text:
Kan prezidaantummaa Ameerikaaf filataman Joo Baayiden dhimma weerara vaayiresii koronaa fi yeroo ayyaana waggaa ilaalchisee roobii har’aa haasaa dhageessisuuf jiru.
Haasaan iisaanii kun ayyaanni guyyaa galataa Yunaayitid Isteetis kan lammiiwwan Ameerikaa maatii waliin dabarsuuf wal ga’anii fi hedduun immoo maatii ofii bira dhaqqabuuf imaltuuf daandii irra jiranitti. Garuu waggaa kana daariqi ykn infekshniin COVID-19 biyyattii guutummaa keessatti hammaachuun kan ka’e mootummaan federaalaa uummati akka manaa hin bane waamicha dabarsee jira.
Waajjiirri yeroo ce’umsaa Baayiden Lammiiwwan Ameerikaa ennaa ayyaana waggaa kana waliin ta’uun wareegama isaan baasaa jiran akkasumas rakkoo yeroo ammaa waliin ta’uun dabarsuu dandeenya kan jedhu irratti kan mari’atan ta’uu waajjirri yeroo ce’umsaa BaayidenKibxata kaleessaa Baayiden Yunaayitid Isteetis addunyaa irraa fagaachuu utuu hin taane addunyaa hoogganuuf qoophoofteett jechuu dhaan waggoottan arfan darbe kan aangoo gad dhiisaa jiran prezidaant Doonaald Traamp Ameerikaa dursina kan jedhu dhaadannoo isaaniitti kan quba qabu fakkaata. Amajjii 20 aangoo qabachuuf qophaa’aa ennaa jiranitti Baayiden biyyattiin diinota ishee dura dhaabbachuuf qophee dha malee michoota ishee ofi irraa fageessuuf miti jedhan. Safuu keenyaafis dhaabachuuf qophee dha jedhan. Waaltaa yeroo ce’umsa isaanii magaalaa jiraatan Wilmington Delweer irraa kan prezidentummaaf filataman Baayiden imaammata alaa ijoo fi angawoota nageenya biyyoolessaa ofii beeksisaniiru.
Kanneen kun jedhan Baayiden Ameerikaan michoota ishee waliin ennaa hojjetu cimtuu taati kan jedhu amantii koo ijoo mul’isa jedhan. Akkaataa kanaani walitti bu’iinsa waraanaa hin barbaachisne keessa utuu hin seenin dhugaatti nageenya Ameerikaa eegnee, diinota keenya dura dhaabannee shorokeessota danquu kan dandeenyu.
Bulchiinsa Tramp jalatti Yunaayitid Isteetis michoota ishee yeroo dheeraa irraa of fageessitee abboota irree kan akka hoogganaa Raashiyaa Prezidaant Vilaadimir Putin, kan Turkii prezidaant Recep Tayyip Erdogaanii fi hoogganaa kooryaa kaabaa Kim Jong Un waliin walitti siqeenya uummatte jedhan.
Baayiden akka jedhanitti Ameerikaan kan hooggantu fakkeenya humna nuti qabnu qofaa utuu hin taane humna fakkeenya ta’uun keenya qabuuunisi jedhan.
Angawoonni isaan muudan Waan bade suphuu qofa utuu hin taane dhaloota dhufuuf imaammata alaa Ameerikaa fi nageenya biyyoolessaaf waan beekuu barbaannu qofa utuu hin taane kan nuti beekuu qabnu nutti himu jedhan.
Tramp amma iyyuu injifannoo filannoo Baayiden kan Sadaasa sadii falmuu itti fufanii jiru. Wixata galgala bulchiinsi isaanii Baayiden hojii akka itti fufaniif daandii saaqanii jiru, garuu injifatamuu isaanii hin amanne.


c: text/html

text:
Guyyaa: Caamsa 15, 2016
Irraa: Adda Walabummaa Demokratawa Oromiya (AWDO) Front for Independent Democratic Oromia (FIDO)
Gara: Ummata Oromiya, Miseensota fii Deeggartoota FIDO
FIDOn seenaa qabsoo bilisummaa Oromiyaatiif isa angafa. Haa tahuu malee, eega bu’ureeysaa fii soorisi isaa Jaarraa AbbaaGadaa du’aan addunyaa tanarraa dabran booda, akka barametti dirree qabsoo irratti fuldureen mul’atuun hin turre.
Wayta amma jirru kana keeysatti, mootummaan sababicuu Tigreetiin hoogganamtu milkii ummanni keenya qabsoo baroota dheeraa, kan wareegama heddu fixeen argate harkaa hinxilifuu qofatti osoo hin oolin ummata Oromoo lafarraa duguuguuf imaama baafatte hujiirra oolchaati jirti. Ummanni keenyaas, dargaggoota isaan hoogganamee falmaa jiruujireenyaa godhaa jira. Keeysaahuu, qabsoon barattoonni keenya, “lafti lafee tooti,” jechuun ji’oota jahan dabran gochaa jiran nama abdachiisa. Diinni hundeen roora’ee Oromiyaa guutuu irratti duula labsuu mudatee jira. Qasoon haqaa humnaan iddoo itti jilbiifte seenaa keeysa waan hin jirreef, hammamuu turu, boodeetti moohannaan teenyaa akka taatu shakkiin hin jirtu.
Tana hubatuudhaan, hoogganoonni fii misoonni gameeyyiin FIDO calleeysa lakkifnee ummata keenyaaf dirmachuu murteeysine. FIDOn dur daran jaarmaya isaa qindeeysee faaga qabsoo irratti deebi’ee, ummata Oromoo dandamachiisuuf waadaa haarayoomsa.
Ummata Oromoof: ilmaan keenya kanneen diinaan qalamaa jiruuf gadoodaa fii iyyannaa keeysan dhageenye; isinirraa dhibaawuu keenyaaf dursinee dhiifama guddaa isin gaafanna. Amma ammo, dirmachuuf qophee tahuu keenya asumaanuu ibsinna.
Jaarmayoota qabsoo bilisummaaf: dhiheenya kana jaarmayoonni qaama Adda Bilisumma Oromo turan walitti deebi’anii, tokkumaan qabsoo gochuuf yaalii eegalame, galma akka gahu hawwuudhaa fii gammachuu nutti dhagahame dursinee ibsina. Ummanni keenyaa fii qabsoon
bilisumma Oromiyaa tana caalaa nurraa barbaadu; kanneen hafanillee dabalatee, tokkummaa hujii hatattamaan nurraa eegatu; milkoominaas abdiin eegganna.
Akka FIDO tti fedhiin teenya, ummanni Oromoo, human galii isaatiin gahu horatuufiis tahee hegeree Oromiyaatiif, tokkummaa hunda Oromoo if keeysaati ammate irraa gurmaawuu barbaachisa jenneeti amanna. Dhaabolee siyaasaa, jarmaya ummata (hawaasaa fii amantiilee, ogeeyyi, daldalaa fii wkf) fii namoota matayyaa dabalatee , taligaa walo qabaatee sirna democracy kan gadaa Oromo irraa maddeen yoo jaarame filanna.
Ummanni Oromo, Oromiya walaba/bilisoomte irratti abbaa tahuu feda. Tanaratti tokkummaa qabaatuu isaa hujiin mirkaneeyseeti jira. Jaarmayooni bilisummaa Oromo maqaa dhawatan yaada kanarratti waliigaltee qaban jennee ammanna. Milkii hammaammaatti qabsoon gonfate iggitii itti gochuu fiis tahee, dambooba bilisummaaf ummanni keenya qabu kana galiin gayuuf tokkummaa hujiiti nurraa barbaada.
Wanni dagatamuu hin qabne, dhaabbileen kanneen marti ABO keeysaa burqan. Hoogganoonni isaanii bu’aa bahii qabsoo Oromoo tan barreen afurtam caalaa lakkaawwatte kana keeysa
waliin as gahan. Tolchaniiti wal beeku jechuudha. Walitti baqanii tokkummaan ummata keenya hoogganuufiis tahee qabsicha dhaloota haarayaaf dabarsuuf, akkuma ummanni keenya aarsaa qaqqaalii baasee haqa isaa murteefatuuf gochaa jirutti, dhugaa fii murannoon walittti dubbatuudha feesisa. Ammaan tana ummanni keenya, xiqqaaguddaan, iddoo maraa, sagalee takkaan, harka duwwaa, diina lola malee tola hin beeyne, kan ilmaan isaa ibidda rasaasaatiin waadaa jiruun harkaa walqaba. Wayta tanatti daaddee walgoodhuu fii ummata keenyallee kolooloolesuun waan eeggamaatii miti; tokkummaan humnooynee wareegama ummata keenya gatii itti gochuudha barbaachisa.
Guyyaa hamtuun namatti galte firaa fii diina adda baru ja’a Oromoon. Ummanni Oromoo mataa ofii malee fira biraa hin qabuu jechuu ar’a arkuu qabna. Ilaalaa mee, umanni waliin biyya takka qubannu, kanneen amantii fii jiruujireenya waliin qabnu, ilmaan Oromoo akka maletti diinaan dhumaa jiru kanatti dirmachuu dhabuun barmoota nuuf tahuudha qaba. Haalli nu mudate kun tokkummaa teenyaaf nu bayyanachiisuu baannaan, gaafni biraa hin jiru.Sooreysi Jaaraa AbbaaGadaa gaafa Imaamni ‘Ifirratti Irkanno’ labsuun tana waan hubateef akka tahe nu agarsiisa.
Mootummaan Tigree hireen takkittiin isiin qabdu lafa teenya humna waraanattin qabatee irratti jiraatuudha; tana murteefatteeti jirti. Nuus humna fakkaataan ofirraa kaasuun malee falli biraa inuma hin jiru. Dhaloonni haarenyi tana sirritti hubateeti, wareegama lubbuu baasaa jira.
Tanaaf, waliif gallu malees humni akkasi akka dhufuu hin dandeenye baranii jiran. Manguddoon qabsoo Oromoo hubatan tokkummaan humnaawuun malee filmaani biraa akka hin jirre jala saranii dubbataa as gayan. Fakkeenyaaf, seenaa Jaarraa AbbaaGadaa fii Luba Guddinaa Tumsaa kaasunn ni dandayama.
“Lafee warseeysaa wanii biraa hin cabsitu yoo waliin cabsan malee, isinuma wal wallaachiseeti
waliin sinin cabsa, ar’a yoo beeytan malee.” Jaarraa Abbaa Gadaa. Dhaamsi isaanii kun yoomiyyu nuun waliin waan jiruuf, akka FIDOtti tokkummaa ummanni keenya fedhu dhugoomsuuf qopheeda.
Tokkummaan Humna! Oromiyaan Ni Bilisoomti!
Gumii Gola Hoogganoota FIDO, Irraa.
Gulaalaaf qunamtiif: fidooromiya@gmail.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kan wamichaa nageenyaa abooii Gadaa fi Koree Teekinikaa dhagahee gara Mooraa Leenjii Xollaay seene waraanni Bilisummaa Oromoo turtii torban sadii oliin bodaa sanbataa xiqqaa darbe koree teknikaan dawwatame jedhan Miseensi WBO tokko.
WBO fi Koreen Teekinikaa kun marii waliin gaggessanii, gaffillee dhimmota WBO fi gaffillee siyaasa hedduun ka'anii Koree kanaan deebbiin kan itti kenname yoo ta’u, kan humna koree oli ta'e immoo qamaa deebisuu danda'uuf dhiyyeessuf koreen kun qabate deebi'uu isaa miseensonni koree tekinikaa kun Raadiyoo Sagalee Amerikaatti himaniiru.


text:
Fulbaana 21/ 2015 (TOI) Ayyaanni Irreechaa Hora Finfinnee kan bara 2015 karaa sirna Gadaa eeggateen nagaan xumuramuusaa humni waloo nageenyaa beeksise.
Qaamolee ayyaanichi nagaan akka xumuramu ga’eesaanii ba’an hundas galateeffateera.
Ayyaana kanarratti abbootiin Gadaa, Haadholiin Siinqee, anga’oonni mootummaa, keessummoonni bakka addaddaa irraa dhufan, akkasumas daawwattoonni biyya alaarraa dhufan hirmaataniiru.
Qaamoleen nageenyaa miseensotaafi hoggantoota ramaduudhaan akkasumas ummata hirmaachisuudhaan hojii hojjetaniin ayyaanichi nagaan kabajamuusaa ibseera.
Jiraattonni magaalaa, qindeessitoonni ayyaanichaa, qaamoleen bulchiinsaa sadarkaan jiran, keessummoota ayyaanicha kabajuuf dhufan keessummeessuudhaan hojii hojjetaniin ala, qaamolee nageenyaa waliin qindaa’uudhaan waan hojjetaniif nagaan kabajamuusaa eereera.
Ayyaanichi nagaan kabajamuunsaa magaalaattiif bu’a qabeessa ta’uu humni waloo kun eeree, qaamolee itti gaafatamasaanii ba’an hunda humni waloo kun galateeffateera.
Ayyaanni kun kan nagaa, kan gammachuu akka ta’u humni waloo kun hawwii qabu ibsaa, Irreechi guyyaa boruu hora harsadeetti kabajamu haala wal fakkaatuun nagaan akka kabajamu hawaasni qaamolee nageenyaa waliin akka dhaabatu ergaasaa dabarseera.


text:
Duula Sanyii Dugguugaa fi Rorroo Oromiyaa fi Oromoo Irratti Raawatamaa Jiru Dura Dhaabbachuuf Qabsoo Keenya Dacha Dachaan Qindeessina!
(IBSA JAARMAA ABO BIYYA AMBAA, Ebla 08 bara 2021)
Roorroo fi miidhaan Oromoo irra gahamaa jiru fuula maraan yoom illee caalaa hammaachaa fi babal’achaa dhufee jira. Gochaan suukanneessaa fi jibbisiisaan ummatootaa gidduu deemamaa jiru saaxilamuu, balaaleffatamuu fi dura dhaabbatamuu qaba jennee amanna.
Baroota sadan dabran ifatti Sabboonummaa Oromuummaa dhabamsiisuuf Mootumman Mummichaa Ministeeraa Abiyiin durafamuu dhabbataa fi dhawwataan akeeka gaggeessaa jiru yeroo tahu dhihoo kana Oromootni Walloo waan Oromoo tahaniif duwwaa ifatti duulli itti banamuu gabaasan jiran mirkaneessaniiru. Humnii Addaa Bulchinsaa nannoo Amaara (“Milishaa fi Liyyuu Haalii kan jeedhaman”) Qindoominaan magaalotaa fi gandeen aanoota Sanbatee Jiillee, Arxummaa Kursii Dawwaa Caffa keessatti argaman hundatti duulanii xinnaa-guddaa, dhiiraa-dubartii, hidhataa fi harka-duwweessa utuu hin jedhiin namoota 307 ajjeesanii namoota 375 madeessani wal’aansa dhorkaniiru. Manoota 400 gubanii qabeenya mili’onota hedduutti lakkaawaman saammatanii kaanis barbadeessaniru. Oromoota dhuman keessatti kanneen geejjiba ummataa fi ambuulaansii dhaabsisanii buusuu fi hospitaala keessaa baasanii qaluun, dhagaa fi rasaasaan rukutanii ajjeesan hedduu dha.
Gochaan jibbisiisa fi suukanneessaan akkasii Kaabaa Shawaa fi baha Wallagga kanneen qubsuma Amaaraan waldaangessan hulluuqanii seenuun ummata Oromoo ajjeesuun fi qabeenya saamuun/barbadeessuun hojii dhaabbataa hidhattoota bulchinsaa nannoo Amaaraa taheera. San bira dabranii Oromiyaa bakkoota biraattis waraanni Eritriyaa waliin duulanii gochaa mancaasuu raawwatuuf mootummaan bobbafamnii jiru.Figichoon lafa babbaliifanaan Humnii waraana yeroo waraanii Mootummaa Federalaa fi Adda Bilisummaa Ummataa Tigrayii (ABUT) tahe keessatti humnaan dhunfachuu nannolee Walqit Xagadee fi Rayyaan raga qabatamaa dha.
Kan Walloo fi Wallaggaa caalaatti ifa bahee haa mul’atu malee godiinoota Oromiyaa hafan keessattis ajjeefamuu fi hidhamuun ummata keenyaa itti fufee jira. Namoonii sabboonaa tahanii ummata biratti jaal’atamoo fi kabajamoo tahan hidhattoota mootummichi bobbaasuun ajjeefamuun, tumamuu fi hidhamuun waan aadeffatamee dha. Haala Kanaan guyyaatti godiinota Oromiyaa kamuu keessatti(averagely)namootni 5 akka ajjeefaman bira gahameera. Sababaan ajjeesanii hawwaalcha dhowwuun bineensa nyaachisaniif warra hafan ittiin sodaachisuu dha. Fakkeenyaaf ji’a dabre keessa Harargee Dhihaa, araddaa Haqabaas(naannoo Maxxaaqashaa)tti waraanni mootummaa namoota 7 ajeessanii mataan irraa muramee fi eenyummaa isaanii adda baafatuun hin danda’amin makiinaan fidanii hurrufaa keessatti gatanii deeman dha.
Waliigala Mootumman Partii Bilxiginnaa(PP) kan Mummichaa Ministeeraa Abyiin Hogganamuu Sabbonummaa Oromuummaa dhabamsiisuu Kaayyoo godhatee kan irratti hojjeetaa jiru dha. Ajjeefamuu Artist Hacaaaluu Hundeessaatti aansee Hogganootaa Siyaasa ABO fi KFO, qeerroo fi qarree kan10,000 ol tahan qabamanii hidhaman keessaa garii badiin wahiituu osoo itti hin mirkannaawin hidhaa waggoota 22faa itti murteessuun jireenya isaanii balleessaa jiru. Warri itti hin murtaawinis walumaan mana hidhaatti ugguramanii argamu.
Ilaalcha Siyaasa Impayeericha keessatti qamootaa heedduu biraatti ABOn Oromoo,Oromoonis ABO jechuutti waan beekamuuf, falmaa mirga sabichaa kan tahe ABO irratti duulli geggeeffamuu dangaa dhabee jira. Hoogganoota ABO hidhuun, waajjiraalee cufuu, ummata barsiisuu fi gurmeessuu dhorkuun, miseensotaa fi hojjettoota amanamoo jaarmichaa, waardiyoota mana jireenyaa Hayyuu Duree(J.Daawud Ibsaa) dabalatee mana hidhaatti guurun, filmaata biyyoolessaa irraa ugguruun kanneen hin hidhaminis mana/dallaa keessa jiraatanii bahanii waanuma jireenyaaf barbaachisu dukkanaa irraa bitatanii akka hin deebine “hidhamtoota manaa” gochuun dhaabicha diignee itti fakkatee wan ifaaja jirani dha. Dhaabnii ABO lafa fi dhiigaa ijoollee Oromoon ijaraamee gaffii haqaaf dhabbatedha.
Shiraa fi daba ummata Oromoo fi dhaabota walaba mirga uummatichaaf dhaabbatan irratti raawwatamaa jiran tarrisanii fixuun ni ulfaata. Kanaafuu:-
- Ilmaan Oromoo bakka jirru maratti haala qabatamaa jiru kana beekuun fi tokkummaan sochoonee akka sabaatti tarkaanfii of baraaruu fudhachuun mirgaa fi dirqama keenya.
- Nuti akka miseensotaa ABO biyya alaatti kan wareegamuu fi hidhamu bakka buunee falmaa itti fufuu irraa wanti of duuba nu deebisu gonkumaa akka hin jirre mirkaneessina.
- Miseensotiin ABO golee aduunyaa kana mara irra jiran,sabboontotaa fi qabsaawota ummata Oromoo jaarmiyaa hawaasa Oromoo keessatti qooda guddaa kennan waliin akka ammaan duraatti tokkummaan mirga Oromoo fi Oromiyaa falmuuf of qopheessoo ta’uu mirkaneessina.
- Gochaan Mootumman Bilxignaa Uggurtii HD ABO irratti godhee, hidhaa deggartootaa, miseensoota fi Hogganootaa ABO fi KFO akkasumaas Namootaa biroo ilaalcha siyaasa isaniif jeecha mana hidhaatti guuraman hundaa ni balalleeffanaa.
- Gochaa diinota Oromoo bayyanootaan hordofna; adduunyaa duratti saaxilla; of qusannoo tokkoon maleetti fuulaa fi tooftaa maraan cimsinee dura dhaabbanna.
- Mootumman Mummichaa Ministeeraa Abiyii Ahmedn hoggannamuu Uggurtii HD ABO, Jaal Daawud Ibsa irra kahe jiruu fi haal duree tokkoo malee hidhamtootaa siyaasaa gadhiisuun marii nagaa fi tasgabii kan furmaata waara biyyaattitti fiiduu akka gaggeessuu cimsinee gaftnaa.
- Sabaa fi Sablamootiin, Ollootni keenyaa fi kanneen haqa jaal’attan hundi nu wajjin akka dhaabbatan waaminsa goona.
- Ummatnii Oromoo addatti Sabaa jibbuu hinqabuu Sirnaa Nafxanyaa Minilk, Sirnootaa Abba Irree Impayeeraa Ityophiyaa walduraa duubaa mirgaa isa sarbaanii irratti qabsoo haqaa gaggeessaa jira. Ammallee Finxalootiin Ummatootii tokko tokko kan Ol antummaa ummataa tokkof fiigan gocha jibiinsaa ummataa gidduutti ummaa deemanii irra of qusaan waamichaa goonaf.
- Sanyii duguugaa bakkootaa gargarii jeechuun Bulchiinsaa Tigrayi, Mikaderaa, Matakal, Benishangul, Wallaga, Gujii, Boorana, godinaalee Harageh fi Arsi, Afar fi Somaleetti rawwataman gartuu walaaba tahen akka qoormaatni sirna tahu ni gaftna.
- Biyyii Ityophiyaa Walabuumaa ishe gaffii jalaa galuun Humnii Eritreyaa fi biyyootiin biroo biyyaa seenuun midhaa geessaa jiran irra akka waligalteen adunyaa kabajamuu biyyootiin adunyaa, AU, EU fi UN dhibbaa godhaan gaftna.
Injifatnoo Ummata Oromoof !!
Jaarmiyaa ABO Biyya Ambaa
Ebla 8,2021


text:
Godinaalee oromiyaa addaa addaa keessatti kaleessa galgalaa qabee har’as mormiin akkasumas ajjeechaan itti fufuu isaa namoonni nuti dubbisne nuuf himanii jiran. Goddina addaa magaalaa Finfinnee aanaa Walmaraa magaalaa Holataa keesssatti mormiin geggeessamuu kanaanis namoonni hidhamaa fi reebamaa jiraachuu jiraattonni nuuf ibsaniiru. .
Bulchiinsa magaalaa Sabbataa keessattis mormii uummataan wal qabatee namoonni ajjeefamaa fi hidhamaa jiru jedhu jiraattonni. Nama du’e awwaaluu ennaa adeeman illee waraanni itti marsee nu hiraarsaa jira jechuu dhaan kanneen namoota awwaaluuf deeman keessaa namni tokko nutti himanii jiran.
Buufata poolisii Sabbata keessatti kanneen hidhamanii jiran summii nyaachifamanii qaamni akka laasha’u yookaan akka ajjeefaman korri bittinneessaa wal ga’ii hatattamaa waamamuu waajjira poolisii keessaa oduun miliqee ba’e jiraattota bira ga’ee jira. Hojjettoota buufata poolisii kanaa keessaa wal ga’iin sun geggeessamuuf gabaasa dhiyaate kana nuuf mirkaneessaniiru. Poolisiin garuu deebii nuu kennuuf tole hin jedhin hafe.
Gaabaasa guutuu kana cuqaasudhan dhaggeeffadhaa


text:
Balaa Ibidaa Magaalaa Jimmaa keessatti muudateen qabeenyi Birrii miiliyoona 11 shallagamu barbadayuu ibsame
Ajajaan Poolisii Magaalaa Jimmaa Komaandar Abdurrazaaq Naggaa Tajaajila Odeeyfannoo Ityoophiyaatti akka himetti, ibiddi halkan edaa naannawa magaalatti Markaatoo jedhamuun beekamu keessatti qabate, manneen daldalaa heddu kan miidhe tahuu ibse. Balaa kanaa lubbuu namaa irra miidhaan gahe akka hi jirree fi qabeenyi barbadaahe garuu birrii miiliyoona 11tti kan tilmaamamu tahuu ibsame.
Komaandar Abdurrazaaq akka ibsetti, sababni balaa kanaa kan qoratamaa jiru yoo tahu, ummanni magaalaa Jimmaa akkasumas konkolaattonni ittisa balaa Ibiddaa kan Daandii Qilleensa Ityoophiyaa damee Jimmaa, ibidda dhaamsuu irratti gahee guddaa kan bahan tahuun beekamee jira.


text:
*Malkamuu Jaatee, Waligayii marii afaan fi aadaa Oromoo irratti barruu dhiyaate, Jarmanii, Frankfurt, Waxabajjii 11 bara 2016
“The future depends on what you do today (Mahatma Gandhi).” Bori hin beekne, qodaan bukoo ishee lama.
- 1. Seensa
Biyya lafaa kana kessatti afaan gosoota gara 7097 kessaa 32.4% Asiyaa fi 30.1% Afrikaa kessatti dubbatamu 4. Gosoota afaan yeroo ammaa biyya lafaa irratti dubbataman keessaa 50% dhuma jarraa 21ffaa kana dura biyya lafaa irraa badu jedhamee tilmaamameera. Afaanooti yoo qubee ittiin qaraman (barreefaman) hin qabaatneef afaan qubee ittin barreefamu qabuun dhaalamaa adeemuun adeemsa kessa gutummaatti dhabamu. “…speakers and writers of the 83 languages with “global” influence now account for 80 percent of the world population that most of the thousands of other languages now face extinction at a rate exceeds the extiniction of birds, fish, mammals, or plant species…6”. Afaan dhabamsiisuu kessatti guddinni dinagidee qooda sadarkaa olii qabaataa turee fi jira. “Fakkenyaaf tulluu Andeesii fi labuu laga Amaazoon keessatti afaan adda addaa 113 dubbatamaa turan afaan Spaanish fi Portugisiin dhaalamuun adeemsa kessa dhabamaa jiru fi kaaba Amerikaa keessatti
afaan dubbatamaa turan 54 dhabamaa jiru waan afaan Ingiliziin dhaalamaa adeemaniif6. Namni dhumaa afaan
Eyak jedhamu nannoo Alaskaa itti dubbataa ture bara 2008 du´e: akkasumasi namni dhumaa afaan Ubykh jedhamu biyya Turkii keessatti dubbataa ture bara 1992 du´e3. Biyya Itiyophiyaa keessatti kan dubbatamaa ture afaa Argobbaa bara dheraa dura bade. Afaan barruu fi galmee hin qabne tokko yeroo gutummatti dabamuu: aadaa, ogummaa, fi seenaa uummati afaanicha dubbatu qabaataa turesi walumaan fudhatee bada12.
Afaan gosoota 340 godina gaanfa Afrikaa kessatti dubbataman keessaa gosooti 134 Sudaan fi gosooti 89
Itiyophiyaa keessatti dubbatamu4. Afrikaa keessatti uummata kitiila 50n dubbatamuun, afaan Oromoo, sadarkaa
3ffaa irratti argama afaan Arabaa (kitila 150) fi Siwahilii (kitila 100) itti aanuun1. Garuu dhiibbaa siyaasaa motummaa Habashaa irraa maddeen afaan Oromoo lafa irraa duguggiif afaan saaxilamee dha. Motummaan kun qabeenyaa uummata Oromoo gutummaatti dhaaluuf sanyii Oromoo kallattii fi alkallattiin lafa irraa duguuguu sagantefateera. Sanyii dhala-namaa gadi xiqeessuu yookin gutummaatti dhabamsisuun, qabenyaa uumamaa dhunfachuu yookin saamuun, tarsimoo siyaasa mootummoota gabiroomfatoo maraa ti. Kanaafuu bara duula waraana gabiromfannaa (1870 – 1900) motummaa Habashaatiin waraani geggefame, lakkofsa uummata
Oromoo kitila 10 irraa gara kitila 5 itti gadi xiqqesse7. Mootummaan Habashaa tarsiimoo duguuggaa sanyii dhala- namaa kana galmaan gahachuuf tooftaalee fayyaddamaa ture keessaa: qindoomina waraanaa, babal‘achuu balaa hongee, facayiinsa dhukkuba daddarbaa, fi mijoomina gurgurtaa dhala-namaa warra gurguddoota turan.
Sanyii uummata Oromoo kallattiin lafa irraa gutummaatti haxaa’uun fixaan ba`uf hin mijanne. Garuu tooftaa gara-garaa fayyadamuun sanyii Oromoo lafa irraa haxaawuun waajjiraalee motummaa diinaan karoorfamee gara hojii itti hiikamuu jalqabe. Tarsimoo alkallattii fayyadamuun yakka sanyii-duguuggaa raawwatuuf motummaan Habashaa sagantaa baafate. Sanyii duguggaa seera qabeessa taasifatee, seera ofumaa baafate
fayyadamuun, mallattolee (enyummaa) uummata Oromoo beeksisan irratti motummichi duula wali irraa hin citine geggesse. Heeraa fi seera mootummaa fayyadamuun ragaalee saba Oromoo beeksisan (Afaan, Aadaa, fi Seenaa) gutummaatti haquun kan Habashaan bakka busuudhaan adeemsa keessa faana oromummaa guutummaatti dhabamsiisuuf sochowame. Jireenyi saba Oromoo fi biyya Oromoo gutuummaatti haalame. Yakki sanyii duguuggaa jaarraa 12ffaa irraa eegalee uummata Agawoo irratti raawatamaa ture, jalqaba jarraa
20ffaa irraa kaasee uummata Oromoo fi uummatoota kibba Itiyophiyaa irratti raawatamuu eegale.
Uummati Oromoo hammeenya diinaaf tole jedhee yoomuu jilbeenfatee hin beeku. Baruuma gabirome irraa eegalun uummati gooti kun qabsoo bilisummaa rogaalee adda addaa 5 walitti hidhata qaban eegale. Isaanis:
1) Qabsoo aadaa Oromoo tiksuu fi kunuunsuu, (2) Qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu fi guddisuu, (3) Qabsoo
seenaa Oromoo fi oromummaa ifatti baasuu, (4) Qabsoo hawaasummaa fi dinagidee Oromoo dagaagsuu, fi (5) Qabsoo siyaasaa saba Oromoo aangoomsuu ti7. Qabsoon bilisummaa Oromoo rogaalee shananuu keessaan hoogganamaa jiran martuu wal-tumsuun amna qabsoo bilisummaa Oromoo injjifatnoo gutuun xummuru yoo Waaqayyoo jedheef. Barruun kun qabsoo bilisummaa afaan Oromoo qofaa irratti xiyyaafata.
Bara biyyi Oromoo sirna gabirummaa kessatti kufe irraa jalqabee acuccaa afaan Oromo irratti motummaa Habashaan raawatamaa turee fi qabsoo gotoliin afaan Oromoo geggessaa turan ergii gabaabinaan dhiyaateen booda jarraa 21ffaa kana kessasi acuccaan bifa addaan afaan Oromoo irratti raawatamaa jiraachuu cunfamee barruu kana keessatti dhiyaata. Afaan Oromoo tiksuu fi guddisu keessatti qoodi dhaloota haaraa garamitti
akka deemaa jirusi dhuma barruu kanaa irratti hanga tokko xuxuquun yaada waliigalaan barruun xummurama.
Kayyoon barruu kanaa afaan Oromoo ammayyuu haala ifaa fi dhokataa ta`een sirna acuccaa jala waan jiruuf xiyyaafannaan addaa akka itti kennamuu qabu beeksisuuf. Mata duree kana barresuu iraatti kan na gargaare Waaqayyoo hedduu galateefachaa, ilmaan Oromoo haala qindaaween marii afaan fi aadaa Oromoo sadrkaa jalqabaa biyya Jarmanii keesatti qindeessanis galateefadha. Barruun qabsoo bilisummaa afaan Oromoo kun yaadannoo gazexesaa afaan Oromoo isa jalqabaa, Ayyubi Abubakar, haa ta`u.
- 2. Acuccaa afaan Oromoo bara 1889 – 1991
Diinni (motummaan Habashaa) kallatiin sanyii uummata Oromoo lafa irraa duguuguuf milkaawu yeroo hanqateetti tarsiimoo afaan, aadaa, fi seenaa Oromoo ittiin dhabamsisu baafatee sochowe. Angoo waranaa fi tumsa motummoota alagaa fayyadamuun biyya Oromoo jaarraa tokkoo fi cina (waggoota 150) oliif motummaan weraree jiru kun acuccaa afaan Oromoo irratti gessisuu bifa adda addaan fufee raawataa turee fi raawatasi jira. Acuccaan bara 1889 – 1991 afaan Oromoo irratti raawataman warri gurguddoon armaan gaditti tarrifamu:
(1ffaa) Moraa mana barnotaa kessatti afaan Oromoo dubbachun dhorkamuu; (2ffaa) Afaan Oromoo barresuu fi
dubbisuun dhorkamuu; (3ffaa) Afaan Oromootiin Waaqayyo waaqessuun dhorkamuu; (4ffaa) Qora-qalbii adda addaa fayyadamuun ilmaan Oromoo afaan Oromoo haasawutti leeyyaasisuu; fi (5ffaa) Odeefannoo afaan Oromoon karaa raadiyoo tamsaasuun dhorkamuu. Fakkenyaaf gaazexesitoota yeroo jalqabaaf sagantaa radiyoo afaan Oromoo magalaa Moqaadishoo, biyya Somalee, kessatti bara 1960ta hundessan irratti motummaan Habashaa waraana qindeeseen basaastuu fayyadamee gazexesaa Oromoo, Ayyubi Abubakar, ajjeesise9.
- 3. Qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu (bara 1881 – 1991)
Karaa roga qabsoo bilisummaa afaan Oromoo hojiin eegalamee milkoomina hojii qabsoo bilisummaa Oromoof qooda guddaa gumaacheera. Qabsoo blisummaa afaan Oromoo bu`ureessuuf hojiilee Hiikaa Awaaji (Onesmoos Nasiib), Asteer Gannoo, Liidiyaa Damboo, Sheek Bakirii Saphaloo, fi Dr. Hayilee Fidaa raawatan seenaa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo kessatti iddoo guddaa qabu.
Afaan Oromoo badiisa irraa hambisuuf hojiin hoogganummaa Hiikaa Awaaji (Onesmoos Nasiib) dhaan raawatame seenaa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo keessatti sadarkaa olii qabatee jiraata. Hiikaa fi Asteer fi Liidiyaa hojiile barruulee afaan Oromoo bara 1881 irraa jalqabanii raawataa turan keessaan, waggoota 18 booda macaafi qulqulluu guutummaan gara afaan Oromootti hiikamuudhaan, Waxabajjii 10 bara1899 maxxanfame. Hojiin kun qabsoo bilisummaa afaan Oromoo keessatti milkoomina sadarkaa olii argamsiise. Guyyaa macaafi
kun maxxanfamee bahu, barsiisaan wangeelaa (macaafa-qulqullu), Hiikaa Awaaji, kennaa kanatti heedduu gammaduudhaan akkas jedhe: “Waaqayyo amma badhaadhummaa namni kamuu dhowwachuu (harkaa saamuu) hin dandeenye saba Oromoof kenneera, kanaafuu guutummaan macaafa qulqulluu kumi lamaa (2000) fi kakuu haaraa kumi shan (5000) dafee iddoo qophaa`eef (biyya-Oromoo) haa ga´u, sabni Oromoo hawwiidhaan isa eeggachaa jira 11”. Akkasumas barrulee aadaa Oromoo bifa wedduu, geerarsa, walaloo, mamaaksa, fi kkf barreessuu irratti qoodi Aster Gannoo, Abbaa Gammachiis (Onesmoos Nasiib), fi Lidiyaa Damboo gumaachan waan laayyootti ilaalamu miti. Fakkenyaaf akkataa barsiisa afaan Oromoo fi wedduulee fi mamaaksa Oromoo isaan qubee saabaan barreessan fi bifa kitaabaan maxxansiisan waggota 120 booda gara qubee afaan Oromootti J. Abbaa Caalaa Lataan jijjiiramee bifa haaraan maxxanfamee yeroo ammaa mana Waldaa warra Wangeelaa Eriteriyaa keessatti argama.
Onesmoos (Hiika) kitaabota hedduu afaan Oromootti erga hikee boddee Asmaraa irraa ka`ee karaa Jabuutii keessaan Finfinnee seenudhaan gara Najjootti bara 1912 galee mana barumsaa Najjoo hundessee, barsiisota isa wajjin turan wajjin, ijoollota Oromoo afaan Oromootiin barsiisuu jalqabee ture; garuu luboonni waldaa kiristaanaa Ortodoksii guutummaa kutaa Wallaggaa keessa yeroosi turan, afaan Oromoon barssisuu isaa waan
jibbaniif, isa irratti duulan2. Kana irraan kan ka´ee waggaa tokkoo fi walakkaa erga afaan Oromoon barssiifameen booda akka Najjootti hin barsifamne dhowwamudhaan manni barumsichaa cufamee, Onesmoos fi hiriyootni hojii isaa (barssiisoni) Naqqamteetti godaanan. Naqamtettiis akka hin barsifine dhorkamuun, akka mana isaanii keessatti hidhamanii taa`an mootummaan Habashaa fi hoogganoti waldaa kiristaanaa Ortodoksii waliigaluun murteessan2. Kana booda bara 1927 ergamtooti wangeelaa warra Siwudinii, lubi Maartiin Noordifeelt fi haadha manaa isaa fi narsii Heelmann Oolson, magaalaa Najjootti galanii akkuma Najjoo seenaniin mana barumssaa isa Onesmoos jalqabee ture bananii barsiisuu itti fufan2. Meeshaa siyaasa mootummaa Habashaa kan ta`ee
waldaan Ortodoksii fi ergamtooti mootumichaa kallatii fi bifa hin mull’atineen afaan, aadaa, fi seenaa Oromoo dhabamsiisuuf duula wali irraa hin citne geggeessaa turan; garuu qabsoo hadhooftuu barsiisaan wangeelaa, Hiika, hoogganeen afaan Oromoo afaan barreeffamaa fi meeshaa barnoota amantii kiristaanaa biyya Oromoo keessatti babalisuu ta`uu irratti milkaawuudhaan guddinaa fi tikfamuu afaan Oromoof qooda sadarkaa olii gumaacheera, gumaachaasi jira waan mormiin dhoksaan fufeef7.
Afaan Oromoo tiksuuf qabsoon hoogganummaa sheek Bakrii Saphaloon geggefame seenaa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo keessatti sadarkaa olii qabateera. Bara 1950 keessa walaloolee fi barnooti aadaa Oromoo sheek Bakrii Saphaloo barressee dhiyessaa ture uummata Oromoo baha Oromiyaa dammaqsuun qabsoo bilisummaa afaan Oromoof hiriirsuudhaan bara 1960 Waldaa Afran Qalloo (WAQ) hundeesuuf milkaaweera5. WAQ hundee sochii qabsoo bilisummaa afaan Oromoo ti. Hoogganummaa sheek Bakrii jalatti qabsoo bilisummaa afaan Oromoo geggefamee kessaa hawisoo bebbeekamoon akka Biftuu Ganamaa, Urjii Bakkalchaa, fi kkf hedduun dhalataniiru. Walliftooti sochiilee bilisummaa afaan Oromoo keessatti bara sani hirmaatan warra akka Ayyuub Abubakar, Mohammed Rashaad, Shantam Shubbisaa, fi kkf turan. Sochiin buu`raa (hundee jalqabaa) kun walistoota bebbeekamoo kanneen akka Alii Birraa, Alii Shabboo, Haloo Daawee, Almaaz Tafarraa, Zariwuun Wadaajoo, Ilfinash Qannoo, Abitawu Kabbadaa, Elemoo Alii, Nohoo Gobanaa, Qamar Yusuuf, Umar Suleyman,
fi kkf hedduu daandii qabsoo afaan fi aadaa Oromoo qaromsuu irra hiriirse7.
Sheek Bakrii barruudhaan falmuun tarsiimoo mootummaan Habashaa afaan Oromoo dhabamsiisuuf saganteeffatee ture sani saaxile. Akkuma ilmaan Amaharaa afaan isaanin barnoota barachuuf mirga qaban, akka ilmaan Oromoos afaan ofiin barnoota barachuuf mirga qabaatanif qabsaa’e: akkasumasi akkuma sagantaan raadiyoo afaan Amaharaan dhiyaatu, akka sagantaan raadiyoo afaan Oromoonis dhiyaatu falme5. Afaan Oromoo dagaagsuuf sochii eegalame kana sodaachuudhaan mootummaan Habashaa tarkaanfiilee WAQ diiguu fi miseensota WAQ biyyaa ariyhuu fudhate.
Qubee fi giraameera (sirna bareefamu fi dubbifamuu) afaan Oromoo hundeessu keessatti qabsoo bara 1968 –
1974 Dr. Haayilee Fidaa hooggane seenaa qabsoo afaan Oromoo qaroomsuu keessatti sadarkaa olii qabatee jiraata. Dr. Haayilee Fidaa (hayyuu afaan Oromoo fi abbaan qubee afaan Oromoo), akka afaan Oromoo dubbachuu, barreessuu, fi dubbisuudhaaf uummati Oromoo mirga seera uumamaa irratti hundaawe qabu beeksise10. Bara 1968 – 1973 qormaata afaan biyya Itophiyaa irratti geggessuun Dr. Haayile barruu: “Languages in Ethiopia: Latin or Geez for writing Afaan Oromo” jedhamu qoheessun qubee afaan Oromoo waligayii idilee tokkummaa barattota Itiyophiyaa kan biyya Awuropaa irratti dhiyeesuun jornaala Tatek (theoretical Journal of Ethiopian Studies in Europe) jedhamu kessatti maxansiise: akkasumasi Dr. Haayile bara 1973 qubee laatiin fayyadamee qubee 35 tolcheen sirna barrefamuu fi dubbifamuu afaan Oromoo mata duree “Hirmaata Dubbi Afaan Oromo” jalatti maxxansee beeksise10.
- 4. Qabsoo bilisummaa afaan Oromoo bara 1991 booda
Afaan Oromoo sadarkaa bara ammaa kana irra jiruun kan ga`ee, qabsoo bilisummaa Oromoo bara 1973 irraa eegalee jaarmiyaan adda bilisummaa Oromoo (ABO) hogganee dha. ABO yeroo hundaa galata qaba: sababaa qubee afaan Oromoo Dr. Haayilee Fidaa tolche ofitti fudhachuun, bara 1974 – 1991, diree bilisoome keessatti ittin hojjechuun bara 1991 irraa eegale gutummaa biyya Oromoo kessatti hojii irra akka oluu taasiseef. Lubbuun gootolii kumaatama hedduu itti wareegamuudhaan afaan Oromoo sadarkaa barrefamuu fi dubbifamu itti oli guddachuu dandayeera. Injjifannoon lafee qabsaawota bilisummaa irratti hundaawe kun yoo sirnaan tikfamuu
baateef bara ammaa kanasi toftaa dhokfaman fayyadamuudhaan adeemsa acuccaa yeroo dheraa kessa sadarkaa afaan Oromoo gadi xiqeesuuf dinni sagantaa baafatee sochowaa jira.
Bara 1991 irraa eegalee mu`llinaa fi toftaa dhokfameen afaan Oromoo irratti acuccaa geggefamaa jiranu kessaa warri gurguddoo armaan gaditti tarreefamaniru:
(1ffaa) Ilmaan Oromoo magaalaa Finfinnee kessa jiraatan mirga afaan Oromoon barachuu dhorkatamuu
(2ffaa) Afaan Oromoo akka afaan hojii motummaa Itiyophiyaa ta`uf yaada dhiyaate fudhachuu diduu
(3ffaa) Lafa baroota dheeraa uummati Oromoo dhalootaan irra jiraataa jiru kan nannoo magaalaa fi baadiyaa hatuun (saamuun) daldaaltoota itti gurgurachuun uummata milyoona hedduu hundeen buqisuun jireenya dinagidee fi hawaasummaa uummatichaa jeequudhaan bittinaawu fi godaantummaaf saaxiluu dha. Qabiyeen lafaa fi mallattolee (afaan, aadaa, fi seenaa) uummati lafa sani irra jiraatuu uumamaan walitti waan hidhamaniif, uummati lafa irraa buqaafamuu wajjin mallattolee (afaan, aadaa, fi seenaa) uummatichi ittiin baroota dheeraaf beekamaa ture buqqiifamuun badiisa deebii hin qabneef saaxilamu.
Jalqaba jaarraa 20ffaa irraa eegalee afaan fi aadaa Oromoo hundeedha buqqisuun magaloota Habashaa biyya Oromoo keessatti hundessuu fi baba`llisuun fufinsaan geggefamaa jira. Bara 1889 hanga bara 1991 quphsuma waraana Habashaa irratti magaaloota habashooman hundeessuu, guddisuu, fi baba`llisuu keessaan afaan fi aadaa Oromoo gutummaatti dhabamsisuun tarsimoo motoota Itiyophiyaa baroota darbanii ture. Bara 1991 booda saamiicha qabenya uumamaa, kessumaa qabiyee lafaa, sdarkaa oliitti geggesuudhan guddina dinagidee fi siyaasaa kan oli`aantummaa gartuu Habashaa tiksu argamsiisuu keessaan afaan fi aadaa Oromoo toftaan adeemsa keessa gadi xiqeessuun gara hojiitti hikamuu erga jalqabee waggoota 20 lakkofsiseera8. Fakkenyaaf guddina dinagidee sababaa godhachuun biyya Oromoo keessatti magaaloota Habashaa baba`llisuu keessaan afaan fi aadaa Oromoo dhabamsisuudhaan afaan fi aadaa Habashaa dagaagsuun ba`llinaan geggefamaa jira. Akkasumasi uummata kitila hedduu lafa baadiyyaa irraa suuta sutaan buqqisuudhaan quphsuma warshaalee qonnaa baba´llisuu keessaan baroota dhufan magaaloota Habashaa haarawaa hundeessuu fi baba`llisuun tarsimaawee qindoomina addaan, motummaa Habashaa gartuu Tigiraayiin dhuunfatameen, hogganamaa jira.
Itiyophiyaa keessatti mirigooti afaan, aadaa, fi seenaa (ibsaan sabummaa) uummatoota cunqurfamoo yeroof waan kabajaman fakkeefamnis baalaa dhokatoof saaxilamaniru. Afaan Oromoo fi afaan hedduun kibba Itiyophiyaa keessatti dubbatamaa jiran gara dhuma jarraa 21ffaa keessa balaa gadi-xiqaachuu kaasee hanga gutummaatti dhabamuuf saaxilamaniru. Sabummaan uummata kamiiyyuu afaan, aadaa, fi seenaa irratti hundaawee jiraata. Utubaaleen sabummaa kun sadanuu walitti hidhamaniru. Yoo afaan hin jiraaneef aadaa fi seenaa qofaatiin sabummaa ijaaruun hin dandayaamu. Argamuu (dhalachuu) afaanii boodaan aadaa fi seenaan biqilanii guddaachaa fi babalachaa adeemu. Hundeen oromummaa afaan, aadaa, fi seenaa Oromoo ta`uun beekamaa dha. Uummati yeroo lafa baroota dheeraa irra jiratee irraa buqifamuu: afaan, aadaa, fi seenaa uummatichi baroota dheeraa laficha irratti barreesse waliin buqqifamu8. Kanaaf fakenyoota hedduu keessaa magaalaa Finfinnee sadarkaa tokkoffaa irratti argama. Biyya Oromoo keessatti magaalota gurgguddoo hundeefaman keessaa hedduun oromummaa hundeetti buqqisudhaan habashummaa biyya Oromoo keessatti hundeessaa, guddisaa, fi baba´llisaa adeeman.
Lammiin Oromoo kamuu afaan Oromoo (hundee Oromummaa) tiksuu fi guddisuu irratti xiyyeefachuun hedduu barbaachisaa dha, sababaa bara ammaasi afaan Oromoo irratti shirraa hamtuun motummaa Habashaan xaxamaa jiruuf. Kanaafuu sadarkaa afaan Oromoo oli kaasuuf bara 1991 irraa eegalee sochiileen qabsoo bilisummaa afaan Oromoo dhaloota qubee afaan Oromoo barreesuu fi dubbisuun geggefamaa jiru uummata Oromoo boonsee fi diina ammoo naasiseera. Sagantaan afaan Oromoo tiksuu fi guddisuu bara ammaa dhaloota haaraween qopheefamu eegale jajjabeefamuun yoo ba`llinaan gara hojiitti hikamuuf milkaawee: balaa afaan Oromoo irratti motummaa Habashaan saganteefame ni fashaleessa. Biyya Oromoo fi biyya alagaa keessatti ilamaan Oromoo dhalatan salphaatti afaan Oromoo akka barataniif meeshaalee barnootaa haayyonni Oromoo, fakkenyaaf profosor Beekan Gulummaa, obbo Gammadaa Nuuree, luba Tazgaraa Hirphoo, addee Toltuu Tufaa, fi obbo Zalaalem Abarraa bara ammaa qopheesuu eegalan fufiinsa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo ti. Akkasumasi meeshaalee sabqunamtii adda addaa fayyadamuun tamsaasi odeefannoo afaan Oromoo
guddachaa adeemuu irraa jaarmiyaa ”Oromia Meidia Net” dhalachuun guddinaa fi tikfamuu afaan Oromoof
daandiin saaqamuu agarsiisa. Uummati Oromoo bakka kamuu jiraatuu sagantaalee afaan Oromoo kunuunsan keessatti hirmaachuu eegaluun isaanii lammii Oromoo hedduu kan gammachiisee fi diina ammo kan qaanessee dha. Sagantaalee qabsoo afaan Oromoo gutummaan ofitti fudhatuun qindoomina gadi-fagaatee fi ba`llateen gara hojiitti hiikuuf lammiin Oromoo ofi qopheessun bara kamuu caalaa bara kana barbaachiseera.
- 5. Xummura
Sabooti aangoo waraanaa, siyaasaa, fi dinagidee ofi harkaa hin qabne, afaan isaanii acucamuu irraa eegalee hanga gutummatti dhabmuuf saaxilamuun biyya lafaa kana irratti waan haaraa miti. Bara duri-durii irraa eegalee motummaan aangoo waraanaan saba tokko gabiromfate afaan, aadaa, fi seenaa saba gabiromfamee sani lafa irraa duguguun kan mootummicha aangoomeen bakka busuun fufinsaan tofitaalee adda addaa fayyadamuun biyya lafaa kana irratti raawatamaa turee fi jira. Motummoota Baabiloon fi Faareesi irraa jalqabee hanga motummoota Romaa bara durii fi ammaa dabalatee uummatoota gabiroomfaman irratti acuccaa gosootii mara geggeesuudhaan mallattoole sabummaa uummatichaa gadi-xiqqessu yookin haquudhaan qabeenya uummata gabiromee saamuun waanuma baratamee dha. Kanaafuu warri aangawee iyyata uummata acuucamee gurra bitaan dhaggeefachaa gurra mirgaan guboo kosii keessatti facaasu. Yoo dhimmicha irraa dantaa argamuu malu tilmaaman ammoo gagalagalchanii ilaaluu eegalu: akkasumasi dantaan kan jalaa xuqamu fakkaannaan, sababii tolfachuun waraana labsuun, jireenya uummataa nagaa diiguu aangoon isaan dhorku hin jiru yoo Waaqayyoo ta`ee malee. Fakkenyaaf motummaa Itiyophiyaa warra Tigrayiin durfamu yoo xiqaateef namoota sivilii kuuma shantamii ja´haa (56,000) ajjeeseera meeshaa waraanaa itti dhukaasuun bara 1992 irraa eegalee hanga 2016 8. Garuu jaarmiyaan mirgoota dhala-namaa kan dhaabbata motummoota gamtaawan jalattii hojjetu maaliif yaakkoota motummaa Itiyophiyaan dalagame kana gara mana murtii adunyaatti hin dabarsine?
Uummati jabaan yeroo fi bakka hundaattii qabsoo golee maraa geggesuudhaan diiggaa diinni irratti labse ofi irraa qolachuudhaan mallattolee sabummaa (afaan, aadaa fi seenaa) ofii guddifachu fi tikfachuu ni dandawa. Kanaaf fakkenya jiraataa ta`ee kan biyya lafaa kessatti argame saba Israa`el. Motummoota angawoo bara duriin (Babiloon fi Romaa) duula qindeessaniin biyyi Israa`el diigamuun goosoti Israa`el kudha lamaanuu biyya lafaa
irra facawanis sabummaa Israa`el gutummaatti lafa irraa dhabamsisuun hin dandayamne: waan sabi kun biyya itti godaane maratti aafaan, aadaa, fi seenaa ofii hin hiraanfatneef. Biyya baroota dheeraaf duraa fudhatamee ture, Israa`el falmatee ofi harkatti deebifachuuf, mallattolee sabummaa ummatichi qabatee jiraachuun ragaa sadarkaa olii ta`ee gargaareera. Kaanaafuu uummati kamuu yeroo fi bakka hundaatti cichoominaan qabsoo golee maraa yoo geggesseef aangoo badiisaa ofi-tultootaan irratti labsame ofi irraa qolachuu ni dandaya.
Jarraa tokko (waggoota 100) oliif uummati Oromo erga qabsoo bilisummaa geggessen booda afaan Oromoo badiisa irraa baraarun golaa baasuun haala saayinsaween (qaromeen) meeshaa barnotaa, hojii, fi qorannoo taasiseera. Adeemsa qabsoo bilisummaa afaan Oromoo keessatti milkoominni hangi argamee jiru kun hundee siyaasaa motummaa Habashaa jeequu danda’eera. Dhalooti bara ammaa fi gara fuula-duraa bu’uura lafee qabsaawota bilisummaa Oromoo irratti hundaawe kana irra dhaabbachuun qabsoo bilisummaa afaan Oromoo galma xummuraan gahuuf hirmannaa isaanii guddisuun baayyisee barbaachisaa dha. Keessumaa uummati Oromoo biyyoota adda addaa keessa facawee jiraatu sadarkaalee jaarmiyaa itti ijaaramuun afaan, seenaa, fi aadaa Oromoo dhaloota fufu barsiisuun hedduu barbaachiisa. Akkasumasi qabsoo bilisummaa golee maraan geggefamaa jiru kessatti lammiin Oromoo martinuu yoo hirmaataniif bilisummaa Oromoo fi walabummaa biyya Oromoo argamu keessaan afaan, aadaa, fi seenaan Oromoo tikfamuudhaan daran guddachuuf milkaawu.
Ragaalee
- 6Africa com 2016. How Many Languages of Africa Are There? http://www.africa.com/many-african- languages/
- 10Danuu G. 2004. Wangeelli Kiristoos Attamitti nu bira ga´e (1899-1991). Najjoo, Itophiyaa.
- 4Emily Underwood, 2014. Languages are being wiped out by economic growth. http://www.sciencemag.org/news/2014/09/languages-are-being-wiped-out-economic-growth
- 1Grimes 1986, 1995 in SIL international 2016. Ethnologue, Languages of the world, Summary by world area. http://www.ethnologue.com/statistics
- 11Hassan M fi Maatii D. 2008. Goota Oromiyaa. Oromia publishing LLC. Atlanat Georgia.
- 2John Nobel Wilford, 2007. World’s languages dying off rapidly.
http://www.nytimes.com/2007/09/18/world/18cnd-language.html?_r=0
- 9Malkamuu Jaatee, 2014. Bu`aa-ba`ii amna qabsoo bilisummaa Oromoo kaleessaa, har’aa fi borii.
Kyagaba& Sons graphics, Kampala, Uganda
- 12Malkamuu Jaatee and Anywaa Survival Organization, 2016. Land Grabbing and Violations of Human
Rights in Ethiopia. http://genocidewatch.net/2016/02/01/land-grabbing-in-ethiopia/
- 7Oromia Media Net, 2014. Oromia Media Network will be inaugurated on March 1, 2014. https://www.oromiamedia.org/2014/02/21/statement-executive-director/
- 5Oromia Media Net, 2015. Haile Fida Kuma: the Father of Qubee Afaan Oromo.
https://oromedia.net/haile-fida-kuma-the-father-of-qubee-afaan-oromo/
- 8Tasgaraa Hirphoo, 1999. Abbaa Gammachiis, Oneesimos Nasib nama Biyya Oromoo, ergamaa wangelaa (1850 – 1931). Mana-maxxansaa Bolee, Finfinee.
- 3UNESCO, 2016. Endangered languages. http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/endangered- languages/


text:
Hagayya 16/2014(TOI) – Ayyaanni Shadeey bakka itti aanaan Ministira Muummee fi Ministirri dhimma alaa Obbo Dammaqaa Mokonnin fi Pirezidaantiin naannoo Amahaaraa doktar Yiliqaal Kaffaaloo dabalatee hoggantoonni mootummaa Federalaa fi naannoo hedduun argamanitti kabajama jira.
Ayyaanni kun godina sablammii Wagimiraa magaalaa Saqoxaatti mata duree ”Shadeey Itoophiyaa, Adda waraanaatti, injifannoof, tokkummaafi kabajaaf” jedhuun kabajame.
Ayyaanni Shadeey walakkeessa baatii Hagayyaa dubartoonni uffata aadaan of miidhaksannii adda babahiitti bahuun bilisummaan kan yaada isaanii itti ibsatanidha.
Ayyaanni kun ayyana ijoolleen durba kabajuuf yeroo hundaa hawwiin eeggatan akka ta’e himama.
Ta’uus waggoota lamaan daraban sababa weerara garee shororkeessaa ABUT fi weerara vaayirasii Koroonaatiif addababayitti osoo hin kabajamiin hafeera.
Bara kana garuu haaluma kanaan dura barameen bifa o’aa ta’een magaalaa Saqoxaatti kabajameera.
Ayyaana kanarratti hoggantoonni mootummaa Federaalaa fi naannolee akkasuma keessummoon waamichi taasifameef argamaniiru.
Kabaja ayyaana kana cinaatti manneen barnootaa bultii sadarkaa 2ffaa fi 1ffaa ijaaruuf dhagaan bu’uura ni kaa’ama jedhameera.


text:
Amerikaatti nama miliyoona 16 caalutti Koronaa qabaa dhiba kanaan nama kuma 300 caala Amerikaa keessaa lubbuu dhabe.
Qorsa haaraa dhaabii Pfizer/BioNtech waliin hojjate kanallee namii hagii tokko shakkee hanqachuu fedha.
Mike Pence,jaarii isaatii fi itti guddaan fayyaa ummata Amerika Jerome Adams hardha qorsa kana TV irratti baanii waraannatan.
Akka Pence jara qorsa kana kenneefiin jedhetti namallee hi dhukkubu “kun torbaan seenaa qabeessa,” jedhe Pence yoo qorsa haaraa kana jaje.
Qorsii kun ka dhiba irraa nama dandamachiisuu malee dibaan hin dhufu jedhanii mirkansuu fudhanne jedhan.
Doktorootii jara kana qora kana kennan akka isaan torbaan sadiin duubatit deebihan gaafatanii ammallee waraannatan gaafatan.
Joe Biden namii pirezidaantummaa Amerikaatiif filatame torbaan dhufu keessa qorsa kana fudhachuuf karoora qaba.
Amerikaatti ammatti qorsa Pfzer hojjate kennuutti jiran amma ammoo ka dhaabii Moderna hojjatellee itti dabalanii kennuutti kurfoo jiran.


text:
Godina gujii aanaa Oddoo Shaakkisoo keessaa humnoonni mootummaa jiraattota hanga tokko uummata hookkaraaf kakaastu maqaa jedhuun qabanii to’annaa jala oolchu. San booda maatiin gaafachuuf gara mana sirreessaa dhaqani iyyuu eessa akka jiran namni itti himu hin jiru jedhu jiraatonni magaalaa Shaakkisoo. Namoonni qabamanii achi buuteen dhabame jedhan kun eenuyfaa ti? JIraataan magaalattii haala uumamee nuuf ibsaniiru.
Gama kaaniin godina Arsii Lixaa magaalaa Shaashamannee keessa ka jiraatan maanguddoon umuriin waggaa 70 olii obbo Dhaqqaboo Waariyoo dhiyeenya karaatti humnoota mootummaan qabamanii achi buuteen isaanii dhabame jechuun maatiin isaanii fi jiraattonni naannoo himataa jiru. Haati warraa isaanii aadde Dinqinesh Ukkaas haala abbaa warraa isaanii VOAf ibsanii jiran.


text:
Guutuummaa Afrikaa keessatti ariitiin babalaa kan jiru faca’iina vaayrasii KOOVIID-19 ittisuuf tarkaanfiin hatattamaa fudhatamuu akka qabu jaarmayaan fayyaa addunyaa (WHO)n gaafatee jira. Sababaa vaayrasii koronaa isa bifa jijjirrateen kan ka’e faca’inni isaa hammaachuun ibsamee jira.
Gabaasaaleen dhiyeenya ba’an akka jedhanti weereerri vaayrasii Koroonaa Afrikaa keessaa torbanneen darban 6f keessatti torban torbaniin harka 25 dabalaa kan jiru yoo ta’u kunis lakkoobsa namoota Afrikaa keessatti KOOVIID -19n qabamanii Miliyoona 5.4 kan geesisee yoo ta’u kanneen lubbuu ofii dhaban immo Miliyoona 100 fi Miliyoona 41n ga’ee jira.
Jaarmyaa Fayyaa Addunyaa keessatti Afriikaaf Daayreekteera kan ta’an Matshidiso Moeti, vaayrasiin bifa jijjiratan gostii sadeen faca’iina vaayrasichaa kan Afrikaa keessaa sadarkaa haaraatti ol butan jechuun akeekkachiisan.
Gabaasa Guutuu Caqasaa.


text:
Walaggaa bahaa aanaa diggaa magaalaa guddattuu arjoo Guddakeessatti dheengadda walitti bu’iinsa humnootii mootummaa fi uummata gidduutti ka’een namoonni rasaasaan dha’amanii madaa’uu jiraattonni nuuf ibsaniiru. Walitti bu’iinsi kun kan ka’es dilbata darbe ta’uu kan nuuf himan jiraataan magaalaa Arjoo guddattuu haala uumame nuuf ibsaniiru.
Akka jiraataan kun nuuf ibsanitti dilbata galgala cidha magaalaa Guddattuu Arjoo keessatti geggeessame irratti namoonni sirbaa turan achumaan quuqqaa garaa isaanii sirbaan makanii dhageessisaa turan jedhan.
Sirba sana akka dhaabaniif humni poolisii itti himu iyyuu dhaabuu waan didaniif samiitti qabanii dhukaasuu eegalan sanaanis waan hin dhaabiniif gara uummataatti qabanii dhukaasuu jalqaban jedhu jiraataan Guddattuu Arjoo kun. Kanaanis namoonni madaa’an kan jiran ennaa ta’u rasaasaan rkutamee gara Hospitaala Naqamteetti kanneen geessman keessaa lubbuun nama tokkoo darbuu illee nuuf ibsaniiru.
Kana malees manneen jireenyaa irra naanna’uu dhaan namoota adamsanii qabuu, maanguddoota illee utuu hin hafin humnaan manaa gad baasanii hanga lafeen isaanii cabutti reebaa turan jedhu jiraataan kun.
Maddeen Hospitaala Naqamtees deebii nuu kennee jira. Namoonni madaa’anii gara hospitaala Naqamteetti geessaman 1ffaa Zerhuun Jireenyaa Bayana yoo ta’u karaa cinaacha isaa mirgaa garaa isaa irra rasaasaan dha’ame, inni 2ffaa Gammachuu Alamuu Tasammaa luqqeettuu isaa gara taa’aa isaa gara mirgaa irra, 3ffaan Birhaanuu Kabbadaa Addoo miilla isaa irra rukutamuu madden hospitaalaa Naqamtee kun nuuf ibsaniiru.
Zerihuun Jireenyaa kaleessa ennaa hospitaala ga’u hedduu dadhabaa waan tureef wal’aansi baqasanii hodhuu godhamuufis dhiigi hedduun waan keessaa dhangala’eef har’a ganama barii naannoo sa’a 11 fi walakkaa lubbuun isaa darbuu madeen hospitaalaa kun nuuf ibsaniiru.
Namoonni mormii dhageessisuun miidhamanii gara mana yaalaatti fidaman kun erga wal’aansi baqaqsanii hodhuu godhameef booda kutaan addaa /ICU/ keessatti kunuunsaman hin jiru kutaan ka biroon keessa boqotan iyyuu hin kennamuuf, mana jala bakka namoonni irra daddarban ciibsamanii jiraachuu nuuf ibsan madden mana yaalaa Naqamtee.
Zerihuun jireenyaas kutaa baqasanii hodhuutii erga ba’ee booda ala mana jala akkuma ciibsamee jirutti lubbuun isaa darbuu illee nuu ibsasniiru.
Namoonni kun maaliif mana jala ciibsamu, maaliif kutaan hin kennamneef jennee gaaffii dhiyeessineef madden kun akka deebisanitti dursi kan kennamu dhukkubsattoota kanneen biroo dhaafi. Huccuu sivilii uffatanii kanneen hordofan waan jiraniif hojjettoonni mana yaalaa illee jarreen kanaaf kunuunsa addaa kennuu sodaatu. Waadaa yeroo ogumaa kana irratti bobba’an seenan eeguuf gara siyaasaatti waan jijjiiramuuf dhukkubsattoota haala Kanaan miidhaan irra ga’eef ilaalchi hin kennamu jechuu dhaan madden hospitaala Naqamtaa nuuf ibsaniiru.
Gama biraatiin immoo Godinaa Hargee lixaa aanaa Xuulloo keessatti namoota aanaa ollaa Sana irraa dhimma isaaniitiif dhufanii qabaman keessaa tokko kamisa darbe kana du’ee argamuu isaa dubbataa jiru jiraattonni aanaa Xuulloo.


text:
Itiyoophiyaan Torbanneen Sadiif Cuftee Kan Turte Tajaajiila Intarneettii Hanga Tokko Bantee Jirti.
Ajjeechaa wellisaa Haacaaluu Hundeessaa booda hokkara uumamee sana booda tajaajilli kun addaan cite.
Angawoonni akka jedhanti mootummaan dhaamsawwan midiyaa hawaasaa irratti dhiyaatan caalaatti hokkara biyyatti keessaa hammeessa jechuun cufan.
Jaarmayaan tajaajiila intarnetti hordofuu Neets Blook kibxata kaleessaa galgala akka ibseetti tajaajilli intarneettii kanneen keebliin hojjatan hangi tokka tajaajiila eegalanii jiru.
Garu kan gama bilbila harkaan hojjatu amma iyyu akka cufameetti jira jechuun Mallaskaachoo Ammahaa gabaasee jira


text:
Itoophiyaan atileet Daraartuu Tulluu 'oolmaa biyyaaf oolteef' beekamtii kenniteef
Kantiibaan Itti-aantuu Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee Aadde Adaanach Abeebee sirna beekamtii kana irratti argamuun Daraartuu faarsaniiru.
"Daraartuun fakkii gootummaa, faajjii injifannoo, agarsiiftuu ciminaati," jedhan Aadde Adaanecha.
''Daraartuun araarsituu, kan nama jaallattu, Itoophiyaa ajaa'ibaati'' jechuun, beekkamtiin akka ammaa kana kennuun namoota akka Daraartuu kana argachuuf ni gargaara, jedhan itti-aantuun Kantiibaa Finfinnee.
Aaddee Adaanach Magaalaa Finfinneetti kan argamu addabaabaayi Hayaati maqaa Daraartuun akka moggaafamu sirnicha irratti himanii, addabaabaayicha misoomsuuf kan ooluus birri miliyoona lama ramadu ibsan.
Keessummaa Kabajaa sirna beekamtii kan ta'an Pirezedaantiin Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obboo Shimallis Abdiisaa, Mandarri Atileetiksii Suluultaa maqaa Atileeti Daraartuu Tulluutiin akka moggaafamu himan.
Atileetiksiin Sulultaa kunis gosoota atileetiksii 13 akka leenjisuu qophaa'u himanii, Birriii miliyoona tokkoon ijaaramees jedhan.
Maqaa manadara kanaa Atileeti Daraartuun moggaasuun alattis, badhaasa warqee fi konkoolaataa haaraa moodeela 2021 kan birri miliyoona shanii baasuu kennaniifiiru.
Komishinii Mana Sirreessaa Federaalaa Komishinar Daammanaa Daarotaan ammo badhaasni addaa Nishaanii sadarkaa tokkoffaa kennaniifiiru.
Komishiniin Mana Sirreessa Federaalaa kilabii jalqabaa Atileet Daraartuu Tulluutiin simatee qopheessuun sadarkaa kanaaf kan gessisedha jedhan.
Atileeti Daraartuunis erga badhaasa fudhateen booda maatiiwwan ispoortii, artistoota , aanga'oota mootummaa, Abbootii Gadaa, Abbootii amantaa hunda galateeffattee jirti.
Yaadannoo Olompikii Baarseloonaa itti mo'atte yaadachuun, dirree sanaa booda dubartoota atileetiksiitiin Itoophiyaa idil-addunyaa irratti beeksisan hedduu arganneerras jette.
Sirni beekamtii Daraartuu fi gummaacha isheen raawwate
Sirni beekkamtiifi galateeffannaa atileet Komaandar Daraartuu Tulluu hoteela Iskaay Laayititti adeemsifame.
Sagantaan beekkamttii sadarkaa biyyaalessaatti qophaa'e kun gumaacha atileet Daraatuu Tulluu gama atileetiksii, invastimatii, tola ooltummaa fi kunneen birootin taasifteef beekkamtii kennuuf kan qophaa'edha.
Saganticharratti angawootni mootummaa, atileetotnifi namootni bebbeekamoon argamaniiru.
Atileet Daraartuu Tulluu bara faranjootaa 1992ti kan adeemsifame Olompikii Baarseloonaa irratti fiigicha meetira 10,000nin tokkoffaa bahun meedaaliyaa warqee kan argatte yemmuu ta'u kunis dorgomicha mo'achuun dubartii Afriikaa ishee jalqabaa ishee taasiseera.
Akka ragaa Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaatti Atileet Daraartuun dorgomiiwwan Olompikii, shaampiyoonaa Atileetiksii Addunyaa fi Gooldan Liig dabalatee dorgimiilee garaagaraa irratti hirmaachun meedaaliyaawwan Warqee 13 ol, Meetii lama fi Naasii tokko argachuu dandeesserti.
Fiigicha cinatti gumaachi atileet Daraartuu Tulluu gama hawaasummaafi diinagdeetin taasiftu guddaa ta'uutu himama.
Waggoota muraasa dura wayita lammiileen Oromoo naannoo Somaaleeti buqqa'an kunneen qaamaan deemun deeggarsa taasisan fi jajjabeessan keessaa atileet Daraartuu Tulluu tokko turte.
Kana malees turbee muraasa dura wayita namootni siyaasaa bebbeekamoon Obbo Jawaar Mahaammd, Obbo Baqqalaa Garbaa fi Obbo Hamzaa Adaana lagannaa nyaataarra turanitti kunneen jaarsummaa deemun lagannaa nyaataa akka dhaaban taasisan keessaas ishee tokko.
Gama biraatin gumaachi atileet Daraartuun gama hooggansaatin taasiftes dhimmoota atileetittiin akka galateeffamtu ishee taasisan keessaa ta'uu Federeeshiniin Atileetiksii Itoophiyaa barreeffama fuula Facebook irratti kaayen himeera.
Akka federeshinichaatti Komaandar Atileet Daraartuu Tulluu yeroo ammaa Miseensa Mana Maree Konfedereshinii Atileetiksii Afriikaa, Prezidaantii itti aantuu Zoonii Atileetiksii Baha Afriikaa, Miseensa Koree Hoji Raawwachiiftuu Koree Olompikii Itoophiyaa akkasumas Prezidaantii Federeeshinii Atileetiksii Itoophiyaa ta'uun hojjechaa jirti.
Hojiilee invastimantii irratti bobba'un lammiileef carraa hojii uumuunis gumaachawwan atileet Daraartuu Tulluu sirna beekkamtiifi galateeffannaa har'aatif sababa ta'an keessaayi.


text:
Oct 7,2016
Nuti barattoonni Yuunibarsiitii Jimmaa haala biyyaa keenya keessatti ta’aa jiru addatti humna shororkaa mootummaa abbaa Irreetiin uummata Oromoo irratti raawwataa jiru,keessattuu gocha uummata Oromoo waaqa Uumaa isaa kadhachuuf baherratti humna hidhannoo fayyadamee waraana lafoof waraana qilleensarra fayyadamuun ilmaan Oromoo egeree biyyattii ta’an qaqqalii kanneen lakkoofsaan 700 ol ta’an irratti dhukaasa banee lubbuu hanga kana daqiiqaa 30 gidduutti galaafachuu isaa gadi jabeessinee nii balaaleffanna,Akkasuma erga mormiin diddaa
Maaster Plaanii eegalee asitti qe’een Oromoo guyyaa tokkoof bohichaaf awwaalcha du’a suukanneessaa ilmaan isaa beektootaaf haayyootaa
bahanii galuu dadhaban dhabee hin beeku.Hidhaan uummata nagaarraa takkaa dhaabatee kan hin beekne yoo ta’u .Akkasuma gochaa duguuginsa
sanyii uummata Konsoorratti ganna darbe fudhatamee ilmaan uummata Konsoo barbadeessuuf waraana irratti labsamee lubbuun kumootaan
laakaahamu biyyaattii keessaa humna mootummaan of cinaa dhabuu keenyatti addatti gadda guddaan nutti dhaga’ama.Dabalataan uummata
Amaaraa irratti ajjeechaa raawwatamee hayyuuwwan qaroo biyya kana jijjiiruu danda’an barattoota adda duree of cinaa dhabuun keenya
godaannisa sammuu keenya keessa hin haqamne ta’uu jabeessinee hubachiisuu barbaanna.Gochi kun gocha addunyaarratti raawwatee hin
beekne ta’uu hubachiisuu feena.Mootummaa nama nyaataa Wayyaanee kana seenaan addunyaa akkuma Adolf Hitilar galmeessee jiru mootummaa
Dhiittaaf nama nyaataa ta’uu seenaa Addunyaa akka nuu bartu cimsinee nii gaafanna.
Egaa nuti barattoonni Yuunibarsiitii Jimmaa lammiin biyyattii hundi Lamiiwwan gabroomsaa TPLF (Tigirotaan) alatti guutummaan barattoota moorichaa yakka kana dalagaa mootummaa kanaa waliin jiraachuu akka hin dandeenya sagalee keenyaan dhageessisaa jirra.Addunyaa akka nuu dhaageessuuf nuti qaroowwaan biyyaattiin qabdu biyyaattiin biyyaattiif waan baraachaa jirruuf Uummata Oromoof Uummata cunqurfamoo biyyaattii rakkoo kana keessaa baasuuf yoomillee sagalee tokkoof irree tokkoon bahuu keenya akka uummati biyyaattii nuuf baru
dubbaachuu feena.
Haa ta’uu malee ibsa jabaa nuti waliin teenyee sagalee tokkoon baafne ibsoonni qabxii 5 kun akka hubatamuu qaban dubbachuu barbaanna
1,Mooraa Yuunibarsiitichaa keessatti sababa sagalee uummataa taanee addunyaatti uummataaf lallabaa jirruuf qofa nu keessaa namni tokko kan
du’u ykn kan hidhamu taanaan badii guddaan hammas hin jedhamne mooricha keessatti beektotaaf qareeyyii ilmaan biyyaattiin akka taasifamu
2,Nuti barattoonni karaa nagaa baanee daawwitiis ta’ee qabeenyaa mooraan qabdu osoo hin tuqin yoo humni waraanaa kan nutti seenu ta’e
qaamota sanarrattis ta’ee mooricha keessatti qaamota bara 2014 irraa kaasanii nu gidirsaa sagalee keenya ukkaamsaa turan,kanneen barnootan
utuu hin taanee miillaan deemanii mooricha keessatti abbumaa fudhataniif qabeenya moorattii keessatti ittiin fakkaran irratti tarkaanfiin keessa deebii hin qabne nii fudhatama.
3,Ilmaan biyyattii keessaa sadarkaa gaddi guutuummaa ishee dhuunfatee jirutti Tigiraay ala,qaamni baradhaa jedhee nu gidirsuuf dhufu rakkoo isarra gahu beekee hatattamaan akka nurraa dhaabbatu
4,Qaamonni barattoota keessaa miidiyaa isaanii sobaa irratti ykn ETV,Faanaa,TVO irra bahanii sagalee dhugaa ukkamsuuf maallaqaan ta’u sossobbiin oduu sobaa dabarsuuf yaadan akkasuma qaamota barattoota keessaa barnoota barachuuf kutaa seenan irratti barnoonni du’a haadhoof abbootii keenyaa kan hin caalle ta’uu akkasuma nuti barattoonni guutummaan moorichaa sodaa du’aa keessaa baanee kan nu ajjeesuuf qaamota jaraatti nu kennu qaama yaada keenya faallessu irratti tarkaanfii du’aa akkuma jarri nu ajjeesanii olitti isin duunes bilisummaa ummata Oromoo mirkanessuuf murteeffannee jiraachuu beekuu qabdu
5,Qaama utuu nuti mari’nnee hin dubbatin tarkaanfii meeshaa moorichaa irratti dhagaadhaan ta’u waan kamiinuu barbadeessuuf yaalu qaama mootummaa nama nyaatarraa ergamee ittiin maqaa baramee shorokeessummaa nu moggaasee miillaan deemee aangoo barbaadu ta’uu hubannee qaama kaminillee ta’u sobee hiriira ykn tarkaanfi bahaa nii fudhannaa jedhu addaan baafnee beekuun qaama diinaa nuun alatti waltajjiis ta’ee
hiriiraaf barataa sobee waamuuf jomomi’u irratti guyyaa kanaa kaafnee tarkaanfii du’an of keessaa dhabamsiisuu keenya jabeessinee ibsina
Addattti qaamota barataa dararuuf dirqamaan bahaa baradhaa jedhanii barataa reebuuf ajjeesuuf meeshaa waraanaa hidhatee akka bara
darbee humni Agazii nyaata nu waliin Sorrachaa nu ajjeesuuf yoo mooraa keenya seene tarkaanfii fudhannu icciitii guddaan mari’annee waan
jirruuf qabeenya barbadeeffamuuf lubbuu darbuuf itti gaafataamaan
1,Professor Fiqiree Tolasaa peresedaantii moorichaa
2,Kaalid Abbaa Tamaam Abbaa Bulguu dhimma nageenya moorichaa
3,Guyyoo peresedaantii barattoota moorichaa
Akka itti gaafatamummaa humni waraanaa erga seenee badii gahuuf fudhatan cimsinee hubachiifna.
Ummata Jimmaaf ergaa nuti qabnu guyyaa kaleessaa barnoota dhaabnee galuuf kan karoorfanne yaada burjaaja’aa mootummaa bososeen kennaameef keessumeessuun hanga mana sireef taaskii nurraa dhaabutti kanneen deemtan guyyaan nuti isiniin barbadeessinu fagoo miti.Lammii baratee of keessatti qusachuurra hanga bishaan illee nutti gurguruu diddanitti ija diinummaan nu ilaalaa kanneen shamarraan mooraa keenyaa humna hattuu Wayyaaneen meeshaa isaanii saamsiftan addaan baafannee jirra.Kan keessanis yeroo dhumatee jira.Yeroon waliif irra darban
dhumateera isin ajjeesuun uummata keenya magaalattiif furmaata waaraa nii finna.
Injifannoon Uummata Oromoof Uummata Cunqurfamoo Impaayera Biyyattiif


text:
Suuraa: Miidiyaa Hawaasaa Mahleet Faasiliin Finfinnee, Barattootni Musliimaa manneen barnoota magaalaa Finfinnee keessatti baratan baatii Ramadaana keessa mooraa mana barumsaa keessaa fi mana barumsaa bahanii akka hin salaatne dhorkamuun isaanii dallansuu uumeen har’a hordoftootni amantaa Islaama fi barattootni magaalaa Finfinnee Masgiidota garagaraatti hiriira nagaa taasisaniiru Dhaadannoo adda
Hoomaan Awwaannisaa Godina Booranaa Aanaa Taltallee Gandoota Aanichaa 5 keessatti muldhachuun lafa hektaara dhibba 4 irratti Miidhaa dhaqqabsuun oomisha dhufuuf sodaa ta'uu isaa himame. Hoomaan Awwaannisaa kun Aanaa Taltallee Gandoota Aanichaa Makkanniisa, Gandhiile, El-kunee, Wandoo Digree irratti mul'achuun Baala Mukaafi yeroo Midhaan qonna gannaa facaafaman biqilanitti
Finfinnee, Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Biiroon Qindeessi Dhimmoota Namoomaa (UNOCHA) gareen wabii nyaataa fi sirna nyaataa qorannoo dhiyeenya baaseen, roobni turee eegaluun isaa miidhaa hongeen dhaqqabisaa jiru daran hammeessa jedhe. Naannoo Oromiyaatti hongeen Godinaa 8 aanaa 56 keessatti mudate rakkoo hamaa qaqqabsiisaa tureera. Sababa gogiinsa kanaan lammiileen


text:
Arjantiinaan namoota saala lameeniin of hin ibsineef waraqaa eenyummaa qopheessite
Arjantiinaan namoota saala lamaaniin of hin ibsineef sirna waraqaa eenyummaa biyyaalessaa haaraa jalqabuu ibsite.
Seera biyyaalessaa biyyattiin lammiileen Arjantiinaa mirga saala kamiinuu of ibsuu dhiisuu qabu.
Haa tahu malee kuni ragaalee eenyummaa isaanii ibsan kanneen akka paaspoortii fi waraqaa eenyummaa irratti hojiirra hin oolle. Kanaaf jiraattonni ‘dhiira ykn dubara’ keessaa filachuu qabu ture.
Kana geeddaruudhaaf namni waraqaa eenyummaaf iyyatu marti saala isaanii 'dhiiraafi dhalaa' jechuu yoo hin feene ‘’x’’ filachuu danda’u.
Arjantiinaan sirna kana hojii irra oolchuun biyya Laatiin Ameerikaa ishee jalqabaati. Kanas pireezidantii biyyattii Albeertoo Farnaandeezitu labse.
Qophii Bonas Ayirsitti adeemsifameen waraqaa eenyummaa ‘’x’’ ofirraa qabu ifatti agarsiisaniiru. Waraqaa eenyummaa jalqabaa sadiis ministeera keessaa biyyattiifi ministeera dubartootaa, koorniyaa fi eenyummaa waliin tahuun raabsaniiru.
''Dhiiraa fi dubaraan ala eenyuummaawwan biroo jiru, kanaaf kabajamuu qabu,’’ jedhan Farnaandeez.
''Gaarii kan tahu yeroo hundi keenyi of taane dha, eenyuyyuu waa’ee koorniyaa namootaa dhimmamuu hin qabu,’’ jechuunis ibsaniiru.
Arjantiinaan biyyoota sirna kana eenyummaa idileetti ibsamuuf hojiirra oolchan, kanneen akka Kaanaadaa, Indiyaafi Niiw Ziilaand keessaa tokko taateetti.
Bara 2019 irraa qabee Pireezidant Farnaandeez haaromsa hawaasaa tarkaanfataaf dhiibbaa taasisaa turan.
Bara darbe mootummaan isaanii ulfa baasuu seera-qabeessa godhee ture, pireezidantichi ilma isaanii barataa dizaayinii taheefi uffannaa dubartiidhaan of ibsu akka deeggaran ifatti himaniiru.
Jalqaba bara kanaatti yeroo weerara koronaavaayirasiis Arjantiinaan seektara fayyaa fi daldalaa deeggaruuf jecha, namoota sooreyyii irratti gibira yeroo tokkoo akka kaffalan taasistee turte


text:
Guyyaa Yaadannoo Fincila Diddaa Gabrummaa (FDG) Waggaa 15ffaa Sadaasa 9,2005 akkamiin yaadanna?
seenaa qabeessi Warraaqsi FDG Sadaasa 9 bara 2005 waamicha Qabsoo karaa nagaa ABO uummata Oromoo hundaaf godheen qabsiifame keessatti dargaggootni Oromoo, Barattootni Oromoo fi qonnaan bultootni bifa qindaa’ee fi İjaarameen itti hirmachuun wareegama qaalii baasuun mootummaa abbaa irree boqonnaa dhorkuun bilisummaa ofiifi walabummaa biyya jecha bara Oromoon gamtaan waamicha godhameef simatee falmachuutti jabaate dha.
Goototni Oromoo wareegama qaalii gootummaan hiriiruun lubbuu deebitee bakka buusaa hin qabne kennuun saba isaaniif falmachuun mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo ABO durfamu biyya keessatti gadi jabeessuun uummata gidduu jiraachisuu danda’uu irra darbee Qeerroo Bilisummaa Oromoo har’a bifa jaarmiyaan ijaaramee qabsich bifa qindaa’een gaggeessuun sochii FDG irraa gara Sochii warraaqsaa Biyyoolessa Oromiyaa FXGtti tarkaanfachiisuun qabsoo hadhaawaa gaggeeffameen Mootummaa Mataa keenyaa fi biyya mataa keenyaa akka qabaannuuf abbaa irreetti xummura gochuufi Uummata Oromoo balbala Bilisummaa irraan gahee jiruuf bu’uura kana buusuun danda’amedha.
Kanaaf goototni qabsicha adda durummaan itti hirmaachuun wareegama yeroo yaadannuu gaddi guddaan utuu nutti dhagaa’amuu Wareegama gootummaa kan jijjiramaa fi bu’uura bilisummaa waan kanfalaniif guyyuu kan ittin boonnuu fi kaayyoo isaan irratti wareegamaan galiin ga’uun wareegama fakkataa baasaa uummata keenya dammaqsuu,ıjaaruufi tokkoomsuun falmaa gita hin qabne gaggeessa bakka amma irra geenyee jirru irra dhaabbatne guyyicha bifa adda ta’een yaadachaa fi kabajachaa abbaa irreetti xummura gochuuf uummatni Oromoo bal’aan falmaa irratti yeroo argamnu kanatti jaallan keenya kaleessa qabsoof wareegaman ammas wareegamaa jiran bakka mana fi yeroo kamuu keessatti yaadachuun dirqama Oromummaati.


text:
WASHINGTON DC—Hidhattonni Al-Shabaab Gamoo
Hidhattonni Al-Shabaab Gamoo daldlaa kan Naayroobii keessaa Westgate jedhamu Fulbaana 21 bara 2013 haleelan. Kunis waggaa lama guutee jira. Humnootiin Keniyaa hidhattota balaa kana geesisan waliin guyyaa sadiif walitti dhukaasan. Namoonni lubbuun hafanis guyyaa sadiif achuuma gamoo daldalaa sana keessa dhokotanii turan.
Bakki daldalaa kun waggaa tokko dura deebi’ee baname. Kanneen lubbuun hafuuf carroman akka jedhantti nama addaan utuu hin baasin hidhatonni kun fixan.
Haleellaa sana booda qorannaan gaggeeffame akka agarsisuutti Iddoon sun qiyyaafannaa jala akka jiru mootummaan balaan kun ituu hin dhaqqabin waggaa tokko dura akeekkachisee ture. Kana malees Humnootiin nageenyaa kan Keniyaa haleellaa kanaaf deebiin kennan kan qindominaan gaggeeffame hin turre, kunis dogoggora jedhee jira.
Erga haleellaa westgate dhaqqabee as Al-Shabaab Keniyaa keessatti haleellaa ka biroo kan gaggeesse yoo ta’u baatii Ebla darbe haleellaa Yunivarsitii Gaariisaa irratti gaggeesseen lubbuu nama 148 galaafate jira. Gamoon daldalaa kun waggaa darbe deebi’ee eega banamee booda garuu eegumsa jabaatu jira.


text:
Keessa Dargaggootaa fi shamarranii wanta hurgufu
Dabalata dubbisii
Jireenya dargaggummaa fi shamarrummaa keessatti wanti tokko keessaa namaa hurgufa. Wanti suni maal akka ta’e beektu? Nama jaallatan fuudhu ykn itti heerumuuf yaadda’uudha. Tarii nama tokko jaallachuun namni biroo yommuu kaadhimummaaf (nikahaaf) sitti dhufu didu dandeessa. Ergasi, namni ati jaallatte suni takkaa du’aan addunyaa irraa boqachuu danda’a takkaa immoo si diduun nama biraa fuudhu danda’a/ itti heerumu dandeessi. Yeroo kanatti falli kee maali ree? Halkanii guyyaa dhiphachuu fi gaabbun furmaata ta’uu danda’aa? Kuni gonkumaa furmaata hin ta’u. Mee akka furmaatatti qabxiilee muraasaa haa eerru:
Wantoonni jaalala daangaa darbeetti nama geessan baay’eedha. Namni sababa yoo beeke miidhaa hojiin isaa itti fiddu irraa fagaata. Namni tokko jireenya keessatti milkaa’uuf sababa fi bu’aa wanta hojjatu beeku ykn tilmaamu qaba. Sababa (cause) jechuun hojiin sun akka raawwatamuuf wanta nama kakaasudha. Bu’aa (effect) yoo jennu immoo firii hojii san irraa argamuudha. Firiin sun miidha ykn faayda ta’uu danda’a. Kanniin sirritti yoo hin beekin jireenyi teenya gara hin qabdu. Read more
Akkuma waraanni lubbuu namaa galaafatu danda’u jaalallis yoo daangaa darbee qalbii fi lubbuu namaa galaafachu danda’a. Duraan dursinee hiikni jaalalaa maal akka ta’ee mee ilaallu. Jaalalli afaan ingiffaatin ‘Love’ yommuu jedhamu Afaan Arabiffaatin immoo Al-Hubb fi Al-ishq jedhamu. Afaan Arabiffaa hiika gaarii fi bal’aa jaalalaaf kenna. Beektoota armaan gadii wabii godhachuun hiika jaalala beekuf mee haa carraaqnu. Read more
Akkuma torbaan darbee eerre fedhii lubbuu hordofuun miidhaa baay’ee fida. Namni tokko fedhii lubbuu hordofuu yookiin hordofuu dhiisu isaa akkamitti beekaa? Yeroo baay’ee namtichi fedhii lubbuu hordofuu, yommuu gocha fedhiin isaa itti ajajju raawwatu fedhii lubbuu hordofuu hin beeku. Kan inni beeku yommuu miidhaa wanta raawwate sanii arguudha. Read more
Barruun tuni barreefamoota gaggabaabo ji’a Bitootessa (March) 2016 fuula Fesbuuki Jireenya Badhaatu irraa walitti kuufamteedha.
Hanga fedhan namoonni cubbuu/badii haa raawwatan, isaan hin hordofin hin akkeessin. Namoonni baay’een sababa akkeessutin cubbuutti kufu. Akkana siin jechuu danda’u,”Namni hunduu jaalalle dubartii/dhiiraa qaba. Kana namni hunduu ni hojjata. Ati nama addaati? Dargaggummaa keetti fayyadami. Yoo amma of hin bashanansiisin yoom of bashanansiisuf? Rakkoo hin qabu boodarra ni tawbatta, Rabbiin gafurrahimi….” Hanga isaan hordoftu haala kanaan si sossobu. Namoonni kunniin sheyxaana namaati irraa garagali,wanta isaan jedhan gonkumaa hin dhagahin. Read more
Kutaa darbee keessatti ibiddi jaalala akkamitti akka jalqabamu ilaalle turre. Insha Allah har’a immoo maloota ittiin qabaneessan ilaalla.
Ibiddi yommuu qabatee balaa geessuf deemu bishaan itti naquun akka dhaamu taasifamaa mitiree? Akka ibiddaa jaalala guutumaan guututti dhaamsu osoo hin ta’in balaa akka hin geessine qabaneessun ni danda’ama. Wanti hubachuu qabnu jaalalli mataan isaa balaa osoo hin ta’in hojii namtichaatu balaa geessa. Namtichi yoo of too’ate balaan jaalalan dhufu hin jiru. Namtichi garuu yoo of too’atu dadhabe akkuma arge ta’ee bu’aa hojii isaa ni dhandhama. Karaa jaalala ittiin too’atan baay’ee isaa barruule qorsa jaalala jettu jalatti kaasne turre. Kan armaan gadii akka dabalataati. Read more


text:
Finfinnee, Sadaasa14/2022- Waldaan Warra Wangeelaa Makaana Iyyaasuus ajjeechaa jumlaa miseensota waldaa mana amantichaa godina Wallaggaa Bahaa ganda Haloo waldaa Mul'ata Galaa irratti raawwatame balaaleffatte. Ibsa Sadaasa 11/2022 baasteen waldaan Makaana Iyyaasuus maqaa namoota haleellaa kanaan lubbuu dhabanii tarreessuun matii miidhamtootatii fi miseensota waldichaaf jajjabina hawwitee jirti. Haleellaan
Finfinnee, Sadaasa 11/2022 - Haleellaa qilleensarraa Sadaasa 9, 2022 Naannoo Oromiyaa, Godina Wallagga Lixaa, Aanaa Mana Sibuu keessatti magaalaa to’annoo Waraana Bilisummaa Oromoo jala jirti jedhame, magaalaa Mandii irratti raawwatameen lammiilee nagaa ajjeefamuu BBCn jiraattota wabeeffachuun gabaaseera. Haleellaan qilleensaa magaalaa Mandiitti guyyaa Roobii, Sadaasa 09 guyyaa
Finfinnee Onkololeessa 10/2022 - Yeroo mootummaan Itoophiyaaa fi humnoonni Tigraay wali galtee waraana dhaabuu mallatteessanitti naannoon Tigraay gargaarsa namoomaa hatattamaa garmalee kan barbaadu waan ta’eef nyaataa fi qorichi naannichaaf akka raabsamu Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) gaafate. Waraanni mootummaa Itoophiyaa fi humnoota Tigraay gidduutti waggaa lamaaf naannoo


text:
Tarkaanfii WBO, Magaalaa Naqamtee keessaa fi naannoo sanitti
Tarkaanfii WBO’n, Magaalaa Naqamtee fi Onoota Konyaa Baha Wallaggaa keessatti argaman garaagaraa keessatti, Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayerattii irratti, guyyoota sadan darban fudhateen, Loltoonni MKII danuun galaafatamuu.
Tarkaanfii kanaan kan rifatan loltoonni mootummichaa, dargaggoo Oromoo tokko, Magaalaa Naqamtee keessatti rasaasaan erga rukutanii booda, mataa isaa irra konkolaataa oofanii buruksuun, haala suukanneessaan ajjeesuu.
Hammaachuu hidhaa fi ajjeechaa Loltoota MKII
Hidhaa fi dararaan Uummata Oromoo Walloo irratti raawwatamu akka-malee hammaachuun, manneen hidhaa guutanii, Oromoonni manneen barnootaa keessatti hidhamaa jiraachuu.
Gama kaaniin, miseensonni Raayyaa Ittisaa fi Poolisii Humna Addaa [Oromiyaa] kanneen dhiigaan Oromoo ta'an danuun milishootaa fi Faannoo Naannoo Amaaraan ajjeefamuu; danuun isaanii ammoo Hawaasa Oromoo Wallootti baqachuu.
Gindabarat: Haala hamtuu Uummani Oromoo keessa jiru
Saamichi qabeenyaa, akkasumas, hidhaa fi dararaan, Lixa Shaggar, Ona Gindabarat, Ganda Taraaraa jedhamtu keessatti, Uummata Oromoo irratti raawwatamu hammaatee jiraachuu.


text:
Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa maqaa seera kabachiisuutiin Oromiyaa keessatti seerri cabaa akka jiru ibse.
[SQ Caamsaa 6/2021]
keessaa buufataalee poolisii 21 irratti qorannoo taasiseen haala qabinsaafi hidhamuu hidhamtootaa kan ibse Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaa, sarbamni mirga dhala namaa Lammiilee Oromiyaa irratti raawwataa akka jiru ifoomseera.
Buufataaleen poolisii qorannoon irratti geggeeffame: Jalduu, Abuna-Gindabarat, Gindabarat, Baatuu, Adaamii Tulluu, Shaashamannee (buufata poolisii aanaa 2ffaa), Dodolaa, Adaabbaa, Gadab-Asaasaa, magaalaa Arsii Nagallee, Adaamaa (kutaalee bulchiinsaa sadii), Magaalaa Asallaa (buufata poolisii 2), Ciroo, Boosat, Darraa, Roobee, Haromayaafi Awwadaay fa’a.
Qorannoo Komishinichaa keessatti bal’inaan kan ibsaman dhimma qabinsaafi akkaataa to’atamuu hidhamtootaati.
Komishinichi erga Artist Haacaaluu Hundeessaa ajjefamee namoonni hedduun hidhamuu kan ibse yommuu ta’u, hidhamtoota 128 ta’an gaaffiifi deebii taasisee qorannoo kana akka baaseefi hidhamtoota hedduummoo qaamaan biratti argamuun kan irraa odeeffate ta’uu komishinichi qorannoo baatii lamaaf walitti fufinsaan geggeessaa ture kanaan ibseera.
Qorannoo kanaan sarbama mirga namaa hidhamtoota irratti raawwataman kanneen ijoo ta’an ibsee qaamonni yakka kana raawwatan gaafatama akka fudhataniif akeekeera.
Sarbamoonni mirga namaa hidhamtoota irratti raawwataman:
1. Seeraan ala hidhamuufi qabinsi hidhamtootaa mirga namaa kan sarbu ta’uu.
2. Ajajni mana murtii kabajamuu dhabuu
3. Hidhamtoota irratti reebichi raawwachuufi qabinsi isaanii farra dhala namaa akka ta’e.
4. Namoonni Sababa nama birootiif hidhamuu.
5. Hidhamtoonni sababa harkifannaafi dhibaa’ummaa ‘mana maree nageenyaa’tiin haqa dhabuu.
6. Daa’imman baatii 5 haga waggaa 10 ta’an mana hidhaa jiraachuu fi dubartoonni mana hidhaa keessatti daa’immaniifi dhukkuba waliin rakkachuu.
7. Manni hidhaa dhiphachuufi qulqullina dhabuurraa kan ka’e miidhaan hidhamtootarra ga’uu.
8. Hidhamtoonni tajaajila akka: nyaataa, dhugaatiifi yaala dhabuu.
9. Rakkoo Manni fincaaniitiin hidhamtootarra miidhaan ga’uu.
10. Hidhamtoonni dawoo seeraafi tajaajila argachuu qaban dhabuu fa’a.
Komishinichi ibsa bal’aa dhimma qabiinsa hidhamtootaa irratti baase keessatti humnoonni nageenyaa to’annoo ala ta’anii miidhaa namarraan geessisan akka to’ataman gaafateera.
Komishinichi qorannoo kana kan geggeesse buufataalee poolisii 21 qofa irratti yommuu ta’u, bakkoota kaanittis dhiittaan mirga namaa kanaa olitti akka raawwataa jiru ni hubata jennee yaanna.
Kanuma waliin, sarbama mirga namaa keessaa isa olaanaa kan ta’e lubbuun namaa dhabamuu waan ta’eef, Komishinichi dhimma hidhamtoota mana hidhaa keessaa baafamanii humnoota nageenyaa mootummaan ajjeefamaa jiranii irratti akka xiyyeeffannaa kennu dhaammanna.
Comment
Share


text:
Guyyaa har’aa, jechuun, Onkoloolessa 11, bara 2017, magaalaalee Oromiyaa - Amboo, Shaashamannee fi Calanqoo keessatti hirirri mormii geggeeffamamee jira. Akka jiraattonni jedhanitti hiriirri Amboo keessatti nagaadhaan kan xumurame yoo tahu, Shaashamannee keessatti garuu, humni ittisaa federaalaa hiriirtota irratti dhukaasa baneen namoonni 4 yoo du’anii, ka biroon 30 ta’an madaa’anii jiran.
Bakka hiriirri nagaan geggeessamee xumurame – magaalaa Amboo keessatti, poolisoonni Oromiyaa tasgabbiidhaan uummaticha hiriira hahee fi gaaffii isaa dhaadannoodhaan dhageessifataa ture geggeessanii, otuu dhiibbaa tokko itti hin godhiin akka nagaa fi eebbaan cumuratee galu taasisan – jedhu – jiraattonni.


text:
#Saphaloo / Abdulbasit Kediriin
Wellisaa Abraahim Baadiyyaa Eenyu?
“Yaa waaqayyoo nu gargaari,
Gabrummaan affeelamne Oromoonii,
Takka faraqaan nu haa geessu bilisummaani…”
——
“Yaa Oromoo gantuu
Saba isiitti qabsoo qabdu,
Bilisummaa dura dhaabbattu,
An Oromoodha ifiin jettii,
Oromoo dhiiga cunfattii,
Hijaan yoom nu garaa baddi..”
—–
“Jette jettee faradduu
Funaantuu oduu dharaa,
Meeqaatam waliin dhooytee
Facaafte garaa gara…..”
—–
“Biyya abbaa kiyyaa Oromiyaa,
Tola malee numa abbaan biyyaa,
Dhunfadhu malee’n cittu qabsoon tiyya,
Halkaniif guyyaa itti fufuu kiyyaa…”
—–
Yeroo mara sirba Abraahim Baadiyyaa yoon dhageeffadhu dubbiin seenaan isaa dhokachuu kun sammuu koo na waraanti. Namni sabaaf waan gaarii hojjatu tokkolleen seenaan isaa reeffa isaa waliin awwaalamuu hin qabu. Seenaa wellisaa kanaa namni guutuu ol baasu akkamitti dhabame laata? Jedhee nama komachuu irra Seenaa isaarraa xiqqo yoon isiniif qoode hoo?
——-
Wellisaa #Abraahim_Baadiyyaa wellisaa jaalatamaa qofa osoo hin taane walaleessaafi yadaleessaa sirbaa cimaadha. Wellisaa qofaas osoo hin taane qabsaawaa, sabboonaafi quuqamaa sabaa ture. Artist Abraahim Baadiyyaa wallee warraaqsaa baayyee hojjate. Tahuus garuu wellisaan kun akkuma wellisaa Usmaayyoo Muussaa faa wallee warraaqsaa waan sirbe qofaaf shira wayyaaneen itti xaxxeen yeroo dheeraaf mana hidhaatti darbatamee mana hidhaa Harar fi kan biraa keessatti baayyee cafaqamaa ture. Sababuma kanaan illaawee dhukkubsachaa turee bara 1994 A.L.H itti du’aan addunyaa kanarraa boqote.
Abraahim Baadiyyaa Harargee Bahaa Aanaa Kombolchaa araddaa Tuulaa (Ammad-Suur) ti dhalate. Tuulaan ganda shuunaa magaalaa Harar irraa gara kallattii Kaaba-Bahaatti fageenya KM 10 irratti argamtu yoo taatu Harar irraa gara Kombolcha, Malkaa Raafuutti yoo imaltu Muuxii, Hassan-Geey, Dirree Xayyaaraa dabartee osoo bakka Faaxee hin geenye meeyxuu Ammad-Suur’iin gara harka bitaatti gortee xiqqo deemtee dhaqxa. Tuulaan oomisha jimaatiin baayyee kan beekkamtu yoo tahu magaalaa Harar, Kombolchaafi Aaw-Wadaay dabalatee Jijjigaaf illee gosa jimaa filatamaa fi jaalatamaa dhiheessuun beekkamti. Qonnaan bultoonni araddaa Tuulaa bishaan boollaa baafachuun kuduraa adda addaa kan akka dinnichaa faa ni oomishan Akkasumaas midhaan akka boqqolloofi bishingaa oomishuuniis hin komatamtu.
Tuulaan ganda baadiyyaa tahuus amala magaalummaatti hiixachuu kan qabduufi jiraattoonni isii qabeenyaan kan badhaadhaniidha. Konkolaataan manuma qonnaan bulaa mara dura dhaabbata. Qotee bulaan gariin konkolaataan ooyrutti bobbahee galgala nyaata beeyladaafi akaafaa irratti fe’ee gala. Wellisaa Abraahim Baadiyyaas ganda amala magaalatti hiixachuu qabu kana keessatti dhalatee hojii artiitiin sirbaas hojjachaa, ooyruu isaas qotachaa ture. Weellisaa Abraahim wellisaa seenaa guddaa qabu tahullee seenaan isaa garuu akkuma ukkamamtetti hafteedha. Namni seenaa Artistii kanaa guutuu beeku yoo barreessitan galata guddaa argattu. Suuraa isaas namni qabu yoo naaf ergitan jaalala Oromummaan isiniif qaba.
Mee eega Tuulaa dhuftan xiqqo isin siqsee Malkaa Raafuu isin geessuu? Yoo Meeyxuu Tuulaa bira dabartee Bakka Faaxee dhaqxa. Bakka Faaxee jechuun maqxuu Ammad-Suur bira dabartee xiqqo deemtee kan geessu yoo tahu moggaasni maqichaa maqaa dubartii Faaxee jedhamtu tan iddoo san teessee jimaa bitaa turte irraa maqaan moggaafameef. Bakka Faaxee dabartee hadaammii karraatiin yoo achi qaartu araddaa Sibiiluu seenta. Sibiiluun naannoo afaan karaatti magaalaa xiqqoo Biiftuu jedhamtu qabdi. Biiftuun magaalaa maqaa walda daldaltoota Jimaa Biiftuu Diinshoo irraa moggaafamte yoo taatu dur jimaan walda Biiftuu Diinshoo waan itti hojjatamuuf magaalaa oowwituu turte. Biiftuu dabartee Magaalaa Malkaa Raafuu seenta. Hundaafuu Welliisaa Abraahiim Baadiyyaa naannoo kanatti dhalate jechuufi malee waa’ee seenaa naannoo kanaa haasawuuf miti. Barbaachiisaa yoo tahe immoo yeroo biraa itti deebina.
#Yaadachiisa: Namni suuraa Wellisaa Abraahim Baadiyyaa qabdan yoo naaf ergitan galata Oromummaa waliin kabajaa sabummaa guddaan isiniif qaba. Dabalataan seenaa wellisaa kanaa namni beeku waanuma beeku irraa yoo naaf qiqqiccan walitti qabee seenaa isaa guutuu barreessee isiniif dhiheessuuf wa’adaan seena.
“Seenaan nama Oromoof waan gaarii hojjatee reeffa isaa waliin awwaalamuu hin qabdu!”
Mudde, 2016


text:
Daangaa handaara galoo galaanaarratti mana murtii wal dhaabanii ka jiran Keeniyaafi Somaaliyaan amma mmoo dhimmi keessoo walii keessa seenuurratti wal himataa jiru.
Somaaliyaan kaleessa Keeniyaan dhimmi keessoo kiyya keessa harka seensifataa jirtii jechuun Ambaasaaddera Keeniyaa Mooqadiishoo yoo ariitu, Ambaasaaddera Somaaliyaa Naayroobiin jirus, haga wal dhibdeen kun furamutti biyyatti akka deebiyu ajajjee jirti.
Ministeerri Dhimma Alaa Keeniyaa ‘tarkaanfii’ Mooqadishoon fudhatte quba hin qabu jedha. Waajjirri ministeeraa Keeniyaa kun, oduu kana saba himaalee rraa male, barreeffama ykn karaa toora diploomasiin waanti nu dhaqqabe hin jiruu jedhe. Haa ta’uyyuu male Keeniyaan waan dhimma keessoo biyya kamuu keessa hin seentu, tarkaanfiin Somaaliyaan fudhattes ‘ka nama gaddisiisu’ jechaan ibse.
Himati Somaaliyaan Keeniyaa irratti dhiyeeffataa jirtu, waan Jubaa Laandi ilaallata. Somaaliyaan biyyi ollaashee keeniyaan gaggeessitoonni bulchiinsa Jubaa Laandi filannoo biyyaalessaa Somaaliyaa dhufurratti akka hin hirmaanne dhorkaa akka jirtu odeeffannoo qaba jechuun himatte.
Waajjirri Dhimma Alaa Keeniyaa garuu himata kana ammas haalee jira. Ibsa kaleessa galgala baaseen, Keeniyaan walii galtee Mootummaan jiddu galeessaa Somaaliyaa fi Kutaaleen Bulchiinsaa Somaaliyaa walii galan ni deeggartii erga jedheen boodaa, ‘walii galtee kanaaf bitamuun garuu gahee warra gaggeessitoota siyaasaati’ jedhe.
Keeniyaan biyyoota Somaaliyaa keessatti nageenyi bu’uuf hojjetaa jiran keessaa tokko ta’uu eeree, Mootummaan jiddu galeessaa Somaaliyaa fi Kutaaleen Bulchiinsaa Somaaliyaa filannoon biyyattii dhufu kun naga qabeessa akka ta’uuf maree akka gaggeessanis gaafatee jira.
Filannoon Bakka buutota Paarlamaa Somaaliyaa harraa kaasee haga mudde 27, ka gaggeeffamu yoo tahu, Filannoon Prezdentii Somaaliyaa garuu gaafa Gurraandhala 1, bara 2021 akka gaggeeffamu bulchiinsi Prezdenti Faarmaajoo ibseera.


text:
Tawbah-kutaa 10.2 (Xumura)
Erga Tawbatanii Booda Badii irraa of qusachuuf-kutaa 2ffaa
Kutaa darbe irraa itti fufuun namni erga tawbatee booda sababoota karaa qajeelaa irratti isa gargaaran ni ilaalla.
5-Hiriyyoota babbadoo irraa fagaachu-tarii namni sababa hiriyyaatin badii adda addaa keessa raata’a. Hiriyyaan isaa wanta badaa san waan hojjatuuf innis duuka bu’uun baditti marqama. Abu Muusan (RA) akka gabaasetti Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan “Fakkeenyi hiriyyaa gaarii fi badaa akka nama miskii baadhatuu fi buufaa cimdii afuufuti. Namni miskii baadhatu yookaa akka kennaatti shittoo siif kenna yookin isarraa bitta yookiin immoo foolii gaarii isarraa argatta. Garuu namni buufaa cimdii afuufu yookaa uffata kee guba yookin immoo fooli badaa isarraa argatta.” Sahih al-Bukhari 5534
Miskii jechuun wanta garmalee urgaa’aa shittoon irraa hojjatamuudha. Buufaan immoo sibila tumtuun ibidda ittiin afuufuf kan itti fayyadamtuudha.
Rasuulli (SAW) fakkii sammuu nama keessatti hafuu danda’uun fakkeenya hiriyya gaarii fi badaa dhiyeessu. “Hiriyyaan gaariin haala kam keessattu hiriyyaa isaa ni fayyada. Inni akka nama miskii baadhateeti. Osoo isarraa miskii bituu baatteyyuu ykn inni siif kennuu dhiiseeyyuu, isa waliin taa’uu keetin fooli urgaa’a argatta. Namni namoota beekumsa, amalaa fi fooyya’iinsa qaban waliin taa’us akkuma kana. Takkaa isaan gaafachuun beekumsaa fi gorsaa isaan irraa fudhata, takkaa immoo osoo inni gaafachu baateyyu isaan beekumsaa fi gorsa isaaf kennu. Yookiin immoo hojii gaarii yommuu hojjatan isaan arguun isaanitti hidhachuuf tattaafata. Yookiin kanniin hundaa walitti qabuun faayda guddaa argata.
Garuu hiriyyaan badaan haala kam keessattu hiriyyaa isaa ni rakkisa. Inni akka nama buufaa afuufuu fi sibila hoo’ifame rukutuuti. Osoo qaanqeen sitti finxiruun uffata kee gubuu baatteyyuu, sibila, ibiddaa fi wanta isa marsee jiruu irraa fooli badaa argatta. Namni namoota wanta fokkuu hojjatan waliin hiriyyoomu ykn waliin taa’uus akkanuma. Takkaa isaan waliin bakka badii itti raawwatanitti harkifamuun ibiddi badii isa tuqa takkaa immoo dubbii, hojii ykn fakkeenya badaa isa rakkisu isaan irraa argata[1].”
Namoota meeqatu sababa hiriyyaatin boo’u! Garuu booyinsii fi gaabbiin guddaan kan Guyyaa Qiyaamati. Qur’aana keessatti:
“Guyyaa miidhaa hojjataan “Yaa hawwii koo! Osoo Ergamaa wajjiin karaa sirrii qabadhee maal qabaa” jedhee [gaabbidhaan] harka isaa lamaan ciniinu [yaadadhaa]. Yaa badii kiyya! Odoo ebaluun jaalalle onnee taasifachuu baadhee maal qabaa! Dhugumatti Gorsi (Qur’aanni) erga natti dhufee booda irraa na jallisee jira; sheyxaannis namaaf salphisaa ta’eera.” Suurat al-Furqaan(25):27-29
Miidhaa hojjataan (zaalimni) nama namoota irratti daangaa darbuun isaan miidhu yookiin badii akka kufrii, shirkii fi badii gurguddoo biroo hojjachuun nama lubbuu ofii miidhudha. Namni kaafirri ykn namni badii gurguddaa hojjachuun Islaamaa irraa fagaate, gaabbi cimaa gaabba. Garuu yeroon waan darbeef homaa isa hin fayyadu. Ciminnaa fi gubaa gaabbii isaa agarsiisuuf, “Guyyaa...harka isaa lamaan ciniinu” jechuun ibse. Namni miidhaa hojjate yommuu gaabbii fi gadda cimaa isaa labsu, hawwii yeroon isaa irra darbe hawwa. Addunyaan tuni iddoo qormaataa namni itti qoramuudha. Guyyaan Qiyaamaa immoo guyyaa firiin qormaataa (jazaan) itti mul’atuudha. Namni miidhaa hojjate Guyyaa jazaa kana wantoota sadii hawwa:
Hawwii 1ffaa: Osoo jireenya addunyaa keessatti karaa qajeelaa keessatti Ergamaa Rabbii waliin ta’e jechuun hawwa. Bakkaa fi yeroo kam keessattu namni Kitaaba Rabbii fi sunnaah Ergamaa Isaa hordofu, Ergamaa waliin akka ta’e hubachuu qabna. Hawwii kana keessatti namni miidhaa hojjate ni jedha: “Yaa hawwii koo! Osoo Ergamaa wajjiin karaa sirrii qabadhee maal qabaa” Kana jechuun Ergamaa Rabbiitti amanuu fi Isa hordofuun osoo karaa haqaa qabadhee maal qabaa!
Hawwii 2ffaa: Addunyaa irratti nama isa jallisee fi Qur’aanni erga isatti dhufee booda irraa garagalche, hiriyyaa (jaalallee) onnee godhachuu dhiisu. Laalaa isa qunnamee fi adabbii itti deemaa jiru ibsaa, “Yaa badii kiyya! Odoo ebaluun jaalalle onnee taasifachuu baadhee maal qabaa!” jechuun hawwii kana labsa.
“Yaa badii kiyya!” ni gaabba, ni gadda, sodaa isatti bu’ee fi adabbii itti deemaa jiru irraa kan ka’e keessi isaa garmalee gubata.
Zaalimni hiriyyaa miidhaa hojjachuutti isa kakaasu, tarii irratti jajjabeessu waliin miidhaa waan hojjataa tureef, Guyyaa murtii bu’aa hojii isaa hiriyyaa isaa irratti darbuuf tattaafata. Osoo hiriyyaa onnee isa godhachuu baate silaa isa hin jallisu, adabbii kanatti isa hin geessu. Gaabbi isaa kana akkana jechuun ibsa: “Odoo ebaluun jaalalle onnee taasifachuu baadhee maal qabaa!” Badii hiriyyaa isaa yaadachuun akkana jedha: “Dhugumatti Gorsi (Qur’aanni) erga natti dhufee booda irraa na jallisee jira.” Kitaabni Rabbii erga natti dhufee booda, isarraa na fageessuun karaa jallinnaa keessatti na darbee jira. Kitaabni kuni yaadannoo (zikrii) yeroo hundaa yaadachuun itti hojjatan ta’uu kan qabuudha.
Namni sababa Nabiyyiitiin ykn daa’iwwan isa booda dhufaniin ergaan Rabbiin irraa yoo isa gahe, gorsi (Qur’aanni) isatti dhufee jira. Namni miidhaa raawwatu Qur’aana fi sunnaah Nabiyyii (SAW) isa gahe yoo hordofuu didee fi irraa garagale, Guyyaa Qiyaamaa gaabbii armaan olii gaabba.
Hawwii 3ffaa: Hawwiin kuni keeyyata keessatti kan guduunfameedha. Namni sirriitti xinxallii aayah tanaa fi aayata biroo walitti fiduun baasu ni danda’a. Innis, “Hasaasa (waswasaa) sheyxaanaa, wanta inni miidhagsuu fi karaa isaa osoo hordofuu baadhe maal qabaa!” jechuun hawwa. Sheyxaanni hiriyyaa dhiyoo isatti hasaasu fi akka dhiigni naanna’u isa keessa naanna’uudha. Namni miidhaa raawwataa ture kunis sheyxaanaa fi hiriyyaa onnee isaatiin, “Situ na jallise, har’a azaaba irraa na baraari. Yaa Rabbii! nama kanatu na jallise, azaaba isaa dachaa taasisi.” Jedha[2]. Garuu “sheyxaanni namaaf salphisaa ta’eera.” Kana jechuun sheyxaanni wanta fokkuu erga namaaf bareechisuun itti nama darbee booda adabbitti nama gatee nama biraa sokka. Adabbii irraa nama baraaru fi gargaaru hin danda’u.
Hiriyyaan badaaniis akkanuma. Wanta fokkuu erga namaaf miidhagse booda yommuu namni suni adabbii fi rakkootti kufu gatee biraa deema. Kana hubachuuf dubartoota garii dhiiraan gowwooman haa ilaallu. Erga wanta badaatti ishii dabarsee booda yommuu ishiin rakkoof saaxilamtu ishii dhiisee biraa deema. Kanaafu, yeroo rakkoo fi adabbiin namatti bu’u hiriyyaan badaan akka nama hin fayyanne beekuun irraa fagaachu barbaachisa. Nama gorfamuuf keeyyanni Qur’aanaa armaan olii fi muxannoon namootaa gorsa guddaa ta’aaf. Namoota naannoo keenyaa hiriyyaa badaa hordofuun badii fi salphinnatti kufan gorsa guddaa nuuf hin ta’anii? Namni osoo adabbii cimaatti hin kufin tawbachuun of dhaqqabe, hiriyyaa badaa irraa fagaachuuf tattaafachuu qaba.
6-Namoota gaariitti maxxanuu-namni hiriyyaa badaa irraa erga dheesse adda jiraachuu waan hin dandeenyeef namoota gaarii waliin hiriyyoomuun karaa qajeelaa irratti akka jabaatu isa taasisa. Akkuma hadiisa armaan olii irraa hubannuutti hiriyyaan gaariin akka nama wanta garmalee urgaa’aa namaaf kennee ykn namatti gurgureeti. Namni nama gaarii waliin oolu amalli isaa ni bareeda, haalli isaa ni urgaa’a. Hiriyyaa waliin yommuu taa’an ulaagaalee armaan gadii Qur’aanaa fi hadiisa irraa fudhataman hordofuun bu’aa baay’ee buusa:
1ffaa-Rabbiif jedhanii fi Jaalala Isa barbaadun waliin taa’uu; waliin taa’uun faaydama addunyaa qofaaf ta’uu hin qabu.
2ffaa-Rabbiin faallessuu fi badii hojjachuu irratti kan waliin taa’an ta’uu hin qabu.
3ffaa-Hiriyyoonni waliin taa’an wal gorsuu, wanta gaariitti wal ajajuu fi wanta badaa irraa wal dhoowwu.
4ffaa-Toltuu fi taqwaa irratti wal gargaaru. Badii, daangaa darbuu fi Ergamaa faallessu irratti wal gargaaru dhiisu.
5ffaa-Abbaa haqaa faallessuu fi haqa isaa fudhachuuf sobaan wal gargaaru dhiisu[3].
7-Hojii gaggaarii hojjachuu fi Dandeetti ofii gabbifachuuf of ko’oomsu- namni namoota irraa adda yoo bahe sheyxaanni isarraa adda hin bahu. Namni kophaa yommuu jiru wanta isa fayyaduun yoo of hin ko’oomsin, sheyxaanni wanta badaatti isa kakaasa. Namoonni yeroo baay’ee wanta hojjatan yommuu dhaban “maal haa hojjadhu?” jechuun yeroo isaanii bakkuma arganitti gubu. Wanti hojjatamu lakkaawame hin dhumu. Garuu sammuutti fayyadamu barbaachisa. Jireenya addunyaa tanaaf wanta isa fayyadu yoo dhabe, wanta Aakhiratti isa fayyadu hojjachuu hin danda’uu? kanaafu, wanta hojjachuu danda’uu itti yaadun yeroo fi sammuu ofii hojiin guutuu danda’a. Fakkeenyaf, dandeetti akka kompiyutaraa, lugaa haarawa barachuu, dubbisuu fi barreessu, fi kkf gabbifachuu danda’a.
Guduunfaa
➦ Hiriyyaan gaariin akka nama shittoo garmalee urgaa’a gurguruuti. Takkaa shittoo isaa ni bitta, takkaa siif kenna takkaa immoo urgaa isaa irraa fudhatta. Haaluma kanaan nama gaarii waliin yommuu ooltu, takkaa gaafii isa gaafachun furmaata argatta, takkaa inni beekumsaa fi gorsa siif kenna, takkaa immoo fakkeenyaa fi muxannoo gaarii isarraa fudhachuun jabeenya argatta.
➦ Hiriyyaa badaan akka nama sibila tumuuti. Hiriyyaa badaa waliin yommuu ooltu takkaa badii keessatti isa waliin hirmaachun adabbii dhandhamta, takkaa dubbii fi hojii isaatiin azaa taata.
➦ Hiriyyaa badaa irraa fagaachun badii irraa fagaachudha. Hiriyyoota badii hojjataniin wal qunnamuun dirqama yoo ta’e, haajaa ofii erga fixanii booda isaan biraa deemudha. Yommuu isaan badii hojjachuu jalqaban irraa dheessudha.
➦ Namni sababa hiriyyaa badaatiin jallatee fi Rabbiin irraa fagaate, dafee tawbaan yoo of hin dhaqqabiin gaabbi cimaa gaabba:
“Yaa hawwii koo! Osoo Ergamaa wajjiin karaa sirrii qabadhee maal qabaa”
“Yaa badii kiyya! Osoo ebaluun jaalalle onnee taasifachuu baadhee maal qabaa!” (aayata armaan olii irraa)
“Yaa gaabbi koo! Osoo anaa fi si (sheyxaana) jidduu fageenyi bahaa fi dhiyaa jiraate maal qabaa! Hiriyyaa akkam fokkate!” Suuratu Az-Zukruuf 43:38
➦ Sheyxaanni Rabbii fi Guyyaa Qiyaamaatti akka kafaruu (hin amanne) isatti hasaasa, baditti isa kakaasa ykn hojii gaarii irraa duubatti isa harkisa.
➦ Kanaafu, namni gammachuu fi milkaa’inna barbaadu, yeroo hundaa toltuu hojjachuuf ni carraaqa, badii irraa ni fagaata, gara Rabbii isaa deebi’uun araaramaa fi gargaarsa kadhata. Qur’aana keessatti:
“Toltuu irraa waan lubbuu keessaniif dabarfattan Rabbiin biratti irra gaarii fi kan mindaa guddaa qabu ta’ee ni argitu. Rabbiin araarama kadhaa, dhugumatti Rabbiin Araaramaa Rahmata godhaadha.” (Suuratu al-Muzammil 73:20)
➦ Al-Hasan al-Basrin gaafa tokko akkana jedhamuun gaafatame,”Sila Rabbiin fuunduratti qaana’u hin qabnu yommuu cubbuu (dilii) akka araaramuuf Isa kadhannu? Ammalle itti deebinee hojjanna, ergasiis cubbuu (dilii) akka araaramuuf Isa kadhanna. Ammas ni hojjanna.”
Al-Hasan akkana jechuun deebise,”Sheyxaanni sirratti injifannoo argachuu barbaada. Kanaafu, Rabbiin araarama kadhachuu hin hifatin.”
Wa aakhiru daaw’aanaa anilhamdulillahi Rabbil aalamiin
Kitaabban wabii:
[1] Al-Akhlaaqul Islaamiyyah wa ususuhaa-2/196-197, Abdurahman Habanka
[2] Ma’aariju at-tafakuri wa daqaa’iqu at-tadabburi 6/464-469 Abdurahman Habanka, Tafsiir Sa’diyy-fuula 680-681
[3] Al-Akhlaaqul Islaamiyyah wa ususuhaa-2/196


text:
Raayyaan Ittisa biyyaa naannoo Tigraay keessa an ba’e murna afuritti hiramuu dhaan adeemsa baatii tokkoo oliif tureen ta’uu muummichi ministeeraa Abiy Ahimed Ibsaniiru.
Walitti bu’iinsi naannoo Tigraa keessaa jiddu seeniinsi guddaan kan keessa jiru ta’uu isaa fi hedduunis walitti bu’iinsichi akka dhaabatu kan hin barbaanne ta’uu har’a miseensota mana mareef kan ibsan muummichi ministeerichaa, akeeki isaas Tigraayiin dabalatee Itiyoopiyaa dadhabsiisuu dha jedhan.
Angawoonni Adda Bilisummaa Uummata Tigraay irra deddeebi’uun ibsawwan kennaniin, raayyaan waraana Itiyoopiyaa Maqalee dabalatee naannoo sanaa kan ba’eef injifatamee ta’uu isaa ibsanis muummichi ministeeraa Abiy garuu mootummaan isaanii qorannaa geggeessuun murtii irra ga’uu isaa ibsaniiru.
Murtii uummataa jechuun filannon Ibsan, nagaa uummata Itiyoopyaa fi mootummaa cimaa ta’e kan barbaadu ta’uu ibseera jedhanii, kanas jijjiiruuf yaadi dhiyaatu kam iyyuu fudhatama akka hin qabaatin akeekkachiisaniiru jechuun Kendii Abaatee Finfinnee irraa gabaaseera.


text:
Ibsa ejjennoo, guyyaa har’aa (Eebila 30, 2020) Qeerroo Bilisummaa Oromoon, labsameefi waamicha gara mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaatti taasifame;
Dinnina Qeerroon Bilisummaa Oromoo, namootaafi gareelee Qabsoo Bilisummaa Oromoo dura dhaabbachaa fi gara-dabarsaa tiranii fi jiran dhaabsisuuf kenne.
Tamsaasa sagalee guutuu, bakkana tuquun dhaggeeffachuu dandeessu.
Oromoonni Giddu-gala Oromiyaa, Lixa Shaggar, Onoota Gindabaratiifi Abunaa Gindabarat: Poolisoota Humna Addaa, RIX fi shiftoota mootummichi tibbana WBO fakkeessuun leenjisee, hidhachiisee bobbaaseen gidirfamaa, saamamaa fi buqqifamaa jiraachuu.


text:
Mallattoolee, daandiilee daddarbiinsaa fi ittisaa: Coronavirus (COVID-19)
Seenaa dhibee Coronavirus (COVID-19), mallattoolee nama dhibee kanaan qabame irratti mul’atan, daandiilee dhibeen kun ittiin namaa gara namaatti daddarbuu danda’u, akkasumas, tooftaalee ittiin uummanni keenya dhibee kana ofirraa ittisuu danda’u ilaalchisuun, marii bal’aa ogeessa fayyaa – Dr Namarraa Wayyeessaa waliin taasisne caqasaa.
Odeeffannoo Wayitawaa Haala Weerara Dhibee ‘Coronavirus’
- Baay'ina namoota dhibee kanaan qabamanii: 294,110
- Baay'ina namoota dhibee kanaan du'anii: 12,944
- Baay'ina biyyoota dhibeen kun dhaqqabee jiru: 187
Source: WHO (Dhaabbata Fayyaa Addunyaa): Novel Coronavirus (COVID-19) Situation.
Updated: 22 March 2020, 17:59 CET
Qophii keenya kana sagalee qofaan dhaggeeffachuu ni dandeessu.


text:
Finfinnee, Amajjii 1, 2013 (TOI) – Sibahaat Naggaa dabalatee hoggantoonnnni garee Juuntaa to’annoo jala oolan 9 Finfinnee ga’aniiru.
Guyyoota lamaan darban hundeessaa fi hogganaa adda duree garee ABUT Sibahaat Naggaa dabalatee hoggantoonni olaanoon garichaa to’annoo jala oolan Finfinnee galaniiru.
- Aadde Qidduusaan Naggaa Af yaa’ii mana maree naannichaa kan turan
2.Dooktar Salamoon Kindee hogganaa Biiroo misooma magaalaa naannichaa kan turan
- Obbo Taklaweeyini Asaffaa Hojii raawwaachisaa Maariit kan turan
- Obbo Gabramadihiin Tawaldee hogganaa Biiroo daldalaa kan turan
5.Obbo Waldagiyoorgiis Dassitaa hogganaa Biiroo Geejjibaa kan turan
6.Ambaasaaddar Abbaadii Zamuu Sudaanitti Ambaasaaddara Ityoophiyaa kan turan
- Obbo Tewoodiroos Hagos Preezdaantii Akkaadaamii Mallas kan turan
- Aadde Mihirat Taklaay gorsituu seeraa mana maree naannichaa kan turan
9.Hooggana garee juntaa Sibahaat Naggaan galgala kana Finfinnee ga’aniiru.


text:
Waxabajjii 15 bara 2018 ykn Jimaata darbe hidhamtoonni 304 mana hidhaa Qaallitti keessaa kan gadhiifaman yoo ta’u kanneen keessaa sadii lammiiwwan Keeniyaa ta’uun gabaafamee jira.
Warra gadhiifaman kana keessaa 289 himannaa shororkeessummaan himatamaanii adabi du’aa fi hidhaan umurii guutuu kan irratti murame keessatti argamu.
Kana gadhiifaman keessaa tokko kan ta’e kan miilli isaa lamaan mana hidhaa keessatti irraa kutame dargaggoo KaffiYaaloo Abarraa waggootii darban kudha lamaaf hidhame. Keessumaa Milli isaa Inni mirgaa fayyaa akka turee fi yeroo sadii irra deddebi’uun kutamuu ibsee jira.
Dararaa isaan ana irratti gaggeessan dubbachuun gurra nama dhaggeeffatuutti kan ulfaatu, waan namni dhaga’uu hin qabnee fi waan aadaa keenyaan alaati jedha Kafyaaloon.
Gaaf-tokko akka jijjiramni dhufu nan amana. Garuu dararaa hamaa ana irra ga’e irraa ka’uun umrii dheeradhee lubbuun jiraadhee jijjirama kana nan arga jedhee gonkumaa yaadee hin beeku jedha.
Gaaffii fi deebii gaggeeffame caqasaa.