text:
(Editor’s note: Kun hiika Afaan Oromoo maxxansa ‘Ethiopia Insight’ kan afaan Itoophiyaatti yeroo duraatiif hiikameedha. Maxxansi kun gaafa Amajji 1, 2018 kan afaan Ingiliffaatiin kan maxxanfamedha.
Ergasii humni mootummaa duula ABO irratti gama lixa Oromiyaatiin bane cimsuun gaafa Amajji 12 irraa eegalee humna qilleensarraa fi lafootti fayyadamaa jira. Baankiiwwanii fi dhaabbilee maallaqaa 10 caalan kanneen godinaalee Wallagga Lixaa fi Qellem Wallagga keessatti argaman irrattis saamichi geggeeffamee jira.)
Erga Adda Bilisummaa Oromoo biyyatti waamanii, Tiim Lammaan sochii hawaasaas deggeraa karaa ittiin aangoo of harka turfatan irratti hojjechaa jiru.Muummichi Ministeeraa Doktor Abiy Ahmed fi Pirezidaantiin Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa biyyicha bubbeedhaan fudhatani, garuu hojmaneetu isaan eeggata: uummati Oromoo gaaffilee bara 2014 irraa kaasanii gaafachaa turaniif deebii barbaadu.
Oromoon ammayyuu raayyaa ittisa biyyaatiin ajjeefamaa jiru; Afaan Oromoo afaan hojii mootummaa federaalaa hin taane; Fayidaan Addaa Oromiyaan akka heera biyyattiitti Finfinnee irraa argachuu qabdu ammallee hojiirra hin oolle; dabalataan Oromoon lafa isaa irraa kaafamaa jira, keessumaa naannoo Finfinneetii.
Namooti baayyeen jijjiirama paartiin dhiyeenya maqaa jijjiirrate, Paartii Diimokiraasii Oromoo (ODP), abdachiise amananii turan, garuu sababa hooggansi jaarmiyaa isaanii cimsuu irratti xiyyeeffataniif abdiin kun ni dukkanaa’e, mormiinis deebi’ee ka’e.
Amma Tiim Lammaan dirree siyaasaa babali’suu, kan waliigaltee Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) Daawud Ibsaatiin hoogganamu of keessatti qabatu hojiitti hiikuu yookaan jaarmiyaa ODP fi aangoo isaanii karaa garaagaraattti fayyadamuudhaan eeguu fi ABO beekamtii uummataa qabu dadhabsiisuu keessaa filachuu qabu.
Yeroo ABOn uummataa wajjin bilisaan wal quunnamaa, maqaa isaa isa mootummaan EPRDF nuusa jaarraa tokkootii oliif bal’eessaa ture deeffachaa jiru kanatti, Tiim Lammaan akka jaarmiyaan isaanii gaaffii keessa jiru beeku. Hanga ammaatti ODPn gabatee shororkeessaa irraa haqamuu ABOtti akka waan hin gammadneetti socho’aa jiru.
Garuu ifaaf ifatti adda bilisummaa wajjin lola jalqaban, waadaa uummataaf seenan faallessa. Waadaa seenan hojiitti hiikuurra, yookaan jecha isaanii diiguurra, Tiim Lammaan dorgomaa isaanii dura dhaabachuuf karaa biraa fayyadamuuf kan murteeffatan fakkaata.
Ta’us, walitti fufiinsi lola hololaa baay’inaan waanta dhugaadhaan wal simate.
Haala Lixaa
Walakkeessa Sadaadaatti, Obbo Jawar Mohammed, Kongiresii Federaalaa irraa Obbo Baqqalaa Garbaa, ABO irraa Obbo Lammii Beenyaa godinoota lixa Oromiyaa sadii fi Asoosaa, magaalaa guddittii naannoo Beenishaangul Gumuz keessatti walga’ii geggeessanii turan. Hirmaattota baay’inni isaanii dhibbootaa hanga kumootaatti kan lakkaa’amu fi jaarsolii, abbootii amantaa fi dargaggoota kan of keessatti qabate ture.
Imalichi seensa Najjootti karaa gartokkeen cufaa ture kan sababa konkolaachisaan Baajaajii fi imalaan tokko raayyaa ittisa biyyaatiin gaafa Sadaasa 12 ajjeefamuu isaanii mormuuf cufame irraa kan hafe, imala nagaa ture. Waraanni mootummaa seensa Gimbii kara lixaa fi naannoo Yuubdoo karaa Dambi Dolloo geessu irratti konkolaataa isaanii irraa bu’anii gara Tusiitti utuu fiiganii argamaniiru.
Yeroo holola mootummaa hirmaattotaaf ibsanitti, “Karaan cufaa ta’uu fi sababa shiftaatiif gara lixa Oromiyaa deemuun akka hin danda’amne nutti himamee ture, garuu nuti soba ta’uusaa argine” jedhan Obbo Baqqalaan.
Obbo Jaawaarii fi Obbo Baqqalaan bakka hundatti namoota baay’eedhaan kan simataman yeroo ta’u, haala uummati keessa jiru irratti callisuu isaaniis itti himaniiru. Obbo Jaawaar rakkoo mootummaa ifa baasuu irratti akka hojjechaa hin turre amanee, garuu dhoksaatti akka qeeqaa ture dubbate. Ammaan booda akka haala hooggansaa akkuma yeroo mormii duraanii ifatti baasu dubbate – hanga ammaatti kun hin mul’anne, jaarmiyaalee lamaan araarsuu yaalaa jiraachuu isaa irraa kan hafe.
Walga’iiwwan hawaasaa geggeeffaman irratti dhimma rakkoo nageenyaa lixa Oromiyaa fi rakkoo naannoo daangaa Beenishaangul Gumuz uummata irraa dhaggeeffachuuf hawaasa bakka garagaraa yeroo mariisisaa turanitti harka caalaa mariiwwaan geggeeffamanii irratti bakka buutota ODP waliin kan dhaggeeffataa turan. Hirmaattoti marichaa hooggantoota ODP achitti argaman irratti miira aarii kan hin calaqqisiisne ta’us, hooggantoota dhaabichaa tokko tokko irraa aarii akka qaban ibsataniiru.
“Yeroo ammaa kanatti gareen holola sobaa ‘ATM’ gurmaa’ee jira. ATM’n qubee jalqaba maqaa Addisuu Aragga, Taayyee Danda’aa fi Milkeessaa Miidhagaa irratti hundaa’uun kan waamamuudha. ATM’n kun halkaniif guyyaa holola sobaa dhimma lixa Oromiyaa tamsaasuun Oromoon bakkaan akka wal qooduuf kan hojjetuudha” jedhe dargaggoon tokko marii Gimbiitti godhame irratti.
Maqa balleessii mootummaatti dabalataan, gabaasa imala lixa Oromiyaa Jaawaar gaafa Mudde 30 maxxanse irratti, komeen jiraattotaaf hooggantoota mootummaa WBOn poolisii fi milishaa hidhannoo hiikkachiisa; baajeta Aanaa humnaan fudhata; waraanaa fi poolisii riphee ajjeesa; konkolaataa dhuunfaaf mootummaa humnaan fayyadama; fi nama hidhuu, reebuu fi sodaachisuu kan jedhu ture.
Garuu caalmaatti kan jiraattota yaaddessaa jiru gocha humna nageenyaa federaalaa fi waraana ittisa biyyaati. Ummati naannoo daangaa jiraatan yeroo eegumsa isaanii barbaadanitti, sababa waraanni mootummaa uummata keessa buufatee uummata rakkisaa jiruuf beekuu barbaadu. Sababa waraanni mootummaa dargaggoota ajjeesanii fi jaarsolii reebaniif, ijoolleen hirriba keessaa weerarteee kaati.
“Duroo Wayyaanee warra akka Abbaay Tsehaayye komachaa turree, amma immoo ajjeechaa, reebichaa fi hidhaa raayyaan ittasa biyyaa nurraan ga’aa jiraniif eenyuun komannaa?” jedhan maanguddoo Yuubaa Odaa Kaarraa. (Guutummaan haasawaa isaanii xumura irratti ilaalaa)
Akka bu’uuraatti, jiraattoti dhimmoota afur irratti yaaddoo qabu: waraanni mootummaa gara isaaniitti guuramuu fi rakkoo naannoo daangaa B-G jiru furuu dhiisuu; sadarkaa naannootti muudamuu qaamolee nageenyaa tokko tokkoo ; holola qoodiinsaatti fayyadamuu hooggantoota Oromiyaa; fi hojiirra ooluu dhiisuu waliigaltee ABO wajjinii.
Kiyyoo kaa’uu
Baatii Fulbaanaa irraa kaasee mootummaan waraanni gara lixa Oromiyaatti guuramaa jira. Utuu naannoo daangaa B-Gtti irratti barbaadamanii WBO barbaacha naanna’uun isaanii irratti jiraattoti komachaa turan. Murtii gaafa Mudde 1 kan akka humni federaalaa naannoo daandaa B-G akka seenu jedhu akka waraanni duraan lixa Oromiyaatti bobbaafamaa turan WBO barbaacha kan deemaa turan ta’uu agarsiisa.
Lixa Oromiyaa qofa utuu hin taane, zooniiwwan akka Gujii Bahaa fi Gujii Lixaa kan WBOn keessa socho’aa jira jedhamee amanamuttis waldhabdee ABO fi mootummaa gidduutti ka’e irraan kan ka’e mootummaan waraana isaa dhuma torban Onkoloolessaa irraa kaasee bobbaasaa ture.
Jiraattoti tokko tokko kan jedhan, mootummaan yeroo WBO adamsu kanatti, naannoo WBOn socho’utti poolisootni hojii idilee isaanii rakkina tokko malee akka hojjetan. Obbo Jaawaariif garee isaatti kan himan, akka WBOn warra yakka hojjetan qabee poolisootatti kennaa jiraniidha. Yeroo mormiin guutummaa Oromiyaatti sababa naannoo daangaa B-Gtti poolisooti 11 ajjeefamaniif geggeeffame irratti poolisootni Oromiyaa akka hirmaatan ifaadha.
Rakkoon naannoo daangaa Oromiyaa fi B-G Fulbaana irraa eegaalee kan ture ta’us, mootummaan naannolee lamaanii miidhamtoota deggeruu irrattis ta’e rakkoo jiru furuuf si’aawoo hin turre. Akka jiraattoti jedhanitti, mootummaan rakkinichi miidiyaatti akka beeksifamuuf iyyuu fedhii kan hin qabne ta’uu isaati.
Humni hidhatee kan naannoo B-G irraa dhufe haala suukkanneessaadhaan namoota ajjeesuu, midhaanii fi mana gubuu isaanii dhageenya, garuu mootummaan “akka qurxummii duudee” taa’a. Qeeqi humna nageenyaa mootummaa irratti yeroo bifa haaraan ka’etti, Kabaji hooggantoota WBO isaan dura dhaabbatanii dabalaa dhufe.
Muudama yaaddessaa
WBO human nageenyaa Oromiyaatti dabaluun qaama waliigaltee mootummaa fi ABO kan uummataaf hin ibsamne ta’ee, ABOn jaarmiyaa siyaasaa karaa diimokiraasii qabsaa’u yeroo ta’u WBOn immoo uummata eeguu keessatti ga’ee isaa akka ba’uudha.
Garuu ODPn haala falmisiisaadhaan falmii jaarmiyaalee ABO fi ABO irraa adda ba’an gidduu jiru irratti gara tokko goruudhaan baabsan, kunis jaarmiyaa ABO Obbo Daawwudiin hooggannamu dadhabsiisuu yaaluuf jedhamee kan tilmaamamuudha. Mootummaan naannoo Jeneraal Kamaal Galchuu, durataa’aa Adda Tokkummaa Walabummaa Oromiyaa, hoogganaa nageenyaa gochuun, miseensa ABO duraanii Koloneel Abbabaa Garasuu, itti aanaa nageenyaa gochuu fi Jeneraal Haayiluu Gonfaa, durataa’aa ABO-T (ABO-Tokkoomee) komiishinera poolisii godhanii muudan.
ODPn dabalataan namoota ATM jedhaman: Addisuu Itti gaafatamaa Siyaasaa fi Ijaarsa Baadiyyaa ODP, Taayyee Danda’aa dubbi himaa ODP; fi Dr Milkeessaa Miidhagaa hoogganaa Biiroo lafaa Oromiyaa gochuu guddina kennaniif. Haata’u malee, hooggantoota isaaniin dhowwamaniiru yoo ta’e hin beekamu, ta’us yeroo ammaa kanatti Facebook irraa badanii jiru.
Daddarbannaa jechaa
ODPn erga Dr Abiyyiin muudamanii, ABO maqaa ballessaa ture. ABO Obbo Daawudiin hoogganamu “Shanee” jechuun; WBO’dhaan “Shiftaa jechuun maqaa balleessuu fi yakkoota garaagaraa – dhowiinsa boombii hiriira deggersaa Dr Abiyyiif gaafa Waxabajjii 23 dabalatee – akka qaamni “maqaa ABO”tiin socho’u raawwateetti dubbachaa turan.
Lixa Oromiyaatti,himati akkasii garri caalaan isaanii jiraattota yookaan hooggansa achi jiruun, akkasumas jaarsolii jaarsummaaf deemanii deebi’an kan imalli isaanii rakkoo tokko malee nagaadhaan xumuramuu dubbataniin himata sobaa ta’uun isaa mirkanaa’eera. Haata’u malee, Obbo Adimaasuu Daamxoo, Dubbi himaan mootummaa naannoo Oromiyaa, odeeffannoo sirrii hin taane kan jaarsoliin jaarsummaaf gara lixa Oromiyaa deeman gaafa Mudde 6 WBOn miidhaa irraan ga’e jedhanii OBNf gabaasa kennan. Dhowiinsa Boombii Dirree Masqaalaatti duraan ABO hammeessan iyyuu, , booda irratti qaamni ODP’n wal’aansoo siyaasaa waliin qabu qaama kana godhe hooggantoota Nageenya Biyyalessaa duraanii kan ABUT’iin hidhata qabutti jijjiirame.
Hololli akkasii yeroo ODPn afeerraa mootummaan godheef ABOn fudhachuu dide jechuun himataa ture kan ABOn ibsa yeroo Dr Abiyyiin muudamanii haasaa godhan irratti hundaa’uun baase irratti hundaa’uun baaseen soba ta’uu isaa ibse nama yaadachiisa.
Al-waliigaltee
Waliigalteen Hagayya 7 Eertiraatti mallatteeffame uummata Oromootiif dhimma guddaa kan uummati hiriiraan gammachuu isaa ibsate ture. Hooggantooti ABO akkamitti akka itti fufan irratti bakka bu’oota isaanii ergatan. Obbo Addisuun akka WBOn hiikkatu irratti waliigalle jedhan. Garuu Obbo Toleeraa Adabaa, dubbi himaa ABO, waliigalteen isaanii akkas akka hin taane dubbatan. Obbo Toleeraan akka Ethiopia Insight’tti gaafa Fulbaana 12 himanitti, hireen WBO hoogantootaan kan murtaa’u ta’uudha.
Haata’u malee, waliigalteen kan jiru ta’us, mootummaan WBO adamsuu itti fufee, gaafa Fulbaana 26 Obbo Addisuun gareen maqaa ABOtiin socho’u hooggantoota Kamashii ajjeesan jechuudhaan WBOn hidhannoo hiikkachuu qaba jedhan.
Itti aansuudhaan gaaffiif deebii mormisiisaa TVn Walta Onkoloolessa keessa Obbo Daawud waliin taasisetu dhufe. Hoogganaan ABO hiika gaaleen hidhannoo hiikkachuu jedhu qabu ibsanis, deebiin dubbi himaa mootummaa federaalaa Obbo Kaasahuun Gofee akka dubbatametti hin turre. Yoo isaan ofiin hin hiikkatan ta’e mootummaan humnaan hiikkachiisuuf dirqama jedhanii dubbatan. Jiraattoti karoora mootummaa kana mormuudhaan deebii yeroo kennanitti, ODPn hiriira kanaan “Hiriira Diigamsaa” jedhanii waaman.
Jaarsolii fi abbootiin amantaa uummataa fi WBO mariisisanii erga deebi’anii booda gaafa Sadaasa 14 irra deebiin waliigalteen mootummaa Oromiyaa fi ABO gidduutti mallatteeffamee ture. Garuu WBOn adamsamaa jiraachuun guyyaadhaa guyyaatti dhaga’amaa jira.
Waliigaltee sadaffaanis fuulduratti ta’uun isaa hin oolu, garuu falmiin siyaasaa akka hafu godha kan jedhu ifaa miti. “Yoo mootummaan nageenya nannichaatif dhuguma kutannoo qabaate, mari’achuuf qophidha.” Jedhan obbo Daawud gaafa Mudde 21. Obbo Alamuu Simee ODP irraa yeroo deebii kennanitti, “Kutannoon gama isaanii gaaffii keessa kan galu ta’us, balballi nagaa keenya ammayyuu banaadha” jedhan.
Wal komachuu
Ji’a darbe rakkoo ODP fi ABO gidduu jiru furuun akka gadi bu’e mallattooleen tokko tokko walitti deddeebisuun daddabalaa dhufuu irraa kan ka’e ni mul’atu.
Mudde 4: ODPn akka jedhetti warri ODP gadi buusuu barbaadan uummata Oromoo bakka kan hin buunee fi ergamtoota eenyuu akka ta’an beeku. ABOn guyyaa itti aanu barattoota Yuuniversitii Wallaggaa hiriira ba’an keessaa namni lama human nageenyaa mootummaatiin ajjeefamuu isaanii booda ibsa baaseen “Abidda irratti beenzina firfirsuun Itti gaafatamummaa dagachuudha” jedhe.
Mudde 13: ABOn akka waliigaltecha eegaa jiruu fi mootummaan immoo akka waliigaltecha cabsaa jiru dubbatee gaafa Mudde 15 immoo mootummaan raayyaa ittisa biyyaa baayyinaan gara bakka WBOn jirutti bobbaasa jiraachuu fi ajjeechaa waraana mootummaatiin Moyyaaleetti milishaa fi poolisii Oromiyaa 15, jiraattota 3 irratti raawwateef mootummaa himate.
Mudde 18: ABOn uummati caasaa EPRDFiin erga jibbee kan ture ta’uu fi caasaan mootummaa erga laamsha’ee turuu dubbata. Sababi caasaan kun laamsha’eef rakkoo keessoo isaa ta’uu amanuu dhiisee ODPn kan inni yaalu akka waan sababi isaa ABO ta’eetti jedhee falma.
Mudde 20: Koreen Giddugaleessa ODP tarkaanfii barbaachisaa ta’e fudhachuun olaantummaa seeraa kabachiifna jedhanii murteessan. Guyyaa itti aanutti ABOn tarkaanfii ofirraa ittisaa akka fudhatu hubachiise. Obbo Daawud gaafa Mudde 21 mootummaan caasaa nageenyaa irratti namoota uummati gaaffii iraa qabu muudan jechuu fi hooggansi ABO akka WBO leenjiirra jiran waliin wal hin quunnammne nu dhorkan kan judhu dubbatan.
Mudde 22: Dr Alamuu Simee, hoogganaa waajjira giddugaleessaa ODP, akka jedhanitti ABOn waliigaltee hojiirra oolche kan hin qabnee fi mormitooti duraanii muudamuun kan deggeramuu qabu malee kan qeeqamu akka hin taane dubbatan. Itti dabalaan, Gaafa Mudde 22 ODPn ibsa baaseen “obbo Daawud lixa Oromiyaatti humna hidhatee nama saamuuf ajjeesu, kan maqaa ABOtiin socho’u hammam beeku?” jedha.
Tarkaanfii
Gaafa Mudde 30, ABOn magaalaa Gimbiitti waajjirri inni haaraa banate waraana mootummaatiin caccabuu dubbate. Akkuma mootummaa duraanii mootummaan namoota ABO waliin walitti dhufeenya qaban hidhuus jalqabeera jedhan.
Fakkeenyaaf, barbaacha isaa Hagayya darbe kan dhaaban, humni nageenyaa qaama maqaa Abbaa Torbee jedhuun beekamu, kan akeekkachiisa erga kennee booda, hooggantootaa fi qaamolee nageenyaa warra uummata miidhaa turan gara 20 ajjeeseera jedhamee haasa’amu barbaacha bifa haaraan jalqaban. Akka mootummaan jedhutti, namooti Abbaa Torbeeti jedhamanii shakkaman qabamaniiru.
Garuu rogeessitootni naannoo Dambi dolloo akka jedhanitti kun itti qabata ittiin Qeerroo bebbeekamoo warra deggertoota ABO ta’an maqaa Abbaa Torbee kennuufiidhaan qabuufi jedhu. Kan dhugaa dubbachaa jiru eenyuun ta’us, qaama aangoo federaalaa akka isaan argatan ga’ee isaa ba’e hidhuun, mormii cimaa ODP irratti ka’uuuf itti gaafatamummaa fudhachaa jiraachuu isaanii agarsiisa.
Qeerroon qaama siyaasa Oromoo keessatti ga’ee guddaa qabu, kan hundumtuu irraa qircachuu barbaaduudha.
Qeerroo jechuun dargaggeessa hin fuune jechuu yeroo ta’u, gareen Qeerroo jedhu kan hundeeffame bara 2011 jarmiyaa ABOtiin dargaggooti bifa qindaa’een mootummaa EPRDF’iin akka mormaniif qindeessuun akka isaan Oromiyaa keessa taa’anii mormaniif ture. Booda irratti Qeerroon bara 2014 keessa baayyee beekamtii kan argate yeroo dargaggootni Oromoo marti mormiitti dabalamani maqaa qeerroo jedhamuun waamamanitti ture.
Garuu Qeerroon bifa gurmaa’een socho’an bal’inaan jiru. Dargaggooti jarmiyaa siyaasaatiin hidhata hin qabne kan bakka mormiin kun barbaachisaadha jedhanitti mormiitti dabalaman yookaan ajaja rogeeyyii deggeran irraa fudhatanii socho’anis ni jiru. ODPnis qeerroo hamma ta’e dargaggoota isaaniif amanamoo ta’an leenjisuun gureessuu yaalaniiru.
Kanaaf jechichi sababa gareen Oromoo Qeerroo maqaa dha’atuuf, yeroo baayyee waliindha’uuf kan gargaaraman ta’ee dargaggoon Oromoo siyaasa keessa seene kam iyyuu akka Qeerrootti of ilaala.
Filannoo 2020?
Walfalmii piroppogaandaa wal xaxaa kanaa fi waan ta’aa jiran bira darbinee yeroo ilaallu, filannoon biyyoolessaa bara 2020 as dhiyaateera.
ABOn naannoo Oromiyaa godinoota baayyee keessatti waajjira banachuu fi hawaasa bakka maratti mariisisuudhaan filannoodhaaf qophaa’aa jira. Garagarummaan Ilaalchi Siyaasaa fi Imaammati jaarmiyaalee siyaasaa Oromoo gidduu jiru dhiyeenyatti ifa ta’a jedhanii tilmaamuun ni danda’ama.
Garuu waanti nama dhibu, filannoo mana mare Gandaa fi Aanaa waggaa dhufu kana geggeeffamuuf xiyyeeffannoon kennamee socho’amaa hin jiru. Kun immoo ODPn akka aangoo mootummaa sadarkaa gandaa fi aanaa akka inni of harka tursu gochuun gurmaa’insichi ABO fi jarmiyaalee biroof ulfaataa taasisuu danda’a.
Obbo Jaawaar imala lixa Oromiyaa irratti gabaasa gaafa Mudde 30 gadhiisan irratti, mootummaa fi ABOn maqaa walii bal’eessuu dhiisu akka qaban gorse ture. ABOn waajjiroota banachuu, yeroo gabaabaa keessatti WBOn ilaalchaa fi gocha riphee lolaa keessaa ba’uu akka qabu dubbate. Wal amantaa uumuuf koreen waloo ( taskforce) mootummaa naannoo Oromiyaa, ABO, Raayyaa Ittisaa,fi hayyoota irraa haa ijaaramu. Qophiin kabajaa WBO itti galaan Obbo Lammaa fi Obbo Daawud irratti argaman haa qophaayu; isaanis ummata haamari’achiisan.
Humna nageenyaa Oromiyaa waliin walitti dabaluu eegaluuf, WBOn kaambii haa seenan, achitti leenjiin kennameefi erga tasgabbaayani booda haaramadama. Yeroo kun ta’utti, ODPn Qondaalota waraanaa kaasuu ykn bakka biraatti ramaduu fi hooggansa rakkoo uuman kaasuu qabu, akkasumas daangaa kabachiisuuf humna hidhannoo poolisii Oromiyaa cimsuu qabu jedha.
Gaaffiif deebii Jaawaar waliin godhame irratti sababa karoorri ifaan kan hin jirre ta’uu isaa fi kallattii quunnamtii hawaasaa sirriitti hoogganuu dhiisuu mootummaatiin adeemsi WBO hiikkachiisuu fi walitti dabaluu ‘badeera’ jedhe. “ODP fi ABOtti gadi buusan, irradeebii 1990’ootaa, kan uummati Oromoo yaadanno badaa itti qabu.” jedhe.
Amma mootummaan holola irra jiru qabbaneessuu fi ABOn karaa nagaan akka hirmaatuuf hiikkachiisuu qaba, ABO ala gochuun miidhaa kan fiduu fi bu’aa argamuu qabu kan dhabsiisu sababa ta’eef. “ABOn filannoo keessa akka hin seenne irraa dhiibuun filannoon ifaa fi bilisaa dhibuu kan agarsiisuu fi gara jeequmsaatti kan oofuudha” jedhe Mudde 31.
Kun immoo rakkoo guddaa jaarmiyaa biyya bulchaa jiru kan fudhatama gadi bu’aa qabu kanaaf uuma. Haala kana ODPn of bifa haaraadhaan of ijaaree qaama ABO ofitti simachuudhaan salphisu danda’a, adeemsi akkasii Oromoo baayyee biraa deggersa akka argatan taasisa, jedhe.
“Uummati kan barbaadu WBOn akka humna nageenyaa Oromiyaatti dabalamuudha. Waraana hin deggerani, riphee lolaan akka achi jiraatu hin barbaadani, jireenya isaanii isa sirrii jiraachuu barbaadu. Caasaan mootummaa kan laamsha’e yeroo mormii keessa ture. Diinagdeen naannoo lixaatti rakkoo keessa jira, namooti rakkoo keessa jiru. Sagalee tokkoon maaloo kana nuuf xumuraa jechaa jiru.” jedhe Jaawaar.
Filannoon biyyaalessaa darbuu hin qabu
Hanga ammaatti waliin hojjechuuf murteen jiraachuu mallattoon agarsiisu hin jiru. Obbo Daawud filannoon biyyolessaa yeroo isaatt geggeeffamuu qaba jedhanii dubbatan. Caasaan mootummaa laamsha’uu isaatiif ABO komate, ABOn garuu caasaa mootummaa kan laamshesse mormii Dr Abiyyii taayitaatti fideedha jedhan.
Jarmiyaaleen siyaasaa biyya alaatii deebi’an kan galmaa’an kan hin jirre ta’us, ABOn akka jaarmiyaa beekamtii qabuutti of ibsaa jiraachuu isaatiin akka inn galmaa’uuf dhiibbaa guddaan mootummaa irratti ni ta’a.
ABOn erga biyyatti deebi’anii gaafa Fulbaana 30 jaarmiyaa siyaasaa Tokkummaa Humnoota Bilisummaa Oromiyaa (THBO) wajiin tokkooman. KFO, jaarmiyaa mormitootaa kan Dr Marara Guddinaa fi Obbo Baqqalaa Garbaatiin hoogganamu, waliin hojjechuufis kan waliigalan yeroo ta’u gara fuulduraatti dhimma tokkoomuu irratti kan mari’atan ta’uu beeksisaniiru. Jaarmiyaan siyaasaa Obbo Galaasaa Dilbootiin hoogganamu,ABO-QC, gaafa Mudde 29 kan biyya seene yeroo ta’u, ammaaf eessatti akka goru hin beekamne.
ODPn hamma danda’ameefitti dhaabota ABO fi KFO irraa adda ba’an waliin walitti dhufeenya uumuuf yaalaa jira. ODPn jaarmiyaalee siyaasaa ADO, kan Obbo Leencoo Lataatiin Hoogganamu fi Kongiresii Biyyaalessa Oromoo, kan KFO irraa fottoqe waliin tokkoomee jira. ATWO, kan General Kamaal Galchuutiin hoogganamuu fi ABO-T kan Jeneraal Haayiluu Gonfaatiin hoogganamu waliin immoo hojjechaa jira.
Adeemsi kun immoo jaarmiyaalee siyaasaa ciccimoo lama uuma: tokko aangoo deggersa uummataa fi kan biraan aangoo mootummaa kan qaban.
Haata’u malee ODPn akka ABOn lixa Oromiyaa bakka tokko tokkotti mootummaa jedhee of waamutti dubbata—dhugaatti immoo qabsoon uummata naannichaa bakka bu’uu kan jiruu fi kan itti fufaa jiruudha.
Jaawaariif, adda bilisummaas ta’e ODPn tapha isaanii jijjiiruu akka qabaniidha. “ABOn akka lolli mootummaa wajjinii dhaabate fudhachuu qaba. Amma sochii mormuu irraa gara jaarmiyaa siyaasaa filannoo moo’atee biyya bulchuu danda’uutti of jijjiiruu qaba. Hidhannootti rarra’uudhaan immoo kana gochuu hin danda’ani. Hidhannoo lafa kaa’anii humna jaarmiyaa isaanii jabeeffatanii deggersa uummataa qaban hojiitti jijjiiruudhaan filannootti moo’icha argatanii itti gammaduu qabu,” jedhe.
Haasaa Yuubaa Odaa Kaarraa, Abbaa Gadaa Odaa Kaarraa duraanii waa’ee muuxannoo isaanii bara dargii irraa eegalee.
Ani hooggansa gadii ABO kan dame barnootaan ture. Bara 1983 Dambi Dollootti Kaampii Meexxii kan namooti tokko tokko Borxaa jedhanii waaman akka deemnuu fi akka ABOn hidhannoo hiikkatee humna nageenyaatti dabalamnuuf jedhanii nu geessan, isaan garuu humna nageenyaatti nu dabaluu dhiisanii, nu namoota 20,000 taanu, deggertoota dabalatee, Waraanni wayyaanee humnaan geessanii laga dhidheessaa fi bosonatti keessa nu ari’an. Namooti baayyeen hidhamanii baayyeen ajjeefamaniiru.
Waanti hundumtuu bara 1970 yeroo mootummaan dargii afaan keessan dagaagfachuu, aadaa keessan dagaagfachuu dandeessu jedhe. Namooti mirga argatan kanatti fayyadamne baayyeen keenya ni hidhamne. Lammata 1983, dhaaboleen dhufanii dhaabolee kana keessaa abbaa feetan duukaa hiriiraa jedhan. Namni hundi ABO duukaa hiriire, haata’u, sanaan du’a, hidhaa, miidhamatu nurra ga’e.
Sadaffaan yeroo filannoo bara 1997 ture. Yeroo sana namni hundi dhaaba Obbo Bulchaa Dammaqsaatiin hoogganamu kan WFDO jedhamu filate. Kun immoo akka Laaloo Assaabii qofatti hidhamuu namoota 5000 fi namooti 365 akka Dhidheessatti geeffaman taasise.
Arfaffaan, inni yeroo ammaa, Obbo Lammaa fi Dr Abiyyiin ABOn akka biyyatti galee akka dhaaba siyaasaa tokkootti seeraan dorgomuuf affeeruu isaaniitti baayyee gammadne. Hundi keenya Obbo Lammaa fi Dr Abiyyii baayyee jaallanne, suuraan isaanii mana baayyee keenyaa keessa jira.
Garuu har’uma yeroon dhufaa jiru kanatti, waraannni mootummaa karaa bira waa barbaachaa deemu asiif achi ilaalaa deemu. Maal barbaaduu?
Nuti duraan wayyaanee warra akka Abbaay Tsahayyee komachaa turre, ammammoo ajjeechaa, rebichaa fi hidhaa jiruuf eenyuun komannaa? Enyuun komannaa?
Waanti alaa nu yaaddessu hin jiru. Yaaddoon keenya ODP mataa isaati. Sammuu isaaniitti deebi’uu qabu.
Query or correction? Email us
Suuraa muummee: Obbo Baqqalaan yeroo dirree kubbaa miillaa Najjootti hawaasa mariisisan; Sadaasa 14; Ermias Tasfaye.
Published under Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International licence. Cite Ethiopia Insight and link to this page if republished.
Related Insight
Jan 1, Team Lemma’s choice: power or peace?
Nov. 30, Oromia police killed near Benishangul-Gumuz as violence continues
Nov. 16, Turmoil blocks aid as communal conflict rages in gold-seamed Benishangul-Gumuz
Nov. 10, Several killed by police in Nekemte after protest over attacks on Oromo
Oct. 30, Rallies held in Oromia over threat to disarm OLF
Oct. 4, Tens of thousands flee Benishangul after Oromia border dispute flares
Aug. 14, Oromo political victory masks volatile region as liberation front presses claim


c: text/html

text:
HIRIIRA BIRMANNAA
================
Hogganoota ABO guyyaa har’aa hidhamaniif kannee torbee darbe keessa hidhamanif durallee qabamanii mana hiraarsaa jiran maraaf sagalee haa taanu!
Guyyaa borii Bitootessa 1 bara 2020 irraa eegaluudhaan hiriira guutuu Oromiyaatti adeemsifamee, dhaaba keenya ABO tiksuuf haa xiyyeeffatu.
Hogganoota ABO tibbana Baalee fi Arsii irraa qabaman dabalatee, kanneen har’a magaalaa Finfinnee keessaa ukkaanfamaniif ilmaan Oromoo hidhamanii jiran maraaf uummati birmatee mana hiraarasaa irraa akka hiiku gaafanna.
Aggaammiin Jaal Hundee fi waayillaan isaa irratti godina Oromiyaa Kibba Bahaatti eegale ol guddatee Waajjira ABO muummicha irraa har’a hogganoota ABO oolaanaa hidhamanii jiran.
Jaal Abdii Raggaasaa hoggana olaanaa ABO
Jaal Dr. Shuggux Galataa gorsaa hoggana olaanaa ABO
Jaal Yaddii Abdushukur hoggana olaanaa ABO
Jaal Mikaa’eel Booran hoggana olaanaa ABO
Jaal Kennasaa Ayyaanaa Hoggana gidduu ykn miseensa gumii sabaa ABO fi waardiyaa isaaniif Konkolaachisaa isaanii waliin har’a namni 8 hidhamee jira.
Torban Darbe Oromiyaa kibba Bahaatti hogganoota ABO jaal Hundee Dararaa waliin namni 3 qabamee hidhame.
Oromoon callisuun hinqabu!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bar- tokko biyya keenya keessa qonnaan bulaa tokkotu ture. Qonnaan bulaan kun, horii (lowwan) dhibbaa ol qaba ture. Waan kana ta’eef akka aadaa naannoo’saatti garaacha uffateera.Kunis mallattoo qabeenya guddaa qabaachuusaa kan argisiisudha.
Qonnaan bulaan kun baruma baraan korma qalee nama waamee, sambata dhaabbata ture. Sababiin isaas Sambatni sooressa akka eeguuf, kan hin qabne’mmoo qabeenya kenna jedhee amana ture. Kana irraa kan ka’e jaarsoliin hooda kana yookiin dudhaa kana beekan akka isa eebbisaniif korma qalee waame.Kormi qalamu kunis Korma qonnaa hin jalqabne coomaa ture.Korma qalmaaf qophaa’e kana malee, gaafa Sambata dhaabbatu sanaaf buna qalaan,itittuun, aannan, booki(Daadhiin), farsoofi kan ayyaanichaaf barbaachisan hunduu qophaa`eera.
Haaluma kanaan namooti Korma Sambataaf qophaa`e qalan, teepha/wadaroo/ ittiin kormicha takaalanii qabanii kuffisaniifi billaa ittiin morma kutan,harkaan qabatanii, qaluuf qophaa’aniiru.”Cidha abbaatu bareechata” akkuma jedhamu, qonnaan bulaan kun, korma Sambataaf qopheesse kana namoota qaluuf waamamanitti gaanfa’saa hidhanii erga itti kennan booda, gara mirgaatti hanga kufutti dhaabbatanii eegaa turan. Warri qalan gaanfi Kormichaa akkuma hidhametti, teepha issaa dugda irra dabarsanii garaa jalaan wal-jala dabarsanii, luka lamaan gidduu baasanii, gara boodaatti yeeroo harkisan, kormichi kufe. Abbaa cidhaa kan ta’e qonnaan bulaan sun yeroo kana, haaduu (billaa) qaramaa morma isaa irra kaa`uun “ mijuudha” jedhee dhaadatee, kadhatee, “kun kan Sambataati” jechuudhaan morma kormichaa kute.
Dhiiga korma kanaa harkoo morma isaa jala ka`uun erga qeesee booda, quba’saa cuuphee morma isaa itti tuquudhaan “lubbuu na dheeressi !”jedhe.Adda isaas tuqee; “adda na jabeessi!” jedhee, sambata kadhate. Kana booddee gara manaatti ol galee, bidiruu muka urgeessaa irraa hojjatameefi baattuun issaa immoo muka waleensuu’rraa hojjetame irratti,dhiiga,buna qalaa, aannan,foon qaama kormicha qalame hunda irraa xiqqoo xiqqoo mummurame, haadha manaa isaa wajjin xebbee qophaa`e sana’rra kaa’an.Kana booda;”Yaa ayyaanaa sooradhu !” jedhanii dhibaafatan.
Kana booddee gara gorduubaatti deebi`anii, farsoofi daadhii okkoteetti , aannan qabeedhaan, buna qalaan waciitiitti, kan kana fakkaatan naqamanii, qophaa`uu isaanii mirkaneeffatan. Qonnaan bulaan kun haadha manaa isaafi ijoollee’saa haaluma ofii isaa dhiigaan mormaafi adda’saa tuqe, quba’saa dhiiga cuubee, tokkon tokkoo maatii’saa morma isaaniifi adda’saanii tuqee, “lubbuu dheeradhaa! addas jabaadhaa!” jedhee eebbisee, haadha manaa’saa waliin wal-cina taa`e.
Keessummoonni dhufanis isaan eebisuu jalqaban.Namooti korma qalanis foon qaama hundaa mummuranii, fanoo qophaa’erratti fannisan. Abbaa cidhaa kan ta’e qonnaan bulaan sunis erga sirna dhibaafannaa kana raawwatee booda haadha manaa isaa wajjin gara gor-duuba (goorroo duuba) iddoo isaanii qophaa’e taa’an.
Namooti korma qalanifi namooti waamicha dhufanis gorduuba iddoo isaanii qophaa’erra taa’aniiru.Farssoofi,daadhiin,okkoteedhaan,buna qalaan xuwweetti,aannan qabeetti, naqamee, sirnaan kaa’amaniiru.
Egaa haaluma kanaan sagantaa eebbaa jalqabuuf daadhiifi farsoon okkotee keessaa qadaadaan (foolleen) buddusamee, eebbaaf abbaa manaatti kennan. Keessumman hanga wal-ga’anii hanga eebbisanitti, foollee akkuma itti kennametti qabatanii turan.Haaluma kanaan keessummoota waamaman keessa kan hangafa ta’e jaarsi tokko eebbisuu jalqabe.Abbaan manaafi haati manaas akkas jechuun qadaada eebbaa tokko qabatanii, eebba jalqaban.
“Qabatannii ? Jiruufi jireenya qabadhaa! Adeemsaa milkii argadhaa !Waleenssuu kormaa ta’aa! Bofa yaabbii dhowwadhaa!Handoodee kormaa ta’aa!bonaafi ganna lalisaa! coqorsa ta’aa !Ciracha Abbayyaa ta’aa !Hammaarraan isin hin fixin!Bishaan Abbayyaa ta’aa ! …” jechuudhaan coqorsa qabatanii eebisanii, ” unadhaa!” jedhan. Dabalataan immoo “itti guutaa!” jedhan. Akka fedhii isaaniitti yeroo farsoon okkoteetti naqamu alaa manaan,sa’aa namaan,” horaa bulaa!”jedhanii eebisan. Kana booda keessuummoota warra eebbisan kunniin hundaaf farsoo dabalanii itti guutaniif.
Eebba’tti aansees, buna qalaan faladhaanaan hundumaaf kenname. Keessummootaaf foon dheedhii diimina, farsoofi daadhii dhiheessan.Kan foon dheedhii hin nyaannef immoo, coomaafi diimina’rraa mummuranii mana guddaa cinatti kan argamu mana citaa gombisaan/gootaraan/ midhaanii keessa jiru keessatte jeeji’anii, muka’rra kaa’anii, abidda boba’erra qabanii waaduu jalqaban. Abbaan cidhaafi keessummooti waamaman taa`anii nyaachaa, dhugaa, taphachaa osoo jiranii, coomi ibiddarratti coccobu qoraan irratti waadaa jiran sana baayi’ee bobeessee ibiddi guddatee ol ka’ee keenyan manaa qabatee mana citaa san gubuu jalqabe.
Keessummooti waamamaniifi maatiin abbaa cidhaa,ibiddicha baalaan, bishaaniifi biyyoodhaan dhaamsuuf baayi’ee dhama’an.Garuu hindandeenye. Ibiddichi mana citaa sanaafi midhaan achi keessaafi mana jala ture kuntaala 100 daaraa godhe. Gammachuun duraan ture battalumaan gara gaddaatti geeddarame.
Kormi kun qe’ee namicha qonnaan bulaa sambata dhaabbatu kanaatti dhalatee kan guddatedha. Halkan dallaa cabsee, horii dallaa keessaa nagaan ciisaanii jiran akka dallaa cabsanii yaa`an gochuudhaan, midhaan olla isaanii duguuganii mancaasuudhaan yeroo baayi’ee abbaa idaa isa godheera.Yeroo garaa garaatti afalaamaadhaan himatamees gatii guddaa kaffaalaa ture.
Kormi kun yeroo baayi’ee tiksee jalaas miliqee, daandii gabaa qabatee, bakka fincaan itti fincaa`ame foolii fuudhee, baduudhaan tiksee rakkisaa ture.Qonnaan bulaan sambata dhaabbate kun korma baayi’ee qabu keessaa korma amma qalame kana keessaa filee qaluun’saa sagantaa Sambata dhaabbatuuf qofa osoo hin taane, rakkoo kanaa olitti ibsaman waan isa’rran ga’eef sababii kanaan obbaafachuufis ture.Kormichis baayi’ee gabbataafi coomaa ture.Ibidda kan kaases foon coomaa kormichaa ibidda’rratti coccobuu isarraa kan ka’edha.Qonnaan bulaan sambata dhaabbate kun osoo ijisaa ilaaluu qabeenyi isaa haala kanaan barbada`e.
Keessummoonni nyaachaa dhugaa turan kunniin, baayi’ee gaddan.Mana gubates battaluma sana deebisanii ijaaruuf koree gargaarsaa dhaabanii, sochii hatattamaa jalqaban. Koree mana ijaaru kana keessa, akkuma carraa ogeeyyonni ijaarsaa waan jiraniif, hojicha saffisuu danda`eera.Miseensoti korichaas hojii walii qooduudhaan carraaqii godhaniin ijaarsi jalqabamee hanga laaqanaatti dhibbantaa 70 ol xumuurame.
Miseensoti koree ijaarasa manaa, dadhabne osoo hin jedhin hojjechuudhaan sa`atii 11;00 yeroo ta’u balbalaa fi gorroo, akkasumas mana keessa wal-qixxeessuufi maraguu malee hojii % 90 raawwachuu danda`an. “Jirbiin wal-qabattee Aarba hiiti”, “Mixiin walqabattee laga wal-ceesisti”.Jedhu abbootiin mitiiree? Namichi kun “Korma qaleen hirdhuu koo kan naa guutu sambata, bacaqeessa rooba gannaa kan na baasee, gara booqa birraatti fayyaafi nagaan na ceesiseef gammachuun qabu jaarsolii biyyaa durattan galateeffadha jennaan kormichi duraan yeroo lubbuun jiru saawwan dallaa keessaa goolee, dallaa cabsee, midhaan olloota koo mancaasee, walitti na buusee, nagaan qabu gara wal-dhabbiitti na oofee, idaa keessa nagalche. Ollaan duraan kabajafi ulfinaan walii wajjin bara dheeraa jiraadhee wajjin walitti na buuse. Ibidichi akkuma hambaa hinqabu jedhamu mana koo keessa xaafiifi qamadii kuntaala 100 gubatee barbada`e.”Jechuudhaan gadda guddaatu itti dhaga`ame.
Namichi qotee bulaan kun gaddasaa garaatti qabatee, gogaa korma kanaa gogsee, itillee godhatee irra ciisuuf yaade. Haaluma kanaan goggogsuuf, guyyaa aduu keessatti isee, galgala immoo mammaree haraatii (qooxii) irra kaa’ee, bulcha ture. Hata`u malee hoomaan hantuutaa halkan gogaa marame sana keessa seenuudhaan sagalee gudaa dhaggeessisuudhaan maatii boqonnaafi irriba dhowwan.
Qonnaan bulaan “Kormi kun yeroo lubbuun jiru rakkoo narraan ga’aa ture itti xinnaannaan ammallee qalamee gogaan’saa rakkoo narraan ga’uu jalqabe.Itillee godhadhee yoon irra ciisemmoo kana caalaa irriba na dhowwuudhaan rakko kana caalu narraan ga’uu danda’a.” jedhee, karoora gogicharratti baasee ture dhiisee gara gabaatti geessee gurguruuf murteesse.
Haaluma kanaan gogicha akkuma mammarametti haraatii irraa gadi buusee, gara gabaatti fudhatee qajeele.Namichi akkuma gabaa ga’een, dhaabbii daakuu cina gogicha lafa kaa’ee kan bitu utuu eeguu, hantuutonni gogaa waliin dhufan keessaa yaa’uudhaan gara dubartoota taa’anii daakuu safaraniitti dacha’an.Battala kana dubartoonni taa’anii daakuu gurguran na’anii daldala isaanii irraa ka’anii iyyuudhaan naannoo sana’rraa baqatan.Jeequmsi gabaa hattuuf mijaa’a akkuma jedhamu, hattooti daakuu dubartoota sanaa saaman.
Xinnoo turee jeequmsi tasgaboofnaan, dubartoonnii iddoo daakuun’saanii jirutti yeroo deebi’an, daakuun isaanii saamamee, kaan’mmoo bibittinaa’ee arganii, “u !u !u !u” jechuudhaan iyya keessaa fuudhuudhaan gabaa jeeqan. “Daakuun keenya akka saamamu kan godhe namticha kanadha”Jechuudhaan qonnaan bulaa sana dhagaadhaan mataa bubburuqsanii dhiiga irra lolaasan.Yeroo kana qonnaan bulaan sun achuma iddoo dhaabbii daakuu itti gurguran sana’rra gadi quphanee, dhiiga mataa’saa irraa hxaa’achaa, “Gabaan fira hin beekttu jedhu mitii ree? Kormi ani Sambata dhaabbachuu qale yeroo lubbuun jiru rakkoo narraan ga’aa ture.Erga qalamee boodas kunoo rakkoo narraan ga’aa jira. Inni amma’mmoo hanga dhiigni koo gadi dhangala’utti miidhaa narra ga’aa waan jiruuf kana boodas rakkoo kana caalu utuu narraan hin ga’in, gara bakka namnni hin jirre, boolla qileetan darbadhee gatuun qaba” jechuudhaan gogicha baatee, gara bowwaa beekuutti fudhatee qajeele.
Haaluma kanaan ededa bowwaa sanaa’rra dhaabbatee gogicha akkuma marametti yeroo gadi darbachuuf gogicha ol kaasu sigigaatee qillee gadi fagoo keessa gogichaa wajjin keessa bu’ee du’e.
Marabbaa Atoomsaa tiin


text:
Hundi isaanii dhiirota ka tahan, hoogganoonni ol’aanoon Somaaliyaa, malaammaltummaa fi nageenya-dhabuu biyyattiitti furmaata fiduuf waggoota hedduudhaaf qabsaawaa turan.
Miseensi mana-maree Somaaliyaa, Faayizaa Hajii Adam, prezidaantummaa biyyattiif dorgomuuf kaleessa ennaa beeksisanitti, “yeroon itti harka dubartiin ilaalaan, yeroon isaa amma,” jedhan.
Tahus garuu, Mohammed Kaaliyyee Moqdishoo irraa akka gabaasetti, mana-maree Somaaliyaa dhiirotaan guute keessatti dorgomtuun kun deggersa ga’aa argachuun ulfaataa dha.
Guutummaa gabaasaa kanaa caqasaa.


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
DURADUBBII
Dubbiftoota barreeffama kanaa jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo akkuma dhagayaa, argaa jirtan haalli biyya keenya keessaa irra-caala uummata keenyatti hammaachaa, diinni isaa irra-caala gara bineensaatti of-geeddaraa jira. Kunoo, torban lamaan dabran kana keessa ijoolleen Oromoo akka baala mukaatti nu jalaa harcaatee jirti. Kaan immoo mootummaa Habashaa kan Wayyaanee ofiin jedhuun gaadamtee qabamuun, manneen hidhaa impaayertii keessatti dararamaa jirti. Kaan immoo achi-buuteen ishiituu hin beekamne. Barattuuwwanii fi barattoota Oromoo callaa otoo hin taane, barsiisonni, qonnaan-boltoonni, daldaltoonni fi Oromoonni kaan heddumminaan manneen hidhaatti guramnii, ammallee guuramaa jiru. Hiriirri, diddaan, dabreeyyuu fincilli Oromootaa kun kan akka ennaa biraa godinaalee lama yookaan sadii faa irratti tahee miti. Inni ammaa kun Oromiyaa guutuu irratti kan adeemsifame. Kunis Baabbilee irraa hamma Beegiitti, Kamisee fi Baatii irraa hamma Mooyaleetti, magaalaa fi baadiyaatti walqabachuun kan godhame.
Oromoon akkanatti waltayee olka’a jedhee namni eege, namni ciicate tokkollee hin argamu. Burkaanni (“volcano“) riphee ciisu kun akkanatti dafeetoo dhowa jedhanii xiinxaltoonni taliigaas, xiinxaltoonni waraanaas hin eegne. Haalli kun Oromoota Oromiyaa keessaa duwwaa otoo hin taane, Oromoota bineensummaa mootummoota Habashaa kanneen durii fi isa ammaa baqachuun addunyaa mara keessa faffacayanii jiraatanis akka nama tokkootti, waltahuun akka uummata ofii bira goran taasisee jira. Hiriira gaafa 09. 05. 14 tahe qofa irratti, Oromoonni fi namoonni biyyoota isaan keessa jiraatanii kanneen kuma dhibba hedduun lakkaawaman gayyaa’anii turani. Hiriirri seena-qabeessichii fi boonsisaan kun ardiiwwan shan: Ameerikaa Kaabaa, Oroppaa, Afrikaa, Asiyaa fi Awustiraaliyaa keessatti kanneen argaman biyyoota 37 keessatti adeemsifamee ture. Gaazexoonni, tiibiiwwan, raadiyooleen, weebonnii fi kanneen faffakkaatan isaan biyyoota garagaraa waayee Oromoo baldhinaan dhiyeessanii argamu. Ministeeronni, miseensonni paarlamaa fi manneen marii biyyoota garii, waayee saba Oromoo irratti mootummaa Toopphiyaa balaaleffachuun bira-dhaabannoo Oromoof qoodanii jiru. Gabaabumatti torban lamaan kana keessa, Oromoo fi Oromiyaan arrabaa fi sammuu addunyaa tanaa keessa turani.
SEENSA
Mootummaan Habashoota Tigraay kan Wayyaaneen ofiin jedhuu kun erga waggaa 23-n harraa, kilaashoo fannifatee, harroota ooffachaa, barabaasoon deemaa Oromiyaa seenee wanneen suukanneessoo fi hameenyaa daran hedduu tahan uummata Oromoo irratti adeemsiseeti jira. Inni maqaa nagaatiin biyya keenya seenee uummata keenya nagaa fi nageenya-maleessa taasisee argama. Qabeenyaa fi leecalloo keenya saammachuun biyya ofii ijaarrachaa, uummata keenya kaan gorra’ee, kan manneen hidhaatti naqee jira. Kan biraa hafee, bosona keenya barbadeessee, laggeeni fi harawwan keenya summeessee, ammallee summeessaa jira. Inni oggaa biyya isaa Tigraay keessa ture qabsaawaa, oggaa Biyya Amaaraa Gondorii fi Goojjam faa seene shiftaa, erga Oromiyaa seenee immoo aggaamiddoo taheeti argama. Ee, “aggaamiddoo” afaan durii isa afaan isaanitiif obboleessa tahe, Afaan Gi’iizii saniin:gaadduu, saamtuu kan jedhamu sanitti of-geeddare. Kunoo, inni Oromiyaa keessaa gaaddatee, saammatee, raammatee buluu tahe hojiin isaa!
Yoom kana duwwaatti dhaabata gochii fi hojiin TPLF kun? Qabeenya fi leecalloo Oromoo ofiif gaadachuu fi saammachuu bira dabree, saamtuuwwanii fi yeeyyiiwwan akka isaa baar-gamaa harkisee nutti fiduun nu saamsisaa jira. Akka aadaa fi seera Oromootti lafa lafee Oromoo tahe uummata keenya buqqisuun qabachaa, gurgurachaa jira. Araddaa fi qeyee Oromoo gurgurachuu callaatti otoo hin dhaabatin, kaabbaawwanii (bakka awwaalotaa) fi odaalee, caffeewwanii fi tolchawwan (bakka Waaqa itti-kadhatan) faas buqqisaa, gurgurachaa jira. Odaa Nabee isa Oromoon waggaalee 1300 ol-caayeffachuun yaa’ii isaa jalatti adeemsisaa ture, isa harrallee jalatti adeemsifachaa jiru kana abbaan-macaas kun mancaasuuf adeema. Otoo dubbiin kanaan jirtuu, akkuma mammaaksi Oromoo tokko: “kan qabuufan dabala jettee harreen lagatti fincoofte“, jedhamu sanaa, hacuuccaa irratti hacuuccaa, roorroo irratti roorroo Oromoof dabaluuf jecha, magaalaawwan naannoo Finfinnee Shaggaritti argaman kanneen lakkoofsaan 36 tahanii, harma Oromiyaa jalaa baasee, bobaa Habashaa jala galchuuf dukkana oolgatee karoorfate san amma ifa taasise. Isa kanatu jiraa Oromoo dhiisitii isa du’ee ciisuyyuu aarii fi xiiqii, booree fi seexaa garaa kaawuun tokkoomsee olkaase. Inni harra maqaa guddinaatiin, maqaa misoomatiin magaalaawwanii fi aanalee Oromiyaa Finfinnee jala galchuun, boru immoo Finfinnee Shaggar kana akkuma jirutti Biyya Habashaa isa Manjii jedhamu jala galchuuf deema. Kan nama dhibu, karoorri kun durii, kan bara mootichaa fi bara dargichaa irraa kaasee jiru. Amma warri Wayyaanee akka isa kana galmee awwaaraa fi tukaaniin weeraramte keessaa fudhuun maaf irratti hojjachuuf ka’e, kan jedhu nama maraaf ifaa miti. Tarii sheexana Habashoonni harkisanii, wajjin biyya keenya seenan sanitu itti-ususe taha. Tarii abbootiin garaa kun, isaan kan harraa malee, kan boruu hin yaanne kun horii fi horoo ammaan tana lafa Oromoo gurgurachuun, qabachuun argatan san callaatu itti-muldhate taha.
Waan hundaafuu jarreen kun ibidda saafaa ofumaan ofitti qabsiisanii jiru. Haa tahuutii, maaliif Oromoonni Oromiyaa mara irraa sagalee fi yaada tokkoon waltahuun akkanatti ka’an, isa jedhu deebisuun sonaan barbaachisaa taha. Naannolee kana magaalaa Shaggar jala galchuun, uummanni Oromoo naannolee kana keessa jiraatu aadaa fi afaan isaa dhiisuun akka aadaa fi afaan warra Habashaa, Afaan Amaaraa fudhatu gochuu dha. Amaaromsii nafxanyoonni Amaaraa qawwee fi fannoo-dhan, ajjeechaa fi buqqusiin waggaalee 120 yaalanii daddhaban san isaan kun haaromsanii itti-ka’an jechaa dha. Qabeenyi fi leecalloon Oromoo inni naannolee kanaa Oromiyaaf mitii, warreen birootiif ooluu isaati. Kana malees, Oromiyaan bahaa fi lixatti qoodamuu handhuurri Oromiyaa teenyaa gargar-cituu isaati. Oromoon tokko Jimma, Mattuu yookaan Naqamte irraa ka’ee Dirree Dhawaa, Asallaa, Gobba, Adoolaa yookaan Nageellee Booranaa dhaqu, biyya ofii keessaa mitii biyya alagaa keessa dabree deemuu isaati. Finfinnee Shaggar keenya kanatu ijuma teenya duratti Gondor yookaan Maqalee taha jechaa dha. Uummata Oromoo beekaa fi fageessee-ilaalaa kanaaf waan dubbiin kun sirriitti galeef, alaa-manaa waltahuun olka’e-kaa! Qaama biyya keenyaa, nafa Oromiyaa addaan-mummuruun kun gocha faashistummaa Minilik bowwaa Aannoleetti harmaa fi harka muraa adeemsise sanii fi isa inni gooroo Calanqootti funyaani fi morma Oromootaa mummursiisee sanii gadii miti. Nuuf haati teenya ishiin nu deessee fi Oromiyaan teenya ishiin irratti dhalannee, biyyee daakaa, biyyii darbachaa irratti guddanne tun wanneen adda tahan wayii miti. Kanaafi-kaa, Oromoon keenya alaa-manaa buqqayee bawuun sagalee diddaa fi sagalee qabsoo ofii kan dhageessise. Ammas Aannolee lammaffaa fi Calanqoo lammaffaa nu godhu malee, otoo lubbuun teenya jirtuu harmi harmee teenyaa lamuu hin mummuramu!
QAAMADUBBII
Torbaan lamaan dabran kana keessa mootummaan warra Wayyaanee kun dhiiga ijoollee Oromoo Oromiyaa guutuu keessatti lolaasaa ture. Raajii Waaqaa ginni-bittee Habashaa kan warra Tigree kun, ijoollee harka duwwaa hiriiraaf yaate rasaasa itti-roobsisuun ficcisiisuun kun maal akka isaa fayiduufi? Akkana gochuun uummata Oromoo jilbeeffachiisee qabeenya Oromoo saammachaa barabaraan jiraachuu barbaadaa? Mee yaa Waaq oftuulummaan, ofguurummaa fi sanyummaan akkanatti ijjeen namaa cufaa? Akkanatti sammuu ilmoo namaa, isa yaaduuf uumame sana, gara sammuu horiitti geeddaraa? Mee akka dubbiin tun nuu gabaabbattuufan, barreeffama tokko isan kanaan dura waayeedhuma kanaa irratti mataduree: “BUQQIFAMA OROMOOTA SHAGGARII FI NAANNOO ISAA“*, jedhamu kutaa shanaffaa keessatti kaafame tokkon kanaa gaditti isiniif tuqaa, mee na hoofkalchaa!
“Isaan nu takka Biyya Hindii nu geessanii nu fidanis, takka Biyya Faransaa nu geessanii nu deebisanis, takka akka Alaqaa Taayyeen jedhe san “bishaan Haroo Walaabuu keessaa” akka qorxummii nu baasanis,nutii fi isaan akka biyyoota ollaa tahaniitti waggaalee kuma danuu fi bardhibbee meeqa meeqa walmaddii jiraannee jirra. Isan jaalatanis, jibbanis uummata Oromoo kitila 46 (46 000 000 +) ol tahe kana Gaafa Afrikaa irraa buqqisuun ardiiwwan biroo geessanii qubachiisuu hin dandayanii, akkuma biyyoota ollaalee tahaniitti walcinaa jiraanna. Ennasis uummata isaanii rakkatee namummaan namummaf nutti dhufu, akkuma aadaa keenya isa boonsisaa kanaatti waan qabnu maraan keessummeessina. Kanaaf, lafarraa-duguuggii (“ethnic cleansing”) isaan kunoo amma ijjeen teenya fi ijjeen addunyaa fuulduratti uummata Oromoo isa naannoo Finfinnee Shaggar irratti adeemsisaa jiran waltaanee oljechuun ofirraa qolachuu malee, filmaata biraa hin qabnu. Jarri kun uummata keenyatti ba’aa inni baatee deemuu hin dandeenye itti-fe’aa jiru. Akka nama tokkootti waltahuun akka fincila-diddaa gabrummaa jabaannee itti-fufnuuf nu dhiibaa jiru. Egaa, erga isaanumtuu barbaadanii akkuma Falastiinotaa, isaan akkuma keenya qeyee fi araddaa ofirraa buqqifamnaan intifaadaan olka’anii sanaa nutis: intifaadaa, intifaadaa jechuun garuma fuulduraatti tarkaanfachuu qabna!“
Maarree, ijoolleen Oromoo Oromiyaa guutuu irraa olka’uun torban lamaan dabran kana keessa: “intifaadaa, intifaadaa” jechuun impaayerittii moofomtee, moofomtee bututtuu fakkaatte tana raasaa turte. Nuti Oromoonni jaalannus, jibbinus akkanuma ginni-bittee Habashaa fi illiitonni isaanii jalatanis, jibbanis intifaadaa kana irraa kaasee, uummannii fi sabni Oromoo akka kanaan duraatti, kottee koloneeffatoota Habashaatiin dhiddhiitamanii buluu gonkumaa hin dandayani. Habashoonni nu bitaa turanii fi isaan amma nu bitaa jiran, Oromoo fi Oromiyaa ammas akkuma bara Yohaannis Afraffaa fi bara Minilik Lammaffaa sanatti ilaalu. Ammas “Gaallota” isaanii durii “Woromoota” isaanii harraa akkuma gabbaarota isaanii durii, isaan qawween doorsisuun qochisiifatanii sanaatti ilaalu. Amma isaanitti namummaa fi mirgi namummaa otoo hin taane: dhadhaa fi damma, aannanii fi daadhii, biddeena maanyaa fi murachiisaa Biyya Gadaatu isaanitti muldhata. Gita-bittee fi muummiyeewwan Habashaa isaan duriis tahee, isaan ammaa kana oftuulummaa, ofguurummaa fi sanyummaan sammuu fi onnee isaanii waan sonaan cufeef, cobni namummaa wayiituu keessatti hin argamu. Nuti Oromoonni kana beeknee, uummatoota Kibbaa isaan akkuma keenya harqoota gabrummaa jala jiran wajjin, karaa maraan obbolummaa fi mararfannoo jabeeffannee garuma fuulduraatti bilisummaa fi walabummaa keenyaaf tarkaanfachuu malee, filmaata tokkollee hin qabnu.
Kanaa olitti: “intifaadaa kana irraa kaasee, uummannii fi sabni Oromoo akka kanaan duraatti kottee koloneeffatoota Habashaatiin dhiiddhitamanii buluu gonkumaa hin dandayani.” Jedhameeti ture. Eekaa, nuti Oromoonni akkamitti, maal taanetoo, maal goonetoo kichuuwwan Oromoo, qacaleewwan Oromoo torban lamaan dabran kana keessa loltoota fi hidhattoota Wayyaanee-tiin: gorra’aman, garafaman, waadaman faa irraanfachuu dandeenya? Akkamitti mucayyoon teenya, intalli Oromoo ishiin magaalaa Roobee Baaletti, ajjeefamte tana, ilma Oromoo Hara Maayatti mataan isaa dhoofamee dhiigni irra galaanu sana, humna Waaqatiin du’a irraa haftullee intala Oromoo magaalaa Naqamteetti diinaan reebamtee hidhiin ishii dhoofame sana, Abdiisaa Guutuu mucaa waggaa 9 kan magaalaa Gudaritti ajjeefamee reeffi isaa daggala keessatti gatame sana, jaarsa Oromoo Nagaasaa Lammeessaa kan umuriin isaa waggaa 80 isa Waddeessatti (naannoo magaalaa Ambootti) galaafatame sana, eekaa kam himnee kam dhiifnaa mitii, maal himnee dandeenyaa mitii: ijoollee Horroo Guduruutti, Naqamtetti, Gimmbiitti, Najjootti, Mandiitti, Dambi Doollootti, Jimmatti, Gudaritti, Ambotti, Dirree Dhawaatti, Hara Maayaatti, Roobeetti eessa eessa faatti ajjeefamte, madoofte, hidhamtee waxalamaa jirtu tana maal gooneeti sammuu fi qalbii teenya keessaa haqnee baasuun irraanfachuu dandeenya?
Akka ijaarsonni namoomaa kanneen addaddaa gabaasannitti keessumaa akka “HRLHA” ibsetti, godina Oromiyaa Waltajjii isa “Shawaa Lixaa” jedhamu keessaa qofa Oromoota kuma shantamatu (50 000) manneen hidhaatti guuramanii jiru. Godina tokkicha callaa irraa yommuu akkana tahu, godinaalee Oroiyaa 17-n keessaa namoota kuma dhibba afurii oli tahu jechaa dha. Kunoo, akkanatti ijjeen teenyaa fi kanneen uummatoota addunyaa duratti warri Wayyaanee Oromiyaa gara manneen hidhaatti jijjiiranii argamu. Kakuu dha; laguu dha; kakuun kakuu Oromootii, laguun laguu Oromiyaatii isa kanatu akka alaa-manaa waltaanee intifaadaa keenya itti-fufnuuf, caalayyuu daran cimsachaa deemnuuf nu dirqisiisa!
XUMURADUBBII
Kunoo hiriirri torban lama otoo walirraa hin citin Oromiyaa mara keessatti adeemsifame kun uummanni Oromoo mirgaa fi haqa uumaan qabu, isa irraa sarbame deebisee gonfachuuf karaa nagaatiin oljeddhee ture. Garuu, Habashoonni Wayyaanee isaan meeshaa waranaa bakka amantii ofii buufatan kun, uummata nagaan hiriira baye kana garii ajjeesanii, garii madeessanii, garii immoo manneen hidhaatti naqanii jiru. Tahus Oromoon keenya uummata nagaa kan nagaan ka’eetoo mirgaa fi haqa ofiitiif takaanfatu tahuu isaa, uummatoota addunyaatti muldhifatee jira. Dabalees amma irraa kaasee Oromoonni bisummaa keenya karaa nagaatiini moo, karaa qabsoo hindhannootini jechuun walfalmuun, akka isaan irra hin jirre ifumatti ka’iifni kun nutti agarsiise. Uummata keenya isa humna meeshaa waraanatiin qabamee, ammallee humna meeshaa waraanatiin dhiddhiitamee bitamaa jiru kun, karuma qabsoo hindhannootiin akka bilisummaa ofii gonfatu, amma irraa kaasee mamiin tokkollee kan argamuu miti! Kana jechuun immoo ulaalee karaa nagaatiin argamanitti dhimma ittiin hin banu, yookaan immoo isaan lachuunuu dhimma hin baanu jechaa miti. Uummanni fi sabni keenya akka haalli fi humni isaa hayyameefitti qabsaawuun sirriidhuma.
Mee waan hundaafuu, kanaa gadittan wanneen amma nu irraa eegaman tokko tokkoon tarreessuun, Oromoota barreeffama kana dubbisan hundi akka naaf qalbeeffatanii fi akeekkatan jala-harriquun dhaamsa kiyya dabarfaddha:
1) Uummanni Oromoo bakka maraa waltahuun yoo olka’e, akka humna daran cimaa eenyuyyuu cabsuu hin dandeenye tahuu isaa suduudumatti muldhifatee jira. Alaa-manaa Oromoonni waltahuun tokkummaa isaanii sirriitti agasiifatanii argamu. Si-achi Oromoo amantiin, gosaan, godina fayiin addaan-qoqqoodanii bituuf warra abjootaniif, kun akka matumaa hin dandayamne amma ifa taheefii jira. Haatahu malee, jaarmoleen Oromoo hundumtuu hatattamaan odaa tokko jalatti walitti qabamuun akka isaan irraa eegamu, dhiignii fi lafeen ijoollee Oromoo dhumtee sun isaanitti iyyachaa jira. Kanaaf: a) jaarmoleen bilisummaa Oromoo hundi b) dhaabni hawaasota Oromoo marti c) ijaarsi dubartoota Oromoo d) ijaarsi dargaggoo-shamarran Oromoo e) ijaarsi qorannoo fi barateeyyii Oromoo f) ijaarsi artistootaa fi barreessitoota Oromoo g) waldaaleen amantii kan Muslimoota Oromoo, kan Kiristaanota Oromoo fi kan Waaqeffatootaa fi kanneen as irratti hin tuqamne hundi ariitiin walagayanii walmariyachuun kan beellamni kennamuufii miti.
Walgayanii marii adeemsisuu callaa otoo hin taane, Gumii Saba Oromoo hundeeffachuun dirqama isaanitti taha. Kora sabaa kana bakkaa fi yeroo jaarmolee maraaf mijjaawutti waamuunis sirriidhuma. Dursee eenyutu kana waamaan anaaf dubbii rakkiftuu wayii miti. Eenyu fi eenyumtuu haa waamuu, dubbiin hundee Oromoonni walgayanii mariyachuu isaaniti. Otoo Waldaan Qorannoo Oromoo (OSA) walgayii kana waamee irrayyuu bayeessa taha.
2) Sana dursuun fakkeenyaaf, ijaarsonni dargaggoo-shamarranii kanneen biyyoota addaddaa keessatti of ijaaranii argaman, sadarkaa ardii keessa jiranitti walitti dhuufuu qabu. Kan dubartootaa, kan hawaasotaa, kan artistootaa faas akkanumatti taha jechaa dha. Ardiiwwan immoo gara kan biyyalafaatti ol-siquun waanuma jiru.
3) Jaarmoleen bilisummaa Oromoo isaan addaddaa uummata ofii keessa kan durii caala seenuun, isa uffatanii, isa oolgatanii, isa irraa baratanii deebisanii isa barsiisaa deemuun daran barbaachisaa dha. Qabsaawota Oromootiif bosona Oromiyaa irra uummata Oromootu caala. Uummata Oromoo galaana kana keessa seenanii akka isaatti nyaatanii, akka isaatti uffatanii, akka isaatti jiraatanii wajjin warraaquun kan borutti dabarfamuu miti.
4) Oromoonni fi jaarmoleen Oromoo alaa-manaa namoota fi jaarmolee uummatoota Kibbaa waliin, obbulummaa irratti hundaawuun walbira-dhaabannoo fi walmararfannoo buufachuu qabu. Kunoo, hiriirota nuti addunyaa mara irratti goone irratti obbolaan keenya warri Ogaadeniyaa akka gaariitti nu cinaa goranii jiru. Kanaaf, nuti warra Gambeellaa, Benshaangul, Sidaamaa, Ogaadeniyaa faa waliin hojjachuu qabna. Dabrees, lafarraa buqqifamaa fi lafarraa duguuggii mootummaan Wayyaanee uummatoota Sulula Laga Omoo irratti amma adeemsisaa jirtu, akkuma isaa keenyaatti addunyaatti dhageessisuufii qabna! Isaan hamma keenyallee carraa argatanii biyyoota alaa kana keessa hin jiraani. Namummaa fi Oromummaa keenyatu sagalee isaanii akka dhageessifnuuf nu taasisa.
5) Nuti Oromoonni biyyambaa (“diaspora“) humna daran cimaa tahuu keenya hiriira torban dabree biyyalafaa mara irratti adeemsifne irraa hubanneeti jirra. Ammammoo kana caala jabaannee hojjachuun akka nu irraa eegamu hunda keenyaaf ifa tuhuu qaba. Uuummannii fi sabni Oromoo nu malee, dhaaba waayee lamummaa (dippilomaasii) adeemsisu waayii hin qabu. Nuti bakka jiraannu, bakka itti-barannu, bakka hojjannu faa maratti waayee: biyya, sabaa fi uummata keenyaa beeksifachuuu qabna. Kun qabsoo isa bosonaa fi dirree Oromiyaa keessatti loltuuwwan keenya fi ijoolleen teenyaan adeemsifamaa jiruu gadii miti. Karaa kanaan qabsoo saba keenyaa beeksifachuu callaa otoo hin taane, mararfannoo fi bira-dhaabannoos horachuu dandeenya.
6) Ijoollee teenya ishii madoofte waldhaansisuuf, ishii manneen hindhaa jirtu hiiksisuuf, ishii galaa hin qabneef galaa dhiyeessuuf, manneeni fi qabeenya warreen isaanii kanneen barbadaayan san hamma wayii bakka-buusuuf, abukaatota isaanii dhaabuu fi kanneen fafakkaataniif gargaarsa bakka marattuu waltiqabuun dansa. Barattootaa unibarsitii irraa hariyaman akka barumsa isaanitti deebiyaniif, karaa addaddaatiin gargaaruu qabna. Jaarmoleen namoomaa isaan biyyoota Ameerikaa fi Oroppaa keessatti argaman akka dhaqanii warra hindame gaafatan, hiiksisan, waayee isaanii qorataniif itti-iyyannee, kakaafnee qoricha faa wajjin gara Oromiyaatti erguu qabna! Akka hojiin kun laafaa hin taane, sirriittan beeka. Garuu, waltaanee yaaluun ni dirqii dha.
7) Akka bultii sadii dura tiibii warra Amaaraa kan “Isaat” jedhamu irraa dhagayametti, jarri kun qabsoo uummata keenyaa busheessuu fi xureessuu irratti argamu. Oduu sobaa ololaaf jecha, Oromoonni keenya namoota Amaaraa magaalaa Gimbii irraa akka hariyaanitti dhiyeessaa jiru. Amma jarreen kun maaluma barbaadu? Qabsoo saba Oromoo isa mootummaa Habashaa irratti xiyyeeffatee deemaa jiru kana akka waan uummata Amaaraa irratti xiyyeeffameetti nutti gurgurachuu fedhuu? Kana irratti waraqaan obboo Jawaar Mohaammad “The Gulele-Post” irratti nuuf dhiyeesse, dabaa fi jibbaa-sodaa (” Oromophobia“) isaan Oromoo irratti qaban akka gaariitti nuuf ibsaa, mee isa ilaaluuf yaalaa! Duris, harras, borus lammiiwwan Habashaa kan warra Amaaraas tahee, kan warra Tigree biyya keenya keessa nagaan jiraachaa turan, nagaan jiraatusi. Qabsoon keenya gita-bittee Habashaa irratti malee, uummata irrattii miti. Kana nafxanyoonni “Isaat” boongoo (waasshaa) godhachuun uummata nagaan waliin jiraatu waltti naquuf, oduu sobaa sobaan labsan kun hojii fi ergaa sheexana isaanii saniti malee, kan nama itti-gaafatamni uummata isaas, kan namummaas itti-dhagayamuu miti. Nuti nagaa uummata biyya keenya keessa jiraatuu eegaa, qabsoo keenya hammas akkuma duraanii mootummaa gabroomfataa kanatti xiyyeeffachaa sochowuu qabna. Aadaan Oromoo boonsisaa fi raajeffatamaan kun, nagaa ilmoo namaa dhiisitii kan bineeyyii fi kan mukaa-margaatuu ni tiksa. Aadaan keenya kun dabaa fi soba warri “Isaat” dabarsan kanaan boorawuu hin qabu!
Yaa lammiiwwan kiyya warra barreeffata kana dubbiftanii, hiriirri fi diddaan ijoolleen Oromoo biyya guutuu irratti olkaateef sun homaayyuu hin dhaabannee, kunoo kaleessa magaalaa Naqamtee keessatti itti-fufee jira. Kana irratti kunoo, achuma Naqamteetti dhalawwan keenya sadii galaafatamanii isaan kaanimmoo akka malee madaayanii jiru. Mee “gadaa.com
” isa hardhaa ilaalaa! Akka fakkoolee kana irraa agarrutti, biyya ofii keessatti warra qawween namatti dhufeen dhiddhiitamanii jiraachuun, kan onnee namaa madeessu. Kan aarii fi xiiqiin ol nama kaasu. Ijaarsuma kiyya qofaa, yaaduma kiyya qofaa, maaloo maaloo kiyya qofaa, inni jedhamu amma dhiiga kichuuwwan keenyaa kanaan haqamee hafuu qaba! Amma arrabni keenya, qalamni keenyaa fi eeboon keenya wal-irrattii mitii, gara diina uummata keenyaatti xiyyeeffamuu qaba!
============== // ==============


text:
Yeroon kun yeroo ummanni mootota cunqursitoota irratti finciluudhan mirga ofii argachaa jiran ta’uun qabatamaan mirkaneeffamaa jira. Moototni cunqursitootni Tunisiyaa fi Misraa ka kooraa aangoo baroota hedduuf yaabbatan irraa sochii ummataatin qaarsifaman qarqaarsaa fi amantaa biyyota aangawoo irraa waan argachaa turaniif abdi guddaa ufirratti qabachaa turan. Kanaaf waan sodaatan tokkollee waan hinjirreef mirga ummata isaanii dantaa fi daanga tokko malee dhiitaa turan.
Haa ta’u malee ummanni sadarkaa obsa fixate irra waan gayeef, meeshaa waraanaa malee tokkummaan hiriira baa’udhaan akkuma galaanaa mootota irra garagaluun mirga isaa deeffate. Moototni kunniin mootummoota humna qabanitti “yoo nu cabne balaa guddatu dhufa” jechuun iyyatanillee mootummoonnin aaga’oon kunniin kanneen sirnaa fi seera dimokraasiitin bulan waan ta’aniif gaaffii ummataa wojjiin dhaabatanii hamilee waan keennaniif sochiin diddaa ummataa wareegama xiqqaan moo’icha argate.
Biyyota lamaan kana fakkii qabatamaa waan ta’aaniif kaafne malee haalli kun ammallee bakkoota heddutti itti fufeera.Haala yeroo kana irrat hundaayee Jarmaan Manguddoo Oromoo dhamsa armaa gadii dabarsa:
- Ummanni mirgi isaa akka kabajaamu dirqisiisuu ka danda’uu tokkumma yoo qabaate qofa. Tokkummaan murteessaa waan ta’eef seerri, akeekaa, fi aadaan faallaa tokkummaa ta’e hundinuu ka yeroo woliin hin deemne moofaa waan ta’eef gatamuu qaba. Tokkummaan dhugaa ka argamu danda’uu yaada fi hojiin yoo wal fudhate qofa.
- Mootonni ummata keessan seera fi sirna dimokraatawaa ta’een bulchaa yoo jiraattan, haalli yeroo kun isin yaadchisu hin qabaatu. Itti fuufaa jenna. Mootonni ummata keessan cunqursaa jiraattan ammoo hirriiba dhabuudhan yookin abjuu badaa aka isin mudate beekamaadha. Dhamsi isiniif qabnu otoo yeroon jiru filannoo walabaa fi haqa ta’een hoogganummaa ofirraa buusaa ka jedhu.
- Ummatoota kan mirgi namoomaa, siyaasaa, qabeenyaa, hawaasummaa fi kkf irraa sarbamee gabrummaa jala jiraatuuf dhaamsi qabnu yeroon cunqursatti nagaya dhaaman amma jenna. Yeroon kanarra aanjayaa fi kennataa ta’e deebi’ee dhufuun isaa fagoo fagoo ta’ee nutti mul’ata. Kanaaf yeroo kana haa saamannu jenna. Kana gochuuf ammoo keessatti tokkoomuun hujii boruuf hin bulfamne. Keessatti walqabatuun itituu qofa utuu hin taane, tola waloo argamsiisuuf ta’ee balaa waloo hanbisuuf, hunda wajjiin tumsa tolfachuu fi wal tindhisanii tokkummaan waliin socho’uun barbaachisaadha. Barbaachisaa qofa osoo hin taane dirqiidha.
- Jaarmotni, aanga’ootaa, fi gaafatamtoonni ummata Oromoo sadarkaa fi bakka hundattuu bakka buuna ykn saba kanaaf qabsoofna jettan cufti dhaamsa abboota keessanii kana qalbiitti fudhachuun akka daandii tokkummaa filattan isin gorsina. Dhaamsa abbummaa kana hujitti hiikuu yoo dadhabdan ykn diddan abaarsi seenaa akka isin eeggatu isin yaadachiisuu feena.
Barri bara birmadummaa ti!
Birmadummaan tokkummaa gaafata!
Barri bara badii cunqursitootaa ti!


text:
Monthly Archives: October 2017
Hawwisoo Qeerroo Bilisummaa
Aside
Wayyaanee nurraa balleessaa jedhu Goototi Qeerroo Naqamtee.
Aside
KIYYOO DIINARRAA OF EEGUUN, HUNDEE INJIFANNOOTI !
Aside
Ayyaana Irreechaa 2017 asitti , shiroota diinaa hedduu taajjabneerra. Fakkeessitootaa fi hayyaallaalattota hedduu argineerra. Loote seentootaa fi ergamtoota haaraa argaas jirra. Ayyaana Irreechaa Bishooftuutti kabajamee ilaalchisee ibsoota ayyaana duraa fi duubaa hedduu dhageenyes, arginees. Ibsoonni ayyaana duraa, qaamoota adda addaan ba’aa turan, figichaa hanna siyaasaan kan haguugaman turan. Maqaa Ayyaana kanaan siyaasi dantaa qaama gargaraaf qophaa’ee tureera. Kanneen keessaa kanan raajefadhe tokko qofa kaa
“ABOn Naqamteen Galee” Jedhu Qeerroon guyyaa har’aa Irreecha Wallagga Naqamteetti ta’e irratti.
Aside
SBO: Onkoloolessa 29 bara 2017. Oduu, Ibsa ABO, Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi Gaaffii fi Deebii Jaal Tasfaa Kumalaa waliin taasifame –Kutaa 2ffaa.
Aside
Siyyaasni OPDO Ammaa, Summii Dammaan Makaa
Aside
Qalbeessaa Dhangi’aan-Onko.28,2017
Oromiyaa keessatti qabsoon Oromoo akka qabsaa’onni akeekaniin olitti adeemaa jiraachuun isaa karaa qabsaa’oota falma mirgaa gammachuun dhuunfateera. Qabsoon Oromoo isa dhumaaf fonqolcha garbummaarra jira. Murna Wayyaanee irrattis qabsoon adeemaa jiru dhabama isaanii akka ta’u argamaa jira. Har’a qabsoon Oromoo garboonfattoota dhaanquu ta’anii uummata keenya garbummaa jalatti ittisaa turan, dhodhoosee gidduu seeneera. Haabadan dhaanquu dhoote deebitee Hordaa hintaatu. Dhaanquu dhoote nii bobeeffatu. Yoo xiqoo kan fooyyee qabdu taate, naqaa Dallas taatee dabaree ishee ittifamtee jiraachuuf dirqamti. Har’a Wayyaanee akkasuma Garbummaan dhaanquu dhoote taate. Uummanni garbummaan ittifamaa ture garbummaa dhodhosee gidduu seeneera. Ishee dhumaaf haxaa’uu qofaatu hafa. Yaa ta’u gama diinaan waan jiru maalfakkaataa? Kan jedhuuf diinni qabsoon haalaan ta’uu baatu sochii itti jirutu jira. Sochiin qaama Bilisummaa Oromoo jibbuun godhamaa jiru hedduu gadi fagoof uummata keenya kan garbummaa jalatti deebisee gaadi’udha. Continue reading
” Ittuma Hiiqii” Artist Berisa Debere – Wallee Haaraa 2017
Aside
ONN:Qophii Doyaa Marii TVOMTn dhihaate jiru hordofaa. Onk 29/2017
Aside
ደም እየጠጣ ያደገ እስከ ዕለተ-ሞቱ ድረስ ደም ካልጠጣ ሊኖር ኣይችልም የወያኔ ጦር ሃይል በኦሮሞ ዜጎችና በሌሎችም ብሄር ተወላጆች ላይ እየፈጸመ ያለውን ዘግናኝ ግድያ ኣጥብቀን እናወግዛለን
Aside
ደም እየጠጣ ያደገ እስከ ዕለተ-ሞቱ ድረስ ደም ካልጠጣ ሊኖር ኣይችልም
የወያኔ ጦር ሃይል በኦሮሞ ዜጎችና በሌሎችም ብሄር ተወላጆች ላይ እየፈጸመ ያለውን ዘግናኝ ግድያ ኣጥብቀን እናወግዛለን
የቄሮ ቢሊሱማ ኦሮሞ መግለጫ
የወያኔ መንግስት እኣአ በ1991ዓም በኣሜሪካ፣ እንግሊዝ፣ ሱዳንና በሌሎችም በመንግስታትና ሃይሎች እገዛ በጦር ሃይል የኢትዮጵያን ኢምፓዬር የፖለቲካ ሃይል ተቆጣጠረ። ወደ ስልጣኑ በመውጣቱና ስልጣኑን ከተቆናጠጠበት ጊዜ ኣንስቶ ውሎ ሳያድር የኦሮሞ ልጆችን ደም መጠጣትን ስራዬ ብሎ ተያያዘው። በነጌሌ ቦረና ካፈሰሰው የገመቺስ ዳባ ደም ጀምሮ በድሬደዋ የኦነግ ጽ/ቤት ውስጥ ያፈሰሰውን የኦሮሞ ልጆች ደም ጨምሮ ባለፉት 26 ዓመታት የወያኔ መንግስት ሲጠጣ ዛሬን የደረሰውን የኦሮሞ ልጆች ደም መለስ ብለን ካየን የኦሮሞ ዜጎች ደም ያልፈሰሰበት ቀን ኣልነበረም ብንል ማጋነን ኣይሆንም። ለዚህ ድርጊቱ ስርዓቱን ወደ ስልጣን ካወጡት ከፍተኛ ድጋፍ ኣግኝቷል ዛሬም በማግኘት ላይ ነው። በዚህም በሺዎች የሚቆጠሩ የኦሮሞ ልጆችም ደም ከማፍሰስ ተቆጥቦ የማያውቀውና የዚህ መንግስት እስትንፋስ እስካለ ድረስ ደም መጠጣቱን የማያቆም መሆኑ ለሁሉም ግልጽ ነው።
ባለፉት ቅርብ ጊዜያት የኦሮሞ ልጆች ደም ከዚህ ቀጥሎ ባሉት ኣካባቢዎች በወያኔ ጦርና ደህንነት ሃይሎች መፍሰሱ ተጨባጭ እርምጃና የሰሞኑ ዘግናኝ ድርጊት ነው።
- በወያኔ በሰለጠኑ፡ በታጠቁና በተሰማሩ የልዩ ፖሊስ ጦር ኣባላት በምስራቅ ኦሮሚያ ድንበር ኣካባቢ በሚኤሶ፡ ቦርዶዴ፡ መዩ-ሙሉቄ፡ ጃርሶ ቁምቢ፡ ጉርሱምና በሌሎችም ኣካባቢዎች በመቶዎች የሚቆጠር ህይወት ተቀጥፎ ደም ፈሷል። በደቡብ-ምስራቅ ኦሮሚያ ሳዌና፡ ቤልቶ፡ ባሌ፡ ዳዌ-ቃቸን፣ መደ-ወላቡን በመሳሰሉት ውስጥ የኦሮሞ ልጆች ህይወት ተቀጥፎ ደም ፈሷል። በደቡብ ኦሮሚያ ቦረናና ጉጂ ውስጥ በበርካታ ኣካባቢዎች ህይወት ተቀጥፎ በመቶዎች የሚቆጠር ዜጎች ደም ፈሷል።
- በሰሜን ሸገር ውስጥ በሰላማዊ መንገድ ሰልፍ ወጥተው ጥይቄያቸውን ሲያቀርቡ የነበሩ የኦሮሞ ዜጎች በወያኔ ጦር ሃይል ተገድለው ደማቸው ፈስሷል። Continue reading


text:
Obboleettii Hin Heerumin….
*Umriin kiyya deeme (jaare) jettee…
*Kophummaan natti dhagahame jettee…
*Diinagdeedhaan na gargaaruu danda’a jettee..
*Walqunnamtii saalaaf jettee…
*Isaaf waan ulfoofteef qofa jettee…
*Isa dhabuu hin barbaadu jettee….
*Filannoo maatii keetii qofa waan ta’eef jettee….
*Sababa yaada gaa’ila gaggeeffachuu jaalattuuf qofa jettee….
*Daa’imman godhachuu waan hawwiituuf qofa jettee….
*Sababa hiriyoonni kee martuu heerumaniif jettee….
*Namni itti heerumtu sun sadarkaa barnootaa gaarii sababa qabuuf jettee hin heerumin. Haa ta’u malee, hiriyaa kee isa dhugaa kan onnee qulqulluudhaan si jaalatu, isa yaada kee si hubatuufi kaayyoo kee akka galmaan geessuuf yeroo mara si waliin ta’u sanitti heerumi.
Waaqni nama dhugaan isin jaalatu isiniif yaa kennu!!!


text:
Seenaa Ajaa’ibaa
Barataa tokkotu ture. Abbaafi haadha waan hin qabneef nama isa gargaaru dhabee ofumaa barataas, ofiif of gargaara ture. Yeroon isaa ganna waan tureef hanga manni barumsaa banamuuf waan tokko tokko daldalee qarshii walitti funaannatee baruumsatti deebi’uuf yaade. Guyyaa tokko akka tasaa ta’ee gaazexaa gurguruuf qabatee magaalaa keessa deemuu eegale.
Haata’uu malee guyyaa sana gaazexicha namni isarraa bitu hin turre. Guyyaa guutuu naannawaa oolee garmalee beela’e. Fala barbaadee waan godhu yeroo dhabu mana namaatti goree du’uu irra nyaata kadhachuuf murteesse. Mana nama tokkootti yeroo deemee balbala rukutu intalli takka dhuftee balbala jalaa bantee, “maali barbaadde obboleessoo,” jette. Innis waan akkasii gaafachuun jalqaba waan itti ta’eef nyaata naaf kennaa jechuu dhiisee, “mee bishaan bishaan dhugaatii naaf kennitaa,” jedhe. Isheen takka dhaabbattee fuula isaa ilaalte. Maatiin ishees hedduu nama qabeenya qabu hin turre. Gara manaatti oli deebitee nyaata mana keessaa dhabde.
Haata’uu malee, bishaan inni gaafate osoo hin ta’in Aannan fiddee dhufteef. Inni rifatee,
“Ani bishaan jedhe maaliif aannaniif dirqamte?” jedhee “meeqa siif haa kafalu” jedhee gaafate?
Isheen, “lakki waan tokkoyyuu hin kafaltu maatiin keenya rakkannuyyuu waan qabnuun nama akka keenya rakkataa gargaaruu gaafa daa’imummaa irraa jalqabee na barsiisee jira,” jetteen.
Innis, “tole galatoomi” jedhee hedduu galateeffatee biraa deeme.
Erga turanii bara 10 lakkaawanii booda mucichi baratee doktora ta’ee jira. Gaafa tokko isaa guyyaa hojii irraa boqonnaa irra jiruu hospitaala inni keessatti hojjatuu bilbilli bilbilameef. Ergaan bilbilaa akkas jedha ture, “maaloo maaloo amma kanaaf ogeessi baqaqsee hodhuu danda’u nu bira hin jiru waan ta’eef adaraa lubbuu namaa baraari,” jedha. Kana booda innis garmalee ariifachaa gara hospitaalichaa deemee, oli galee dafee uffattee gara kutaa surgery seene. Yeroo seenu waan addaa tokko arge. Intalti gaafa sana aannan kenniteefiidha kan du’aaf jireenya jidduu turte. Ishee baqaqsee hodhee turtii guyyaa muraasa booda of barte.
Eessa akka jirtu yaaduu jalqabde. Gaafa ofi ilaaltu baqaqxee hodhamuu agarte. Doktorichi dhufee gaafachuu eegale. Isheen isa tasuma hin yaadatne. Garuu doktor “waan si gaafadhu qaba” jetteen imimmaan dhangalaasaa. “Maal maal taate” jedhee gaafate.
“Ani maatii hiyyeessa irraa dhaladhe, abbaan koo dhiyeenya kana adunyaarraa boqate. Anaa miti maatiin koo takkaa hospitaala guddaa akkanaa seennee yaalamee hin beeku. Yoo dhibamnes mana yaalaaf mana qorichaa xixinnoo irraa dawaa bitanna malee. Amma harmee koottu mana abbaa qabeenyaa qulqulleessaa nu guddisaa jira. Kanaafuu baasii kana akka suuta jedhee kafalu naaf eeyyami,” jette.
Innis dhageffatee, “mee maalumaafuu xalayaa mana baajataa irraa siif haa ergamuu deemii gali,” jedheen.
Guyyaa muraasa booda Xalayichi ergameefii banuu sodaatte. Qarshii ani jireenya koo keessatti kafaluu hin dandeenye ta’uu mala jettee yaadde haa sodaattu malee xalayicha banuuf dirqamte. Yeroo bantu xalayichi akkas jedha. “Hunda dura fayyitee sadarkaa kana gahuuf rabbiif galata. Nuti hunduu eessaa kaanee eessa akka geenyu hin beeknu. Yaala keetiif gatii bahe tilmaamnee jirra. Sitti himuuf ni ulfaata. Haata’uu malee, ni yaadatta yoo ta’e guyyaa tokko barataan gaazexaa gurguru tokko dhufee bishaan si gaafatnaan, aannan kenniteef. Ati na dagattus ani akkuma argeen sibare. Ani mucaa gaafa sanaati. Anumaa sanatu doktora har’a rabbiin wajjiin siyaale ta’e. Takkaa akka guyyaa sanaa beela’ee, dheebodhees hin beeku. Osoo ati aannan sana naaf hin kennin haftee ani du’uus ni danda’a ture. Atis waan qabduun du’arraa na baraartee jirta, anis waan qabuun du’arraa sibaraaruuf yaalee jira. Qarshiin kee guutuun aannan burcuqqoo tokkoo ati gaafa sana naaf kenniteen bakka bu’ee jira. Hunda isaa sirraa kafalee jira, homaa hin yaadin, rabbi si haa fayyisu,” jedheen.
Isheen gaddaaf gammachuun itti wal-makee imimmaan dhangalaafte. Oolee bula malee, gaarummaa kee har’aatiif badhaasa niqabda.
Maddi: Kan Dubbise!
Kedir Abdulatif Haji
👇👇👇
https://t.me/KedirAbdulatifH


text:
Bokkaan guddaa kalee barraaqa Adaamaatti roobe lolaa guddaan dhufee Adamaan gamii tokko bisaaniin guutame.
Akka jiraattotii jedhanitti bokkaan dhiyoo tana roobuutti jiru Adaamaa keessaayyuu nama hedduu baqachiise.
Keessattu Adaamaa keessaa jiraattota ganda 09, 02.03 fi 05 fa hedduu miidhee qabeennallee balleesse.
Maatiin hagii tokkoo gara firaa fi fiixaa isaa magalaa dhibii jiruutti baqate.
Warra lolan halkan nutti cabsee maatii waliin baqannee muka irra irra bulle jedhe keessaa tokko aaddee Bilisummaa Huseen.
Aaddee Bilisummaan dubartii ulfaa ta ji’a sagaliiti.Akka jecha aaddee Bilisummaatti dhiirsa isii,soddaa isii fi hojjattu mana isii baqatanii muka irra bulan.
Lolaa ganama mana isaaniitti cabse jalaa baqachuuf gurmuu abbaa warraa isii irra dhaabattee muka kortee haga barraaqa saatii sagalii ganamaa achuma irra turee jetti.
Lolaan Adaamaatti baafate mudhii bira dabree haga mormaa namaa gaha. Abbaan warraa aaddee Bilisummaalleen lola haga mormaa gahuuf keessa seenee jaarii isii muka irratti baqachiise.
Aaddee Bilisummaan lolaan kun waan hedduu nurraa balleessee jetti.“Mana kibaa,kuusaa mana kitaabaa,qabeenna keenna tokko nutti hin hafnee amma Bishooftuu bira jiraa,”jette.
Warrii qabeennii irraa bade gargaarsa womaallee hin argannee jedhee himata.
Bulchiinsii magaalaa Adaamaa ammoo waan hedduun nama gargaaruutti jirraa jedha.
Akka obboo Habiib Qaasim,itti gaafatamaa biiroo odeeffannoo bulchiinsa magaala Adaamaa jedhutti bulchiinsii isaanii ummaa waan hedduun gargaarutti jira.
Bokkaan Adaamaa kun akka jiraattotii jedhanitti waan ganna kurnya hedduu keessatti arganii hin beenne.


text:
Lippiid
Lipidonni kuniin amphiphilic kan ta'anii fi organic compoundii hydrocarbon ofii kessa qabanii dha.are an amphiphilic class of hydrocarbon-containing organic compounds. Lipidonni kuni kan qoqqodaman waan isaan akkatta makamuu bayye xaxama ta'ee waan qabaniif, kunis umamaa lipid polymorphismiif sababa ta'a. Moleculonii lipid ammalla akkana sababi qabaniif waan bayyinaan egee hydrocarbon dheraa ka umamaan lipophilic ta'an fi mataa polar (fakkena tajajilumma phosphate irratti hunda'e fi/yokan tajajilumma inositol irratti hunda'e) waan ofii kessa qabaniif. Organismotta lubbu qaban kessatti, lipidonii energy olka'un, kutta cell membrane kessatti argamani ta'un fi akkasumas lipid signaling barbachisaa ofi


text:
Jannata Isiniif Waadaa Galamte kafaruu fi Shirkii Hojjachuun hin dhabinaa-Kutaa 2.1
Jannani Eessa Jirtii?
Akkuma Nabiyyii (SAW) irraa mirkanaa’etti Jannani samii torbanii ol jirti. Nabiyyiin (sallallahu aleyh wassallam) akkana jedhan: “Yommuu Rabbiin kadhattan, Firdawsa Isa kadhaa. Sababni isaas, inni (Firdaws) ol’aanaa Jannataati, isa irraa laggeen Jannataa burqu, gubbaa isa Arshii Rahmaantu jira.” Sahiih Al-Bukhaari 2790 Kuni Jannanii samiiwwanii ol akka jirtu agarsiisa.[1]
Qur’aana keessattis haala kanaan ni arganna:
“Dhugumatti, inni bu’iinsa biraa [keessattis] isa argee jira. Sidrat al-Muntahaa biratti. Ishii bira Jannata Qubsumaatu jira.” Suuratu An-Najm 53:13-15
Kana jechuun Nabii Muhammad (sallallahu aleyh sallam) Malaykaa Jibril suuraa dhugaa irratti uumame si’a lammataaf kan gara isaatti bu’u ta’e Sidrata Al-Muntahaa biratti argee jira. Sidrata al-Muntahaa muka guddaa samii torbaffaa ol jiruudha. Sidrata Al-Muntahaa jedhame kan moggaafameef, wanti dachii irraa olbahu muka kana biratti dhaabbata, achi bira hin darbu. Yookiin beekumsi uumamtootaa daangaa sanitti dhaabbata. Halkan Israa Nabii Muhammad sallallahu aleyh wassallam bakka kanatti Jibriilin arge.
Muka san bira “Jannata qubsumaatu” jira. Kana jechuun Jannata qananii hunda of keessatti qabatte, muttaqootaaf itti galaa fi qubannaa taatetu jira. Kuni Jannani iddoo ol’aanaa fi samii torbaffaa ol akka jirtu agarsiisa.[2]
Qananii Jannataa-kutaa 1
Qananii Jannata ibsuuf dhugumatti jechoonni nama hanqatu. Qananii takkuu ijji hin argine, gurri hin dhageenye fi qalbii namaa hin qaxxaamurretu keessa jira. Ergamaan Rabbii (sallallahu aleyh wasallam) akkana jedhan: “Rabbiin olta’aan ni jedha, “Gabroota Kiyya gaggaariif wanta ijji hin agarre, gurrii hin dhageenye fi qalbii namaa irra hin qaxxaamurre qopheessefi jira.” Ergasii aayah tana qara’e:
“Waan isaan hojjataa turaniif jecha akka mindaatti gammachuu ijaa irraa wanta isaaniif dhokfame lubbuun tokkoyyuu hin beektu.” Suuratu As-Sajdah 32:17 Sahiih Al-Bukhaari 4780
Abdullah ibn Abbaas ni jedhe: “Aakhirah irraa wanti addunyaa keessa jiru maqaalee malee homaayyu miti.” Kana jechuun maqaadhaan malee wantoonni Aakhiraa keessa jiran wantoota addunyaa keessa jiraniin wal hin fakkaatan. Khamriin Aakhirah akka khamrii addunyaati miti, Huur iin (dubartoonni Jannataa) akka dubartoota addunyaati miti, ibiddi Jahannam akka ibidda addunyaati miti.
Qur’aana keessatti qananiin Jannataa muraasni maqaa dhahamanii jiru. Qananiin kuni akka qananii addunyaati miti. Qananiin addunyaa gabaabaa fi kan addaan cituudha. Qananiin Aakhiraa immoo itti fufaa gonkumaa addaan hin cinneedha. Guddinna, bareedinnaa fi sadarkaa qananii Jannataa Rabbii olta’aatu beeka. Mee qananii kana ilaalchisee wanta Qur’aana keessatti dhufee muraasa haa ilaallu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sifanni (ibsi) Jannataa muttaqoonni waadaa galaman: laggeen bishaanii hin xiraa’in, laggeen aannanii dhandhamni isaa hin jijjiramin, laggeen khamrii (daadhii) warra dhuganiif mi’aawa ta’ee fi laggeen damma qulqulleeffame irraa ta’etu ishii keessa jira. Ammas, isaaniif ishii keessa fuduraalee gosa hundaati fi araarama Gooftaa isaanii irraa ta’etu jira. [Kuni] akka nama ibidda keessa yeroo hunda jiraatutii? Isaan bishaan danfaa obaafamanii mar’imaa isaanii ciccira.” Suuratu Muhammad 47:15
Kana jechuun ibsi Jannataa namoota wantoota Rabbiin olta’aan dirqama godhe bakkaan gahuu fi Isa faallessuu irraa fagaachun adabbii Isaa irraa of eeganiif waadaa galamte kana fakkaata:
1-Jannata keessa laggeen bishaanii foolin isaanii hin jijjiramnetu jira. Yommuu foolin jijjiramee fi shame, “Bishaan biirii (eela) kanaa xiraa’e” jedhama. Bishaan Jannataa hin hadhaa’us, hin boora’us, fooli badaas hin qabu.
2-Ammas, Jannata keessa laggeen aannanii dhandhamni isaa hin jijjiramnetu jira. Sababni isaas, aannan kuni horii keessaa hin elmamu. Aannan gur’uu keessaa erga bahee booda yeroo dheeraaf yoo ture, dhandhamni isaa ni jijjirama, ni dhangaggaa’a. Garuu aannan Jannataa dhandhamni isaa gonkumaa hin jijjiramu.
3-Ammas, Jannata keessa laggeen khamrii (daadhiitu) jira. Khamriin kuni akka khamrii addunyaa nama jibbisiisu, mataa nama bowwaafachiisuu fi macheessu miti. Kana irra, Khamriin Jannataa adii, namoota isa dhuganiif garmalee mi’aawaa kan ta’e, urgaa’aa, mataa nama hin bowwaafachifnee fi hin macheessineedha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Burqituu irraa kubbaayyaa [khamriin guuttameen] isaan irra naannawama. Adii, warra dhugaaniif mi’ooftu tan taate. Ishii keessa ghawl hin jiru, ishii irraas hin machaa’an.” Suuratu As-Saaffaat 37:45-47
“Ishii keessa ghawl hin jiru” kana jechuun khamrii Jannataa keessa wanti nama miidhu, garaa namaa dhukkubsu, mataa bowwaafachiisu, badiin, wanti jibbisiisaa fi rakkisaan hin jiru. Ammas, namoonni khamrii tana dhugan hin machaa’an. [3]
4-Jannata keessa laggeen damma qulqulleefamaa ta’etu jira. Kuni damma gagaa, jiisaa fi xurii hunda irraa kan qulqulleefameedha. Dammi Jannataa kanniisa keessaa kan bahuu osoo hin ta’in Jannata keessatti uumamuun akka bishaanii kan yaa’udha. Kanaafi, qulqulluu ta’e. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa xurii damma addunyaa keessatti ta’uu irraa qulqulleesse jira.
“Ammas, isaaniif ishii keessa fuduraalee gosa hundaati fi araarama Gooftaa isaanii irraa ta’etu jira.” Kan jechuun muttaqoota kanniiniif laggeen kanniin irratti dabalatee fuduraalee (firaafiree) gosa hundaatu Jannata keessa isaaniif jira. Wanti kana caale immoo badii hojjatan isaaniif dhoksuu fi irra darbuudha.
Gammachuun ilma namaa waa lamaan guuttama: wanta jaallatan argachuu fi wanti jibban namarraa fagaachudha. Warri Jannataa kunniin Jannata keessatti wanta jaallatanii fi fedhan hundatu isaaniif jira. Rabbiin olta’aan waan isaaniif araarameef wanti jibban hundi isaan irraa fagaata. Nagahaan achi keessa jiraatu. Ni jedha:
Dhugumatti muttaqoonni (warroonni Rabbiin sodaatan) iddoo nagahaa keessa ta’u.” Suuratu Ad-Dukhaan 44:51
“[Kuni] akka nama ibidda keessa yeroo hunda jiraatutii? Isaan bishaan danfaa obaafamanii mar’imaa isaanii ciccira.” Kana jechuun sila namni qananii Jannataa kana keessa jiru akka nama ibidda keessa yeroo hundaa (zalaalamii) turuuti? Namoonni ibidda seenan kunniin bishaan garmalee hoo’aa ta’ee obaafamu. Bishaan kunis mari’amaa garaa isaanii keessa jiru ciccira.[4]
Rabbiin rahmata Isaatiin kanarraa nu haa eegu.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Aali-Imraan 2/168-169
[2] Tafsiir As-Sa’dii-966, Tafsiir Muyassar-526
[3] Xabarii-19/532-535
[4] Tafsiir Xabarii-21/200-202, Tafsiir Muyassar-508, zaadul Masiir-1310, Tafsiir As-Sa’dii-927, Tafsiir Ibn Kasiir-6/654-656


text:
Amajjii 23/2014 (TOI)- Hoggantoota olaanoo Raayyaa Ittisa Biyyaa naannawaa magaalaa Finfinnee jiraniif guddinni sadarkaa kennamuu ibsame.
Sadarkichi kan kenname hoggantoota raawwii hojii gaarii galmeessisaniif ta’uu ibsameera.
Sadarkaa tokkorraa gara isa itti aanuutti wayita ceetan itti gaafatamummaa dachaa fudhachaa jiraachuu beekuun kutaa hoggantaniif fakkeenya ta’uun ga’ee hoggantummaa kutannoon ba’achuutu isinirra jira jedhan Raayyaa Ittisa Biyyaatti ajajaan kutaa naannawaa magaalaa Finfinnee Birgaader Jeneraal Geetaahuun Kaasaayee.
Guddinni sadarkaa kun imaanaa mootummaa fi uummatarraa itti laatame amanamummaa fi kutannoon akka tajaajilaniif kan isaan kakaasu ta’uu warren guddinni sadarkaa kennameef dubbachuu ragaan Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaarraa argame ni mul’isa.@FBC


text:
Akeeka QBO
Dura dubbii, akeekni Qabsoo Bilisummaa Oromoo (QBO) ifaa dha. Akeeka QBO irratti harki gudddan ummata Oromoo waliif gala je’eetan amana.
Gabaabaa itti, akeeknio QBO, birmadummaa, bilisummaa fi mirga abbaa biyyummaa dhuma Jaarraa 19ffaa keessa weerara Minilikin saba Oromoo irraa humna qawweetin fudhatame deefachuu dha.
Jecha biraatiin, akeekni QBO ummanni Oromoo mirga hiree ofii murteeffachuu heera mirgoota namoomaa addunyaatin beekkame dhgoomfachuun gulantaa siyaasaa isaa murteeffachuun akeeka diinaggee, hawaasummaa fi aadaa bilisummaan tofachuu fi hordofuu fi qabeenya uumamaa Oromiyaa irratti abbooma qabaachuu dha. Migi hiree ofii murteeffachuu, ummanni Oromoo hariiroo ummatooat biraa wajjjiin qabaachuu barbaadu illee bilisummaan murteeffachuu dabalata.
Galiin QBO fi mirga hiree murteeffannaa ummata Orommoo, mootummaa Oromoo kan bilisummaa, nagayaa (security) fi tokkummaa Oriomiyaa tiksu, kan ummata Oromoon filamee, kan ummata Oromoo duratti itti gaafatama qabu dhaabbachuu dha. Kun jechuun, ummanni Oromoo hoggantoota bilisummaan filatee fi itti gaafatama ykn aangoo biyya bulchuu yeroo murtaayeef heeraan itti kenneen buluu dha. Yeroo akeekkonni QBO asii olitti gabaabaa itti tuqaman kaneen guutaman qofa, ummanni Oromoo guddaan kun addunyaa keessatti gulantaa siyaasaa isaan malu qabaachuu dha.
Bifa Qabsoo
Akeekkonni QBO qabsoo ummata Oromoo qofaan dhugoomu. Akeeka QBO kanneen dhugoomsuuf, ummanni Oromoo bifootaa fi maloota heera uumamaa fi aadunyaatin beekkaman hundaan qabsaayuuf mirga qaba. Gabaabaa itti, karaa waraanii fi nagayaa illeen qabsaayuun mirga ummata Oromoo ti. Ammoo, gaafiin hubatamuu qabu, mala qabsoo ummanni Oormoo hordofu kan dirqu ejjannoo mootummaan Impaayara Itoophiyaa QBO irratti qabu tahuu isaati. Impaayarattiin humna qawweetiin ummata Oromoo fi ummatoota Kibbaa gabroomsitee, bilsummaa, walabummaa fi biyyaa nu irraa fudhatte, hamma ammaa itti, qabsoo karaa nagayaa hin beektuu; hin kabajju. Qeerroo fi Qarree Oromoo karaa nagayaatin gaafiilee mirga namoomaaf qabsaayaniinf, deebuisaan mootummaan Itoophiyaa kennee fi ammallee kennaa jiruu humna waraanaatiin ilmaan Oromoo fixuu ture. Oromoota nagayaan qabsaayuu filatan ajjeessuu fi mana hidhaa itti galachuu dha. Bulchitoonni Itoophiyaa dhufaa dabraan, kan ammaa illee dabalatee, gaafiilee haqaa ummata Oromoof deebisaa haqaa kennuu hin barbaadan. Kun tahu illee, Oromoonni karaa nagaa bilisummaa Oromoof qabsaawuu filatan, kana gochuuf mirga qabu.
As irratti, waan jedhamuu qabuutu jira. Bifoonni qabsoo jaaramayoonni Oromoo hordofan, qabsoo hidhanoo ykn karaa nagayaa, jaaramayoota Oromoo waliif diina hin godhu; gochuus hin qabu.
Haala kana keessatti, jaarmayoota Oromoo bilisummaa Oromoof qabsaayan, ammo bifa qabsoo adda addaa hordofan irraa kan eeggamuu ykn kan dirqama isaanii tahe, wal-hubannoon, wal-kabajaan, wal-qubaqabaachuun mirgoota saba Oromoof qabsaawuu dha.
Daangaan ykn uggurri mootummaan Itoophiyaa jaaramayoota karaa nagayaa qabsaayan irra kaayuu ykn kaayuu malu, WBO hidhatee mirgoota ummata Oromof qabsaayuu wajjiin wal-hubannoon, wal-kabajaa fi wal-qabaqabaachuun qabsaayuu dhoorguu hin qabu. Mala wal-hubannoon, wal-kabajaan fi wal-qabaqabaachuun qabsaayuu tolfachuun dirqama jaarmayoota qabsoo Oromooti.
Hoggana QBO
Gabroomuu (koloneeffamuu) uumata Oromoo irraa kaasee yeroo dheeraaf gabroomfataan ummanni Oromoo akka hoggana walaba hin qabaanne godheet ummata Oromo saamaa fi cunqursaa ture. Ammallee kanuma itti jira. Qabsoo fi finciloonni ummanni Oromoo deemsisaa ture illeen yeroo dheeraaf bibittinnaawaa turan. Bara 1970-moota keessaa dhaabbachuu ABO tin QBO hooggana waaltayee argate.
San booda ammo, keessattu bara 1991 booda, jaarmayoonni bilisummaa Oromoof qabsaawuu labsan heddummaachaa dhufan. Waa’ee jaaramooyoota “Oromoo” alagaan Oromoo ittin caphasuu fi saamuuf ijaarratee odoo hin tahin, jaarmayoota Oromoon Oromoof ijaarateen dubbachaa jira. Baroota kurnan keeessa dabarree ammo, jaarmayoota siyaasaa itti dabalee, Oromoota namtokkee mirga Oromoof qabsaayan, kan dhageettii fi kabajaa ummata Oromoo biratti hortan illee Oromoon hedduu qabna.
Ammoo, yeroo ummanni Oromoo qabsoo bilisummaa deemsisaa jiru kana itti, jaaramayoota bilisummaa Oromoof dhaabbatan hedduu qabaachuun bu’aa caalaa kasaaraa tahuu isaa muuxannoon QBO argisiisee jira. Qabxiin kun mata duree barreeffama gabaabaa kiyyaa, yeroo ammaa maaltu QBO irraa hir’ate je’u itti na geessa.
Yeroo Ammaa Maaltu Nu Irraa Hir’ate?
Mata dureen barreeffama kanaaf kenne, QBO keessatti wanni hir’ate akka jiru akeeka. Eyyee, QBO keessatti hamma ammaa itti waan guutachuu hanqanne, waan hir’ateetu jira. Dhaabbata (institution) QBO jabeessuu fi injifannoo gonfachuuf hedduu barbaachisaa tahee fi ammo hamma ammaa ummanni Oromoo hin qabneetu jira.
Dhaabbanni (institution) hammaa ammaa itti QBO hin qabne kun gola (Council) bakka bu’oonni jaarmayoota siyaasaa Oromoo akeeka QBO gubbatti tuqamaniif qabsaayan, bakka bu’oonni jaaramayooyaa ummataa (civic organizations), hoggantoonni amantiilee Oromoon hordofuu hundi, qeeroo fi qarree, hayyootaa, rogeeyyii Oromoo, Oromoota beekkamoo (notable persons) wkf. keessatti hirmaatanii dha. Golli ykn dhaabbanni kun kan hunda ammate, kan Oromoon bilisimmaaf qabssaayuu hundi bakka bu’aa keessatti qabu taha; kan Oromoo hunda hammate taha jechuu dha.
Gabaabaa itti Golli (Council) kun hamma ummanni Oromoo bilisummaa isaa argatee, Oromiyaa dhunfatee, bilisumaa fi haqaan bakka bu’oota isaa ifatti filate Paarlaamaa (Parliament) dhaabbatu itti dhaabbata (institution) akka paarlaaamaa Oromoo (quasi parliament) itti hojjatu taha jecjhuu dha.
Gola akkanaa dhaabbachuuf Oromoon hamma ammaa ijibbaatota heddu, biyya keessaa fi biyyoota alaa keessatti, godhaa akka ture beekkamaa dha. Sababoota hedduuf, diddaa keessaa fi dhiibbaa alaatin/diinaatin, ijibbaatonni dhaabbata akkanaa gabaachuuf qabsaawonni Oromootin godhaman hundi ni fashalan; hin milkooyne.
Gola akkanaa qabaachuun, iddoo dhimma saba keenya, dhimma QBO itti mari’atamu Oromoo qabaachisa. Iddoo Oromoon itti mari’atee, itti wal falmee, murtiilee QBO jabeessan, dantaa saba Oromoo tarkaanfachiisan fi tiksan itti gahu taati. Haala kanaan murti Oromoon hundi kabajuutu dabra.
Dhaabbata akkanaa qabachuun, Oromoon ufittis tahe alagattii, diina tahee firattis sagalee takkaan akka dubbatu dandeessisa. Dhaabbata akkanaa qabachuun, Oromoo humneessa; Oromoo itti kabajaa hora.
Yeroo ammaa, dhaabbata akkanaa waan hin qabneef, Oromoon gulantaa fi sirna waloon itti mar’atu, irratti wal-falmu, murtii hundi kabaju itti dabaersu hin qabnu.
Hunduu karaa karaa dhubbata; walmorma; haasaya; wal hin dhaggeeffatu. Haala amma keessa jirruun, walitti wacuu malee, murtii dabarsuu hin dandayamu. Haasayni, mormiin, falamiin, qeeqni murtuu hunduu kabaju itti hin geessine bilaash itti yeroo gubuu dha. QBO hin jabeessitu. Oromoo itti kabajaa hin hortu.
Haala amma keessa jirruun, Oromoon sagalee takkaan dubbachuu hin daandeenye. Murtii ilmaa fi inlta Oromoo QBOf dhaabbatte hunda irratti diqama taatuu dabarsuu hin dandeenyamu. Haala kanaan humna hin taanu. Akka ummataa itti, kabajaa ummata Oromoo guddaa kanaan malu illee argachuun hin jirraatu.
Oromoon biyya keessaa fi diid jireessi dhaabbata (Council) hunda hammate akka hinqabaanne kan dura dhaabbatu diina QBO fi umata Oromoo qofa je’eetan yaada. Diinnan QBO fi ummata Oromoo irratti qabsoofna.
Tanaaf jecha, jaarmayoonni Oromoo bilisummaa Oromoof qabsaayaa jiran, Oromoon biyya keessaa fi Oromoon diid jireessi (Diaspora) QBO fi kabajaa namoomaa Oromoof qabsaayan, hatattamaan, walif galtee fi wal-hubannoon dhaabbata (institution) nu irraa hir’ate kana dhaabachuuf haa carraaqnu. Dhaabbanni kun yeroo hunda caalaa amma nu, Oromoo, barbaachisa. Kana hubannee hundi keenya, Waraanni Bilisummaa Oromoo, jaarmayoonni bilisummaa Oromoo, hayyoonni Oromoo, qabsaayonni Oromoo, rogeeyyiin Oromoo . . . irratti haa hojjanuu. Ni dandeenya. Ni milkoofna. Ni moona!


text:
Websaayiitii Ofiseelawaa Waajjira Abbaa Alangaa Limmuu Koossaa
Ergama Mul’ataafi Duudhaalee Waajjira Kenyaa
Ergama (Mision)
Bulchinsa Godina Jimmaa Aanaa Limmuu Koossaa keessatti namoota heeraa fi seera darbanii fi gocha yakkaatiin shakkaman seeratti dhiyeessuun murtii saffisaa fi haqa qabeessa ta’e itti kennisiisuun ol’aantummaa seeraa mirkaneessisuudhaan nagaa fi tasgabbii uummatichaa eegsisuu, dantaa hariiroo hawaasaa ummataa fi mootummaa kabachiisuu, ragaa seera qabeessa ta’e galmeessuu, hubannoo seeraa hawaasichaa gabbisuu, seerotni bifa wal fakkaatuun hojii irra akka oolu taasisuu.
Mul’atni Kenya
Bara 2022 tti Bulchinsa Godina Jimmaa Aanaa Limmuu Koossaa keessatti tajaajila Abbaa Alangummaa raawwii caalmaa qabu kennuun sirna haqaa amantaa uummataa horate uumuu dha.
Galmi kenya
Tajaajila Abbaa Alangummaa si’oomina fi bu’a qabeessa ta’ee kennuun itti qufinsaa/amantaa uummanni kenninsaa tajaajila keenya irratti qabu dabaluu.Yakkoota ciccimoo dantaa ummataa miidhan (violent crime) hir’isuu fi nageenya ummataa mirkaneessuu Olaantummaa seeraa mirkaneessuuMana Hojii Dandeetti raawwachisummaa foyyee qabuufi gama hundaan fakkeenyummaa gaarii qabu uumu
Duudhaalen Kenya
Olaantummaa seeraa Faayidaa uummataa eegsisuu fi dursa kennuu Bilisummaa Ogummaa Itti gaafatamummaa Iftoomina Hojimaataa badaa fi malaamaltummaa jibbuu Fakkeenyummaa Hirmaachisummaa, Tajaajila gahumsa qabu kennuu, Jijjiiramaaf qophaa’uu fi hojjechuu, Beekumsaa fi amantaan hogganuu, Miira tajaajiltummaa qabaachuu fi Aadaa gareen hojachuudha.
Abbotii Alangaa Waajjira Kenyaa
Abbotii Alangaa Fii Hojjettoota Waajjira Kenyaatin Walbaraa
Obboo Nuradin TasfeyeIttii Gaafataamaa Waajjiricha
Websaayitiin Ofiseelaa Waajjira Abbaa Alangaa Godina Jimmaa Bara 2013 kessattii kan banamee yommuu ta’u erga websaayitiin kenya kuni banamee Heera Motummmaa Federaalaa fi Kan Naannoolee sagalii dabalatee labsii motummaa federaalaa lakkofsa 1/1987 irraa kaasee jiran hundumaayyuu akkasumas labsilee MNO hundumaa dambiif qajelfamoota dabatlatee dokumantoota seeraa kuma kudhashan caaluu maxxansuudhaan haawaasa bal’aadhaaf gahuu dandenyee jirraa


text:
Hiika Laa İlaah İllallah-Kutaa 1
Akkuma yeroo darbe jenne hundeen Islaamaa Rabbii olta’aa tokkicha qofa gabbaruu fi wantoota Isaa gadi jiran hundatti mormuu fi gabbaruu irraa fagaachudha. Jecha biraatin, “Laa ilaah illallah” dha.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Ergamtoota Isaa hundaa jecha Laa ilaah illallah tiin erge. Ni jedha:
“[Yaa Muhammad] Si dura ergamaa tokkooyyuu hin ergine, “Ana malee dhugaan gabbaramaan hin jiru; kanaafu, Ana [qofa] gabbaraa” [jechuun] wahyii (beeksisa) gara isaatti kan buufnu yoo ta’e malee.” Suuratu Al-Anbiyaa 21:25
Kana jechuun Ergamtoota si dura dhufan hundatti “Dhugaan Gabbaramaan Ana malee hin jiru. Kanaafu Ana qofa gabbaraa” jechuun isatti beeksifne.
Hiika Laa Ilaah illallah
Mee har’a hiika Laa ilaah illallah haa ilaallu.
Jalqaba jecha jechaan Laa ilaah ill-Allah haala waligalaatiin haa hubannu.
Laa-hin jiru, asitti ilaah- dhugaan gabbaramaa, illa-malee, Allah-Rabbiin
Amma jechoota kanniin walitti fiduun Laa ilaah illAllah gara Afaan Oromootti yommuu hiiknu, “Dhugaan (haqaan) gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru” ta’a.
Mee amma “Laa ilaah illallah (Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru)” gadi fageenyaan haa ilaallu:
Gabbaramaa jechuun maal jechuudhaa? Sheykhul Islaam Ibn Taymiyyaan ni jedha: “Gabbaramaan (ilaah) jaallatamaa qalbiin jaalalaan gabbartu, isaaf gadi jettu, isa sodaattu fi kajeeltu, yeroo rakkoo gara isaatti deebitu, wanta ishii barbaachisu keessatti isa kadhattu, faayda ishii keessatti isarratti hirkattu, gara isaatti kan dheessitu, zikrii (Isa yaadachuun) tasgabbii kan itti argattu, jaalala Isaatti kan tasgabbooftudha. Kuni Rabbiif qofa malee eenyufillee hin ta’u. Kanaafi, Laa ilaah illallah’n jecha hundarra dhugaa taatedha.[1]
Asirraa ka’uun haala gabaaban gabbaramaa (ilaah) jechuun kan garmalee jaallatamu, kabajamu, ol-guddifamu, kan isaaf of gadi xiqqeessanii fi of gadi qaban, ajajaman, sodaatan, waan hundaa irraa kajeelan, kadhatanii fi irratti hirkataniidha. Gabbaramaan (ilaah) kan gabbaramu erga ta’ee hiika gabbarri (ibaadaa) beekun nu barbaachisa.
Al-Azhariyyi ni jedha: akka lugaatti ibaadaa jechuun of gadi qabuun ajajamuudha. Karaan yeroo baay’ee irra deddeemun yoo qaacca’e “Xariiqu mu’abbadu” jedhama.
Ammas hayyuun lugaa Arabiffaa Al-Jawhariyy ni jedha, “Hundeen ibaadaa al-Khuduu’u (gadi of qabuu) fi az-zillatu (xiqqeenya)dha.”
Akka shari’aatti ibaadan hundee gadi of qabuu fi of gadi xiqqeessu irraa kan fudhatamee fi yaada bal’aa kan of keessatti qabuudha. Hayyoonni Ibaadaf hiika garagaraa kennanii jiru. Garaagarummaan hiikaa kuni gara wanta lamaatti deebi’a:
1ffaa jechi ibaadaa jedhu hiika “at-ta’abbud (gabbaruu)” jedhu qaba. Asitti at-ta’abbud jechuun Rabbiin jaallachuu fi ol-guddisuun (garmalee kabajuun) wanta Inni itti ajaje hojjachu fi wanta Inni dhoowwe dhiisun Isaaf of gadi qabuudha.
2ffaa-Jechi ibaadaa jedhu hiika “al-Muta’abbad bihi (wanta ittiin gabbaran)” ta’a. Hikni kanaa akkuma sheykhu Islaam ibn Taymiyaan (rahimahullahu) jedhe, “maqaa waligalaa dubbii irraa, hojii keessaa fi alaa irraa wanta Rabbiin jaallatu fi itti gammaduudha.”
Mee kanniin lamaanif fakkeenya haa dhiyeessinu: salaata salaatun ta’abbud (gabbaruu) ta’a. Salaanni mataan isaa wanta Rabbiin ittiin gabbaraniidha (al-Muta’abbad bihi)[2]
Gabaabumatti at-ta’abbud sochii qalbii, arrabaa fi qaamaa namni raawwatu agarsiisa. Al-Muta’abbad bihi immoo maqaa hojiiti. Namni yommuu salaatu, gadi of qaba, sujuuda bu’a, du’aayi godha. Kuni hundi sochii inni raawwatu waan ta’eef at-ta’abbud jennaan. Salaanni hojii ibaadaa keessaa beekkama kan ta’eedha. Kanaafu, salaanni al-muta’abbad bihi.
Hiika jalqabaati fi kan lammataa akkamitti gargar baasu dandeenya jechuun namni gaafachu danda’a. Hiika jalqabaa irratti ibaadaa jechuun jaalalaa fi of gadi qabuu guutuudha. Namni wanta tokko garmalee yoo jaallatee fi of gadi qabeef wanta san gabbaraa jiraa jechuudha. Akka hiika lamaffaatti immoo ibaadaa jechuun wantoota Rabbiin itti ajajeedha. Fkn, kan akka salaata, zakaa, sooma, hajjii fi kkf. Namni wantoota kanaan Rabbiin gabbara. Kanaafu, hiikni ibaadaa lamaan kunniin wal keessa kan seenaniidha. Namni dhugaan Rabbii olta’aa gabbaru jaalala fi of gadi qabuu guutuun wanta Inni itti ajaje hojjata.[3]
Gosoota ibaadaa
Ibaadaa irraa qalbiin kan hojjatamu, qalbii fi arrabaan kan hojjatamu, qalbii fi qaaman kan hojjatamu, qabeenyaan kan hojjatamuu ykn qaamaa fi qabeenyaan kan hojjatamutu jira.
Ibaadaa qalbiin hojjatamu: sodaa, jaallachuu, tawakkula (irratti hirkachuu), kajeellaa, obsa fi kkf.
Ibaadaa qalbii fi arrabaan hojjatamu: Du’aayi, Rabbiin faarsu, qulqulleessu, ol-guddisu (Allahu Akbar jechuu). Alhamdulillah (Faarun hundi kan Rabbiiti), Subhaanallah (Rabbiin Qulqullaa’e) jechuu fi zikriiwwan biroo.
Ibaadaa qalbii fi qaaman hojjatamu: kan akka salaataa, somaa fi kan biroo
Ibaadaa qabeenyaan hojjatamu kan akka zakaa, sadaqaa kennu, qalma qaluu,
Ibaadaa qaamaa fi qabeenyaan hojjatamu: kan akka jihaada, hajjii
Kanneen armaan olii kunniin ibaadaa keessaa akka fakkeenyaatti dhiyeessine. Ibaadan gosa hanganatti qoodama ykn lakkoofsa hanganaa qaba jedhanii daangeessuun hin danda’amu. Akkuma sheykhul Islaama jedhe ibaadan maqaa wali galaa hojii keessaa fi alaa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa jaallatu fi itti gammaduudha. Ibaadan gosoota hojii gaarii jedhaman kan qalbiin, arrabaa fi qaaman hojjataman of keessatti qabata. Kanneen akka zikrii, faarsu, Qur’aana qara’uu (dubbisuu), salaata, zakaa, sooma, hajjii, jihaada, waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu, firoota, yatimoota, hiyyeeyyi fi karaa deemaatti tola oolu, Rabbii fi Ergamaa Isaa jaallachuu, Rabbiin sodaachu, hojii Isaaf qulqulleessu, obsa, shukrii (galata galchuu), Isarratti hirkachuu fi kkf ibaadaa irraayyi.
Yoo Rabbitti dhiyaachuuf niyyate, ibaadan hojii mu’minni hojjatu hunda of keessatti hammata.[4] Mu’minni (namni dhugaan amane) hojii gaarii kamiyyuu Rabbitti dhiyaachuuf yoo niyyate ykn Rabbitti dhiyaachuuf na gargaara jedhe niyyachuun hojiin inni hojjatu hundi akka ibaadatti lakkaawama. Ammas, hojii badaa Rabbiif jedhe yoo dhiise, hojii kana dhiisun isaa kuni akka ibaadatti lakkaawama. Garuu hojiin inni hojjatu kuni shari’aan kan wal simatuu ta’uu mirkaneefachu qaba. “Kuni hojii gaarii Rabbitti ittiin dhiyaatan” jedhe wanta shari’aa keessa hin jirre yoo hojjate, hojiin isaa kuni bid’aa (wanta haarawa uumame) ta’a. Bid’aan immoo fudhatama hin qabu.
Ibaadaan bu’uura lama irra naanna’a: Jaalala daangaa ol’aanaa irra gahee fi of gadi xiqqeessu daangaa ol’aana irra gahe.[5] Kana jechuun namni yommuu gosoota ibaadaa armaan olii hojjatu Rabbii olta’aa jaallachuu fi qalbiidhaan Isaaf of gadi qabuu qaba.
Kana booda jecha, “Laa ilaah illallah” hubachuun nama hin dhiibu miti ree?
“Laa ilaah illallah” jechuun:
لا معبود بحق إلا الله
Laa ma’abuud bihaqqin ill-Allah-Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru.[6] Ibaadaa haqa kan godhatu Rabbiin malee hin jiru.[7]
Jecha biraatin: Kan jaalalaa fi ol-guddisuun gadi jedhaniif, gadi of xiqqeessaniif, garmalee sodaatan, waa hundaa irraa kajeelan, yeroo rakkoo itti dheessan, kadhatan, irratti hirkatan, sujuudaniif, sagadaniif Rabbiin malee hin jiru. Gabaabamutti ibaadan hundi Rabbii olta’aaf malee homaafu hin ta’u.
Rukni laa ilaah illallah
Rukniin laa ilaah illallah lama. Isaanis: Nafiyy fi isbaat
Nafiyy jechuun dhabamsiisu ykn “hin jiru” jechuu.
İsbaat jechuun immoo mirkaneessu ykn wanti kuni ni jira jedhanii itti amanuudha.
Jecha laa ilaah illallah bakka lamatti yoo qonne, kutaan tokkoffaan nafiyy, kutaan lammataa immoo isbaat ta’a.
Laa ilaah (Haqaan gabbaramaan hin jiru) kan jedhu nafiyy (dhabamsiisu) ta’a. Illallah (Rabbiin malee) kan jedhu immoo isbaat (mirkaneessu) ta’a.
Namni yommuu laa ilaah illallah jedhu wantoota Rabbiin alatti gabbaraman hunda irraa ibaadaa dhabamsiisuu fi Rabbii qofaaf ibaadaa mirkaneessu qaba. Jecha biraatin Rabbiin qofa gabbaruu fi wantoota Isaan ala gabbaraman hunda mormuu fi irraa fagaachu qaba. Ragaan rukni laa ilaah illallah aayah tana:
“‘Rabbiin gabbaraa, xaaghuut irraa fagaadhaa’ [jechuun] ummata hunda keessatti ergamaa erginee jirra.” Suuratu An-Nahl 16:36
Xaaghuut sheyxaana, raagdu, sanama, taabota fi wantoota biroo Rabbii gaditti gabbaraman (waaqefatamanii)dha.
As keessatti “xaaghuut irraa fagaadhaa” kan jedhu nafiyy (dhabamsiisuudha). “Rabbiin gabbaraa” kan jedhu isbaat (mirkaneessu) ta’a. Kanaafu, namni rukni (roga) lamaan kanniin yoo guute Musliima dhugaa ta’a. Namni nafiyy godhee isbaat yoo hin godhin, eetist (atheist) ta’a. Kana jechuu laa ilaah (dhugaan gabbaramaan hin jiru) jedhee illallah yoo hin jedhinii fi itti hin amaniin eetisti ta’a. Ammas, namni isbaat godhee nafiyy yoo hin godhin mushrika ta’a. Kana jechuun haqaan gabbaramaan Rabbiin akka ta’e ni mirkaneessa, garuu Isa waliin wanta biraa gabbara. Kuni mushrik jedhama.
Guduunfaa
☝Ilaah (Gabbaramaa) jechuun kan qalbiin jaalalaan gabbartu, gadi jettuuf, yeroo rakkoo itti dheessitu, haajaa irra kadhattu, kajeeltu, irratti hirkattu, sodaattu fi ibaadaa birootiin itti dhiyaattudha.
☝Laa ilaah illallah jechuun Dhugaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru. Kana jechuun Jaallachuu fi ol guddisuun kan gadi jedhaniif, sagadaniif, kadhatan, kajeelan, irratti hirkatan, sodaatani fi ajajamaniif Rabbiin malee hin jiru. Gabaabumatti, ibaadaan kamiyyu Rabbii olta’aaf malee homaafu hin ta’u.
☝Ibaadaan hiika lama jalatti guduunfamu danda’a:
1ffaa- At-Ta’abbud (gabbaruu)-kana jechuun jaalala daangaa ol’aanaa irra gahee fi of gadi xiqqeessu daangaa ol’aanaa irra gaheedha.
2ffaa– Al-Muta’abbad bihi (wanta ittiin gabbaran) -kuni maqaa hojii ibaadaati.
☝Kanaafu, jaalala daangaa ol’aanaa irra gahee fi of gadi xiqqeessu daangaa ol’aanaa irra gaheen hojiin hojjatamu hundi Rabbii olta’aaf malee eenyufillee hin ta’u.
[1] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 53-54, Abu Bakr Muhammad Zakariya
[2] Qawluul mufiidi fi sharih kitaabu tawhiidi-1/10, Muhammad Saalih Useymiin
[3] http://sammubani.com/2019/05/26/ilmi-namaa-maaliif-uumamee/#.XhoyFcj7TIU
[4] Aqiidatu tawhiid-fuula 57, Sheykh Saalih Fawzaan
[5] Ma’aarijul qabuul-541, Al-Ubudiyyah-Sheykhul Islaam ibn Taymiyyah-fuula 24
[6] Ma’aarijul qabuul-516, Haafiz ibn Ahmad al-Hakamii
[7] https://www.as-salaf.com/article.php?aid=13&lang=ar