text:
Obsa:Furtuu Milkaa’nna fi Gammachuu-Kutaa 2
Gosoota Obsaa
Obsii furtuu milkaa’innaa fi gammachuuti. Obsaan ala wanti ta’u tokkollee hin jiru. Obsa qabaachun nama hundarrattu dirqama.Akkuma Oromoon jedhu “Obsaan aannan goromsaa dhugaa.” Namni obsuu rakkoo fi carraaqi booda jireenya mijaawa jiraata. Akkuma goromsii aannan kennuuf yeroo fudhatu, firiin obsaas yeroo kan fudhatuudha. “Jarjaraan re’ee hin horu.” jedhe Oromoon. Namni obsuu dhiise jarjaruu jireenya gaarii hin jiraatu. Kanaafi obsii furtuu milkaa’innaa fi gammachuu jenne kaane. Obsa akaakuwwan saditti qoonne ilaalu dandeenya. Isaanis:
- Rabbiin Gabbaruu fi ajaja Isaa hordofuu
Rabbiin gabbaruu fi ajaja Isaa bakkaan gahuu jechuun hojii ibaada dirqama sitti ta’e yeroo hundaa sirna isaa eegde iklaasa fi beekumsaan hojjachuudha. Ibaadan yeroo hundaa (guyyaa guyyaan) hin hojjatamne gatii wayituu hin qabdu. Osoo ibaada yeroo hundaa hojjatameyyuu wantoota sodaachisaa lamatu jira. Jalqaba irratti, ibaadan nuti hojjannu Rabbiin gammachisuu fi itti dhiyaachuf yoo hin ta’in, iklaasa keenya miidhaa irraa buusna. Kanaafu ibaada keenya eeguuf iklaasa qabaachu keenya sirritti mirkaneefachu qabna. Lamaffaan immoo, ibaadan keenya sunnaah Ergamaa Rabbii (SAW) waliin deemu isaa sirritti mirkaneefachu qabna.
Nuti ilmaan namaa hojii ibaada hojjachuu irratti uumaman amala ceem’u qabna sababa dadhabbii nu keessa jiruutin. Yoo namtichi qalbiin isaa tan gogde fi hojii hamtuu baay’ee hojjate, gammachuu qaama garmalee itti yaadu fi namoota Rabbiin hin yaadanne waliin makamuun salaata darbee darbee salaata. Yoo salaatelle dafee ofirraa buusu fi xiyyeefannoo malee salaata.
Namni tarkaanfi karaa kamiyyuu irratti ibaada hojjachuuf obsa isa barbaachisa. Ibaadatti seenun dura niyyaan isaa qulqulluu fi sirrii ta’uu sakatta’uu (check gochuu) qaba. Ibaada hojjatu kamiyyuu keessatti iklaasa isaa sakatta’uu fi na argaa (ar-riyaa) hanbisuuf carraaqu qaba. Yommuu ibaada hojjatus, sirnaan hojjachuuf, qulqulummaa niyyaa isaa eegu fi sammuun isaa kaayyoo ibaada irratti xiyyeefachuu kana jechuun Rabbiin qofa gammachisuuf tattaafachuu qaba. Erga ibaada xumuree booda wantoota ibaadaa isaa jalaa balleessan irraa of eegu qaba.
Rabbiin akkana jechuun nu gorsa : “Yaa warra amantan sadaqaa keessan dhaadannaa yookiin nama rakkisuudhaan hin balleessinaa. “ (Al-Baqaraa:264) (Namni tokko sadaqaa nama tokko yommuu kennu wanta isaa kenne san yaadachisuun isa rakkisuu hin qabu. Akkana siif godhe, tola kana hunda sirratti oole, wanta gaaf kaan si kenne maal ittiin hojjatte jechuun nama san gadi xiqqeessu fi rakkisuu hin qabu. Wanta akkanaa kan raawwatu yoo ta’ee sadaqaan isaa duwwaa jalaa taati, fudhatama wayitu hin qabdu.)
Namni ibaada kamiyyuu hojjatu hojii hojjatetti boonu fi odeessu irraa of eeguf obsa shaakalu qaba. Ibaada hojatanitti boonuun hojii badaa ifatti hojjatan caalaa miidhaa kan fiduudha.
Ibaada hojjate san namootatti himuu fi odeessu irraa of eegu qaba, kuni ibaada isaa jalaa balleessu waan danda’uuf. Gabaabumatti yommuu ibaada hojjannu, hojiiwwan armaan gadii keessatti sabrii (obsa) qabaachu qabna:
- Ibaadan keenya itti fufaa ta’uu
- Ibaada hojjannu keessatti iklaasa qabaachu
- Sunnaah Ergamaa Rabbii (SAW) hordofuu
- Yommuu ibaada hojjannu sirnaan hojjachuu fi niyyaa keenya qulqulleessu
- Erga ibaada xumurre booda wanta ibaada nu jalaa balleessan irraa of qusachuu. Kan akka dhaadachuu,of tuulu, of dinqisifachuu, na argaa, namootatti odeessu, tola irratti waan oollef namoota sanniin miidhu fi gadi xiqeessu fi kkf.
2.Hojii badaa irraa fagaachu keessatti obsa qabaachu
Hojii badaa irraa fagaachun obsa guddaa barbaachisa. Namtichi yoo obsa hin qabaatin, hojii badaa sanniin irraa fagaachu hin danda’u. namni tokko hojii hamtuu irraa obsuuf obsa ofii karaa adda addaatin dagaagfachuu danda’a. Isaan keessaa:
a.Adabbii hojii badaa irraa dhalatuu sodaachuu– fakkeenyaf namni tokko zinaa yommuu raawwatuu yookiin alkooli dhuguu, miidhan isaa addunyaa fi aakhiratti xiqqaa miti. Namoonni yeroo baay’ee yommuu fedhii ofii hordofan miidhaa badii hojjatan san irraa dhalatu irraa jaamaa ta’u. miidhaa kan arganii fi dhandhaman erga raawwatanii booda. Namni qaroon immoo miidhaa hojii badaa sanii dursee itti yaadu fi xinxalluun badhematti irraa dheessa. Zinaa yoo raawwate dhibee adda addaatin akka qabamuu danda’u, nageenya fi tasgabbii akka dhabuu, osoo hin tawbatin tasa yoo du’ee ibiddaan akka adabamuu fi miidhaa kanniin fakkaatan dursee itti yaada. Namni miidhaa fi adabbii hojii badaa sanii beeku fi itti xinxalluu obsii isarratti ni salphata.
b.Karaan biraa obsa gosa kanaa itti dagaagfatan hayaa’a (qaani) qabaachu– namni tokko qananii Rabbiin isaa kennetti fayyadamee yommuu hojii hamtuu raawwatuu Rabbiin irraa qaana’u (saalfachuu) qaba. Waa’ee Rabbii barachuu, maqaawwanii fi sifaata Isaa beekun miirri hayaa’a jabeefamu danda’a. Hayaa’an amala namoota kabajamoo fi amala gaarii qabaniti. Hayaa’a jechuun namni tokko Rabbii fi dandeetti Isaa yaadachuun hojii badaa irraa dheessudha.
c.Karaan biraan namni tokko badii irraa itti obsuu ‘Imaana’ ofiitif sodaachu– wanti wuddiin (qaalin) jireenya nama tokko keessatti imaana. Namni yoo imaana hin qabaatin garmalee rakkata, ni dhiphata, addunyaa aakhiratti ni salphata. Namtichi wanta garmalee qaalii kana yoo hin eeginii fi hin kunuunsin, imaanni isaa jalaa hatama. Wantoota imaanni akka hatamuu ykn baduu taasisan keessaa tokko badii raawwachuudha. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ لاَ يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهْوَ مُؤْمِنٌ، وَلاَ يَسْرِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهْوَ مُؤْمِنٌ ”
“Namtichi zinaa raawwatu yommuu zinaa raawwatu mu’imina ta’ee zinaa hin raawwatu. Akkasumas, namni hatu yommuu hatu mu’imina ta’ee hin hatu.” (Sahiih Al-Bukhaari- kitaabul huduud)
Namtichi akkuma badii keessatti taruun imaanni isaa irraa mulqamaa adeema, ni hir’ata. Badii irraa yoo hin dhowwamiin dhumarratti wanta wuddi kana ni dhaba. Meeqa kamtuu imaanan kabajame garuu imaana dhabnaan ni salphate. Kanaafu eenyutu imaana ofii gatuun jireenya salphinnaa jiraachu barbaadaa? Salphinni guddaan salphinna jireenya booda (Aakhiratti) nama muudatuudha. Namni tokko imaana malee addunyaa tana keessaa baanan wanti isa eeggatu adabbii ibiddaati. Yommuu kana yaannu imaana keenya garmalee eeguf carraaqna, wanta isaa diiganii fi balleessan irraa ni fagaanna. Kanaafu sababa badii hojjanuutin imaana keenya dhabuu waan dandeenyuf badii irraa obsuun nurratti salphata.
3.Obsa yeroo balaan namatti bu’uu fi rakkinnaa
Namni yommuu balaa fi rakkinni isatti bu’u ni dhama’a, garri deemu itti dukkaana’a. furmaanni yeroo kanatti barbaachisu sabriidha. Yoo obsa hin qabaatin balaan suni irraa hin deemu inuma balaa biraa ofitti eda’a (dabala).
Namni kamiyyuu rakkinna isatti dhufee ofirraa deebisuuf jaallates jibbees obsa qabaachu qaba. Namni colleen mindaa fi bu’aa obsaa waan hubatuuf balaa isatti bu’eef ni sabbara. Obsuu dhiise yoo iyyee fi dallanee ni qeeqama. Obsuu dhiise yoo dallanee fi iyyee carraa takka jala tare duubatti deebisuu akka hin dandeenye yookiin wanta inni jibbuu irraa kaasu akka hin dandeenye ni beeka. Wanti takka murtaa’e fi qadaa wa qadar uumamu (hojii irra oolu) irraa wanti dhowwu hin jiru. Akkasumas, wanti hin murtoofne, hin uumamu (hojii irra hin oolu). Kanaafu amalli dallanuu fi obsa dhabuu miidhaa malee bu’aa tokko buusu hin danda’u.
Nama qaroo tokkotu akkana jedhe,”Wanta namtichi gowwaan ji’aan booda hojjatu namtichi qaruuten immoo battaluma rakkoo sanitti hojjata.” (Kana jechuun namtichi gowwaan erga rakkoon darbee fi furmaata biraa dhabe booda obsa. Namtichi qarooten immoo yerooma rakkoo san obsa.)
Namni gadi aanaa fi dadhabaan yommuu filannoo dhabu qofa obsa. Yeroo baay’ee erga gubee, dallane, wantoota baay’ee erga balleessen booda obsa dhabuun homaa akka isa hin fayyanne ni hubata.
Namni colleen Rabbiif ajajamutti obsa. Namni gadi aanaa fi salphataan immoo sheyxaana ajajamutti obsa. Namoonni gadi aanoon hawwii fi fedhii ofii hordofuuf rakkoo baay’ee baadhatu garuu Gooftaa isaani gammachisuuf rakkoo xiqqoo danda’uun garmalee itti ulfaata.
Obsa yeroo rakkoo karaa adda addaatin gabbifachuun ni danda’ama. Isaan keessaa:
1.Mindaa gaarii funduratti nama eegu yaadachuu– akkuma mindaa gara funduraatti si eegutti amantuun akkasuma obsuun siif salphata. Namni uumaman bu’aa hatamtama barbaada. Garuu xinxallii fi bilchinni keenya bu’aa yeroo dheeraaf argamu akka yaannu nu taasisa. Kuni immoo wanta nu qunnamu hundaa obsaan akka dandeenyu nu gargaara. Yaadi mee mindaan warra Rabbitti amananii fi hojii gaarii hojjatanii maal akka ta’ee! Rakkoo addunyaa tana keessatti isaan qunnamu obsaan yommuu dabarsan, badhaasa guddaa argatu. Addunyaa keessatti qajeelinna, tola argatu. Aakhiratti immoo Jaalala Rabbii fi Jannata argatu. Hadhaan addunyaa tanaa mi’aa Jannataatti obsaan jijjirama. Yommuu mindaa guddaa kana yaannu obsii nuuf salphata.
2.Yeroo toltuu fi laaftuuf eegu fi abdachuu- rakkoon keessa jirru jireenya keenya guutu nu waliin kan turu miti. Yeroon booda nurraa ka’a. yeroon booda rakkoo fi balaan sun nurraa ka’uun jireenya laaftu fi mijaa’an bakka bu’uu akka danda’u yommuu abdannu obsuun nuuf ni salphata.
3.Tola Rabbii yaadachuu fi itti xinxalluu– tola Rabbiin nurratti oole kan lakkoofsa hin qabne yommuu hubannu rakinni ammaa waliin obsuun ni salphata. Sababni isaas, rakkinni ammaa kuni yommuu galaana bal’aa tola Rabbiitin wal bira qabamu akka copha roobati. Rakinni amma nu qunname akka copha roobati. Tolli Rabbii immoo galaana caalaa bal’aadha.
4.Balleessa fi badii ofii yaadachuu– namoonni tokko tokko yommuu rakkoon isaan qunnamu Rabbiin ajiifachuun “Rabbiin maal naa godhe” jechuun jecha afaan bahuu hin qabne yommuu dubatan argina. Qananii meeqa Rabbiin kenneef garuu wanta xiqqoo irraa fudhate. Qananii xiqqoo tanas sababa malee akkanumaan irraa hin fudhanne, sababa qaba. Yookaa nama santu daangaa Rabbii darbee qananii Isaatin wanta badaa waan raawwatef yookiin immoo qananii san irraa fudhachuun namticha san qoruu barbaade. Yommuu rakkoon nu tuqxu jalqaba mataa keenya qorachuu qabna. Haala keessa jirru of gaafachuu qabna. Rakkoon nu tuqxu sababa badii nuti raawwaneetin. Kanaafu badii keenya yommuu ilaallu rakkoo nu tuqetti obsuun salphaa ta’a.
5.Du’aayi gochuu– yeroo rakkoo fi toltuu du’aayi gochuun yeroo hundaa wanta Musliima irraa eeggamuudha. Yeroo baay’ee namni yommuu rakkoon isa tuqxu gara Rabbii fiiga. Yommuu rakkoon irraa deemtu, galata Rabbii galchuu dhiise of tuulu fi badii hojjachuun dachii keessa deema. Rabbiin amala namaa kana yommuu ibsu akkana jedha:
“Yoo Nuti rahmata nu biraa ta’ee nama dhandhamsiifne ergasi isa irraa mulqine, (abdii murate itti kafara.) Dhugumatti inni hedduu abdii murataa, hedduu kafaraadha. Yoo Nuti eega rakkoon isa muudateen booda qananiiwwan isa dhandhamsiifne, “Dhugumatti hamtuun narraa deemte.”jedha. Dhugumatti inni akkaan gammadaa, akkaan dhaadataadha. Isaannan obsanii fi toltuuwwan dalagan malee. Warri sun araaramaa fi mindaa guddatu isaaniif jira.”
Suura Huud: 9-11
Akkuma aalimoonni baay’een jedhan yeroo rakkoo obsuu caalaa yeroo toltuu keessa obsutu ulfaata. Sababni isaas, kaafirri fi mu’iminni yommuu rakkoon itti buute filannoo biraa waan hin qabneef ni obsa. Garuu yeroo toltuu filaanno baay’een waan jiruuf mu’imina qofatu obsa. Fakkeenya qabeenya saniin badii hojjachuu, Rabbiin dagachuu fi kkf. Obsii durummaa waliini obsa hiyyummaa caalaa ulfaata. Qormaanni durummaan dhufu qormaata hiyyummaa caala. Yeroo hundaa du’aayi gochuun kanaaf barbaachise. Meeqa kamtu yommuu qabeenyi isaa dhuftu Rabbitti kafaree badii hamatti of darbe!
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ مَا مِنْ عَبْدٍ تُصِيبُهُ مُصِيبَةٌ فَيَقُولُ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ اللَّهُمَّ أْجُرْنِي فِي مُصِيبَتِي وَأَخْلِفْ لِي خَيْرًا مِنْهَا إِلاَّ أَجَرَهُ اللَّهُ فِي مُصِيبَتِهِ وَأَخْلَفَ لَهُ خَيْرًا مِنْهَا ”
Gabrichi Rabbii yommuu Musiiban (rakkoon) isa tuqxu yoo akkana jedhe “Dhugumatti nuti kan Rabbiiti, gara Isaatti deebi’oodha. Yaa Rabbii musiiba kiyyaaf mindaa naa kenni. Wanta san caaltu bakka naa buusi (Innaa lillaahi wa innaa ileyh raaji’uun. Allahumma ajirnii fii musiibatii wa akhlif lii keyran minhaa)” Rabbiin musiiba isaatif mindaa isaa kenna, wanta san caaltu bakka isaa buusaf.” (Sahiih Muslim)
Du’aayinis obsa waan barbaachisuuf jarjaruun, Rabbiin du’aayi tiyya hin qeebalu jechuun du’aayi dhiisu hin qabnu. Yoo addunyaa tanatti wanta san caaltu dhabne akkhiratti rakkoo (musiiba) nu tuqxeef mindaa argachuu hin barbaannu ree? Erga rakkoon nurraa kaate booda oftuulun Rabbiin irraa garagaluu hin qabnu. Akkuma nurraa rakkoo kana kaase rakkoo biraas nutti fiduu irratti Inni danda’aadha.
6.Namoota rakkoo guddaa keessa jiran yaadachuu – karaan biraa obsa itti gabbifatan namoota nu caalaa rakkinna keessa jiran ilaaludha. Yeroo baay’ee namni namoota ofii olii ilaalun qananii Rabbiin itti kenne irraa jaamaa ta’uun ‘Ani hiyyeessa, waa hin qabu fi kkf “jechuun komii dhiyeessa. Yommuu rakkoon isa tuqxe inumaa itti abaasa, obsa hin qabu. Mee ilaali namoota meeqa mana dhabee handaara jiraata, namoota meeqatu wanta nyaatu fi dhugu dhabe, namoota meeqatu boombiin itti rooba, namoota meeqatu ijaa gurraa dhabe. Yommuu rakkoo namoota sanii ilaallu Rabbii galata galchuun rakkoo keenyatti sabbarra.
Har’aaf waa’ee obsaa nu gahaa. Hanga torbaan kutaa itti aanuun walitti dheebinutti Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh.
Kitaabile wabii


c: text/html

text:
Tawbaa-Kutaa 1ffaa
Dhugumatti Faaruun hundi kan Rabbiiti. Isa ni faarsina, ni gargaarsifanna, araarama Isa kadhanna. Sharriwwan nafsee teenyaa fi hamtuwwan hojiiwwan keenyaa irraa Rabbiin eeggamna. Nama Rabbiin qajeelche kan isa jallisu hin jiru. Nama Rabbiin jallise kan isa qajeelchu hin jiru. Rabbii Tokkicha shariika hin qabne malee dhugaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha. Akkasumas, Muhammad gabrichaa fi Ergamaa Isaa ta’uu ragaa nan baha.
Qulqullinnaa fi Najaasaa, Kabajaa fi Salphinna
Jireenya keessatti namoonni sababa adda addaa irraa kan ka’e rakkinnaa fi dhiphinna keessa jiraatu. Namoonni gariin sababa kana beekun furmaata barbaadatu. Gariin immoo akkasumatti haaluma keessa jiran itti fufu. Sababoota rakkinnaa fi dhiphinna namatti fidan keessaa guddaan badii hojjachuudha. Badii kana irraa qulqulla’anii jireenya gammachuu jiraachuuf furmaanni guddaan tawbaadha. In sha Allah torbiiwwan muraasaaf waa’ee tawbaa ni ilaalla. Mee har’a osoo tawbatti hin seenin, Qulqullinnaa fi najaasan, kabajaa fi salphinni maal akka ta’an haa ilaallu.
Qulqullinna (Xahaarah), najaasaa, najisa
Akkuma bishaan najaasa ijaan mul’atu qulqulleessu, tawbaanis najaasa ijaan hin mul’anne kan qulqulleessudha. Qulqulinnaa (xahaaraa) fi najaasaa maal akka ta’e beekun, salphatti akka tawbatan nama gargaara. Namni najaasaa akka qulqullinnaatti yoo ilaale tawbachuun itti ulfaata. Kanaafu, mee hiika fi maalummaa jechoota kanniin haa qo’annu.
Qulqullinna (Xahaaraa) jechuun- wanta xurii ta’ee, jibbisisaa fi nama miidhu ofirraa oofu ykn deemsisuudha. Ishiin qulqullinna eeggatti yommuu jennu xurii fi wanta jibbisisaa ofirraa kaasti jechuu keenya. Qulqullinni bakka lamatti qoodama.
1ffaa- Qulqulinna wanta ijaan mul’atu- kuni xahaaraa ifaa ijaan mul’atu fi qaamolee miiratin hubachuu danda’aniidha. Fakkeenyaf, bishaan yoo homaa itti hin makamiin qulqullinna qaba jenna.
2ffaa- Qulqullinna Keessaa- kuni keessa namaati fi qalbiin kan wal qabatuudha. Yoo namni waan badaa yaadu fi hojjachuu dhiise, “qalbiin isaa qulqulluudha” jedhama.
Najaasaa yommuu jennu immoo mataa isaatiin wanta qulqulluu hin taane, badaa fi nama miidhu danda’uudha. Najaasanis bakka lamatti qoodama. Isaaniis, najaasaa ijaan mul’atu kan qaama fi uffata namaa tuqu. Fakkeenyaf, fincaan, sagaraa fi kkf najaasadha. 2ffaa- najaasaa keessaa ijaan hin mul’anne kan qalbii fi sammuu namaa tuquudha. Fakkeenyaf, shirkii, yaada badaa, dilii (cubbuu) garagaraati.
Najisa jechuun immoo wanta najaasaadhaan faalameedha.
Mee wantoota armaan olii sadan fakkeenyaan haa ilaallu.
Bishaan uumamaan qulqulluu (xahaara)dha. Yommuu fincaaniin walitti makamu najisa ta’a. Asitti fincaan najaasadha. Bishaan erga fincaaniin walitti makame booda najisa jedhama.
Haaluma kanaan, namni yommuu dhalatu qalbii fi sammuun isaa qulqulluu ta’ee dhalata. Yommuu amantii fi yaanni badaan sammuu fi qalbii isaa keessa seenu najisa ta’a. Haalli, amallii fi adeemsi isaa kan bade ta’a. Kanaafi, kaafirri nafseen isaa kufriin waan xurooftef najisa taati. Garuu qaamni isaa yoo najaasan ijaan mul’atu isa hin tuqin qulqulluudha.
Mu’mini immoo hojii badaa yoo hojjate, mutanajjis (nama qulqullu najaasan tuqe) ta’aa malee, akka kaafiraa guutumaan guututti najisa hin ta’u. Fakkeenyaf mu’minni zinaa yoo raawwate, najaasan isa tuqee jechuudha. Kanaafu, najaasa kana tawbaa, istighfaara fi hojii gaggaariin ofirraa qulqulleessuf tattaafachu qaba. Yoo akkana godhe, gara qulqullumaatti ni deebi’a.
Jechi biraa hiika najaasatti dhiyaatu jecha “rijs” jedhuudha. Jechi Rijs jedhu Qur’aana keessatti irra deddeebi’ame ni dubbatama. Rijs jechuun wanta fokkuu, shirkii, taabota gabbaruu, adabbii, kufrii fi kkf. Yommuu namni wanta fokkuu hojjatu, rajis (gadhee) jedhama.
Namni yommuu najaasan ijaan mul’atu isa tuqu bishaan qulqulluun of dhiqa. San booda nama qulqulluu ta’a. Haaluma kanaan qalbii namaa yommuu najaasan cubbuu/badii tuqu, tawbaa, istighfaara fi hojii gaggaariin qulqulleessan. Ta’uu baannan, badiin qalbii isaa haguugun jireenya keessatti dukkanni fi adabbiin akka isatti bu’u sababa ta’a. Seenaa keessatti ummanni Luux badii guddaa hojjachuun beekkamu. Nabii Luux (AS) fi maatiin isaa namoota badii irraa of qulqulleessaniidha. Qur’aanni seenaa isaanii akkana jechuun nutti hima:
“Luuxinis yommuu ummata isaatiin jedhe [yaadadhu]: “Sila isin badii fokkataa addunyaa irraa eenyullee isin hin dursin raawwattuu? Dhugumatti isin fedhii saalaatiif jecha dubartii dhiistanii dhiiratti dhuftuu! Dhugumatti isin ummata daangaa darboodha. Deebiin ummata isaas, “Magaalaa keessan keessaa isaan baasaa; dhugumatti isaan namoota of-qulqulleessaniidha.” jechuu malee homaa hin turre. Isaa fi maatii isaa [adabbii jalaa] ni baraarre. Garuu niitin isaa warra [adabbii keessatti hafan] keessaa taate.” Suuratu Al-A’raaf 7:81-83
Ummanni Luuxi badii eenyullee isaan hin dursin hojjataa waan turaniif addunyaa irraa dugugamanii badan. Niitin Nabii Luux ummatatti wanta badaa akka hojjatan waan akeeka turteef ishiinis isaan waliin badde. Garuu Luuxi fi maatiin isaa hafan, namoota badii irraa of-qulqulleessan waan turaniif adabbii cimaa jalaa ni baraaraman. Haaluma kanaan, seerri Rabbii kan hin jijjiramne waan ta’ef, Rabbiin Olta’aan namoota badii irraa of qulqulleessan addunyaa fi Aakhiratti azaaba (adabbii cimaa) irraa ni baraara ykn nagaha baasa.
“Ergasii, Ergamtootaa Keenyaa fi kanneen amanan nagaha baafna (ni baraarra). Akka kanatti mu’mintoota (warroota amanan) nagaha baasun Nu irratti haqa. ” Suuratu Yuunus 10:103
Najaasan gurguddaan namni irraa fagaachu qabuu fi yoo najaasan kuni isa tuqe dafee kan ofirraa qulqulleessu qabu, kanneen armaan gadiiti. Najaasan kanniini kabaa’ira zunuub (Badii gurguddaa) jennaan.
Najaasaan kunniin sadarkaadhaan wal caalu. Najaasaan hundarra badaan shirkii, kufrii fi nifaaqa. Shirkii jechuun Rabbiin waliin waan biraa gabbaruudha. Fkn, Nabiyyoota, Malaykota fi kkf gabbaru (waaqefachuu). Kufrii jechuun haqa mormuu, itti amanuu diduu fi irratti of tooludha. Nifaaqa jechuun waan badaa ykn kufrii of keessatti dhoksuun waan gaarii ykn Islaama mul’isuudha.
Kabaa’ira Zunuub (Badii Gurguddaa)
1-Rabbitti kafaruu fi Isatti waa qindeessu-kufrii fi shirkii
2-Lubbuu namaa haqa malee ajjeesu
3-Sihrii (falfala)
4-Salaata dhiisu
5-Zakaa dhoowwachuu
6- Osoo danda’uu hajjii dhiisu
7-Uquuqul waalidayn (haadha abbaaf tola oolu diduu fi isaan miidhu)
8-Ribaa (dhala) nyaachu
9- Qabeenya yatiima haqa malee nyaachu
10-Rabbii fi Ergamaa Isaa (SAW) irratti kijiba dubbachuu
11- Ramadaana uzrii ykn hayyama tokko malee hiiku
12-Dirree waraanatti yommuu diinatti dhiyaatan waraana irraa dheessu
13-Zinaa (Sagaagalummaa) raawwachuu
14-Hogganaan namoota isa jalatti bulan gowwoomsu, cunqursuu, isaan miidhu
15-Khamrii (alkooli) dhuguu, osoo nama macheessu baateyyu. Fkn, biiraa dhuguun badii guddaadha.
16-Boonu, of-dhaadachuu, Of tuuluu fi of dinqisiifachuu
17- Ragaa sobaa bahuu
18- Saalli wal fakkaatu lama wal-qunnamti saalaa raawwachu (homosexuality). Fkn, dhiiraa fi dhiira
19-Dubartoota qulqulluu zinaan maqaa xureessu
20- Qabeenya booji’ame, Baytul Maali fi zakaa irraa dhoksaan hatu- Baytul maal-Mana qabeenyi hawaasaa itti kuufamu
21- Qabeenya namootaa kijibaan fudhachuun zulmii (miidhaa) hojjachuu
22- Hanna
23- Karaa muruu- kana jechuun shiftaa ta’uun namoota karaa deeman irraa qabeenya isaanii saamu ykn isaan ajjeesu
24- Sobaan kakachuu
25- Dubbii isaa caalaa keessatti kijiba baay’isuu
26- Nafsee ofii galaafachuu (ajjeesu)- Badii hundarra gurguddaa keessaa tokko
27- Abbaa murtii badaa
28-Haadha warraa irratti kan hin hinaafne- badii akka zinaa haati manaa yommuu raawwattu akka gaaritti ilaalun cal’isuu
29- Dubartiin dhiira of fakkeessu, dhiirri dubartii of fakkeessu
30- Muhallil wa muhallil lahu
31-Rakkoo ykn uzrii tokko malee baktii, dhiigaa fi foon booyye nyaachu
32-Fincaan irraa of qulqulleessu dhiisu
33-Gibira sassabuu
34-Ar-Riyaa (na argaa)
35- Khiyaanah (ganuu)
36- Addunyaa argachuuf qofa jedhanii beekumsa amantii barachuu fi beekumsa dhoksuu
37-Mannaan (tola namaaf oolan namatti lakkaa’un of dhaadachuu)
38- Qadara kijibsiisuu
39- Wanta namoonni dhoksaan haasawanii fi namni biraa akka beeku hin barbaanne, osoo isaan hin beekin suuta dhageefachu. Fkn, mana isaanii jala taa’un wanta isaan dubbatan gurratti guuru.
40- Abaarsa baay’isuu
41-Amiira (hogganaa) ofii ganuu
42- Raagdu fi urjii ilaalun nama wanta fagootti adeemsifamu dubbatu dhugoomsu
43- Dubartiin abbaa manaa ishii irratti finciluu (nushuuz)
44- Rahimummaa kutuu
45- Uffataa, dhaaba manaa fi kkf irratti suuraa ruuhii (lubbuu) qabu kaasu
46- Namoota wal lolchisiisuuf dubbii oli gadii oofu (namiimah)
47- Yeroo firri du’u dubartiin mardoo buusun garmalee iyyitee booyu fi boqoo ofii rukutu
48-Sanyii namaa maqaa badaan tuquu
49- Baghiy (daangaa darbuu)
50-Seeyfin bahuu fi namoota shirkii fi kufrii gaditti badii gurguddaa hojjatan kaafira jechuun labsuu-Kana jechuun Muslimootatti duulu fi kaafira isaaniin jechuu
51-Muslimoota rakkisuu fi isaan arrabsuu
52- Awliyaa’ota Rabbii rakkisuu fi isaanitti diina ta’uu- Awliyaa’ota jechuun warroota dhugaan amananii, wanta Rabbiin itti ajaje hojjatanii fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisaniidha.
53-Surree lafarra harkisuu
54- Dhiirri hariira fi warqii uffachuu fi dirachuu
55-Gabrichi bulchaa isaa jalaa sokkuu, ilmii abbaa isaa jalaa sokkuu fi kkf
56- Rabbiin ala wanta biraatif qaluu
57- Mallattoo ykn daangaa lafaa jijjiruu- daangaa lafaa dhiibuu
58- Sahaabota arrabsuu
60- Gara jallinna namoota waamu ykn karaa (sunnaah) badaa namootaf baasu
61- Rifeensa mataatti rifeensa artifishaali qabsiisu, ilkaan jidduu babal’isuu fi niqisaata hojjachuu fi hojjachifachuu
62- Sibilaan obboleessa isaatti aggaamachuu
63-Abbaa isaa malee nama biraa akka abbaatti waamachuu
64-Waa alaamefachuun milkii ilaallachuu- Fkn, sinbiroon gara mirgaatin yoo dabarte, waan gaaritu na qunnama; gara bitaatiin yoo dabarte immoo waan badaatu na qunnama jedhanii yaadu.
65-Meeshaa warqii fi meetii irraa hojjatamee keessatti dhuguu
66- Mormii baay’isuu- sobaan mormuu, nama yakka hojjate “Inni kana hin hojjanne” jedhanii mormuufi, amantii keessatti beekumsa malee falmuu
67- Safaraa fi madaala keessatti hanga hir’isuu
68-Tooftaa Rabbii irraa nageenyi namatti dhagahamuu
69- Rahmata Rabbii irraa abdii kutuu fi garaa murachuu
70- Kan tola namatti oole tola isaa waakkachuu- homaa naaf hin goone jechuun tola isaa waakkachuu
71-Qumaari taphachuu
72- Al-Masjidul Haraam keessatti jallinna fi badii hojjachuu
73- Uzrii tokko malee jum’aa dhiisun adda salaatu
74- Muslimoota basaasuu fi hanqinna dhoksaa isaanii ifatti baasu
Badiwwan gurguddaan lakkoofsan hangana jedhanii murteessun ni ulfaata. Kanneen armaan olii badii gurguddaa hangafoota ta’an hayyoonni Islaamaa Qur’aanaa fi hadiisa keessaa walitti qabaniidha. Garuu hiika badii gurguddaa beekun salphatti badii gurguddaa fi xixiqaa akka addaan baafatan nama taasisa. Badii gurguddaa yommuu jennu badii addunyaa tana keessatti adabbii seera Islaamaa (haddii) nama adabsiisu, fakkeenyaf, kan akka zinaa, ajjeechaa fi kkf. Yookiin Aakhiratti adabbii fi dallansuun kan waadaa galame ykn iimaana namaa kan diigu. Yookiin nama badii san hojjatu Ergamaan Rabbii (SAW) kan abaaran. Najaasa gurguddaa kanaa gaditti badiin xixiqooleen ni jiru. Garuu badii xixiqoolee kanniin irra deddeebi’anii yoo hojjatanii fi yoo irraa tawbatu dhiisan, gara badii guddaatti nama geessa. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) nama badii gurguddaa irraa fagaate, badii xixiqoolee akka araaramuuf waadaa galee jira:
“Badii Gurguddaa irraa dhoowwamtan yoo irraa fagaattan, badiwwan [xixiqoo] keessan isin irraa haaqnee seensa kabajaa (Jannata) isin seensifna.” Suuratu An-Nisaa 4:31
Namni badii gurguddaa armaan olii keessatti yoo kufe, adabbii cimaaf saaxilamu danda’a. Kanaafu, karaan hundarra gaariin adabbi cimaa jalaa itti bahan tawbaadha. In sha Allah, kutaa itti aanu keessatti waa’ee tawbaa ni ilaalla.
Guduunfaa
➥Namni jireenya keessatti gammachuu barbaadu akkuma qaamaa fi uffata ofii najaasaa irraa eegu qalbii fi sammuu ofii najaasa irraa eegu qaba.
➥Najaasan bakka lamatti qoodama.Isaaniis:1ffaa-Najaasaa ijaan mul’atu.Fkn, fincaan, sagaraa fi kkf. 2ffaa-Nijaasaa keessaa (spiritual impurity) ykn najaasaa ijaan hin mul’anne. Fkn, shirkii, kufrii, nifaaqa, badii gurguddaa fi xixiqaa kanaa gadi jiran. Najaasan kunniin qalbii fi sammuu namaa faalun nafsee namaa najisa taasisu.
➥Najaasan kunniin qalbii irra yoo bu’ee fi dafanii yoo hin qulqulleessin, qalbii haguugun haqa akka hin argine nama taasisa.
Abu Hureyraan akka gabaasetti Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: Yommuu namni dhugaan amane badii hojjatu, tuqaan gurraattin qalbii isaa irratti ni mul’atti. Yoo tawbatee badii san dhiisee fi Rabbiin irraa araarama kadhate, qalbiin isaa ni qulqulloofti. Garuu badii hojjachuu yoo itti fufe, tuqaan gurraattin ni dabalti. Suni “Raana” Rabbiin Kitaaba Isaa keessatti dubbateedha: “Haa dhorgaman! Dhugumatti Wanti hojjataa turan qalbii isaanii haguuge.” Suuratu Muxafifin 83:14 (Sunan Ibn Maajah 4244)
Raana jechuun badiin badii irratti dabalamuun qalbii namaa haguugu fi gurraachessudha.
➥ Namni badii irraa yoo qulqullaa’e kabajaa argata. Yoo badii irraa of qulqulleessu dhiise immoo ni salphata. Qur’aana keessatti:
“Namni ishii(nafsee ofii badii irraa) qulqulleesse dhugumatti milkaa’e.
Kan ishii (nafsee ofii badiin) xureesse dhugumatti hoonga’e.” Suura Ash-Shams 91:9-10
Namni baditti erga taree booda hojii gaggaarii hojjachuu fi tawbaan of qulqulleessee nama milkaa’u fi gammadu ta’uu danda’a. In sha Allaah akkaataa itti tawbatanii fi wantoota tawbaa irratti nama gargaaran walumaan ilaalla.
Kitaabban Wabii
Ibtilaa’ul Iraadati bil Iimaani wal-Islaami wal-Ibaadati– Fuula 121-144, Abdurahman Hanbakah
Kabaa’ir– Imaamu Zahabi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qalbeessaa Dhangayaa
Dec 6,2020
Dhalli namaa bilisa ta’ee dhalate. Tokko garbicha ta’ee, tokko mootii ha ta’uuf hinuumamne. Afaan saba tokkoo afaan aangaa’ota biyyattii ta’ee, afaan saba tokkoo ammoo jibbamaa akka ta’uufis hinuumamne.
Biyya Impaayeraan ijaaramte keessatti garuu; loogummaa akkanaatu hammaata. Saba tokko saba mootii taasisanii, saba isa kaan ammoo garbicha taasifachuutu jira. Impaayera kan jedhamuufis kanaafi. Impaayera jechuun mootolee loogummaan guutamaniif biyya loogummaan liqimfamtedha. Biyyuma bulchan keessatti sabuma bulchan tokko jaallatanii tokkoof bakka dhabuutu amala mootolee impaayera bulchaniiti.
Xoophiyaan impaayera malee biyya miti. Impaayera Xoophiyaa kana keessatti sabni Amaaraa akka saba Waaqaatti, akka saba qulqulluutti fakkeefamaa as gahe ittis jira. Impaayera afaan Qawween hundoofte Xoophiyaa keessatti loogummaan sabaaf loogummaan aafanii, loogummaa aadaaf loogummaan seenaa walii gala Loogummaan Ashaaraa saba tokkoo dagaagee mul’ata.
Ashaaraa saba tokkoo kan ta’e: Aadaa, Afan, Eenyummaa, Seenaa fi qabeenyaa addatti sabichi qabu yoo ta’u isaan kana irratti qaamoleen nuti mootummaadha jedhan gama saba isa tokkoo goranii kan saba isa kaanii xiqqeessuu fi kineessuu irratti dalagu.
Impaayera Xoophiyaa keessatti saboota adda addaa 80 ol ta’an keessaa kanneen 76 ol ta’an jibbamanii kanneen hidda Sem ta’an qofatu leellifamaa fi akka saba qulqulluutti ilaalamaa as gahe ittis jira.
Continue reading →
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
US fi Nezerlaandis iftaan waancaaf taphatan jarii lachuu tapha barana kana takkuma hin moohamne
Amerikaa fi Awurooppaatti walti hafe. Dorgommii Waancaa Kubbaa Miilaa Nadheen Addunyaa baar 2019 biyya 24 jalqabee amma Amerikaa fi Nezerlaandisitti walti hafe.
Jarii kun iftaan Faransaay,Lyon keessatti tapahta.US tana waliin marroo afur waancaaf taphatte. Nezerlaandis dorgommii dhiiraatiin guddoo beekamtullee baruma kana dorgommii nadheeniitii waancaaf dabarte.
Dhiirtii kubbaa miilaa Nezerlaandis bara 2017 Waancaa Awurooppaa mootee, jarii kunillee sun mataan qaabachaa taphata.
Taphattuun Amerikaa beekamtuu goolii hedduu galchite,Megan Rapinoe tapha iftaan kana keessa jiraachuu hin ooltu.
Taphii kun Nezerlaanidiif nama gaara dhiibe taha ka jedhulleen hedduu.
Kubbaa miilaa Amerikaa Jill Ellis-ti leenjisa. Warra barana waliin taphatte cufa ufuma duraa fuutee asiin geette:
Amerikaa Taaylaani (13-0), Chile (3-0), Sweden (2-0), Spain (2-1) Faransaay (2-1) fi England (2-1) moote asi geette.US barana marroo 12 taphattee cufaa hinuma moote.
Nezerlaandis: Isiilleen akkuma Amerikaa barana kana takkuma hin moohamne. Jappaan,Siwiidin qaqaariftee abdiin asi geettee walumattuu barana goolii 11 galfatte.
Isiin warra itti qajeelte akkana tolchite: New Zilaandi (1-0), Kaameruun (3-1), Kanaadaa (2-1), Japan (2-1), Xaliyaana (2-0), Siwiidn (1-0).
Warrii Nezerlaandii taphatu 23n ganna 26 ykn sunii gadi. Taatullee barana lama qofa dorgommii waancaa addunyaatii dabran.
US: Ijoolleen Amerikaa hedduun ammoo dorgommii akkanaa marroo lama ykn haga sadii taphatan.
Taphattootii isii namii haga jahaa nama ganna 30 oli;Heath, Rapinoe fi Morgan Adoolessa 2,ganna 30 taate.
Hagooroo fi kahimatti waliin taphata.Hagooriitti makuma nama guddaatiin moo’a jechuutti jira namii hedduun.


text:
HIRIIRA BIRMANNAA
================
Hogganoota ABO guyyaa har’aa hidhamaniif kannee torbee darbe keessa hidhamanif durallee qabamanii mana hiraarsaa jiran maraaf sagalee haa taanu!
Guyyaa borii Bitootessa 1 bara 2020 irraa eegaluudhaan hiriira guutuu Oromiyaatti adeemsifamee, dhaaba keenya ABO tiksuuf haa xiyyeeffatu.
Hogganoota ABO tibbana Baalee fi Arsii irraa qabaman dabalatee, kanneen har’a magaalaa Finfinnee keessaa ukkaanfamaniif ilmaan Oromoo hidhamanii jiran maraaf uummati birmatee mana hiraarasaa irraa akka hiiku gaafanna.
Aggaammiin Jaal Hundee fi waayillaan isaa irratti godina Oromiyaa Kibba Bahaatti eegale ol guddatee Waajjira ABO muummicha irraa har’a hogganoota ABO oolaanaa hidhamanii jiran.
Jaal Abdii Raggaasaa hoggana olaanaa ABO
Jaal Dr. Shuggux Galataa gorsaa hoggana olaanaa ABO
Jaal Yaddii Abdushukur hoggana olaanaa ABO
Jaal Mikaa’eel Booran hoggana olaanaa ABO
Jaal Kennasaa Ayyaanaa Hoggana gidduu ykn miseensa gumii sabaa ABO fi waardiyaa isaaniif Konkolaachisaa isaanii waliin har’a namni 8 hidhamee jira.
Torban Darbe Oromiyaa kibba Bahaatti hogganoota ABO jaal Hundee Dararaa waliin namni 3 qabamee hidhame.
Oromoon callisuun hinqabu!


text:
Mootummaan Cehumsaa Sudaan naannoo daangaa biyya isaatti kan argamtu, kutaa Itiyoophiyaa – naannoo Tigiraay keessatti wal-waraansi hammaachaa deemuu isaatti yaaddoo qabu ibsee, akka gareeleen martinuu wal-waraansa dhaabanii, wal-dhibdee gidduu isaanii karaa nagaa fi mariin furatan waamicha dhiheessee jira.
Mootummaan Kaartum maadheffate kun, akka hoogganoonni biyyoota Afrikaa fi hoogganoonni ideal-addunyaa nagaa fi sabatiinsa naannoo sanatti buusuu irratti gargaaranii fi Itiyoophiyaa keessatti hiree nagaa buusuu tarkaanfachiisanillee waamicha godhee jira, jechuun Maayikil Atiit Kaartum irraa gabaasee jira.
Daangaan Itiyoophiyaa Waliin Qabnu Cufamee Jira:Sudaan
Gama biraatin, Aaangawoonni Kasalaa kan kutaa Sudaan yeroo muddamsi waraanaa naannoo Tigiraay keessatti guyyoota dhihoo as hammaatee jiru kanatti daangaa Itiyoophiyaa waliin qaban cufachuu isaanii beeksisanii jiran.
Garu uummata hidhannoo hin qabne kan walwaraansa dheessuun gara daangaa dhufuuf gargaarsii ni godhamaaf jedhamee jira.
Namnii hidhannoo qabatee daangaa Sudaanti ce'huun Kasalaa seenee dirree wal waraansaa akka taasisuu garu hin ehamnu jedhan aangawaan Kasalaa.
Gabaasaa guutuu caqasaa


text:
Dubbii Iimaana Diigu-Kutaa 11.3
Akkaataa Du’aan booda Kaafama Mormuun Iimaana itti diigu-kutaa 1
2-Shakkii hin qabu, kaafama mormuun iimaana kan diigudha. Kaafama mormuun karaa adda addaatin ta’a: kaafama ruuhii fi qaamaa mormuun ta’uu danda’a, deebii ruuhii amanuu waliin deebii qaama mormuu ta’uu danda’a. Yeroo biraa immoo kaafama mormuun ruuhin gara qaama biraatti dabarti jechuun ta’uu danda’a.
Amma, akkaataa du’aan booda kaafama mormuun wantoota iimaana diigan keessaa tokko itti ta’uu haala armaan gadiitin ni dhiyeessina:
(A)-Rabbiin azza wa jalla du’aan booda kaafama mormuun Gooftaa aalamatti kafaruu akka ta’e beeksisee jira. Ni jedha:
Yoo dinqisiifatte, wanti dinqisiisaan jecha isaanii “Biyyee erga taanee uumama haarawa keessatti ni taanaa?” [kan jedhuudha]. Isaan sun warra Gooftaa isaanitti kafaraniidha. Isaan sun sakaallan morma isaanii irra jira. Isaan sun warra ibiddaati. Isaan achi keessatti hafoodha.” Suuratu Ar-Ra’d 13:5
Yoo ajaa’ibsiifatte, wanti ajaa’ibaa jecha warra kaafama mormanii, “Akkuma du’a keenyaan dura turetti uumamni keenya ni haaromfamaa?” jedhuudha. Kan isaan akkana jedhaniif du’aan booda kaafama mormuu fi kijibsiisuufi. Namoonni du’aan booda kaafama morman, mindaa fi adabbii waakkatan, isaan warra dandeetti Gooftaa isaanii waakkatanii fi Ergamaa Isaa kijibsiisaniidha. (Rabbiin subhaanahu namoota du’an hin kaasu jechuun dandeetti Isaa mormu. Waa’ee du’aan booda kaafamu ilaalchise odeefanno Ergamaan fide akka sobaatti ilaalu.) Guyyaa Qiyaamaa sakaallan morma isaanii irra ta’a. Isaan warra ibidda keessa jiraataniidha. Abadii achii keessa turu.[1]
Ammas, Rabbin olta’aan ni jedha:
“Guyyaa Qiyaamaa fuula isaanii irratti jaamaa, kan hin dubbannee fi duudaa ta’anii walitti isaan qabna. Itti galli isaanii Jahannami. Dhawaatuma gadi laaftun, gubaa ibiddaa isaaniif daballa. Sababa isaan keeyyattoota Keenyatti kafaranii fi “Sila erga lafee fi wanta butute taanee, nuti dhugumatti uumama haarawa taanee ni kaafamnaa?” jedhaniif suni jazaa isaaniiti.” Suuratu Al-Israa 17:97-98
Du’aan booda kaafamuun iimaana diiga, dhugoomsu qalbii fi mirkaneessuu arrabaa faallessa.
(B)– Du’aan booda kaafamu mormuun maqaalee fi sifaata Rabbii dhabamsiisu of keessatti qabata. Akkasumas, beekumsa, dandeetti fi ogummaa Rabbii subhaanahu mormuu of keessatti qabata. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee fi gara Keenyatti kan hin deebifamne ta’uu ni yaaddu? Rabbiin Mootii haqaa ta’e olta’e. Isa malee Kan haqaan gabbaramu hin jiru. Inni Gooftaa Arshii kabajamaati.” Suuratu Al-Mu’minuun 23:115-116
Imaamu ibn Al-Qayyim ni jedha: Dhugumatti mootummaan Isaa haqa ta’e ajaja, dhoowwaa, mindaa fi adabbii Isaa barbaachisa. Akkuma kana, Ergamtoota erguu, kitaabban buusu, Guyyaa jazaa namni gaarii hojjate gaarumma isaatiin itti mindeefamu, namni badi hojjate badoomsa isaatin ittiin adabamuuf kaasu barbaachisa. Namni kana morme, haqiiqaa motummaa Isaa mormee jira, mootummaa haqaa Isaaf hin mirkaneessine. Kanaafi, namni kana mormu, Gooftaa isaatti kan kafareedha, osoo addunyaa kan uumee ta’uu mirkaneesseyyu. Mootii haqaa sifaata gurguddaan ibsamutti hin amanne.” (At-Tibyaanu fii aqsaamil Qur’aani-fuula 101)
(Mootii jechuun kan ajajuu fi dhoowwu, mindaa kennuu fi adabuu, wanta fedhe kennuu fi dhoowwatuudha. Ammas, Mootiin aangoo ol’aanaa kan qabuudha. Kanaafu, Rabbiin Mootii haqaa waan ta’eef ni ajaja, ni dhoowwa, ni mindeessa, ni adaba. Mootiin kan ajajuu fi dhoowwu, mindaa kennuu fi adabu erga ta’ee, karaaleen wantoota kanniin itti raawwatu jiraachu qabu. Akkasi miti ree? Ilmi namaa addunyaa tana keessatti Rabbiin ilaalu waan hin dandeenyeef, karaan hundarra gaariin isaan itti ajajuu fi dhoowwu Ergamtoota erguu fi kitaabban ajajoota Isaa of keessaa qaban buusudha.
Ajajuu fi dhoowwu booda wanti sammuu namaa keessatti dafee dhufu qorannoo fi jazaadha. Namni wanta tokkotti erga ajajamee fi wanta tokkorraa erga dhoowwame booda, qoratamee jazaa argachuu qabaa miti ree? Wanta itti ajajamaniif mindaan yoo hin jiraatin, wanta irraa dhoowwamaniif adabbiin yoo hin jiraatin, bu’aan ajajuu fi dhoowwu maali ree? Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Mootii haqaa waan ta’eef namoota erga ajajee fi dhoowwe booda dhumarratti isaan qorachuun jazaa isaaniif ni kafala. Garuu iddoo fi Guyyaan qorannoo fi jazaan kuni itti adeemsifamu murtaa’a ta’uu qaba. Namni tokko yoo qaxaramee, jiiyni mindaa itti kafalamu osoo hin gahiin mindaan ni kafalamaafi? Yeroo murtaa’e keessatti hojii isaa erga hojjatee booda mindaan ni kafalamaaf.
Rabbiin Mootii Ogeessa waan ta’eef Guyyaa fi iddoon mindaa nama hundaaf itti kafalu dursee murteessee jira. Guyyaa kanaan Guyyaa Qiyaamaa ykn Guyyaa Murtii jennaan. Iddoon immoo dirree wal-qixxaa’a bakka namoonni hundi walitti qabamaniidha.[2] Kanaafu, isaan qorachuu fi jazaa isaaniif kafaluuf du’aan booda namoota kaasun dirqama ta’aa jechuudha. )
Ibn Al-Qayyim bakka biraattis ni jedha: “Rabbiin subhaanahu beekumsi, dandeetti fi ogummaan Isaa guutuu akka ta’e dubbachuun du’aan booda kaafamu mirkaneessa. Warroonni du’aan booda kaafama morman yaadota sadan kana sammuu keessatti galchuun kaafamatti amanuu didu ykn shakku:
1ffaa-Kutaaleen qaama namootaa haala addaan baasun hin danda’amneen biyyeen walitti makamuu.
2ffaa-Dandeettin kanaan wal hin qabatu. (Kutaaleen qaama bututanii lafa keessa erga badanii booda dandeettin kana walitti qabuun nama guutuu godhu hin jiru jechuun yaadu.)
3ffaa-“Kuni dhimma faaydan keessa hin jirreedha. Yookiin sanyiin ilma namaa tokkoon booda kan biraa akka itti fufu ogummaan barbaachise. Akka kanatti abadii itti fufa. Akkuma dhaloonni tokko du’uun dhaloonni biraa bakka bu’a. Sanyiin ilma namaa hundi dhumee ergasii kaafamu keessa immoo ogummaan (hikmaan) hin jiru.” jechuun yaadu. Kanaafu, ragaan kaafamu agarsiisan Qur’aana keessatti hundee sadan irratti ijaarramuun dhufan:
1ffaa-Beekumsi Gooftaa guutuu akka ta’e mirkaneessu. Akkuma nama: “Lafee erga bututtee booda eenyutu jiraachisa?” jedhu irratti deebii deebisuuf jedhe: Jedhi “Kan yeroo jalqabaa ishii (lafee) uumetu jiraachisa.” Inni uumama hundaa Beekaadha.” Suuratu Yaasin 36:78-79
Ammas Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Dhugumatti, waan dachiin isaan irraa hir’iftu beeknee jirra. Galmee tiiksatu Nu bira jira.” Suuratu Qaaf 50:4
“Kana jechuun lafee, foon, gogaa fi rifeensa isaanii irraa wanta dachiin nyaattu dhugumatti ni beekna. Eessatti qaamni isaanii akka bittinaa’e fi lafeen isaanii bututte takka takkaan ni beekna. Dabalataan galmeen kuni hundi keessatti galmaa’e Nu bira jira.” (Ibn Kasiir 7/395)
2ffaa-Dandeettin Isaa guutuu akka ta’e mirkaneessu. Dandeetti Isaa kana mirkaneessuf ni jedha:
“Rabbiin Kan samiiwwanii fi dachii uume, isaan uumuu keessatti kan hin dadhabin du’aa kaasu irratti danda’aa akka ta’e hin arginee sila? Eeyyen! Dhuugumatti, Inni waan hundaa irratti Danda’aadha.” suuratu Al-Ahqaaf 46:33
“Suni Rabbiin Haqa waan ta’eefi, Inni warra du’an waan jiraachisuufi, Inni wanta hundaa irratti Danda’aa waan ta’eefi.” Suuratu Al-Hajj 22:6
3ffaa-Ogummaan Isaa guutuu akka ta’e mirkaneessu- (Ogummaa (hikmaa) jechuun keessaa fi ala, jalqabaa fi xumura wantoota beekuu fi wanta hundaa bakka isaaf malu kaa’udha. Kanaafu, ogeessi wanta hojjatu hundaa kaayyoof kan hojjatudha. Gonkumaa wanta taphaa hin hojjatu.) Kanaafi, hunda caalaa Ogeessa kan ta’e ni jedha:
“Samiiwwan, dachii fi wantoota isaan lamaan jidduu jiran taphaaf hin uumne. Haqaan malee isaan lamaan hin uumne. Garuu irra hedduun isaanii hin beekan.” Suuratu Ad-Dukhaan 44:38-39
Ammas ni jedha: “Sila Nuti taphumaaf waan isin uumnee fi gara Keenyatti kan hin deebifamne ta’uu ni yaaddu?” Suuratu Al-Mu’minuun 23:115
Kanaafi, wanti sirriin, du’aan booda kaafamuun shari’aa waliin sammuun kan beekkameedha. Gooftaan guutuu ta’uun, maqaalee fi sifaanni Isaa guutuu ta’uun du’aan booda kaafamu dirqama taasisa. Akkuma guutummaan Isaa hanqinna biroo irraa qulqulluu ta’e, wanta namoonni kaafama morman jedhan irraa Inni qulqulluudha.” (Al-Fawaa’id-fuula 6-7)
Kanarratti dabalatee, kaafama mormuun waa’ee Rabbii azza wa jalla ilaalchisee yaada badaa yaadudha. Akkuma Ibn Al-Qayyim jedhe: “Namni, ‘Du’aan booda mindaa fi adabbiif, uumamtoota Isaa dhugaa waan isaan irratti wal dhabanii isaaniif ifa gochuuf, aalama hundaaf dhugaa Isaatii fi dhugaa Ergamtootaa Isaa mul’isuuf, diinonni Isaa kijibdoota akka ta’an ifatti baasuf, gabroota Isaa ganda Aakhiratti walitti hin qabu.” jechuun yaade, dhugumatti Isa ilaalchise yaada badaa yaade jira.” (Zaadul Mi’aad 3/230)
Guduunfaa
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-13/432-434
[2] http://sammubani.com/2019/10/11/maqaalee-rabbii-subhaanahu-kutaa-7-5/#more-11824
“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 222-224 Abdulaziz bin Muhammad


text:
Balaa Bombii of-wareegaan Adooleessa 24 dhaqqabsiise bulchaa magaalaa Moqadishoo galaafachuun jeeqamsa sadarkaa adda addaa uumee jira jechuun hayyonni naga eegumsaa dubbatanii jiru.
Abdirahiman Omar Osman akn ajjeefame gargaartoota isaa keessaa tokko kan taate dubartii qaroon hin arginetu hojjattu dubartii taate ka biraa wajjiin balaa kan geesiste.
Dhugaan kun duutii Osman dhugaa fudhachuuf rakkisaa ta’e.Gareen hidhattoota al-shabaab ammas waajiira mootummaa Somaaliyaa keessaa ijoo kan ta’e kana keessa harka galfachuu isaa agarsiisa.
Mootummaan Somaaliyaa hidhattoota al-shabaab jilbeenfachisuuf jecha duulli waraanaa yeroo dheeraaf gaggeessaa ture miseensoota al-shabaab harka lafa jalaan dhaabattoota mootummaa adda addaa keessa seenaniin danqamaa jira.
Baatii Ebla waggaa kanaaa keessa aangawoonni mootummaa komishiinara magaalaa Mahaas kan somaaliyaa waaltaa keessaa hidhan.
Sababaan isaas Bombii ittiin of-wareegaan isaa itti aanaa isaa itti ajjeesan akka argataniif gargaare jedhameetu.
Namoota mootummaa keessa ta’anii al shabaabiif hojjatan adda baasuuf mootummaan karoora walii gala akka baasu prezidaantiin Somaaliyaa gaafatanii jiru.


text:
Prezidaantiin Kaameroon, Pool Biyyaa, filannoon naanoo fi ka Paarlaamaa biyyoolessaa baatii Guraandhalaa keessa akka geggeeffamu eega beeksisanii booda, yaada wal-makaa tu irratti dhihaataa jira.
Guyyaan filannoo labsame kun, guyyaa silaa filannoon geggeessamuu male irraa baatiilee 18 boodatti harkifamee ka qabame yoo tahu, mormitoonni garuu, haalli nageenya biyyattii yaaddessaa waan ta’eef jecha, filannoo geggeessuuniyyuu amansiisaa akka hin ta’iin dubbatu.
Mootummaan immoo, naannoolee rakkoon itti uumame hedduutti waraanni bobba’ee nageenya buusee jira – jechuun falma.
Gama biraatiin, waraanni Caameroon har’a magaalaalee Kaaba-Lixaa biyyattii – Baamendaa fi Misaajee, akkasumas, magaalaalee Kibba Lixaa – Kumbaa, Manfee fi Nuyukaa keesssatti humnoota adda-baatotaa wajjiin walitti-bu’uu isaa beeksisee jira. Walitti-bu’insa kana keessatti lubbuun dhabamee fi miidhaan ka biraan dhaqqabe ka sirnaan himame hin jiru. Midiyaaleen biyya keessaa garuu, yoo xiqqaate reeffi namoota sagalii, siivilootaan laga keessatti argame – jedhu.


text:
Tafsiira Suuratu Az-Zumar-Kutaa-3
Kutaa kana keessatti mallattoolee gurguddoo Rabbiin Tokkicha ta’uu fi Inni qofti gabbaramu akka qabu agarsiisan ni ilaalla.
“(5)-Samiiwwanii fi dachii Haqaan uume. Halkan guyyaa irratti mara, guyyaas halkan irratti mara. Aduu fi ji’as ni laaffise. Hunduu yeroo murtaa’ef ni deemu. Dhagayaa Inni Injifataa Araaramaadha.” Suuratu Az-Zumar 39:5
“Samiiwwanii fi dachii Haqaan uume.” Taphachuuf osoo hin ta’in haqaaf samii torbanii fi dachii uume. Akkuma Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jedhe:
“Samiiwwan, dachii fi wantoota isaan lamaan jidduu jiran taphaaf hin uumne. Haqaan malee isaan lamaan hin uumne. Garuu irra hedduun isaanii hin beekan.” Suuratu Ad-Dukhaan 44:38-39
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa samii, dachii fi wantoota isaan jidduu jiran taphaaf hin uumne. Kan uumeef, dandeetti, beekumsaa fi Tokkichummaa Isaa agarsiisuuf, akka namoonni uumamtoota Isaatti xinxalluun Inni Khaaliqa guddaa akka ta’ee fi sifaata biroo guutuu qabaachu Isaa akka hubataniif. Kanaafu, Ibaadan (gabbarriin) Khaaliqaaf malee akka hin taane haa beekaniif.[1] Ammas kaayyoon guddaan wantoota kana itti uumeef, namoota qoruun dhumarratti Guyyaa Qiyaamaa nama gaarii hojjatee gaariin mindeessuf, nama badaa hojjate immoo adabuufi. Kaayyoowwan kanniin walitti cuunfun haala kanaan tarreessun ni danda’ama:
- Namoota qoruu (Qur’aana keessatti Suuratu Huud 11:7 ilaali)
- Sifaata Rabbii beekuu fi Isa qofa gabbaruu (Suuratu Ax-Xalaaq 65:12 fi Suuratu Az-Zaariyat 51:56)
- Ergasii jazaa (mindeessuu fi adabuuf)
Kaayyoowwan gurguddoon armaan olii hundi akka sansalataa wal keessa seenu. Addunyaan tuni iddoo qormaatati. Qormaanni kuni gara Abbaa humnaatti akka fiigan nama taasisa. Kanaafu, Rabbii olta’aa akka gabbaran nama taasisa. Ammas, samiin, dachii fi wantoonni isaan lamaan keessa jiran sifaanni Rabbii guutuu akka ta’an agarsiisu. Namni ibaadaa sirnaan kan hojjatu yoo Rabbii isa uume beekedha. Karaan Isa itti beekan keessaa tokko uumamtootatti xinxalluudha. Kanaafu, qormaanni fi wantoota uumaman kanniinitti xinxalluun ibaadaa namarraa barbaadamu galmaan akka gahan nama taasisa.
Namni ibaadaa isarraa barbaadamu galmaan gahu ykn dhiisuu isaa Guyyaan itti beekkamuu fi jazaa itti argatu jiraachu qaba. Ta’uu baannan, namoota qoruun tapha ta’a. Kanaafu, nama waan gaarii hojjateef mindaa kafaluu fi nama badii hojjate adabuuf dirqama Guyyaan Qiyaamaa jiraachu qaba.
“Halkan guyyaa irratti mara, guyyaas halkan irratti mara.”
Dhuma guyyaatti, halkan guyyaa irratti marama, kanaafu suuta suutan halkan guyyaa haguuga. Guyyaanis dhuma halkanii irratti suutan suutan halkan irratti marama. Bakka isaatii guyyaan waan mul’atuuf.[2] (Yeroo fajriin (subiin) dhooyu guyyaan xiqqoo ta’uun mul’ata. Ergasii suutuma suuta dabaluun halkan irratti marama. Kanaafu, guyyaan mul’ate halkan ni dhokata.)
“Aduu fi ji’as ni laaffise. Hunduu yeroo murtaa’ef ni deemu.”
Faaydaa gabrootaatiif jecha Aduu fi ji’as laaffifamoo ajaja Isaatiin deeman taasise. Hundi isaaniitu (aduu fi jiiyni) hanga yeroo murtaa’e orbiiti (sarara) isaanii irra ni deemu. Yeroon murtaa’e kunis Guyyaa Qiyaamaati. Yommuu Qiyaamaan dhaabbattu, aduun ni maramti, jiiyni ifa dhaba. Haala kanaan adeemsi aduu, ji’aa, urjiilee fi pilaanetoota biroo ni dhaabbata. San booda daarul qaraar (ganda qubannaa) dhumaa keessatti uumamtoonni akka jiraataniif jireenya haarofti ni jalqabama. Gandi qubannaa dhumaa kuni takkaa Jannata takkaa immoo Jahannam ta’a.
“Dhagayaa! Inni Injifataa Araaramaadha.” Yaa namoota dhagayaa! Xiyyeefannoo itti kennaa! Gooftaan keessan wanta aayah tana keessatti ibse Kan uume, yoo shirkii fi kufrii keessan itti fuftan humna waa hundaa moo’atuun isin irraa haaloo baafachuu irratti danda’aadha. Garuu yoo amantan, Isaaf harka kennitanii fi gara Isaatti deebitan wanta dabarsitaniif isiniif araarama.[3] Araaramuu jechuun badii haguugu (dhoksuu) fi adabbii malee namaaf irra darbuudha.[4] Namni badii kam irraayyu gara Rabbii olta’aa deebi’e, Rabbiin (subhaanahu) isaaf araarama. Kana jechuun badii isaa ni dhoksaaf, irra darbaaf.
“(6)-Nafsee takka irraa isin uume. Ergasii ishii irraa cimdii ishii taasise. Beelladoota irraa cimdiwwan saddeet isiniif buuse. Garaa haawwan keessanii keessatti uumama [tokkoon] booda uumama [biraa] dukkana sadii keessatti isin uuma. Suni Rabbii Gooftaa keessan ta’eedha. Mootummaan kan Isaati. Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru. Kanaafu, akkamitti garagalfamtu ree?” Suuratu Az-Zumar 39:6
Yaa namoota! Rabbiin subhaanahu nafsee takka irraa isin uume. Nafseen takkattin tuni Aadami. “Ergasii ishii irraa cimdii ishii taasise.” Kana jechuun Aadam irraa haadha manaa isaa “Hawwaa” uume. “Beelladoota irraa cimdiwwan saddeet isiniif buuse.” Kana jechuun beelladdoota irraa cimdii saddeet ajaja samii bu’uun isiniif uumee. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wanta fedhe, “Ta’i” jechuun uuma. Ajajni kuni Isarraa gadi bu’a. Cimdiwwan ykn gosoonni beelladootaa kunniin suuratu Al-An’aam (144) keessatti dubbatame jira. Isaanis: hoolota cimdii (kormaa fi dhaltuu), re’oota cimdii (re’ee kormaa fi dhaltuu), gaala cimdii (kormaa fi dhalaa) fi horii cimdii (sa’aa fi qotilee).[5] (Azwaaj hiika “cimdiiwwan, gosoota” qaba. Kanaafu, asitti beelladonni dubbataman gosoota saddeeti: hoolaa korma, hoola dhaltuu, re’ee kormaa, re’ee dhaltuu, gaala kormaa, gaala dhaltuu, sa’a, qotiyyoo)
Uumama jalqabaa namaa erga kaase booda umama lammataa sanyiin namaa ittiin baay’attu fi itti fuftu ni kaase:
“Garaa haawwan keessanii keessatti uumama [tokkoon] booda uumama [biraa] dukkana sadii keessatti isin uuma.” Kana jechuun garaa haadha keessanii keessatti marsaa tokko irraa gara marsaa biraatti isin dabarsuun dukkana sadii keessatti isin uuma. Marsaaleen kunniin: copha dhangala’aa saalaa irraa gara dhiiga ititaa. Dhiiga ititaa irraa gara muraa fooni (mudgaa). Muraa fooni irraa gara lafee. Ergasii lafee foon uwwisuun qaamolee uuma. San booda nama guutuu gochuun uuma. Kanniin hunda dukkana sadii keessatti uuma. Dukkanni sadiin kunniin: dukkana garaa haadhaa, dukkana gadaamessaa fi dukkana obbaati daa’ima haguuguti.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa dukkana sadan kanniin daa’imaaf eeggumsa godhe. Osoo xiyyi ifaa ulfa dhaqqabee silaa ni balleessaa ture. Garuu Rabbiin daa’ima dukkana sadii keessa godhe. Ergasii dugda daa’imaa gara garaa haadhatti naannesse, fuula isaa immoo gara dugda haadhatti naannesse. Kunis akka daa’imni wanta garaa haadhaatiin walitti bu’uun hin miidhamneefi. Dugdi daa’imaa jabaa waan ta’eef wanta garaa haadhatti bu’uun hangas mara hin miidhamu. Fuula gara dugda haadhatti garagalchuun immoo dugdi haadhaa cimaa waan ta’eef fuula daa’imaa miidhaa irraa eega.
Yommuu Rabbiin daa’ima kana baasu barbaadu, daa’ima mataa isaa gara jalaatti gochuun gadi garagalcha. Bahiinsa isaa salphaa akka ta’uuf mataan jalqaba ni baha. Osoo jalqaba lukaan kan bahu ta’ee silaa miidhaa fi balaa guddaatu uumama. Fakkeenyaaf, harka isaa lamaan keessaa harki tokko gama tokkootti rarra’uun miidhaan guddaan irra gahuu danda’a.
Wanti barbaachisaan: Dhugumatti Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa xiyyeefannoo fi kunuunsa guutuu nuuf godhe. Garaa haadha keenyaa keessatti fi yeroo achi keessaa baanu xiyyefannoo fi kunuunsa guddaa nuuf godhe. Kanaafi ni jedha:“Suni Rabbii Gooftaa keessan ta’eedha.” Gooftaa akkam tole![6]
“Suni Rabbii Gooftaa keessan ta’eedha.” Kana jechuun Samiiwwanii fi dachii, wantoota isaan lamaan jidduu jiran, isinii fi abbooti keessan Kan uume Gooftaa keessanii. Wantoota kanniin hundarratti aangoo fi too’annaa guutuu qaba.[7] Yaa namoota hojii gurguddaa kanniin kan hojjate Gooftaa keessani. Sanamootaa fi wantoota isin gabbartan irraa kan mataa ofiitiif faayda hin finne, miidhas ofirraa hin deebisne, waan gaarii isiniif hin finne fi badii isin irraa hin deebisne kana hin hojjanne.[8]
Sanamni, taabonni fi wantoonni biroo namoonni Rabbii olta’aan alatti waaqefatan, samii fi dachii, ilma namaati fi beelladoota uumuu danda’uu? Gonkumaa hin danda’an. Kanaafu, isaan gabbaramu (waaqefatamu) hin qabanii jechuudha. Gabbaramu Kan qabu, samii fi dachii, wantoota isaan lamaan jidduu jiran, isinii fi beelladoota Kan uumee fi kanniin hunda keessatti aangoo fi too’anna guutuu Kan qabu Gooftaa keessan Allaah (Rabbii) dha. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru.” Kana jechuun Isaan ala gabbaramaan biraa jiraachuun hin malu (hin ta’u). Ibaadan Rabbiif malee wanta biraatiif hin ta’u. “Kanaafu, akkamitti garagalfamtu ree?” Kana jechuun yaa namoota akkamitti garagalfamuun Gooftaa samii, dachii fi isin uumee fi qananiisu gabbaruu dhiistanii wanta isin hin miinee fi hin fayyannee gabbaruuf (waaqefachuuf) deemtanii?[9]
“garagalfamtu ree?” jedhu garagalfamuu agarsiisa, sababni isaas, isaan ni garagalfaman. Fedhiin qullaan isaaniitii fi sheyxaanni [haqa irraa] isaan garagalchan.[10] Osoo gadi dhaabbatanii itti yaadanii fi sheyxaanaf fedhii qullaa hordofuu baatanii silaa haqa guddaa kana hubatanii hordofu. Haqni guddaan kuni: Laa ilaah illallah (Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru). Kanaafu, namni fedhii qullaa fi sheyxaana hordofuun haqa guddaa kana irraa garagaluu hin qabu. Yoo Laa ilaah illallah’tti amanuu didee fi Rabbii olta’aa qofa gabbaruu dide, lubbuma ofii miidha. Kanaafi itti aanse ni jedha:
“Yoo kafartan, dhugumatti Rabbiin isin irraa dureessa. Garuu gabroota Isaatiif kufrii hin jaallatu. Yoo galateefattan, isiniif jaallata. Ba’aa baadhattuun ba’aa biraa hin baadhattu. Ergasii deebiin keessan garuma Gooftaa keessaniiti. Innis wanta hojjataa turtan isinitti hima. Dhugumatti Inni beekaa wanta qoma keessa jiruuti.” Suuratu Zumar 39:7
Ibsa aayah tanaa kutaa itti aanu keessatti In sha Allah ni ilaalla…
Kitaabban Tafsiiraa wabii:
[1] Tafsiiru Sa’dii-fuula 606, Zaadul Masiir-Ibn Al-Jawzi- fuula 925, (Dabalataaf: Tafsiiru Ibn Kasiir 5/326)
[2] Mara’aariju tafakkuri-12/158
[3] Madda olii-160
[4] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 49, Ibn Useymiin
[5] Tafsiiru Qurxubii-18/250
[6] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 58-59, Ibn Useymiin
[7] Tafsiiru Ibn Kasiir-6/440-441 [8] Tafsiiru Xabarii-20/167[9] Madda olii [10] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Zumar-fuula 61, Ibn Useymiin


text:
Dooniin baqattoota feete takka galaana Meeditiraaniyaan keessatti dhidhimtee namoonni 90 ol du’an.
Dooniin baqattoota feetee qarqara Liibiyaa irraa gara Awurooppaatti imaalaa turte takka galaana Meeditiraaniyaan keessatti dhidhimuun, yoo xiqqaate lubbuun namoota sagaltamaa ol kan dabre tahuu Dhaabbanni Godaantota Addunyaa-IOM beeksise.
Reeffi namoota 10 dambalii galaanaatiin dhiibamee qarqara magaalaa Liibiyaa tan Zuwaaraa jedhamtuu irratti kan argame tahuu, dubbi himaan dhaabbata Godaantota Addunyaa beeksise. Godaantota balaa kanaan lubbuu isaanii dhaban keessaa lammiileen paakistaan 9 kan keessatti argaman tahuu Imbaasiin Paakistaan kan Liibiyatti argamu beeksise. Namoonni hafan ammoo lammiilee Liibiyaa dabalatee baqattoota biyyoota Afrikaa addaa addaa akka tahan gabaafameera.
IOM akka jedhutti bara 2017 keessa qofa baqattoonni 3,116 Liibiyaa irraa ka’uun gara Awurooppatti cehuudhaaf osoo yaalan galaana Meeditiraaniyaaniitiin kan nyaataman tahuu beeksise.


text:
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
Waxabajji 27,2018
Sirni Mootummaa abbaa irree EPRDF/Wayyanee gochoota jallataa uummatarratti dalaguu itti fufsiisuun gochanni tibba kana uummata nagaa irratti raawwataa jiru gocha farrummaa isaa kan saaxiludha. Gocha faashistummaan uummata nagaa qabu nagaa isaa booressanii qee’eerraa buqqaasuun kan addunyaa har’aa keessatti balaaleffatu uummata Oromoo irratti raawwatamaa jira. Gochaan kun hojiiwwaan isaanii kaleessaa kan dhoksaan ilma Oromoof Oromiyaa irra gahaa ture ifaan ifatti akka saaxilamu gochaa jira. Akeeka jallataa uummata waraanaan bituuf waraanaan bulchuu fuulleffatee kan jiru sirni waggaa 28 darban amaluma qabaataa ture dabalee Oromoo irratti agarsiisaa akkasuma afaan qawween bulchuuf akeekkatee hojiin agarsiisaa jira. Akeeka kana dura dhaabbachuun ilmi Oromoo kamuu akeeka halagaan mootummaan garboomsaa baafatee jiru dura dhaabbachuu qaba! Jenna.
Sochiiwwaan mootummaa EPRDFn durfamu maqaa sakattaa WBO jedhuun daangaa irratti waraana isaa bobbaasuun yakka ajjeechaa jumulaa uummata nagaa irratti gaggeessaa jira. Waraana dhaabbii uummata daangaa Oromiyaa irratti banamee jiruuf Oromoonni marti akka dirmachuun dhageettii addunyaan dhaqqabsiisu Qeerroo Bilisummaa Oromoo dhammata. Ajjeechaawwan Mootummaa faashisti EPRDF’n durfamu uummata nagaa irratti gochaa jiru kan balalaeffatamudha. Oromoon Oromummaa isaa qofaaf lafaaf qabeenyasaa gadhiisee shiftaa Mootummaa sirna nama nyaataa baqatee lakkisaa jira. Keessattuu dhiigni ilmaan Oromoo bakkoota akka Walloo Kamisee, Karrayyuu, Godina Gujii, Hararge Cinaksaan fi Wallagga Lixaa irratti tarkaanfiin Mootummaadhaan Oromoo irratti fudhatamaa jiru sirnichi amala bineensummaa isaa kan saaxiludha. Sirna ilma namaaf Bineensa ta’erraa kan eegamu hojiiwwaan isaan amma dalagaa jiran ta’uun hubataamaadha. Ajjeechaawaan kana cinatti haala suukaneessaa adduunyaa kana irratti ta’ee hinbeekneen ilma Oromoo gorraa’ani lubbuu baasuun yakkoota rifaasisoo gurraan dhaga’uun namatti ulfaatuu uummata irratti fudhachuu itti fufe. Akeeka jallataa itti jiru kana cinatti uummata nagaa dhorkatee daangaa irraa jeequmsa hammaataa uumuu biratti afaaniin uummata Oromoo waliif akka hindirmanneef arraba toluun akeeka isaa fuulleffachiisuutti bobbaa taasisuun isaa ammoo addatti kan balaaleffachiisudha.
Kana irraa ka’uun Qeerroo Bilisummaa Oromoo ilmaan Oromoo maraaf waamicha isaa haaromsuun uummanni akka waliif dirmatu gaafata. Ajjeechaa seermaleen lubbuun ilma Oromoo ajjeefamee akka ilmoo Hantuutaatti ilaalamuun miidiyaalee garaagaraan akka hingaabafamne shirri xaxamemmoo addatti addunyaa birattii balalaeffatamaa ta’uu Qeerroon hubachiisa. Kanumaan ilmaan Oromoo maraaf waamicha gadii taasisee jira.
- Qeerroo Bilisummaa Oromoo maraaf
Qeerroo aarsaan ati qabsoo Oromoo keessatti baasaa turte, hanga lubbuu ofii wareeguun Bilisummaa uummatakee Oromoof qabsoon ati gochaa turte kabaja addaa Oromootti horuu irra taree, addunyaan akka Oromoof Oromiyaa barutti sochii addunyaan kun fakkeenya addaa taasifatu gochuukee. Ammoo; sochiin walijaaruun uummataaf qabsaa’aa turteef kan galii isaa gahee hinjirree ta’uu siif ibsina. Sa’a ammaa kanatti ammoo; ardaan Oromoo boohichaaf watwaannaan jiraataa waggoota dheeraa dabarsee, yakka irratti yakka dabalataa seenaan nama gaafatu raawwachuudhaan gochaa ayyaalaallattoonni garbummaa Bilisummaa fakkaattu oomishuun uunmata gowwumsuuf sochiitti jiran uummataaf saaxiluudhaan, hojii garboonfataa ammayyaa kanatti xumura gochuuf akeeka afaan tolisaan adeemaa jiru dura dhaabbachuun qabsoo Oromoo qicaaf qircaa habashaa irraa eeggachuu biratti, qabsoo haqaa qabsoo Bilisummaa Oromoo, Mirga hiree murteeffannaa Oromoo irratti cichoomaan qabsoo gochuun akka sirna garboomsaa kanatti xumura goonu waamicha goona.
- Qote Bulaa Oromoof
Ilmaan Oromoo wareegamaa turaniif qabsoo karaa waraanaa baroota dheeraa dura taasisaa turteef baroota as dhiyoo kanattimmoo; karaa nagaa hiriira mormiin mootummaa nama nyaataa addunyaaf saaxilaa turte Qeerroo Bilisummaa Oromoo yoomuu kan si ajaa’ibsiifatuf si galateeffatudha. Kanaaf; itti fufsiisuun hanga yakki Shororkeessummaa maqaa ABOtiin ilmakee, barataakeef barattuukee, barsiisaakeef barsiistuukee irratti raawwataa ture iitti fufiinsaan godhamaa waan jiruuf seera daguuggaaf saamicha kee irratti fuulleffatee bahe mormachuun dura dhaabbachuu akka qabdu Qeerroon sii dhaama, akkasumas waraanaa irreef gaachanakee ta’e waraanaa Bilisummaa Oromoo cina akka dhaabbattu asumaan sii ibsa.
- Barataa Oromoof
Qabsoon roga maraan taasisaa turte, waamicha Bahaa Lixaa hanga Kaabaa Kibbaatti taasisaa turte kabaja uummatakeetti horuuf aarsaan ati kaffalte qabsoo uummatichaa keessatti qooda olaanaa kan qabu, akkasuma;egeree uummataa murteessuu keessatti qooddataa olaanaa ta’uu kee asumaan hubachiifna. Kanaaf saatii abbaaf haatikee daangaarraa imimmaan dhangalaasanii boohaa jiranitti, dhiiga Oromoo dangaarraa guyyuutirraa jigaa jiru kan si gaddisisuu qofaa utuu hintaane kan si onnachiisuun qabsootti si jabeessu ta’uu hubachuudhaan qabsoo gochaa turte hanga Bilisummaatti shiminaaf daddaaqa tokko malee akka itti fuftu Qeerroo Bilisummaa Oromoo si hubachiisa. Qabsoo roga maraan taasisaa turte jabeessitee akka itti fuftu kaayyoo qabsaa’otaa galiin gahuu irratti akka fuulleeffannoon hojjettu sitti dhaammata.
- Hojjetoota Oromoo aantummaa sabaa qabdaniif
Kanneen mooraa diinaa keessatti qabsoo saba keessaniif tattaafataa turtan bifa addaan Qeerroon galateeffataa, sochiin isin gochaa turtan tumsi isin qabsoo Oromoof gochaa turtan saatii uummanni akkaan wareegamaa jiru kanatti jabaatee galma gahiinsa qabsoo xumura garbummaatti akka godhutti sochii akka jabeessitan isinitti dhaammataa, ilmaan keessan dila qee’eef qabeenya lakkisanii rakkinaaf kalaalamaa/kudhamamaa jiran ciina dhaabbachuun dirqama eenyummaan isinitti laatu ta’uu hubachiifna. Tumsa waraanaa Bilisummaa Oromoo WBOf gochaa turtan dachaa akka jabeessitanii xumura itti gochuuf warraqtan dhaammata. Sagalee Mormii dhageessisuun balaaleffannaa ajjeechaa nurratti raawwataa jiruuf shorri sagalee keessaanii olaanaadha.
- Hojjetoota Mootummaa keessattuu Kaabinootaaf Kaadiroota Wayyaanee /OPDO
Qabsoo Oromoo keessatti akka jaarmiyaa keessaniitti danqa ta’uun waggoota dheeraa uummata Bilisummaa dheebotuuf walaba ta’ee dhalatee walaba ta’ee biyyasaa keessa socho’uu fedhu dura dhaabbachuun danqaa jabaa ta’uun, Oromoof Oromiyaa ofitti mufachiisuun waggoota jireenya keessanii dabarsitaniittu. Adeemsa waggoota 28 dabarsitan keessatti Oromoof qabsaa’ota Oromoo duuchaatti ABO abaaruun bakkanni jiru diinaaf saaxiluun Oromoo kumataaman galaafattanii harka dhiigaan nyaachaa jirtu. kana cinattuu maqaa ABO jedhuun ilma Oromoo obboleessaaf obboleettii keessan diinatti laachuun afaan du’aatti darbattanii irbaata irmii nyaachaa jiraachaa jirtu, akeeka kana itti fuftanii kan hojjechuuf jirtan jaarmiyaa sana keessaa eenyu akka taatan uummataaf Qeerroon addaan baasee isin beeka. Akeeka fokkataa kana itti fufsiisuun seenaaf eenyummaa ofii waliin awwaalamuu isinitti ta’uu hubattanii waan dabaa uummatarratti akka hindalagne Qeerroon dhaammata.
Maayii irratti, uummanni Oromoo marti, gochoota faashisti wayyaanee/EPRDF jala dhaabbachuudhaan qabsoo ofiitti xumura gochuun akeeka qabsaa’ota keenya ganamaa akka galmaan geenyu dhaammanna. Qabsoo ofii halagaatti hirkisuudhaan gaa’eela siyyaasaa seermalee gantoonni qabsoof galtuun taasisa jiran kan akeekaaf qabsoo Oromoo faana hindeemne, ilmaan gumaaf warra gumaatti uummata araarsuun gumaa wareegamtoota Oromoo bishaan lagaa gochuu irratti fuulleffannaan hojjetamaa jiru, yakkamtoota hidhanii seeraaf heera biyyatiin gaafachuurra bobaa ofii jala diina uummataa kaahatanii qabsoo uummataa tumsuun matumaa wal hinfakkaatu. Duuchaatti mootummaa EPRDF fi waayillan isaa uummata nagaa irratti lola bananii nagaa biyyaa booressun amala bineensummaa qaban calaqisiisuudha. Waan ta’eef bineensa biyyaaf uummata ofii daguugee bargaanfatee jiraachuuf dharra’u of keessaa baasuun Bilisummaa gonfachuuf qabsoon Fincila Xumura Garbummaa hanga Bilisummaatti bakka maraa finiinee akka itti fufu waamicha goona!
Injifannoon Uummata Oromoof
Gadaan Gadaa Xumura Garbummaati
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee Oromiyaa
Waxabajji 27,2018


text:
Qalbeessaa Dhangayaatiin.
Natti dhagaa’ame. Dubartii ulfatu hidhamaa jira. Haadhaaf daa’ima addaan baasanii Harma irraa kutanii haadha mana hidhaa kahaa jiru. Dubartiin ulfi eessatti shiftite?.
Abbaa gadaa Koree Teknikaa ta’antu Lixa keessaa, Iluu Abbaa Boor keessaa hidhamaa jira. Abbaan Gadaa shiftaadhaa?
Maanguddoo ganna 70 oliitu hidhamee Sanqallee jira. Jaarsa dulluma keessaa kanatu shiftaadhaa?
Sheekota Amantaa Musiliimaa gaggeessantu hidhamee jira. Qaamni ergama amantii qabatee amantii babal’isuuf deemu shiftaadhaa?
Qeesota Waldaa gaggeessantu hidhamee jira. Qeesiin uummata gaggeessu shiftaadhaa?
Hiikkaan shiftaa maali? Shiftaan maqaa eenyuuf mogga’udha.
Qabeenya Qote bulaa Oromoo gubataa jira. Kana itti gaafatamaan Liigii dargaggoo KFO obbo Addisuu Bullaallaa VOA Afaan Oromoo‘f yaada laatee jira. Uummatni Oromoo Gujiis waraana mootummaa himataa jira.
Mana Qote bulaa gubanii mana shiftaa gubne jechuun hiika maalii qabaa?
Qabeenya Qote bulaa barbadeessaa, kan shiftaa barbadeessine gaafa jedhamu mootummaan eenyu waliin jiraachuu barbaada?
Mootummaan uummataan Shiftaa erga jedhee eenyuun gaggeessaa? Uummata miliyoonaan lakkaa’amuuf maqaan shiftaa erga laatamee eenyuu waliin bulaa?
Muummicha Ministeeraa Dr. Abiyyi Ahemad faa, balbala Dimokiraasii banan jedhamanii abdataman. Balballi dimokiraasii banamuu jechuun uummataaf maqqa hinmalle moggaasuu miti. Balballi dimokiraasii banamuu jechuun, Mormitoota farrajuu miti. Dirreen dimokiraasii erga bal’atee jiraatee namuu akka itti dhagaa’ametti yaada isaa karaa nagaa haa ibsatu kan jedhu Dimokiraasii yoo ta’u heraaf seera biyyattiin raggaasifamee jira.
Amma qabeenya uummataa gubuun shiftummaan utuu qaama mana uummataa gubuuf hinlaatamin uummata manni isaa gubateef maqaan shiftaa laatamaa?
Afaan Qawween hindeemnu jechaa, afaan Qawween deebisaa jirra jechuun maal jedhama?


text:
Baatilee dhufan sadiif Itiyoophiyaa keessatti gargaarsa raabsuuf kan oolu Dolaarri Miliyoona 200 fi Miliyoonni 68 kan barbaachisu ta’uu jaarmayaan misooma sadarkaa addinyaa kan Yunaaytid Isteetes ykn USAID beeksisee jira.
Jaarmayaa kanaaf Daayreekteera kan ta’n Geel Smiiz akka jedhantti jijjirama qilleensaa El-Ninoo jedhamuun kutaalee addunyaa hedduu rakkisaa kan jiru fi Afrikaa Kibbaa keessatti hammaataa akkasumas biyyoota Laatiin Amerikaa keessatti midhaa geesisuu isaa Geel Smiiz ibsanii jiru.
Itiyoophiyaa keessatti garuu caamni amma mudate isa waggootii darban shantamaaf ture sana caalaa daran hamaa ta’uu dubbatan. Itiyoophiyaa keessatti caama jiruun badiin dhaqqabee hin jiru jechuu keenya miti kan jedhan itti gaafatamtuun kun beeladaaleen du’aniiru mallattoon hanqina nyaataa akka jiran mul’isan dabalaa jiru jedhu. Uummanni miliyooma 10 gargaarsa hatattamaa kan barbaadan ta’uu kan dubbatan Geel Smiiz haalli jiru hammaachuu fi fakkiin daa’imman nyaata dhabaan qaami isaanii dhume sabaa himaan ituu mul’achuu hin jalqabin hojii baraarsaa gaggeessuu feena jedhan.
Yuniiytiid isteets gama gargaarsa dhiyeessuun qofa otoo hin taane sanyii midhaanii fi leenjii barbaachisu qonnaan bultootaaf kan kennitu ta’uu dubbatanii biyyonni arjomtoota kannen biroon Itiyoophiyaatti akka birmatan Geel Smiiz gaafatanii jiru.


text:
Akka ibsa Waldaa Kaatolikii Itoophiyaatti, Walitti-qabaa Komishinii Araraa Biyyaalessaa Itoophiyaa Kaardinaal Abuuna Birhaane-Yesuus afeerraa Waldaan Kaatolikii Eertiraa kabaja waggaa shantamaffaa isaaniirratti akka argamaniif dhiyeesseen gara Asmaraatti imalan.
Haata’u malee, jilli kun akkuma buufata xiyyaaraa Asmaraa gahaniin gara magaalaa Asmaraatti seenuudhaaf ulaagaalee barbaachisan hunda erga guutanii booda viizaan ji’a tokkoof turu kennameefillee haala hin beekamneen dhorkamuu ibsi Waldichaa kun ni mul’isa.
Aanga’oota Immigireeshinii Ertiraatiin “ajaja olii dhufedha” jedhamuun Eertiraa seenuu akka hin dandeenye itti himame.
Sababii kanaanis, Sanbata waaree booda saatii 11:15 irratti buufata xiyyaaraa Asmaraa gahanii saatii 16’f erga buufata kana keessa turanii booda Dilbata gara finfinneetti deebi’uuf akka dirqaman agarsiisa ibsichi.
Dabalataan ibsi Waldaa Kaatolikii kun akka jedhutti nagaan waggoota dheeraatiifi hawwaa turreefi itti dhama’aa ture hariiroon Itoophiyaafi Ertiraa gidduu jiru jijjiiramee, saboonni biyyoota lamaanii bilisaan yeroo wal keessa deemuu danda’anitti kun uumamuun Waldaa Kaatolikii Itoophiyaafi Ertiraa hedduu kan gaddisiisedha.
Waldaan Kaatolikii Itoophiyaas wanti ta’e kun qaama mootummaa dhimmi isaa ilaallatuun qulqullaa’ee akka ifa ta’u carraaqqii gama ishee taasisaa jirti jedha ibsi kun.
Kana malees ibsi kun buufanni TV garee mormitoota mootummaa Eertiraa Asennaa jedhamu Kaardinaal Abuuna Birhaane-Yesuus Guraandahala 16, 2012 kabaja waggaa Waldaa Kaatolikii Kidaana Mihiratii Qabannaa irratti “araarri Itoophiyaafi Ertiraa gidduutti uumameera jedhame soba ta’uu mirkaneeffannee deebineerra” jechuun dubbatan oduun jedhu sobadha jedheera.
Waldaan Kaatolikii Itoophiyaa nagaan biyyoota lamaan gidduu akka itti fufu cimtee akka hojjettus ibsi kun ni agarsiisa.


text:
Gooftaan Kee Eenyu?-Kutaa 3ffaa
Dhugumatti Rabbii ofii beekanii itti amanuu fi itti buluun burqaa gammachuu eessattu hin argamneedha. Aarifoonni (warroonni Rabbiin sirritti beekan) gariin akkana jedhu, “Jiraattonni addunyaa tanaa wanta garmalee mi’aayaa (gaarii) ta’ee osoo hin dhandhamin addunyaa tana gadi dhiisanii deeman.” Wanti garmalee gaariin (mi’aawan) suni maali? jedhamanii yommuu gaafataman, isaaniis akkana jechuun deebisan, “Rabbiin beekuu fi jaallachuudha.” Dhuguma jedhan, namni akkuma Rabbiin beeku fi jaallatuun tasgabbiin qalbii isaa keessa diriira. Yommuu namoonni dhiphinnaa fi sodaan gubatan inni immoo jireenya gammachuu jiraata. Kanaafu, jireenya tana keessatti tasgabbii fi milkaa’inna barbaanne argachuuf Gooftaa keenya beeku fi jaallachuuf carraaqu qabnaa miti ree? Kutaa darbee irraa itti fufuun har’as burqaa gammachuu kan ta’e Rabbitti amanuu ni ilaalla. Akkuma yeroo darbe jenne Rabbitti amanuun wantoota afur of keessatti qabata. Isaan keessaa tokkoffaa fi lammaffaa ilaalle jirra. Har’a immoo sadaffaa ni ilaalla.
3.Tokkichummaa fi haqaan kan gabbaramu Rabbiin qofa akka ta’e amanuu (Al-Iimaanu bi-uluuhiyyatihi)
Kana jechuun gabbaramaan haqaa Rabbii olta’aa akka ta’e, Isa malee gabbaramaan biraa akka hin jirre, Isaan ala wantoonni gabbaraman (waaqefataman) hundi soba akka ta’an jala muranii amanuu fi guutumaan guututti mirkaneessudha. Jecha biraatin gabbarrii (ibaadaa) hunda keessatti Rabbii Tokkicha, shariika hin qabnee tokkichoomsuu fi Isa qofa gabbaruudha. Fakkeenyaf, salaata, qalma, gargaarsa fi birmannaaf kadhachuu, sooma, hajjii, sadaqaa, sodaa, kajeellaa fi gosoota ibaada biroo keessatti Rabbiin tokkichoomsudha. Kana jechuun hojiwwan kanniin Isa qofaaf jedhanii hojjachuudha.
Tawhiida gosa kanaatin tawhiidul uluuhiyyah jennaan. Jechi “Uluuhiyyah” jedhu jecha, “Ilaah” jedhu irraa kan dhufeedha. “Ilaah” jechuun jaalalaa fi kabajaa guddaan kan gabbaramuu jechuudha. Jechi ilaah jedhu gabbaramaa dhugaan gabbaramuu fi gabbaramaa dhugaan hin gabbaramne ni hammata. Gabbaramaan dhugaan gabbaramu Uumaa, wantoota hundaa irratti Danda’aa, kan nyaachisuu fi obaasu, kan qindeessu, wantoota hundaa kan too’atu fi bulchuu ta’uu qaba. Kan akkana hin ta’in osoo gabbaramellee gabbaramaa dhugaa ta’uu hin danda’u. Kanaafu, wantoota hundaa kan uumu, too’atu, nyaachisu fi obaasu, waa hundarratti danda’aan Rabbiin malee waan hin jirreef gabbaramaan dhugaan Rabbiin qofa jechuudha. Wantoonni Isaan alatti gabbaraman hundi gabbaramaa sobaati jechuudha. Rabbiin akkana jedha:
“Suni sababni isaa, Rabbiin Isumatu Haqa, wanti isaan Isaa gaditti gabbaran hundi immoo soba (baaxila) kan ta’eedha; dhugumatti Rabbiin Olta’aa Guddaadha.” Suuratu Al-Hajj 22:62
Kana jechuun gabbaramaan haqaa gabbarriin ta’uufi qabu Rabbiin malee hin jiru. Sababni isaas, Inni Abbaa motummaa guddaati, wanti Inni fedhe ni ta’a, wanti Inni hin fedhin immoo hin ta’u. Wanti hundi haajaa ofii Isarraa barbaadu, Isa fuunduratti gadi xiqqaattota. Wanti namoonni Rabbii gaditti gabbaran (waaqefatan) hundi soba (baaxila). Sababni isaas, wantoonni kunniin nama fayyadu fi miidhu hin danda’an.”
“dhugumatti Rabbiin Olta’aa Guddaadha” –Zaata Isaatin Rabbiin uumamtoota hundaa oli[1], wanti hundi injifannoo fi mootummaa Isaa jala jira, Isa malee haqaan gabbaramaan hin jiru, Gooftaan Isa malee hin jiru. Sababni isaas, Inni Guddaadha, wanti Isa caalaa guddaa ta’e hin jiru; Inni olta’aadha, Isaa ol wanti olta’e hin jiru. Wanta zaalimoonni (miidhaa raawwattoonni) jedhan irraa Rabbiin Olta’e, Qulqullaa’e (Tafsiir ibn Kasiir 5/449)
Ammas Rabbul Aalamiin ni jedha:
“Gabbaramaan keessan Gabbaramaa Tokkicha. Isa malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. [Inni] akkaan mararfataa, rahmataa godhaadha.” Suuratu Al-Baqarah 2:163
Kanaafi, Ergamtoonni Rabbii hundi ummata isaanitiin, “Rabbiin qofa gabbaraa, Isa malee gabbaramaan biraa isiniif hin jiru.” jechaani turan. Garuu warroonni Rabbitti waa qindeessan (mushrikoonni) kana diduun Rabbiin ala gabbaramaa biraa godhachuun Isa waliin gabbaru. Gargaarsa fi birmannaa gabbaramtoota sobaa kana irraa barbaadu.
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) wanti mushrikoonni gabbaran kijiba ta’uu ragaalee sammuu lamaan saaxila.
1ffaa– wantoonni mushrikoonni akka gabbaramaatti godhatan kunniin amala gabbaramaa wanta jedhamu hin qaban. Wantoonni isaan gabbaran kunniin uumamtoota homaa uumu hin dandeenyedha, nama isaan gabbaruuf faaydas fiduu hin danda’an, miidhas irraa deebisu hin danda’an. Jiraachisuu fi ajjeesu irrattis humna hin qaban. Dachii fi samii keessatti waa too’achuu fi horachuu hin danda’an, kana keessattis qooda fuudhachuu hin danda’an. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“[Kaafiroonni] Isaa gaditti gooftolee homaa hin uumne kan isaanu uumaman, ofiif miidhaa deebisuu fi faayda fidu kan hin dandeenye, ajjeesuu, jiraachisuu fi du’a irra kaasuus kan hin dandeenye gabbaramoo godhatan.” suuratu al-Furqaan 25:3
Wanti nama ajaa’ibsiisu kaafiroonni kunniin Rabbii gaditti wanta homaa uumu hin dandeenye gooftaa godhachuun gabbaran (waaqefatan). Wanti isaan gabbaran (waaqefatan) kunniin wantoota uumamaniidha yookiin inumaa kan harka namaatin bocamaniidha. Mataa ofiitiin miidhaa namarraa deebisuu fi faaydaa namaaf fiduu hin danda’an. Inumaa, ofirraa miidhaa deebisu fi ofiif faaydaa fidu hin danda’an. Nama ajjeesus, jiraachisuus, kan du’es du’a irraa kaasu hin danda’an. Kanaafu, kaafiroonni wanta homaa hojjachuu hin dandeenye akkamitti gooftaa godhachuun gabbaran (waaqefatanii)? Mee haa gaafannu warroota Rabbiin alatti wanta biraa gabbaran (waaqefatan): “Wanti isin waaqefattan wanta hundaa uumuu danda’aa? Fkn nama, samii fi dachii uumuu danda’aa? Yommuu kadhattan miidha isin irraa deebisuu fi faaydaa isiniif fiduu danda’aa? Fakkeenyaf, wanti isin waaqefattan Nabiyyii, Malaaykaa, taabota ykn nama du’e yoo ta’e, akkamitti kadhaa keessan isiniif dhagayuu? Osoo dhagayanillee miidhaa isin irraa kaasu ykn faaydaa isiniif fiduu danda’u? Kanaafu, Rabbii waa hundaa uume, jiraachisuu fi ajjeesu dhiistanii wanta homaa uumuu hin dandeenye, miidhaa namarraa deebisuu fi faaydaa namaaf fidu hin dandeenye akkamitti waaqefattu (gabbartuu)?” Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Qur’aana keessatti ni jedha, hiikni isaa:
“Sila warra ofiifuu uumamtoota ta’anii waa tokko uumuu hin dandeenye Rabbitti qindeessuu? Isaan gargaarus ta’ee lubbuu ofii gargaaru hin danda’an.” Suuratu Al-A’araaf 7:191-192
Kana jechuun sila wanta homaa uumuu hin dandeenye Rabbiin waliin gabbartuu? Akkuma Rabbiin Qur’aana keessatti jedhe, hiikni isaa:
“Yaa namoota! Fakkeenyi dhiyeefamee jiraa dhageeffadhaa. Dhugumatti, isaan isin Rabbiin alatti kadhattan (gabbartan) osoo isaaf walitti qabamaniillee tiisisa tokko hin uuman. Yoo tiisisni waan tokko isaan harkaa bute, waan san [tiisisa] harkaa buusu hin danda’an. Barbaadaa fi barbaadamaniis dadhaboodha. Kabaja dhugaa Rabbiif maluu hin kabajne. Dhugumatti, Rabbin Jabaa Injifataadha” Suuratu Al-Hajj 22:73-74
Yaa namoota! Hundi keessanu fakkeenya isiniif dhiyeefamu kana mee dhageeffadhaa. Taabota ta’i, Nabiyyii ta’ii, Malaaykaa ta’i wanti Rabbiin alatti gabbartan (waaqefattan) osoo tiisisa uumuuf walitti qabamanii gonkumaa tiisisa uumuu hin danda’an. Inuma osoo tiisisni wanta baay’ee xiqqaa isaan harkaa bute, wanta kana tiisisa harkaa buusu hin danda’an. Kanaafu, tiisisa uumuu kan hin dandeenye, inuma tiisisa harkaas waa buusu kan hin dandeenye akkamitti akka isaan nyaachisu fi gargaaruf kadhatanii (gabbaranii)?
Wantoonni isin gabbartan (waaqefattan) kunniin isin gargaaru hin danda’an, mataa ofillee gargaaru hin danda’an. Kanaafu, wanta mataa ofiitu gargaaru hin dandeenye akkamitti gargaarsa irraa barbaaddu?
Dhugumatti namoonni Rabbii gaditti wanta biraa gabbaran “Kabaja dhugaa Rabbiif maluu hin kabajne” Sababni isaas, wanta karaa hundan hiyyeessaa fi dadhabaa ta’ee, Rabbii karaa hundaan Dureessaa fi Jabaa ta’een wal qixxeessan. Wanta ofiifis ta’ee nama biraa faayyaduu fi miidhu hin dandeenye, ajjeesu, jiraachisuu fi du’aan booda kaasu hin dandeenye, Rabbii fayyaduu fi miidhu irratti danda’aa ta’e, Kennaa fi Dhoowwataa ta’ee, Mootii moottotaa ta’ee, mootummaa Isaa keessatti akka fedhetti jijjiruu fi hojjachuu Kan danda’uun wal qixxeessan. “Dhugumatti, Rabbin Jabaa Injifataadha” kana jechuun humnaa fi jabeenyaa guutuu kan qabuudha, injifannoo guutuu kan qabuudha. Humni, Jabeenyi fi injifannoon Isaa guutuu ta’uu irraa kan ka’e sammuun uumamtoota hundaa Harkaa Isaa jirti. Kan socho’u hin socho’u, kan bakka tokko qubatu hin qubatu fedhii Isaatin yoo ta’ee malee. Wanti Rabbiin fedhe ni ta’a, wanti Inni hin fedhin immoo hin ta’u. Ammas, Humni fi Jabeenyi Isaa guutuu ta’uu irraa kan ka’e, samii fi dachiin akka hin banne ni qaba (samiin dachii irratti kufuu irraa ni eega). Humni fi Jabeenyi Isaa guutuu ta’uu irraa kan ka’e, jalqaba irraa kaasee hanga dhumaatti uumamtoota du’an hundaa iyyansa takkaan ni kaasa.”[2]
Ragaan lammaffaan wantoonni mushrikoonni gabbaran kijiba ta’uu itti mirkaneessan-mushrikonni kunniin Rabbiin qofti Gooftaa, Uumaa, Mootii wanta hundaa akka ta’e ni mirkaneessu. Kuni immoo akkuma isaan Gooftummaan Isa tokkichoomsan, ibaadaa (gabbarrii) keessattis Isa tokkichoomsu akka qaban isaanitti agarsiisa. Rabbiin olta’aan Qur’aana keessatti ni jedha, hiikni isaa:
“Yaa namoota! Akka [Rabbiin] sodaattaniif jecha Gooftaa keessan kan isinii fi warra isiniin duraa uume qofa gabbaraa. Kan dachii afaa, samii immoo ijaarsa gubbaa (xaaraa) isiniif taasisee fi samii irraa bishaan buusee ergasii isaan (bishaan kanaan) soorata akka isiniif ta’u samaraata (fuduraaf kuduraa, midhaan) baasedha. Kanaafu, osoo beektanuu Rabbiif sharikoota hin godhinaa” Suuratu Al-Baqara 2:21-22
“Jedhi, “Eenyutuu samii fi dachii irraa isin sooraa? Yookiin dhageetti fi argituu eenyutuu dhuunfataa? Ammas, eenyutu jiraataa du’aa irraa baasaa, du’aas jiraataa irraa baasaa? Eenyutu dhimma hundaa qindeessaa? ‘Rabbiidha.” ni jedhu. Kanaafu jedhiin, “Sila Rabbiin hin sodaattanii ree?” Sun Allaah, Gooftaa keessan Kan haqaati. Dhugaa booda jallinna malee maaltu jiraa? Kanaafu, akkamumatti irraa garagalfamtu?” Suuratu Yuunus 10:31-32
Kanaafu, Uumaan wantoota hundaa, bishaan samii irraa buusun oomisha midhaanii adda addaa lafaa Kan baasu, jiraataa irraa du’aa Kan baasu, (fakkeenyaf, lukkuu irraa killee lubbuu hin qabne baasa), du’aa irraa jiraa kan baasu (fkn, killee irraa caacuti baasa), dhimma hundaa Kan qindeessu Rabbiin qofa akka ta’e namni beeku, Rabbiin qofa gabbaruu qabaa jechuudha. Sababni isaas, wantoonni Rabbii gaditti gabbaraman hundi wantoota armaan olii hojjachuu hin danda’an.
Guduunfaa
✒Ilaah jechuun jaalalaa fi sodaan kan gabbaramuudha. Gabbaruu jechuun sodaa fi kajeellan, jaalalaa fi kabaja guddaan, gabbaramaaf gadi jechuu fi gadi of xiqqeessudha.
✒Gabbaramaan gabbaramaa dhugaa (haqaa) ta’uuf amaloota guutuu qabachuu fi amaloota hanquu irraa qulqulluu ta’uu qaba. Wantoota hundaa kan uumu, nyaachisu fi obaasu, too’atu, qindeessu Rabbiin malee Gooftaan biraa hin jiru. Kanaafu, Rabbiin Ilaah (Gabbaramaa) haqaati jechuudha.
✒Wantoonni Rabbii gaditti gabbaraman hundi gabbaramaa sobaati. Sababni isaas, wantoota hundaa uumu, nyaachisu, obaasu, too’atu fi wantoota Kaaliqni qofti hojjatu biroo hojjachuu hin danda’an.
✒Wanti Rabbii gaditti gabbaramu tiisisa xiqqoo tana uumuu kan hin dandeenye akkamitti gooftaa gabbaramuu (waaqefatamu) ta’uu danda’aa?
✒Wanta hundaa kan uume, nyaachisu fi obaasu, kan jiraachisu fi ajjeesu Rabbiin qofa akka ta’e namni beeku, Isa qofa gabbaruu qabaa jechuudha. Sababni isaas, Rabbiin ala wanta biraa yoo gabbare (waaqefate), faayda homaatu wanta gabbaru san irraa hin argatu. Wanti inni gabbaru suni miidhaa namarraa deebisu fi faayda namaaf fidu waan hin dandeenyef.
Wa aakhiru daw’aanaa anilhamdulillahi Rabbil aalamiin
Kitaabbilee wabii:
Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 243 Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
Arabic: Sharih Usuuli salaasa Fuula 85-87 Ibn Useymiin
English: Explanation of the Three Fundamental Principles of Islaam Page 68-71
[1] Taysiral Kariimul Rahmaani fii tafsiiri Kalaamil Mannaani–Abdurahmaan Naasir Sa’dii, fuula 635
[2] Madda olii-fuula 638


text:
Geessitoota Gulaaluu
Yommuu geessituu galmee Barreessaa keessaa AjajaCtrl-cuqaasi gootu, iyyaafataan saphaphuu kee teessoo saphaphuu gaafatameen banama. Yoo hantuutee hin fayyadamtu tahe, qaree keessa geessituu qubachiisiiti baafata halqaraa Shift+F10 tiin bani, achii Geessituu Bani fili.
Barruu Geessituu akka armaan gadiitti jijjiiri
-
Galmeewwan Barreessaa keessaa, garakeessa geessituu bakka halle cuqaastee barruu mul'atu gulaaluu ni dandeessa.
Qaree bakkawayii qubachiisuun geessituu yoo dhiifte, barruun mul'atu qofti ni jijjiirama.
Arfii eddoo sududaan arfii isa dhumaa hordofuun galchuun geessituu yoo dhiifte, OfiinSirreessaan yoo dandeessifame URL galtee akka barruu mul'ataa waliin wal fakkaatutti jijjiira.
-
Gosoota galmee hundaa keessaa, geessituu gulaaluuf qaaqicha Geessituu banuu ni dandeessa. Jalqaba qaree garakeessa geessituutti yookiin sududaan fuuldura geessituutti qindeessii, achii kabala Walta'inaa irraa sajoo Geessituu cuqaasi.
URL Geessituu akka armaan gadiitti jijjiiri
-
Dirqala 1: Akka gubbaatti ibsame, Qaaqa Geessituu bani.
Amala geessitoota hundaa jijjiiri
-
Open the Styles window.
-
Sajoo Akkaataalee Arfii bani.
-
Akkaataa arfii "Geessituu Intarneetii" yookiin "Geessituu Intarneetii Imaalame" mirga cuqaasiitii, Fooyyessi fili.
-
Qaaqa keessaa, amaloowwan haaraa filiitii, TOLE cuqaasi.
Qabduu geessituu gulaali
Yoo geessituun qabduudha tahe, isa filachuuf handaaricha irraatti cuqaasi, yookiin osoo cuqaasaa jirtuu furtuu Dirqala Alt dhiibi. Karaa baafata halqaraa qaaqa Amaloota bani. Barruu moggaasaa "Goodayyaa" jalaa gulaaltee, teessoo dirree "URL" keessaa fooyyessuu ni dandeessa.


text:
Related
Related Posts
- ONN: Qophii Gaaddisa Dhugaa - Gurraandhala 4, 2018
QOPHII GAADDISA DHUGAA FEB 04 2018 :- Jaal Araarsoo AbbaaHumnaa:- Mana Murtii Abbaa Irree Wayyaaneedhaan…
- Qophii Gaaddisa Dhugaa-Amajjii 6, 2018 Gaaffiif Deebii Artistoota
Qophii Gaaddisa Dhugaa-Amajjii 6, 2018 Gaaffiif Deebii Artistoota Dargagoota Oromoo Fincila Xumura Gabrummaa Irratti Hirmaataa…
- ONN: Gaaddisa Dhugaa Fulbaana 15, 2018 Sirna Gaggeessaa WBO
ONN: Gaaddisa Dhugaa Fulbaana 15, 2018 Sirna Gaggeessaa Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO)


text:
Seerri saba Oromoof hin hojjanne,saba Amaaraaf ni hojjata!
Akkuma yaadatamu fi ragaan Video jirutti walga’ii dhaabota siyaasaa affeere,kan Bordiin Filannoo qopheessee midiyaaleef ibsa laachaa ture irratti gaaffiin Jaal.#BatteeUrgeessaa
kaase akkas ture…” Hogganoonni fi kaadhimamtoonni keenya hedduun mana hidhaa jiru.Kaadhimamtoonni keenya kun hamma manni murtii ragaa qabatamaa argatee irratti hirmurteessin fi shakkiidhaan qabaman kun filannoo irratti hirmaachuu hin danda’anii,seerri Boordii Filannoo akkamitti ilaala?” Kan jedhu ture!
#BurtukaanMidhagsaa
yeroo deebii laattu ” Kaadhimamtoonni siyaasaa kamuu hamma qaama seeraa jala jiranitti filannoof dhihaachuu hin danda’an” jechuun gaaffii Jaal.Battee bifa kanaan deebifte.
Gidduu kana immoo dhaabni #Baaldaraas
finfinnee mandheeffatee goolaa jiru hogganni isaa #IskindiirNaggaa
fi kaadhimamtoonni kaan akka filannootti hirmaachuu danda’an mana murtii olaanaatti raggaasifatanii jiru.
Darbees Boordiin Filannoo Ethiopia ibsa har’a baaseen kaadhimamtoonni #Baaldaraaas
mana hidhaa jiran akka Filannoo irratti hirmaachuu danda’an eyyameera!!!
Ilaalaa egaa seerri Oromoof hojjachuu dide,ifatti Amaaraaf hojjataa jira. Dhaabni Oromoo yeroo kanatti filannoo keessatti hirmaachaa jiran jiraachuu baatanis,dhiibbaan isaan irratti godhame filannoo keessaa akka bahaan kan taasise hoggantoota fi kaadhimamtoota jumlaan hidhuu fi filannoo irrattis akka hin hirmaanne gochuu ture.
Oromoon kan gochuu qabu Oromiyaa keessatti dhaabni Habashaa kamuu PP dabalatee maqaa filannoon akka hin sochoone goolii uumuudha.


text:
Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) n Paartiilee Siyaasaa Wajjiin Dhimma Filannoon Duraa, Yeroo Filannoi fi Filannoon Boodaa Irratti Marii Taasise.
Guyyaa Kaleessa Amajjii 29,2021 paartiilee siyaasaa wajjiin ABOn dhimma wal dhabdee yeroo Filannoon duraa yeroo Filannoo fi Filannoon boodaa irratti marii taasiseen,
“Waajjiraaleen ABO sadarkaa onaa baadiyaa irraa hanga Waajiira Guddicha Muummee Gullalleetti argamuutti akka banamuu fi Miseensonni dhaabichaa Hooganoota ol aanoo Shanee Gumii gumii sabaa (koree hojii raawwachiiftuu) dhaabichaa irraa qabee hanga miseensota dhaabaa guutummaa golee Oromiyaa keessatti hidhanii manneen hidhaa itti hiraarfamaa jiranii akka gadi dhiifamaniif, Boordiin Filannoo Biyyoolessaas dirqama isarraa eeggamu akka bahatu qabu, qophii filannoo duraa irratti Boordiin Filannoo Biyyoolessaa bilisa ta’e danqaalee fi dhiibbaalee ABO irratti aggaamamaa jiran hunda ija ogummaatiin fala itti kennaa deemuu qaba.
Biiyya kana keessatti Nagaha waaraa buufnee tasgabbii sabatiinsa qabu argamsiisuun Filannoon haqa qabeessi hunda hirmaachisu akka ta’amuuf qoonni nuti kennaa turree fi jirru bakka ol aanaa qaba; waan nurraa eeggamu cufa goonee qaama nu dhagahu dhabuu irraa yaada furmaata rakkoo COVID-19 waliin wal qabate bara darbeef ABOn ka’ee fudhachuu dhabuun biyyattiin kesssatti goolamiinsi siyaasaa ammaa dhalateen lubbuun lammiilee fi qabeenyaan biyyatti hin barbaada’u turee, ammaas gara fuula duraati fala maayiti jennee kan keenyeen akka dhaabaati Mootummaan Ceehumsaa Biyyaalessaa Oromiyaa akka hundaawuuf labsii taasifneera.
Gama keenyaan ijaarsaa biyyaaf waan nurraa eeggamu cufa osoo godhaa jirruu, ammas Filannoo ijibataa itti hirmaataa jirru kana irraas ala nu gochuuf aggaammiin hedduun nurratti ta’aa jiru Kun hatattamaan dhaabbachuu qaba!” Jechuun marii guyyaa kaleessaa irratti danqaa dhaabaa keenya mudate ABO irratti deema jiru ammaas boordiin filannoo dirqaama isaa walbaan haa bahuun ABO gadi jabeessee hubachiiseera!
Wanti Hayyootaaf Hooganoota keenyaaf hin Liqimfamne Oromoof hin ta’u, Miidhaa isaas Oromoon waggoottan 3n darban argee jira. (Maqaa Hayyoota PP ejjennoon mormanii dhumarratti tarraa’ee jira)
Hayyoonni fi Hooganoonni Oromoo armaan gadii, kanneen Seenaaf dhugaa Oromoo dukkana keessaa ifatti baasan (Hayyoota Seenaa), kanneen haqaa fi dhugaa Oromoo addunyaan gahan, kanneen Saba dammaqsuun qabsoo #Oromooprotest
tumsaa deegaraa kallattii kaayaa turan, kanneen saba ijaaraa turan, kanneen Miidiyaa Oromoo gad-dhaaban, kanneen Hidhannoon qabsoo sabaa Utubaa turan QAROOWWAN armaan gadii fi kanneen ani ammaaf hin tarreessin Marti;
Dhaabni Bilxiginnaa Dhaaba Oromoo fi Oromiyaa ceesisu, dhaaba Dantaa sabaaf dhaabbate, dhaaba Oromoo utubu, dhaaba tokkummaa Oromoo jabeessu, dhaaba Caba Oromoo dhidhiibu, dhaaba gaaffii Sabaa deebisu, Dhaaba Beekumsaaf murannoon Jaarame AKKA HIN TAANE jala sararanii ibsanii jiru. Dabalataanis, PPn dhaaba kitilayyoo ykn dallaala Alagaan Oromoo cabsuuf Saamuuf dhaabatte ta’uu fi PPn dhaaba Hayyoota fi Hooganoota Oromoo ofirraa dhiibdee Hiree Oromoof alagaan gorfamtu ta’uus ejjennoo jabaan Ibsanii jiru. Mudaawwan PP hayyoonni ibsan armaan olii Hundi PPdhaan Oromoon miidhamee argaa jirra. Hidhaa, ajjeechaa, dararaa, saamicha, maqa balleessii, uggura…..
Hayyoonni fi Hoogannoonni kunneen Mataa Sabaati. Wanti isaaniif hin liqimfamne Tasa Oromoof egeree Oromoof Oromiyaaf hin ta’u.
Mararaa Guddinaa
Daawud Ibsaa
Jawaar Mohaammad
Baqqalaa Garbaa
Marroo Dirribaa
Tsadaalee Lammaa
Awwol Aloo
Henok Gabbisaa
Eziqeel Gabbisaa
Tsagaayee Ararsaa
Itana Habtee
Kiyya Sanyii
Abbaa Gadaa Bayyanaa Sanbatoo
Abbaa Gadaa Goobanaa Holaa
Lammaa Magarsaa
Prof/Mohhammad Hasan
Prof/Asaffaa Jaalataa
Prof/ Makuraa Bulchaa
Prof/Mohammad Xaahiroo
Girmaa Guutamaa
Zak Dubee
Solomon Ungashe
Gammachuu Ayyaanaa
Lammii Beenyaa
Abdii Raggaasaa
Tashaalee Abarraa
Gumaa Saaqqataa
Haacaluu biiroo isaatti waamee “Amma nutu aangoo irra jira. Oromoon bilsoomeera. Fayidaa barbaadde siif eegina, callisii hojii kee hojjedhu. Lakki yoo jette garuu yeroo siif hin laannu (አንታገስህም)” jedhe
Kitaaba “የተጠለፈ ትግል” jedhu irraa
Koloneel Gammachuu mana hidhaa irraa biroo isaatti waamee “Mana hidhaa irraa gadi si baasna nu waliin hojjedhu” jedhe. Didnaan “itti yaadi” jedhee mana hidhaa irra akka isa hiike Kol. Gammachuun yeroo tokko dubbatee ture. Amma deebisee hidhee itti taphachaa jira.
Bara isaan Tplf waliin sirban, Obbo Baqqalaan Sirna Tplf mormuun mana hidhaa keessatti gidirfamaa ture. Amma jijjiraama qabsoo isaaniin dhufeen aangoo irra bahee Jaarsa kana hidhaatti darbee gidirsaa jira.
Kan Juwar fi Lamma gane haa hafu.
Kana caalaa Diinni jiraa ?
Hin Jiru!
Seenaa Abdiisaa
ODUU oowwituu Ammaatin Eritrean Tigraay keessaa Hinbahu jette
Related


text:
Uncategorized
Mootummaan Chaayinaa labsii Al-QUDSI magaalaa guddoo Falasxiin jedhu kan deeggaru tahuu ibse
Ministeerri Hajaa alaa Chaayinaa Lu Kang, Kora ariifachiisaa Gamataa biyyoota Muslimaa guyyaa kaleessa magaalaa Istaanbulitti geggeeffame booda haasawa godheen, Beejiing Biyyoonni muslimaa magaalaa Al-QUDSIf xiyyeeffannaa guddaa kan qaban tahuu ni hubbatti jedhe.
Mootummaan Chaayina waliigaltee idiladdunyaa irratti hundaayuun Falasxiin daangaa bara 1967 dura ture irratti magaalaan guddoon isii Alqudsi/Jerusaleem tahuu ni deeggarti jechuun beeksise.
Gamtaan Biyyoota muslimaa kora guyyaa kaleessa geggeeffame irratti Al-QUDSI magaalaa guddoo Falasxiin tahuu beekkamtii keennuun ni yaadatama.
Kang biyyoonni lamaan rakkoo isaan jidduu jiruus karaa nagayaan akka hiikan gaafate.


text:
Konkolaachisaan namoota akka cirachaatti gargalche
Naannoo Amaaraa godina gondar Kibbaa, Aanaa Fogaraa jedhamutti konkolaachisaan siinoo tiraak jedhamu tokko namoota waaqefannaa amantaatii gara qe’eesaanii deebii’aa jiran fe’uun akka cirracaatti goodaatti dhangalaasee tokko to’annaa jala olfamu Ejansiin midiyaa naannichaa gabaase. barame.
(bbc)—–Gochi kunis namoonni akka cirrachaatti goodaatti yoo gargalfaman ajaa’ibas, dinqiis jedhameera.
Ejansichis waajjira poolisii aanichaatti itti gaafatamaa eeruun akka barreesseetti, konkolaatichi namoota 30 -40 ta’an erga fee’een booda waan kanfaltii irratti waliin hingaliin namoota fee’ee ture akka cirrachaatti garagalchuun miidhaa qaqabsiiseera.
Miidhaa wayita konkolaaticha irraa garagalfaman qaqabeenis namni tokko wayita ammaa kanatti mana yaalaatti wallaanamaa jiraachu barameera.
Hordoffii taasifameen konkolaachisaan qabamee qorannoon gaggeefamaa jiras jedhameera.
Getaasaw Yamaata namoota kabaja ayyaanichaa irratti kanneen hirmaatan keessa tokko yoo ta’u, haalicha akkasiin BBC’tti himeera.
Akkuma yeroo biraa barameetti tarii waan bataskaana sanaaf waada galan guuttachuuf kanneen namoota kabaja ayyaanaatiif deemaniif geejjiba bilisaa yoo kennan baayee gaariidha. Yoo ta’u baate ammoo namoonni walta’uun konkolaataa gara ayyaanichaa isaan geessu kireefatu. Kunis yoo ta’u baate ammoo miilaa deemu jedheera.
”Gara bakka sanaa deemuuf konkolaataan idilee hinturre,” kan jedhu Geetaasawu tilmaamaan fageenyi miilaan sa’aatii shan kan fidhatu kanas ayyaanicha irratti kan hirmaate yoo deemu konkolaata bilisaa Warrataa irraa argachuun akka ta’e dubbata.
Gara manaa deebii’uuf ammoo namoota biraa waliin ta’uun konkolaataa Sinoo tiraak yaabbattu. Imaltoota keessattis dubartootiifi daa’imman ni argamu turan.
Namoonni baayyeenis waan waadaa bataskaanichaaf (silatii)isaa baasuuf nu fehde jechuu gammachuu yaabbatan illeen osuma baayyee hinfagaatiin dirree tokko irra dhaabbachuun imaltoonni hundi tokkoon tokko isaanii qarshii 30 akka kafalan gaafate.
Imaltoonnis bilisaan yaabbannee hinkanfallu jechuun morman. Konkolaachisaan haala deebii jaraatiin aarees yoo diddan isiinan garagalcha jechuun sodaachisuu eegale.
Imaltoonnis nu hingaragalchiin jechuun muraasni irraa utaalu eegalan. Konkolaachisaan egaa yeroo kana warra hafan hunda akka cirrachaa ykn biyyootti namoota dirree irratti kan garagalche.
Innis haala kana waajjira poolisii aanichaatiif gabaasuu kan hime yoo ta’u, waajjirichis kunoo konkolaachisaa to’annoo jala olchuun iyyata namoota kanaatiif deebii kennu ibseera. Kun ajaa’iba miti?


text:
OMN:Oduu Wax.27,2016 Godina Hararghee lixaa aanaa Hawwii Guddina keessatti poolisoonni Liyyuu Hayil, namoota nagaa dhalataan Oromoo ta’an sadii haala sukkanneessaan ajjeessuun isaanii himame.
Godina Baalee aanaa Gindhiir irraa namoonni sadii sangoota hedduu qabeenya guddaatti lakka’aman, abbootii qabeenyaan bitamaanii gara godina Harargeetti osoo qarshiin oofaaf jiranii, garee humnoota somaalee ‘Liyyuu haayil’ jedhamaniin haala sukkanneessaan ajjeefamuun isaanii himame.
Jiraataan godina Harargee lixaa aanaa Hawwii Guddinnaa tokko akka jedhanitti, dhalattoonni Oromoo kun haala sukkaneessaa ta’een ajjeefamuu qofa osoo hin taane qabeenyi isaaniitis saamamuu ragaa bahanKan hedduu nama gaddisiisuu jedhu namni kun, ilmaan Oromoo kunneen guyyaa kamisaakan ajjeeffaman yommuu tahu, reeffii isaanii guyyaa tokkoon booda argamuun gaddaa guddaa tahu dubbatu.
Ilmaan Oromoo sadeen kanneen keessaainni tokko, ergaa rasaasaan rukkutamee wal’aansaaf gara buufata fayyaa geeffamuus carraqqiin ogeessootaa lubbuu nama kanaa baraaruu hin dandeeyees jedhaniruDhimma kana furuudhaaf, bulchiinsi gama Oromiyaaniis tahee bulchiinsi naannoo Somaaleen taasifame yeroodhaaf, namoota sossobuudhaaf kan fakkeessan malee, kan dhugaan rakkicha furuu irratti fuullefatee miti kan jedhanis jiraataa aanaa Hawwii GuddinaatiJiraattota godina harargee fi saboota Somaalee jiddutti wayta gara garaatti wal dhibdee uumamaa jiruun, lubbuun namoota heddu darbee jira.
Qabeenyaan jiraattotaas jalaa samaameera samaamas jira. Rakkoon akkasiis poolisoota liyyuu Hayiliin, kan isaan muudataa kan jiru yoo ta’u, jiraattoonnis qaama itti iyyatan dhabanii rakkoodhaaf saaxilamanii jiru.Loltoonni Liyyuu Hayil kun mootummaa Itiyoophiyaatiin leenjifamanii, meeshaa waraanaa gurguddaa hidhachuun namoota nagaa irratti tarkaanfii ajjeechaa raawwataa jiran ammas halaanjabaatee jiraachuuniis himame jira.Itichaa Guddataatiin.


text:
Miseensota fi Deegagrtoota ABO Hidhaman
#Updated: Miseensota fi Deegagrtoota ABO Hidhaman
====
BECAUSE THEY ARE OROMO,
=================
- Jabeessaa Gabbisaa MSGABO
- Amaan Filee BBWABO NAQAMTEE
- Bulii Ejjeetaa BBKSABO
- Galgaloo Waariyoo
- Dambii Tashoomaa
- Iddoosaa Taaddasaa
- Obbo Balaay Yaadataa Gimbii
- Koloneel Gammachuu Ayyaanaa
- Faqqadaa Raggasaa
- Obbo Getaachoo Bayyanaa (abbooti qabeenyaaf jaarsoolii biyyaa)
- Obbo Qanaatee Ayyaanaa (abbooti qabeenyaaf jaarsoolii biyyaa)
- Obboo Getaachoo Tolasaa (Shaanqoo) abbaa qabeenyaa.
- Obbo Dastaa Lataa abbaa qabeenyaa
- Obbo Awaluu Nagaadraas abbaa qabeenyaa
- Obbo Nuuruu Baqqalaa abbaa qabeenyaa
- Obbo Margaa Fayisaa hojeetaa Mot.
- Anuumaa Darajjee Qeerroo
- Guutamaa Gaaromaa Qeerroo
- Dastaa Moosisaa Qeerroo
- Mootummaa Gabayyoo barataa
- Darajjee Guddataa barataa
- Ababa Raggaasaa barata
- Obbo Fiqiruu Nagaasaa,
- Aadde Aagee Tarfaa,
- Raguueel Hayiluu,
- Henook yohannis,
- Burqaa Biraanu,
- Isiyaaq Zalalem fi
- Solomon Shaanqoo
- J/ Abbilee Dheeree /Buttaa Odaa/ (Miseensa #WBO)
- Dajjaamach Bayyanaa (Shaambuu)
- Lookoo Guutamaa Manguddoo waggaa 65 (Wallaggaa Lixa Jaarsoo)
- Dawiit Qajeelaa Abbaa Gadaa Jaarsoo (Wallaggaa Lixa Jaarsoo)
- Dabala Fiqiruu (Wallaggaa Lixa Jaarsoo)
- Diinqaa Adamuu (Wallaggaa Lixa Jaarsoo)
- Fiqiruu Tadasaa barsisa (Wallaggaa Lixa Jaarsoo)
- Cuuccaa Mulgeeta (Wallaggaa Lixa Jaarsoo)
- Barsiisaa Akiliiluu Hordofaa (Dambi Doolloo)
- Barataa Burqaa Yaaloo (yuunversiitii Walqixxee)
- Naahiil Ababaa (Barsisaa Universty Amboo)
- Dargaggoo Dukkallee Holotaa, Ona Qarcaa ganda Lamii Hirphaatti waraana EPRDFn ajjeesame
- Turee Uddeessaa, Ona Qarcaa ganda Lamii Hirphaatti rasaasaan mataa keessa dhahamee amma Hospitaala Bulee Horaatti waldhaanamaa jira
- Mijuu Birbirsaa, Ona Qarcaa magaalaa Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Abarraa Duuloo, magaalaa Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Taarikuu Elemaa, magaalaa Qarcaa ganda 02tti ajjeesame
- Milkeessaa Galgaloo, magaalaa Qarcaa ganda 02tti ajjeesame
- Tasfaayee Wubee, konkolaachisaa Ambulaansii magaala Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Alamuu Waddeessaa, magaala Qarcaa ganda 01tti ajjeesame
- Roobalee Gammadee, ganda Lamii Qarcaatti ajjeesame
- Guyyee Boggaalee, magaalaa Garbaa ganda 01tti ajjeesame
- Lammii Hoxxeessaa, ganda Lamii Qarcaatti ajjeesame
- Bariisoo Quruuxaa, maanguddoo ganna 80 ganda Lamii Hirphaa iddoo addaa Kellaa Fayyaa jedhamutti ajjeesaman.
- Aadde Dukkee Shaggee maanguddoo ganna 70 Ona Qarcaa ganda Boorottuutti ajjeesaman.
- Girmaa Dastaa jedhama. Lixa Shaggar Kaachisiirraa humna waraanaa mootummaa Itoophiyaatiin qabamee hidhame.
- Baaccuu Margaa
- Obbo Lookoo Guutamaa maanguddoo 65 (Wallagga Lixaa aanaa Jaarsootti)
- Obbo Isaayyaas Mulugeeetaa Guutee hojjetaa humna Ibsaa Itoophiyaa damee Gimbii 15/01/2019 ) magaalaa Gimbii keessaa waraanni Itoophiyaan qabame.
- Boontuu Waaqooyyaa Amboo irraa
- Manguddoo Abbaabaa Maammoo Leeqaa irraa ‘
- Abdataa Abarraa-Boojjii Dirmajjii magaala Biilaa
- Damee Darajjee jedhama. Amajjii 3 bara 2019 Hoolotaa
- Haagee Hambisaa Mudde 31 bara 2018
- Laggasaa Abeetuu, Barsiiaa Rifty valley, Naqamtee
- Nagaasaa Abarraa kan magaalaa Burraayyuu keessaa Amajjii 4 bara 2018 hidhame
- Samuel Margaa
- Obbo Girmaa Shawaa ( Jaarsa Biyyaa ) Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Obbo Girmaa Turaa (Manguddoo) Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Barsiisaa Dajanee Fiqaaduu -Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Obbo Taganuu Hordofaa -Hojjetaa Mootummaa Shawaa Kaabaa Dagam, deeggaraa ABO
- Obbo Alamaayyoo Addunnaa -Q/bulaa, Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Obbo Warquu Raggaasaa -Bulchaa Gandaa, Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Barsiisaa Yirgaalam Pheexiroos , Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Muluu Xaafaa, Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Barsiisaa Lammaa Fayyisaa, Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Barattuu Hayimaanot Lammaa, Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Qeerroo Hayiluu Dabalee, Shawaa Kaabaa Aanaa Dagam, deeggaraa ABO
- Obbo Ashannaafii Hayilu – Hojjetaa Mootummaa, Shawaa Kaabaa Dagam, deeggaraa ABO
- Mimi Dawut, Wallaggaa
- Kaasayee Qananiisaa, Amboo.
- Olii Dhugumaa, Amboo, 19 January 2019
- Mangee Tafarii, Amboo, 19 January 2019
- Hajii Nuuruu Suleemaan Iluu Abbaa Booraa , Aanaa Yaayyoo 18/012019
- Obbo Kaffaaloo Gazaanyi Iluu Abbaa Booraa , Aanaa Yaayyoo 18/012019
- Fayyisaa Lammii
- Fayyeeraa Mokonnin
- Lataa Wiirtuu
- Mijuu Birbirsaa
- Milkeessaa Galgaloo


text:
OdeeyfannooUncategorizedUSA
Prezdant Traamp Waliigaltee Niwukilarii Iiraan diiguuf dhaadachuu isaa Ruusiyaa fi Biyyoonni Awuroopaa balaaleffatan.
Ruusiyaa fi biyyoonni Awuroopaa kanneen michuu ameerikaa ta’an, Pirazadant Traamp dhimma Niwukularii Iiraan ilaalchisee waliigaltee bara 2015 taasifame diiguuf dhaadachuun isaa fudhatama kan hinqabne jechuun balaaleffatan. Biyyoonni kunniin gama isaaniitiin raawwii waliigaltee isaniitiif Iiraan waliin kan hojjatan tahuu ibsan.
Tiraamp ibsa kenneen, waligaltee Nikwukilarii Iiraanii fi biyyoota jaha jiddutti mallattefamee ture, adeemsa raawwii isaatiif beekkamtii hin kennu jedhe. Inumaayyuu Koongrasiin Ameerikaa guyyoota 60 kessatti qoqqobbii Iiraan irratti kan hin deebisne yoo tahee fi biyyoota jahan waliin waliigalteen akka haarayaatti yoo kan hin godhamne yoo tahe, guutumaan guututti waliigalticha kan diigu tahuu dhaadate.
Dhaabbata mootummoota gamtoomanitti Ejensiin too’annoo Niwukilarii gama isaatiin, Iiraan akkaataa waliigaltee saniitiin adeemaa akka jirtu ragaa bahe. Ministerri Haajaa alaa Ruusiyaa ibsa baaseen akka jedhetti, adeemsi fi hasayni Tiraamp adeemsa dipolomasii addunyaa kan hin hubatin jechuun tuffate.
Dabalataanis hanga Iiraan akkataa waliigaltee saniitiin adeemtetti, Ameerikaan dhimma kana irratti kophaa isii dhiibbaa guddaa hin fiddu jedhe.
Prezadantiin Iiraan Hasan Ruhaanii ibsa Tiraamp hordofuun deebii kenneen, Iiraan waligaltee bara 2015 kan raawwattu tahuu ibsuun, halaa kamiinuu walii galtee haaraya kan hin seenne tahuu hime.
Biyyoonni jahan Iiraan waliin bara 2015 waliigaltee Niwukilarii mallateessan Ameerikaa, Ruusiyaa, Chaayinaa, Britaaniyaa, Faransaayii fi Jarman tahuun niyaadatama.