text:
Wednesday, September 2, 2009
Hoogganni Ni Qeeqama, Ni Faarfamas
Sunday, August 30, 2009
Dr. Geetachoo Jigii haa gaafannuu?
Bara keessa jiru kana keessa mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti nagaya buusuu fi tokkummaa ummata Oromoo cimsuuf barruu Dr. Geetachoo Jigii facaasanii fi haasaya isaaniis hedduun keenya dhagahaa turre. Qabsaawota Oromoo giddutti nagaan bu'uun gaaffii yeroo fi hawwii ummata keenya hundaa ti. Haa tahu malee dhibdee mooraa qabsoo saba Oromoo keessatti dhalatte furuun madda dhibdee kanaa sirriitti hubachuu fi waa'ee nagayaa dubbachuun dura, aakkasumas kan biraas fudhachiisuuf ofii qulqulluu tahanii argamuun barbaachisaa dha. Keessattuu namni araara namoota, murna ykn hawaasa keessatti buusuuf manguddoo tahee dhihaatuu tokko nama guutuu guututti waldhabbii sana irraa walaba tahee argamuu qabu. Haasaya Dr. Geetachoo irraa garuu yaadni isaan adeemsisanii fi jechootni dabree dabree dubbii isaanii keessatti calaqqisan akeeka yaada isaanii irratti akka shakkiin natti bulu na taasise. Yaada isaanii sirriitti baruuf gaaffiilee armaa gadii kana dhiheessuu barbaade.
1. Dr. Geetachoo Jigii waldhabbii mooraa qabsoo bilisummaa ABO keessatti 2008 dhalatte irraa hangam walaba? Gaaffii kana kan kaaseef yeroo biyya bahanitti roorroo TPLF saba Oromoo irraan gahu balaaleffatanii ABOtti akka dabalaman SBO dhageenne. Kan hanga ammaa hin dhagahin garuu waldhabbii 2008 tahe keessatti isaan gama murna kamiitu akka hin dhaabbatinii fi walaba tahuu isaanii ti. Kanaaf Dr. Geetachoon hangam walaba dhibdee kana irraa?
2. Haasaya isaanii guyyaa 08/30/09 mana Paltalk keessatti godhan irratti kan, warri Diaspora yeroo fedhii isaanii guutattan ABO akka bakkuma jirutti gatanii biraa deemanii fi biyya alaa jiraattotni Oromoo qabsoof homaa akka godhuu hin dandeenye dubbatan. Kana malees qabsoon kan hoogganamuu qabdu biyya keessa qofaa akka tahe, namootni biyya alaa jiraatan rakkoo Oromoo keessa jiru gonkumaa waan hubachuu hin dandeenneef qabsoo deeggaruu ala waan isaan hin ilaalle keessa seenanii bocoluu hin qaban yaada jedhu darbatan. Namoota biyya alaa jiran ABO ganuu yakkan. Egaa gaaffiin isaan deeisuu qaban, ABO isaan jedhan "Diasporan" gane kami inni? kan Dhugaasaa Bakakkoo, G/Kamaal Galchuu moo Daud Ibsaan hoogganamu? Gaaffii kana kan gaafadhuuf namni akka jaarsaatti ilmaan Oromoo walitti fiduuf carraaqu dursee kan hubatuu qabu warri maqaa ABOn deeman 3 gahuu isaanii ti. Yoo yaadni warri Diaspora ABO gane jechuun kanneen jijjiirama labsanii hooggana dur jala deemaa turan of irraa mulqan ilaala tahe, Dr. Geetaachoon araara dubbatuuf dursanii hunda walqixa ilaaluun akka irra jiru hubachuu qaban jedha. Kana malees kanneen biyya alaa jiran, university gara garaa keessa jiran ABO amanamaa akka hin tahan jedhan. Nagaa buusna jechaa, Oromoo kun qabsoof gaarii dha, kuun ammo gaarii miti /categorizing into good and bad/ hangam nagaya buusuu kana gargaara?.
3. Kan biroo dhibdee qabsoo bilisummaa keessatti dhalate Dr. dhibdee naannummaa fi shira diinaa godhanii dhiheessu. An fi xinnaantu Oromoon walakkaan akkaan yaadutti dhibdeen siyaasaa qabsaawota Oromoota gidduutti ar'a mul'atu kan gandummaa fi harki diinaa keessa seenee hafarfamuu osoo hin taane rakkoo hawwiin keenya dhugoomuu dhabuu fi kanneen qabsoo keenya hoogganuun milkiin nu gahan jennee abdataa turre dirqama kana bahuuf dandeetti dhabuudhaa ti. Wal komiin jiru hoogganni ture abdii irraa qabaachaa ture hanqisee dha, yaadni gama tokkoon jiru. Seena baroota dheeraa qabsoo keenyaas of duuba deebinee yoo ilaalle gandummaan dhibdee hin turre. Diinnis akkasuma takkaa dhaaba Oromoo keessa lixuu bakka alamatti baqaqsee hin beeku.
Waldhabbii 2008 ABO keessatti dhalateef madda waldhabbii ilaalchisee yaadni lamaa murna waldide gidduu jiru ammo;
3.1 Gama murna Shaneetiin warri isaan irra bahe seera dhaabaa cabse, harka diinaattu keessa jiraa fi yakki gosaan wal ijaaran jedhu ni dhagahama
3.2 Gama Jijjiiramaatiin ammoo rakkoon jiru rakkoo hoogganni dur ture/shaneen qabsoo biyya keessaa baasuu, kanneen dhaabatti dabalaman itti gargaaramuu dhabuu, Seeraa ol of godhuun waldhabbii dhaaba keessatti uumame seeraan furuu diduu, yaada miseensotaatti karaa cufuu ykn ammo dhagahuu diduu fi hooggana talisa mul'ata hin qabnee fi walumaa galatti ABO taliguu fi qabsoo ummata Oromoo fuula dura tarkaanfachiisuuf dandeetti dhabuu dha jedhu. Dhugaan jiru qabsoon Oromoo bara baraan gadi deemuu fi dadhabuu dha. Kanneen dhaabatti dabalamaa turan haala bulchiinsaa fi bu'aa argamsiisu dhaba ABO irraa abdii kutatanii qabsoo ala tahuu dha kan agarre. Harka diina waan jedhu hanga ammaa mallattoon hin jiru. Warri akka jaarmayaatti hooggana shanee mormu tokkoonuu TPLF waliin hariiroo hin qabu. Kana malee ofii rakkoo ofii furachuu dadhabuu fi ir'ina dhalateef itti gaafatama fudhachuu diduun ammoo rakkoon kun fuula dura akka hin furamne godhe. Egaa gaaffiin jiru, Dr. Geetachoon akka murna shanee kan qabsaawota adda diigaa jiru harka diinaa nu keessa lixe fi gandummaa kan jedhan yoo tahe akkamitti walaba tahuu danda'u? Maaliif yoo jenne yakki dur ABO bara kana ammo shanee irratti dhihaataa jiru kanneen yaadaa isaan irraa tahan hunda, ati gandummaa leelliftaa fi diina waliin hojjatta jechuun yakkaa turuu isaanii ti. As irratti kan hubatamuu qabu yaadni biroo ammoo rakkoo akkana xaxaa tahe kana furuun qorannaa guddaa barbaachisuu isaa ti. Yoo kana hin tahin mataa nama dhukkubuuf dawaa garaa kennuu taha. egaa gaaffiin kiyya maaltu akka mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo, keessattu ABO akka qabsaawota facaasu, tokkummaa osoo hin taane waldhabbii akka babal'isu godhe? madda dhibdee kanaa qoratanii jiruu? Yoo qoratanii hin jirre ammoo akkamiin furmaata akeekuu danda'u.
4. Dr. Geetachoon namuu bakka ir'atetti qeeqa akka dhiheessuu danda'uu fi namootaa fi jaarmaya qeequu irra dabranii Oromoo gosaan qooduun ykn arrabsuun akka yakka tahe dubbatu. Kun yaada bareedaa dha. Garuu namni dhaaba isaa qeequu ni danda'a osoo jedhan deebi'anii kan ABO qeequ/abaaru diina jedhuun. Namni Abbaa caalaa qeequ diina jedhu. ABO fi lammii Oromoo kamuu abaaruun nam-tokkee fi qabsoo saba Oromootiif bu'aa kan hin qabne tahus, ummatni Oromoo bilisummaa hawwaa ture, bilisummaa isaatiif ABO fi hooggana isaa abdataa ture yoo abdii isaa sun hundi qilleensa irratti haftu, kan fira qabsoo kanatti dhabe, kan ilmi, abbaa, obboleettiin qabsoo irratti jalaa du'an kanneen qabsoo kana keessatti qooda ol'aanaan qaban, waa balleessuu fi tolchuus danda'anitti aaru, qeequ, abaaru, yaadni dadhabbii fi wareegaman keenya isaantuu akka firii hin godhanne taasise jedhu itti bulee aariin dubbatu akkamitti diina jedhama?. Dr. Geetaachoon quuqaa lammii Oromoo kanaa fi akka Oromootti mirga lammiin qabu sirriitti osoo hin hubatin akkamitti yaada araaraa buusuu danda'u? Akkuma addunyaa kana irratti agarru ummatni kan hiriire bahee filate gaafa inni hawwii isaa guutuu dadhabe hiriira bahee of irra darbuu fi aariin guutamee dallansuun hiriira itti bahu Oromoo hooggana ABO abdataa ture wanni eeggataa turan hanqannaan dallanuu akka malan hubachuun barbaachisaa dha. Kanneen aariin namoota ABO keessatti hooggana turan maqaa dhahanii qeequu fi abaaruunis aadaa dimookraasii keessatti diina nama hin goosiftuu.
5. Haasaya 08/30/09 mana paltalk keessatti godhan irratti Dr. Geetaachoon ala taa'anii qabsoo hoogganuun akka hin danda'amnee fi warri "diaspora" jedhaniin kun siyaasaa kana irraa xinnoo akka of qusatan dubbatan. Gama biraatiin isaan mataan isaanii ummata isaan file keessaa bahanii biyya alaa taa'anii waa'ee qabsoo dubbatu. Lammii Oromoo biyya isaa irraa buqqa'ee biyyatti deebi'uus hin dandeenye waa'ee lammii isaa biyya jiruu maaliif dubbachuu akka hin dandeenya osoo nuuf himanii bareeda. Dhugumaan yoo kanneen maqaa qabsootiin dubbatan hundi biyya keessa/ummata keenya cinaa jiraatuun qabsoo akka finiinsu godhuu qaban jedhan yoo tahe, hooggana shanee waggaa 10 caalaa biyya olaatti baqatee jiru, yoo Oromiyaatti deebitanii qabsoo gaggeessuu hin dandeenne maqaa qabsoo fi saba Oromootiin hin dubbatinaa jedhanii jiruu? Yoo kana hin godhin ammoo baqattoota Oromoo kan biroo maaliif siyaasaa keessa akka hin lixne wixii itti muruu barbaadu?
Akkuma ifatti mul'atu yaadotni armaa olitti calqqisan akeeka Dr. Geetaachoo shakkii keessa kan galchanii fi dhugumatti hundaaf walqixa tahuun mooraa qabsoo Oromoo tasgabbeessuuf qooda kennuu ni danda'uu waan jedhu gaaffii keessa galchu. Akkuma jalqaba tuqe, balaa qabsaawota Oromoo walitti buusaa ture madda isaa baruu yoo hin dandeenne nagaa waaraa buusuun hafee yeroofis nama walitti fiduun ni ulfaata. Yaada Dr. Geetaachoo hubatnoon jala yoo bu'an ammoo dhibdee kana akkaataan itti hubachaa jiran, qorannaa mataa isaanii godhanii osoo hin taane, yakkuma gama tokkoo daddarbatamaa ture akka dhugaatti waan fudhatan fakkaata. Kanaaf waan isaan dubbataniin akka isaan fudhannu gaaffiilee kana deebisuu qabu jedha.
Dhuma irratti Dr. Geetachoof kabajaa guddaa akka qabu, ilmaa Oromoo qulqullaa nagummaa Oromootiif yaadan akka tahan hubannoo kiyya akka tahee fi barruun armaa olitti dubbifamu qooda isaan kennuu barbaadan irratti akka isaanii fi sabni keenyas milkaa'u yaadota shakkii uuman qulqulleessuu qofa irratti akka akeekkadhe akka naaf hubatamu yaadachiisa.
Hordofaa Elemoo
Wednesday, August 26, 2009
Captured in Ethiopia: An American nightmare
A UW-Madison sophomore recounts her experience being detained and deported from her host country of Ethiopia.
A strong hand planted stiffly on my shoulder and sent shivers through my body, freezing every muscle as I stood on my host family’s front lawn in Ethiopia. I slowly turned as my eyes traveled up a large arm and over to the other arm, which was grasping an AK-47. I looked up at his face as he glanced back at two other armed men and his lips parted into a grin.
At this point I was halfway through a two-month summer trip to teach English in Haramaya, Ethiopia, through Learning Enterprises, a nonprofit student-run organization. Fourteen volunteers and a student program coordinator were staying with host families in eastern Ethiopia.
Capture
I was on my way to school with two other volunteers July 9 when I was stopped by the three armed men on my lawn. We later learned they worked for the Ethiopian National Intelligence Agency.
“You need to come with me to the police station for questioning, all of you,” the man who stopped me said.
“Why?” I demanded.
No response. Oh, right, I thought, authorities in Ethiopia don’t respond to that question. I learned it was dangerous to question their government. Any time I tried to discuss politics in a public place I was quickly hushed. As an American citizen on Ethiopian soil, I had no more rights than the Ethiopian people. A couple minutes after my foolish “why” question, we were flailing and yelling for help while the men shoved us into the back of a car.
Not knowing who was taking me or where I was going, the tears came abruptly like a kid in a grocery store who suddenly looks up to find she has lost her mother. My remaining dignity left with the breath stuttering out through my quivering mouth. I cried tears heavy with the universal fear felt by humans deprived of basic human rights. At that moment I felt perhaps the greatest connection with the Ethiopian people as I was forced to face what they struggle against every day.
In the next town over, we pulled into the police station where more volunteers from our program were waiting. We sat in the police office where we were watched fidgeting for hours before they told us that we were missing “a document” required for teaching in Ethiopia—a document to be discussed with officials in the capital 10 hours west, Addis Ababa. Commanded to pack all of our things for the trip to Addis, we concluded we probably wouldn’t be coming back to the town we had grown to call home.
Back at my host family’s house, trying to keep my eyes dry enough to pack my bags, I avoided looking anyone in the eyes. My efforts became futile when I opened the front pocket of my pack and found all the gifts I had planned to give my host family.
“Why are you crying?” the men asked me, laughing from behind their AK-47s.
“This is my family,” I whispered. “You are taking me from my family.”
Giving words to my emotions solidified them into a burning anger that replaced my fear and sadness. I thought of my students who waited hours on end for the chance to get into 50 minutes of class,before going home to help their family scrape up a living. They were certainly waiting at school for us now. And here was their government, ignorant and self-important, carting away free teachers and guarding us with 10 armed men in case we tried anything.
Detention
We drove all day toward Addis. In the morning we began requests for lunch that went unsatisfied, and in the afternoon we tried for dinner. Finally they gave in and we pulled over to a roadside shop. An official went to the shop and came back with a small pack of crackers for us all to split.
We kept driving into the night until we stopped at a hotel, still hours out of Addis. We were in a malaria zone. We asked to get our bug nets but were denied access to our bags. You’re not supposed to take malaria medication on an empty stomach, but I was getting bitten. I took my pill and just minutes later was keeling over. I spent the night without sleep, weak and dehydrated in the sticky lowland heat, dry-heaving over a hole in the ground overflowing with sewage, guarded by armed men with unknown objectives. The next morning we made it to the capital.
In Addis they took us straight to immigration. Again we were kept hungry, though this time we were advised to enjoy the “mental food” offered by the view from our holding room. Despite our waning energy, we kept our spirits up with songs, games and stories. Immigration officials interviewed us each individually. The officials gave each of us a different reason about what we were doing wrong in the country. My favorite was that we were “overknowledging” our students by challenging them in the classroom.
While we waited as a group during the interviews, we decided that no matter what happened, our primary goals were to stick together and to contact the U.S. embassy. We wrote the embassy’s number on skin covered by clothes and on small pieces of paper that we hoped we would be able to pass off to someone.
By the last few interviews, the officials became consistent in telling us that we had the wrong type of visa. Although airport staff told us to get tourist visas, these officials thought we needed business visas. That night they told us we had to leave the country the following day. If we had the cash on us to change our flights, we could do so; otherwise it was Ethiopian jail until our original flights left, which was a month later for me. We did not believe we had enough cash for all of us, but our goal to stick together remained intact.
Rescue
We spent that night under tight guard at a government hotel where we were still unable to contact the embassy, and the next day they drove us to the airport where we were held in a back room. After waiting all day, later that evening my blank stare at the wall was interrupted when a team of men entered the room and stated, “We are from the U.S. embassy. We are here to help you.” I bolted from my chair and smothered them in hugs and tears. The next hour was a flurry of phone calls home, information release forms and random expressions of glee.
A few hours later we were all on flights home, lessons learned. When traveling abroad it is important to be knowledgeable about the country and its government. While we were never given an official reason for our deportation, many of us believe it had to do with the ethnicity of the students we were teaching: Oromo.
Every Oromo person I talked to felt that the government actively oppresses the Oromo ethnic group as a means of maintaining power. The ruling party of Ethiopia, the Ethiopian People’s Revolutionary Democratic Front, has proven it will go to great lengths to protect its power. After the 2005 national elections threatened the party’s majority in parliament, Ethiopians accused the party of intimidation at the polls and forging ballots. Hundreds were injured, killed or arrested.
In a country with such a paranoid and forceful government, we could have foreseen some trouble with serving the Oromo people without any sort of clearance from higher up. We also should have gone to the U.S. embassy as a group for information about risks and instruction on safety.
When you go to another country, you don’t take your rights with you. As romantic and adventurous as it sounds to spontaneously pack up and travel the globe, when you don’t do your homework, reality can be harsh.
Saturday, August 22, 2009
Monday, August 17, 2009
Harreen nan haqadhatti keessa ishee mul'ifti; Haasaa Obboo Daud Ibsaa fuula 3ffaa.
9. Hoogganni Shanee Obboo Daudiin durfamu keessattu 2000 irraa kaasee qoodni qabsoo Oromoof laate yoo jiraate hamilee ummata Oromoo fi qabsaawotaa cabsuu qofa jechuun ni danda'ama. Kanaaf fakkeenya guddaan Fincila Diddaa Gabrummaa[FDG], bobbaalee Waraanaa bara 2002 fi 2006 keessa tahee dha.
A. FDG. Yeroo FDG jalqabamu ABOn biyya keessa caasaa Tikaa/intelligence/ fi Siyaasaa akkasuma qaamni sochii baratootaa kana hoogganu hin ture. Waraqaa irratti maqaa ABO jiraachisuu qofaaf osoo sochii kana irraa maal akka eegan, sochiin kun gufatu maaltuu itti aanaa fi ummata Oromoo irratti gaaga'amni inni geessuu malu osoo hin beekkamin SBOn boru irraa kaaftanii fincila diddaa gabrummaa eegalaa jedhanii labsan.Kana booda ajaja badii kana irraa kan oomishame injifatnoo osoo hin taane hammeenyi daangaa hin qabne ilmaan Oromoo irratti babal'atu qofa tahe. Ilmaan Oromoo abdii qabsoo kanaa fi fuul duree Oromiyaa tahan diinaan akka baalaa mukaa akka harca'an, mana hidhaatti akka kumaatamaan guuramanii fi mana barnootaa hunda keessaa qulqulleeffamnii dukkana keessaa bahuu hin dandeenye keessatti kufan taasifame. Kanneen lubbuun hafanii biyya ollaatti akka bahan qajeelfamni itti kenname Kaampii Baqataatti akka busee fi dhukkubaan harca'an murtiin jallataan hooggana kanaan itti dabre. Humna waraanaatti dabalamanii gumaa jaallan isaanii akka hin baafannee fi ummata isaaniif hin falmanne hooggana isaan simatee qooda isaan kennisiisu dhabanii akka qoma dhiibanii harka duwwaa diina hanga funyaaniitti hidhate dura hin dhaabbatin, salphina gonfatanii mataa gadi qabatanii diiina baqataniitti deebi'anii akka harka kennatan tahan.
B. Bobbaa waraanaa 2002 keessa karaa Godina Dhihaatiin godhame. Humna diinaa keessaa kanneen harka kennatan, mana barumsaa sadarkaa olii keessatti kanneen fincila diddaa gabrummaa gaggeessaa turanii fi baqattoota biyya ollaa gara garaa keessaa kanneen dirree qabsoo seenuu barbaadan irraa walitti dhufan leenjii waraanaa fi siyaasaa erga raawwatan booda biyya akka seenaniif bobbaaf qopheeffaman. Humni kun dirree leenjiitti bakka hoogganni tokko keessa hin jirretti rakkoo bulchiinsaa fi jireenyaa keessa warra qaxxaamure. Osoo biyya keessatti caasaan humna kana hammatu hin diriirfamin, karaan irra dabran sirriitti hin qorataminii fi karoorri dura lafa kaayame gufatu tarkaanfiin itti aanu maal tahuu akka qabu hin akeekamin humni kun bobbaafama. Kaaba irraa xayyaaratti fe'amanii bakka itti bu'an yeroo gahanitti kan isaan eege jaallan isaanii isaan simatee gara biyyaatti isaan qaxxaamursu osoo hin tahin Komaandoo Hoomaa waraana TPLF ture. Haala of ittisuu hin dandeenye keessatti, akka nama harki lamaan duubatti hidhamee reebamuu/tumamuutti rasaasa diinatiin waadamanii akka baala mukaa afaman. Kan kana irraa hafe biyya seenuu danda'e carraan isa mudate kanaan ala hin turre. Kan dhumaatii irra hafe TV Ethiopia irratti akka gootota loltuu bilisummaa osoo hin tahin akka hattuutti dhiheeffamuun lammiin Oromoo hundi akka hamileen daakamuu fi mootummaa TPLF falmuuf murtii fudhachuu dura lammiin Oromoo akka of duuba deebi'ee yaaduu fi sodaan akka dhaalamu haala aanjesse.
C. 2006 keessa wanni tahe kanaan alaa miti. Humna guddaa leenjii gahaa fudhate karaa Somaaleetiin biyya seensisuu shaneen murtii fudhate. Kan isaan yaaduu hin danda'in akkamiin waraana kana Oromiyaan akka gahanii dha. Akkuma humni kun Moqaadishoo gaheen TPLF dhageetti. Kana booda osoo murni shanee tarkaanfii fudhatu yaadu, osoo isaan murtii tokko irra hin gahin humni TPLF Moqaadishoo dhuunfate. Hanga ammaatti Shaneen mala humna kana xaxama kana keessaa baasu, baasuun dahdabamu humnoota Somaalee keessa socho'an keessaa tokkotti makamee xinnaatee xinnaatu lolee kabajaan akka du'a ajaja kennuu hin dandeenne. Kana booda qunnantiin Shanee Asmaraa fi humna kana gidduu ture ni cite. Ijoolleen naannoo sana turan, humna kana dandamachiisuuf Oromootaa fi Somaalota Oromoo deeggaran birratti qoqqooduu danda'anis gaaga'ama guddaa ilmaan Oromoo kana mudatuuf deemu oolchuu hin dandeenne. Kana booda kan tahe murruqii/massacre/ ture. Humna shiftaa Moqaadhishoo keessa socho'u Wayyaaneen ajaja itti kennituu fi humna wayyaaneetiin ganda keessaa tokko tokkoon funaanamanii rasaasan tumaman. Kan hafan maatiin isaanii fi shanee illeen kan argan TV Ethiopia irratti ture. Kanneen TV irratti mul'ifaman kana keessa hoogganni dhaabaa ol'aanaan kan keessatti argamu yommuu tahu diingdeen/maallaqni callaan diinaan dhuunfatames guddaa ture.
Haalli balaan deddeebi’ee mudate kun uume Oromoon akka hooggana kana irraa abdii kutatu, gabroomfataa Tigree humnaa dura dhaabbachuun humna isaanii ol akka tahe soda babalsuu dha. Bara irra baratti ilmaan qotee bulaa saba isaanitiif falmuuf mana bahan bakka tokko gahuu dadhabuun, osoo hin dhukaasin deebi'anii mana hidhaatti argamuun Oromoo hundatti dachii golgoleesse, mala dhabsiise. Hanga ammaatti gaaga'ama irra deddeebi'ee mudataa ture kanaaf murni Shanee itti gaafatama hin fudhane, fuula duras gaaga'amni akkanaa akka hin mudanne ir'inni ture maal akka tahe xiinxalanii hin barre. Dhumaatiin lubbuu, gaaga'amni qabeenya ilmaan Oromoo irra gahee fi qaanyiin ilmaan Oromoo keessatti kufan murna kanaaf tasumaa hin galu.
10. Haasaa obboo Daud miseensotaa fi ummataa f godhaa turan keessaa ummatni Oromoo irra deebi'ee bilchinaan irratti mari’atuu qaba. Irra deddeebinee kan isaan irraa dhageenne, hoogganummaa isaanii jalatti shira murni jijjiiramaa hoogganaa fi ABO dhabamsiisuuf godhaa ture injifatnoon akka irra aanan, deebisanii caasaa dhaaba isaanii biyya keessaa fi alatti ummataa fi waraana keessatti diriirsuu isaanii ti. Kana malees jaarmayoota akka ONLF fi kanneen biroo akeeka walfakkaatu qaban waliin hojjachuuf socho'aa akka jiran, mootummaan Eritrea akka bakka bu'aa ABOtti akka isaan beekuu fi fuul-dureen jaarmaya isaanii fi qabsoo saba Oromoos akka ifaa tahee dha. Kan gaafatamuu qabuu fi kabajamaa Obboo Daud Ibsaa deebisuun irra jiru garuu, jaarmaya fi hoogganni waraana bobbaasee ganna 30 keessa lafa takka hin dhuunfatin, kan bara irraa baratti Oromoo walitti fiduu irra addaan diigu, kan miseensota haaraya horachuu osoo hin taane kan qabaachaa ture facaasu, hoogganni diinna hinikkaa dhiisee bara hunda Oromoo "xabala" diinummaa itti facaasuun balaaleffatu ummatni Oromoo akkamitti akka abdatuu fi jala hiriiruu danda'uu dha. Fottoqiinsa 2000 booda kan dhageenne waanuma wal-fakkaatuu ture. Murna Galaasaa Dilbootiin hoogganamu akka injifatan, Caasaa dhaabaa murni isaan yeroo sanatti "booddessaa" jedhaniin booresse deebisanii akka ijaaran fi ABO rirma keessa irraa qulqullaa’uu ture kan dhagahame. Waggaa sagal booda bakkuma sana jaarmayaa jiru, jaarmayaan waan fuula duraa irratti bifa amansiisaan haasa'uu hin dandeenne Oromoon akka abdatu carraaquun tuffii saba Oromoof obboo Daudiif murni isaanii qaban kan calaqqisuu dha. Waggaa 10 booda hariiroo gaarii mootummaa Eritrea waliin qabnaa fi bara irra baratti humnoota akeeka nu fakkaatan qaban waliin qabsoo hidhannoo qindeeffachuuf deemna yaadni jedhu tapha ijoollee fakkaata. Kan armaan dura godhuu hin dandeenye akkamitti godhu. Kana isaanis waan beekan hin fakkaatu. Gama biraatiin hariiroon isaan mootummaa firaa kana waliin qabna jedhan dhugaa irraa kan maqe akka tahe yaadachiisuun barbaachisaa dha. Warri Eritrea qabsoo keenyaaf mararfannoo qabaatanis murni shaneen hoogganamu jijjiirama tokko akka hin fidne tolchanii beeku. Jalqaba uumama waldhabbii 2008 booda qondaalli mootummaa Eritrea waan Obboo Daud Ibsaan jedhe kaasuun barbaachisaa tahee mul'ata, obboo Daud waan hin yaadanneef. Waajjira mootummaa Eritrea-tti yaamamnii rakkoo jiru akka ibsanii fi furmaata argamsiisuu irratti akkamitti akka waliin hojjachuun danda'amu yaada isaanii gaafataman. Mataan shaneen yakka warra irra bahe irratti A-Z tarreessuun dhihaatan. Yaadni gama mootummaa firaa irraa dhufe garuu kan isaanitti bishaan diilallaa’aa naqu ture. jechi jedhame " waan isin tarreessitan kanaa ol murni keessan murni qabsoo tana tarkaanfii tokko fuula dura deemsiisuu hin dandeenne akka tahe tolchinee hubanna. Kan hanga ammaa itti rakkanne Shanee gumii osoo hin taane mataa kee qofa. Kanaaf yaada kana dhiiftee murna jijjiiramaa amma achi bahe waliin akka dalagdu si gaafanna" jedhaniin.Obboo Daud's jaallan isaan waliin bahanii irraa dhokatee yaada kana fudhatee jijjiiramatti dabalamuuf dhoksaan mari'ataa/negotiate/ akka ture haaluu hin danda'an.
11. Qabxiin dhuma irratti kaasuu barbaadu haasaa obboo Daud keessatti hooggana keessaa wayyabni isaan waliin jiraachuu fi humna WBO Zoonii Kibbaa kanneen ajajaa turan keessaa nama tokko [Abdataa Baasaree] irraa kan hafe ammas ajaja isaan irraa fudhachaa jiraachuu dha. Jechii hoogganni wayyabni nu waliin bahe jedhu gonkumaa dhugaa miti. Hoogganni wal-qixa gargar bahe jechuun ni danda'a. Waldhabbii dura miseensotni Gumii sabaa guutuun /jijjiiramoo osoo hin dabalamin/ 29 turan. Kana keessa 14 murna obboo Daud hooggananitti yemmuu fincilan kan hafe isaan waliin hafan. Kan isaan waliin hafan jedhamn keessaa namni lama wareegamanii tokko ammaa akka isaanis tahe murna kamuu waliin hin dhaabbannee fi walgahii isaanii irrattis akka hin argamne ifatti kan hubachiise tahuu ifatti kan beekkamuu dha. Kanneen amma lubbuun hin jirre keessaa Jaal Laggasaa Wagii waldhabbii ture irratti kan ijjannoo hin fudhatinii fi Obboo Daud Ibsaas tahe J/ Kamaal Galchuu hanga wareegamutti qunnamaa ture.
Waa'ee ajajoota Zoonii Kibbaa irratti falmiin guddaan hin jiru. Garuu gaaffii guddaatu jira. Erga hoogganoota WBO nama torba keessaa nama 6 gama isaanii gore, humna isaan hoogganaa turan akkamitti namni tokko qofaan dhuunfate?. Dhugaan jiru ajajootni isaan jedhan hundi kanneen Shanee fi WBO gidduu taa'uun maallaqa sabboontotni biyya alaa jiraatan gumaachaniin jireenya isaanii gaggeessuu malee WBO quba hin qabne. Humna WBO fincilsiisee Jijjiirama jala akka galan kan godhe, dhaaba keessatti hoogganni waraana duulchisu, lolee lolchiisuu danda'u jiraachuu dhabuu irraa kan ka'e hooggana ture irraa abdii dhabuu dha. Akkuma kanneen isaan ajajuu /Murna Shane/ kanneen isaan hooggana Zoonii Kibbaa jedhaniin kun warra nyaatuu qofaaf jiraatuu dha. Shanee Zoonii kibbaa keessattis kan hoongesse dhugaa kana.
Barruu armaa olii kana irra wanni hubatnu hoogganni Shanee dirqama seenaa baadhachuuf dandeettii kan hin qabnee fi itti gaafatamas fudhachuuf qophii tahuu dhabuu isaanii ti.Ilmi namaa jireenya dhuunfaa keessattis tahee jaarmya keessatti kan madaalamuun jijjiirame agarsiiseen qofa. Jiraachuu fi bakkuma kaleessa turanitti ar’as aduun namatti dhihuun madaala hin kaasu. Hunda caalaa hoogganni tokko kan inni madaalamuun ummata nan qabsaawaaf jedhe onnachiisuun of jala hiriirsee kaayyoo ka’eef sana sadarkaa tokko irra sadarkaa biraatti ceesisuudha. Hooggana tokko kan madaalchisu badii dalagame irraa baratee kan fuula dura mudatan oolchuuf qophii qabaatuu dha. Hanga ammaa murna shanee irraa kana hin agarru, fuula duras tahuuf hin deemu.
Waldhabbiin ABO keessatti dhalates jibbaa dhuunfaa qabsaawota giddutti dagaage ykn murni tokko Oromoo dhimmee kaan ammoo faallaa dantaa Oromoo hojjatee osoo hin taane ummata Oromoo hoogganuuf gahummaa dhabuu murna Shanee Obbo Daud Ibsaatiin hoogganamuu dha. Baroota dheeraaf tokkummaa qabsaawotaa fi nagummaa dhaabaa tiksuuf obsaan jijjiirama fiduu fi ABO jaarmaya cimaa taasisuuf hojiin hojjatamaa ture fashalee sadarkaa ar'a irra jirruun kan nu gahe itti gaafatma seenaa badhachuu dadhabuu murna shanee ti. Hunda caalaa abdii kutachiisaa kan ture, mataan murna kanaa dhabiinsa qurcamuu hin dandeenneen sakaalamuu qofa osoo hin taane kan isa marsanii jiran, ABO dhabama irraa oolchuu yaada ijaaraa tahe gumaachuu dadhabuu isaanii ti. Inumaa Obboo Daud akka hooggana Dhaabaatti rakkoo keessaa bahuu hin dandeenye keessa akka lixu kan isa godhe gorsa jallataa faallaa fedhii dhaabaa fi yaada diigaa tahe kanneen isaa waliin sadarkaa ol’aanatti dhaaba taligaa turan maddee dha. Kanaaf murna hooggana hin qabne, akka qaama tokkootti hojjachuun rakkoo qabsoon Oromoo mudatteef furmaata akeekuu hin dandeenne irraa bilisummaa eeggatuun biddeena abjuun nyaatan taha. Bilisummaan Oromoo kabajaa nam-tokkee, murnaa fi jaarmayaa kamuu oli. Kanaaf bara hunda ololli dharaa gurra nu duuchee, dallaa hin jirre Oromoo gidduutti ijaaruun diinummaa hin jirre nu gidduutti dagaagsuu hin qabu. Ir’ina hoogganaatinis qabsoon Oromoo sakaalamuu fi qabsaawotni kaayyoo tokko bakkaan gahuuf akeeka qaban wal facaasuu hin qaban. Waadaan hooggana Shanee irraa bara dheeraaf nuuf seenamaa ture itti baani/result/isaa duwwaa dha. Murna shanee tokko tokko hin caalleef jecha wal dura dhaabbachuun qabsaawotaa akka nama dhadhaa baasuuf dhama raasuu ti. Duwwaa irraa bilisummaa ummatni Oromoo hin eeggatu. Tokkon tokkoon keenyas eeggachuu hin qabnu.
Kanaaf, maqaa hin taane walii kennuu irra sammuu walabaatiin dhugaa jirtu haa xiinxalluu. Ijjannaa dursinee fudhanne irra dhaabbannee wal yakkuu irra dhugaa jiru wal bira qabuun murtii Oromoof tolu fudhannee qabsoo saba Oromoo haa finiinsinuu.
Dhuma irratti ammoo irra deebi'e dubbiftootni koo akka naaf hubatan kan barbaadu, wareegama bilisummaa sabaaf jecha Obboo Daud Ibsaa fi kanneen ar'a akka "shanee Gumiitti" an maqaa tuqe baasaa turanii fi baasaa jiraniif kabajaa guddaa akka qabuu dha. Seenaa dabre irra deebi'ee akka qotu kan na godhe, wareegamni isaanii fi sabni Oromoo baase, baasaa jiruu fi bilisummaa isaa hanga gonfatutti baasuuf deemu akka firii godhatuuf malee eenyuyyuu madeessuuf akka hin tahin akka naaf hubatamu fedha. Akka amantii kiyyaatti dadhabbiin hooggana "shanees" tahe ilmaan Oromoo kanneen saba isaanitiif jecha bu’aa ba’ii mudatan hundaa tiksuun dirqamaa fi kabajaa lammii Oromoo Oromummaan boonuu hundaa tahuu qaba. Kan goota isaa f kabajaan hin qabnee alagaan dhaalame jedhu. Akka yaada kiyyaatti qabsaawotni as keessatti maqaa isaanii dhahe ykn tuqee fi jechaan akeeke hundi gootota keenya. Nu hundi akka sabaatti kabajaa uumamaa qabnu kan gonfachuu dandeenyu bilisummaa qofaani. Bilisummaa hundi keenya waliin hawwinu garuu hooggana kana jalatti argamuu akka hin dandeenne hubatnoo cimaa natti buletu barruu kanaaf na kakaase.
Hundi keessan Na hofkalchaa.
ABOn bara baraan haa jiraatu!
Tokkummaan Oromoo haa lalisu!
Injifatnoo Ummata Oromoof!!!
Sunday, August 16, 2009
Harreen nan haqadhatti keessa ishee mul'ifti jedhu?. Haasaa Obboo Daud Ibsaa Fuula 2ffaa.
Haasaa obboo Daud godhe irraa wanni barru gonkumaa siyaasaan akka harkaa badde, ummata Oromoo hoogganuuf dandeettii takka illee akka hin qabnee bifa shakkii hin qabneen ifa godha. Kun seenaa Obboo Duad fi dhaaba kana keessatti erga aangoo dhuunfatee ir'ina bulchiinsaa dhabuu irraa gaaga'ama inni dhaaba kanaa fi ummata Oromoo irraan gahee fi gahaa jiru ilaaluu nu dirqa.
1. Obboo Daud ibsaa 1981 summii diinaa nyaatee mana hidhaa seenee. Gaafa harka diinaatti kufu ajajaa saglii nama ture. Bulchina sammuu fi amala hoogganummaa akka hin qabne kan agarsiise mana hidhaa kana keessatti ture. kanneen mana hidhaa waliin jiraataniin akkaata nyaata itti qopheessan fi waliif hiran irratti mariin godhamee murna nyaataa maqros jedhamu akka dursu godhame. hojiin isaa nyaata dabareen akka godhan qindeessuu fi ofiifis hojii kana keessaa qooda fudhatuu ture. Filamee osoo xinnoo hin turin ofiif hojachuu diduu fi nama hojjachiisuu diduu irraa kan ka'e bakka sana irraa buufame. Kana akka aangoo guddaatti ilaaluun akka ijoollee daa'ima harma afaanii fuudhaniitti hiqqifatee akka boo'e kanneen waliin turan ni dubbatu. Kun keessi isaa jeeqamaa akka tahe sadarkaa hundaatti aangoof akkam akka bololaa tahe ragaa jalqabaa ti.
2. Ilmaan Oromoo oromoo hedduun WBO 1992 keessa akka diigametti hubata. dhugaan jiru garuu kanaa miti. 1989 Daud Ibsaa akkuma mana hidhaa tii baheen osoo muuxannoo lolaa takka hin qabaatin jila qabsaawotaa fi Kora sabaa 1989 godina bahaatti tahe irratti miseensa waajjira siyaasaa fi ajajaa WBO godhame. Namni kun waggaa tokkoof osoo waraana keessa hin turin hooggana ol'aanaa fi ajajaa WBO tahee filamuun ABO keessatti namootni akka dandeettiin hin filamne nama hubachiisa. Egaa Daud Ibsaa 1989 akkuma ajajaa Waraanaa taheen humna diiguu eegale. Ajaja godina dhihaa guututti harkatti galfatee kanneen baroota dheeraa inni mana hidhaa keessa turetti humna WBO godina sanatti gad-dhaaban hundaa ukkaamsuun ogummaa osoo hin qabaatin daangaa Suudan taa'ee humna kallattiin ajajuu eegale. Ajajootni WBO sagalee dhabuu irraa kanneen jajjaboo turan abdii kutatuun waraanni karaan banamee fi guddataa ture akka diigamu karaa bane. Haaluma kanaan ajajoota Waraanaa Godina dhihaa godhina godhan diinatti akka harka kennatanii qabsoo keessa bahan godhe. Ajajaan Simee jedhamee beekkamu kan Waraana keessatti gootummaan beekkame tarkaanfii Du'aa Daud irratti Dabarse baqatee humna barootaaf ijaaree onnachiise dhiisee naannoon itti dhalate Salaaletti deebi'e. Kanneen naannoo sana beekkan namoota humna Badhaadhaa Naannoo giddu galeessaatti humna godhe nama Simee jedhamu kana ture. Kan biraa nama miseensa Koree Gidduu ABO ture kan hoogganni murtii Du'aa itti muree 1991 TPLf yeroo biyya galtu harka kennate, jireenya jibbee nama of Ajeessee dha. Isa malee itti aanaa ajajaa Jajjabee kan ture gochaa diiggaa murna kanaatiin diinatti harka kennee humna keenya naannoo dhihaatti dura dhaabbataa ture. Ajajootaa fi miseensotni haala fakkaataan abdii kutatanii diina lolaa turanitti harka kennan lakkaawamanii hin dhuman.
3. 1991 Daud Ibsaa itti gaafatamaa Tikaa/intelligence/ godhamee ramadame. Dirqamni isaa haala diinaa jala bu'ee nagummaan hooggana dhaabaa fi miseensota dhaabaa akkaataa itti tikfamu godhuudha. Kana irra dabree haala humni keenya, ummatni keenya keessa jiru odeessa walitti qabamu irratti xiinxala gochuun haala qabsoon Ummata Oromoo diina injifachuu itti dandeettu karoorsuu ture. Wanni tahe faallaa kanaa ti. Guututti humna keessaa bahee Finfinnee-tti galuun osoo chaartara keessaa hin bahinii fi Wayyaaneen walitti bu'uu hin eegalin humna naannoo dhihaa qubatu rakkoo keessaa fi hulluuqxee seentota/ enemy infiltrators/ akka diigamu tahe. Ajajootaa waraanaa fi hooggana gidduu qunnamtiin cituu fi humni loluu fi ajajootni waraana irraa adda bahuun babal'ate. Yeroo waraanni mooraa ture ajajoota waraanaa fi hoogganootni humna dhiisanii magaalaa keessa yoo jiraatan humna ajaja malee hafe. Humna kana leenjisuun hidhannoo isaa guutuun gonkumaa irraanfatamee sadarkaa osoo qabeenyaa fi maallaqni jiru humna silaa lolaaf eeggamu waan nyaataa fi uffata dhabee sadarkaa miila qullaa adeemuu gahe. Egaa humni TPLF itti duulte humna haala akkanaatiin diigame ture jechuu dha. Kana irraa kan hubannu Daud akka nama tokkootti qabsoo kanaaf wareegama baasus dandeetti humna duulchisuu fi Oromoo ijaaruu akka hin qabne nama hubachiisa.
4. Haasaa Teleconference deggartootaa fi miseensotaaf godhe irratti Nation media asiin dura WBO bara hooggana isaanii jala turetti sochii hedduu akka godhe, keessattu bakka isaan jiranitti lolli guddaan xayyaaraa fi Taankiin deeggarame akka tahee Median Nation jedhamu oduu kana dabarsuu akka dide himan. Kun dhugaan kan wal hin argine, yeroo sanatti sakkattaan diinaa turus lola sana akka irraa baqatan kallattiin diinaan rasaasa tokko akka walitti hin dhukaasin dhugaa namuu haaluu hin dandeenyee fi jaallan amma naannoo sana jiran kan ragaa tahanii dha. Dhugaan jirtu akkuma dura jedhe Daud Ibsaa kan waraanaa fi lolaan wal hin beekne tahuu isaa ti. Bara 2000 keessa yeroo fotoqni murna QC mudate Asmaraa irraa naannoo kibbaatti argamuun akka humna jajjabeessu gaafatamee Nairobi gahee humna bira gahuu sodaachuun haala jeeqamni jiru keessatti ajajoota humna keessaa Nairobi-tti yaamee dubbisaa ture. 2004-2005 yeroo korri tahu humna biratti nama waraana leellisu fakkaatuuf Uniform Waraanaa uffatee naanna'aa ture. Yeroo Korri dhumatee Hayyu Duree jedhamu renjarii waraanaa of irraa baasee suufatti deebi'e.
5. Hoogganummaa fi adeemsi Daud Ibsaa fi murna isaa irraa kan oomishamu guddina qabsoo, ijaarsa WBO fi tokkummaa ummata keenya osoo taane daaraa qofa/ a legacy of ashes/. Ijaarsa ummata biyya keessatti deemaa ture guututti dhuunfatee saayinsii jaarmaya ummataa osoo hin hordofin akka abjuu isaatti nama gaggeessaa ture. Hunda caalaa ammala farra qabsoo Obboo Daud hordofan keessa inni hamaan hojii hunda namatti qooduu diduun ofii dhuunfachuu, bakka sochiin dhaabaa gaggeeffamaa ture hundatti jaarmaya dhaabaa osoo hin taane namoota hariiroo addaa waliin qaban qofa irratti irkachuu isaanii ti. Hunda caalaa kan inni amanu ijoollee naannoo isaa qofa tahuu irraa kan ka'e gaaga'amni kana hin jedhamne ummataa biyyaa irra gahe. Fakkeenyaaf, ilaalchuma nama naannootti amanuu kana irraa kan ka'e nama Guutaa jedhamu, kan diinaa fi ABO-fis hojjataa turetti jaarmaya ummataa naannoo Wallaggaa fi giddu galeessaa/shawaa/ irratti itti gaafatamaa gochuun guututti jaarmayaan kun diinaaf saaxilamee lubbuun Oromoota hedduu gar-malee akka qisaasamtuu fi dhibboota hedduun akka mana hidhaatti guuraman taasifame. Gaaga'ama haalli kun uume irraa hanga ammaatti deebisanii ummata ijaaruu rakkoo guddaa tahe.
6. Haasaa ar'aa kana irratti wal dhabbii isaanii fi qaama jijjiiramaa gidduu jiru furuuf hedduu akka tattaafatan fi karaa mootummaa Eritreatiin gaaffii araaraa dhihaate murni Jijjiiramaa akka dide dubbatan. Kun soba qaanessaa fi nama sadarkaa kanaa irraa kan hin eeggamne, akkasumas kan dhugaa jiruun wal hin beeknee dha. Akkuma jedhame mootummaan firaa qaama wal dhabe kana lameen giddutti araarsuuf hedduu tattaafatan.
A. Jalqaba yeroo rakkoon dhalate, tattaaffii J/Kamaal Galchuu Seeraan ala Ajaja Waraanaa irraa buusuuf walgahii murni shanee yaame mootummaan Eritrea kun akka ABO booressu, yaadni kun akka walgahii irratti hin dhihaanne akka gorsaatti yaada isaanii Daud Ibsaatti dhiheessan. Haasaa kanatti quufuu fi haala waldhabbii keessaa babal'isu akka hin fudhanne, seeraan ala J/Kamaal Galchuu Komaandii Waraanaa irraa buusuu yaada jedhu walgahiif akka hin dhiheessine warra firaa kanaaf waadaa seene. Waadaa seene diigee J/Kamaal seeraan ala mulquuf walgahii yaamee, Gumiin Sabaa yeroo harkatti didu mufatee walgahii dhiitee bahuun dirqama irraa akka bu'u iyyannoo galfate. Haaluma kanaan Bultum biyyoo haga korri guddaan yaamamuu akka isaan bakka bu'amu yaada dhiheessee walgahii kana facaase. Erga waldhabbiin kun dhalate boodas mootummaan firaa kun akka murna lameenuu walitti fiduu barbaadu Obboo Daud fi J/ Kamaalitti yaada isaa dhiheesse. Murni lachuu yaada kana fudhatanii jaallan isaanitiin gahanii akka isaanitti deebi'an waadaa waliif galamee adda bahan. Daud Ibsaa osoo hin turin hoogganni shanee araara dide yaada jedhuun mootummaa firaatti deebi'e. Tattaaffin mootummaan kun godhes fashale. Haaluma fakkaataadhaan bu'ureessitoota dhaaba kanaa keessa jalqaba irraa kaasanii haalli kun akka furamu tattaaffii godhaa turan. Osoo murni kun lameen adda hin bahin manguddoon biyya alaa jiraatuu fi bu'ureessaa dhaaba kanaa tahe, oduu fi ololli diigaan hedduun miseensota dhaabaa gidduutti akka deemaa jiru, kun yoo hin dhaabbatin gaaga'ama waan fiduuf akka rakkoon kun karaa nagayaatiin furamu barruub gaafate. Deebiin hooggana shanee irraa kenname gonkumaa dhaaba keessa rakkoon tokko akka hin jirree fi kanneen dhaaba kana jaalatan hundi akka hin yaaddofne barruun deebii kenne. Eegaa akka obboo Daud Haasayan nagummaa dhaaba, miseensota Oromoo fi ummata Oromoo tiksuufii araara buusuuf takkaa akka yaada hin qabne nama agarsiisa.
7. Haasaa ar'a Teleconfrence mataan Shanee godhe keessatti Videon WBO NTV darbe ummata Oromoo diiguu fi hamilee cabsuun kan godhame jedhu. Maaliif ykn akkamitti Oromoo diiga?. Kun kan nama jijjiirama deeggaru qofa osoo hin taane deeggaraa isaanii nama Esqi'el jedhamu maalache ture. Videon kun an akka waan gaariitti fudhadha, akkamitti Oromoo diiga jettan jedhee gaafate. Egaa ilaalcha kana irraa kan agarru Obboo Daud dhimmi Oromoo addunyaa irratti dhagahamuu fi ummatni Oromoo sochii WBO dhabee hamileen caphee oduu kanaan gammaduun diiggaa dha. Sababni isaa akka ilaalcha nama kanaatti murna isaan hooggananiin hojiin hin taane hundi diiggaa dha. Ummata Oromoo hojiidhaan abdachiisuu waan dadhabaniif, qabsoo Oromoo harka isaaniitti kufte lammii Oromoo biroo ol-kaasuuf ummata ijaruu fi loluufis akka mirga hin qabneetti amanuu agarsiisa. Kun akkuma mammaaksi jedhu "ani du'u marga hin biqilin" fakkaata.Gama birootiin qaanyii tokko malee Videon WBO NTV irratti mul'ate gochaa diinaa ti osoo jedhu gama isaanitiin humna qaban NTV dhaqee ilaaluu akka dide dubbatame. Yaadni kun wal-dhahuu dha. Videon kun ummata naannoo sanaa diinaaf saaxila jedhama taanaan humna isaan nan ajaja jedhu sana kaasuun maaliif barbaachise? Gaaffii kana dubbiftootaaf dhiisa. Kanuma waliin sochii murni jijjiiramaa godhaaq jiru keessaa diiggaa jedhamee kan dhihaate tattaaffii jaarmayota/qabsaawota/ Oromoo walitti fiduuf godhaa turee dha. Kun maaliif akka Oromoo diigu dubbataaf malee kan dhagahuuf kan galu natti hin fakkaatu. Daran kan hubannu, Obboo Daud fi murni isaan hooggananis tokkummaa Oromoo irraa akka fedhee hin qabne dantaa sabaa irra kan mataa isaanii qofa akka leellisan tahuu isaa ti. Raajiin guddaan murni isaan ajajan jaarmayoota biroo waliin walii galtee uumuuf akka carraaqan osoo dubbatan, qabsaawota bakka murni isaanii hin jirretti walitti dhufuun maaliif yakka tahe.
8. Akkuma jalqaba jedhe, obboo Daud Ibsaa akka nama tokkootti qabsaawaa tahus humna kamuu hoogganuuf bilchinaa sammuu fi muratnoo murtii jajjabduu akka hin qabne dalagaan isaa ni dubbata. Nama yeroo dhaabni rakkoo keessa jrutti yaada burqisiisuu hin dandeenye, nama yeroo hundaa yaada namootaa qofaan raafamuu dha. Gadaa isaa jalatti kan aqrgine injifatnoo osoo hin taane diigamaa fi wareegama gar malee dangaa hin qabne qofa. Hoogganni isa dure ture osoo rakkoon nmeeqa jiru humna keessatti cichanii, qabsaawota yaada garaa garaa qaban osoo hin facaasin gadaa isaanii fixan. Gaaga'amni fottoqa Qaama Cehumsaa fi duuba irra dhalates ir'ina hoogganummaa fi rakkoo keessa furachuu irratti bulchina dhaba Hayyuu Duree yeroo sanaa ti.
itti fufa
Saturday, August 15, 2009
ILaalcha jaarraa 19ffaatiin ummata jaarraa 21ffaa keessa jiru hoogganuun hin danda'amu.
Akkuma bara dheeraa dhagahaa turre, barattoota university, loltootaa fi ogeeyyii waraanaa, hojjataa, qotee bulaa, hayyoota Oromoo fi walumaa galatti lammii Oromoo ABO jala hiriire qabsoo saba isaa irraa qooda fudhachuuf laga qaxamuraa ture, jiraataa biyya alaa fi biyya keessaa matii isaa facaasee bakka baqaa dhaabni kun jirutti itti makamaa ture leenjii barbaachisuun cuuphanii qooda kennisiisuu dadhabuun rakkoo dhaaba isaan isaan hooggananii fi rakkoo guddaa qabsoo saba oromoo tahuu Obboo Daud hanga ar'aatti hin hubatan. Qabsaawota Oromoo dhaaba kanatti dabalaman, jireenya dhuunfaa wareegamanii saba isaanii walaboomsuuf dhaaba kana jala hiriiranii qabsaawaa turan bara irra baratti facaasuun, dhaaba isaan waggaa 10 oliif hoogganaa jiran waldhabbii keessaa qabsaawoota gidduutti dhalatuuf waltajjiin itti furatan dhabuu hanga ar'aatti qabsoo Oromoo fuula dura tarkaanfachiisuu irratti dhibdee inni uume sammuun hoogganaa shanee hubachuu hin danda'u. Hunda caalaa Oromoon waa hubatu hooggana shaneef kabajaa akka dhabu kan taasisu garuu, ar'a yeroon Oromoo sadarkaa ofii waraana wal irratti banuu gahe kanatti kan murna shanee yaaddessuu fi anaannachiisu hoogganni dhaabaa isaanii qeeqamuu qofa.Yeroo hunda kan yaaddoon guddaan isaan irraa dhagahamu boorahiinsa tokkummaa qabsaawotaa fi saba Oromoo osoo hin taane hayyu dureen shanee Kora Sabaatiin "filame" akka isaan jedhanitti "abaaramuu" dha. Kora sabaa sana barootaaf irratti hojjatanii caasaa gandaa fi kanneen akka gabraa "maal ajajamnu" qofa beekan lakkoobsa wayyabaan qopheeffachuun osoo filmaatni hin godhamin akka of filan maaliif akka dagatan naaf hin galu. Dhaabni Oromoon akka qaroo ija isaatti ilaalaa ture kun jiraachuuf sababa kan tahe ummata Oromoo mataa isaa tahuun akkamitti wallaalama?. Dhaabni maqaa Oromootiin socho'u kan dhugama dhaaba ummataa ofiin jedhu yoo hunda dura tokkummaa Oromoo tiksuu hin dandeenne, jireenya isaa kan saba addaan kan faacaasu yoo tahe barbaachisummaan maqaa dhaaba akkanaatiif tokkummaa fi fuul-dureen saba Oromoo itti wareegamuuf namaa galuu hin dandahu.
Hunda caalaa qaanessaan propagandaa murni kun hundee jireenyaa godhate fi aadaa booddessaa hoogganni shanee ir'inoota mudachaa turan kamiifuu itti gaafatama qabaachuu of irratti beekuu dhabuu dha. Akka murni kun yaadutti Rakkoolee hanga ammaatti gurmuu qabsaawotaa facaasaa turan, ABOn sadarkaa akka muka goggogee qoola fixateetti akka dhaabbatu hoogganni isa taasise itti gaafatama qabaachuu of irratti hin beeku.Akka obboo Daud jedhanitti itti gaafatamaan isaan osoo hin taane diina. ABOn jaaramaya cimaa tahee as bahuu dadhbuuf itti gaafataman jaarmaya Oromoo dammaqsee, duulchisee akka sabni Oromoo of irratti abdiidhaan socha'u godhuu dadhabuuf kan itti gaafatamu hooggana ABO osoo hin taane diina Oromoo, Dargii fi TPLF. Akka murni kun yaadUtti kan ABO hoogganaa turee fi jiru Oromoo fi hooggana ABO osoo hin taane diina isaan akka qur'aanaa fi Kitaaba qulqulluu yeroo hunda fakkeenya /refere/ fakkaata. Kan nama dhibu ammoo diinni kun gabroomftaa osoo hin taane lammii Oromoo tahuu isaa ti. Yoo isaan dhaaba kana hoogganan tahuu amanan silaa kan rakkinootni kun hundi hin uumamne, uumamanis akka furaman kan godhu isaanuma kanneen hooggana irra barootaaf turan tahuu qaba ture. Dirqamni hooggana jaarmaya tokkoo humni isaan hoogganan rakkoolee keesaa fi alaa mudatuuf furmaata kennuu, hojii irratti bobbaasuu fi akeeka dhaabbataniif bakkaan irratti akka fuula deebifatan godhuu beekuun haa hafuutii guutumatti dirqamni hoogganaa maal akka tahe mataan shanee hanga ar'aatti hin hubatu.
Mataan shanee rakkoo dhugaa murni isaanii fi jijjiirama gidduu jiru deebisuu irra haxxummaan irra dabruu barbaadan. TPLF osoo gaara jirtu hoogganni ABO dadhabaa dha, ummata Oromoo hoogganuu hin danda'u jedhaa turte, waldhabbiin murna isaanii fi jijjiirama gidduu jirus itti fufa olola diinaa kana akka tahe ummataaf himuu carraaqan. Murna jijjiiramaan diina jechuun kan agarsiisuu sammuun isaanii dalaguu dadhabuu ykn dhukkubni kijibuu hooggana jaarmaya isaanii dhahuu mul'isa. Bara irraa baratti Oromoota yaadaan adda bahan kan yakkaa turaniin diinummaa dha. Kun kijiba tahuuf ragaan Fottoqa Jaarraa Abbaa Gadaa Irraa kaasee hanga ammaatti kanneen wal-dhabbiihdaan ABO irraa bahan tokkoonuu diinatti galuu fi kaayyoo diinaa gaggeessanii argamuu dhabuu isaa ti. Kun obboo Daud tahe murni isaa badii dabre irraa barachuu akka hin dandeenne, Oromoo diina isaa kan kaayyoo irratti duulchisuu osoo hin taane, yakka dharaa fi shira diiggaa akka bishaan "xabalaa" ilmaan Oromoo irraan naanna'uun facaasuu ogummaa tokkichaa isaan qabsoo waggaa 30 irraa baratan akka tahe agarre. Hayyichi Africa Nelson Mandela yemmuu dubbatu "You can never have an impact on society if you have not changed yourself... Great peacemakers are all people of integrity, of honesty, but humility." jedha. ABOn ummata Oromoo keessatti jijjiirama fiduu kan dadhabeef hoogganni isaa of jijjiiruu dadhabuu dha. Nagaa buusuuf nama safuu qabu, nama dhugaa dubbachuu danda'uu fi sadarkaa ummata hoogganuutti gadi-of buusee yaaduu danda'e qofa. Hoogganni Shanee dhugaa kana baratee ummata Oromoof hooggana sirrii kennuuf deebi'ee dhalatuu akka isa gaafatu haasaan obboo Daud ragaa taha. Sodaan kiyya garuu hoogganni barayyuu deebi'ee dhalachuu waan hin dandeenneef humna jijjiiramaa fi itti baha agarsiisu osoo hin taane kan boodatti harkisuu fi sochii ummataa laaffisuu tahee hafuu isaa ti. Hunda caalaa gaddisiisaan ummatni Oromoo hooggana safuu hin beekne, hooggana bilchinaa fi qaroomaan osoo hin taane kijibaan gaggeessu jalatti yeroo dheeraa dabarsuu isaa ti.
Ilaalchi dogoggoraan shaneen hordofaa turtee fi ammas hordofaa jirtu maal irraa madda jedhanii gaafachuu barbaachisaa dha. Maaliif humni 1970-ta keessa akka humna warraaqaatti ilaalamaa ture booddessaa achi aanu tahee as bahe gaaffii jedhuufis deebiin argamuu qaba. Akka an yaadutti dogoggorri shanee inni duraa ilaalcha akkaataa isaan itti of yaadan irraa maddu. Ilaalcha 1970-ta keessa ture ilaalcha leelliftootni sirna Marxism hordofan kan isaan qofti jaarmaya haqaa, kan kanneen hafan hundaa diinaa fi jallataa jedhu irraa madda. Akkaataa isaan yaadanitti yaadni hunda kan murna isaanii yoo hin tahin dogoggoraa dha. Kan yaada isaa qaban irraa adda qabu hundi dhabamuu qabu. Sababni isaas jireenya jaarmaya isaanii kan irratti hundaa'u caalaa hojjatee ummata amansiisuu osoo hin taane akka jechaa waaqaatti namni biraa shakkii irratti qabu jiraachuu dhabuu dha. ABO jechuun ummata Oromoo ti, ummata Oromoo jechuunis ABO dha, kan ABO ykn hooggana isaatiin mormu nama tokkos tahe ummata biyya guutuu tahu dhabamuu qaba. Obboo Daud haalla boora'iinsa tokkummaa biyya alaa keessatti calaqqisaa jiruu fi biyyatti hafuursaa jiru wanni isaa yaaddessuu dhabeef ilaalcha jallataa ABO jechuun Oromoo dha jedhu waan taheef, ddigmni saba Oromoo, wal-nyaachuudhaan bilisummaan isaa gufachuun isaaniif galuu hin danda'u. Oromoo caalaa kan tikfamuu qabu maqaa fi kabajaa hooggana Shanee ti. Rakkoon biroo murni kun qabu gadaa amma keessa aadaa wal-dhagahuu fi rakkoo jiru mariin fixatuu ti. Kanaaf haala amma deemaa jiru kana irraa sirriitti kan hubatnu hoogggaanni shanee ar'as ilaalcha yaadaatiin jaarra tokko ummata Oromoo booda jiraachuu isaa ti. Hoogganni Shanee kun hooggana lubbuun jiru, sammuun yaadu osoo hin taane shaneen hooggana ekeraa maqaa qofaan hafe, hooggana keessaahis hooggana laamshoo/dadhabaa jaarraa dabre keessa jiraatee dha. kanaafi kan hoogganni jaarraa 19ffaa ummata jaarraa 21ffaa jiraatu hoogganuu hin danda'u jedheef.
HORDOFAA ELEMOO QILXUU
Friday, August 7, 2009
Yeroo Gabroomfataa fi "Bilisa Baasaan" tokko tahu.
Barruu shaneen maaliif Video WBO arguu Jibbite jedhu kaleessa maxxanse irratti murna amma shanee gaggeessu yakka hedduu qabsoo bilisummaa irratti raawwachaa tureef sodaa guyyaa tokko seeraan gaafatamna jedhuun mataan hidhame akkuma gabroomfattuu Habashaa bilisummaa Oromoo irraa yaaddoo qabaachuu isaa ti. Sababni biroo murni shanee murna dantaa dhuunfaatiin ijaa jaame, tuffii guddaa saba oromoo irraa qabuu tahuu hubachuun barbaachisaa dha. Kana malees ilmaan Oromoo biyya isaaniif falmatuuf hayyama shanee malee akka mirga hin qabneetti kan yaaduu fi walqixxummaa ilmaan Oromootti kan hin amannee dha. Waldhabbii bara dabre mooraa ABO keessatti mudatee fi olola murni kun oofaa ture irra deebi'anii ilaaluun eenyummaa murna kanaa fi ilaalchi isaanii dhukkubsataa tahuu hubatuun ni danda'ama. Murna shanee keessatti ol'aantummaaf waldorgoman, Murna Tamaam Yuusuf, Abbaa Caalaa fi Daud Ibsaa yoo ilaalle isaan hunduu Oromoo naannoo isaanii kan biraa akka caalu fi isaaniin hoogganamuu fi eebbifamu malee mirga an Oromoo dha jedhee of yaamuuyyuu akka hin qabnetti hubatu. Akkaataa itti nama ijaaraa turan yoo ilaalle;
A. Murni Tamaam Yuusuf naannoo inni itti dhalatetti Oromoon dhalate akka qabsoo kanaaf oromoo hunda caalaa wareegama baase, kan isaan irraa hafe hambaa Oromoo namni biroo qabsaawee Oromoo isaa taasisu akka taheetti hubata. Kana irraa kan ka'e ganda keessa bobba'uun qabsoo isin wareegama itti baaftan kanneen hanga nuti hayyamnutti Oromummaa qabaachuu hin mallee isin irraa fudhataa jirti jechuun ummata jibbaa diinaa osoo hin taane jibbaa lammii irratti ijaara.
B. Murni lameen hafan murna Oromoo hafan hundi lammummaan sadarkaa nama naannoo isaanii dhalatee gadi akka tahan, ummata yoo namootni biroo itti himan malee Oromummaan maal akka taate hin beekne, ummata barnoota hin qabne kan doofummaa keessa jiraatu waan ta'eef waan nuti itti himnee ala bahu diina Oromoo jedhamuu qaba jedhu. Yeroo tokko tokko tuuta titisaatin walfakkeessu. Yeroo tokko tokko loon namni hayyisu jedhuun.Ilaalchi isaanii nafxanyaan walfakkaatas. Nafxanyaan ilaalcha nafxanyummaa irratti jaarmaya Amaara qofaan ijaarameen kan nama toophiyaa hunda bakka bu'u jedhaan. Kanneen bifa fakkaatan lammii isaanii ijaaran mirgaaf dubbatan ammoo dhiphoo dha Nafxanyoota biratti. Maqaa tokkummaatiin Nafxanyummaa dagaagsu. Murni shanee Abbaa Caalaa fi Daudiin durfamu kunis akkuma murna Toophiyaa sana gartuu isaan hoogganan irraa kan hafe ilmaan Oromoo naannoo hundaa osoo keessatti qooda fudhatan illee murna gandaa jedhaan.Kan ilaalamu maal irratti ijaaramanii osoo hin taane eenyutu hoogganaa dha. Egaa walumaa gala, akka murni kun yaadutti Oromoonni isaan irraa hafan uumamaan badhaafamanii naannoo isaaniitti hin dhalatin
'doofaa" namni waan hojjatan itti himuu qabu waan tahaniif waan mataa isaanii fi saba isaaniis dubbachuu hin danda'an, maqaa Oromoos dhahuun hin hayyamamuuf hanga murna "qaroo, barate" kana irraa eebba fudhatanitti. Akka ilaalcha murna kanaatti Oromoon hundi walqixxaa'uu kan danda'u uumamaan osoo hin taane erga isaan kunuunsanii, Oromummaa hafuura qulqulluun erga itti guutan booda taha. Gabaabaatti ilaalchi murna kanaa Oromoo uumamaan osoo hin taane ilaalcha dhiphoo irraa ka'anii ibsu ykn /define/ godhu.
yaada armaa olii kana irraa wanti hubatamu murni lameenuu wal qixxummaa ilmaan Oromoo uumamaa fi Oromummaan waa'ee Oromoo irratti qaban murna hin fudhanne murna booddeessaa fedhii Oromootiin mormuu dha. Ilaalchaan boodatti hafaa tahuu isaanii irraa osoo hin hubatin tarree cunqursaa dhaabbatu. Kan walqixxummaa ilma namaatti hin amanne bilisummaa sabaatiif falmuu hin danda'u. Hanga oromoo hundi qabsoo keessatti qooda walfakkaataa akka qabu hin hubannetti isaan hoogganuu fi qooda barbaachisu kennisiisuuf ilaalchi jallataan mataa isaanii keessatti uumame isaan dhoorka. ilaalcha jallataa isaan qaban kanatu Oromootti akka hinaafan, diina kaayyoo dhiisanii akka Oromoo irratti duulan, maayyii irratti akka gurmuu saba oromoo diiganii fi tokkummaa qabsaawotaa booressan kan isaan godhe.
Hunda caalaa farruumaa murna shanee kan ibsu, WBO arguuf jibbansa isaan gidduu kana agarsiisaa jiranii dha. Videon mul'atu humna keenya diinaaf saaxila yaadni jedhu kan hin tuffatamne tahus naannoo sanatti humni keenya bal'inaan socho'uu diinni dur irraa akka beeku namuu ni hubata. Kana irraa ka'anii humni TPLF fi Homaan waraanaa mootummaa Kenyaa sakattaa waliin qindeeffataa akka turan iccitii tahuu hin qabu. Kanaaf sochiin WBOn naannoo sanatti godha ture iccitii miti. Kana irra dabrees humna kun Video irratti afaan inni dubbatu Oromoo tahuu osoo argan humna Turkaanaa, Somaalee fi kkf jechuun isaanii akkuma duratti jedhe Oromoonni naannoo tokko tokko qubatan kanneen hafan irraa gadi- ilaalchi jedhu akka mataa isaanii xaxee ija isaani jaamse ragaa taha. Falmaa siyaasaa fi waraanaa keessatti bakki ololaa fi sochii ofii addunyaa irratti beeksisu qabu guddaa akka tahe namuu ni hubata. Murni shanee dhugaa kana Osoo beeku WBO dura dhaabbatee akkuma Wayyaanee mormuun ajandaa biroo akka qabu, bilisummaan saba Oromoo irraa yaaddoo akka qabu agarsiisa.
Kaleessa Video NTV irratti dabre dhaabuuf mootummaan TPLF tattaaffii guddaa akka godhe dhageenne. garuu kun diina keenya irraa dhufuun nama dinquu hin qabu. Kan Oromoon gaafatuu qabuu fi Murni shanee deebisuu qabu garuu maaliif WBO dura akka dhaabbatan, ijjannaa bilisummaa saba Oromoo irratti qaban, akkasumas obbolummaa TPLF waliin horatan maal irraa akka maddee dha. Akka an yaadutti Murni shanee WBO dura dhaabbachuun murtii tooftaa kan humna jijjiiramaa mormuu osoo hin taane imaammata blisummaa saba Oromoo dura dhaabbachuu isaan qaban irraa madda. Ummatni Oromoos kan tolchee hubatuun qabsoo isaa leelliftoota kaayyoo Habashaa maqaa "bilisummaa" saba Oromootiin gaggeessan irraa tikfachuu qaba.
Injifatnoo Ummata Oromoof!!!
Roobaa Bultum
Wednesday, August 5, 2009
Shaneen Video WBO Maaliif Arguu Jibbite?
Dhihoo tana beeksisa Video WBO TV Kenya baasee fi jireenya WBO mormuuudhaan ibsi murni shanee baase hunda caalaa eenyummaa isaanii kan saaxilu fi farra bilisummaa Oromoo tahuu isaaniif ragaa guddaa dha. Duad Ibsa ABO sadarka dur inni ture irraa akka maqaan isaa dhokotu taasise. 1992 WBO mooraatti galchee diinaan akka rukutamu godhuu irra dabre diinagdee Waraanni hidhannoo fi jireenyaaf itti dhimma bahu sassaabee diinaaf kennuu kan hafe ammoo biyya ollaa Suudaannii fi Kenya keessatti jalee isaa waliin itti jiraachaa ture. Irra deddeebi'ee waraana qorannoo tokko karaa biyya ollaa bobbaasuun osoo biyya hin seenne dangaa Suudanii fi Somaaleetti rasaasa diinaatiin akka baalaa mukaa akka harca'an taasisan. Fakkeenyaaf humni 2500 gahu 2006 keessa Somaalee seene osoo hidhannoo guutuu qabu akka hiikkatee ganda keessa taa'uu fi ittisa tokko malee humni Tigree ganda keessaa walitti qabee akka fixuu fi mana hidhaatti guuru maaliif taasifame? Osoo dhugaan diina Oromoo dura dhaabbatuu fi waraana biyyaaf lolu ijaaruu fedhiin jiraate humni sun biyya sana keessatti kanneen yeroo sana Tigree lolanitti golgaa galee of ittisuu irrada dabre muuxannoo dirree waranaa bilchaatuu danda'a ture. 2005 Jaal Irreessaan akkaataan itti wareegame kan hanga ar'aa adda hin bahinii fi harki Daud Ibsaa wareegama isaa keessa akka jiru kan shakkamuu dha. yeroo inni wareegamu odeessi ture humni J. Irreessaa /Temesgen Caalaa/ hoogganamu karaa Suudaniin biyya seenaa akka jiru kan hime nama SPLA yeroo sanatti Eritrea ture jedhama. Garuu kun waan dhugaa irraa fagaatee fi harki shanee keessa jiruu dha. Shaneen maaliif Col. Irreessaan akka harka diinaatiin wareegamu barbaadde? Sababni isaas hanga yeroo sanaatti namoota seenaa keessatti WBO-tti dabalaman keessaa nama Saayinsii waraanatiindandeettii guddaa qabu, fi nama dirree bahaa keessatti humna jajjabii diinaa sodaatamaa turte leenjisee dha. Hooggaanni ABO Asmaraatti galee qabsoo irraa fagaachuutti hedduu nama gubatee fi shanee halkanii guyyaa akka hoogganni biyyatti deebi'u nama taa'umsa dhoorke ture. Kun ajandaa Murni Daud Ibsaa WBo dhabamsiisuuf qabuun kan wal mormu waan taheef Col. Irreessaa murtii du'aa irratti muran.
Kana irra dabrees oromoon hoogganummaa Daud Ibsaa fi hariiroo inni diina waliin qabu irra deebi'ee qorachuu qaba. Bara 1981 dirree Dhihaatti Daud ibsaa summii nyaatee akka harka diinaa bu'ee fi waggaa 8 hidhame haasa'amaa ture. Namni kun jaallan waliin turan akkamitti dhumanii inni hafuu danda'e? Mana Hidhaatii akkamitti bahuu danda'e? Mana hidhaatii bahee osoo waggaa tokko hin turin akkamitti Waajjira Siyaasaa tahee filamee damee tikaa/ intelligence/ akka hoogganu ramadame? gaaffiileen jedhan hanga ammaa hin deebine. Kana malees 1992 irraa kaasee hanga 1998 dirreetti akka deebi'u yeroo dheeraa gaafatamee yeroo WBO biyya keessaa dhiibamee Somaaliyaatti bahu maaliif Waraanatti deebi'e? Ergaan diinaa keessa jiraa? waan jedhan gaafatuun barbaachisaa dha. 1993 Daud Ibsaa yeroo Nairobi turetti nama embassy Etoopiyaatti deddeebi'u tokko akka of irraa eegan itti himame. Namni nama miseensa dhaabaa turee fi 1991-92 humna tikaa waajjira Finfinnee keessa turee dha. Odeessa argatan kanaan jala bu'anii Pasport Etoophiyaa boorsaa isaa keessatti argama. Nama kana qorachuu fi hariiroo inni diinaan qabu adda baafachuu irraa ajajaa humna naannoo Horroo bobbaatuu godhanii biyyatti deebisan. Namni akkuma Daud Ibsaa dhalootaan nama naannoo sanaa ti. Biyyatti deebi'ee humna akka gaariitti ummata keessatti of ijaare, hoogganoota ciccimoo horate yeroo waggaa tokko hin caalle keessatti akka diigamu taasise. Nmni kun erga humni diigame booda Finfinneetti akka deebi'u godhamee maadhee dhaabaa magaalaa tokko tokkoon mancaasisee ofii Kenyaatti deebi'e. Ummatni magaalaa Diina waliin akka namtichi kun hojjataa ture osoo gabaasuu Daud Ibsaa 1998 bakka bu'aa dhaabaa godhee magaalaa Nairobitti ramade. egaa kana hundaa irraa wanni barru murna shanee ar'aa kana keessa harki diinaa caasaa diriirfatee akka jiruu dha.
Gaaffiin amma deebi'uu qabu garuu yeroo ammaa kanatti shaneen Video WBO media adda addaa irratti bahu maaliif balaaleffatu? namni murni shanee kibba keessaa humna qabdu ykn mootummaan Kenya osoo yakka tokko isaan irratti hin dhiheessin maaltuu isaan waccisiise?. Yaada armaa olitti dhihaate kana irraa kan hubatnu murni shanee kun yakka bara dheeraa WBO irratti hojjataa tureen gaafa tokko akka itti gaafatamu waan beekuuf jireenyaa fi jabeenna WBO akka hin barbaadne tahuu isaa ti. Biyya keessa keessatti humna dirree Dhihaa keessatti diinaan salphifame deebi'ee Abbaa Caalaa fi Daud arguu akka hin dandeenne argu ammoo akka tarkaanffii maayyii irratti fudhatu kanneen naannoo dhihaa beekan sirriitti hubatu. Oromoon naannoo dhibii dur hin beekne ar'a murni shanee kun murna farra WBO fi ummata Oromoo tahuu isaa siriitti hubata. Murni kun diina qabsoo bilisummaa fi murna tokkummaa Oromoo booressuuf, akkasumas guyyaa bilisummaa Oromoo fageessuuf socho'u tahuu Oromoon hubatee dura muratnoon dura dhaabbatuun yeroon isaa amma tahuu qaba.
Injifatnoo Ummata Oromoof!!!
Roobaa Bultum
Kanneen Oromoo Diiguu Akeeka Godhatan Irraa ijaarsa hin eegnu
Beeksisa Video WBO maqaa "inside the rebel teritory" jedhuun dhiheenya kana bahe ilaalchisee ololli murni Shanee oofaa jiru farra warraaqsa Oromoo fi booressitoota tokkummaa saba Oromoo tahuu isaaniif ragaa guddaa dha. Seenaa bara dheeraa keessa deebinee yoo ilaalle ABO kaayyoo xaliila tokkummaa Oromoo mirkaneessuu fi bilisummaa sabaa argamsiisuuf gootota ilmaan Oromoon ijaarame farroota diina tokkummaa fi bilisummaa Oromoon guututti akka dhuunfatame hubachuun ni danda'ama. Kanaaf seenaa diiggaa fi farrummaa murna shanee sirriitti hubachuuf muuxannoo baroota hedduuf dhaaba kana keessaa qooda fudhachuun qabu dubbiftootni barruu kanaa xiinxala mataa isaanii irra akka gahan bifa armaa gadiitiin dhiheessa. Muuxannoo kiyya irraa ka'ee murni farra warraaqsa Oromoo fi tokkummaa akka tahe ragaa waliin dhiheessa.
1. Waldhabbii murna shanee fi Qaama Cehumsaa gidduutti dhalate; Waldhabbii murna kanaa fi Shanee gidduutti tahe irraa deebinee yoo ilaalle eenyummaa murna shanee hubachuun nama hin dhibu. Jalqabuma irraa kaasanii rakkoo qabsaawota gidduutti dhalate furuu osoo hin taane facaasuu irratti bobba'an. Osoo murni Dhugaasaa Bakakkootiin hoogganamu dhaaba keessa jiru harka lafa jalaatiin, ijoolleen naannoo Naqqamtee dhaaba irratti finciluu barbaadu ololli jedhu harka lafa jalaatiin oofamuu eegale. Kanatti dabalees ijooleen naannoo sanaa [Naqqamtee] hundi qabsootti amantee osoo hin taane Galaasaa qofa of duratti ilaaluun qofa akka miseensota dhaaba kanaa tahan lallabuu jalqaban. Hunda caalaa kan nama dinqu garuu kanneen barootaaf qabsoo keessa turan goobanticha Morodaa Bakaree Oromoo ganee Minilikitti harka keenne waliin walitti hidhuuf tattaafachuu ture. kana irra dabramees hoogganni dhaabaa ol'aanaan osoo hin hafin Murni Galaasaa Dilboo akka TPLF waliin harka lafa jalaatiin hojjachaa ture walgahii miseensotaa irratti himan.Rakkoon kun akka furmaata dhugaa hin arganne, namoota madeessuun akka daran hadhaawu gochuu fi qabsaawotaa fi Oromoota naannoo adda addaa gidduu akka wal shakkiin dagaagu shira xaxuu itti fufan. Kanneen dhugaa kana hin beekne ifatti bahanii qabsaawota kaleessa waliin kufanii kuffisaa turan akka diinaatti ilaaluun maqaa xureessuun itti fufee diigamni 2001 dhalate. Sababa kanaan ilmaan Oromoo hedduun ABO irraa akka bahan jaallewwan isaanii dura akka dhaabbatan akkasumas akka abdii kutatanii manatti galan taasifame. Dhibdeen kun caasaa ABO bira dabree akka hariiroo hawaasummaa ilmaan Oromoo gidduu jiru boorahu godhe.
2. Waldhabbii 2008
Waldhabbii kanaaf sababni guddaan dhibdee qabsoo bilisummaa saba Oromoo mudatte furuu irratti garaa garummaa yaadaa dhalate ture. Murni tokko [kanneen amma Jijjiiramaan bekkaman] xiinxala godhame irratti laamsha'uu qabsoo Oromootiif sababni guddaan aadaa dhaabaa keessatti karoorri bahu hojii irra ooluu dhabuu fi kanaafis sababni aadaan namni hojiin itti madaalamu jiraachuu dhabuu, hoogganni jiru dhibdee qabsoo Oromoo mudatteef furmaata qormaata dhugaa irratti hundaa'e dhiheessuu dandeetti akka hin qabne hubatan. Kana malees hoogganni ture ilmaan Oromoo dhaabatti dabalaman leenjisee hojii isaaniin malutti ramaduu dadhabuu, ganna kudhanii ol baqattummaa keessa jiraatuun haala ummatni Oromoo keessa jiru kan quba hin qabnee fi qabsoo saba Oromoo hoogganuuf hamileen akka ir'atu yaada kanneen shaneen mormaan dhiheessan ture. Gama murna shanee irraa kan dhihaate, qabsoon saba Oromoo waggaa 10 ol hooggana dhabuun rakkoo akka hin tahin, rakkoon ture namni waliif ajajamuu dhabuu fi gandummaa dha yaada jedhu ykn xiinxala jedhu irra gahan. Xiinxala jaamaa kana irraa dhaabbatuun tattaaffii hooggana biyyatti deeisuu fi humna waraanaa ijaaruu dura dhaabbatan. Ajaja Waraanaa addatti ijaarame akka karoora lafa kaayametti diinagdee hojiif barbaadamu dhorkachuu fi biyyoota ollaa irraa qaadhimamtoota dirree leenjisaatti dhihaachuu qaban karaa itti cufan. Waldhabbiin jabaataa dhuftee kanneen dhaaba keessa jiraanii fi fagoo arganis rakkoon kun karaa nagayaatiin akka furamu osoo tattaafatan miseensotaa fi hoogganoota dhibdee ABO sakaaleef furmaata barbaadan olola irratti oofuu jalqaban. Osoo dhaaba keessa jiran SBO-tti gargaaramuun warra "mana barnootaa OPDO" irraa bahe jedhaniin. Bakka hundatti caasaa dhaabaa yaada keenya hin fudhatu jedhaniin diiguu eegalan. ilmaan Oromoo barootaaf wal-amantiin waliin qabsaawaa turan guyyama tokkotti diina walitti taasisan. Bar murni kun OPDO waliin hojjataa, ganda akkasii ijaara jechuu jalqaban. Ifatti jaallan isaanii akka hoogganaatti waliin dalagan kora sabaatiin filaman barruu maqaa xureessii irratti facaasuu eegalan. Akkuma 2001 ammas ABO bakka lamatti facaasuu itti milkaayan. Akkuma 2001 murna QC OPDO fi farra qabsoo godhanii dhiheessan, olola dharaatiin miseensota shira isaanii hin hubatne walitti duulchisan dhaloota naannoo Arsii fi Baaletti dhalate hunda OPDO fi leelliftoota Juneeydii Saaddoo godhan. Loqoda nama naannoo Arsii fi Baalee hunda loqoda OPDO godhan. Gootoa naannoo kanatti dhalatan kanneen lubbuun hin jirre hunda abaaruu itti fufan. Ololli diiggaan kun hanga ar'aatti itti fufee jira.
3. Hawaasa Oromoo dhiiguu; Biyya hundaa keessatti murni shanee ijaarsa hawaasa Oromoo hunda dhuunfachuuf tattaaffiin godhaa ture bakka hundatti ijaarsi Hawaasa Oromoo akka boora'u taasise. Jaarmaya hawaasaa dhuunfachuuf qofa kanneen hooggana ABO fi adeemsa qabsoo irratti quufa hin qabne, gaaffiilee haqaa qaban hunda akka diinaatti adda baasanii itti duuluu eegalan. Dhaadannoo ABO jechuun ummata Oromoo ti, Oromoo jechuun ABO jedhu irratti hundaa'uudhaan kanneen walaba tahan hunda diina Oromoo fi qabsoo bilsummaa godhanii dhiheessuun akka ummataan jibbaman duula wal irraa hin citne irratti gaggeessan. Maqaa namootni hin qabne itti maxxansuun namootni hedduun bakka Oromoon itti walgeette akka lagatanii fi Oromummaa irraa abdii kutatan taasisan. Jaarmaya keessatti ilaalchi gandummaa akka babal'atu gochuudhaan Oromoo akka wal-shakkuu fi Oromummaan osoo hin taane eenyuu keenyatu achi keessa jira yaada jedhuun akka walitti dhufu dirqan. Minesota keessatti hawaasa bara dheeraaf ititaa ture, namni murni shanee ittiin hawaasa toohatuu barbaadu filmaata keessaa hafuu qofaan ilmaan Oromoo baroota dheeraaf hafuura obbolummaan waliin jiraataa turan diina walitti godhan. Kanneen baroota dheeraa qabsoof of wareegaa turan guyyama akkaataa dhaabni qabsoo Oromoo itti gaggeessu irratti gaaffii dhiheessan, kun Amaara, OPDOf hojjata fi olola kkf fakkaatuun maqaa xureessun ilmaan Oromoo danuu waltajii hawaasaa irraa ari'uutti milkaayan.
4. Murni Shanee Yeroo adda addaatti kanneen bifa jaarmaya siyaasatiin of ijaaran irratti olola tokkummaa Oromoo booressu oofaa tureef haalli FIDO, AWO, GUMI fi ibsoon keessa dabran ragaa guddaa dha. Barootaaf imaammatni murni shanee ilmaan Oromoo gar-gar faacaasuuf hordofaa ture ar'a sadarkaa nama gosa keenyaa malee kan biroo dhagahuu nu hanqisuu fi kan keenya jennuun malee kan hafe hundi akka diina walii tahetti Oromoon fudhattu irraan saba Oromoo gahan.Yeroo ar'a adda faca'uu hawaasa Oromoo irraa kan ka'e kan Oromoon akka hoogganaatti ilaaltu hin jiru. Kan jiru hooggana gandaa malee hooggana Oromoo miti. Haala 1992 keessa turre yoo ilaalle hangam akka hawaasni Oromoo diigamee hubachuun nama hin dhibu. 1992 Oromoo kutaa Oromootti dhalate hunda xinnaatu harki 90% hooggana ABO akka hooggana biyyaatti /National Leader/ ilaala ture. Amma haalli keessa jirru fokkisaa fi fuula dura deemuu ykn kaayyoo ummata tokko, biyya tokkoo fi hiree takka jettu san irraa akka fagaataa jirru mul'isa.
Kuni maaliif tahe jennee of gaafachuun barbaachisaa dha. Xiinxala kiyya irraa haalli armaa olii saba Oromoo mudachuun amala farrummaa murni Shanee agarsiisaa ture irraa kan maddee fi qabsoo Oromoo hoogganuu dadhabuu irraa sababa dhiheessan barbaaduu irraa kan dhufe. Yeroo murni QC dhaaba irraa bahetti fi sana boodas sochiin dhaabaa laafachuuf sababni dhihaataa ture, Hayyuu Duree dhaabaa kan ture Galaasaa Dilboo fi murni isaa qabsoo hoogganuu dadhabuu dha jedhame. Biyya ambaa keessatti jaarmaya ummataa cimaa ijaaruu fi miseensota hedduu ABOn akka hin horanne kan godhe dadhabina Shanee osoo hin taane akka murni kun jedhutti kanneen "OPDO, Amaara, ykn farra" qabsoo bilisummaa tahanii dha. Akka isaan jedhanitti hooggana Daud Ibsaa jalatti ABOn humna Waraanaa akka hin ijaarree fi hin bobbaafne godhe murna amma "Jijjiirama" jedhaniin kana jedhu. Hooggana shanee akka biyya keessatti deebi'ee ummata isaa waliin qabsoo hin goone kan dhoorke muratnoo dhabuu isaanii osoo hin taane, kanneen isaan dadhabbii isaanii dhoksuuf akka diinaatti uuman tahuu qabu. Ganna diigdama dura yeroo dhaaba kanatti dabalamu haala keessa dabre irra deebi'ee akka yaadadhu na godhe. Dirree waraanaa seenee leenjisa waraanaa fi siyaasaa fudhe. Akka nama haaraa qabsootti dabalameetti seenaa dhaabaa fi haala inni keessa dabre, maaliif ummata Oromoo dhaqqabuun ijaaruu akka hanqate, jaarmayoota ummatoota naannoo TPLF fi EPLF duubatti akka ABOn hafe gaafachaa ture. Guyya irraa guyyatti kan natti himamaa turee fi anis bara dheeraaf ilmaan Oromoo na duubaan dhaaba kanatti dabalamanitti himaa ture akkamitti qabsoo tana bakkaan gahuu akka dandeeny osoo hin taane, akkamitti ayyaan laallattotni, gantootni, seera dhablootni, kanneen Amaara tahanii nu keessa seenaanii fi kkf akka qabsoo sakaalan ture. Eegaa dhaabni Oromoon waan guddaa irraa eegaa ture, dhibdee gabrummaa akka hiibboottii hiikkachuu dadhabeef deebiin hoogganni shanee kennuuf leenjii guddaa itti qabu akkamitti diina akka of irraa faccisan osoo hin tahin ilmaan Oromoo" gantoota, Amaara, goobana, OPDO" fi kkf maqaan jedhamu kennameef irratti akka duulu, akkasumas hunda akka ija shakkiitiin ilaalu qofa jechuun ni dandayama.
Dhiheenya kana hoogganaan Shanee obboo Daud Ibsaa biyya America dhufuu waliin haala dabre irraa baratee Oromoo gidduutti akka nagaan bu'u Oromoo irratti duuluun akka dhaabbatu hordoftoota isaatiif dhaamsa dabarsa hawwii jedhu qabaachaa ture. Kanneen Oromoo diiguu akeeka godhatan irraa araara Oromoo dhagahuun akka hin danda'amne yemmuun deebi'ee hubadhu hamileen na caphe. Kora Atlaantaa booda abdii kutadhe. Guyyama Korri Atlanta dhumateen video "inside the rebel teritory" jedhu sababa godhachuun duulli Oromoo adda facaasuun gaggeeffamaa ture haarayoomfamee itti fufe. Haala gurri oromoo dhagahuu hin dandeenneen ilmaan Oromoo sabaaf jedhanii lubbuu isaanii wareeguuf qophaa'an Oromoo miti, takka ammoo waraana osoo hin taane ganda keessaa ijoollee walitti qabanii video kaasan jedhuu irra dabranii video sun gochaa Wayyaanee ti, barruu jedhuun gadi bahan. Qabsoo Oromoo waggaa kudhanii ol hooggana dhabdee fi WBO bilisummaa Oromoo raadaara irraa bade miidiyaa addunyaa irratti bahuun aariin bobahuun murna shanee farra qabsoo Oromoo akka tahan kan ragaa bahuu dha. Olola diiggaa waggaa tokkoof oromoo keessatti deemaa ture qabaneessuuf qooda taphachuu irra hayyuu dureen shanee duula marraa lammafaaf hordoftoota isaa bobbaasuun tokkummaan Oromoo daran akka boora'u gochuun diina tokkummaa Oromoo irraa sodaa qabu tahuu murna shanee saaxila. Duula diiggaa ilmaan Oromoo gidduutti qabsiifame kana hoogganni Shanee ol'aanaan akka keessa jiru raagaan guddaan barruu maqaa "Ijoo Dubbii ABO" jedhuun Gaashuu Lammeessaa facaase ilaaluun ni gaha. Gaashuu Lammeessaa harkaa mirgaa Daud Ibsaa fi nama 1992 qarshii Miliyoona shan Baankii Dambi Doolloo irraa WBOn booji'e wayyaanee kennee gama biyya Suudaan ittin cehuuf visa argatee dha. Kanneen akkanaa kanatu ar'a WBO zoonii Kibbaa irratti duula. Silaafuu kanneen Oromoo diiguu akeeka godhatan irraa waan Oromoo ijaaruu eeguun hin tahu.
Itti fufa
Dhiibaa Garbii


c: text/html

text:
Ebla 29, 2016 | Abbaa Urjii Irraa*
"Duumeeysaa rooba fida - roobaa galaana fida," ja'u. Kuni gaafa jiruu fii jireenyi lammii dhunfata isaanii jala ture, gaafa uumamni (nature) sadoo fii gammachuun hawaasa badhaasu. Ee! Gaafasumaa, ali-ali/yaroo-garii duumeeysi qe’eerraa ni dhabama. Duumeeysi dhabamnaan roobni ni hanqata. Roobni hanqannaan boolla midhaanii banatu. Bonni walitti dhaabbatee midhaan boolla ifii keessa jiru yo fixan kan gandaa, san dhumnaan kan gosaatti abaar bahu. Kana dabarraan, "Maganeey magan!" tu dhufa. Meeyra jiidhaa qabatanii, “Maganeey magan!” jechaa hujuba dhaqanii qoma qulqulluun Maganoo kadhannaan, alasuma Leeymoon jirkaa roobaa waaqarraa gadi harcasee, namaa-sa'aa fii mukaa-citaa dheebuu baasa." Ja'an, dur…, dur…, odoo warri uumaa fii uumamaaf kabajaa hin qabne lammiirratti hin abboomin; odoo Hujubni Qullubbii Galma Gabreelitti hin geeddaramin.
Eega waan Gabreelii kaafnee fuu, sheekkoo hiriyaan koo gurratti na hasaaseen isiniif dabarsaa… gabaa! Gaaf tokko, namicha magaalaa keessa dhama'aa oolee, galgala, daabboo lama bitatee gala deemaa jiruurraa, Mataskaana Gabreelii biratti, dukkana keessatti, daabboon harkaa buute. Yaroo tana, namichi gama Mataskaanaa garagalee, "Yaa Gabreelii! yo daabboo too naaf arkamsiifte takka siifiin kenna," je'ee itti waywaate. Isumaa san je'e, hangaasuun lafa ibsitee, ijji, daabboo lameen keessa takkarra buute. Takkitti arkannaan, "Yaa Gabreelii,” je’e, kan reefu mataa gadi qabatee kadhate, amma boquu ol-qabee, “ani daabboo too argadhee, atiis tee barbaaddadhu," je'ee nii, karaa manaa kaate. Akkaan sheekkoo dhagayeen, kofla booda, "abadan namni kuni Oromoo miti. Munaafiqni safuu hin beeyne kuni Habasha,” ifiin je’e. Maalif akkaan je'e, boodaan itti deebi'a.
Ummanni keenya gaafa Mootummaa Fugugiin (Ripublic) if bulchaa turan, namaa-sa'aa bira kutanii mukaa-citaaf mirga jireenyaa, kan uumaan qaban, kabajaafii turan. Yakka fedheef lubbuu namaa hin galaafatan. Bineensa hin ajjeesan. Qalanii hin nyaatan. Bobeeysaaf kan dhimma itti bahan, meeyra lataa lubbuu qabu odoo hin taane, muka goggogee qoraanawe qofa. Duuba, eega gabrummaa jalatti kufanirraa kaasee, haalli kun heera sirna bulchiinsa Habashaa tiin dhaalame. Sirna bulchiinsa Habashaa keessatti mukaa-citaa fii beeyladaa hanqatee dhalli-namaa mirga hin qabu. Mirgi kan Mootii qofa. Mootiin, nama shiftummaan lubbuu namaa-sa'aa fii mukaa-citaa galaafatee, humnaan hawaasarratti abboomee jiraatu. Habasha biratti ummata ykn heera ummataa wanni ja'u hin jiru. Wanni jiru, Mootii fii gabbaarii ykn Abbaa Irree fii kan mataa gadi cabsatee jalatti bulu. Hawaasa Habashaa keessatti, takkaa mootummaan tan fugug/ummataa taatee hin beeytu. Isiin yaruma hunda tan Abbaa Irree ti. Heeraa fii aadaa isaaniitti, hawaasni kan gaggeeffamuu qabu warra ifiif if keessaa filateen odoo hin taane, irree ni. Kan haala bulchiinsa isaanii hin jaalanne, naannoo sanirraa baqachuu ykn daggala seenee, shiftaa tahee, humnaan aangoorraa buusee ifiif koruu qaba. Haalli kuni, hawaasa isaanii lolaan adda bahuu hanqise. Hawaasa shororkaawaa keessatti, ummata malees, uumamni nagaya dhaba. Nagaya dhabiinsi kuni namaa-sa’aa abaariif qaadhima. Kanaaf, ummanni Habashaa takkaa abaariin adda bahanii hin-beekan. Mirkanii kanaa tiif, abaar bara 1535 kan Futuh al-Habashaa keessatti galmeeffame-rraa kaasee, kan baroota 1540, 1611, 1623, 1634, 1650, 1653, 1678, 1700, 1702, 1742, 1752, 1783, 1789, 1796, 1800, 1829, 1835 fii 1880 mudatan ragaa dha. Abaar kuni kan galmaawe, odoo ummanni naannoo sanii, gariin lafa gammoojjummaa qabdu keessa qubatan, nagayaan jiraatanii ti. Yo sirritti xiinxalame, abaar kuni, naannoo mudatetti, jijjiirama mootii ykn dhufiinsaa fii kufiinsa mootota Habashaa tiin wal-qarqabee arkama.
Gaafa Minilik Oromiyaa fii naannota biraa tiis dhunfatee Xoophiyaa uummate, biiyti tuni, Faranjootaan, biyya zambiila daabboo tan Afrikaa mara beela baaftu (The breadbasket of Africa) ja'amte. Garuu, kaayoo Qaallichaa tan biyya zarafuu fii ummata gabroomfachuu, akkuma ummataatti, uumamni biyyaa tiis ganamumaan dura dhaabbate. Akkuma lola Canalqoo kan 1887-rraa Minilik hara baafateen, abaar dhufiinsaa fii kufiinsa mootummootaa Habashaa farrisu, bara 1888 - 1892 jidduu, biyya dhunfate. Abaar Faranjoonni (The Great Famine of Ethiopia) moggaasaniif kuni, baroota afuriif rooba hanqisee, mukaa-citaa goggoysee, namaa-sa'aa lafarraa duguuge. Gaaga'amni gaafas lubbuu namaarra gaye himufillee hin tolu. Akka galmeen seenaa ibsitutti, ummata biyyaa kan gaafasii keessaa harka sadihirraa tokkoo (1/3) tu dhume. Abaarsa mootummaa Habashaa faana deemu kana dura, hawaasa biyya Oromoo keessatti abaar seenaa galmeeffatee hin beeku.
Dallansuun uumamaa kuni, ayyaanaa fii feestaa guddaa gonfata mootummaa tiif (coronation) Minilik qopheeyfate duraa ukkaamse. Abaarsi uumamaa yoomi san qofatti jalaa hafe, abaar bara 1913 tiin du'a isaa farrisee, Muddee 12, 1913 adunyaarraa galche. Yaroo tanaas, akkuma feestaa gaafa mootomuutti, awwalcha isaa irraa gidiraa/ulfina fuudhe.
Haaluma kan Minilikitti, mootomuu Hayle Sillaasee kan bara 1930-tiis, uumamani abaar cimaa bara 1929-ii, kan mootummaarratti fincila guddaa kaaseen simate. Simannaa haala kanaan jalqabe itti fufuun, bara 1958, anaa reefu dhalatu, abaar biyya Tigree keessatti lubbuu namaa 100,000 ol galaafateen, fincila General Mangistuu Naway kan bara 1960-ii itti kaase. Sanitti aansuun, bara 1966 keessa, abaar Amaara lafarraa duguugeen mootummaa isaa doorsise.
Gaafa kaan, anaa guddate, bara 1974 keessa, akka mana barnootaa tii baneen, barattoonni mana barnoota Medhaane-alem kan Biyyoo Adaree guutuun, dirree kubbaa seennaa magaalaa jiru dheeyne. Anaa fii barattoota gulantaa lamaffaa mara wanni achi geeyse, daawwannaa filima tokkoo ti. Filimni “The Hidden Hunger,” (Abaar Dhokote) kan ja’amu, kan Jonathan Dimbleby, gaazexeessaa biyya Engilizii tiin qophaawe. Filimni abaar ummata Walloo-rratti bu’e agarsiisa. Sababni maqaan akkasii moggaafameef, rakkoon ummata Walloo mudate kuni, lammii biyyaa tii fii hawaasa adunyaarraa-hiis waan dhooyfamee fi. Filmiin Jonathan, kumaatama ummata Walloo, warra waan nyaatan dhabarraa foon qaamaa irraa dhumee, lafeen qofti hafte agarsiisa. San malees, odoo ummanni Walloo abaariin dhumaa jiruu, Mootiin Moototaa, Soora Qabeessi Duraa, Hayle Sillaaseen, haala guyyaa dhaloota isaa kan saddeettamaa itti kabajate agarsiisa. Ayyaana Mootichaa tiif, kaartoonnan farshoo kanneen miliyoona hedduun biyya alaarraa bitamanii fii keeka Xaaliyaanii dhufe agarsiisa. San bira taree, sadoo Mootichi afeeramtoota isaa ittiin qananiisu, cooma baadhatamee ummata keessaan deemamuu fii warra nyaata quufanii, qaruuraa shaampaanyii waliin dhawaa gammadaa deeqqifatu agarsiisa. Isa maddii, reeffa ummataa kan awwaalcha dhabee daandii dheertuurra tarrifamee fii kuufame, wal-bira qabaa, onnee daawwataa fudhata. Mootichaa saricha isaa, Luuluu, saanaa dahabaa keessaa foon bareedaa nyaachisu agarsiisuun dhiiga namaa danfisa. Itti fufuun, da’imoota haadha duuterraa harma goggogaa hodhaniin imimmaan namarraa xuruursa.
Jonathan, haala abaarii fii kan Mootichaa wal-faraqaa fidaa, maayyiirratti, abaar kana dhooysuuf ijibbaata Mootummaan Xoophiyaa gootee fii isaas ugguruuf dhiibbaa irraan gayan himuun, Mootichaa fii mootummaa saaxileessa. Sanirratti, eega abaar naannoo sanitti bu’e barri tokko dabruu fii haalli kuni hamma yoonaatti dhooysatti waan qabameef, gargaarsi tokkolleen ummataaf godhamaa akka hin jirre ibsa. Abaar kuni, hamma yoonaatti, lubbuu namaa 200,000 ol galaafachuu gabaasa. Dhumarratti, yaroo gabaabduu keessatti yo hin dirmatamneef, ummanni dhumuuf jiraatu dacha warra duruu gaaga’amanii tahuuf akka jiraatu hubachiisuun filima xumura.
Filimni warra achi ture hunda anaannataan hudhe. Halkan san namuu akkuma tahu-tahee manatti gale. Borumtaa, baratoonni akka mana barnootaatti wal-geenyeen, suuraa Hayle Sillaasee gubuun hiriira diddaa bulchiinsa isaa jalqabne. Naannoo teenya malees, iddoo filimni itti daawwatame maratti, ummanni Mootichaa fii mootummaa isaa abaarsaan darbachutti seenan. Dallansuun uumamaa kan fincila ummataa tiin dabaalame, Mooticha baroota afurtamii afuriif, kan dura dhaabbatu cabsee-baysee, irreen biyya bulchaa bahe; kan sodaatamuu bira dabree akka Waaqaatti sujiidamaafii turerraa, sodaa fii ulfina mulqee, Birraa 12, bara 1974, siree jalaa fuudhee lafaan-dhawe.
Gaafa gaaga'amni goolabametti, abaar Walloo, lubbuu Oromootaa fii Afaroota 400,000 - 800,000 jidduu galaafachuun galmeeffame. Abbar sanitti aanee kan dhufe, kan bara 1983 - 1985 ti. Abaar kanaaf Faranjoonni maqaa “The worst famine to hit the country in a century" moggaasaniif. Kan kana ja'aniif, miidhaan abaarichaa kan gaafa Miniliki biyya dhunfate waliin waan walitti madaalamee fi. Dallansuun uumamaa kuni, iccitiin isaa Dargii jalaa bahee, gurra hawaasa adunyaa seenee, gaafa dirmachuu arkatetti, abaar qaata hidda hidhate. Lafa Tigree, naannoo abaar itti bu’e, warra dura dhaqan keessaa gaazexeessaan BBC, Michael Buerk, "a biblical famine in the 20th Century" fii "the closest thing to hell on Earth" jechuun adunyaaf gabaase. Gabaasaan isaa hawaasa adunyaa mara garaa raase. Gargaarsa gaaga’ama abaar kanaa tiif, mootummoonni waan dandayaniin tarree galan. Warri amantii galmoota aabudaatti safii gargaarsaa miseensotarraan deeman. Wallisoonni babeekkamoon kophaa fii walotti walleelee baasanii horii guuran. Joolleen mana barnootaatti, liiraa karameellaaf ol kaayyatan gumaachan. Anilleen jaarmaya Islamic Relief Canada (IRF) waliin Zakaa fii sadaqaa funaaneef.
Abaar kuni, lubbuu namoota miliyoonaa fudhate ja’ama. San malees, miliyoona saddeetii ol miidhuu tu gabaafame. Yaroo uumamni bulchiinsa isiirraa dallansuu qabu haala kanaan agarsiisu, Dargiin, ooyrota gurguddoo qotee bultootarraa saamuu fii hayyama seedata midhaanii kan jimlaa ummatarraa fuudhee if harkatti galchuurratti sukukkulaawaa ture. Gocha isaa kanaan, oomishaa fii raabsaa midhaanii xiqqeessuu malees, qonnaan bultoota 500,000 gali-dhablee fii daldaloota 25,000 huji-dhablee godhe. San biratii, dhibdee ifiif uumee fii tan uumamaa mara ija irraa cufatee, lubbuu namaa tii fii qabeenya biyyaa duula injifachuuf hin-jiraannerratti qisaasaa ture. Haala sanii niis, kan abaa galaafaterratti, inni niis, yaruma san keessatti, ummataa fii loltoota jidduu lubbuu 150,000 caalaa halaake. Akkasumaa waliin, dhibdee abaar kan dallansuun uumamaa itti fidderraa odoo hin kabsatin, bara 1991 achi buutee miila Bakhar tahee, mootummaan isaa tan Wayyaanee tiin dhaalamte.
Yaroo reefki Tigree awwaalcha dhabee karaarra tuulamaa ture, Wayyaaneen, tan silaa isaaniif dhaabbatte, ummata gargaaruu dhiiftee, gaaga’amarraa bu’aa buufachutti bobbaate. Horii miliyoonaan lakkaawamu kan gargaarsa ummataa tiif karaa isii xiixa ture, rakkatoon gayuu dhiiftee, dhimma dhaaba isiirra oolfatte. San bira kuttee, miseensota isii daldaloota midhaanii fakkeessitee, midhaan isii, halkan tokkotti, iddoo sadihitti Faranjoota waldaya gargaarsaa bakka bu’anitti gurgurtee, horii isaa khiisha kaayttee, midhaan boollatti deeffachaa turte. Kan hunda caalaa nama naasisu, warra ummata rakkate gargaaruuf midhaan barbaadu, haala saniin gowwoomsuu isiitti dhaadachaa turuu isii ti. Hujii aadaa akkanaa tu namicha daabboon jalaa badde Habasha godhe.
Dargiin kufee shiftoonni Tigree aangoo mootummaa dhunfachuun namaa-sa’aa fii mukaa-citaa naannoo san dhibdee dur daranii tiif saaxile. Tigreen takkaa abaariin adda hin-bahin, kan mormuun ajjeesaa ykn hidhatti guuraa, qabeenya biyyaa akka waraabeessa lafee arkatetti qoqorutti seente. Daggala biyyaa, hamma gaaga’ama mootummoota duraanii jalaa hafe, ibidda itti qabsiiftee lafa isaa sooreeyyii alagaatti gurgurachutti bobbate. Akkuma daggala gaaraatti, lafa baadiyyaa fii magaalaa tiis qubataa fii daldalataa irraa kaasuuf ibidda itti qabsiisuu tooftaa godhatte. Haala kanaan, gaaga’ama baroota diiydamii shanan dabran biyyatti fidde, ummata malees, uumamni arkaa dhageeytii jibbee itti fincile.
Wayyaaneen akkuma kan ummataatti fincila uumamaa tiis dhooysuuf ijibbaata guddaa goote. Abaar guyyuma-guyyaan ummatatti faana fuudhaa jiru, feestaan ukkaamsuuf, ji’uma saddeet dura, akka waan biyya ofiirraa baqachuun faayaatti, baqatootaaf, “Guyyaa Diaspora” jachuun, ayyaana qopheessite. Hoggaa baqattoota, lafaan isiniif kennaan sobdee, noolii xayyaaraa irraa baaftee/irriftee hoteela bilaashii fii bashannana adda-addaan tiin qananiiftu, ummanni biyyaa tii fii uumamni "ajab!" ja'an.
Wayyaaneen biyya zarafaa, yaroo abbootii garaa kanaa waliin fanxaziyaa godhaa jirtu, naannoo gariitti, duruu, lammiin miliyoonaan lakkaawaman bishaan jiirkaana tokko barbaacha amna cinaa guyyaa deemuu jalqaban. Daa'imman miliyoona jahaa ol qaata waan nyaatanii fii dhugan dhabanii booyaa jiru. San keessaa miliyoonni duruu laaw'atanii harka Waaqaa seenan. Beeyladoonni waan dheedanii fii dhugan dhabanii akkuma raaretti bobbaafamaniin, ol deebi'uu dadhabanii, kumaatamaan dirree goggooyduu keessatti dudu'aa jiru. Abaar taraa tana tiif, jaarmayni Gamta Mootummootaa (UN), ammaaf, “worst drought in 50 years” moggaaseefii jira. Yo kheeyrii hawwuuf tahe malee, kuni abaar bara 1966-a tiin adda. Yo tahellee kan bara Dargii tiin wal-gita.
Iccitiin abaar kan Wayyaaneen olola misooma kijibaa tiin ukkaamsuu barbaadde, duraa ala baanaan, akkuma aadaa isiitti, zaliilaa ummataarraa saaqa buufachuuf mala dhawachaa jirti. Haaluma ammaan dura gootetti, miidhaan boolla isii keessaa baaftee, Faranjootarraa horii ittiin guurrachuu irraa if duuba hin deebitu. Midhaan gargaarsaa kan harka isii seenuu, ummata beelaweef hiruu mannaa, waraana biyya keessa bittinneessitee iddayyuu beelawaa jiru ittiin nafaquuf qophooytee jirti. “Harki hanna bare dooluu sossooha,” ja’anii mitii?
Goolabbiif, akka seenaan hidhata abaarii fii mootummoota Habashaa mirkaneessutti, abaar bara kanaa tiis, akkuma kanneen isa duraatti, callaqqisa uumamni diddaa bulchiinsa Habashaa tiif qabu. Kan dhufee fiis, akkuma kanneen ammaan duraatti, namaa-sa'aa galaafachuu qofaaf odoo hin taane, du'a mootummaa Wayyaanee farrisuu fi .
Oromiyaan ni bilisoomti!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Anotaa gara garaa keessatti Hagaayyaa 25/2013 irraa egaluun reeffaa gooticha Injiner Tasfahun Camadaa eegaa turan.Keessaattuu Magaalaa Amboo, Gudarii, Geedoo fi Hanga Godina Horroo Guduruu Wallaaggaa Anaa Guduruutti sabboontotni Oromoo reeffaa gootichaa Oromoo walqindeessuun simmannaaf egaa kan turan ta’uu gabaasi Qeerroo naannicha irraa beeksisa.
Awwaalchaa gooticha Oromoo Injineer Tafahun Camadaan walqabatee mootummaan Wayyaanee humna waaraanaa bobbaasuun uummata sodaachisuuf yaaluun, reeffii isaas guyyaa uummataan simatamuuf waan eegamaa tureef mootummaan Wayyaanee ta’e jedhee halkan akka darbuu fi maatii isaan akka dhaqabu taasise. Haalli kunis bakkaa hundatti sammuu uummataa keessaatti hadhaa kana hin jedhamne fi kulkkulfannaa uumee jira.
Sirni gaggeessaa awwaalcha hayyuu fi goota Oromoo Injiiner Tasfaahuu Camadaa Hagayya 26,2014 godina dhalotaa isaa Onaa Guduruu keessaatti ganda Harbuu iddoo jedhamu itti bakkaa hiriyoonnii isaa , sabboontotni Oromoo,Qeerroowwaan,dargaggoonnii Oromoo, Baratootni Oromoo dhaabbiilee barnotaa garaagaraa irraa boqonnaaf galanii jiran bakkoota garaagaraa irraa walitti dhammaachuun sirna awwaalcha gooticha Oromoo Enjineer Tasfahuun Camadaa irraatti argamuun marartoo fi jaalala goota kanaaf qaban agarsiisuun kabajaan aduunyaa kana irraa gaggefame.
Sirna sana irrattis haala sagalee jabaan fi dhadhannoon hangana hin jedhamneen Ummaannii fi sabboontotni dargaggoonnii Oromoo dhadannoowwaan argaman gadii dhageesisan.
- Tasfaahuun hin dunee ummataa Oromoof jedhetu wareegame,
- Wareegama hayyuu keenyaan bilisummaan uummataa keenyaa ni mirkana’a!!
- Qabsoo hayyuun Oromoo Tasfahuun Camadaa irraatti, wareegamee fiixaan ni baafna.
- Wayyaaneen diinaa uummataa keenyaati!!
- Gumaan Hayyuu Oromoo Tasfahuun Camadaa irree qeerrootiin ni baafama!!
- Diinni goota keenyaa qabsaa’aa kuffisuus qabsoon inni egalee hin kufuu itti fufaa kan jedhuu fi Walaloo fi seenaan Hayyuu Oromoo Injiineer Tasfahuun Camadaa uummataaf dubbifamuun haala aja’inbsiisaa ta’een sirni awwaalchaa isaa rawwate.
Kana malees, Caasaaleen Qeerroo kan Godinotaa Lixaa Shawaa, Jimmaa, Iluu Abbaa Booraa , fi Godina kibbaa lixaa Shawaa erga gootichi Oromoo hayyuun ija uummataa ta’ee kun wareegamuu dhaga’anii gaddaa guddaa isaanitti dhaga’ame ibsachaa guyyaa sirni awwaalcha isaa rawwatamee bakkuma jiranitti maadheewwan walitti dhufuun dungoo qabsiifachuun sirna awwalchaa kana hirmaachuun gadda isaanii waliif ibsuun qabsoo gootni Oromoo kun irraatti wareegamee galmaan ga’uuf waadaa isaanii haaromsan.
Sirna Awwalchaa Gooticha Oromoo Injiineer Tasfahuun Camadaa ilaalchisuun gabaasni Qeerroo Oromiyaa gara gara irraa itti fufa.
Qbasa’an Kufus Qabsoon ittii Fufa!.


text:
Jechoota hayyootaa
Beekumsi kennaa uumamaa sijalaa hin hatamneedha
(Albaranstaayin)
Hiyyummaan hiyyummaa caalu hiyyummaa sammuuti
(Sooqiraxas)
Hanga lubbuun jirtu waan gaarii hojjedhu
(Abrahaam liinkan)
Yeroo dabarsuurra guyyaa baallamaa dabarsuu wayya
(Abrahaam liinkan)
Beekaa jedhamuuf barumsa keessa darbuu osoo hintaanee barmusi si keessa darbuu qaba.
(Abrahaam liinkan)
Bareedinni sammuudhaa umrii wajjiin dabalaa yoo deemu kan bifaa immoo hirachaa deema (Jon “F” keneediin)
Waraanafi salphina jalaa kan nama baasu gootummaadha
(Emergan)
Horii kee waan barbaadetti jijjiiruu dandeessa biyya kee garuu hin dandeessu.
(Joon “F” ke neediin)
Eboon goota yoo inni jiraate hin fudhatamu yoo inni hin jiraanne ni fudhatama
(Acheebee)
Sammuun qullaa taa’urra kiisiin qullaa taa’uu wayya
(Sheekispiir)
Manni kitaabni keessa hin jirre akka mana fooddaa hin qabneetti lakkaawama
(Acheebee)
Duuti jiraachuu kan beektuu yeroo nama jaalattu si jalaa fudhatuudha
(Emii disaataa)
Humna agarsiiftu ol qabadhu hamma beektuu dubbadhu.
(W.sheekispiir)
Nama jilbiiffatee jiru irraa kan dhaabatee du’e wayya
(Mokis)
Boru kaleessaf karoorfachuu hin dandeessu
(Edmand Bark)
Jaalalti dhugaa mi’aa gidiraa mana hidhaati
(Aroomaay)
Yeroo hunda tarkaanfii tokko yoo yaaddu qormaanni gufuu miila keetirratti ni mul’ata
(Antoon cheevaak)
Namarra yaaduuf yaali garuu namarra beekadha ofiin hin jedhin
(Wiiliyaam jamsi)
Bakka jaalalli hin jirretti dogongorri guutee argama
(Jamsi haweel)