c: text/html

text:
Guyyaan Yaadannoo FDG Sadaasa 9, Caasaalee KQWUO hunda biratti sagantaa adda addaatiin yaadatamee ooleera. Guyyaan Yaadannoo FDG kan baranaa kun yeroo mootummaan Wayyaanee nama Sombaa fi onnee ishee ta’uun hoogganaa ture (Mallas) of irraa dhabdee raafama hamaa keessa jirtutti kan yaadame waan ta’eef kan yeroo kamuu caala sirnoota haamlee fi abdiidhaan guutamaniin caasaalee QBO fi Ummata Oromoo biratti yaadatamee oole. Sirni yaadannoo kun keessaayyuu caasaalee KQWUO mara biratti haamlee guddaadhaan sochiilee QBOtiif gumaacha guddaa qaban hojjachuudhaan ykn taasisuudhaan yaadatame.
Haaluma kanaan sochiilee jala bultii irraa eegalee taasifame keessaa kan akka suuraa Wareegamtootaa fi dhaamsa isaanii iddoo ummataaf mul’atutti maxxaaansuu, karaa SMS immoo barreeffamoota gaggabaaboo FDG yaadachiisanii 1,000 kan KQWUOtin maxxanfame karaa caasaalee KQWUO sabboontota muraasa bira akka gahu taasifameera. Sochiileen kunneenis yaadannoo fi seenaaf akka ta’utti iddoowwan garaa garaatti suuraa fi Viidiyoon akka kaafamu ta’eera.(Viidiyoon nuuf fe’amuu didellee suuraalee hanga totto dhaamsa kanatti hiineerra)
Guyyaa yaadannoo kana miseensota koree KQWUO dabalatee caasaan KQWUO hundi akkuma karoorfamee turetti bakka jiranitti Gaaddisa yaadannoo guyyaa kanaa taa’udhaan sirna yaadannootti aansuudhaan haala QBO fi deemsa karoora KQWUO irratti marii gaggabaaduu taasifameera. Keessaayyuu sirna yaadannoo Wiirtuu KQWUO keessatti gaggeeffame irratti seenaa gootota Oromoo QBOtiif wareegamanii keessaa muraasa akka fakkeenyaatti waliif dubbisuudhaan(Kitaaba Goota Oromiyaa jedhu irraa :Gootota keenya irraa maal barannaa? Mata duree jedhuun marii fi gaaffi fi deebii taasifame irraa waan hedduun walirraa barameera. Haalli kun caasaalee KQWUO baayyee birattis haaluma wal fakkaatuun yaadatamuu gabaasaaleen KQWUO baayyee biratti haaluma wal fakkaatuun gaggeeffamuu gabaasaalee nu gahaa jiran irraa hubachuun danda’ameera

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dhaggeeffatoota keenyaa, gamoo VOA yokaan Raadiyoo Sagalee Ameerikaa keessatti hojii ijaarsaa geggeessamaa ture irraa kan ka’e akka hin eegamiinitti ibsaan dhaamuun isaa meeshaalee fi caasaaleen hojiin ittiin geggeessinu, kan akka interneetii, daandii telefoonaa, meeshaalee sagalee ittiin waraabanii fi gulaalan waan hojjechuu dhaabaniif jecha, sagantaalee har’aa guutummaatti tamsaasuu hin dandeenye.
Kan Itiyoophiyaa fi naannoo ishee dabalatee, oduuwwan haaraa jiran illee hordofuu hin dandandeenye. Qophii haga tokko qindeessine illee hin dabarsiin hafne. Amma garuu, meeshaaleen hagi tokko hojjechuu jalqabanii jiran. Rakkoo uumameef dhiifama gaafachaa, sagantaa keenya guutuu qindaa’ee tamsaasamuu hanqate, marsariitii keenyaa fi Feesbuukii keenya irraa akka caqastan isin afeerra. Sagantaa keenya hordofuu fi itti hirmaachuu keessaniif galatni keenya guddaa dha.


text:
Bakkee Jaan meedaa jedhamutti kanneen argaman deggertootaa fi miseensota paarti MEDREK 200 hin caalle turan. Kanaaf jecha wal ga’iin sun geggeessamuu kan hin dandeenye ta’uu miseensota, deggertootaaf gaazexeessota achitti argamaniif kan ibsan barreessaa paartii medreK obbo Gebru G/Mariyaam turan.
Kanaaf kan itti gaafatamu hiriirri sun waltajjii Masqalaatti akka hin geggeeffamne kan dhorke bulchiinsa magaalaa Finfinnee, IHADEG fi poolisii dha jedhan.
Wal ga’ii nuti har’a waamne akkuma sila jedhame waltajjii Masqalatti ture. Hin eeyamamu jechuu dhaan asitti akka geggeessamu ta’e. Asi immoo naannoon isaa poolisii dhaan marfamee, poolisiinis isa kana duraa caalaa heddumminaan ba’ee uummati akka rifatu godhe jedhan.
Kanneen ofi irra deebi’anis jiru. Kanaaf kaadhimamtoonni magaalaa Finfinnee ofii isaanii beeksisuuf wal ga’ii isaan har’a waaman akka barbaadametti milkaa’uu baatu iyyuu kanneen asitti argamtan uummata keenyaaf ergaa dabarsuuf ni geessu waan ta’eef soda kana bira darbitanii asitti argamuu keessaniif maqaa kaadhimamtootaa fi maqaa paartii Medrekiin isinan galateeffadha jedhan.
Barreessichi Medrek VOAf akka ibsanitti wal ga’iin sun maaliif utuu hin geggeessamin akka hafe dubbataniiru. IHADEG ofii isaatiif wal ga’ii garaa garaa asitti waamee jira. Namoota karaa adda addaan gara wal ga’ii kanaa dhufanis ni dhorku jedhan. Hiriira kana irratti uummata hagamiitu argama jettanii tilmaamtanii turtan isa jedhuuf ennaa deebisan:
Nuti uummata kuma 35-50 oltu argama jennee eegaa turre. Kana immoo wal ga’iilee kutaalee biyyaatti geggeessine irratti arginee jirra. TV irrattis argamee jira. Inni kan Finfinnee waan addaa miti. Garuu dhiibbaa nu irra kaa’ameen ba’iin isaa kana ta’eera. Gama keenyaan ergaan darbeera waan ta’eef hagas waan nu jeequ miti jedhaniiru.
Bulchiinsi magaalaa Finfinnee gama isaan deebii kenneen waltajjiin Masqalaa waan hin eeyamamneef sababi isaa maal akka ta’e ibsee jira.
Bulchiinsa Finfinneetti itti gaafatamaan daayroktreetii kaabinee obbo Feleqee Negaash akka jedhanitti haalli qabatamaan waltajjii masqalaa ifaa dha. Waltajjiin sun ijaarsi daandii baaburaa fi sochiiwwan ka biroon naannoo itti geggeessamu waan ta’eef wal ga’iif akka hin eeyamamne ibsaniiru.
Yeroo dhiyoo wal ga’ii ittisa laga Abayaa ilaallate kanneen geggeessan angawoota mootummaa ol aanoos waltajjii masqalaatti akka hin geggeessine dhorkinee turre jedhan. Obbo Feleqeen akka jedhanitti Medrek wal ga’ii sana akka geggeessuuf garuu JAN MEDAn eeyamameera jedhan.
Paartii Medrek ilaalchisuun komeewwan kanneen biroon dhiyaatan garuu Finfinnee dhaa ala waan ta’aniif raga akka hin qabaanne tuqaniiru. Mana maree bakka bu’otaaf kanneen dorgoman kaadhimamtoota 270 kan dhiyeesse Medrek, naannolee adda addaa keessatti duula filannoo geggeessaa jira. Dura taa’aa paartichaa dabalatee bulchiinsi ol aanaan ka Medrek har’a Jan Meedaatti hin argamne. Paarticha bakka bu’uun kan dubbatan obbo Gebru G/mariyaam garuu filannoon sun kan haqaaf walabaa akka ta’u paartii biyya bulchuuf waamicha dabarsaniiru.
Ka biroo deggeraa Medrek kan ta’an obbo Tesfaye Aberra kanneen hiriira har’a Medrek waame irratti hirmaatan keessaa si’a ta’an paartiin isaanii IHADEG caalaa waan wayyu fidee dhufa jettanii yaaddu isa jedhuuf ennaa deebisan:
IHADEG guddina dinagdee wayyaawaa galmeessisaan jira yeroo jedhaa jirutti filannoon kun geggeessama. Kun sagalee Medrek argachuu male dhabsiisa jettanii hin tilmaamtanii? Obbo Tesfayen akkas jedhan.


text:
Baga Nagaan dhuftan! Welcome! Herzlich Willkommen!
Biiftuu Bilisaa is a quarterly magazine published in Germany by the Union of Oromo students in Germany (UOSG / TBOJ) and distributed throughout the world in general and Oromia in particular. The magazine in our view section invite prominent activist, political leaders, academician and human right activist to give illustration and interview on the current issues regarding horn Africa in general and Oromia in particular. In this edition we have invited Baqqalaa Tafarraa a member of Oromo human right and relief organization (OMRHO) to enlighten us about the current human right situation in the Ethiopian empire and also asked him to enlighten us about UOSG/TBOJ and his involvement as he is the earlier member of TBOJ. We wish you a good read!
Gaaffi fi deebii Obbo Baqqalaa Tafarraa miseensa Ijaarsa Mirga Namoomaa fi Gargaarsa Oromoo/OMRHO/ waliin goone
Biiftuu Bilisaa: Obbo Baqqala duraan dursee akka isin of beksiftanin isin afeera.
Obbo Baqqalaa: Galatoomaa. Ani Baqqala Tafarraa Ayyaanaa jedhama. Umriin kiyya Bara 50 ergi qaxxaamure bubbulee jira. Fiigicha jiruuf jireenyaa cinaatti Godaanaa fi Liiban (Ijoollee kiyya) waliin Seera Oromootiin bultuu fi hinbulluu irratti wal falmaa bara lakkaawwachaa jirra.
Biiftuu Bilisaa: OMHRO eenyu?
Obbo Baqqalaa: Gaaffii keessan kana yeroon deebisu akka miseensa OMHRO tokkootti wan ta´eef jechonni “ nu”, “ raawwannee jirra” fi kkf argitu. Kana jechuun OMHRO jechuu akka ta´eetti haa hubatamu. OMHROn Jaarmolee Oromoo Mirga Dhala Namaa Waliigalaaf, keessumaa ammo rakkoolee bifa hedduu ummata Oromoo irra gahaa jiruuf, sagalee ta´uu dhaan biyya Alaa kanatti socho´an keessaa tokko dha. Kan inni bu´uureffame bara 2005 yoo ta´u kan inni seeraan galmaaye ammo bara 2006 dha.
Biiftuu Bilisaa: OMHROn Maal hojjeta?
Obbo Baqqalaa: Akkuma Seera OMHRO tti hojiin keenya irracaalaa hujii iyyaannoo ti. Iyyannoon keenya cuunfaatti:
Kaayyoo keenya keessaa tokko gargaarsa(hirpha) kennuu dha. Namoonni keenya biyyaa bahan hedduun reebichaa gosa adda addaatiin qaamaa hir´atanii biyyaa bahu. Ergi biyyaa bahanii booda gargaarsa waan hinqabneef tajaajila fayya hinargatani. OMHROn ammoo humni dinagdee isaa dadhabaa waan ta´eef akka hawwuutti obbolaa keenya bira dhaabbachuu hanqata. Akkasumallee ta´ee obbolaa keenya hanga tokkoof biyyoota jiran keessatti akka hakiimamaniif gargaarsa maallqa godhee jira.
Biiftuu Bilisaa: Ga'een keessan (kan Obbo Baqqalaa) dhaaba kana keessatti maalidha?
Obbo Baqqalaa: Ani Miseensota bu´uuressan keessaa tokko dha. Miseensummaa kiyya Waggaatti buusuu caalaa akka koreetti qooda ani hanga ammaatti qabu hinjiru.
Biiftuu Bilisaa: Walitti dhufeenyi isin dhaabota mirga dhalanamaaf hojjetan kan akka Amnesty internationalf kan kana fakkatan walin qabdan maal fakkata?
Obbo Baqqalaa: Jaarmolee Mirga Dhala Namaa irratti hojjetan kan akka Human Rights League, Oromia Support Group (OSG), AI, Human Rights Watch fi kkf waliin odeeffannoo waliif dabarsuu quunnamtiin jira. Kana cinaatti ammo kan dhimma refugee waliin walitti hidhata kallattii qabu UNHCR dha. Isaan kana waliin quunnamtii dhaamsaa qofa utuu hintaane qaamaan biratti argamudhaan rakkoo lammiin keenya biyya adda addaa keessatti dhamdhamu ibsinee jirra.Fuul duras akkasuma itti fufa.UNHCR gaaffilee hundaa yoo ta’uu baate kan qabatamaa ta’e irratti gargaarsa godhaniiru. Fakkeenyaaf nama Somalii Land keessaa utuu akka baqataatti Mandate Status qabuu qabamee biyyatti darbatamee hidhame hidhaa dhaa akka ba’uuf maatii isaa waliin akka Canadaa qubatuu falammii guddaa godhanii jiru.
Biiftuu Bilisaa: Oromon heddun kan akka Beqele Garba, Olbana Lellisaf kan kana fakkatan badi tokko malee sababa ilaalcha siyaasaa saanitin qofa mana hidhaati guuramanii akka malee rakkachaa jiraachunsaani nibeekama.Namoota mana hidhaati rakkachaa jiran kana gargaarudhaaf sochi akkami gachaa jirtu?
Obbo Baqqalaa: Gaaffiin kun gaaffii ijoo dha. Gaaffii akka uummataatti balbala hunda keenyaa rukutuu qabdu dha. Akka OMHROtti gabaabsinee yoo kenye waan hidhamtoota keenya ilaalchisee hanga ammaatti hojjenne seera malee hidhamuu isaanii ibsinee bakka adda addaatti iyyachuu qofa. Garuu gargaarsi isaaniif godhamuu qabu kana qofaa hinturre. Murteessaan humna dha. Humna ammo gamtaa fi tumsatu uuma. Yoo lammiin keenya biyya alaa jiru kuni human nuuf hintaane OMRHOn humna hinqabu. Lammiin keenya rakkoo adda addaa keessaa bahee biyya adda addaa keessa jiru yoo obbolaa isaa rakkoo keessa jiraniif hinbirmanne eenyutu birmachuu qaba? Biyyoota akka Itiyoophiyaa keessatti isa hidhame qofa utu hintaane maatii fi firri gaaddisa nama kanaa jalatti jiraataa turan hundi balaaguddaaf saaxilamu. Maatiitu diigama. Garuu kuni meeqa keenyaaf ifaa dha?
Biiftuu Bilisaa: Qotebulaan oromo heddun qee isarra, kosisarra dhiibamee yokaan dirqamee laftisaa abbaa qabenyaa biyya alarra dhufanitti gurguramaa jira. Gochaa sukannessa kana irratti sochiin isin gootan maal fakkata?
Obbo Baqqalaa: Qee fi kosii ufii irraa buqqisamuun ittifufinsa mirga ufii sarbamuuti. Kanaa ol ajjeechaa yoo ta´e malee hamaan hinjiru. Akka Jaarmayaa Mirga Namoomaatti rakkoo dinagdee, hawaasummaa fi siyaasaa buqqifamuun kuni fidu ilaalchifnee yaaddoo keenya mootummoota addaaddaatti iyaachuu dha. Kana ammo bifa iyyannoo fi workshop tiin bakka haalli kennetti ibsinee jirra.
Biiftuu Bilisaa: Yeroo qotee bulaan lafasarra dhiibame ka'u garam adeema yokan maaltu godhamaaf ?
Obbo Baqqalaa: hanga hubii keenyaatti inni isa buqqisu akka inni buqqa´u gara itti adeemu hinqabaanneef buqqisa. Akka warra biyya alaatti himamutti bakki tajaajila fayyaa, bishaanii fi manni qophaayee jirutti godaanu jedhamee himama. Hanga odeeffannoo keenyaatti garuu yookiin hanga guyyaa hanganaatti bakka deemtu deemi jedhama yoo hanga guyyaa jedhameetti hinadeemne tarkaanfii sanatti hidhatee dhufu eeggachuu dha. Mirgi ufii ammo bakkaa ni deemta jedhamu qabaachuu utuu hintane qee ufii irraa jiraachuu danda´uu dha.
Biiftuu Bilisaa: Haala amma jiru kanaan oromon dhiibbaa gurgurtaan lafaa irran ga'a jiru kana dura dhaabatte mirgasa sarbame kana deeffachu nidanda'a? Maal gochuu qaba jettu?
Obbo Baqqalaa: Gaaffiin kuni gaaffii warra Siyaasa gaggeessaniif dhihaachuu qabudha. Akka ijaarsa Mirga Namoomaatti waan nuti hojjennu hujii waraqaatiin iyyachuuti. Iyyaata waraqaatiin ammo uummata bilisa bahe jedhan hin dhageenye. Akka dhala namaatti ammo Namni garboomee hinhafu amantiin jedhu imaammata kaayyoo falammii Mirga Namoomaa walii- galaati waan ta´eef amantii kana qabna.
Gaaffii “ maal gochuu qaba jettu? ” jedhu kana deebisuun ulfaataa dha. Utuu waan gochuu danda´u qabaate uummanni kuni qee isaa irraa hinbuqqa´u ture. Inni isa buqqisus akka inni buqqa´u kun waagochuu hindandeenye beeknaan isa buqqisaa jira. Warra Mirga Namoomaa hojjetaniif siyaasni ulfaataa dha. Tarii warri siyaasa harkaa qabu deebii hindhabu!
Biiftuu Bilisaa: Motummaan wayyanee mirga dhala nama akka malee dhiita biyyota dhihaarra gargarsa gara dolara biliona sadi argataa jira. Kana jechuunimo akka afrikati gargaarsa isa guddaa argata jira jechudha kun maliifi dha jetu?
Obbo Baqqalaa: Deebiin gaaffii kanaa kana dha jechun nu rakkisa. Garuu utuu faayidaa hinqabaanne, keessumaa ammoo yeroo ammaa, biyyi callisee maallaqa namatti dhangalaasu jira nutti hinfakkaatu.
Biiftuu Bilisaa: Mirga ummata Oromo sarbamaa jiru kana ilaalchisee dhaabota siyasarra maaltu eegama jettu?
Obbo Baqqalaa: Waan isaan hundaa irraa eegamu illee guddaa/hedduu ture. Rakkooleen bifa hedduun uummata keenyarra gahaa jira jennee kanaan olitti ilaalle dhimma Siyaasaatti hidhata.Kan diinni uummata keenya hiraarsus maqaa jaarmolee Oromootiin ta´uun dagatamuu hinqabu. Akka ilaalcha OMHROtti sadarkaa duraatti isaanumtuu, Jaarmoleen Siyaasa Oromoo gola hundaa keessa jiran, akka Aadaa Oromootti afaan gaariitiin walitti dubbachuu dha. Yoo mirga dhala namaa akka mirgaatti waliif beekan gaarii dha. Akka ilaalcha keenyaatti Amantaan Siyaasaas qaama mirga dhuunfaa irraa gara fedhii gamtaatti guddachuu isaa mul´isa. Inni yaadaan walfakkaatu walfaana adeema. Xiiqiin walqabachuun hundaafuu bu`aa hinqabu. Humnaa fi qabeenya ufii duula waliirratti balleessuun bu´ aa hinqabu. Hujii diinnuu hojjetu maaliif hojjennaaf ?? Egaa akka hawwii ummata keenyaatti waan irraa eegamu tokko ta´uutu dha. Yoo kun amoo dadhabame waan uummata keenya kana caalaa saalfachiisu irraa uf qusachuun hunda isaaniirraa eegama jenna.
TBOJ (TBOA): Bu´uureffamuu, Kaayyoo fi Adeemsa Isaanii Akkasumas hariro ABO Waliin Qabu Ilaalchisee Gaaffif Deebin Obbo Baqqalaa Wliin Goone Akka Armaan Gadiitti Itti Fufnee Isiniif Dhiheessineerra.
Biiftuu Bilisaa:TBOJ/TBOAn yoom ijaarame yokan hundeeffame? Maalif ijaarame? eenyufatu hundesse?
Obbo Baqqalaa: Seenaa TBOJ fi TBOA ilaalchisee waan xaliilaan tartiiba bu´uureffamuu isaanii fi eenyufaa akka bu´uuressan irraa hubatamuu danda´u galmee hinargine.Galmeen hinturre jechuu miti.Galmee kanatu bakka waalta ta´e hinqabu. Mana namoota hedduutti faffaca´ee waan jiru fakkaata.Hanga har´aatis kuni furmaata argate natti hinfakkaatu.Kan TBOJ illee kanarraa adda miti. Gabaabumatti hir´ina waaltawuu (institutionalized) ta´uu dadhabuuti.Waajjirri TBOJ ykn TBOA bakka kana dha/ture jechuun hindanda´amu.
Cayaan seenaa QO keessatti bakka guddaa qabu kun bakka seenaa mataa isaa guutuutti irraa barbaadanii argantu hinjiru.Kanaaf namoonni hedduun seenaa Barattoota Oromoo kana akka adda addaatti himu.Namoonni yeroo sana qooda gudda qabanis kan maqaan isaanii hindhagahamne hedduudha.
Faakkeenyaaf Barreessaan TBOJ jalqabaa Ebla 20, 2006 biyya Jarmanii magaala Köln tti awwaalame. Kabbada Ambataa Sanyii jedhama. Namoonni maqaa Kabbadaa Habtee jedhuun isa beeku. Habteen abbaa Buddeenaa isaati.Waan inni mana Barumsaa isa galcheef maqa isaatiin waamamaa hafe. Abaabileen Kabbadaa bara Sahila Sillaasee, Akaakayyuun isaa ammoo bara Minilik akka Abbaa Duulaa naannoo har´a Shanoo jedhamutti utuu biyya isaaniif falmanii yeroo kufan Abbaa isaa Ambataa dhaan ammoo Haile Sillaaseetu lola Xaaliyaanii booda baqarraa ergi deebi´ee booda Finfinneetti fannise. Kabbadaan daa´imatu abbaa malee haadhaafi lammii haadhaa biratti guddate. Haati isaa Habteetti heerumte. Kabbadaan University Haile Sillaaseetti Seera baratee guyyaa eebbaa uffata Aadaa uffatee sababa dhaqeef Haile Silaaseen Degree isaa dhorkatee waggaa tokko booda kenneef; garuu akka ittin hinojjenne dhorke. Kanumaan Kabbadaan karaa Misir (Egypt ) biyyaa bahee Faransaayi dhufe. Faransaayitti Seeraan Degree isaa lammaffaa (LLM) fudhate. Itti fufuudhaan Philosophy baratee ergi xumuree booda biyya Jarman dhufe. Warra jalqaba TBOJ bu´uuressan keessaa tokkoo fi Barreessaa TBOJ isa jalqabaa akka ta´e Oromoonni yeroo sanaa waliin turan ragaa bahu.Warri isa waliin biyya Awrooppaa turan hedduun yeroo Itiyoophiyaatti galan Kabbadaan harka Habashaatti galuu hinfeene. Kanumaan lafeen isaa biyya ormaatti hafte.
Sababa ijaaramuu TBOJ fi TBOAf waan tokko ifaa dha. Sochiin akka barattoota Itiyoophiyaatti deemaa ture bakka tokko gahee toora siyaasa Empaayeritti irratti yaada luucayaa dhabuu dhaan adda bahuumsaa Barattoota bara sanaaf madda dha.Toora ykn kaampiilee siyaasaa gargar bahan kana cuunfaatti bakka sadiitti qooduun waan danda´amu natti fakkaata. Isaanis:
Waan kanaaf ragaa ta´an adeemsa sochii warraaqsa Empaayera Itiyoophiyaati. Baroota1960 keessa jalqabdoonni sochii empaayerichaa Barattoota University turani. Booda Barattoonni Kutaa lammaaffaa, sochiin Baalee fi kan Qoteebulaa bakka adda addaa akkasumas kan hojjettootaa dhufe.
Gara ijoo keenyaatti deebi´uuf barattoonni Oromoos hanga baroota 1970moota jalqabaatti irra caalaa akka qaama sochii barattootaatti Itiyophiyaatti socho´aa turani. Adeemsa keessa sochiin empaayerichaa sirnicha raasuunii fi fuulduree empaayeritti irratti yaadaan adda bahuun, gama Oromootiin ijaarsa mataa isaa qabaachuun murteessaa ta´uun hubatame jedheen amana. Egaa Bu´uureffamuu ABO(1974) yoo ilaalle kun ragaa dha.
Oromoon akka Jarmayaatti ijaaramuu jalqabuu isaa gara TBOJtti yoo bal´ifnus kanumatu mul´ata.TBOJ bara 1975 bu´uureffame.Warra bu´uuresan keessaa tokko kan ta´an Dr. Nagaasoo Gidaadaa. akkasitti kaa´u:
“…….................I arrived in Germany at the beginning of October 1974. The first Ethiopian I met in Bochum was an Oromo named Medhinu Litche. Litche had contact with Oromos living in the near bye cities..........It is through Litche that I came to know these friends. From October to December, we only met socially but informed each other about home situation. I used to get letters up-dating me on the developments a home. I shared the information with them. But towards the end of the year we decided to establish an Oromo Student’s Association. We decided to publish a journal in Qubee, with Oromo history and culture. Litche and the other friends informed their friends in Berlin and other cities of Germany. Those living in Berlin responded quickly. They organized themselves and sent a delegation to a meeting which took place in Bochum (in Litche’s residence) in January 1975. It was resolved that we establish the Union of Oromo Students Association in Germany (TBOG). Dr. Nagaasoon barruu kanaan olitti tuqame itti fufuu dhaan akkas jedhu:
" The first TBOG meeting also resolved that a message be sent to the annual meeting of the Union of Ethiopian Students in Germany to take place in April 1975 (Kassel?). In our message we said that the Oromo union is ready to work with any Ethiopian organization which recognized the independence of TBOG and was ready to help solve the Oromo National Question. Unfortunately the person we delegated to the UESG meeting did not appear at the meeting. Had he taken our message to the UESG meeting, I am sure some positive development could have happened.TBOG planned to hold a meeting in Berlin in August 1975 at the time when the annual meeting of Union of Ethiopian Students in Europe took place. Our aim was to announce the birth of TBOJ, our plan to establish TBOA and call on Oromo students to join us. The supporters of EPRP condemned us as narrow nationalists. The supporters of AESM (All Ethiopian Socialist Movement) met with us and asked us to join the Oromo Study Group organized under UESE Union of Ethiopian Students in Europe. We disagreed. TBOA was founded. The members of the Oromo Study Group founded the Tokkummaa Ijaarsa Barattoota Oromo Biyya Awroopaa (TIBOBA) in 1976. TIBOBA and TBOA met in Berlin and discussed on how to unite the two organizations. TBOA demanded that TIBOBA disband itself and that its members become members of TBOA individually. TIBOBA demanded that the two unions merge under a name to be negotiated upon and that a leadership be elected from members of the two organizations. No agreement could be reached and the two organizations remained apart................................" ) [ emphasis mine].
Egaa kana irraa waan hubatamu TBOJ Amajji 1975 kan dhaabate ta`uu isaa fi TBOAn ammoo Hagayya 1975 bu`uureffamuu dha. TBOJ tti aanee Dameeleen biyyoota kam keessatti akka dhaabatanii fi tartiiba isaanii warra jalqabarraa beeku qofaatu beeka.
Biiftuu Bilisaa: Walitti dhufeenyi yokan hariiroon TBOA/TBOJ fi ABO giddujiru maalture? Har'awo maal fakkata?
Obbo Baqqalaa: Hidhata TBOA fi ABO ilaalchisee Dr. Nagaasoon akkas jedhu: " Obbo Dima Noggo attended the 1977 TBOA Congress which took place in Berlin. He introduced the OLF to TBOA. TBOA then decided to be a mass organization of the OLF."
Waan xaliila ta´ee argamu kan TBOJ fi TBOA dhaabe ABO miti. Akka kanaan olitti Dr.Nagaasoon ibsanitti ergi TBOAn bu´uureffame booda bara 1977 keessa ABOn isaan quunnamuu dha. Kanaaf TBOA tu Cayaa ABO ta´uuf murteeffate malee ABOtu akka cayaatti TBOA ijaare miti. Akka “ Heera Tokkummaa Barattoota Oromoo Awurooppaa (TBOA) Kora 11ffaa irratti Hagayya 8 bara1985 London keessatti murtaawee fudhatamee fi Kora 18ffaa Hagayya 3,1992 Berlinitti wayyeeffametti„ hidhata TBOA fi ABO:
“ 2.2. Tokkummaa Barattoota Oromoo Awurooppaa(TBOA)Cayaa ummataa Adda Bilisummaa Oromoo(ABO), qaama warraaqsa bilisummaa Oromoti.
2.3. Tokkummaan Barattoota Oromoo Awurooppaa (TBOA) qaama miseensa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ti.’’ Jedha.
Cayaan bara dheeraa seera kanaan ABO waliin hariiroo qabaachaa qooda guddaa Qabsoo keessatti gumaache kuni ABO irraa komii akka qabu yeroo hedduu dhiheeffataa ture; keessumaa ammoo bara 1992 booda. ABOn quunnamtii sirnaa fi dhaabbataa akka TBOA waliin hinqabne yeroo hedduu komatame. Akkaataa adeemsa qabsoo kanaa irrattis yeroo hedduu walgahii bakka bu´aan/bakka bu´oonni ABO jiranitti yaada ifaa ibsachaa ture. Garuu adeemsa keessa qeequmsi TBOA kun akka qeeqa ijaaraatti (constructive criticism) fudhatamuurra akka waan ABO hadheessuutti fudhatame.
Ergi Caasaan Jaarmayaa ABO (miseensaa)Konyaa, Kutaa fi Godinatti bu´uureffame ammoo Qondaallii fi Dabballeen hedduun “ TBOAn dirree ABO irratti ololli oofamudha „ jechuu eegalani. Dhaabichis rakkoo kana ilaalchisee gabaasaa isa gahuuf furmaata kennuu irratti fedhii hinagarsiifne. Qondaalota akkas cayaa kana ceepha´an kana waliin hariiroon hoggana ABO mirqaanawaa ture. Adeemsa keessa ammoo tikeetuma TBOAn bitee akka Bakka Bu´aan ABO Kora TBOAf ergamu gaafatuuf deebii hariiroo irratti hundaayetu dhabame. Haalli qoondaalota tokko tokko irraa calaqqisaa turan utuu gumgummii uumaa jiruu ABOn xalayaa guyyaa 7/01/2003 lakk.09/xal-abo/2003 barreesseen akka TBOAn qabxii “ TBOAn qaama miseensa ABO ti ’’ jedhu Heera-Seera keessaa haqu/baasu murteessee erge. Kuni waan tokko mirkaneesse. Ejjennoon dabballotaa fi qondaala dhaabaa ilaalcha dhuunfaa irraa waan madde utuu hintaane ejjennoo Dhaabaa ta´uu isaati.
Akkuma “ Ijoolleen fuula warraa, Niitiin fuula Abbaa Warraa ’’ jedhamu Qondaalli ABO duraan TBOA keessa turanii fi caasaa ABO keessatti dirqama qabanis sanaan booda TBOAf mararfannoo hinagarsiifne. Xumura irratti Dura Taa´aa TBOA ta´ee kan Kora TBOA illee waamuu dide miseensaa fi qondaala ABOti. Kanumaa iyyuu kan harkatti baatamaa ture.
Cayaan jibbamee "ati qaama kiyya miti " jedhame kun maaliif waggoota dhihootii as ammoo leellifamuu akka jalqabe namaaf hingalu. Waan jibban jibbuudha. Cayaa kanaarra ejjetamee waan bakka guddaa gahame fakkaachaa ture.
Miseensi leexaan guyyaa qondaala Konyaa ta´u, Qondaalli Konyaa guyyaa Qondaala Kutaatti ol siqu,inni Kutaa ammoo MGS tti yeroo siqu isa kaleessa waliin tureef kabaja qabaachuutu sirna ture. Kan sadarkaa adda addaatti mul´achaa ture garuu haala miseensolii cayaa walitti itichu utuu hintaane faallaa isaati.Utuu qabsichuu bakka gahe ta´e, dhamdhamni galii gumaacha hundaa ta´ee hubatamuu qaba ture.Afaan siyaasaatiin“ Riqaa yeroo yaaban isa harkaan qabatanirra ejjechaa, yeroo bu´an ammoo isa irra ejjetan qabachaa dha ’’ jedhama.
Adeemsa kana hundaa yeroo ilaallu TBOJ raafama kana keessaatti hintuqamne jechuu miti. Namni akka namaatti ni dogoggora. Jaarmayaanis akkasuma.Dogoggorri hojii keessa uumama.Guddinni jaalalaa fi mararfannoos jaamaa nama taasisuu mala. Jaalalli TBOA fi TBOJ ABOf qaban kanarraa adda miti. Badii hamaan yoo dogoggora irraa baruu dadhabani dha. Dogoggora adeemsa keessa hojjenneef ammoo warri keessaa qooda qabaachaa turre hundi akka qooda keenyaatti ufqeequun barbaachisaa dha.
TBOA fi Dameeleen isaa Awurooppaa keessatti ABO dura dhimma Oromoo beeksisuu irratti hangafummaa qabu. Kunis beekumsa (recognition) argachuu qaba. Dabbaleen TBOA akka diigamu gumaachan hedduun qoodni isaan seenaa TBO keessatti qaban yookaan hinjiru yoo jiraate ammoo murtooftuu dha. Waan itti hindhama´iin nama waan himararreef harkaa fi arraba xuriitiin TBOA fi TBOJ xureeffamani.
TBOA fi Dameeleen isaa qabsoof gumaachuu qofa utuu hintaane bifa hawaasummaa fi aadaaf gumaachi isaan qabaachaa turan guddaa dha. TBOAn galma Sabboonummaa ture yoo jedhame dhara miti. Namni keenya yeroo biyyarraa dhufu bakka dhaqu hindhabu ture. Har´a biyya ambaa kana keessatti kan akka Oromoo bifa hundaanuu ijaarsa jabaa hinqabne hinjiru. Kanaaf barbaachisummaan TBOJ belbeltuu dha.Ganna darbeef mana hinijaarani. Adeemsa darberraa barachaa isa fuula duraaf waan hidda qabu tokkoof hojjechuun gaariii dha.
Biiftuu Bilisaa: Haali Impa'era Itophi'aa keessa jiru gara hamaatti adeema waan jiru fakkata kanaaf qabsaa'otn oromoo shoora akkami taphachuu qabu jetu?
Obbo Baqqalaa: Haalli Impaayera Itiyophiyaa keessaa ummata Oromoof furmaata dhihootti qaba jedhanii herreguun hindanda´amu. Uummata qe´ee isaarraa buqqa´aa jiru kana yeroo ilaallu herregni dhaloota har´aa dheeraa ta´uu qaba. Kanaafis yoo sirnaan uf hinijaarre diinni abaarsaa, iyyanna fi Press release qofaan mirga namaa hindeebisu. Waan ganama jallate sirreessuun salphaa miti. Garuu yoo har´a hinjalqabamne borus jallaa kanatu karaarra taa´ee dhaloota dhufu eeggata.
Biiftuu Bilisaa: Dhumarratti ergaa dabarfachuu barbaaddan yoojiraate carran isiniif kenna
Obbo Baqqalaa: Maayii irratti, TBOJ yoo seenaa ganamaa hordofa ta´e duraan dursee waan jireenya mataa isaa ( its own survival) gaaga´u irraa uf tiksuu qaba. Yoo ufii tokkummaaa isaa Seeraa fi Heera isaa irratti hundaa´ee tikfate gamtaa dhaan waan kaan gochuu irraa waan isa dhorku hinjiru. Kana jechuun siyaasa irraa baqachuu jechuu miti. Akka ilaalcha kiyaatti ilaalchi siyaasaa amantii (religon) miti. Amantiin kan mata mataati. Siyaasa garuu gamtaa dhaan murteeffachuun ni danda´ama.Walabummaa ufii gurguruun isa darberraa baramuu qaba.Gumaachi QOf godhamu daandii tokkittii qofaan miti. Yoo kana ta´e TBOJ dhimma Oromoo irratti walaba ta´ee hirmaannaa isaa gumaachuun kabajaa malee hir´ina hinta´u. Aadaa gartummaa jaarmayaa siyaasaarraa gara dirree(forum) marii Oromoo hundaatti uf kaleessuun hammina hinqabu. Kuni miseensi TBOJ tokko akka miseensa jaarmayaa siyaasaa hintaane dhorkuu jechuu miti. Garuu bakka Cayaa kanaatti amalli nuti calaqqifnu heeraa fi seera Cayichaaf kan kabaja qabu Miseensi Cayaa yaadaa fi ilaalcha adda adda qabaatee hanga galii uummata Oromoo irratti waliifgaletti danqaan jira natti hinfakkaatu. Bakka yaadni luuccayaa hintaanetti kabajaan adda addummaa jiru waliif kabajuun haada ykn hidda Oromummaa tiksa. Walgidduutti mariidhaan ilaalcha adda addaaf yoo hiika hinkennine furmaanni murni siyaasaa tokko qofaatti ummata Oromoof fidu ni jiraata jedhanii abdachuun seeruma dimokraasii waliinuu faallaa dha. Yoo xiqqaate biyyi olaakeenya gama Bahaa Oromia fakkeenya nuuf ta´uu qabdi jedheen amana. Mariin waliigalteef haalduree dha. Waliigalteen ammoo Ijaarsaaf bu´uura. Ijaaraman malee falammiin biyya ufii deebifachuu abjuu dha.Yoo akka Oromootti jiraanne qofa QO fi hawwii ummata keenyaaf qabnu mirgisiisuu dandeenya.
Beekumsi Siyaasaa kabaja hangafummaa fi safuu hawaasa keenyaa cagaduu jechuu miti. Safuu yeroon jedhu ammoo qor-qlbiitiin (moral psychology)tiin haguugamnee waan imaammataa fi bu´uuraa (basic and fundamental principles) dagachuu jechuu miti. Aadaan Maqq-xureessiin dhihoo kana fuula fuulan adeemu tokkummaa keenyaaf waan yaadame natti hinfakkaatu. Qabsaawummaanis hujiitiin malee heddummina olola diigaatiin madaalamee hinbeeku.Waan har´a akka Ummataatti Oromoon argatee qabsoo isaatiin gonfatee jira jennu kana bakka har´a dhaabannu kanaa utuu hintaane bar-kurnee sadii fi afur duubatti deebinee yoo xiinxalluu dandeenye kabaja waliif qabaanna. Dhaabnni keenyaas nama dhaabicha keessatti sadarkaa adda addaatti qooda adda addaa gumaacheen as gahe. Har´a kaaniin bulguu kaaniin ammoo Dhala-Waaqaa fakkeessanii dhiheessuun dhugarraa fagoo dha. Ammoo warri waliin dukkana sana keessa ba´aa ulfaataa seena-qabeessa baate, warri waliin beela´e, warri waliin madaa waliif tajaajilee isa wareegametti biyyee uffise har´allee hanga tokko kabaja fi hambifannaa arrabaa waliif qaba. Aadaan Gadaa fi Aadaan Dimokraatawaa Oromoo arrabaan odeessinu jiruutti yoo hiikame qofa abdii fuulduraa nuuf ta´a.
TBOJ fi Miseensonni isaa haala ammaan tana keessa jirru akka dukkana cillimiitti ilaaluu hinqabani. Dukkana bakka irraa kaaneetu hamaa ture. Mul´ata dhaloonni yeroo sanaa jalqabetu har´aan nu gahe. Kana keessatti ammoo warra kanaaf adeemsa dheeraa kana keessa bakka bakkatti wareegame jaalalaa fi mararfannoo dhaan yaadachaa; warra lubbuun jiraniifis kabaja qabaachaa bakka dabee fi hir´ate jennu yoo sirreessuu dandeenye qofa bu´aa nuuf qaba. Wal xiqqeessuu yaaluun yoo rakkoo keenya daranuu hammeesse malee furmaata dhibee keenyaa hinta´u. Dhaloonni ammoo ilaalcha, daandii/adeemsaa fi galii mataa isaa qaba.
Waaqni fittee Arraba irraa nu tiksaa Dhugaa Ummata Oromoo hingatiin jenna !
Obbo Baqqalaa yeroo isaani nuuf kennudhaan dhiitama mirga namumma ummata oromof akkasumas hundeffama TBOA/TBOJ irra kase haga yero ammatti halani kessa jirurratti hubanno gudda nufkennusanif maqa qophesitota barulee Biftuu Bilisaaf TBOJn galata guda kenninaf.
Websites Links Associated with Oromia and the Oromo People
News and Current Affairs
Political Affairs
Human Rights
Oromo Communities


text:
Akkuma, “Tokkummaan humna” jedhamu Saboota, Sablammootaafi Ummattoonni biyyattii tokkummaan yoo wajjummaan jiraatan hiree Itoophiyaa murteessu.
Ijaarsa sirna dimokraasii keessatti abbaan aangoo ummata waan ta’eef fedhii ummataatiif dursa kennuun dirqama. Kun ammoo dimokraasii gabbisuun alatti ummatni aantummaan dhimma biyyaa keessatti akka hirmaatu taasisa.
Gaariis ta’e aariin ija ummataa jalaa dhokachuu waan hindandeenyeef kan biyya guddisu tumsuufi kan biyya miidhu dhabamsiisuu keessatti shoorri ummataa olaanaadha. Ta’us biyya keenya keessatti haalli kun yeroo ammaa qabatamaan wayita ilaalamu daran laafaa ta’uudha paartiileen morkattootaa tokko tokko ni dubbatan.
Torban darbe Paartiin Madirakii Tokkummaa Federaalawaa Dimokraatawaa Itoophiyaa (Madirak) haala jeequmsa dhaabbilee barnoota olaanaa tokko tokko keessatti uumameefi walitti bu’iinsa Oromoofi Sumaalee Itoophiyaarratti ibsa kennee ture.
Hoogganaa ittaanaafi dura taa’aan imaammata dhimma alaa paartichaa, Piroofesar Bayyanaa Pheexiroos akka jedhanitti, paartii biyya bulchuu ummata dhaggeeffachuu dadhabuurraa kan ka’e biyyi rakkoo hamaa keessa gala jirti. Walitti bu’iinsi sabummaa bu’uureffatee dhaabbilee barnoota olaanaa keessatti raawwatamu seenaa biyya kana keessatti gocha gonkumaa ta’ee hinbeekneefi aariin ummataa sadarkaa olaanaarra ga’uusaa kan agarsiisudha jedhu.
Gama biraatiin ammoo ummanni baroota dheeraaf walkabajee waliin jiraataa ture ija shakkiitiin walilaaluurra darbee waraana walirratti banaa jiraachuun taatee qabatamaan mul’atu ta’uu eeru.
Hoogganaan quunnamtii ummataa paartichaa, Obbo Mulaatuu Gammachuu gamasaaniin sirna federaalizimii filannoo ummattoota biyyattiitiin ijaarameefi heera ummattoonni biyyattii fedhiisaaniin walitti dhufanii tumatan jalatti olaantummaan seeraa cabuun jibbi babal’achaa dhufuu agarsiisa jedhu. Kanaaf agarsiistuun walitti bu’iinsa naannawa daangaatti ummata Oromoofi Sumaalee Itoophiyaa gidduutti uumameedha jedhu.
Ummattoonni kunneen baroota dheeraaf nagaadhaan waliin jiraachuun alatti lachuu hortee ilmaan Kuushi. Ta’us walitti bu’iinsa uumameen badiin lubbuufi mancaatiin qabeenya hedduu dhaqqabeera. Ummatni Oromoo miliyoonatti hiiqus buqqa’eera jedhu.
Akka isaan jedhanitti, ummatni Sidaamaa 700 ol ta’u qe’eesaarraa buqqaa’eera. Gochi walfakkaatu bakkeewwan biroottis mul'ateera. Warreen kunniin rakkoo bal’inaan yeroo ammaa mul’atan kaasne malee bakkawwan gara garaatti rakkoon jira.
Mootummaan rakkoolee gaaffii mirgaan walqabatanii ka’an mariidhaan furuurra qaamole nageenyaa humnaa ol fayyadamaa jiraachuun rakkoolee mudatan daran hammeesseera.
Ibsicharraa hubachuun akka danda’ametti barattoonni dhaabbilee barnoota olaanaa waa’ee biyya ofii bira darbanii namoota waa’ee addunyaa qoratan ta’uunsaanii hundaafuu ifa. Ta’us mootummaan gaaffii barattootaatiif gurra kennuurra waan humnootni keessaafi alaa jeequmsicha kakaasan fakkeeffamee dhiyaachaa jira jedha paartichi.
Sirni ittigaafatamummaa laafaa waan ta'eef namootni walitti bu’iinsa hammeessan, badii lubbuufi qabeenyaa raawwatan seeratti dhiyeessuu caalaa dhimmicha qoratamaa jira yaadni jedhu irra deddeebiin ibsamuu malee furmaanni kennamaa hinjiru jechuun Madrak adeemsa jiru qeeqeera.
Waaqshuum Fiqaaduutiin


text:
Sadaasa 12 bara 2015 Dilbata darbe galgala Magaalaa Miniyaapolis keessatti Dargaggonni Oromoo lama akkuma konkolaataa keessa jiranti ajjefamuu fi ka sadaffaa akka hamaatti miidhamee mana yaalaa seenuu isaa polisiin magaalatti beksisee jira.
Waajiira Polisii magaalatti irraa Jaan Elder akka ibsanti shakkamtonni lafoo iddoo ajjechaan kun itti gaggeeffame irraa dheessuu isaanii fi qorannaan itti fufuu dubbatan.
Eenyummaa warra ajjefamaniis ta’e ka madaa’ee polisiin hin ibsiin jira.Ibsa polisiin Wiixata Sadaasa 23 bara 2015 kenne irratti kan argaman Obbo Amaanoo Dubee akka jedhanti dargaggonni sadeen Oromoo ta’u isaanii fi barattoota koleejii ta’u dubbatan.
Polisiin qorannoo isaa akka xumureetti sirnii awwaalcha isaanii kan xumuramu ta’uun ibsameera.Gabaasa guutuu dhaggeefadhaa.


text:
Posted: Onkoloolessa/October 21, 2014 · Finfinne Tribune | Gadaa.com |
(The following report is by OroMedia.net)
(Finfinnee, 20 Onkoloolessa 2014) Ittaanaa Dura Taa’aa ODF/ADO kan ta’e Dr. Diimaa Nagoo gabaasa dhimma isaa ilaalchisee bahe irratti hedduu akka aare beekame.
Maddi keenya akka gabaasetti, Dr. Diimaan Abbaa Duulaa waliin du’agahii amaatii isaa, Aadde Tsehaay Tolasaa, taa’e waa’ee isaa ilaalchisee gaabsaan himamaa jiru hedduu akka isa aarse dubbate.
Suuraan qabatamaan nu gahe akka addeessuttis, Dr. Diimaan Abbaa Duulaa waliin taaée sirna gaddaa irratti argamuu isaa kan mulísuudha.
“Diimaan hidhameera jedhaa odeesssaa, silaa asuma keessaa baatanii soba odeessituu,” jedhee yeroo dheekkamsaan dubbatus dhagaámeera.
Dr. Diimaan, sirna awwaalchaa booda, ODF/ADO galmeessisuuf gara boordii Filannoo Wayyaanee deemus haaldureen dhiyaateef amma illee paarticha galmeeffamuuf danqaan akka dura jiru addeessa.
Haalduree yeroo ammaa dhiyaate keesaa gariin, ODF/ADO maaliin akka ABO irraa adda ta’e barreeffamaa fi waltajjiitti akka ibsu kan gafatuudha. Kanuma waliin, Alaabaa ABO dhiisuu, Heera Itoophiyaa ifaan ifatti fudhachuu, lola balaaleffachuu fi caasaa ABO irraa adda taée ifaan ijaaramuu isaa kan mirkaneessu gabaasaa akka galchu gaafatamuu isaa odeessi nu gahe ni addeessa.


text:
Qara atileeti Fayyiaa Leellisaa Olompikii Riyoo irratti jalqabe.Amma ammoo Eebbisaatti itti aanse.Jarii lachuu woma woma tokko jedha:”Rakkoo ummanni keenna,Oromoo keessa jiru addunyaatti agarsiisuuf.”
Eebbisaan nama ganna 27 ti.Bara 2008 keessa fiigicha jalqabee haga guddaan maratoonii dorgoma.Durii hojjataa mootummaati koollejjii eebbifamee jedha.Atileeti Fayyisaa Leellisaa walilleen ya leenjifamee walilleen dorgome.
Bara 2010 keessaa biyya akka akkaa deemee dorgommii biyya alaallee hedduu deeme.Dorgommii qaraa Xaliyaana magaalaa Florence eegee ammoo Chaayinaa, ngiliiz, Indiyaa, Silovaakiyaa fi biyya akka akkaa dhaqe.
Atileetiin kun Ebla 21,2016 ji’a afuriin duratti dorgommiif Kanadaa dhufee “dhiibbaa narra gahaa waan turee harka kennadhee hafe.”
Maratoonii km 42.195 kalee,Hagayya 28, 2016 Kubek,Kanadaatti qophessan 2:30:43 irratti fixee tokkeessoo tahe mallatoo mormii Oromoo agarsiise.
“Malattoon kun mallattoo ummatii Oromoo diddaa harqoota garbummaa ufi irraa buusuuf agarsisiaa jiru.Dorgommii tana fixuuf metirii 50 naaf hafnaan mallattoo mormii Oromoo agarsiisee erga fixes isuma san agarsiise,”jedha.
“Ummatii keenna garbummaa ufi irraa buusuuf ilaalcha addunyaa barbaadaa jedhee gaazexeessitota na gaafatanitit hime,” jedhe Eebbisaan.
Akka inni jedhutti namii dorgommii akkana irratti mallattoo kana agarsiisuun seera malee jedheenilleen hin jiru.
Eebbisaan amma kilabii Toronto Olympic Club jedhanii Kanadaa keessa jirtuuf dorgoma. Wayaa kilabii sunii keeyyatee dorgoma.Itoophiyaaf lammata hin dorgomu biyya Kanadaa jiraachuufillee eeyyama argadhee jedha.
Eebbisaan adoo lammeessoo ykn ammoo dadhabee dorgommii keessaa bahee,ykn ammoo fkn 50esso bahelleen mallattoo kana agarsiisuu hin dhiisuu jedha.
“Nama tokkoffaa bahe maraa miti kan agarsiisu.Bakkuma feetettu waan ibsachuu yaadde agarsiisuu qabda.”
Dorgommiin maratoonii atileeti Eebbisaan akka dansaa moo’ee rekordii qabu ta innii bara 2011 keessa Indiitti dorgome 2:12:03 fixe.


text:
(Oromedia, Finfinnee, 28 Ebla 2016) Manni Murtii Federaala Wayyaanee Pirezdaantii naannoo Gaambeellaa duraanii Okeelloo Ookwaay dabalatee namoota 7 hidhaa cimaa waaggaa 9n adabe.
Himaticha ilaalee murtii kana kan dabarse Manni Murtii Olaanaa Feederaalaa Dhaddachi yakkaa 19ffaa ti.
Himatamtoonni galmee kana jalatti himataman Aakeelloo Ookaay, Deeviid Ujuluu, Uuchaan Oppeeyin, Uumaan Nyikiyaw, Ujuluu Chaam, Ataakaa Uwaar fi Ubaang Umadi dha.
Himatamaa 1ffaan bara isaan pireezdaantii naannichaa ta’anii tajaajilaa turana bara 1996 sablammii Anyiwaaki fi Nuweer jidduutti walitti bu’iinsi uumamee lubbuu namoota 400 badeera.
Pireezdaantichi walitti bu’iinsi uummame akka dhaabbatu gochuurra jabaatee akka itti fufuu fi ibsoota sobaa fi dogongoraa miidiyaa biyyoota alaatif laachaa turaniin waan gaarii hin hojjennes jedhame.
Akka isaan gaafachiisu ega baraniin booda Amajjii 1996 jaldhaaba fi konkolaachisaa isaanii fudhatanii gara biyya alaatti baqachuun, caalman walitti bu’iinsi akka hammaatu dhaabbilee miidiyaatif ibsa laachaa akka turanis galmeen himata isaanii ni muul’isa.
Noorweey deemun eeyyama jireenyaa ega argataniin booda, Warraaqsa Bilisummaa Gaambeellaarratti hoogganaa quunnamtii dhimma alaa ta’anii muudamuun Piitar Kaagaa waliin ajandaa shororkummaa gaggeessaa turan jedhameera.
Biyyootii Awrooppaa fi Ameerikaarra nanaanna’uun namoota gurmeessunii fi ji’atti nama tokkorraa buusii Doolaara 50 walitti qabaa kan turan yammuu ta’u, teelee koonfaransiin miseensota dhaabichaa waliin Mudde bara 2000 gaggeessanis akka ragaatti mana murtiitti irratti dhiyaatera.
Baruma sana ji’a Amajjii keessa Warraaqsi Bilisummaa Gaambeellaa bakka lamatti yammuu adda ba’u, obbo Ookeelloo Ookaay garee 1 yoo qabatan hundeessan dhaabichaa Piitar Kaagaan ammo isa 2ffaa qabachuun hojjechaa turan.
Sadarkaa hooggansa adda durummaa paartii gaggeessaniirra yammuu ga’an, Eertiraa, Jarman, Saa’udii Arabiyaa, Swiidini fi biyyoota biroorras sochoo’un hojii Ityoophiyaa shororkeessuu hojjechaa turan jedhame.
Ameerikaa deemunis Joonsan Ujuluun hoogantummaan paartilee Warraaqsa Bilisummaa Gaambeellaa fi Warraaqsa Demokraatummaa Gaambellaa akka gaggeessaa turanis himanni isaanii ni addeessa.
Biyya turanii gara Yuugaandaa deemunis namoonni 860 leenjii siyaasaa fi loltummaa akka argatan ega taasisaniin booda Finciltoota Sudaanitti akka makaman taasisuun isaanis himameera.
Himatamaa 2ffaa; Deeviid Ujuluun ammo lammummaa Sudaan Kibbaa kan argate nama umrii 36 yammuu ta’u, garicha achii qindeessaa akka tures himameera.
Fulbaana bara 2005 kaasee maallaqa baankota magaalaa Minesootaa keessatti hojiichaaf kuufamaa ture walitti qabee namoonni leenji’an finciltoota Sudaan Kibbaatti makamanii akka lolan taasisaa tureera jedhame.
Deeviid Ujuluu fi Aakeelloo Ookaay dabalatee namoonni 7 badii shororkeessummaa qaqqabsiisuf osoo deeman humna nageenyaa waliinii Sudaan Kibbaa fi Ityoophiyaan to’annoo jala oolan.
Naannoo Gaambeellaa aanaalee Diimaa fi Joor deemanii namoota hojii warqee baasurratti bobba’an ukkaamsun gara hoogganaa finciltoota Sudaan Kibbaa Deeviid Yaawyaaw geessun leenjii kennisiisun badii qaqqabsiisuf yaadaa akka turan himanni isaanii ni eera.
Abbaan Alangaas Federaalaas Waxabajjii 5, 2006 himata shororkeessummaa irratti baneera.
Himaticha ilaalee bitaa mirgaan mormisiisaa kan ture Manni Murtii Olaanaa Feederaalaa Dhaddachi yakkaa 19ffaan himatamtoonni ragaa ittisaa isaan dhiyeeffatan kuffisuun yaada irraa fideera.
Hundi isaanituu yakka ittiin himataman hin raawwanne jedhanii mormuu isaanitiin ragaaleen abbaan alangaa dhiyeesse ilaalamaniiru.
Himatamtoonnis himannaa isaanirratti dhiyaatte ofirraa ittisuu dadhabuu isaanitiin balleessummaan murtoon irratti laatameera.
Himatamtoonni balleessadha yakka ittiin jedhamaniin yaadonni adabbii salphisasan 2 qabameefii, obbo Okeelloo Ookwaay fi himatamaa 2ffaan Deeviid Ujuluun hidhaa cimaa waggaa 9 akka adabaman Manni Murtii Olaanaa Federaalaa Dhaddacha 19ffaa murtoo laatera.
Himatamaa 3ffaadhaa hamma 7ffaatti kan jiran ammo hidhaa cimaa waggaa 7 torbaan akka adabanman murtaa’era.


text:
Mirga Ormaa, mirga abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffacha akka ilaalcha Oromoott
Irraan laala
Mirga Ormootaa, mirga abbaa, bulcha demokrasawaa fi mirga hiree ofii ofiin murteeffachuun xexxeboota Habashooti taphaaf malee itt bahi saanii gonka itt hin tolle. Yeroo amma rimsamooti kun keessa deebi’amanii danaa itt baasuun, maaljecheessiisun, gabaa Habashaa fi hawaasa addunyaatt gurgurachuuf warshaa gurguddoo Habashaa keessatt dhandhoonamaa jiru. Jalqabumaa himamuu kan qabu, Oromoon “mirga murnaa” kan isaan jedhan gaafataa akka hinjirre, garuu ofiin bulummaa ormaa akka tahe. Kun empayera jiga irra oolchuuf tarsiimoo qabanitt karaa geessu haxaawuuf tooftaa haaraa dumbulfataa jirani.
Akka abba tokkeett Oromoon lommoxoo fi surra qabeessoo dha. Qaroo fi hojii irratt harka o’oo dha. Kan isaan arraba sanyeesstuu senanii fi kan itt roorrifamu, dhaaba qaamaaf osoo hin tahin madda sabummaa saaniifii. Namoota saa gidduutt ajjechaan heddummaannaan mootichi labsa “nama hin ajjeesinaa Gaallaallee (Oromoollee) yoo tahe” jedhee labse. Namooti saa Oromoo nama jedhanii fudhachu ciicataaf “Gaallaa illee yoo tahe” xexxeba jedhu labsa saatt dabale jechuu dha. Kun ilaalcha bu’uuraa koloneeffataa tahee utuu jiruu qabattee bu’uuraa mirgoota hiree murteeffannoo achi gatanii amma Oromoon akka dhiheessa saaniitt, mirgaa fi demokraasii dagachiisaa, akka fudhatu fedhu.
Yeroo koloneeffamanii eegalanii, Oromoon waa’ee miiddhaa saanii kanneen barbaachisan hundaf iyya dabarsaa bahani. Bara 1974 qabiyyee lafaa waan ilaalu irratt jeeqammi guddaan hawaasa Oromoo keessatt dhalatee ture. Diddaa dingataawaa tahan golee golee muldhachuun sirna kolonummaa baaragsan. Seena warraaqsa ture. Yero sana kan murni loltuu fira hacuucamootaa fakkaatee empayera baraaruuf dhufe. Si’a warraaqsichaa qabbaneessuuf looltuun sun sirna abbaa gonfoo isinii finqilche jedhe; mirga tokkoo tokkoos sabaa fi sabummaa empayera keessaa jiraniif beekuutt kahe. Empayerichi waan miiddhaa gahaa qaata argateef yoo taabota afurtamii arfaniif wareeganillee kan darbee deebisuun harma jige.
Dur Oromoo namummaa baasanii salphisuuf hedduutu koloneeffataan tolfame. Kumkumooti ni carabaman, kumooti garbummaatt gurguramanii kan hafan looltuu fi waajjirbulchii koloneeffataaf daakuu daaksifaman, horii fe’iisaaf okaa hamsifaman, karaa fi dallaa ijaarsifaman, mooraa saanii qarree gaararra jiruuf bishaan dakaa ol guuruu dirqisiifaman. Hedduunis akka horii fe’iisaatt duula saanii walirraa hin citneef ba’aan itt fe’ame. Hoogganooti saanii lafarraa haxawaman, kan lubbuun hafan yoo jiraatanis hidhaa gaara Habashaatt akka lamuu biyya saaniitt hin deebinett hidhaman. Afaan, aadaa fi dudhaan saanii ni hacuucaman. Qacce dhabsiis waliigalaa kan lubbuu, aadaa fi dudhaa barbadeesse ture. Sochiin Oromoo jaarraa tokkoof quummanee diddaa dingataawaa fi faffaca’aa suuqa suuqaatt dangahamee kan hafe kanaafi. Tuffii fi ofirrummaan dhaloota Habashaa si’anaa seenaa rorroo sana keessaa madde.
Oromoon waabarachuu irratt shaffisoo dha. Mootichi addunyaa shaffisaan misaa ture keessatt qondaalota saa jujuu qofaan sirna bulcha kolonii gaggeessuu hin dandeenye. Kanaafi kan isaan kolonota keessa nama yartuuf balbala waabarii saanii banuu kan eegalan. Sun Oromoof foddaa gad itt ilaalu saaqeef. Barumsa waaggota yartuu booda hang tokkoo sirnicha keessatt madaqfaman. Isaan keessaa hedduun lolataa fi bulcha noolaa keessatt sadarkaa olhaanaatt guddatanii turan. Hedduun saanii yoo Habashooman, baayyee yartuun namoota saaniitt maxxananii hafan. Isaaniif kan sirni kolonii qaqaawwutt ka’ee guyyuu guyyuun iyyaatiin qubaa gooftolii kolonii gidduun osoo hin fedhamin gadgaloof coccobuu eegale. Sun dammaqina Oromoo fi uumama sochii hawaasomaa fi malbulchaatt geese.
Kallachi qabsoo Oromoo Addi Bilisummaa Oromoo (ABOn) sochoota sana keessaa dhalatee sagantaa saa malbulchaa 1974 keessa labse. Isa keessatt akka kaayyoo ormichaa, didhaa sabicha manii injjifannoott geessu masaku, akka sararaa dhumaan gahu kakate. Sanaafis Oromoon kumootaan dhiiga saanii lolaasan. Kanaafi kan qabsicha hanga injifannoott dhaabbuun kan hin dadahamne.
Ergasii erbala meeqatu dhihaate, maree gaggeeffame, iyyaafanno tahe, ejjennootu labsame, duula malbeekii fi diliitu bu’e. Hatahu malee Habashootaa fi kanneen Oromoo irra akka digaluutt jiraatan barbaachisummaan waan itt himamuu galaafii hin jiru. Oromiyaan Itiyoophiyaa miti, kolonii Itiyoophiyaati. Raayyaa hanga Mooyyaalee, Begii hanga Jaarsoott biyya tokkoo kan koloneeffataan fafaawe. Suuqi tokkoo tokkoo kan namoota abbaa biyyaa tahanii daangaa ofii qaban Oromiyaa keessa jiru. Akkuma biyya addunyaa kamiiyyuu hojjetanii jiraachuuf Oromiyaa alaa kan dhufan jiru. Kana malees hambaan warana koloneeffataa durii fi kan bara si’anaa biyya irra buufatee jiruus ni argama.
Ollooti Oromiyaa yeroo Oromoon walitt ilaalaman lakkofsa dilormaa yartuu qabu. Baayyeen saanii kaasaa Oromoo kan saaniin tokkoo akka tahe garaa dhaa itt dhagahama. Karaa biraammoo gurgurdoo saanii yaroon akkuma kanneen Oromiyaa keessaas koloneeffataa kalchanii bilisummaa Oromoo fi kan saba saaniin morman jiru. Kanneen cunqursaa kalchan keessaa Oromootu heddummata. Cunqurfamoota keessaas Oromoon wayyaba. Oromiyaa walabi diinni waloo kun kalchituu akka hin arganne tolchuu dandaha. Kanaa fi furamaa fi walabummaan hundaaf taha. Oromiyaa bilisomsuu jechuun dilormaa fi lafa godinichaa wayyabaa bilisomsuu jechuu dha. Kanaaf ofiin bulummaa Oromoo bilisummaa fi tasgabii godina walii galaaf iggitii taha kan jedhamu.
Mootummaa dhufee darbu waliin hammeenyi bulchoota Habashaa itt caalaa deema. Yoo gaaga’amooti waliin dhaabbachuu baatan hacuuccaa fi ajjeechaan shaffisaa guddaa fi haxxummaan kanaan duraa caaluun dhaloota koloneeffataa haaraan itt fufuu dandaha. Namooti kibbaa, Oromoo dabalatee sadarkaa jireenya nambiyyaa lammaffaatt gad buhanii jiraataa bahani. Yartuun dantaa orma saanii bulchitootatt gurguruun bu’aa argataa jiru. Galtooti kun ammayyuu koloneeffataa waliin sadanii waan harcaatu funaannachuuf haalli akka turett akka itt fufu barbaadu. Oromiyaan biyya dhugeeffannoo hedduuti. Oromoon akka sabaatt haa bultu dubbiin jedha malee dubbiin hin dhisuu. Garuu Habashaa fi galtooti garee “lola aadootaa” gaggeeffamaa jiru keessatt Humnoota Lixa naasisuun Oromoon akka garee Addunyaa Islaamaatt ramaduu barbaadu. Ofumaa dhama’u malee qabsoo seerawaa saanii irra sun isaan hin deebisu.
Waaqeffataa, Musleman fi Kiristanni harka wal qabatanii gara bilisummaatt ni joga’uu. Oromoon jireenya goolamaa jiraata. Goolii irratt kan duuluu dantaa eenyuyyuu fiixa baasuuf osoo hin tahin ofii jedheetu. Kanaaf Oromoon balleessaa ofii golguuf osoo hin tahin, akka sabaatt badiirraa ooluuf lolattuu farra goolii hundaaf tumsaa uumaatii.
Waa’ee Oromiyaa waan hamaa hamaa jechuun orma ballaas sodaachisuu barbaadu. Oromiyaa fi finnooti kibbaa, kolonoma dura bara hedduu kaasanii walirratt hirkataa dhufani. Ammas yoo tahe Oromiyaa bilisi kibbaaf bilisummaa qofa fida. Akka waliin kufan waliin ka’uuf tattaafachuu qabu; Homtuu hariiroo sirinyaa kana jeequu hin qabu. Muki sodaachisaa tokkoo gargaarsa angoti guddoon koloneeffataa kennani. Garuu qabsichi cunqursaa fi cunqurfamaa naannaa gidduu waan taheef rogaasaan Angoti Gurguddoon mirgoota Ormaa fi mirga ilmoo nama fi walabummaa abba abbaa dura dhaabbataniif hin jiru. Qabsichi Oromiyaa bilisoomsanii nagaan bulcha seeraa fi nafii demokraasii jala jiraachuu dha. Nammi tokkoo hanga laalaan itt dhagahametti fi bilisa tahuuf kutannoo qabutt, dagaagaa hagamii keessaa maddullee, bulchaa goolii jala sababii hin dhaabbanneef hin jiru.
Oromoon namooma ni jaallatu. Olloota saaniitiin akka gara laafotaatt beekamu. Ilmaan halagaa rakkina jala jiruullee sanyii fi dhugeeffannoo osoo hin laalin akka guddisan beekamaa dha. Kanaaf nageenyi kanneen maqaa gaariin Oromiyaa keessa jiratanii mamsiisaa tahuu hin dandahu. Oromiyaan qabeenya riphaa olloota gaariif hojii kennisiisu qabdi. Oromoon akka koloneeffataa kan takkaa bulcha diktaatoraa ala hin beeknee, osoo hin tahin bara walaba ture sirna demokraataawaaf walqixxoomaa beekamaa qaba ture. Ammallee sun haala Oromoo amma irratt ni muldhata. Oromiyaa keessa kan jiraatan hundi sirna kolonummaa du’aa jiruuf gadooduu dhiisanii Oromoo waliin Oromiyaa walabaa fi demokraatoftuuf yoo qabsaawan wayya. Koloneeffataan yeellaasifamee tuqaan wal dhabdee maal akka tahe gad bu’ee baruu qaba. Yeros qofa, kan hunduu waliin akka ollaa gaarii ormi saanii bara baraan wal cinaa jiraachuuf deemuutt, rakkina fula dura saanii jiru tokkummaan furuu kan dandahan.
Ilaalcha Oromoo
Oromiyaan kolonummaa bahuu fi empayerri diigamuun kan yeroon itt darbe tahuu Oromoon ni amana. Empayerri hundi akkasumatt waan baqaniif kan Itiyoophiyaa adda hin tahu. Sadoon kamuu geengoo seenaa konkolaachuutt kahee dhaabu hin dandahu. Oromoon yoo ilaa fi ilaamee halagaa waliin gaggeesse kana salphaatt akka fiixaan baafatu irratt tahuu qaba. Mareen biraa Itiyoophyaanota gidduutt gaggeeffamu keessatt qooda fudhachuun hafee Oromoon mataa nagaa qabu akka hoduutt illee dhagahuu hin fedhu. Mareen saanii naannaa qabeenya Oromiyaa fi humna namaa rakasa itt bolqan irratt malee akka itt nagaa Oromoo waliin busan miti.
Ejjennoo saanii raggaasuuf waa’ee uumaa finnaa empayera Itiyoophiyaa soba hoomishanii orma saanii garraamichaa fi hawaasa addunyaa sooruu yaalu. Galtuu akka Impayera Fransaa keessatt “évolué” jedhama turanii galmeeffachuun jaarmaan keenya sabhedduu dha jechuu yaalu. Kun qaama gowwoomsaa saba saanii fi addunyaa qopheessaniiti malee dhugaan saa hundu Itiyoophiyaa qulqulluu (“nitsuhi Ityoophyaawii”) fi habashaawota.
Ormi baldhaan Habashaa waggoota hedduuf soba kanneen isa bulchaniin guutamaa dhufe. Dhugaa waan isaan itt himanii gaafatanii hin beekan, akkuma dhugeeffannoott hordofaa bahan. Kanaaf waa’een madda saanii, gocha saanii, ergama saanii, dhugeeffannoo saanii, seenaa saanii kkf gaafii kaasanii hin beekan. Ammallee bara teknoolojii iyyaatii kana akka empayerri Itiyoophiyaa baraabaree tahe amansiisuuf yaalaa jiru. Gaaffiin tokkoo tokkoo “qinyi gizatii” saanii irra walaba tahuu dhiheessan hamaa maltuu Wayyaaneen ijaarsa baraabaree kana diiguuf tolfamaa jiru jedhu. Soba ofii hoomishan dhugeeffachuutt waan ka’aniif waan isaan balleesuu dandahu duubaan jiru arguu hin dandeenye.
Xurree yaada saanii dullacha kana hordofuun gurguddoon Habashaa, qaata waa’ee gaaffii Oromoo kumkumooti itt dhuman achi dhiibanii waa’ee mirga murnaa fi abba tokkee dubbachuutt kahani. Murni akka beeknutt waan akka tuuta dhugeeffannoo, saalaa, hiriyaa, mandiisota, fedhaa addaa, kkf. Duubatt harkifattuun kun saba tokkoo akka waan murna sirna saanii keessaa tokkootti ilaaluu barbaaddi. Sabi akka Oromoo murna sana hunda akka of keessaa qabu ilaaluu hin barbaadani. Of akka halle dhuunfataatt waan fudhataniif ofiinjiroo biraa, kan isaan dhahatan kan dhahatu, jiraachuun barbaachisaa tahee itt hin muldhatu. Mirgi kamuu mirkaneeffamuuf dura Tigreen aboo irra maqsamuu qaba jedhu. Tigree fi Amaara gidduutti dorgommeen angoof tolfamu akka dorgommee sirna tokkoo jalatt gola malbulchaa lama gidduutt tolfamuuti. Sabgidduuf jedhanii akka hunda haammataatt mulchuu barbaadu, dhugaan saa garuu Gaanfa keessa kan nama ciigahu akka saanii hin jiru. Oromoon akka orma tokkoott hidhata saanii tahee hin beeku, gaafa sun tahe kan dhumatuuf isaanitt fakkaata.
Geedarammii mootummaa gaaffii Oromoo hin deebisu. Dhaaba Oromootii gaaffii kan deebisu mootummaa taahitaa empayerittii irra jiru. Barcuma angoo Habashaaf Oromoon hin dorgomu, ofiin bulummaa irra gaafata malee. Kan hubatee ilaaleef, miseensoti gita kufee haajjisa tahan kun, dhaloota bara iyyaatii osoo hin tahin abbooliin Nafxanyaa Minilik kan deebi’anii dhalatan fakkaata. Oromoof Amaarris Tigreenis angoo haa qabatanii empayerri gilgila tahee hanga hafett garagarummaa hin qabanuufi.
Rakkoolee gurguddaa empayeritt hubachuutt, mootummaan amma angoo irra jiru kan darban hunda caalaa beekaa dha. Hariiroo kolonotaa fi finnaa empayerichaa gidduu jiru beekee jira. Qayyabanno sana irratt of bu’urseetu kan seerota hoomishuun ofiin bulummaa kolonootaa hin oolleef ragaa hin taane walitt qabu irra mesharkaa hacuuccaa hunda Oromiyaa shaffisaan saamu gargaaran tolfate. Sana qofa osoo hin tahin, dhaaltuun gita kufee akka isaan wilitt hin taane hubatee, bolqa irratt qooda hin fudhachiifne. Kanaaf hanga guyyaa hunduu biyya Habashaatt waliin dacha’uuf dirqisiifamanitt kophaa fiiguu filate. Garuu akka gooticha saa Yohaannis IV daangaa biyya toohatu irra qaari’ee ollaatt lola banaa jira, inni si’anaa Somaliyaa dhaa. Carraan gooticha saa yoo irra gahe ammas akkuma yerosi Amaarri tahita deeffachuuf ayyaana argataa laata?
Umaa seenaa fi mirkaniin ittiin jiraatee mootummaan amma jiru kan itt jiru caalaa waan addaa tolchuu hin dandahu. Gaaffii demokraatawaaf furmaata kennuun dandeettii saa ala. Haa tahu malee hanqina saa kana hubachuun, yeroof ilaacha hamaa biyya keessaa fi sabgidduu gara dabarsuu jedhee tooftaa yayyabate jira. Sana waan tolcheef Oromoo akka hin beekamnett hidhuu, butuu, fi mankaraasuu irra hin dhaabbanne. Miseensoti gita kufee fi kalchituun saanii, seena duriif qaabannoo mararaa qabu. Kana irraan kan ka’e mirga Oromoon hiree ofii ofiin murteeffachuuf qabu beekuufii hin fedhani. Angoon 39, Wayyaaneen dubbii qabaneessuuf heera saatt galchellee akka rifachiisuun hin dhoksani. Isa keessatt badii malee eebba hin argan. Waanti orma dagachiisuuf tolfaman hunda haquu fedhu. Bulchi fakmishoo mootii moototaa irratt hundaawe humnaan deebi’ee dhaabbachuu qaba jedhu. Hanga orma kaan ofitt bulchuu dandeenyett angoon seeraa ofiin bulummaa dubbatu jiraachuun barbaachisaa akka hin taane orma saaniitt himu.
Adeemsa qabsoo Oromoo keessatt qabatteeleen mirga Ormaa, mirga abba abbaa, demokrasii fi hiree ofii ofiin murteeffachuu warraaqxota Oromoo gidduutti kahanii furmaati itt tolfamee jira. Sanneen yaa’a sochii bilisummaa Oromoo keessatt eegaloota gurguddaa mare Oromoo turani. Sagantaan malbulchaa ABO kan tolfame erga hunduu hariiroo isaan gidduu jiru hubatee booda. Osoo lubbuu saanii sabaaf wareeguu hin bahin qabsaawoti sadarkaa hundaa qabatteelee kana irratt qayyabannoo waloo uummatanii turanii. Mareen walfakaataan moora Habashaa keessattis gaggeeffamaa turani; isaan garuu olhantummaa deebisanii dhaabuu malee furmaati biraa itt hin mullanne. Bakka Oromo of dhaabanii dubbii xinxaluu irra, ilaacha qajeelaa karaa irra maqsan darbachuun, rimsama mirga abba tokkee fi mirga ormaa irra jiru waliin dhahanii amba waliigalaa dogoggorsuu yaalu. Kan as irratt soba buusisaa jirru sana.
Oromoon saboota ta’iisa “Walharkatt qaba Afrikaa” jedhamuun gaagahaman keessaa akka tokkootti of ilaala. Isaan dura sirna malbulchaa koloneeffataa irra adda tahe qaba ture. Sirna democraasii kan akeeka Gadaan gabbifame ture. Akka orma addaanjiroo fi akka kolonii Habashaatt gaaffiin isaan bilisummaaf dhiheeffatan seerawaa dha. Qaammi addunyaa akka kolonooti hundi bilisaawan labseera. Daangaan Habashaa fi Oromiyaa addaan jiru. Kan empayericha ijaare, Minilik illee “ Mootii mootota Itiyoophiyaa fi Biyyoota Gaallaa” ofiin jedha ture. Isaan gara duubaa kana, kan nu gaddhiisaa jedhaa jiran. Yoo seerri sabgidduu, bilisummaa Oromiyaa golguuf gahaa tahuu baatullee bowwaa jiru guutuun warraaqxota Oromoo irra eegama.
Habashaan bifa gogaa fi dhiheenya biyya saatiin qabatee koloneeffamoon orma tokkoo of fakkeessee fudhatamuuf yaalaa jira. Deggertooti saas gaaffii Oromiyaa ofiin bulummaaf qabdu akka hin dhaggeeffanne gurra qabataa jiru. Hanga hamaa koloneeffataa irratt hin uumnett akka jirutt itt fufuu saa filatu. Hawaasi Oromoo naga jaallataa fi walqixxoomaan jiraataa dha. Haleellaa qixawaatt dhimma bahuuf dantaa dhabuun saa, akka waan fedhee garbummaa fudhateett jalaa fudhatame. Garuu Oromoon gonkumaa fedhaan bulcha Habashaa jala galee hin beeku.
Koloneeffatoon murna bucuu keessaa kan bahanii fi angoo dhabuu akka dhuma jireenyatt kan fudhatani. Namoota kolonii saanii kan akka qabeenyaatt ilaalan hafee kan saaniiyyuu seenaa saanii keessatt gonka akka walqixxeett fudhatanii hin beekanii. Haa tahu malee ormi saanii hanga tokkoo yeroo kolonummaa irra bu’aa argatu jarri kaan waan halle dhabani. Jireenya waatattaa qottuu Habashaa fi kanneen biro walbira qabanii ilaaluun waliqixxee dha jechuun, hololli oftuulummaa saanii, olhaantummaa ayyaamquwii isa jalqabaatii argamsiise irraanfachuu dha. Hiyyummii biyya Haadha saanii keessa jiru bilisummaa Oromiyaa rarraasuuf sababa tahuu hin qabu. Oromiyaan kan hoomishte caalaa baste jirti. Abbooti waraanaa jalqabaa kan saammatan biyaa alaa tuuluu fi qananii alaatt bashannanuu mannaa osoo biyya saanii misoomsanii ni dandahu turani. Akka amma TPLF kurnoo lama keessatt Tigrayiin misoomsaa jiru ilaaluun hinaafuun gatii hin qabu, Tigree tuffatan caalaa yeroo qabu turani.
Carraan rakkina Oromoo itt salphisuu dandahan hedduu irra ilaaluun darbamani. Jalqabaaf rakkina malbulchaa waggaa hedduu tasgabii godinaa dorsisaa bahe furuuf Oromoon bara 1991 humnoota Habashaa waliin furmaata akka barbaaduu dhibbaan irratt tolfame. Chartarri Cehumsaa empayericha koloneffatummaa irra baasee orma koloneeffatameef bilisummaa saanii deebisee dhaabuuf akka dhooftuutt gargaaruu dandaha ture. Isaan wal amanteen uumamee sabootii fi sabummaa hedduun, carraa feedhiin ofiin bulumaa fi tokkummaa malbulchaa akka tokkoo gidduu filachuu dandahu turani.
Garuu abbaa hirrooti Habashaa angoo empayeritt gaddhiisuuf fedha akka hin qabnee fi Oromiyaa ofitt akka hin dhiisne yeroo shakala cehumsaa 1991/92 agarsiisanii jiru. Sun akka hariiroo isaan waliin tolfamu keessaa yoomiyyuu furmaati demokraatawaa tahe bahuu hin dandeenye barnoota hin irraanfatamne dhiisee darbe. Kanneen seenaa irra waa hin baranne qofa kan Habashaan fedhaan ni demokraatawa jedhanii eeggatan. Akka sabaatti amantee demokraasii irraa qabatanii hin beekani. Tigraawwayiif kun carraa angoo irra turuu isa dhumaati. Dimookraasiif bucuu tahanii hafuu. Yoo karaa biraa barbaadatu tahe malee biyya Habashaattis maaddhaa dha. Sanaaf Oromiyaan gidiraa arguu kan qabdu.
Furmaati tokkichi Oromoon qabu waan argate hundaan qabsoo saa finiisuu dha. Qabsoon akka sii kan hin barbaachifne gochuuf mootummaan amma heera saa keessatt “mirga sabaawaa hiree ofii ofiin murteeffachuu” fudhatee jira. Garuu sun qooqa konkaa dha. Bilisaa baana jedhanii yaadu jedhamanii namooti kurkurfamaa fi ajjeefamaa jiru. Kan cafatanii bahan hafee goolooti Itiyoophessitooti illee kophaatt hin dhiifamne. Haala ukkaamsaa akkasii jalatt nagaan ofiin bulummaaf qabsaawuun waan hin fakkaanne. Shororkaan kanneen angoo irra jiran maddisiisan, gaaga’amtooti akka fincilanii, mala isaan dhimma itti bahaniin ofirraa faccisan dirqisiisaa jira.
Karaa biraa Amaarri waacaan yaadannoo bara mooti mototaaf qabu hiree ofii ofiin murteeffachuu akka yaalii maltuu qolqullummaa Itiyoophiyaa gadi qabuuf dhufeett fudhatu. Habashaa malee empayera sana keessatt sabi biraa jiraachuu hin fudhatani. Kan hafan hunduu murna gosaati. Sona amma jiruun fedaralismii gosaa, godinaa gosa irratt hundaawe jedhu. Qabee Itiyoophiyaa keessatt “gosa” jechuun maal jechuu akka tahe beekuun saanii mamisiisaa dha. Gosi qooqa Oromoo Habashaan waan wal gitu hin qabneefi. Jarri kun kanneen mallatoo imperial kan ajjeechaa Oromoo irratt qabatama turanii fi namoota dhumiisa sana hoogganan afarsanii. Mallattoota haa tahanii hoogganooti sun kanneen haala badaa sana isaan qayyabachiisan waan taheef Oromoon yaadachuu hin fedhani. Mallattoota akkasii fi hoogganoota sana faarsuun waraana deebisanii labsuu fi bowwaa isaan gidduu jiru ballisuu yaaluutt fudhatama.
Oromoof heerri Itiyoophiyaa seera koloneeffataa keessaa tokkoo. Akka sabaatt tolchuu saa irratt hin afeeramne. Dhaaboti Oromoo seerawoon akka ABOllee, akka dhiibbaa irratt hin qabaanne dursanii darbatamanii. Kanaaf gaaffiin Oromoo isa irratt osoo hin tahin mirga saanii dhalootaa fi seera sabgidduu irratt hundeeffama. Gaaffii fottoquus miti. Fedhaan gara finnaa Habashaa tahanii hin beekani. Humnaan qabamanii, kan seera Habashaa ulfeessanis jaallatanii osoo hin tahin waan afaan qawwee duuba jiruufi. Kanaaf wanti Oromoon gaafatan ofiin bulummaan saanii akka deebi’uufii. Yoo seerri ilmoo nama amma jiru daba jiru qajeelchuuf dandeettii hin qabu tahe, seerri uumaa bakka buhe qajeelcha malee, dabaan akka dabett haa hafu hin jedhamu. Yeroo sana kan cunqurfamooti waan dandahan hundaan akka bilisa of baasan offalchaman.
Garaa garummaan mootummaa amma jiruu fi gita kufee, inni ormi adda addaa empayera keessa jiraachuu saaniif, Itiyoophiyaan akka amma jirtutt seenaa jaarraa tokkoo akka qabdu huubachuu saati. Karaa biraammoo jarri kaan Itiyoophiyaan akka amma jirtutt waggoota kuma sadii lakkoofsifteett jedhu. Garuu Itiyoophiyaan hafee finnaan Habashaa Aksumitt waaltahe kumaalee tokkoo jiraachuunuu hin beekamu. Asoosammi saanii kun kanneen karaa saaanii dantaa godinichaa keessa seenuu barbaadaniif sababa taheefi.
Kan gola hariiroo waliin qabachuu barbaadduun dubbachuu dandeessu Oromiyaa bilisa qofaa. Sana malee quunnamtii kamuu ormichaaf kolonaawaa fi dabaa dha. Waan Oromoof dansa jedhu halagaan nama biraatt himuun arrabsoo fi ofirrummaa taha. Mirga waan itt tolu filachuu kan qabu Oromoo qofaa.
Ilaalcha koloneessitu dulloomaa
Gubbaatt yoo waa’ee ilaalcha Oromoo dubbannu kan saaniis tokkoo tokkoo kaafnee jira. Isaaniif Oromoon orma xaqilaayii gizaatii Gonfoon daangawe adda addaa keessa jiraatan. Finnaan Oromiyaa jedhamu hin jiru. Dilormaan saanii biyya biyya irra faca’ee dangaa waloo murtaawe hin qaban. Isaan irra eegumsa kan barbaadan gidduu saanii sabi bucuun jiru. Xaqlaayi gizaatii hundi godinaa bulchaa finnaa Habashaati. Baroota darbaan walqixxummaan hin fudhataman turani. Roorroon mirga ilmoo nama xaqlaayi kibba fi xaqilaayii Gaallaa irra gahaa turan.
Isaaniif kan barbaachisu akka roorroon sun itt hin fufne. Mirgi afaanii fi aadaa saanii misoomfachuu seeraan eegamuufii dandaha. Garu afaan Amaaraa akka afaan sabaawaatt fudhachuu qabu. Hamma Tigreen tahitaa irra jirtutti mirga ilmoo namaatt roorrisuu fi biyyattii gosaan hiruun hin dhaabbatu. Kanaaf mootummaan Tigree jalqaba buqqa’ee humnoota tokkummaan (Amaara) bakka bu’uu qaba. Isa booda eegumsii mirgootaa itt fufa. Addaan Oromootti roorrifameera inni jedhamu hammaa baasameetu.
Oromoon akkuma Itiyoophiyaanota gaaga’amoota hundaa bulcha abbaa hirree jala turan jedhu. Amaara Tigree fi gosi biraas kan Mallasaan gaaga’amanii hidhaa turan jiru jedhu. Naamoota isaan dhahan keessatt kanneen dabaanbulummaa fi seera malee mootummaa finqilchuu yaaluun haddheeffaman faatu argamu. Akka isaanumtuu jedhanitt eenyummaa sabummaa saanii fi ejjennoo faallaa finnaa Itiyoophiyaa irratt qabaniif kan hidhaman Oromoo qofa. Garuu akka garaa garummaan bu’uuraa hin hubatamne, irra dibanii darbuu barbaadu. Nammi Itiyoophiyaa hundi bakka barbaade jiraachuuf hojjeechuu mirga qaba jedhu. Sana jechuun ormi biraa biyya of dandahe qabu empayeritii keessa hin jiru jechuu dha.
Abbooliin keenya biyya kana wareegama guddaa, lafee itt cabanii, dhiiga saanii dhagalaasanii nuu tursani. Kanaaf nuti ijoolleen saanii akka turett eegnee dhaloota dhufutt dabarsuuf galfatatu nurra jira jedhanii munaaqu. Kan darbeef want gaabbamuu fi aagiin itt tufsiifamu hin jiru. Lafa kana argamsiisuuf sochii tolfameen gaaga’ammi kan itt dhagahame yoo jiraatan waan barbaachisu argatan jechuu dha. Ergamichi ergama qaromsaa kan manii saa rukute ture. Silaa kan tahuu malee, yaada jijjiirrannee eegumsa mirga ilmoo nama isaaniifis diriirsuu keenyaaf galata turee. Aadaa Kiristinaa Habashaa hanga hin hubnett afaanii fi aadaa gosa saanii misoonfachuu ni dandahu. Isaan tokkoomanii aboo keenya didhchiisuun akka safuutt ilaalamuu qaba.
Nammi tokkoo irba tokkoo akeeka jedhu irratt hundaawuun tokkoo tokkoon saanii walqixxummaan akka jiraatan, mirga kennachuu fi kennatamuus akka qabaatan balbala keenya banaafii jirra. Mirgi abba tokkummaa fi walabummaan noolaa mikkillee moo’ummaa Habashaa keessatt ni eegamaaf. Mallatoon tokkummaa fi jannummaa Itiyoophyaa durfannoon kennamuufii qaba. Dhaalmaa keenya nu qaabachiisuuf qodaa, uffannaa, midalgaji, faayi, kkf hundi halloota Habashaa magariisa, keelloo fi diimaa ofirraa qabaachuun barbaachisaa dha.
Akkasitt hallooti sun akka waan kaleessa argamanii waan halle irratti bobooxa’amanii agarra. Collootaa fi madda galii yoo tahan, daallichaaf qaabannoo gadoodchaa tahanii jiru. Akkasitt kan isaan yaadan. Akka orma Gaanfaa hunda irratt mootii tahanii uumaan foo’amati. Waan yartuu kakkabeebsuu qofaan osoo kan darbeefi dhiifama hin gaafatin hundi amanee kan waliin jiraachuu itt fufu itt fakkaata. Ujootii saanii Teedroosii hanga ammaatt dhiiga Oromoo akka lagaa lolaasaa dhufani. Jarri kun isaaniif ulfoo dhaa. Ejjennoon saanii kun kan misee tuffii orma kolonii qaban, ofirrummaa, bolola fi doofummaa irratii. Waan yeroo irra hangam akka cehan qaaqa saanii nama locu irra hubachuun gahaa taha. Bara baaquleessaa kana abjuu bara darbee keessa jiraachuun kan itt tole fakkaatu. Empayerooti Rusiyaa fi Yugoslaviyaa ija saanii duratt yoo burkutaawan kan saanii waliin walitt firomsanii ilaaluuf dandeetii dhabani.
Xumura
Korri Idilee ST namoota harki caalan haalli jiru akka hin jijjiiramne fedhaniin guutame. Kanneen fageessanii ilaalanii fi demokraatawan gufuu meeqara qaarsisanii wuxineen seeraa dhiheessu. Innis yoo xumuramu akeektii saa hin rukutu. Dimimmisaawaa taha. Kanaaf wanti achiin darbu hundi gutummaatt fedha nagaa fi walabummaa deebisuu dandaha jedhamee hin eegamu. Haa tahu malee buusaan seeraa gubbaatti moggaasa jalatt tarreeffaman suukii keessa seera tumootaa abbaltii mishan qophaawe tahuun hin haalamu. Dhanquu sanaan yoo laalamu, gaaffii Oromoof deebiin furmaata tahu kan argamu seeraa fafa sabgidduu irra qofa osoo hin tahin kutanoon Oromoos itt dabalamuu qabaa.
Koloneeffatoon addunyaa moo’uuf fedha dulloomaa qaban irratt dhoofsisuu hin barbaadani. Abbaltii dagaa murna tokkoon, abba tokkeen fi murnooti akka sona cehumsaa keessatt qooda fudhatan afeeraman malee, sochii Habashaa deebisanii dhaabuu keessaa murni Oromoott yaada fudhatee dhihatee beeku hin turre. Isaan keessaa aadaa fi dhaaba Oromoo barbadaawee fi fixakaakuu akaakoon saani orma kolonaawoo irratt raawwataniif kan gaabbiin itt dhagahamee dhiifama gaafate hin jiru. Nama Afrikaa tokkoof osoo gumaa yk faloon hin bahin fira nama lammii saa ajjese waliin nyaachuun abaarsa cimaa dhaa. Ammallee kan Oromoo sugugguraa jiru sana tahuu hin hafu. Isaan sana beeku, garuu koloneeffamoof tuffii waan qabaniif yakka saanii darbeef faloo bahuu dhimma hin godhanne. Hoogganoota, arfanii fi harma muran; garbummaatt gurguranii fi gocha namuummaa baasaa fi salphisoo tahan Oromoo irratt raawwatan, farsuu fi akka ujuutti ilaaluun, suduudaan yakkoota sana kan godhaniin gargarbahee hin laalamu. Arraba miiddhaa irratt ida’uuf dhalooti si’anaa badii akaakilee saanii irratt tolfamaniif “ishoo” jedhu jedhanii Oromoo eegu. Akkasumas dhalooti nama ajjeesstuu si’anaa, garaa laafina Oromootti agarsiisaniif akka dinqisiifataman barbaadu. EEyyee, amma dhoofsiftuu shaffisee fi garaa ciifsituu taatett dhimma bahu, isaanis kan durii caalaa heddumminaan Oromoo numa mankaraarsu, ni ajjeesuu, akkasumas ni salphisu.
Dur orma ballaa dukana keessatt ittisanii dorsisaa fi shororkaan fedha saanii irratt fe’aa bahan. Amma bara iyyaatiiti. Fakmishoon bulcha walfakaataa itt fufuu hin dandahu. Isaaniif ammayyummaan wal gituun yeroo itt fudhata. Itt bahi sanaa hamaa guddaa fiduu dandaha. Oromoo mirga hiree sabaawaa ofii ofiin murteeffachuu mirkaneeffachuu gaditt kan quubsu hin jiru. Sana kan mirga ormaa ittiin jennu. Mirgi abbatookkee fi walabummaan noolaa, orma abbaan sun miseensa itt taheen eegamaaf. Koloneeffataa takkaa yaada shakala demookraasii fi seeraan bulmaataa qabaatee hin beekne mit kan akka itt mana saa bulfatu Oromoott himu.
Akka orma nagaa jaallatuutt Oromoon manii saanii gahuuf karaa nagaa filatu. Garuu hamajaajiin saanii buubaa waan taheef goleett dhiibaa jiraa. Goloota biraan waliin gamtaan gara qayyabannoo walootti geessuu yoo hin jiraanne lola cimaa buusuu malee filmaata biraa hin qabani. Oromoon gola mirgummaan ofiinjiroo tahuu saanii bareef kamiinuu waliin dubbachuuf qophii dha. Dhaloota weerartuu amma jiran irra balleessaa abbooliin saanii irratt raawwatan hundaaf dhiifama akka gaafatanis ni eega. Sanaan boqonnaan gadadoo xumuramee akka olloota dansaatt jalqabi haaraan ni eegala. Kana malee dhiigi sun hunduu qoosaan hin dhangalaane. Kaayyoo fiixaan baasuuf kakatameetu.
Filmaati Oromoon qabu akka sabaatt jiraachuu yk abba tokkeen galtuu Habashaa tahanii haa hafan jedhamaa jira. Yoo ollooti gamtaa qabaatan waanti boji’amu Oromiyaa caaluutu addunyaa baaqulaawe kana keessa jiraa. Yaada hamaan dhisama naannaa uumuun badiisa waloo fiduu dandaha. Oromiyaan yoo bilisoomte dhugaatti addunyaa keessaa fakmishoo demookraasii fi biyya seeraan bulmaataa, isee caalu hin jiratu. Mirgi ilmoo nama fi walabummaan noolaa, bara Gadaa irra misee as baha. Yoo sun hanqate qabsoon bilisummaa Oromoo injifannoo as bakka itt dhaabbatu hin qabaatu. Wareegama guddaa fi waggaa hedduu fudhachuu dandaha, akka fedhe yoo tahe, lamuu jireenya salphinaa fi roorroo ormaaf jilbeenfachuun hin jiratu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan lubbuun jiraniif; nagaa fi araarri Ayyaana abbooliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2007
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo


text:
Kongresiin Federaalistii Oromoo har’a ibsa qabxii 10 of keessaa qabu baaasee jira. Iyyata isaa kanas mootummaatti dhiyeessuun isaa gabaafamee jira. Maastar Plaaniin Finfinnee lafa Oromiyaa waan dhiibbatuuf hojii irra ooluu hin qabu, barattoota mirga qaban fayyadamuun karaa nagaan hiriiran irratti humnootiin mootummaa tarkaanfii humnaa fudhaachuun haa dhaabatuu, qonnaan bultoota sababaa invastmentii Misoomaa jedhuun manaa fi qe’ee irraa godaansisuun haa dhaabatuu akkasumas qabxilee kanneen biroo kan of keessaa qabu ta’uu Obbo Baqqalaa Nagaa ibsanii jiru.
Rakkoo guddaan jiru Bulchitoota Oromiyaa kan sadarkaa adda addaaan wanni dubbatamuu fi kan aangawoonni mootummaa Federaalaa jedhan kan wal faalleessu ta’uu isaa ti kan jedhan Obba Baqqalaan kanneen Oromiyaa bulchan waa murteessuuf aboo hin qaban jedhu. Hidhaa fi ajjechaa Oromiyaa keessatti uumamaa jiruuf mootummaan Itiyoophiyaa itti gaafatamaa ta’uus ibsi kun hubachisee jira.


text:
Godina wallaggaa lixaa aanaa Manasibuu magaalaa Mandii keessatti kaleessa humnoota mootummaa fi barattoota gidduutti walitti bu’iinsi uumamuu isaa jiraattonni magaalattii VOAf ibsaniiru.
Jiraattonni kun akka jedhanitti barattoota 04 kan magaalaa Mandii keessa jirantu kaleessa waaree booda dhaadannoo adda addaa dhageessisuu dhaan namoonni hidhaman nuuf haa hiikaman hiraarsi uummata irratti geggeessamu hidhaa fi reebichi haa dhaabatu jechuun dhaadannoo dhageessisuu isaaniin humnoonni mootummaa bittenneessuuf utuu yaalanii walitti bu’iinsi uumame.
Jiraataan magaalaa Mandii OBBO Galataa lammeessaas kaleessaa fi har’a ka magaalattii keessatti uumame ennaa nuuf ibsan barattoota mormii dhageessisuuf ba’an kanatti humnoonni mootummaa itti bobba’uu dhaan gaazii imimmaansu itti biifanii kaanis reebuu dhaan bittimsan jedhan.
Barattoota qofaa utuu hin taane mana barnoota qophaa’inaa Manasibuu seenuu dhaan barsiistonni utuu hin hafiin jilbeenfachiisanii isintu ijoollee kana kakaasa jechuu dhaan barsiisaa tokko reebuu isaanii jiraattonni nuuf ibsaniiru.
Mormii barattootaa geggeessame jechuun ka jiraattonni magaalaa Mandii nuuf ibsan kana gama mootummaan ibsa argachuuf gara itti gaafatamaa waajjira bulchiinsa fi nageenya magaalattii obbo Malkaamuu Olaanaatti bilbile haalli jedhamu kun dhara. Ijoolleetu keellaa mana barnootaa keessaa ba’uun wacee jeequu yaale jedhan. Humnoonni mootummaas ga’anii tasgabbeessuu dhaan ijoollee kanaaf gorsa kennanii ijoolleen mana barnootaatti deebi’aniiru jedhan.
Magaalaan keenya nagaa guutuu qabdi, adeemsi baruu fi barsiisuus hin danqamne mormiin ka’e jedhame kunis waca ijoollee muraasaa irraan kan hafe guddaa miti, magaalaan keenya nagaa guutuu qabdi jechuun itti gaafatamaan waajjira nageenya magaalaa Mandii Obbo Melkamu Olana nuuf ibsaniiru.


text:
Mormii Ummata Oromoo waggaa tokko oliif ture wajjiin waqabatee mootummaan waayyaannee liyyuu pooliisii Sumaalee deeggaruun ummata oromoo irratti lola labseera.
Haalauma kanan Liyyuu Pooliisiin naannoo Sumaalee gandoota daangaa Godinaalee Oromiyaa Harargee Lixaa fi Bahaa , Baalee, Boraanaa fi Gujii weraarun lubbuu namoota heddu galafataniiru.
Qabeenya jirattoota Gandooota daangaa irra jiraatanii saamuu, gubuu fi namoota ukkamsanii fudhachun daangaa Oromiyaa keessa Alabaa naannoo Sumaalee dhaabaa akka turan gabaasuun keenya ni yaadatama.
Liyyuu Pooliisiin naannoo Sumaalee ifaatti weraara labsuun balaa kana hunda wayita qaqqabsiisan Raayyaan Ittisa Biyyaa fi Pooliisiin Federaalaa callisee ilaalaun jirattoonni ofiirra ittisuuf tarkaniiffii wayita fudhatan immoo isaan dararaa akka jiru himameera.
Mootummaan Oromiyaa weraara liyyuu Pooliisii naannoo Sumaalee ittisuuf tarkaniiffii fudhate waan hin jiref akkasumas mootummaan Federaalaa immoo Liyyuu Pooliisii waan deeggaruuf jirattoonni gurma’uun tokkummaan daangaa isaanii kabachiisa jiru.
Liyyuu pooliisiin Sumaalee Mootummaa Federaalaan gargaaraman tibbaana magaala Mi’eessoo fi gandoota naannoo magaalaatti to’aachuuf weraaraa jalqabe horsiisee bultoonni aanaatti haala nama boonsuun ofirra ittisuun daangaa isaanii kabachiisaniiru.
Weraara kanan Liyyuu Pooliisiin naannoo Sumaalee baay’ee kan ajjeeffaman yoo ta’u, gama horsiisee bultoota Oromoo Mi’eessooniis namoonni du’aaniiru.
Weraarri Liyyuu Pooliisiin Jarattoota gandoota oromiyaa daangaarra jiraatan irratti raawwatu yeroo gara yerootti dabalaa waan dhufeef Jirattoonni Godinaalee Oromiyaa biroo obboleewwaan isaaniif birmachuuf qophii ta’uu himaniiru
Jirattoonni Godina Gujii Mootummaa naannoo Oromiyaa yoo isaaniif eyyame obboleewwaan isaanii godina Harargee lamanii weraara Liyyuu Pooliisii Sumaalee irra ittisuuf akka duulaan himaniiru.
Jirattoonni Godinichaa Obboleewwaan isaanii Godina Harargee weraara liyyuu Pooliisii Sumaalee irra ittisuuf loltoota 200 akka qopheessan beeksisaniiru
Ibdi Mootummaa Federaalaa Liyyuu Pooliisii Sumaaleetti fayyadamuun jirattoota Gandoota Daangaa Oromiyaa irratti qabsisee hatattamaan kan hin dhaamne yoo ta’e, jirattoonni naannoo Oromiyaa tarkaniiffii cimaa akka fudhatan Oromoonni Gujii beeksisaniiru
Oromoonni Gujii daangaa isaanii Liyyuu Pooliisii irra akkuma eeggan hunda loltoota gara Harargeetti erguun daangaa Oromiyaa kabachiisuuf eyyama mootummaa naanniicha qofa akka eegaan himaniiru.
Oduun Hagayya 24/2009 Aanaa Mi’eessoo Araddaa Daalachaa Iddoo bareedaa jedhamutti keessaa bahe akka ibsuti, Hidhattonni naannoo Somalee Hawaasa Horsiisee Bulaa irratti yemmuu dhukaasa banan Oromoota 6 ajjeesanii 4 madeesaniru.
Ummanii naannoo Mi’eessoo tarkaanfii deebisee fudhateen loltootaa naannoo Somaalee 19 ajjeesee 5 yemmuu madeessu waraanni waraanii mootummaa federala jidduu seenuun walitti bu’iinsi yeroof akka dhaabatu taasifamuunsa gabasameera.
Jirattoonni Godinaalee Oromiyaa weraara Liyyuu Pooliisii naannoo Sumaalee obboleewwaan isaanii daangaarra jiran wajjiin ofirra ittisuuf qophii akka ta’an beeksisaa jiru
Mormii Ummata Oromoo waggaa tokko oliif ture wajjiin waqabatee mootummaan waayyaannee liyyuu pooliisii Sumaalee deeggaruun ummata oromoo irratti lola labseera.


text:
Baras gaammee diqqaan ture. Bodee koo qabadheen abbaa koo waliin lola dhaqe. Meeshaa guddaan nammi keenya qabate bakara, eeboo isa guddicha. Garri caalaan ulee fi dhagaa qofa harkaa qaba. Hamaan qeyeeti itt dhufe. Jarri diinaa meeshaa abida tufu gurguddaa fi didiqqaa hidhatan. Gurguddaa keenya kan jennus ijalee saanii ta’anii nutti bu’ani. Raayyaan keenya gitu dadhabe. Caalaan baqachuu irra dhumuu filate. Kan dheesses duukaa bu’anii ciran. Dhirri Sibuu daa’ima kaasee hanga jaarsaati Ajaja Goobana Daaciin lafarraa haaxawame. Abbaankoo kufnaan reeffa keessa dhokadheen yoo aduun dhiitu gara milli nageesseti kute.
Goobanni aarii irra kan ka’e fakkaataa bu’aa boojuullee ni irraanfate. Ajaji saa ilmoon dhiiraa tokkoo akka hin hafne kan jedhu ture jedhan. Deemee deemeen odaa tokkoo jala gad taa’een du’a abbaa kootii fi eegeree koo yaaduuttin ka’e. Bakkisaa Sibu ala nati fakkaata. Akkoon koo, Odaa fi Oromoon hidda hin citne qabu jett turte. Amma sana hawwuuttin ka’e. Hiddi abbaa kootii akka cite hin badne na abdachiise.
Utuun kana yaaduu hirribi silm na godhe. Namootumaa garasiif garanaan qabee akka hoolaa funyoo mormati na kaa’un arge. Yaada geeddaratan moo na ajjeesuuf laata jedheen yaadda’e? boji’amtooti biraas turan. Hunda hudhaa murmati kaa’anii nammi tokkoo duraa harkisa. Akka gaala eegee fi morma hidhanii walduraa duuba hiriirsanii fakkaata. Karaa guddaati baasanii nu rarraasuufii laata jedheen ciicadhe. Yoon miliquu yaale hudhaan mormati najabaata. Kanaaf calliseen joga’uuti ka’e.
Duubana yoon dhagahu ajjeechaan dhaabbate akka kan humna qaban hundi boji’aman labsi bahe jedhan. Horii boojuu kan oofanii fi ba’aa kan baatan barbaadan.
Kanatin baraarame. Beelladaa fi dilbiin biyyi qabu tokkollee it hin hafne. Osoo hin turin loon boojuu kukkufuuti kaate. Dhukubi Shaggarii fidan loon qofa utuu hin tahin namas haaxawuti ka’e. Goobanni harka duwwaa Arjoti deebi’e. Anaa fi kanneen biraa golficha irra hafne akka waliti hidhamneti mi’a nu baachisanii harkisaa Shaggariin nu baasan. Waan karaa irrati nurra gahee fi muuxannoo keessa dabarre irra deebi’ee dubbachuun mataa kaasee haga qeensa qubaa miillaat na suukesa.. Kanaaf kaasuu hin fedhu. Hamma achi geenyuti qixa qixaa osuma waliti makamnu kumtama taane. Achi geenyee baati lama erga agarree booda ijoollee kudhan filanii masaraa mootiiti nu dabarsan. Masaraa mooti yoo geenyu giiftiin hunda keessaa na filatee jarri kaan kutaa kutaati hiraman.
Yoo dhuma ilaaltu nameenyaa fi collummi kiyya kan giiftii marare nati fakkaata. Hojjaan koo waggaa koo ol nafakkeessa. Hojjetuu qeyee hundi ija nati murmurti. Giiftiin garboota kana waliin akkan si hin agarre naan jetteeti. Hiriyoota koo waliin osoon taphadhee nan filadhan ture. Giiftiin akka isee fi sirna wajjira see toluti na dhandhoonuti kaate. Hedduu nabarsiifte. Akka itt harka fuudhan, akka itt waa dhiheessan, akka yeroo hojiin hin jirre itt dhaabbatan fa’inin qarame. Leenjisa koo irrati jartiin garbitii “inkoyyee” Waakkennee jedhamtutu gargaaraan. Gooftaan yero it basha’u hin qabu. Yoo marii gurguddaaf tahe malee giiftii waliin darbani darbani qoomnii argatu. Bakka hanqatu guutuun qooda kiyya tahe. Kanaaf akkan qarqara qilee irra qaxxisu dirqisiifame naaf gala. Hamman afaan cuqqaalladhet kan irra na ha’u hin jiru.
Ergan sana hunda baradhee booda giiftiin of biraa na dhabuu hin jaallattu turte. Utuu ijoollummaa hin fixatin nama guddaa kan taate fakkaata. Yoo namoota gurguddaa waliin hasa’an ba’i hin jedhamu. Afaan Amaaraa kanin dhagahu itt hin fakkaatu. Sana na barsiisuufis hin dhamaane. Anis waldhaalaa of fakkeesseen dhihaadhe. “inkoyyeenis” barri kan jaraati beekaa waldhaalaa fakkaadhu dhala koo jetti turte yeroo kophaa taanu. Gadaa keessati sirni guddisa ijoollee Oromoo afaan halagaa hin barsisin malee, akka addunyaa kana itt simatanit qopheessa ture. Kanaaf faarumaan waan taha ture heduun nan dhibne. Yoo nammi hin jirre giftiin akka ijoollee waliin taphanna.
Abbaan koo, Daljeessoo Leedii akkuma koo buji’amee ture. Booji’tu jalaa badee yoo dhufe waan karaati barate hunda nu barsiise. Isaan keessaa tokkoo afaan Amaaraati. Ani jedhe abbaan koo, Imbaabootin booji’ame. Sibutti guddifamne malee qomoon keenya Guduru. Achii Shaggariti na dabarsan. Karaarrati boojuu biyya Oromoo dhufaniti na makani. Hundi keenya yoo aduun dhiitu waliti hodeessuun mukuu baana. Hammi waliin jirru waggaa sadeetii hanga kudha shanii taana. Hiriyaa turre jechuu dha jedhe itt fufe.
Hiriyoota keenya kufanii fi bakka gahan kan hin beekne yaadannee imimmaan lolaafna. Haadholii keenya yoo yaadannu waliin gadoodna. Osoo diina irra hin ittisin kufuu keenyatu nu guba. Imimmaannii fi furriin osoo nuti hin yaadin gadi yaa’u. Eegduun keenya warra fi maatiin naannaa qubatte. Kanaaf afaan saanii dhaggeeffachuumaan butanne. Alii aliis kan isaan keessaa balleesse akka adabaa nu keessati ni darbatama. Sanarraas ni baranna ture. Kana akkasii yeroo baayyee afaan Oromoo waan beekuuf furaa waliin nuti hima jedhe abboon.
Gaaf tokkoo jedhe, garaa kaasaan na qabe. Kanaan dura namooti hedduun qabamanii mooraa sanaa baafamanii turan. Eessa akka geessan garuu hin barre. Amma anas fuudhanii bahan. Godoo daggala tokkoo keessati ijaarameti na galchan. Ana malee nammi biraa hin jiru. Kan kanaan dura bahan eessa gahan laata? Garaan na raafamuti ka’e. Biyya hin beekneti awwala malee hafuu kootii lata, sunuu golfaan, jedheen of gaafachuuti kahe, jedhee yoo yaadatu imimmaantu ija guuta?
Midhaanii fi bishaan qorsee wayiti ala naa kaa’anii deemu. Kunoo fuddhuu nyaadhu jedhanii akka dubartiin jaarabbii baastuu ofirra garagalanii fiigu. Akkuma ta’eti qoonqoodhaa foqoqeen fuddha ture. Sunu kan argame Oromoo qondaala hambaa tahe taasuu dha malee ajaja gooftolii miti jechuu boodan dhagahe. Qaawwaan yeroon laalu gaftokko dubartiin yeroo lafa keessee figdu argeera. Sadarkaa tokkoo yoon gahu nan laafe. Nyaata naaf darbatamte bahee fudhachuun dadhabe. Intalli guyyaa sana midhaan fidde akkan isa kaleessaa hin fudhanne agartee. Naa gaddite fakkaata lubbuu seetti murteesitee ol seentee na ilaalte.
Bakkan ciisus qaammi kiyyas albaatiin laaqameera. Uffata koo fuutee laga achumati dhihoo jiru dhaqxee lollaate. Fiddoo koo fannistee. Kitaa jiidhaan dhagna kiyya irra haxooftee bakka naa jijjirte. Waan iseen gootu akka abjuun arga malee of gargaaruu hin dandeenye. Kitticha dhaqxee keessa deebitee miiccitee fiddee fanniste. Baaqqee see narra buustee balbala alaan jabeesitee danqartee sokkite.
Borumtii bishan guchumaan fiddee qaama koo narraa dhiqxee. Moofaa wayii fi handaqii wayiis fiddee turtee naa afte. Nyaati hardhaa bulula ture. Kanaaf yoo nati qabdu qoonqoon naa fudhatte. Jabaadhu hin duu’in naan jettee sokkite. Waraabssi ittin urgaawe haa tahu alaa yuusa. Sodaan saa caalaa na cimse. Sagalee yeelalaan of jabeessuuf wanan geerare nati fakkaata. Intalli ergasii al sadan tokkoo deddeebitee osoo na gargartuu achumaan hafte.
Gaftokko afata see waliin isees fidanii nabirati darbatanii baqatani. Albaasaa diddigsaa qabdi. Darabee koo gargaaruttin ka’e. Wal salfachuun edaa yeroo wanti halle wal nama qixxatu? Qullaa walii gangalchinee dhiqne. Saalli keenya adda tahuun illee nuti hin dhagahamu ture. Baaqqeesee marxifadhee wayyaasee miiccuu fi bishaan warabee dhagna irra dhiquuttin ka’e. Intalli dur qabee dhadhaa fakkaatu amma daalachooftee qola boqqolloo fakkaate.
Ijoollee waliin turre harka waliti hidhanii akka bakka hin beekamneti dabarsan iseetu nat hime. Nan maalalchiifne. Booju hedduutu badee yoo deebi’u waa’ee gabaa garbaa nuti hima ture. Gabaan Shaggariti dhihoo tokkoo Roggee jedhama jedhani. Achiti kan fagaatanii deemu dandahan filatanii daldalooti gabra gamati geessan bitatu. Kan hafan gooftolii biyya keessaatu bitata. Jarri ala deeman meeshaa alaa dhufuun geeddaramu. Kan biyya keessaa qarshii, soogidda, damma, ilka kkf bitamu. Kanaaf mootichi isaan alatt gurguraman caalaa oo’isa jedhan.
Carraan hiriyoota kooti nan maalalchiifne. Garuu garaatu na gubatee imimmaan qabachuu hin dandeenye. Boojuun silaas garba. Garbichii kan bilisumaan saa irra qucifame. Faranjooti “garbichi mi’a lubbuu qabu” jedhu. Namummaa dhabne sadarkaa mi’aati akka sabaati gadi buune. Karaa dandahan hunda caffatanii bahuu malee falli hin jiru. Lubbuun jiraannus hamma du’aa waan taheef, du’a isa dhugaa sodaachuu hin qabnu. Du’aa dhukkuffachuu irra bataluma obbaafachuu wayya. Hanga nuti akka fayyine baraniti gara keenya kan millatu hin jiratu. Kanaaf fayyinus guyyaa guyyaa gadi hin baanu. Waan halle galgala godhanna.
Intalli yeroo fayyaa turte cuubee fi eeboon warabessa ofirraa sodachisuu dandahu hattee naa fiddee turte. Nyaati dhukkuffataaf ergamu gara caalu hambaa dhangaa kadhattuuf darbatamu.alii ali akaayii shunbura, mulluu fi maxinoo goggodduus nuu darbatu. Isaan kana subbaa wayiti guduunfine, gafa rakkoof kuufataa turre. Amma fayyaan keenya deebi’aa dhufe. Lammata gurguramuu irra yoo badnewoo jedheen intalaa mari’adhe. Iseen duruu na mamte malee garaa qabdii utaaltee nati marmaramte. Ni murteeffanne. Galgala gaafa baduuf kaanuu qalamee tokkoo ajjeeseen ture. Dhiigasee mana keenyaa kaafnee hanga lagaati gadi buufnee isee qarqara lagaati waraabessaa gatne.
Abbaan kiyya, jedhe abbayyeen, naannaan Shaggar Oromoo dhihoo qabaman waan tahaniif aadaa safuu akka hingatne natti himee ture. Bara nama ajjeesee Leeqaati gale kan gibira Minilik geessan waliin ni deddeebi’a ture. Kan safuu beeku diinati dabarsee nama hin kennu. Abdii kanaan hanga ji’i baatuti dhukkafataa fakkaannee eegne. Gaaftokko nyaata nuu darbatan nyaannee, isee olkee’ane guduunfanne yeroo aduun gad jettu qarqara lagaa qabannee qajelle. Eeboo fi gudduu koo qabadheera. Intallis ulee qabdi. Osoo ofirraa hin faccisin akka hin qabamne kakannee turre.
Warabessatu nyaate jedhu malee ni badan jedhanii hin cicatan. Yeroo aduun baatu daggala keessa riphaa hanga galaa keenya fixnuti halkan keessa deemaa fagoo geenye. Waan nyaannu argannu malee deemuu akka hin dandeenye barane. Bineensa akka hin barbaanne alaatii irra marsituun qabatee duulli nuti dhufuu dandaha jennee dhiifne. Intalli yeroo booji’amtee oofamtu mi’aa nyaataa baatti turte. Bakka qubatanitis dubartoota sana gaggeessan irra afaan dhageesseeti. Ijoollee waan turteef salphaati butattee akkuma saanii dubbati. Kanaaf mooraa amma keessatis leelloon argatee baayyee isee qare.
Bosona keessaa gadi baanee andaara andaara osoo deemnu ijoollee hori tisituti baane. Takka dhaabbanne nama ollaa qoranee Oromoo qofa tahuu saanii hubane. Amaarri yoo nuti dhufees afaan saa waan beeknuuf waan jennu qopheeffanneerra. Sana booda manneetiiti ol baanee nagaa gaafannee kara deemoo dhaa nu bulcha jenne. Akkuma aadaa beeknuu manni kan Waaqi seenaa nuun jedhan. Seenne buna dhugnee jaarsa abbaa manaa waliin hodeessuu jalqabne. Seenaa naannaa fi haala keessa jiran nu iyya’an.
Nutis gosa keenya itt himnee bojuu jalaa badnee akka biyya keenyati deebi’aa jiru itt himne. Lama bira bullee, nu eebbisanii galaa nuu galaasanii nu gaggeessan. Lafa bullus kan irra goruun nurra jirus nutti himanii abalutu nu erge akka jennu mallatoo nu kennan. Akkasiti darbaa dabarsaan nagaan simatamaa eebbifaa biyya keenya geenye. Intalatiinis sana duuba Haadha kee taate. Gosti see Ituu dha, lola Calanqoo booda booji’amte naan jedhe abban koo Jaldeesso. Afaan Amaara karaa irrati akka itt barateen qabatee kana hunda nati hime.
Ammas dilii naannaa keenya, Sibuu irrati bu’een Jaldeessoo Leedii meeqan see walirra buusee jannummaan kufe. An akka carraa dhumii irra hafeen boji’ame. Booji’amuun sanyii nuu tahe jechuu dha. Abbaan koo muxannoo saa irraa baratee namusaan naguddise. Haala kam jalati yoo tahe of dandahu qabda jedha ture. Kanaaf yeroo hunda qophee tahee akkan mulladhu na gorsa. Kan naa waliin oofamaa deeman keessa gurbaan warri saanii dur dur olii dhufan ture. Afaan Amaaraa dubbatu malee ittiin hin boonan. Kanaaf nama naannaan walfakkaatanii jiratu. Lola ittisaa tolfame keessattis qooda fudhatanii turan. Akkasiti kan gurbaan booji’amuu dandahe. Kan abbaa korraa baradhett dabalata isarraan afaan baradhe.
Gurbaan moor xinnoo tokkoo “Dirsaane Maariyaam” kan jedhan guyyuu baasee itti guunguma ture. Sana Kiristaana malee nammi keenya hin shaakalu. Eegduun sana arge tokkoo gaaftokko fuudheenii deeme ergasii as hin hindeebine. Gochi kun hamaaf haa tahuu tolaaf hin barin hafne. Awwaama waliin nagaan tahuu akkamiti danda’e jedhanii moo ilmi Kirtanaa tokkoo akkamiti “gaallaati” makama jedhanii o’aniifiti laata?
Eegaa akkasiti kanan baradhe. Beeka jedhee namati hin himne. Beekaan wallaloma filadhe. Giiftiin afaan kiyya beekti. Isaan cabaqaa naan dubbati. Guyyaa tokkoo ergamaan fiigee dhufe. Gullalleen warana Birruu mancaase. Birruunis dheessee Wacaca yaabbate jira jedhe. Goobanni hin dhageenyee jennaan, inni bobbaa biraaf Arjoo oldeebi’aa jira jedhe? Gooftaan ni aare. Akkamiti qawwee sana hunda itt kenninee kan eeboo fi dullaan lolu isa dabsate jedhe? Gooftaa kanaan dura sitti himnaan na didde. Oromoon akka itt lolu dura mari’ata. Seeraan bulaa dha. Lolaafis seera tuma. Kan seera caffeen bobba’e hamma du’ati lola malee hin dheessu. Seera kan tuman Odaa jalati. Odaan sun qooda qabaa, humna itt bobbaasii akka lamuu hin latneti balleessisi jennaan didde jette giiftiin.
Goobani silaayyuu waan Guraageef ajajameef warana saa Roggee Arjootii kaasee Shaggariti deemaa ture. Amma ajaja arreedi kotu jedhutu itt darbe. Diddaa Guraagee malee abbaan cibraa saa Birruun dabsatamuu hin dhageenye ture. Yoo gahu gooftaan nagaa dha. giiftinis jirti. Kan inni garaati yaade hin geenye. Birruu kee jarattiin mukati amantu kun ariitee Wacaca baafteen jechuu dhageesseetaa, jedhe gooftaan? Kan jara gargaaru Odaa dha jechuu qubaa qabdaa? Goobanni waan deebisu dhabee. Birruun jagna. Onnee loltuu ramaddaniif malee muki maal nama gargaara? Odaan gaaddisa qaba. Nammis horiinis aduu fi bokkaa isa jalati dheessu. Waaqas namas jalati araarfatu. Sun kan Birru haleele natti hin fakkaatu. Tooftaa, loltuu fi kutannootu wal hin madaalle taha jedhe Goobanni.
Odaa kana sodaattee natti fakkaata kan sababa baayyiftu. Amma humna itt bobbaasii akka hundee buqqisanii guban godhi jedhee ajaje goofataan. Goobanni, kun naannaa gaaddisa dhabsiisuu taha. Cibsaa loonis dhabsiisuu taha, namoota si hin tuqinis gaddisiisuun ni mala, garuu erga ati jettee ajaji kee ni raawwata jedhe. Badii dhufuu jiru utuu beekuu ajaja fudhate. Gooftaan saa yoo odaan waa fides innumti waan sanyii saati haa dirmu jedhee malee waranni bobba’uu dandahu biraan hedduu ture. Falfaltichi Gooban keessa deebi’ee xureesse.
Sana booda akka ajajme tolchee. Birruunis marsaa cabsee akka bahu darbee gargaare. Birruun marsaa Gullallee keessaa erga bahee waraana saa qabate Guraageeti akka darbu ajajame. Garuu akka carraa dilii Guraagee irratis hin milkoofne, ni caphe. Sana booda Goobanni dhaqee meeqa dhama’ee haaloo baheef jedhama. Garuu achii deebi’ee osoo hin turin Faalleeti galee du’e. Erga Sibuu balleesse darbee darbee akka qalbii dabarsuu isa godha jedhan odaan itt dabalamnaan birr’uu fi yaaciin biraa hafuu dide jedhu. Gooftaa sattis aaruu eegale. Kan saa achumaan raawwate. Mallattoo Sabaa fi Ilmaan Oromooti daba ooluun, salphatee du’uu saa keessaa harka qabu jedhu.
Giiftiin Odaan baduu ilaaluuf yoo dhaqxu anis daayitii see baaddhee duukaan ture. Gufuumtillee hin hafne. Hundee buqqisaan jedhama. Amma bakka itt seeran hin qaban., Igzabeerii haa galatu jette giiftiin. Daawwii barbadaawa Odaa booda masaraati deebine. Sobdee kan itt gammade fakkeesite malee kan Odaa balleesse duubi saa akka hin tolle dabtarootillee itti himaniiru. Duris awuliyoota Walloo irraa dhageesseeti. Haalli saa rifachiisee bataskaanati deddeebi’uu baayyifee turte. Gaaftokko utuu itt yaadin “wanti odaa kun kan na rifachiisee sitt hin fakkaatuu gurbaa jette?” giifti isin muka biyya faranjiiyyuu fiddanii dhaabduu kan keessan yoo badu isn gaddisiisuu hafaan jedheen. Nammi biyya keetii “hintaha jennee harree qallee, hin tahu jennaan harree gatnee, qoricha jennaan barbaadne dhabne” jedha mitii jette? Maal goona egaa odaan harma jige tahe jette itt fuftee.
Haala dhukkuba dhirsaa see irra hedduu naate. Hin hafne gooftaa utuu hin turin dhagni saa tottoruti ka’e. Lubbuun keessaa bahuuf waggoolii fudhatte. Habashaan adurree gurrachi qaxamureetu jedha malee waa’ee Odaa kaasuu hin barbaadu. Giiftiin ulfinati hin hafne; salphatee masaraa ari’amte. Anis hamma duututi tajaajila fi ulfinan kennuuf hin hanqisne. Erga barasiitii yoo nammi bakka tokkoti gooji’ee arge Amaarri ni seertan jedhee adaba. “Seeraa” qooqa jedhu fallaa isa dhugaan afaan saati ida’ate. Oromoon odaa jalati seera mura ture.
Amma jarri Odaa jigsee mirga namaatti roorrises kan jara duuba dhufanis hin jiran. Ana garuu raajii argi jedhee duubati na hambise. Ilmi ilma kootii bakka Odaa sanaa natti agarsiisi jedhe naa gamsiisa ture. Gaaftokko iyyaafachuun bakka saa geenye. Yoo achi geenyu naannaan saa odaa duwwaa tahe nati mullate. Bakkisaa kanuma mitii jedhee kanneen karaa nuti agarsiisan gaafannaan, akaakaan kanuma nuti hime jedhan.
Gaafas Odaan hafee gufuun saallee hin jiru ture. Amma garuu Odaa hedduutu jira. Kun eessaa bahe jedheen jara gaafadhe. Odicha hundeedhaa habuqqisan malee hida lafa keessa jiru eenyuu dandahee buqqise hin fixuu. Hidda haftetu kana hunda late jettuu ree jennaan? Jarri kukkutanii gubuun kan balleessan ha se’an malee hiddi takkitiin lattee lafa uwwisuu akka dandeessu hin barre.
Odaan abdii dha. Odaan galma, Odaan caffee dha, Odaan gaaddisa, Odaan mallatoo qajeeltuuti. Oromoof Odaan waan hedduu ture jedhan. Deebi’ee latuun saa mallatoo abdiiti. Odaa fi Oromoon tokkoo. Badee hin badu. Balleessuuf halagaan waan hin goone hin qabu. Galtuun lammii keessaa baates sababa adda addaatiin balleessuu yaaluu hin dhaabne. Mankaraarfamaa, ajjeefamaa, gurguramaa, kolonomee jirate. Attamiti sana hunda jalaa bahee sammu walabni argamee laata? Kan Odaas kan Oromoos raajii dha. Odaanis Oromoonis hiddi saanii gadi fagoo dha. Hidda hin citne qabu jedhu warri biyyaa. Ana garbummaan of na wallaachisee jira. Ammayyuu giiftii tiyyaa waggaa saddeettama dura duuteenin kakadha. Sangaan harka isa kolaasee arraba jedhan miti? Alii ali Awwaala seettiin irreeffadha. Giiftiin kakadhus it hirreeffadhus alii ali lafumaa ka’ee dhagnatu bir bir na jedha, ofummaa kiyyan mama. Hiddatii hin citnetu na keessatti hafee laata?


text:
Deemsi araaraa sun yoom iyyuu caalaa amma fedhii gareelee sadeenii irraa ka madde waan ta'eef gufuulee adda addaa araaricha boodatti harkisaa turan irra cehuuf gama sadeeniinuu wal-hubannaa fi jabinaan hojjetamaa jira.
Gareelee maqaa Adda Bilisummaa Oromotiin socha’aan araarsuuf yaaliin yeroo dheeraaf geggeessame itti fufee jira.
Deemsa araaraa kanaaf deegersa qabu mul'isuuf, Waldaan Artistoota Oromoo torban tokko dura, Minesootaa, magaalaa Miniyaapoolis keessatti konsertii muuziqaa tokko dhiheesse. Sana irraa ka'uudhaan, sadarkaa deemsi araaraa sun itti jiru fi furmaata xumuraa fiduuf hagam akka abdachiisaa tahe hubachuuf, Raadiyoo Sagalee Ameerikaa, Sagantaa Afaan Oromoo irraa Nigusuun bakka-bu'oota gareelee ABO sadeenii araara taa'aa jiran walitti-fiduun haasofsiisee jira.
Bakka-bu'oonni sadeen ibsa nuuf kennan, Dr. Bayaan Asoobaa, Obbo Leencoo Baatii fi Obbo Zalaalem Nagaasaa akka jedhanitti, deemsi araaraa sun yoom iyyuu caalaa amma fedhii gareelee sadeenii irraa ka madde waan ta'eef gufuulee adda addaa araaricha boodatti harkisaa turan irra cehuuf gama sadeeniinuu wal-hubannaa fi jabinaan hojjetamaa jira.
Deemsa qabsoo irratti ilaalcha polotikaa adda addaa qabaachuun, hoogganni walii-galuu dadhabuun, irreen-bultummaan, seeraa dhaabichaatti buluu hanqachuun, wal-dhaggeeffachuu dadhabuunii, wal-dhibdee jiru ilaa fi ilaameen hiikkachutti cicha dhabuunii fi naannoon waliif baabsuun kanneen addaan-qoqqoodamuu ABO sana daran hammeessanii fi babal'isan tahuu, bakka-bu'oonni kun tuttuqanii jiran. Oromiyaan Itiyoophiyaa irraa adda baatee bilisummaa labsachuu qabdi moo mirgi dimookiraasummaa kabajameefii Itiyoophiyaa keessa jiraachuu qabdi? ka jedhu irratti gareeleen sadeen akka ejjennoo tokko qaban dubbatu. Hegeree Oromiyaatiif, ejjennoon gareeleen sadeenuu qaban maal fakkaata? Ka wal-simatu moo kan wal-dhiitu? Dhimmoota akkanaa fi ka biroo irratti, Nugusuun, bakka-bu'oota sadeenuu bal'inaan haasofsiise. Guutummaa qophii isaa ka sagaleen kaa'ame, mallattoo gama harka mirgaa jiru tuqaa tii dhaggeeffadhaa.


text:
BBCn barumua baraan,tapahttoota Afrikaa biyya alaa taphatan “Player of the year,”ykn taphataa baranaa akka dansaa tapahte jedhee badhaase.Barana ilma Abiidi Peelee Andree ‘Dede’ Ayewu badhaaste.Anderee Dede Ayew,Yaayyaa Turee,Gerviinoo,Samu’el Etootii fi Seydou Keita moohatee badhaafame.
‘Deden’ ilma Abiidii Peelee sadeessoo.Abiidii(Peeleen),Ayew tapahtaa garee Gaanaa fi ka eegee Faransaayti, tapahta Brazil beekamaa,akka Peelee taphataa Peelee Gaanaa jedhanii itti moggaasan malee maqaan isaa Abede Ayewu. Adoo tana jennuu Peeleenuu maqaa itti moggaasan malee maqaan isaa ka dhugaa Edison Arantes do Nascimento namii kun ka durii gaafa dhageennuu kubbaan innii dhiiteeyyuu neettii urtee baatii ykn gaafasitti dharaa dhugaa isii beekuu baannullee kubbaan innii dhiite sibilaa gooliituu diqquma hin buqqfine jedhan kaan.
Woma taateefyy,Andre ‘Dede’ Ayew,gurbaa ganna 21ti,garee Faransaayii taphata,filamee jennaan akkana jedhe.
“Haga duraallee caala jabaadhee baga na filattan jedhee agarsiisuuf hojjadha,…Gaanaa qofaa mitii Afrikaa fi addunyaatti na filatee.”
Abbaan Dede,Abiidii Peeleetuu bara isaatti nama badhaasa akkanaa argate,isaa fi ilmaan isaalleen nama kubbaa miilaa taphachuun beekaman, maan argattan jennaan “waaqattti nu badhaase,”jedhe.
Gama kaaniin garee kubbaa miilaa Botswaanaa tapha gareen isiilleen bara dhufu dorgommii waancaa Afrikaatii taphattu TVn daaachuun hin dandeettu.Dhaaba Farnsaay ka tapha kana Afrikaatti TVn dabarsutti biyyiti tun doolara miliyoona lmatti dhiyaattu ta tapha kana dabarsuuf baasan hin kaffalllee jedhee dhowwe.
Gara Itoophiyaatti deebina.Itoophiyaan biyya addunyaatti atileetiksiin beekamti.Karaa Abbebee Biqilaa faana duwwaan baneef miilii Qananiisaa,Daraartuu,Hayilee fi hedduun itti jiran.Atileetiksiin beekamtee maaniif kubbaa miilaatiin dadhabde?Mee waan jiraa nuu barreessaa,nuu bilbilaa achumaan qophii Ispoortii hardhaa MP3 tana irraa nuu caqasaa.