text:
Faaydaa fi Mindaa Soomaa
Namni hojii tokko yommuu hojjatu wantoonni isa kakaasanii fi dhiiban jiraachu qabu. Keessattu hojichi hojii nafsee irratti ulfaatu yoo ta’e, kakaa’umsa cimaa barbaachisa. Islaama keessatti wanti nama ajaa’ibu guddaan hojii tokkotti yommuu nama qajeelchu mindaa (ajrii) guddaan nama abdachiisa. Ammas hojii badaa irraa yommuu nama dhoowwu, adabbii badaan nama sodaachisa. Kuni hundii nafseen nama tuni akka qulqullooftu fi sadarkaa ol’aana irra geessu taasisa. Soomni hojiwwan nafsee irratti ulfaatan keessaa tokko waan ta’eef, Islaamni faaydaa fi mindaa sooma irraa argamuun nama abdachiisun kaka’uumsa, injinnoo fi humna namaa dabala. Namoonni faayda fi mindaa soomaa yoo beekan kaayyoo soomaa galmaan gahu. Ta’uu baannan, aadaa godhachuun faayda homaatu osoo irraa hin argatin dabarsu. Qur’aana fi Hadiisa keessatti gabaabbinaanis ta’i dheerinnaan faaydalee fi mindaan soomaa dhufani jiru. Yeroo darbe, aayah waa’ee soomaa dubbattu irratti xinxalline turre. Har’as itti fufuun hadiisota muraasa faayda fi mindaa soomaatin wal qabatan ni ilaalla.
Hadiisa Abu Hureyran gabaase keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
قَالَ اللَّهُ كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلاَّ الصِّيَامَ، فَإِنَّهُ لِي، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ. وَالصِّيَامُ جُنَّةٌ، وَإِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ، فَلاَ يَرْفُثْ وَلاَ يَصْخَبْ، فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ، أَوْ قَاتَلَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي امْرُؤٌ صَائِمٌ. وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ يَفْرَحُهُمَا إِذَا أَفْطَرَ فَرِحَ، وَإِذَا لَقِيَ رَبَّهُ فَرِحَ بِصَوْمِهِ ”.
“Rabbiin ni jedhe: ‘Hojiin ilma Aadam hundi mataa isaatif, sooma malee. Soomni Anaafi. Anatu isaan (sooman) mindaa kafalaaf.’ Soomni [ibidda irraa yookiin badii hojjachuu irraa] gaachana yookiin eeggumsa. Isin keessaa guyyaa sooma isaa, namni tokko wanta fokkuu dubbachuu fi hojjachu hin qabu, iyyuu fi mormii baay’isuu hin qabu. Namni tokko yoo isa arrabse yookiin loleen, akkana haa jedhu ‘Ani nama soomu.’ Rabbii harka Isaa nafseen Muhammad jirtuun kakadhe! Fooliin badaan afaan nama soomuu keessaa bahu Rabbiin biratti foolii misk caalaa urgaa’adha. Nama soomuf gammachuu lamatu jira. 1.Yeroo soomu hiiku ni gammada. 2.Yeroo Gooftaa isaa qunnamu sababa sooma isaatin ni gammada.” (Sahiih Al-Bukhaari 1904 fi Muslim)
Misk-jechuun wanta garmalee urgaa’udha.
Gabaasa biraa keessattis akkana jedha:
“Rabbiin (Azza wa jalla) ni jedha: ‘Soomni Anaafi. Anatu isaan mindaa kafalaaf. Sababa Kiyyaaf fedhii foonii, nyaata fi dhugaati dhiise.’ Soomni gaachana. Nama soomuf gammachuu lamatu jira. Gammachuu yeroo sooma hiiku fi gammachuu yeroo Gooftaa isaa qunnamu. Fooliin badaan afaan nama soomu keessaa bahu Rabbiin biratti foolii misk caalaa urgaa’adha.’’ Sahiih Al-Bukhaari 7492
Hadiisota lamaan kanniin irratti hundaa’un naamusa, faaydaa fi mindaa soomaa mee haa ilaallu.
Naamusa (Adaba) Yeroo Soomaa Hordofuu Qaban
Hadiisa keessatti jechoonni kunniin naamusa yeroo sooma hordofuu qaban namatti himu:
1-Falaa yarfus (فَلاَ يَرْفُثْ)– asitti yarfus xumura yommuu ta’u, ar-rafasu maqaa ta’a. fakkeenyaf Afaan Oromoo keessatti, “Deeme” xumura yommuu ta’u, “Adeemsi” immoo maqaa ta’a. Akka lugaatti ar-rafasu jechuun wal-qunnamti saalaa, wanta fokkuu, waa’ee qaama dhokataa dubbachuu, waa’ee qunnamti saalaa ilaalchisee dubartii waliin haasawu fi wantoota qunnamtii dubartootaa qofaan wal qabatan dubbachuudha. Kanaafu, hiikni falaa yarfus jedhu, “wanta fokku hin dubbatin, wanta fokku hin hojjatin” ta’a.
2-walaa yaskhab (وَلاَ يَصْخَبْ)– kana jechuun sagalee isaa iyya badaan ol hin kaasin.
3- Namni tokko yoo isa arrabse yookiin loleen, akkana haa jedhu ‘Ani nama soomu.’
Wantoota sadan kanniin irraa of qusachuun soomni nama tokko akka hin bannee ykn mindaan hin hir’anne taasisa. Naamusa tokkoffaa yommuu ilaalu, qunnamti saalaa fi jecha isaan wal qabatan irraa dhoowwa. Guyyaa soomaa qunnamti saalaa raawwachuun wantoota sooma balleessan keessaayyi. Namni guyyaa adiin osoo soomu qunnamti saalaa raawwate, kaffaara kafaluu fi qadaa baasu qaba. Kaffaaran isaas, gabra bilisa baasu. Yoo kana dadhabe, ji’oota lama wal duraa duuban soomu. Yoo kanas dadhabe hiyeeyyi 60 (jahaatama) nyaachisudha.
Ammas jechi ar-rafasu jedhu hiika “dubbii fokkuu dubbachuu fi waa’ee qunnamti ilaalchise dubartoota waliin haasawu” jedhu waan qabuuf, yeroo soomaa gochoota akkana irraa namni ni dhoowwama. Sababni isaas, dubbiin badaan kunniin gara qunnamti saalaatti wanta nama geessanii fi qulqullinna soomaa hir’isaniidha.
Dubbii fokkuu dubbachuun wantoota guutumatti sooma balleessan irraa miti. Garuu wantoota qulqullinna soomaa hir’isanii fi iddoo duwwaa uuman irraayyi. Wantoota sooma guutumatti hin balleessine garuu qulqullinna isaa hir’isan keessaa hamii, kijiba, sobaan ragaa bahuu fi kkf dha.
Abu Hureeyraan(RA) akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ وَالْجَهْلَ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ ”
“Namni dubbii sobaa, soba saniin hojii badaa hojjachuu fi jechoota badaa namatti dubbachuu hin dhiisin Rabbiin nyaata fi dhugaati dhiisu isaatti haajaa hin qabu.” Sahih Al-Bukhaari 6057
Kana jechuun soomni hojii gubbaa nyaata, dhugaati fi wanta sooma cabsan biroo dhiisuu qofaan guutuu kan ta’u osoo hin ta’in, ibaada guutuu qaamaa fi ruuhi qabuudha. Qaamni soomaa wantoota sooma cabsan kanneen akka nyaata, dhugaati fi qunnamti dhiisudha. Ruuhiin ykn lubbuun soomaa immoo nafsee ofii Rabbiif ajajamuu fi Isa sodaachu irratti sassaabu fi wanta Inni dhoowwe hundarraa fageessudha.
Nama soomu meeqatu jira, sooma isaatirraa homaa hin argatu beelaa fi dheebu malee. Nama meeqatu halkan dhaabbata, dhaabbannaa isaatirraa ifaajee fi hirriba dhabuu malee homaa hin argatu. Sababni kanaa, lubbuu ibaada dhiisun boca qofa irratti xiyyeefachuudha. Ibaadan yommuu ruuhi ykn lubbuu dhabu bocni ykn qaamni isaa Rabbiin biratti wanta sirritti ilaallamu miti.
Kaayyoon soomaa inni guddaan namoota nyaata, dhugaati fi wantoota sooma cabsan biroo irraa dhoowwu qofaaf osoo hin ta’in nafsee namaa tana wanta fokkuu fi fedhii gadi bu’aa irraa qulqulleessu, Rabbiin sodaachu, naamusa (adaba) Islaama qabachuu fi murtiwwan shari’aa hordafuu irratti leenjisuudha. Akkasumas, hiyyeeyif garaa laafu, nafsee obsaa fi ijjannoo irratti leenjisuu fi mindaa (ajrii) guddaa Rabbii Olta’aa bira jiru akka kajeeltu taasisuudha.
Naamusni lammataa yeroo soomaa hordofan haajaa tokko malee iyyuu dhiisudha. Bakka namoonni walitti qabamaniitti sagalee olkaasanii iyyuun wanta amala gaarii faallessuudha. Aqliin nama kanaa hir’uu akka ta’etti ilaallama.
Naamusni sadaffaan yeroo soomaa hordofan nama nama arrabsuu fi loluuf dhufe wanta fakkaatun itti deebisuu dhiisudha. Adaba nama soomu keessaa tokko dirree arrabsoo fi lolaatti faallaa sanii ta’uudha. Namni tokko yoo isa arrabse ykn loleen, “Ani nama soomu” haa jedhu. Kana jechuun naamusa nama soomu irraa eeggamu waan hordofuuf fakkaata sanii akka itti hin deebisne haa beeksisu. Akkuma inni arrabseetti arrabsuu dadhabee osoo hin ta’in ibaada soomaa waan uffateef jaalala Rabbii barbaaduun fakkaata wanta badaa akka itti hin deebisne isa dhoowwe. Akkasumas, naamusa soomaa faallessun lubbuu/ruuhi soomaa balleessu danda’a. Sababni isaas, wanta badaa fakkaataa isaatiin deebisuun lubbuu fi kaayyoo soomaa faalleessa. Kaayyoo soomaa keessa tokko obsaa fi wal danda’u nama barsiisuu waan ta’eef namni wanta badaa fakkaataa saniin yoo deebise, sooman nafsee isaa leenjisaa hin jiru jechuudha.
Faaydaa fi Mindaa Soomaa
Faaydaa fi Mindaa sooma bakka lamatti qoonne ilaalu dandeenya. Tokkoffaa: Faaydaa fi Mindaa namni soomu addunyaa tana keessatti argatu. 2ffaa: Faaydaa fi Mindaa Aakhiratti argatu.
Hadiisa armaan olii keessatti, soomni gaachana yommuu jedhu, faayda addunyaati fi Aakhirah of keessatti qabata. Gaachana jechuun wanta rakkoo fi miidhaa namarraa dhoowwudha. Yeroo lolaa ykn farda gulufsiisan eboo fi xiyya ofirraa eeguf godhatu. Soomni gaachana kan jedhameef nama soomu san badii keessatti lixuu irraa ni tiiksa. Namni yommuu nyaatu fi dhugu, nafseen isaa socho’uun badii hojjachuuf dharraati. Garuu namni soomu soomni isaa Rabbiin biratti fudhatama akka argatuuf naamusaa soomaa kan hordofuu fi badii irraa kan fagaatudha. Soomni wanta hayyamama dhiisan malee guutuu hin ta’u. Tolee, wanta hayyamama yoo dhiisan, wanti dhoowwamaan hoo maal ta’inna laata? Namni dhugaan amanee soomu wantoota haraama (dhoowwamaa) irraa ni fagaata.
Soomni ibidda fedhii qabbaneessuun hojii badaa irraa akka of qaban nama taasisa. Fakkeenyaf, dargaggeessi ibidda fedhii sooman yoo qabbaneesse, badii zinaa irraa dhalatu irraa ni tiikfama. Addunyaa tana keessatti dhibee qunnamtiin daddarban kanneen akk Eedisii fi kan biroo irraa ni eeggama. Aakhirattis ibidda hamaa jalaa nagaha baha. Kanaafi, Qur’aana keessatti akkana jechuun nama fedhii ofi too’atu faarse:
“Namni Gooftaa isaa dura dhaabbachuu sodaate fi lubbuu ofii waan ishiin hawwitu irraa dhoorge, dhugumatti Jannanni bakka qubannaa isaati.” (suurat An-naazi’aat (79):40-41)
Soomni karaa guddaa lubbuu ofii wanta badaa ishiin hawwitu irraa ittiin dhoowwaniidha. Abdullah bin Mas’uud (Radiyallahu anhu) akkana jechuun gabaase: “Yeroo dargagummaa fi qabeenya hin qabne taane Ergamaa Rabbii (SAW) waliin turre. Ergamaan Rabbii(SAW) akkana jedhan “Yaa tuuta dargaggootaa! Namni isin keessaa ba`aa fuudhaa danda’u haa fuudhu. Sababni isaas ija ofii akka gadi qabatuu fi qulqullumaa isaa akka eeguf isa gargaara (kana jechuun zinaa akka hin hojjanne isa gargaara). Namni fuudhuu hin dandeenye haa soomu. Soomun fedhii qunnamtii saalaa hir’isaati.” Sahiih Al-Bukhaari 5066
Jiiyni Ramadaanaa ji’a Qur’aana itti qara’an, zikrii itti heddummeessan, salaata baay’isanii itti salaatan, tawbaa fi istighfaara itti baay’isan, sadaqaa itti kennanii fi hojii gaggaarii biroo halkanii guyyaa itti hojjatan yoo ta’e, soomni gaachana badii fi adabbii irraa nama eegu namaaf ta’u. Ta’uu baannaan, jiiyni Ramadaanaa ji’a filmii itti ilaalan, caati itti qama’aa bulan, halkanii guyyaa itti rafan, nyaata baay’ee itti nyaatan, tapha itti taphatanii fi wantoota faaydi hin qabne fi badaa biroo itti hojjatan yoo ta’e, soomni namaaf gaachana hin ta’u. Ruuhi ykn lubbuu waan hin qabneef.
Faaydan biraa namni soomu argatu gammachuu yeroo sooma hiiku fi yeroo Gooftaa isaa qunnamu argatuudha. Mee yeroo dheebonnu fi beelofnu maal akka taanu haa ilaallu. Dheebuu fi beela cimaa booda yommuu nyaataa fi dhugaati argannu ni gammanna. Haaluma kanaan namni guyyaa sooma irra oolee yommuu galgala sooma hiiku gammachuun guddaan itti dhagahama. Kuni faayda soomni nafseef kennuudha. Nafseen teenya yeroo hundaa gammachuu barbaaddi miti ree? Ammas namni soomu Guyyaa Qiyaamaa mindaa guddaa sababa sooma isaatiin yommuu Rabbiin biratti argatu garmalee gammada. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa mindaa warroota amananii fi hojii gaarii hojjachuuf carraaqaa turan erga dubbatee booda akkana jechuun isaan dubbisa:
“Dhugumatti kuni mindaa isiniif ta’ee jira. Dalagaan keessanis galateefamaadha.” Suuratu Al-Insaan 76:22
Kana jechuun Jannanii fi qananiin ishii keessa jiru sababa amantanii fi hojii gaarii hojjattaniif mindaa isiniif ta’ee jira. Dalagaan isin addunyaa irratti hojjataa turtan Rabbiin qananii guddaa isiniif kennuun galateefamaa ta’ee jira.
Namni hojii gaggaarii akka soomaa hojjataa ture yommuu qananii kana argu garmalee gammada. Qur’aana keessatti:
“Fuulonni gariin guyyaa san kan qananii’an ta’uu. Dalagaa isaaniitti gammadoodha. Jannata ol-fagoo keessa jiraatu.” Suuratu Al-Ghaashiyah 88:8-10
Kana jechuun namoonni amananii fi dalagaa gaarii hojjataa turan Guyyaa Qiyaamaa fuulli isaanii qananii fi gammachuun ifa. Sababa addunyaa irratti Rabbiif jedhanii hojii gaggaarii hojjatanii fi rakkoo isaan qunname obsaan dabarsaniif, yommuu mindaa isaanii argan, garmalee gammadu. Jannata ol fagoo keessa ta’u. Kanaafu, namni mindaa guddaa kana yommuu yaadatu, soomni homaa isatti hin fakkaatu.
Soomni hojii dhoksaa iklaasni namaa itti mirkaneefamu waan ta’eef Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa “Soomni Anaafi. Anatu isaan (soomaan) mindaa kafalaaf.’ Jechuun waadaa gale.Rabbiin subhaanahu mindaa soomaa ofitti qabe. Hojiiwwan gaggaariin biroo lakkoofsa isaanitiin baay’atu. Hojiin gaariin takka si’a kudhan baay’achuun hanga dachaa dhibba torbaa yookiin san caalaa geetti. Soomaf garuu Rabbiin mindaa isarratti (sooma irratti) kafaluuf ofitti qabuun lakkoofsa malee kafalaaf.
“Sababa Kiyyaaf fedhii foonii, nyaata fi dhugaati dhiise.” Namni wanta jabaa lama nama dhiiban fedhii isaatiin Rabbiif jedhee dhiisa. Wantoonni lamaan kunniin: nyaataa dhugaati fi qunnamtii saalaati. Namni Jaalala Rabbii barbaadun wantoota kanniin yoo dhiise, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa arjaa Isaatiin mindaa lakkoofsa malee kennaaf. Wanti asirraa hubannu, namni mindaa guddaa sooma irraa kan argatu Rabbiif jedhee yoo soomedha.
Mindaa soomaa keessaa hadiisa tokko dabaluun haa xumurru. Sahl Bin Sa’d akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedha:
“Jannata keessa balbala Ar-Rayyaan jedhamu jira. Guyyaa Qiyaamaa warroonni soomaa turan isa keessaan seenu. Warra sooman malee namni biraa isaan waliin hin seenu. Akkana jedhama: ‘Akka balbala kanaan seenaniif warroonni soomaa turan eessa jiruu?’ Yommuu cufti (hundi) isaanii seenan, balballi kuni ni cufama. Sana booda eenyullee isa keessaan hin seenu.” (Sahiih Musliim 1152)
Guduunfaa
➦Soomni qaama ykn bocaa fi ruuhi/lubbuu qaba. Qaamni ykn bocni soomaa nyaata, dhugaati, qunnamtii saalaa fi wantoota sooma balleessan biroo dhiisudha. Ruuhiin/lubbuun soomaa nafsee ofii Rabbiif ajajamu irratti sassaabu, wantoota Inni dhoowwe hunda irraa fageessudha. Jecha biraatin, jaalala Rabbii fi mindaa Isaa barbaadun hojii gaggaarii baay’isanii hojjachuu fi hojii badaa hundarraa fagaachudha.
➦Kaayyoon soomaa inni guddaan: nafsee hojii badaa fi fedhii qullaa irraa qulqulleessu, Rabbiin akka sodaatan, naamusaa fi murtiwwan Islaamaa akka hordofan namoota leenjisuu, hiyeeyyif mararfachuu, wal danda’uu, obsaa fi ijjannoo akka qabaatan barsiisu. Mindaa Guddaa Rabbii olta’aa bira jiru akka dharra’anii fi kajeelan taasisudha.
➦Mi’aan guddaan gara fuunduraatti argatan hadhaa fi ulfaatinna amma keessa jiran nama dagachiisa.
Kitaabban wabii:
As-sawmu wa ramadaanu fii sunnati wal Qur’aani-Fuula 129-138, Abdurahmaan Habankaa
Kitaabban Tafsiir: Tafsiir Sa’diyy, Zaadul Masiir


c: text/html

text:
Caamsaa 25/2014(TOI) – Ministirri Muummee FDRI doktar Abiy Ahimad Itoophiyaan dachee naga qabeessa uumuu keessatti gahee haqa qabeessa ni baati jedhan.
Qoraamata jijjirama qilleensaa lafarratti dabalaa dhufeef of qopheessuu qabnas jedhaniiru.
Dhaabbanni mootummoota Gamtoomanii moggaasa maqaa “Istokhoom +50” jedhuun eegumsa naannoo ilaalchisuun yaa’iin Iswiidiin Istokhoomitti qopheesse jalqabameera.
Konfirensichi konfirensii labsii misooma eeggumsa naannoo labse jalqabaa ta’uu doktar Abiy Ahimad eeraniiru.
Biyyoonni hariiroon qabeenya umamamaa waliin qabaatan haala naannoo hin miinee fi waliigaltee eeggumsa naannoo idil addunyaa eegeen ta’uu akka qabu hubachiisaniiru.
Itoophiyaan eeggumsa naannoorratti hojiilee hedduu hojjechaa jiraachuu himaniiru.
Hundi keenya ummata addunyaa tokkoo ta’uu keenyaan miidhaan damee kanaa dhufu kallattiinis ta’ee al kallattiin hunda keenya ni tuqa jedhan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Caamsaa 24/2014(TOI) – Itti aanaan Ministira Muummee fi Ministirri Dhimma Alaa Obbo Dammaqaa Mokonnin, Barreessaa Dhaabbata walta’insa Barnootaa Sheek Mansuur Biin Muusaalam waliin mari’atan.
Obbo Dammaqaan, barnoota babal’isuu fi waliingahiinsaa isaa guddisuudhaaf hojiilee hojjetamaniin bu’aa olaanaan galmaa’uu eeruun, yeroo ammaa hanqina gama qulqullinaan jiru fooyyeessuuf hojjetamaa jiraachuu ibsaniiru.
Itoophiyaan qulqullina barnootaa fooyyessuuf karoora qabatteef gaheen dhaabbilee idil addunyaa olaanaa ta’uu himanii, walta’iinsa dhaabilee kanneen waliin qabdus Itoophiyaan cimsitee kan itti fuftuudha jedhaniiru. Barreessaa Olaanaan Dhaabbataa Walta’iinsaa Barnootaa Sheek Mansuur Biin Musaalaamiin gama isaaniin, walta’iinsa jiru cimsuudhaaf kan hojjetan ta’uu dubbataniiru.
Dhaabbaticha keessatti gahee Itoophiyaan qabdu akka guddatuuf fedhii qabaachuu eeranii, waajjirri muummee dhaabbatichaas Finfinnee akka ta’uuf gaaffii dhiyeessaniiru.
Gaaffiin isaaniis qaamolee mootummaa dhimmichi ilaallatu waliin ta’uun deebiin kan kennamu ta’uu marii isaanii kanarratti ibsamuu ragaan Ministeeraa Dhimma Alaarraa argame ni mul’isa.
Dhaabbanni Walta’iinsa Barnootaa (OCE) ALA 2020 kan hundeeffame yoo ta’u, Afriikaa, Giddugala Bahaa, Eeshiyaa, Laatiin Ameerikaa fi biyyoonni Kaaribiyaan miseensa dhaabbatichaati.
Dhaabbatichi misoomaa hawaas-dinagdee madaalawaa mirkaneessuuf guddina barnootaarratti hojiilee misoomaa garaagaraa hojjechuuf dhaabbata hundaa’e ta’uun eerameera.


text:
Mgaalaa galma amootummaa Paakistaan Izlaamabaad kan seenan itti aantuu ministriin haajaa akaa Amerikaa Weendii Sharman, jimaata har’a hogganoota paakistaan waliin Afgaanistaan Taalibaan bulchaa jiruu fi walta’iinsa Amerikaa fi Paakistaan gidduu jajjabeessuu irratti dubbatanii jiru.
Sharman Hindii irraa kamiisa kaleesaaa galgala Izlaamabaad kan seena yoo ta’u prezidaantiin Yunaaytid Isteets Joo Baaydiin aangoo eega qabatanii as, Diploomaatiin gameettiin sadarkaa olaanaa biyya sana ennaa deeman kun ka duraati.
Hariiroon Amerikaa fi paakistaan gidduu daddaaqaa kan ture ta’uus ituu hin yaadamiin Taalibaan Afgaanistaaniin to’achuun immo, akka hariiroon kun jajjabaatu dirqisiisee jira.
Daawwannaa isaanii duraa Kanaan Sharman, gorsaa waa’ee nageenyaa kan Paakistaan moeed Yusuuf waliin erga wal arganii booda, marii sadarkaa jilaa kan ministrii dantaa alaa paakistaan Mehmood Qureshi waliin gaggeessan.
Mariin gaggeeffamees hegeeree Afgaanistan akkasumas kan barbaachisaa fi yeroo dheeraaf ture hariiroo biyyoota lameenii irratti akka ture ibsamee jira.Rakkoo kutaa fi addunyaa mudatan irratti fulleefachuu itti fufuuf fedhiin akka jiru sharman ergaa Twitarii irratti barreessaniin ibsan.
Mootummaan Taaleebaan kan Afgaanistaan keessaa nagaa fi tasgabii fiduuf akkasumas, lammiwwan biyyattiif waan foyya’ee hojjachuuf akka carraaqu abdii qaba jechuun Qureshi jila Amerikaatti himuu isaanii waajirri isaanii ibsee jira.
Kana malees hawaasnii addunyaa Afgaanistaan keessatti qooda gaarii qabaatee dinagdee biyyatti waariinsa qabu ijaaruun rakkoo uummata Afgaanistaan hanqiisuun akka danda’amutti, gargaarsa dhala namaa fi maallaqaa akka gumaachan gaafatan.
Hariiroon Amerikaa fi Paakistaan gidduu haala dhaabataa ta’een jiraachuunis barbaachisaa ta’u ibsanii jiru Qureshi.


text:
Gandeen Johansubure martinuu fi magaalaaleen naannoo jiranitti uummati itti yaa’uu jalqaban. Kaan isaanii daraaraa kaan immoo alaabaa afriikaa kibbaa fi dungoo qabartnii argamu.
Du’uun maandeellaa akkuma dhaga’emeen akka lakoobsa biyya sanaatti halkan keessaa sa’aatii torbaa jalqabee uummatichi Madibaa, madiibaa jechuu dhaan waa’ee yaadannoo isaanii faaruun dhageesisuu dhaan naannoo mana isaaniitti wal ga’e.
Uummati gaddaan liqmfame halkan guutuu gara mana Mandeellaatti yeroo yaa’u helikopteroonni samii irra balal’iiaa poolisiini fagoo dhaabachuu dhaan uummata gamasitti yaa’u to’ataa ture.
Hoogganoonni naannoo addunyaa du’uu Mandeellaa ilaalchisee gadda isaanii ibsaa jiran.
presidentn Ameerikaa Barak Obama kanneen keessaa tokko. Hoogganoota amantiif biyyootii hedduu kan akka Desmond Tutu, presidentii Afriikaa kibbaa Jacob Zuma, barreessaa duree TM ban Ki Moon, muummicha barreessaa TM duraanii Kofii Annan fi hooggantuu mirga demokraasii lammii Barumaa Aung San Suu Kyi Kanneen ergaa dabarsuun gadda itti dhaga’ame ibsan hedduu keessaa ti.


text:
Finfinnee, Adoolessa 16/2022: Boordiin Filannoo Biyyaaleessaa paartii siyaasaa haaraa uummata Sidaamaa giddu galeessa godhachuun hundeeffame Paartii Federaalawaa Sidaamaaf waraqaa ragaa galmeessa yeroo kenne.
Akka ibsa paartichi Addis Standarditti ergeen, “uummatni Sidaamaa uummata erga waggoota 135 dura eegalee ofiin of bulchuuf, aadaa fi afaan isaa akka kabajamuuf cimsee falmaa kan turedha” jechuun “qabsoo hadhaawaa uummatichi taasiseen” Bulchiinsa Naannoo ta’uun “qabsoon ofiin of bulchuuf godhamu dhugoomeera” jedhe.Haata’u malee “mirgi heera mootummaa ofiin of bulchu sirnaan hin deebifamne. Gochaan, sirna biyyaaleessaa yeroo ammaa kana jiruun naannoleen kan hogganaman aangoo mootummaa giddu galeessaan mudameeni. Kunis sababa Paartiin biyya bulchaa jiru aangoo giddu galeeffachuu isaatin abbummaa/aangoo of bulchuu naannolee heera mootummaa irratti eerame jiru kabajamuu dhabu irraan kan ka’eedha,” jedha ibsichi.
Bulchiinsa Naannoo Sidaamaa murtee uummata Sidaamaa Sadaasa bara 2019 gaggeeffame irratti filattootni miiliyoona 2.3 ol ta’an sagalee caalmaa itti laachuu hordofee Naannoo Itoophiyaa 10ffaa ta’e. Ergasii Naannichi Paartii Badhaadhinaatin hogganamaa jira.
Kana malees sektaroota siyaasaa, diinagdee, hawaasummaa, aadaa fi haqaa Naannoo Sidaamaa “karaa sirrii hin hordofnee”, akkasumas naannichi “rakkoo hojii dhabdummaa, hanqina haqaa, malaanmaltummaa, sanyummaa fi siyaasa dhiibuu sababa malee irratti mul’achaa ture jechuun qeeqeera, Paartiin Federaalawaa Sidaamaa.
Paartii cimaa kaayyoo bu’uuraa qabsoo uummata Sidaamaa dhugoomsuu fi rakkoo uummaticha irra gahaa jiru furuuf uummata gurmeessee qabsaa’u hin jiru jedha ibsichi.
Paartichi (SFP) kan hundeeffame gaaffii bu’uuraa uummatichaa deebisuuf akka ta’e ibseera. Dhugaa amma jiruun ammoo haala barbaadameen kutaalee hawaasa hunda hirmaachisuuf paartii siyaasaa gurmaa’e hundeessuun dirqama akka ta’e ibseera. Paartichi bu’uuraalee dimokraatawaa kan qabu, abbummaa aangoo dimokraatawaa fi uummata giddu galeessa godhate hojiirra oolchuuf kan qabsaa’u, mariidhaan kan amanu, paartilee sab daneessa federaalizimii biyyaaleessaa dhugaa gadi dhaabuuf kaayyoo walfakkaataa qaban waliin kan hojjatu akka ta’e ibseera.
Paartichi “koree yeroo” hojiilee waraqaa ragaa dhaabbataa akka argatuuf isa gargaaran xumuraa jiru hundeessu beeksiseera. Koreen kun yeroo ammaa kana waajjira muummee isaa magaalaa guddoo naannoo Sidaamaa kan taate Hawaasaa godhachuun miseensota dabalataa galmeessaa jiraachuu ibsa isaatin beeksiseera. AS


text:
Bakka-bu’oonni, ka Mootummaa Venezu’eelaa fi ka mormitootaa, wal-dura dhaabbannaa biyyattii Ameerikaa Kibbaa danqaa dinagee fi siyaasaa keessa galchee jirutti furmaata barbaacha, mariif gara Noorweyitti imalanii jiran.
Aangawoonni Venezuweelaa akka jedhanitti, ka mootummaa Prezidaant Nikoolaas Maaduuroo bakka-bu’ee deeme – ministara odeeffannoo Jorhgee Roodiriigez yoo tahu, ka jila mormitootaa hoogganee deeme immoo Istaaliin Gonzaalez tahuun beekamee jira.
Waraanni biyyattii akka prezidaant Maaduuroo irratti ka’u waamicha namni prezidaantummaa ofii labsatan – hoogganaan mormituu – Juwaan Guhiidoo waamicha dhiheessan eega fudhachuu didee booda, marii araaraa Noorweyitti saganteessametti gam lameenuu hirmaachuuf deeman.


text:
Bu’ursaa fi gulaalaa gameessa Itiyoophiya Insaaydar kan ta’e Gazexxessaa Tasfaalam Woldayas, guyyaa sadiif to’annaa polisii jala eega ture booda, Kibxata har’a gadhiifamee jira.
Raadiyoo Dochee Walee sagantaa Afaan Amaaraa irraa Gazeexxessaa Isheetee Baqqalaa akka jedheetti, waahiila koo hojii duraanii Tesfaa Alamiin bilbilaan dubbiseen jira jechuun Raadiyoo Sagalee Amerikaaf ibsee jira.
Gaazexxeessaa Tesfaa Alam gadhiifamuu isaa dura, waahilonni isaa hojii fi hiriyyonni isaa erga sambata dabree kaasee eessa butee isaa dhabne jechaa turan.
Polisiin GARU hidhamuu isaa Bi Bi Sii (BBC) afaan Amaaraaf mirkaneessee ture.


text:
Saphaloo Kadiir irraa.
Sirnoonni Abbaa Irree kamuu amaloota wal fakkaatoo gaafa kufuuf qilee irra gahan qaban, kan beekaatiis tahee osoo hin beekne hojjataniifi wal isaan fakkeessu hedduutu jira. Mootummoonni abbaa irree yeroo mara gaafa kufuuf dhihaatan amala akka waan gonkuma hin injifatamneetti if ilaalan qabaatu. Gabaasa sobaa kan kaadirootaafi kaabinoota isaatiin itti dhihaatuun dogoggoroota adda addaa irra deddeebiin hojjatee ummata dallansiisa.
Keessattuu hanguma jala bultiin kufaatii isaa dhihaachaa deemtuun naasuun farshaanee dogoggorootaafi rakkoolee garagaraa kan duraanii daran hojjachuun garba badii keessa daakuu hojii godhata. Akkuma waraabeessi gaafa du’aaf sakaraatu dhagaallee taatu waanuma dhiheenya isaa jiru ciniinee du’u san mootummoonni abbaa irrees gaafa kufuuf gahan badii isaanii irraa barachuu caalaa badiiwwan daran caalu hojjachuuf maraachuun amala isaanii guddaadha.
Mootummaan abbaa irree wayta kufaatiif qilee irra gahu sochiin isaa marti gocha qabatamaan lafarratti mul’atuufi laalchaan mirkanaa’u osoo hin taane jecha mimmiidhagaa sobaan guutame qofa arraata tottolfatee afuufuu irratti xiyyeeffata. Waan ummanni ijaan arku dhiisee akka nama abjuu hiikuuti hanga namni isa dhageeffatu jajuufi ajaa’ibutti waan faallaa xibaara. Dabballoonni isaatiis akka nama baarageetti hojii lafa irra hin jirre afaaniin dhaadheessuufi wacuu akka baayy’isan ajaja.Aanga’oonni sirnichaa waltajjiilee, miidiyaaleefi bakkoota garagaraatti carraa haasa’uu gaafa argatan akka nama maraateetti haasawa tartiiba hin qabne, kan ka’uumsaafi galuumsa isaa hin beeyne xibaaruu baayy’isan.
Dhaadannoofi iftuultummaa keessi duwwaa qofaan yeroo fixuu malee akeekaafi kaayyoo, hojmaataafi qajeelfamoota ummataaf fayyadu tokkollee hin ibsan. Garee muraasa jaamte, tan garaan bitamtuufi amala gaararraa qabdu walitti qabanii daabboon sossobaa akka isaan jala fiigan godhuun akka waan hawaasni guutuun isaan waliin jiruu fakkeessuuf yaalan. Gaafa garii ammoo kan waajjirootaafi biirooleen marti hojii dhaabdee jirtu akka waan hojmaanni manneen hojii mootummaa xiyyeeffannaan hojjatamaa jiruu fakkeessu. Bakka cubbuun babal’atteetti akka waan haqaafi walqixxummaa mirkaneessaa jiranii if fakkeessan.
Yeroo biraa ammoo piroojektoota gurguddaa hojjachuuf akka waan dhimmamanii, akka waan tajaajiloota hawaasaafi bu’uraalee misoomaa murteessoo tahan hojjachuuf yaadaniitti oliifi gad fiiganii dhagaa bu’uraa harka sobaatiin lafatti awwaalanii namoota muraasaan irraa shubbisan. Gubbaarra kana haa godhan malee ammoo dhimmoota kana mara keessatti qaama isaaniif oduufi odeeffannoo dabarsu unkuratanii deeman.Dhimmoota misoomaa, guddinaa, haqummaa, nageenyaa, bulchiinsa gaariifi misoomaa mara afaan gubbaarra dhadhaa dibatanii calaqissanii arraata sobaatiin dhaadheessan mara keessoo dhimmichaa dhooysaan dabballeefi jabbilee isaanii bifa keessa galchanii sakatta’u. Garuu xiyyeeffannaan hojiifi hojjaa isaani marti kan maallaqa itti dhangalaasanii hojjatan dhaabbilee basaasaa, qaamoota tikaa, humna poolisii, raayyaa Ittisaa (waraanaa), manneen hidhaa, gareewwan ukkaamsituufi gaagaatuu ajjeechaa lubbuu raawwattu qofa irratti daanga’a.
Jaroota kanneeniitu lubbuu na eewaluufi umrii irrummaa kiyyaa dheereessuu danda’a ja’ee waan yaaduuf isaan kana cimsuu, baayyifachuufi bobbaasuu irratti maraammartoo dhawata. Wayta kana baajata silaa piroojektiilee sobaan dhagaa bu’uraa kaaye san waan hojjatuun dhabee yaadni isaa walitti bu’ee, hojjattoonni isaa faaydaa dhunfaa qofa irratti wal afaan deebi’ee wal dhawa. Kun ammoo saffisa kufaatii isaa waan saffisuuf hanga afaaniin if dhaadheessu san hanqatee dirree irratti gatantaree kufee bororee qilee seena.Gama kaaniin Waajjiraafi biirooleen hojii mootummaa tan silaa tajaajila ummataa laattu marti gara dhaabbiilee basaasaafi tikaa tan lubbuu abbaa irree eewaluuf yaaltutti waan jijjiiramtuuf tajaajilamtoota (hawaasa), hojjattootaafi ogeessoota mana hojii kanneen sochii warraaqsa hawaasaa sirrii tahuu deeggaran adamsuufi ukkaamsuu qofaaf tajaajila kennuu jalqaban.
Bu’aan baajanni mootummaa, qabeenyi uumamaafi oomishoonni biyyatti kan adda addaa kennuu qabu marti warroota abbaan irree bobbaaseen daangaafi dhoorkaa malee akka fedhanitti saamuun garaacha isaanii ittiin guutachuuf, bu’aa isaanii itti eegsifachuuf baayy’ee waan dhangala’uuf qisaasamni diinagdee isaan mudata. Haalli kun marti gabaasa sobaatiin qindaawee qaama ol aanuuf waan dhihaatuuf akka waan kufaatii irraa isaan eewaluu danda’u itti fakkaatee gammachuu yeroo gabaabduutiin qoma dhawatanii seeqaanii kofluun injifannoo dharaa lallabuun dura caalaa guddatee hafarfama.
Wayta kana akka nama sakaraata du’aa (shakar mooytii) irra jiruutti kan qaamni jalaa ol qabbanaawaa jiru dhaammannaa dharaa, wixxifataa maayyiifi seeqinsi sobaa kan dhumaa isaan irratti mul’ata.Yeroo sadarkaa kufaatii irra gahe sirni mootummaa abbaa irree kamuu osoo keessoon if bir’achaa jiruu afaaniin ammoo akka leencaa bookkisuu barbaada. Amalli kun akkuma beeyladaan gaafa halaalchan sagalee maayyii tan bookkisaa baaftuuti. Kaayyoon isaa ammoo cimina isaa kan keessaan haphate san sagaleen jiraachifachuu kajeellaafi malee keessoon isaa onuu inninuu ni beeka. Gaafa kana dhimmi gaafii mirgaafi walqixxummaa, falmiin bilisummaafi warraaqsi haqaaf godhamu marti keessoo isaa jeeqee, laphee isaa laaffisee, qaama isaa hollachiisaa waan jiruuf qaamoota sagalee dhugaatiin bookkisan kana goda mana hidhaa ja’amutti ugguruu hammeessa.
Osoo qaamni isaa akka hiyyeessa roobni cabbii itti bu’eetti hollatuu arrabni isaa sibiila irra jabaatee akka nama ifitti amantummaa qabuutti bookkisuu kajeela. Ummataafi qabsoon jaarmayaaleen sirna dimokraasiitti amananiifi falmitoonni mirga namoomaa gaggeessan marti dadhabduu, humna dhableefi tan humaa bu’a hin fidne fakkaassee ibsuu kajeela. Irree isaa keessattuu tan gama waraanaatiin jirtu humnaa ol dhaadheessee, hantuuta guddissee arba fakkeessee humna warraaqsa ummata bal’aa tan gaara geessu immoo hanga bookeetti xiqqeessee, yarachiisee calaqqisuu kajeela. Haalli inni itti yaadu kun immoo qabsoon mirgaafi dhugaa tan hawaasa bal’aan gaggeeffamaa jirtu tan injifannoo hin qabneefi gonkuma fiinxa hin baane godhee akka tilmaamu isa godha.
Yoo barbaachisaa tahe ammoo humna waraanaatiin macalaasee dhunfachuufi dhaamsuuf yaala. Mootummaan abbaa irree tokko gaafa kufuuf guunguufu akka waan bardoon harkaa qaban kufaatii hamtuu irraa eewaltuutti yaadee humna isaatti amanee, irree isaatti fayyadamuuf yaaduun kun dogoggora guddaa akka taheefi kufaatiif daran isa saffiftu seenaa qabsoo biyyoota adda addaa kan abbaa irree irratti godhamaa turan irraa ni hubatama. Mootummaan ‘Bilxiginnaatiis’ haalli itti jiru kanuma. Bilxiginnaan’ kuftee qilee keessaa iyyaa jirti malee lafarra tasuma hin jirtu wanti jannuufiis kanuma. Amaloota kana mara namni seenaa abboottii irree kanneen biroo gaafa isaan kufan hin beeknelleen haalota kana ‘Bilxiginnaa’ irratti yoo agartan jala bultii kufaatii isii dhiichisaa jiraachuu qofa hubachuun qabsoo warraaqsaa daran cimsinee itti fufuuf murannoo qabaachuu barbaachisaan dhaamsa kooti
.Saphaloo Kadiir | Onk. 2020Oromiyaa.


text:
Boordiin Filannoo Itoophiyaa Mana Jireenyaa Hayyu-Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa Waggaa Tokkoo Oliif Keessatti Hidhaman Daawwachuudhaan Akka Gadhiifamaniif Haala Mijeessee Jira
Hayyu-Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa Bitootessa 03/2021 irraa eegalee mana jireenyaa isaanii keessatti hidhamanii turuun ni yaadatama.
Boordiin Filannoo Itoophiyaa dhimma mana jireenyaa keessatti hidhamuu Hayyu-Duree ABO Jaal Daawud Ibsaa akka qorataniifi haala akkam irratti akka argaman akka adda baasaniif gaafa guyyaa Guraandhala/February 28/2022 qondaaltota isaa gara mana jireenyaa Hayyu-Dureetti ergee jira.
Boordiin Filannoo daawwannaa qondaaltota isaa kanarratti hundaa’uudhaan abbootii taayitaa dhimmi ilaallatuuf xalayaa barreessee jira. Boordiin Filannoo Itoophiyaa xalayaa isaa kana keessatti sarbiinsi mirga namummaa raawwatamuufi Jaal Daawud Ibsaa seeraan ala hidhamuu isaanii eeree jira. Kanumaan boordichi Hayyu-Dureen ABO atattamaan akka gadhiifaman kan gaafate yoo ta’u, kunis Boordiin Filannoo gaafa guyyaa Bitootessa 10/2022 mana jireenyaa Hayyu-Dureetti argamuudhaan dhimmoota barbaachisoo ta’an irratti akka mari’ataniif daandii kan saaqe yoo ta’u, marii kanaanis Hayyu-Dureen ABO Jaal Daawud Ibsaa akka lammii tokkootti walaba ta’anii akka socho’aniifi dirqama akka hayyu-duree paartii siyaasaa tokkootti qaban sirnaan akka ba’aniif haala mijeessuun barbaachisaa ta’uu dhaamanii jiru.
Dhimmi kun irra deddeebiidhaan dhiyaachaa waan tureef, Boordiin Filannoo waa’ee dhimmichaa sirriitti quba qaba. Kanumaan boordichi dhimma kanarratti xiyyeeffannoodhaan akka hojjetu waadaa galee jira. Addi Bilisummaa Oromoos kaka’umsa haaraa boordichi agarsiise kana dinqisiifachuu dhaan, haaluma waadaa seeneen fuulduratti akka tarkaanfatu abdiidhaan eegaa jira.
Kanaaf, kaka’umsa gaarii Boordiin Filannoo Itoophiyaa agarsiisaa jiru kanaaf galateeffachaa, hidhamtoonni siyaasaa marti hiikamanii marii ijaarsa sirna dimokirasii Itoophiyaa keessatti ABOn walabummaadhaan akka hirmaatuuf haala mijataa uumuuf cichoominaan akka hojjetan abdii qabna.
Dhumarrattis, namoonniifi dhaabbileen biyya keessaa fi biyya alaa irraa Hayyu-Dureen ABO Jaal Daawwud Ibsaa fi hidhamtoonni siyaasaa Oromoo biroon akka hiikamaniif dhiibbaa gochaa turtan tumsa keessaniif ABOn hedduu isin galateeffata.
Jijjiirami gama kanaan argame, tumsa isin gumaachitaniifi aarsaa isin kaffalataniin ta’uu isin beeksiuu barbaanna. Kanaaf ammas irra deebinee isin galateeffanna.
Injifannoo Uummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Finfinnee


text:
Tawbah-Kutaa 8ffaa
Mallattoolee Nama Dhugaan Tawbatee
Namni jireenya ofii tawbaan jijjiruuf erga murteessee fi hojitti seenee booda mallattooleen jijjiramaa isarraa mul’ataa adeemu. Ji’oota muraasa keessatti mallatooleen armaan gadii irraa mul’atu. Garuu namni, “Tawbadhee jira” jedhee mallattoleen kunniin yoo isarraa hin mul’atin, tawbah isaa keessa rakkotu jiraa jechuudha. Kanaafu, tawbah ofii qulqulleessuuf tattaafachu qaba. Arraba qofaan “Tawbadhe” jechuun mallattoo tawbaa hin ta’u. Wanta tokko hojiin yoo hin mirkaneessin arraba qofaan dubbachuun gahaa ni ta’aa? Nama dhugaan tawbate irraa mallatooleen armaan gadi ni mul’atu:
1-Zanbii (badii) irraa buqqa’uu-namni dhugaan tawbate, akka nama uffatarraa xurii qulqulleesseti. Uffata bishaan keessatti cuubee yoo xurii irraa hin baasin, uffata qulqulleesse ni jedhama? Haaluma kanaan, namni tawbadhe jedhu, badii hojjatu yoo hin dhiisin, namni kuni tawbate ni jedhamaa? Namni uffata ofii bishaanii fi saamunaan miicee yoo xurii irraa baase, uffata isaa dhugaan qulqulleesse jedhama. Uffata irraa xurii baasun mallattoo miicamuu uffatichaa agarsiisa. Haaluma kanaan, namni qalbii ofii badii irraa tawbaan erga qulqulleessee booda badii sanitti yoo hin deebi’in, kuni mallattoo dhugaan tawbachuu agarsiisudha. Fakkeenyaaf, namni fiilmi saalaa interneetin ykn Tv’in ilaalu, kuni haraamaa fi wanta badaa akka ta’e ni hubata. Ergasii, irraa tawbachuu barbaada. Kanaafu, yoo dhugaan tawbate, fiilmi kana guutumaan guututti ilaalu ni dhiisa. Qalbiin isaa akka qulqullooftuuf Rabbiin irraa araarama kadhata. Wanta badaa ilaalaa ture san ni jibba. Lamuu akka itti hin deebine ijjannoo qabaata. Haala kanaan xurii cubbuu (dilii) ofirraa qulqulleessa.
2-Wanta balleesse fooyyessuu-tawbachuun of fooyyessuu waan ta’eef namni tawbadhe jedhu wanta balleesse ni fooyyeessa. Balleessaan inni hojjate isaa fi Rabbii isaa jidduu yoo ta’e, wanta Rabbiin itti ajajee hojjachuu fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisun, hojii ofii fooyyeessa. Gara biraatiin balleessaan inni hojjate, isaa fi namoota jidduu yoo ta’e, haqa isaanii deebisuun ykn dhiifama isaan gaafachuun ni fooyyessa. Haala kanaan, jireenya isaa jijjira.
Rabbiin ni jedha:
“Namni miidhaa raawwachuu isaa booda tawbatee fi [hojii isaa] fooyyesse, dhugumatti Rabbiin tawbaa isaa irraa qeebala. Rabbiin akkaan araaramaa, akkaan rahmata godhaadha.” Suura Al-Maa’ida 5:39
Kana jechuun namni miidhaa (zulmii) erga hojjate booda tawbatee (badii irraa buqqa’uun gara Rabbii deebi’e) fi hojii isaa fooyyesse, Rabbiin ni araaramaaf. Hojii fooyyessuu jechuun hojii gaggaarii hojjachuu fi haqa namootaa deebisuufi ykn dhiifama isaan gaafachudha. Fakkeenyaaf, namni hate, wanta hate san abbaaf deebisuu qaba. Yoo abbaa dhabe, fira namtichaatiif deebisuu. Yoo abbaas firas dhabe, sadaqaa kennuudha.
Gaafa tokko namtichi tokko gara dubartii ibaadaan beekkamte Raabi’a bint Ismaa’il Al-Adawiyyah dhufuun akkana jedheen, “Ani badii baay’ee hojjadhee jira. Yoo tawbadhe, Rabbiin tawbaa kiyya narraa qeebala jettee ni yaaddaa?” Ishiinis ni jetteen, “Ee badii kee! Namoota Isarraa garagalan akkamitti gara ofiitti akka waamu sila hin agartuu? Namoota gara Isaatti deebi’an akkamitti tawbaa isaanii irraa hin qeeballee?[1]”
Kanaafu, namni hanga fedhe badii yoo hojjate, dhugaan yoo tawbate, Rabbiin tawbaa isaa irraa qeebala, isaaf ni araarama. Dhugaan tawbachuu isaa mallattoolee agarsiisan keessaa tokko, wanta balleesse fooyyessuudha.
3-Tawbaan booda haalli isaa haala duraa caalaa gaarii ta’uu– kuni mallattoo guddaa mallattoo tawbaa agarsiisuudha. Tarii namni badii baay’ee hojjachaa ture erga tawbate booda kabajaa fi sadarkaa ol’aanaa irra gahuu danda’a. Kuni galma kan gahuu akkuma badii ofii beeken yoo dafee tawbateedha. Namni erga tawbatee booda, amalli, hojii fi haalli isaa kan duraa caalaa yoo tole, dhugaan tawbate jedhama. Fakkeenyaf, namni hin salaanne fi badii adda addaa hojjatu yoo tawbate, dhugaan tawbachuu isaa kan beekan: salaata sirnaan yoo salaate, hojii badaa yoo dhiise, hojii gaggaarii yoo hojjate, amalaa fi adeemsa isaa yoo miidhagseedha. Tawbadhe jedhee wantoonni armaan olii yoo irraa hin mul’atin tawbaan isaa tawbaa sobaa ta’aa jechuudha. Eeti, halkan tokkoon haala fi amala ofii sirreessun ni ulfaata. Garuu tarkaanfi tarkaanfin yoo itti deeme, haalli fi amalli isaa ni tola.
4- Wanta badaa hojjatee fi wanta gaarii dhiiseef gaabbu, khaatimaa (xumura) badaa sodaachuu– namni akkuma badii ofii yaadatuun, “Maal ta’ee hojjadhe? Yaa Rabbii naaf araarami” jedhee akkuma gaabbuun, tawbaan isaa tawba dhugaa ta’a.
Namoota gaggaarii darban keessaa namni Shaqiiq jedhamu akkana jedha, “Hoji badaa darbeef booyun, badiitti lamuu deebi’u sodaachuun, warroota badii hojjatan irraa baqachuu fi warroota hojii gaggaarii hojjatanitti maxxanuun mallattoolee tawbaa dhugaati[2].”
5-Yeroo hundaa du’a yaadachuu- namni dhugaan tawbatu, duuti yoom akka itti dhuftu waan hin beeknef dafee hojii gaggaarii hojjata. Du’a ofirratti eegaa wanta duraan balleesse foyyeessuuf yeroo isaa saamata.
6-Rabbii fi Ergamaa Isaa jaallachuu, akkasumas warroota amanan jaallachuu fi hojii gaggaarii hojjachuu-
Namni haqa irraa yoo garagalee fi baditti lixe, haqa ni jibba. Garuu erga tawbatee booda haqa jaallachuu eegala. Kanaafu, mallattoolee tawban isaa dhugaa ta’uu agarsiisan keessaa tokko haqaa fi warroota haqa irra jiran jaallachuudha.
Sadarkaalee Namoota Tawbatanii
Namoonni badii irraa erga tawbatanii jireenyaa ofii jijjiruuf ni carraaqu. Gariin isaanii tawbachuun hanga du’aa karaa qajeelaa qabatu. Gariin isaanii badii fi tawbaa jidduu deddeebi’u. Gariin immoo guutumaan guututti baditti deebi’u danda’u. Mee sadarkaalee namoota tawbatanii haala armaan gadiitiin haa ilaallu:
Sadarkaa 1ffaa: namoonni sadarkaa kanaa namoota hanga du’aa tawbaa irraa turanii fi gara badii deebi’uuf nafsee ofitti kanneen hin hasaasnedha. Erga badii irraa buqqa’anii fi gara Rabbii deebi’anii booda hanga du’aa karaa qajeelaa qabachuun du’u. Warroonni kunniin warroota nafseen isaanii tasgabbooftu (muxma’inna) taatedha. Sadarkaa tawbaa ol’aanun warra ibsamaniidha. Sababni isaas, karaa qajeelaa irra deeman, wanta Rabbiin itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisun ajaja Isaatti ni bulan. Badii fi amala Rabbiin isaanirraa hin jaalanne irraa of qulqulleessan. Kuni sadarka ol’aanaa warroota tawbataniiti.
Sadarkaa 2ffaa: Warroonni kunniin warroota karaa qajeelaa irra deemanii fi jireenya isaanii guutuu tawbaa qabataniidha. Garuu hamtuu nafseen isaanii isaaniif miidhagsitu irraa addaan bahuun itti ulfaata. Niyyatanii fi xiyyeefanoon osoo hin ta’in, dhiibbaa nafsee ofii jalatti kufaniiti. Akkuma badii hojjataniin, nafsee ofii ni ajiifatu (ni waqqasu), ijjannoo isaanii ni haaromsuu. “Maaliif hojjadhe?” jechuun sharrii irratti ni gaabbu. “Maaliif hojii gaggaarii hin baay’isne?” jechuun wanta gaarii isaan jala darbeef ni gaabbu. Kuni sadarka warra tawbatanii ol’aanaadha, garuu sadarkaa 1ffaadhaa gadi. Haalli warroota tawbatanii baay’een kana.
Sadarkaa 3ffaa: warroonni kunniin warroota yeroo muraasaaf tawbaa irra turanii fi ergasii gara badii deebi’aniidha. Fedhiin lubbuu isaanii isaan injifachuun hojii gaarii fi hojii badaa walitti maku. Garuu kana waliinu hojii gaarii dhiisaniif of waqqasu, hojii badaa hojjataniif ni gaabbu. Injifannoo nafsee ofii jalatti kufu. Haa ta’u malee, tawbah gara fuunduraatti dabarsuu fi hawwii dheeressuun isaan gowwoomsa. “Gara fuunduraatti ni tawbadha, umriin kiyya dheeraadha.” Jechuun of gowwoomsu. Warri kunniin qarree (qarqara) balaa guddaa qabu irra jiru. Sababni isaas, osoo hin tawbatin duuti isaanitti dhufuun yeroon umrii isaanii dhumachu danda’a. Ergasii gaabbi faaydi hin qabne gaabbu.
Sadarkaa 4ffaa: Warroonni kunniin warroota yeroo muraasaaf tawbaa irra turanii ergasii nafseen isaanii gara baditti ajajju dabuun fedhii lubbuu miirawaatiin isaan jallisteedha. Osoo tawbaa of hin yaadachisiin badii keessatti taran. Warroota akkanaatiif khaatimaan (xumurri) badaan ni sodaatamaaf. Sababni isaas, gahuumsa badaa dagachuun fedhii qullaaf ni masakaman. Badii hojjachuu malee gahuumsa badaa hin yaadatan.
Namni gamni qooda gaarii qabu nama nafsee ofii jallinna ishii irraa gadi qabee fi gara Rabbiif ajajamuutti deebiseedha. Gara daandii qajeelatti deebi’uun nama Qur’aanaa fi qajeelcha Nabiyyitiin qajeeledha.
Du’aayii Xumuraa
اللَّهُمَّ آتِ نَفْسِي تَقْوَاهَا وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْلاَهَا
Allaahumma aati nafsii taqwaahaa wa zakkihaa, Anta kheyru man zakkaahaa, Anta waliyyuhaa wa mawlaahaa.
“Yaa Rabbii nafsee kootiif taqwaa ishii kenniif, ishiis qulqulleessi, Ati hunda caalaa Kan ishii qulqulleessudha. Ati waliyyi ishiitii fi Kan ishii Tiiksudha.” Sahiih Muslim 2722
Waliyyi jechuun garmalee dhiyoo kan itti ta’e.
Rabbanaa zalamnaa anfusanaa wa in–llam taghfir lanaa watarhamnaa lanakunanna minal-khaasiriin.
“Gooftaa keenya! Lubbuu teenya miine jirra. Yoo [Ati] nuuf hin araaraminii fi rahmata nuuf hin godhin, dhugumatti nuti warroota hoonga’an (kasaaran) irraa taana.” Suuratu Al-A’araaf 7:23
Hiika jechootaa: Rabbanaa-Gooftaa keenya, zalamnaa-miine jirra, anfusanaa-lubbuu teenya, wa in-llam taghfir lanaa watarhamnaa- yoo nuuf hin araaraminii fi rahmata nuuf hin godhin, lanakunanna-dhugumatti ni taana, min-irraa, al-khaasiriin-warroota hoonga’an (kasaaran)
Guduunfaa
✈Namni dhugaan yoo tawbate, mallatooleen tawbaan isaa dhugaa ta’uu agarsiisan isarraa mul’atu. Isaan keessaa:
➻Badii irraa buqqa’uu,
➻ balleesse darbee fooyyessuu. Balleesse ofii fooyyessu jechuun wanta bade tolchuudha.
➻ Tawbaa booda haalli isaa haala duraa caalaa gaarii ta’uu
➻ Wanta gaarii dhiisee fi wanta badaa hojjateef gaabbu
➻ Du’a yaadachuun yeroo ofii saamachuu
➻ Haqaa fi warra haqa irra jiru jaallachu
✈ Namoonni erga tawbatanii booda sadarkaalee adda addaa qabu. Sadarkaalee kanniin bakka afuritti qoodun ni danda’ama:
1ffaa-warroota erga tawbatanii booda hanga du’aa karaa qajeelaa irratti gadi dhaabbataniidha. Nafseen isaanii haqa irratti tan tasgabbooftedha (muxma’inna)
2ffaa-Warroota erga tawbatanii booda karaa qajeela qabataniidha. Garuu dhiibbaa nafsee isaanii jalatti kufuun yeroo garii baditti ni taru. Warroonni kunniin warroota hojii gaarii dhiisanii fi hojii badaa hojjataniif of ajiifataniidha. Of ajiifachuun (waqqasuun) tawbaa fi ijjannoo ofii ni haaromsu. Nafseen isaanii nafsee lawwaamah (of ajiifattuu) taateedha.
3ffaa-warroonni kunniin warroota yeroo muraasaaf tawbaa irra turanii fi ergasii gara badii deebi’aniidha. Hojii badaa fi gaarii walitti maku. Tawbaa gara fuunduraatti dabarsu.
4ffaa-waroota yeroo muraasaf erga tawbatanii booda guutumaan guututti baditti deebi’aniidha. Tawbaa quba hin qaban. Fedhii ofii hordofuu malee xumura hojii badaa isaanii itti hin yaadan. Tawbaan yoo of hin dhaqqabin xumurri (khaatimaan) isaanii nama sodaachisa.
Kitaabban wabii
At-Tawbatu Ilallah-fuula 58-60,70-72
[1] https://www.kalamullah.com/repentance.html
[2] Madda olii


text:
LibreOffice 7.4 Help
Galtee sochii fakkinaa gara barruu fakkasaa wanta filatamee keessatti dabala.
Galtee fayyadamuu barbaadde fili, itti aansuudhaan amaloota galtee qindeessi
Galtee sochii fakkina gara barruu fakkasa wanta filatameetti fayyadamuu barbaadde fili. Galtee sochii fakkinaa haquuf Galtee Mitifili.
Barruu mirga irraa gara bitaatti marsa.
Xiyya bitaa
Barruu bitaa irraa gara mirgaatti mara.
Xiyya mirgaa
Barruu jala irraa gara irraatti mara.
Xiyya irraa
Barruu gubbaa irraa gara jalatti mara.
Xiyya gadii
Yeroo galteen fayyadame, barruun kun mul'atu fi fakkasa wantaa keessatti argama.
Erga gateen fayyadameen booda, barruun mul'ateeti tura.
Dirqalaalee marfame galtee sochii fakkinaaf qindeessi.
Galtee sochii fakkinaa fufamaan taphachiisa. Lakkoofsa sa'aatiiwwanii galtee taphachisuuf, sanduuqa filannoo kana haquu fi lakkoofsa sanduuqa Fufamaa keessatti galchi.
Lakkoofsa sa'aatiiwwan galtee sochii fakkinaa irra deebi'uuf barbaaddee galchi
Gatii dabalataa barruu maraadhaaf ifteessi.
Gatii dabalataa pikseeliiwwan keessaa safara .
Lakkoofsa dabalataawwaanii kan barruu marsuu galchi.
Galtee irra deebi'uun dura tuursiisuuf hanga sa'aatii murteessi.
LibreOffice'n ofuuman hanga sa'aatii galtee irra deebiin dura tursiisuuf adda baasa. Yeroo turtii hujeekaan ramaduuf saduuqa fillannoo kana haqi. Itti aansuudhaan gatii sanduuqaa Ofumaankeessatti galchi.
Irra deebi'uu galtee duraa tursiisuuf, hanga sa'aatii galchitee irra deebiin duraa tursiisuuf galchi.


text:
Mul'isi
Sets the display scale and defines which elements you want to be visible. Most of the commands that you can enter into the Commands window can also be accessed through a mouse click if you have already opened the Elements pane with View - Elements.
Guddisi
Faaran Guddisi
Foormulaa madaallii agarsiisa 25% n dabali. Madaalliin guddisuu kabala haalojiirratti ni agarsiifama. Madaallii baafataa halqara kabala haalojii keessa jiru irra jijjiiru ni dandeessa. Baafatni halqara bakka hojii dirqala guddisuus of keessa qaba.
Faaran Xinneessi
Foormulaa madallii agarsiisa 25% n hir'isi. Madaalliin guddisuu kabala haalojiirratti ni agarsiifama. Madaallii baafata halqara kabali haalojii kessa jiru irra jijjiiru ni dandeessa. Baafatni halqara bakka hojii filannoo guddisuus of keessa qaba.
Show All
Displays the entire formula in the maximum size possible so that all elements are included. The formula is reduced or enlarged so that all formula elements can be displayed in the work area. The current zoom factor is displayed on the status bar. A selection of available zoom options is accessible through the context menu. The context menu in the work area also contains zoom commands. The zoom commands and icons are only available in Math documents, not for embedded Math objects.
Haaromsi
Ajajni kun foormulaa galmee foddaa keessa jiru ni haaroomsa.
Jijjiraamni foddaa Ajaja keessa ofumaan kan haaromsu yoo Haaromsi Mul'annoo ofumaani kakaasamera ta'e dha.
Agarsiistu Haaromsituu Ofumaani
Ofumaan akka of haaromsuuf ajaja foormulaa fooyya'aa kana filadhu. Yoo filannoo kana hin filattu ta'e, foormulaan kan haaromsu yoo ati mul'anno - haaromsi filaatte fi F9 dhiibde qofadha.
Foormullaa Maalimootaa
Kun tarreele ogejjii, faankishinii, mallattoo fi dirqala dhangii kan foormula keessa saagamani dha.
Kabala Haloojii
Kabala Haloojiiqarree jala foddaati argmu mul'isa ykn dhoksa.
Argii Guutuu
Baaftootaa fi kamshoota Barreessaa ykn Calc keessaa mul'isa ykn dhoksa. Halata argii guutuu keessaa bahuuf, qabduu Bani/Dhaamsi Argii Guutuu cuqaasi.


text:
Walaayitaa Sooddootti namoonni to'atamanii turan gadhiifaman
Walaayitaa Sooddootti namoonni gaaffii godinichi naannoo ta'uuf dhiyeessaa jiruun walqabatee kaleessa komaandi postiin to'annaa jala oolfaman gadhiifaman.
Haata'u malee, itti-gaafatamaan Waajira Sosochii Biyyaalessaa Walaayitaa Obbo Andu'aalem Taaddesaa ammayyu to'annaa jala jira.
Adda Dimokiraatawaa Ummattoota Wolaayitaatti gaggeessaan Damee Dargaggootaa Obbo Ashannaafii Kabbadaa BBC'tti akka himanitti gaaffiin Walaayitaa naannoo ta'uu gaafachaa ture har'a waggaa tokko guutuura.
Kanaan walqabatee hiriira gaggeessuuf dargaggoota waliin walitti qabamanii wayita jiranitti ture kan to'annoo jala oolfaman.
Inniifi namni biraan miseensa paartii isaa ta'e Obbo Warqinaa Gabayyoo hiriira hin hayyamamiin gaggeessaa jirtu jechuun akka qabaman himuun, gara buufata poolisiittillee akka hin geeffamiin ibseera.
Yeroo to'atamnee turretti komunikeeshinii karaa elektirooniksii kamiyyu akka hin taasine dhorkamanii akka turan himuun boodarra waliin dubbachuun gadhiifamneerra jedhe.
Maanguddoo magaalaa Sooddaa kan ta'an Obbo Naggaa Angooree gaaffiin naannoo ta'uu Walaayitaa A L I ar'a Sadaasa 10/04/2012 waggaa tokko guutuu ilaalchisee hiriira gaggeessuu isaanii BBC'tti himaniiru.
Bulchiinsa magaalaa Walaayitaa Sooddoos maanguddoota, dargaggootaa, dubartootaa, daldaltootaafi hojjetoota mootummaa waliin galma magaalattii Guteeraa jedhamu keessatti marii gaggeessuu isaa fuula Feesbuukii isaarratti barreesseera.
Obbo Ashannaafiin erga gaaffii isaanii dhiyeessanii waggaa akka guuteeru yaadachuun bu'uura seeraatiin har'a irraa eegalee naannoo Kibbaa jalatti akka hin bulle BBC'tti himaniiru.
Jiraattonni magaalaa Walaayitaa Sooddoo BBC'n dubbise akka jedhanitti magaalattii keessa guyyaa ar'aa sochiin tokkollee hin jiru. Manneen daldalaafi tajaajila dhiyeessan cufaa akka oolan dubbatu.
Magaalaa Walaayitaa Sooddoo keessa tajaajilli geejjibaas akka hin jirre himuun humni raayyaa ittisaa garuu daandiirratti hedduminaan akka mul'atan dubbatu jiraattonni kunneen.
Kun osoo kanaan jiruu gaaffii godinichi akka naannootti of ijaaru qaba jedhu deggeruun magaalawwan godinicha keessa jiran hedduun hiriira gaggeessuu isaanii Obbo Ashannaafiin BBC'tti himaniiru.
Magaalaawwan akka Kindoo Didaayyee, Booddittii, Bolosee Boombee, Hobichaanaafi Abellaa Abbayaa hiriirri kan keessatti gaggeefaman keessaa muraasa.
Aanga'oota godinichaa yaada isaan qaban gaafachuuf yaaliin bilbilaan taasifne hin milkoofne.


text:
Biiroon Barnootaa Oromiyaa Qabxiin Qormaata Biyyaaleessaa kutaa 12ffaa dogoggora waan qabuuf akka sirreeffamu gaafate
Qabxii Qormaata biyyooleessaa kutaa 12ffaa kibxata ibsame irratti komiin guddaan ka’aa jiraatuu gabaasne ture. Biiroon barnootaa naannoo Oromiyaatis Qabxiin qormaata biyyaaleessaa tibbana ifa ta’e gosa barnoota ‘apitittude’n qabxiin galmaa’e dogoggora waan qabuuf akka sirratuuf gaafate.
Hogganaan Biiroo Barnootaa Oromiyaa Dr. Tolaa Bariisoo “qabxiin barattoota kuma 5 ta’anii qormaata gara dhumaatti kennaman sadan irratti sirrii akka hin turre waan bira geenyeef qabxichi akka haqamu ejjennoo qabnu barreeffamaan Ejensii Qormaata Biyyoolessaafi Ministeera Barnootaa beeksifnee jira”jedhe.
Haluuma Kanaan qormaatichi irra deebiin akka Ilaalamuu fi akkasumas qabxiin barattoota kuma shanii deebii qormaataa argatanii jiru jedhamees akka haqamuu qabus kan gaafatame tahu ibse.
Ammatti garuu qabxiin barattoota Oromiyaa gadi bu’eera jedhamee wanti odeeffamaa jiru dhugaa irraa kan fagaatedha. Qabxiin waliigalaa yeroo itti aanutti ifa ni taasifamas jedhe Dr. Tolaan.


text:
Masrii, Sudaan fi Itiyoophiyaaf marii isaanii Wiixata dhufu akka itti fuufan dubbii himaa ministrii haajaa alaa Itiyoophiyaa Dinaa Muftiitu tuuta oduuf ibse.
Mariin kun duubatti harkifachuun Amerikaa waan mufachiise hin qabu kan jedhan Obbo Dinaan hariiroon Amerikaa fi uummata ishee waliin Itiyoophiyaan qabdu falmii waa'ee hidha laga Abbayyaa kana ni caala jedhan.
Waayit Haawus gargaarsa misoomaa Itiyoophiyaaf kennamu hanqiisuuf deema oduu jedhus odeeffannoo isaa hin qabu jedhan.
Masriin Somaaliilaand keessattimaadhee waraanaa ijaaruuf deemtii oduu jedhus dhimma biyyoota lamaanii ta'uus itti dhiyeenyaan caqasna jechuu isaanii Mallaskaachoo Ammahaa gabaasee jira.


text:
Torban tokko duraa jalqabee, hiriirri barattootaa, Shawaa Lixaa magaalaa Giincii keessatti geggeessame, hidhamuu namoota hedduu dhaqqabsiise – jedhu – jiraattonni magaalattii. Paartiin mormituu Kongiresiin Federaalawa Oromoo immoo, kaleessa magaalaalee lama ka biroo, Jalduu fi Najjoo keessatti, har’a immoo Ambo, Mandii fi Qilxuu-Kaarraa keessatti hiriirri barattootaa kun itti fufee geggeessamuu isaa dubbatu.
Giincitti lafti mana-barnootaa fuudhatamee, kaabinee aanaa sanaaf kennamuu, isteediyeemiin Giincii gurguramuu, ka magaalaa Giincii cina jiru – bosonni Cillimoo namoota dhuunfaatti gurguramee muramuu jalqabuu mormina – jechuun, hiriira barattoonni geggeessanii fi tarkaanfii humnoota mootummaatiin fudhatan – jedhame, akkasumas, hiriirawwan wal-fakkaatoo Jalduu fi Najjootti, Mandii fi Qilxuu Kaarraatti itti fufan jedhamaniif, qaamni mootummaa Raadiyoo Sagalee Amerikaatiif deebii kenne.
Sadarkaa Itti-aanaa Koomishinaraatti, Abbaan Deemsa Hojii Dhimmoota Koominikeeshinii Koomishina Poolisii Oromiyaa – Solomoon Taaddesee, Giinci keessatti hiriirri geggeessame sun hiriira bifa nagaan geggeessame otuu hin taane, ka qabeenyaa namoota dhuunfaa caccabsuu fi humnoota nagaatti dhagaa guuruutti deeme waan ta’eef, tarkaanfiin seeraa fudhatamuu dubbatu.
Sababaa kanaan barattoonni adda durummaan geggeessuun isaanii beekame kudha-afur qabamanii ka seeratti dhiheeffaman ta’uu dubbatu. Ka magaalaa Jalduu keessaa garuu, hiriirri geggeessame nagumaan xumurame, jedhan.
Hiriirawwan barattootaa Oromiyaa keessaa ilaachisuuf gabaasaalee dhiheessinee fi deebii Aangawaa Poolisii Oromiyaa guutummaa isaa dhaggeeffadhaa.


text:
Waraana garee humnoota Mootummaa Naannoo Amaaraa fi Mootummaa Koloneeffataa Impaayera Itoophiyaa, gam-kaaniin immoo, humna Mootummaa Naannoo Tigiraay (ABUT) gidduutti geggeeffamaa jiru irratti, Oromoon Walloo gara garee humnoota MKII fi Mootummaa Naannoo Amaaraa goree humna Naannoo Tigiraay irratti akka duuluuf, waamichi taasifamuuf itti-fufee jiraachuu.
Ta’us, Oromoon Walloo waamicha sossobbii taasifamaafii jiru kana abadan kan hin simanne ta’uu, inumaayyuu, Uummanni Oromoo marti, tapha wal-dadhabsiisoo diinonni isaa (Koloneeffattooni Impaayera Itoophiyaa) taphachaa jiran kanatti akka carraatti fayyadamuun, kaayyoo Qabsoo Oromoo ganamaa, kan Saba Oromoo bilisoomsuu fi Biyya Oromoo, Oromiyaa walaboomsuuf abuurame galmaan ga’uu irratti fuuleffachuun, waraana isaa WBO faana hiriiruun, Impaayera kolonii humna qawween irratti ijaaramte humna qawween ofirraa fonqolchuu irratti tokkummaan bobba’uu akka qabu gadi jabeessee dhaammata, Oromtichi Walloo, kan toora bilbila SWO irratti argamuun marii bal’aa nu waliin taasise.
Odeessa guutuu suur-sagalee armaan gadii irraa hordofuu ni dandeessu.


text:
Nyaayjeeriyaan tapha kanaaf taphattoota alaa qabdu ta akka John Mikel Obi,Victor Moses, Emmanuel Emenikoo faa guurratte Itoophiyaatti qopheeffachuutti jirti.
Obii fi Moses warra garee English Premiere Leaguetii taphatuu.Naayjeeriyaan tana malee nama akka John Ogu,Ogenyi Onazi,Nosa Igiebor Sunday Mba faallee alaa yaammattee dhufaa karaa jira.
Itoophiyaa fi Naayeeriyaan Onkololeessa 12 Finfinneetti eegee ammoo 16 Naayjeeriyaatti tapahtan.
Akka James Peterd itti aanaan daareketera teknika federeshiinii kubbaa miilaa Naayjeeriyaa jedhutti gareen isaanii Itoophiyaa moohattee waancaa addunyaatii dabaruuf shakkii hin qabduu %100 ufi abdatti.
Itoophiyaan eennuu fa akka Naayjeeriyaa qopheessitu ammatti hin dubbanne.Dorogommii biyya Afrikaa shan waandaa addunyaatiif dabruuf fialtan tanaan Itoophiyaa fi Naayjeeriyaa,Masrii fi Gaanaa jenne malee; Côte d’Ivoire-Senegal,Tunisia – Cameroon fi Burkina Faso - Algeriati waliin taphata.
Masrii fi Gaanaalleen akkanuma walti qophaahuutti jiran.Masriin taphattoota akka Geedoo,Mohammed Saalaa,Elmohammad fa alaa yaammatte.Masrii fi Gaanaan Onkololeessa 15 waliin taphatan.Masrii nama Amerikaa,Bob Bradely leenjisa.
Dorgommii biskileettii ta Tour of Britain sadarkaa 8tessoo ta kalee km 88 irratti wal dorgoman Sir Bradely Wigginsitti moo’e.


text:
Guyyaan Irreecha bara 2022 dhihaachuu waliin walqabatee mootummaan namoota heddumkinaan hidhaa jiraachuun dhagahame.
Finfinnee fi magaalota godina addaa Oromiyaa naannawaa Finfinnee kanneen akka Burraayyuu, Sabbataa fi Laga Xaafoo laga Daadhiitti hidhaan sabboontota irratti xiyyeeffate raawwatamaa jiraachuu jiraattonni himaniiru.
Finfinnee dabalatee godina addaa Oromiyaa naannaawaa Finfinnee keessatti hidhaan jabaatee itti fufee jira jedhu jiraattonni.
Guyyaa 2 dura Fulbaana 27, 2022 Finfinnee keessatti dargaggoonni lama Firaa’ol Lammeessaa fi Addunyaa jedhaman humnoota tika mootummaatiin birbirsa Gooroo yookii immoo Piyaassaatti qabamanii achi buuteen isaanii akka dhabame maddeen himan.
Dargaggoonni kunneen badii tokkollee osoo hin qabaatiin sababa isaan dhumaatii hawaasa nagaa Godina Horroo Guduruu Wallaggaa aanaalee akka Amuruu, Jaardegaa Jaartee fi Horroo Bulluq jiraataniif sagalee ta’an qofaaf humni mootummaa hidhaatti isaan darbee jedhu namoonni itti dhiheenyaan beekan.
Namoonni biroonis heddumminaan hidhamaa jiraachuu kan eeran jiraattonni, ayyaana Irreechaa irratti uummanni heddumminaan akka hin hirmaannes danqaa uumuuf hidhaan hammaachuu hin oolle jedhu jiraattonni.
Magaalaa Finfinnee kutaa bulchiinsa adda addaatti ilmaan Oromoo danuun humnoota mootummaatiin qabamuun mana hidhaatti guuramaa jiru kan jedhan maddeen kanneen bakka isaan itti hidhaman hin beekamne hedduun jiraachuus Odeeffanneerra.
Hidhaan magaalota naannawa Finfinnee Burraayyuu fi Sabbataattis raawwatamaa jiraachuus odeeffanneerra.
Magaalaa Burraayyuu keessatti hidhaa sabboontota irratti xiyyeeffateetu raawwatamaa jira kan jedhan jiraattonni, hidhaan kun erga eegalamee torban lama caalee jiraachuu himu.
Namoonni magaalota godina Addaa Oromiyaa naannawa Finfinnee Burrayyuu, Sabbataa fi Laga Xaafoo Laga Daadhiitti hidhaman hedduun mana murtiitti osoo hin dhiyaatin badii malee dararamaa jiraachuus himaniiru.
Qaamni mootummaa seera eegsisu namoota too’ate himata itti banee mana murtitti dhiheessun osoo irra jiraatuu, namoota nagayaa Oromummaa isaaniif qofa kararraa funaane cal’isee mana hidhaatti ugguree rakkisaa jiraachuu dubbatu.
Finfinneen bakka argama enbaasiwwanii fi giddugala dippiloomaatota waan taateef uummanni Oromoo Irreecha Hora Finfinnee irratti mormii kaasee addunyaatti nu saaxila jechuun hirmaattota Irreechaa hir’isaa kan ture mootummaan, bara kanas hirmaattota Irreechaa Hora Finfinnee hir’isuuf bulchiinsi magaalaa Finfinnee namoota nagayaa duuchaan hidhaa jiraachuutu himama.
Osoo hirmaannaan ayyaana irreechaa ifatti gamtaa Abbootii gadaa fi saglii yaa’a gadaa Tuulamaatiin labsamee jiruu, Irreecha ayyaana guddicha gaafa Afrikaa irraa hirmaattota danquun mootummaa Itiyoophiyaatiif qaanii guddaadha jedhan namoonni yaada kennan.
Kanas ta’ee san uummanni Oromoo ugguraa fi danqaa jiru dandamatee ayyaana Irreechaa Hora Finfinnee Sanbataa fi Dilbata dhufu kabajamu irratti hirmaachuuf Finfinnee Karra shananiinuu seenaa akka jiru maddeen ibsaniiru.


text:
Walitti-bu’insa anaalee naannoo daangaa Ormiyaa fi bulchiinsa naannoo Somaalee Itiyoophiyaa keessatti geggeeffameen lubbuun namoota hedduu dabree, namoonni hedduun madaawanii, kanneen kuma hedduutti lakkaawaman kaan immoo qehee ofii irraa buqqa’uun gabaasamee jira. Aangawoonni mootummaan naannoo Oromiyaa fi ka mootummaa Somaalee Itiyoohiyaa, “eenyu tu haleellaa kana geggeessaa jira” isa jedhuuf wal balaaleffataa turan. Hundeen walitti-bu’insa kanaa maali? Eenyu faa tu lola kanatti hirmaate? Eenyufaa tu lola kana duuba jira?
Dhimmoota kanaa fi ka biroo ilaalchisee, hayyuu waa’ee waliin jireenyaa fi wal-dhabdee uummata Oromoo fi Somaalee, waggoota 15 ol qorannaa geggeessaa turan - Yunivarsitii Finfinneett, barsiisaa “Social Anthropology” – Dr. Fiqaaduu Addunyaa Fufaa Namoon haasosiisee jira.
Gaaffii fi deebii kutaa duraa dhaggeeffadhaa


text:
Abstract:
Ka
ayyoon qorannoo kanaa kitaaba barataa Afaan Oromoo kutaa 9-12 keessatti qabiyyeen
caaslugaa walitti fufiinsaafi dagaagina olee qabaachuuf dhiisuu isaa xiinxalufi haanqina
mullatuuf yaada haayyooti walitti fufiinsaaf dagaagina olee qabiyyee caaslugaarratti kennan
irratti bu’ureffachuun yaada furmaataa kennu, akkasumas walitti fufiinsaaf dagaagina olee
boqonnaa gara boqonnaaf kutaa gara kutaatti qabaachu isaa adda baasudha. Qorataan gosa
qorannoo keessaa qorannoo akkamtaafi ammamtaa walitti fiduun qoranno makaatti dhimma
bahame jira.Akka madda odeeffannotti kitaaba barataa kutaa 9-12fi barattootaf barsiisota kutaa
barsiisanitti dhimma bahame jira madda odeeffannoo qorannoo kanaaf mala iddatteessuu
miticarraa keessaa akkayyoon filateera. Iddattoowwan kana irraas odeeffannoo funaannachuunf
meeshaa ragaalee sakatta’a dookimentii, bargaaffii baratootaaf afgaaffii barsiisotaatti dhimma
bahame jira. Odeeffannoo argame kanas mala hammamtaafi akkamtaa walitti fiduun mala
makoo ibsaan qaacceffame jira. Ragaa odeffannoon walitti qabame akka mullisutti dhihannaan
qabiyyee caaslugaa gama walitti fufiinsaf dagaagina olee qabiyyee caaslugaatiin qaawa akka
qabu agarsiisa. Akkasumas dhihannaan gilgaaloota qabiyyee caaslugaa walitti fufiinsa keessaa
da
gaagina olee boqonnaa gara boqonnaatti qabanifi kutaa gara kutaatti qaban haalaan laafaa
tahuu isaa hubatame jira.sababa kanaaaf dhihannaan gilgaalaa qabiyyee caaslugaa walitti
fufiisaaf dagaagina dhabuun adeemsa baruufbarsiisuu mijataa yookiin hawwataa akka hintaane
taasisuun isaa hubatamera. Akka qorannoo kanatti qaacceessa geggeefame kanarratti hundaa’u
n yaanni furmaataa qorannichaas:dhihannaan qabiyyee caaslugaa haala walitti fufiinsaaf
da
gaagina olee boqonnaa gara boqonaafi kutaa gara kutaatti qabuun qindaa’ani qophaa’u akka
qaban agarsiisa ,dhumarrattiis qaamni dhimmi dhihannaan kitaaba kanniin ilaallatu qoranno
ka
na bu’uura godhate foyyeessutti barsiisonni kutaa 9-12 barsiisan yaada furmaata qoranno
ka
natti fayyadamun haanqinna gama kannan isaan mudatuf ittiin furuu ni danda’u.


text:
Ebla 16/2014(TOI) – Jilli Ministira Maallaqaa Obbo Ahimad Shiideen durfamu, Hundeessaa fi Gargaaraa Dura Taa’aa Faawundeeshinii Biili fi Meeliindaa Geetis waliin mari’atan.
Jilli kun walgahii waggaa Baankii Addunyaa fi Dhaabbata Maallaqa Addunyaa Waashingiteen Diisiitti taa’amaa jiruun cinaatti, qaamoolee kanneen waliin akka mari’ate Ministeerri Maallaqaa beeksiseera.
Mariin isaanii kunis deeggarsa Faawundeeshinichi dameewwan Fayyaa, Qonnaa fi Diijitaalan Itoophiyaatti taasisaa jiru irratti kan xiyyeeffate ta’uun himameera.
Kana malees, jilli kun guyyoottan duras Biritaaniyaatti hogganaa dhimmoota Afrikaa obbo Viikii Foorid waliinis dhimmoota waloo biyyoota lamaanii fi hariiroo dinagdee waloo irratti mari’achuun himameera.
Ministirri Maallaqaa Obbo Ahimad Shiidee, bulchaan Baankii Biyyaalessaa Dr. Yinnaagar Dassee fi Deetaan Ministira Maallaqaa Dr. Iyyoob Takkaaliny jila kana waliin gara sana imaluun kan yaadatamuudha.
Walgahiin waggaa Baankii Addunyaa fi Dhaabbata Maallaqa Addunyaa guyyoota 6’f taa’amaa tures guyyaa kaleessaa xumurameera.


text:
Dhibdee sababa weerara COVID 19 filannon biyyalessa taasifamuu dadhabame furuuf turtii wagga tokkof filannoon dheeratee Mootumman hoggansa teknookiraatotaa yokaan ogeeyyii bulchiinsaan akka biyya bulchu Gamtaan Dimokraasii Sab danuu Federaalawaa, ABO dabalatee dhaabbileen Afur of keessaa qaban yaada furmaata dhiheessanii jiran.
Falli seera rakkoo rakkoon kun ittiin furamu waan hin jirreef marii fi falli siyaasaa itti yaadamuu akka qabus Gamtaan paartiilee siyaasaa kun hubachiise, jedhaan Hayyu Dureen ABO fi Walittiqaban Gamtichaa Obbo Daawud Ibsaa.
Gaaffii fi deebii guutuu caqasaa.


text:
Baqattoonni Ertiraa, naannoo Tigiraay, mooraa Baqattootaa Maa’ii Ayinii keessa qubatanii jiran fi hookkara waraansaa, yaalii butinsaa, haleellaa milishoota aaraniin irratti geggeessamuu fi nyaata malee guyyootaaf turuu irraa lubbuun hafan ammallee akka yaaddoo qaban, maddi oduu Faransaay, Ajaans Firaansi press gabaasee jira.
Ajaansi Fraansi Press akka jedhutti Muummichi-ministaraa Itiyoophiyaa, Abiyyi Ahimed, walittti-bu’ansa hamaa, kan hunda caalaa baqattoota Ertiraa balaaf saaxile xumuruuf muddamaniyyuu, gidiraan isaanii waan xumuramu hin fakkaatu.
Biyya mootummaa abbaa-irree fi cuqursaan bultu, kan gama Kaabaan Itiyoophiyaa daangessitu Ertiraa irraa dheessan baqattoonni gara kuma dhibba tokkoo tahan, yeroo waraansichi baatii Sadaasaa keessa mootummaa federaalaa Muummicha-ministaraa Abiyyi Ahimediin hoogganamuu fi ka taayitaan mootummaa naannoo Tigiraa harka isaa ture – Adda Bilisummaa Uummata Tigiraay gidduuutti ka’e sana, Tigiraay, mooraalee baqattootaa afur keessatti galmaawanii qubatanii turan.
Mooraalee afuran keessaa lama – mooraan Hitsaatsii fi Shimelmaa, waraansa sana keessa bu’an. Jaarmayaan Baqattootaa ka Tokkummaa Mootummootaa fi Jaarmayaan Dhimma Baqattootaa fi Kanneen Baqarraa Deebi’anii isaaniif dhaqqabuu hin dandeenye. Waa’ee baqattoota sanaa odeeffannoo qabatamaa argachuu ilaachisee qaawwaan uumame, akka hamiin yaaddessaan adda addaa faca’u taasise.
Baqattoonni Ertiraa sun loltoota Ertiraa waraansicha Tigiraa keessaatti hirmaatan, jedhamuun haleellaan ajjeechaa fi butinsi itti xiyyeeffate – gabaasaalee jedhan ilaachisee Tokkummaan Mootummootaa yaaddoo isaa ibsee jira.
Ministiriin Dhimma-alaa Yunaayitid Isteetisis torban dabre keessa, waa’ee saaminsii fi hookkarri quunnamtii-saalaa mooraalee baqattootaa sana keessa jiraachuuu – gabaasaaleen qabatamoo tu jira, jechuun ibsee ture.


text:
- Gamoon ta’e dheerinaan 1ffaa biyya Arabaatti kan argamuu yemmuu ta’u maqaan isaa “ Burj Kalifa “ Jedhama.
- Gaarrii dheerinaan 1ffaan , Gaara Everest yemmuu ta’u Ardii Eshiiyaa keessatti argama
- Garrii dheerinaan Afrikaa kessaa 1ffaa ta’e gaara Kilimarjaaroo yemmuu ta’u dangaa biyyaa keniyaa fi Tanzaaniyaa giddutti argama.
- Langii dheerinaan sadarkaa 1ffaa qabatee laga Abbayaa ykn Nayliiti
- Biyyii Adduunya kana keessatti uumata muraasa qabdu, biyya Vaatikaan yemmu taatu, bayyina namoota 800 yemmu ta’an, dhugaatti lammi biyya sanaa namoonni ta’an 450 ta’u.
- Biyyooni hanga 16 ta’an humna waraana hin qaban, Fkn, Andorra, Dominika, Girinaada,….
- Biyyoonni 3, alaaban isaani rog-arfee miti, Nepal, Vatikan fi Siwizlandi dha.


text:
Godina Arsii magaalaa Colleetti sagantaan muhaadaraa guddaan geggeeffame
Sagantaa muhaadaraa guddaa guyyaa hardhaa magaalaa Colleetti geggeeffame kana irratti, keessumoonni iddoo gara garaa irraa affeeraman kan argaman tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Kaayyoon sagantaa kanaa magaalattii keessatti Madrasaa ijaaruudhaaf galii walitti qabuu yoo tahu, hawaasni muslimaa naannichaa deeggarsa maallaqa fi beeyladaa kan kenne tahuus beekameera.
Keessummoota sagantaa muhaadaraa kana irratti argaman jidduu:
Sheik Hajjii Ibraahim Finfinnee irraa
Dr. Muhammad Kamaal Tilmoo Adamaa irraa
Munshid Anas Muhammad Dirree Dhawaa irraa dhufuun sagantaa kana irratti kan hirmaatan tahuu gabaafame.
#Sagantaa_Muhaadaraa #Collee


text:
Jannata Waadaa Galamte Kafaruu fi Shirkii Dalaguun hin dhabinaa-kutaa 2.3
Qananii Jannataa-kutaa 3
Faayaa fi Uffata Warra Jannataa
Bareedinna faayaa fi uffata warra Jannataa hin gaafatin. Akkuma isaan addunyaa keessatti iimaanaa fi hojii gaggaariin of faayan Jannata keessattis faayaa fi uffata garmalee bareedan faayamu. Jechama, “Al-Jazaa’u min jiinsil amal (Jazaan gosa hojiitini)” jedhamu hin dhageenyee? Namni addunyaa keessatti qalbii isaa qulqulleesse, keessaa fi ala isaa iimaanaa fi hojii gaggaariin faaye, Aakhiraatti keessi isaa ni qulqulleefama, gubbaan isaa ni faayama. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sila mindaan toltuu toltu malee ni jiraa?” Suuratu Ar-Rahmaan 55:60
Keessi warra Jannataa qulqulleefamu ilaalchise, Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Jibba irraa wanta qoma isaanii keessa jiru ni baafna, [kanaafu isaan] obboleeyyan sireewwan irratti walitti garagalan ta’u. Achi keessatti dadhabbiin isaan hin tuqu. Isaan achi keessaas kan baafamanii miti.” Suuratu Al-Hijr 15:47-48
[Kana jechuun qalbii isaanii keessaa jibba, waanyu (hinaaffi) fi diinummaa hunda ni baafna. Jannata keessa obboleeyyan wal jaallatan ta’anii jiraatu. Sireewwan (algaa) gurguddaa irra fuula walitti garagalchanii taa’u. Jannata keessatti dadhabbiin isaan hin tuqu. Isaan abadii achi keessa jiraatu.]
Mee amma gubbarraan maal akka uwwifamanii fi faayaman haa ilaallu:
“Dhugumatti, warri amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, dhugumatti Nuti mindaa nama hojii bareechisee hin balleessinu. Warra san Jannata Qubsumaatu isaaniif jira; laggeen isaan jala yaa’u. Achi keessatti isaan gumeewwan warqee irraa ta’een miidhagfamu. Uffata magariisaa hariira haphii fi furdaa irraa [hojjataman] uffatu. Ishii (Jannata) keessatti sireewwan faayaman irratti hirkatanii taa’u. Mindaan waa tole! Iddoon boqonnaas waa bareede!” (Suuratu al-Kahf 18:30-31)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa mindaa nama hojii bareechisee akka hin balleessinee dubbata. Garuu kana yommuu jedhu nama hojii bareechise hunda mindaa isaa hin balleessu jechuudhaa? Lakki, dubbiin akkanaa miti. Yaada kana oofuf, jalqaba irratti namni hojii bareechisu amala akkami qabaatu akka qabu ni dubbate. “Dhugumatti, warri amananii fi hojii gaggaarii hojjatan…” Namni hojii jalaa hin balleessine nama hundeewwan iimaanatti amane ta’uu qaba. Namni hundeewwan kanatti hin amanne, kufriin isaa hojii isaa gaarii hunda jalaa balleessa.
Namni erga Rabbii olta’aatti, Malaaykotatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Aakhiraatti fi qadaratti amane booda hojii isaa bareechisee, Rabbiin olta’aan mindaa isaa jalaa hin balleessu. Garuu hojii bareechisu jechuun maal jechuudhaa? Hojii bareechisuu jechuun Rabbiif jedhanii hojii gaarii hojjachuu fi yommuu hojjatan shari’aa Rabbii hordofuudha. Fakkeenyaf, namni salaata Rabbii olta’aaf jedhe salaate fi akkaataa Nabiyyiin (SAW) itti salaatanitti sharxii fi arkaana eegun yoo salaate, inni hojii bareechise. Namni haala kanaan hojii gaarii hojjate, Rabbiin mindaa isaa akka baduu hin taasisu. Kanaafi itti aanse mindaa namoota akkanaa ni dubbate:
“Warra san Jannata qubsumaatu isaaniif jira.” Kana jechuun namoota amananii fi hojii gaggaarii hojjataniif Jannata yeroo hunda keessa turanii fi jiraatantu jira. Golootaa fi manneen isaanii jala laggeentu yaa’a. Achi keessatti namoonni kunniin gumeewwan warqiitin faayamu. Gumeewwan faaya harka irratti godhataniidha. Uffata magariisa hariira haphii fi furdaa irraa hojjatame uffatu. Sireewwan agoobaraan haguuggamanii fi miidhagfaman irratti hirkatanii taa’u.[1]
Aayaan (keeyyattonni) armaan olii hojii gaggaarii hojjachuu fi bareechisuuf kakkaa’umsa guddaa namaaf ta’u. Sababni isaas, namni hojii gaggaarii hojjatu hundaaf mindaa akka argatu yoo beeke, hojii gaarii hojjachuu irratti ni jabaata. Mindaan isaaf kennamu gaarii akka ta’e yoo beeke immoo hojii hojjatu caalatti bareechisuuf carraaqa. Dhugumatti, Jannani mindaa hunda caalaa gaarii taatedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Rabbiin mu’mintoota dhiiraatii fi dubartootaf Jannata laggeen jala yaa’an, achi keessatti kan hafan ta’anii fi manneen gaggaarii Jannataa qubsumaa keessa jiran waadaa galeefi jira. Jaalalli Rabbiin irraa ta’e kana hundarra caala. Suni milkaa’inna guddaadha.” (Suuratu At-Tawbaa 9:72)
Jannata keessatti qananiin hundarra guddaan maal akka ta’e beektuu?
Mee itti yaadaa! Nyaataa dhugaatin, manneen, firaashni, minxaafin, uffanni, faayni fi qananiin lakkaawame hin dhumne Jannata keessa ciisa. Kunniin wantoota Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa uumedha. Mee itti yaadaa! Uumama addaa takkuu hin argine, garmalee kan bareedu fi nama dinqiisisuu yeroo jalqabaatiif yommuu argitan hangam gammadduu? Dhugumatti garmalee gammaddu. Jannani uumama takkuu hin argine garmalee tan nama dinqiisiistudha. Garuu Khaaliqa Jannata tana, samii fi dachii uume osoo ijaan argitanii hangam isin gammachiisaa? Khaaliqa tokkicha fakkaataa hin qabne, amaloonni Isaa gara hundaan guutuu hanqinna hin qabne osoo ilaaltanii gammachuu akkamiitu isinitti dhagahamaa? Rabbii olta’aa si uumee fi si kunuunsu ilaaluun hangam si gammachiisaa?
Dhugumatti, qananii fi gammachuun hunda caalaan Jannata keessatti argatan Rabbii olta’aa ilaaludha. Warri Jannataa yommuu Rabbii olta’aa argan, qananii biroo ni dagatu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Fuulli [gariin] Guyyaa san ni ifu. Gara Gooftaa isaanii ilaalu.” Suuratu Al-Qiyaamah 75:22-23
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Yommuu warri Jannataa Jannata seenan, Rabbiin tabaaraka wa ta’aalaa ni jedha: Isiniif dabalaa waa ni barbaaddu?” Isaanis ni jedhu, “Fuula keenya hin ibsinee? Ibidda irraa nu baraarun Jannata nu hin seensifnee?”, Ergasii Rabbiin haguuggi Isaa ni saaqa (ni kaasa). Gara Gooftaa isaanii ilaalu caalaa wanti isaan biratti jaallatamaa ta’e hin jiru.” Itti aanse aaya tana ni qara’e:
“Isaan toltuu hojjataniif [mindaa] gaarii fi dabalataatu jira. Gurraachinnii fi salphinni homaatu fuula isaanii hin haguugu. Isaan sun warra Jannataati. Isaan ishee keessatti hafoodha.” (Suuratu Yuunus 10:26) Sahiih Muslim 181, Jaami’u At-Tirmizii 3388
Imaamu ibn Al-Qayyim ni jedha: Addunyaan Rabbiin beekuu fi Isa jaallachuun malee gaarii hin taatu, Jannanis Isa ilaalun malee gaarii hin taatu. ” Madaariju Saalikiin 976 (Ar-Risaalah Publisher)
Dhugumatti, akkuma addunyaa keessatti qananii fi gammachuun hunda caalu Rabbiin beeku fi Isa jaallachu ta’e, Jannata keessattis qananii fi gammachuun hunda caalu Isa ilaaludha.
[1] Tafsiir Muyassar-297, Tafsiir Sa’dii- 553


text:
COVID-19 dhabuudhaaf gorsaawwan fayyaa hawaasaa
Public Health Recommendations to Stop COVID-19 in Oromo
Onkololessa 13, 2022: Talaalliin buustara haaromfame amma ni argama. Buustarri haaromfame kun gosa Omicron babal'achaa jiruu fi akkasumas vaayirasii COVID gosa jalqabaa irrati xiyyeeffata.
Buustara haaromfame argachuu qabdu yoo:
- Waggaa 5 fi isaa ol tattan
- Talaallii walduraa duubaan kennamu sadarkaa tokkoffaa xumurteettan(doosiiwwan jalqabaa 2 Moderna/Pfizer/Novavax ykn doosii 1 Johnson & Johnson) fi
- Erga doosiin dhumaa fudhattanni yoo xiqqaate ji’a 2 ta’ee(doosiin keesan inni dhumaa doosiin jalqabaa ykn doosii buustara ta’uu danda’a)
Namni ulaagaa guute hundi buustara haaromfame kana argachuu qaba, keessumaatuu namoota umuriin isaanii waggaa 50 ol ta’an ykn kanneen dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu isaanii dadhabe ykn haala fayyaa akka dhukkuba sukkaaraa ykn dhukkuba onnee qaban.
Odeeffannoo talaallii dabalataaf, gara COVID-19 Vaccine page Kutaa Fayyaa Mootuuma Waashingitan irraa daawwadhaa.
To’annaa faca’iinsa Koronavayirasii gargaaruu fi nageenya walii eeguuf tarkaanfiiwwan kana fudhadhaa
Hayyisni ykn dahannoon inni gaariin talaallii argachuudha. Namoonni talaallii gutumaan guututti fudhatan yeroo ammaan kana waantoolii heddu nageenyaan hojjachuu ni danda’u akkasumas hawaasa keessatti COVID-19 xiqqeessuuf gargaaraa jiru.
Bakkeewwan saaxilamuuf carraa guddaa qaban (bakkeewwan uummanni itti baay’atu) keessatti haguuggee (mask) keewwachuun hunda eeguuf ni gargaara. Keessattuu namoota talaallii irraa eegumsa guutuu argachuu hin dandeenyeef, kan akka daa’imman xixiqqoo fi namoota haalli fayyaa isaanii vaayirasicha loluudhaaf dandeettii xiqqaa qabuuf barbaachisaadha.
Mallattoowan COVID-19 yoo qabaattan ykn nama qoratamee poozatiivii ta’e wajjin dhiyeenyaan yoo walquunnamtan ta’e qoratamaa.
COVID-19 f qoratamtanii poozatiivii yoo taatan ykn dhibichatti saaxilamuuf carraa guddaa yoo qabaattan, daftanii yaalii COVID-19 yeroodhaan argachuun (odeeffannoon Ingiliffa qofaan) dukubbii hammaataa fi hospitaala seenuu irraa ittisuudhaan gargaarsa kennuu ni danda’a.
Namoonni talaallii hin fudhanne kan irratti hirmaatan yoo ta’e, sochiiwwan adda addaa xixiqqaa fi kan manaa alatti raawwataman qofa taasisaa. Vaayirasichi mana keessatti haala salphaadhaan kan faca’uu/darbu ijaa ta’eef daldaaloonnii fi dhabbileewwan sochii qilleensa mana keessaa garii ta’ee fi gingilchaa (filter) qilleensaa (Toorri Interneetii Ingiliffaan) qabaachuudhaan vaayirasii qilleensa keessa jiru xiqqeessuu ni danda’u.
Qajeelfama COVID-19
- Gosa talaallii wal bira qabuuf, Ministeera Fayyaa Kutaa Waashingitan
- Umuriiwwan Hundaaf Qajeelfama Wabii Dooziiwwan Talaallii dandeettii Dhibee Ittisuu Dabalu kan COVID-19, Ministeera Fayyaa Kutaa Waashingitan
- Teessoowwan talaalliiwwan COVID-19 ilaalladhu, Ministeera Fayyaa Kutaa Waashingitan
- COVID-19, Ministeera Fayyaa Kutaa Waashingitan
- Talaallii COVID-19, Ministeera Fayyaa Kutaa Waashingitan
- COVID-19, Wiirtuuwwan To'annoo Dhukkubaa
Infoografiikii (saxaatoo)
Walgargaaruf qophaayaa. Hawaassummaa jabeeffachuun yeroo jabduu keessa darbuuf nu gargaara.
Link/share our site at www.kingcounty.gov/covid/oromo


text:
“SHARE” godhaa
Tarsiimoon, barnoonni bilisummaa booda (BBB) jettu qabsoo keenyaaf barbaachisaa?
Gaggabaabsee gaafiilee lamaan kana hiikuu barbaada. Akka barruulee warra dhimma qabsoo karaa nagaa (Nonviolent Struggle) qoratan dubbisee irraa hubadhetti, qabsoo karaa nagaa keessatti, tarsiimoon beekkamoo ta’an kan akka hiriira bahuu, gibara kafaluu diduu, magaalaa gabroomfattootaa laamshessuuf lagachuu fi kkf haa jiraatan malee, tarsiimoon dhaabbataan biyya hunda ykn saba cunqurfame hundaaf dalaga jedhamu hin jiru. Tarsiimoon cimaa kan baafachuun danda’amu, amala mootummaa gabroomfataa baruun akkasumas haala keessa jiran hubachuun, tarsiimoo hanga danda’ametti ummata cunqurfame hin miine baafachuun sochii qabsoo karaa nagayaa taasisuun gaarii. Dursanii maaliif qabsoofnaa? Maalirratti qabsoofnaa? Haala kamiin qabsoofna? Miidhaan maali? Bu’aan isaa maali? jedhanii hubachuun, kutatanii qabsootti seenuuf nama gargaara.
Humni guddaan Wayyaaneen ummata ittiin gabroomsaa turte, humna waraanaa caala tooftaa ‘qoqqoodanii bulchuu’ (devide and rule) fayyadamuudhaani. Humna waraana isii kan utubee qabe tooftaa kana. Murni xiqqaan kun osoo ummata addaan qoqqoodee bulchuu baatee humna waraana guddaa qabaachuu hin danda’u; akkasumas biyya guddoo tana dhiisii naannoo tokko bulchuu hin danda’u. Kanaafuu, tooftaa qoqqooduu kanatti fayyadamee, maatii irraa eegalee hanga sadarkaa ministeeraatti akka ummanni afaan tokko hin taane godhee, humnuma ummataatiin ummata gabroomfataa jira. Haala wanti tokko itti ijaarame yoo beekan, diiguun salphaadha. Dura tooftaa isaa kana, gadi fageenyaan ummata hubachiisuun hedduu barbaachisaadha.
Qabsoo karaa nagayaa kanaan fiixa/galma gahuu ni dandeenyaa? Akka hubannoo kiyyatti, tarsiimoo itti dhimma baanutu murteessaa. Fkf, hiriira bahanii mormii garsiisuudhaan sadarkaa addunyaatti, mootummaa gabroomfataa saaxila baasanii, diplomaasiin moo’achuun ni danda’ama. Haa ta’uu garuu, yoo galmi qabsoofnuuf mootummaa kana ofirraa buusuu tahe, jarri gargaarsa faa yoo dhoorgatte malee, nurraa waan buusan hin se’u. Sababa kanaaf hiddi ciramuu qabu biyya keessa jiraachuu hubachuun barbaachisaa. Mootummaa kana ofirraa buusuuf, laamshessuu/jalaa hiddi isaa nyaatamuu qaba. Kana godhuun kan danda’amu:
1) Ba’aa humna isaa laamshessitu/laaffistu irra kaa’uu
Hiriira bahuun, mootummaarratti hojii dabala. Ummata hiriira bahu kana too’achuudhaaf, baasii guddaa baasee humna waraanaa ramada. Nyaataaf, geejjibaaf fi kkf baasii guddaa baasa. Fakkeenyaaf osoo Oromoon walii galee godinaalee fi aanaalee jiru hunda keessatti hiriira godhee, Wayyaaneen too’achuu dhiisii guyyaa san baqattee akka yaatu ani shakkii hin qabu. Maaliif yoo jetta, akkuma durarratti kaase humni isii guddaan tooftaa qoqqooddee bulchuuti; sun harkaa fashallaan waraannis harkaa baha. Kun akka ta’uuf Oromoon hundi bu’aa hiriira bahuun qabu, walhubachiisuun barbaachisaa; waan itti amanan godhuun namaaf salphata waan ta’eef.
2) Qabeenya saamaa jiran, harkaa fashaleessuu
Asirratti tarsiimoo hiriira bahuu kanatti dhimma bahuun barbaachisaadha. Hiriira yeroo baanu, carraa ummanni wal arguufii waldhaga’uu akkasumas gurmuu walii ta’u waan ta’eef, yoo barbaadan gaara jigsuunis isaaniif salphaadha. Fkf, Alaamuddiin baajata humna waraanaa kennee, wayyaanee gara Gujiitti bobbaase. Maallaqni sun warqii Gujii keessaa qote. Sababa kanaaf, carraan yoo jiraate, dhaadannoo qofa dhageessisuu osoo hin taane, maashinootaa fi haala inni warqii qotuuf mijeeffate san hunda jalaa barbadeessuun irra bu’aa qaba. Waan san deebisee dhaabuuf baajata guddaa isa barbaachisa akkasumas shakkiin ammas deebisanii barbadeessan jettu waan itti uumuuf, itti deebi’uu dhabuu danda’a.
Tarsiimoolee qabsoo amma deemaa jirtu keessatti fayyadaman tan miidhaa qabdi jedhee ani yaadu, tarsiimoo barnootni bilisummaan booda (BBB) jettuudha. Miidhaa isiin qabdu keessaa:
1) Mootummaan gabroomfataan tokko akka ummanni walitti dhufu hin fedhu. Sababni isaa, ummanni walitti dhufe, odeeffannoo walii dabarsa, wal mar’ata, mala dhawa. Yeroo hedduu qabsoon barattootaan dursuun isaa sababni tokko kana. BBB jennee barnoota dhiisuun, waan mootummaan gabroomfataan barbaadu godhuudha.
2) Mootummaan gabroomfataan ummata gadi qabuuf baaja kamiiyyuu argannaan itti dhimma baha. BBB jennee barnoota yoo dhiifne, baajata barattootaaf baasu san ganda keessaa deemee barattoota adamsuuf itti dhimma baha. Kanaaf, tarsiimoon BBB jettu, amala mootummaa kanaafi haala keess jirru waliin waan deemu natti hin fakkaatu.[ Ferhan Abdulselam | Gurraandhala 11, 2016]


text:
Masjiidni Adaamaa ganda 01 keessatti argamu gareewwan jibbaa Islamummaa leellisaniin diigame
Hiriira mormii godinaalee Oromiyaa keessatti guyyoota lamaan dabran geggeeffamaa ture hordofuun, gareewwan jibbaa Islaamummaa leellisan magaalota Oromiyaa heddu keessatti jeequmsa amantaa kaasuuf yaalaa turan. Haaluma kanaan Adaamaa ganda 01 keessatti Masjiida dhalattoonni Oromoo naannoo Somalee irraa buqqifamanii turan ijaaratan, gareewwan jibbaa islaamummaa qaban itti boba’aanii akka diiganii fi lubbuu namaattis galaafatuu odeeyfannoon ni addeessa.
Akka namni iddoo gochi kun itti raawwatame dhaquun ilaale nuuf himetti:
“Gochi kun kan raawwatame guyyaa kaleessaa waaree booda naannawa 8:00tti yoo tahu, gareewwan kun Gajaraa, qottoo fi meeshaalee qara qabu heddu qabatanii dhufuun, masjiida fi manneen buqqaatotaa diigan; akkasumas lubbuu namaatis galaafatanii jiru”Jechuun nuuf hime.
Namoonni gocha kana raawwatan kunniin Qur’aanaa fi kitaabota akkasumas qabeenya masjiidicha keessa ture baasanii lafatti irra deemuun kan guban tahuu beekamee jira.


text:
Gareen Mirga Gazeexxesootaaf falmuu(CPJ)n har'a Kibxata har'a baaseen Itiyoophiyaan Gaazexxessootaa fi hojjattoota hidhaman akka gaadhiiftuuf gaafate.
Humnootii mootummaa Itiyoophiyaa fi kan wal taatoota isaanii kanneen Tigraay keessaan hidhaman jedhe.Yoo xiqqaatee Gaazexxeessonni fi hojjatoonni Midiyaa 4 dhiyeenya kana waa'ee walitti bu'iinsa Tigraay keessaatti gaggeeffame kan ilaaleen gabaasuuf ennaa yaalanti magaala Maqalee keessatti hidhaman jedha jaarmayaan kun.
Dhaabata oduu Ajaans Fraans Prees(AFP) fi Gaazeexaa Briiteen Faaynaanshiyaal Taayiims jedhamuuf kanneen afaan hiikan ykn Turjuumaana kan ta'anii fi gaazexxeessonni biyya keessaa Guraandhala 27, 2021 hidhamuu maddeen maqaan akka hin ibsamnee gaafatan ibsanii jiru jedha.
Kana malees oduu gabaasaan Bii Bii Sii(BBC) Wiixata kaleessaa magaala Maqalee keessatti qabamee mooraa waraanaa naannoo jiru keessatti hidhamuu dhaabtichi beeksisee jira jedha gareen mirga gaazexxessootaaf falmu Sii Pii Jeen.


text:
Sirna Gadaa Gama UNESCO’tti Galmeefame
Sirna Gadaa sirna ittiin bulmataa Oromoo ti. Gadaan jaarmayaa umurii fi dhalootan ijaarame yoo ta’u sirna bulchiinsaa diimokiraatawaadha. Gadaan sirna ittiin siyaasni, dinagdeenii fi hawaasummaan ummata Oromoo ittiin murteeffamu, kan miseensi sabichaa mirgaa fi dirqama isaa beekee ittiin walii galuu fi tokkummaan ittiin waliin jiraatudha. Sirni Gadaa diimookraatawaa ta’uu isaa beektoonni seenaa fi saayinsii hawaasaa hedduun mirkaneessanii jiru.
Magaala Finfinnee keessatti kora bebbeektota UNESCO sirna Gadaa kana qorachuuf warrii dhaabbatan ijaarame ture. Qorannoo fi qua’nnoo garaa gara waggootan darban kan gaggeessa turan guyya har’a Sadaasa 11, 2016 milkii dhan dhaabbatni UNESCO sirna Gadaa addunyaatti galmeessanii jiru.
Sirni kun kan waggoottan kumaataman lakkaawamu ummata Oromoo kan tajaajilaa ture yoo ta’u, sirna Gadaa kanaan kan madaalu addunyaa keessatti argamee hin beekamu. Saboota addunyaa irra jiran keessa ummatni Oromoo diiimokiraasi dhan ijoollef manguddoo jedhanii utuu hin qoqoodin wal bulchuu fi waliin buluu ta’usaa qarannoon gaggeefame ibsee jira.
Mootummaan Naanno Oromiyaa fi beektotni Oromoo waliin ta’u Sirni Gadaa Oromoo aadaa uummattoota addunyaa bakka bu’ee ambaa addunyaa ta’uun galmee yuuneeskoo irratti akka galmaa’uu sochii godhamu keessatti gaaffii fi fedhii gama uummataatiin jiru mul’isuuf mallattoo bakka bu’oota hawaasaa dhiyeessanii turan. Beektotnii Oromoo fi Mootummaan Naannoo Oromiyaa waliin qindaa’uun, Sirna Gadaa Yuuneeskoon (UNESCO) galmeessisuuf sochii godhamu keessatti bakka bu’oota Oromoo gola Oromiyaa irra naannawun mallattoolee 540 bakka bu’oota hawaasaa irra funaaname ture.
Sirni Gadaa galmee bakka bu’ummaa Yuuneskoo (UNESCO) irratti galmaa’uun isaa maal fayyada?
•Gadaan hariiroon hawaasaa akka qajeelu kan hojjatu waan ta’eef jiruu fi jireenyi hawaasaa nagaa fi qabbana kan qabu akka ta’u waan hojjatuuf walitti bu’iinsa fageesse waliigaltee fi jaalala kan jajjabeessu waan ta’eef aadaan fayidaa qabeessi akkanaa akka beekamuu fi jajjabeeffamu taasisa.
• Aadaan Oromoo addunyaarratti akka beekamu, seenaa fi duudhaaleen ummatichi qabu sadarkaa addunyaatti beekamee akka dhalootatti darbu haala mijaa’aa uuma.
• Aadaan aangoo siyaasaa karaa nagaatiin, eebban dabarsanii kennuun, Oromoon uummata aadaa dimokraasii qabu, uummata ilaalchaan qaroome ta’uusaa wanta ibsuuf uummattoota birootiif fakkeenyummaan isaa guddaa dha.
• Aadaan dimokraasii uummanni kun qabu sadarkaa addunyaatti beekamtii argatee kunuunfamee, tikfamee akka dhalootatti darbu gargaara.
• Ilaalcha dogoggoraa srma Gadaarra ture mormuun maalummaa Gadaa ifa baasee Oromoon uummata aadaa dimokraasii qabu ta’uusaa ragaadhaan mirkaneessuun dhugaa kana addunyaan akka amanee fudhatu godha.
• Aadaan uummanni Oromoo qabu aaddunyaarratti beeksisee hawwata tuuristii akka ta’u gargaara.
• Bulchiinsi ammayyaa sadarkaa biyyaattis ta’e sadarkaa naannootti jiru Sirna Gadaarraa muuxannoo isaan fayyadu bulchiinsa ammayyaa waliin walsimsiisuu akka fayyadaman karaa bana.


text:
Itiyoophiyaatti Ambaasaaddarri Amerikaa Maaykil Reneer ministrii dantaa alaa Itiyoopgiyaan waamamanii labsii yeroo muddamsaa biyyattiin labsite irratti ejjennaa qaban irratti ibsa akka kennan gaafataman jechuun gaazexaan biyya keessaa Ripoortar jedhamu gabaasee ture.
Garu Embaasii Amerikaa Finfinnee jiruuf dubbii himaa kan ta’an Nikolaas Barnet walgahiin gaggeeffamee kan sadarkaa dhunfaa ta’u ibsuun waa’ee irratti dudubbatame ibsuu hin feenu jedhan.
Gama kaaniin wanni gaazexaa Ripoortar irratti ba’e Ambaasadirichas ta’e Embaasii Amerikaa kan bakka bu’u miti jedhan.
Labsii yeroo muddamsaa kan ilaaleen ejjennaa qabnuu fi ibsii baafne kan jijjiramu miti jechuun irra deebi’anii mirkaneessan.


text:
Finfinnee, Hagayya 28/ 2012 (TOI) –Finifinnee kutaa magaalaa Nifaas Silki Laaftoo aanaa 03tti Hoogganaan waajjira Eeyyamaa fi To’annaa Ijaarsaa, karaa seeraan alaa eeyyama ijaarsaa laachuuf Birrii kuma 100 fi kuma 40 otuu fudhatu harkaaf harkatti too’anna jala oole.
Bulchiinsa kutaa magaalaa Nifaas Silki Laaftoo aanaa 03tti Hoogganaan waajjira Eeyyamaa fi To’annaa Ijaarsaa obbo Efireem Alamuu tajaajilamaf karaa seeraan alaa eeyyama ijaarsaa laachuuf Birrii kuma 100 fi kuma 40 otuu fudhatu harkaaf harkatti too’anna jala ooleera.
Abbaan dhimmaa odeeffannoo waajjira kantiibaa fi komishinii poolisii magaalaa Finfinneef lateen hooggantichi maallaqicha otuu fudhatu harkaaf harkatti too’atamuu kutaa magaalaa Nifaas Silki Laaftootti Hoogganaan hordoffii Yakkaa Komaandar Awalu Ahimad himuu ragaan waajjira Prees Sekiratarii magaalaa Finfinnee irraa argame ni muldhisa.