text:
Jiituu Lammii
Dur dur, kurupheetu keessummummaa mana Waaq dhaqxe jedhama. Akkuma gaarii simatamtee nyaattee dhugdee gaafa galaaf kaatu dabaree ittaanu Waaqayyoo mana isheetti waamtee guuyyaa beellamaa qabatanii gargar bahani.
Gaaf kaanitti guyyaan beellamaa dhiyaachaa dhufnaan garaatti hammeenya yaaddee gaafa guyyaan beellamaa gahu keessummaa ishee simachuurra fiigdee jalaa baduu murteeffatte. Guyyaan gahee otoo ofirra eegduu keessummaa dhufaa jiru alaalatti agartee fiigichaan keessaa fuute. Fiigdee… fiigdee dachaa lafaa qaxxaamurtee “…jalaa baye!” jettee yoo ofirra miil’attu ammas hanguma durii itti dhiyaatee argite. “… eebade…!” jettee rifaasuun gaara baatee bowwaa buutee kanuma afuurri keessaa qixxoofte dawoo wayiitti gortee yoo ofirra miil’attu ammallee Waaqayyo hanguma duri itti dhiyoo jira. Kana booda tasuma akka jalaa hin baane abdii kutteetu – “Edaa si jalaa hin bahanii!?” jette jedhama. Gaafa gamte harka kennu malee dhugaa dheessanii jalaa hin bahani!
Oromoon seenaa isaa darbe keessattis ta’ee jireenya har’aa keessatti aadaa sanyiitiin dhala namaa balfachuu ykn miidhuu akka hin qabne ragaa mul’isan hedduu qaba. Isa rakkate gariin moggaasuun, gariin guddisuun, gariin Oromeessuun ofitti qabee jiraachisa. Faallaa kanaa warri ollaa isaa gola isaa dhuunfatanii hammeenya hanga hin qabne yoo irraan gahan baroota dheeraaf mul’ataa jira. Har’a humnoonni Habashootaa kallattii jajjabaa lamaan saba kanarratti duula haarawaa harkaa qabu. Duulli isaanii gargar haa fakkaatu malee akeekni duula kana duuba jiru garaa garummaa hin qabu. Humnoonni lamaanuu saba Oromoo to’annaa ofii jala tursanii akkuma baran itti roorrisuu fedhu. Warreen kun saba kanarratti roorrisuun akka waan uumamaan kennameefitti lakkaawu.
Sochiin sabni kun roorroo kana of irraa dhoowwuuf godhu jara kana biraatti yakka. Abaaraa oolaanii abaaraa bulu. Sodaatanii otuu baqatanii qileetti nam’u. Wal waamanii waan qaban hundaan itti duuluuf waraana fe’atu. Tumsa barbaacha balbala ollaa hundatti marmaaru. Matta’aa kennanii of waliin bobbaasuu yaalu. Kana hundaa dhama’anii ammas of hin amanan. Abjuutiin dukkan-duroo ka’anii fiigu. Carraaqanii hin milkaa’ani. Nuu gamte jedhaniis hin taa’ani. Hamattuu bobbaasanii Oromoo wal irraa kutuuf carraaqu. Waawuu egereen isaanii sanuma. Akkuma fiiganitti, akkuma waakkatanitti jiru. Oromoon haqa isaaf deemaa jira. Akeeka jabaa of fuulduraa qaba. Yeroo jette jettee warraa funaanu hin qabu. Ta’us garuu gaafa isaan balbala namaa dura taa’anii galgalaa ganama munaaga guddisan harka qabee karaa ganda isaaniitti nama geessu itti argisiisuun hammeenya hin qabaatu.
Dubbistoota koo kabajamoo, tuttuqaa harcaatuun ilmaan nafxanyaa dhiyeenya kana itti jiran seenaa hedduu of duuba deebi’ee akkan yaadadhu na taasise. Duulli isaanii kun bifa lama qaba. Gar-tokkeen duula kanaa kan ilmaan Tigree ti. Tigroonni deemanii deemanii fiixee badiirra waan gahaniif humna qabaniin waan fuula isaanii jiru balleessanii baduutti jiru. Kanaaf ammoo qalbii ummata fincilaan of irraa isaan darbachuuf sochiitti jiruu hatuuf jecha halluu sobaa dibatanii dawoo dhokannaa barbaadu. Seena waggoota dhibba duraa diinni ilmaan Oromoorraatti raawwate kaasuun imimmaan sobaa haxaawwachaa booyanii boochisuu kajeelu. “ yaa jalduu udduu madaa…!” jennaan, “ ….kan kee sanammoo akkam gootee..!?” jedhe jedhama.
Har’a harki isaanii dhiiga ilmaan Oromoo keessa cuuphamee otoo jiruu isa kaleessaatiif soba boowuun eenyuunuu garaa hin laaffisu. Jarri kun Anoolee ykn Calanqootti siidaa dhaabne yoo jedhan, ija Oromootti garuu dhiiga ho’aa harka jaraarraa hin qoorretu itti mul’ata. Kanaaf waa hunda dura “Isin eenyu taatanii ti eenyuuf siidaa dhaabdu?” jedhee gaafata. Yakkoota jajjaboo deebii barbaadan qalbii keessaa qaba. Ilmaan isaa kumootaan lakkaawaman harka jara kanaatti dhumaniiru. Daa’imman isaa akka qalama baattee manaa baatetti rasaasaan dhangalaateetti. Kanniin kuma hedduutti lakkaawaman manneen hidhaa keessatti hiraarfamaa jiru. Gariin achumatti ajjeefamaniiru. Gariin ukkaamfamanii bakki jiranuu hin beekamu.
Gariin jumlaan ajjeefamanii awwaala firaallee otoo hin arganne bineensi nyaateera. Gariin ija hidhanii halkan allayyaa qileetti darbaniiru. Gariin akka saawwaa ciibsanii qalanii fiilmii sobaa ittiin hojjataniiru. Gariin ajjeesanii akka nama bineensa hamaa ajjeessee gabaa dhaabanii ittiin sirbaniiru. Gariin yakka kana hunda baqaaf jecha gammoojjii biyya ormaa keessatti dhumaniiru. Galaanatti nam’anii bineensi nyaateera. Biyyaa bahanii ormi itti roorriseera. Kuni hunduu Oromoof ilmaan isaa ti. Akka waakkoo lafaa biqilan otoo hin taane, sabuma sossobuuf yaalan kana keessaa dhalatani. Kanaaf Oromoon yaadannoo hadhaawaa qalbiidhaa qaba. “Isin eenyu taatanii ti…..” deebii barbaada.
Ammaa yeroon yakkaamaan tokko yakkamaa dhibii jala of dhoksee yakkuma walfakkaatu hojjatu darbeera. Kaleessa Akaakileen isaanii Oromoo kan fixan hawwii Biyya Oromoo dhuunfachuuf qabanirraa ture. Ilmaan isaaniis har’a hawwiidhuma kana qabu; gochuma wal fakkaatu harkaa qabu. Kanaaf Oromoof jarri tokkuma. Deebiin isaaniif qabus sanuma. Waldhaansoon biyya ofii deeffachuu dha. Kanammoo harkaa qaba. Duulli biraa kan deemaa jiru humnoota ilmaan nafxanyootaa Oromoon qabsoon of irraa kuffiserraa ti. Humnoonni kun erga biyyi Oromoo bittaa alagaa jalatti kufee eegalee Oromoorraatti duula sanyii balleessuu hanga hin qabne geggeessaniiru. Seenaan kun dhala Oromoo biratti yoom iyyuu gaddaan yaadatama. Ammas akeekuma akkasii harkaa qabu. Kanaaf diinummaan isaanii akkaan jabaa dha. Diina jabaa jabaatanii of irraa ittisu. Kana Oromoon itti beeka
Yaaddoon jara kanaa waa’ee Oromiyaa ti. Sodaan isaaniis Oromoo dha. Kanaaf biyya keessaa fi alatti, dhoksaa fi fuulleetti wal ijaaru. Akkaataa saba kana ittiin balleessan ykn. Dadhabsiisan irratti mari’atu. Waggoota darban keessa caasaa bal’aa Oromoo balleessuuf Oromiyaa keessatti isaan diriirfatan saaxilamee ture. Caasaan kun har’as deebi’ee of haaromsuun isaa hin hafu. Eegee hordofee of keessaa buqqisuun dirqama Oromoo ti. Buqqisuu qofa otoo hin taane, akka inni lamuu hin latne sanyii hamaa bifa kamiiyyuu sacca’ee of keessaa qulleessuuf mirga qaba. Kanaaf ammoo tuttuqaanii fi arrabsoon isaan dhiyeenya kana itti jiran gahaa dha.
Oromoon saba nagaa jaalatu ta’uu jireenya isaatu mirkaneessa. Kana jechuun garuu addaggee dhugaa kana hin hubanne hunda dugdatti baatee deema jechuu miti. Akkuma barbaachisummaa isaatti ishee morma dhedheeressuu feetuuf deebii kenna malee. Hanga harcaatuun Nafxanyaa sodaadhaaf waccu Oromoon hirriba hin dhabu. Warra miira abdii kutannaatiin raasaa faganis ta’e olola jibbaa facaasan hundaaf gatii kennee dhaggeeffachaa hin oolu. Furmaata walii galaa barbaada malee. Kanaaf ammo qabsoon walii gala Oromoon biyya isaa deeffachuuf harkaa qabu deebii quubsaa ta’a. Yaaddoon nyaaphota Oromoos isa kana. Sabni kun kan ofii gatee kan ormaa baachuuf hin uumamne. Akkuma ummata addunyaa kamuu mirga harkaa qabu tikfachuu, isa dhabe falmiin gonfachuun dirqama isaa ti. Warri kun isaan rifaasisu rifachaa hafu, yookaan ammoo rifatanii gaafa gamtuuf akkuma kuruphittii harka kennanii itti dhiisu. Qabsoon haqaa hanga humnoonni kun jilbeeffatanitti itti fufa.
Dhumarratti, karaa fedheenuu haa ta’uu warri “….saba kana doorsifnee gara ofii jennetti dabsanna.” jedhanii miira tuffiin herreega dogoggoraa harkaa qaban duraa duuba isaanii dhaabatanii ilaaluu qabu. Oromoon sadarkaa sana bira darbeera. Har’a karaan akkasii sarara diimaadhaan daangeffameera. Humni daangaa kana tiksus hanga funyaaniitti jira. Daangaa kana qaxxaamuruu yaaluun hanga abiddaan taphachuu ti. Herrega dogoggoraa kanarraa bu’aan argamu eenyuufuu waan tolu natti hin fakkaatu. Warri ijji isaanii karuma kana malee ilaaluu diddu waan boodarra dhufuu malus tilmaammatanii itti seenuu qabu.
Humnoonni lamaanuu qalbiitti ka deebi’an yootaate, karaan dhugaa jira. Innis, dhugaa fudhatanii nagaan jiraachuu dha. Amma furmaanni jiru isa kana qofa. Waa hedduu yaalaniiru. Baqa dhugaa afuurri wal hankaakeera. Dhugaan ulfina. Sabni kun immoo dhugaa qaba. Kanaaf, ulfina saba guddaa kanaaf akka jilbeenfattan yerootu gahe. Xumureera!


c: text/html

text:
Kaleessa galgalaa magaalaa Naqamteetti eega Boombiin hoteela Faakt jedhamutti dhohee booda, naannawa sanatti dhukaasa miseensi Raayyaa Ittisa Biyyaa baneen lubbuun taphataa kubbaa miillaa tokko dabre, jechuun leenjisaan isaa VOAtti himan.
Leenjisaan kun Boombii hoteelichatti dhoheen madaa’uu isaaniillee dubbatanii jiran.
Hospitaalli Naqamtee Namni tokko du’uu fi namootni madaa’an torba ka yaalaman tahuu dubbate.
Waajirri dhimma Komunikeeshinii Bulchiinsa Magaalichaa boombiin hoteelichatti dhohuu fi booda dhukaasa banameen taphataan sun ajjeesamuu ibsee, garuu eenyu akka gochaa kana raaw’ate akka hin qulqulleeffatiin dubbate.
Taphataan Kubbaa Miillaa Naqamtetti Rasaasaan Ajjeesame. Boombiin Hoteelatti Dhohemmoo Namoota Hedduu Madeesse
NAQAMTEE —
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
25/09/2020
Namoonni Kuma 20 Caalaan Godaansaaf Dirqaman
-
-

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Akkaataa qo’annoofi qorannoo ogeessota xin-sammuutti, haala (amala) namootaa bakka lammatti qoodu.Inni tokkofaa, Abdii Qabeessota [“Optimist”] jedhaama. Kana jechuunis, waan hundumaa ija gaariin [positives] kan ilaalaniifi fudhatanidha. Fakkeenyaf ani kitaaba sirraa ergifadhee, sababa rakkoo yaadaa, hubannoo dhabuufi xin-sammuu qabu irraa kan ka’een kitaaba kana yerootti siif hindeebisne. Ati garuu deebii gaarii anaaf qabdu akkam akka ture atumti murtii kenni.
Kanaaf namoota garee kana keessatti ramadaman, namoota biraaf jeecha, kan mata isaanii dhisuudhan, namoota biroo gaamachiisuuf kaneen tattaaffii godhanidha.Kallattiin dadhabbii nama biraa irratti hinmurteessan. Dadhabina isaa sireessuuf malee hin qeeqatan.Hinabbaaranis. Garuu ni gaadduuf, garaa laafuuf. Fakkeenyaaf burcuuqqoo shayyii ati of –eegannoodhan qabate, yoo lafa bu’ee waan caabeef, sitti hin dheekamaan. Sababiin isaas “rakkoo muldhate kana booddee maddi rakkinichaa waan biraa ta’uu waan danda’uuf. Yookaan harkaa mucucaatee, yokaan’mmoo isaa gubnaan ta’a”Jedhanii yaadu.
Fakkeenya biroos fudhannee haa ilaaluu:- Mana reestoorantii (mana nyaataa) tokko keessa seentee, nyaata ajejattee,erga nyaatte booda, errega kaffaluuf, boorsaa uffatakee keessa harka keessee, yeroo sakattaatu, qarshii dhabda. Batalumatti naatee daafqitee jeeqamta. Haata’u malee, abbaan mana nyaata saanaa,haalakee sirriitti hubatee siif gaduudhan, kaffaaltiin kun akka siif hafuu godha.Abbaan qabeenyaa mana reestoraantii kanaa, nama haala abdii qabeessadha.(“Optimist”)dha.Rakkookee ija gaariin ilaale.
Waan gaarii hojechuun diina kee’llee akka injiifattu sii gargaara jedhanii yaadu. Namoota yaada qajeelloo akkasii qabaan keessaa yeroo ammaa kana preezidaantummaa Amaarikaaf dorgoomaa kan jiran Doonaald Trump, Hojii daldala’saanii’rratti yeroo baa’yee kasaaraa irratti kufanii turan.Garuu kasaaraa kufan keessaa ba’uuf jabinaan hojjetanii yeroo ammaa dureessa cimaa/ biliyeenera ta’uu kan danda’an abdii qabeessa waan ta’aniifidha.
Akkaataa beektoota xin-sammuutiin namooti haala lammaffaa qaban“Jalloota”/namoota waan badaa yaadan/ [ “Pessimist”] jedhamu.Namooti akkasii, waan hunduumaa duukaneessanii kan ilaalaniidha. Sammuu isaanii keessatti namootaaf waan gaariifi qajeelaa ta’e kan hin yaannedha. Namoota waan siirrii ta’eelee,sirrii miti jedhanii, jallisanii faallaa yaadanidha.Waan isaan fayyadu kennuuf yoo waamtan ni didu.Mammaaksa Oromoo keessatti “Ijoollee nyaataaf waaman ergaa seetee diddi”Jedhu. (“ijoolee nyaata akka nyaattuuf waaman iddoo tokkotti erganii hojii nahojjeechiisuuf na waamu jettee diddi “) jechuudha.
Egaa yaa dubbistootaa! isin garee kaam akka taataan of-sakatta’aa.Namooti “Yaada Qajeelaa”(Optimist) ta’an maqaan isaanii bifa gaarummaan ka’a.Namoota’rraas jaalalaafi kabajaa qabu.Namooti “Yaada jalloo” (Pessimist) ta’an’mmoo maqaan isaanii bifa badummaan ka’a. Hawaasa jiraatan keessatti jaalala hin qabani.Sammuun namaa inni qajeelaa, wantoota haraaraa nama qabsiisaniinis baduu danda’a.Isaan kunniin keessaa qorichaafi baalli sammuu nama hadoochan haala namootaa’rratti dhiibbaa guddaa uumuu danda’u.Mee kanatti aansinee dhimma kana haa ilaallu.
Qorichaafi Baala Saammuu Haddoochan
Qorichawwaniifi baala Haraaraa (Araada) Nama qabsiisan
Sadarkaa adduunyaatti, namooti tokko tokkoofi hawaasni, rakkoowwan qoricha dhorkamanii isaan muudataa jira. Qoricha hin hayyamamineen fayyadamuudhaan,namooti dandeettii isaanii akka hindhugoomsine / humna keessa isaanii, guutumaan akka hin mul’isine/ kan isaan ittisuufi guddina hawaasaafis guufuu ta’an jiru.Gabaabumatti qorichawwan kunniin, fayyadamtoota, maatii,uummatafi hawaasa irratti,rakkoo hamaa kan geessisanidha.Addunyaa’rratti qorichawwan seeraan dorkaman,to’annoo ala ta’anii,kan omishaman,bifa daldala seeraa alaan kan daddabarfamanidha.
Fak. Kookeeyin,Heeroyiin,Hashish,Jiimaa,Baarbitureetiis,Seedatibees,Tiimboofi dhugaatii alkoolliidha .Jiimaan ykn Caatiin akkaataa dhaabbata fayyaa adduunyatti [ WHO] Qorichooti jaboo (“Hard Drugs”) jalatti kan ramadamu yoo ta’u, sababa keemikaala “ Kaatooniin” jeedhamu waan of-keessaa qabuuf sadarkaa 6faa irratti argaama.
Warri qoricha fudhatan, baayinaan qoricha fudhachuu isaanii’rraa kan ka’een, sammuu isaanii’rratti miidhaa uuma.Egaa kun dhukkuba qoricha sammuu hadoochu waliin uumaamu ta’uu’saa argsiisaa [ is a form of substance-related disorder} Kaneen Sammuu haddoochan, fakkeenyaaf, qorichooti,tiimboo, alkoolliifi keemikaala sammuu namaa hadoochan sababoota adda addaaf fudhachuu, Wantoti sammuu haddoochan, keessa qaama uumamaa /fiisiyooloojii fi miira fayyadamtoota ykn warra biroo irratti dhiibbaa kan fidudha.Wantoota sammuu haddoochaniifi yekka hojjetan, qoricha sammuu nama hadoochu kan fudhatan / drug dependence abuse jiddu wal quunnamtii cimaatu jira.Fayyadama qorichaan kan ka’een umurii jireenyaa kan gabaabsuufi bara omisha namoota hedduus kan baleessudha.
Akka Gabaasa Dhaabbata fayyaa adduunyaa A.LA bara 2013 tti, tilmaamaan namooti qoricha sammuu haddoochaniin fayyadamaan kan 187, 000 ta’an umuriin osoo hinga’iin du’u. (premature death). Addunyaa irratti A.L.A. bara 2012 tti, tilmaamaamaan namooti umurii 15-64 gidduu jiran kan milliyoona 162 _324 ta’an,dhibeentaa 3.5fi dhibeentaa 7.0 qorichawwan dhorkamoo rakkoo sammuu fidan[ “Illicit Drugs”] keessumaiiyyu “Kaanaabis, opoid, Kookeeyin,“amphetamine–type stimulants group” jedhamaniin,bal’inaan kan fayyadamaan ta’uu’sanii qorannoon ni ibsa. Sadarkaa addunyatti, namooti umuriin isaanii waggaa 15 ol, Alkoolliifi wantoota sammuu haddoochan kan fudhatan, billiyoona 2,yoo ta’an, Kan timboo xuuxan’mmoo billiyoona 1.3, Qorichoota birootiin kan fayyadamaan’mmoo milliyoona 185 ol akka ta’an gabaafameera. [Madda: WHO, 2002].
Akka ragaan biiroo qorichaafi yekkaa mootummoota gaamtoomanii adduunyaa A.L.A bara 2013 ibsetti, adduunyaa’rratti tilmaamaamaan namooti miliyoona 246,ta’an qoricha dhorkamaniin fayyaadamaniiru.Biyya U.S.Ameerikaa keessatti namooti qorichawwan, dhugaatii alkooliifi timboodhaan fayyadaman kan lakkoofsi isaanii baayi’ee ta’e, du’aaf kan saaxilaman yoo ta’uu; wagga waggaan namoota 500,000 olitti lakkaa’amaniif sababa du’aa ta’eera.Biyya Ameerikaa keessatti, nama afuur keessaa tokko alkoolii, timboo ykn qoricha sammuu nama hadoochaniin fayyadama.
Fayyadamni qorichooti seeraa alaa, sababa guddina/ babal’ina/ magaalootaa, industriifi baayy’ina uumataan dabalaa deema.Keessumaa biyyoota guddachaa jiran keessatti, gara fuula duraa baroota dhiyoo dhufan keessatti,dhibeentaa 25 niin ni dabaala jedhamee tilmaamama. Biyyoota kunniin keessatti feedhiin fayyadama qoricha seeraa alaa, kana caalaa dabalaa akka deemu, mootumoota gamtoomanii adduunyaatti,dhaabbati farra qoricha sammuu nama hadoochanii gabaaseera.
Qorichootaafi baala sammuu namaa hadoochan ilaalchisee oddeeffannoon amanamaa, baldhaafi waliigala ta’e Afrika keessa hinjiruu. Haatu’u malee, ragaan muraasi jiru akka ibsutti, Afrikaa dhihaafi giddu-galeessa keessatti, “ canaabis” jeedhamuun hanga dhibeentaa 12.4 kan ta’an itti fayyadamu. Rakkoowwan qorichooti sammuu nama hadoochan fayyaa irraatti geessisan keessaa, dhibeewwan kan akka HIV/AIDS, dhukkuba tiruu “hepatitisi B fi C”jedhamaniif nama saaxila. Yeroo baayi’ee deddeebisanii qoricha hedduu fudhachuun, gara du’aatti nama geessa.Namooti qorichawwan kana bifa lilmeen fudhatan, namoota hin fudhanne caalaa daachaa 15 oliin, du’aaf ni saaxilamuu. Qorichooti seeraan dhorkamaan kan “controlled drugs” jedhaman kunniin, aadaa/ /duudhaa/, haala jireenyaafi diinagidee biyyaa irrattis miidhaa ni fiduu. Akkasumas qorichoota miidhaa fidan kunniinin fayyadamuun, dandeettii waa adda basuu, hubannoo/murtee, xiyyeeffannaa/ fedhiifi qaama ofii too’achuu irratti rakkoo guddaa fidu.
Itiyoophiyaa keessatti qorichooti sammuu nama hadoochan fudhachuun akkuma biyyoota guddachaa jiranii rakkoon isaan fidan dabalaa dhufeera. Walitti dhiheenyi addunyaa (globalization)fi dinagideen gabaa bilisaa, rakkoowwan kunniin akka itti caaluufi akka babal’atuuf karaa baneera.Biyyoottan kan akka Itiyoophiyaa, waanjoo koloneeffattootaa jalatti yoo kan hin bitamne ta’anillee, balaa kana irraa baraaramuu hindanda’an.Rakkoowwan qorichi/baala/ sammuu namaa hadoochu kun gara fuula duraatti gufuu guddaa uummata addunyaa mudatuudha.Biyya keenya keessatti yeroo baayi’ee kan fayyadaman alkoollii,Hashiishiifi jiimaa yoo ta’an, kan itti fufu immoo kaanabiisiifi kkf. dha [ fakk. Beenziinii].
Jimaan / caatiin/ keemikaala sammuu garmalee dadammaqsu/ kakaasuu/ of keessaa qaba. Itiyoopiyaa keessatti bal’inaan itti fayyadamni isaa sadarkaa lammaffaa irratti argaama. Jimaan biyyoota akka Itiyoopiyaa, Keenyaa, Yemen, Afrikaa kibbaafi Maadagaskaar keessatti kan biqiiluu yoo ta’uu, barmaatiilee Jimaa qama’uun kun osoo biyyoota kunniin keessa qoofatti hin dangeffamin, karaa kooluu galtootaan /godaantotaan/ gara biyya US.Amaarikaafi Awuuropaaatti’llee babaldhateera.
Miidhaa baalli /qorichowwan/ sammuu hadoochanii- Akkaataa qorannoon agarsiisutti rakkoo bal’aa faayyaa hawaasaafi diinaagdee irratti inni fidu guddaadha.Innis qaama namaa keessaa, sammuu, jeequmsa sammuu’rratti miidhaa guddaa fida.Sababii kanan yaallii of-ajjeesuu gochuu, dhukkuba qaamaa, haala hojii qaamaa dadhabsiisuufi jeequmsa irribaa namatti fida. Timboo xuuxuufi dhugaatii alkoolii dhuguudhaan rakkinni dhufu’mmoo; nyaata hamma barbaadamuu gad-nyaachuu/ hirdhina nyaataa/, deddeebi’anii dhukkuba sammuun dararamuu, balaa HIV fi dhibee qaama saalaaf saaxilamuu, dhibee tiruu,amala hamaa ykn yekka adda addaaf kakka’uufi rawwachuu, kkf.Ijoolleefi dargaggooti/shamarran/ baala/qoricha/ sammuu haddoochu kunniiniin, akka hin fayydamne/akka hinsaaxilamneef/ hawaasi, manneetiin barnootaa,warri ijoolleefi dhaabbiileen mootummaafi miti mootummaa dhimma kanaa wajjin hojjetan, itti gaafatama guddaa qabu.Kun dirqama hundumaati.
Wantoota haraaraa kanaaf balaa ta’aniifi fala isaa.
Walumaa galatti, akkaataa gabaasa barruulee qorannoo Qorichaafi Alkoollii Afrikaa, A.L.A 2007’tti; “Itiyoopiyaa keessatti rakkoon baala/qoricha/ sammuu haddoochu, haalan baay’ee yaaddessaa ta’aa dhufuusaa agarsiisa. Rakkoon kun baadiyyaafi Magaala, dhiiraafi dhalaa, ga’eessotaafi dargaaggoota, biyyoota misoomaniifi hinmisoomne, osoo hin jedhin miidhaa cimaa geessisuu irratti argama.Rakkoon baala/ qoricha/ sammuu haddoochanii,biyya Itiyoophiyaas dabalatee akka sadarkaa addunyaatti bifa weeraraan tatamsa’uu irratti waan argaamuuf,caalisun fala hin ta’u. Kanaafuu, balaan kun dhaloota abdii borii irratti kan agaameefi ajjeessaa kan jiruu waan taheef,rakkoo kan dhabamsiisuuf qaamni mootummaa, mit-mootummaa, hawaasni, mootummaan biroo, biyyooti addunyaa maartinuu hariiroo cimsuudhan kan irratti duulan, yeroon isaa ammadha.Beektonnis/hayyotis/ qo’annoofi qorannoo gad-fageenyaan adeemsisuudhan furmaata fiduuf akkasumas rakkoo kana dhabamsiisuufi ittisuun itti danda’aan, yeroo yeroodhan hubannoofi beekumsa uummataa foyyeesuu qabu.
Hailu Dhuguma (MA.PH )
0924111572


text:
Maakroosi Godaansaa
Masaka Godaansa Maakiroo Galmee Kuusdeetaa maakiroosii jiru galmeewwan xiqqaa faayilii Baazii duraa irraa gara naannoo kuusa maakiroo faayilii haaraa siksa.
Duraan, maayikiroon barruu galmee xiqqaa fi gabaasa keessa jirachuu eeyyame. OpenOffice.org 3.1 yookin StarOffice 9.1 eegaluun, maayikiroon faayilii Bu'uuraa mata isaa keessa jiraachuu eeyyama. Kana jechuun faayiliin Bu'uuraa qaama xiqqaa isaa kamiyyuu irraa waamama: unkawwan, gabaasota, saxaxa gabatee, saxaxa gaafata, saxaxa firooma, mul'annoo gabatee deetaa.
Haata'ee malee, maayikiroo faayilii bu'uuraa fi galmee xiqqaa erga tokko teeknikaan olkaa'uun hin danda'amu. Kanaafuu, yoo maayikiroo haaraa faayilii Bu'uuratti maxxansuu barbaadde, yommuu maayikirii duraanii kan galmee xiqqaa keessaa argachuu barbaadde, maayikiroo duraan jiru gara faayilii Bu'uuraatti ol bal'ina olkaawwii maayikirootti siksuu qabda.
Galmeen Kuusdeetaa Masaka Godaansa Maayikiroo maayikiroo gara faayilii bal'ina kuusaa Bu'uuraatti siksuu dandeessa. Maayikiroo akka barabaadamanitti qorachuu fi gulaaluu dandeessa.
Fakkeenyaaf, maayikiroon galmee xiqqaa irraa halata maqaa fi maqaa maayikiroo tokko qabachuu ni danda'a. Erga maayikiroo gara bal'ina kuusaa maayikiroo waliinitti siksitee booda, maayikiroo adda godhuuf gulaaluu qabda. Masakni kana hin hojjetu.
Masakni faayilii Bu'uuraa gara bocquu filatetti dilbeessuu dandeessa. Maskni faayilii xabboo Bu'uuraa jijjira. Dilbiin osoo hin jijjiiramin hafa.


text:
Waraanni mootummaa Dambii Doolloo keessatti Dubartii ulfaa ajjeesse
Halkan edaa namoonni jaha dubartii ulfaa ciniinsuu irra turte qabatanii Bajaajiidhaan gara hospitaalaa imalaa osoo jiran, humnoonni mootummaa dhukaasa bananiin dubartii ulfaa Aadde Birhaane Maammoo jedhamtu kan ajjeesan tahuun beekameera. Namoota jahan dubartii tana waliin turan keessaa afur ammoo madaa’uu isaanii itti gaafatamaan hospitaala Dambi Doolloo Obbo Kamaal Hirkoo BBCtti hime.
Itti aanaan hoogganaa bulchiinsaa fi nageenya godina Qeellam Wallaggaa Obbo Tsaggaayee Waaqjira ajjeechaan kun eda halakan nannawa sa’aatii 5:30 irratti kan raawwatame tahuu mirkaneesse. Obbo Tsaggaayeen akka jedhetti, eenyummaan humnoota ajjechaa kana raawwatanii kan qoratamaa jiru akka tahee fi hawaasni naannichaa garuu Poolisii kora bittinneessaa Oromiyaatu ajjechaa kana raawwate kan jedhan tahuu ibse.
Ummanni magaalaa Dambii Doolloo har’a ajjeechaa kana ballaaleffatuun hiriira mormii geggeesee jira. Yeroo dhihoo asitti haallee nageenyaa Godina Qeellam Wallaggaa hammaataa kan dhufe yoo tahu, Makkalaakayaa fi Poolisii Federaalaa dabalatee humnoonni mootummaa naannicha keessatti baay’innaan kan qubatan tahuun beekameera.


text:
Sadaasa 30.2015 Naqamte
Mootummaan Wayyaanee Ogeessota fayyaa kanneen tarsiimoo sirna abbaa irree Wayyaanee hin fudhatanii bifa siyaasaan ogeessa fayyaa jedhaman leenjiin siyaasaa ogeessa maraaf laatamuu qaba jechuun magaalota akka Hawaasaa, Jimmaa, Maqalee, Adaamaa fi Baahirdaaritti laatamaa jira. Kanuma irraa ka’uun guyyoota lamaan duraaf dhimma rakkoo fayyaa hawaasa biyyattii waggaa 25 boodas fooyyee akka hin agarsiisin jiruu fi kunimmoo hanqina geggeessumaa sadarkaan jirurraa kan maddu ta’uu kaasanii mari’ataniiru. Ta’us ogeessotni fayyaa quuqama hawwaasaa qabanii fi mootummaa kana ifatti morman hanqinni kun kan madde imaammatichi haala qabatamaa biyya keenyaan utuu hin qoratamin kallattiin biyyoota alaarraa kan fudhatame ta’uu, hooggantootni tajaajilamuu hawaasaa utuu hin ta’in gabaasa miidhagsuu fi baay’isuu kan filatanii fi kunimmoo dhaabichumarraa kan baratan ta’uu, akkasumas hojjettootni ekistenshiinii fayyaa gandatti ramadaman hojii siyaasaa malee waayee fayyaa hawaasichaaf yeroo kan hin qabne ta’uu ifatti itti himaniiru.
Guyyoota lamaan kanaan booda, waliigalatti ajandaan fayyaa dhiifamee gara saamicha lafaa kana mariisisuutti kan galan yoo ta’u, guyyaa hardhaa aanga’oonni Pilaazmaa TV dhaan galmoota shanan kanaaf ibsa Guyyaa hardhaa, Sadaasa 30, 2015 kennaniin “Dhimma Maaster Pilaanii Finfinnee Kan Mormu Dhiphootaa Fi Ergamtoota Isaaniiti, Dhimmi Kun Dhimma Misoomaati, Misooma Dura Kan Dhaabbatummaa Daandiirraa Maqsuuf Qophiidha” jechuun qaanii malee, tuffii uummata Oromoof qaban ibsuun dhaadannoo isaanii irra deebi’aniiru. Ogeessotni Godinaalee Oromiyaa garaa garaarraa bakkichatti argamanis tokkummaan yaadicha mormuuf ejjennoo qabatanii jiraachuu isaanii gabaasaan bu beeksisaniiru. Keessaayyuu guyyaa borii mormiu ol anaan akka mudachuu danda’u ni eegama. Kanaaf jedhan Qeerroleen Ogeessotni Fayyaa, dhiimi kun dhimma lafaaf lafee keenyaati waan ta’eef salphumatti Ameen jedhamee kan fudhatamu miti, uummatni Oromiyaa Lixaarraa akkuma wareegama kaffalaa jiru, qaamonni Oromiyaaf dhaabbatan marrii fi lammiilee fi jaallattootni Oromoo gamtaan ka’uu qabu, jechuun ejjennoo isaanii ibsaniiru.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Iyyannoo Barattoota Oromoo Yuunibarsiitii Harammayyaa
Bulchiinsa Yuunibarsiitii Harammayyaaf
Harargee
Nuti dargaggootni barattootni Oromoo yuunibarsiitii Harammayyaa DUULA cunqursaa fi Gidiraa Maqaa Master Plan Finfinnee fi Magaalota Oromiyaa Federaala jala galchuuf Caffeen Oromiyaa raggasisee jiru wayita dhageenyetti gadda guddaatu nutti dhagaa’ame. Uummatni keenya Oromiyaa badhaatuu keessa utuu jiruu mootummaa isa misoomsuu fi mootummaa wabii uummataa dhaabbatu dhabuun balaa beelaan lafarraa duguugame dhumaa jiruu yeroo aginuutti obsinee tenyee ilaaluuf boqonnaa dhabnee waan jirruuf iyyachuuf dirqamnee jirra. Bara 2014 Karoora master plan Finfinnee hin fudhannu jennee gaaffii mirga abbaa biyyummaa karaa nagaan waan gaafanneef mootummaan EPRDF/TPLF/OPDO jedhaman humna waraanaa of harka qabu nurratti bobbaasuun ilmaan Oromoo dhobbootaan lakkaa’aman daa’imman ganna 8 hanga manguddoo ganna 80tti kanneen umriin isaanii keessatti argamu dabalatee ilmaan Oroomoo guyyaa saafa loltoota mootummaan ajjeefamaniif mootummaan itti gaafatamummaa fudhachuu diduun dhiiga ilmaan Oromoo irra ejjechuun karoora master plan Finfinnee fi Karooraa Magaalota Oromomiyaa Federaalaa jala galchuuf dabballoota mootummichaa kan maqaaf ‘ Caffee Mootummaa naannoo Oromiyaa’ ofiin jedhan karoora master plan Finfinnee fi Magaaloota Oromiyaa federaala jala galchuuf karoorfame kan raggasisuun gadda gadda caaluu nutti ta’ee jira. Iyyannoo Barattoota Oromoo Dhaabbilee Barnoota Olaanoo Hunda Irra.pdf 22
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Sadaasa 30,2015 Ayiraa Gullisoo
FDG har’a Sadaasa 30,2015 Oromiyaa dhaabbilee barnootaa fi godinale garagaraa keeysatti itti fufee jira.
Odeessa amma nu qaqqabaa jiruun
1.Godina wallagga lixaa aanaalee garagaraa keessatti torbee darbe FDG finiinee jiru osoo wal irraa hin cinne hanga har’aatti jabeeffamee itti fufeera. Bifa haaraadhaan har’a barattootni mana barumsaatii bahuudhaan Wallagga aanaa Aayiraa keessatti dhagaa fi dullaa qabachuun dhaadannoo dhageesisaa humna waraana wayyaanee diddaa kana dura dhaabbatuuf ramadame waliin lola gaggeeysaaa oolaaniru. Barattoota deggeruudhaan qonaan bulaan diddaa magaala Ayiraatti barattootaan qabateen itti hirmaachuudhaan wal’aansoo fi dhaadannoo dhageesisaa jiru. Maanguddooliin akkasuma gaaffii barattootaa ni deggerra jechuun daandii bahan. Sagalee barattootaa dhaadannoo dhageessifameen sirbootni qabsoo sa’a kana ganama irraa kaasee kan itti fufeedha. Godinaalee mara magaalota keessattis haaluma wal fakkaadhaan itti fufee jira.
2.Dhaabbilee barnootaa garagaraa keeysattis diddaan qabatee akkuma jiru har’a Yuuniversitiin Haromayyaa hiriira bahaniin dhaadannoo dhageesisaa kan turan yoommuu tahu waraanni wayyaanee kora bittinneessaa fi waraanni agaazii jedhamu barattoota dhaanuu irratti kan argameedha. Barattootni hedduun kan miidhaman yoo tahullee diddaan barattootaan qabate kan itti fufee hn dhaabbatiin jiruudha.Yuuniversitii biroon Mattuu, Jimmaa, Amboo fi Adaamaa dabalatee humni waraanaa naannoshee buufatee akka jirus Qeeyroon nuuf addeessee jira.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Sadaasa 30,2015 Gabaasa Qeerroo Jaarsoo
Wallagga Aanaa Jaarsoo baadiyyaalee adda addaa fi gandoota baadiyyaa Haro Birruu jedhamu keessatti uummanni gamtaan ka’ee diddaa guddaa deemsisaa jira.
FDG aanaa kana keessatti ta’een wal qabatee barattooti Oromoo sadii rasaasa Wayyaaneen rukutamanii buufata fayyaa aanaa Jaaroo keessatti waldhaanamaa jiru haala Kanaan barattootaa fi qonnaan bulaa akkasumas jiraattota aanicha keessaa manneen hidhaatti guuraman hedduu waan ta’aniif ammatti guutuutti adda baafachuun nama dhiba.
Haala walii galaan aanaan Jaarsoo qabsoo farra gabrummaa olaanaa keessa galanii jiru,waraanni Wayyaanee humnaa ol ta’uu irraan humna dabalataa Gimbii irraa yaammatee naannichi dirree lolaa fakkaachuun waraana Wayyaaneef buufata ta’aa jira.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Sadaasa 30,2015 Qeellam
Godina Qellem Wallaggaa aanaa Jimmaa Horroo keessatti halkan edaa dargaggootni goototni Oromoo dhaadannoo dhageesisaa fi waraqaa qabsoo adda addaa maxxansaniin FDG qonnaan bulaa, hojjetaa fi maanguddoota osoo hin jenne saamicha lafaa fi karoora Maaster Pilaanii dura dhaabbannee fesheleessuu mirkaneessu qabna jechuun diddaa taasifamaa buleen har’a itti fufee jira. akka maddi odeessa nu gahe ibsutti kaleesa sadaasa 29/2015 manneen uummataa keesattuu dargaggoota mana qaban sakatta’aa ooluun gabaafamee jira. sakatta’iinsi taasifame kunis diddaa kan itti jabeesseedha. Halkan edaa mirga keenyaaf ni falmanna, oromiyaaf ni wareegamna jechuun barattootni godina Qellem aanaa garagaraa keessatti waraqaa maxxansanii buluun kan beekame yoommu tahu har’a akka odeessi nugahetti aanaa Jimmaa Horroo keessatti FDGn finiinaa jiruun dargaggootni fi barattootni humna waraana wayyaaneen ukkaamfamaa jiru. Humni waraanaa magaala Jimma Horroo keessa buufatee dirree waraanaa fakkeessanii jiru. Dhaadannoon barattootaa itti fufe. Qonnan bulaan, xiqqaadhaa hanga guddatti, milishootni fi deggertootni QBO hunduu FDGtti hirmaatanii jiru. Ganama kanaaf isin FDG qindeessitu jedhamee kanneen ukkaamfaman keessaa dargaggoota muraasa maqaan nu qaqqabee jiru
- Saamu’eel Masgabaauu –barataa
- Abbushaa Buzaayyoo- barataa
- Raamataa Tashoomee
- Raamataa Solomoon
- Milkiyaas Addisuu fi
- Saamsoon Solomoon
Kanneen jedhaman sabboontotaa fi Qeerroo oromoo magaalaa Jimmaa Horroo keessaa har’a lafa barii sa’a 12:00tti ijoolleen kunneen waraanan qabamanii bakka buuteen isaanii dhabame.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...
Sadaasa 30,2015 Goototni barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Harammayyaa Warraaqsaa FDG dhoosuun gaaffii Mirga Abbaa biyyummaa dhiyeeffachuun karoorri Master Pilaanii Finfinnee fi Labsii Magaalota Oromiyaa mormuun Warraaqsa Finiinsuun Waraana Wayyaanee Waliin Waldura dhaabbatan.
Goototni Barattootni Oromoo Yuunibarsiitii Harammayyaa FDG golee Oromiyaa dhihaa keessatti finiinaa jiru daran jabeessuuf har’a ganama barii irraa eegaluun gaaffii Mirga Abbaa biyyummaa fi Mormii master Pilaanii Finfinnee fi labsii magaalota Oromiyaa Mormuun FDG bifa jabaa ta’ee fi qindaa’een Iyyannoo gaaffii mirga Abbaa biyyummaa Oromoo gaafatuufi duula duguuginsa sanyii maqaa master Pilaanii Finfinnee fi Magaaloota Oromiyaan wal qabateen Mootummaan abbaa irree Wayyaanee uummata Oromoo qe’ee fi qabeenyaa dhabsiisuuf karoorfatee Oromoo
lafarra duguuga jiru irrattimormii guddaa dhiyeeffachuun .
Iyyannoo gaaffii waliigala rakkoo haala yeroo uummata Oromoo mudatee jiruu irratti qindeeffachuun gaaffiilee 11 kan of irra qabuu aangawoota bulchiinsa Yuunibarsiitii Haramayyaatti kennuuf sochii gochaa akkuma jiranitti Waraanni Wayyaanee Mooraa Yuunibarsiitii Harammayyaa marsee eegaa jiru mooraa cabsee seenuun brattoota irratti dhukaasa banuun dirree waraanaa fakkeesse jira. Goototni barattootni Oromoo afaan qawween gaaffiin mirga abbaa biyyummaa karaa nagaa dhiyeeffachaa jirruu hin ukkanfamuu, hidhaa, du’aa fi waraanaan roorrifamuu hin sodaanuu jechuun FDG itti fufuun waraanaa Wayyaanee waliin yeroo amma kanatti wal jala dhaabbachuun falmii guddaatu gaggeeffamaa jira, aangawoonni mootummaa bulchiinsii yuunibarsiitii Harammayyaa gaaffii barattoota irraa fuudhuu diduun waraanaa itti bobbaasuun waraana guddaa mooraa Yuunibarsiitiitti seensiisuun Yuunibarsiitiin Harammayyaa dirree waraanatti waan jirjjiramtee jirtuuf Barattootni Oromoo mooraa gadi gadhiisuun gara uummataatti bahaa jiraachuun ibsame, yeroo amma kana warraaqsii haalan jabaatee waan itti fufee jiruuf Qeerroon gabaasa irraa jalaan ni dhiheessa.
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
Kun wanta har’a umaamu miti, halkan tokkotti waanta ta’u miti,tarii torbee kana keessattii wanta uumamu miti.
Wantonni mul’ata keeti, namummaan atii ta’uuf barbaaddu fi wantonni hojjachuuf barbaaddu hunda isaani jiru, garuu, tarii galmaan ga’uuf yeroo dheera fudhachuu danda’u.
Wantonni hundi adeemsa keessa akka raawwataman hubachuu qabda. Mul’anni kee akka galma siif ga’uuf, namumma yaaddu sana akka qabaattu fi wantota yaaddu hunda galmaan ga’uuf , kayyoon kee akka galma ga’uu tokkicha hubannan haala kamiyyuu keessatti fulduratti deemun siif ta’a.
Yeroo keessatti mul’anni jijjiramuu mala, namummaan ati barbaddus jijjiramu mala, akkasumas dandeettin kees jijjiruuf yaadda ta’a.
Akka tasaa, tarii irraa deebiin hunda isaa jalqabda ta’a. Sababa jijjiramni jireenya keenya keessatti dhabbatan dhufaa deemuf, nutiis haalota waliin of qophessuun adeemsa keenya itti fufuu qabna.
Irraa deebin jalqabuun ykn yoo xiqqaate ilaalcha keenya jijjiira. Qooda isa jijjirama hin dhabbanne hordofuu dha.
Akka dogoggora hin hojjanne hubadhu. Biqiltuun dursee dhabbateera. Kayyoon kee galma ga’uuf tarii hanga ati yaadde olitti turuu danda’a. Haata’u malee yoo wa’ee adeemsa hubateerta ta’e ammas adeemsa sirri irraa jirta.
Kana immoo adeemsa jijjirama waliin walqabatee dhufuu fudhachuu qabda.
Guddinni fi kayyoon isaa yeroo walitti dhufanitti waanta duubatti hin deebine ta’uu isaani hubachuu qabda.


text:
Eegii daarketera Omn fi qabsaasaa mirga namaa Jawaar Mohaammed wannii ‘lubbuu sodaachise’ manatti itti dhufte asi Oromiyaa keessatti namii hiriira bahee deeggarsa isaaf qabu agarsiisuutti jira.
Oromiyaa keessaa nama kuma hedduutti karaatti yaa’eef waan balaa itti dhfue jedhan kana falmeef.
Mana isaallee ijoollee kahimaatti warra isa eegu gargaaree lafa eeguufiitti jira. Fulaa hedduutti karaan gamuma cufaan cufamee namii walti yaa’uu dadhabe.
Eegii Jawaar “qabbanaahaa” jedhee ummatatti dhaamatee asi amma karaalleen banamuutti jira.
Harargee Bahaa magaala Awwadaay keessatti hardhaa fi kaleellee nama kuma hedduutti tanatti dallanee goommaa karaa irratit gubee,dhagaa,jirmaa fi waan hedduu karaa irratti guuree karaa cufee hiriira bahe.
Akka bulchaan Awwadaay, Jaffaar Mohaammed jedhetti namii hardhallee hiriira irra oole. Nagumaan galellee.
Hiriira guyyaa dheengaddaa irratti ammo nama hedduu hiriira irratti ijjeesan jedhan keessaa tokko gurbaa ganna 19 Araarsoo Bakar Ibroo. Isallee akka bulchiinsaa fi maatiin jedhetti rasaasa waraana mootummaatti ijjeese. Madooleelleen hedduu. Ummatii “Aggaamiin isatti aggaamame aggaammii oromoo irratti aggaame jedhee isa deeggaruuf hiriira bahe.”
Warrii lafaa Araarsoo awwaalatee hardhallee hiriira fixate jennaan karaa cufamellee galgala gara saatii 10 bane.
Akka bulchaan Awwadaay jedhetti ummatii gorsa obboo Jawaar,abbootii siyaasaa fi abbootii amantii fudhatee Karaa bane.
Karaan baname kun Awwadaayii haga Haroo-Maayaa, Awwadaayi fi Harari fi daandii magaala keessa jirtu.


text:
Preezdaantiin Ameerikaa Doonaald Traamp baqattoonni biyyoota 7 Ameerikaa akka hin seenne dhorkuuf.
Murtoon har'a dabarsan dhimma nageenya daangaa fi baqattootaarratti xiyyeeffata.
Yeroo duula na filadhaa Ameerikaa fi Meeksikoo jidduutti dallawa maayila kuma 2 ijaaruuf waadaa galanis dhugoomsuuf, har'a mallattoosaanii akka kaa'anis ni eegamu.
Baqattoonni Sooriyaa, Iraan, Iraaq, Yaman, Liibiyaa, Somaaliyaa fi Suudaan Ameerikaa akka hin seennes qoqqobbii irra kaa'u jedhameera.
Hojimaanni calallii lammiilee biyyoota kanneenii dhufan adda baasu amma diriirfamutti baqattoonni Waashiingitan akka hin seenne ni dhoorkamuun gabaafamaas jira.
Pirezidaantii Ameerikaa 45ffaa ta'anii filatamuuf gaafa duula nafiladhaa jalqabanii hanga ammaatti haasawa waltajjiiwwan gara garaarratti taasisaa turaniin yookaa ijjannoo dhimma tokkorratti qabaniin yookan ammo bilchina dhabuu yaada isaanitiin miidayaa fi hawaasa gara garaatiin qeeqamuun kan beekkaman Doonaald Joon Tiraamp yoo xiqqaate waggoota afran dhufaniif, yooguddate ammo waggoota saddeetiif Ameerikaa bulchuuf masaraa biyyoolessaa White House galaniiru.
Pirezidaant Doonaald Tiraamp ilaalcha biyyoolessummaarratti qabani fi imaammata biyya alaarratti jijjiirama guddaa fiduuf karoorfataniin walqabatee ardiileen hedduun kanaan dura Ameerikaarraa gama maraan fayyadamaa turan miidhuu danda'u jedhamaara. Afrikaan kaneen daran miidhamuu danda'u jedhaman keessatti argamti.Yaada xiinxaltoota siyaas-dinagdee bebeekamoo bu'uura gochuun face2faceafrica.com akka gabaasetti, filatamuun Pirezidaant Doonaald Joon Tiraamp Afrikaa gama hedduun miidhuu danda'a.Inni jalqabaa gama daldalaatiin hariiroo Afrikaan Ameerikaa waliin qabdu
ilaallatta.
Pirezidaant Doonaald Tiraamp yeroo duula nafiladhaa taasisaa turan Pirezidaantota Ameerikaa kanaan duraa turan keessattuu kaneen paartii dimokiraatawaa bakka bu'uun filatamanii biyyattii bulchaa turan irra dedeebi'uun qeeqaa kan turan hariiroon daldalaa biyyattiin biyyoota biroo waliin uumaa turte fedhii ummata Ameerikaa kan miidhuu fi biyoota biroo kan faayyaddu ture kan jedhuudha. Gama daldalaatiin Ameerikaan biyyoota Afrikaa hanga tokko fayyaduuf tarkaanfiwwan kanaan dura fudhachaa turete hedduudha.Keessaattuu African Growth and Opportunity Act ykn AGOAn biyyoonni ardichaa hedduun oomishaalee isaanii morkiirraa haala bilisa ta'een gabaa Ameerikaatiif akka dhiyeefatan kan eeyyame waan ta'eef daran bu'aa qabeessa ture.Carraan kun uumamuun walqabatee waltiitti daldalli Afrikaa fi Ameerikaa waggaatti gara doolaara Ameerikaa biiliyoona 12tti akka olguddatu gargaareera. Pirezidaant Tiraamp garuu waliigaltee addaa oomishaalee Afrikaatiif uumame kana dhaabuu danda'u jedhamaara.
Inni lammataa gargaarsa waraanaatiin walqabata.Ameerikaan humna waraana kallattiin erguunis ta'ee meeshaa waraanaa erguun dhimma Afrikaa keessatti hirmaachuun seenaa dheeraa qabdi.Somaaliyaa fi Liibiyaa dabalatee biyyoota Afrikaa muraasa keessaa buufata humna waraanaa qabdi. Ameerikaan Ijiypti fi Naayijeeriyaa dabalatee biyyoota ardichaa hedduu dhiyeessii meeshaa waraanaa fi deeggarsa malamaltee waraanaa darbees deeggarsa maallaqaa dhiyeessaafi turteetti.Pirezidaant Doonaald Tiraamp garuu deeggarsa waraanaa kana guutumaa guutututtillee yoodhaabuu baatan harka hedduun nihir'isu jedhameetti eegama.
Inni sadaffaan deeggarsa maallaqaa Ameerikaan Afrikaadhaaf gochaa jirtuun walqabata.Yeroo duula nafiladhaa isaaniitti maallaqa Ameerikaa ummata ishitiif malee hiyyeessa addunyaa guutuurra faca'ee jiru sooruuf dirqama hinqabnu jedhanii kan dubbatan Mr. Tiraamp yeroo bulchiinsa isaaniitti deeggarsa maallaqaa Afrikaan biyyattirraa argachaa jirtu dhaabuu ykn xiqqeessuu danda'u jedhamaara.Ejensii Dhimma misoomaa idil addunyaa ameerikaa, USAID jedhamurraa qofa waggaatti yooxiqqaate doolaara Ameerikaa biiliyoona 12 argachaa kan turte ardiin Afrikaa, ammaan booda korojoo maallaqaa Ameerikaarra dhufu eeggachuurra of danda'uuf akka carraaqxu dirqisiisuu danda'a jedhamaara.Deeggarsi Ameerikaarra dhufu kun hin qaqallata taanaan biyyoonni Afrikaa adda-durummaan miidhamuu danda'an kanneen deeggarsa maallaqa alaarratti hirkachuun beekkaman kan akka Burundii,Maalaawwii,Ethiophiya fi Suudaan Kibbaa ta'uu danda'u jedhameera.
Dhimmi biraa yeroo bulchilinsa Pirezidaant Doonaald Tiraamp kanatti Afrikaan ittiin miidhamuu dandeechi jedhamaa jiru godaantotaan kan walqabatuudha.Akkuma duulla nafiladhaa jalqabaniin godaantota guutuu addunyaarraa dhaqanii Ameerikaa dhiphisan ari'uuf dhaadachaa kan turani fi yooxiqqaate miiliyoona 11 kan ta'an gara dhufanitti deebisuuf waadaa kan galan Mr Tiraamp, lammiileen ishi kumatamaan lakka'aman guyyaa guyyaan irraa godaanaa kan jiran afrikaadhaf yaaddoo ta'uun isaa hinoollee.
Godaantoa seeran ala Meeksikoorraa gara Ameerikaa galan ittisuuf daangaa biyyoota lameen walqunnamsiisurratti dallaa dheeraa akka ijaarsisan dubbachaa kan turan Doonaald Tiraamp, Afrikaanota maqaa godaantotaanis ta'ee koolu-galtootaatiin gara Ameerikaa dhaqan ittisuu qofaa mitii sagantaa DV lootarii namoonni abba carraa ta'an hedduun gara Ameerikaa ittiin gala jiranuu dhaabsisuu danda'u jedhamaara.
Filatamuu Pirezidaant Doonaald Tiraampiin Afrikaan tarii fayyadamuu kan dandeechu jijjiirama humna bittaa maallaqa Ameerikaa,doolaara, irratti ta'aa jiruun qofa ta'uu dandda'a jedhaemeera. Imaammata biyya alaa Mr Tiraamp hordofaa jiraniin walqabatee humni bittaa doolaara Ameerikaa hir'ata jira; ammaan boodas daran nihirata jedhameetti tilmaamammaa jira.Kun yoo ta'e humni bittaa maallaqa isaanii daran laafaa kan dhufe biyoonni Afrikaa hedduun fayyadamoo ta'u.Dhimma kanaan walqabatee biyyoonni qabatamaan fayyadamoo ta'uu dandnda'an Afrikaa Kibbaa, Ijipti fi Naayijeeriyaan adda durummaan ka'u.
Lammiileen Ameerikaa dhalata Afrikaa ta'an aadaa hojii cimaa hinqaban jechuun ifatti qeeqaa kan turan Mr Tiraamp xiyyeeffannaan Afrikaadhaf qabanuu baayee xiqqaadha warri jedhan hedduudha.Kanaaf akka ragaatti kan ka'u ammoo yeroo duula nafiladhaadhaa taasisaa turanii hanga ammaatti waltajjiiwwan argatan mararratti dhimma Afrikaa kan dubbatan yeroo muraasa qofa ta'uusati.Mr Tiraamp wantoota dubbachaa turan kanneen hojiirra oolchuu fi oolchuu dhiisuu isaanii yeroon kan deebisu ta'us, ammaaf afrikaanonni gochuu kan danda'an Mr Tiraamp nama gochaa osoo hinta'in nama jechaa qofa hamiin jettu akka dhugoomtu hawwuu qofa.


text:
Qeerroon Bilisummaa Oromoo Mootummaa Gabroomfataa Nii Fincila Malee Gaaffii Hin Gaafatu.
Jaarmayaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo taliiga ofii qindoomina waloo WBO faana tolfachuun kufaatii mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo mudatee rakkoo dhaluun warraaqsa gatiin dhiigaafi lafeen itti kafalame daddaaqaa ture mara caccabsuun caasaa ofii gad’ dhaabee qabsoo hidhannoo tumsuun warraaqsa fakkaattotaafi Xawalwaallotaan laamshahe wal’aanee dhidhiibee bakkatti deebisuun waaroo salphinaa ummata Oromootti dhufe ciree daandii warraaqsaas qulqulleessee tarkaanfachuutti jira. Haatahu malee, Murni maqaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo da’oo godhachuun sadoo dhuunfaa soroobuu bare ammas maqaa “Qeerroo Oromiyaa” jedhuun daldala/seedata dhuunfaa geggeessuuf wawwaataa jiraachuu arguutti jirra. Murni kana dalagu kun warruma kalee “Oromoon bilisomeera, Qabsoon goolabamteetti” jedhee saba afaanfaajjessuun gatii dhiigaafi lafee ilmaan Oromoon injifannoo argamte gara dabarsuun waraabessatti dabarsee kennedha. Haatahuutii nuti Qeerroon Bilisummaa Oromoo gatii kabajamaa hiriyaa hin qabne kana waraabessatti hin laannu jennee rakkoo nutti dhufe mara dandamachuun WBO faana hiriirree diina kokkee qabnee har’a geenyee jirra.
Egaa, Ammas tooftaa fakkaattotaa kana dura ejjennoo guutuun dhaabbachuu waan nu hanqisu hin jiru, Hin jiraatus. Kanaaf, Ummanni keenya martinuu afaanfaajjii fi burjaajii maqaa “Qeerroo Oromiyaa” jedhu kanaaf gurra hin ergisinaa isiniin jenna.
Nuti Qeerroon Bilisummaa Oromoo:
- Bilisummaa fi gabrummaan maal akka fakkaatu bareechinee beekna. Haga Bilisummaan Oromoofi Walabummaan Oromiyaa mirkanooftu falmaa hin lakkisnu.
- Mootummaa gabroomfataa ammoo nii fincilla malee gaaffii gaafannee deebii nuti irraa eeggannu hin jiru.
- Mootummaa Itoophiyaati ka ofiin jedhu paartiin bilxiginnaa abbaa irree waan taheef gaaffii gaafachuunis ta’e karaa nagaa falmuun bishaan moonyeetti naqanii tumuu faana takka jenna. Kanaafis Ummata keenya qabsoo hidhannoo akka jabeessu jabeessinee dhaammanna.
- Ummanni keenya bakka jiruu dammaqiinsaan tokkummaa isaa tiksee qaanqee warraaqsaa kallattii maraan qabsiisuuf of qopheessuudha qaba jenna.
- Ilmaan Oromoo meeshaa diinaa baachuun diina tumsaniinis hojiin itti jirtan sirrii miti. Kottaa warraaqsa ummataa jabeessaa, Dadhabdan ammoo diina tumsuu irraa walaba tahaa dhaamsa jedhu dabarsuu feena.
Warraaqsi itti fufa, Sirni nafxanyaa nii kufa.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo.
Caamsaa 23, 2020.
IUOf.
Kaardiin diimaan abiy ahmadiif FULBAANAAN booda Kan garsiifamuudha. Ammaf kaardiin yellow kennameefii jira
Via: Mohammednur Guye


text:
Guddinna Ijoollee- Kutaa 1
Dhiira fi dubartiin wal-jaallatan erga walitti dhufanii hawwiin isaanii guddaan ilmaan gaarii horuudha. Jalqaba irratti walitti dhufuuf dheebochaa turan. Amma immoo ilma gaarii argachuudha. Garuu sababa adda addaa irraa kan ka’ee wanti isaan yaadan galma osoo hin gahin abdiin isaanii jalaa dukkanaa’a. Tarii sababni kanaa guddaan akkaataa maatii gaarii itti ijaaran wallaalu irraa kan burqe ta’uu danda’a. Beekumsi ibsaa dukkanaa waan ta’eef, beekumsaan yoo hin tarkaanfatin jireenyi ni dukkanoofti. In sha Allah barruu tana keessatti xiqqaatus guddatus haala ijoolle itti guddisan gabaabbinnaan ilaalla. Wantoonni asitti barraa’an haala maatii itti ijaaran odeefanno guutu kan qabate osoo hin ta’in qabxiilee ijoo ta’an kan of keessatti hammateedha. Qabxiilee kanniin namtichi hanga danda’u fi suuta suutan hojii irra yoo oolche hanga tokko ba’aa jireenya akka hir’isuuf abdiin qaba.
Tarkaanfi Jalqabaa maatii gaarii itti ijaaran- Du’aayi gochuu
Seenaa Nabiyyoota fi saalihota (warroota gaggaarii) yommuu qorattu iccitiin milkaa’inna isaanii du’aayi keessa akka jiru ni argita. Wanta gaarii akka isaaniif kennuu fi wanta badaa akka isaan irraa deebisu Rabbitti warwaatu. Niiti ykn ilma gaarii argachuuf yommuu Rabbitti warwaatan argita.
﴾وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبۡ لَنَا مِنۡ أَزۡوَٰجِنَا وَذُرِّيَّٰتِنَا قُرَّةَ أَعۡيُنٖ وَٱجۡعَلۡنَا لِلۡمُتَّقِينَ إِمَامًا﴿
Ammas gabroonni ar-Rahmaan, “Gooftaa keenya! Niitolii keenya fi sanyii keenya irraa gammachuu ijaa kan ta’an nuuf kenni. Warra Rabbiin sodaatanifis imaama (fakkeenya, hogganaa) nu taasisi.” Jedhaniidha. Suuratu Al-Furqaan 25:74
Gammachuu ijaa kan ta’an yommuu jedhu- yommuu niitolii fi ijoollen isaanii Rabbiif ajajaman arguudha. Ijoollen yommuu sirnaan salaattu, haadha abbaa tola ooltu arguun akkam nama gammachiisaa! Kanaafu, “Rabbanaa hablanaa min azwaajinaa wa-zurriyaatinaa qurrata a’ayunin waj’alnaa lil muttaqiina imaamaa (Gooftaa keenya! Niitolii keenya fi sanyii keenya irraa gammachuu ijaa kan ta’an nuuf kenni. Warra Rabbiin sodaatanifis imaama (fakkeenya, hogganaa) nu taasisi)” jechuun Rabbiin kadhu.
Ammas warroonni milkaa’an kuni ilma erga argatanii booda du’aayi godhu. Nabii Ibraahim shirkii sodaachun akkana jedhe du’aayi godha;
“Yeroo Ibraahim [akkana] jedhe [yaadadhu], “Gooftaa kiyya! Biyya tana (Makkaan) tasgabbooftu taasisi. Anaa fi ilmaan kiyyas taabota gabbaruu irraa fageessi.” Suuratu Ibraahim 14:35
Ammas Nabii Ibraahim du’aayi itti fufuun salaata irratti isaa fi ilmaan isaa akka gadi dhaabu Rabbiin kadhata.
“Gooftaa kiyya! Kan salaata dhaabu na godhi. Ilmaan kiyya irraas [akkasuma kan salaata dhaaban godhi]. Gooftaa keenya! Kadhaa (du’aayi) kiyyas narraa qeebali.” Suuratu Ibraahim 14:40
Barnoonni guddaan ayaata armaan olii lamaan irraa barannu, mataa keenya fi maatii keenya jalqaba shirkii irraa akka nu tiiksu Rabbiin kadhachuudha. Sababni isaas, shirkiin utubaa Islaama kan ta’e Laa ilah ilaAllah waan wal falleessuf. Jecha biraatin tawhiida waan diiguf. Aaya lammaffaa keessatti immoo utubaa Islaama lammaffaa kan ta’e salaata irratti akka gadi dhaabbatu kadhachuudha. Yommuu tawhiida fi salaanni tole, hojiin hundii fi maatiin ni tola. Argattee ree furtuu tokkoffaa maatii gaarii itti ijaartu ykn ijoollee gaarii itti argattuu fi guddistu?
Shaakala:
- Rabbiin niiti/ dhiirsa gaarii fi ijoollee gaarii akka siif kennu ni kadhatta
- Si fi ijoolle tee shirkii irraa akka tiiksu Rabbiin ni kadhatta
- Si fi ijoollen tee salaata irratti akka gadi dhaabbattan Rabbiin ni kadhatta.
Tarkaanfi lammataa- niiti ykn dhiirsa gaarii filachuu
Du’aayin sababan kan wal-qabateedha. Jalqaba mataa keetin nama gaarii ta’uuf ni tattaafatta. Ergasii nama gaarii siif ta’uu barbaadachuuf ni yaalta. Abu Hureeyran akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ لأَرْبَعٍ لِمَالِهَا وَلِحَسَبِهَا وَجَمَالِهَا وَلِدِينِهَا، فَاظْفَرْ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ ”.”
“Dubartii wantoota afuriif fuudhan: qabeenya ishiitif, sanyii ishiitif, miidhaginna ishiiti fi amantii ishiitif. Ati tan amantii (imaana) qabdu filadhu….” Sahih al-Bukhari 5090
Namni gariin dubartii qabeenya waan qabduuf qabeenya ishitirraa fayyadamuuf fuudha. Gariin sanyiin (gosti) ishii gaarii fi kabajamtu waan taatef sadarkaan isaa akka olka’uuf dubartii fuudha. Gariin immoo miidhaginna ishiitti gammaduuf bareedinni ishii ilaale fuudha. Namoonni gariin immoo akka Islaama irratti isa gargaartu amanti (imaana) ishii ilaale dubartii fuudha. Kanaafu, akka Rabbiif ajajamu irratti si gargaartu, kabaja keeti fi kan ishii akka eegdu, ijoolle tee sirnaan akka guddistu dubartii imaana qabdu ilaali fudhi.
Filannon dhiira qofatti kan daangefame osoo hin ta’in dubartiinis mirga dhiirsa ishii filachuu qabdi. Nama ishiin hin jaallannetti dirqamaan ishii heerumsiisun hin danda’amu. Kanaafu, atille obbolletti koo! Dhiira Rabbiif ajajamu (xaa’a) irratti si gargaaru, kabaja keeti fi kan ofii kan eegu, ijoolle teetif abbaa gaarii kan ta’u ilaali dhiira imaana qabutti heerumi.
Tarkaanfi sadaffaa: Itti gaafatamummaa addaan qoodu fi bahuu
Erga walitti dhuftanii booda akkamitti ijoolle teessan guddisuu dandeessu? Guddinna ijoolle keessatti itti gaafatamummaa addaan qoodun bahuuf tattaafadhaa.
1.Itti gaafatamummaa imaana barsiisuu– yommuu afaan hiikkachu jalqabuu jechoota gaggaariin afaan isaa hiiki. Jechi hundarra gaariin jecha “Laa ilah ila Allah” jedhudha. Akkuma mucaan guddatuun hiikni jecha kanaa maal akka ta’e barsiisi. Hiikni isaa, “Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru.” Hanga hubachuu danda’uun suutuma suutan harkaana Islaama shan barsiista. Ammas sadarka sadarkaan harkaana Imaanaa jahan barsiista. Gabaabummatti sadarka sadarkaan haala kanaan wantoota armaan gadii barsiisu dandeessa. Yoo mataa keeti hin danda’in, barsiisa (sheeka) waa’ee kanaa barsiisutti geessi.
- Tawhiid
- Harkaana Islaama fi Imaana fi Jaalala Rabbii barsiisu
- Rabbiin irratti akka hirkatanii fi gargaarsaa Isaa akka barbaadan ijoollee barsiisu
- Salaata barsiisu fi akka salaatan kakaasu
Akka Abdullah ibn Amr ibn Al-Aas gabaasetti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedha:
مُرُوا أَوْلاَدَكُمْ بِالصَّلاَةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعِ سِنِينَ وَاضْرِبُوهُمْ عَلَيْهَا وَهُمْ أَبْنَاءُ عَشْرِ سِنِينَ وَفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ فِي الْمَضَاجِعِ ”
“Yommuu ijoollen teessan waggaa torba gahan salataatti ajajaa. Yommuu waggaa kudhan gahan immoo isa (salaata) irratti rukutaa (yoo salaatu didan akka salaatan osoo hin miidhin rukutaa). Bakka ciisicha isaanii addaan baasaa.” Sunan Abi Dawud 495
- Qur’aana barsiisu
- Salaata juma’a fi jama’aa akka salaatan kakaasu fi waliin masjiida deemu.
- Ahkaama, shuruuxa, waajiba salaataa fi wantoota salaata balleessan barsiisu
- Sooma isaan shaakalsiisu
- Hijaaba irratti kakaasu
Wanta armaan olii yommuu isaan barsiisu fi hojii irra akka oolchan yommuu ajaju, suuta suuta fi rahmatan ta’uu qaba. Isaan irratti jabaachu, itti muddamuu fi garmalee lolu hin qabu.
Fakkeenya akka siif ta’u kunoo kana siif dhiyeessina;
“Yeroo Luqmaan ilma isaatin odoo isa gorsuu, “Yaa ilma kiyya! Rabbitti waa hin qindeessin, dhugumatti shirkiin miidhaa guddaadha.” jedhe [yaadadhu.]” Suuratu Luqmaan 31:13
Kuni Rabbiin qofa akka gabbaru, akka homaa itti hin qindeessine isa gorsa.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aala gorsa Luqmaan addaan kutuun haadha fi abbaa tola oolu akka qabnu itti nu ajaja.
“Namaafis haadha abbaa isaatif [tola akka oolu] dhaamne jirra. Haati isaa dadhabbii irratti dadhabbii ta’uun isa baadhatte. Harma irraa gu’uun isaa waggaa lama keessatti. ‘Anaa fi haadha abbaa keetif galata galchi. Gahuumsi dhumaa gara Kiyya.’ [Jechuun isa ajajne.]”
“Yoo isaan lamaan waan beekumsa hin qabne irratti akka Natti qindeessituuf sitti qabsaa’an, tole isaaniif hin jedhin. Garuu duniyaa keessatti haala gaariin isaan waliin jiraadhu. Karaa nama gara Kiyya deebi’u hordofi. Sana boodas deebiin keessan gara Kiyya; waan isin dalagaa turtanis isinitti hima.” (Suuratu Luqmaan 31:14-15)
Yommuu gorsa haadha abbaa irraa fudhannu, of eeggachu akka qabnu ni akeekachisa. Gorsi isaanii shirkitti kan nama kakasuu fi Rabbiin faallesutti kan nama ajaju yoo ta’e irraa fudhachu dhiisudha. Garuu haala gaarin waliin jiraachu qabna.
Ammas Luqmaan haala kanaan ilma isaa gorsa;
“Yaa ilma kiyya! Ishiin [badiin] yoo hanga madaala ija raafuu taatee fi yoo dhagaa yookiin samii yookiin dachii keessa taate, Rabbiin ishii ni fida. Rabbiinis beekaa [maalummaa ishii], beekaa [iddoo ishiiti].” Suuratu Luqmaan 31:16
Wanti asirraa barannu badiin hanga feete haa xiqqaattu bakka feete fi yeroo kamittu haa hojjatamtu, Rabbiin herreegaf ni fida. Ijoollen kana yoo beekte wanta badaa ifa fi dhoksatti hojjachuu irraa ni dheessiti, “Rabbiin na arga” jedhanii waan yaadaniif. Fkn, filmii badaa addatti ilaalu fi wanta fokku raawwachu irraa ni dheessu.
Ammas Luqmaan ilma ofii ni gorsa;
“Yaa ilma kiyya! Salaata sirnaan dhaabi (salaati). Toltuuttis nama ajaji. Hamtuu irraas nama dhoorgi. Waan si muudate irrattis obsi. Dhugumatti, sun wantoota jajjaboo [murannoo gaafatan] irraayyi.
[Boonun] maddii [boqoo] kee namoota irraa hin garagalchin; dachii keessa oftuulaa hin deemin. Dhugumatti Rabbiin oftuulaa, of dhaadaa hunda hin jaallatu.
Deemsa kee keessatti giddu galeessa ta’i; sagalee keetis gadi qabi. Dhugumatti irra jibbamaan sagalee sagalee harreeti.” Suuratu Luqmaan 31: 17-19
Barnoota abboonni ammaa dagatan meeqa asirraa argannaa!
- Rabbiin qofa gabbaruu fi shirkii irraa fagaachu.
- Rabbiin ifa fi dhoksatti sodaachun wanta badaa irraa dheessu fi wantoota gaggaarii hojjachu
- Haadha abbaa tola oolu
- Salaata sirnaan salaatu
- Hanga danda’anii fi beekanin toltuutti nama ajajuu fi hamtuu irraa nama dhoorgu. Balaa namatti bu’eef obsa qabaachu
- Yommuu namoonni namatti dubbatan boonun fuula irraa garagalchuu dhiisu, sirnaan isaan dhageefachu fi kabajuu
- Dachii keessa of-tuulaa deemu dhiisu
- Deemsa keessatti osoo hin rinciciin akkasumas osoo hin ariifatin jiddu galeessa ta’anii deemu
- Sagalee gadi qabu. Iyyuu fi yommuu dubbatan akka harree sagalee olkaasu dhiisu.
Barnoota kanniin ofii fi ilmaan keetitti galchite jechuun gumaacha guddaa hojjatte jechuudha. In sha Allah torbaan itti gaafatamummaa hafanii fi toofta ijoolle itti barsiisan ni ilaalla.
Kitaabban wabii
Tarbiyatul awlaad- Sa’iid Bin Aliyyi bin Wahf al-Qahtaani- fuula 130
Kayf nurabbi awlaadanaa- Muhammad bin Jamiil Zaynu-fuula 25


text:
Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) Qeerroodhaan gaggeeffamaa jiru amma booda butamuu hinqabu!!
Berhanu Hundee, Hagayya 4, 2020
Sababa gantootaa fi galtootaatiin ykn/fi dogongora tooftaa fi tarsiimoo hojjetameen, Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) galii hawwame gahuu hin dandeenye. Carraalee hedduutu nu darbanii jiru. Bara 2018 galii keenya gahuuf balbalarra geenyee duubatti deebine. Qabsoon xumura gabrummaa injifannoo biraan nu gahe sun humnoota birootiin butamee, kunoo har’a uummatni Oromoo haala baay’ee badaa ta’e keessa galee, isa kana keessaa bahuuf immoo wareegama guddaa ittikaffalaa jirra; ittikaffaluufis deemna. Kuni maaliif ta’uu danda’e jennee yoo gaafii kaasne, deebiin ani qabu waan ayidoolojii fi abdiin “Itoophiyaa diimookraatessuu” jedhu nu keessaa bahuu dideefi; waan projaktii hin milkoofnerratti yeroo, dandeettii, beekumsa, qabeenya fi humna keenya fixnuufi. Impaayara diigamuu qabdu tana diimookraatessinee, haaraa ijaarra kan jedhu kun maaliif sammuu Oromootaa keessaa bahu dida?
Injifannoon bara 2018 wareegama ulfaataadhaan argame sun nurraa fudhatamee, har’a kunoo qabsoon bilisummaa hafee, qabsoo jiruu fi jireenya saba Oromoo ta’ee jira. Seenaa biyya Itoophiyaa jedhamtuu tana keessatti, sabni Oromoo akka sabaattis ta’ee akka uummataatti arrabsamee, abaaramee, tuffatamee, salphatee hin beeku yoo jedhame dhara hin ta’u. Yeroo Oromoon abbaabiyyummaa isaa goonfachuuf qabsoo hadhooftuu godhaa as gahetti, Sabboontota, Qabsaa’ota fi Hayyoota keenya kaan ajjeesaa; kaan immoo mana hidhaatti guuraa; kana birallee darbanii siridhaa biyyi keessanii mitii asii deemaa yoo nuun jedhan salphinni kana caalu jiraa? Durriyyee fi warri eenyummaan ishii kan hin beekamne walitti dhuftee, handhuura Oromiyaa magaalaa guddoo teenya Finfinnee keessatti nutti dhaadachuu bira darbanii, magaalaa kana keessaa Oromoon bahu qaba jechuun isaanii nuuf qaanii guddaa dha.
Jeneraal Waaqoo Guutuu, gabrummaa hiddaan buqqifna; yoo dadhabne ijoollee ittiguddifna jedhanii dhaamsa nuuf dhiisanii; kunoo dhalootni gabrummaa hiddaan buqqisu yeroo uumaman keessatti, Nafxanyootni bara 1991 awwaalaman sun har’a bool’a keessaa ol jedhanii; humna isaanii cimsuudhaan, sanyii Oromoo lafarraa duguuguuf murteeffatanii jiru. Waan murteeffatan sana hojiidhaan agarsiisaas jiru. Filannoon amma uummatni Oromoo qabu yookaan diinota kana yeroo xumuraatiif ofirraa mancaasee biyya isaa walaba taate ijaarratee, nagaan jiraachuu yookaan akka sabaattuu biyyattii tana keessaa dhabamuuf deemuu dha. Amma murtiin uummatuma Oromoo harka jira. Qabsoon amma boqonnaa haaraa keessa galte tun yoomiyyuu caalaa wareegama hanga kana hin jedhamne nu kaffalchiisuuf deemti. Filannooni jiru garuu, wareegama barbaachisaa ta’e kamuu kaffaluudhaan gabrummaa Oromoorratti fe’ame kana xumuruu dha.
Haa ta’u malee, ammas akkuma yeroo dabree, wareegama ittikaffallee, injifannoon keenya akka hin butamne, kaayyoo cululuqaa ta’e fi galii murtaa’aa ta’e tokko lafa kaawwannee, kanaan deemuun murteessaa dha. Karoora fuulduree (roadmap) ifa ta’e lafa kaawwachuun yeroon isaa amma. Kaayyoon qabsoo keenyaa sirna Nafxanyaa nama-nyaataa kana hiddaan buqqisanii achi darbuu yoo ta’u; galiin qabsoo kanaa immoo asii fi achi osoo hin jenne “Oromiyaa walaba taate ijaaruu” dha. Yoo kuun walabummaa Oromiyaatiif wareegamu, kuun immoo Impaayara tana diimookraatessina kan jedhan yoo ta’e, lamuu haala badaa kana keessaa bahuu hin dandeenyu. Walabummaa Oromiyaa mirkaneessuun, sadarkaa darkaadhaan ittideemamullee, kun galii keenya isa waloo fi kan xumuraa akka ta’u irratti waliigaluu qabna. Yoo kuni hin taane, ammas diinaaf qaawwa uumuu fi balbala banuu ta’a.
Dhumarratti, qabsoon Qeerroodhaan yeroo ammaa tooftaalee adda addaatiin gaggeeffamaa jiru kun karaa tokko qofaadhaan ta’uu hin qabu. Isa kana bukkeetti WBO humneessuu fi ciminaan ijaaruun har’aaf qofa osoo hin taane abdii egereellee ta’uu danada’a. Loltootni bilisa-baastotni har’aa, WBOn eegdota Oromiyaa egeree ti. Asirratti wanti hubatamuu qabu, qabsoon hidhannoo hangam barbaachisaa akka ta’ee fi waraana cimaa qabaachuun hangam akka nama kabachiisu Tigraayirraa barachuun ni danda’ama jedheen aman. Qabsoon boqonnaa haaraa fi isa xumuraarra geese tun galii ifa ta’e tokkorratti hundooftee, injifannoo galmeessuu qabdi. Yoo kana hin taane, bara baraan booyaa jiraachuun hafee, jiraachuumti keenyaa iyyuu gaafii keessa gala jechuu dha. Wareegama ilmaan isaatiin uummatni Oromoo akka injifatu shakkiin hin jiru.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaatti.


text:
Maqaan Ganamaa Kutaalee Magaalaa Finfinnee 130 Kinooti!
1. FINFINNEE – Addis Ababa 2. AGAMSA – Markaatoo 3. BADDAA EJERSAA – Ras Kaasaa Sefer 4. BAAROO KORMAA – Xuqur Anbassaa 5. BIRBIRSA GOOROO – Piassa 6.Caffee Araaraa -sidist kiiloo 7. CAFFEE aannanii – Meksiikoo 8. CALCALLI – Saar-bet 9. DAALATTII – 4-kiiloo 10. DILDILA ADURREE – Inxooxxoo 11. GARBII – Senga-taraa 12. GOLBOO – Ceerqoos 13. GULALLEE BADHAASOO – Qeeraa 14. HURUFA BOOMBII – Jaan-Meedaa 15. QARSAA – Kaasaanchis 16. ADOOLAA – Kibre-Mengist 17. BULEE HORAA – Hagere Maariyaam 18. EJEREE – Addisaalem 19. ROOBAA – Nifaas Silk 20. ADAAMAA – Naaziret 21. CIROO – Asebe Teferi 2.BISHOOFTUU – Debre zeeyit 23.BOTEE-Maqii 24.BAATUU-Ziwaay 25.Amboo-Hagerehiwoot 26.Sabbataa-Alamganaa 27.Hoolotaa-Gannat 28.Walisoo-Gihoon 29.Tulluu eegduu-Menagesha 30.Haroo sabbuu-Alem teferi 31.Roobee-Goobbaa 32.Lammii-Lamii 33.Birbirsa-Georgis Church 34.Dhekkaa-Yeka 35.Dhooqa booraa-22 mazoria 36.Doobbii-Qacanee 37.Laga harree-Laga haar 39.Dabbassoo-mashalookiyaa 40.Haroomaayyaa-Alemaya 41.Bakkanniisaa-Mekanisa 42.Bookee-Bethel 43.Qarree Gowwaa-Gohatsion 44.Haxaa
ii-Axaayyee 45.Abbaa Guuguu-Aarbaa guuguu 46.Dirree Dhoaa-Dire dawa 47.Karaa Maraa-Kaarra Maarraa 48.Sa
a Gurree-Saaguree 49.Naqaadallaa-Maqdela 50.Melka jaldu-Melka Jebdu 51.Naqqamtee-Lekemte 52.Karaa Qoree-Karaa Qorree 53.Illuu Abbaa Booraa-illuubaaboor 54.Oboraa-Waabaraa 55.Dhedheertuu-Dertu 56.Yaaa bal
oo-Yabello 57.Qolan Koomii-Welenkomi 58.Hara Dambal-Zway 59.Cuqqaalaa-Ziqualla 60.Mataaharaa-Metehara 61.Arsii-Aruusii 62.Bishaan Diimaa-Bisdiimoo 64.Qoqaa-Koqa 65.Mandayyoo-Fasil Awuraja 66.Bishaan Dhinsaa-Yilman Dinsa 67.Haqaaqi-Akaki 68.Irreensaa-Gudeellaa 69.Shaamboo-Shaambuu 70.Ilaalibalaa-Lalibela 71.Fincaaaa-Finca 72.Abboomsaa-Tinsa
e birihan 73.Hora-Filwuha 74.Hawaas-Awash 75.Qaalluu-Kality 76.Laga Qamalee-H/Gior5gis Dildiy 77.Wal-arga-Wellega 78.Tulluu Daalattii-Tiliku Betemengist 79.Addababaii-Adebabay 80.Qilee-Asko 81.Suluula Garbii- T/Haimanot 82.Awwaaroo-Aware 83.Adaamii-Rufael 84.Sheik Hojole/Didiimtuu-Shegole 85.Waddeessa-Chercher Godana 86.Tulluu Ejersaa-Hanna Mariam 87.Lumee-St.Joseph 88.Labuu-Siga meda/Tatek 89.Laaftoo Tumtuu-Buna Board 90.Tulluu Dheertuu-Gofa Betemengist 91.Tulluu Heexoo-Buufata Poolisii Jahaffaa 92.Laalii-Intoto Mariam 93.Burqaa Ejersaa-Faransay Imbassy 94.Caffee Muudaa-Lideta 95.Dhakaa Araaraa-sherathon & Hilton area 96.Dolloo Buddeenaa-Gotera,Wello sefer & 97.Dhummuugaa-Ginfille 98.Fiichee-Xalian mishig 99.Golbaa-Addis ketema 100.Hadaa-Tele,Garaj,Cerkos Betekiristan 101.Harawa-kaca Fabirika 102.Harbuu-Gurd Shola 103.Harbuu Irreessaa-Ras Hailu Sefer 104.Hulluuqa Kormaa-Istifanos 105.Jaajaa-Bihere Tsige 106.karaa Qorxii-Belay zeleke Qilxu straight 107.Burqaa Qorichaa-Yeka Michael,Around Kebena river 108.Hurufa Raaree-Around Bus Station 109.Keelloo Masqalaa-Around 4-Kilo Campus & Betekiristan area 110.Riqicha Alloo-Engliz & Russia Embassy 111.Caancoo/Arsii-Debre Selam 112.Bulikaa-Bulga 113.Collee-Debre Sina 114.Dheedheeraa-Dadar 114.Erar-Yarar 115.Gaara sibiiluu-Minilik Gibbii 116.Hankoober-Ankober 117.Goodaa Boombii-Tatek Defer 118.Bubbee-Yirga Dejen 119.Ganda Aliyyuu-Gandaliyyuu 120.Haadha Adii-Adaadii 121.Walda`a-Woldiya 122.Madaaroo-Ayertena 123.Kuukkuu-Hagere Marian 124.Jajjuu-Yejjuu 124.Tulluu Diimtuu-Bahita Gebriel 125.Tulluu Maraa- Tulluu Amaaraa 126.Wacaalii-Wucaalee 127.Waabee Shabal-Waabee Shebele 128.Malkaa Abbooshee-Baambiis 129.Mandooyyee-Baalee-Faasiil 130.Xarroo-Atana Tera


text:
Ragaalee: PPn ABO dadhabsiisuuf deeggarsa guddaa murnoota jilbeeffattootaaf kennaa jirti; ragaaleen keenya kunoo ti!
1. Hogganoota ABO ejjannoo jabaa qaban dursanii hidhuu (Jaal Abdii Raggaasaa, Jaal Mikaa’el Booran)
2. HD ABO akka manatti ugguraman dursamee godhamuu
3. Bilbilli HD ABO akka jalaa cufamu taasifamuu
4. Hogganoota ABO mirga wabii argatan humna tikaa waliin ta’uun akka hin baaneef oliyyannoo irratti gaafachuu
5. ABOn otuu dhiibbaa mootummaan irratti gocha ajiru ofirara qolachaa jiruu, humna mootumaman deegagramanii ibsaa fi labsa hundee hin qabne baasuu
6. Miidiyaan mootummaa ibsa seeraan alaa san guutummaatti dabarsuu fi daran hafarsuu
7. Dinagdeen guddaan karaa namoota dhuunfaa murnoota PPf jalbeefaftaniif kennamuu dha.
Gochaan badaa kun garuu ummata Oromos ta’ee, qabsoo Oromoo daran ni jabeessa.
ABOn yoomillee ni injifata!
“Shaneen Gumii Hayyu Duree hojiirraa kaasuuf aangoo hin qabu”
Ibsa guyyaa kaleessaa gartuun ABO diiguuf mootummaarraa dirqama fudhatee deemu ‘Hayyu Duree ABO uggurreerra’ jedhanii kennan ilaalchisuun BBC News Afaan Oromoo waliin gaaffiifi deebii kan taasisan Jaal Firaa’ol Jaallataa/Mohaammad Raggaasaa “Shaneen Gumii Hayyu Duree ABO hojiirraa kaasuuf aangoo hin qabu” jedhan.
Bakka bu’ummaadhaan dubbi himaa ABO ta’anii hojjechaa kan jiran Jaal Mohaammad Raggaasaa “ibsi kenname kan ABO bakka bu’u miti, namoonni ibsa kennan kunniin hojii dhaabaarraa dhorkamanii maqaa ABOtiin ibsa isaan kennan ABO bakka hin bu’u” jedhan.
“Uummanni Oromoo kan beekuu qabu, Addi Bilisummaa Oromoo kaayyoo haqaafi gaachana qabsoo Oromooti malee nam-tokkee ykn garee muraasa miti; kanaafis sabni keenya kaayyoo ABO qabatee akka deemu dhaammanna” jedhan.
Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Ibsa Ejjennoo Qeerroo fi Qarree bilisummaa Oromoo Amboo irraa !!
Toftaan dulloomaa plaan B opdo pp sirni nafxanyaa ammas qabsoo qeerroon ni fashala’aa.Opdon bakka hundatti jibbamtee waan qabatu dhabde jirtu ijibaata dhumaa ABO fi KFO diiguuf yaalaa jirti.
ABO’N shira ganticha Abiy fi opdo pp’n hin diigamu. Kaayyoon ABO dhiiga keenya keessa jira malee gantoota galma waadaa haarsaa lubbuu,Lafee fi dhiiga qabsaa’oota oromoo kumootaa itti wareegamee as gahe warra qarshiitti gurguratan Garee Araarsoo Biqilaa harka hin jiru. Hooggansa ABO haqaan hojjetan hiisisaa. Qeerroo fi deeggartoota ABO hidhaatti guursisaa. Gantootaa fi Hattoota maqaaf ABO keessa jiran qarshiin bitanii uummata oromoo opdo pp sirna nafxanyaa jalatti galchuun abdan galma hin gahu..Awwuu danda’uu malee ammuma opdo pp,ABO tokkoome fi PBO ti.UUMMATA OROMOO DAMMAQEE DIINAA FI FIRA adda baafatee biyya keessaa fi alaa tokkummaan bilisummaa fi walbummaaf Falmaa jiru jalaa sobaa fi shiraan goyyoomsuun duubatti deebisuun hin danda’amu.
kayyoon Waadaa jaallan qabsoo bilisummaa oromoof jecha wareegaman gantootaa fi shiftoota opdo pp waliin shira xaxxuun karaatti hin hafu. Qeerroo fi qarree oromiyaa miliyoonotaan itti fufa.Bilisummaa fi walabummaan oromoo qabsoo keenyaan galmaan ni geenya Gareen shira kayyoo Opdo pp Abiy xaxaa jiruun ABO diiguuf gullaleetti naqamee jirus qabsoo qeerroon haaxaa’amee achi keessaa akka bahu abdii qabna.
Gareen gantootaa kunis oromiyaa keessatti akka hin sochoone qeerroon dura goree barbadeessuu qaba.
ABOn dhaaba keenya.(Jaal Daawud Ibsaan durfama).
KFOn Dhaaba keenya.(Prof Maraaraan durfama).
ABO + KFO + WBO + qeerroo/qarree/ = Bilisummaa fi Walabummaa qofa.
kan biraa hin beeknu.
kanuma
“Osoo Handaaqqoon si’a lama hin iyyiin yeroo sadii na ganta” jedhe Iyyesuus Peexiroosiin!
Yehuudaan inni Yesuusitti baayyee dhiyaatu sunis Qarshii 30n dabarsee yesuusiin kenne! Boodarra Yihuudaan Gaabbiin of ajjeese!
Waliif irree taana. Warra oromummaan maal akka ta’e galeef WBOtti makama!!


text:
Obbo Dhaqqaboo Waariyoo, Yeroo 44ffaaf mana hidhaa seenan!
Hunda caalaa kan nama madeessu garuu, Kan waayee bilisoomu Oromoo lallabus, kan warra qabsoo kana keessatti wareegama Hadhooftuu umrii guutu baasan hidhus qaamuma tokko ta’uu isaati.
OPDOn waggoottan 28 darban, TPLF waliin tahuun Oromoo hidhaa, ajjeesaa fi buqqisaa turte, hardhas sanumatti jirti.
Afaan biraanimmoo warra garaaf bulan of jala hiriirsun “Oromoon bilisoomera!” nuun jetti!
Dhugaan turtus ni galti, Oromoonis haqa kana ni Tura malee ni hubata!


text:
Qabsoon Bilisummaa Oromoo eessaa ka’ee garamitti deemaa jira?
– Qormaatota kaleessaa, kan har’aa fi kan boruu –
Berhanu Hundee, Watabajjii 4, 2018
Kutaa Kudhasaglaffaa
Barreeffama kutaa dabree keessatti mootummaa wajjin mariitti dhiyaachuu dura jaarmayootni Oromoo waliin haasa’uu fi gaafii Oromoorratti ejjannoo tokko qabaachuu akka qaban; akksaumas mariin Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) fi jaarmayoota bilisummaa Oromiyaa hundaa hin dabalanne bu’aa fiduu akka hin dandeenye ibsuu yaaleen ture. Barreeffama kutaa kanaa keessattis dhimmuma kana keessaa osoo hin bahin waan tokko tokko kaasuun barbaada.
Hanga gaafiin biyyoolessaa Oromoo deebii argatutti, Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) hiikkachiisuun QBO awwaaluu ta’a
Namni tokko waan tokkoof lubbuu takkittii dabarsee kan kennu dirqamee ti malee lubbuun namaa yoo takka baate waan hin deebineef kuni qoosaa miti. Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBOn) abbuuma fedheenuu haa hogganamu; jaarmayaa kamiinuu ajajni haa kennamuuf, wanti inni qawwee baatee gaara fi bosona Oromiyaa keessatti wareegamuuf waan tokko qofaafi. Innis bilisummaa Oromoo argamasiisuufi. Bilisummaan Oromoo immoo warra bilisummaa kana jaalatanii fi hawwanis ta’ee warra isa kana hin feeneefillee waliqixa dha. Yoo sabni Oromoo bilisummaa argate kan gabrummaa keessatti hafu hin jiru. Kanaafuu, jaalatamus jibbamus, fudhatamus dhiisamus, WBOn ilmaan Oromoo fi warra bilisummaa fi haqa barbaadan hundaaf wareegamaa jira.
Waayeen WBO yoo ka’u, tarii namootni garee tokko wajjin walbira qabanii laaluu malu. Kuni garuu dogongora. Wanti laalamuu qabu garee kamiinuu wajjin walqunnamtii haa qabaatu, WBOn gaachana saba Oromoo ti. Hadhooftus dhugaan kun fudhatamuu qaba. Waayee WBO waanan kaaseef sababa adda addaan qaba. Fakkeenyaaf, akka haasa’a Obboo Lammaa Magrsaarraa hubatamaa jirutti, mormitoota (akka isaan jedhanitti morkitoota) wajjin haasa’uu dura warri hidhatan akka hiikkatan akka haal dureetti waan lafa kaa’an ykn lafa kaa’uu barbaadan fakkaata. Ani akka yaada fi laalcha kiyyaatitti, waayeen hiikkachiisuu qabsaa’otaa kun lammata haal duree ta’uu hin qabu. Dogongorri bara 1992 hojjetame sun barumsa guddaa ta’uu qaba. Hidhattoota hiikkachiisuun yoo gaafii Oromoo deebisuuf gutumaa guututti irratti waliigalamee fi kunis hojiitti jijjiiramee, uummatni Oromoo bal’aan ittigammade qofaa ta’uu qaba.
WBO dhabamsiisuus ta’ee uummata Oromoo hiikkachiisuu yaaluun badii daangaa hin qabnetti nama geessuu danda’a
Dhugaan hubatamuu qabu, uummatni Oromoo kan hidhatu warra duula irratti banan ofirraa ittisuuf malee, daangaa dabree uummata biraarratti weerara banuufii miti. Kuni osoo beekamuu; uummatni keenya qayee isaarratti shiftootaan ajjeefamaa osoo jiruu; silaa warra dura hiikkachuu qaban hiikkachiisuu dhiisanii uummata nagaatiin ati qawwee kee hiikkadhuutii du’i jechuun hangam uummata Oromootiif dhimma dhabuu agarsiisa. Alagaan silaa alagaa dhaa; diinnis silaa diinaa, warrumti uummata kanarraa dhalatanuu gochaa kana dalaguun isaanii hangam garaa akka jabaatan agarsiisa. Uummata irraa dhalatan caalaa kan isaan yaaddessu tokkummaa biyyattii tanaa ti. Isaaf halkanii guyyaa dhama’u; yoo uummatni keenya akka baalaa harca’u garuu wanti tokko isaanitti hin dhaga’amu. Kuni ajaa’iba!!
WBOs taanan,akkuman dursee ibsuu yaale, jaalatee ykn araada (suusii) nama ajjeesuu qabaatee osoo hin taane, gabrummaa fi roorroo uummata Oromoorra gahaa ture fi ammas jiru taa’ee laaluu dadhabee ti. Ba’aan sabaa kun ittiulfaannaan maatii, jiruu fi jireenya isaa dhiisee bosonatti galuu filate. Hanga gaafiin Oromoo deebii argatutti manni isaatis bosona fi gaara Oromiyaa ta’a jechuu dha. WBOn akkuma maqaan isaa ibsu bilisummaa Oromootiif malee saboota fi sab-lammoota biyyattii sanaarraa rakkoo qabaatee; isaan kanas miidhuuf akka hin taane hubatamuu qaba. WBOn gaachana uummata Oromoo ta’ee, hiree murteffannaan uummata kanaas akka mirkanaa’uuf lubbuu isaa kennaa jira malee, akka ololli irratti godhamaa jirutti biyyattii tana diiguufii miti.
Maqaa qabsoo hidhannootiin jaarmayoota Oromoo jidduutti walqoqqoodinsa uumuun shira hin milkoofnee dha
Akkan hubadhutti, adeemsi DhDUO ykn bulchinsi MNO fi Mootummaa Itoophiyaa warra qabsoo hidhannoo ala karaa nagaatiin hojjenna jedhanii fi warra qabsoo hidhannoo gaggeessan jidduutti gaara guddaa uumuu barbaada. Kana qofaan hin dhiisan; warra karaa nagaatiin qabsoofna jedhan ofitti qabanii; kan hafan kophaatti baasanii shiraan yookanis immoo humnaan (waraanaan) rukutanii dhabamsiisuuf waan deeman natti fakkaata. Akkuman dursee tuquu yaale, haasa’a Obboo Lammaarraa wanti hubatamu kan biraa tokko, warra karaa isaan barbaadan sana deemuu hin feene fi siyaasaa isaanii sana hin hordofne akka yaada dulloomaa fi yeroon irraa dabree tokkotti waan laalan fakkaata. Kanaafuu, isin achuma jirtanii; bu’aan isin fiddanis hinjiru; nutu isin bilisoomse jedhanii dhaadatu.
Obboo Lammaa Magarsaas ta’e MM Dr Abiyyi wanti isaan dagatan tokko, isaanuu kan sadarkaa kanaan isaan gahe, qabsoo hadhooftuu Sabboontotni Oromoo meeqa itti wareegamani dha. Wanti hin danda’amne lafa kanarra hin jiru waan ta’eef, qabsoo hadhooftuun tun immoo ittifuftee saba Oromoos gutumaa guutuutti bilisa baasuu akka dandeesu hubachuu qabu. Yoo dhuguma uummata kanaaf kan yaadan ta’e; yoo dhuguma uummata irraadhalatan kanaaf kan quuqaman ta’e; yoo dhugumatti gaafii Oromootiif deebiin akka argamu kan barbaadan ta’e; yoo dhugumatti nagaa fi tasgabbii biyyattii tanaafillee kan yaadan ta’e; yoo tokkummaa biyyattii tanaas jiraachisuu barbaadan, dura gaafii Oromoo deebisuuf isa kana ajandaa hangafa godhanii, jaarmayoota Oromoo hunda wajjinuu haal duree tokko malee walqixxummaadhaan marii godhuu qabu. Yoo kuni hin taane garuu jeequmsisi ittuma fufa; kan bu’aa argatus hin jiru. Wayyaanee qofaatu bayyanatee aangootti deebi’uuf carraa argata.
Dhimma biraatiin hanga walitti deebinutti nagaan turaa!
Ulfaadhaa!


text:
Addi Bilisummaa Oromoo ibsa dheengadda baaseen geggeessitootni fi miseensotni isaa humnoota tikaa mootummaatiin hidhamaa jiran, jedhee jira. Waa'ee geggeessitootaa fi miseensota ABO hidhaman jedhamanii Raayyaa Ittisa Biyyaa, Koomishinii Poolisii Fedaraalaa fi ka Finfinnee irraa qulqulleeffachuuf yaaliin haga ammaatti goone hin milkoofne.
Mootummaan Itiyoophiyaa ibsa torban darbe baaseen garuu namoota hidhataniis tahe osoo hin hidhatiin socho'an 835 to'annoo jala oolche, jechuun isaa ni yaadatama. Gabaasaa Naakor Malkaa Naqamte irraa erge caqasaa.


text:
Qeeyroo Mudde 19,2015 Sochii warraaqsaa Biyyaalessaa Oromiyaa gaggeeffamaa jiru keessatti ga’ee qabduu jedhamuun ilmaan Oromoo kan Hayyootni Jaalaalaa fi Kabaja uummata Oromoo qaban keessatti argaman …Read More »
Warraaqsa Bilisummaa Qindeessitan Sababaa Jedhuun Sabboontoti Oromoo Heddumminaan Hidhamaa Jiru.
Milishooti Gandaa Bakka Adda Addaatti FDG Deggeruun Muldhate. (QEERROO) Mootummaan Wayyaanee FDG dura dhaabbachuuf, uummata Oromoo hidhuu araada godhatee itti fufuun isaa beekame. Filannoon mootummaa …Read More »
Hamma hin jirree bookkisa dullacha
Gidduu kana gara Awaasaa kanaa dullachi Tigree adeemsa seenaa hin hubannee fakkaatu tokko Oromoon isuma Yohaannis arraba irraa cire sana se’ee farra Oromummaan yoo bookkisu …Read More »
Gootonni Dargaggoonni Oromoo Jimmaa Warraaqasa Bilisummaa Finiinsuun Diddaa Kaasan,Poolisoonni Oromiyaas FDG Tumsan
Waldorgommii Ispoortii Akka Oromiyaatti Magaalaa Jimmaa irratti gaggeeffamaa jiruun wal qabatee Guyyaa hardhaa Magaalaan Jimmaa Wallee Warraaqsaa FDGf uummata qopheessuun dhuunfatamte .Poolisootni Oromiyaas sochii …Read More »


text:
Iyyasuusi fi Haadha Isaa Waaqeffachuun Sirriidhaa?-Kutaa 2
Iyyasuus (nageenyi isarratti haa jiraatu) “Ani Gooftaadha na waaqefadhaa” akka hin jenne hundi keenyaa ni beekna. Dhugumatti ergaan isaa guddaan: “Rabbii Gooftaa kiyyaa fi Gooftaan keessan ta’e gabbaraa (waaqefadhaa), Isaan ala wanta biraa hin waaqeffatinaa” kan jedhu ture. Tarii namni kana yommuu dhagayuu, namoonni maal ta’aniitin “Iyyasuus gooftadha” jechuun waaqefatu ree? jechuun gaafachuu danda’a. Gaafi isaa kanaaf deebii karaa adda addaattin kennuun ni danda’ama. Garuu isaan keessaa inni ijoon: osoo sirritti itti hin xinxallin namoota yeroo duri wanta Iyyasuus hin jenne jedhan hordofuudha. Kanaafi, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa akkana jedha:
“Jedhi, “Yaa warra kitaabaa! Amantii keessan keessatti dhugaan ala daangaa hin darbinaa. Fedhii ummata duraan jallatanii darbanii, namoota heddus jallisanii fi karaa qajeelaa irraa jallatanii hin hordofinaa.” Suuratu Al-Maa’idah 5:77
Kuni Kiristaanotaaf gorsaa guddaadha. Dhugumatti, Iyyasuus gooftaa akka hin taanee ragaalee fi mallattooleedhaan ifa ta’ee jira. Kana booda namni sammuu qulqulluu qabu, “Iyyasuus gooftaa erga hin taane, Kiristaanonni eessaa fidanii gooftaa jedhan ree?” jechuun gaafata. Aayan armaan olii deebii gahaa isaaf kenniti. Iyyasuus gooftaadha ykn ilma gooftaati kan jedhe namoota duraan fedhii qullaa hordofaniidha. Akkuma macaafni qulqulluun mirkaneessu yeroo jalqabaatiif Iyyasuus ilma waaqayyooti kan jedhe nama Phaawulos jedhamuudha.
Namni kuni amanti Kiristaanaa jallisuu keessatti gahee ol’aanaa kan taphateedha. Phaawulos nama Yahuudi ture. Maqaan isaa “Saa’ol” jedhamaa ture. Inni Iyyasuusin hin argine. Yeroo Iyyasuus gara diinii (amantii) Rabbiitti namoota waamu fi isaan gammachisus hin dhageenye. Yeroo isaa jalqabaa irratti, Phaawulos Kiristaanota Iyyasuusin hordofanitti namoota diina ta’an gurguddaa keessaa tokko ture. Inumaa, isaan adabaa fi garmalee rakkisaa ture. Erga Rabbiin Olta’aan Iyyasuusin gara samii ol fuudhee booda Phaawulos tasa gara Kiristaanummaaa seenu isaa labse. Erga itti seenee booda oduu addaa odeessu jalqabe. Yeroo gara Damasqoo deemu ifni akka isa marsee fi gooftaan samii irraa akka itti lallabee ni dubbata. Ergasii gara mana sagadaa deemun “Iyyasuus ilma waaqayyooti” jechuun namoota itti waamu jalqabe. Yeroo san irraa eegale, amantin sobaa kuni Kiristaanota keessa babal’ate. (Ragaaf ilaali Macaafa qulqullu: “Hojii Ergamtootaa Boqonnaa sagal, lakkoofsa 1-6 fi 19-21, Hojii Ergamtootaa Boqonnaa 22, Lakkoofsa 3-11)
Iyyasuus gooftaadha ykn silaase keessaa tokko kan jedhes namoota fedhii qullaa hordofaniidha. Dhimma Iyyasuus ilaalchisee wanta jechuu fi amanuu qaban mari’achuuf yeroo adda addaa keessatti wal gahanii jiru. Wal gahii kanniin keessaa ijoo kan ta’an mee haa eerru:
Wal gahii Tokkoffaa Nikaya (First Council of Nicaea)– Wal gahin kuni ajaja mootii sanama (idol) waaqefatu maqaan isaa Konistantayn jedhamuun bara 325 tti adeemsifame. Konistantayn mootii Impaayara Roomaa ture. Kiristaanummaa fudhachuu isaa erga labsee booda, Kiristaanonni amanti tokko irratti akka wali galaniif bakka adda addaa irraa qeeysota walitti qabe. Namoonni wal gahii kana irratti argaman bakka sadiitti qoodaman:
1ffaa-Warra Rabbiin tokkichoomsanii fi “Iyyasuus gooftaa miti” jechuun mormaniidha. Garee kana nama Ariyos jedhamutu hoggana.
2ffaan-Warra Iyyasuus yeroo hundaa abbaa waliin jiraatadha jedhaniidha. Namni ilaalcha kana deeggaru Paappasi Aleksander jedhamuudha. Akkasumas, namni Asanasiyus (Athanasius) jedhamuus isa waliin ture.
3ffaa-Warra wal gahan keessaa gariin isaanii ilaalcha armaan olii lamaan walitti araarsu barbaadan. Isaan keessaa nama Awsiyoos jedhamuudha. Ni jedhe, “Masiih dhabama irraa hin uumamne. Kana irra, abbaa irraa dhalate.”
Ilaalchi kuni ilaalcha garee lammataa irraa garagaraa miti. Mootiin Konistantayn ilaalcha kanatti dabe. Ilaalcha kana qeeysonni 318 ni deeggaran. Kanneen hafan immoo Ariyosin deeggarun ilaalcha kana ni faallessan. Sababa kanaaf Ariyosi fi deeggartonni isaa ni ari’aman. Kanaafu, qeeysonii 318 wal gahii Nikaya irratti murtoo baay’ee baasan. Isaan keessaa inni ijoon Iyyasuus waaqayyoo akka ta’e labsuudha.[1]
Hafuurri qulqulluun (Manfas quddus) silaasse keessaa tokko ta’uu wal gahii kana irratti hin tuqamne. Kana irra, wali gahiin kuni wal dhabbii isaanii ‘ilmaa fi abbaa’ jedhu ilaalchise furu ture. Hafuurri qulqulluun silaase keessaa tokko kan jedhame yeroo wal gahii Konistantipol (Council of Constantinople) bara 360 keessa adeemsifameedha.[2]
Phaawulos ergaa isaa keessatti yeroo garii Iyyasuus nama akka ta’e dubbata, yeroo biroo immoo waaqayyoo akka ta’e dubbata.[3] Phaawulos wal gahii kanaan dura ture.
Akkuma barreefama armaan olii irraa hubannu, “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftati.” Kan jedhe Phaawulos, qeeysotaa fi mootii Rooma Konistantayn dha. Akkuma Qur’aanni nutti himu namoonni kunniin fedhii qullaa ofii hordofuun amanti sobaa kana kaa’an. Kanaafi Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa aayah armaan olii keessatti ni jedha: Fedhii ummata duraan jallatanii darbanii, namoota heddus jallisanii fi karaa qajeelaa irraa jallatanii hin hordofinaa.”
Hanga Qur’aanni bu’uutti namoonni duraani kan akka Phaawulos, Aleksander, Asanasiyus fi kanneen biroo “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaa ykn sillaase keessaa tokko.” jedhan namoota meeqaa meeqa jallisanii! Dhugumatti namoota baay’ee jallisanii jiru. Ofillee haqa irraa jallatanii namoota biroos jallisan. Haqni: “Rabbiin tokkicha, ilma hin qabu. Kan gabbaramu qabu Isa qofa. Iyyasuus ergamaa qofa. Gooftaa ykn ilma gooftaati miti.” Namoonni kunniin fedhii qullaa isaanii hordofuun, “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaati ykn Rabbiin sadaffaa sadeeniti (silaase)” jedhan. Ergasii, Iyyasuusin ni waaqefatan. Haala kanaan, dhugaan ala amantii keessatti daangaa darban. Fedhiin qullaan wanta haqa faalleessuudha. Kanaafu, yaa Kiristaanota! Amantii keessan keessatti dhugaan ala daangaa hin darbinaa. Fedhii qullaa namoota isiniin duraa ofillee jallatanii namoota baay’ees jallisan hin hordofinaa. Isaan hordofuun wanta haqa faallessu hin jedhinaa. Kana jechuun “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaati ykn sillaase keessaa tokko” hin jedhinaa.
Guduunfaa
☛Iyyasuus (aleyh salaam) “Ani Gooftaadha na waaqefadhaa” hin jenne. Garuu “Iyyasuus gooftadha ykn ilma gooftaati” kan jedhe namoota isa booda dhufaniidha. Kan akka Phaawulos.
☛Sababa ergaa nama kanaatin, “Iyyasuus gooftaadha moo gooftaa miti” jedhu ilaalchisee wal dhabbii fi mormiin kiristaanota jidduutti ni uumame. Mormii fi wal dhabbi kana furuuf wal gahin bara 325tti ni adeemsifame.
☛Namoonni wal gahi kanarratti argaman: warra Rabbiin tokkichoomsan, “Iyyasuus gooftaa miti.” jedhanii fi warra “Iyyasuus abbaa waliin jiraatadha” jedhaniidha. Namoonni yaada jalqabaa deeggaran Ariyosi fi hordoftoota isaati. Namoonni yaada lammata deeggaran immoo paappasi Aleksandarii fi mootii Roomaa Konstantiyinidha.
☛Xumura wal gahii irratti: Ariyos fi hordoftoonni isaa “Iyyasuus goofta miti” waan jedhaniif ni ari’aman. Ergasii, Iyyasuus gooftadha ykn ilma waaqeyyooti yaanni jedhu mirkanaa’e labsame.
☛ Akkuma asirraa hubannu: Iyyasuus gooftadha ykn ilma waaqayyoti kan jedhe Iyyasuus osoo hin ta’in, namoota isa booda dhufan kan fedhii qullaa hordofaniidha. Kanaafi, yaanni “Iyyasuus gooftaadha ykn ilma gooftaati” jedhu yaada wal faallessuu fi walitti bu’uudha. Fedhiin qullaan walitti kan bu’uu fi nama jallisuu waan ta’ef, namni sammuu qulqullu qabu yaanni kuni soba akka ta’e takkamaan beeka.
☛Kanaafu, namni wanta namoonni darban lafa ka’aniin gowwoomu hin qabu. Ta’uu baannan, namoota durii ofillee jallatanii namoota biroos jallisan yoo hordofe, adabbii fi dallansuu Rabbiitiif of saaxila. Sababni isaas, Rabbiin ala wanta biraa waaqefachun yakkaa guddaa Rabbiin hin araaramnedha.
Kitaabban wabii:
[1] Juhuud ulamaa’il Muslimiin fii raddi ala nasaaraa fii qarni raabi’a ashar hijriyy-fuula 339-340, (Size 20.3MB)
https://en.wikipedia.org/wiki/First_Council_of_Nicaea[2]
https://en.wikipedia.org/wiki/First_Council_of_Nicaea
[3] Juhuud ulamaa’il Muslimiin fii raddi ala nasaaraa fii qarni raabi’a ashar hijriyy-fuula 383


text:
Taphoonni torbaan kana biyya Ingiliizitti geggeefaman taphhoota FA Cup dha. Taphoota FA Cup kana irratti hundi hinmoo’anne, hundis qabxii gahaa hinarganne. Kanniin injifatan, marsaa itti aanutti tankaarfatan keessaa Arsenaal isa tokko. Arsenaal tapha Braayton woliin geggeesse 3 – 2n moo’atee baheera. Moo’achuun kuni Arsenaal akka gara marsaa itti aanuutti ce’u isa dandeessise. Arsenal gara marsaa itti aanuutti darbuudhaan daran gara waancaa FA Cup kaasuutti kalaayeera. Arsenaal taphoota 3 wolitti aansee moo’achuu danda’eera. Injifannoon kunniin mooraa Arsenaal keessatti tasgabbiifi ufitti amanuun cimaafi daran ijaaramaa akka dhufuuf haala mijeesseera.
Tapha torbaan kanaa irratt qabxii gataan guddichi Manchastar Siitiidha. Siitiin tapaha FA Cup kana irratti garee Midilisbooroon 2 – 0n moo’atame. Injifatamuun Siitii hineeggamne ture. Garuu hadhooftus, Siitiin goolii 2 liqimsee wolmorkii FA Cup kana irratti. Golliin Booroo lamaan Manchastar Siitiin woldorgommii FA Cupn ala taasisteerti.
Bara kana kilboonni gurguddoon Premier League kanneen akka Cheelsii, Saawuzhamton, Siitii yeroodhaan FA Cup irraa geggeeffamaniiru. Manchastar Yunaayitid irra deebi’ee taphachuf dirqameera. Dabruufi kufuu Yunaayitid beekuuf hanga tapha itti aanuutti eeguun dirqama.


text:
Taphoota gareelee adda addaa biyyoota Awurooppaa jiddutti ta’een kanneen ni injifatan jechuun eeggaman injifatan, garuu wonti hineeggamne tokko tokko hin uumamne jechuun hindanda’amu. Taphni qalbii guutuun eeggamee fi hordofame isa Arsenaal Imraatis irratti Brushiyaaa Dortimund woliin geggeesse ture. Arsenaal tapha kana 2 – 0 injifachuudhaan qabxii 10 (sadrkaa 2ffaa) argachuu danda’eera. Liivarpool tapha dirree isaan alatti godheen 2 – 2 bayuu danda’us, ammas waa’een gara marsaa ittii aanuutti dabruu isaa akkuma rarra’etti jira. Tapha har’aa injifachuu dhabuun hiree bareedaa marsaa itti aanuutti dabruu qabu guddaa ufdhabsiiseera. Dabraa moo hindabruu Liivarpool beekuuf tapha itti aanu eeguun dirqama, isaafi nu irrattis.
Taphoota gama birootti geggeeffameen Riyaal Maadriid rikoordii haarawa galmeessise- tapha 15 wolitti aansee injifachuun garee kanaaf rikoordii haarawa. Riyaal Maadriid goolii Ronaaldoon galcheen 1 – 0 Baazel injifatee dirree gadi lakkise. Garee biyya Ispeen kan ta’e Atleetikoo Maadriid 4 – 0 Olompiyaakoos injifate.
Worroota torbaan kana milkaayan keessaa Juveentus isa tokko. Juveen ‘jaartiin dullattiin’ gara Swiidiniitti balali’tee 2 – 0 garee Malmoo dhukkee irraa kaaste. Anderleekt 2 -0 Galaataasaraay rukute. Zeniit tapha dirree isaa irratti taasiseen 1 – 0 Benefikaa geggeesse.
Taphoota kaleessa irratti waan gurguddoo lamatu ta’e. Li’ooneel Messiin rikoordii goolii shaampiyoonaa Awroopaa Raawuliin qabamee ture fooyyessuu isaati, inni jalqabaa. Baarseloonaan 4 – 0 Nikoosiyaa mooyate. Gooliin 3 tan Liyoo turte. Inni lammataa, waa’ee garee Manchaster Siitii fi Cheelsiiti ilaallatu. Manchastar Siitiin goolii 3 Agu’eeroon galcheen garee cimaa Baayer Muniik irratti ol’aantummaa argachuu isaati. Taphichi kuni 3 – 2 raawwate. Cheelsiin ‘Jarreen bubbuleen’ garee Shaalkaa 5 – 0 taphaan ala godhe.
Paaris st.Jerman 3 – 1 garee Aayaaks moo’ate. Roomaan 1 – 1 garee CSKA Moskoon gargar deeme.


text:
Tafsiir Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 1.2
Caalatti ifa akka ta’uuf suuratu Al-Ankabuut irraa aayah 1-7 jiran ilaalchise wanta imaamu Ibn Al-Qayyim jedhe mee itti haa daballuu.
“Aliif Laam Miim. Sila namoonni ‘Amanne’ jechuu qofaan osoo hin qoramiin dhiifamu yaadu? Dhugumatti, warra isaanin duraas qorree jirra. Dhugumatti Rabbiin warra dhugaa beekuf jira, sobdootas beekuf jira.” Suuratu Al-Ankabuut 29:1-3
Suurah (boqonnaa) tana keessatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa nama dhugaa fi nama kijibaa, mu’minaa fi kaafira, nama Isa galateefatu, gabbaruu, fi nama Isarraa garagalu, wanta biraa gabbaruu adda baasuf uumamtoota Isaa akka qoru ni dubbate.
Haala dhumaa warra qoramaniis ni dubbate. Addunyaa keessatti hoggantoota warra qoramanii, hordoftoota isaanii, dhimma dhumaati fi gahuumsa isaanii ni dubbate. Hoggantoonni kunniin Ergamtoota.
Nama addunya tana keessatti “Amane” jedhee odeessuun “Qormaata jalaa nagaha nan baha” jechuun yaade irratti jibbuun jalqabe. Uumamtoota Isaa keessatti ogummaan (hikmaan) fi dhimmi Isaa kana ni dida. Iccitiin qormaata kanaa nama dhugaa ta’ee fi nama sobaa, mu’minaa fi kaafira addaan baasu akka ta’e ni beeksise. Rabbiin subhaanahu kuni argamuun dura ni beeka. Garuu gabroota Isaa keessa isaanii beekuu qofaan jazaa akka isaaniif hin kafallee haqummaa fi faarun Isaa ni barbaachise. Kana irra, wanti beekkamu yoo argamee fi mirkanaa’e [jazaa isaaniif kafala]. Qormaanni wanta Isa biratti beekkamaa ta’e kana kan mul’isee fi gara argamuutti kan baasedha. Kanaafu, yeroo kanatti jazaa kafaluun ni bareedaa jechuudha. (Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa gabroota qoruun dura keessa isaanii ni beeka. Garuu beekumsa kana qofaan jazaa isaaniif hin kafalu. Kana irra, erga isaan qoree booda wanta isaan irraa mul’atuun jazaa isaaniif kafala.)
“Sila warri hamtuu hojjatan Nu jalaa bahuu yaaduu? Wanti isaan murteessan waa fokkate!” Suuratu Al-Ankabuut 29:4
Ergasi Rabbiin subhaanahu nama fitnaa fi qormaata Ergamtootaa fi hordoftoota isaanii irra gahu sodaachun Rabbitti amanuu fi Ergamtoota Isaa hordofu didee irratti ni jibbe. Namni kuni iimaana fi Ergamtoota Rabbii dhugoomsu fi hordofuu irraa garagaluun fitnaa fi qormaata jalaa nagaha waan bahu isatti fakkaata. Dhugumatti, isa fuundura wanta irraa dheesse caalaa fitnaa, qormaataa fi azaaba (adabbii) guddaa fi ulfaataa ta’etu jira. (Waan amanuu fi Ergamtoota hordofuu dideef azaaba Jahannamtu isaaf jira.)
Namoonni erga Ergamtoonni isaanitti ergamanii booda dhimmoota lama jidduutti ta’u: Takkaa isaan keessaa namni tokko “Amane” jedha, takkaa immoo kana hin jedhu. Inumaa, badii hojjachuu itti fufa. Namni “Amane” jedhe, ragaan iimaana isaatii fi isarratti gadi dhaabbachu akka mirkanaa’uuf Gooftaan olta’e isa qora, ni mokkora. Iimaanni yeroo fayyaa fi badhaadhinnaa qofaa miti. Kana irra, haala qananii fi balaa keessatti iimaanni gadi dhaabbataa ta’uu qaba.
Namni hin amanne immoo Gooftaa isaa jalaa waan miliqu isatti hin fakkaatin. Kana irra, inni qabaa Rabbii keessa jira, sammuun isaa harka Isaa jira. Nama “amane” jechuun qorame caalaa balaa guddaa ta’etu isaaf jira.
Namni Rabbii fi Ergamtoota Isaatti amane, diinota Isaatii fi diinota Ergamtoota Isaatiin qoramuun waan isaaf hin hafneedha. Qormaanni kuni kan isa dhukkubsuu fi isarratti ulfaatu ta’uu danda’a. Namni Rabbii olta’aatti fi Ergamtoota Isaatti hin amanne immoo isa adabuun waan hin hafneedha. Kanaafu, laalaa ykn dhukkubbii mu’mintoota (warra amanan) irra gahee caalaa laalaa fi rakkoon dacha dachaa ta’e isarra gaha.
Nafsee amantee ykn amanuu diddee (kaafira taate) hunda irratti laalaan gahuun waan hin oolledha. Garuu mu’minni (namni dhugaan amane) addunyaa keessatti rakkoon cimaan isarra gaha. Ergasii isarraa addaan cituun mi’aan (mijaa’inni) guddaan itti aane isaaf dhufa. Kaafirri immoo jalqaba irratti mi’aa fi gammachuun isaaf argama. Ergasii gammachuun kuni addaan cituun laalaa fi rakkoon hundarra guddaan isatti dhufa. Akkuma kana haalli warra fedhii lubbuu hordofanii. Jalqaba irratti fedhii badaa kanatti ni gammadu. Ergasii hamma mi’aa argataniin laalaan cimaan itti aane isaanirra gaha. Namoonni fedhii lubbuu irraa obsan immoo jalqaba irratti wanta barbaadan waan dhabaniif ni laalatu (keessi isaanii ni gubata). Ergasii laalaa kana booda hamma fedhii badaa kana irraa obsanii fi dhiisaniin mi’aa fi gammachuun isaaniif dhufa.
Laalaa (pain) fi mi’aan (pleasure) nama hundaafu dhimma dirqama ta’eedha. Garuu garaagarummaan isaanii ammatti argamuu, addaan cituu, xiqqaa ta’uu fi boodarra dhufuu, turaa, guddaa ta’uudha. (Kana jechuun laalaa fi mi’aan (gammachuun) takkaa ammatti kan argamu, addaan cituu fi xiqqaa ta’a takkaa immoo boodarra kan dhufu, turaa fi guddaa ta’a.) Kanaafi, warri aqlii qaban (qaruuten) dhumaa fi boodde wantootaa ilaalu. Namni haala laalaan gonkumaa isa hin tuqneen laalaa jalaa nagaha nan baha jedhee yaade yaanni isaa kijiba hunda caaledha. Sababni isaas, namni uumama mi’aa fi laalaaf, gammachuu fi gaddaaf, mirqaansu fi dhiphinnaaf saaxilamuudha. Kuni jihaa (toora) lamaan ta’a:
Jihaa ijaarsa, uumamaa fi amala isaatin. Namni wantoota walitti makaman, wal darbanii fi wal falleessan kan gara hundaan wal qixxeessun hin danda’amne ykn ulfaatu irraa kan ijaarrameedha. Wantoonni isa keessa jiran kunniin tokko kan biraa irratti daangaa darba. Kanaafu, daangaa sirraawaa keessaa ni bahu. Ergasii laalan ni argama.
Jihaa ilma namaatin. Namni uumamaan namoota waliin kan jiraatudha. Adda ofii jiraachu hin danda’u. Inumaa isaan waliin malee hin jiraatu. Innis isaaniis mi’aa fi dharraa wal faallessanii fi walitti fiduun hin danda’amne qabu. Inumaa, wantoota barbaadu kana irraa waa yoo argate, wanti biraa isa jala darba. Wanta barbaadu fi fedhii isaa irratti akka namoonni isa waliin wali galan barbaada. Isaaniis kana isarraa barbaadu. Yoo isaanin wali gale hamma wanta barbaadu irraa isa jala darbeen laalaa fi rakkoon isa qunnama. Yoo isaaniin wali galuu dide immoo isa rakkisu, ni adabu, fedhii isaa dhabamsiisuuf carraaqu.
Isaaniin wali galees faallessees inni laalaa fi rakkoo keessa ta’a. Keessumaayyu, dhimmoonni inni isaaniin irratti wali galuu amanti sobaa, fedhii badaa fi hojii dhumarratti isa miidhu yoo ta’an, kanarratti isaaniin wali galuun laalaa hundarra guddaa ta’e qaba, isaan faallessuunis laalaa fida.
Sammuun, amantiin, dhiirummaa fi beekumsi laalaa lamaan keessaa hundarra cimaa fi itti fufaa kan ta’e jalaa nagaha bahuuf laalaa salphaa fi addaan citu akka filatu fi danda’u ajaju.
Laalaa azaa isaanii jalaa nagaha bahuuf namni yakkamtoota zulmii isaanii irratti gargaare, warra fedhii qullaa fi bid’aa hordofan fedhii qullaa fi bid’aa isaanii irratti isaan gargaare, warra badii fi fedhii lubbuu hordofon badii fi fedhii lubbuu isaanii irratti isaan gargaare, ammaa fi boodatti wanta irraa dheesse caalaa laalaan isaaniin wali galuu dacha dachaa ta’ee isa qunnama. Garuu yoo laalaa isaan faallessu irratti obse, isaaniin wali galuun gammachu argatu caalaa gammachuun dacha dachaa ta’e itti aane ammaa fi booddetti isaaf dhufa. Uumamtoota Isaa keessatti seerri Rabbii, hamma obsaa, taqwaa, tawakkulaa fi ikhlaasa isaatiin sadarkaa nama kanaa isaan irratti olkaasudha, isaan immoo salphisuudha. Laalaa fi adabbiin kan hin hafne erga ta’e, namootaa fi jaalala isaanii argachuuf jedhanii adabbiin namarra gahuu irra karaa Rabbiitii fi Ergamtoota Isaa hordofuu keessatti namarra gahuutu caalaa faayda qaba. (Addunyaan iddoo qormaataa waan taatef adabbii fi wanti nama dhukkubsu namarra gahuun waan hin oolledha. Kanaafu, namoota gammachisuuf jedhanii rakkoon namarra gahuu mannaa karaa Rabbii keessatti namarra gahuutu wayya.)
Yeroo laalaa fi adabbii obsii isaa dheeraa waan ta’eef, sa’aatin guyyoota, guyyoonni ji’ootaa fi waggoota yommuu ta’an, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa qormaanni kuni yeroo murtaa’a akka qabu ergasii akka addaan citu [isaanitti beeksisuun] warra qoraman ni jajjabeesse. Isa qunnamuuf yeroo murtaa’aa isaan ittiin jajjabeessu, nafsee isaanii ittiin tasgabbeessu fi karaa bahiinsaa isaaniif ittiin laaffisu ni kaa’e. Ni jedha:
“Namni qunnamti Rabbii kajeelu, dhugumatti beellamni Rabbii dhufaadha. Inni Dhagayaa, Beekadha.” Suuratu Al-Ankabuut 29:5
Gabrichi yeroo balaa kanaa, addaan citiinsa isaa, beellama Rabbiin qunnamuu fi mindaa isaaf kennu yommuu itti yaadu, wanti inni keessa jiruu isaaf salphata, baadhachuun isaaf laafa.
Ergasii nafsee isaa, sheyxaanaa fi ilma namaatti qabsaa’un malee kuni kan hin argamne waan ta’eef, namni firiin beekumsaa fi ifaajee isaa isaaf kan deebi’u, eenyullee isa waliin qooda kan hin fudhanne ta’uu yoo beeke, qabsoo fi carraaqqin isaa guutuu fi baay’ee ta’a. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Namni qabsaa’e kan inni qabsaa’u lubbuma isaatiifi. Rabbiin dhugumatti aalama hundarraa Dureessa.” Suuratu Al-Ankabuut 29:6
Akkasumas, namni faaydan obsaa, qabsoo fi danda’uu isaa kuni Rabbii olta’aa subhaanahu irratti waan deebi’u isatti hin fakkaatin. Dhugumatti, Inni aalama irraa Dureessa. Wanta isaan ajaje kan itti ajajeef isaanitti hajameeti miti. Wanta irraa dhoowwes kan irraa dhoowwe isaan irratti doy’oomufi miti. Kana irra, addunyaa fi Aakhiratti wanta faaydaa fi fooyya’insi isaa isaaniif deebi’uutti isaan ajaje. Ammas, wanta miidhaa fi rakkoon isaa isaan irratti deebi’uu irraa ni dhoowwe.
Kanaafu, firiin qormaata kanaa isaan qofaaf kan ta’uudha. Kana kaa’un nama gaarii fi badaa, dararamaa fi milkaa’aa addaan baasuutti sababa geessu akka ta’uu ogummaan (hikmaan) Isaa ni barbaachise. (Qormaanni sababa nama gaarii fi badaa, dhugaa fi kijibaa, nama milkaa’u fi kufuu addaan baasudha. Sababa qormaatatiin namoonni addaan fooyamu.) Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Hanga gaarii irraa badaa adda baasutti Rabbiin [haala] isin irra jirtan irratti mu’mintoota kan dhiisu miti.” Suuratu Aali-Imraan 3:179
Rabbiin subhaanahu Ergamtoota isaanitti erguun ajajoota, dhoowwaa fi filannoo Isaatiin isaan qore. Ergamtoota Isaatiin namni gaariin nama badaa irraa adda bahe. Kanaafu, mindaa fi adabbiin wanta beekkamaa qormaanni kuni ifa baase irratti ta’a. (Asitti wanti beekkamaan qormaatan dura wanta qalbii namaa keessatti Rabbiin qofti beekudha.)
Ergasii, namni qoramu sababa uumama isaatiin, fedhii qullaa fi dadhabbinna isaa irraa kan ka’e karaa obsaati fi qabsoo irraa maquun isaa waan hin oollef, Rabbiin subhaanahu akka kana isaaf irra darbuu fi isarraa haaqu waadaa galeef. Sababni isaas, yommuu namni kuni Rabbiitti amanee fi ajaja Isa qabate, badii isaa akka isarraa haaqu fi hojii isaa hundarra gaarii ta’een akka isaaf mindaa kafaluu rahmanni Isaa ni barbaachise.[1]
(Namni dhugaadhaan Rabbii olta’aatti yoo amane, Isaaf ajajamee fi badii gurguddaa irraa fagaate, Rabbiin subhaanahu badii isaa isarraa haaqa, hojii gaarii isaatiif mindaa guddaa isaaf kenna. Suuratu An-Nisaa keessatti akkana jedha:
“Badii gurguddaa irraa dhoowwamtan irraa yoo fagaattan, badiiwwan keessan [xixxiqaa] isin irraa haaqna, seensa kabajaas isiniif seensifna.” Suuratu An-Nisaa 4:31
Kana jechuun yaa warra amantan! Badii gurguddaa akka shirkii, haadhaa abbaa miidhuu, haqa malee nafsee ajjeessu fi kkf irraa yoo fagaattan, badii xixxiqaa sanii gadi jiran isin irraa haaqna. Seensa gaariis isin seensifna. Seensi kunis Jannata.[2])
[1] Bidaa’u Tafsiir– 2/295-298, Ibn Al-Qayyim
[2] Tafsiiru Muyassar-83