text:
Kutaa-MaayyiiII. Haala ammaa kanaan itti fufnu balaan dhufu maali?
Gufuulee qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO): Kutaa-Maayyii (kutaa-4ffaa)
Posted by Madda Walaabuu Press on 1/01/2014
Amajjii 01, 2014 | Leellisaa Bilisummaa Irraa*
Akka amma argaa jirru kanatti itti fufnu Oromoo keessattti namni wal dhagahu ni hafa. Ummata qabsoo bilisummaa bifa nuti gaggeessinuu kana keessa dabree nilkaaye keessaa hayyuu hedduutu burqa.
Jaarmaya akka keenyaa dhibdeen xaxamee horofa keessa seenee hunduu keessa bahuu dadhabee waliin horofa dhiitu kana keessatti hunduu wal qixa tahee kan wal dhagahu dhabama. Ar'a kanneen kaleessa akka hooggan biyyoolessaatti ilaallu gosa gadi bu'anii hooggana gandaa tahanii jiru. Hedduun isaanii wareegamni isaanii dagatamee salphifamanii manaa bahuu hanga dadhaban gahan.
Haala amma mul'atutti osoo hin jaalatin daran gama gandaa wal dhiibaa jirra. Tarii ar'a namoota hanga tokkoo kan gandi isaa dhagahutu jiraata. Akka kanaan bakka gahuu waan hin dandeenyeef garu boru gufuun tokko mudatuu fi sochiin qabsoo jaarmayootni adda addaa godhan kun gufatu hayyuu jedhamee kan namni tokko maatii isaa malee jala hin deemne mudachuu mala. Xiqqaatu ar'a Oromoo manguddoota gandaatiin walitti fiduu ni danda'a. Haalli kun itti fufi Oromoo miliyoona afurtamaa nama tokko tokkoon irraa deemuu mudanna. Kun ammaa waan hin taaneef nu hundi qe'ee wallaalummaan dhaalamee fi ummata diigamaa taanee hafna.Namootni hedduun dharaan kanneen umriin bubbulan yakku. Osoo dhaloota haarayaaf dabarsinee rakkoon hundi ni hafti jedhanii yaadu. Kun dhugaa tahuu mala. Haala amma jiru yoo ilaalle garuu balaan mooraa qabsoo keessatti dhoohe xiqqaa guddaa faalee jira. Namni tokko tokko Oromoo biyya alaa kana malee ummatni biyyaa nagaya qaba. Kanneen ala jiran "Kuulii" isaanii malee qabsoof homaa hin yaadanii irra dabarree biyyatti of ijaarra kan jedhanii of soban nan dhagaha. Akkuma barootaaf of sobaa jiraannetti of sobuu yoo itti fufuu barbaadne malee haalli biyya jirus kana irraa fagoo miti.
III. Kanaaf Furnaatni Maali?
Furmaatni Jiru tokko qofa. innis qabsaawota Oromoo gidduutti araara buusuu dha. Kanas godhuu kan danda'u namoota qubaan lakkaawamanii dha. Kanaaf ammoo isin caalaa namni furmaata argamsiisuu danda'u hin jiru. Akka an amma yaadutti ykn Akka natti fakkaatutti garuu karaan salphaan humnoota Oromoo hunda tokko godhuu caalu hin jiru. Akeekni keessan kun bakka gahuuf kanneen ar'a gandaan akka waan mirga Oromootti hin amanneetti yakkaman, qabsaawotni dharaan maallaqa diinaatiin kaayyoo diinaa bakkaan gahuuf deeman jedhamanii moggeeffaman hundi hooggana tokkoo fi dhaaba tokko jalatti hanga hin deebi'initti humna tahanii as bahuun ni ulfaata.
Akka carraa seenaa tahee bu'ureessitoota ABO gadi dhaaban keessa namni ar'a itti gaafatama qabsoo guddaa irra jiruu fi hojii qabsoo dhuunfaa godhate isinii fi namoota qubaan lakkaawaman tarii 5 hin caalle qofa. Jaallan babbareedoon, goototaa fi hayyoota hedduu waliin baatan wayyabni isaanii ar'a wareegamanii jiru. Hawwiin isaanii fi dhaamsi isaan yeroo wareegaman dhaammatan hundi akka hangafaatti isin harka jirti. Akka hangafaa fi hambaa jaallan kaleessa dabaranii sanatti ba'aa kana dhalootaaf dabarsuun yeroo ar'aa isin irratti kufee jira. Umriinis tahuu baatu dirqama ar'a irra jirtan irraa qabsaawota kan isin caalaa hangafu hin jiru. Hangafti, ykn manguddoon araara buusa. Wal dhabbii lammii keessatti bakka ol'aanaa kan qabu lola sana injifachuu osoo hin taane nagaa lammiin hundi irraa baratuu fi itti waartu argamsiisuu dha. Kanaaf, jaallan wareegaman, kan ar'as wareegamaaf tarree hiriiranii fi saba Oromootiif jettanii mooraa qabsoo keessatti nagaa buusuu irratti akka hojjattan isin gaafadha. Kana fiixa baasuuf, kanneen ar'a jaarmayoota Oromoo adda addaa hoogganan, manguddoota golee Oromiyaa hundaa walitti dhufan,Abbootii Amantii fi hayyoota Oromoo walitti yaamuun dhibdeen kanaaf furmaata akka barbaadan godhuu barbaachisa. Nagaan qabsaawota Oromoo hunda walitti fayyisu kan dhalatuu dandahu garuu mataa [akka nama tokoo fi qaama hooggantaniitti] keessan irraa kaatanii ir'ina dabreef itti gaafatama fudhachuun akka hunduu garaa isaa banaa godhee ir'ina isaa amanee qaama furmaata of godhu karaa banuu qabdu. Kanaaf osoo ooltanii hin bullee nagaa lammiin barbaadu kana argamsiisuu irratti akka bobbaatan isin gaafadha.
Galatoomaa!!
Subscribe to: Post Comments (Atom)


c: text/html

text:
- Hiika tokkummaa sirritti beeku dhabuu
- Faayidaa tokkummaa hubachu dhabuu
- Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan hundee isaani wal-hubachu dhabuu
- Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan fedhii qofa qabaachu fi dandeetti dhabuu
- Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan Obsa fi wal-danda’u dhabuu
- Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan wal-amanu dhabuu
- Dhiibbaa fi tooftalee qaama alaa irra irratti gageeffamu fi kkf
1.1 Tokkumma namoota dhunfaaTokkummaa haala baay’een ibsuuf yoo danda’ame iyyuu ani yaada kiyyaa gabaabinaan ibsuuf haala kanaa gadiitin qoodeen ibsuuf ni yaala.
1.2 Tokkummaa garee
1.3 Tokkummaa Sabaa
1.4 Tokkummaa Biyyaa
1.1 Tokkummaa namoota dhunfaa
- Namni kamiyyu (dhiira, Dubartii, Jaarsa, Dargageessa fi Ijoollee) fedhii fi dandeetti mataa isaani dhuunfaatti ni qabu.
- Haadha fi abbaa tokko irra yoo dhalatan iyyu garagarummaan fedhii fi dandeetti jirachuun isa hin hafu.
- Kanaafu namni kamiyyu maatii isaa keessttis ta’e hiriyoota isaa wajjin gammadee nagaan jirachuu fi gara fuula duratti tarkanfachuuf garaagarumma dhuunfaan qaban akkuma jirutti eegani kan namoota biros kabajuun tokkummaa ijaarachun waliin jiraachu fi tarkanfachu danda’a.
- Fakeenya- jireenya maatii wajjin, hiriyaa wajjin, firaa wajjin, ollaa wajjin, fi kkf ta’u danda’a
1.2 Tokkummaa garee
- Namootni dhunfaa fedhii fi dandeettii adda addaa qaban faayidaa dhuunfaa isaaniitiif carraqiin mataa iaani qofa galma isaan barbaadan kan isaan hin geesifne yoo ta’ee namoota biro wajjin galma waliini baafachuun tokkummaa garee uummachuun waliin tarkaanfachu danda’u.
- Galmi gareen tokko baafachu danda’u gamoota namootni dhuunfaan qaban hunda hin hammatu.Galmoota namootni dhuunfaan qaban keessa galmoota hanga xiqqoo ta’ani fi yeroo gabaaba ta’an qofa ta’u danda’a.Kanaafi tokkumman garee yeroo baay’ee diigamu kan danda’uuf
- Fakeenya-Waliin hojjechuu (Shariika daldalaa dhaabbatani waliin daldaluu,Waliin oomishu, waliin waldaa adda addaa dhaabbachu) kkf
1.3 Tokkummaa SabaaTokkumman sabaa tokkummaa namoota dhunfaa fi tokkummaa garee kan of-keessatti hammatu yoo ta’e iyyuu tokkummaan sabaa kan adda isa godhu qabxilee baay’ee kaasuuf ni yaala.
1ffaa:- Tokkummaan sabaa- bu’urri isaa fi hundeen isaa tokkodha. Fakeenyaaf- Hundeen saba Oromo abbaa tokko irra uumame, Innis nama Oromo jedhamu irra madda jechudha.
2ffaa:- Tokkumman sabaa -Sirna bulchinsa mataa isa ni qaba. Fakeenyaaf -Oromon Sirna bulchinsa Gadaa ni qaba.
3ffaa:- Tokkummaan sabaa -Afaan ittiin waliif galu Afaan tokko ni qaba.
- Fakeenyaaf Oromon Kaaba hanga kibbatti fi Bahaa hanga Lixatti Afaan Oromotin waliif ngala.
- Loqodaan xiqqoo garagarummaa qabaachuun hundee tokkummaa oromo diiguu hin danda’u.
- Garaagarumman loqodaa Baayina uummataa fi balina qubsumaa irra uumamuu danda’a.
- Garaagarummaan loqodaa xixiqoo jira kun immo miidha osoo hin taane faayidaa gudda akka qabu raga bahama jira.
- Fakeenya gabaaba kaasuuf-Yeroo aadaan sirbaa Oromiyaa mara irra tartiiba tartiibaan waltajjitti yoo dhiyaatan Televishini jalaa hin deemin nama jechisiisa.
- Loqodni adda addaa yeroo afaan Oromotin dhiyaatan akka Nadhii Dammaa ni mi’awaa male hin quufamu.
- Kuni immo Saba oromo qofa biratti osoo hin taane sabootaa fi sablamoota Itoophiaa keessa jirani fi Namoota Biyya alaa hunda hawwataa jira.
- Kun fuula dura irratti hojjetamnaan tuuristoota harkisuun Oromiyaaf galii guddaa akka galchuu danda’u abdii gudda ni qaba.
- Kana jechuun aadaa jireenya hawaasummaa (Wal-dirmachuu, wal-gargaaru, walii-yaaduu, wal-qubsisuu, Qabeenya kununsuu, aadaa hojii qonnaa fi horsisuu ) kkf. Fkn. Oromon aadaawwan bu’ura tan tokko ni qaba
- Oromoon aadaawwan bu’ura tah’an wal-fakkatu haa qabaatu malee baayina uummataa fi bal’ina qubsuma irra kan ka’ee garaagarumman aadaa baay’een ni jirani.Fakeenyaaf aadaa uffataa,aadaa gaddaa ibsachuu, aadaa nyaataa, aadaa fuudhaa fi heerumaa fi kkf
- Akka aadaa sirbaa keessatti ibsuuf yaaletti garaagarummaan aadaale Oromiyaa keessa jiran faayidaa gurguddo baay’ee kan qaban yoo ta’u, miidhaa tokkollee hin qabani.
- Garaagarummaan aadaa jiran kun baay’ee hawwataa fi barumsaa fi leenjii kenuun kan hin argamnedha.
- Qabeenya gurguddoo Oromiyaan qabdu keessa isa tokkoo fi galii guddaa kan argamsisanidha.
- Ciminaan irratti hojjetamnaan fuula dura baay’ina tuuristoota keessumeessu hin dandeenyetu Oromiyaa do’ataa
- Sabni tokko bu’ura irra amantaa tokko qaba.
- Fakeenyaaf –Sabni Oromo ka’umsa irra abbaa tokko irra waan uumameef amantaa Waaqefataa jedhamu qaba ture.
-
Yeroo booda garu Oromon amantaa biyoota biro irra itti dhufeen amantaa adda addaa qabaachu danda’eera. Kunis Waaqefataa, Isilaama fi Kiristaana.
- Akka seenaa irra hubachuun danda’amutti amantaan Isilamaa fi Kirstaanaa adeemsa keessa gara oromotti kan dhufe yoo ta’u, Oromon amantoota kana kan ofitti fudhataniif karaa waaqa ykn Rabbiin ittiin wal-qunnaman jedhani waan itti amananiif ture.
- Haata’u male garu qaamotni amantoota kana jalqaba irra hooganan maqaa amantoota kanaan sirna bulchinsa oromo keessa seenuun humna oromo dadhabsisaa fi diiga akka turani fi maqaa amantaatin Oromo sodachisani sirna bittaa isaani Oromo keessatti diriirfata akka turan seenaan ni ibsa.
- Sirna habashoota oromiyaa keessatti diriisu,
- Oromo lafa isaa irra buqisun irra fudhachu,
- Aadaa fi afaan Oromoo dhabamsisu,
- Meesha warana deegartoota isaanif raabsun oromoo akka ittiin doorsisani habashoota jalatti akka bitaman kan taasisa turan hanga tokko tuquun ni danda’ama
- Faayidaa fi fedhii arabootaa adeemsisuu irra kan hafe tokkummaa Oromoo egsisuuf tattaffin godhame hin jiru
- Oromotni amanticha hordofan Oromota amantaa waaqefataa fi amantaa kiristana hordofan hunda akka diinatti akka ilaalan taasisuun tokkumman Oromoo akka cabu yaali godhama ture keessatti shoora gudda taphateera.
- Kuni immo kan diinoni Oromoo tokkumma Oromoo cabsuuf yakka hojjetaa turaniif gahee mataa isaa taphateera.
- Oromoon oromummaa isaani dagatani amanticha qofa akka hordofan isaan taasiseera. Kun garu garbumma jala isaan hin hanbisne.
- Diinotin Oromoo qaawwota kanatti fayadamun gabrummaa Oromoo dheeressa jiran
- Kaayyoon amantaa dhunfaanis ta’e gareen rabbi ykn waaqayyoo wajjin wal-qunamuuf ta’u qaba.
- Yeroo hunda hoogantoota amantaa xinxalun barbaachisadha.
- Hoogantootni amantaa hedduun(baay’een) kaayyoo dhokataa fi faayida addaa namni biroon hin beekne argachaa hordoftoota amanticha eenyumma isaa dagachisa qiyaasa hin taaneen kan gageessan baayedha.
- Amantaan sabumma fi eenyumma ofi nama dagachisu hin qabu
- Amantaan aadaa fi afaan ofii dagachisu hin qabu
- Amantaan qabeenya ofii saamsisu hin qabu
- Amantaan nama ajeesisuu fi nama hiisisu hin qabu
- Amantaan saba tokko jiddutti garagarumma uumuu hin qabu
Oromoon kiristana waggaa dhibba ol yeroo ajeefamu, hidhamu, samamu fi cunqursa jalatti yeroo bulu saboota biro kiristaana ta’ani fi biyoota amantaa kiristanaa hordofan irraa gargaarsi godhameefi akka hin ajeefamne, akka hin hidhamne fi akka hin saamamne fi cunqursa jala akka bahan kan godhee beeku jira?????? fkn uummata kaaba fudhachu dandeenya.
Oromon Isilama waggaa dhibbaa ol yeroo ajeefamu, yeroo hidhamu, yeroo saamamu fi cunqursa jalatti yeroo bulu saboota biro isilama ta’ani fi biyoota amantaa Isilamaa hordofan irra gargaarsi godhameefi akka hin ajeefamne, akka hin hidhamne, akka hin saamamne fi cunqursa jala akka bahan kan godhee beeku jira???????? fkn –Somali, Afaar fi Araboota fudhachu dandeenya.
Yeroo dhihoo asi garu jijjirama tokko tokko argaa jira. Kanas akka kana gaditti ni tuqa:-
- Oromoo kiristana irra ajeechaan fi rukuchaan osoo irra gahaa jiru Oromoon Isilama tokko dhaabbate hin ilaalu. Irra ittisuuf human haa dhabu male yaalii akka godhu shakki hin qabu. Kana mirkaneeffachuuf gara baha Oromiyaa deemtani argu dandeessu
-
Oromoo Isilamaa irra ajeechaan fi reebichi osoo irra gahaa jiru Oromoon Kiristana tokko dhaabbate hin ilaalu. Kanas bakka adda addaatti arguu eegaleera
- Oromoon Isilama Oromoo kiristana fi waaqefata akka amaraatti ilaala ture sirra’u qaba
- Oromoon Kiristana fi waaqefata Oromoo Isilama akka arabootatti Ilaala ture sirra’u qaba
- Isaan kun hundinu wal-walaalu fi diinni kan uume irra waan maddaniif lammaffa dhagahuus arguus hin barbaanu. Oromoon Tokko !!!!!!!!
- Amantaan kan dhuunfaa fi kan rabbi wajjiniiti
- Oromummaan kan saba Oromoo hunda wal-wajjiniiti.
- Oromumman kan eenyummaa fi kan kabajaati
- Oromumman wabii aadaa, afaan, amantaa, Qabeenya fi Bilisummaan ittin mirkana’udha
- Oromumman mallatto eenyumma addunyaan hundi ittiin nu beeku qabanidha
- Eenyummaan fi kabajaan sabicha ni mulqama, ni salphata
- Tokkummaan is ni diigama
- Ni ajeefama,
- Ni hidhama,
- Qabeenyi isaa ni saamama,
- Aadaan isaa fi afaan isaa ni dhabama,
- Walumagalatti gabrumma jalatti galuun qaama isa garboofate tajaajilu jala seena
- Qaamni isa garboofate sabicha addaan qoqoodun diina walitti gochuun akka wal-waraanan taasisa.
1.4 Tokkumma Biyyaa
Tokkummaan Biyya kabaja tokkumma sabaa irratti kan huda’udha. Yoo tokkumman sabaa hin kabajamne tokkumma biyyaa jirachu hin danda’u. Sababin isaas Biyya tokko keessa sabootni baay’een jiraachu waan danda’aniif mirgi saboota kana wal-qixatti kan hin kabajamne yoo ta’e sabni jiru hundinu daanga isaa keessatti mirga isaa gara kabachifachuu deemu danda’a.
Tokkummaan biyyaa akka eegamu yoo barbaadame:-
- Sabni hundinu wal-qixa murteessu qaba
- Hidhaan dhaabbachu qaba
- Ajeechaan dhaabbachu qaba
- Saamichi dhaabbachu qaba
- Hundi wal-qixa misoomu qaba
- Wal-gowomsuun dhaabbachu qaba
- Of-tuulummaan dhabamu qaba Anatu siif beekan hafuu qaba
- Mirgi yaada ofi ibsachu kabajamu qaba, kkf
- Faayidaa tokkummaa sirritti hubachun barbaachisadha
- Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan hundee isaani wal-hubachu barbaachisa
- Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan fedhii fi dandeetti horachu qaban
- Qaamotiin tokkummaa ijaaru barbaadan Obsa fi wal-danda’u qaban
- Qaamotiin tokkummaa ijaaruu barbaadan wal-amanu qaban
- Dhiibbaa fi tooftalee qaama alaa irra irratti gageeffamu waliiwajjin ofirra ittisu
- Kutannoo qabaachu
- Wal-jaallachu
- Wal-deeggaruu
- Wal-marii’achu
- Dhaamsi kun hundinu Oromof akka ta’e beeku qabdan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kaartaan yeroo ammaa maqaa godinoota misoomaan walitti hidhuu jedhuun tolfame kun lafootaa fi
magaalota Oromiyaa naannoo Finfinneetti argaman kana akka Aqaaqii, Dukam, Sabbata, Buraayyu,Sulultaa, Laga Xaafoo-Laga Daadhii, Sandafaa fi kan biroo kiilo metra 50 fi sanaa ol irratti argaman bulchiinsa magaalaa Finfinne jala galchuuf kan akeekkate dha. Murtiin kun fedhii fi hayyama uummata Oromoo ala Mootummaa Federaalaa Wayyaaneen durfamuun fudhatame. Dhaabi maxxanee Wayyaanee maqaaf Oromiyaa bulchaan jira jedhu, OPDOn, iyyuu dhimma kana keessa hin beeku. Finfinnee ilaalchisee karoorri Wayyaanee kan yeroo dheeraa, Finfinnee kara kibba bahaan hanga Adaama fi sanaa achitti, kibba lixaan hanga Walisoo fi sana garasitti, kara kaaba bahaa hanga daangaa bulchiinsa naannoo Amaaraatti, kara dhihaa hanga Ambootti bal’isuun magaalaa Finfinnee gar- malee guddoo fi dhifamte ijaaruu dha. Karoora Wayyaaneen Oromoota lafa ofii irra jiraatan irraa dhaalee magaalaa Finfinnee babal’isuuf baafate daangaa hin qabu; bakka itti dhaabbatu hin qabu. Tarkaanfiin kun dantaa dinagdee fi siyaasaa Wayyaanee qofa guutuuf fudhatamaa jira. Saamichi lafaa uummata Oromoo irratti raawwatamaa jiru daba jireenya Oromia balaa irra buusuu fi yakka akka sabaatti Oromoo irratti raawwatamaa jiru dha.
Saamichi lafaa mootummaa abbaa irree Wayyaaneen Oromoo irratti raawwatamaa jiru itti fufa imammata mootummoota isa dura turanii ti. Akkuma seenaa irraa hubatamu weerara Minilk booda lafaa fi biyyi Oromoo weerarame qabeenya dhuunfaa gita bittuu Amaharaa Manzi ta’an. Amaloota beekamoo weerara Minilki keessaa tokko lafoota Oromoo waraana ofiif, Nafxanyootaaf, qoqoodee dachee weeraraman irra qubsiisuu ture. Kana malees lafti biyya Oromoo harki guddaan lafa mootummaa jedhamee gurgurtaaf dhihaate; kaan immoo gibira ulfaataa itti kafalchiisan. Nugusichi lafa Oromo irratti mirga ol aanaa akka qabutti labsame. Kara biraas lafti bal’aan maqaa Samunanyaa jedhuun Bataskaanota Ortodoksii weerara Minilk faana Oromiyaa seenaniif kenname. Qeesotaa fi diyaaqunooti Habashaa illee sirna kolonii hojii irra oolchuu fi adeemsa uummata Oromoo Amaaresuu keessatti qooda guddaa gumaachan. Walumaa gala lafti biyya Oromoo koloneeffattota gita bittuu Amharaa achi irra quabataniif madda galii ol aanaa ta’e. Giti bittuu Amhaaraa sirna qabiyyee lafaa saamicha irratti hundaawe gosa adda addaa fiduudhaan jireenya gamtaa Oromoo qonnaa fi tikfattummaa irratti hundaawe mancaasan. Akka kanaan caasaan hawaasaa fi qubsuma Oromoo ciccitee dhabame. Dhaabbattoota dinagdee, siyaasaa fi hawaasummaa Oromoo ta’e jedhanii dabamsiisan. Sirni qabiyyee lafaa sirna giti bittuu Amharaa Oromootti fidan akaakuu baayyee dha. Isaanis: qabiyyee mootummaa( harka guddaa), lafa Shaalaqaa loltootaa fi waardiyoota mootummichaaf kenname, lafa Madariyaa jedhamu kan namoota amanamummaan mootummicha tajaajilaniif akka mindaatti kennamu, Hudaad kan jedhamu uummati bahee moototaaf midhaan nyaataa irra qotuu fi oomishuuf, lafa bataskaana Ortodoksii maqaa Samunanyaa jedhamuun qeesotaa fi diyaaqunoota Habashaaf raabsame fi kkf dha. Uummati Oromoo lafoota kana irra jiraataa turan lafa waliin mootota Habahsaaf raabsamanii lafa akaakilii fi abaabilii isaanii irratti gabbaarii gita bittuu Amhaaraa taasifaman.
Oromiyaan koloneeffatamuun dura raabsii fi bulchiinsi lafa Oromoo waajjira sirna Gadaa karaa dimokraatawaa ta’e filameen geggeeffamaa ture. Yaa’iin sirna Gadaa seera tumuufis ta’e wayyeessuuf aangoo seeraa qaba ture. Weerara Minilik booda garuu qubattooti Amhaaraa gara Oromiyaatti godaanuun wal qabatee koloneeffattoota muraasaaf jecha Oromoon aangoo politikaa fi lafa itti jiraataa ture sarbame. Akka ilaalcha Oromootti silaa horiin kan abbaa horee ti, qabiyyeen kan abbaa duraa ti, horri kan warra dura argee ti.
Mirga abbaa biyyummaa Finfinnee fi lafoota naannoo Finfinnee jiran ilaalchisee naannoon sun seeraanis seenaanis qabiyyee Oromoo ti. Weerara Minilik dura lafti amma magaalaan Finfinnee irra dhaabbatee jiruu fi naannoon isaa wiirtuu siyaasaa, dinagdee fi amantii damee Oromoo Tuulamaa ture. Finfinnee fi naannoon ishee harki guddaan qabiyee gosoota Oromoo Gullallee, Galaanii fi Ekaa ture. Waraanni weerartuun Minilik, durbii nugusichaa Dajjaazmaach Sayifuu jedhamuun hoogganamu Finfinnee fi naannoo ishee weeraree qabate. Gosooti kanneen lafa akaakilii fi abaabilii isaanii irraa humnaan buqqifaman. Gandootaa fi maasiin isaanii gubamee lafti qonnaa fi dheedhaa irraa fudhatame. Lafti isaanii humnaan qabame maatiiwwan gita bittuu Manzi warra akka Minilik, Dajjaazmaach Sayifuu, Raas Birruu fi kan biroof raabsame. Maqaan lafaa duraan Finfinnee jedhamee beekamu jijjiiramee Addis Ababaa moggaafame. Baroot itti aananis maqootiin lafaa Oromoo Finfinnee keessa jiran maqaa Amhaaraatti jijjiiraman. Isaan keessaa hanga tokko maqaa dhahuuf : Burqaan Finfinnee Filwuaa jedhame, Birbirsi Yaa’ii Gooroo Araadaa Giyoorgis moggaafame, Caffee Araaraan Siddist Kiiloo jedhan, Daalatti Arat Kiiloo dhaan bakka buusan, Tulluu Heexoo Diimtuu Taallaaquu Beetamangist jedhanii waaman, Baddaa Ejersaa Raas Kaasaa Safar moggaasan, Luqoo Kormaan Raas Birruu Safar jedhan, Barroo Kormaa Raas Tasammaa Safaritti moggaafatan, Arbuu Irreechaa maqaa Raas Haayiluu Safar jedhu kennaniif, maqaa Hurufa Boombii jedhu Jaan meedaatti jijjiiran, karaa Karra Qirixii jedhu Sameen Barri kan jedhutti jijjiiran, Karri Qoree Jimmaa Barr jedhame, Adaamiidhaan Sameen Maazagaajaa jedhan, Baabboo Addisuu Qeeraatti jijjiiran, Burqaa Qorichaan Yekkaa Mikaa’el jedhan. Maqootiin lafaa Oromoo durii Finfinnee asii olitti tarrisuu yaalle hanga muraasa qofa. Lafooti kanneen gariin isaanii galma amantii akkasumas gaarrenii fi malkaa bakka Oromooti waaqa itti galateeffatan iddoowwan eebbifamoo turan.
Giti bittuu Amhaaraa weerara Oromiyaa akka xumurataniin Finfinnee mooraa waraanaa (Katamaa) isaanii ajaji ol aanaan irraa kennamu taasifatan. Itti fufaniis bakka jireenyaa taasifatan. Jalqaba haati manaa Minilik, Xaayituun Burqaa Finfinnee ho’aa daawwachuudhaan achi cinatti mana jireenyaa maatii nugusaa ijaarratan. Booda aantoti nugusichaa burqaa Finfinnee ho’aa sanatti qaama dhiqachuu mi’eeffatan hundi achuma cinatti mana jireenyaa ijaarratan. Masaafintooti Manzi kan biroos ashkaroota isaanii waliin lafoota achitti aanaanii jiran irra qubatan. Minilik qubsuma waraana isaa kan Finfinnee booda gara teessoo mootummaa isaatti jijjiire. Akka kanaan Masaraa mootummaa Taallaaquu Beetamangist jedhamu Tulluu Heexoo Diimtuu bakka Dhagaa Araaraa jedhamee beekamu irratti ijaarrate.
Lakkuma qubattooti koloneeffattoota Amhaaraa gara Finfinneetti baayyinaan yaa’uu itti fufaniin baayyinni uummataa achi keessa turee yeroo gabaabduu keessatti jijjiirame. Uummati Oromoo lafa sana irra jiraachaa ture mirga abbaa biyyummaa sarbamee mootummoota Itiyoophiyaa dhufaa darba aangoo mootummaa wal irraa dhaalaniin moggaatti dhiibame. Oromooti Finfinnee keessatti warra lafaa ta’anii osoo jiranii achi keessatti uummata bicuu taasifaman. Qormaata bara 2007 keessa Waajjira Lakkoobsa uummataa Itiyoophiyaatiin adeemsifame akka agarsiisutti uummata magaalattii keessa jiraatu gaafas 2,739,551 ture harka dhibba keessaa Oromoon harka 19.51(19.51%) qofa. Amahaarri alaa dhufee achi keessa qubate immoo dhibba keessaa harka 47.04% ta’uun galmaa’ee jira. Qormaatumti yeroo sana adeemsifame afaanota magaalattii keessatti dubbataman ilaalchisee gabaasa baaseen afaanota Finfinnee keessatti dubbataman keessaa afaan Amhaaraa dhibba keessaa harka 70 (71.0%) oggaa ta’u afaan Oromoo harka 10.7 (10.7%) tti gadi bu’ee argame. Kun miseensota saba Oromoo Finfinnee keessa jiraatan keessaa iyyuu kanneen imaammata Amaaressuu giti bittuu Amhaaraa hordofuu fi dhiibbaa aadaa fi afaanii isaan geessisaaniin faanii fi aadaa isaanii irraanfatanii eenyummaa ofii dhaban baayyeen jiraachuu nutti agarsiisa. Bara mootummaa Minilik Oromoota hedduutu qaamaan dhiibabee Finfinnee keessa bahe. Bara mootummaa Hayila Sillaasee imaammata afaanii fi barmootaa kan aadaa fi afaan Oromoo balleessanii Amhaaressuu mootummichi hordofaa tureen Oromummaa magaalattii keessaa dhiquudhaan dhalooti Oromoo akka hawaasaatti achi keessatti aadaa fi afaan wal irraa akka hin dhaalle taasifame.
Magaaloti gurguddoon jijjiirama hawaasaa, dinagdee siyaasaa fi aadaa hawaasa tokkoo keessatti qooda guddaa akka gumaachan beekamaa dha. Haa ta’u malee guddinni Finfinnee keessatti argamu kamuu akka warra koloneeffataa fayyadutti karoorfamee hojjetama malee uummata Oromoo abbaa biyyaaf bu’aa argamsiise hin qabu. Uummati Oromoo amma illee mirga bulchiinsa magaalaa Finfinnee keessatti hirmaachuu, akkasumas magaalattii keessatti mirga dinagdee, guddina hawaasa ofii fi aadaa ofii achi keessatti dagaagfachuu akka sarbametti jira. Dhimma ofii irratti akka hin murteessinee fi dinagdee ofii karoora ofiin akka hin misoomsineef aangoo siyaasaa sarbaman. Bittoota alagaatu akka Oromoon jiraataa magaalaa ta’uu hin dandeenyetti ta’e jedhaanii imaammataa fi caasaa bulchiinsa magaalaa akka ofiif fedhanitti yeroo yerootti diriirfatu. Imaammata dantaa isaanii tiksuu fi biyyoolessaa Oromoo tuquu uummata Oromoo irratti fe’u. Jechuun uummati Oromoo Finfinnee irratti abboomuu hanqachuun dhaabbattoota misoomaa ofii Finfinne kessatti akka hin babal’fanne danqaa itti ta’e. Oromoon Finfinnee irratti mirga abbaa biyyummaa seenaan qabuu fi adeemsa dinagdee fi misoomaa magaalaattii keessatti akka hin hirmaanne moggeeffamuun dhiibbaa hawaaummaa, dinagdee fi siyaasaa hammana hin jedhamne Oromoo irraan gahee jira
Akkuma asii olitti tuqne mootummaan wayyaanee-Ihaadig amma aangoo irra jiru Oromoo kan ilaaluun imaammata inni hordofu imaammata sirnooti isa dura turan hordofaa turan wajjin wal fakkaata. Garaagarummaan jiru ol aantummaan gita Amhaaraa ol aantummaa gita bittuu Tigrayiin dhaalamuu isaa qofa. Mootummaan Wayyaanee Ihaadig imaammatoota lafa uummata Oromoo lafa isaa irra buqqisuu, arihuu fi qe’eea abbaa isaa irraa arihuu sirnoota isa dura turan irraa dhaale bifa biraan itti fufee hojii irra olchaa jira. Hoogganooti Wayyaanee qabeenya Oromoo salphaatti to’achuuf akeeka isaanii cubbamaa lakkoobsa uummata Oromoo xiqqeessuun saba bicuu taasisuu jedhu qaanyii tokko malee erga labsanii bubbulaniiru. Gartuun Wayyaanee biyyattii bitaa jiru waggoota 23n dabran Oromoota kuma dhibba baayyeetti lakkaawwaman lafa akaakilii fi abaabilii isaanii irraa buqqiseera. Grtuun Wayyaanee saamichaan beekamu afaan qawween aangoo politikaa biyyattii dhunfate, bara 1991 irraa qabee dinagdee fi qabeenya uumamaa Oromiyaa magaalaa hanga baadiyyaa jiru guutummaatti dhuunfate. Weerartooti kun qabeenya uumamaa Oromiyaa kan akka lafa qonnaa, lafa dheedhaa, bosona, lageen, haroowwan, burqituu bishanaii, albuda lafa keessaa fi kkf hunda humnaan to’atanii jiru. Qabeenya uumamaa Oromoo hunda meeshaa nagadaa taasifatanii maallaqatti gurgurataa jiru. Yeroo ammaa uummati Oromoo fi lafti isaa dhugaamatti qabeenyaa
hoogganoota wayyaanee ta’aniiru jechuutu danda’ama. Hoogganooti Wayyaanee lafa Oromootti gargaaramuu qofa utuu hin taane Oromoo lafa isaa irraa buqqisanii investeroota biyya alaatti maallaqa alaa guddaan gurguratu. Bara si’anaa Oromiyaa keessaa humnan lafa qonnaan bulaa Oromoo irraa butachuun daangaa dhabee jira. Wayyaanoti lafa hektaara miliyoonaan lakkaawamu Oromoo irraa saamanii kubbaaniyoota Indii, Chaayinaa, Arabaa, Maaleshiyaa, Paakistaan, akkasumas abbootii qabeenyaa biyya keessaa fi idil addunyaa kan birootti maallqa guddaan gurgurataa akka jiran hawaasa addunyaatu gurraa qaba. Kana cinatti immoo dhaabbattooti nagadaa Wayyaanee gurguddaa fi industriiwwan isaanii magaalota
Oromiyaa keessaahuu Finfinnee keessatti akka waakkoo biqilanii jiru. Tarsiimoo isaanii cubbamaa kana fiixaan baafachuuf uummata Oromoo Finfinnee fi naannoo sanaa haxa’aa jiru. Heerri mootummaa Federaala Ripubilika Itiyoophiyaa maqaaf bara 1995 Wayyaanee-Ihaadiin katabame sabaa fi sab-lammooti biyyattii keessa jiran mirga ofii ofiin murteeffachuu, dhimma ofii irratti murtii ofii fudhachuu, qabeenya uumamaa fi karora misoomaa ofii irratti ofiif ajajuu, afaan, aadaa fi seenaa ofii guddifachuu jedhuu fi kkf ni hayyama. Magalaa Finfinne ilaalchisee heera kana aangoo 49 lakkoobsa 5 irratti kan ibsame akkas jedha: ““ Dantaan addaa Oromiyaa Finfinnee keessatti, dhiheessii tajaajila hawaasummaa yookaan dhimma bahiinsa qabeenya
uumamaa fi kan kana fakkaatan, akkasumas Finfinnen Oromiyaa keessatti argamuu isheetiin wal qabatee dhimma bulchiinsa waloo ka’u ni kabajama. Gadi fageenyi isaas seeraan murtaawa.” Jedha. Haa ta’u malee seerri dhimma kana ilaalchisee ni baha jedhame kunoo hanga ammaa Mana Marii Bakka bu’ootaan hin bahin jira. Kanaaf Oromiyaan hanga ammaa Finfinnee irraa waan fayyadamte hin qabdu. Inumaahuu faallaa isaa mootummaa Federaalaatu maqaa Finfinneetin Oromiyaa irraa gar malee fayyadamaa jira.
Akka heera sirna Wayyaaneetti Finfinneen magaalaa guddittii mootummaa Federaalaa ta’uu caalaa sadarkaan mootummaa naannoo kennameefii jira. Gama biraanis maqaaf teessoo mootummaa naannoo Oromiyaas jedhamtee beekamti. Haa ta’u malee akka qaama mootummaa Federaalaatti, paarlaamaan Federaalaa seera Finfinne keessatti hojii irra oolu danda’u yeroo barbaadetti baasuu danda’a. Mootummaan Federaalaa yeroo barbaadetti mana marii Finfinnee uummataan filame iyyuu diigee namoota ofii barbaade muuduu danda’a. Kunis hojiin mul’ateera. As irratti waan nuti gadi jabeessinee jechuu barbaadnu jalqabuma irraa Finfinneen akka mootummaa naannootti caseffamuun ta’e jedhamee Oromiyaa haadha ishee irraa adda
baasuuf kan raawwatame dha. Finfinneen teeassuma lafaan qaama Oromiyaa bakka murteessaatti argamtu ta’uun wal nama hin gaafachiisu. Seenaanis seeranis lafa Oromootaa ti. Haa ta’u malee motummaan Wayyaanee ta’e jedhee Finfinnee siyaasaanis dinagdeenis Oromiyaa irraa adda baase. Kana malees hojjettootaa fi qonnaan bultoota Oromoo kuma hedduutti lakkaawaman ta’e jedhanii Finfinnee keessaa buqqisan. Akkasuma Waldaa Gargaarsa Oromoo fi Waldaa Maccaa fi Tuulamaa dabalatee dhaabbattoota Oromoo adda addaa irratti dhiibbaa ulfaataa geessisuun Finfinnee keessaa dhabamsiisan. Kan biraa dhiisii Mootummaan Wayyaanee dhaabbattootaa fi waajjiroota mootummaa naannoo Oromiyaa Finfinnee keessa
turan illee akka keessaa godaanan bara 2002 ajaja dabarsuun isaa seenaa yeroo dhihoo ti. Dhugaamatti mootummaan Oromiyaa maqaaf yeroo ammaa jiru teessoo mootummaa dhaabbataa hin qabu. Oromiyaanis magaalaa guddoo kana jette himattu hin qabdu. Kana malees wanni yaadatamuu qabu mootummaan Wayyaanee waggoota 23n darban daangaa Oromiyaa ta’e jedhee kukkutee Tigraayii fi naannoolee sabaa fi sab-lammoota ollaa kan birootti dabalaa yoona gahe.
Akkuma olitti jedhame akeeki tarsiimoo Wayyaaneen Finfinnee Oromiyaa irraa adda baasuun akka mootummaa kophaatti akka ijaaramu taasisuu fi magaalota naannoo Finfinnee jiranis maqaa misooma waliinii fi guddina jedhuun Finfinnee jala galchuu yaaluu waan biraa utuu hin taane akeeka daangaa Oromiyaa sharafanii xiqqeessuu fi yoo danda’aameef immoo akka mootummaa naannootti iyyuu jiraachuu akka hin dandeenye taasisuuf shira dalagamu dha. Tarsiimoo Oromiyaa olii fi gadi kutanii biyya biraa ishee keessatti uumuun Oromiyaa hafte adda qooduuf killaa tolfamu dha. Akeeki siyaasaa tarsiimoo kana duuba jiru ifaa dha. Innis gaaffii mirga hiree murteeffannaa uummata Oromoo wal xaxataa taasisuu fi akka inni galii isaa hin dhaqqabne danquu dha. Finfinneen akka magaa laa guddoo fi teessoo mootummaa empayera Itiyoophiyaa, teessoo jaarmota godinaa fi idil addunyaattis kara hedduu wiirtuu siyaasaa, dinagdee fi dippilomasii ta’uun ishees ifaa dha. Jaarmoti akka Gamtaa Afriikaa, Koomishinni Dinagdee Afriikaa Tokkummaa Mootummootaa fi jaarmoti godinaa fi idil addunyaa kan biroo Finfinnee keessa maadheffatan baayyee dha. Gamtaan Afriikaa yeroo ammaa lafa Oromoo bal’aa mootummaan Wayyaanee arjoomeef irratti waajjira guddaa ijaarratee mana haaratti galee jira. Hawwannaa fi arjoomina mootummaan Wayyaanee hawaasa addunyaa fi investeroota biyya alaaf kasaaraa Oromiyaatiin addatti immoo Finfinnee keessatti oolmaa inni ooluuf walumaa gala qabsoo mirga hiree murteeffannaa saba Oromoo gufachiisuuf kan akeekkate dha. Hanga Finfinneen wiirtuu siyaasaa, dianagdee fi dippilomaasii taatee jirtutti humni Finfinnee to’ate salphaamatti Oromiyaa ta’achuu danda’a.
Kana caalaa iyyuu mootummaan Wayyaanee maqaa misoomaa fi guddina dinagdee waliinii fi magaalessuu jedhuun Oromiyaa maqaafuu ta’u akka mootummaa naannootti jirtu akka itti hin fufne dhabamsiisuuf guddisee hojjechaa jira. Mirgoota hanga tokko uummati Oromoo wareegama guddaa kafalee gonfate ta’e jedhee haquuf ifaa fi dhoksaan irratti hojjchaa jira. Haa ta’uu adeemsi akkanaa dhiigi baayyeen akka dhangala’uuf balaa guddaa dorrobee akka jiru hubatamuu qaba.
Kaartaan Finfinnee guddichi mootummaa wayyaaneen amma haaraa tolfame jedhamu ammuma iyyuu mormii guddaa fi balaaleffannaan uummata Oromoo bal’aa biraa isa mudatee jira. Barattooti Oromoo manneetii barumsaa ol aanoo fi sadarkaa lammaffaa, akkasumas uummati Oromoo bal’aan guutummaa Oromiyaa keessaa karaatti bahaanii finciluun mormii isaanii dhagessisaniiru, dhageessisaas jiru. Finciltooti uummata Oromoo cunqursaan nu gahe jechuun gaaffiilee bu’uuraa kan mirga hiree murteeffannaa akka dhugoomu tarrisuun sagalee isaanii dhageessisaa jiru. Mootummaan wayyaanee mormii karaa nagaa dhihaate kanaaf deebii inni kennaa jiru humna waraanaa guddaatti gargaaramee fincila uummataa ukkaamsuu yaaluu dha. Humni addaa Wayyaaneef amanamaa Agaazii jedhamu uummata hiriira nagaa bahetti dhukaasee hanga ammaatti Oromoota kurnan baayyeetti lakkawaman dhiiga isaanii jigsee jumulaan fixeera. Humni addaa Wayyaanee kun barattootaa fi uummata nagaa Ambo, Gudar, Tokkee, Baalee-Roobee, Gimbii, Haramayaa, Qellem, Horro fi naannoolee Oromiyaa biroo keessatti hiriira nagaa bahan qiyyaafatee itti dhukaasuun lubbuu nama baayyee galafate. Hedduus madeesse.Kunis mootummichi imaammata ofii humnaan hojii irra oolchuuf itti fufee jirachuu isaa agrsiisa.
Kana biratti immoo sirni Wayyaanee dhugaa lafa irra jiru gara dabarsuuf wacaa fi duula ololaa gurra namatti duuchu karaa midiyaa isaa oofa jira. Uummatas humnaan walitti qabee dharaa itti lallabaa jira. Waa’ee Kaartaa guddicha Finfinnee gaaffii kaase ilaalchisee odeessa dharaa uummataaf kennuu yaalaa jira. Ibsoota qondaaloti mootummichaa yeroo adda addaatti kennanis wal dhiitu. Dhugaan maappii fi lafa irra jiru Finfinnee Square km 54, 000 iirratti ijaaramtee jirtu garga Square km miliyoona 1.2tti dhisuu ta’ee utuu jiruu Wayyaanoti karaa kittillayyoota isaanii Kaartaan jedhame dhimma magaalaa Finfinnee babal’isuu fi bulchiinsaa wajjin waan walitti hidhatu miti jedhanii uummata sobuu yaalu. Yoo dhimmi kun dhimma Finfinnee babal’isuu miti ta’e maqaa Master Plan jedhuun maappii/kaartaa /Finfinnee haaraa kaasuun maaliif barbaachise gaaffii jedhu yoo gaafataman garuu deebii hin qaban. Kanaaf duula ololaa isaan itti jiran uummata sobuu fi gowoomsuun gaaffii haqaa fi sirnaa isaan dhiheessaa jiran harkaa gatanii diddaa uummataa qabbanessuuf yaalii godhamu dha. Gowoomsaan akkanaa immoo waan haaraa utuu hin taane waanuma mootummaan Wayyaanee waggoota 23n darban shaakalaa yoona gahe dha. Yeroo bitachuuf soba adii sobu. As irratti gaaffiin uummata Oromoo waa’ee babal’achuu Finfinnee gaaffii kaase qofa osoo hin taane gaaffii bu’uuraa kan mirga hiree ofii ofiin murteeffachuu uummata Oromoo deebii hin argatin jiru hunda dabalata.
Haalli amma jiru uummata Oromoof yeroo ulfaataa dha. Uummati Oromoo gara kattaa jabaatti dhiibamaa jira. Kanaaf uummati Oromoo diina Oromiyaa fi eenyummaa Oromoo dhabamsiisuuf qaratti isa dhiibaa jiru of irratti loluu malee filmaata biraa hin qabu. Kun immoo lafa isaa irraa buqqifamuu, qabeenya ofii saamamuu fi dhumaatii murna Wayyaanee akka bineensaa isa adamsuun isa irra gaha jiru of irraa faccisuuf tokkummaan ka’uu gaafata. Addi Bilisummaa Oromoo, Finfinneen hadhuuraa fi qaama Oromiyaa isa murteessaa dha
jedhee amana. Akka kanaan hireen Finfinnee hiree Oromiyaa irraa adda bahee hin ilaalamu. Waan ta’eef qabsoon Finfinnee bilioomsuuf adeemsifamu qaama qabsoo bilisummaa Oromiyaa walii galaa adeemsifamaa jiruu ti. Oromooti ol jedhanii deeman hundi tokkummaan ka’anii dhabama irraa of oolchuu qabu. Dargaggooti, barattooti, hojjettooti, qonnaan bulaa fi murnooti hawaasa Oromoo hafan hundi harka wal qabatanii walabummaa Oromiya fi bilisummaa Oromoof qabsaawuu qabu.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Caamsaa, 2014


text:
Hagayyaa 18, 2014 (Odeessa Qeerroo Bilisummaa) – Hagayyaa 16/2014 Sochiin Dargaggoota,Barattoota Oromoo fi waliigalattii uummaatni Oromoo mirga abbaa Biyyummaa isaa kabachiifachuuf abbaa irree EPRDF/TPLF/OPDO irratti gaggeessa jiru daran jabaachuun mootummaa Wayyaanee raafama ulfaata keessa galchee jira.
Sochiin Qeerroo, barattoota Oromoo dhaabbilee barnoota olaanoon qabsiifame kana danquuf wayyaaneen shiroota garaagaraa xaxaa kan turete yeroo ta’u uummata walitti qabuun sochii kana ABOtu gaggeessa, balaaleffadhaa jedhee godinaalee Oromiyaa garaagaraa keessa deemuun uummaata humna waraanaatiin walitti qabee hiriira baasuuf yaalii godheen uummaata irraa diddaa guddaan isa mudachuun ni yaadatama. Keessattuu shirri Wayyaanee kun Godinaalee dhiha Oromiyaa keessatti mormii guddaa itti kaase.
Uummaanni Oromoos ergaa gaaffii mirgaa gaaffachuu fi qabeenyaa keenya hin saamiina, dhala keenya dhukaastanii hin ajjeesinaa, mirga keenya nu sarbiina, lafa keenya irraa nu hin buqqisinaa, seeraan ala nu hin hidhiinaa, ijoollee keenya barnoota irraa hin arii’ina, mirga dimookiraasii fi namommaa nu hin sarbiina jechuun ABOdha, shororkeessadha, nama jechisiisa ta’ee ,dhibbaan dhibbatti ABO’n sirrii fi dhugaaf kan nuuf falmu ta’uu hubannee jirra jechuun uummaanni dubbatee Wayyaanee qaaneesse jira.
Haala kanaan Wayyaaneen walga’ii uummataa sadarkaa aanaa fi gandaatti godinaalee dhiha Oromiyaa Godina Lixa Shawaa, Godina Horroo Guduruu Wallagaa, Godina Bahaa Wallaggaa, Godina Lixa Wallaggaa , Godina Jimmaa fi Iluu Abbaa Booraatti haala walfakkatuun uummanni walga’ii Wayyaanee balaaleffachaa jiras. Jaalalli uummaatni Oromoo ABOf godinoota kana keessatti qabu ammaas ABO jechuun uummata Oromoo jechuudha jechuun. Utuu hin jaalatiin dhugaan qabatamaan lafa jiruu uummaatni hundi akka miseensa fi deeggaraa ABO ta’uu ta’ee jira.
Shirrii wayyaaneen akka tooftatti itti fayyadamuuf yaalii godhaa jirtu uummaatni akka ABOf deeggarsa laatu godhee jira. Wayyaaneen shira ofiin qopheessite qaanii isheetti uffise kanatti naasuu guddaa keessa seenuun waan qabdee gadhiiftu dhabuun walnyaachuutti deebite jirti. Akkuma Oromoon yeroo mammaakuu ”Gowwaan kan dandeessuu dhaani jennaan galee niitii isaa reebee” jedhan Wayyaaneen haala ishee mudatee jiruu keessaa ba’uu akka hin dandeenye waan hubateef niitii ishee OPDO doorsisuutti deebite. OPDO’n waggaa 23 keessatti uummata amansiisuu hin dandeenye, ABO’s dhabamsiisuu hin dandeenye, har’a daa’imman waggaa 5ni oliiyyuu ABO faarsaa jirti jechuun OPDO mudduun kun dhalatee jira.
Ergamtuun Wayyaanee OPDO’n muddama gooftolii ishee kanaan jeequmsaa keessa seenuun diigamaa jirti. Yeroo ammaa kanas waldhiddaa guddaan jeequmsa keessa OPDOtti dhalateen diigamtee badaa jirti.
Sochii Warraaqsaa Qeerroon barattootni Oromoo qabsiisaan birmannaa uummataa biyya keessaa fi addunyaa irraatti fudhatamaa fi dhageettii waan argateef, Wayyaaneen haalaan waan sodaatteef sochii kana danquuf barattoota dhaabbilee barnoota olaanoo irraa gara maatiitti boqonnaaf deebi’anii maatii bira jiran maqaa walga’ii barattoota jedhuun diraamaa
kijibaa fi ololaa sochii eebbifamaa bilisummaa uummata Oromoo kabachiisuuf jiru kana dura ittin dhaabbachuuf butattee asii fi achi fiigaa jirti.
Walga’ii kana FDGtti jijjiruuf Qeerroon barattootni Oromoo qophii barbaachisuu ummuruun akkuma eegaa jiran, ammas kunis wayyaanee yaaddoo ulfaataa keessa galchee jira. Wayyaaneen Sodaa guddaan waan muddamtee jirtuuf walga’ii barattootaa kanas dhiisuu, gaggeessuu utuu jettuu har’a geessee waan qabdee gadiiftu waan dhabdeef walga’icha gaggeessuun dura shira qopheessite jirti. Shirrii Wayyaanee kunis:
- Barattoota duraan Godina dhaloota keessanii fi Yuunibarsitii isinitti dhiyaatutti ta’a jechuun kan dubbatee turte, amma dubbiin itti hammachaa waan jiruuf barattoota Godinaalee sodaatan irraa wal jala dabarsuun teesisuuf murteessite jirti. FKN barattoota Oromoo Godina lixa Wallaaggaa jiran Yuunibarsiitii Jimmaatti teesisuuf, kanneen Amboo jiran immoo lixa Wallaggaa geessuuf, kanneen Adaamaatti waamaman Harommayyaatti geessuuf yaadan waldhahaa keessa galtee jirti.
- Barattoota miseensota OPDO ta’an dursitee teesisuuf waamuuf murteesitee jirti. Barattootni Oromoo immoo nuti barattoota Oromoo dhaloota qubeetii malee OPDO’ miti jechuun miseensummaa OPDO balaaleffachuun icciitii akka miseensatti itti himamee barattoota Oromoo hundaaf ibsaa jiru.
- Barattoota gargar qoqqoodanii teesisuuf yaala jiru. Akka siirnoota darbanii gochaa turan Oromoon akka yaadaan wal hin hubanneef jedhanii waan yaadaniifi Oromoo qoqqoodanii bituun dhaabbachuu qaba jechuun goototni barattootni Oromoo dhalootni qubee dhaamsa waliif dabarsaa jiru.
- Guyyaa walga’iin kun itti waamamee jiru jijjiiruu murteeffattee jirti. Qophiin FDG barattootni gochaa jiran haalan cimaa fi sirna kan qabu waan ta’eef guyyaa walga’ii jijjiruu qabna jechuun wayyaaneen walga’ii hagayyaa 10/2006 A.LH tti waamtee jirtu gara hagayyaa 13 fi 14/2006 A.LH tti akka jijjiramu murteesuun dubbatama jira.
Walumaa galatti goototni dargaggootni qeerroon baratootni Oromoo walga’iin wayyaaneen gaggeessuuf wan qabdee gadhiiftu dhabdee wawwaachaa jirtu kana dura dhaabbachuuf iyyannoo marsaa 2ffaa jedhuu kan gaffii 10 of irraa qabu qopheeffaachuun guutummaa Oromiyaa irratti barattoota Oromoo hundaaf kard copy, fi Softcopy isaa waliif raabsaa jiraachuun qophii barbaachiisu
xummarachaa jiraachuun ibsame jira. Kana malees barruulee warraaqsaa ergaa gaggababaa fi bineensummaa Wayyaanee saaxiluu fi suuraa ilmaan Oromoo warraqsa irratti wareegamanii waliif raabsuu irratti argamu. Wayyaaneen barattoota Oromoo wal jala jijjirtuus, bakka walga’ii jijjirtuus, guyyaa walga’ii jijjirtuus, ilmaan habashaa afaan Oromoo danda’anii fi Oromiyaa keessatti dhalatan miseensa OPDO gootee dursitee walitti qabuuf yaaltus kun sochii keenya matumaa gufachiisuun hin danda’uu jechuun dhaamsa waliigalaa Waliif dabarsina. Biyya keenya Oromiyaa keessa naannoofnee uummata keenya dammaqfachuun, mirga uummata keenyaa kabajamuu fi mirga abbaa biyyummaa uummata keenya eegsisuun murtoo keenya jechuun dhaamsa dabarfachuu barbaanna. Maayyii irraatti ilmaan Oromoo hundi bakka jirtanii ka’aa FDG itti fufa mirga keenyaaf falmanna, Dimookiraasii fiduuf falmanna, Oromoo bilisoomsuuf falmannaa, Oromiyaa walabomsuuf kutannoon kaanee ka’aa! Oromoo jechuun waamichaa wal irraa hin citne dabarfaachaa jiru.
Injifatnoon uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Hagayyaa 16/2014
Source: Qeerroo.org


text:
Jiilli Awustiraaliyaa Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaa daawwate
-
- font size decrease font size increase font size
Finfinnee, Adoolessa 13,2008 - Jiilli Awustiraaliyaa; naannoo kutaa bulchiinsa Viiktooriyaa Caffee Mootummaa Naannoo Oromiyaa daawwate.
Jiilichi Caffee daawwachuun isaa muuxannoo gama hojii bakka bu’ummaa uummataan hojjetamuuf ga’ee guddaa qabas jedhame.
Jiilli Pireezidaantii Dhaabbata Qaama Seera Baasaa Kutaa Bulchiinsa Viiktooriyaa Miistar Bruus Atkiinsaniin durfamu walga’ii idilee 4ffaa Caffeen magaalaa Adaamaa galma Caffeetti gaggeessaa jiru irratti argamuun daawwatee jira.
Miistar Bruus Atkiinsan haasawaa miseensota Caffeetiif taasisaniin dinqisifannaa qaban ibsanii jiru.
Miseensonni garee jila kanaas, hirmaannaa dubartoonni Cafficha keessatti qaban dhimma akka muuxannootti fudhatamuu danda’uu fi xiyyeeffannoo mootummaan dubartootaaf kennee hojjechaa jiru kan mul’isu ta’uusaa ibsaniiru.
Afyaa’iin Caffee Oromiyaa obbo Lammaa Magarsaas jiilichi dawwannaa taasiseef galateenfataniiru.(FBC)
Maddi; Caffee Oromiyaa


text:
Magaalonni baaburri keessa darbu hawwattoota tuuriizimii ta’uu qabu jedhame
-
- font size decrease font size increase font size
Finfinnee, Adoolessa 18,2008 - Magaalonni daandin baaburaa Iityoo- Jibuutii keessa qaxxaamuru jiddugaloota tuuriizimii ta’uu akka qaban hoji gaggeessaa olaanaan koorporeeshinichaa Dooktar Injiinar Getaachaw Batiruu himan.Koorporeeshinichi qooda fudhattoiota waliin Dirree Dawaatti mari’ateera.
Waltajjii marichaarratti raawwii ijaarsa daandichaa fi nageenya baaburaa ilaalchisee ibsis laatameera.
Hoji gaggeessaa olaanaan koorporeeshinii daandii baaburaa Dooktar Injiinar Getaachon akka jedhanitti baaburichi hojiitti gaafa galu nageenyi isaa akka mirkanaa’uf hojiilen ammaa kaasee lafa jala hojjetamaa jiru.
Magaalota daandin baaburichaa keessa qaxxaamuree darbu hawwattoota tuuriizimii akka ta’anii fi guddina magaalotaas ariifachuiisuuf qooda fudhattoota waliin akka hojjetanis himaniiru.(FBC)


text:
Maddi Jabina Diinaa Qabsoo Bilisummaaf Taasifamu Keessatti Wal-duukaa Hiriiruu Dhabuu Keenya Malee Baay’ina Qawwee fi Tika Qabuutii Miti!
Posted by Madda Walaabuu Press on 10/20/2013
Onkoloolessa 20, 2013 | Baareentuu Gadaa irraa*
Yeroo baay’ee namoonni tokko tokko beekaniis haa ta’u wallaalan jabina diina Oromoo kaleessaa haga har’aa gabroomfatee jiruu olkaasanii dubbatu. Baay’ina waraana isaanii fi jabinaa tikaa isaanii garmalee dhaadheessanii lafa nagahatti shoroorkaawu. Bara Minilkis, bara H/sillaasees, bara Dargii fi wayyaanee harr’as karuma walfakkaatun waraanaa fi tika jabaadhan kan of ijaaran ta’utu dubbatama. Keessattuu “Wayyaaneen murna meshaa waraanaa hanga funyaanitti hidhattee dha?!, Murna humna waraanaa eenyuu sochoosuu hin dandeenya ijaarte dha,!? Murna tika waan halkan habjootanilleen beekuu danda’u qabduu dha!?, kanaafuu maaltu danda’ee sochoosa!?” jedhaniit hololu. Holooltoonni kun Jaleewwan wayyaanee yoo tahan; namootni “nu sabboonoo dha” ofiin jedhan tokko tokkos keessatti argamu!. Yeroo baay’ee “Yoo biyyi akka Ameerikaafaa nama gargaarte malee wayyaanee dhiibanii kuffisuun hin danda’amu” jedhu. Ofii sodaatanii isa hafees sodaachisuuf, ofii abdii kutatanii isa hafes abdii kutachiisuuf ennaa dhamahan muldhatu! Hanga harr’aa garuu Oromoon holoola kanaan abdii kutatee gaaf tokkoofilleen bittoota Habashaa kaleessaas ta’e wayyaanee harr’aatif “amiin” jedhee bulee hin beeku.
Wayyaaneen humna uummattoota biyyattii keessattuu humna uummata Oromoo caaltun hin qabdu. Qabaachuus hin dandeechu. Waraanas ta’ee tikni wayyaaneen qabdu abbootii irree Itiyoophiyaa bulchaa turanii irree cunqurfamtootaatin kufanirraayis ta’e abbootii irree biyoota biraa kanneen danbalii diddaa uummataatin kufanii fi kufaa jiranirraa adda ta’ee miti. Jabinni waraanaa, baa’inni tikaa, lakkoofsi qawwee wayyaanee kan guddaa fakkaatee muldhatu hanga uummanni gabrummaa jala jiru kan akka Oromoo bilisummaa isaa gonfachuuf “hooooo!!!!!!” jedhee bahee irra hin garagalletti.
Mootummaan Wayyaanee/IHDG amma odeeffamaa jiruufis, amma Odeeffatus hin gahu. Keessi ona, keessi duwwaa dha, dhaaba wal nyaatinsi guddaan keessatti deemaa jiruu dha. Keessattuu yeroo ammaa kana mootummaa wal shakkii fi wal sodaadhan guutamee dha. Kanaaf raggaa guddaan wayyaaneen saboota biraarraa amantii dhabuu ishiitiin mootummaa harr’a Impaayera Itiyoophiyaa bulchaa jiru keessatti haangoo murteessaa fi olaanaa dha jette sassaabbatee qabachuu ishiiti. Kun sodaarraa madda. Waraana duraan ture ariitee kan dhalattoonni Tigraayi qofti olaantummaa keessatti qaban bifa haaraan ijaaruuf karoorfattee itti deemaa jiraachuunis ragaa lammataati. Haangoo waraanaa, tikaa, diingdee fi dantaa alaa walumaa galatti haangoo biyyattii dhibbantaa 95ni ol dhalattoota Tigraayin akka qabamu godhuun sodaa malee jabinarraa hin maddu! Murna sodaan guutamtee fi jeequmsa keessa jirtu ta’uu kan mirkaneessu ragaan biraa ammoo wal hidhaa, wal hari’aa fi iddoorraa wal jijjiiraa jiraachuu isaaniti. Miseensotni wayyaanee/IHADG garii ammoo kan kumootaan lakkaawwaman miseensummaa paartii gadhiisuuf iyyachuun ragaa wal-jeeqaa jiraachuu isaanii mirkaneessu kan biraati. Mallattoon akkasii ammoo gama kamiinuu mootummaan wayyaanee/IHDG diigamaa jiraachuu malee jabaachaa jiraachuu hin ibsu. Hololtoonni fi jala deemtoonni wayyaanee waan fedhanis jedhan dhugaan jiru motummaan wayyaanee/IHDG muka keessa isaa Urtoon/Riirimni/ fixxee baddaan yeroof calaqqiisuu dha.
Wayyaaneen osoo murna jabaa fi ofitti amantaa qabdu taatee saboota biyyattii dhibbantaa 95ni ol ta’an waan hundarraawuu uggurtee mootummaa saba tokko qofaan hoogganamu hin ijaartu. Osoo jabina qabaattee bakka deemteetti gaaddidduu ishii shakkaa fi bir’ataa, dhiittaa mirgaa raawwataa hin deemtu. Murna “Harr’a- Bor…… kufinnaa laata?” jettee sodaattu waan taateef saboota biyyattii keessattuu saba Oromoo ukkaamsaa jirti. Murna akkasiitif jabina keennuun ammoo of tuffachuudha, amma gahan of wallaaludha, dukkana kaleessaa keessa jiraachuu dha.
“Wayyaaneen Erga keessi ishee bututaa fi kan hirkattummaan jiraattu ta’ee waggoota 22f akkamittiin Oromoo fi saboota cunqurfamoo biroo dhiitaa jiraatte?” kan jedhu gaaffiin ka’uu danda’a. Gaafii gaafatamuu qabuu;! gaafii hundi keenya of gaafachuu qabnuudhas, Gaafii kanaaf deebii gabaabaa lafa kaa’un ni danda’ama. Innis irree tokkoon gabroonfattoota kaleessaas ta’ee wayyaanee harr’aa irratti ka’uu dhabuu keenya! kan jedhuu dha. Tokkoon tokkoon keenya murna kana kuffisuu keessatti waan gumaachuu dandeenyu gumaachuu dhabuu keenya kan jedhuu dha.
Oromoon baha Afrikaatti uummata guddaa tahuun irra deddeebi’amee firaanis halagaanis dubbatameera. Gaafiin garuu amma guddina keenyaa bilisummaa keenyaaf qabsaawaa jiraayii ? kan jedhuu dha. Waan dandeenyuun qabsoo bilisummaa Oromoof godhamu keessatti hangam hirmaanne? kan jedhuu dha. Diinni maal godhaa jira ? nuti hoo warri bilisummaa Oromootif qabsoofna jennu kufaatii diinaarratti hojjechaa jirrammoo waan diina fayyadu hojjechaa jirra? kan jedhuu dha. Sana booda jabina diinaatii fi jabina lammii madaaluun ni danda’ama.
Dhugaa yoo dubbanne biyya keessatti dhalataa Oromoo tahee isa qawwee diinni Oromoo ittiin ajjeesu sababa adda addaatin baatu fi isa lammii basaasuurraa kaasee hanga namoota biyya alaatti faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo hojjataniitti yoo kaafnee ilaalle kan diinni nurratti dalagurra kan ofii ofirrati dalagnuu fi dalagnetu caala. Ennaa inni tokko bilisummaa Oromootif lubbuu isaa dabalatee waan hundaan of kennee funduratti deemu inni biraa ennaa faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo deemu muldhata. Humna, qabeenyaa fi beekumsa isaa kan bilisummaa Oromootif ooluu danda’u gita isaarratti ittiin holooluuf oolcha. Walitti dhufanii mari’atanii bilisummaa Oromootiif karaa qabsoon calqabame finiinu itti dand’u akeekurra gufuu wal jala kaa’uutu filatama. Kun ammoo karaa fedheenuu hojii diinaatii gadii miti. Oromoon har’as, kaleessas kana hin barbaadu. Deemsii akkasii akka murni wayyaanee bicuun caalaatti Oromoorratti roorriftu, akka humnaa fi dandeettii ishiitin ala maqaa argattu taasiseera. Humriin sirna murna tanaa dheerachuunis asirraa burqa. Maddi holoola jabina ishiitiis kanuma malee meeshaa waraanaa fi tikkaa adduunyaa biraarra adda ta’ee fi hin jirre qabaattetii miti. Qaawwa kana cuufanii bilisummaa ofii gonfachuun ammoo kan nama “Ani Bilisummaa Oromootifan qabsawwa!” jedhu maraati.
Kan jedhamaa jiruus ta’ee kan uummanni Oromoo barbaadu ilmaan isaa diinarratti qiyyaafattee akka Yeyyiis diina bitaa mirgaan weerartee akka irraa kufiftuu dha. Akka bilisa isa baaftu dha. Kan ummanni Oromoo jedhu, kan ta’uu qabus eennaa inni tokko fuunduratti deemu inni kuun faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo duubatti deemuu haa dhaabudha! Wal faalleessuun, wal diiguu fi walirratti holooluun dhaabbachuu qabaa dha! Xiqqaa guddaan keenya diinarratti qiyyaafachuu qabnaa dha! Tokko taanee daandii bilsummaatti nama geessuu haa gabaabsiinuu dha. Kan ta’uu qabus kanuma!
Yoos umriin diinaa gabaabbata,Yoos Oromoon dheebuu bilisummaasaa baha. Yoos Jabinni wayyaanee sobaan tuulame, meeshaan waraanaa fi tikni garmalee dhaadheeffamuuf akka fixeensa ganamaa baqee bada.
* Baareentuu Gadaa: gassogeda@gmail.com
Yeroo baay’ee namoonni tokko tokko beekaniis haa ta’u wallaalan jabina diina Oromoo kaleessaa haga har’aa gabroomfatee jiruu olkaasanii dubbatu. Baay’ina waraana isaanii fi jabinaa tikaa isaanii garmalee dhaadheessanii lafa nagahatti shoroorkaawu. Bara Minilkis, bara H/sillaasees, bara Dargii fi wayyaanee harr’as karuma walfakkaatun waraanaa fi tika jabaadhan kan of ijaaran ta’utu dubbatama. Keessattuu “Wayyaaneen murna meshaa waraanaa hanga funyaanitti hidhattee dha?!, Murna humna waraanaa eenyuu sochoosuu hin dandeenya ijaarte dha,!? Murna tika waan halkan habjootanilleen beekuu danda’u qabduu dha!?, kanaafuu maaltu danda’ee sochoosa!?” jedhaniit hololu. Holooltoonni kun Jaleewwan wayyaanee yoo tahan; namootni “nu sabboonoo dha” ofiin jedhan tokko tokkos keessatti argamu!. Yeroo baay’ee “Yoo biyyi akka Ameerikaafaa nama gargaarte malee wayyaanee dhiibanii kuffisuun hin danda’amu” jedhu. Ofii sodaatanii isa hafees sodaachisuuf, ofii abdii kutatanii isa hafes abdii kutachiisuuf ennaa dhamahan muldhatu! Hanga harr’aa garuu Oromoon holoola kanaan abdii kutatee gaaf tokkoofilleen bittoota Habashaa kaleessaas ta’e wayyaanee harr’aatif “amiin” jedhee bulee hin beeku.
Wayyaaneen humna uummattoota biyyattii keessattuu humna uummata Oromoo caaltun hin qabdu. Qabaachuus hin dandeechu. Waraanas ta’ee tikni wayyaaneen qabdu abbootii irree Itiyoophiyaa bulchaa turanii irree cunqurfamtootaatin kufanirraayis ta’e abbootii irree biyoota biraa kanneen danbalii diddaa uummataatin kufanii fi kufaa jiranirraa adda ta’ee miti. Jabinni waraanaa, baa’inni tikaa, lakkoofsi qawwee wayyaanee kan guddaa fakkaatee muldhatu hanga uummanni gabrummaa jala jiru kan akka Oromoo bilisummaa isaa gonfachuuf “hooooo!!!!!!” jedhee bahee irra hin garagalletti.
Mootummaan Wayyaanee/IHDG amma odeeffamaa jiruufis, amma Odeeffatus hin gahu. Keessi ona, keessi duwwaa dha, dhaaba wal nyaatinsi guddaan keessatti deemaa jiruu dha. Keessattuu yeroo ammaa kana mootummaa wal shakkii fi wal sodaadhan guutamee dha. Kanaaf raggaa guddaan wayyaaneen saboota biraarraa amantii dhabuu ishiitiin mootummaa harr’a Impaayera Itiyoophiyaa bulchaa jiru keessatti haangoo murteessaa fi olaanaa dha jette sassaabbatee qabachuu ishiiti. Kun sodaarraa madda. Waraana duraan ture ariitee kan dhalattoonni Tigraayi qofti olaantummaa keessatti qaban bifa haaraan ijaaruuf karoorfattee itti deemaa jiraachuunis ragaa lammataati. Haangoo waraanaa, tikaa, diingdee fi dantaa alaa walumaa galatti haangoo biyyattii dhibbantaa 95ni ol dhalattoota Tigraayin akka qabamu godhuun sodaa malee jabinarraa hin maddu! Murna sodaan guutamtee fi jeequmsa keessa jirtu ta’uu kan mirkaneessu ragaan biraa ammoo wal hidhaa, wal hari’aa fi iddoorraa wal jijjiiraa jiraachuu isaaniti. Miseensotni wayyaanee/IHADG garii ammoo kan kumootaan lakkaawwaman miseensummaa paartii gadhiisuuf iyyachuun ragaa wal-jeeqaa jiraachuu isaanii mirkaneessu kan biraati. Mallattoon akkasii ammoo gama kamiinuu mootummaan wayyaanee/IHDG diigamaa jiraachuu malee jabaachaa jiraachuu hin ibsu. Hololtoonni fi jala deemtoonni wayyaanee waan fedhanis jedhan dhugaan jiru motummaan wayyaanee/IHDG muka keessa isaa Urtoon/Riirimni/ fixxee baddaan yeroof calaqqiisuu dha.
Wayyaaneen osoo murna jabaa fi ofitti amantaa qabdu taatee saboota biyyattii dhibbantaa 95ni ol ta’an waan hundarraawuu uggurtee mootummaa saba tokko qofaan hoogganamu hin ijaartu. Osoo jabina qabaattee bakka deemteetti gaaddidduu ishii shakkaa fi bir’ataa, dhiittaa mirgaa raawwataa hin deemtu. Murna “Harr’a- Bor…… kufinnaa laata?” jettee sodaattu waan taateef saboota biyyattii keessattuu saba Oromoo ukkaamsaa jirti. Murna akkasiitif jabina keennuun ammoo of tuffachuudha, amma gahan of wallaaludha, dukkana kaleessaa keessa jiraachuu dha.
“Wayyaaneen Erga keessi ishee bututaa fi kan hirkattummaan jiraattu ta’ee waggoota 22f akkamittiin Oromoo fi saboota cunqurfamoo biroo dhiitaa jiraatte?” kan jedhu gaaffiin ka’uu danda’a. Gaafii gaafatamuu qabuu;! gaafii hundi keenya of gaafachuu qabnuudhas, Gaafii kanaaf deebii gabaabaa lafa kaa’un ni danda’ama. Innis irree tokkoon gabroonfattoota kaleessaas ta’ee wayyaanee harr’aa irratti ka’uu dhabuu keenya! kan jedhuu dha. Tokkoon tokkoon keenya murna kana kuffisuu keessatti waan gumaachuu dandeenyu gumaachuu dhabuu keenya kan jedhuu dha.
Oromoon baha Afrikaatti uummata guddaa tahuun irra deddeebi’amee firaanis halagaanis dubbatameera. Gaafiin garuu amma guddina keenyaa bilisummaa keenyaaf qabsaawaa jiraayii ? kan jedhuu dha. Waan dandeenyuun qabsoo bilisummaa Oromoof godhamu keessatti hangam hirmaanne? kan jedhuu dha. Diinni maal godhaa jira ? nuti hoo warri bilisummaa Oromootif qabsoofna jennu kufaatii diinaarratti hojjechaa jirrammoo waan diina fayyadu hojjechaa jirra? kan jedhuu dha. Sana booda jabina diinaatii fi jabina lammii madaaluun ni danda’ama.
Dhugaa yoo dubbanne biyya keessatti dhalataa Oromoo tahee isa qawwee diinni Oromoo ittiin ajjeesu sababa adda addaatin baatu fi isa lammii basaasuurraa kaasee hanga namoota biyya alaatti faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo hojjataniitti yoo kaafnee ilaalle kan diinni nurratti dalagurra kan ofii ofirrati dalagnuu fi dalagnetu caala. Ennaa inni tokko bilisummaa Oromootif lubbuu isaa dabalatee waan hundaan of kennee funduratti deemu inni biraa ennaa faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo deemu muldhata. Humna, qabeenyaa fi beekumsa isaa kan bilisummaa Oromootif ooluu danda’u gita isaarratti ittiin holooluuf oolcha. Walitti dhufanii mari’atanii bilisummaa Oromootiif karaa qabsoon calqabame finiinu itti dand’u akeekurra gufuu wal jala kaa’uutu filatama. Kun ammoo karaa fedheenuu hojii diinaatii gadii miti. Oromoon har’as, kaleessas kana hin barbaadu. Deemsii akkasii akka murni wayyaanee bicuun caalaatti Oromoorratti roorriftu, akka humnaa fi dandeettii ishiitin ala maqaa argattu taasiseera. Humriin sirna murna tanaa dheerachuunis asirraa burqa. Maddi holoola jabina ishiitiis kanuma malee meeshaa waraanaa fi tikkaa adduunyaa biraarra adda ta’ee fi hin jirre qabaattetii miti. Qaawwa kana cuufanii bilisummaa ofii gonfachuun ammoo kan nama “Ani Bilisummaa Oromootifan qabsawwa!” jedhu maraati.
Kan jedhamaa jiruus ta’ee kan uummanni Oromoo barbaadu ilmaan isaa diinarratti qiyyaafattee akka Yeyyiis diina bitaa mirgaan weerartee akka irraa kufiftuu dha. Akka bilisa isa baaftu dha. Kan ummanni Oromoo jedhu, kan ta’uu qabus eennaa inni tokko fuunduratti deemu inni kuun faallaa qabsoo bilisummaa Oromoo duubatti deemuu haa dhaabudha! Wal faalleessuun, wal diiguu fi walirratti holooluun dhaabbachuu qabaa dha! Xiqqaa guddaan keenya diinarratti qiyyaafachuu qabnaa dha! Tokko taanee daandii bilsummaatti nama geessuu haa gabaabsiinuu dha. Kan ta’uu qabus kanuma!
Yoos umriin diinaa gabaabbata,Yoos Oromoon dheebuu bilisummaasaa baha. Yoos Jabinni wayyaanee sobaan tuulame, meeshaan waraanaa fi tikni garmalee dhaadheeffamuuf akka fixeensa ganamaa baqee bada.
* Baareentuu Gadaa: gassogeda@gmail.com
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
shanan Gadaa Oromoo jedhamu. Gareewwan kun ganna
sadeet sadeetiin aangoo wal harkaa fuudhu. Shanan Gadaa
Oromoo kun bakka adda addaatti maqaa adda addaatiin
beekkamuu (gabatee ilaali).
Boorana Macca-
Tuulama Arsii Gujii Ituu-
Humbannaa
Meelba /
Harmufaa Birmajii Birmajii Harmuf Horata
Muudana /
Roobalee
Michilee /
Muudana Roobalee Roobalee Dibbaaqa
Kiilolee /
Birmajii
Duuloo /
Halchiisa Bahara Muudana Dibbeessa
Biifolee /
Muldhata
Meelbaa /
Hambissaa Horata Halchiisa Fadata
Michilee /
Duuloo Roobalee Bultuma Alana Daraara
Ilmi Oromoo kamiyyuu, guyyaa itti dhalatee eegalee
gogeessa shanan Gadaa keessaa tokko keessatti
haammatama. Duraan dursee kan inni hammatamu, shanan
Gadaa keessaa miseensa isa gaafa inni dhalatu aangoorra
jirutini, kunis gogeessa abbaa isaa keessati jechuudha.
Duula Bilisummaa Sirna Gadaa Jalatti
Keessumatti, bara 1270 (bara ka’umsa Yukuno Amlaak)
irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon
dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala
akka ture ragooleen niibsu. Roorroo kana ittisuurratti
gootota fi hayyoota hedduutu wareegame, kanarraan kan
ka’e sabni Oromoo walakaansaa manaa fi biyya abbaa ofii
gadi-lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi bahaatti
godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda
Oromoon gara waggaa dhibba tokkootif roorroo kana ofirraa
ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa
Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaattin
biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun
barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree,
akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa
akka haarati waan ijaarameef “Gadaa mala haaraa baase
ykn Gadaa mala-baase” jedhamee hayyootan
moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa
seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan
jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.
Bara Gadaa Melbaa (bara 1522-1530)
Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti; isa
durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka
ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu uummata bara
saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad
jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa
Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana
duraa yeroodhuma ormi ittidhufu ofirraa ittisuu qofaa dhisee
biyya ofii deebifachuuf jecha lafa diinnonnisaa
(Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe. Waraani
Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu
eegale. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu
mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun
lola irratti cimaa akka ture Abbaan Baahireefaa raggaa
bahee jira.
Bara Gadaa Muudana (bara 1531-1538)
Melbaatti aanee kan Gadaa fudhate Muudana. Bara
Muudana kana seera jajjabaa lama tumatan.
1. Lubni hundi akkuma aangoo qabateen akka duulu
2. Lubni hundi osoo lafa dabalee hin bilisoomsiin
meedhacha akka hin hidhaanne kan jedhan ture.
Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee
hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa
Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahimadiin
geggeefamanii kiristaanootaan waraanaa turani. Waraana
diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana
bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana
barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal
waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude
jechuudhan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. Gadaa
Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe
Abbaan Baahire.
Bara Gadaa Kiilolee (bara 1539-1546)
Muudanarraa Gadaa kan fudhate Kiiloleedha. Kiiloleen duula
bal’isee Dawaaroo rukutuu jalqabe. Yeroo gabaaba keessati
handhuura Dawaaroo gahe. Galaawudoos mooti Habashaa
waana isaa kan nama Adaal Mabraq jedhamuun
hoogganamu Dawarrootti bara 1545tti erge. Waraanni Adaal
Mabraq harka Oromootti baqe, inniniis lbaqatee laga
Awaash ce’e. Dawaaroo kan jedhamu Arsii har’aatt
akeekuun ni dandayama. Galaawudoos Islaamoota mohuu
dandahullee Oromoo biyaa isaaf lolu moohuu hindandeenye.
Muudanatti aanee kan baalii fudhate Gadaa kiilolee ti. Bara
Gadaa Kiilolee keessa Habashoonni gargaarsa warra
Poorchugaalin, Imaam Ahimadiin bara 1543 waan ajjeesaniif
qalbii tokkoon Oromorratti xiyyeefatanii meeshaa ammayyaa
fi human waraanaa Awuroopparraa argataniin
gargaaramuudhan Oromoo irratti duulani. Mootichi
Habashaa Galaawudoos Imaam Ahimadiin erga ajjeese
booda, waraana guddaa nama Adaal Mabiiraq jedhanuun
hoogganamu gara Oromootti bobbaase. Gadaan Kiilolee
waraana Habashaa fi Faranjii meeshaa hammayyaa akka
madfii hidhate kana bara 1545 ofirraa rukutee, ajajaa
waraanaa ari’ee laga Awwash ceesise. Waraani habashaa
hedduun harka Gadaa Kiiloleetti baqee dhume jedhe Abbaan
Baahire. Humnoota Habashaa fi Faranjii meeshaa
hammayyaatti gargaaramanu waan mo’eef, Gadaa dhugaa
lole, kan Lole jedhamee seenaa keessati yaadatama. Jechi
“kan lole” jedhu kun bara dheerina keesa “Kiilolee”
jedhamuun beekkama.
Bara Gadaa Biifolee (Bar 1547-1554)
Barri Gadaa Biifolee bara mootiin Habashaa lola warra
Islaamaa waliin qabu moo’atee humna isaa mara gara
Oromoo qofaatti xiyyeefate ture. Mootichi Habashaa
Galaawdos, Adal Mabiraq moo’amuu dhaga’ee humna isaa
walitti gurmeesee waraana Porchugaal wajjin Oromoo irratti
bara 1548 duula guddaa saaqe. Gadaan Biifolee diina itti
dhufe qolee, rukuutee moo’uudhan ofirraa deebise. Lafa
bal’aa dabalee qabachuu dadhabus, humana guddaa kana
falmee moo’ee ofirraa deebisuu waan danda’eef, waanti
hojjate akka gootumaa guddaati fudhatameefii maqaa Bif-
oole jedhamu akka argatu ta’e. Bif-oole jechuun odoo hin
dabaliin, odoo hin hirrisin akkuma jirutti, bifuma duraan
jiruun eegee dabarse jechuu dha. Jechi “Bif-oole” jedhu kun
bara dheeraa keessa Biifolee jedhame. Gadaan Biifolee
dangaa Oromoo eegee, dirqama ofii raawwatee aangoo
Gadaa Michilleetti dabarse.
Bara Gadaa Michillee (Bara 1554-1562)
Miidhaan warra Abashaa fi Islaamaa karaa lamaan jabaatee
waan dhufeef Gadaan Michillee seerota sadii baasee
labsuudhan hojjaa irra oolchee ture, isaanis:
1. Namni diina hinajjeefne akka hinfuune, akka rifeensa
mataasaa hin aaddanne
2. Namni ganna 8 oli fi 80 gadii lola keessatti qooda akka
fudhatu
3. Waraanni Fardaan lolu hedduun leenjifamee akka
bobba’u seera jedhu, kun immoo iddoo fagoo deemee akka
lolu isa taasise.
Fardaa fi gaachanaan jabaatee loluu kan jalqabe Gadaa
Michilleetti. Michillee waraana Galawudos, Hamalmaaliin
hogganamu waraanee moo’e, Faxagariin (Ererii fi Karrayyu)
guutuummaatti harka Oromooti galche. Itti dabalees
hooggani Islaamaa Amir Nuur mooticha Habashaa
Galawudosiin waraanee moo’ee (ajjeesee), gammadee
ayyaaneffachaa otoo jiru Michille Harariin qabate. Amir Nuur
oduu kana dhaga’ee otoo inni gara Haraaritti deebi’uutti
jiruu Michille bakka Tulluu Haazaaloo jedhamutti haxxee
hidhatee rukute. Lola kana irratti Oromoon hedduun
dhumullee waraanni Amir Nuur moo’amee harka Michilleetti
baqee raawwate. Abbaan Baahire akka barreesetti Gadaan
5ffaan Missillee jedhamu biyya waraanee moo’atee idda
balleesee booda loon ofii fudhatee itti gale jedha. Oromoon
durii biyya waraanee waan barbaade erga godhee booda
gara dhufetti deebi’aa jechuu isaattii. Seenaa Oromoo
keessatti kan akka Gadaa Michillee diinota, warra habashaa
(kan Porchugaalin gargaarame) akkasumas Afaar (kan
Turkiin gargaarame) haleelee dangaa bal’aa bilisoomse
hinjiru. Michillee jechuun, bineensa bara caamsaan
hammaatee yeroo haroon qooru bakka bishaan ture keessa
bahu, bineensa gurraatti hanga saree xiqoo geessu, kan
waraanni hin seenne, kan nama hin soodaanne, kan nama
duukaa kaattee nama ciniintu, bineensa hamtuudha.
Gadaan Michillee farda luka afur qabu yaabatee gaachanaan
waraana of irraa qolatee waan bakka yaade ga‘eef Gadaa
Michillee jedhamee moggaafame.
Gadaa Harmufaa fi Gadaa Hambisaa (Bar 1563-1570)
Gadaan Michillee dangaa bal’aa waan bilisoomseef dangaa
bal’aa kana Gadaa tokkoon hoogganuun rakkisaa waan
ta’eef Gadaan duraan Boorana fi Baarentuu irraa ijaaramee
hooggana tokkoon walfaana socho’aa ture bakka lamatti
qooduun dirqama ta’e.
Baarentuu Gadaa Harmufaa akkasumas Boorani Gadaa
Hambisaatiin akka hoogganaman godhame. Harmufni
Bageemidir rukutee gosati moggaasee of jala galche,
Hambisaan immo duula guddaa mooticha habashaa Minaas
Oromoo irratti bobbaase jabinaan falmee, balaa dhufu
danda’u hambise. Hambisni akka Harmufaa lafa bal’aa
dabalee qabachuu baatuus, kan ture akka jirutti eegee
dabarsuu waan danda’eef, Gadaa Harmufaa wajjin
meedhicha hidhatanii baali dabarsanii Gadaa Roobaleetti
kennan.
Bara Gadaa Roobalee (Bara 1571-1578)
Gadaan kun Roobalee Baarentuu fi Roobalee Booranaati.
Roobaleen lachuu wal gargaarudhaan Bagamdir fi Wallootti
duula guddaa bananii (keessatuu Roobalee inni Booranaa
Amaaroota hallayyaa fi holqatti naquudhan) dangaa biyyaa
ballisuu danda’anii turan. Wa’ee Gadaa Roobalee Abbaan
Baahire akkas jedha, waggaa saddeet booda kan bakka
Harmuufaa qabate Roobaleen ilma Gadaa Muudanaati, isa
kan Shawaa balleessee Gojjaamin rukutee, nama aangoo
cimaa qabu Azmaachi Zari Yohannis ajjeese jedhe.
Bara Gadaa Birmajii (Bara 1579-1586)
Gadaan kun Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa ti.
Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee
muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera
Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa
maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka
hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa
qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee
dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee
namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa
Atsimeen.
Bara Gadaa Muul’ataa (Bara 1587-1594)
Gadaan kun Muul’ataa Baarentuu fi Muul’ataa Booranaa ti.
Bara Gadaa Muul’ataa kana Walloo hedduu hinduulle. Yeroo
lama qofaa Gondoritti duulee deebi’ee qubate jedhama.
Muul’ataa Maccaa fi Tuulamaa garuu duulasaa itti fufee.
Bifa lolaa geeddaree Amaara karaa irratti gaadee ajjeesuu
jalqabe. Gaara gidduu fi saqa dhiphoo ta’an gidduutti eegee
ajjeesaa, murataa ture. Bakka farda isaaf mijaa’u mara
Goojjaami fi Gondor keessa gulufee, qabatee, basha’ee achi
taa’e.
Barreesan yeroo sanaa Abbaa Baahire akka jedhetti, biyyi
Gadaa Booranaa jalatti bule, kan hafe tokkollee hin jiru
jedhe. Muul’anni baalii Gadaa Duulootti dabarsee kenne.
Haala kanaan Abbootin Gadaa injiffannoo erga argatanii
booda sabni Oromoo hanga sirni Nafxanyaa jaarraa 19ffaa
keessa ka’uutti jaarraa lamaa ol tasgabbaa’ee Gadaa isaa
kabajataa nagaadhan jiraataa ture.
Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaari Oromoo waraanuu
dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal
fuudhudhaan) uummameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi
Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii
irraanfachuudhaan kan Amaaraa fudhatan jedhama.


text:
Wednesday, December 10, 2014
Qeerroon Yuuniverstii Bulee Horaa Barruulee Warraaqsaa Mirga Uumata Oromoo Gaafatu Tamsaasan.
Muddee 10,2014 Bulee Horaa
Mooraa Yuuniversitii Bulee Horaa keessatti waraqoonni Qeerroo halkan sa’a 7:00 irraa kaasee waraqaa balaliituun darbatamtee, kaanis maxxanfame ture. Tohannaa fi hordoffiin loltoota Wayyaanee rakkisaa bakka ta’e keessatti eda halkan barruulee hedduun mooraa Yuuniversitii keessatti maxxanfamaa turuun gabaasi Qeerroo nu gahe addeessa.
Qeerroon mooraa yuuniversitii Bulee Horaa halkan edaa barataan oromoo mooraa yuuniversitii kana keessaa baratu hanga gaaffiin barataa fi gaaffiin mirgaa kan mirga uummata oromo kabachiisu gaafatamaa jiru kun deebii argatutti nyaata lagachuudhaan diddaa akka mul’isan, barumsas dhaabanii ilmaan oromoo mana hidhaa keessatti dararriin irra gaheen du’aan saaxilamaa jiran kanaaf yeroo itti gadda isaanii mul’isan, gaaffiin barataan kaasee gaaffii uummataa waan taheef haala duree fi soba kan hin dabalanne keessatti mootummaa deebii haqaa akka kennuuf barattoota Oromoo mooraa keessaa kaasuu irratti waraqoota bittimfamantu ture, barattootni ganama ka’anii hedduun osoo hin argin poolisoonni mooraa keessa deemtee funaanaa jiraachuun beekame.
Mooraa Yuuniversitii Bulee Horaa keessatti waraqoonni Qeerroo halkan sa’a 7:00 irraa kaasee waraqaa balaliituun darbatamtee, kaanis maxxanfame ture. Tohannaa fi hordoffiin loltoota Wayyaanee rakkisaa bakka ta’e keessatti eda halkan barruulee hedduun mooraa Yuuniversitii keessatti maxxanfamaa turuun gabaasi Qeerroo nu gahe addeessa.
Qeerroon mooraa yuuniversitii Bulee Horaa halkan edaa barataan oromoo mooraa yuuniversitii kana keessaa baratu hanga gaaffiin barataa fi gaaffiin mirgaa kan mirga uummata oromo kabachiisu gaafatamaa jiru kun deebii argatutti nyaata lagachuudhaan diddaa akka mul’isan, barumsas dhaabanii ilmaan oromoo mana hidhaa keessatti dararriin irra gaheen du’aan saaxilamaa jiran kanaaf yeroo itti gadda isaanii mul’isan, gaaffiin barataan kaasee gaaffii uummataa waan taheef haala duree fi soba kan hin dabalanne keessatti mootummaa deebii haqaa akka kennuuf barattoota Oromoo mooraa keessaa kaasuu irratti waraqoota bittimfamantu ture, barattootni ganama ka’anii hedduun osoo hin argin poolisoonni mooraa keessa deemtee funaanaa jiraachuun beekame.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Sadaasi 9 Guyyaan Yaadannoo FDG Kibba Afrikaa Magaalaa Johansburg Keessatti Kabajame
Sadaasa 30, 2014
Jaarmayni Ummata ABO Kutaan Afrikaa Kibbaa ayyaana guyyaa FDG gaafa Sadaasa 16/ 2014 magaalaa guddittii Afrikaa kibbaa Johansburg keessatti bifa bareeddaa fii miidhagaa taheen kabajachuu oduun achi irraa nu dhaqabe addeessa. Ayyaana kanarratti miseensoota jaarmaya ummata ABO kutaa afrikaa kibbaa, hawaasa Oromoo, keessummoota adda addaa kan ANC, kan mootummaa Afrikaa kibbaa fii akkasuma bakka bu’oota ONLF irratti hirmaachuudhaan ayyaanicha miidhaga addaa kannaniifii turan. Haasawoota walduraa duubaan godhaniin barreessaan Afro-asia, itti aanaa partii ANC fii concilor parti ANC kan naannoo 58ffaa rakkoo ummata oromoo irra gahaa jiru ifatti eega ibsaniin booda rakkoo mootummaan abbaa irree wayyaanee ummata oromoo irraan gahaa jirtu tana ummata Oromoo cinaa dhaabbatanii waan dandayaniin tumsaniifii akka ummanni Oromoo ufirraa cunqursaa kana fonlqu kan gargaaran tahuu ifatti ibsan. Kana malees ummanni Oromootiis tokkummaa isaa jabeeffatee osoo abdii hin kutanne qabsoo isaa finiinsee akka galmaan gahu ummata oromootti dhaammatanii jiran. haasawuma isaanii keessatti wanni isaan ballama seenen mootummaa isaanii fii paartii isaanitti haala biyya itoophiyaa keessa jiru kana itti ibsanii akka mootummaan fii paartiin isaanii tarkaanfii barbaachiftu fudhattu dhiibbaa gara hundaa kan godhan wa’ada seenanii jiru. Rakkoon ummata oromoo rakkoo ummata arfikaa kibbaati jedhanii jiran. hanga ummanni oromoo gabrummaa jalaa hin baanetti nageyni nuufiis hin jiraatu jedhan, ummata oromoo rakkoo gabrummaa tana jalaa baasuuf dirqama ANC ti jedhanii jiran. Gama bakka bu’aa ONLF ogadeen ummanni lamaan obbolaa fii rakkoo takka kan waliin qabu tahuu eega ibse booda, waliin dhaabbannee waliif dirmannee gamtaan gabrummaa tana ufirraa buqqisuu qabna jechuun haasawa isaa keessatti dhaamsa jabaa ummata lamaaniif dabarsee ture.


text:
Waa'een maqaa jijjiirama " change" kun jecha durumaa jiruu fi ture ta'ullee erga Barrack Obaamaa duula filannoof dhimma itti bahee asi ammoo daran dhagahamaa fi itti dhimma bahamaa dhufe. Barrack Obaamaanis karooraa fi akeeka qabatee ka'een waan jijjiiruu fi fuula dura waan ittiin hojjechhuf deemu ifatti labsuun waltajjii argate maratti dhimma bahuun ummata biyyasaa fi kan alaas dabalatee kitilaan hawwachuu fi mararfannoo argachuurra darbee kunoo injifannoo seenaa keessatti isa jalqabaa ta'e gonfachuun ummata addunyaa mara ajaa'ibsiise.
Jijjiiramni J. Kamaal Galchuun durfamu hoo eessa gahe?
Gaaffii guddaan deebii barbaadu deemsa jijjiirama kanaati. Jijjiiramni dura deemsa J. Kamaal Galchuu fi booda deemsa obbo Leenchoo Baatii fi obbo Hasan Huseeniin utubamee ifatti dhuma ji'a Adoolessaa bara 2008 ykn ji'a shan dura labsamee ture, gurra namaa hedduu harkiseera. Walgahii biyya Amerikaa magaalaa MPLS keessatti godhame irratti yeroo duraaf labsaniin WBO fi hooggana ABO dabalatee dhuunfachuu isaanii fi miseensi irra guddaan akka isaan waliin jiru dhaadannoo guddaan ibsan. Qabsoon ummata Oromoo boqonnaa haarawaa keessa galuu fi dhaabni ABO Shanee Gumii ABOn durfamu aangoon irraa fuudhamee isaan harka galuu fi dura deemaan dhaabichaa J.Kamaal ta'uu hubachiisan. Isa booda hirmaatonni walgahichaa ililleen simachuu fi deeggarsi maallaqaas doolaara kumaatamaan herreegamu gumaachuu isaanii dhageenye. Kana booda dhaadannoon isaaniis " Gadaan Gadaa Jijjiiramaa " ta'uu hubachiisan.
Ergasii barreeffama yeroo adda addaa baasanii fi sarara paltalk keessatti osoo hin hafiin ofi qusannaa tokko malee hoogganni isaan " aangoo irraa fuudhan" qabsicha akka booddesse, ukkaamsee akka qabe, dandeettii hojii akka hin qabnee fi waggootii dheeraaf eeganii obsa fixatanii tarkaafii kana akka fudhatan ibsaa turan. Baroota qabsoon keessa darbite milkii fi gufuulee turan mara akka waan ofii keessa hin turree fi gandi tokko qofti akka ittiin deemaa ture saalfii tokko malee dubbatan. J.Kamaal raadiyoo isaanii SABO irratti ifatti akka dubbatee turetti yeroo isaan gara qabsoo ABOtti dhufanii makaman sochiin hojii tokkollee akka hin turree fi akka isaan karaa qabsiisan, hoogganni dirree qabsootti argamuu didee fagooraa ajajuun sirrii akka hin turree fi ammaan booda hoogganni jijjiiramaa dirree qabsootti argamee qabsoo hoogganuuf akka murteeffate nuuf labsan. Toole! jenne.
Dhiheenya kana maqaa " Ibsa ejjennoo miseensota buleeyyii ABO " jedhuun barruu fuula 26 qabu baasan. Maqaa ibsa ejjennoon barruu bahe kana wayta dubbifnu ibsa ejjennoo osoo hin taane barreeffama seenaa fakkaata. Ajaa'ibni barruu kanaa ammoo, seenaa qabsoon keenya keessa darbite asi geesse keessatti jaallan qabsoo irratti kufanii fi kanneen dhibee adda addaan lubbuun dabarte, ykn rakkina mataa isaaniin kanneen qabsoo keessaa bahan, ykn ganan cufa kan itti YAKKAME ganda ykn kutaa tokko ta'e. Gandi kaan miidhamaa, kaan ammoo kan miidhee fi qabsoorraa nama dhiibe ta'uu addeessu. Jarri kun miseensota buleeyyii kan bara dheeraaf qabsoo keessa turan yeroo ta'u, hanga gandi yakkamaa kuni nama fixuu fi qabsoorraa dhiibu waan dubbatan ykn falmiin godhan hin tuqamne. Ibsa ejjennoo isaanii kana keessatti maqaan diinaa tokkollee hin tuqamne. Qabsaa'onni ganda yakkamaa kanatti dhalatanii fi qabsoo keessatti wareegaman ykn dhiibaman tokko qofaatu tuqame, akka ibsa kanaatti. Namoonni barruu kana qalbiin hin dubbifne mee irra deebi'aatii dubbisaa xiinxalaa ! Barreeffama akkasii dhuguma dhala oromootu katabe moo diinatu maqaa oromootiin kana barreesse nama jechisiisa dhugumatti. Waan kanarratti jechuun danda'amu hedduu ta'uyyuu isa kanumaanin gabaabsa.
Dhiheenya kana walakeessa ji'a Sadaasaa bara 2008 yeroo lammaffaa magaalaa MPLS keessatti walgahii godhaniin raawwii ji'a sadii keessatti waan raawwatan obbo Hasan Huseen akka ibsanitti, erga sochiin jijjiiramaa eegalee miseensa dachaan ijaaruu isaanii, gargaarsaa fi buusiin miseensummaa guddaan argamuu fi waraana " WBO" leenjisaa jiraachuu isaanii itti boonuun ibsan. Waraanni leenjifamaa jiru kun achii bahee yoo lola eegalu, akka durii rukatanii baqachuu osoo hin taane lafa qabataa adeemuun yeroo gabaabaa keessatti bilisummaa akka gonfannu nu abdachiisan, akkan sarara paltalk irraanii caqasetti. Kanumaan walqabatee ijaarsa miseensummaa ilaalchisee akka ibsanitti jilli isaanii gara biyya Kibba Afrikaatti bobba'uun ummata kanaan dura dhaqqabamee hin beekne ijaarauun gargaarsa maallaqaa miliyoona cina argachuu isaanii kan ibsan yoo ta'u, kanuma ilaalchisee oduu SABOn gidduu sana dabarseen Oromoon biyya Afrikaa Kibbaa keessa jiraatu akkuma oduu jijjiiramaa dhagaheen dabballee tokkollee osoo hin eeggatiin walijaaree ofi qopheesse. Jilli Dr. Nuuroo Daddafoo fi wallisaa Mehammed Sheekaan durfamu achitti argamuun gargaarsa $60.000 ( kuma jaatama) argachuu isaanii fi miseensa konyaalee saddeeti keessatti battalumatti ijaaruu danda'uu isaanii addeessa.
Waan hedduu keessaa hangan tuttuqe ilaalchisee qaamni irratti ibsa nuuff kennu yoo jiraateef bifa gaaffiin akka armaan gadiittin yaada kiyyan dhiheessa.
Gaaffii fi deebii J.Kaamal raadiyoo SABO irratti ji'a sadii dura gdheen, yeroo biyyaa dhufanii ABOtti makaman Shaneen Gumii karoora hojii tokkollee akka hin qabne, hirmaata hojii akka hin qabnee fi erga isaan dhufanii waan hedduu akka qajeelchanii fi sirreessan ibsa. Yaada kana Shanee Gumii fi miseensa Gumii Sabaa keessa warri turan kan akka obbo Hasan Huseenfaa dhuguma jedhanii itti amanuu laata ? Yoo dhuguma jedhan yeroo sanatti miseensaaf ibsuu fi sirreessuu maaliif hin dandeenye?
Maqaa ibsa ejjennoo miseensa ABO buleeyyii jedhuun qaamni ibsa baase amma miseensota warra jijjiiramaa akka ta'an hin shakkamu. Qaamni kun maqaa isaa ibsuu ykn kallattiin maqaa qaama jijjiiramaa kanaan maaliif ibsa hin baafne?
Miseensonni buleeyyiin kunniin eegala qabsoo irraa hanga ammaatti waan deemaa turee fi yakka qaamni ganda tokkoo raawwataa ture yeroo nuuf tarreessan miseensota ABO hanga tokko bakka dhaloota isaanii wajjin nuuf tuttuqanii jiru. Garuu ganda biraa keessaa kanneen qabsoo fi harka diinaan wareegaman kan akka Guutuu Caalii, Nagaasaa Kumsaa, Gammachiis Dhaabaa, Daraaraa Kafanii fi kanneen isaan fakkaatan hedduu maqaa hin dhoofne. Jaallan kana hin beektan moo ganda yakkamaa ta'uu isaaniif irra kuttan?
Miseensonni buleeyyii kunniin bara dheeraa yeroo qabsoo keessa turan, hanga yakki hangana gahu qabsaa'ota kanarratti dalagamu maaliif callisanii obsan ? Har'a maaltu geenyaan seenaan kun gadi gahe ? ijaarsaa fi moo diiggaaf?
Erga sochiin jijjiiramaa mooraa qabsoo keessatti dhalatee asitti miseensi dachaan dabaluu ykn ijaaramuu fi gargaarsis akkasuma argamuu obbo Hasan Huseen walgahii dhiheenya kana MPLS godhamerratti miseensaa fi deeggartoota isaaniif ibsanii turan. Bara isaan itti gaafatamaa damee dantaa alaa ABO turan sana sochiin ijaarsaa fi buusii akkasii maaliif hin turre ? Kan hojjechiisu isaanuma mitii?
Biyya Afrikaa Kibbaa keessatti osoo dabballee fi qaama olaanaa hin eeggatiin oduu jijjiiramaa dhagahuun ofi qindeessanii buusii dolaara kuma jaatama argachuu isaanii SABOn ibsee jira. Biyya sana baqataa Oromoo meeqatu jira laata, kan yeroo tokkotti maallaqa hanga kanaa gumaachu ? Akkasumas jilli achitti argame miseensa Konyaalee saddeetti keessatti ijaaruu isaanii ibsu. Miseensi yeroo takkatti akkas ijaaramu kun seeraa fi heera dhaaba isaanii yeroo kam baratanii xumuratan ? moo hin barbaachisu. Ijaarsi akkasiin dachaan dabale sun bifuma kanaan ijaarame ta'aa?
Waraanni amma leenjifamaa jira jedhan haarawa moo isaanuma duriitu haaromsa fudhata ? Yoo haarawaa ta'e kanneen qaama jijjiiramaa harka jira jedhamee zooniilee adda addaa irraa gaaffii fi deebii kennaa turan har'a sagalee isaanii dhagahaa hin jrru. Maalitti jiru laata ?
Hoogganni Shanee Gumii kan balaaleffatame keessaa tokko dirree qabsoo WBO biratti argamuu hanqachuu isaa ture. Qaama jijjiiramaa keessaa hoo har'a hooggana meeqatu dirree seene ? moo hanga ammaa qophii hin xumuranne?
Akka dhiheenya kana obbo Leencoo Baatii OCR-MPLS ( 03.12.08) irratti ibsa kennanitti humni irra hedduun isaanii ala ta'uu tuqanii jiru. Dubbiin kun waan kanaan dura jechaa turaniin wal hin faallessuu laata ? Dhumarratti mammaaksa oromoo tokkoonin yaada koo xumura. Innis namicha tokkotu " Kuruphee gurraa fi miila ishee walittan waraane jedhee hiriyaa isaatti himata. Hiriyaan isaas dubbichi hin fakkaannee fakkeeffadhu jennaan, yeroo isheen gurra ishee hooqqattun argadhe " jedheen jedhama.
Nagaa wajjin.
Abbaa Gaaddisaa


text:
IBSA EJJENNOO GUMII TOKKUMMAA ABBOOTII
GADAA OROMOO
WALTAJJII MARII ABBOOTII GADAA GODINOOTA
OROMIYAA MARA IRRAA WALITTI DHUFAN MARII
GUYYAA SADIIF (HAGAYYA 24- 26/2008 A.L.H)
Gaggeeffame
BAKKA: HOTEELA RIZORTII SOODAREE
Nuti Abbootiin Gadaa Oromoo rakkoolee hawaasummaa, dinagdee fi siyaasaa hiikuuf mootummaa fi uummata gidduu taanee hojjechaa turuun keenya ni beekama. Keessattu rakkoolee nageenyaa biyya keenya keessatti uumame ilaalchisee yaada furmaataa akka mootummaaf dhiyeessinetti guutummaa guutuutti hojiirra oolee hin jiru.
Gaaffilee ummatni qabatee hiriira bahullee abbootiin taayitaa irra jiran gaaffiii uummataa kana seeraan dhiyaatanii deebii kennuurra humna waraanaa qofaan fayyadamuun rakkoo hiikuu hin dandeenye.
Sababuma kanaan yeroo yeroodhaan reebichi, ajjeechaan, hidhaan uummata keenya miidhaa jira.
Kanaafuu, shakkii qofaadhaan hidhaa fi reebichi ajjeechaan hammaataa jira. Ammas irra deebinee yaada furmaataa kan kenninu haala armaan gadiitiin ibsa ejjennoo qabxii kudha sadii(13) qabuun ibsina.
1. Ummatni Oromoo kamiyyuu godiinaan ,aanaan, gandaan, amantiinii fi ilaalcha siyaasaatiin osoo wal hin qoodiin gaaddisa Sirna Gadaa jalatti duudhaa Sirna Gadaa Oromootiin tokkummaa keenyaan Gadaa keenyani jabeeffanna.
2. Waraanni mootummaa Fedreraalaa daangaa biyyattii eeguurra taree , seeraan ala daangaa mootummaa naannoo Oromiyaa cabsee seenuun, kutaawwan Oromiyaa adda addaa irra qubatee jiru, waraanni kunis aadaa , duudhaa fi afaan ummatichaa waan hin
beekneef hubaatii fidee jira , akkaata Sirni Gadaa kaa’uun hogganaan waraanaa Abbaa Duulaa jedhamu dhaabbannee isa jalattiimmoo kuusaa, dabballee fi foolleedhaan rakkoowwan naannoo keenyaa kamirrattuu akka ofii keenyaan furannu ummata keenyaaf dhaamsa
dabarsaa waraanni kun akka nurraa kahu mootummaa
federaalaa ni gaafanna.
3. Badii fi seera malee namoonni keenya mana hidhaatti guuraman yeroo dhihootti akka gadi lakkifaman sagalee tokkoon gaafanna.
4. Namoonni dhiiga Oromoo taatanii lammii keessanajjeestanii fi ajjeesaa turtan, waan hamaaf dabarsitanii kennitan sobaaf raga baatan , guyyaa har’aatii kaasee yaa’ii tokkummaa abbootii gadaa oromoo kun maqaa uummata oromoo kabajamaa fi guddaatiin badii darbeef dhiifama gaafattanii,dhugaa lammii keessaniitiif akka
dhaabbatan isinii dhaamaa, kanarra kan darbe kana booda gocha kana irra deebitanii yoo raawwattan lafee fi dhiigni ilmaan oromoo, akka safuu fi safeeffannaa.Sirna Gadaatiin kan isin gaafatu taha.
5. Ilmaan Oromoo naannawaa Finfinnee lafarraa buqqaa’an akka deebi’anii manni jirenyaa kennamuuf ni gaafanna.
6. Irreechi hora Finfinnee akka nuuf deebi’uuf fulbaana 24/2009 ummatni Oromoo fi Abbootiin Gadaa achirratti argamuun akka kabajannu beeksisaa akka nuuf mirkanaa’u ni gaafanna.
7. Qotee bulaan sababa baballina masterpilaanii magaalaatiinii fi investimentiitiin uummata keenya lafarraa buqqisaa jiraachuun akka nurraa dhaabbatu ni gaafanna.
8. Hojii dhabdummaa Naannoo Oromiyaatti babal’ataa jiruufi naannoowwan magaalotaa fi Finfinnee jirurratti dargaggoota yuniversitii fi koollejii irraa eebbifamaniif rakkoo hojiidhabdummaatiin dararaman haalli mijachuun deeggersi barbaachisaa tahe akkagodhamuuf ni gaafanna.
9. Nuti uummatni Oromoo sabaa fi sablammiiwwan jiran waliin nagaan jiraachuu barbaadna. Sababa daangaan keenya sharafamaa jiruuf uummatni keenya sabaa fi sablammiiwwan ollaa jiruun walitti bu’aa jira.Kanaafuu ,mootummaaan kara lachanuu ilaaluun
furmaata akka kennuuf ni gaafanna.
10. Sirni Gadaa Oromoo safuu fi safeeffannaa isaa ganamaa eegee caasaa qabuun akka ijaaramuu fi kan ijaaramee jiru jabinaan akka itti fufu imaanaa guddaasaba keenyaaf kallattii hundaan cimsinee haa hojjennu.
11. Sirni Gadaa Oromoo Sirna Bulchiinsa Oromoo karaa nagaa fi tasgabbii qabuun rakkoowwa hawaasaa hiikuun aadaa fi duudhaa hawasaa babl’isuun abbaa qabeenyummaa dinagdee hawaasichaa kan
mirkaneessudha waan taheef sirni kun jabeeffamuu kan qabuu fi kan ittiin bullu tahuu uumata keenyaaf dhaamsa dabarsiina.
12. Sirni Gadaa Oromoo faajjii mataa isaa: Gurraacha, Diimaa Fi Adii kan qabu dha.kanaafuu ummatni Oromoofi ummatni Ayyaana Irreechaa fuuldura keenyaa kamirratuu kabajamu irratti Faajjii kanaan ala alaabaa dhaaba siyaasaa kamiyyuu qabatee akka hin dhufne niakeekkachiisna.
13. Afaan Oromoo afaan hojii federaalaa akka
tahu ni gaafanna.
–
ULFAADHAA; JENNAAN!!
Beekan Erena
Latest posts by Beekan Erena (see all)
- Ijaarsa Dubartoota Oromoo Addunyaa/International OromoWomen’s Organization - February 22, 2017
- Gummii Hooggansa Oromoo Lammaffaa; Ilaalchafi Dhaamsa Mataa Kootii Hiwi Elona – Gur. 2017 ——————————- - February 21, 2017
- DIINQAOROMOO Kutaa 9ffaa-Leellisaa Aadaa Bantiifaana Kutaa 1ffaarratti Dhimma Aadaafi Seenaa oromoorratti mariyanne. - February 21, 2017


text:
Kutaalee dabran duubisuuf Addana Tuqaa:-[ Kutaa 1ffaa, Kutaa 2ffaa, Kutaa 3ffaa, Kutaa 4ffaa ]
KUTAA SHANAFFAA
Dubbiftoota barreeffa kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, baga nagaa fi nageenyaan naaf turtanii kutaa shanaffaa kana duukaa-buu’uuf dhuftani! Akkuma isin amma gara mandhee tanaa dhuftan mee nagaa fi nageenyi, bilisummaa fi walabummaan Oromiyaa taanyaaf haa dhufu!
Erga mandara Tokkee Kutaayyee kana bultanii hamma tokko haara-baafattanii, mee amma wanneen karaaf nu barbaachisan mara fudhannee gara magaalaa Geedoo-tti haa qajeellu! Otoo mandarattii bicuu takka tan mandara tahuuf curruuqaa (daa’imaa) jirtuu, tan Baabbicha (20) jedhamtuu fi tan lagattii Baabbicha jedhamtu irratti hundeeffamtee geenya. Lagattii tanatu naannoo biyya Torban Kuttaayee jedhamuu fi naannoo Calliyaa addaan-baasa. Maqaan Calliya jedhamu kunis akkuma maqaa Kuttaayee jedhamuu maqaa damee-gosa Oromoo tahuu isaa hubachuun, seenaa uummataa fi saba Oromoo keessatti mee galmeeffaddhaa! Kuunnoo, argitu magaalaa Geedoo seenuuf jirraa!
QAAMADUBBII
Geedoon (21) mandaroota fi magaalaawwan Oromiyaa kanneen gooroo, tulluu fi lafa-oljedhaa irratti hundeeffaman kanneen akka: Haroo Hara Liiban (Haroo Wancii), Gimbii, Gorii, Dambi Doolloo, Goree, Ejeree, Koloboo, Sululta, Caancoo, Shano, Dasee, Asallaa, Gobba, Diinsho, Diillaa, Calanqoo, Qullubbii, Ejersa Gooroo faa keessatti argama. Silaa jechi “geedoo” jedhamu kun maal jechuu akka tahe beektuu? Namaafis tahee, lafaaf maqaa baasuu irratti eenyutu Oromoo keenyaan morkuu dandaya? Akkuma lafa mukni mi’eessaa jedhamu itti-heddummatuun “Mi’eesso“, lafa adaamiin itti-heddummaatuun “Adaamaa“, lafa dasaan (handaqii, baaxiyyaa) itti-heddummaatuun “Dasee“, lafa bishaan itti-heddummaatuun “Bishooftuu“, lafa diilalli (qorri) itti-hammaatuun “Diilallaa (Diilallaa’aa) jedhee baase sana, lafa geedni itti-baay’atuun immoo “Geedoo” jedhee moggaase. “Geeda” jechuun Afaan Oromoo isa bara durii duriitiin “muka dhaabatu, jechuun kan hin muramin isa warri Ingilizii tree” jedhaniin sana. Kunoo, amma mukti Oromoo bardhibbee hedduu qaxxaamuree, bara nafxanyootaa dhaqqabe sun ciramee, akkuma argaa jirtan baargamoo tokko tokko callaatu jira.
Egaa, mee amma konkolee keessaa gadi-bayaatii Geedoo fi naannoo isaa dawwaddhaa! Karaan inni gara kaaba-lixaatiin jiru kun, isa magaalaa Ficaawaa (Fincaa’aa) keessa bawuun gara Shaambuu nama geessu. Lagni Fincaawaa kun jalliyaan (itti-yaatuu) laga Abbayyaa ti. Mootummaan Habashaa laga kana irraa korneettiin inni hoomishatu: Goojjamii fi Gondoriif erga ibsaa kennee booda naannoo Tigraay dhaqqaaba. Geedoo irraa kaatanii Shaambuu gawuuf, naannoo gosoolii Oromoo afurii keessa baatu: Calliya, Jimma Raaree, Guduru-u fi Horro. Kuunnoo, tulluun karaa fuula kaabatiin isinitti muldhatu sun Tulluu Maraa (M 3146) jedhama. Warri nafxanyaa isuma kanallee nuuf dhiisuu diduun “Tulluu Amaaraa” jedhuuni. Waan huurriin tulluu kanatti marsee maramee muldhatuuf Oromoon maqaa bareedaa kana baseefi. Geedoon biyya baddaa waan taheef, akkuma naannoo Meettaa Hoolotaa faa farsoon isaa shaggaa dhaa, shaggoomsatii dhugaa! Daadhiin Geedoos hedduu bayeessaa feenan eeyyee isas! Biyyi Oromoo inni Calliyaa kun waan ittiin geerrarsa Oromootiin faarfamu qabaa, mee kanaa gadittan isiif dhiyeessa. Geerrarsi kun naannoo Daannoo irraa jalqabuun naannolee Macca Bahaa fi Tuulamaa tokko tokkoon wanneen isaan qabaniin faarsaa naannoo Oromoo Jiddaa dhaqqaba.
Daannoo biyya barbaree“Dooyyoo“-n ittee (itti-nyaata) soogidda hin qabne akka tahe ni yaadattu. “Kan mataan daaraa jiraa” inni jedhamu kun immoo Oromoon dhadhaa dibachuu-dhaan akka beekamu nutti hima. Dur oggaa mana barumsaa oliyyaa (“secondary school“) jirruuyyu, Oromoota naannoo baadiyyaa irraa dhufanii fi kanneen magaalaa-dhuma keessa jiraatan, isaan dhadhaa Oromoo qabbana sanaan nafa isaan qabbaneessan sanatti kofallaayyu. Inni kun mee isa warri Ingilizii: “beekumsi xiqqaan nama galaafata – little knowlege is dangiours” jedhan sanaa! Nuti beekumsa bicuu san ishii qeesota Habashaa irraa funaannane sanaan uummata keenya tufannaayyu jechaa dha. Ammoo, Oromoon keenya karaa kanaan qaata warra Oroppaayyuu dursuun quyyifanni (dibanni) qaamaaf akka tolu beeka. Namni Biyya Ostiriyaa kan barchiisaa (pirofeesara) Unibasitii Biyaanaa ture, Ph. Paulschke*, otoo Minilik Oromiyaa keessaa naannolee Harargee fi Arsii faa hin qabatin, kan Oromiyaa Bahaa keessatti qorannoo adeemsisaa ture: “Oromoon waan dhadhaa dibatuuf qaamni isaa cimaa dha; fayyaalessa. Dhukkuba gogaa irraa dhufu waa tokkollee hin qabu“, jechuun raajeffataayyu. Garuu, nuti beekumsa xiqqayyoo saniin dhadhaa caala dibata ammayyaa, isa kemikaala faabrikaa keessaa bayuun faalame sana qabu dinqeeffanna.
Kan dooyyoo nyaatu-jiaa
Noonnoo biyya arbaa
Kan waancaa supphee jiraa
Dhaadallee biyya jirbii
Kan moofaa uffatu-jiraa
Ammayya biyya mukaa
Kan dallaan qabne jiraa
Xuqur biyya saawwanii
Warqa biyya aannanii
Kan dhamaan qabne jiraa
Calliya biyya dhadhaa
Kan mataan daaraa jiraa
Caboo biyya warqee
Kan naddoon murre jiraa
Wanci biyya dammaa
Kan gagaan beekne jiraa
Qaqaldhii Walisoo biyya dullaa
Kan uleen murre jiraa
Bacho biyya xaafii
Kan warqee nyaatu jiraa
Meettaa biyya hoolotaa
Kan kaldheen qabne jiraa
Shaggar biyya fooqotaa
Kan ala bullu jiraa
Jidda biyya fardaa
Kan lafoo deemu jiraa!
Jirakaa jira jiraa
Kunoo akkana jiraa
Walqixxeen eessa jiraa
Walqixxeen Waaqa biraa!
Erga waa bayyanannee amma gara Baakootti qajeella. Geedoo irraa kaanee, magaalaa Ijaajjii (22) Shoboka (23) fi Tibbee (24) keessa baanee, magaalaa Bakkoo (25) dhaqqabna. Kunoo, erga magaalaa Ijaajjii geenye mee geeda Odaa isa magaalaa walakkaatti argamuu kana sirriitti doowwaddhaa! Asii irraa gara fuula Jimma Abbaa Jifaar-itti yoo deemtan Odaa Bisil seena-qabeessicha sana argitu. Erga Tuulamnii fi Macci wiirtuu yaa’ii isaanii Odaa Nabee irraa addaan bahanii, Macci as dhufuun yaa’ii ofii hundeeffate. Booda immoo erga gosolii Maccaa keessaa kaan gada-gattee tahuun bulchiinsa mootiitti amanu bu’ureeffatee, kaan immoo yaa’ii gosa-gosaatti garagale. Sirna Gadaa irraa gara sirna mootiitti cewuun kun akka barreessitoonni Habashaa fi Oromoonni tokko tokko jedhanitti qaroomina gara fuulduraatti tarkaanfatu otoo hin taane, gara gadaantummaa isa ilmoon namaa ilmoo namtiin bitamootti cewuu-dha ture.
Biyyi Ijaajjii fi Shoboka faa irraa gara harka-bitaatti agaratan kun naannolee Oromoo Daannoo fi Iluu Galaani. Isaan kun lamaanuu maqaalee damee-gosoolii Oromoo tahanii ti.
Kunoo, otuma haasawaa deemnu magaalaa Baakkoo geenyee jirra. Baakkoon laga Gibee irratti bu’ureeffame. Akkuma argitan kana Gibe guddichi sun asitti laga xiqqaa wayii fakkaata. Booda laggeen hedduu ofitti dabaluun laga guddaa laga caalu tahuun argama. Inni kunoo asirraa gara kaabaa, jechuun naannoo Coomman, Horroo Guduruu keessaayyi madda. Magaalaan Bakkoo kun duraan laga Gibee gara fuula bahaatti jechuun godina Shawaa keessatti hundeeffamee booda kunoo akkuma amma agartan gara Wallaggaattis ceyee jira. Magaalaan kun daangaa Wallaggaa fi Oromiyaa Waltajjii irratti hundeeffame jechaa dha. Gosa kudiraa fi fudiraa kan lakkaawufillee nama dhibutu naannoo Baakkoo kana irraa hoomishama. Mee isa kana anumatu isiniif baasaa, hamma feetan nyaaddhaa, hamma feetan immoo fudhaddhaatii gara Finfinnee Shaggaritti deebiyaa! Erga Shaggaritti deebiyuun takka bubbullee booda gara Salaale deemna. Gaafa Waaqi jedhe immoo dursinee gara magaalaa Naqamtee dhaquun godinoota Wallaggaa, Iluubbaa Booraa faa daawwachuun biyya abbaa keenya hunda waliin geenaya!
Itti-fufa!
=== Hubachiisota Miiljalee ====
* Ph. Paulschke – “Ethnographie Ordost-Afrikas“, Berlin 1896.
==========================================================
*Taammanaa Bitimaa: gurree@web.de