text:
Qalbeessaa Dhangi’aan
Adooleessa 30,2018
Finfinnee Oromiyaa
(Hubachiisa: Barruu kana Ilma Oromoo maraf naa ergaa! Share gochuun, karaa keessaa message inbox waliif ergaa! OPDO n illee akka dubbisan!)
Barruu kana barreessuuf wantoota ta’aa jirantu na kakaase. Barreeffamne kun yoo wal dhageenyeef qoricha barbaaduuf yoo akkuma kanaan itti fufnemmoo kan rakkoo nutti fidu ta’uuf durfamee dubbatameera jechuuf akka oolitti qophaa’e.
Seensa.
Qabsoon Oromoon gaggeessaa ture qaxxaamuramaa turuuf saamamaa turuusaa eenyumtuu cimsee beeka. Qabsoon Oromoo kaleessa bara barnootni haala ammaan danatee hinjirretti hatamaa turee har’as hatamuuf akka jedhuuf gariin hatamuusaa himuu barbaanna. Qabsoon keenya hatuuf kan munyuuqaa jiru halagaa akkuma ta’e diinni Oromoo arcaatota baabura qabsoo Oromoo qabatee marroo dabalataa Oromoon akka hinkaaneetti cabsuuf adeemaa jira. Wayiita qabsoon Oromoo afaan boola’aarra jirtu ta’uu himaa yeroo kanatti ammoo dammaqiinsi uummata laaffataa jiraachuusaa asumaan dubbachuun barbaada.
Qabsoon keenyarraa yeeyyii qabsoon eeggachuuf eegicha qabsoo keenyaaf dhaloonni qubee murteessaa ta’ee utuu jiruu itti waamama isaa dagatuun kaayyoof akeeka qabsoo Oromoo sharaafaa kan jirus numa dhaloota Qubee ta’uu barruu kanaan dhaamuun barbaada. Qabsoon keenya rigata qabsoon kan cabuuf dhommoqu akka hintaaneetti ijaarsaaf tokkummaa keenya ittiin diina Oromoo waggoota dheeraaf kunaan ture xaxnee takaalaa turre sana wayiita bittinsinu maaltu akka dhufu miijanaa socho’uun gaarii ture. Har’a araddaan Oromoo Gujii, Harargee, Wallaggaaf Walloo utuu haddaaf boo’icha ta’ee jiruu biyya alaaf biyya keessatti ragada garmaamsaa gammachuu akkaaf akkaataa hinqabneen yeroo keenya balleessuun ammoo ittuu qabsoon Oromoo akka hadoodu hojiitti jiraachuu hubachuun barbaachusaadha.
Oromoon maal keessa jira?
Oromoon maal keessa jira? Gaaffii jedhu deebisuun dura maal keessa turre jedhee dhaloonni of gaafachuu qaba. Qabsoon Oromoo warraaqsa gootaawwan qaqqaaliin danbalee har’a sadarkaa duuba hindeebinerra gaheera jedhama. Haa ta’uuti akeekaaf ejjennoo qabsoo abboota keenya kaleessaa beekuun ammoo kabajaa gootota keenyaaf qbaaachuu mirkaneessa ture. Ilmi Oromoo gootota akka Adam Saaddoo, Waaqoo Guutuu, Jaarraa Abbaa Gadaa, Basroo Tumsaa, fi hedduu isaanii leellisuuf jaallatu erga leellisee jaallatee kaayyoof isaaniis jaallachuun gaarii ture. Har’a kan keessa jirru garbummaa ta’ee utuu jiruu ilmi Oromoo akka waan bilisoomeetti fudhatee lafa dhiitus danuudha. Isaan kunneen gaafa dubbatan gootota qaqqqalii kaleessa qabsoo Bilisummaa keessatti kufa ammoo nii leellisu. Faallaa kanaa ammoo gootota dirree jiraniif kanneen falma hadhaahaa hanga Bilisummaatti gochaa jiraniif kabajaa dhabuutti jiran. Kun amala Burjaaja’uuti.
Har’a dirreen Oromiyaa dirree gaddaaf gadadoo taatee utuu jirtuu ilmi Oromoo ajjeesaaf ajjeestota biyya alaatti simataa jirus akkanumaan danbale. Utuu biyya keessaa nu ajjeesaa jiraniif akeeka maaliif jaalalaaf kabajaan qaamota dhiiga nu dhangaalaasan akka simatan beekuun namatti ulfaata. Har’a utuu ajjeefamaa jirruu tagadaaf garmaamaaf gellisaaf simannaa garaagaraa jechuun lafti dhiigaan boorooftee jirtu akkuma jirtutti dhiiga uummata keenyaarratti dhiichisi godhamaa jira. Daangaan du’aaf ajjeechaa utuu hindhaabbatin maatii gadda taa’uurratti dhiichisuun, kolfuun sirbuufii mallattoo gammachuu agarsiisuun ilmaan Oromoo muraasa irraa argamaa jira. Kun maaliif ta’a gaaffii jedhuuf deebiin hinargamu. Mootummaan wayiita ajjeesuuf mudhii hidhatee labsii Waraanaa Oromoof Oromiyaa irratti banetti kanneen mootummaaf dhiichisan akkuma jiran kanneen baabura qabsoo irraa bu’aniifis garmasi daangaa hinqabu. Tibbanuma ilma Oromoo Awaadaayyitti dhalate miseensa WBO kan mooraa qabsoo keessatti gantummaadhaan ajjeeseef simannaan godhamuu dhageenye. Dhaloonni gantuuf galtuu addaan baasee beekuu dadhabuun, gantuu qabsoo Oromoo balleessuurratti hojjetuu galtuu Bilisummaa sabaa dura dhaabbatu duukaa didichu kunis maal hawweeti maal barbaadeeti kan jedhutu nu galuu dida.
Irra darbanii qabsoo sabaa kutaa muraasaaf laatanii qabsoo Oromoof dhaaba Oromoo Wallaaggaaf Harargeef laatuutu argame. Kun dhaloota beekaadha, qaroodha, hayyuudha jedhamurraa yaadamee hinbeeku. Irra darbamee diina faana ABO dammaramuu qaba jechuun ganamaa galgala Tokkummaa ABO fi Garboonfataaf utuu iyyaa oolaniin arga. Kun seenaa keessatti is a jalqabaati seenaan dubbiseef argerraa takkaa dhaloota garboonfataa faarsu argee hinbeeku.
Dhaloota garboonfataaf harka laatu, Oromoo harka laatus yeroo duraaf arguuf deemna. Waan seenaa Oromoo keessa hinjirre kan dhaloota hojjechiisaa jiran maqaaf qaroo uummata fakkaatanii warra ganamaa galgala Carqii Ithiyoophiyummaa baatanii mandara keessa labanidha. Kun yerootti qurxamee dhaloonni martuu ABO jabeeffatuun akeeka qabsaa’otasaa galiin gahuuf hojjetuu baanna akka hinkaaneetti cabuuf deemna. Waan ulfaataatu nutti dhufaa jira. Qabsoon Oromoo mandarratti akka galtuuf qaamonni Shaanxaa qabatanii booleen bahan ganamaa galgala hojjetaa jiru. Isaan kana walitti qabee dhaloonni ofirraa dinninuu qaba.
Kaleessa ABO akeeknisaa sirrii miti jechuun ofumaan ABO gananii maqaa dhaabaaf alaabaa biraan SBO irraa fixxoqan. Gaafa qabsoon ABO dirree Oromiyaa dhuunfatu ammoo alaabaa haaraa bocatan dhoksanii nuti ABO dha jechuun mandara mandara keessa fiiguun dhaloota burjajeessuutti ciisan. Gandaaf amantaan dhaloota ijaarrachuun cana gadhee Oromoo cabsuuf kotota isaanii qabatnii biyya irra naannaa’uu cinatti dhabaa uummataa abaaruu jabeessan. Mirga waan barbaadan dubbachuu mootummaa irraa argatanitti dhimma bahuun ABO bosonatti abaaruu jabeessan. ABO qaama nagaa hinfeene fakkeessuun barnoota laachuu jabeessan. Kum yerootti dhaabbachuun gaariidha. Namni kamuu dhaaba barbaade ijaarratuu qaba. Alaabaa dhaaba isaatii lava kaahee alaabaa biraan Oromiyaa keessa sochoo’uun garuu daba. Akkasuma dhaaba Uummataa ABO abaaruu biratti dhaaba kamuu abaaruuf mirga hinqabu. Akeekasaa uummata barsiifachuun ala jechuudha.
Yeroo kanatti halagaan maalirra jira? Maaltu nutti dhufuuf jira?
Halaagaan wal ijaaraa jira. Garaagarummaa gidduusaa dhiphisee walitti adeemaa jira. ANDAM Maaraa keessatti fakkaattii OPDO ti. Paartii G-7 jajjabeeffataa jirti. Areennaan paartii mormituufha. TPLF Areennaa jabeeffataa walumaan uummata isaaniif hojjetaa jiru. Qophiin gurguddaan karaa Amaaraaf Tigiree godhamaa jira. Eenyu akka humna argatu waaqatu beeka. Nuti Oromoon garuu akka ammaa kanatti itti fufnaan jarri kun caba gadhee nu cabsuuf deemu. Nu balleessuuf Oromiyaa balleessuuf muratanii ka’aniiru.
Yeroo kanatti Oromoon murnaan wal ijaaree hundisaa ABO isa waggaa dheeraa qabsoorra turetti dhagaa guuraa jira. Aktiivistiin, OPDO’n, Paartileen abbootii shaanxaas martuu KFO dhaan ala ABO balaaleffataa jira. Akeekni ABO balaaleffataniif nuu galtuu dideera. Maal yaadanii dhaabolee Oromoo keessaa ABO moggeessuu akka barbaadan nui hingalu. Kun itti fufnaan utuu nuti asii wal abaarruu halagaan marroo dabalataa waraana bana. Har’a waraanaan kan of ijaaraa jiru Oromoo irra uummata Amaaraaf Tigiroota. Kankeenyaammoo inni ani Roogeessa miidiyaati, ani Public Figure dha ofiin jedhu saatii kanatti Qawween hinfeesisu jechuun dhaloota burjaajeessuutti ciise. Oromoo dammaqi. Kanaan ala cabuuf deemna. Oromiyaa baduuf deemti. Dubbiin keenyaaf kaayyoon keenya Oromiyaa Oromoo dhabamuuf jedhu baraaruuf haa ta’uu.
Injifannoon uummata Oromoo
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Adooleessa 30,2018
Finfinnee Oromiyaa


c: text/html

text:
Har’a manneen maree bakka bu’otaa wal ga’ii isaanii geggeessan filannoo bara 2017 booda kanneen hundeeffamani. Paartileen mormituu irra hedduun kan hin simanne filannoo biyyoolessaa kan bara 2007 IHADEG fi dhaaboliin michoota isaa ta’an barcuma paarlaamaa 547nu injifachuun isaanii ni yaadatama.
Kanaaf jecha manni maree bakka bu’oota uummataa hojii isaa kan jalqabe haarala paartileen mormituu keessa hin jiraannetti.
Manni maree bakka bu’otaa kun wal ga’ii isaa har’aatiin obbo Haaylamaariyaam Dessaalenyiin waggoota shan itti dabalaaf muummicha ministeeraa ta’anii akka hojjetan filatee jira. Waggoota sadan hafan kan muummicha ministeericha duraanii kan Obbo Mallas Zeenaaweeii xumuran obbo Haaylamaariyaam kan ofii isaanii kan ta'e waggoota hojii waggoota shanii jalqabaniiru.
Kana malees manni maree kun obbo Abbaa Duulaa Gammadaa afaan yaa’ii, aadde Shittaayee Minaalee immoo itti aantuu afaan yaa’ii gochuu dhaan irra deebi’uun filatee jira. Dursee kan geggeessame wal ga’iin mana maree Federeeshinii immoo afaan yaa’ii kan turan bakka obbo Kaasaa Tekle Birhaan obbo Yaalew Abaatee filateera.
Itti aanaa afaan yaa’ii ta’uun kan filataman immoo obbo Mohamed Rashiidi. Wal ga’ii gamtaan manni maree bakka bu’ootaa fi manni maree Federeeshinii geggeessan irratti kanneen argaman prezidaant Doktor Mulaatuu Teshoomees haasaa dhageessisuu dhaan kallattii biyyoolessaa kan mootummaan irra adeemu agarsiisaniiru.
Manneen maree kun baroota hojii isaanii kan jalqaban karoorri guddinaa fi jijjiiramaa marsaa lammataa hojii irra ooluu ennaa jalqabetti ta’uu kan yaadachiisan obbo Mulaatuun, barri karoorri kun hojii irrai tti oolus keessumaa gama guddina dinagdeetiin bu’aan addaa bara itti eegamu ta’uu isaas ibsanii jiran. Gama dimokraasii dagaagsuutiinis mootummaan paartilee mormituu biyya keessa jiraniif waltajjii kan mijeessu ta’uu ibsaniiru.
Manni maree bakka bu’oota wal ga’ii walitti fufee geggeessuun muummichi ministeerichaa kaabinee isaanii haaraa beeksisu jedhamee eegama.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baratoonni yunivarsiitii Finfinnee, hookkara Yunivarsitii Waldiyaatti lubbuu barattoota lamaa galaafate balalleffachuf barattoonni hiriira ba’an muraasni hidhamanii jiru, jechuun barattoota Yunivarsitichaa keessaa kanneen VOAn dubbise himanii jiran.
Komishiin Poolisii Federalaa kana ilaalchisuudhaan deebii kenneen, hidhamuu barattoota sirri dha, baratoonni 11 to'aatamanii jiru. Namoota jequmsaa umuuf ka’an waan ta’aniif mana murtiitti dhiheessuuf galmeen isaanii qoratama jira, jedhan.
Gabaasaa kanas, Tsahaay Daamxoo tu Finfinnee irraa.


text:
Baarentuu Gadaa Irraa
Sammuu ofii gurguranii, garaa ofii qofa guttachaa yeroof jiraachuun ni
dhanda’ama ta’a. Lammii koo, biyyakoo isa jedhu dhiisanii anaaf ana
qofaaf jechuunis akkasuma ni danda’ama. Kanneen haala kanaan
jiratanis danuudha. Iddoo hedduuttis muldhachaa jira. Fakkeenya biraaa
dhiifnee garaaf bultoota miseensoota OPDO ergamtoota Wayyaanee yoo
kaafne gongumaa of malee nama biraa hin beekan. Garaan gunnaan
isaanibara sammuun hin jiru. Warreen kun yoo Oromoon waraana
Agaa’aazii amma funyaanitti hidhateen dhumu isaaniif homaayyuu miti.
Hidhamuun, qayee fi qabeenyarraa buqqa’uun Oromoo dantaa isaanitii
miti. Horii wayyaaneerraa argataniins akkuma beekamu Oromoo
ficcisiisaa jiru.Miseensota OPDO fi fakkaattoota isaanii bira garaan
gunnaan ummataaf, biyyaaf wanti jedhamu hin jiru. hin turres.
Funduraafis OPDOrraa waa eeguun buuphaa bofaarraa makoodii eeguudha.
Akkuma miseensoota OPDO kanneen sababa adda addaa himachuun ajjeechaa,
dararaa fi saamicha saba isaanii callisanii ilaalan, kan ammoo maqaaf
Oromoo himatan hedduudha. Warreen kun xiqqatus abbaa qabeenyaa ykn
namoota karaa akkaadaamii, ogummaa Artii, ykn Atleetoota
aadunyaarratti beekaman ta’uu danda’u. Isaan kun hundas ta’uu
baatan muraasni Wayyaaneetti hiiquun gurshaa bubuutuu argataniin ykn
horii Wayyaaneen Oromoorraa saamtee isaanif qunxurtuun gurrii fi ijji
isaanii cufamee dhumaatii saba isaanii gurraa fi ija cufachuun yoo
callisan argina. Bahanii mormuuf yoo sababoota bishaan hin kaafne
tarrisan muldhata. Sanis ta’ee kanas garuu namni bara kana hin
damqane yoomuu hin dammaqu. Ani Oromoodha jedhee himachuunis
saalfachiisadha. Inni ykn ishiin antummaa oromoorraa qabdu kamuu
himachuun qaaneessaadha ta’a.
Namni kamuu ani nama ofiin jechuu danda’a, dhugaadha namni namrraa
dhalate hunduu namuma. Dheeraa gabaabaa, dimaa gurraacha, dhiiraa
dubartii,beekaa wallaalaas ta’uu danda’a. Haata’uutii eenyuyyuu ani
namaa bar ofiin jechuuf sadarkaa samuun namaa yaaduu danda’utti
yaaduun dirqama. Hamaaf -tolaa adda baaftee isa yaraa jibbee ykn
sirreessee, isa gaarii ammoo jaalatee fi jajjabeessee jireenya isaa
bareechee fi akka namaatti jiraatee darbuu qaba. kan samuu namaa
gammachiisu ummata ofii saamanii fi saamsisanii nyaatanii buluu osoo
hin taane ofitummaarra firaa fi biyya ofii yoo dursan nama
gammachiisa, namatti tola, nama kabachiisa, nama boonsa waan ta’eef.
Akka dhugaa addunyaa kanarratti argaa jiruutti kuun hiyyeessa kuun
dureessa, kun quufa dhokkubsatee hospitaala bula, kuun kan nyaatee
dhugu dhabee karaarra taa’ee Dunbulloo kadhata. Keessumaa impaayeera
itiyophiyaa keessatti erga wayyaaneen haangoo qabttee asii miseensoota
ishii dhalattoota Tigraay malee kuun saamamee keessumaa ummanni
Oromoo(economic genocide) Jenoosaayidii diinagdeetinis rokutamee
rakkoolee hedduuf saaxilameera. Haa ta’uutii Oromoon jireenya
akkamiituu jiraatu ergamtoota muraasarraa kan hafe hiyyummaa sammuu
hin qabu. Akkuma argaa jirru kan qabu qabeenyaan, kuun humnaan, kuun
beekmsaan qabsoo saba isaarratti wareegama kaffalaa jira. Seenaa
dhaloota dhufuuf darbu dalgaa jira. Kan nama nama jechiisiisuus
kanuma waan ta’eef.
Dhugaadha addunyaa har’a keessatti of ittummaan hammaatee jira. Inni
tokko yoo lammii fi biyya kootiif jedhu inni biraa ammoo garaa isaaf
jecha yoo lammii fi biyya isaa gurguru muldhata. Inni tokko biyyaaf
lammiif dhiphata, inni biraa ammoo samuun isaa ofitummaa guutamee
lammii isaarra garaaf maqaa isaaf dhiphata. Dhugaa akkasii kana
ragaan deeggaruuf ammoo fageenya osoo hin deemne miseensoota dhaaba
wayyaaneen bixxiltee ergachaa jirtu OPDO fi kanneen biyya keessaa fi
alatti maqaa diyaaspooraa jedhuun socho’an kaasutu danada’ama. Warreen
kun garaa ofii, dantaa isaanii malee Oromoo quba hin qaban. Akkuma
argaa fi dhagahaa jirru dhiiga ummata Oromoo dhangalahaa jirurra
ejjetanii horii Wayyaaneen ummata Oromoorraa saamtee qunxurteef
lakkaawaa jiru. namoota akkasitin nama jedhanii nama keessatti
ramaduun nama rakkisa.
Wanti gaarii fi nama gammachiisu ammoo haati Oromoo gotota dachaa..
dachaan dahaa jiraachuu ishiiti. Hattuu fi gantuun , saba Ofii
gurgurtu, inkirdaanni lammii asif achiin ummata Oromoo saamaa fi
saamsisaa turtus, kunoo gootonni Oromoo taankii fi matrayyasii dura
dhaabbatanii dhakaan lolaa jiru. Oromoo gootoota kumaa kitila garaa
isaanirra lammii isaanii filatan, hedduu qaba. hojii gotummaa
hojjechaa jiraniins bonsaa jiru. baddaa gammoojjitti, baadiyyaa
magaalaatti , muziqaan, dirree olompikiitti gotummaa argisiisaa jiru.
Gootota kanneen keessaa goonni seenaan hin daganne kan dhiiga ilmaan
Oromoo dhugaa malee waraana wayyaanee aga’aaziin dhanagalahe kabjaa ol
aanu itti hore Goticha Atleet Fayyisaa Leellisaati. Fayyisaa
Leellisaa atleeta Oromoo Atleetii seenaan yoomiyyuu hindaganneedha.
Fayyisaa Leelisaa qabsaawaa bara rakkooti, qabsaawaa ummata isaaf
maqaa isaa, kabaja isaa, qabeenya isaa, dabarsee kenneedha. Fayyisaa
leellisaa dhugaa Oromoon qabu, dhiittaa mirgaa, ajjeechaa fi hidhaa,
saamichaa fi godaansa ummata Oromoorra wayyaaneedhaan gahu nama
Addunyaaf saaxileedha. Nama saba isaaf umame, gota safartuu hin
qabneedha.
Fayyisaan mootummaa faashstii wayyaanee waggoota 25n dabaniif yakka
ummata Oromoorratti raawachaa turtee fi jirtu mataa gadi qabachiise,
buquu gadi cabseedha. Addunyaa duratti sirna abbaa irree kana
qaaneesseedha. Walumaa galatti fayyisaan goota, fayyisaan fakkeenya
waan hundaati, qabeenyi isa mogsine, qarshiin wayyaaneen ummata Oromoo
saamtee isa badhaaftu isa hin hawwanne.
Gaafii guddaan goota kanarraa barnoonni fudhatamuu qabu maali kan
jedhuudha.? Keessumaa warreen maqaa OPDOtin wayyaanee jala fiigdan,
kanneen maqaa diyaaspooratin mootummaa shiftaa Tigraayitti
irkattanii alaa-manatti ummata Oromoo qayee fi qabeenyarraa buqqisaa
turtanii fi jirtan akkuma Oromoon “Barri hin darbaa maqaan hin darbu”
jedhu bara darbaa jiruuf yakka Oromoorratti hin dalaginaa, karaatti
deebi’aa. Maqaa keessan akka Atleet Fayyisaa Leellisaa halluu hin
haqamneen katabsiisaa. Qabsoo Oromoo cinaa dhaabbadhaa. Diinni
namatti fayyadamee akka harree dadhabdee nama gata. Osoo hin gatamin
kan daandii ofii sirreeffatu ammoo abbaadha. Daddaffin daandii
sirreeffatuun lammiitti deebi’uun dubbii fardiidha jenna. Goota keenya
Atleet Fayyisaa Leellisaa Oromoon eenyu akka ta’e dirreetti
ibseera. Goota keenya kanaan galaganni kee bilisummaadha jechaa hundii
keenyaa karaa dandeenyu maraan akka faana isaa dhofnuun jedha!!!


text:
Ijoollee too yaa tiruu
Mee seenaa dhufaatii Qubee irratti barruu hayyuun Seerlugaa Dr Abdulsamad Mohammed bara 2013 barreessan tana laalaa. Barruun tun gafa Dr…
Kitaabni ifaajee waggoota dheeraa nagaafate, ‘Qabsaawaa Seenaan Dagate’ mata-duree jedhu jalatti maxxanfamee, Hagayya (August) 1, bara 2015, Minnesotaa, Magaalaalee Lakkuu…
Guddinni Afaan Oromoo eessarraa ka'ee eessa gahe, yeroo ammaa hoo sadarkaa kamirra jira? Gaaiffi deebisa OMN Dr. Abdulsamad Mohamed waliin…
-Namni harka namaatiin ibidda qabatu, hin gubatu. * A person who walks in another's tracks leaves no footprints. . -Farda…
Taammanaa Bitimaa irraa DURADUBBII Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa shanaffaa kana…
Taammanaa Bitimaa irraa DURADUBBII Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa shanaffaa kana…
(VOICESFORVOICELESS.BLOGPOST.SE.COM) Yaa Oromoo, qabsoo bilisummaa biyya tokkoo keessatti gargaarsi biyyoota alaa ni barbaachisaadha yoo jennee of gaafannee, deebiin jiruu eetii…
BAGA GANMMADDAN!! LAMMEESSAA GACHIISAA LATAA jedhama. Kitaabni kun harka bubbulee ture. Har\a garuu aadaa sabichaan kan bukeeffame,,,,dubbisanis kan hinquufamne....'ASOOSAMA…
Badii maalii qaba diinni? Nutu karra saaqeef, balabala banee olgalche. As taa'i jennee teessoorraa kaaneef. Cooma murree afanitti gurshine. Itittuu…


text:
Pirezdaantiin Yunaaytid Isteetes Donaald Traamp fi haatii warraa isaanii Melaaniyaa Traamp ayyaana EID AL FAXIR ilaalchisuudhaan musliimoota addunyaa irra jiraniif dhaamsa baga ittiin sin ga’e dabarsanii jiru.
Musleemoonni Amerikaa keessaas ta’e guutummaa addunyaa irra jiraatan yeroo soomana ramadaan kanaatti warra dhabeessa ta’an gargaaruuf waadaa seenan kan itti haareessan, amantii Rabbii irratti qaban kan itti jabeeffatan akkasumas musleemoota biroo waliin fuula rabbi turuuf carraa argame jedhan.
Kanneen EID AL FAXIR kabajan mara biratti ayyaanichii gammachuu fi Nagaa akka ta’u ni abdanna kan jedhan Traamp haawaasaaleen addunyaa mara irra jiran eebbaa, jaalala dhiifamaa fi fedhii waaqayyoo isa daangaa hin qabne sana akka hubataniif ni kadhanna jedhan.


text:
Qonnaan bultoonni kun lafa isaaniitiif beenyaan argatan ga’a miti. Lafa xiqqoon isaan harkatti hafe illee kan Kaartaa irraa hin qabne waan ta’eef yeroo barbaachisetti irraa kaafamuu malu jedhan qonnaan bultoonni kun.
Beenyaa ga’aa hin taane illee fudhachuu yoo didan hidhaatti kan naqaman ta’uu qonnaan bultoonni kun dubbataniiru. Miseensonni hawaasa Laga Xaafoo Laga Daadhii kanneen mirga keenyatu dhiitame jechuun gaafii lafaa kaasan illee to’annaa jala ooluu isaanii obbo Siisaay ibsaniiru.
Gaaffii fi deebii guutummaa isaa mallattoo armaan gadii tuquun dhaggeeffadhaa.


text:
Suuraa (C): OBN - Dr. Darajee Dhugummaa,Hooggannaan Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa
{OBN: 06 12 2010] - Magaalaa Shaashamanneetti simanna Jawaar Mohaammad taasifameen namoota sadii lubbuun isaanii darbe jira.
Rakkoo uumame kanaanis namoonni hedduu irra miidhan qaamaa irra gahe jira. Hooggannaan Biiroo Eegumsa Fayyaa Oromiyaa Dr. Darajee Dhugummaa akka fuula fees bookii isaanii irratti ibsaniitti Magaala shashamannee keessatti waan mudateef gadda itti dhagahame ibsuun, hospitaalotnii fi buufataaleen fayyaa deeggarsa adda addaa namoota miidhamaniif kennaa akka jiran ibsuun, ogeessotnis kana irratti hirmaatan galatteffatani jiru. Maatii namoota miidhamaniif jajjabina hawwini jiru.
Akka Dr Darajeen ibsanitti Hospitaala Referaalaa shashamannee keessatti nama 18 tatu yaalamaa jiru. *Hospitaala Malkaa Odaa keessatti 31 yaalamaa jira. *Hospitaala Fayyaa keessatti nama 11 tu yaalame *Buufata Fayyaa Abboostoo keessatti nama 7 tu yaalame Waliigalatti namoota 69 irra Miidhaan gaheef tajaajila fayyaa kennama akka jiru ibsani jiru.
(C) OBN


text:
M. Hundara – Oromiyaa irraa
Otoo beekaniis haa ta’u otoo hin beekiin yookaan itti himamee ta’uu danda’a garuu aangawoonni impaayera Xoophiyaa waqtiilee garaa garaatti yaadaa fi haasaa siyaasaa wal-fakkaataa ta’an yommuu sabaa-himaalee fi korawwan adda addaa irratti haasa’an argina; dhageenyas. Sadarkaa bulchiinsa gandaa irraa kaasee hanga waajjira Ministeera Muummeetti yaada wal-fakkaatu darbees itti fayyadama jechootaa/gaaleewwanii/ciroowwanii/himootaa tokko ta’an yeroo haasa’amu nama malaalchisa; akka taajjabaniifis nama kakaasa. Maaliif akkas jette naan jechuu dandeessuu. Gaaffii keessaniif ragaa hedduun qaba. Isaan keessaa tokko kutaa jalqabaa kana keessatti isiniifan dhiyeessaatii dhawataan na hordofaa.
Filannoo bara 2005 booda haasaa siyaasaa fi imaammatoota hedduu oomishaman keessaa inni jalqabaa fi bu’uura heerummaa qaba jedhamee fudhatamu yaada “Biyya Dinagdee fi Siyaasaan Tokko Taate Ijaaruu” isa jedhudha. Yaadni kun Heera Federaalaa impaayera Xoophiyaa kan bara 1995 keessatti fuula itti-galmaa (Preamble) keessatti argama. Aangawoonni mootummaa, keessumaa Ministeerri Muummee duraanii obbo Mallas Zeenaawwiin, maaliif akka yaada kana kaasan xiinxaltootaa fi beektota Siyaasaaf ifadha. Gama tokkoon jiraattonni magaalaa, bulchiinsota magaalaa lama jechuun Finfinnee fi Dirree Dawaa dabalatee, federaalizimii eenyummaa irratti hundaa’e keessaa bifa qooda hin qabaatiin akka adeemsaa fi bulchiinsa sirnoota darbaniin itti fufan taasifamaa jiru. Kana jechuun magaalonni xixiqqoon, giddu-galeessii fi gurguddoon impaayera Xoophiyaa keessatti argaman eenyummaa saba tokkoo irratti akka hin hundoofne qabatamaatti argaa jirra. Keessumaa, magaalonni Oromiyaa keessatti argaman handhuura Oromummaa fi eenyummaa saba Oromoo akka hin qabaanne gochuu keessatti mootummaan kun gama hundaan irratti hojjeteera. Magaalonni Oromiyaa gurguddoon (Finfinnee, Dirree Dawaa fi Harar) akkuma mootummaan kun gara aangootti dhufeen to’annaa saba Oromoo jalaa ba’an.
ADWUI’n akkuma gara aangootti dhufeen xiyyeeffannoo fi dhahannaa onnee Saboota, Sab-lammootaa fi Uummattoota Xoophiyaa yeroodhaaf hubatee bifa gaaffilee eenyummaa fi dabawwan seenaa deebisuu danda’uun heeraa dimokiraatawaa fi federaalawaa tumeera. Haaluma kanaan siyaasa federaalizimii eenyummaa giddu-galeessa godhatee fi ijaarsa sirna dimokiraasii heera irratti hundaa’e akka Xoophiyaan hordoftu taasiseera. Waggoota kurnan gara jalqabaa (bara 1991-2001 tti) haalli gama siyaasaan, dinangdeen, fi hawasummaan ture lammiilee Xoophiyaaf abdii guddaa kan ta’e yoo ta’es dhuma bara 2001 booda garuu hojiilee fi seerawwan waadaa mootummaan kun Saboota, Sablammootaa fi Uummattoota Xoophiyaaf gale duubatti deebisaa jirantu dalagama. Akka beektonni, xiinxaltoonnii fi taajjabdoonni siyaasaa hedduun kaasanittii mootummaan kun waan of gane fakkaata. Sababni duuba deebi’uu ADWUI wal-dhabdee jaarmayaa Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigray gidduutti taasifame ture jedhamee amanamus tooftaa siyaasaa isaa haaressuu (revisionist narrative) akka ta’e keessa beektonni ni dhugeeffatu. Sanaa booda yaad-rimee “Haaromsa” jedhuun imaammata, karooraa fi tarsiimolee biyyoolessa ta’an irratti xiyyeeffachuun akka barbaachisu irratti waliigaluudhaan federaalizimii eenyummaa irratti hundaa’e kana bifa huuqqisuu danda’u irratti hojjechuu eegale. Kanaafi yaad-rimee biraa kana “Mootummaa Misoomaa” jedhu kan fide.
Haalonni amma jiran daran akka walxaxaa ta’an kan taasise bu’aa filannoo bara 2005tti. Yeroo kamiyyuu caalaa dirreen dimokiraasii kan bal’atee fi jaarmiyaaleen siyaasaa hedduun cimanii of ijaaruudhaan mootummaa kana naasisan ture. Haasaan gama adda addaan haasa’amu haqa garaa garaa yoo qabaateyyuu mootummaan kun harka caalaa akka moo’amee fi keessumaa magaalota hundaatti guutummaa guutuutti waan injifatameef hojiiwwanii fi imaammatoota jiraattota magaalaaf ta’u hojjechuu fi baasuutti xiyyeeffate. Yommuu kana aangawootaa fi bulchiinsota naannolee biraa mormiin waan isa mudateef Ministeerri Muummee duraanii yaad-rimee “Biyyaa Diinagdee fi Siyaasaan Tokko Taate Ijaarra” jedhu qabatanii sab-qunnamtiiwwanii fi mana maree biyyattiitti ba’an. Kanaafi yeroo ammaa kana namni hunduu yaad-rimee kana akka qajeelfamaatti fudhatee kan haasa’u; kan hojjetus. Mee “Biyya Diinagdee fi Siyaasaan tokko taate ijaaruu” jechuun maal jechuudha?
Yommuu heera federaalaa ilaallu akka isaan haasa’anitti waan jiru miti. Wanti itti-galma heera federaalaa kan bara 1995 raggaasifame keessatti barreeffamee jiru haalaa fi kaayyoo sirna federaalizimii eenyummaa giddu-galeessa godhatee fi ‘Ofiin of bulchuu’ Saboota, Sab-lammootaa fi Uummattoota Xoophiyaa haal-duree tokko malee irratti kan hundaa’e ta’uu agarsiisa. Innis akkas jedha;
Mirga ofiin of bulchuu keenyatti guutummaa guutuuttii fi bilisaan hojiirra oolchuuf; olaantummaa seeraa irrattii hundaa’uudhaan tasgabbii amansiisaa ta’e fiduuf; sirna dimokiraasii mirkaneessuuf; misooma diinagdee fi hawaasummaa itti fufsiisuuf hawaasa siyaasaan tokko ta’e ijaaruuf;…… (hiikkaan kan kooti)
Hawaasa diinangdeedhaan tokko ta’e keessa jiraatu ijaaruuf waliif galuun haalota waldeeggaranii fi itti fufiinsa qaban kanneen kabaja mirgootaa fi bilisummaa keenyaa darbees fedha keenya walii galaa galmaan ga’uuf nu tumsan itti fufsiisuutti amanneerra;…..(hiikkaan kan kooti).
Garaagarumman jiru heerri akkas jedha:“…hawaasa siyaasaan tokko ta’e ijaaruuf…..hawaasa diinagdeedhaan tokko ta’e ijaaruuf….” Aaangawoonni garuu “…biyya siyaasaanii fi diinagdeen tokko taate ijaaruuf…”
Itti galmi heeraa kanaa maal jechuu dha jennee ilaaluuf wantoota sadii hubachuun barbaachisaadha.
- Seenaa siyaasaa, diinagdee fi hawaasummaa impaayera Xoophiyaa beekuudhaan kufaatii mootummoota duraanii hubachuudhaan sababoota akka gareewwan adda addaa gara qabsoo waraanaatti seenan beekuu
- Yeroo heerri kun tumamee fi ragga’e haalota siyaasaa, dinangdee fi hawaasummaa hubachuu
- Bulchiinsi sirna Federaalizimiin maal akka ta’ee fi keessumaa federaalizimii eenyummaa giddu-galeessa godhate hubachuun dirqama ta’a.
Xoophiyaan impaayera Saboota, Sablammootaa fi Uummattoota 80 ol of jalatti qabattee jirtudha. Akka seenaan ibsutti, Saboonni, Sablammoonnii fi Uummatoonni kun fedhaa fi jaalalaan kan walitti dhufanii impaayera Xoophiyaa jedhamtu kana hundeessan otoo hin taane mootonni habashaa koloneeffannaa gurraachaa (black colonization) taasisuudhaan akka ture seenaan ni dubbata. Erga humnaan impaayera tokko jala galanii booda hawaas-dinagdee fi siyaasa impaayera kanaa keessatti wal-qixxummaadhaan jiraachuuf qabsoo hadhaa’aa taasisaa turan; taasisaas jiru. Darbee, akka Dargiin kufeen feeti Saboota jajjaboo ta’anii ofiin of bulchuu irra darbee hanga biyya ofiisaanii hundeessuutti waan tureef heerri federaalaa gaaffii kana deebisuuf hiree ofiin of bulchuu saboota garaagaraa mirkaneesse. Sadaffaarratti, kaayyoon federaalizimii biyya tokko ijaaruu waan ta’eef itti galma heera federaalaa Xoophiyaa keessatti yaadni ‘hawaasa siyaasa tokko….dinagdee tokko…’ ijaaruu jedhu jiraachuun isaa adeemsa bulchiinsa waliinii (shared-rule) jabeessuu keessatti shoora olaanaa qaba. Federaalizimiin biyya tokko keessatti biyyoota adda addaa hundeessuuf otoo hin taane biyya tokko keessatti bifa ittiin Saboonni, Sab-lammoonnii fi Uummattootni ofiin of bulchaa wajjin biyya tokko bulchaniif haala mijeessa. Kanaafi, gidduu-galli sirna federaalizimii ‘ofiin of bulchuu’ (self-rule) fi ‘waliin bulchuu’ (shared-rule) akka ta’e beektonni siyaasaa ni dubbatu.
Haqni jiru erga akkas ta’ee, maaliif aangawoonni Xoophiyaa “Biyya Siyaasaa fi diinagdeen tokko taate ijaarra” jedhu? Aangawoonni ADWUI sababoota armaan gadiif yaad-rimee kana irra deddeebi’anii haasa’u; akkasittis hojjechaa jiru.
- Saboonni, Sablammoonnii fi Uummattoonni impaayera Xoophiyaa keessa jiran yeroo kamiyyuu caalaa waa’ee mirga garee fi kan nam-tokkee; dimokiraasii; ofiin of bulchuu; waliin bulchuu; wal-qixxummaa; federaalizimii; misoomaa fi kkf waan hubataniif gaaffiin aangawoota ADWUI’f dhiyaatu jabaa fi ulfaataa ta’a. Aangawoonni gaaffii kana deebisuuf: tokkoffaa, fedha hin qaban; lammata dandeettii hin qaban.
- Siyaasni magaalaa siyaasa baadiyaa irraa adda waan ta’eef, mootummaan kun xiyyeeffannoo isaa gara uummata magaalaatti waan deebiseefi.
- Gara fuulduraatti, dhiibbaan Saba Oromoo impaayera kana keessatti waan cimaa ta’uuf maqaa Xoophiyummaatiin fedha saboota xixiqqoo fi kan habashootaa galmaan ga’aa Saba Oromoo irra waanjoo garbummaa kaa’uuf. Haala amma jiru kanaan yoo itti fufe eenyu caalaa kan miidhamu Saba Oromoo akka ta’e hubachuun barbaachisaadha.
- Federaalizimii eenyummaa giddu-galeessa godhate gara federaalizimii naannoo irratti hundaa’uutti ariitiidhaan fiduuf
- Aangawoonni turtii aangoo isaanii dheereffachuu fi qabeenya biyyattii saamuuf maqaa biyyoolessummaatiin yoo daldalan isaan baasa waan ta’eef
- Siyaasa, diinagdee fi hawaasummaa olaantummaa saba tokkoo (kan Tigray) irratti impaayera hundoofte mirkaaneessuuf.
- Xoophiyaan siyaasa eenyummaa irratti hundaa’e keessaa baatee gara siyaasa tajaajilaa fi bulchiinsa gaarii irratti hundaa’etti akka ceete agarsiisuudhaan ammayyummaa Xoophiyaa leellisuuf.
- Akka qajeelfama ‘Mootummaa Misoomaatti’ deemuun dirqama waan ta’eef. Mootummaan misoomaa federaalizimii fi dimokiraasii waliin deemuun rakkisaa waan ta’eef mootummaan kun gara duubaatti deebi’uuf maqaa ‘biyya siyaasaa fi diinagdeen tokko taate ijaarra’ jedhuun hojiiwwan heerummaa hin qabne heerawaa taasisuuf
- Seerota, imaammatawwanii fi qajeelfamoota siyaasaa, diinagdee fi hawaasaa kanneen heera wajjin hin deemne bifa itti heerummaa gonfatan taasisuuf
Kanaaf, yaad-rimeen ‘biyya siyaasaa fi dinagdeen tokko taate ijaaruu’ jedhu tooftaa itti mootummaan kun duubatti deebi’uu isaa fi hojiiwwan heera federaalaatti bu’an hojjechaa jiraachuusaa agarsisiisan jalaa miliquudhaaf Saboota, Sablammootaa fi Uummattoota Xoophiyaa gowwoomsaa jirudha. Adeemsa keessa magaalota akka Finfinnee hedduu argaa jirra. Finfinnee keessatti eenyummaa fi siyaasa eenyuutu galmaan ga’aa jiraa? Xiyyeeffannoon/feeti jiraattoota magaalaa Finfinnee keessaa maali? Argitanii Oromiyaa keessatti magaalonni hedduun Oromoo hin fakkaatan; Oromoof hin guddatan’ Oromoo qabatanii hin guddatan. Akka magaalli babal’ateen Oromoon baqachaa; aadaa fi eenyummaan isaa liqimfamaa deema. Kan Oromoo qofaa miti; kan saboota kaaniis akkasuma. Kanaaf, ADWUI biyya tokko ijaaraa jira otoo hin taane, akkuma mootummoota darbanii biyya eenyummaa habashootaa giddu-galeessa godhatte itti fufsiisuu fi dhiibbaa Saboota jajjaboo xiqqeessuu irratti hojjechaa jira.


text:
OMN
Sirni Geggeessaa fi Awwaalcha Artist Nuhoo Goobanaa bakka maatii, waahillaniifi dinqisiifattoonnisaa argamanitti Adaamaatti raawwatame.
Sirna geggeessaa Istaadiyoomii Adaamaatti raawwatame irratti jaallattoonniifi dinqisiifattoonni Artist Nuhoo Goobanaa kumaataman lakka’aman kan argaman yoo ta’u, abbootiin Gadaafi Amantaa bakkichatti argamuun kadhannaa taasisaniiru.
Maarshi Baandiin Poolisii Oromiyaas bakkichatti argamuun sirna geggeessaa gootaafi qabsa’aa Oromoo kana dabaalaniiru.
Artist Nuhoo Goobanaa Onkoloolessa 5, 1952 magaalaa Dirree Dhawaa, Qafiiraa, bakka Ganda Gaaraa jedhamutti, abbaasaa Obbo Mohammed Goobanaafi Haadha isaa Aadde Faaxumaa Adam irraa dhalatee, Amajji 18, 2022 lubbuun darbuu, seenaan gabaabaa sirnicharratti dubbifameen himamee jira.
Artist Nuhoo umuriisaa aartii muuziqaa Oromoo keessatti dabarseen Sirboota qabiyyee garaagaraa qaban, Siyaasa, Hawaasummaafi Oromummaa, sagalee kiiloleetiin humna muuziqaatiin dabaalee, afaan Oromoo fi oguma muuziqaa aannaniifi garaa waliif taasisuu danda’eera.
Artistii Oromoo hangafti Baandiin Arfan Qalloo biqilchite kun, rakkoo siyaasaa sabni Oromoo qabu, seenaan qabee yaadachiisuun, furmaata akeekee onnachiisuun afaan uummatasaa waan ta’eef, akkuma qabsaa’ota Oromoo hedduu jiruu baqattummaaf saaxilame.
Biyyoota baqaa adda addaa Jibuut, Yaman, Saa’udii Arabiyaa, Italifi Kanaadaa keessatti kan dabarse Artist Nuhoo Goobanaa, jireenya baqaa dabarse keessattis hidhamuutii hanga biyyatti deebifamuutti rakkoof saaxilamus, qabsoo biliisummaa Oromoo deggaruu irraa duuba jedhee hin beeku.
Artist Nuhoo Goobanaa bara mootummaa Cehumsaa keessas, wallee Biliisummaa Oromoo “Arra guyyaan kan Oromootiifi Tokkummaa” jedhuun uummatasaa onnachiisaafi amileessaa kan ture yoo ta’u, guyyaa weellisuuf afaan saaqqate irraa eegalee amma gaafa dhukkubni afaan isa qabdutti, biliisummaa Oromoo hawwaa, tokkummaa Oromoo lallabaa sagalee isaa kiilolee sanaan afaan uummatasaa ta’eera.
Artist Nuhoon gidiraafi hiraara mootummaa ADWUI baqatee biyyarraa ba’uun, lammummaa biyya Kanaadaa argatus, mooraa qabsoo biliisummaa Oromoo utubuuf Ertiraafi Sudaanitti deddeebi’uun wallee warraaksaan Waraana Biliisummaa Oromoo onnachiisaa, dhaloota dammaqsaa akka ture seenaan isaa ragaa Baha.
Artistiin hangafti kun lammummaa biyya Kanaadaa argatee dhuunfaatiin jiruu qananii jiraachuu danda’us, jaalala Oromiyaafi Oromoof jecha, Kanaadaa dhiisee ba’uun Oromiyaa keessatti dhukkubaan wal’aansoo qabaa waggoota hedduuf jiruu rakkoo dabarseera.
Dhibee Narviitiin dhibamaa waggoota kan dabarse Artist Nuhoon, galgala Amajji 18, 2022 dhibeen isa injifachuun, lubbuun isaa dabarteetti.
Amajji 20, 2022 magaalaa bakka jireenya isaa taate, Adaamaatti sirni geggeessaa fi Awwaalcha isaa bakka Maatii, Firoottan, Waahillan, keessummoonnii fi dhalattoonni Oromoo hedduun argamanitti raawwatameera.
Istaadiyoomii magaalaa Adaamaa keessatti sirni geggeessaa guddaan erga taasifameefiin booda, bakka awwaalcha hordoftoota Amantaa Isilaamaa Magaala Adaamaa, Ganda Haaraatti argamutti sirni Awwaalcha isaatii raawwatameera.
Qeerroo fi Qarreen Sirna Awwaalcha Artist Nuhoo Goobanaa irratti argaman hedduun diddaa Murna aangoorra jiru irratti qaban dhageessisaniiru. Hogganoota ABO Oromoo dabalatee Hidhamtoonni Siyaasaa hidhaatti hafan akka hiikaman, Dararaan kutaalee Oromiyaa garaagaraatti Ummata Oromoo mudataa jiru akka dhaabbatu gaafataniiru.


text:
Humraan akkana jechuun gabaase: Usmaan ibn Affaan (radiyallahu anhu) bishaan wudu’aa akka isaaf fidan ajaje. Ergasii innis wudu’achuu jalqabe. Harka isaa si’a sadii sadii dhiqatee. Ergasii afaan isaa ni shafatee, funyaan isaa keessa bishaan seensisuun ni baase. Ergasii fuula isaa si’a sadii dhiqe. Ergasii hanga ciqilee gahuutti harka isaa mirgaa si’a sadii ni dhiqe. Akkuma kana harka isaa bitaas ni dhiqe. Ergasii mataa isaa ni haxaawe. Ergasii miila isaa mirgaa hanga kiyyoo gahuutti ni dhiqe. Ergasii akkuma kana miila isaa bitaas ni dhiqe. Ergasii akkana jedhe: Ergamaan Rabbii sallallahu aleyh wassallam wudu’a akka kiyyaa kana kan wudu’atu arge. Ergasii Ergamaan Rabbii sallallahu aleyh wassallam akkana jedhe: “Namni wudu’a akka kiyyaa kana wudu’atee ergasii olka’ee osoo nafsee isaatti homaa hin hasaasin raka’aa lama salaate, badii isaa irraa wanti darbe isaaf araaramama.” Sahiih Muslim 226
Itti Haa Fufnu
Akka lugaatti wudu’uni jecha wadaa’ah jedhu irraa kan fudhatameedha. Wadaa’ah jechuun qulqullinnaa fi bareedinna. Akka shari’aatti wudu’a jechuun kutaalee qaamaa afran qulqulleessuuf bishaan fayyadamuudha. Kutaaleen qaamaa kunniinis: fuula, harka lamaan, mataa fi miila lamaan.
Itti Haa Fufnu
Sunan Fixraan amala uumamaati. Namni yommuu sunan fixraa kana hojjate uumama Rabbiin namoota irratti uume fi isaaniif jaallateen ibsama. Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (Sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: “Wantoonni shan fixrah irraayyi: Kittaanachuu, rifeensa naannawa qaama hormaataa haadu, afkarroo muruu, qeensa (kottee) ciruu fi rifeensa bobaa buqqisuudha.” Sahiih Al-Bukhaari 5891
Itti Haa Fufnu
Kutaa darbe keessatti akkaata najaasa qulqulleessan, istinjaa’a fi istijmaara maal akka ta’an ilaalle turre. Istinjaa’a jechuun bishaaniin qaama hormaataa fi taa’aa qulqulleessudha. Istijmaarri immoo wanta gogaa qulqulluun kan akka dhagaa fi sooftin of qulqulleessudha. Amma, asi gadiitti naamusa yeroo mana fincaani seenanii fi bahanii ni ilaalla.
Itti Haa Fufnu
Kutaa darbe keessatti gosoota najaasaa ilaalle jirra. Dhugumatti najaasaa beekanii irraa fagaachu fi ofirraa qulqulleessuun Muslima hunda irratti dirqama. Sababni isaas, salaanni fi ibaadan biroo qulqullinna barbaadan sirrii ta’uu fi qeebalamuuf najaasa irraa qulqullaa’un sharxiidha. Eega waa’ee najaasaa ilaalle, amma immoo gabaabbinnaan akkaata najaasaa itti qulqulleessan ilaalla.
Itti Haa Fufnu
Torbaan darbe mata duree “Salaata-utubaa Islaama” jedhu jalatti, waa’ee xahaaraa ilaalu jalqabne jirra. Har’as itti fuuun waa’ee najaasaa fi gosoota isaa ni ilaalla. Najaasaa jechuun namoota biratti jibbisiisaa kan ta’eedha. Namoonni najaasaa irraa of eegu, yommuu uffata isaanii tuqe ni dhiqu. Fakkeenyaaf, fincaan, sagaraa fi kkf najaasadha. Akkuma wanti tokko haraama jechuuf ragaa (daliila) shari’aa barbaachisu, wanta tokkoon najaasadha jechuudhaafis ragaa barbaachisa. Namni wanta tokkoon najaasadha jedhu, ragaa akka fidu isarraa eeggama. Wantoonni najaasaa ta’uu isaanii shari’aan mirkaneesse kanneen armaan gadiiti:
Itti Haa Fufnu
Dhugumatti Faaruun hundi kan Rabbiiti. Isa ni faarsina, ni gargaarsifanna, araarama Isa kadhanna. Sharriwwan nafsee teenyaa fi hamtuwwan hojiiwwan keenyaa irraa Rabbiin eeggamna. Nama Rabbiin qajeelche kan isa jallisu hin jiru. Nama Rabbiin jallise kan isa qajeelchu hin jiru. Rabbii Tokkicha shariika hin qabne malee haqaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha. Akkasumas, Muhammad gabrichaa fi Ergamaa Isaa ta’uu ragaa nan baha.
Itti Haa Fufnu
Gaafii: Coccobni fincaanii akka narraa bahuu natti dhagahama. Waa’ee salaataa ilaalchisee nan gaafadhe. “Waqtii salaata hundaaf wudu’adhuu hanga feete salaati. Waqtiin salaataa biraa yoo seene wudu’aa haarawa wudu’adhu” jedhame. Gaafin kiyya kana: Waqtiin salaataa seenun dura wudu’achuun naaf hayyamama? Fakkeenyaf Masjiida keessatti salaata jama’aa dhaqqabachuuf. Yeroo manaa bahe iddoo jireenyaa irraa fagoo ta’u, wudu’a salaata waqtiin isaa gaheen salaatu nan danda’aa? Yoo suni hin hayyamamiin, uffata jalaa qulqulleessuu fi wudu’a godhee salaatuf maal gochuu qabaa? Wudu’a tokkoon salaata dheeraa kan akka Ishaa’i ergasii taraawii salaatu nan danda’a? Jazakumullahu kheyran…
Read more
Salaanni utubaalee Islaamaa keessaa sadarkaa lamaffaa irratti kan argamuudha. Salaanni Gooftaa fi gabricha kan wal-qabsiisudha. Gargaarsa fi araarama Rabbiin irraa kan barbaadan salaata salaatuni. Osoo salaanni jiraachu baate silaa jireenyi tuni dhama (mi’aa) dhabdi. Salaanni qalbiif tasgabbii, qaamaf jabeenya, hawaasaf nageenya ta’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala Qur’aana keessatti ni jedha: Read more
Arkaana (rogoota) salaataa yommuu jennu salaatatti erga seenanii booda wantoota dirqamaan guuttamu qabanii jechuudha. Wantoonni kunniin yoo hafan akka shari’aatti salaanni guutuu hin ta’u. Shuruuxa fi Arkaana akka walitti hin naqne. Shuruuxa yommuu jennu salaatatti seenun dura hal-dureewwan guuttamuu qaban yommuu ta’uu harkaanni salaataa immoo erga salaatatti seenanii booda ulaagaalee guuttamu qabaniidha. Read more


text:
Finfinnee, Fulbaana 19/2022- Haalli mirga namoomaa buqqaatota naannoo Tigraay fi naannoo Amaaraa Tigraay daangessan irraa buqqa’anii buufata buqqaatotaa Jaarree Walloo Kibbaa irraa gara Giddugala Leenjii Poolisii Federaalaa Awaash Torba geeffaman deebii hatattamaa kan barbaadu ta’uu Komishiiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa ibsa dheengadda baaseen beeksise. Kana malees Mirgi sochii namoota buqqa’anii Awaash Torbatti hidhamanii dafee kabajamuufi qaba jedhe.
Komishinichi Caamsaa bara 2014 irraa eegalee haala buqqaatota buufata Jaarree keessa turanii gamaaggamee jira. Ergasii hordoffii gochaa kan ture yoo ta’u, buufata kana keessatti namoota gara 2,800 ta’an kanneen irra caalaan isaanii dhalattoota Tigraay ta’anii fi magaalota giddu-galeessa Tigraay Maqalee, Addigiraat, Axum, Shiree fi naannawaa irraa buqqa’an ta’uu eera ibsi komishiinichaa.
Buqqaatonni kunneen gara buufata Jaarree yeroo seenan “hanga haalli nageenyaa qoratamutti ni turtu” jedhamaniiti. Haa ta’u malee haala garmalee rakkisaa, hidhaa wajjin wal fakkaatu, deeggarsa namoomaa gahaa malee, qorannoo malee, maatii isaanii osoo hin qunnamin akka tursiifaman mirkaneesseera jedhe KMNI.
Ogeeyyiin Komishinii Bulchiinsa Sodaa Balaa Federaalaa, kanneen qe’ee isaanii irraa buqqa’aniif deeggarsa namoomaa nyaataa fi nyaataan ala ta’e kennuuf yaalaa ture, dhiibbaa humnoota nageenyaa fi hidhattoota naannoo sanaa irraa kan ka’e hojii isaanii dhaabuuf akka dirqaman hubatameera jedha ibsi komishiinichaa.
Komishiinichi haala mirgoota namoomaa sodaachisaa buufata Jaarree keessa ture erga hordofee booda, rakkoowwan jiran dhaabbilee mootummaa Federaalaa fi naannoo dhimmi ilaallatuuf ibsuun, namoonni buqqa’an bu’uura seeraatiin waan hin qabamneef mirga socho’uu isaaniif wabii ta’uu akka qabu ibseera. Kana malees namoota buqqaatota keessaa sodaa nageenyaa ta’u jedhamanii shakkaman hojiin namoota adda baasuu, qorachuu fi akkaataa seeraatiin itti gaafatamu karaa ifaafi seera qabeessa ta’een akka hojjetamu gaafachaa tureera.
Haata’u malee, haala buqqaatotaa irratti fooyya’iinsi qabatamaan osoo hin dhufin , tibbana waraanni Kaaba Itoophiyaatti deebi’ee ka’uu hordofuun, buqqaatota mooraa buufata Jaarree keessa turan gara Inistitiyuutii Leenjii Poolisii Federaalaa bara Awaash Torbatti jijjiiramuu isaanii mirkanaa’u eera ibsichi.
Dhaabbileen nageenyaa hanga yeroo ibsi kun bahutti daawwannaa kanaaf hayyamuu diduu isaanii irraa kan ka’e namoota buqqa’an daawwachuu fi haala yeroo isaanii hordofuuf sochiin ture akka hin milkoofne komishinichi ibseera.
Komishinarri Komishiiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa Dr. Daani’eel “Buqqaatonni Giddugala Leenjii Poolisii Federaalaa Awaash Torba keessa jiran naannoo Tigraay irraa dhufan qofa irratti hundaa’uun yeroo dheeraaf bilisummaa sochii isaanii mulqamuun qajeefamoota barbaachisummaa, sababa qabachuu kan faallessu ” jedhe. AS


text:
Yeroo darbee keessatti waa’ee hamaa fi jette jette ilaalchise irratti mari’achuun keenya ni yaadatama. Yeroo baay’ee hamni miidhaa baay’ee akka geessu hubanne irraa fagaachuf hin carraaqnu. İnuma akka madda gammachuutti fudhanna. Namoota lakkoofsa isaani baay’ee xiqqaatu hojii fafee kana irraa fagaata. Hama ittisuuf tarkaanfiwwan fudhachuu qabnu maal fa’aa?
1.Cimanii hojjachuu- Hojii malee taa’un hundee badiiti fi dhiphinnaati. Sammuun hojii gaarii hojjatee of bashanansiisu barbaada. Garuu yoo hojii dhabee akka ibiddaa of gubee fixa,ni cinqama. Read more
Jette jettee (namiimah)
Akkuma kutaa darbee keessatti ilaalu yaalletti jette- jette jechuun namni tokko namoota walitti naquu fi oduu baadhachuun hariiroo isaani balleessuf yommuu adeemudha, hariiroon isaani gaarii fi gammachiisaa ta’ee osoo jiru. Dhugumatti amalli gadheen akkanaa hawaasa keenya garmalee miidhaa kan jiruudha. Haalli namoota lama yookiin garee gaarii taanan jette jette itti fiduun karaa adda addaan isaan diigu barbaada. Niiti fi dhiirsi walitti tollaan waanyoon hanga isaan addaan baastu hirriba hin qabdu. Jette jettee itti guurun isaan addaan bittineessite. Read more
Hamni dhibee hamaa hawaasa kamuu huuba jiruudha. Badiwwan arrabaan dhufan keessa hamni iddoo ol’aana qabata.hamni miidha fi rakkoo hangana hin jedhamne geessa. Mee duraan dursine hamni maal akka ta’e haa ilaallu. Hiikkan isaa maalidha? Hiika isaa yoo hin beekin fi hin hubatin adabbii fi miidha inni fidu irraa baraaramu hin dandeenyu. Read more
Arrabni foon diimtu baay’ee laaftu, akka feete sochuuti fi dubbiif bu’uura tan taatedha. Arrabni meeshaa dubbiti. Arrabaan ala jechoota sagaleen baasun ni ulfaata. Haasofti arrabaan uumamu nama dubbatu irratti hundaa’e gariin isaani gaarii, gariin isaani immoo badaadha. Waa’ee badii arrabaa ilaalchise wanti baay’ee jedhame, wanti baay’een barreefame garuu dubbii fi barreefamonni sunniin hundii badii arraba keenya dhowwuu danda’aniiru? Eeti badii arraba keenya barreefamni yookiin dubbii namoota biraa kan dhowwuu osoo hin ta’iin matama keenyatu badii arrabaa dhowwuu qaba, matama keenyan arraba keenya lugaamu danda’a. Read more


text:
Sagalee Qeerroo irraa
Gootichi Barataa Biqilaa Balaay Abbaa isaa Obbo Balaay Troleeraa fi Haadha isaa Aadde Siccaalee Mul’ataa Abdataa irraa Godina Horroo Guduruu Wallaggaa aanaa Habaaboo Guduruu ganda Caalaa Fooqaa keessatti bara 1991 A.L.Otti dhalate. Dhalatees Hiriyyoota isaa waliin taphachuu, Seenaa baruuf tattaafachuu fi barsiisuu kan jaallatu sabboonaa qaroo ilma Oromooti. Barataa Biqilaan guddatee barnootaaf akka gahetti bara 1999 AL.Otti mana barumsaa sadarkaa 1ffaa Caalaa Fooqaa seenuudhaan kuitaa 1ffaadhaa hanga 8ffaatti barate. Barnoota isaa sadarkaa lammaffaa mana barnootaa sadrkaa lammaffaa Kombolchaa seenuudhaan kutaa 9ffaa fi 10ffaa barate. Barnoota isaa Cinaatti ilmaan Oromoo sabboonummaa barsiisaa gama kallattii garaa garaadhaan QBO keessatti qooda olaanaa fudhachaa kan ture bara 2009 AL.Otti kutaa 10ffaa akka xumureen Koollejjii Horroo Guduruu magaala Fincaa’aa seenuun bara 2011 A.L.Otti muummee Veternarydhaan eebbifame. Barataa Biqilaa Balaay dhiibbaa mootummaan wayyaanee ilmaan Oromoo irraan geessu argaa bira kan hin dabarre QBO keessatti qooda fudhachaa kan as gahe Fincila diddaa garbummaa bara 2014 dhimma naannawa lafa Finfinnee qabatee dhoheen magaala Amboo keessatti hiriira barattootnii fi Uummatni gamtaan gaafa Ebla 25, 2014 gaggeessan keessatti qooda fudhachuun rasaasa mootummaa wayyaaneedhaan sa’a 12:29 PM irratti mataa rukkutame. Rukkutamees waldhaansaaf gara Hospitaala Xiqur Ambasaa guyyaa sana kan fudhatame yoommuu tahu maallaqa hedduu dhangalaasuudhaanis waldhaansa olaanaa irra ture. Waldhaansi olaanaan taasifamus rukkuttaa bakka hamaa rukkutamee fi waldhaansa taasisfameen qorichi kennamaafii ture mataa isaa keessaa rasaasa baasuuf yaalii godhamaa ture summii itti tahuun gaafa hagayya 11 bara 2014 Addunyaa kana irraa du’aan boqoteera.
Barataa Biqilaa Balaay bakka Ciisutti Oduu Gaddisiisaa fi Seenaa Gabaabaa Gooticha Barataa Biqilaa Balaay Toleeraa (1)


text:
Gurbaa ganna 21ti,bara 2006 keessa USA dhufe.Gaafa diqqaa mana barumsaa km jaha fagaatu akka saatiin hin dabarre fiigichaan ykn utaalchaa, tahuu baate ammoo sussukaa dhaqee gala.
Haga Amerikaa dhufutti akka fiiguu dandahu ufi hin beenne, “asi dhufee[USA] gahee jennaan milhaahee achumaan fiiguu jalqabee,” jedha.
Boruun yoo hedduu meetira 800 fiiga.Dhiyoo tana ammoo dorgommii meetira 1600 ka /Washington Indoor Preview/ jedhan Oregon,Portladitti dorgomee moohate.Boruun manneen barumsaa akka akkaa ka isa bitachuuf gaafate didee amma University Oregoniif fiiga.
“Leenjii warraa fi wannii isaan hojjatan hedduun dansaa egerillee Olympiciillee na qopheessiti,” jedha.
Dargagogon kun ammatti University Portlanditti barmusa 'Biology' barachuutti jira,achumaan barmusa dorkotorummaa ykn medical school seenee barachuuf qophiitti jira.Olooympikii bara 2012 Londonitti dorgomanillee ufi qopheessuutti jira.Barachaa dorgomuun waan nama dhibaa taatullee akka jecha Borutti waan qalbi itti deebifatanitti jabaannaan wannii hin taane hin jirtu.Ijoollee akka isaa hin milkaahinilleen waan harkaa qabdan jabeessaa jedhee itti dhaame.Warra Boruun galataa himatu hedduun keessaa;leenjisaa isaa,maatii isaa,saba isaa fi keessattuu akaakuu isaa aabba Guyyootaa fi abbaa isaa,Biqilaa Guyyootaa faa galata guddaa galchaa jedha.
Mee waan tana irratti nu Boruu gaafannee MP3 tana irraa caqasaa.


text:
Amajjii 31,2012 Gabaasa Qeerroo Finfinnee
Warraaqsa ummata Oromoo Oromiyaa keessatti jalqabe dhaamsuuf mootummaan Wayyaanee miseensota ishee kanneen tikaa fi OPDO keessattuu ilmaan Oromoo walitti waamuun akka dhaabamuuf marii’achiistus bakkeewwan marii isheetti mormii malee milkoomina argachaa hin jiran .Miseensotni OPDO Oromiyaa keessaas walgahii ariifachasaa maqaa jedhuun cinqamaa jiru.Gaaffiin Qeerroo gaaffii ilmaan Oromoo garbummaa bara baraan rakkachaa jiruu fi dargaggoota Oromoo hojii dhabdummaan rakkachaa jiruuti jechuun miseensotiin OPDO hedduun bakkoota tokko tokkotti ifaan Walgahii Wayyaaenee irrati mormuu jalqabanii jiru. Keessumaa barattootni OPDO ta’ani University Amboo,Finfinnee fi Jimmaatti ta’an deeggarsa guddaa sochii qeerroof akka qaban ifatti dhaamaniifii jiru.Warraaqsa kana keessatti hirmaachuun dirqama Oromummaa ta’uus walii dhaamanii jiru.
Kana malees marii OPDO University Haramaayaa keessatti Sabboontotaan fashale dhaabuuf mootummaan Wayyaanee halakanii fi guyyaa fiigaa jiraachuu beekamaa dha. Marii isaanii kana milkoomina itti uumuuf jecha karaa Peace and security yuunivarsiitii kanaa waldiddaan miseensota OPDO gidduutti uumamuu isaa iccitiin isaanuma keessaa Qeerroo gahe saaxilee jira.Rakkoo miseensotuma Wayyaanee irraa ishee mudate dhaamsuufis mariin hoggantoota irraa Magaala Finfinnee keessatti Guyyaa gaafa Amajjii 30,2012 gaggeeffamaa oole jira.
Mootummaan Wayyaanee sochii biyyattii keessaa dhoksuun nageenyaa fi misooma faarsuu duwwaa irratti xiyyeeffachuu akka hin qabne yaadni jedhu hooggantoota OPDO keessaa itti dhiyaachuun guddoo rifaatii uumuu iccitiin walgahii dhoksaa mootummaa kana keessaa ba’e saaxileera. Gara fuula duraa guyyaa eeggannee waraabbii sagalee walgahii Wayyaaneen OPDOf goote ummataaf akka dhiheessunu abdii qabna.
Qabsoon itti fufa! Gabrummaan ni kufa!


text:
Namnii Zubair Al- Muhajir jedhamu Al-Shabaabti makamuuf jecha biyya Landan irraa bara 2006 gara Somaaliyaatti imalee kaawunsilii abbotii amantii Shura jedhamu seene.
yeroo dheeraaf waraanaa kan ture Zubair yeroo ammaa garu mootummaa Somaaliyaa Moqadishoo jiruutti harka kennatee jira.Sababaan harka kenneefis al shabaab musleemootaa fi addunyaa sobaa waan jiraniif jedhe.
Seera sheriyaa hojii irra akka oolchan dubbatan iyyu garu soba jedhe. Sabaabaan isaas yeroo waan seera sheriyaan faallaa ta’e hojjatanii argeen jira jedhe.
Angawoonni Somaaliyaa fi miiseensonni al-shabaab kanneen ammaan dura mootummaatti harka kennatan Zubir mootummaatti harka kennachuu isaa mirkaneessanii jiru.


text:
Allaattiin tun yeroo garii qurxummii gurguddaa liqimsitee hudhamtee duuti.
Takkur: Heron
Allaattii naannoo bishaanii jiraattu tun Afaan Amaaraatiin “Ye wuha waf /የዉሃ ወፍ” jedhamti. Afaan Ingiliffaatiin ammoo Heron jedhamuun beekamti. Allaattiin tun sanyiilee garagaraa 64 qabdi. Hunduu guddina qaamaa, bifa baallii fi naannoo jireenya isaaniirratti hundaa’ee garaagarummaa qabu. Heeroon Ardii Antaarkitikaa qabbanaan guutame keessa malee, ardiilee biroo cufa keessattuu ni argamti. Naannoolee jiidhina qabu kan akka eelaa, qarqara bishaanii, laggeen gurguddoo yaa’anii fi haroowwanitti dhihaattee jiraatti. Faalamiinsi bishaanii fi babal’achuun gammoojjummaa jireenya allaattii tanaa irratti rakkoo ta’us, lakkoofsi isaanii garuu heddus hin xiqqaanne.
Allaattiin tun isiin xiqqoon Seentimeetira 86 dheeratti. Inni guddaan ammoo meetira 1.3 dheerata. Ulfaatinni isaaniitis haala sanyiitiin garaagarummaa qaba. Isiin xiqqoon kilograama 1.5 ulfaatti. Guddaan ammoo haga Kiilograama 3 ni ulfaata. wanti addaa allaattii tanaa Kooluu isiiti. Kooluun Heeroon dheerinna qaama isii dachaa lamaan caala. Fakkenyaaf Allaattiin xiqqoon Seentimeetira 86 dheerattu, Kooluun isii meetira 1.6 ol dheerata. Inni guddaan ammoo Kooluun isaa meetira lamaa ol dheerata. Dabalataanis allaattiin tun morma isii dheeraa qubee S fakkaatu, akkasumas qoffee isii dheeraa albee fakkaatuu fii miila isii akkaan dheeraa ta’een beekkamti. Halluun baalliitis haala sanyiitiin garaagarummaa qaba. Walumaa galatti sanyiileen Heeroon halluu afur qaban. Isaanis; daalacha, adii, magaalaa fi gurraacha.
Heeroon warra foon sooratan ykn ammoo carnivorous animal keessatti ramadamti. Qubsumni allaattii tanaa naannawa jiidhina qabu waan taheef, sooranni isii irra guddaan bishaan keessaa argama. Nyaanni allaattii tana biratti akkaan barbaadamu qurxummiidha. Dabalataanis raacha, hoosiftoota xixiqqoo, reeptaayilootaa fi ilbiisotas ni sooratti. Soorata bishaan keessaa wayta adamsitu yeroo dheeraaf xiyyeeffannaan eega eegdeen booda, morma isii dheeraa san bishaan jala dabarsuun, qoffee isiitti fayyadamtee qurxuumiilee qabatti. Eega qabatteen booda yeroma takkaan waan argatte san liqimsiti. Wanti liqimsames garaachuma keessatti daakkama. Haa ta’u malee, allaattiin tun yero tokko tokko qurxummii guddaa yeroo liqimsuuf yaaltu hudhamtee du’uu dandeetti.
Heeroon Allaattiiwwan yeroo barrisan saffisa qaban keessaa isii takka. Saa’aa tokko keessattis Kilomeetira 50 barrisuu dandeessi. Mormi allaattii tanaa uumamaan qubee ‘S’ fakkaata. Wayta qilleensa gubbaa barristus akka allaattiiwwan biroo morma isii hin diriirsitu. miila isii qofa duubatti diriirsti. Kana booda kooluu isii dheeraa sanitti fayyadamuun gara deemuu barbaaddu imalti. Heeroon Allaattii guyyaa fi halkanillee socho’uu dandeettu yoo taatu, ijji isii kan haala addaatiin uumameef halkanis ta’e guyyaa rakkoon malee akka argitu isii gargaaree jira. Ija ajaa’ibaa Rabbirraa badhaafamtetti fayyadamtee, halkanii fi guyyaa soorata isii barbaachisu adamsuu dandeetti. Allaattiin tun diina heddus hin qabdu. Haa ta’u malee sanyiileen Tuqaa fi Sardiidaa tokko tokko, ilmoolee xixiqqoo fi hanqaaquu allaattii tanaa ni sooratu.
Allaattii tun wayta qilleensi akkaan ulfaatuu fi qabbanaawu gara naannawa oowwaatti godaanti. Wayta godaanan kanas gamtaadhaan godaanu. Jireenya isaaniitis gamtaadhaan garee uumanii jiraatu. Qubsuma mataa isaanii tolfachuudhaan diina itti dhufu ofirraa ittisu. soorata isaan barbaachisus gamtamaan adamsu.
Wal qunnamtiin wal hormaataa fedhii dhaltuu irratti hundaa’a. Dhaltuun heeroon kormaa barbaadde filattee wal qunnamtii raawwatti. Kana booda hanqaaquu 4 goojjoo addaa waliin ijaaran keessatti buufti. Hanqaaquu kanas ji’a tokkoof eega hammatteen booda ilmoolee keessaa yaafti. Ilmoolee kanniin kunuunsuun dalagaa haadhaa qofaa miti. Kormaanis haadha gargaaruudhaan ilmoolee sanniin guddisa. Yeroo maatiin tokko soorata barbaacha bahu, tokko ammoo ilmoolee eega. Inni deeme sun ammoo ilmooleedhaaf soorata afaanitti qabatee dhufa. Haala kanaan wal ta’anii haga ilmooleen sunniin of danda’anii adamsuu jalqabanitti kunuunsu. Ilmooleenis baatii 2 booda of danda’anii jireenya haaraya eegalu. Hayyama Rabbiitiin allaattiin tun wagga 15-20 jiraatti.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Zikrii fi Du’aayi Salaataa
Salaanni utubaalee Islaama shanan keessaa tokkoodha. Salaanni wal-qabsiistu Gooftaa fi gabricha jidduu jirtuudha. Wal-qabsiistun tuni yoo citte gabrichi Gooftaa isaatirraa citaa jechuudha. Gooftaa isaatirraa fagaachun diina isaa kan ta’e sheyxaanatti hiriyyooma. Tuni hiriyummaa akkam fokkattee! Salaata dhiisun kasaara fi hoongoo akkamii!! Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Yaa warra amantan! Qabeenyi keessanii fi ilmaan keessan zikrii Rabbii irraa isin hin dagin. Namoonni kana dalagan isaanumatu hoonga’oota.” Suuratu Al-Munaafiqun 63:9
Zikrii jechuun yaadannoo Rabbii yommuu ta’uu salaata, Qur’aana qara’uu fi hojii irra oolchu, hajjii fi kkf of keessatti qabata. Rabbiin yaadachuun arrabaa fi qalbiin kan hojjatamuudha. Qalbiin wanta arrabni jedhu itti xinxalluu fi hubachuu qabdi. Hubachuu fi xinxalluuf wanta arrabaan jedhan beekun baay’ee barbaachisadha. Namoonni baay’een salaata irraa mi’aa kan hin arganneef tarii hiika wanta arraaban jedhan san beeku dhiisu danda’u. Yoo hiika isaa beekaniyyuu qalbiin isaanii wanta biraatin ko’oomu dandeessi. Mi’aa fi faayda guddaa salaata irraa argachuuf har’a du’aayi fi zikriwwan salaata keessatti jennu fi hiika isaanii beekuf mee haa carraaqnu. Suuratu Al-Faatihaan hiika bal’aa fi gadi fagoo waan qabduuf har’aaf bira darbinee guyyaa biraa beellama itti qabanna, In shaa Allah. Har’a zikriwwaan gaggabaabo hiika isaanii waliin ilaalla. Du’aayiwwanii fi zikriwwan kunniin kitaaba Hisnul Muslim kan gara Afaan Oromootti hiikame irraa fudhataman. Rabbiin mindaa isaanii dachaan haa kafaluuf.
1.Du’aa’ii salaanni ittiin banamu
((سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبارَكَ اسْمُكَ،وَتَعَالَى جَدُّكَ،وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ)
Subhaanaka Allaahumma, wa bihamdika tabaarakasmuka wa ta’aalaa jadduka wa laa ilaah ghayruka
“Yaa Rabbii! Faaruu Kee waliin Ati qulqulloofte; maqaan Kee bu’aan (toltii) isaa baay’ate, ulfinni Keetis olta’e, Si malee dhugaan gabbaramaan biraa hin jiru.”
Hiika jechootaa: Subhaanaka (Ati Qulqulloofte), Allaahummaa (Yaa Rabbii), wa (fi) bihamdika (faaruu kee waliin), tabaaraka (bu’aan ykn toltii isaa baay’ate), ismuka (maqaan kee), ta’aalaa (olta’e), jadduka (ulfinni ykn kabajni kee) laa (hin jiru), ilaah (dhugaan gabbaramaan), ghayruka ( Si malee kan biraa).
Maxxantuun ‘ka’ dhumarra jirtu maqdhaala abbummaa ‘Kee ykn ramaddii lamaffaa ‘Si ykn ati’ agarsiisti.
2.Du’aa’ii rukuu’aa
((سُبْحانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ))
“Subhaana Rabbiya-l aziim”
“Rabbiin kiyya guddaan qulqullaa’e.” (si’a sadii jedhi)
Hiika jechoota: Subhaana (qulqullaa’e) Rabbiiya (Rabbiin kiyya), al-Aziim (guddaan).
Du’aayi lammataa
((سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي))
“Subhaanaka Allaahumma Rabbanaa wa bihamdika, Allaahumma-ghfirli”
“Yaa Rabbii! Gooftaa keenya faaruu Kee waliin qulqulloofte. Yaa Rabbii! naaf araarami.”
Hiika jechoota: Subhaanaka (ati qulqulloofte), Allaahumma (Yaa Rabbii), Rabbanaa (Gooftaa keenya), bi(waliin) hamdi( faaruu), ka(kee), ighfir (araarami), lii (naaf).
Yeroo rukuu’a keessatti kana jennu maaltu nutti dhagahamaa? Itti yaadu qabna. “Yaa Rabbii guddinna Siif malu guddatte, hanqinnaa fi hir’inna hundarraa qulqulloofte.” Jechaa jirra. Yommuu ruku’aaf gadi jennu Rabbii guddaaf gadi of qabaa akka jirru beeku qabna. Nuti hanqinna baay’ee akka qabnu fi dadhabdoota akka taane, Rabbiin immoo kana hundarraa qulqulluu akka ta’e itti yaadu qabna. ‘Yaa Rabbii hanqinna, dadhabinna, badii kiyya naaf araarami’ jechaa jirra.
3.Du’aayii yeroo rukuu’a irraa ol-jedhan
((سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ))
Sami’Allahu liman hamidah
“Rabbiin nama Isa faarseef dhaga’e.”
Hiika jechoota: Sami’a (dhaga’e), Allahu (Rabbiin), li (-f) man (nama), hamidahu (Isa faarse)
((رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ، حَمْداً كَثيراً طَيِّباً مُبارَكاً فِيهِ))
Rabbanaa wa lakal-hamdu, hamdan kasiiran xayyiban mubaarakan fiihi
“Rabbii keenya faaruun keeti. Faaruu baay’ee, gaarii, barakaan isa keessa jirun [Si faarsa].”
Hiika jechoota: Rabbanaa (Rabbii keenya), lakal-hamdu (faaruun keeti), hamdan (faaruu), kasiiran (baay’ee), xayyiban (gaarii), mubaarakan (barakaa kan qabu), fiihi (isa keessa).
Hubachiisa: wal-qabsiistun Arabiffaa ‘wa’ hiika baay’ee waan qabduuf qajeellotti Afaan Oromootti hiikanii seer-luga afaanicha eegun ni ulfaata. Yeroo tokko tokko wal-qabsiistun (wa) qajeelotti hiikamu dhabuun hiika hima hin jijjiru ykn ergaa isaa hin diigu.
4.Du’aayii sujuudaa
((سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى))
Subhaana Rabbiya-l-A’alaa
“Rabbiin kiyya ol ta’aan qulqullaa’e.” (Si’a sadii jedha)
Hiika jechootaa: Subhaana (qulqullaa’e), Rabbiya (Rabbiin kiyya), al-A’alaa (ol ta’aan)
Yommuu fuula keenya dachii irratti gadi finnee du’aayi armaan oli jennu, qulqullummaa fi olta’iinsa Rabbii ni hubanna. “Rabbiin hanqinna, dadhabinnaa fi hir’inna hundarraa qulqullaa’e, ol ta’e” jechuun qalbii teenya keessatti xinxallu qabna. Kuni jaalalaa fi kabaja Rabbii qabnu dabala.
5.Du’aa’ii jidduu sujuuda lamaanii
((رَبِّ اغْفِرْ لِي، رَبِّ اغْفِرْ لِي))
“Yaa Rabbi naaf araarami! Yaa Rabbi naaf araarami.”
Du’aayi lammataa:
اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي، وَارْحَمْنِي، وَاهْدِنِي، وَاجْبُرْنِي، وَعَافِنِي، وَارْزُقْنِي،
“Allaahumma-ghfirlii warhamnii, wahdinii, wajburnii, wa’aafinii, warzuqnii”
“Yaa Rabbi naaf araarami. Na mararfadhu. Na qajeelchi. Na tolchi, Nagaa na godhi. Na soori.”
Hiika jechoota: Allaahumma (Yaa Rabbii), ighfirlii (naaf araaramii), warhamnii (na mararfadhu, rahmata naaf godhii), wahdinii (na qajeelchii), wajburnii (na tolchi, haala kiyya miidhagsi), wa’aafinii (nagaa na godhi), warzuqnii (na soori).
Hubachiisa: ‘gh’ qubee lama osoo hin ta’in qubee takkatti ‘ghayni’ arabiffaa kokkee keessatti dubbifamtuudha. Jechoonni armaan olii kunniin aliif hin dubbifamne qabu waan ‘wa’ maxxanfataniif ykn jechi biraa dursee waan dhufeef.Osoo wa maxxanfachuu ykn jechi biraa dursee dhufuu baate, silaa aliifni ni dubbifamti. Fkn, irhamni jenna.
6.Tashahhuda
التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَواتُ، وَالطَّيِّباتُ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسولُهُ
At-tahiyyaatu lillaahi was-salawaatu wax-xayyibaat, as-salaamu ‘aleyka ayyuhan-Nabiyyu wa rahmatu-llahi wa barakaatuhu. As-salaamu ‘aleynaa wa ‘alaa ‘ibaadillahi-ssaalihiin, ash-hadu an laa ilaah ill-Allah wa ash-hadu anna Muhammadan ‘abduhu wa rasuuluhu.
“Kabajaan, salaatonni (ibaadaan adda addaa) fi dubbiin gaggaariin hunduu kan Rabbiiti. Yaa Nabiyyicha! Nageenyi sirra haa jiraatu; Rahmanni Rabbiitiifi barakaan Isaas. Nageenyi nuufi gabroottan Rabbii gaggaarii irra haa jiraatu. Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee akka hin jirre ragaa nan baha. Muhammadis gabricha Rabbiifi Ergamaa Isaa akka ta’e raga nan baha.”
Hiika jechoota: At-tahiyyaatu (kabajaan), Lillaahi (kan Rabbiiti), salawaat (salaatonni, ibaadan adda addaa), ax-Xayyibaat (dubbiin gaggaariin), As-salaam (nageenyi), aleeyka(sirra), Ayyuha (yaa!), Nabiyyu (Nabiyyii), rahmatullahi (rahmanni Rabbii), barakaatuhu (barakaan Isaa), aleeynaa (nurratti), alaa (irra), ibaadillahi (gabroottan Rabbii), Saalihiin (gaggaarii), Ash-hadu(ragaa nan baha), An (akka), Laa (hin jiru), ilaha (dhugaan gabbaramaan), illa (malee), Allaah (Rabbiin) (Laa ilaah ill-Allah -Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru)
Wa (fi,-is,), ash-hadu(ragaa nan baha), anna (akka), abduhu (gabricha isaa), rasuuluhu (Ergamaa Isaa (Rabbii)).
7.Tashahhuda booda Nabiyyii (saw) irratti salawaata buusuu
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
Allaahumma Salli alaa Muhammadin wa ‘alaa `Aali Muhammadin, kamaa salleyta ‘alaa ibraahiima wa ‘alaa aali ibraahima innaka Hamiidun Majiid. Allaahumma baarik, ‘alaa Muhammadin wa ‘ala aali Muhammadin, kamaa baarakta alaa ibraahima wa ‘alaa aali Ibraahiima, innaka Hamidun Majid.
“Yaa Rabbi akkuma Ibraahiimiifi maatii Ibraahiim irratti Rahmata buufte Muhammadiifi Maatii Muhammad irratti Rahmata buusi; Ati faarfamaa guddaa waan taateef. Ammas akkuma Ibraahiimiifi maatii Ibraahiim irratti barakaa buufte Muhammadiifi Maatii Muhammad irratti barakaa buusi; Ati faarfamaa guddaa waan taateef.”
Hiika jechoota: hiikni jechoota haarofti baay’en waan hin jirreef hiika isaatirraa akka hubattan nan abdadha. Garuu muraasni isaanii: kamaa(akkuma), aali (maatii), ‘alaa (irratti).
8.Tashahhuda erga xumuranii boodaa du’aayi salaama baafachun dura godhamu
اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ
Allaahumma innii a’uuzu bika min ‘azaabi jahannam, wa min ‘azaabil-qabri, wa a’uuzu bika min fitnatil-masiiḥid-dajjaal, wa a’uuzu bika min fitnatil-maḥyaa wal-mamaat
“Yaa Rabbii! ani dhugumatti adabbii jahannamii fi adabbii qabrii irraa Sittin maganfadha. Mokkorii (fitnaa) Masiih Addajjaal, akkasumas mokkorrii jireenyaa fi du’aa irraa sittin maganfadha.”
Hiika jechoota: Innii (dhugumatti ani), A’uuzu (nan maganfadha, nan eeggama), bika (sitti, siin), min (irraa), Azaab (adabbii), Jahannam (ibidda aakhiraa), qabr (qabrii, bakka namoonni itti awwaalaman), fitnaa (mokkorrii, qormaata cimaa), Masiih Addajjaal (Masiih sobaa kan yeroo Qiyaaman dhiyaattu dhufu; ummata gara kufritti jallisuuf ‘Ani Gooftadha’ jedhe of waamudha), mahyaa (jireenya), mamaat (du’a).
Du’aayi dabalataa
((اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى ذِكْرِكَ، وَشُكْرِكَ، وَحُسْنِ عِبادَتِكَ))
“Yaa Rabbi si yaadachuu, si galateeffachuufi ibaadaa kee gaaromsuu keessatti na gargaari.”
- Zikriwwan salaata booda godhaman
((أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ،أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ،أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلاَمُ، وَمِنْكَ السَّلاَمُ، تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلاَلِ وَالْإِكْرَامِ))
Astaghfirullah, Astaghfirullah, Astaghfirullah, Allaahumma Antas- Salamu, wa minkas-salaamu, tabaarakta yaa zal-Jalaali wal-Ikraam
“Rabbiin araarama kadha, Rabbiin araarama kadha, Rabbiin araarama kadha,Yaa Rabbii Ati As-Salaam. Nageenyi si biraa argama. Yaa abbaa Guddinaafi Kabajaa khayriin Kee baay’ateera.”
Hiika jechoota: Astaghfirullah-Ani Rabbiin araarama kadha. As-Salaam ( Madda nageenyaa yookiin hanqinnaa fi hir’inna hundarra qulqulluu kan ta’e) (hiikni kuni https://sunnah.com/nasai/13/160 irraa fudhatame). Minka (sirraa yookiin si biraa), salaam (nageenya), tabaarakta (khayrin ykn tolti kee baay’ate), yaa (Yaa), zaa (abbaa-owner), Jalaal (guddinna), ikraam (kabaja).
Dabalataan
سُبْحَانَ اللَّهِ – Subhaanallah- Rabbiin qulqullaa’e (si’a x33)
الْحَمْدُ لِلَّهِ – Alhamdulillah- Faaruun kan Rabbiiti. (si’a x33)
اللَّهُ أَكْبَرُ – Allahu Akbar- Rabbiin waan hundarra guddaadha (Allah is the Greatest) (si’a x33)
Ergasii zikrii tana haa jedhu:
لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ))
Laa ilaah ill-Allah, wahdahu laa shariika lah, lahul mulku wa lahul hamdu, wa huwa alaa kulli shey’in qadiir
“Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru. Inni tokkicha hiriyyaa hin qabneedha. Mootummaan kan Isaati. Faaruunis kan Isaati. Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.”
Hiika jechoota: Laa ilaah ill-Allah (Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru), wahdahu (tokkicha), laa (hin qabne), shariika (hiriyyaa), lahul (kan isaati), al-Mulk (motummaan), al-hamdu (faaruun), huwa (inni), ‘alaa (irratti), kulli (hundaa), shey’in (waan, wanta), qadiir (danda’aa).
Xinxallii
Yommuu subhaanallah jennu maaltu nutti dhagahamaa, maal hubannaa? Arraba qofaan subhaanallah jenna moo qalbii keessatti wanti hubannu ni jiraa? Namoonni baay’een xinxallii malee of dagatoo ta’anii zikriiwwan kanniin jedhu. Osoo itti xinxallinee faaydaa guddaa arganna. Jalqaba yommuu subhaanallah, Alhamdulillah, Allahu akbar jettu suuta jedhi, hin ariifatiin. Yommuu subhaanallah jettu haala kanaan xinxalli (Rabbiin hanqinna, dadhabinna, hir’inna kam irraayyu qulqullaa’e. Namaan wal fakkaachu irraa qulqullaa’e. fakkaataa qabaachu irraa qulqullaa’e. Dhugumatti Inni fakkaataa wayitu hin qabu.”
Alhamdulillah yommu jettu immoo Faaru fi galanni hundi kan Rabbiiti; sifaanni (amaloonni) fi maqaan Isaa hundi guutudha, miidhagoodha) Qananii fi tola narratti oole hundaaf Galanni Isaaf haa galu.
Allahu Akbar yommuu jettu immoo keessa keetti sodaan kan dhagahamu ta’uu qaba. Rabbii waa hundarra guddaa ta’e akkamitti hin sodaatamnee? Yoo irra deddeebite Allahu akbar jettu keessi kee ni hollata. Isa jalaa akka hin baane ykn hin miliqne siif gala. Wayitti Isa fakkeessun akka hin danda’amne ni hubatta. Sababni isaas, Inni waa hundarra guddaadha, fakkaataa fi wal-qixxaata hin qabu.
Namoonni Rabbii (hanqinna hunda irraa qulqullaa’e fi olta’etti) fakkaataa yommuu dhiyeessaniif dhugumatti daandii sirrii irraa jallataniiru. Samii, dachii fi wantoota isaan lamaan jiddu jiru kan uume akkamitti fakkaataa qabaataa? Akkamitti ilma horataa? Rabbiin keenya qulqullaa’e, olta’e, guddinna Isaaf malu guddate. Ammas irra deebine subhaanallah, Alhamdulillah, Allahu Akbar jenna.
Kitaaba wabii
Hisnul_muslim Hiikan gara Afaan Oromoo: Gaalii Abbaaboor Abbaaguumaa (Fuula 22-43)
Kitaaba keessatti madda Hadiisota waan dhiyeessef, lamuu asitti dhiyeessun irra deddebii ta’a. Kitaaba kanaa fi kan biroo buusuf linkii tana tuquu dandeessu. https://islamhouse.com/or/main/
Alhamdulillah. Dogongoraa fi hanqinna keenya Rabbiin nuuf haa araaramu. Namni dogongora koo ykn fooyya’iinsa natti akeeke gammachuun irraa fudha.
Barruu tana dawnlod gochuuf linkii tana tuquu dandeessu: ZIKRII FI DU’AAYI SALAATA


text:
Tawbaa-Kutaa 1ffaa
Dhugumatti Faaruun hundi kan Rabbiiti. Isa ni faarsina, ni gargaarsifanna, araarama Isa kadhanna. Sharriwwan nafsee teenyaa fi hamtuwwan hojiiwwan keenyaa irraa Rabbiin eeggamna. Nama Rabbiin qajeelche kan isa jallisu hin jiru. Nama Rabbiin jallise kan isa qajeelchu hin jiru. Rabbii Tokkicha shariika hin qabne malee dhugaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha. Akkasumas, Muhammad gabrichaa fi Ergamaa Isaa ta’uu ragaa nan baha.
Qulqullinnaa fi Najaasaa, Kabajaa fi Salphinna
Jireenya keessatti namoonni sababa adda addaa irraa kan ka’e rakkinnaa fi dhiphinna keessa jiraatu. Namoonni gariin sababa kana beekun furmaata barbaadatu. Gariin immoo akkasumatti haaluma keessa jiran itti fufu. Sababoota rakkinnaa fi dhiphinna namatti fidan keessaa guddaan badii hojjachuudha. Badii kana irraa qulqulla’anii jireenya gammachuu jiraachuuf furmaanni guddaan tawbaadha. In sha Allah torbiiwwan muraasaaf waa’ee tawbaa ni ilaalla. Mee har’a osoo tawbatti hin seenin, Qulqullinnaa fi najaasan, kabajaa fi salphinni maal akka ta’an haa ilaallu.
Qulqullinna (Xahaarah), najaasaa, najisa
Akkuma bishaan najaasa ijaan mul’atu qulqulleessu, tawbaanis najaasa ijaan hin mul’anne kan qulqulleessudha. Qulqulinnaa (xahaaraa) fi najaasaa maal akka ta’e beekun, salphatti akka tawbatan nama gargaara. Namni najaasaa akka qulqullinnaatti yoo ilaale tawbachuun itti ulfaata. Kanaafu, mee hiika fi maalummaa jechoota kanniin haa qo’annu.
Qulqullinna (Xahaaraa) jechuun- wanta xurii ta’ee, jibbisisaa fi nama miidhu ofirraa oofu ykn deemsisuudha. Ishiin qulqullinna eeggatti yommuu jennu xurii fi wanta jibbisisaa ofirraa kaasti jechuu keenya. Qulqullinni bakka lamatti qoodama.
1ffaa- Qulqulinna wanta ijaan mul’atu- kuni xahaaraa ifaa ijaan mul’atu fi qaamolee miiratin hubachuu danda’aniidha. Fakkeenyaf, bishaan yoo homaa itti hin makamiin qulqullinna qaba jenna.
2ffaa- Qulqullinna Keessaa- kuni keessa namaati fi qalbiin kan wal qabatuudha. Yoo namni waan badaa yaadu fi hojjachuu dhiise, “qalbiin isaa qulqulluudha” jedhama.
Najaasaa yommuu jennu immoo mataa isaatiin wanta qulqulluu hin taane, badaa fi nama miidhu danda’uudha. Najaasanis bakka lamatti qoodama. Isaaniis, najaasaa ijaan mul’atu kan qaama fi uffata namaa tuqu. Fakkeenyaf, fincaan, sagaraa fi kkf najaasadha. 2ffaa- najaasaa keessaa ijaan hin mul’anne kan qalbii fi sammuu namaa tuquudha. Fakkeenyaf, shirkii, yaada badaa, dilii (cubbuu) garagaraati.
Najisa jechuun immoo wanta najaasaadhaan faalameedha.
Mee wantoota armaan olii sadan fakkeenyaan haa ilaallu.
Bishaan uumamaan qulqulluu (xahaara)dha. Yommuu fincaaniin walitti makamu najisa ta’a. Asitti fincaan najaasadha. Bishaan erga fincaaniin walitti makame booda najisa jedhama.
Haaluma kanaan, namni yommuu dhalatu qalbii fi sammuun isaa qulqulluu ta’ee dhalata. Yommuu amantii fi yaanni badaan sammuu fi qalbii isaa keessa seenu najisa ta’a. Haalli, amallii fi adeemsi isaa kan bade ta’a. Kanaafi, kaafirri nafseen isaa kufriin waan xurooftef najisa taati. Garuu qaamni isaa yoo najaasan ijaan mul’atu isa hin tuqin qulqulluudha.
Mu’mini immoo hojii badaa yoo hojjate, mutanajjis (nama qulqullu najaasan tuqe) ta’aa malee, akka kaafiraa guutumaan guututti najisa hin ta’u. Fakkeenyaf mu’minni zinaa yoo raawwate, najaasan isa tuqee jechuudha. Kanaafu, najaasa kana tawbaa, istighfaara fi hojii gaggaariin ofirraa qulqulleessuf tattaafachu qaba. Yoo akkana godhe, gara qulqullumaatti ni deebi’a.
Jechi biraa hiika najaasatti dhiyaatu jecha “rijs” jedhuudha. Jechi Rijs jedhu Qur’aana keessatti irra deddeebi’ame ni dubbatama. Rijs jechuun wanta fokkuu, shirkii, taabota gabbaruu, adabbii, kufrii fi kkf. Yommuu namni wanta fokkuu hojjatu, rajis (gadhee) jedhama.
Namni yommuu najaasan ijaan mul’atu isa tuqu bishaan qulqulluun of dhiqa. San booda nama qulqulluu ta’a. Haaluma kanaan qalbii namaa yommuu najaasan cubbuu/badii tuqu, tawbaa, istighfaara fi hojii gaggaariin qulqulleessan. Ta’uu baannan, badiin qalbii isaa haguugun jireenya keessatti dukkanni fi adabbiin akka isatti bu’u sababa ta’a. Seenaa keessatti ummanni Luux badii guddaa hojjachuun beekkamu. Nabii Luux (AS) fi maatiin isaa namoota badii irraa of qulqulleessaniidha. Qur’aanni seenaa isaanii akkana jechuun nutti hima:
“Luuxinis yommuu ummata isaatiin jedhe [yaadadhu]: “Sila isin badii fokkataa addunyaa irraa eenyullee isin hin dursin raawwattuu? Dhugumatti isin fedhii saalaatiif jecha dubartii dhiistanii dhiiratti dhuftuu! Dhugumatti isin ummata daangaa darboodha. Deebiin ummata isaas, “Magaalaa keessan keessaa isaan baasaa; dhugumatti isaan namoota of-qulqulleessaniidha.” jechuu malee homaa hin turre. Isaa fi maatii isaa [adabbii jalaa] ni baraarre. Garuu niitin isaa warra [adabbii keessatti hafan] keessaa taate.” Suuratu Al-A’raaf 7:81-83
Ummanni Luuxi badii eenyullee isaan hin dursin hojjataa waan turaniif addunyaa irraa dugugamanii badan. Niitin Nabii Luux ummatatti wanta badaa akka hojjatan waan akeeka turteef ishiinis isaan waliin badde. Garuu Luuxi fi maatiin isaa hafan, namoota badii irraa of-qulqulleessan waan turaniif adabbii cimaa jalaa ni baraaraman. Haaluma kanaan, seerri Rabbii kan hin jijjiramne waan ta’ef, Rabbiin Olta’aan namoota badii irraa of qulqulleessan addunyaa fi Aakhiratti azaaba (adabbii cimaa) irraa ni baraara ykn nagaha baasa.
“Ergasii, Ergamtootaa Keenyaa fi kanneen amanan nagaha baafna (ni baraarra). Akka kanatti mu’mintoota (warroota amanan) nagaha baasun Nu irratti haqa. ” Suuratu Yuunus 10:103
Najaasan gurguddaan namni irraa fagaachu qabuu fi yoo najaasan kuni isa tuqe dafee kan ofirraa qulqulleessu qabu, kanneen armaan gadiiti. Najaasan kanniini kabaa’ira zunuub (Badii gurguddaa) jennaan.
Najaasaan kunniin sadarkaadhaan wal caalu. Najaasaan hundarra badaan shirkii, kufrii fi nifaaqa. Shirkii jechuun Rabbiin waliin waan biraa gabbaruudha. Fkn, Nabiyyoota, Malaykota fi kkf gabbaru (waaqefachuu). Kufrii jechuun haqa mormuu, itti amanuu diduu fi irratti of tooludha. Nifaaqa jechuun waan badaa ykn kufrii of keessatti dhoksuun waan gaarii ykn Islaama mul’isuudha.
Kabaa’ira Zunuub (Badii Gurguddaa)
1-Rabbitti kafaruu fi Isatti waa qindeessu-kufrii fi shirkii
2-Lubbuu namaa haqa malee ajjeesu
3-Sihrii (falfala)
4-Salaata dhiisu
5-Zakaa dhoowwachuu
6- Osoo danda’uu hajjii dhiisu
7-Uquuqul waalidayn (haadha abbaaf tola oolu diduu fi isaan miidhu)
8-Ribaa (dhala) nyaachu
9- Qabeenya yatiima haqa malee nyaachu
10-Rabbii fi Ergamaa Isaa (SAW) irratti kijiba dubbachuu
11- Ramadaana uzrii ykn hayyama tokko malee hiiku
12-Dirree waraanatti yommuu diinatti dhiyaatan waraana irraa dheessu
13-Zinaa (Sagaagalummaa) raawwachuu
14-Hogganaan namoota isa jalatti bulan gowwoomsu, cunqursuu, isaan miidhu
15-Khamrii (alkooli) dhuguu, osoo nama macheessu baateyyu. Fkn, biiraa dhuguun badii guddaadha.
16-Boonu, of-dhaadachuu, Of tuuluu fi of dinqisiifachuu
17- Ragaa sobaa bahuu
18- Saalli wal fakkaatu lama wal-qunnamti saalaa raawwachu (homosexuality). Fkn, dhiiraa fi dhiira
19-Dubartoota qulqulluu zinaan maqaa xureessu
20- Qabeenya booji’ame, Baytul Maali fi zakaa irraa dhoksaan hatu- Baytul maal-Mana qabeenyi hawaasaa itti kuufamu
21- Qabeenya namootaa kijibaan fudhachuun zulmii (miidhaa) hojjachuu
22- Hanna
23- Karaa muruu- kana jechuun shiftaa ta’uun namoota karaa deeman irraa qabeenya isaanii saamu ykn isaan ajjeesu
24- Sobaan kakachuu
25- Dubbii isaa caalaa keessatti kijiba baay’isuu
26- Nafsee ofii galaafachuu (ajjeesu)- Badii hundarra gurguddaa keessaa tokko
27- Abbaa murtii badaa
28-Haadha warraa irratti kan hin hinaafne- badii akka zinaa haati manaa yommuu raawwattu akka gaaritti ilaalun cal’isuu
29- Dubartiin dhiira of fakkeessu, dhiirri dubartii of fakkeessu
30- Muhallil wa muhallil lahu
31-Rakkoo ykn uzrii tokko malee baktii, dhiigaa fi foon booyye nyaachu
32-Fincaan irraa of qulqulleessu dhiisu
33-Gibira sassabuu
34-Ar-Riyaa (na argaa)
35- Khiyaanah (ganuu)
36- Addunyaa argachuuf qofa jedhanii beekumsa amantii barachuu fi beekumsa dhoksuu
37-Mannaan (tola namaaf oolan namatti lakkaa’un of dhaadachuu)
38- Qadara kijibsiisuu
39- Wanta namoonni dhoksaan haasawanii fi namni biraa akka beeku hin barbaanne, osoo isaan hin beekin suuta dhageefachu. Fkn, mana isaanii jala taa’un wanta isaan dubbatan gurratti guuru.
40- Abaarsa baay’isuu
41-Amiira (hogganaa) ofii ganuu
42- Raagdu fi urjii ilaalun nama wanta fagootti adeemsifamu dubbatu dhugoomsu
43- Dubartiin abbaa manaa ishii irratti finciluu (nushuuz)
44- Rahimummaa kutuu
45- Uffataa, dhaaba manaa fi kkf irratti suuraa ruuhii (lubbuu) qabu kaasu
46- Namoota wal lolchisiisuuf dubbii oli gadii oofu (namiimah)
47- Yeroo firri du’u dubartiin mardoo buusun garmalee iyyitee booyu fi boqoo ofii rukutu
48-Sanyii namaa maqaa badaan tuquu
49- Baghiy (daangaa darbuu)
50-Seeyfin bahuu fi namoota shirkii fi kufrii gaditti badii gurguddaa hojjatan kaafira jechuun labsuu-Kana jechuun Muslimootatti duulu fi kaafira isaaniin jechuu
51-Muslimoota rakkisuu fi isaan arrabsuu
52- Awliyaa’ota Rabbii rakkisuu fi isaanitti diina ta’uu- Awliyaa’ota jechuun warroota dhugaan amananii, wanta Rabbiin itti ajaje hojjatanii fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisaniidha.
53-Surree lafarra harkisuu
54- Dhiirri hariira fi warqii uffachuu fi dirachuu
55-Gabrichi bulchaa isaa jalaa sokkuu, ilmii abbaa isaa jalaa sokkuu fi kkf
56- Rabbiin ala wanta biraatif qaluu
57- Mallattoo ykn daangaa lafaa jijjiruu- daangaa lafaa dhiibuu
58- Sahaabota arrabsuu
60- Gara jallinna namoota waamu ykn karaa (sunnaah) badaa namootaf baasu
61- Rifeensa mataatti rifeensa artifishaali qabsiisu, ilkaan jidduu babal’isuu fi niqisaata hojjachuu fi hojjachifachuu
62- Sibilaan obboleessa isaatti aggaamachuu
63-Abbaa isaa malee nama biraa akka abbaatti waamachuu
64-Waa alaamefachuun milkii ilaallachuu- Fkn, sinbiroon gara mirgaatin yoo dabarte, waan gaaritu na qunnama; gara bitaatiin yoo dabarte immoo waan badaatu na qunnama jedhanii yaadu.
65-Meeshaa warqii fi meetii irraa hojjatamee keessatti dhuguu
66- Mormii baay’isuu- sobaan mormuu, nama yakka hojjate “Inni kana hin hojjanne” jedhanii mormuufi, amantii keessatti beekumsa malee falmuu
67- Safaraa fi madaala keessatti hanga hir’isuu
68-Tooftaa Rabbii irraa nageenyi namatti dhagahamuu
69- Rahmata Rabbii irraa abdii kutuu fi garaa murachuu
70- Kan tola namatti oole tola isaa waakkachuu- homaa naaf hin goone jechuun tola isaa waakkachuu
71-Qumaari taphachuu
72- Al-Masjidul Haraam keessatti jallinna fi badii hojjachuu
73- Uzrii tokko malee jum’aa dhiisun adda salaatu
74- Muslimoota basaasuu fi hanqinna dhoksaa isaanii ifatti baasu
Badiwwan gurguddaan lakkoofsan hangana jedhanii murteessun ni ulfaata. Kanneen armaan olii badii gurguddaa hangafoota ta’an hayyoonni Islaamaa Qur’aanaa fi hadiisa keessaa walitti qabaniidha. Garuu hiika badii gurguddaa beekun salphatti badii gurguddaa fi xixiqaa akka addaan baafatan nama taasisa. Badii gurguddaa yommuu jennu badii addunyaa tana keessatti adabbii seera Islaamaa (haddii) nama adabsiisu, fakkeenyaf, kan akka zinaa, ajjeechaa fi kkf. Yookiin Aakhiratti adabbii fi dallansuun kan waadaa galame ykn iimaana namaa kan diigu. Yookiin nama badii san hojjatu Ergamaan Rabbii (SAW) kan abaaran. Najaasa gurguddaa kanaa gaditti badiin xixiqooleen ni jiru. Garuu badii xixiqoolee kanniin irra deddeebi’anii yoo hojjatanii fi yoo irraa tawbatu dhiisan, gara badii guddaatti nama geessa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) nama badii gurguddaa irraa fagaate, badii xixiqoolee akka araaramuuf waadaa galee jira:
“Badii Gurguddaa irraa dhoowwamtan yoo irraa fagaattan, badiwwan [xixiqoo] keessan isin irraa haaqnee seensa kabajaa (Jannata) isin seensifna.” Suuratu An-Nisaa 4:31
Namni badii gurguddaa armaan olii keessatti yoo kufe, adabbii cimaaf saaxilamu danda’a. Kanaafu, karaan hundarra gaariin adabbi cimaa jalaa itti bahan tawbaadha. In sha Allah, kutaa itti aanu keessatti waa’ee tawbaa ni ilaalla.
Guduunfaa
➥Namni jireenya keessatti gammachuu barbaadu akkuma qaamaa fi uffata ofii najaasaa irraa eegu qalbii fi sammuu ofii najaasa irraa eegu qaba.
➥Najaasan bakka lamatti qoodama.Isaaniis:1ffaa-Najaasaa ijaan mul’atu.Fkn, fincaan, sagaraa fi kkf. 2ffaa-Nijaasaa keessaa (spiritual impurity) ykn najaasaa ijaan hin mul’anne. Fkn, shirkii, kufrii, nifaaqa, badii gurguddaa fi xixiqaa kanaa gadi jiran. Najaasan kunniin qalbii fi sammuu namaa faalun nafsee namaa najisa taasisu.
➥Najaasan kunniin qalbii irra yoo bu’ee fi dafanii yoo hin qulqulleessin, qalbii haguugun haqa akka hin argine nama taasisa.
Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: Yommuu namni dhugaan amane badii hojjatu, tuqaan gurraattin qalbii isaa irratti ni mul’atti. Yoo tawbatee badii san dhiisee fi Rabbiin irraa araarama kadhate, qalbiin isaa ni qulqulloofti. Garuu badii hojjachuu yoo itti fufe, tuqaan gurraattin ni dabalti. Suni “Raana” Rabbiin Kitaaba Isaa keessatti dubbateedha: “Haa dhorgaman! Dhugumatti Wanti hojjataa turan qalbii isaanii haguuge.” Suuratu Muxafifin 83:14 (Sunan Ibn Maajah 4244)
Raana jechuun badiin badii irratti dabalamuun qalbii namaa haguugu fi gurraachessudha.
➥ Namni badii irraa yoo qulqullaa’e kabajaa argata. Yoo badii irraa of qulqulleessu dhiise immoo ni salphata. Qur’aana keessatti:
“Namni ishii(nafsee ofii badii irraa) qulqulleesse dhugumatti milkaa’e.
Kan ishii (nafsee ofii badiin) xureesse dhugumatti hoonga’e.” Suura Ash-Shams 91:9-10
Namni baditti erga taree booda hojii gaggaarii hojjachuu fi tawbaan of qulqulleessee nama milkaa’u fi gammadu ta’uu danda’a. In sha Allaah akkaataa itti tawbatanii fi wantoota tawbaa irratti nama gargaaran walumaan ilaalla.
Kitaabban Wabii
Ibtilaa’ul Iraadati bil Iimaani wal-Islaami wal-Ibaadati– Fuula 121-144, Abdurahman Hanbakah
Kabaa’ir– Imaamu Zahabi


text:
Gareen seera tumtoota Yunaayitid Isteeits ka paartiilee lamaanii jalqaba baatii kanaa pirezidaantii Taayiwaan Tsai Ing-wen waliin kan wal argan yoo ta’u, kunis Chaayinaa waliin waldhabdeen cimaan ennaa uumamett Kongireesii Yunaayitid Isteetis biraa odolattii kanaaf deeggarsa taasise isa boodanaa agarsiisa.
Odu gabaastuun VOA Katherine Gypson miseensota jila kanaa waliin waa’ee nageeny Yunaayitid Isteetisii fi deeggarsa dinagdee Taayiwaan ijaalchisee mariisistee jirti.
Jilli Kongireesii paartiilee lamaanii doorsisa Chaayinaa irraa dhufuun walqabatee hariiroo gadi fagoo akka qabaatu gaafachaa jiraachuun deeggarsa Taayiwaan haaromfame ka biroo ti.
Daawwannaan dhiyeenyaa kun imala seena qabeessa Naansii Peloosiitti aansee ti. Kunis waggoota 25 keessatti afaan yaa’ii mana mareen daawwannaa geggeessame isa jalqabaa ture. Miseensi jiloota sanaa tokko VOAf akka himanitti adeemsi Yunaatid Isteetis yeroon itti jijjiiramu amma jedhan.
Bulchiinsi Baayiden gurgurtaa meeshaa waraanaaf kan oolu doolaara Biliyoona $1.1 torban darbe Taayiwaaniif kan raggaasise yoo ta’u, kunis Chaayinaa biraa battala mormii dhaqqabsiisee jira.
Bulchiinsi Baayidan torban darbe Taayiwaanitti meeshaa waraanaa doolaara biiliyoona 1.1 akka gurguramu raggaasiseera – kunis Chaayinaa irraa balaaleffannaa saffisaa argamsiiseera.


text:
Addunyaa irratti lakkofsa du’a dubartootaa fi da’immanii yeroo da’umsaa uumamu gad cabsuuf yaalii gaggeefamaa jiruun,Itiyoophiyaanis bara darbe duula wal fakkaataa gaggeesitee turte.
Mata duree duula kanaaf kennameen” Haati kam iyyuu dhaloota haaraa argamsisuuf lubbuu ofii dhabuu hin qabdu” kan jedhu ture. Kanas dubartootaaf tajaajiila eegumsa fayyaa ilaalchisee hubannaa akka argatan gochuun, yeroo ulfaa fi da’uumsaa booda kunuunsa argachuu qaban akkasumas rakkoo du’a dubartootaa hordofsisan ilaalchisee ogeessotaan baruumsa kennuun ture.
Itiyoophiyaan biyyoota Afrikaa kanneen duutii haadhaa fi daa’immanii yeroo da’umsaa itti heddumaatu keessaa tokko yoo taatu, kanas hanqisuuf hojjataa jirti.
Biiroo fayyaa oromiyaatti itti aanaa itti gaafatamaa kan ta’an Dr. Taayee Toleeraa rakkoo kana hambisuuf bifa jabaan irratti hojjatamaa kan jiru ta’uu ibsan.
Guutuummaa gaaffii fi deebii kanaa MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
Intalti Dubraa Yoo Dhalatte Biqiltuu 111 Dhaaban
Addunyaa tana yoo gad fageenyaan ilaallu wantoota garagaraa heddu xiinxaluu dandeenya. Seerri biyyoota garii nama kofalchiisa, kan garii ammoo nama rifachiisa. Kan nama gammachiisus hin dhabamu. Amalli dachii tanaatis garaagarummaa qaba. Wanti biyya tokkotti jaalatamu biyya birootti kan jibbamu ni jira. Akkaataan jireenya biyyoota tokko tokkoo ulfaataa yoo tahu kanneen jireenya gaarii qabanis hedduudha. Walumaa galatti adunyaa bifa garagaraa qabdu keessa jirra. Teknolojiin wal qabatee, wanti nama fayyadu hedduun dhufeera. Akkasuma kan hammeenya qabus jira. Barruu tana keessatti qabxiilee addaa addunyaan teenya qabdu isinii dhiheessina.
Iswiizarlaand keessatti bineensa Giinii Pig jedhamu tokko qofa kophaa isaa mana keessatti kunuunsuun dhoorkaadha.
Bineensonni haala jireenyaa garagaraa qabu. Kanneen kopha kophaa jiraatan akkuma jiran, warri hoomaan jiraatanis hedduudha. Kanneen keessaa uumamni Giinii Pig jedhamu warra hoomaan jiraatu keessaa isa tokko. Uumamni kun yeroo isaa irra hedduu hiriyyaa waliin taphatuun dabarsa. Waliin sooratan, waliin oliifi gad deeman. Sababa kanaaf fakkaata mootummaan Switzerland bineensa kanaaf jecha seera addaa kan baase. Namni bineensa kana magaalaarraa bitatuu barbaade, tokko qofa bituu hin dandayu. Yoo xiqqaate lama bitee gara manaa deebi’uu qaba. Namni lama osoo manaa qabu tokko jalaa du’e ammoo isa tokkicha qabatee dhaqee kan biraa tokko itti dabalee deebi’uu qaba. Walumaa galatti, Giinii Piig tokko qofa mana keessa kaayanii kunuunsuun Iswiizarlaand keessatti dhoorkaadha.
intalti dubraa Yoo dhalatte biqiltuu 111 dhaaban.
Waan ilmi namaa haalaan barbaadu keessaa tokko ilmoo argachuudha. Daa’ima argachuun badhaasa guddaadha. Haa tahuu malee akka carraa tahee addunyaa guutuu keessatti ilma dhiiraa argachuun akka badhaasaatti ilaallama. Namni intalti isaaf dhalatte ammoo gammachuu heddus hin qabu. Warra Rabbiin rahmata godheef yoo taate malee waan kana irratti namni hedduun rakkoo qaba. Keessattuu Indiyaa keessatti dubartoonni haakima dhaqanii wanti ulfaayan dubra tahuu yoo beekan ofirraa baasu. Indiyaa keessatti intalti ba’aa jiruuti jedhanii amanan. Haa tahuu malee gandi Piplaantrii jedhamtu tan kutaa Rajastaan keessatti argamtu, intalaaf kabajaa addaa qabdi. Garuu kunis waanuma karaa salphaan dhufee miti. Hoogganaa ganda sanii kan ture namni tokko intalti isaaf dhalatte takka jalaa duute. Kun heddu isa gaddisiise. Intala isaa tan duute tanaaf heddu booye. Booda garuu seera addaa baase. Intaltis akkuma dhiiraa badhaasa Rabbiiti. Kanaafuu intalaaf bakka kennuu qabna jedhee seera tume. Seerri sunis intala dhalatte hundaaf biqiltuu 111 dhaabuudha. Haala Kanaan eega seerri kun bara 2006tti karaa godhamee as, biqiltuun 400,000tti dhihaatu maqaa joollee dubraa haarawa dhalataniitiin dhaabameera. Ammas seerri kun hojii irra oolutti jira.
Ameerikaa keessatti dogoggorri yeroo wal’aansaa raawwatamu lubbuu lammiilee heddu galaafatuudhaan sadarkaa 3ffaa irratti argama.
Doktoroonni beekumsa Rabbi isaanii kenneen lubbuu nama hedduu baraaruudhaaf tattaaffatu. Rabbiin ogummaa isaanii Sababaa godhee namni hedduunis harka isaaniitti fayyeera. Haa tahu malee faallaa Kanaatiin namoonni du’anis hedduudha. Akkuma nama wal’aanan sanitti, sababa dogongoraatiinis namni hedduun du’utti jira. Akka gabaasa Yunivarsiitii John Hopkiinsitti; wagga waggaan namoonni 250,000 ol tahan sababa dogongora wal’aansaatiin lubbuu isaanii dhabu. Dhaabbileen biraa ammoo lakkoofsa kana gara kuma 400 ol guddisu. Akkuma hundattuu dogongorri wal’aansaa kun lubbuu lammiilee Ameerikaa galaafatuudhaan sadarkaa 3ffaa irratti argama. Hubadhaa! Ameerikaan biyya guddinaan sadarkaa duraa irratti argamtu. Biyya guddatte tana keessatti lamiileen biyyattii kuma 250 ol tahan sababaa dogongora wal’aansaatiin waggaa waggaan lubbuu isaanii dhabu. Kan biyyoota guddinarra jiranii hoo hangam taha laata? San Rabbumti haa beeku.
Sooftii ykn tishuu oomishuuf jecha guyya guyyaan muka 27,000 tahutu cirama
Sooftiin ykn tishuun meeshaa haalaan dachii tanarratti barbaadamu keessaa isa tokko. Akka addunyaatti namni tishuu kana fayyadamu dhibbeentaa 30 qofa tahus, guyyaa tokkotti tishuu miiliyoona 83 tahutu oomishama. Muka Kilograama 500 tahurraa tishuu maraa 800 qofatu oomishama. Kanaafuu maraa miiliyana 83 oomishuuf muka kuma 27 tahutu guyya guyyaan cirama. Qorannoon mootummaa Kaanaadaatiin godhame akka mul’isutti, bara 1996 irraa kaasee tishuu oomishuuf jecha bosona hektaara miilyoona 11 tahutu mancaafame. Manca’iinsi bosonaa ammoo addunyaa tana gaaga’ama guddaaf saaxilutti jira. Ummanni islaamummaa hin qabne wayta hammaama seenan bishaaniin hin dhiqatan. Kanaaf tishuun ykn sooftiin isaan biratti haalaan barbaadamaa tahe. Osoo namni dachii tanarra jiru hundi yeroo hammaama seenu bishaaniin dhiqatee, silaa bosonni jiruu lubbu qabeeyyiitiif akkaan barbaachisaa tahe kun hin manca’u. haalli qilleensa addunyaatis akka ammaa kanatti hin hammaatu ture.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Donald Trump musliimota US seenaniif duruu as jiraataa jiran irratti qorannaan addaa akka geggeessamu yaada dhiyeessuu isaaniif kana dura qeeqamanii jiran. Jechi isaanii cimaa ta’e kun erga haleellaan shororkeessotaa paris fi Califonia irratti raawwatee as deggersa guddaa qabaatee ture.
Kaleessa immoo yaadi isaan dhiyeessan xiqqoo karaa kan gad dhiisee fi faallaa heera US jechuun White House beeksisee jira.
Afaan yaa’iin mana maree bakka bu’ootaa US Paul Rayan yaadi Trump dhiyeessan amala Ameerikaa akka hin ta’in hubatanii jiran.
Giti isaanii kaadhimamaan presidentii Republikaantichi Ted Cruz yaada Trumpin ni mormu garuu qeequu irraa of qusatan.
Trump Ameerikaaf ilaalcha kennuuf daangaa keenya eegsisuuf ka’uu isaanii nan deggera jedhan. Demokratonni US fi kanneen biroon yaadi Trump akkuma finxaaleyyiin barbaadan biyyattii addaan qooduu mala jechuun akeekkachiisan.
Naannoo addunyaatiis ergaan Trump kun faallaa dimokraasii, loogii sanyii kan oofu madaala kan hin qabaanne ta’uutu ibsamaa jira. Keessumaa biyyoota Musliimaa keessaatti illee mormii geessiseera. Michuu US kan taate kan akka Turkey biraa qeeqa dhaqabsiisee jira.
Musliimonni miliyoona ja’a ta’an Ameerikaa keessa kan jiraatan ennaa ta’u irra hedduun isaanii lammiiwwan biyya kanaa ti. IS-tti duluuf malli isaa musliimonni US akka hin seenne ugguruu dhaan miti. kun dhiittaa mirga namaa fi faallaa dimokraasii ti. Rakkoo kan uume Islaama utuu hin taane, finxaalessummaa dha jedhan. Hoogganaan dhimmootii mirga namaa kan Tokkummaa Mootummoota Zeid Raad al-Hussein yaadi Trump dhiyeessan walumaa gala itti gaafatamummaan kan itti hanqate jedhan.


text:
= Hajji jechuun Mana Rabbii (Beeytii) dhufaan Zayyaruudha
= Hajjiin Arkaana Islaamummaa kheessaa Rukinii tokko
= Hajjiin Umrii Namaa guutuu kheessatti Al tokko qofa namarratti Dirqama taati
= Hajjiin Qulqulluun Badii tee irraa akka gaafa Garaa haadha teeti ti baatutti si deebifti
= Hajjiin Qulqulluun Galanni isiidhaa Jannata Rabbiiti
= Hajjiin Qabeenya namaa kheessatti sababa barakaa taati
Sharxii Hajjiin Nama irratti dirqama taatuun waa jaha (6)
1. Islaama ta’uu
2. Aqlii (Sammuu) qabaachuu maraatumarraa
3. Buluuga (umriin isaa gahuu ) daa’ima kan hin taane
4. Bilisa ta’uu Gabrummarraa
5. Dandeettii qabaachuu. Waa lama of kheessaa qaba kunis
a) fayyaa qabaachuu
b) Qabeenya qabachuudha
6. Yeroon Hajjii (ji’oonni) hajjii gahuudha.
/////Akrkaanni Hajjii Afur (4) //////
Arkaana jechuun Wanta yoo isa dhiisan dalaggaan sun fayyaa hin taaneedha hamma wanta sana argamsiiftutti malee
1. Al-Ihraamu (Harramachuudha)
2. Arafa dhaabbachuu
3. Xawaa Beeytii (Xawaafa ifaadaa)
4. Sa’ayii(Safaa fi Marwaa gidduu Arreeduu )
////Waajibban Hajjii Torba (7)/////
Waajiba jechuun wanta yoo isa hojjachuu dhiifte bakka sana wanta birootiin ofirraa bakka buustuudha
1. Miiqatarraa Harramachuu
2. Arafa dhaabbachuu hanga Aduun dhiitutti
3. Halkan iidaa Muzdalifa buluu
4. Jamraa (boolloo) darbachuu
5. Rifeensa ofii Haaduu ykn gabaabsuu
6. Halkanoota Ayyamaa-Tashiiqii Mina buluu
7. Xawaafa Dhaammannaa(xawaaful- Wadaa’i)
Jamraan (boolloon) darbatan sadi
1. Jamratul Aqabaa (khubraa)
Guyyaan isii darbatan ganamaa gaafa iidaa erga Aduun baatee (guyyaa 10 ffaa) jechuudha
Dhagaa (xir’acha torbaan darbatta
#Hub guyyaa kana boolloo tana qofatu darbatama
Guyyaa 11 -12- 13 immoo yeroon isii darbatan yeroo Aduun sammuu isii irraa dabdeedha (ba’ada Zawaal)
2. Jamratul-Wasxaa( boolloo gidduu) guyyaan isii tana darbatan erga Aduun Sammuu isii irraa dabdeen booda guyyaa 11-12 – 13. Dhagaa (xir’acha) torba torbaan guyyaa hundaa darbatan
3. Jamralu-Sugraa (boolloo xiqqoo)
Guyyaan darbannaa isiidhaa 11- 12 – 13 erga Aduun Sammuu irra dabdeen booda Dhagaa (xir’acha) torba torbaan darbatani
Rabbiin warra ittiin fayyadamu nu haa taasisu
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
Dimokraasiin Yunaayitid Iseetis keessaa erga waggoota dhiyoo as akkaan dadhabaa adeemuu, kanaafis prezidaantiin biyyattii Doonaald Traamp ol aantummaa seeraa irratti dhiibbaa kaa’uu isaan itti fufuunsaan geggeessaa jiran, gaazixeessummaa dhugaa irratti hundaa’e balaaleffachuu isaanii fi qajeelfamootaa fi ulaagaalee dimokraasii irra daddarbuu isaaniitu komatama jechuu dhaan Freedom House beeksisee jira.
Yunaayitid Isteetis keessa kan maadheffate gareen kan mootummaa hin ta’in kun dimokraasii ilaalchisee gabaasa isaa waggaan akeekkachiisa kenneen biyyoota dimokraasiin isaanii yeroo keessa abbootii irreen dhuunfatame waliin wal fakkaata jedhee jira.
Gareen kun sadarkaan walabummaa Ameerikaa akka agarsiistutti biyyattiin amma iyyuu ulaagaa sadarkaa addunyaatti wayyawaa dha jedha. Garuu dimokraasiin ishee akkaan dahabaa adeeme. Haalli Yunaayitid Isteetis yeroo ammaa dimokraasii Ameerikaa sadarkaa GrIkii, Krooshiyaa fi Mongolia-faa irra kaa’e. Kaannen dimokraasii gaarii qaban kan akka Germany, Ferensaay fi Briteen faatiin gad jechuu dha.


text:
Youtube seera haaraya baasen Gibira 24% isinirraa sassaaba jedha
Dhaabbanni Google hojjattoota Youtube irraa kan Ameerikaan ala jiranirraa TAX (Gibira) sassaabuf deema. Google dhaabbata Ameerikaa guddaa yemmuu ta’u tajaajiloota hedduu kenna. Tajaajila isaa keessa tokko Youtube dha. kana dura Google gibira (Tax) kan sassaabu warreen Ameerikaa keessa taa’anii Youtube irra hojjatan qofarraa ture.
Amma garuu Mootummaan haaraan dhimma gibiraa ilaalchisee Google waan gaafateef, Google’s ajaja kana guutuf jecha Addunyaa guutuu irraa warreen Youtube waliin hojjatan Gibira akka kafalan nan taasisaa jedha.
Gibirri sassaabamu kuniis hanga 24% gaha. Gibirri kun akka siif hir’atu, ykn yeroo tokko tokko osoo hin kafalin hafuuf hanga May 31,2021tti foormii gibiraa sirraa barbaadamu galchuu qabda. (yeroo tokko tokko osoo hin kafalin hafuu jechuun hordoftoota Ameerikaa irraa yoo hin qabaatin jechuudha).
Yoo foormii sirraa barbaadamu guuttee submit goote, Hordoftoota Ameerikaa qofaarraa Galii argattu 24% sirraa murama. Fakkeenya; Ati baatii March kana 100$ Ameerikaa irraa argatte yoo tahe, kanarraa 24$ sirraa murama. kan biyyoota biroo sirraa hin muramu.
Yoo osoo foormii hin guutin hafte Galii biyya hundaa (worldwide) argattu irraa 24% dirqamaan sirraa murama. kana jechuun 100$ dalagde yoo tahe 76$ si gaha. 500$ dalagde yoo tahe 380$ si gaha. Kanaafuu; dhimmi Gibiraa kun hanga May 31tti waan turuuf (Baatii 2 fi walakkaa) Yeroo kana keessatti hanga danda’ameen foormii sirraa barbadamu submit akka gootu si gorsina.
Foormii guutuf ‘Adsense > Payments‘ sarara jalqabaa irratti siif rarraafamee jira. (Fkn, suuraa sii gadiitin argatta)
- Erga yeroo tokko submit gootee irra deebin waan hin jirreef dursa waan sirraa barbaadamu hunda qalbeeffadhu.
Hubannoodhaf: Youtube maamiloota isaa (creators) ta’aniin duraanuu maallaqa argamu irraa gargar godhata. Youtube 45% fudhataa Ati 55% fudhatta. Kuni haaraya mitii waan baramaadha. Guyyaa Youtube irra hojjachuu eegaltu walii galtee (agreement) siif dhihaatee akka mallatteessitu si gaafatu. Ati har’a nama Youtube irraa galii argatu yoo taate sanada walii galtee siif dhihaate sana beektetiis haa tahuu osoo hin beekin mallatteessitee jirta.
Youtube Galii Ati argattu irraa 45% fudhachuun ni malaafi? gaaffii jedhuuf akka keenyatti ni malaaf Sababni isaa sihiifi Abbootii qabeenyaa (warra beeksisa raabsu) kan walitti fide Youtube dha. Youtube jechuun immoo website/App salphaa tahe tokkoo miti. Hojjattoota hedduus of keessaa qaba.
Maallaqa Ati hojjattu hunda Youtube kee (Analytics) keessatti arguu dandeessa. Garuu namoota biroo agarsiisu seerri Youtube ni dhorka. yoo barbaadde kan si gahu 55% qofa nama agarsiisi siin jedha. Kanaafi yeroo hedduu maallaqa Youtube muratu malee kan siif hafe Hojjatte jedhamtee ilaalamta, Atiis hangasuma hojjadhe jetta.
Gibira kanaan booda Dhugaa jiru:
Maallaqa Ati carraaqxee argattu keessaa Youtube waliin gargar godhattan yoo jenne, kana irratti gibirri haaraya dabalame yoo ta’e, Fkn, 100$ yoo hojjatte 55% fi 26% sirraa muramnaan kan si gahu 29$ qofaadha. Kuni Channel gurguddaa irratti dhiibbaa uumuu baatus, Channel xixiqqaa irratti hedduu dhiibbaa qaba.


text:
Gareen Mirga Dhala-namaaf falmu, Human Rights Watch, Mootummaan Saawudii Arabiyaa --- godaantota lammiwwan Itiyoopjhiyaa dhibba hedduu biyya isaa keessa jiraatan, kanneen haga dhuma baatii Hagayyaatti otuu hin galmaa’iin biyyaa baasuuf karoora baafate akka dhaabu gaafatee jira.
Hiyumaan Raayits Waachitti, Qorataan mirga dhala-namaa gameessi ka biyyoota Gaanfa Afrikaa – Feeliks Hoorn, godaantonni kun yoo gara biyya irraa baqataniitti deebifamaniif yaaddoon isaan qaban amansiisaa akka tahe dubbatan.
Yoo gara biyya irraa baqatan – gara Itiyoophiyaatti deebisaman, ajjeechaan, hidhaa fi dararaan akka isaan mudatuu malu dubbatu – jechuun, Raadiyoo Sagalee Ameerikaa, Tajaajila Gaanfa Afrikaaf kan ibsa kennan – Feelix Hoorn, “namni mootummaa cunqursaa jalaa baqatee dhufee, gara biyya irraa baqatteetti deebi’uu sodaatte, dahannaa yokaan eegumsa sadarkaa Addunyaa argachuuf mirga qaba” – jedhu.
Yeroo ammaa kana, lammiwwan Itiyoophiyaa kuma dhibba afurii haga kuma dhibba shanii ta’an tu Saawudii Arabiyaa keessa jiraata. Kanneen keessaa ka mootummaa biyyattiitiin galmeessamee jiru baay’ee xiqqoo dha.
Sawudiin, yeroo dheeraadhaaf biyya lammiwwan Itriyoophiyaa cunqursaa dheessan itti baqatan taatee ka jirtu yoo tahu, bara 2015 yeroo mormiin farra-mootummaa bulchiinsa naannoo Oromiyaa keessatti bal’inaan ka’ee irraa jalqabee lammiwwan kuma kurna hedduutti lakkaawaman tu gara sanatti dheessee jira – jedha – dhaabbatichi mirg dhala-namaa sadarkaa Addunyaa, Hiyuumaan Raayits Waach.
Ammaan dura, bara 2013, Saawudii Arabiyaan lammiwwan Itiyoophiyaa gara biyya isheetti baqatan 160,000 deebisuu ishee dubbata, Hiyumaan Raayits Waach.
Mootummaan Itiyoophiyaa gama biraan lammiwwan isaa biyyoota alaa irraa deebi’an ka simatu dubbata. Lammiwwan deebi’an irratti miidhaa geggeessa – ka jedhames ni haala. Hoogganaan Biiroo Koomiyunikeeshinii Mootummaa Itiyoophiyaa, Nagarii Leencoo, Mootummaan isaanii baqattoota deebisaman sana simachuuf ka qophaawaa jiru ta’uu dubbatu. “Mootummaan mirga lammiwwan isaa kabajchiisuuf hojjetaa jira. Nagaan gara biyya isaaniitti deebi’uu isaanii mirkabeessuuf gurmuun hojii tokko hundeessamee jira” jedhu.