text:
Arsii
Arsiin godinaalee Oromiyaa keessa isa tokko. Maqaan godinaa kan moggaafame ummata Oromoo Arsii ilma Booranaa irraahi. Ummatni Arsii baayyinnaan naannoo Baalee fi Arsii keessa jiraatu.
Dangaa Godina Arsi
Kibbaan - Baale
Kibba Dhihaan - Sabaa, Sablammoota fi Ummattoota Kibbaa
Kaaba Dhihaan - Shawaa Bahaa
Kaaban - Mootummaa Naannoo Affaar
Bahaan - Harargee Dhihaa
Abbaa Taayitaa Istaatistiksii Itoophiyaa akka gabaasetti bunni tonii 2198 ta'u gara dhumaa bara 2005 akka aanaa kanatti oomishama. Kunis gabaasa Abbaa Taayitaa Bunaa fi Shayii Itoophiyaa irraa fudhatame. Kuni immo basii 1.9% Arsi yoo ta'u, Itoophiyaafi immo basii 0.97% ta'a. Magaalaa guddoon Arsii Asalla yoo ta'u, lafonni biraa Arsii kessatti argaman kan akka Abomsa fi Asasa jedhamani ni jiru.
Dimoograafii Ummata ArsiiEdit
Baay'ina ummataa 3,135,686 - dhiira 1,557,984 fi dubartoota 1,577,702. Dhibbeentaan 12.3% (386,707) kan ta'an [[magaalaa]]tti galu. CSA 2005
Ballina - 23,724.44 sq Kiloomeetirii
Tuuta'insa Ummataa - 132.17 ummata sq Kiloomeetirii tokkoon.
Akka gabaasa [[ Caamsaa ]] - 24, 2004 Meemorandamii Baankii Addunyaatti ummata keessaa dhibbeentaan 4 elektiriikii fayyadama.
Kuufama karaa konkolaataa - 45.0 kilometers per 1000 square kilometers, Nami baadiyyaa tokko giddugaleessa heektaara lafaa 1.2 yoo qabaatuu fi horii hanga 1.1. Dhibbeentaan 84 ijoollee fudhatamte mana barumsa sadarkaa tokkoffaa baratan yoo ta'an, parsantii 22% immoo mana barumsa sadarkaa lammaffaa keessatti argamu. Parsantiin 17% lafa Arsii Busaan qabamaniiru, garuu tokkolleen tisiisa Tsetse fly jedhamtuun hin qabamne.
Aanaalee Godina Arsii (Asallaa)Edit
- ↑ 1.0 1.1 "Oromia zones". Archived from the original on 2019-09-19. Retrieved 2020-08-10.


c: text/html

text:
Lammiiwwan Itiyooopiyaa Libanon keessa turan 337 galmeen imalaa qophaa’eefii gara biyya ofiitti akka deebi’an taasisameera.
Har’a Beeruutii kan ba’an lammiiwwan Itiyooophiyaa kun gara biyya ofiitti deebi’uuf kana dura doolaara 550 baasanii kan turan yoo ta’u maallaqi isaanii guutummaan deebi’uufii isaa Libanonitti kan argamu waajjira qoonsilaa Itiyoophiyaa VOAf ibsee jira.
Gama biraan sochiin har’aa kun haala adda addaan kanneen rakkoo keessa jiranii fi lammiiwwan biyya ofiitti deebi’uu barbaadanniif abdachiisaa ta’uu koreen hoji raawwachiistuu hawaasa Itiyoopiyaa Lebanon keessaa ibsaniiru jedha gabaasi Abebayehu Gebeyehu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rabbitti Amane-Kutaa 1ffaa
Alhamdulillahi wa salaamun alaa ibaadihillaziina-sxafaa (Faaruun hundi kan Rabbiiti. Gabroottan Isaa kanneen Inni filate irratti nageenyi haa jiraatu). Hundeen amantii inni guddaan Rabbii Tokkichatti amanuudha. Amantiin namaa sirrii kan ta’u yoo Rabbii Olta’aatti shakkii tokko malee dhugaan amananiidha. Ta’uu baannan, namni jireenya isaa soba irratti ijaara. Rabbitti amanuun fixrah (uumama qulqulluu) nama hundaa keessa jiruudha. Garuu yeroo dhiyoo kana keessatti wantoonni nama rifachiisan argamaa jiru. Awroppaa irraa jalqabuun biyyoota biraatti babal’ataa kan jiruudha. Wanti nama rifachiisu kunis, “Eetisim (Ilhaad)” wanta jedhamuudha. Eetisimiin kuni “Rabbiin hin jiru, wantoonni kunniin ofiin argaman” jechuun labsa. Wanta ijaan mul’atu kana malee wanti ijaan hin mul’anne biraa hin jiru jechuun lallabu. Dhugumatti yaanni akkanaa yaada nama hollachiisu fi sodaachisuudha.
Namoonni yeroo duri, wanta biraa Rabbiin waliin haa gabbaranii malee Rabbiin subhaanahu wa ta’aala akka jiru sirritti amanu. Kanaafi, waamichi (daaw’aan) ergamtoota guddaan Rabbii Tokkicha gabbaruutti waamudha malee Rabbiin akka jiru mirkaneessu miti. Sababni isaas, ummanni isaanii Rabbiin Guddaan akka jiru ni amanu. Garuu wanta biraa Isa waliin gabbaru. Namni yeroo ammaa jiraachu Khaaliqa kaadu, hangam sadarkaa salphinna isa gadi aanutti akka tare argisiisa. Qaroominni inni odeessu mushrikoota durii gadi akka ta’u isa taasise. Na’uuzubillahi minal-khizlaan (Salphinna irraa Rabbiin tiikfamna).
Yoo meeshaa beekumsaa hin hidhatin eetisimiin kuni namoota iimaanni isaanii cimaa hin ta’in haree deemuni danda’a. Eetisimiin kuni keessumattu dargaggootaa fi shamarran yuniversitii keessa jiran jidduutti garmalee babal’ataa kan jiruudha. In sha Allah, ragaalee ifaa dhiyeessun yaada eetisimii haala salphaan diigun ni danda’ama. In sha Allah torbiwwan ykn ji’oota muraasaaf ragaalee ifaa gara Rabbiin Guddaan jiraachu akeekan Qur’aana, sammuu fi uumama sirrii irraa ni ilaalla.
1-Argama Kawnii (Yuniversi)
Kawni (yuniversi) jechuun wantoota uumamaan nu marsaniidha. Kanneen akka samii, dachii fi wantoota isaan keessa jiraniidha. Jechi “kawn” jedhu jecha “kaana” jedhu irraa kan horsifameedha. “Kaana” jechuun “Ta’e” ykn “argame” jechuudha. Kanaafu, Kawn jechuun wanta argame ykn argamuudha[1]. Yuniversiin nu marsee jiru kuni wanta argame ykn uumame akka ta’e amantiin, saayinsiinii fi filoosofiin ni mirkaneessu.
Filoosofi irraa ka’uun mee dhugaa kana amantiin wal-qabsiisuun haa ilaallu. Filoosofin akkana jedha: sammuun namaa wantoota jiran ilaalchisee filannoo sadii fudhachuu danda’a. Filannoo sadan kanniini ala wanta biraa fudhachuu hin danda’u:
1ffaa-Waajibul Wujuud (Jiraachun isaa dirqama kan ta’e)
2ffaa– Jiraachus kan danda’u, dhabamuus kan danda’u
3ffaa- Mustahiil (Gonkumaa ta’uu ykn jiraachu kan hin dandeenye)
Akkuma beeknu wanti tokko argamuuf kan isa argamsiisu jiraachu qaba. Yoo wanti isa argamsiisu hin jiraatin, wanti suni jiraachu ykn argamuu hin danda’u. Samii, dachii fi wantoonni isaan lamaan keessa jiran jiraachus dhabamuus kan danda’aniidha. Saayinsin yeroo ammaa samii fi dachiin dhoo’insa guddaa booda akka argaman ni dubbata. Ammas, gara baduutti ykn barbadaa’utti deemaa akka jiran ni haasawa. Kanaafu, samii, dachii fi wantoonni isaan lamaan keessa jiran wanta argamaniidha. Wanti argamu kuni immoo Kan isa argamsiisutti hajama. Kanaafu, Khaaliqni samii fi dachii uumee jiraachu qaba. Jiraachun Khaaliqaa (Uumaa) dirqama kan ta’eedha (Waajibul wujuud). Yoo Inni hin jiraatin samii fi dachiin argamuu hin danda’an.
Tuqaalee sadan yommuu gabaabbinaan ibsinu kana fakkaata: Yuniversiin jiraachus dhabamuus kan danda’uudha. Jiraachun Khaaliqaa dirqama kan ta’eedha (waajibul wujuud). Rabbii Tokkicha waliin Rabbiin biraa jiraachun Mustahiil (Gonkumaa ta’uu kan hin dandeenyedha). Ammas, wanti duraan hin jirre gonkumaa ofumaan argamuu hin danda’u. Mee tuqaalee kanniin Qur’aana irraa haa ilaallu:
“[Rabbiin] Argamsiisaa samii fi dachiiti. Yeroo dhimma wayii murteesse, wanti Inni isaan jedhu, “Argami (ta’i)” qofa; yeroma san argama (ta’a).” Suuratu Al-Baqara 2:117
Kana jechuun samii fi dachii Kan argamsiise Rabbii Olta’aadha. Wanta tokko akka argamu yoo murteesse, “ta’i” jedhaan. Wanti sunis yoosu ta’ee argama.
Asitti wanti hubannu, Rabbiin argamsiisaa samii fi dachii erga ta’ee, samii fi dachiin wanta argaman ykn uumamaniidha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala ilmoon Isaaf gonkumaa ta’uu akka hin dandeenyee fi gabbaramaan biraa Isa waliin akka hin jirre haala kanaan ibsa:
“Rabbiin ilma hin godhanne. Isa waliinis gabbaramaan tokkoyyuu hin jiru. [Osoo jiraatanii] silaa gabbaramaan hundi waan uume fudhatee deema. Gariin isaanii garii irratti olta’uu turan. Rabbiin waan isaan itti fakkeessan irraa qulqullaa’e.” Suuratu al-Mu’minuun 23:91
Gabbaramaa (ilaah)-god. Kanaafu, Rabbiin waliin gabbaramaan biraa jiraachuun mustahiil (wanta gonkumaa hin taanedha).
Samii, dachii fi wantoonni isaan lamaan keessa jiran kan argaman ta’uu mee jechoota hayyoota filoosofi keessaa muraasa haa ilaallu:
Falaasfaa fi hayyuun herreegaa Dekaart (Descarte) jedhamu akkana jedha:
“Ani kan argameedha. Eenyutu na argamsiise? Eenyutu na uumee?… Ani ofiin of hin uumne. Kanaafu, Khaaliqni na uume jiraachu qaba. Khaaliqni (Uumaan) kuni jiraachun Isaa dirqama kan ta’e ta’uu qaba (waajibul wujuud). Khaaliqni kunis Rabbii waan hundaa uumedha.[2]”
Hayyuun herregaa fi Fiiziksii kan ta’e Pasikaali (Pascal) akkana jedha:
“Ani dhalachuun dura osoo haati tiyya duute silaa ani argamuu hin danda’u. Kanaafu, ani waajibul wujuud miti (jiraachun kiyya dirqama kan ta’e miti). Kanaafu, Jiraataan jiruun tiyya irratti hirkattu jiraachu qaba. Innis Rabbiidha.[3]”
Jechoota Ijoo: Azaliyyah-jechuun jalqaba kan hin qabne yeroo hundaa turaa kan ta’e[4].
Yuniversi- jechuun dachii, samii fi wantoota isaan lamaan jidduu jiran hunda
Filannoo Lama jidduu
Takka azaliyyah yuniversi kanaatti takkaa immoo azaliyyah Khaaliqaatti amanuu malee filannoo biraa hin qabu. Sababni isaas, kan isa argamsiisu osoo hin jiraatin wanta duraan hin jirre irraa wanti tokko ofiin argamuun sammuun namaa wanta hin fudhanneedha.
Yuniversiin kuni azaliyyah jedhanii amanuun jireenyi fi wantoonni isa keessa jiran hiika akka dhaban taasisa. Loojiki jireenyaas kan faallessuu fi diigudha. Saayinsin yeroo ammaa yuniversiin jalqaba akka qabu nuuf mirkaneessee jira. Umriin dachii waggoota biliyoona haganaati. Umriin aduu hangana jechuun dubbata. Samii fi dachiin walitti kan maxxanan turan. Ergasii dhoo’insa guddaan addaan bahan. Dhoo’insa kanas Big Bang jechuun moggaasu. Yeroo kutaa gadi aanaa keessa jirru heeliyemii fi haydiroojiinin uumama aduutiif gahee ol’aanaa akka taphatan barataa turre. Kanaafu, yuniversiin jalqaba kan hin qabnee yeroo hundaa turaa ta’uu danda’aa? Jalqaba akka qabuu saayinsin ni mirkaneessa. Gara badiinsaatti (barbadaa’utti) deemaa akka jirus saayinsin ni mirkaneessa. Kanaafu, yuniversin azaliyyah ta’uu hin danda’u. Kana jechuun jalqaba kan hin qabne yeroo hundaa kan taruu miti.
Filannoo lamaan armaan olii keessaa filannoon tokko erga kufee fi soba ta’uu erga mirkanaa’e, filannoon lammataa haqa shakkii wayitu hin qabne akka ta’ee ifa naaf ta’a. Filannoon lammataa kunis Khaaliqa azaliyy ta’e, Danda’aa, Beekaa, Ogeessa fi wanta barbaade kan uumu ta’etti amanuudha. Khaaliqni jalqaba kan hin qabne yeroo hundaa turaadha.
Yuniversiin jalqaba kan qabuu fi argamaa erga ta’e, kan isa jalqabuu fi argamsiisu jiraachu qaba. Wanti duraan hin jirre tokko ofumaan argamuu danda’aa? Wanta tokko hojjachuuf ykn uumuuf xiqqaate xiqqaatu dandeetti fi beekumsi barbaachisaadha. Fakkeenyaf, telefoona (mobaayilii) hojjachuuf dandeetti fi beekumsi barbaachisaadha. Beekumsaa fi dandeetti malee osoo telefoona kan hojjatan ta’ee silaa namni hundu ni hojjata. Inuma telefoonnu mataa ofiitiin of hojjatti. Garuu dandeetti fi beekumsa waan barbaachisuuf gonkumaa of hojjachuu hin dandeessu. Kanaafu, yuniversiin kuni wanta duraan hin jirree fi jalqaba kan qabuudha. Wanti duraan hin jirre kuni immoo beekumsa, dandeetti fi fedhii hin qabu. Kanaafu, ofiin of uumuu ykn argamsiisuu danda’aa? Takkamaan sammuun “Ofiin of uumuu ykn argamsiisu hin danda’u” jechuun yoosu hubata. Kanaafu, yuniversiin kuni erga ofiin of hin argamsiisne kan isa argamsiisu jiraachu qaba. “Kan yuniversi kana argamsiisee fi uumee Rabbii jalqabaa fi dhuma hin qabnedha.” jedhee fudhachuu malee sammuun filannoo biraa hin qabu. Filannoo biraa yoo barbaade, gonkumaa hin argatu.
Dubbiin erga akkana ta’ee sheyxaanni dhufuun akkana jedhee namatti hasaasu danda’a: “wanta kanniin Rabbitu uume. Rabbiin hoo eenyutu uumee?” Rakkoo kana karaa adda addaatin furuun ni danda’ama.
1ffaa– Akkuma Rasuulli (SAW) jedhan, “Sheyxaanni tokkoo keessanitti dhufuun ni jedha ‘Kana eenyutu uume? Kana eenyutu uume? Hanga Gooftaa kee eenyutu uumee?jedhutti (ni gaafata)’ Yommuu bakka san gahu, Rabbiin irraa eeggumsaa haa barbaadu. Yaada akkanaa haa dhiisu.” (Sahiih Al-Bukhaari 3276)
A’uuzu billahi mina sheyxaani rajiim (sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin tiikfama” jechuun Rabbii guddaa irraa eeggumsa barbaadu danda’a. Akkasumas, Suuratu An-Naas qara’uu danda’a.
2ffaa- Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jalqaba kan hin qabne yeroo hundaa jiraataadha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala jalqaba waan hin qabneef kan Isa uumutti hin hajamu. Wanta jalqaba qabutu Uumatti hajama. Kan jalqaba hin qabne akkamitti uumatti hajamaa?
3ffaa-Osoo Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumatti hajamu ta’ee, silaa uumaan sunis uumaa biraatti hajama. Ammallee uumaan sunis uumaa biraatti hajama. Akkanatti uumaan uumaa biraatti hajamuun hanga dhuma hin qabneetti deema. Kuni immoo wanta sammuudhaan fudhatama hin qabneedha. Kanaafu, Rabbiin dura homtu hin turre. Inni jalqabaa fi argamsiisaa waa hundaati. Sammuun keenya Rabbii yeroo hundaa Jiraataa, jalqabaa fi dhuma hin qabne hubachuu irraa dadhabaadha. Kanaafi, Rasuulli (SAW) shayxaana Rabbitti haa maganfatu, yaada san irraa haa garagalu jechuun dhaaman.
Tolee, hundi keenyaa dhalachuun dura kan hin jirre turre. Ergasii ni argamne. Nuu fi wantoonni yuniversi keessa jiran jiijjirama keessa darbu. Du’aa fi jiruun, argamuu fi baduun nuu fi isaan ni qunnama. Kanaafu, duraan kan hin jirre turre. Mataa keenyaan gara namaatti jijjiramuu dandeenyaa? Dhangalaa’an dadhabaan mataa ofiitin nama ija, gurra, afaan fi qaamoolee biro qabuu ofiin ta’uu danda’aa? Yookiin immoo namni biraa nu uumuu danda’aa? Gonkumaa kuni hundi ta’uu hin danda’u. Kanaafu, Rabbii Khaaliqa ta’e, yeroo hundaa jiraataa ta’etu nu uume. Qur’aana keessatti akkana jedha:
“Sila isaan osoo wanti isaan uumu hin jirre uumaman moo isaanumatu uumtotaa?” Suuratu ax-xuur 52:35
Kana jechuun isaan duraan kan hin jirre erga turanii san booda akka argaman haa ilaalan. Argama isaaniitiif uumaan osoo hin jiraatin ofumaan dhabama irraa gara argamaa jijjiraman moo isaantu ofiin of uumoodhaa?
Ifaan ifatti, wanti hin jirre tokko Uumaa malee ofumaan gara argamaatti jijjiramu hin danda’u. Ammas, ifaan ifatti ofiin of uumuu hin danda’an. Carraan ta’uu (possibility) lamaan kuni erga kufanii, carraa tokko qofatu hafa. Innis, Khaaliqatu isaan uume[5]. Khaaliqni kuni yeroo hundaa jiraataa fi kan badiinsi Isa hin dhaqqabneedha. Rabbiin ni jedha:
“Yeroo hundaa Jiraataa gonkumaa hin duune irratti hirkadhu. Faaruu Isaatiniis Isa [faarsii] qulqulleessi. Badii gabroota Isaa keessa beekuu keessatti Isumatu gahaadha.” suuratu Al-Furqaan 25:58
Kitaabban Wabii:
[1] Aayatul Kawniyyatu Diraasatu aqdiyyati-fuula 23, Abdulmajiid bin Muhammad Wa’alaani
[2] Baraa’hiin wa adillatul Iimaaniyyata-fuula 126, Abdurahmaan Habanka
[3] Madda olii fuula 126
[5] Madda olii fuula 129-135
[4] https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D8%A3%D8%B2%D9%84%D9%8A%D8%A9/


text:
Rakkoo nageenyaa Walloofi Shawaa Kaabaatti mudateen 'namoonni 80,000 ol buqqa'an'
Lola torbee tokkoon dura naannoo Amaaraa Godina Shawaa Kaabaafi Godina Addaa Saba Oromootti mudateen namoonni hedduun lubbuu dhabuun hedduunis qe'eerraa buqqa'aniiru.
Iddoowwan lolli kuni itti adeemaa ture keessaa godina addaa Saba Oromoo keessatti kan argamtu aanaan Jiillee Dhummuugaa ishee tokko.
Bulchaan aanichaa Obbo Jamaal Hasan BBC'tti akka himanitti, lola aanichatti torbee tokkoo oliif tureen gandootni aanichaa hedduun abiddaan gubachuun namootni kuma 40 tahan qe'eerraa buqqa'aniiru.
"Rakkoo hamtuu keessa jirra. Akka aanaa keenyaatti namni 40,000 buqqa'ee jira.
Kan ragaa of harkaan geenye: namni 67 du'e, namni 114 madaa'eera. Gandoota saddeet keessaa manneen 815 gubatan," jedhan.
Namoonni madaa'an kunneenis, sababa ammaan dura Hospitaala keessatti namoonni sababa eenyummaa isaanitiin ajjeefamanii turaniif, sodaa sanarraa kan ka'e yaala gahaa argachaa akka hin jirres himan.
Bulchaan Godina Shawaa Kaabaa (Naannoo Amaaraa) Obbo Taaddasaa Gabretsaadiq gamasaaniin rakkoo dhalateen namoonni lubbuu dhaban hagam akka ta'an hanga yoonaa akka hin beeknee fi kanneen buqqa'an garuu 41,000 kan caalan ta'uu himan
''Lakkoofsa namoota du'anii hagam akka ta'e gareen qoratu bobbaafamee qorannaarra jira.
Kanneen buqqa'an hanga ammaa kan harka keenya gale garuu naannoo namoota 41,600ti. Kanneen mana firaatti baqatanii jiranis waan jiraniif lakkoofsi kun dabaluu danda'a.''
Namoonni qe'ee isaaniirraa buqqa'an kunneenis rakkoo hammaataa keessa jiraachuu eeran Obbo Jamaal.
"Uummata buqqa'e kanaaf hanga ammaatti namni gargaarsa fideef homtuu hin jiru. Qotee bulaan ofumasaatii waan qabu walitti guuree walgargaaraa jira. Qaamni mootummaa maal keessa jirtan jedhee gaafatus hin jiru. Garuma rabbiitti iyyachaa jirra." jedhan
Obbo Taaddasaan ammoo rakkoo dhalate booda koree furmaata fidu tokko hundeessuun, lammiilee kunneen akka deggeraman hojjechaa jirra jedhan.
''Shawaa Roobit, Axaayyee fi Efraataa keessatti nyaata dhiyeessurraa eegalee gargaarsi adda addaa namoota miidhamaniif kennamaa jira. Hojiin tasgabbii uumuus hojjetamaa jira.''
Haata'u malee tibbanas naannoowwan kanneen akka Axaayyee, Maajatee, Dhummuugaa fi kaan keessatti dhukaasi dhagahamuu hin dhiisne jedhan Obbo Taaddasaan, kunimmoo hawaasa keessatti sodaa guddaa uumeera jedhan.
''Darbee darbee dhukaasi ni jira. Har'umallee Efraataa Gidim keessa dhukaasi tureera. Dhukaasa nama rifaasisuuf dhukaafamuudha. Raayyaan Ittisa Biyyaa bakka dhukaasi kun dhukaafame deemuun akka ilaale quban qaba.''Obbo Jamaal gamasaaniin uummanni qe'eesaarraa buqqa'e manneen barnootaa fi masjiida, akkasumas iddoowwan garagaraatti faca'ee qubatee jira jedhan.
Haala amma aanaa isaanii keessa jiru yeroo himanis, "Dhukaasni rasaasaa dhaabbatee jira. Ta'usimmoo waraanni naannawa keenya kana marsee qubsiifamaa jira. Waan kuni qophii lolaa waan fakkaatudha.
Humnoonni addaa naannoo Amaaraas aanaa keenya keessaa bakka hin bahintu jira. Bakki hanga ammaa reeffa kaasuun hin danda'amnes jira. Haalli jiru ammas yaaddessaadha," jedhan.
Akka Obbo Taaddasaan himanitti ammoo namoonni buqqa'an kunneen Shawaa Roobit, Ganda Wuhaa, Efraataa, Axaayyee, Mahaalmeedaa, Dabrabirhaan fi naannawa kanatti faffaca'anii qubatanii jiru.
''Sababa walitti bu'iinsa kanaan tajaajilli geejjibaa gufatee kan ture amma deebi'us, garuu darbee darbee dhukaasni waan jiruuf sodaa guddaatu jira, kanaaf ammoo qaamni nageenyaas eegumsa gochaa jira,'' jedhan Obbo Taaddasaan.
Rakkoo amma mudateef hawaasni furmaata waaraa barbaada kan jedhan Obbo Taaddasaan, furmaati kunis kan dhufu marii fi waliigaltee hawaasaatiin jedhan.
''Gama keenyaan garee rakkoo qoratee adda baasu galchinee jirra. Naannoonis garee tokko ergeera. Kanaafuu gareen naannoorraa ergame godinaalee waldhaban lameen waliin ta'uun furmaata waaraa ni fida jennee abdanna.''


text:
Prezidaantiin Yukireen Volodimiir Zeleniskii ibsa guyyaa guyyaan dhageessisaniin akka jedhanitti senetiin Yunaayitid Isteetis gargaarsa biyya isaaniif kennamu raggaasisuun hooggana cimaan maal akka ta’e kan ibsuu fi waliin taanee walabummaa eegsisuuf illee ni gumaacha jechuu dhaan kamisa kaleessaa dubbataniiru.
Gama biraan ministeerri dhimma alaa Yunaayitid Isteetis Antonii Biliinken kaleessa ibsa kennaniin bulchiinsichi deggersa waraanaa itti dabalaa doolaara miliyoona $100 Yukireeniif ni gumaacha jedhan.
Deggersi sunis meeshaa waraanaa fagoo irraa furguggifamu fi konkolaattota isa baatan 18 akkasumas raadaarii meeshaalee gurguddaan bakka dhukaafamu adda baasu kan of keessaa qabu ta’uu dubbi himaan Pentaagoon Joon Kerbii beeksisaniiru.
Ministeerri ittisaa Raashiyaa kamisa kaleessaa akka beeksisetti, loltoonni Yukireen dhibbaan laka’aman itti dablaa kan marfamee jiru warshaa sibilaa Mariipuul keessa jiru Azoovstaal cinatti argaman harka kennuu isaanii fi kunis torban kana lakkoobsa isaanii 1,730n ga’ee jira.
Koreen fannoo diimaa addunyaa illee loltoota Azovistaal keessaa ba’an galmessaa jiraachuu beeksise.
Angawoonni Yukireen lakkoobsa loltoota Yukireen harka kennatan kan Raashiyaan beeksiste hin mirkaneessine. Yukireen loltoota hidhaman wal jijjiiruuf akka ta’e abdatti, gareen qorannaa Raashiyaa ijoon akka jedhetti immoo yoo isaan siivilota irratti yakka hojjetan ta’e qorachuuf akka ta’e beeksisee jira.
Loltoonni kun qabamuun kan ibsame magaalaa namoota 430,000 qabdu Maripool kan andaara galaana Azoov gama kaabaa jirtu keessatti. Kunis weerara Raashiyaa kan baatilee sadii keessatti milkaa’ina Mooskoo isa guddicha jedhameera.


text:
Tafsiira Suuratu Luqmaan-Kutaa 12
Dandeetti fi Beekumsa Rabbii Keenyaa
Dhugumatti Rabbii guddaan alatti halkanii fi guyyaa kan fidu ni jiraa? Yeroo halkanii ykn guyyaa irraa sa’aati takka kan hir’isuu ykn dabalu ni jiraa? Aduu fi ji’a Kan naannessu Isaan ala kan biraa jiraa? Kuni hundi guddinna dandeetti fi beekumsa Isaa agarsiisu. Mee kana bal’innaan haa ilaallu:
“Rabbiin halkan guyyaa keessa akka seensisu, guyyaas halkan keessa akka seensisu, aduu fi ji’a akka laaffise hin arginee? Hundu hanga yeroo murtaa’e adeemu. Ammas, Rabbiin wanta isin hojjattan keessa beekaa akka ta’e [hin beeknee?]” Suuratu Luqmaan 31:29
“Rabbiin halkan guyyaa keessa akka seensisu, guyyaas halkan keessa akka seensisu” Kuni hiika lama qabaachu danda’a:
1ffaa-Tokko yommuu dhufuu kan biraa ni deema. Fuula dachii irratti halkanii guyyaan akka wal hordofan ni argina. Akkuma isaan lamaan keessaa tokko jihaa (toora) tokkoon diriruun jihama saniin kan biraa ni suntura. Akkuma isaan lamaan keessaa tokko jihaa tokkoon dhokatuun, kan biraa immoo jihama saniin ni mul’ata.[1] Fakkeenyaaf, ganama subii gara bahaatin guyyaan mul’achuu eegala, halkan immoo jihama bahaa kanaan dhokachu eegala. Kuni wal keessa seensisuudha.
2ffaa-Yeroo garii sa’aati guyyaa dabaluun halkan keessa seensisa. Kanaafu, guyyaan ni dheerata. Yoo guyyaan dheerate, sa’aati halkanii irraa ni fudhataa jechuudha. Yeroo biroo immoo sa’aati halkanii dabaluun guyyaa keessa seensisa. Kanaafu, halkan ni dheerata. Yoo halkan dheerate, sa’aati guyyaa irraa ni fudhata jechuudha. Kanaafu isa keessa seene jechuudha.[2]
Taaten kuni biyyoota baha jiddu galeessaa fi Awrooppaa keessatti baay’ee kan mul’atuudha. Yeroo bonaa guyyaan ni dheerata. Gara sa’aati 18 ykn san caalaa ta’a. Halkan immoo ni gabaabbata. Sa’aati 6 ykn sani gadi ta’a. Yeroo gannaa immoo faallaa kanaati. Halkan ni dheerata guyyaan ni gabaabbata.
“aduu fi ji’a akka laaffise” kana jechuun faayda uumamtootaatiif jecha aduu fi ji’a akka fedhii Isaatiif ajajamanii fi socha’an taasise. Aduu fi jiyni akkuma fedhan kan deeman osoo hin ta’in sirnaa fi karaa Rabbiin isaaniif kaa’e irra ajaja Isaatiin adeemu. Kanaafi, itti aanse ni jedha: “Hundu hanga yeroo murtaa’e adeemu.” Kana jechuun aduu fi jiiyni hanga yeroo murtaa’e gahanitti deemu itti fufu. Yommuu yeroon murtaa’e kuni dhufu, adeemsi isaanii ni dhaabbata. Kuni Guyyaa Qiyaamati. Yeroo sanitti aduun ni maramti, jiyni ifa dhaba, gandi addunyaa ni xumurama, gandi Aakhirah immoo ni jalqabama.[3]
“Ammas, Rabbiin wanta isin hojjattan keessa beekaa akka ta’e [hin beeknee?]” Kuni akka jecha Rabbii olta’aa:
“Sila Rabbiin wanta samii fi dachii keessa jiru akka beekuu ati hin beekne?” (Suuratu Al-Hajj 22:70)
Namni tokko osoo akkana jedhe: Rabbiin halkan guyyaa keessa akka seensisu, aduu fi ji’a laaffise karaan ittiin beekan qaamolee miiratiini. Kana ijaan arguun nan beeka. Garuu “Ammas, Rabbiin wanta isin hojjattan keessa beekaa akka ta’e [hin beeknee?]” jedhu keessatti karaan kana ittiin beekaniin maalidhaa? Wanta miiraan argan moo odeefanoo dhugaa ta’eedhaa?
Deebiin: shakkii hin qabu, odeefannoo dhugaa ta’eedha. Rabbiin wanta nuti hojjannu keesso isaa akka beeku nuti ni beekna. Sababni isaas, Inni kana nutti beeksisee jira. Inni hunda caalaa dhugaa kan dubbatuudha. Akkasumas, adabbii warra Rabbiin faallessanii fi mindaa warra Isaaf ajajamanii waan arginuuf karaa miiraa mul’atuunis kana ni beekna. Bu’aa Rabbiif ajajamuu nafsee namaa keessatti argamuu, akkasumas bu’aa badi nafsee nama keessatti argamu irraayyis kana ni beekna. Namni mu’mina ta’e ma’asiyaa irraa bu’aan badaan nafsee isaa keessatti ni argama. Inumaa namni gariin qomni isaa garmalee dhiphata, sababni kanaa maal akka ta’e hin beeku. Garuu sababni isaa ma’asiyaa isarraa dhokatteedha. Akkuma Nabiyyiin (SAW) jedhan: “Yeroo garii qalbii tiyya irratti huguuggin (dhiphinni) natti dhagahama; dhugumatti, ani guyyatti si’a dhibba Rabbiin araarama kadha.” Sahiih Muslim 2702
Gabaabumatti, “Ammas, Rabbiin wanta isin hojjattan keessa beekaa akka ta’e [hin beeknee?]” jedhu keessatti, karaa lamaan kana beekna. Isaaniis:1ffaa- odeefannoo dhugaa Rabbiin irraa dhufe. Kunis Qur’aanaa fi hadiisa sahiih ta’e keessatti wanta dhufeedha. 2ffaa-wanta ijaan arginuun- bu’aa hojii gagaarii ykn bu’aa hojii badaa irraa wanta arginuun Rabbiin wanta nuti hojjannu akka beeku ni hubanna.[4] (Nama hojii gaarii hojjate Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa qalbii isaa keessatti tasgabbii buusa, fuula isaa ni ibsa. Nama hojii badaa hojjate immoo qalbii isaa keessatti dhiphinnaa fi sodaa darba, fuula isaa irratti dukkana godha. Kanaafu, karaa kanaan Rabbiin wanta nuti hojjannu hunda akka beeku ni hubanna.)
Wanti Rabbii olta’aa gadiitti gabbaramu (waaqefatamu) hundi baaxila
“Suni waan Rabbiin haqa ta’eef, wanti isaan Isaa gadiitti kadhatan immoo baaxila (soba), ammas waan Rabbiin Ol’aanaa, Guddaa ta’eefi.” Suuratu Luqmaan 31:30
Kana jechuun halkan keessa guyyaa seensisuun, guyyaa keessa halkan seensisuun, aduu fi ji’a laaffisuun sababa Rabbiin haqa ta’eefi. Kana jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aala dhugaan kan jiruudha, haqaan Kan gabbaramuudha.[5] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa waan jiruuf halkan dhufee guyyaan deema, aduu fi jiiyni karaa isaanii qabatanii adeemu. Sababni isaas, Rabbiin ala guyyaa fi halkan kan fiduu ni jiraa? Isaan ala aduu fi jiiyni karaa isaanii irra akka deeman kan taasisu ni jiraa?
Kana hunda kan hojjatu erga Isa qofa ta’e, Kan haqaan gabbaramu qabu Isa qofaa jechuudha. “wanti isaan Isa gadiitti kadhatan immoo baaxila (soba)” Kana jechuun wanti namoonni Rabbiin alatti waaqefatanii fi kadhatan soba waan ta’eef halkanii fi guyyaa wal keessa seensisuu, aduu fi ji’a laaffisuu keessatti qooda wayiitu hin qaban.[6]
Asitti “wanti isaan kadhatan soba” jechuun wanti kuni wanta ibaadan isaaf hin malleedha. Ammas ibaadan isaaf godhamu faayda ykn gatii homaatu hin qabu.[7] Wanti namoonni Rabbiin alatti gabbaran halkan guyyaa keessa seensisuu hin danda’an, aduu fi ji’as karaa isaanii irra oofu hin danda’an. Kanaafu, wanta gabbaramu (waaqefatamu) hin qabneedha jechuudha. İbaadan isaaniif godhamus hojii gatii homaatu hin qabneedha.
“ammas, waan Rabbiin Ol’aanaa, Guddaa ta’eefi.” Kana jechuun sababa Rabbiin qofti wantoota hundaa ol ol’aanaa fi guddaa ta’eef halkan guyyaa keessa, guyyaa halkan keessa seensise, aduu fi ji’a laaffise. Halkanii fi guyyaa wal keessa seensisuun, aduu fi ji’a karaa isaanii irra deemsisuun ol’aantummaa fi guddinna Rabbii agarsiisu.
[1] Madda olii[2] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu Luqmaan, Ibn Useymiin- fuula 172, [3] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-11/760-763, Tafsiir Sa’dii-765 [4] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu Luqmaan, Ibn Useymiin- fuula 175 [5] Tafsiir ibn Kasiir-6/130 [6] Tahriir wa tanwiir-21/187 [7] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Suuratu Luqmaan, Ibn Useymiin- fuula 180


text:
Hogganoota Somaaliyaa giddutti wal amantaan dhabamuun gama siyaasaa fi nageenyaan jijjirama argame wal xaxaa godhe jechuun Somaaliyaatti jilli Tokkummaa mootummotaa Maaykil Keeting beeksisanii jiru.
Kanaaf hogganoonni federaalaa fi kan kutaa walii galuu qabu jedhu.Onkolooleessa tokko bara 2018 fullee keenyaa jalqabee waajiira gamasii qaban gadhisuuf ka jiran Keeting akka jedhanti caasaa nageenyaa, karoora ce’umsaa fi nageenya kan ilaaleen foyya’iinsii sadarkaa teknikaan argamuu ibsanii garu gama siyaasaan rakkoon waan jiruuf jecha dhimmi jiru gara fuul duraatti tarkaanfachisuun rakkoo ta’e jedhan.
Wanti rakkoo ta’e hafee jedhan yeroo filannoon dhiyaachaa jiru kanatti hogganoota biyyatti giddutti wal amantaa siyaasaa argamsisuu dadhabamuu isaati.
Gamnii hunduu walii galuu akka qaban kun ta’u baannaan haalli jiru hawaasa addunyaa fi michoota Somaaliyaa kan yaaddeessu ta’u akeekkachiisan.


text:
Godina Arsii Aanaa Ziwaay Dugdaatti balaa kirkira lafaa gidduu kana mudataa jiruun name 300 ol qe’ee akka baqate bulchiinsi aanichaa beeksise. Boonsoo Olii Itti Gaafatamaan waajjira siyaasaa VOA’f balaan ta’een kun irra deddeebiin torbee kana guutuuf mullataa akka jiru himan.
Obbo Boonsoo Olii; Aanaa Ziwaay Dugdaatti Itti gaafatamaa siyaasa aanaati. Kirkira lafaa Aanaa Ziwaay ganda Biitee jedhamu keessatti gidduu kana mullataa jiruun waan sodaanneef, jiraattonni ganda kanaa akka bakka ka’an taasisaa jirraa jedhu.
Angawi mootummaa Ziwaay Dugdaa Obbo Boonsoon sababuma kanaan namootni 300 ol qe’ee buqqa’anii akka jiran himanii bulchiinsi aanaas jara kana manneen barnootaa keessa qubsiisee jira jedhan. Dabalaniis kirkirri kun naannoo sanitti ka beekamu tahus, inni dhiyeenyaa kun garuu torbee kaasee walitti aansuun mullataa akka jiru ifoomsan.
Proofeeser Attaalaay Ayyelee; Yuuniversitii Finfinnee Damee Qorannoo Ji’oo Fiiziksii fi Hawaatti Itti gaafatamaa fi akkasumas ogeessa waa’ee kirkira lafaati. Waan gidduu kana Ziwaay Dugdaatti mudataa jira jedhame meeshaan kirkira lafaa biyyattii keessatti mudatu safaru hin agarree jedhu.
Yoo ibsanis, “Nubiratti, meeshaadhaan mullataa hin jiru, kun jechuun achitti homtuu ta’aa hin jiruu miti, mudatus nami akka qe’ee buqqahuuf waan geessisuu miti akka yaada kootti. Garuu nama achii kaasuun gaarii tahee, rakkoo biraaf nama saaxiluun gaarii mitiidha waan adda hin baaneef. Kanaaf odeeffannoowwan baayyeen ilaalamuu qabuu jechaa kiyya. Meeshaan nuti qabnu kirkira biyyattii keessatt itahu mara ni galmeessa, Finfinnee kaasee haga biyya alagaa ka jiru maraa galmeessuu dandaha” jedhu
Piroofeeser Attaalaay, Aanaan Ziwaay Itiyoophiyaa keessaa bakka kirkirri lafaa itti mudata jedhamee yaadamu keessa ka jirtu tahuus dubbataniiru.