text:
Darajjee Gonfaatin
Finfinnee, Adoolessa 16/2022 – Weerarri Covid-19 hawaasa tokko tokko warra kaan irraa haala ulfaataa ta’een, keessattuu kanneen bakkeewwan baadiyyaa uwwisa eegumsa fayyaa gadi aanaa qabu keessa jiraatanitti rakkoo hawaasummaa, diinagdee fi fayyaa daran hammeesseera. Biyyoota akka Itoophiyaa jiranitti rakkinichi ni hammaata. Buufataalee fayyaa gaarii biyyattiin qabdu keessa baay’een isaani hanqina meeshaalee wal’aansa fi qoricha isaan mudata.
Haata’u malee namoonni muraasni maallaqa, yeroo fi humna isaani baasuun tarkaanfii galateeffamu akkasumas jijjiirama fiduuf gargaaru fudhachaa jiru. Obsee Luboo ogeettii fayyaa (Nurse) jabduu lubbuu lammiilee gargaarsa dhaban baadiyyaa Godina Wallagga Lixaa keessatti jiraatan baraaruuf hojjachaa jirtu.
Obseen magaalaa Najjoo keessatti dhalatte guddatte. Barnoota sadarkaa duraa fi lammaffaa magaalaa Najjoo keessatti erga hordoftee booda gara biyya Ameerikaa deemuun Minisootaatti Yuunivarsiitii St. Catherine keessatti barnoota digirii jalqabaa Narsiining xumurteetti.
Yeroo ammaa kana wiirtuu fayyaa Yuunivarsiitii Istaanford keessatti Narsii ta’uun hojjechaa jirti. Jaalala ogummaa kanaaf qabdu iddoo duuti sababa dhibeewwan dursanii ittifamu fi wal’aanamu danda’aniin uumaman hedduu baratameetti guddachuu isheerraa kan madde akka ta’e dubbatti. “Guyyaa tokko gara Oromiyaatti deebi’ee ogummaa kootin uummata koo gargaaruuf abdiin qaba ture,” jetti.
“Guyyaan lubbuu baraaru dadhabe”
Obseen taate tajaajila tola ooltummaa jalqabuuf murteessite yeroo yaadattu, “guyyaa lubbuu dargaggeettii sababa hanqina wal’aansaa fi qorichaan dhukkuba busaatin (Cerebral Malaria) duute baraaruu dadhabe,” jechuun yaadatti. Yeroo isheen barnoota ogummaa fayyaa Narsii irra turtetti Hospitaala Najjoo kan daawwatte yoo ta’u, yeroos hanqina meeshaalee hospitaalichi isa mudachaa ture hubatte. Erga hojii jalqabdee waggaa lama booda, hawaasa rakkateef tajaajila fayyaa kennuuf garee tola ooltoota Dooktaroota fi Narsoota Kaalifoorniyaa irraa dhufan waliin waggaatti al tokko gara Najjoo imalte.
“Yeroon ergama wal’aansaaf imalutti daa’imni dubartii waggaa 11 sababa hanqina meeshaalee wal’aansaan dhukkuba busaatin lubbuu ishee darbu argu hedduun rifadhe”Obsee Luboo
Hospitaalli Najjoo, hospitaala meeshaalee muraasaan dhukkubsattoota 500,000 ol keessummeessu. Haata’u malee gareen wal’aansaa Obsee lubbuu dubartoota fi daa’imman hedduu baraareera. “Yeroon ergama wal’aansaaf imalutti daa’imni dubartii waggaa 11 sababa hanqina meeshaalee wal’aansaan dhukkuba busaatin lubbuu ishee darbu argu hedduun rifadhe,” jetti.
Hospitaalonni Oromiyaa keessa jiran baay’een isaani hanqina meeshaalee bu’uuraa qabu. Kunis Obseen fedhii eegumsa fayyaa Oromiyaa keessatti jiru salphisuuf hojii tola ooltummaa itti fufuuf akka murteessitu ishee taasiseera.
Erga bara 2009, waggoota 12 darbaniif Obsee fi gareen ishee daawwannaa marsaa saddeet gochuun Hospitaala Najjootti hawaasa gargaarsi isaan barbaachisuuf tajaajila fayyaa fi baqaqsanii hodhuu laachaa turaniiru. Muraasa isaani eeruuf; garichi wal’aansa baqaqsanii hodhuu mooraa ijaa, hidhii baqaqee, fi feesullaa dhibbaatamaan lakkaawwaman raawwataniiru, akkasumas daa’imman dhibee onnee qaban wal’aanuu, kana malees ittisa dhibee irratti ogeessota fayyaa fi hawaasa naannichaa barsiisaniiru.
Bara 2017/2018 Obseen dhaabbilee Itoophiyaa fi Ameerikaa waliin ta’uun Oromoota Naannoo Somaalee irraa buqqa’an naannoowwan Bishooftuu/Moojoo akka qubatan deeggarteetti.
Dhiyeenya kana Obsee fi garee tola ooltummaa ishee Finfinnee fi Kaalifoorniyaa irraa walitti qabaman Najjootti wiirtuu oomisha Oksijiinii isa jalqabaa, Lixa Oromiyaa fi Naannoo Beenishaangul Gumuzitti namoota miiliyoona 2.5 oliif tajaajiluu danda’u hundeessuuf deeggarsa maallaqa idil addunyaa irratti hojjataniiru.
Obseen jaalala hawaasa ishee gargaaruuf qabdu dagaagsuun dhaabbata bu’aaf hin hundeeffamne “Faawundeeshinii Deeggarsa Fayyaa Afrikaa Bahaa” jedhamu hundeessiteetti.
Bara 2013 yeroo hojii tajaajila fayyaaf gara Oromiyaa imaltetti, haala ulfaataa yeroo doktarri tokko daa’ima waggaa 11 dhibee Asmiin qabame fi maanguddoo ganna 55 dhiigaa jiru fi lubbuu isaa baraaruuf wal’aansa baqaqsanii hodhuu isa barbaachisu giddu eenyuuf Oksijinii laatamu akka qabu filachuuf yeroo dirqabu arguu dubbatti.
Yeroo sana hospitaalichi Oksijinii dhukkubsataa tokkoof qofa gahuu qaba ture. Namni umurii 55 sun hanga wal’aansa baqaqsanii hodhuu isaaf godhamutti daa’imni waggaa 11 dhibee Asmii waliin wal’aansoorra ture Oksijinii irraa kaafame ture. Haala gaddisiisuun sa’aatii muraasa booda lubbuun isaa darbe.
Dhiyeessii Oksijinii gahaa jiraachu dhabuun isaa lubbuu fi fayyaa namoota baay’ee irratti balaa buusa. Haata’u malee, galatni Obsee fi dhaabbata gargaarsaaf haata’uutii,haalli kun naannawa Najjootti fooyya’eera.
Yeroo san kaayyoon Obsee hospitaalichaaf madda Oksijinii amansiisaa argamsiisuun rakkoo akkanaa furuu ta’e. “Yeroo sana maal akkan jedhu fi akkan hojjadhu hin beeku ture, garuu ofiif waadaa galeen namoota hanqina Oksijiniin lubbuun isaani darbu ittisuu fi hir’isuuf waanan danda’u hunda akkan godhu Waaqayyoon kadhadhe,” jechuun dubbatti.
Itoophiyaatti dhiyeesiin Oksijiinii xiqqaadha. Hosptaalonni baadiyyaatti argaman baay’een Oksijiinii dhabanii yeroo dheeraa turuu danda’u. Dhiyeessii Oksijinii gahaa jiraachu dhabuun isaa lubbuu fi fayyaa namoota baay’ee irratti balaa buusa. Haata’u malee, galatni Obsee fi dhaabbata gargaarsaaf haata’uutii,haalli kun naannawa Najjootti fooyya’eera.
Pirojektii warshaa Oksijinii ‘The Breathing for life’ jedhamu deeggarsa maallaqa idil addunyaa Rotary Club Kaalifoorniyaatti argamuun durfameen dhugoome. Dameen Itoophiyaa keessatti argamu ‘Finot Rotary’, dhaabbata ‘Assist International’ jedhamu, Biiroo Fayyaa Oromiyaa, Ministeera Fayyaa, fi kanneen biroo mikaa’ina projektichaa deeggaraa jiru. Yeroo ammaa kana dhaabbatni tola ooltummaa kun Lixa Oromiyaatti yaaddoo doktaroota dhukkubsataan kam Oksijiinii lubbuu baraaru argachu qabu jedhu hambisuun qulqullina tajaajila fayyaa fooyyeessuuf hojjechaa jira.
Fulbaana 2020 eegalee warshaan Oksijiinii Najjootti argamu Lixa Oromiyaatti hospitaalota 16 fi buufataalee fayyaa 10 ol ta’an, akkasumas hospitaalota lama naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti argaman tajaajilaa jira. Baasii gadi aanaa fi fageenya gabaabaan madda Oksijinii wal’aansaa amansiisaa ta;e dhiyeessaa jira. Kunis du’aatii dhukkuboota wal’aanamu danda’an kanaan uumamu malan hir’iseera. Hundaa ol warshaan Oksijiinii kun kan hundaa’e yeroo weerarri Covid-19 mudate ture yoo ta’u, lubbuu dhukkubsattoota baay’ee baraareera.
Har’a Wiirtuun Oksijinii Najjoo ji’atti Oksijiinii siliindara 1800 oomishaa kan jiru yoo ta’u, kunis naannichatti raabsamaa jira.
Hojii tola ooltummaa keessatti yeroo haalli jiru akka eegameen deemu dide namootni tokko tokko abdii kutu. Dubartii ta’uun qormaata mataasaa qaba, Obseefillee. Obseen hojiishee idilee fi itti gaafatamummaa maatii baay’ee dabalataan ulfa taatee yookiin ijoollee qabattee gara Oromiyaa imaluun isheerra ture. Haata’u malee Obseen namni tokko jijjiirama fiduuf obsaan kaayyoo isaarratti cichuu akka qabu amanti. “Abdiin bade gara mul’ata guddaa fi jijjiirama gaariitti hin geessu. Jijjiirama fiduuf obsa fi abdii kutachuu dhabuu gaafata. Balballi tokko yeroo cufamu inni biraa banama,” jette Obseen.
Sababa kanaaf hojii hawaasa gargaaruuf gootu irraa duubatti deebitee hin beektu. Qormaanni hanga ammaa ishee mudate hunda jabduu akka taatu ishee taasiseera. “Ani Oromoo jabduu fi sabboontuu kaayyoo baafadhe hangan galmaan ga’utti boqonnaa hin qabneedha,” jette.
Isheef, milkaa’ina jechuun jireenya namoota kaan irratti jijjiirama gaarii fiduu fi daandii ofii irratti deemuu jechuudha. “Warra kaan gargaaruun nan gammada. Xinnoo haafakkaatu iyyuu malee jijjiirama fiduu jechuudha, warra kaan kakkaasuu fi ifa ta’uudha,” jechuun ibsiti.
Ofii isheetin akka nama Oromiyaa fi Itoophiyaatti jireenya namoota baay’ee irratti dhibbaa gaarii gochaa jirutti ibsiti. Kaayyoo fi kutannoo qabduun dhaabbilee gara garaa irraa badhaasa fi beekamtii hedduu argatteetti. Isheen garuu badhaasni inni caalu lubbuu tokkittii dhibee ittifamu fi wal’aanamu danda’urraa baraaruu akka ta’e amanti.
“Badhaasni koo hojiiwwan nuti Oromiyaa keessatti hojjanneen lubbuulee baraaramanii fi kana hojjechuu itti fufuu keenyaati. Badhaasni nama qaroo dhabeeyyii ta’eef argaa isaa deebisuu caalu hin jiru, badhaasni kamuu fuula dhukkubsataa irratti gammachuu uumuu hin gitu,” jetti.
Jireenya nama tokko irratti jijjiirama fiduu danda’uun ishee boonsa. Obsee fi gareen ishee imala gara Oromiyaa godhan hundatti yoo xinnaate lubbuu nama tokko baraaru. Waan isaan mul’ata dhaloota baraaru irratti qooda fudhachuuf hojjatan gochuun salphaa miti.
Fuuldura gaarii
Duula yaalii baqaqsanii hodhuu moora ijaa hospitaala Najjootti taasifaman keessa tokko irratti, Obseen dargaggeessi umurii 18 yeroo jalqabaaf abbaa isaa yeroo argu argiteetti. Dargaggeeessi kun umurii isaa waggaa lama jalqabee ijji isaa hin argu ture. Ijasaa lamaan irratti wal’aansa baqaqsanii hodhuu mooraa milkaa’aa erga godhameefi booda ijji isaa arguu danda’eera, abbaa fi naannoo isaas ilaaluu danda’eera. Miira ilma fi abbaa kana arguun isheef ajaa’ibaa ture.
Sababa kanaan jabaattee hojii tola ooltummaa eegumsa fayyaa irratti xiyyeeffatte. Amma wiirtuu wal’aansaa fi imeejingii dhukkubsattoota Lixa Oromiyaa guutuu irraa dhufan fayyadamoo taasisuu Najjoo keessatti ijaaruuf karoora biraa qabdi. Yeroo ammaa kana wiirtuu wal’aansaa fi imeejingii meeshaaleen guutame kan jiru Finfinnee keessatti qofa. Waan humna isheen dandeessu yaaluu dabalataan warri kaanis mul’ata isaani akka hordofan, ija jaboo akka ta’an, jireenyaaf jaalala akka qabaatan, kaayyoo baafatanii isaan milkeessuuf akka tattaaffatanii fi ofitti amanamummaa akka qabaatan gorsiti.
Obseen, “Nuti warra rakkoo furuu, gara laafummaa kan qabnu, fi hawaasa keenya keessatti jijjiirama hawaasummaa gaarii fiduuf dandeettii guddaa kan qabnudha,” jechuun xumurti. AS


c: text/html

text:
Hiriira mormii guyyaa 18 dooda, prezidaant Hosni Mubarak aangoo gadhisuu isaanii kan labsan itti aanaa isaanii Omar Suleeman, humnootiin waraanaa kan biyyatti aangoo qabachuu isaa beeksian.
Mr.Suleeman Teleeviziyoona biyyatti irratti kana yeroo labsan, hiriirtonni kuma dhibba hedduun kanneen waltajji Tahriri irratti wal ga’an gammachuu guddaan guutaman,dhaadatan alaabaa biyya isaanii mirmirsan.
Har’a gara ganama dhaabbatonni oduu maqaa aangawootaa dhahuun akka dubbataniitti, Mr Mubaarak kaayiroo gadhisanii mana jireenya isaanii kan bakka bashannaana galaana dimaa Sharm El-Sheikhti qajeelan jedhan.
Jimaata har’a hiriirtonni guutummaa magaala kaayiroo keessaa fi magaalaalee biyyatti ka biroo keessa facaa’anii turan. Kunis kaleessa galgala prezidaant Mubaarak aangoo kan hin gadhiifnee ta’uu eega labsanii booda.Garu,Walitti qabamni uummataa kun ituu hin yaadamiin gammachu akka tasaatti argameen liqimsame.
Hiriirtonni biilsaalee Raadiiyoo fi Televiziyoona mootummaa akkasumas mooraa teessoo mootummaa kan handaara magaalaa kaayiroo jiru marsanii oolan. Alexanderiyaa fi Swees akkasumas iddoo biraattis hiriiranii turan.
Gabaasaa guutuu MP3 tuquun dhaggefadhaa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guyyaa 24-02-2015 Nuti miseensoni Adda bilisumma oromoo godina Awuropha hala dhiyenaa kana matan motummaa wayyannee kan ta.e abbay tshayen dhamsaa karoora abbotii isaa kan …Read More »
Hooggannii QBO akka ofii yaadutti kan biraas akka yaadu tolchuu otoo hin taane, kan ofii yaadu namni biraas akka gabbisuu danda’u of amansiisuu qaba.
Qabsoon yeroo hunda gabbachaa fi danboobaa deemuu qaba. kana gochuuf garuu hooggana jijjiramaa fi hooromsa qabsootti amanu horachuun murteessaa dha. hoogganni jijjiramaa fi haaromsa qabsootti …Read More »
Tokkummaan jaarmayoota fi qabsaa’ota Oromoo akkamitti ijaaramuu danda’a?
Abdii Boruutiin Kutaa sadaffaa – Dhugaa ragaa qabu moo afaanfaajjessaa dha? Iccitiin jiru hoo maali? Akkuma kanaan duraa har’as kutaa sadaffaa barruu kiyyaa kanas gaafii’umanan …Read More »


text:
Tarkaanfi Gara Gammachuu-Kutaa 1
Dhugumatti, Faaruun hundi kan Rabbiiti, gargaarsaa fi araarama Isa kadhanna. Sharrii nafsee teenyaa fi badii hojii keenyaa irraa Isaan tiikfamna. Nama Rabbiin qajeelche kan isa jallisu hin jiru, nama Rabbiin jallise kan isa qajeelchu hin jiru. Itti fufuun: wanta shakkiin keessa hin jirre keessaa tokko gammachuun wanta namni hunduu garmalee barbaadudha. Namoonni hundu gammachuu ni kajeelu. Gammachuun kaayyoo isaanii ol’aanaadha. Garuu akkamitti wanta barbaadan kana argatanii?
Tarkaanfi Tokkoffaa:Haala sirriin amanuu (iimaanaa) fi Hojii gaggaarii hojjachuu
Hundeen, bu’uurri fi sababni hundarra guddaan gammachuutti nama geessuu amanuu (iimaanaa) fi hojii gaggaariidha. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Dhiiras ta’ii dubartii irraa nama mu’mina (dhugaan kan amane) ta’ee dalagaa gaarii hojjate, dhugumatti jireenyaa gaarii isa jiraachifna. Mindaa isaaniis irra gaarii waan isaan dalagaa turanitiin isaan mindeessina.” (suuratu An-Nahl 16:97)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nama amanuu (iimaanaa) fi hojii gaarii walitti qabeef addunyaa tana keessatti jireenyaa gaarii, addunyaa tanaa fi Aakhiratti mindaa gaarii waadaa gale.
Sababni kanaa ifa. Dhugumatti namoonni Rabbiitti haala sirriin amanan, amanuun (iimaanni) sirriin kuni hojii gaariitti nama geessa, qalbii fi amala namaa fooyyessa, addunyaa fi Aakhirah sirreessa. Namoonni akkanaa hundee fi bu’uura sababoota gammachuu fi mirqaansu, sababoota dhiphinnaa, yaaddoo fi gaddaa ittiin qunnaman qabu. (Yeroo gammachuu fi mirqaansu, yeroo gaddaa fi dhiphinnaa maal hojjachu akka qaban bu’uura isaan qajeelchu qabu.)
Wantoota jaallatamoo fi nama gammachiisan fudhachuun, galata galchuu fi wanta faaydaa qabu keessatti itti fayyadamuun qunnamu. Yoo haala kanaan itti fayyadaman, itti gammaduun, [wanti gaariin kuni] akka turuu fi barakaa qabaatu kajeelu fi mindaa warra galatoofatanii abdachuun isaaniif argama.
Yeroo rakkoon, yaaddoo fi gaddi isaan qunnamu immoo wanta ittisuu danda’aniin ni ittisu, wanta laaffisuu danda’aniin ni laaffisu. Wanta humna irratti hin qabneef immoo obsa bareedaa obsu. Haala kanaan bu’aa rakkoo irraa humni ittisaa cimaa fi muxannoon isaaniif argama. Obsaa fi mindaa abdachuun wantoonni jibbamoon ni badu. Bakka kanaa gammachuun, abdiin, tolaa fi mindaa Rabbii kajeelun bakka qabata.
Akkuma Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) kana ilaalcisee hadiisa sahiih keessatti jedhan: Dhimmi mu’minaa ajaa’iba. Dhugumatti, dhimmi isaa hundi kheeyrii (gaaridha). Kuni mu’minaaf malee eenyufillee hin ta’u. Yoo wanta gammachisaan isa tuqe, ni galateefata. Kanaafu isaaf gaarii ta’a. Yoo rakkoon isa tuqe, ni obsa. Kanaafu, isaaf gaarii ta’a.” Sahiih Muslim 2999
Gammachuu fi rakkoo mu’mina(nama dhugaan amane) tuqu hunda keessatti kheeyri fi firiin hojii isaa akka dachaa ta’uu Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) ni beeksiisan. Kanaafi, kheeyri fi sharrii qunnamu keessatti namoota lama akka wal caalan ni argita. Kunis hamma iimaanaa fi hojii gaggaariin wal caalu irratti hundaa’a.
Namni jalqabaa iimaanaa fi hojii gaggaarii qabu kheeyri fi sharrii galataa fi obsaan qunnama. (Yeroo kheyri (waan gaarii argatu) galata galcha, yeroo rakkoo ni obsa.) Kunis gammachuu fi mirqaansu isaaf argamsiisa. Yaaddon, dhiphinni, gaddii fi dararaan jireenyaa isarraa deema. Addunyaa tana keessatti jireenyi gaariin isaaf guuttamti.
Namni lammataa immoo wantoota jaallatamoo of tuuluun, daangaa darbuu fi dhaadachuun qunnama. (Wanta gaarii yommuu argatu of tuula, daangaa darba.) Kanaafu, amalli isaa karaa qajeelaa irraa jallata. Akkuma horin haafayu, innis ni haafaya. Inni kana waliinu qalbiin isaa boqonnaa fi tasgabbii hin argattu. Gama baay’een kan jeeqamuudha.
Gama 1ffaa-Wanta jaallatu dhabuu ni sodaata.
Gama 2ffaa-Rakkoon wanta jaallatamu kanarraa madduu ni sodaata
Gama 3ffaa- Nafseen daangaa ishiitti waan hin dhaabbanneef, dhimmoota birootif dharra’a. Dhimma kana argachuus dhiisus danda’a. Dhimma kana yoo argate gama armaan oliitin ni jeeqama.
Wantoota jibbamoos dhiphinnaan, obsa dhabuun, sodaan, nuffiin qunnama. (Yommuu rakkoon isa qunnamu garmalee dhiphata, obsa dhaba, sodaa fi nuffiin guuttama.) Dararaa jireenyaa, dhibee sammuu fi qaamaa isa qunnamuu fi sodaa haala badaatti isa geessu hin gaafatin. Sababni kanaa, namni kuni mindaa (ajrii) hin abdatu, obsa isa jajjabeessu fi rakkoo isaaf laaffisu hin qabu.
Kuni hundi muxannoon kan mul’atuudha. Akka fakkeenyaatti gosa kana irraa nama tokko haala namoota irratti gadi buusun yoo qoratte, garaagarummaa guddaa mu’mina akkaata iimaana isaatiin hojjatuu fi nama akkana hin taane jidduu jiru ni argita. Amantiin rizqii fi tola Rabbiin namaaf kennetti akka quufanii fi gammadan nama kakaasa.
Mu’minni yommuu dhibeen ykn hiyyummaan ykn kan kana fakkaataniin qoramu, iimaana qabuu fi wanta Rabbiin isaaf murteessetti quufu isaatiin tasgabbaa’a ta’ee argita. Dhimma isaaf hin murteefamne qalbiin hin barbaadu. Nama isaa gadi jiru ilaala, nama isaa ol jiru hin ilaalu. Tarii gammachuun isaa gammachuu nama qabeenya walitti haru garuu quufun isaaf hin kennamne caaluu danda’a.
Gama biraatin, namni iimaana irratti hundaa’e hojii gaarii hin hojjanne immoo yommuu hiyyummaan ykn addunyaa irraa waa dhabuun qoramu, gadda cimaa fi dararaa keessatti isa argita.
Fakkeenyi biraa: yommuu sababoonni sodaa fi rakkoo argaman, nama iimaana sirrii qabu qalbiin isaa tan gadi dhaabbattee fi nafseen isaa tasgabboofte taate argita. Yaada, dubbii fi hojii isa bira jiruun dhimma isaa ni too’ata. Wanta nama jeeqan kanaaf nafsee ofii leenjisee jira. Haalli kuni boqonnaa namaaf kenna, qalbii gadi dhaaba.
Nama iimaana hin qabne immoo faallaa haala kanaa irratti argita. Yommuu wanti sodaachisaan argamu, qalbiin isaa ni jeeqamti, sammuun isaa ni dhiphata, yaanni isaa ni bittinnaa’a, sodaa fi naasun isatti seena. Sodaan alaa fi dhiphinni keessaa isarratti tuulama. Maalummaa kanaa jechaan ibsuun ni ulfaata. Namoota irraa gosti kuni yoo sababoonni uumamaa shaakallii baay’ee barbaachisuu isaaniif hin argamin, humni isaanii ni jiga, sammuun isaanii garmalee dhiphata. Kunis iimaana akka obsan nama taasisu dhabuu irraa madda. (Iimaana sirrii waan hin qabneef sodaa fi dhiphinna hangana hin jedhamnetti lixu.)
Namni gaarii hojjatu fi namni badii hojjatu, mu’minaa fi kaafirri, gootummaa muxannoon argamuu fi dandeetti uumamaa wanta sodaachisa laaffisuu argachuu keessatti qooda waliin fudhatu. (Mu’minnis kaafirris muxannoo fi leenjin gootummaa argachuu danda’a, akkasumas, dandeetti uumamaa sodaa itti laaffisan argachuu danda’a.) Garuu mu’minni jabeenya iimaana isaatiin, obsaan, Rabbiin irratti hirkachuu fi mindaa Isaa abdachuun [kaafira] irraa adda baha. Amaloonni kunniin gootummaa isaa ni dabalu, sodaa isarratti laaffisu, rakkoo isaaf salphisu. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe:
“Yoo kan laalattan taatan, akkuma isin laalattan isaanis laalatu. Wanta isaan hin abdanne isin Rabbiin irraa abdattu.” Suuratu An-Nisaa 4:104 (Sababa waraanaatin yoo rakkattan, akkasuma diinonni keessan san caala rakkinna cimaa rakkatu. Isaan kana waliinu isiniin loluu irraa of hin qusatan. Isin isaan caalaa kanaaf warra maltaniidha. Sababni isaas, isin mindaa, injifannoo fi gargaarsa Rabbiin irraa abdattu. Isaan immoo kana hin abdatan.[1])
Mu’mintoonni Rabbiin irraa gargaarsa addaa sodaa bittineessu argatu. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Obsaa. Dhugumatti Rabbiin warra obsan waliin jira.” Suuratu Al-Anfaal 8:46
Sababoota yaaddo, gaddaa fi dhiphinna oofan keessaa tokko dubbii fi hojiin uumamtootatti tola ooludha. Kuni hundi kheeyri fi ihsaana (tola ooludha). Rabbiin sababa kanaan hamma tola oolan irratti hundaa’e nama gaarii fi badaa irraa yaaddoo fi gadda oofa. Garuu mu’minni nama biraa caalaa qooda guddaa fi guutuu ta’e qaba. Tola oolun isaa ikhlaasaa fi mindaa abdachuu irraa kan burqee waan ta’eef mu’minni adda baha. Kanaafu, Rabbiin waan gaarii hojjachuu isaaf laaffisa, ikhlaasa qabaachu fi mindaa abdachuu isaatiif wanta jibbamaa isarraa ittisa. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Nama sadaqatti yookiin waan gaariitti yookiin namoota jidduutti araara buusutti ajaje malee maqoo isaanii baay’ee keessa kheeyrin hin jiru. Namni jaalala Rabbii barbaadun kana hojjate, mindaa guddaa isaaf kennina.” Suuratu An-Nisaa 4:114
[Dubbii namoonni dhoksaan wal jidduutti haasawan baay’ee keessa faaydan hin jiru, dubbii waan gaarii hojjachuutti ykn sadaqaa kennutti ykn jecha gaariitti ykn namoota walitti araarsutti waamuu yoo ta’e malee. Namni dhimmoota kanniin irraa jaalala Rabbii barbaadu fi mindaa Isaa kajeelun hojjate, mindaa guddaa isaaf kennina.[2]] Rabbiin olta’aan dhimmoonni kunniin kheeyri akka ta’anitti beeksise. Kheeyrin kheeyri biraa fida, sharrii ittisa. Mu’mina ajrii abdatuuf Rabbiin ajrii (mindaa) guddaa isaaf kenna. Mindaa guddaa kana keessaa yaaddoo fi gaddi namarraa deemudha
Madda:
Al-Wasaa’ilul Mufiidati lihayaati Sa’iidati -Fuula 13-17, Sheykh Abdurahmaan ibn Naasir As-Sa’di
[1] Tafsiiru Muyassar-95 [2] Madda olii


text:
Biyyi Briteen dhukkuba Koviid-19 ittisuuf talaalii haaraa argamee uummataaf kennuun biyyoota gama dhiyaa keessaa kan jalqabaa taatee jirti.Addunyaan weerara vaayrasii Koronaan rqkkqchuun yeroo dabalaa jiru kanatti talaalii kana fudhachuun gaaffii keessa kan seenuu miti jedhu ogeessonni fayyaa.
Keessumaa Yunaaytid Isteetes keessatti lakkoobsii namoota dhukkuba Koviid-19 qabaman akkasumas du'an akkaan dabalaa akka jiruutu gabaafamaa jira. Kanaaf jecha talaaliin haaraan kun akka hojii irra ooluuf murteeffama jedhamee eegama.
Kutaa Minisootaa keessa ka jiru Meyoo Kliniik irraa Dr. Ibraahim Elemoo waliin gaaffii fi deebii gaggeeffame caqasaa.


text:
Aasxaa Kallacha Walbummaa Oromiyaa (KWO/OIF)
Alaabaa Kallacha Walabummaa Oromiyaa (KWO/OIF
Hagayya 2, 2015
Ummanni Oromoo gabrrummaa jalatti erga kufee kaasee gaaf tokkollee tole
jedhee gabroomfattoota Habashaa jalatti bulee hinbeeku. Ummanni keenna erga
gabroomffattoonni balbala isaa gahanii kaasee humna qabu hundaan lola ufirraa
ittisuu (War of resistance) dabalatee gootummaadhaan diinota isaa falmaa ture.
Qabsoo Ummata Oromoo haalli seenaa tokko tokko jidduu seenanii yoo bifa biraa
qabsiisanillee (lola xaaliyaanii, sochii Mangistuu Nuway, warraaqsa bara 1974 fi
dhufaatii wayyaanee kan bara 1991) qabsoon teenna waggoota dheeraa kanniin
keessatti kufaa ka’aa yoona geettee jirti. Qabsoon Saba keennaa tun, akka
ammayaatti kan eegalamte bara 1973 hundeefama Adda Bilisummaa Oromoo
(ABO) tiin akka ta’e namiifuu ifa galaadha. Qabsoon bara dheeraaf hoggansa
dhaaba siyaasaa dhabdee kufaa, ka’aa asgeette yeroo jalqabaatif ilmaan Oromoo
gootummaadhaan ka’anii dhimma Saba ufiitiif akkasumas dhimma biyya ufiitif
(Oromiyaaf) falmmudhaaf sagantaa siyaasaa qopheeffatanii waanjoo gabrrummaa ufirraa
darbuuudhaaf sochiin taasisan, sochii seenaa qabeesssa jennee amanna. Uummanni Oromoo haqa isaa barbaadachuudhaaf dhaaba ufiitin hogganamee deemudhaaf fedhiin inni qabu hedduu kan nama dinqisiisu fi ar’allee kan mul’atuudha.
Haa ta’u malee, qabsoon bilisummaa tan ABO dhaan hogganamtu baroota 1973
hanga 1991 keessatti bu’aa adda addaa kan ifaa ta’ee fi kan ifa hinta’in
(tangible & intangible results) haa buusu malee sochiin kun bu’aa lubbuu qabu
galmeesisuu osoo hindandayin wayyaneen mootummaa jiddu galeessaa
tooyachuudhaan sirna gabroomfataa dulloome abaaraa sirna gabrroomfataa isa
caalu bakka buusudhaan ummatarratti feete. ABO fi dhabbotiin Oromoo adda ddaa
jalqabarratti motummaa cehumsaa keessatti qooda yoo qabaatanillee waggaa tokko
keessatti dhiibamanii akka mootumicha keessaa bahan taasifame.
Qabsoon Oromoo bara 1992 irraa kaasee hanga ammaatti bifa hoggansi
dhaabolee biyya keessaa bahee biyyoota alaa (diaspora) kessatti hundooftee kan
deemu ta’e. Har’a qabsoon tun waggoota afurtama booda gatantarttee gara kufaatii
deemaa jirti. Yeroo diinni keennaa gama hundaan ukkamsaa isaa cimsee itti
deemaa jiru kana keessatti qabson teenna bacancara akkanaa keessa seenun waan
dhala Oromoo hunda gaddisiiseedha. Kanaaf, sochii fi qabsoo ABO jijjiiramaa
keessatti adeemsifamaa turee fi sochiiwwan qaamoleen adda addaa yeroo dheeraf
karaa adda adddaatin taasisaa turan walitti qindeesudhaan Jilli Qabsaayotaa ABO
yeroo isaa eeggatee adeemsifame kana iratti rakkoolee qabsoo bilisummaa
Ummata Oromoo qunnaman kana dhabamsiisudhaaf dirqama jiijiiramni hundee
akka taasifamu waliif galamee jira.
Haaluma kanaan nuti qabsaayonni falmii bilisummaa Saba Oromooti fi
Walabummaa Oromoyaatif dhaabanne baati Adolessaa 2015 guyyaa 20 iraa
kaasee biyyota adunyaa adda addaa keesatti teessuma/kora adeemsifachuudhaan
akkasumas kora isa guyyaa dhumaa Magaalaa Minneapolis, MN (USA) keessati
Adoolessa 30 fi 31 bara 2015 adeemsifannen yaa’iwwan keenna hunddayyuu
miliidhaan xumuranneerra. Guduunfaa koroota keennas ilaalchisee waan irra
geenne ibsa ijjannoo kanati aanu baafanneerrra:
gadi fagoo fudhachuudhaan, qabsoo tana bacancaraa fi gatantara keessaa
baasudhaaf dhaaba haarawa qabsoo tana hafuuraa fi yaada akkasumas sochii
haarawaan finiinsu uumun waan barbaachisaa ta’ee argameef dhaaba Kllacha
Walabummaa Oromiyaa (KWO) jedhamu hundeesineerra.
dheeraaf Uummata Oromoo irra ture araarama tokkoon malee irratti
qabsaayudhaan Saba keenna bilisummaa isaa, biyya teenna Oromiyyaammo
Walabummaa isii mirkaneesudha.
Sabllammota adda addaa waada kijibaati fi heera gowwomsaa gatii waraqaa
seerichi iratti barreefamee hin geenne qabuun Uummattota ukkaamsuu
dhisee, mirgoonni diimokraasii, mirgoonni ilmma namaa, mirgoonni haqaa
akksumas mirgi hiree murteefannaa Saboota hundaa haal duree tokko malee
akka kabajaman jabeesinee waamicha dabarsina.
mirga ilma namaa manneen hidhaa jiddu galaa, maanneen hidhaa poolisi
biyya guutuu keessati, manneen hidhaa naannolee, kaampiwwan waraanaa,
kaampiwwani fi jiddu galeesota leenjii polisootaa fi waraanaa keessatti
namoonni kuma dhibbaatamatti lakkaawaman murtii malee fi murtii
dharaatin hidhamanii tumaman, torcharii seerri addunyaa dhoorgen haala
suukkanneessaa ta’een balaan kana hinjedhamnne irratti raawwatamaa jira.
Kanaafuu, hidhamttonni kun haal duree tokkoon malee akka gadi
lakkifaman waamicha goona.
Waanjoo gabrrummaa uummata keenna irraa fonqolchuudhaf qbsoo
siyaasaa fi hidhannoo ni fininsa.
unkuraa jiru, nagaya uummataa eeguf osoo hin taane taa’ita isaa eegsisuuf
kan tolfameedha. Seerri sun seera labsii yeeroo hatattamaati (Marshall law)
malee seera namoota dhunfaa, garee adda addaa fi Sabootaa fi
Sabllammoota eeguf, bu’aa fi mirgoota isaanii eeguf bayee miti. Kanaaf,
seerri ukkaamsaan kun haal duree tokko malee hatattamaan akka diigamu
mootummaan adunyaa dhiibbaa akka godhu waamicha dabarsina.
Heerri kun mataa isii wayaaneedhaan yeroo dhibba irra dedebi’amee
capheera. Heera hujiirra ooluu hindandeenne kan sobaa tayeera. Kanaaf,
heerri kun diiggamee uummattonni karaa bilisa ta’ee fi addunyaan marti
arguun dhiibbaa tokkoon malee hiree isaanii ufin akka murteefatan akka
taasifamu waamicha goona.
tokkummadhaan mirga keesannif dhabaadhaa, abdii kutannaa keessaa bahaa,
mirga uumamaa keessaniif qabsotti seennaa jenna.
fe’ame kana cacabsinee biyya teennarratti dimokraasii dhugaa, haqaa fi
dhugaan uumamaa akka lalisan Sabni keenna bakka jirutti olola diinaatiin
osoo hin gowwomne walabummaa biyya isaatif murannoon akka qabsaayu
waamicha lammummaa dabarsina.
Oromoo hundi sababa adda addaa tarreesuu dhiisanii, ufii walitti garagaluun
wal diiguu dhiisanii, gabrrummaa fi gabrroomfattotarratti akka xiyyeefatan
waamicha goona.
wayyaaneen xaxxuun osoo hin jilbiifanne akka mirgoota keessaniif bakka
jiratn hundatti qabsoofttan waamicha goona.
murteefannaa sabootaatif dhaabatan, humnoonni wal qixummaa fi
bilisummaa amantiitif dhaabatan, warri sirni haqaa kan dhugaa tayee fi bilisa
taye akka jiraatu amantan hundi, sodaa dhiisudhaan bakka jirtanitti akka
qabsooftan waamicha dabarsina.
hiyyoomsuu bira dabree, lafa isaarraa buqqisee alagaa irra qubsiisudhaan
Oromiyaa qubsumaan addaan diigudhaaf summii inni facaasaa jiru cimsinee
balaalefanna.
Oromiyaan Ni Walaboomti!
Injifannoo Saboota Cunqurfaman Hundaaf !
Bilisummaa, Haqa, Mirga Ilma Namaa!
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Miseensi mana marii Miniisootaa Aadee Reenaa Mooran haala Oromiyaa keesa jiru laalchisee ya’ii mana marichaa irratti yaada hikoo ta'u dhiheesite, akka miseensooni mallatteessan waamicha dhiheessite.
Aaddee Moran, "Barattooni Oromoo maaster plaaanii Finfiinnee ballisuu dha bahee, han jiruuf jireenya qonnaan bultoota naanoo san jirani rakkoo ciimaa dha saaxilu ,balaaleffachuudhan mormii karaa nagahaa godhan,motumman Itoophiyaa tarfanfii hamata irratii fudhachuui isa yaddeesaa dha," jetee, mootumman Itoopyiaa lamiileen biyyatitii mirga karaa nagahaatin mormii dhiheffachuu isaanii akka kabajamus gafateeti.
Yaa'ii bakka bu'oota ummataa godina Miniisoota kanarratti namoota mormmii oromiyaa irratti ajjefaman miseensoonni ol ka'anii yaadannoo godhaniiru.
Aadee urgoo Hajii miseensa Waldaa Dubartoota Oromoo Minisootatii, warra Addee Renaan yaada kana bakka bu’oota ummata Mineesottaatii dhiheessan argaman keessa tokko. Aadee Rena Moran hiriira waldaan kun ji'a darbee waameeratti argamtee akka isaan bira dhabbachuudha waadaa galteefi ture dubbatti.
Haaluma walfakaatuun seenaateroonii Yunaaytid isteets shan Itoophiyaatti mana hidhaatti dararaa gudda keessa han jiru, bulchaan Gambeelaa duraani Obboo Okeeloo Akiweeyii akka gadhiifaman gafachuudhan Pireesdaant baaraak obaamadha kaleessa xalayaa ergan.


text:
Voice of Independent Oromia - Podcast page - Sagantaa (Kurfii) RSWO sagalee qofaan
RSWO, SWO, Voice of Independent Oromia. Sagalee Walabummaa Oromiyaa. WBO, Qeerroo, QBO, ABO, OLF, OLA, Independence, Oromo, Podcast, Kurfii sagalee qofaan.
SWOn 1absoo Bilisummaa Oromoo fi Walabummaa Oromiyaaf godhamu dhaadhessa. Odeessaalee wayitawaaf marsariitii keenya daawwadhaa. VIO, RSWO, SWO, Voice of Independent Oromia, Sagalee Walabummaa Oromiyaa, Birmadummaa, Gadaa, WBO, Qeerroo, QBO, ABO, OLF, OLA, Independence, Oromo, News, Oduu SWO, Sagalee Walabummaa Oromiyaa (SWO)
Sochii WBOn naannawa Magaalaa Finfinneetti taasisaa jiruun kan rifate, Mootummaan PP, sakattaan karroota Magaalaa Finfinnee shanan irratti taasifamu daran akka jabaatu; darbees, manni jireenyaa sabboontota Oromoo akka sakatta’amu taasisuu.
Published: 23 November 2021
Dhimma siyaasaa, jaarmiyaa siyaasaa fi hooggansa siyaasaa Oromoo, dhimma egeree Oromiyaa fi Impaayera Itoophiyaa, akeekaa fi galma Qabsoo Bilisummaa Oromoo, akkasumas, dhimma sochii fi tarkaanfii WBO, fi haala yeroo Oromoo fi Oromiyaa waliigalaa irratti fuuleffachuun, marii Luba Dr. Bantii Ujuluu Teessoo waliin taasifame.
Published: 21 November 2021
Haleellaa xiyyaraa: Konyaa Walloo, Ona Jiillee Dhummuuggaa keessatti kan argamtu, Gandi Naannoytuu, Kamisa Sadaasa 18, 2021 har’aa, meeshaalee waraanaa gurguddaa halaalaa furguggifamanii fi boombii xiyyaara irraa gadi roobsamuun barbadeeffamaa ooluu; qabatamaattis, Oromoonni baay'inaan 14 ol ta’an lubbuun darbuu.
Published: 18 November 2021
Haleellaan humna xiyyaaraa fi meeshaalee waraanaa gurguddaan, Uummata Oromoo Walloo hidhanno-maleessa irratti fuuleffachuun, Loltoota MKIIn raawwatamu jabaatee itti-fufuu. Haleellaa xiyyaaraa halkan edaa (Sadaasa 15, 2021) Magaalaa Sambatee irratti raawwatamaa buleen lubbuu, qaamaa fi qabeenya hawaasa Oromoo Walloo irra gaaga’amnii fi mancaafamni cimaan dhaqqabuu.
Published: 16 November 2021
Dargaggoota ajjeefaman keessaa lama ganda Baafannoo jedhamu irraa qabamanii mana hidhaa Magaalaa Aannoo keessatti argamu keessatti hidhamuun dararamaa erga turanii booda Roobii Sadaasa 10, 2021 mana hidhaa keessaa baafamuun ajjeefamuun, reeffi isaanii bakkeetti kan gatame ta’uu.
Published: 14 November 2021
Haleellaan humna xiyyaaraa fi meeshaalee waraanaa gurguddaa halaalaa dhukaafamaniin, Uummata Oromoo hidhannoo-maleessa Walloo, keessattuu, kanneen qarqara magaalotaa gandeen baadiyyaa keessa jiraatan irratti fuuleffachuun raawwatamu jabaatee itti-fufuu.
Published: 11 November 2021
Walitti-dhukaasa Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa gidduutti, Konyaa Baha Wallaggaa, Ona Guutoo Giddaa, Magaalaa Ukkee keessatti geggeeffameen miseensonni loltoota MKII sadii galaafatamuu.
Published: 09 November 2021
Tarkaanfii WBOn Giddu-gala Oromiyaa keessa sosso’u, Lixa Shaggar iddoo
jedhamuun waamamu, magaalaa xiqqoo kan Jalduu fi Gindabarat gidduutti argamtutti fudhateen, konkolaataaleen meeshaalee waraanaa fi waraana fe’atanii imalaa turan saddeet barbadeeffamuu. Taraaraa
Published: 07 November 2021
Hidhaa fi dararaan Konyaa Lixa Wallaggaa Ona Mana Sibuu keessatti, Loltoota Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaan Uummata Oromoo irratti raawwatamu akka-malee hammaatee jiraachuu. Gama kaaniin ammoo, WBOn tarkaanfii Loltoota MKII irratti fudhatu jabeessee itti-fufuun Onootaa fi Magaalota Konyaa Lixa Wallaggaa keessatti argaman danuu dhuunfachaa jiraachuu
Published: 04 November 2021
Magaalaa Gidaamii dabalatee, Onni Gidaamii guutumaa guutuutti to’annoo WBO jala galfamee jiraachuu. Dhukaasa galgala edaa (Sadaasa 1, 2021), Ona Guutoo Giddaa Ganda Ukkee jedhamuun waamamu keessatti, hawaasa Oromoo Faannoon buqqifaman irratti LMKIIn banameen, Oromoonni sadii battala lubbuun darbuu, kanneen kudhanitti tilmaamaman ammoo madeeffamuu.
Published: 02 November 2021


text:
Caamsaa 15/2014 (TOI) – Tibbana duula olaantummaa seeraa kabachiisuu gaggeeffameen shakkamtoonni kumni 4 ol to’annoo seeraa jalaa oolfamuu Biiroon Buulchiinsaafi Nageenyaa Naannoo Amahaaraa beeksiseera.
Biirichi haalaa yeroo naannichaa ilaalchisuun ibsa kenneera.Itti Gaafatamaan Biirichaa obbo Dassaalany Xaasawu ibsichaan akka eeranitti, mootummaan hojii nageenyaa waaraa naannichaa mirkaneessuuf hojjetu cimsee kan ittifufuudha.
Hanga ammaatti hojii olaantumma seeraa kabachiisuutiin shakkamtoonni yakkootaa garagaraatiin shakkaman kuma 4 ol to’annoo seeraa jala oolu himaniiru.
Shakkamtoota kanneen keessaa 40 ol mana murtiitiin kan itti murtaa’eefi 210 ammoo ajjeechaadhaan kanneen shakkaman ta’uu himaniiru.
Yeroo ammaa kanneen seeraan ala ta’an to’achuuf sochii taasifamuun alatti nageenyi naannichaa sadarkaa amansiisarratti kan argamu ta’uu dubbataniiru.
Mootummaan nageenya naannichaa itti fufiinsaan mirkaneessuuf hojii isaa cimsee kan itti fufu ta’uu Obbo Dassaalany himaniiru.
Maqaa Faannoo isa sirri kan bakka hinbuune, maqaa Faannootiin gurmaa’anii gareewwan gochaa seeraan alaa ummatarratti raawwatan mootummaan obsa kan hinqabneef ta’uu ibsaniiru.
Miseensonni Faannoo caaseffama mootummaa jalatti akka hojjetan taasifamaa jiraachuu himaniiru.


text:
Al-Humazah
﴿وَيۡلٞ لِّكُلِّ هُمَزَةٖ لُّمَزَةٍ١﴾
وَيْلٌee badiiلِّكُلِّhundaafهُمَزَةٍnama gochaan kabaja namaa gadi xiqqeessuلُّمَزَةٍnama nama biraa hamatu, arrabsu
Humazati-lumazah hundaaf ee badii isaa
Jechi humazah fi lumazaan hiikan baay’ee kan walitti dhiyoo ta’aniidha. Isaan lamaanu “nama kabaja namaa dubbii fi gocha isaatiin gadi xiqqeessuuf carraaquu fi baay’isee nama hamatu” ibsu. Humazaan gochaan yommuu ta’u, lumazaan immoo dubbiidhaani (arrabaan).[1]
Humazaan jecha hamz jedhu irraa horsiifame. Hamz jechuun namni tokko nama biraa ijaan ykn qubaan ykn mataan akeekuun gadi xiqqeessudha. Humazaan nama wanta kana deddeebise hojjatu fi aadaa godhate ibsa. Namni ijaan ykn qubaan ykn mataan nama biraatti akeekun kabaja namaa gadi xiqqeessu aadaa godhate humazah jedhama. Yeroo hundaa nama gadi xiqqeessun aadaa (amala) isaa ta’e jira.[2][3]
Lumazaan immoo nama dubbiidhaan kabaja nama gadi xiqqeessu aadaa godhateedha. Kunis takkaa bakka namni hin jirreetti dudduubetti isa hamachuu fi maqaa xurreessuun takkaa immoo bakka inni jirutti fuuletti isa arrabsuu fi gadi xiqqeessun ta’a.
Gabaabumatti Humazati lumazah jechuun nama baay’isee nama hamatu, nama arrabsu, hanqinna nama irra barbaadu, oduu oli gadi guuruu, maqaa xureessuu fi akeekkaan kabaja namaa gadi xiqqeessudha. Ibn Abbaas humazaa fi lumazaa ilaalchise akkana jedha: “isaan warra oduu oli gadi guuraniidha, warra wal jaallatan kan addaan baasaniidha, maqaa nama qulqulluu kan xureessaniidha.” (Xabarii)
Ee badii nama kanaa! Kana jechuun adabbii cimaatu isaaf jira.
Yeroo Nabiyyiin (SAW) ergaman mushrikoonni Muslimoota dadhaboo Islaama irraa deebisuuf kabaja isaanii gochaa fi dubbiin gadi xiqqeessaa turan. Namni Muslimaa obboleessa Muslimaa isaa akka mushrikoota saniinitti kabaja isaa gadi xiqqeessuuf carraaqe, akeekachiisa kana irraa qooda qaba.
Yeroo baay’ee namoonni kabaja Muslimaa gadi xiqqeessuuf carraaqan warra qabeenya baay’ee qabaniidha. Qabeenya isaaniitiin of jajuun, Muslimoota dadhaboo gadi xiqqeessuu fi salphisuuf carraaqu. Itti aanse ni jedha:
﴿ٱلَّذِي جَمَعَ مَالٗا وَعَدَّدَهُۥ٢﴾
Kan qabeenya walitti qabee lakkaa’e.
Amaloota nama humazati lumazah ta’e keessaa inni biroo, inni qabeenya walitti kuusuu fi halkanii guyyaa irra deddeebi’e lakkaa’u malee yaada ykn kaayyoo biraa hin qabu. Karaa kheeyri keessatti baasuu fi firummaa sufuu hin barbaadu.
Jechi jama’a maalan (qabeenya walitti qabe) jedhu, qabeenyi isaa baay’ee ta’uu agarsiisa. Ergasii qabeenya kana irra deddeebi’e lakkaa’un isaa, doy’ummaa fi jaalala qabeenyaa inni qabu mul’isa.
Qabeenya walitti qaba, dirqama Rabbiin isarra godhe ni dhoorgata. Kan akka zakaa, sadaqaa, maatii ofii irratti baasu fi kkf. Yaanni isaa qabeenya walitti guuree lakkaa’udha. Namoonni qabeenyatti yommuu fayyadaman, inni immoo walitti kuuse lakkaa’uudha. Jechi “addada” jedhu baay’innaan itti deddeebi’e lakkaa’u isaa agarsiisa.
Asitti wanti hubatamu qabu, namni dirqama isarra jiru, kan akka zakaa fi maatii isaa irratti baasu yoo bakkaan gahe qabeenya kuusun homaa rakkoo hin qabu. Wanti asitti balaalefatame, dirqama isarra jiru bakkaan gahuu dhiisee qabeenya qofa walitti haruu fi lakkaa’udha. Akkuma beeknu, nama meeqatu qabeenya isaa lafa jalatti awwaala ykn xaaraa manaa keessa godha. Ofiillee itti hin fayyadamu, firoonni isaas itti hin fayyadaman. Kuni amala badaa akkamiiti!
﴿يَحۡسَبُ أَنَّ مَالَهُۥٓ أَخۡلَدَهُۥ٣﴾
Qabeenyi isaa akka yeroo hunda isa tursiisutti yaada.
Kana jechuun qabeenyi inni walitti qabe kuni du’a irraa akka isa baraaruu fi addunyaa keessatti zalaalami akka isa tursiisutti yaada.[5]
Qabeenya walitti qabuu fi lakkaa’utti garmalee xiyyeefannoo itti kennu irraa kan ka’e, inni du’a dagatee jira. Yeroon qabeenya kana of duubatti dhiisee harka qullaa addunyaa tana keessaa itti bahu akka dhufu itti hin dhiphatu.[6]
﴿كَلَّاۖ لَيُنۢبَذَنَّ فِي ٱلۡحُطَمَةِ٤﴾
Lakki! Dhugumatti Caccabsitu keessatti ni gatama.
“Lakki!” Kana jechuun dhimmichi akka inni yaade miti. Haraama halaala osoo hin jedhin qabeenya walitti qabe kana hunda of duubatti dhiisee addunyaa tana keessaa ni baha. Ergasii Guyyaa Murtii ibidda Jahannam wanta ishii keessatti darbame hunda tan caccabsitu keessatti ni darbama.
Akka lugaa Arabiffatti yunbazanna jechuun wanta tokko akka gatii hin qabneetti ilaalun achi gatuu ykn darbuudha. Fakkeenyaaf, namni teemira nyaatu, firii teemira bakkuma argetti achi gata (darba). Sababni isaas, teemira erga nyaate booda firiin isaa kuni gatii homaatu isaaf hin qabu.
Jechi yunbazanna jedhu qabxii ijoo kanatti akeeka: namnichi kuni addunyaa keessatti sababa qabeenya isaatiin guddaa akka ta’etti of ilaala, garuu Guyyaa Qiyaamaa akka wanta gatii hin qabneetti Jahannam keessatti darbama. Addunyaa keessatti hamaa fi arraba isaatiin namoota salphisuu fi gadi xiqqeessuuf akkuma carraaqe, Guyyaa Qiyaamaa inni salphatee fi gadi xiqqeeffame Jahannamitti darbama. Al jazaa’u min jiinsil amal (Jazaan gosa hojiitin) jedhama. Namni nama salphisuuf carraaqu, dhumarratti ni salphata. Akkasi mitii ree?
Jechi huxamaa jedhu jecha haxm jedhu irraa horsiifame. Haxm jechuun caccabsuu ykn butuchuudha. Ibiddi Jahannam wanta ishii keessatti darbamee waan caccabsituuf huxamaa jedhamte.[4]
﴿وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡحُطَمَةُ٥﴾
Caccabsituun maal akka taate maaltu si beeksisee?
Kuni gaafi dinqiisifannaa fi guddinna ibidda tanaa agarsiisuudha. Kana jechuun guddinna huxama (caccabsituu) fi balaa ishii maaltu si beeksisee?[4]
﴿نَارُ ٱللَّهِ ٱلۡمُوقَدَةُ٦﴾
Ibidda Rabbii qabsiifamteedha.
Gaafi guddinna huxamaa agarsiisu erga gaafate booda itti aanse deebii gaafii kanaaf ta’u dubbate. Huxamaan tuni ibidda Rabbii tan qabsiifamteedha. Kana jechuun ibidda Rabbiin dandeetti Isaatiin uumedha. Ibidda Rabbii erga taate, dhimmi ishii ulfaatadha, balaan ishii guddaadha. Mu’minni qalbii qabuu ibidda tana sodaachuun gochaa fi dubbii gara ishiitti nama geessu irraa fagaata.
“qabsiifamte” jechuun tan yeroo hundaa bobeettudha.[4]
﴿ٱلَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى ٱلۡأَفِۡٔدَةِ٧﴾
Qalbii irra tan geessu.
Kana jechuun ibiddi tuni gogaa namaa bira dabartee qalbii namaa geessi. Asirraa kana hubachuun ni danda’ama: gubaan ibidda Jahannam gogaa qofa irratti hin dhaabbatu. Ho’i isaa qalbii namaa gaha. Asitti ‘Qalbii irra tan geessu’ jedhee dubbachuu keessa faayda maaltu jiraa?” yoo jedhame, deebiin isaa: qalbiin iddoo namni waan badaa akka kufrii, jibba, amanti sobaa, fedhii badaa fi niyyaa fokkuu itti maddisiisuudha. Kanaafu, namni yakkaa qalbii isaa keessatti kuuse kanaaf akka adabamuuf ibiddi gogaa isaa gubuu waliin qalbii isaa ni dhaqqabdi.
﴿إِنَّهَا عَلَيۡهِم مُّؤۡصَدَةٞ٨﴾
Dhugumatti ishiin isaan irratti cufamti.
Kana jechuun yakkamtoonni kunniin erga itti darbamanii booda ibiddi Jahannam isaan irratti cufamti. Gara jalaa itti dheessan hin qaban. Isaanirratti cufamuun kuni miliquu irraa abdii isaan kutachiisuu fi yeroo hundaa adabbii keessa akka jiraatan agarsiisa.[3]
﴿فِي عَمَدٖ مُّمَدَّدَةِۢ٩﴾
Utubaalee diriirfaman keessatti
Kana jechuun ibiddi tuni gara hundaan utubaaleedhaan tan marfamteedha. Ibiddi tuni jidduu utubaalee keessa taati jechuudha. Akkuma midijjaan biddeena irratti tolchan gara hundaan ibidda marsu, utubaaleen kunniinis ibidda huxamaa tana marsu. Kanaafu, eenyullee achi keessaa miliquu hin danda’u. [1][3]
Rabbiin kana irraa nu haa tiiksu.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa suurah tana keessatti kana hunda kan nuuf himeef arraba keenya qofaan akka qaraanu ykn sammuu keenyaan akka hubannu qofaaf osoo hin ta’in, amaloota fafee kanniin irraa akka of eegnuufi. Amaloonni fafeen kunniinis: gochaa fi dubbiin namoota hamachuu, salphisuu, gadi xiqqeessu, qabeenyaf garmalee haafayu hanga qabeenyi du’arra akka nama oolchu yaadu gahutti. Namni haalli isaa akkana ta’e, gahuumsi isaa ibidda huxamaa Rabbiin ibseedha. Rabbiin ibidda tana irraa akka nu baraaru, dubbii fi hojii keessatti ikhlaasa akka nuuf kennu kadhanna.[2]
[1]-Tafsiir Ibn Kasiir [2] Tafsiir Juuz Aamm-Ibn Useymiin [3]-Tafsiir Tahriir wa Tanwiir [4]-Ma’aariju Tafakkur wa daqaa’iq tadabbur [5]-Tafsiir Mukhtasar [6]-Tafsiir Ma’duudi


text:
Magaalaa Jarmanii, Hanover ka maadheffate Waldaan Mirga Namoomaa fi Gargaarsa Oromoo -- afaan Jarmaniin gabaabsamee “OMRHO” jedhamuun beekamu - Sanbata dabre kana, magaalaa Berliin keessatti seminaara waa’ee mirga namoomaa fi haala misoomaa Gaanfa Afrikaa, keessumaa kan Itiyoophiyaa keessaatti fuuleffate geggeessee jira.
Bara 1991 ka taayitaa Mootummaa Itiyoophiyaa qabate Ihaadeg, filannoo barana, bara 2010 geggeessame dhibba irraa harka sagaltamii-sagalii fi qabxii jahaa injifadhe jechuun labsee jira, njifannoon jedhame kun, Muummichi-ministaraa Melles Zenaawii otuu addaan hin kutiin akka aangoo hoogganummaa irra turan taasisa, ka jedhu jaaramayaan mirga namoomaa fi gargaarsaa kun, "haalli filannoo sanaa kan nagaa fakkaate iyyuu gareeleen mormitootaa mirgi namoomaa isaanii ukkaamamuu fi gaaga'amuu iyyataa turan. Mormitoonni hedduun doorsisanaa, hiraarsamaa fi hidhamaa turan. Kanneen filannoo sana dura humnoota motummaan ajjeesaman illee ni turan." jedha.
Itiyoophiyaan biyyoota Awurooppaa fi Yunaayitid Isteetis irraa waggoota hedduuf gargaarsa misoomaa guddaa akka argataa turte eeruudhaan, garuu gargaarsi kun galii itti yaadame ga'ee, dhuguma. biyyattii misoomsee jiraa? gaaffiilee guguddoo seminaara Berliin kana irratti ka'ee mariin bal'aan irratti geggeessame tahuu, dura-taa'aan Jaarmayaa Mirga Namoomaa fi Gargaarsa Oromoo, Luba Bantii Ujuluu ibsa Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf kennaniin beeksisanii jiran.
Kana malees mata-dureelee akka kittaannaa ijoollee durbaa, akkaataa ka'insaa fi hidda-jabeeffachuu irreen-bultummaa filannoo Itiyoophiyaa keessaa. haala mirga dhala-namaa Itiyoophiyaa, girdiraa baqattoota biyyoota gaanfa Afrikaa fi ka biroo irratti qorannoon dhihaatee, mariin kan irratti geggeessame tahuu dubbatan, Lubi Bantiin. Kanneen qorannoolee kana dhiheessan hayyoota Oromoo fi ka sadarkaa addunyaa tahuu illee ibsanbii jiran.
Gaaffii fi deebii dura-taa'aa Jaarmayaa Mirga Namoomaa fi Gargaarsaa Oromoo, Luba Bantii Ujuluu waliin geggeessine MP3 ka fuula kana irra gama harka mirgaaa jiru tuqaa dhaggeeffadhaa.


text:
Baatiin amajjii torban sadaffaan as US keessatti ayyaana waggaa Federaalaa kan dhalooti qabsaa’aa mirga namaa kan Martin Luther King itti yaadatamu.
Har’a guyyaa kanatu Ameerikaa keessatti yaadatamee oola. Waggaa kana ayyaanni kun erga gurrachonni lama poolisiin ajjeefamanii as hiika addaa qabaaf.
Dhiyeenya kutaa Muzuurii Furgison fi imagaalaa New York keessatti gurraachonni hidhannoo hin qabaanne lama rasaasa poolisiin ajjeefamanii jiran. Uummatis kana irraan kan ka’e mormii hookkaraan guutame kaasuun isaa ni yaadatama.
Maartiin Luuter Kiing mormii hookkaraan alaa geggeessuu dhaan mirga ofiif falmachuun akka danda’amu Bara 1963 keessa hiriira mormii geggeessame irratti qabsoo karaa nagaa geggeessame ennaa hooggananitti dubbatanii jiran.
Matin Luther King har’a utuu jiraatan ta’ee du’ua Michael Brown kan Ferguson Missouri keeessaa fi kan meeshaa warnaanaa harka utuu hin jiraatiin NY Keessatti Poolisiin ajjeefame Eric Garner kanaanis mormii uummataa guddaa kaasise Sanaa utuu arganii uummataan hookkara hin kaasina, garaa nagaan qabsaa’uu dandeenya jedhu turan jedhu as Amerikaa kutaa Michiganitti kan argamu Universitii Katriin irraa hayyuu seenaa kan ta’an Doktor Iziqi’eel Gabbisaa.


text:
Guyyoota 100: Gabaa gurraacha irratti gatiin doolaaraa maaliif gadi cabe?
Torban tokkoon dura doolaarri tokko gabaa gurraacha irratti birrii 36'n sharafamaa kan ture, amma gara birrii 31'tti gadi cabeera.
Guyyoota torba keessatti birri shaniin gadi cabuun kan hin baramneedha. kun maaliif ta'ee?
Sharafni doolaaraa gabaa gurraachaa to'annaa mootummaan ala fedhii gabaan waan gaggeeffamuuf haala diinagdeen biyya tokkoo keessa jiru madaaluuf mala wayyaa'aafi amanama godhamee fudhatama.
Akka tasaa sharafni doolaaraa hiri'isuu ilaalchisee BBC'n oggeessoota dinagdee mari'achiiseerra.
'To'annaan daangaa cimuu natti fakkaata'
Sharafnii ol ka'uu fi gadi cabuun, akkasumaan lafaa ka'ee kan dhalatu miti.
Gabaan sharafa alaa wayita wanti tokko dhalatu kan bir'atuu waan ta'eef gabaa rifataadha jedhama.
Dr. Abiy aangoorra erga bahanii waantoonni gurguddoon dhagaahaman, mul'ataniifi tilmaamaman gabaa doolaaraatti adaba gochuunsanii hin oolle jedhu ogeeyyiin.
MM Dr. Abiy Ahimed sharafa alaa ilaalchisee iftoominaaan yaada isaan diyaaspooraaf dhiheessan, oduun naannoo Somaaleetti boba'aan argamuu, biyyatti keessatti hanga tokko nagaan bu'aa dhufuun taateewwan eeramuu danda'an keessa muraasa.
Gargaarsa ardiin Afrikaa argattu keessaa %10 irra kan caaluu akka jiruun biyyaa baaffama.
Karaa seeraa alaa doolaarri biliyyoonnii hedduun biyyoota keessaa bahan keessaa Itoophiyaan tokkoo.
Tasgabbiin biyyattii keessaa dhibuun walqabatee, namoonni hedduun maallaqa qaban gara doolaarratti jijjiiruun biyya keessaa baasaa akka turan ragaaleen mul'isan jiru.
Samiichaa angaawoota mootummaan rawwataman, MM Dr. Abiy 'hattoota' ittiin jedhan dabalatee gabaan sharafa dhoksaatti godhamu gatiin doolaaraa akka ol ka'u godhee akka ture ogeessi diinagdee Dr. Qosxanxinnoos Barihe ni dubbatu.
"Jarri saamtoonni kun, gaaffii irratti waan kaasisuuf, maallaqa biyyattii birriidhaan gara baankiitti geessanii kaa'uu hin danda'ani. Kanaafuu maallaqa qaban gara doolaaraatti jijjiruun biyyaa basuu filatu," jedhu.
Biyyi bal'inaan wayita saamamtu, lakkoofsi namoota birrisaanii gara doolaaraatti jijjiruu barbaadan ni dabala. Kunimmoo gatii doolaarri gaba dhoksaa keessatti qabu daran ol kaasaa jedhu.
Kontiraaktaroota biyya alaa birriin kaffalamuuf
Gatiin doolaaraa gabaa dhoksaa keessatti dabalaa dhufuuf sababa biroo kan natti fakkaatu jedhu Dr. Qosxaanxiinoos, kubbaaniyoota Chaayinaa ijaarsa gurgguudda gaggeessuuf caal-baasiirratti hirmaatanidha.
Kubaaniyoonni kun kaffaltiin birriin akka godhamuuf waliigalanii biyya seenu. Birriin biliyoonaan lakkaawamu erga kaffalameefii booda birricha doolaaratti jijjirruun biyya keessa baasuu. Bittaa kana ammoo bakka gabaa doolaaraa dhoksaatti raawwatu jedhu.
Torban kana keessa naannoo doolaara mil 1.2 daangaarratti qabamuu fi daangaarratti to'annoon cimuun fedhii gabaa doolaara dhoksaatti godhamu kan hir'ise fakkaataa jedhu.
Pirezidaantiin duraanii mana maree daldala Itoophiyaa obbo Kibuur Gannaa garuu yaada Dr. Qosxanxinnoosiin guutummaatti walii hingalan.
''To'annoon daangaa gatii doolaaraa hin hir'isu hin jedhu. Ta'uus daangaan cufamuun al tokkoon gatii doolaaraa akkanatti gadi cabsa jedhee hin yaadu,'' jedhu.
Kanarra, lakkoofsi namoota qabeenya isaaniif yaadda'anii kan qaban doolaaraatti jijjiraanii ol kaa'anii xiqqaachaa dhufuun sababa ta'uu danda'a jedhu.
''Karaa siyaasaan abdiin wayita argamu, fedhiin birrii dabalaa dhufa.''
Akka obbo Kibuur Gannaatti, siyaasni gadi cabuu sharafa doolaaraa torban kanaaf shoora gudda taphateera.
Gama biraan dhaabbileen sirna gibiraa keessa hin galle gara gabaa doolaaraa dhoksaa deemuu waan dhiisaniif ta'uu mala jedhu.
Gabaan doolaaraa dhoksaa akka bal'atu kannen taasisan keessa tokko namootni maallaqa guddaa mootummaa jalaa hatuun biyyaa baasuuf yommuu yaalanidha.
Amma mootummaan baasiisaa hir'isuun diinagdee biyyaa bilisa gochaa yommuu adeemu haalichi ni jijjirama jedhu.


text:
Akka jiraattotii godina Booranaa aanaa Dirree magaalaa Sooddaa jedhanitti makiinaa fa'iilee kun Kamisa dabre wal harkisaa,Boorana, Soodda dhufe.
Warrii lafaa waan makiinaan kun fa'ate shakkee bulchiinsallee yaammatee waan keessa jiraa gaafatan.Midhaan malee woma keessa hin jiranii jedhee waraanii makiinaa keessa jirulleen soquu nama dhowwee ummatilleen karaa bahuu dhowwe.
Guyyaa lama magaaluma,Sooddaa tursanii waraana makiinaa sun faana dhufelleen dabalamee dabruu fi dabruu dhabuu irratti wal dhabanii waraanii akka warrii lafaa jedhutti namii 3 haga 4 waraana suniin du’e.
Akka itti gaafatamaan bulchiinsa nagaa aanaa Dirree,aabba Kulultuu Saaraa jedhutti ummatii waan lama gaafate.Warrii nama fixe akka gaafatamuu fi wannii makiinaa sun keessaa jiraa akka maan taate beekmatu.
Adoo sunuma irratti wal falmanii namilleen lafatti gobbatee jarii humnaan karaa banatee namallee dhaanee achii oofee gara itti yaa’utti yaa’e.
“Daqiiqaa 10 duubatti karaa irraa bu’aa nuu jette.Suniin duubatti nuu cufaa dhaantee baqachiifte.Ka isiin cabsitelleen hin jiraa. Bulchoota godina,ka Oromiyaa fi federaalaa dhufan,abbootii gadaatii fi ajajootii poolisiilleen ya jarii akkana nama dhaanu naannuma sun jiran.Poolisii Oromiyaallee achii oofan,” jedha Awwal.
Wal dhaba Kamisaa irratti nama 20 tahutti madaa’e.Kana keessaa akka namii lafa sunii dubbifne, Awwal Hacaa jedhutti madoolee keessaa ijoollee barattootaa ka dibbeessa qawwee dhageettee mana barumsaatii baqatte ka ganna 10,13,17,18 fi19 faatti keessa jira.
Itti gaafatamaan bulchiinsa nageennaa ammoo namii ganna diqqaallee madaahuu isaa quba qabaatullee ganna isaanii hin mirkaneeffanne jedha.
Akka bulchiinsilleen jedhutti jaarsaa, jaartii, niitii ulfaallee warra madaahe keessa jira. Waraanii makiinaa kana faana yaa’u mi’a waraanaa hedduun eegan jedhan.
Dubbii tana gara Mootummaa Naannoo Oromiyaallee gaafachuuf jennee ammatti hin arganne.


text:
Posted by ODF on Friday, June 14, 2013 · Leave a Comment
Walgahii kana irrattis miseensotnii fi deeggartootni Adda Dimokiratawaa Oromoo biyyoota Awurophaa adda addaa, kan akka Norway, Swizerland, Holland, England, Sweeden, France fi magaalota German adda addaa irraa dhufanii kan qooda fudhatan yoo ta’u Hawaasni Oromoo Magaalaa Munich fi naannoo isaa jiraatanis baayyinaan argamanii walgahii kana irraa qooda fudhataniiru.
Walgahiin miseensota Adda Dimokiratawaa Oromoo sadarkaa Awuroophaa, Munich Germany’tti, Waxabajjii 7 bara 2013 gaggeeffame kun Addi Dimokiratawaa Oromoo akka dhaabaatti erga dhaabbatee booda Awurophatti kora isa jalqabaa ti. Waan ta’eefis, korri miseensotaa kun diiriirsa Caasaa ADO, Sagantaa Siyaasaa, Heeraa fi Seeraa fi akkasumas Mul’ata ADOn qabatee irratti hojjechaa jiru irratti gad fageenyaan mari’atee murtee adda addaa dabarsuun xumurachuun isaa hubatame.
Borumtii isaa Waxabajjii 8 bara 2013 Walgahii ummataa taasifame irrattis Pirezdantiin ADO obbo Leencoo Lataa fi Itti anaan isaanii Dr.Diimaa Nogoo dhalootaa fi imala Adda Dimokiratawaa Oromoo, akkasumas ADO dhaabota Biyya Ethiopia irraa maaltu adda akka isa taasisu irratti bal’inan ibsa kennan. Hirmaattota walgahichaa bakka adda addaa irraa afeeramanii dhufan keessaas kanneen akka Luba Dr. Tasgaraa Hirphoo, Dr. Jamal Abbaa Garoo fi kan biroonis dhimmoota adda addaa irratti haasaa taasisuun isaaniis hubatame.
Ummanni walgahicharra tures, gaaffii fi yaada qabu of qusannaa tokko malee dhiheessuun mare bal’aan taasfamee walgahichi akeeka yaamameef guutuun milkiin xumuramuun isaa hubatame.
Wallisaa Ababee Abbashuus halkan sana waleelee warraaqsaa fi bo’aarsaan ummata gam- machiisaa turuun isaas oduun Germany irraa nu ga’e addeessee ibsa.
Guutummaa walgahii kanaa RBO tamsaasa Waxabajjii 12 bara 2013 darbe irraa dhaggeeffadhaa.
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…
Sagantaan yaadannoo Artist Usmaayyoo Muussaa magaalaa Finfinnee Hoteela ILILI INTERNATIONAL tti torbaan dhufu ni qophaawa.…
Taammanaa Bitimaa irraa Jaalatamoo fi kabajamoo yaa dubbiftoota barreeffama kanaa, mee kunoo hardha irraa kaaseen:…
Dhumaatiin ummataa Oromiyaa keessatti geggeeffamaa jiru irratti maaf hin dubbanne komiin jedhu hedduutu dhufa. Gama…


text:
Ibsa Ajaja olaanaa ABO-WBO
Waltajjii hawaasni qopheessu irratti namooti dhuunfaa ejjennoo dhuunfaa isaanii haasaahanis, ejjennoo isaaniif kan gaafatama guutuu fudhatu qaamuma haasawaa taasise dha malee hawaasa waltajjii sana qopheesse akka hin taane beekamuu qaba. Namni waltajjii sana irratti afeeramus gosa alaabaa kan waltajjiin sun itti faayamu murteessuu hin dandahu. Kanaaf, hawaasni Oromoo Alaabaa Oromoo fi ABO kana of dura qabatee deemuuf,kaayyoo ilmaan Oromoo itti wareegaman ittiyaadachuu fi tiksu akka ta’ee fi qaama seenaa fi jireenya uummata Oromoo ta’uu hubachuun feesisa.
Yeroo hedduu kan ajandaa garagarummaa uummata Oromoo babal’isan, kan uummata Oromoo wal dura dhaabuuf bocan diinota Oromooti. Oromoo gargar qooduun karoora diinaa waan ta’eef; Oromoon dhimma amantaa, lagaa fi yaadota garagarummaa Oromoo gidduu dhalchan yeroo afarsu keessa hin jiru. Kaayyoo Oromoo wareegama ilmaan isaatti xumura itti tolchuuf, humna jabaatti of jijjiiruuf, irree isaa jabeeffachuun murteessaa waan ta’eef; yeroon kun yeroo Oromoon hundi roga hundaan ilaa fi ilaameen marihatee kaayyoo ilmaan isaa itti wareegamanii bakkaan gahuuf yeroo itti hojjetudha malee yeroo itti wal dura dhaabbatu akka hin taane ajajaan Ol’aanaa ABO-WBO gadi jabeessee hubachiisa.


text:
LibreOffice 7.4 Help
Kutaan itti aanu matduroota gargaarsa baafatoota fi qaaqootaaf oolan tarreessa.
Foddaan galmee of keessatti qabate ati irratti hojjechuu barbaaddu akka ajajoota baafataa fayyadamuuf filatamuu qaba. Haaluma walfakkatuun, ajajoota baafataa wanta waliin firooman fayyadamuuf wanta galmee keessaa filachuu qabda.
Baafatawwan rifachisaa halqalaati. Kana jechuun maalimootni baafataa kun hojii amma hojjetamaa jiruuf faayidaa qabeessa ta'anii jiraatu. Yoo qareen barruu keessatti iddeeffame, maalimootni baafataa barruu gulaaluuf fayyadan hundi ni jiraatu. Yoo galmee keessaa saxaatoo filatteetta ta'e, maalimoota baafataa saxaatoo gulaaluuf fayyadan hunda agarta.
Ajaja kana galmee ammaattiif fayyadami, galmee haaraa bani, yk fayyadamaa cufi.
This menu contains commands for editing the contents of the current document.
Bafatii kun, ajajawwan galmichaa agarsiissaa agartiirraa too'atan of keessaa qaba.
Bafatii kun, ajajawwan isa miseensa haaraa galmee keessatti fakkeenyaaf, saxaatoo, wantawwan, arfiilee addaa fi faayiliiwwan kabiroo saaguuf fayyadu of keessaa qaba.
Contains commands for formatting the layout and the contents of your document.
This menu provides slide management and navigation commands.
Ajajawwan fi dirqalawwan dhiheessaa tokkoo kaasuuf gargaaran of keessaa qaba.
Contains spelling tools, a gallery of object art that you can add to your document, as well as tools for configuring menus, and setting program preferences.
Ajajoota foddaa galmee irratti hojjechuu fi agarsiisuu of keessatti qaba.
Bafatii Garagarsichaa, kaasuu fi sirna Gargaarsaa LibreOffice too'achu siif hayyama.


text:
Bilisummaa fi Abbaa Biyyummaa Oromoo Dhugoomsuuf Tokkummaan Dhaabbilee Siyaasa Oromoo Murteessaa dha. Qabsoon hadhooftuu bara dheeraa dhaloota irraa dhalootatti darbaa turte, wareegama qaqqaalii gaafatus , Ummanni Oromoo akka Oromootti, biyyi isaa Oromiyaan akka Biyyaattii sadarkaa dubaatti deebi’uu hin dandeenye irra gayamee jira. Gootota fi hayyonni mul’atoon ilmaan Oromoo lubbuu jijjiirraa hin qabne kafalaniin Oromoo akka Sabaatti, Oromiyaa akka Biyyaatti, akkasuma eenyummaa isaa wajjin balleessuuf jaarraa tokkoo ol itti duulame fashalsanii jiru. Kabajaa fi ulfinni bara baraan wareegamtoota ilmaan Oromoo kaffalaniif, Ummata Oromoo biratti yeroo hunda kan yaadatamuu dha.
Diinni Oromoo dhufaa darbaan tooftaa bittaa fi gabrummaa isaa jijjirachuudhaan duula dhuma hin qabne ilmaan Oromiyaa irratti banuudhaan, ajjeechaan, qabeenya isaa saamuun, dhabamsiisuun, mana hidhaatti guuruun haadhaa fi abbaa ilmaan maleeyyii taasisuun itti roorrisuu fi tuffachuun toftaa bittaa isaanii ti. Haata’uu malee gochaa ilma namaaf hin malle sirni kaleessa turee fi kan amma aangoorra jiru tooftaa wal fakkaataan Oromiyaa cabsanii qabatanis, qabsoo isaa bifa kamiinuu dhaamsuu hin dandeenye.
Qabsoon oromoo yeroo kamuu caala, jabaataa fi ofi haaromsaa dhaloota bilisummaa goonfachuu fi mul’ata tokko qabu geessifatee jira. Kanaaf sochiin qabsoo Oromoo yeroo kamuu caala, diina Oromiyaa shororkaa fi abdii kutannaa keessa galchee jira. Faallaa kanaa ammoo mooraan qabsoo Oromoo jabaachaa fi dhaloonni qubee, falmii bilisummaa fi abbaa biyyummaa isaa jabeessee gola diinaa hunda keessatti finiinsee jira. Kun injifannoo isa guddaadha. Qabsoon roga hundaan ilmaan Oromiyaa gaggeessaa jiran injifannoolee dhaloonni haarawaan itti boonuu fi riqicha galma qabsoo keenyaa ittiin gahuu dandeenyu nugonfachiisee jira. Diinni keenya hamma yoonaa kan nurra bubbuleef tooftaa qoqqodanii bituu ilmaan Oromoo gidduutti dhalcheen ta’uun isaa wal nama hin gaafachiisu.
Tokkummaa dhaabilee Oromoo akka hin dhugoomnee halkanii guyyaa hojachuudhaan, aangoo gabroomfataa isaa turfatuu danda’ee jira. Ilmaan Oromoo tooftaa diinaa kana cabsuuf qabsoo guddaa taasisanii jiru. Yeroo ammaa tooftaan qoqqodanii bituu diinaa kun akka bakka hin qabne dhaloonni amma jiru sirnaan hubatee jira. Tokkummaa dhabuun mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo page 1 keessatti mumuldhachaa turuun isaa diinni keenya akka nurra bubbulu taasisee jira. Galii keenya isa maayyii gahuuf falli tokkichi mooraa qabsoo Oromoo tasgabbeessuu fi tokkoomsuudha. Kanaaf, nuti jaarmiyooleen fi gurmuuleen siyaasaa Oromoo maqaan keenna jalatti tarreefame qabsoo bilisummaa fi abbaa biyyummaa Oromoo dhugoomsuuf qabsa’aa jirru , waamicha ummata Oromoof awwaachuudhaan mooraa Oromoo tokkoomsuuf murteessinee jirra. Ardha irraa kaasnee humna, qabeenyaa fi beekumsa qabnu wolittiqindeessuudhaan galii qabsoo keenyaa milkeessuuf murteessinee jirra.
Murtiin walii galtee keenyaa
1. Mirga fi Bilisummaa Lammii Oromiyaa fi Ollaa Oromiyaa osoo hin tuqin, Biyya Oromoo Oromiyaa ijaarachuu fi bilisummaa Oromoo dhugoomsuu akka dandeenyu, kanaafis akka qabsoofnuu fi kanaaf kan malan tarsiimoo fi toftaa galma gahiinsa kanaaf waadaa waloo qabaachuu keenya ijjannoo fudhannee jirra.
2. Hiree ofiin murteeffannaa ummata Oromoo karaa bilisa ta’een taasifatu milkeessuu fi murtee hiree murteeffannaa Oromoo alduree tokko malee hojiirra akka ooluu fi dhugoomu ijjannoo fudhannee irratti waliif gallee jirra.
3. Masakamni keenya sirna bulchisa Gadaa, dimokraasii fi dandeettii qabsoo Sabaa tarkaanfachiisuu danda’uu irratti kan hutubamuu ta’uu akka qabu ijjannoo tokkoon irratti waliif gallee jirra.
4. Giddu galli qabsoo keenyaa Oromoo humneessuu, hidhachiisuu, dammaqsuu, dirree qabsoo dachee Oromiyaa keessatti gadi dhaabatte baballisuu, waraana bilisummaa Oromiyaa bifa harawaan ijaaruu irratti ijjannoo tokko fudhannee jirra.
5. Sagantaa siyaasaa: Hanga Korri Sabaa taa’utti, sagantaa siyaasaa waloon qabnu kan dhaabilee kuni marti gargar bahuu dura Kora ABO bara 2004 irratti ragggaasifameen masakamna.
6. Maqaan Dhaabilee Oromiyaa tokkoomnee Adda Bilisummaa Oromooti (ABO). Alabaan dhaabbilee Oromiyaa tokkoomnee Alaabaa ABOn jalqabaa hanga arraa itti qabsaaweeti. page 2
7. Kora Sabaa guyyaa walii galtee kana dhuguumsinee kaafnee, waggaa tokko keessatti akka waamamuu fi koreen qopheessituu kora Sabaa ammumaa kaasee akka hojii isaa jalqabu waliif gallee jirra.
8. Miseensaa, qabeenyaa fi caasaa jaarmayoolee kana dura turan bifuma waliigalle kanaan bakka tokkotti fiduudhaan hoogganaa fi caasaa dhaabaa tokko jalatti akka masakamu waliif gallee jirra, caasaa hoogana hanga kora geenyutti nu hooganuus tolfanne jirra.
9. Amma korri sabaa ta’utti hooggana waloo tokkoon hoogganamuudhaann jaarmiyaalee waliif galle hundaa ka ammate koree hojii gaggeessituu fi caasalee dhaabaa hojiif malaan waloon hutubachuuf wolii gallee jirra.
10. Hoggannoonni yeroof dhaaba tokkoome hoogganu: Jaal Abbaa Nagayaa Jaarraa, Hayyuu Duree, Brigadier General Hayiluu Gonfaa , Itti-Aanaa Hayyuu Duree, yoo ta’aani ramaddiin hooggannoota hafaanillee ka itti fuufu ta’a. Waamicha Hunda dura abbaa qabsoo kan taate ummati Oromoo biyya keessaa fi biyya alaa jiraachaa jirtu, qabsoo bara dheeraa fi aarsaan guddaan itti kaffalame, galii isaan gahuuf akkuma kana duraa taasisaa turtan, qabsoo bilisummaa jabeessuuf hirmaannaa roga hundaa akka gootu waamicha goona.
Keessumaa dhalooti harawaan itti gaafatama seenaa sirra jiru bahuuf ijaarsa bifa hundaa keessatti hirmaachuu fi caasessuun akka QBO galii isaan geessu waamicha addaa siif goona. Qabsoo bilisummaa fi abbaa biyyummaa dhugoomsuuf dhaabni kee ABOn bifa harawaan hooggansa qabsoon gaafatu kennuuf qophii ta’uu isaa siif dhugoomsa. Dhaabbileen siyaasaa Oromoo, gurmuulee fi qabsaawota namtokkee bifa gara garaan ijaaramtanii QBO gaggeessaa jirtan yeroo kamuu caala tokkummaan qabsa’otaa murteessaa ta’ee jira. Kanaaf, filannoo woyyaanneen wagga shan shaaniin fakkeesittu irraa bilisummaa eeguu dhiifnee qabsoo Oromoo galii isaan gahuuf walirratti xiyyeefachuun dhiifamee akka diina keenya waloo humna taanee irra aannu waamicha goona. Keessumaa kaayyoo fi akeeka siyaasaa tokko dhaabbileen qabnu halduree tokko malee akka mooraa tokkummaa kana wajjin jabeeffannu waamicha goona.
Dhuma irratti mootummaa wayyaanee yeroo ammaa aangoo qabachuudhaan ilmaan Oromoo fi Oromiyaa balleessuuf duula bifa hundaa Oromiyaa irratti banee jiru oolee bulee itti gaafatama jalaa akka isa hin baafne beekee badii irratti badii dabalchuu irraa akka dhaabbatu akeekkachiifna. Ilmaan Oromoo beekas ta’ee, otoo hin beekiin sirna gabroomfataa wayyaanee tajaajilaa jirtan itti gaafatama seenaa jalaa bahuuf jecha diinaaf tumsa taatanii jirtan keessaa baatanii akka mooraa qabsoo Oromiyaati dabalamtan waamicha Oromummaa isiniif taasifna. Waamicha ilmaan Oromoo isiniif godhaa jiru dhagahuu diddaan badii irratti badii dabalachaa kan deemtan yoo ta’e, bifa kamiinuu murtii ummata Oromoo jalaa kan hin miliqine ta’uu keessan akka beektan isin hubachiifna. Kanaaf jecha yeroon otoo hin darbiin akka mooraa qabsoo Oromoo keessatti qooda fudhatan waamicha isiniif taasifna.
Leelliftoonni sirna kaleessaa ammas seenaa irraa barachuu irra, humna itti qabaachuu baatanis bifa hawwiin yakka kaleessa ilmaan Oromoo irratti dalagaa turan irraa barachaa hin jiran. ABOn leelliftoota sirna kaleessaaf dhaamsi qabu, yeroo humna guutuu iyyuu itti qabdan qabsoo Oromoo yeroo dhumaaf hukkaamsuu akka hin dandeenyee fi haqni ummataa cunqurfame akka injifatu gochaa keessan kaleessaa irraa baradhaa jenna. Sana irra darbee ammas abjuu bifa kamiinuu Oromoo deebisanii bifa jibbisiisaa kaleessaa jala galchuuf hin danda’amne irraa akka of qusattan akeekkachiifna. Ilmaan cunqurfamaa empayera Itiyoophiyaa keessa jiran diina waloo kan ta’e wayyaanee fi leelliftoota sirna kaleessaa waloon ofi irraa kaasuuf akka mirgaa fi haqa walii beeknee, diina keenya duwwaa irratti waloon xiyyeeffannu waamicha isiniif goona.
1. Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) jijjiramaa;
2. Adda Bilisummmaa Oromiyaa (ABO);
3. Gurmuu Qabsaa’otaa fi miseensta Adda Bilisummaa Oromoo (GQM-ABO);
4. Miseensota Koree Yeroo Adda Bilisummaa Oromoo (KY-ABO), fi
5. Miseensota fi Hoogganoota ABO durii namtokkee fi qabsaawota matayyaa Injifannoon Ummata Oromoof !!!
Oromiyaan Ni Bilisoomti!!! Caamsaa 27, 2015
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Ibsa walii galaa: Rakkoon dhibee sukkaaraa addunyaa irratti haala dinqisiisaa ta’een ol ka’aa jira. Dhibbeen sukkaaraa biyyoota adduunyaa kana dura hin babal’dhanne keessattifi Ityoopiyaa dabalatee haala yaadeessaan mul’aachuu irraatti argaama. Akkaataa maddi qoorannoo a.l.A.bara 2010 mul’isutti addunyaalleessa irratti dhukkubsatoota miiliyoona 230 kan argaaman yoo ta’u; lakkoofsa kana harka sadii keessaa lama biyyoota guddataa jiraan keessatti argaama. Baroota dhufaan jechuunis a.l.A bara 2030tti milliyoona 366 keessaa dhibbeentan 80 ol kan ta’aan biyyoota guddachuirratti argaaman keessatti mul’aata jeedhamee tilmaammama.Biyyoota Afrikaa Saahara gadi- keessattis akkuma biyyoota addunyaa biroo muxxanoon kan argisiisuu; baay’inni dhibeen sukkaraa akkuma dhibeewwan daddabroo hintaane ol ka’aa jira. A.l.A bara 2010 nammota tilmaaman milliyoona 12.1 ta’aan dhibee kana waliin jiraataa kan turaan yoo ta’u, Itoopiyaa keesatti a.l.A bara 2014tti dhukkubsattoota milliyoona 2 ol kan jiran ta’uunsaa mirkaana’eera. A.l.A. hamma bara 2030tti tilmaamni kun gara milliyoona 23.9 ( dachaan) kan ol guddatu ta’a.
Dabalataniis namoota dhibee kanaan qabamaan kan umurii waggaa 40 gadi jiran, lubbuun jiraachuu danda’u jedhamee kan tilmaamamu [ life expectancy] giddugaleessan dhiiraaf waggaa 12n akkasumas dubartootaaf immoo waggaa 19n umrii isaanii ni gabaabbata jeedhamee tilmaamama.
Sadarkaa biyyoleessatti baay’inni dhibbee kanaa biyyota diinagdeen guddataa jiranirra haalan baayi’etaa deema.Kana malees umrii namaa gabaabsa.Akkasumas guddina diinagdeefi baajeta fayyaaf ramadamus haalan kan midhuu ta’a. Dhibeen kun baasiifi dhibbaa diinagdee irratti fiduus yoo ilaalee; waldhaansi dhibee Sukkaraa, horiidhaanis taanaan baasii guddaa qaba. Kanaafuu, waldhaansi fayyaa dhibee sukkaraa galii dhukkubsatootaafi maatii isaanii irratti rakkoo guddaa kan geessisudha.Walumaa galatti; Haalli dhibee kanaa akkuma addunyatti baay’ee yaadeessaa ta’aa waan dhufeefi akkasumas dhukkuba umurii guutuu nama waliin jiraatuu( Life time risk) waan taheef dhibee kana irraa bilisaan ta’anii jirrachuuf of-eegannaafi ofirraa ittisuun tooftaa filannoo hinqabneedha.
Dhibeen sukkaaraa maalli?
Bu’uurri kutaalee qaamaa keenyaa (“Seelooti”) giluukoozii kan guban, kutaa xiqqaa “maayitokondiriyaa”jedhamtee beekamtu keessattidha.Akkuma boba’aan konkolaataa oksijiiniidhaan siliindarii mootoraa keessatti gubatu jechuudha.Egaa dhibeen sukkaaraa kan dhufu iddoo kanattidha. Qaamni sababii tokkoon ykn garabiraan guluukoozii humnaaf itti fayyadamuu yeroo dadhabu dhukkubi kun muldhata.Kanaafis sababiin guddaa guluukoozii kan gubu Insuliiniin tajaajilaa ala waan ta’eefidha.Jeequmsi kunis kan uumamuu,Insuuliiniin hamma barbaadamu hin oomishamu.Yookiin immoo tasumaa hin oomishamu,Yookiin immoo utuu Insuuliiniin jiruu,Seeloti ajejamuu yeroo didanidha.
Insuliiniin oomishamuunsaa yeroo dhaabbatu,ykn tamsaasa giluukoozii saffisiisuu yeroo dadhabu baayi’inni guluukoozii dhiiga keessa jiru dabalaa deema.Qaamnis guluukoozii faayidaa humnaaf ittiin tajaajilamuu waan hin dandeenyeef akka filannootti pirootiiniifi cooma gubuuf dirqama.Egaa guluukooziin dhiiga keessa jiru yeroo ol ka’uu dhukkuba sukkaaraa jedhamee beekama.
Keessumaa guluukooziin dhiiga keessa jiru guyyoota walitti aananiif Deesii liitirii keessatti “Miigii 140 ol kan muldhatu yoo ta’e dhukkubi kun muldhachuusaa agarsiisa.Sukkaarri (Guluukooziin) yeroo dheeraaf haala kanaan ol ka’aa yoo ture fayyaarratti rakkoo fida.Kanarras dabree gara du’aattis geessuu danda’a.
Egaa akkaataan dhukkubi kun itti ka’u haala kanaaolitti kaasneen yoo ta’u,gosti dhukkubichaa akkuma sababiiwwan isaaniis garaa garadha.Isaan kunniinis,dhukkuba sukkaaraa gosa 1ffaa, 2ffaa,fi gosa 3ffaa dhukkuba sukkaaraa ulfaa wajjin walqabate jennee gar gara qoodnee ilaalla.
1. Dibbee shuukkaraa gosa -1 (dhibee sukkaaraa hirkkataa Insuuliinii kan ta’ee) , dhibee sukkaaraa ijjoolee. Dhibbeentaa 5-10 % qabaata
2. Dhibee sukkaaraa gosa -2 ( hirkkataa Insuuliinii kan hin ta’iin, dhibee sukkaara nama guddaa, Dhibbeentaa 90-95 % qabaata
3. Dhibee sukkaraa yeroo ulfaa ka’umsisaa kan hinbeekamine yoo ta’u; garuu qorannoon akka mul’isutti dhaangala’aan xaanachaafi insuuliniin yeroo walitti bu’uu jeedhamee tilmaamamaa.
Dhukkuba sukkaaraa gosa 1 ffaa
Dhukkubi sukkaaraa kun irra caalaa kan muldhatu ijoolleefi dargaggoota irratti yoo ta’u(umrii waggaa 40 gadi) darbee darbees namoota umrii waggaa afurtamaa ol ga’an irrattis ni muldhata.Sababiin ka’umsa dhukkuba kanaa qaama namaa keessa insuuliiniin jiru yeroo hirdhatudha.
Dhukkuba sukkaaraa gosa 2 ffaa
Dhukkubi sukkaaraa akka kanaa, kana dura ga’eessota qofaarratti kan muldhatu akka ta’etti hubatamaa kan ture si’a ta’u,tibba ammaa garuu ijoollee irrattis muldhachaa dhufeera. Keessumaa maatii dhukkuba sukkaaraa qaban keessatti daa’imaan umrii hamma lamaa ga’an irrattis dhibeen sukkaaraa kun muldhachuu danda’a.Al takka takkas dargaggoota hamma umrii waggaa 30 ga’an irrattis muldhachuu danda’a.Irra caalaatti garuu dhukkubi kun namoota umrii waggaa 40 ol ta’an irratti muldhata.Namooti dhibee sukkaaraa gosa kanaaf saaxilaman,qaama furdaa (guddaa) cooma baayi’ee qaban si’a ta’u,ulfinni qaama isaanii dheerina hojjaa isaanii wajjin kan wal hin ginnes dhukkuba kanaaf saaxilamuu danda’u.Hammumma umriin dabalaa deemu balaan dhibee sukkaaraa kun dabalaa deema. Kana malees dhukkuba kanaaf kan saaxilaman namoota sochii qaamaa hin goone nyaata isaanii irratti cooma baayi’ee nyaatanidha.
Mallattoon gosa dhukkuba kanaa namaarraa gara namaatti garaa garadha.Haalli dadhabbii irratti muldhata.(Humna dhabu.),ni huuqqatu,bishaan dafanii dafanii dheebotu,beela’u, dafanii dafanii fincaa’u. Dhukkubi sukkaaraa gosa kanaa dhukkuba dhiibbaa dhiigaa(blood pressure) wajjiinis haalli itti muldhatus jira.Waan kana ta’eef namni gosa dhukkuba sukkaaraa kana qabu,ijisaa arguu irratti rakkoo qaba.Miilli isaas ni dhidhiita’a, ni hadoodas.
Dhibee sukkaaraa gosa 3ffaa yeroo ulfaa
Gosti dhukkuba sukkaaraa kun yeroo ulfaa, dubartoota tokko tokko irratti muldhata.Yeroo baayi’ee erga dahan booda ykn ulfi yeroo irraa ba’u,dhukkubichi irraa bada.
Dhukkubi sukkaaraa yeroo ulfaa yoo muldhate haadharrattis ta’e mucaa garra jiru irratti rakkoon fidu maali?
Dubartooti gosa dhukkuba 1ffaafi 2ffaa qaban akkuma nama kamillee bultii dhaabbatanii (heerumanii) dahuu danda’u. Garuu ulfaa’uuf karoora baafachuutu irra jira.Yeroon barbaadetti yoon ulfaa’e rakkoon hin jiru jedhamuu hin qabu.Abbaan manaafi haati manaa jireenya isaanii mijeeffatanii karoora baafachuu qabu.Karoorfachuu jechuun ulfaa’uu ishee dura hamma sukkaaraa sirreessuu qabu.Erga ulfoofterraa kaasees hamma deessutti hakiimota waliin hordoffii barbaachisaa gochuu ishee barbaachisa.Dhukkuba sukkaaraa gosa 2ffaa kan qabdu yoo tate,yeroo baayi’ee qoricha isaanii gara insuuliiniitti jijjiirrachuutu irra jira.Tarii utuu ulfi hin jalqabin insuliiniitiin fayyadamti yoo taate hamma barbaadamu sirreessuudhaaf hordoffii cimaa barbaachisa.Haala kanaan ulfi yoo jalqabe nagaan ofkaluu (dahuu) dandeessi.Ulfi gadameessi keessaa baayi’ee guddaa yoo ta’e mucaan gadameessa keessatti du’uu danda’a.
Sukkaarri haadhaas akkasuma to’annaa ala ta’uu danda’a.Sababii sukkaaraan dhukkubi dhufuu danda’an dhukkuba kalee,ijaafi dhiibbaa dhiigaadha.Kun akka hin taaneef furmaati guddaa sukkaaricha sirriitti to’achuudha. Yeroo da’umsi ishee ga’u ykn yeroo ciniinsuun ishee jalqabu, gargaarsa ogeessota fayyaan akka deessu gochuudha.
Dhukkuba sukkaaraa utuu hin qabaatin, ulfaa’uu ishee wajjin walqabatee dhukkubi sukkaaraa dhufus jira.To’annaan isaa kanaa olitti kan ibsine irraa adda kan ta’e osoo hin taane, nyaata qofaan dhukkuba kana ofirraa ittisuun ni danda’ama.Wanti guddaan sukkaaricha sirreessuuf kan godhamuun irra jiru gochuudha.
Sababiiwwan Balaa Dhibbee Sukkaaraa [Risk Factors]
-
Xin lubbuu[ Genetics] – Sanyii keenya keessaa namni dhibee kana qabu yoo jiraate carraan dhibbee kanaaf saxilamuunsaa ol ka’aa
-
Haala naannoo- fakkeenyaaf dhibee vaayirasiif saaxilamuu
-
Qaamni keenyaa dhukkuba ofirraa ittisuuf yeroo humna dhabu.(Immunity)
-
Haala nyaataa- qabiyyee vaayitaminii D gadi aanaa, anaan loonii ykn kan waarshaatti qopha’u daa’imman umurii ji’a sadii gadiif kennuu
-
Ulfina qaamaa- Coomaa qaama keessatti baayi’inaan yoo jiraate mormii seelliin keenyaa insuuliiniif qabu dabalaa.
-
Sochii qaamaa gochuu dhiisuu
Sababiiwwan balaa dhibeee sukkaaraaf nama saaxilan
-
Xin lubbuu[ Genetics] – Fira keenya keessaa namni dhibee kana qabu yoo jiraate carraan dhibbee kanaaf saxilamuunsaa ol ka’aa
-
Saanyii- fakkeenyaaf saanyii uummata gurrachotaa
-
Dhibee sukkaraa ulfa waliin dhufuu- fakkeenyaaf daa’ima ulfinnii qaamaa kiiloo 4 ol (paawundii 9 ol) ta’ee da’uu.(dahuu)
-
Dhibee mallattoo dhukkuba hedduu qaama gadameessaa( Poly cystic Ovary Syndrome)
-
Dhibbaa dhiigaa ol ka’aa- > 140/90mmhg yoo ta’e.
-
Cooma dhiigaa kan hin baramiin[ Abnormal blood lipids)
-
Furdina (gabbina) qaamaa– ulfinni qaamaa yoo baayi’ee guddate 120% caalaa yoota’e (dhukkubsattooti 90% akkasi) dhukkuba kanaaf saaxilamu.
Mallattowwan gurguddoo
-
Daddafanni fincca’uu, hedduu beela’uu, hedduu bishaan dheebochuu, baay’ee huuqachuu/ hirrina qaamaa, baay’ee dadhaabuu, kkf…
Haala dhibee kana ittiin beekaan
-
Seenaa dhukkubsataa gaafachuu
-
Qorannoo qaamaa goochuu
-
Qorannoo laaboratoorii dhibee shukkaraa
-
Qorannoo biroo gochuu
Dkkubi kun rokkoolee fidurraa furmaata waldhaansa guguddaa sadii hordofuu barbaachisa.
1.Guluukoozii dhiiga keessa jiru to’annoo jala oolchudha.Kanaafis tooftaan gargaaran.
A.Akkaataa nyaata sirreessu(walqixeessuu)
B.Sochii qaama jabeesu gochuu (Ispoortii)
C.Qorichaan fayyadamuu (Insuliiniifi kiniina liqimfaman )
2.Dhukkubichaa wajjin rakkoolee wal hidhata qaban sirreessuu
A.Ol ka’iinsa cooma dhiiga keessa jiru akka ol hin kaane sirreessuu
B. Dhiibbaa dhiigaa sirriitti too’achuu
C.Ulfina qaamaa (Obesity) sirressuu (to’achuu)
3.Ka’umasa dhibee sukkaaraa tibba isaatti qorannoo gochuu.Yoo muldhates waldhaansa fayyaa barbaachisaa ta’e gochuu.
A.Rakkoo arguu (Iji sirriitti arguu yeroo dadhabu)
B.Balaa dhukkuba onnee
C.Ulfina qaamaa fayyaalessa hin taane.
D.Rakkoo kalee
E.Rakkoo nerviifi kan biroo
Iccitii kurnan Rakkoolee dhukkubi sukkaaraa fidan
Dhukkubsattooti sukkaaraa kan ittiin miidhaman, achirra dabrees du’aaf kan saaxilan karaa guguddaa lamaani.Sababiiwwan rakkoo fidan kunniin lamaan, rakkoo battala muldhataniifi adeemsa yeroo keessatti kan muldhatanidha.Rakkoolee kanarraa of baraaruuf waldhaansa fayyaaf kan gargaaran waan sadii hojiirra oolchuu barbaachisa.Isaanis haala nyaataa,ga’umsa qaamaa (sochii qaamaa,ispoortii)fi qoricha (Insuliiniifi kan liqimfaman)dha.
Egaa kunniin qajeelfamoota guguddoo irraanfatamuu hin qabnedha.Qajeelfamni lammaffaa immoo rakkoolee muldhatan yerootti addaan baasuudhaan miidhaa irratti utuu hinkufin dura waan barbaachisaa hunda akka godhan kan nama gargaaru tooftaa bu’a qabeessa raawwachuu barbaachisa.
Waggaa waggaadhaan qorannoo fayyaa waliigalaa,fayyummaa ijaa,kan ilkaanii gochuu, miillaaf eeggannoo gochuu,talaallii tibbasaatti fudhachuu,guyyaa guyyaadhaan Aspiriinii fudhachuu, dhiibbaa dhiigaafi Sukkaara dhiiga keessaa to’achuu, yaadaan dhiphachuu hirdhisuu dha.
Dhumarrattis dhimma nyaata ilaaluun barumsa kennamu waggaa waggaan hordofuun bu’aa guddaa qaba.Hayyooti akka gorsanitti dhukkubsattooti guyyaa guyyaadhaan nyaata nyaatan irratti dabalataan Vaayitaamiinii fudhachuu qabu.Akka qorannoon muldhisutti vaayitaaminootaafi albuudaawwan kunniin keessaa albuudaan Kirominiyemii bifa kiniinaan yoo fudhatame ni gargaara.
Akkasumas nyaata Maagniziyemiifi Vaayitaaminii C qaban nyaachuun baayi’ee gargaara.Keessumaa dhukkubsattooti sukkaara isaanii sirriitti hin to’anneefi balaa dhukkuba onneef saaxilamuuf carraa qaban,Magniziyemiin sadarkaa giddu gala waldhaansa fayyaatti kennamuufii danda’a.(ajejamuuf danda’a).Ta’us walumaa galatti dhukkubsattooti nyaata Maagniziyemii baayi’inaan qaban yoo nyaatan gaariidha.Nyaati maagniziyemii guddaa qaban Chokkolaataa,fi boloqqee yoo ta’an akkasumas midhaan callaadha.Vaayitaamin C dhiigi qaama keenya keessa saffisaan akka nanaanna’ufi hiddi dhiigaa akka hin dhiphinne gargaara.Kunis sababii kanaan rakkoo kaleefi ijaaf furmaata kenna.
Rakkoo walxaxiinsa dhibee sukkaraa
Baayi’inni sukkaaraa yeroo gadi bu’u sirreessuuf
Dhukkubsataan sun baayi’inni sukkaaraa gara 70 gadi bu’aa yeroo dhufu nyaata kaarboo haayidireetii guddaa qaban fudhachuu barbaachisa.
Aannan ykn Cuunfaa kudraa burcuqqoo tokko
Dhugaatii lallaafaa sukkaaran bulbulame
Damma ykn Sukkaara faldhaana guddaa tokko ykn karameellaa sadii fudhachuu barbaachisa
Waan kana ta’eef dhukkubsattooti sukkaaraa boorsaa isaanii keessatti waan mi’aawaa qabachuu isaan barbaachisa.
Walxaxiinsa battalaa
Balaa battala muldhatu (Keeto asidoliis) __Baayi ‘inni Giluukoozii dhiiga keessa jiru yeroo baayi’isee ol ka’u dhukkubsataan sun of wallaalee kufa.Jecha waldhaansa fayyaatiin koomaa keessa gala.Kunis kan muldhatu namoota dhibeen sukkaaraa akka isaan keessa jiru hin beekne irratti muldhata.
Diiyabeetiik keeto-asiidosiis : Meedikaala battalaa haala balaahamaa olaanaa ta’e. Ka’umsisaas gad-bu’iinsa insuulinii fi ol ka’iinsa keettonii dhiigaati.
-
Haala Naan-keetonik hiypeer osoomolaar – hamii olkaa’iinsa gluukosii dhiigaa (300 mg/dl ol) wayitti ta’u. kunis ka’umsisaas iddoo buusuu dhooqaa bishaanii seellii qaamaa ala ta’uu, gara gogina hamaatti kan fuudhatu.
-
Dhukkuba shukkaraa gadi aanaa: haala baayyeen gadi buu’insa shukkara dhiigaa.
-
Of wallaaluu: bu’aa walxaxiinsa dhibbee shukkaaraa kaminyyun dhufuu kan danda’uudha.
Walxaxiinsa hidda godhataa/amaleeffataa
-
miidhaa hidda dhiigaa xixxiqqoon kan dhufuu:
fakeenyaaf;
-
Diiyaabeetikii kaardiyoo maayopaatiy ( qaama onnee irratti midhaa kan geessisuu)
-
Diiyaabeetikii neefropazii ( kaallee irratti midhaa kan fidu)
-
Diiyaabeetikii nuuropazzii ( naarvii irratti miidhaa kan fidu)
-
Diiyaabeetikii reetiinopazzii ( Ijaa iratti midhaa kan fidu)
waldhaansa dhibee sukkaaraa
Ijoon kaayyoo wal’aansa sukkaaraa : dhangala’aa dhiigaa [glucose] dhaqina keessa jiru too’achuu, dhiibbaa dhiigaa( Blood pressure), fi cooma sadarkaa barametti too’achuudha.
Ittisa dhibbee Sukkaaraa
Dhibee ittisuun dhibee faayisuu irra fooyya’aadha. Dhukkubsatanii rakkachurra, dursanii of-eeguun filannoo hinqabu.
Nyaata qaaccaa heddu qabu argaachuu[ Fiber diets or roughages] fak. Raafuu, baaqilaa, burtuukaana, midhaan{ booqqoloo] , gosa goraa, waakkoo [ mushroom), ajjaa, magariisa baalli itti baay’atuu, Kuduraafi muduraa, ija midhaanii, kkf…kana malees nyaata haala mi’aawwaa qaban kan akka sukkaaraa,karameellaa,keekki,dhugaatiiwwan lallaafaa,damma,shonkoraa agadaa kkf…
Gosa nyaataa fayyya kennaan nyaachuu; kunniinis
-
Kan xiyyeefatu kuduraafi muduraa, midhaan hundumaa,cooma irraa bilisa ykn cooma gad-aanaa bu’aalee horsiisa loonii
-
foon akaakuu hindaaqqoo/lukkuu,Soololiyaa,daakiyyee,googgorrii,qurxxumii, baaqilaa,ochooloonii,
-
Cooma, soodiyyamiifi dabalata sukkaraa xiqqeessuu
Vaayitaamiin ‘C’n deddeebi’a dhiigaa saffisiisuudhaan dhiphina dhiigaa hirdhisuudhaan rakkoo dhibee kaleefi dadhabuu ijaa baraaruu dan da’a.Nyaati vaayitaamin C Loomii,Burtukaanaafi kudraalee kaanisa ni dabalata
Gara biraa eeggannoo gochuun kan barbaachisu;
Dhukkubsataan sukkaaraa tamboo aarsuu hin qabu.
Bunnis keemikaalii nama dadammaqsu kaaffeen jedhamu qaba.Guyyaatti buna shiinii 5-10 dhuguun guluukoozii dhiiga keessa jiru dabala.Kanaaf buna baayi’ee dhuguun miidhaa fida.
Dhugaatii alkoolii kan akka Biraabdi,Jiinii,Wiskii yoo baayi’ete malakkaa (Siinii) lama dabarsuu hin qaban.Wayiniifi biiraa tasa dhuguu hin qaban.
Dhibee sukkaaraa irraa of eeguuf nyaata nyaannu haa filannu (Discover Your Best Diet. ‘” There is no diet that will do what healthy eating does”)


text:
Hawi olani Kesesaatiin
Uummatni Oromoo baroota darban keessatti qabsoo bilisummaa isaatiif adeemsisaa ture keessatti dargaggootni qabsoo boonsaa galmeessisaa turuun isaanii beekamaa dha. Jalqabaa qabees wal’aansoo farra garbummaa keessatti barattootni Oromoo, dardarrii fi shamarraan kan afaaniin dhaadatanii qofa osoo hin taane aarsaa boonsaa kanfaluun kan tasumaa ni galagala jedhamee kan hin yaadamne galagalchaniiru, kan ni jijjiirama jedhamee hin yaadamnes jijjiiraniiru. Isa kanaaf ammoo aarsaa hanga lubbuutti kan gatii baasisu hunda keessatti hirmaachuun kanfalaa turuun isaanii ni yaadatama.
Aarsaa boonsaa kanaan uummatni Oromoo jarraa taraniif kan lafa ilaalchisee fi goophesse jala akka mataa ol qabatanii deemaniif bara itti wal’ aansoon hin taane tokko iyyuu hin jiru. Isa kanaaf heedduun dararamaniiru, reebamaniiru, biyya oromaattis bittaa alagaa diduun baqataniiru. Haa ta’u iyyuu malee dararamaa fi rakkina sodaachuun hin callisne. Maalummaa isaanii rakkina dandamachuun mirga uummata Oromoo kabachiisuuf boodatti hin deebine. Inni kun har’as taanaan hanga ilmaan Oromoo jiranitti kan boodatti deebi’u hin ta’u. Hanga goototni saba Oromoo jiranitti Oromoon har’as ta’e bor boquu isaa buusee akka gaala biyya ormaatti qaaniin afaan isaatti yeella’uun ciqilee ormaan gadi qabamee hin jiraatu. Isa kanaa wareegama kamiin iyyuu baasuun saba kana haala inni keessa jiru keessaa baasuun kan maree barbaadu hin ta’u. Sababi isaa haalli qabatamaan mul’atu isa namn Oromoo ta’e kam iyyuu callisee maaltu na dhibe jedhee taa’u hin ta’u. Yeroo kam caalaa harka wal qabachuun fiixeetii hanga fiixee biyya Oromootti socho’an hirree garboomfataa cabsuuf wal’ansoof qophaa’uun yeroon isaa amma . Kanaan dura baroota darban waggoota digdamaa oliif uummatni Oromoo bittaa saba muraasaan dararamaa turuun beekamaa dha. Si’achi garu hanga nuti ilmaan Oromoo jirrutti inni kun itti fufuu hin qabu.
Haaluma kana irratti hundaa’uun bara haraa kanatti kanatti dargaggootni, barattootni akkasumas uummatni Oromoo maal gochuun akka irra jiraatu kallattii hundumaan sochii barbaachisaan godhamuun hirree garbooftaa cabsuun uummata bara dheeraaf mataa isaa gadi qabate jalaa baasuun barbaachisaa ta’a. Isa kanaaf haala qabatamaa sabni Oromoo keessa jiru hubannee tarkaanfii cimaa bara 2015 keessa fudhatamuu malan ilaalchisee waliin socho’uun barbaachisaa dha.
Rakkoolee qabatamaa yeroo ammaa uummatni Ormoo keessa jiru ilaalchisee akkuma beekamu Ummatnii Oromo hanga eenyummaa isaa dhabu irra ga’ee jira. Isa kana keessaa yeroo ammaa waraqaa eenyummeessaa uummatni Oromoo naannoo bulchiinsa magaalaa addaa Finfinnee jiraatan karaa kamiin iyyuu mirga lammummaa sababa hin qabneef akka namaatti ilaalamanii waan dhalli namaa argachuu malan argataa hin jiran. Filuus ta’e filatamuu hin dandaa’an. Daldala irratti kan hirmaatan yoo jabaatan qofa waggaa tokko hojjechuu danda’u. Warri hojii mootummaa keessan jiran abbaa manaa fi haadha manaa gargar baasuun, namoota doofaa isaan deggeran qofa OPDO’n kaa’achuun manni namoota heedduu jalaa diigameera. Mana jireenya namoota Oromoo ta’anii keessa ari’uun maqaa investimeentiin saba kan biraaf kennameera. Namootni baratan heedduunis hojjechuu utuu dandaa’anii hoji maleeyii ta’aniiru. Kan hojjechuun irra hin jiraanne dandeetti kamiin hin qabne angafa gochuun akka hayyuutti lakkaa’amaniiru. “Biyya fardi badde harreetu garmaama” jedhama mitiiree? Isa kanaaf yeroo kam caalaa Qaruuxeen OPDO hattuu fakkaachuun mana namaa seenuun raga addaa addaa waraqaa ragaa barnootaa dabalatee jala fuudhuun namootni heedduun akka hojii kamiin iyyuu hin hojjenne ta’aniiru. Isa kanaaf Oromoon marti yeroo ammaa kana addumaan bara 2015 keessa tarkaanfii addaa hirree garboomfataa cabsuuf fudhatamu keessatti akka iyya bokkaa dabarsuun sochii boonsaa kanaaf qophaa’uun filannoo hin qabu. Dhaamsa barbaachisaa waliif dabarsuun gurmaa’uun qabsoof ka’uun kunoo har’a.
Kanaaf Uummatni keenya eenyummaa isaa isa sarbame haa gonfatuuf dargaggootni Oromoo hidhannoo qabsoo fonqolcha abbaa hirree keessatti hirmaachuuf martinuu waliin socho’uun barbaachisaa dha. Naannoo jiran maratti uummatni Ormoo addumaan dargaggootni Oromoo tarkaanfii qinda’aa cabsuu abbaa hirree keessatti hirmaachuuf :
- Dargaggootni bakka jiran maratti waliin mari’achuu, diddaa bittaa garboomfataa kanaan dura ture cimsanii itti fufuu, achumaanis filannoo dhufu kana keessatti tarkaanfii addaa fudhatamuuf of qopheessuu,
- Hubatnoo qabsoo Oromoof ta’u keessatti ammaa eegaluun akka qophee barbaachisaa gochuun sochii eegaluu. Inni kun kanaan dura akkuma beekamu kallattii addaa addaatiin itti fufee jiraachuun isaa ifaa dha.
- Filannoo keessatti uummatni Oromoo sababa waraqaa eenyummaa dhorkamaniif filachuus ta’e filatamuu hin dandeenyeef tarii bitamtoota OPDO qofa irraa kan hafe akka Oromoon hin filanne beekamaa dha. Kanaaf Oromoo kan ta’e kam iyyuu fulannoo dhufu kana akka hin filanne, isa kana ammo akka hiriira nagaan wal qindeessee ba’ee uummata addunyaa akka hubachiisu gochuu,
- Warri filamanis akka uummatta Oromoo hin ilaallanne akkasumas akka uummata kana hin hammannee warri filamanis uummata Oromoo akka bakka hin buune qabsoon biyyya keessattis ta’e alatti bifa qindaa’aa ta’een akka eegalu, kan eegales akka itti fufu.
- Tarkaanfiin kun bifa ittiin guutummaa uummata Oromoo hirmaachisuu danda’uun akka ta;uu malu. Isa kanaaf ammo akka naannootti, gandaatti, aanaatti, caasaa ijaaruun wal gurmeessuun gara qabsootti akka seennu
Walumaa galatti bara 2015 keessatti uummatni dararame Uummanni Oromoo bifa qinda’aa ta’een socho’uuf wal qindeessuun akka tarkaanfii barbaachisaa ta’e hunda bifa qinda’aa ta’een fudhannu cimsinee beeksisuun Oromoo bittaa bara dheeraa, dararama dhuma hin qabne keessaa baasuun barbaachisaa dha.
Injifannoon Uummata Oromoof,
Hawi olani Kesesa
31/01/2015


text:
Qalbeessaa Dhangayaan
Gaaffiin uummataa gaaffii haqaa ta’uu utuu beekanii, deebiisuu irra humnaan uummata akkanni gaaffii hingaafanneef Afaan Qawween uummata ukkaamsuuf yaalaa kan turan irraayyuu haamilee uummataa xuquuf beekumsatu sitti hir’ata jechuun waltajajjii irratti jechoota daa’imaan dargaggoo haamilee buusuuf yaaluun Dr. Abiyyi Ahemad balaaleffatamuu qaba.
Akka sabaatti gaaffiiwwaan bu’uuraa gaaffii Bilisummaaf gaaffii abbaa biyyumaa Oromoo gaafataa tureef jiru dabsuun akka waan gaaffii OPDO aangoomsuuf Oromoon gaafataa tureetti fakkeessuun gartuuwwan hololtoota Wayyaanee OPDO’n uummata gowwoomsuun fakkeessaa jiran. Erga isaan muummee Ministeeraa ta’anii gaaffiin uummataa akka deebi’etti ilaaluun, uummata Oromoo waggoota 27 ol soban itti dabalanii sobuuf carraaqqii irra jiran. Gama biraan wayyaanotuma ta’anii akka maxinoo/Qiixxaa keessaaf duubaan utuu walfakkaatanii tokko ta’anii jiranii, waan qofaatti TPLF waliin wal dhabdee qabaniitti kan lallaban OPDO’n yakkoota waggoota dheeraaf uummatarraan gahaa jiraniif itti gaafatamummaa fudhatuu baqaaf afaan faajjiif hololaan ofirraa dhiquuf abbaluu isaanii agarra.
Gartuuwwaan Wayyaaneen uummata Oromoo ittiin bitaa yoona geesseef jirtu, hedduun isaanii warra dantaa dhuunfaa isaaniif malalaqa Wayyaanee irraa argamtu coratee jiraatuuf, lafaaf qabeenya uumamaa uummataa gurgurachuun duroomuu hedan kanneen mas-lufoota ta’an hojjetanii of jiraachisuu warra hindandeenye kashallabboota walitti qabuun aangoo itti laachuun uummata cagaddee akka feetetti waggoota 27 ol dabarsitee jirti.
Har’as taanan gaaffii uummataa gaaffii deebiin maseene fakkeessuun gaaffii haqaaf dimokiraasii dabsitee gara gaaffii jeequmsaatti haqaaquun uummata yakkuu waan dhiiste miti. Yeroo uummanni bahaaf lixaa gaaffii wal fakkaataa gaafateetti deebii gaaffii uummataa deebisuurra afaan Qawween rasaasa dargaggootaaf barattoota Oromootti roobsuun uummata hedduu wareegama kaffalchiiste kan jirtu wayyaaneen; daba ofumaa uumteen yoo xiqqaate bara aangooshee kana keessa Oromoota nagaa kuma shantamaa ol akka galaafattee jirtu beekamaadha.
Mootummaan ajjeesaa(Wayyaaneen) ammas deebii uummataa deebisuurra haamilee falmattootaa cabsuuf dhiittee aangooshee dheerafachuuf hojiitti jirti.
Wantootni tibba kana Magaalaa Dambidoolloo keessatti raawwatan, Tuullaan gaaffii uummata Oromoo dargaggoo qaxalee oladeemaa ilmaan gaafatamullee deebii gahaa kennu irra, hamilee dargaggoo kanaa xuquuf “Beekumsi si hafa!” Jechuun xiqqeessuu yaaluu Dr. Abiyyi addatti kan balaaleffatamudha.
Gartuuwwaan OPDO ji’oota muraasa darban keessa “afaan Oromoo afaan hojii fedaraalaa nii taasifna!” Jechuun birqaansa dhaabbiif gahumsa hinqabneen uummata soban. Dargaggoo Magaala Dambidoolloo keessatti gaaffii haqaa hedduu gaafateen kanneen akka: Gaaffii Misoomaa, Dinagdee, Gaaffii Afaan Oromoo afaan hojii fedaraalaa ha ta’uu, gaaffii Bulchiinsa, Gaaffii lafa Oromoo magaalota Oromiyaa garaagaraa yoo ta’uu, ciminaan gaaffiiwwaan dimokiraasii karaa nagaa gaafateef ati wal’aalaa jechuun uummata duratti salphisuuf yaaluun Dr. Abiyyi kan balaleffatamudha.
Akkasuma dirqama mootummaa Wayyaanee irraa fudhatanii bobbaafamaniin akka waan ABO/WBO waamicha dhiyeessaniitti uummata Dambidoolloo duratti dubbachuu isaaniitu dhagaa’ame. Dubbiin mandheef haalaaf akkaataa hinqabne yeroo addaa addaatti Obbo Lammaa Magarsaan dubbatamaa turan. Akkasuma waadaan kijibaas karaa peresedaantii kan jedhan Obbo Lammaa Magarsaan waadaa galamaa ture.
Dhimma karaa nagaa rakkoo furuu waggoota dheeraaf waamicha ABO taasisaafii turuu ija uummataa duraa dhokataa miti. Utuu waraana uummatatti akkasuma ABO tti banan irraa hinkaasin kabeebsii jechaan uummata garaa moogomsuuf haasaan haasa’amte akkanaa gatii dhabeettiidha. Ha ta’uu malee waltajjima tokko irratti yaada faallaan argamuusaa kan agarsiisu Dr. Abiyyi Ahemad dabalataan jechoota hinmallee kan qabsaa’ota haqaa WBO xiqqeessuu yaalu “Yeroon qawween qabsaa’an hafeera” jechuun adduggummaa isaa mul’ifateera.
ABO/WBO dhimma qawwee qabachuu dheebotuuf kan qabu yoo ta’e isaanumaan (wayyoonota )uummata akka argan bituu barbaadaniif afaan qawweetti amanan akkuma isaan dhufanitti deebii deebisuuf dirqameeti. Erga akka kanatti yaada ta’ee gooftoliisaa ajajoota Waraanaa ilmaan Oromoo fi saboota Cunqurfamoo qabsoo karaa nagaa gaggeessan irratti dhukaasuun kanneen ajjeesan, kanneen bakka waqeeffannaaf jila uummataatti dhukaasaan uummata daguuganiif jaarraan qawwee hidhachuu laatameeraa?
Adeemsi Wayyaaneen akka Bofaa Luqqaafaattee ka’uuf deemtu kun, hatattamaan hiddisaa citee goguu baannan egeree qabsaa’otaaf uummataaf balaa guddaa akka ta’ee Uummanni Oromoo beekuu qaba. Lammaa Magarsaaf Abiyyi Ahemad dirqama paartii isaanii ykn wayyaanee galmaan gahuuf kan socho’aa jiran malee, aantummaadhaan uummataaf hojjechuu irra kan jiran miti. Foolisiin siyyaasa isaanii kana hinajaju.
Gaaffiin uummataa hanga ammaallee deebii maseenee, waliisaa wal horuun ala furmaata waaraa kan argate miti. Rakkoon uummata Oromoos guyyaa guyyaatti dabaluun uummatni Naannoo Finfinnees guyyaa guyyaan lafasaarraa ka’uun hanga hindhaabbannetti, gaaffii haqaa uummataaf deebiin hanga hindeebinetti qabsoo bifa walitti fufiinsaan itti fufa.
Duuchaatti tuullaan gaaffii uummata Oromoo deebii hanga argatutti qabsoon itti fufa. Sobaaf sossobbaan, waraanni kamillee qabsoo irraa uummata dhaabuu hindanda’u.
Horaa Bulaa
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Finfinnee Oromiyaa
Caamsaa 21,2018