text:
Zikrii-Furtuu Milkaa’innaa-kutaa-1
Namni osoo dhimma zikrii sirritti itti xinxallee fi hojii irra oolche, furtuu fi wiirtuun milkaa’innaa zikrii keessa akka jiru ni arga. Zikrii jechuun maal jechuudhaa?
Akkuma hayyoonni Islaama hiikan zikrii jechuun Rabbiin faarsu, qulqulleessu fi amaloota guutun Isa wassafuu (ibsuu) irraa wanta arrabaa fi qalbii irra yaa’u (darbuu)dha. Fakkeenyaf, subhaanaAllah (Rabbiin qulqullaa’e) jechuun zikrii (yaadannoo) dha. Rabbiin ni jedha:
“Ana yaadadhaa, Anis isiniin yaadadhaa. Galataa Naaf galcha, Nattis hin kafarinaa.” Suuratu Al-Baqara 2:152
Ergamaan Rabbii (SAW) ni jedhan, “Fakkeenyi nama Gooftaa isaa yaadatu fi kan Gooftaa isaa hin yaadanne akka jiraataa fi du’aati.” Sahih al-Bukhari 6407
Namni Rabbii isaa yaadatu akka nama jiraatati. Namni Rabbii isaa hin yaadanne immoo akka nama du’eeti. Namni Rabbiin yaadatu qalbiin isaa jiraattudha. Namni Rabbiin hin yaadanne immoo qalbiin isaa duutudha.
Kanaafu, gabaabubatti zikrii jechuun arrabaa fi qalbiin Rabbiin yaadachuu fi faarsudha.
Faayda Zikrii
Beektonni gariin akkana jedhu: jiraattonni addunyaa tanaa wanta garmalee mi’aa ta’ee osoo hin dhandhamin jireenya tana keessaa bahan. “Wanti garmalee mi’aayin (gaariin) addunyaa keessa jiru maaliidhaa?” jedhamuun gaafatame. Ni jedhe, “Rabbiin jaalachuu, Isa beeku fi yaadachu (zikrii) dha.”
Kitaaba imam ibn al-Qayyim, al-waabil al-sayb jedhu keessatti faayda zikrii 73 ol tarreessa. Muraasa isaanii mee haa ilaallu.
1.Zikriin sheyxaana ari’a, ni ukkaamsa, ni cabsa. (Dhugumatti, namni yommuu Rabbiin yaadatu, sheyxaanni irraa fagaata. Yommuu namni Gooftaa isaa dagatu immoo, sheyxaanni isatti taphata.)
2.Zikriin Ar-Rahmaanin ni gammachiisa
3.Qalbii irraa dhiphinnaa fi gadda ni oofa
4.Qalbiif mirqaansu, gammachuu fi bal’inna fida.
5.Qalbii fi qaama jabeessa. (namni Rabbiin hin yaadanne qaamni isaa ni bututa, qalbiin isaa ni cabdi.) Zikriin soorata fida
6.Balbala guddaa Rabbiin ittiin beeku namtichaaf bana. Akkuma namtichi zikrii baay’isu, Rabbiin beeku ni dabalamaaf.
7.Qalbii daandi’aa’uu irraa qulqulleessa. Wantoonni qalbiin daandi’eessan lama. Isaanis: cubbuu raawwachuu fi gaflaa (Rabbiin dagachuudha). Qalbiin dandii kanarraa kan qulqullooftu waa lamaani. Isaanis; Rabbiin araarama kadhachuu fi zikriini.
8.Zikriin azaaba (adabbii) Rabbii fi gaabbi Guyyaa Qiyaamaa irraa nama baraara.
Rabbiin yeroo hundaa yaadachun Rabbiin kophatti isa dhiisu irraa nama tiiksa. Rabbiin yoo nama dhiise addunyaa fi aakhiratti akka gaddanii fi dararaman nama taasisa.
Rabbiin ni jedha:
“Yaa warra amantan! Rabbiin sodaadhaa. Lubbuun kamuu waan boruuf dabarfatte haa ilaaltu. Ammas Rabbiin sodaadhaa. Dhugumatti, Rabbiin waan isin hojjatan hundaa keessa beekadha. Akka warra Rabbiin dagannaan lubbuu isaanii isaan dagachiise hin ta’inaa. Isaan warraa finciltootadha.”Suuratu Al-Hashr (59): 18-19
Rabbiin warroota amanan akka Isa sodaatan ajaja, namoota Inni dhiisen akka wal hin fakkaanne irraa isaan dhoowwa. Namoota Isa sodaachu dhiisan adabbiin isaanii of dagachuu akka ta’ee beeksisa. Kana jechuun warroonni of dagatan of foyyeessu, wanta azaaba(adabbii) hamaa irraa isaan baraaru, wanta jireenya gaarii, mi’aa, qananii fi gammachuu zalaalamii isaan jiraachisu irraanfatan. Akkuma isaan Rabbiin dagatan Rabbiis isaan dhiise.
Faaydaa zikrii erga hanga kana ilaalle, mee amma sadarkaa fi ramaddii isaa haa ilaallu
Ammas, madaarija Saalikiin irraa imaam al-Qayyim sadarkaa zikrii haala kanaan ibsa.
Namoonni milkaa’on zikrii irraa siinqi (galaa) Aakhiraa qopheefatu, zikriin daldaalatu (Kana jechuun namni zikrii godhu ajrii (mindaa) argata. Kuni daldala kasaaraa hin qabnedha.) Yeroo hundaa gara zikrii deddebi’u. Qalbiin isaanii yommuu zikrii irraa adda baatu ona taati; gaddaa fi dhiphinnaan guuttamti. Zikriin meeshaa waraanaa sheyxaanaa karaa namatti cufuu ittiin waraananiidha. Zikriidhaan badii ofirraa deebisu, rakkoo ofirraa kaasu, muusiban isaanirratti laafti. Yommuu balaan isaan gaaddiseesu gara zikrii dheessu. Qalbii gaddite akka kolfitu fi gammaddu taasisa.
Hasan al-Basrii (Rabbiin rahmata isaa haa godhu) ni jedha: “Wantoota sadi keessa mi’aa (jireenyaa) barbaadaa. Isaanis: Salaata keessa, zikrii keessa fi Qur’aana qara’uu keessa.”
“Abdullaah bin Busr irraa akka odeeffametti: namni tokko “Yaa Ergamaa Rabbii sharii’aan Islaamaa narratti baay’attee waan ani qabadhu natti himi” jedhe. Ergamaan Rabbii (saw) ni jedhan: “Arrabni kee zikrii Rabbii irraa hin qoorin.” Jami` at-Tirmidhi 3375
(Kana jechuun dirqamoota amantii biroo kanneen akka salaataa dhiisi zikrii muraasa godhi jechuu osoo hin ta’in “Zikrii baay’isi godhi shari’aan Islaamaa siif salphata” Jechuudha. Namni akkuma zikrii baay’isu, hojiin isaaf salphata, balballi milkaa’inna isaaf banama.) Ragaan kanaa jecha Rabbii olta’eeti:
“Akka milkooftaniif jecha baay’innaan Rabbiin yaadadhaa (zikrii baay’isaa).” (Suuratu Al-Anfaal 8:45, Al-Jum’aa 62:10)
“Yaa warra amantan yaadannoo baay’ee Rabbiin yaadadhaa. Ganamaa fi Galgalas faaruudhaan Isa qulqulleessaa. Inni (Rabbiin) Kan rahmata isin irratti buusudha. Malaaykonni Isaas [akkasuma rahmataa fi araarama isiniif kadhatu] akka dukkana keessaa ifatti isin baasu. Rabbiin mu’imintootaf akkaan rahmata godhaa ta’eera.” (Al-Ahzaab, 33:41-43)
Kanaafu, namni yeroo hundaa Rabbiin yaadatu fi faarsu dukkana cubbuu, badii, kufrii, nifaaqaa fi kkf keessaa gara ifa Islaama, iklaasa, gammachuu fi milkaa’innaatti baha.
Zikriin sadarkaa ykn gosoota sadii qaba. Isaaniis;
A) Zikrii faaruu– fakkeenyaf, “Subhaanallah, Alhamdulillah, Laa ilah ilallah, Allaahu Akbar” jechuu
B) Zikrii du’aayi– Fakkeenyaf, “Gooftaa keenya! Lubbuu teenya miine jirra. Yoo Ati nuuf hin araaraminii fi rahmata nuuf hin godhin, dhugumatti nuti warra hoonga’an irraa taana.” Suuratu Al-A’araaf 7:23
C) Zikrii ri’aayah (eeggachuu)– fakkeenyaf, jecha nama Rabbiin yaadatu, “Rabbiin na waliin jira, Rabbiin na ilaala, Rabbiin ragaa bahaadha” fi kkf. Zikrii kana keessa fooyya’insa qalbii too’achu, Rabbiin waliin adaba tiiksu, gaflaa irraa of eegu fi sheyxaana fi nafsee irraa of eegutu jira.
Zikriin Nabiyyii gosoota zikrii armaan olii hundaa kan of keessatti qabateedha.
(Dhugumatti zikriin dhumaa kuni zikrii cimaadha. Yeroo baay’ee qalbii waliin kan wal qabateedha. Kophaa fi ummata keessatti, dukkanaa fi ifatti, Rabbiin na arga jedhe namtichi waan yaaduf, badii hojjachuu irraa ni dheessa. Fakkeenyaf, yommuu adda jirtu fi nafseen wanta badaa akka hojjattu itti si ajajju (fkn filmii wal-qunnamti saalaa ilaalu), ati Rabbiin na arga jechuun fedhii lubbuu tee daangessita. Kuni zikrii eeggachuu jedhama.)
Ammas zikrii gosoota sadan kanaan ala kan biraa itti dabaluun ni danda’ama.Innis, zikrii waan gaaritti ajajuu fi waan badaa irraa dhoowwu. Namoonni yommuu waa’ee Rabbii wal yaadachisan, waan gaaritti wal ajajanii fi waan badaa irraa wal dhoowwan, zikrii godhaa jiruu jechuudha. Kuni immoo wanta mindaa guddaa argamsiisudha.
Zikriin haala sadiin adeemsifama.Isaanis, i. Arrabaa fi qalbiin (sadarka hundarra guddaa), ii)Qalbii qofaan, iii)Arraba qofaan
Adaboota (naamusa) zikrii keessaa;
Bakki itti zikrii godhan qulqulluu ta’uu. Fakkeenyaf, mana fincaani fi naannoo koositti zikrii gochuu dhiisu. Namni zikrii godhuu afaan isaa qulqulluu ta’u,(rigaadhaan afaan isaa qulqulleessu), yoo danda’ame qiblatti garagaluu, wanta jedhu irratti xinxalluu fi hiika isaa beeku. Zikriin hunda caalu Qur’aana. Zikrii bartee godhuu fi addaan kutuu dhiisudha.
Beektonni Islaama nama wudu’a hin qabne, junuba ta’e, dubartii heeydi argite fi yeroo da’uumsa irra jirtu arrabaa fi qalbiin zikrii gochuu akka danda’an irratti walii galanii jiru. Fakkeenyaf “Subhaanallah, Alhamdulillah, Laa ilah ilallah, Allaahu Akbar” jechuu danda’u.
Kanaafu, bakki bakka koosi fi mana fincaani yoo hin ta’in eessayyu taane zikrii gochuu dandeenya jechuudha. Fakkenyaf, karaa irra yommuu deemnu, konkolataa yommuu yaabbannu, nyaata bilcheessinu fi kkf.
Guduunfaa
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha:
“Lubbuu kee keessatti gadi of qabaa fi sodaataa, sagalee osoo ol hin fuudhin ganamaa galgala Gooftaa kee faarsi. Dagattoota irraas hin ta’in.” suuratu Al-A’araaf,7:205
Kitaaba wabii
Fafirruu Ila Allah– fuula 99-109, by Abu Zarr Qalamuuni


c: text/html

text:
Hariyaan gobaan dhawatti,nadheen kaarrileen faarsiti,Abbaa Gadaa Booranaa 63essoo, bara 1952-1960 Boorana bulche,Madha Galma Toree waan hedduun himan.Walaloon Itoophiyaa beekamaan Tsaggaayee G/ Madiin,Ilma Galmaa…abbaa Gadaa jedhee faarse. Abbaan Gadaa Booranaa ka ammaa,Kuraa Jaarsoo 72essoo. https://www.voaafaanoromoo.com/a/abaan-gadaa-booranaa-72eessoon-dhiyootuu-baalli-fuudha/3715728.html
Akka galmeen haarahii Laaybireerii addunyaa keessaa dhiyoo arganiitti,Madha Galmii jaarra 20essoo keessa bara 1950,Abbaa Duulaa Raabaa Dooriiti. Gurraacha Dheeraa ila didiimaati akka doktorii ulfinnaa,Borbor Bulee jedhetti.
Abbaan Gadaa Booranaa ka qaraa,Gadayoo Galgalooti. https://oromedia.wordpress.com/abbootii-gadaa-oromoo-booranaa-1458-2025/
Madhaa Galmaa gaafa nugusa Hayilee Sillaaseen Boorana Kirisitinnaa Kaasaa jedhee biyyatti duule Boorana kiristinnaa kaasuu dhowwee irratti dide.
https://www.opride.com/2017/03/08/meet-kura-jarso-new-borana-abba-gadaa/
Hayilee Sillaaseen waan innii dideef gaafahcuuf Finfinneetti yaamee jennaan dhufuu dide.
Waan dideef gaafannaan “abbaa wa dhibanitti mana keessa ejaajjaa inninuu ha dhufuu jedhee, didee kiristinnaan taanilleen hanqattee,” jedha doktorii ulfinnaa Borbor Bulee.
Tana maleellee Boorana kiristinnaa kaasisi jennaan,"Booranii ka Raabaa fi Gadaatii, waan Raabaa Gadaa malee Boorana giddeessuu hin dandeennu jedhee dide,Finfinneelleetti yaamanii dhaquu dide,barii sun 1953.”
Dhaloota Madha Galmaa himna Areeroo Boosarootti hime.Galmii Toree,abbaan Madhaa gara Areroo Boosaroo dhaqee akka innnii daballee dhalatteef eebbisee guddisuuf gaafate. "Gaafas Madhii Galmaa eegii dhalatee guyyaa sadii,” jedha aabba Jaatanii Diidaa,I/G/Waajjira Aadaa fi Tuurizimii Booranaa.
Jennaan Areeroo Boosaroo koblee “madhakii Gadaa Madhaa namii maraatee fayyee ka maraachuu didee du’e.Aarii liqimsaa tahee maraataan yuuba biyyaa tahee kun cuftii warra ayyaanaa kana.”
Gaafa Hayilee Sillaaseen akka Guuto Areero keesatti mana amanti jaaran hajaje,Abbaa Gadaa Madha Galmaatti dide.
Tanaan himatanii,Madha Galmaa Hayilee Sillaaseen yaame.
Maaf akka innii akka achitti hin jaarre gaafatanii jennaan akkana jedhe:
“Mataa ufii qabatee ‘Guuto’ Guutuu Booranaati’.Guutuun ammoo milikeeta keenna.Guutu,guutuu tiyya,guutuu tiyya irratti mana hin jaaran jedhee didee,” jedhe jedha aabba Jaatanii Diidaa.
Yoo ammoo ardaa jilaa irraa gorsanii jaaran hin dhowwinuu jedhe achumaan innilleen bahee gale.
Akka aabba Jaataniin jedhetti ,Madha Galmaa,waraguu aadaati.Waraguun nama jabeessee kunuunsu.
Madha Galmaa jabaa Gobaan dhawatan jetti jaarroleen argaa dhageettii.
Duula Madha Gurraachaa bultii dhakaa gurraacha.
Barbaarressa qayyaa,
Barbaara Madha Galmaa,
Areeroo Gufuu Galmaa.
Nadheenilleen Madha Galmaa kaarrileen dhawatti jedha aabba Jaataniin
Jiloo Golee marxaa makkaa tiyyaa
Jiloo doollee diidaa ka sorooroo tiyyaa
Sorooroo Bukkulli Roobii daadhii tiyyaa
Daadhiin duloo bultee Madhii Sakkee tiyya
“Madhii nama guddoo cokhatu.”
Hariyaa Madha Galmaa
Kuuloo Qooyyee,gorsaa fi nama waraanaa ka Madhaan gargar hin baane.
Waan aadaa fi eennummaa Booranaa irratti himatanii Mana Murtii Hayilee Sillaasee geessanii du’a itti muran.
Du’a itti muranii Yirgaalam/Hawaasaa fidanii ‘du’a sitti muranii maan jetta’? jennaan
Hawaasaan gurraa guddoo biraan baanaan lafumaa,
Nugusii gurraa guddaa biraan baanee namuma,
Lubbuun deemtu guddoo, dhuftu diqqoo na ijjeesa jedhe.
Murtii sunilleen woma hin taanee hin gale.Abbaan Gadaa Booranaa,Madha Galmaa nama aadaa fi dhugaan gargar hin baatu jedhu.
Aabba Jaatanii Diidaa aadaan akkana jedha.
- Aadaan nafaa, nafa ufii abbaati jabeeffata.
- Aadaan eennummaa
- Aadaa gooroo qofaa mitii malaa fi marii
- Aadaan waan lubbuu qabaat
- Dubbiin ta aadaa,aadaan ta Booranaa jedha.
Akka inni jaarrolee argaa fi dhageettii maqeeffatee jedhetti
Booranii ka dhugaati
Dhugaan ta Waaqaati
Aadaa keessaa jireennaa fi jiruutit jiraa tanaafuu aadaa fi dhugaan gargar hin baatu,jetti jedha jaarroleen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Afaan Oromoo fi Finfinnee: Atse Faasil irraa gara Jeneraal Taaddasaa Birruu
Miiftaah Huseen reefu waggaa sagalidha. Finfinnee naannoo Piyaasaatti dhalatus afaan dhalootaan barachuu hin dandeenye ture.
(bbcafaanoromoo) —Waan abbaan jedhu ni hubata garuu deebisuu rakkata. Kanaaf irra deddeebi’ani dubbachuun yookiin afaan Amaaraa makuun walii galu.
Manni obbo Huseen maatii yeroo iccitii qofaa Afaan Oromoo dubbatu miti. Rakkoon akka Miiftaah akka isaan hin mudanneef jecha angafoota isaa Wallaggatti barsiisani.
Afaan walii wallaaluun maatii fi ijoollee orma walittii taasisuu danda’a. Kunii yeroo hedduu obbo Huseen Qixxeessaa yaaddessa ture.
”Afaan ofii wallaaluun seenaa fi aadaa ofii nama wallaalchisa. Kan qaama kootti aanu qooqa kooti.” jedhu obbo Huseen.
Jaarraa tokko oliif maatiin akka obbo Huseen afaan maatii isaaniin ijoollee barsiifachuuf hin milkoofne.
Heera mootummaa ammaan Finfinneen teessuma Oromiyaa jedhamtus afaan ofin barachuun haga gaaraa ulfaataa ta’ee ture.
Amma hawwiin bara dheeraa Obbo Huseen milkaa’eera. Miiftahifis gammachuudha. Maal si fayyada jennaan, ”Afaan Oromoo ni guddata.” jedhe.
Miftaaf manni barumsaa Afaan Oromoo haaraadha. Hiriyoota isaa mana barumsaa Atsee Faasil duraan itti barachaa ture keessatti bare mana barumsaa Janaraal Taaddasaa Birruutti argachuu dhiisu mala.
Obbo Huseen ilma isaanii mana barumsaa Atse Faasilitti kutaa shan gahe qixxeessee haa baruuf 4’tti gad-deebisanii Janaraal Taaddasaa Birruutti galmeessisan.
Maaliif waggaa tokko duubatti deebiftan jennaan, ”Umurii isaa guutuu gabrummaa jaarraa dheeraatti hafuu mannaa waggaa tokko yoo boodatti deebi’ee bilisummaa bara baraa argate wayya,” jedhan obbo Huseen.
Ta’een akkasi baay’eedha. Yeroo dheeraaf barattoonni Finfinnee dhufani barachuu fedhan afaan waan hin beekneef akka haaraatti akka baratan taasifama.
Obbo Habtaamuu Namarraan kanaan dura intala adaadaa isaanii kutaa shanitti dabarte yeroo Finfinnee fidan kutaa tokko akka eegaltu gochuuf dirqamanii turan.
Manneen barnootaa akkanaa ijaaruun dirqama bulchiinsa magaalaa Finfinnee ture. Waldaan misooma Oromiyaas yeroo dheeraaf ijaaruuf yaadus hin milkoofne.
Ganna darbe deeggarsa mootummaafi arjomtotaan manneen barnootaa Afaan Oromoo afur kutaalee magaalaa Finfinnee; Eekkaa, Nifaas Silk Laaftoo, Gullalleefi Kolfeetti ijaaramaniiru.
Kan duraa lamaan deeggarsa arjomtota dhaabbata Al-Maktum faawundeeshiniin ijaarame. Deggarsi kun ijaarsa qofaan osoo hin taane baasii hunda haga waggaa shani bahu danda’uu dabalata.
Akka deebiittimmoo kutaa saddeettaffaa booda baratoonnii fedhii qaban afaan Arabaa akka barnoota tokkotti akka barataniif biiroo barnootaan walii galan.


text:
Maqaalee Rabbii (Subhaanahu)-Kutaa 1.1
Bismillahi Rahmaani Rahiim, Alhamdulillahi Rabbil aalamiin.
Dhugumatti Faaruun hundi kan Rabbiiti. Isa ni faarsina, ni gargaarsifanna, araarama Isa kadhanna. Sharriwwan nafsee teenyaa fi hamtuwwan hojiiwwan keenyaa irraa Rabbiin eeggamna. Nama Rabbiin qajeelche kan isa jallisu hin jiru. Nama Rabbiin jallinna keessatti dhiise kan isa qajeelchu hin jiru. Rabbii Tokkicha shariika hin qabne malee dhugaan gabbaramaan akka hin jirre ragaa nan baha. Akkasumas, Muhammad gabrichaa fi Ergamaa Isaa ta’uu ragaa nan baha.
Maqaaleen Rabbii keenya hundi babbareedoo fi amaloonni (sifaanni) Isaa hundii sifaata gugguutu ta’aniidha. Namni kanniin hunda hubachu kan danda’u, maqaalee fi sifaata barachuuf yoo tattaafateedha. Imaamu ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) ni jedha: “Karaa maqaalee fi sifaatatin gara Rabbii deemun dhimma ajaa’iba ta’eedha. Namni maqaalee fi sifaata Rabbii beeke, warroota garmalee ifaajan baay’ee dursa. Rakkoo guddaa osoo hin arginii fi biyya isaa keessaa osoo hin bahini fi hin raata’in [gammachuu barbaadu] argata. Wanti nama ajaa’ibsiisu halkanii guyyaa deemuu fi mallattoon adeemsaa namarratti mul’achuu osoo hin ta’in, nama tasgabbaa’e fi mallattoon adeemsaa (imalaa) irratti hin mul’anneedha. Garuu inni marsaalee adeemsaa (imalaa) baay’ee darbee jira. Namni kuni nama nafseen isaa isa yaabbattee fi inni ishii baadhatuun kan deemudha. Inni nafsee ofiitti qabsaa’un takkaa gara fuunduraatti deema, takkaa immoo nafseen duubatti isa butti.”[1]
Dhugumatti, nafsee ofiitti qabsaa’un qabsoo (jihaada) guddaadha. Karaan guddaan nafsee ofii itti injifatan maqaalee fi sifaata Rabbii guddaa beeku fi itti amanuudha. Namni akkuma Rabbiin beekun nafsee ofii haala salphaan too’ata. Fedhii ofiitiif hin harkifamu. Yeroo darbee faaydalee maqaalee fi sifaata Rabbii beeku waan ilaallef amma irra hin deebinu. Amma hojiin keenya maqaalee fi sifaata kanniin baruu fi wal barsiisudha. Haala salphan akka hubatamu fi hojiitti jijjiramuuf barnoota maqaalee Rabbii (subhaanahu wa ta’aalaa) haala afur armaan gadiitiin ilaalla:
A-Ta’ariif (hiikkaa) maqaa
B-Sifaata maqaan kuni of keessaa qabu
C-Ibsa Aayatoota (keeyyattoota) Qur’aanaa muraasa maqaa kana of keessaa qabanii
D-Maqaa fi Sifaata kana beekuu fi itti amanuun bu’aa namni argatu
Bismillah jechuun Maqaa Rabbii “Allaah” jedhu irraa haa jalqabnu.
1-Allaah (الله)
A. Hiika “Allaah”
“Maqaan garmalee kabajamaa fi bareedaan kuni maqaa hundarra guddaa ta’eedha. Kanaafi, maqaaleen Rabbii biroo maqaa kanatti maxxanfamu. Ar-Rahmaan, Ar-Rahiim, Al-Khaaliq, Ar-Raaziq, Al-Aziiz, Al-Hakiim fi kan biroo maqaa Allaah ti jedhamu. Qur’aana keessatti maqaan “Allaah” jedhu si’a 2724 dubbatame jira. Maqaa kanaan Isa malee eenyullee ittiin hin waamamu.
(Hiika jecha ijoo: Gabbaru jechuun wanta tokko garmalee jaallachuu, ol-guddisuu fi wanta saniif of gadi qabuudha. Ammas, hiikni biraa ‘Gabbaruu‘: Jaalala fi of gadi qabuun, sodaa fi kajeellaan wanta Gooftaan itti ajaje hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisudha. Gabrichi gabricha kan jedhameef wanta bulchaan isaa itti ajaju waan hojjatuuf, ammas wanta inni dhoowwe waan dhiisufi.)
Hiikni “Allaah” jedhu hundeen isaa “Ilaah”dha.[2] Ilaah jechuun gabbaramaa jechuudha. Sheykhul Islaama ibn Taymiyyah hiika “Ilaah” (Gabbaramaa)” akkana jechuun ibsa: “Ilaah gabbaramaa gabbarri haqa godhatuudha. Rabbii Tokkicha malee homtu gabbaramu hin qabu. Isaan ala wantoonni gabbaraman (waaqefataman) hundi baaxila (soba). Allaah Ilaah (Gabbaramaa) haqaati, Isaan ala gabbaramaan biraa hin jiru. Namni yoo Isa gabbaree fi Isa waliin gabbaramaa biraa yoo hin godhin, Isa tokkichoomse jira. Allaah ni jedha:
“Gabbaramaa biraa Allaah waliin hin kadhatin, [yoo akkas goote] warra azzabaman (adabaman) keessaa taatati.” Suuratu Shu’uraa 26:213
(Du’aayin (kadhaan) hiika ibaada (gabbarri) of keessatti qaba. Kanaafu, hiikni aayah: “Rabbiin waliin gabbaramaa biraa hin gabbarin. Yoo akkana goote, warroota azzabaman keessaa taata.”[3] Rabbiin waliin waan biraa gabbaruun shirkii waan ta’eef azaaba (adabbii) guddaatti nama geessa. Fkn, warroota du’an kanneen akka nabiyyoota, awliyaa’otaa, warroota fagoo namarraa jiran kanneen akka Malaykoota, Jinnoota fi uumamtoota biroo nama fayyaduu fi miidhaa namarraa deebisuu hin dandeenye kadhachuun shirkiidha.) Ammas Rabbiin ni jedha:
“Rabbiin waliin gabbaramaa biraa hin godhin.[Yoo akkas goote] balaaleffatamaa fi salphataa taatee teettati.” (Suuratu Al-Israa 17:22) (Rabbiin waliin wanta biraa hin gabbarin. Rabbiin alatti wanta biraa yoo gabbarte, Rabbiin biratti, Malaykoota fi namoota gaggaarii biratti balaalefatamaa (waqqafamaa fi jibbamaa) akkasumas, makhzuul taate teetta. Makhzuul jechuun yeroo haajaa isaa nama isa gargaaru kan dhabeedha. Namni Rabbiin waliin waan biraa gabbaru addunyaa fi Aakhiratti gargaarsa hin qabu. Salphataa ta’ee hafa. Jechi “teetta” jedhu dadhabbinnaa fi gadi aantummaa bakka nama kanaa agarsiisa.* Gargaarsa irraa abdi kutee fi salphatee taa’a.) Ammas ni jedha:
“Yommuu Ibraahim abbaa isaa Aazarin [akkana] jedhe [yaadadhu]: ‘Sila ati taabota gabbaramtoota godhattaa? Ani dhugumatti, sii fi ummata kee jallinna ifaa bahaa keessatti argaa jira.’” Suuratu Al-An’aam 6:74
Wanti uumame (makhluuqni) mataa isaatin gabbaramaa (ilaah) miti. Garuu namni isa gabbaru akka gabbaramaatti ilaalun gabbarama godhe, gabbaramaa (ilaah) jechuunis moggaase. Kuni soba (baaxila). Nama kana hojjatu ni miidhaa malee hin fayyadu. Wanti Rabbiin ala jiru gabbaramaa gabbaramuu fi kadhatamu ta’uu hin danda’u. Sababni isaas, wanti kuni homaa umuu fi soorata (rizqii) namaaf kennuu hin danda’u… Wantoonni Rabbiin ala jiran akkuma Uumaa fi Raaziqa (kan sooru) ta’uu hin dandeenye, gooftaa gabbaramus ta’uu hin danda’an. Rabbiin Uumaa, Raaziq, Jiraachisaa wantoota hundaa waan ta’eef haqaan gabbaramu kan qabu Isa malee hin jiru. Inni shariika hin qabu, mootummaan kan Isaati, faaruunis kan Isaati, Inni waan hundaa irratti danda’aadha.”[4] (Majmuu’u Al-Fataawaa 13/202-205)
Ibn Al-Qayyiim ni jedha: “Ilaah (gabbaramaa) jechuun jaalalaan, garmalee kabajuun, gara Isaatti deebi’uun, ol-guddisuun, gadi of xiqqeessun, gadi of qabuun, sodaan, kajeellaani fi irratti hirkachuun kan qalbiin gabbartuudha.”[5] Kanaafu, ilaahni (gabbaramaan) kan garmalee jaallatamu, kabajamu, olguddifamu, kan isaaf of gadi xiqqeessanii fi of gadi qaban, sodaatan, waan hundaa irraa kajeelanii fi irratti hirkataniidha.
Sheykhu Abdurahmaan Sa’dii ni jedha, “Allaah: Gabbaramaa umamtoonni hundii gabbaruu qabaniidha. Sababani isaas, Sifaata guutuu ta’aniin waan ibsameef.” (Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa sifaata guutuu waan qabuuf haqaan gabbaramu kan qabu Isa qofa. Wantoonni Isaan ala jiran sifaata guutuu waan hin qabneef isaan gabbaruun gonkumaa hin ta’u. Sifaata (amaloota) gugguutuu ta’an keessaa: Waan hundaa beeku, arguu, dhagahuu, waan hundaa irratti dandeetti qabaachu, rahmata gochuu, guutumaan guututti dureessa ta’uu, uumamtoota hundaa jiraachisuu, eeguu fi kan biroo. Sifaata gugguuta kanniin kan qabu Allaah dha. Wantoonni Isaan ala jiran sifaata kanniin hin qaban. Kanaafu, garmalee kan sodaatan, gadi jedhaniif, jaallatan, irratti hirkatan, waan hundaa irraa kajeelanii fi kadhatan Allaah qofa.)
B.Sifaata maqaan “Allaah” of keessaa qabu
Maqaan kuni sifaata guutuu ta’an hunda kan of keessatti qabateedha. “Maqaan Allaah jedhu [Rabbiin] Gabbaramaa ta’uu fi uumamtoonni hundi jaalalaan, ol-guddisuun, of gadi xiqeessuun, yeroo rakkoo fi balaa gara Isaatti dheessun kan Isa gabbaran ta’uu agarsiisa.”
Rabbiin sababa sifaata guutuu qabuuf Gabbaramaadha. Amaloota guddinnaa waan qabuuf ni gabbarama. Ammas, uumamtoota kan uumuu, jiraachisuu, bulchu, dhimma isaanii qindeessu fi too’atu Isa qofa waan ta’eef kan gabbaramu Isa qofa. Ammas, umamtoota hundaaf rahmata kan godhu, qananii keessaa fi alaa isaaniif kan kennu Isa Tokkicha waan ta’eef ni gabbarama. Ammas Rabbiin ni gabbarama sababni isaas, beekumsaan, murtiin, ogummaan, tolaan, rahmataan, dandeettin, jabeenyaanii fi injifannoon wantoota hundaa waan marseef. Inni gabbaramadha sababni isaas, gama hundaanu durummaa daangaa hin qabneen waan Tokkicha ta’eef (Gara hundaan Dureessa homattu hin hajamne waan ta’eef kan gabbaramu Isa qofa). Wantoonni Isaan ala jiran immoo yeroo hundaa jiraachuu fi turuuf Isatti hajamu. Haajaa xiqqaa fi guddaaf, wantoota isaan barbaachisan hundaaf Rabbitti hajamu.[6] Kuni akka Isa gabbaranii fi Isaaf of gadi qaban isaan taasisa. Kanaafu, Rabbiin dureessa wayittu hin hajamne, waan hundaa kan beeku, uumuu, jiraachisu, waan hundaa irratti dandeetti kan qabuu fi sifaata gugguutuu biroon kan ibsamu Isa qofa erga ta’e, Gabbaramaan haqaa Isa qofa jechuudha. Wantoonni Isaan ala jiran immoo hiyyeeyi waan ta’aniif Isatti hajamu. Kanaafu, gabroota Isaati. Amaloota (sifaata) guutuu waan hin qabneef gooftaa gabbaramu ta’uu hin danda’an. Kana sirritti itti xinxalli!!! Gooftaa haqaan gabbaramuu fi gooftaa sobaan gabbaramu kan addaan baasu sifaata guutuu qabaachu fi dhiisudha. Gooftaan haqaan gabbaramu sifaata gugguuta qaba. Rabbii gaditti wantoonni namoonni gooftaa jedhani gabbaran immoo sifaata (amaloota) guutuu waan hin qabneef sobaan kan gabbaraman(waaqefatamanii)dha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Suni waan Rabbiin [Gabbaramaa] haqaa ta’ee fi wantoonni isaan Isaa gaditti gabbaran soba (baaxila) waan ta’eefi, Ammas Rabbiin Isatu olta’aa, Guddaa ta’eefi.” Suuratu Al-Hajj 22:62
Aayah tana dura Rabbiin halkan guyya keessa, guyyaas halkan keessa akka seensisu dubbata. Naannawa addunyaa garagaraatti bonaa fi ganna dheerinni guyyaa fi halkanii garagara. Yeroo bonaa guyyaa dheerrassa, yeroo gannaa immoo halkan dheeressa. Haala kanaan halkanii fi guyyaa wal keessa seensisa. Imaamu Ibnu Jariir Xabari aayah armaan olii haala kanaan ibsa: Rabbiin olta’aan ni jedha: ” Suni ” kana jechuun, hojiin Ani hojjadhe kuni- halkan guyyaa keessa seensisu, guyyaas halkan keessa seensisun-[kan raawwatame] sababa Ani Haqa fakkaataan, shariikni fi dorgomaan Naaf hin jirre ta’eefi. Wanti mushrikoonni kunniin Rabbii gaditti gabbaramaa (ilaah) godhachuun kadhatanii fi gabbaran, baaxila (soba) homaa hojjachuu hin dandeenyedha. Rabbiin olta’aan warroota Isaa gaditti gabbaraniin akkana jedha: “Yaa warra beekumsa hin qabne! Fayyaduu fi miidhun harka Isaa kan jiru, wanta hundaa irratti Danda’aa gabbaruu dhiistanii wanta sobaa gabbarrin isaa isin hin fayyanne gabbartanii? “Rabbiin Isatu olta’aa“- Ol’aantummaan kan Isaati. Inni wantoota hundaa oli, wantoonni hundi Isaa gadi. “Guddaa” Inni wantoota hunda caalaa Guddaadha, wanti Isa caalaa guddaa ta’e hin jiru.” Tafsiiru Xabari 16/622
Haqa jechuun yeroo hundaa turaa gonkumaa kan hin banneedha. Rabbiin gabbaramaa haqaati. Sababni isaas, Inni haqa waan ta’eef yeroo hundaa turaa fi jiraataa gonkumaa hin duunee fi hin banneedha. Wantoonni Isaa gaditti gabbaraman kanneen akka taabota fi uumamtoota biroo waan badaniif ibaadan (gabbarrin) isaaniif godhamu baaxila (soba). Baaxila jechuun hundee kan qabnee, hin turree fi kan baduudha. Wanti kaafironni gabbaran wanta baduudha. Ibaadan isaaniis hojii baduudha. Kanaafu, hojiin isaanii hundi baaxila (soba).
C.Ibsa Aayatoota (keeyyattoota) Qur’aanaa muraasa maqaa kana of keessaa qabanii
In sha Allaah kutaa itti aanu keessatti itti fufna…
Maddoota
[1] Xariiiqul Hijrateyn-fuula 470
[2] Fiqhu Al-Asmaa’il Husnaa– fuula 76, Abdurazzaaq bin AbdulMuhsin Badri
[3] Ma’aariju tafakkur wa daqaa’iqu tadabburi-8/717, Abdurahmaan Habanka
[4] Walillahi asmaa’ul Husnaa fad’uuhu bihaa– AbdulAziz bin Naasir Jaliil,
[5] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 54, Abu Bakr Muhammad Zakariya
[6] Walillahi asmaa’ul Husnaa fud’uuhu bihaa
*Ma’aariju tafakkur wa daqaa’iqu tadabburi-9/596


text:
Waasihun Takileetiin
Itoophiyaan haadha sabaafi sablammoota 83 ol yoo taatu harki caalaa ilmaanshee hidda latiins dame Kuush waan qabaniif ‘Dachee Kuush’ jedhamuun akka waamamaa turte ragaaleen seenaa tokko tokko ni ibsu.
Beekamtii Itoophiyaan gama hawwata tuuristiin qabduuf bu’uuradha kan jedhaman ilmaan Kuush hojiilee kalaqaa, aartii, aadaafi duudhaa garagaraa babal’isuun Itoophiyaan ykn dacheen Kuush ija addunyaa keessa akka seentu taasisaniiru.
Ilmaan Kuush Kaaba Itoophiyaa keessa bal’inaan jiraachaa jiran keessaa ummatni Agawuufi Qimaanti kan maqaa dhahaman yoo ta’u lachanuu sabboontota eenyummaasaanii kabachiisuuf fincila diddaa gabrummaa gaggeessaniifi kabajamuu walabummaa biyyaaf aarsaaf wareegama qaalii kaffaluun Itoopiyaa har’aaf bu’uura buusanidha.
Agawu mana torba qaba; isaanis Awwii (Goojjam, Injibaaraa), Himraa (Walloo Soqoxaa), Qimaanti (Gondar, Ayikal), Bileen (Eertiraa, Karan) Quwaaraa (Falaashaa, Gondar), Kunfal (Goojjam), Kaaylaa Walloofi Gondar keessatti warreen argaman yoo ta’an, isaan kunneen marti ogeeyyota aadaa duudhaafi ga’umsa kalaqaan beekamtii qabanidha.
Akka fakkeenyaatti bu’aaleen hojii kalaqaa kaaba Itoopiyaa keessa jiraniifi Itoophiyaan ittiin beekamtu kan akka Laalibalaa, Aksuum, Faasilidas bu’aa ilmaan Kuush ta’anis dhiibbaa sirnoota gabroomfataa nafxanyaan qaqqabaa turerraa kan ka’e abbummaansaanii akka dhaalamu ykn hatamu taasifamaniiru.
Kun ta’us cunqursaa sabummaafi eenyummaa sirni gabroomfataa nafxanyaa Itoophiyaa humnaan bulchuuf sabaafi sablammiileerra geessisaa tureen aadaa, duudhaa, kalaqawwan ogeessota ilmaan Kuushiin lafa qabatanii turan hedduun akka dagataman taasifamanis kanneen qabsoon kunuunfamaa as gahanimmoo Itoophiyaa boonsaa jiru.
Sirnoota ilmaan Kuush biratti kabajamoo ta’aniifi dhiibbaa sirna gabroomfataan hacuuccaan irra ture keessaa kabaja Sirna Gadaa Oromoo Fiichee, Cambalaalaa ummata Sidaamaa, sirna amantaa saba Qimaanti kaasuun ni danda’ama.
Kana malees, sirni gabromfataa kun uffata aadaa bu’aa kalaqa ilmaan Kuush ta’e Jaanoo dhaaluun ogeeyyota kalaqxoota ta’an kanammoo hacuucaa qorqalbiisaanii jaamsaa turaniiru.
Keessumattuu bakkoota ilmaan Kuush bal’inaan keessa jiraatan kaaba Itoopiyaa keessatti cunqursaa sirni gabroomfataa qaqqabsiisaa ture daran hadhaahaa ta’us “ijji baddu bakki ijaa hinbaddu” akkuma jedhamu uummata eenyummaasaaf quuqamufi gabrummaaf hinjilbeeffanne horachuurraa kan ka’e aadaafi duudhaaleen kunuunfamaa as gahan hedduudha.
Barreeffama keenya kana keessatti aadaa guluffii fardaa ilmaan Kuush Agawu biratti kabajamuufi ga’umsa shamarran Agawu gombisa fardaarratti qaban ilaalla. Ilmaan Kuush dirree lolaarrattis ta’e dirree taphaarrattis gootota seenaan weeddisuufi jiraachuu Itoophiyaa har’aaf utubaa ta’anidha jechuun nidanda’ama.
Keessumattuu lola Xaaliyaanii ofirraa qolachuuf gootonni Agawu akkuma obboleeyyansaanii Oromootaa fardeensaanii hiriirsanii, dhiigasaanii lolaasaanii, lafeesaanii caccabsanii Itoophiyaa ijaaraniiru. Kanarraa kan ka’e dachee Agawurratti ayyaanni guyyaa fardeenii waggaa waggaan akka kabajamu ta’uusaan yeroosaa eegee gaggeeffamaa jira.
Bara 1932 kaasee guyyaan kabaja fardeenii ilmaan Agawu biratti kabajamu akka qabu yoo murtaa’u bara 1933 kaasee Amajji 23 bifa ho’aa ta’een kabajamuu eegaleera. Ayyaanichis Waldaa Gombisa Fardaa torban Agawu jedhamee kan beekamu yoo ta’u, bara kana yeroo 81ffaaf kan kabajamee ture. Miseensota gombisa fardaa dhaabbataa kuma shantamii torbaa ol(57000) ol of keessaa qaba.
Ayyaana kana kan adda taasisu shamarran Agawu akkuma dhiirotaa fardeensaanii miidhagsanii, uffata aadaa jaanoon faayamanii yaadannoo goototasaanii darbaniif dorgommii gombisa fardaa taasisu.
Ayyaana bara kanarrattis gosoonni Agawu lameen isaanis Wuhaa Gimraa Saqoxaa Agawufi Awwii Agawu Godina Awwii magaalaa Injibaaraatti walitti dhufuun bifa ho’aa ta’een gaggeessaniiru. Hirmaattonni kumaatamaan lakkaa’amanis ayyaanicharratti kan argaman yoo ta’u, gombisa fardaa abbootii, dargaggootaan, shamarraniifi qaroo dhabeeyyiin gaggeeffamu daawwachaa nyaata, dhugaatiifi uffata aadaan dachee Agawu miidhagsaniiru.
Ayyaanichi yaadannoo gootota ilmaan Kuush darbani sababa godhachuun kan gaggeeffame yoo ta’u, dabalataanis obbolummaan ilmaan Kuush kaaba Itoophiyaa jiranii akka cimuuf bu’uura kan buusu akka ta’e himama. Ayyaana kanarratti shamarraan Agawu umriinsaanii waggaa 13 ta’e uffata aadaan faayamanii, fardeensaaniis miidhagsanii alangeen rukutaa dorgommii gombisa fardaa kana gaggeessu.
Shamarran kunneen akkuma dhiirotaa fardeen gulufsiisuun injifannoo addaa kan galmeessisan yoo ta’u, miira ni dandeenyaa isaan hojiitti hiikanii agarsiisan daran kan namatti toludha. Dhiiraan qixa bahanii dura wayita galan daran kan nama ajaa’ibsiisuufi abdii namatti horu waan ta’eef jajjabeeffamuu qabu.
Ga’umsisaanii kun dhaloota dhufuunis dhaalamee akka darbu shamarran amma umrii dargaggummaarra jiraniifi fakkeenya ta’aa jiran kun imaanaa guddaa qabatanii kan argamanidha. Dorgommii gombisa fardaa kana kan adda taasisu abbootiifi shamarraniin alatti qarodhabeeyyinis adda durummaan hirmaachuusaaniiti. Qarodhabeeyyiin kunneenis shaakallii taasisanirraa kan ka’e rakkoo tokko malee warra qaroqabeessa waliin dorgomuun wayita injifatan mul’atu. Kun kabaja ummanni Agawu aadaasaaf qabu kan agarsiisudha.
Dorgomtoonni caalanii argamuuf yeroorraa yerootti shaakkallii addaddaa taasisaa kan turan yoo ta’u fardeensaaniis cimanii akka dorgomaniif qulqullinasaanii eegaa garbuu sooraa dorgommii Amajji 23f of qopheessu. Taphni fardaa ummata Agawu biratti gosoota gara garaa kan qabu yoo ta’u, isaan keessaa gombisa shubbisaa (dingilaasaa), Gombisa saffisaa, guluffii, Sigraafi kkf kaasuun ni danda’ama.
Dorgommii kanarratti ga’umsa shamarran Agawu gombisa fardaarratti qaban daran kan namatti tolu, ija turistootaa addunyaa kan hawwatuufi galii guddaa argamsiisuu danda’udha. Aadaan kun dhaloota haaraan dhaalamee akka guddatuuf bu’uura kan buusan abbootiin Agawu eenyummaafi aadaasaaniif kabaja guddaa kan qaban ta’uu agarsiisa.
Ilmaan Agawu marti daa’imummaasaaniirraa kaasanii gombisa fardaa kana abbootiisaaniirraa barachaa kan dhufaniifi ga’umsa gombisa fardaa kanaan ijaaramanii kan guddatan yoo ta’u, ganna 13 kaasee dorgommicharratti ni hirmaatu. Fardi ilmaan Agawu biratti kabaja guddaa kan qabuufi yeroo gammachuu, gaddaa, sirnoota gombisaarratti itti dorgomuuf, imalaaf, itti qotachuufis kan isaan tajaajilu waan ta’eef ulfoodha.
Ummanni Agawu sabboontota eenyummaasaaniif quuqaman yoo ta’an aadaa, duudhaafi afaansaanii dhaloota haaraaf dabarsuuf kutannoon hojjechaa turuusaaniin aadaan cululuqaa kun har’a gahuu dandaheera. Haaluma kanaan cunqursaa sirna eenyummaasaarratti aggaamamu kamuu ofirraa qolachaa aadaa gombisa fardaa, afaansaa, daangaasaa kabachiisee ilmaansaa guddisaa jira.
Walumaagalatti ummanni Agawu saba aadaa, duudhaa, afaaniifi eenyummaasaa sirriitti kunuunsu yoo ta’u, keessummaa garasaaniitti dhufu kamiyyuu nyaara tolanii “Adiinaas” (Anaa Dhufu) jedhanii simachuun nyaata aadaa manni horeen kunoo jedhanii gaggeessu.
Aadaafi duudhaan gombisa fardaa abbootiirraa dhaalame kun osoo hinfaalamiin dhaloota dhufuuf akka darbuuf dargaggoonni, shamarraniifi guddattoonni itti gaafatamummaa guddaa kan qaban yoo ta’u abbootiinis imaanaa dhaloota darberraa dhaalan kana imaanaan dabarsuun isaanirra jiraata.
Gaazexaa Bariisaa Bitootessa 25/2013


text:
Yuniverstii Mattuu keessatti humnoonni tika nagaa mooraa sana keessaa reebicha barattoota irratti raawwataniin barattoonni hangi tokko balaan madaa’uu irra ga’uu isaa kanneen miidhaan irra ga’e barattoonni yuniversitichaa ibsaniiru.
Gaaffii isaan dhiyeeffatan barattoonni universitii Jijjigaa keessaa barataa turanii gara universitii Mattuutti dabarfaman, galmeen isaanii waan hin dhufneef kun akka isaaniif ergamu gaaffii gaafachuuf hiriira nagaa baanaan haleellaan kun nu irratti raawwate jedhu. Bulchiinsa mana barnootichaa biraa deebii argannee jirra.
Kan baraattuun reebichi na irratti raawwatame jettu nuuf ibsiteen jalqabna. Tujubetu dubbise.


text:
Tokkummaa mootummootaatti komiishinerri ol aanoon dhimma baqattootaa Filippoo Garaandii dawwannaa isaanii Itiyoopiyaa ilaalchisuun har’a tuuta oduuf ibsa kennuuf jiran. Komiishinerichi ol aanaan kun mooraa baqattootaa bakka baqattoonni eertraa keessa qubatan daawwataniiru.
Minsitrittiin nageenyaa Itiyoopiyaa Mufriyaat Kamiil fi minister Deetaan ministrii dhimma alaa ambaasaadder Reediwaan Huseen illee isaan waliin turan.
Mr. Graandiin itti aanaa muummichia ministeeraa fi ministeera dhimma alaa Demmaqee Mekonnin waliin illee mari’atanii jiran.
Komiishinerichi gara Itiyoopiyaatti imaluu isaanii dura ajjeechaa ukkaamsanii butuu fi baqattoonni Eertraa dirqisiisamanii gara dhufanitti deebisamuu kan jedhu akkasumas dhiittaa mirga namaa yaaddessoo ta’an ilaalchisee yaaddoo qaban ibsanii jiran jechuun Addis Chekol gabaaseera.


text:
Oromia: Eebba OMN Finfinnee fi Simannaa Direektara Olaanaa OMN Obbo Jawaar Mohammad August 5, 2018Posted by OromianEconomist in Uncategorized.
Tags: Eebba OMN Finfinnee, Jawar Mohammed, OMN, Oromo News
trackback
OMN:Hag-05/2018
Jilli Xiinxalaa Siyaasaa fi Daarektara OMN Obbo Jawaar Mohammed’n durfamu ganama har’aa barraaqaan Finfinnee seeneera.
Jilli kun waytii Oromiyaa Dirree Xayyaaraa Idil-Addunyaa Boolee gahanitti simannaan hoo’aan Qondaalota Mootummaa,Qeerroo,Qarree fi hawaasa bal’aan isaniif taasifameera.
Yeroo ammaa jilli kun Hoteela Ilillii International’tti Gaazexeessitoota biyya keessaa fi alaa kanneen achitti argamaniif ibsa kennaa jiru.
Akkuma asiin dura ibsamaa ture har’aa gara Saafayatti Eebbi Studio OMN Finfinnee ni gaggeeffama.
Sirni baniinsaa Galma Barkuummetti Hagayya 05/2018 galgaluma har’aa bakka Qondaalonni Mootummaa olaanoo fi Namoonni 25,000 ol argamanitti Obbo Jawaar Mohammed hawaasa bal’aan galma kanatti wal arguuf jiru.
Boru Hagayya 06/2018 Yaadannoo woreegamtoota fi gootota qabsoo fincila diddaa gabrummaa irratti dabraniif sagantaa qophaa’etu adeemsifama.
(Usmaan Baayyuu)
Click here for Africa News: Ethiopian activist Jawar Mohammad returns home from exile


text:
Labsa Ficincila Xumura Gabrummaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Bahe.
Hagayya 26,2016
Qabsoo mirga abbaa biyyummaa falmii ummanni Oromoo taasisaa jiru Oromiyaa keessaa fi alaan kan yoomii irra haala abdachiisaan deemaa jira. Sabni Oromoo mirga isaa jaarraa tokkoo oliif dhabee jiru deebsiee of harkatti galfatee nagaa, tasgabbi fi bilisummaan Oromiyaa keessa jiraachuuf yeroo murteeffatee ka’e keessatti argamna. Mirgi ummata Oromoo mirga saboota kami iyyuu dhiibuu fi sarbuuf osoo hin taane sabni kamuu Oromiyaa keessa jiraatu cunqursaa fi hacuucaa bifa kami irraa iyyuu bilisa bahee nagaa fi tasgabbiin akka jiraatu kan wabii kennuufii ta’uu irra deebiin mirkaneessina. Sochii yeroo kamiinuu caalaatti ummanni Oromoo bara ammaa taasisaa jiru kun sablammii cunqurfamoo dabalatee daran jabaatee akka itti fufuuf Qeerroon Bilsummaa Oromoo kan yeroo kamiinuu caalaa tooftaa fi tarsiimoo adda addaan hojjechaa jira.
Sochii FDG bara 2011 bifa qindaayeen Qerroon Bilisummaa Oromoo eegale irraa jalaan finciloota xiqqaa fi guddaa gaggeessuun har’aan gahee jira, sochiilee Oromiyaa keessaa adda Qooda ol aanaa kennaa injifatnoolee irraa jalaan argamaa jiru hanga ammaa salphaa hin turre, Wareegami lubbuu fi qaamaa akkasumas qabeenyaa hedduu kan itti kitimamee fi dhabame yeroo ta’u gumaa wareegama kanaa bilisummaan baasuuf bifa fedheen irratti hojjetamaa akka jiru mirkaneessina. Kun hanga argamuu fi xumuramu wareegama caalaa baasuufis of duubaa akka hin deebine firaafis diinaafis ifa goona.
Fincila Xumura gabrummaa yeroo kana ykn bara 2016 kana keessa gaggeessaa jirru toftaa ammayyummaan fayyadamuun diina keenya irra aanuuf hogganootiin Qeerroo fi miseensotiin Qeerroo Bilisummaa akkasumas madheeleen qabsoo bilisummaa Oromoo guutuu Oromiyaa keessa jiran jabinaan irratti hojjetaa jiru. Caasaan Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi madheeleen Qabsoo Bilisummaa Oromoo mootummaa Wayyaanee keessa ta’anii mootummicha akka rirmaatti nyaataa jiranii fi ummati Oromoo akkasumas barattootiin Oromoo addatti fincila gaggeessaa jiran akeekaa fi kaayyoo abbaa biyyummaa bakkaan gahuuf hakanii fi guyyaa irratti hojjechaa jirama.
Kanaaf, yeroo gabaabaa keessatti bifa qindaayee fi mootummaa Wayyaanee irratti fincilootaa qindaawaan irraatti humna guutuun hirmaatuun fincila xumura gabrummaa itti fufamuuf deemu ummanni Oromoo waliigala qorqalbiin hordofaa qaamaan keessatti of qusatnaa maleee hirmaataa biyya keessaa fi alaan sochii warraaqsaa fi deggersa keessan daran akka jabeessitan waamicha lammummaa dabarsina.
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Injifatnoon Ummata Oromoof
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Hagayya 26,2016
Finfinnee,Oromiyaa


text:
Hanqaaquu namaa laboraatoorii keessatti guddate jalqabaa
- Jeems Galaager
- Gabaasaa Fayyaafi Saayinsii, BBC News
Hanqaaquun dhala namaa yeroo jalqabaatiif laaboraatoorii keessatti guddate jedhu qorattoonni Yunivarsiitii Edinbiraa.
Gareen kun akka jedhanitti argannoon kun sababa wal'aansa fayyaa kaanseeriitiin dhala godhachuu dhabuu ni hambisa jedhamees abdatamee jira.
Qorannoon kun waa'e guddina hanqaaquu dhala namaa kan saayinsiidhaaf dhokataa akka ta'etti jiru caalaatti qorachuuf carraa gaariidhas jedhame.
Ogeessonni akka jedhanitti, itti fayyadamuudhaaf ammallee hojiin dabalataa kan hojjetamuu qabu ta'ullee milkaa'ina gammachiisaadha.
Dubartoonni hanqaaquu kichuu gadameessa keessaa kan yeroo isaan umurii dardarummaa ga'an guddachuu danda'u waliin dhalatu.
Waggoota kurnan hedduu fudhatus, saayintistoonni hanqaaquu gadameessaa alatti guddisuu danda'uurra ga'aniiru.
Haala laboratoorii kan akka sadarkaa oksijiinii, hormoonii, pirootiinii kanneen guddina si'eessaniifi bakka hanqaaquun kun itti margu of eegganoodhaan to'achuu barbaachisa.
'Baayyee gammachiisaadha'
Saayintistoonni akka danda'amu yeroo agarsiisaa jiranitti, adeemsi joornaalii 'Molecular Human Reproduction' irratti maxxanfame garuu ammallee foyyeessuuu barbaada jedha.
Guddina hanqaaquun gara bilchinaatti taasisu %10 qofti ga'aa miti jedhu.
Hanqaaquun kun ammallee yeroo gara ulfaatti jijjiramurra hin geenye, kanaaf attamitti akka hojiirra oolu ifa miti.
Prof. Eveliin Telfeer, qorattoota kana keessaa tokko kan ta'e, akkas jechuun BBCitti himan: "Waa'ee tishuu dhala namaa keessatti sadarkaa kanarra ga'uu danda'uuf mirkaneeffannoo argachuun baay'ee gammachiisaadha.
"Garuu haala hanqaaquun itti marguufi bifa sirrii ta'een qabamuu foyyeessuuf hojii barbaachisu hunda cimanii hojjechuu gaafata".
"Hojiitti jijiiruun ala, hojiin kun waa'ee guddina hanqaaquu dhala namaa hubachuudhaaf milkaa'ina cimaadha."
Kaanserii
Keemooteraappiifi raadiyooteraappiin carraa maseenuuf nama saaxilu.
Hanqaaquu laaboratoorii keessatti guddisuu danda'uun dhukkubsattootaaf filannoo foyyaa'aadha.
Hospitaala Hamerismiizitti gorsaan wallaansa gadameessaa Istuwaarti Laaverii: " Hojiin kun hubannoo keenyaaf tarkaanfii gara fuula duraatti nu deemsisudha," jedhu.
"Ammallee lakkoofsa gadi aanaafi caalmaatti irra deebiyanii si'eessuun barbaachisullee, hojiin jalqabaa kun dhukkubsattootatti abdii hora."
Ingliiz (UK) keessatti dhimma qorannootiif hanqaaquuwwan laboraatooriitti hojjetaman gara ulfaatti akka jijjiiramu gochuun seeraan ni eyyamama.
Gareen Edinbiraa jiru garuu yaalii kana gaggeessuuf eyyama hin qabu. Abbaa taayitaa ilaallatutti dubbachuuf ykn giddu-gala durumaan jiru waliin hojjechuuf irratti mariyataa jiru.


text:
Harbuu fi Leemmana
Gaaf tokko Harbuun baay’ee guddaan tokko qilleensaan buqqifamee, laga tokko irratti kufe. Harbichi Leemmana gidduutti kufe. Harbuun leemmana gidduutti kufe kunis guddaa rifate. Leemmanni qilleensa jabaa sana irraa hafee dhaabata. Isaa boodas akkas jedhee gaaffii gaafate. “Isin warri sasalphoo fi dadhaboon kunniin, qilleensa akkas jabaatu sanaan attamitti akka caccabdanii hin hurraa’in haftantu na dinqaa jiraam isaaniin jedhe?” Isaanis deebisanii, “Ati qilleensaa wajjin wal-lolta ittiinis wal’ansoo qabda, kanaafuu hundeen buqqafamtee kufte. Nuyi immoo, faallaa keeti. Utuu qilleensi jabaan nu bira hin ga’in dafnee gara inni qilleensa’utti luuccofna. kanaafuu immoo hin cabin hafne” jedhanii deebii kennan.
Barnoota seenaa kana irraa argannu
- Jijjiramni yeroo jiraatu itti madaquu danda’uu fi haalaa wajjin of sirreessuu danda’uun barbaachisaa ta’a.
- Garaagarummaa tokkoon tokkoo keenyaa waliif dinqisiifachuu qabna sababiin isaa immoo dadhabbiin nuyi warra kaan irratti hubannu haala tokko tokko keessatti immoo jabina ta’uu danda’a waan ta’eef.
- Jabinni keenya inni cimaan dadhabbii keenya isa cimaa ta’uu danda’a.
- Yeroo tokko tokko humna nu caalee nuttii dhufuuf gadi- hin jennu taanaan balafasa caccabuu of irratti fiduu dandeenya.
- Eenyummaa keenya beekuun haala jiruu waliin osoo morminuu cabuu irraa hafnee yeroo haalli mijataan uumamuu akka itti fayyadamnuuf nu gargaara.
Gaaffiiwwan Marii
Gaaffiiwwan kana dubbisuun irratti haa yaadnu. Gaaffiiwwan marii kana irratti mari’achuudhaan eenyummaa keenya geggeessummaa keessatti attamitti akka itti dhimma baanu haa barannu.
- Yeroo jalqaba jecha “Jijjiirama” jedhu dhageesse maaltu sitti dhaga’amee ture? Ati caalaadhumatti harbicha moo yookiis leemmanicha kan fakkaattu taata?
- Jireenya kee keessatti yeroo itti jijjjiiramaan wal’aansoo wal qabaa turte ibsi. Maal akka sitti dhaga’amu si godhee ture?
- Yeroo jijjiiramaa wajjin adeemtu maaltu ta’a? kun akkamitti haala ati keessatti jijjiirama simattuun waliin morma?
- Gama eenyummaa harbuu yookiis leemmanaa isa kamtu kan isaan gargaare yookiis kan isaan danqe ta’ee sitti argame? Amala akkasii keessaa kan ati of keessaatti argitu ni jiraataa?
Hubadhu:
- Yaadni Harbuun akka jabinaatti fudhate akka inni kufu fi akka inni jabina warra kaaniis salphisee ilaalu isa godhe.
- Guddinnii fi jabinni Harbuu qilleensa bubbisu keessatti dadhabina ta’ee kufuu isaaf immoo sababii ta’e.
- Leemmanni gadi jedhee bubbee kuffisuu danda’u jala darbe. Harbuun garuu jabaatee dhaabbate akkuma amalawaan ittin mormeef hundeen buqqifamee kufe. Kanaafuu eenyummaan keenya yeroo hundumaa qabeenyaa nu fayyadu ta’uu kan danda’u yoo haala sirriin itti fayyadamne qofaadha.
Knanan dubisse iraa
Birra Ibsa


text:
Kan wal kajeelu Afaan hin qajeelu Akaayin bara beela firaan adda nama baafti Jaalachaa oolaniis intala haadhaa hin fuudhan Harka goowwaatin boolla jawwee safaru. Haadhaatu du'e jedhani ilmoo bofaa wajjiin bo'icha hin ta'an -abaarsi goowwaa eeboon qixa
Category: Aadaa
Murataan marqa baalarratti nyaata. Yaa marqa si afuufuun si liqimsuufi. Gubataa marqaa hubataatu arga. Akkan hin yaanne misingaa marqite, akkan hin dhiifne dhadhaa itti naqxe
Aadaa Oromoo keessaa ijoollee hurursuun aadaa gaarii qabnu keessaa tokkodha.Huruursuun Sossobuu ykn Afaan Ingiliziitiin “lull”kan jedhamu waliin caalaa wal gitu danda’a. “Hush” inni jedhamu kun “usi”ykn “callisi” kan nuti jennu waliin wal gita. Ingilizootis ijoollee haala nuti sossobnuun ykn huruursinuun huruursu waan ta’eef dhimma kana irratti aadaa walfakkaatu qabna jechuu dandeenya.Aadaan keenya kun utuu hin … Continue reading Ijoollee hurursuun
Yeroo tokko, andaaqqoo, hantuuta, bofa, ruumicha fi leenca ta’anii gamtaadhaan duula deemuuf waliin mari’atan. Kaayyoon duula kanaas deemanii loon hatuuf ture. Amma deemanii deemanii bakkee dhaquu barbaadanitti yogguu dhiyaatan, dhaabbatanii (ejjetanii) akkamitti akka loon hatan waliin haasa’uu fi hojiis addaan qoqqooddachuuf karoora baafatan. Kana keessatti kan karoora baastu andaaqqoo turte. Andaaqittiinis akkana jettee karoora ibsiti: … Continue reading Malaan duulan jette andaaqqoon (lukkuun)
2) Ababbalii ykn Hawwii Inni kun ammoo osoo warri hin beekiin warri walfuudhan waliif galanii walfuudhuu ta’a. Gurbaa fi isheen qofti walii galuudhan haala mijeeffachuun gurbaa intala beellamee fudhatee gala. Yeroo kanatti maatiin gurbaa beeku danda’u kan ishee intalaa garuu hin beekan. Adeemsa keessaa gurbaan guyyootamuraasa booda gara maatii isheetti jarsummaa ergachuun araaramuuf karaa bana. … Continue reading Sirna fuudha fi Herumaa kutaa lama
Wadaaja jechuun firummaa, aantummaa, walmararfachuu, walii yaaduu, waliibirmachuu jechuudha. Kanas warra ykn maatii tokkotu bulfata. Guyyaa kana ayyaantuu warra dhahaafi faaruu ayyaana kanaa beekan afeeruun Waaqasaanii kadhachaa, faarfachaa, galateeffachaa bulu. Ayyaanni kun bakka tokko tokkotti ayyaana ‘jaalaa’ jedhama. Ji’a ji’aan, waggaatti al lama ykn tokko ayyaaneffamuu danda’a.
Odaa Bisil: Godina shawaa Lixaa Aaana IluuOdaa Bulluq: Horroo Guduruu Wallagga Aaanaa HorroOdaa Hullee: Godina Jimmaa Aanaa Oomoo NaaddaaOdaa Garaadoo: WalloOdaa Roobaa: Baalee Aanaa GindhirOdaa Nabee:Shawaa Bahaa Aanaa AqaaqiiOdaa Bultum: Hararge Lixaa, Aanaa Odaa Bultuum
Bara durii haadha manaa fi abbaan warraa waliin jiraatu ture. Lamaanuu erga waliin jiraachuu jalqabanii turanii jiru. Baay’isanii wal jaalatu ture. Yeroo tokko garuu wal lolan. Duraan wanta wal lolanii hin beekneef walitti araaramuu didan. Abbaan manaas “Erga wal lolla ta’ee maaliif waliin jiraanna,narraa gali jedheen. Isheenis gara mana warra isheetti sokkite. Warri ishees akka … Continue reading Jaarsummaa
Hiikkan Makmaaksa kunnenii maali? Leenca humnaan roorrisu, qamaleen malaan ajjeefte.Lukkuun biyya hin qabdu, bakka bultu hin dhabdu.Maraattuufi sooressi akka argetti haasawa. Mucaan " nyaanyaa" jedhe osoo hin nyaatiin hin hafu.Of-jajjuun loon lamaa, tikseen kuma lama. "Osoo wajjiin gallee hoolaa, walii qallee" jette jeedalli sareen.Ari'ii biyyaa baasii qabii itti hasaasi. Bareedina gurraachaafi dubbii gamnaa nama bira … Continue reading Makmaaksa Afaan oromoo
Duudhaan hawaasaa wanta aadaatin baayyee walitti dhiyaata. Haa ta’u malee, akka wanta aadaa bu’aa ogummaa nama dhuunfaa yookan garee muraasaa osoo hin ta’in waan gamtaan Hawaasaa beekkamtii itti kennuun bifa wal-fakkaatuun irratti walii galaniidha. Kunis barsiifataalee yeroo dheeraaf hawaasicha keessatti mul’achaa ture kan haammatuudha. (Dorsan, 1972) Duudhaan hawaasaa ummata keessatti umurii dheeraa kan lakkoofsiseefi hawaasni hundi itti waliigalee kan fudhate akka ta’eefi kutaa kana keessatti kan ramadaman … Continue reading Duudhaa Hawaasaa


text:
Oromoo Jechaaf Gochaa Gantootaan Afaanfajjawuu Hin Qabu
(Ibsaa Ajajaa Ol’aanaa ABO-WBO)
Fulbaana 20, 2021
Lola PPn uummata Oromoo fi WBO irratti gaggeessaa jirtuun kasaaraa guddaa keessa galuun ifa galaa dha. Injifannoo WBOn baadiyyaalee Oromiyaa dhuunfachuu fi magaalota qabachuun mooraa diinaa raasaa jira. Haala kanaan diinni kasaaraa isaa kana ololaan haguuguuf afaan gantootaan dubbataa jiru Oromoon osoo hin alanfatne akka hin liqimsine hubachiisna.
PPn jaarmaya farra-dimokraasii, kan eenyummaa nafxanyummaan guutame ta’uu moyxannoon ganna sadan darban keessatti qajeellootti waan mul’atee jiruuf, yerooo ammaa dhugaa kana namni hin hubanne yoo jiraate fayyaa hin qabu.
Gantooti PPn uumamaan farra dimokraasii tahuu osuma beekanii abdii hin guutamneen of-sobanii rakkina siyaasaa naannoo kanaa furuuf yaalan uummata keenya wareegama ulfaataaf saaxile, gantootattiammoo waaroo salpinaa itti uffise malee bu’aan irraa argame tokkollee hin jiru.
Addi Bilisummaa Oromoo maalummaa PP hojiidhaan lafa irratti waan beekuuf osoo PPn guutuutti hin diigamiin nagaadhaan waliin hojjetanii rakkoo siyaasaa naannichaaf furmaata waaraa fiduu akka hin dandahamne ibsaa ture. ABOWBOn dhugaa kana tolchee hubachuudhaan, uummata barsiisee ijaaruu fi hidhachiisuudhaan uummatni akka mirga isaa qabsoodhaan kabajsiifatu taasisuu irratti hojjetaa jira. Galata ABO fi Ummata Oromoo kan mirga ofii kabajsiisuuf gootummaa fi cichoominaan qabsaawee, har’aan tana PPn eenyummaan isaa kan farra-ummataa, dimokiraasii, farrabilisummaa fi nageenyaa tahe hunda biratti saaxilamee uummatoota hundaan jibbamee tufamuu bira taree, qabsoo uummatootni mirga ofii kabajsiifachuuf geggeessaniin akka hin dandamannetti haleelamee afaan boollaa irra gahee jira.
PPn sadarkaa amma irra gahe kan kufaatii isaa kan hin oolle ta’uu hubachuun fi of andamachiisuuf diraamaa shiraa hojjechuuf yaaluu irraa hanga du’ee awwaalamutti hin dhaabbatu. Diraamaa kanas ergamtoota isaa kanneen tahan miseensota dhaabota kaayyoo isaa ittiin galmaan gahachuuf bifa ofii isaatiin bixxilee fi gantoota sabaa kan garaa isaaniif bulanitti dhimma bahuudhaan seenessuuf tattaafachaa jira.
Gantooti kan mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessa jiran fakkaatanii, ganna 20 dabraan keessatti mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo marsaa sadiif adda qooduun wal waraansisuun seenaa fokkataa hojjetan, har’as marsaa afraffaaf WBO maqaa gosaan wal waraansisuun yakkaa raawwatuuf karoorfatan jabinaa, cichoomina fi Tokkummaan WBOn dura dhaabbateef fashalee jira.
Bobbaan gantootaa WBO karaa nagaa galchina jedhanii diinaaf waadaa galan, waggaa sadan darbaniif mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo diiguuf dhama’an, ammas rakkoo fayyaa jaal Goollicha Dheengee mudate itti dhimma bahuun miidiyaa irratti ololuuf qophii kan xumuran ta’uu hubatamee jira. Jaal Goollichi Dheengee qabsaawaa gaafagantooti dirree irraa qawwee Oromoo fudhatanii galan didee fi dirree hidhannoo keessatti hafe ture. Booda irra sababa dhukkubaaf kan hojii irra hin turre ta’uu fi dhihoo kanas shira gantootaan dogoggorfamee media irratti bahee akka WBOn miidhaa irraan gahe dubbachuun isaa ni yaadatama.
Dhibee fayyaa Jaal Goollicha mudatetti dhimma bahanii, moonaa impayera Itiyophiyaa gammachiisuuf, seenaa isaa ammoo gurraachessuun, cubbuu mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo fi jaal Goollicha irratti raawwataa turan hedduu dha. Rakkoo gantooti kun uuman obsaan furuuf tattaafatamus itti milkaahuu hanqachuun nama gaddisiisa. Kanaafis tattaaffii jaarsolii biyyaa, qondaaloota WBO, qaamota ittidhiheenyaanhordoftanii dhugaa jiru hubattanii fi qaaman dirree keessatti argamuun furmaata itti tolchuuf ifaajjitan marti galata guddaa qabdu jenna.
Gidduu kana ammoo PPn namoota WBO diiguuf dirqama fudhatan kanneen akka Abbabaa Garasuu, Hayiluu Gonfaa fi Bilisummaa Biraanuu gara Keniyatti erguun Waraana Bilisummaa Oromoo fi ‘ABO’ waliin araarsina jedhanii oloola oofaa jiru. Murnii kun gantoota kana duras dirqama diinaa fudhatanii Waraana Bilisummaa Oromoo diiguuf dhama’aa turan, ammas rakkoo jaal Goollichi qabu itti dhimma bahanii gara Itoophiyaatti galchuun, sana irraa olola tolfachuuf deeman Oromoon akka dammaqinaan fashalsu dhaammanna.
Namoota akka Abduuba Wariyoo, kan bara jijjiiramaa WBO diiguun Itophiyaatti harka kennachiise fi Galgaloo Dhirrii bara jijjiiramaa jedhamuu galee; Jaarsoo Aannaa, godina Boorana keessatti qondaala PP ta’uun uummata biraatti seenaa badaa qabuu, kan dargaaggoota Oromoo Hiddii fi Moyyaaleetti fixaa turee; Dabbasoo Quxuu kan ganna 20 oliif Imbaasii Itophiyaa waliin wal-tahuun qabsa’oota Oromoo diinatti gurguruun seenaa fokkataa qabaachaa ture fi Hajii Godaana Kuluu, Jaatii Taadhii, Abbaa Gadaa duraanii Guyyoo Gobbaa fi kkf dabalataani torban darbe keessa gara Naayiroobbitti bobbahuun jaal Goollicha Dheengeef kan quuqaman fakkaachuun maqaa gosatiin mooraa gantootaatti dabaluuf yaalaa turan. Akeekni isaanii akkuma kana dura yaalaa turaan WBOn cabe jira, jaal Goollichi waraana fudhatee karaa nagaa qabsaahuuf gale jedhanii ololaa gaggeessuun,kasaaraa waraanaa fi siyaasaa isaan mudate ofuma sobanii of jajjabeessuuf ta’uu hubatamuu qaba.
Gama biraan ABO-WBOn of dandahee hoggansa dirree irraa kennuu eegaluun, akka heerri cabeetti hogganoota ABO dirree jiran irratti ololuun, miseensota ABO biyya ambaa keessa jiranii fi WBO gargar fageessuuf olola rakashaa oofaa jiran qaama shira Goollicha irratti dalagamaa jiruu kan gaggeessan waliin hidhata qaban waan ta’aniif, miseensoti ABO biyya ambaa keessa jirtan akka irraa of eegdanii fi olola hogganoota ofiin jedhan afarsan akka hin dogoggorre dhammanna. Hogganni ABO hogganuu barbaadu, qabsoo Oromoon dachee Oromiyaa irratti gaggeessu keessatti argamuun hoggana kennuun dandahama. Qabsoo Bilisummaa Oromoo jabeessuuf Oromiyaa keessatti argamuun qooda ol’aanaa waan qabuuf, namni ABO hogganuuf fedha qabu akka gara dirree qabsootti bobbahee hogganus waamicha dhiheessina. Dabalataan mootummaa fashistii Abiyyitti harka kennachuuf WBO irratti ololuun ulaagaa kamiinuu kan fudhatama hin qabne ta’uu jaalattooti qabsoo bilisummaa Oromoo maraaf ifa goona.
Qabsoon Bilisummaa Oromoo kufaatiif bu’aa ba’ii hedduu keessaa darbitee as geesse, namoota hedduu of keessaa harcasaa arma jirti. ABO-WBOn akka Qabsoon bilisummaa Oromoo hin diigamneef, yeroo hogganni bara 2017 keessa filame biyyatti galee;kaan hidhamee fi kaan facaa’ee biyya alaatti baqate jiru keessatti, qabsoo kaayyoo ABO qabachuun hoggana kennuuf seenaa qabsootu nu dirqe. Jaallan dirree irraa gootummaan qabsoo bilisummaa Oromoo hoggananii sadarkaa kanaan gahuun kan qabsaawota dirree keessaa sosso’an kan galateeffachiisu malee kan irratti olola bansiisu hin turre. Rakkoo dhuunfaa Jaal Goollichi qabuu itti dhimma bahuun qabsoo sabaa gufachiisuuf itti dhimma bahuun kan naamusa namummaa hin hordofne dha.
Namooti hagoon hogganoota ABO-WBO irratti olola oofaa jiran fi kan akka badhaasaatti PP irraa aangoo kajeela jiran ofii isaaniitiin ofsaaxilaa jiran kan of dura ibsinu ta’a. Haala kanaan waggaa sadan darban gantooti WBOtti bobbaafamuun mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo diiguuf dhama’aa turan irra aanuun, dammaqinsaa fi qaroomina ajajoota ABO-WBOn fashalee jira. Kunsi kora guddaa ABO-WBO irratti hoggana waaltawaa filachuun mirkanaawe. Hogganni haarawaan filames labsii duula Gootota Oromoon moggaafame Hagayya 8, 2021 labsameen milkii fi injifannoo jajjaboo galmeessuun mooraa diinaa fi farreeni yeroo yaaddessu, mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo ammoo onnachiisee fi danboobsee jira.
Nuti WBOn dhaloota hari’aa, seenaa fi rakkoo wal-xaxaa ABOn keessa dabarsee irraa barannee, jabna abbootii keenya qabsaa’oota haqaa maxxafannee, laafina isaanii irraa barachuun jabinatti jijjiiruun, jabina isaanii irraa dhaallee, tokkummaa keenyaa cimsannee, akeeka fi kaayyoo ABO isa ganamaa galmaan ga’uuf murannoo fi kutannoo hojjechaa jiraachuu keenya akka uummanni keenyi, miseensonnii fi jaalattoonni Qabsoo Bilisummaa Oromoo nuuf hubatan barbaadna. Akkasumaas akeekaaf kaayyoo qulqulluu jala hiriirun qooda nurraa eegamuu bahachuu qabna malee, ajandaa diinni fi ergamtoonni diinaa uumata keenyaaf kennan akka hin keessummeessine dhaammanna.
Dhuma irratti, Miidiyaaleen PP olola shiraan guutame WBO irratti lallabamuu jalqabe kanaaf osoo gurra hin kennine qabsoo ABO-WBOn itti jiru jabeessitan ilmaan Oromoo maraaf waamicha goona. PP waliin rakkoo siyaasaa Oromoo furuu ykn akka jaarmayaa bilisa ta’anii sosso’uun hin dandahamne Oromoon marti hubachuu qaba. Kanaaf, uummatni keenya galii qabsoo isaa kan tahe Mirga Hiree Murteeffannaa isaa harkatti galfatuuf ciminaa fi tokkummaadhaan akka socho’u gadi jabeessinee dhaamna. Uummati keenyi ololaa fi afaanfajjii gantooti Qabsoo Bilisummaa Oromoo qawwee WBO hatanii diinatti galanii fi maqaa qabsoo karaa nagaa qabsoofna jedhanii uummata keenya dogoggorsu bira darbanii WBO irratti ololan cinaatti dhiisee, galii qabsoo isaa kan tahe Mirga Abbaa Biyyummaa isaa harkatti galfatuuf duula ABO-WBOn maqaa Goototaa Oromoon moggaase cinaa dhaabbachuun Oromiyaa dhuunfatanii bulchiinsa uummataa diriirfamaa jiru bakkaan gahuuf qooda keessan ciminaa fi tokkummaadhaan bahattan Ajajaan Ol’aanaan ABO-WBO gadjabeessee dhaama.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Ajajaa Ol’aanaa ABO-WBO
Fuulbanaa20/2021


text:
Waggaa haaraan kan Itiyoophiyaa Fulbaana 1 bara 2011 eega seenee guyyaa lama booda bulchiinsa naannoo Beneshaangul Gumuz keessaa
Ka jiran manneen Oromootaa gubanii sadii ajjefnaan dheessinee godina wallaggaa dhiyaa aanaa Qilxuu Kaarraa mana barumsaa Agamsa Ballaa keessa qubannee jirra jedhu namoonni baqatan.
Walitti bu’iinsa kana booda ture aangawoonni bulchiinsa naannoo gama lameenii walgahanii gaggeessanii gara qe’e ofitti deebi’aa ituu jiranii aangawoonni bulchiinsa 6 ajjefaman oduu jedhu dhaga’ame jedhu.Garu itti gaafatamaan biroo dhimmotii komunekeeshinii bulchiinsa naannoo Beneshaangul Gumuz Obbo Zalaalam Jaallataa akka jedhanti hogganoonni keenya kanneen walgahiif deemanii turan yeroo deebi’an karaatti hidhattotaan waan ajjefamaniif jecha rakkoon kun jalqabe.
Namoonni jalqaba dheessan kun kuma 4 ol ta’u isaanii itti gaafatamaan biroo dhimmootii komumikeeshinii aanaa Qilxuu Kaarraa Obbo Naggasaa Ragga’aa ibsanii jiru.
Dubbii himaan komishiina ittisa balaa fi qophaa’inaa obbo Dabbaba Zawdee Raadiyoo Sagalee Amerikaaf akka ibsanti uummanni Oromoota 91,348 bulchiinsa naannoo Beneshaangul Gumuz keessaa dheessanii godiina wallaggaa bahaa fi lixaa aanaalee 10 keessa kan qubatan ta’u Mootmmaan naannoo Oromiyaa nu gabaasee jira jedhan.
Gabaasa guutuu Caqasaa.


text:
Amerikaan torbaan lama keessatit pirezidaantii filatti. Mataan dubbii jabduun amma itti jiran akka biyyitii tun koronaa ufi irraa ittisuuniitti jirtu.
Akka Brian Padden gabaastti kana irratti paartii lachuu yaada mataa ufii qabdii falamaatti jiran.
Pirezidaanti Tiraampi yoo dhiyoo tana maanugdoota Filooridaatiin walti dhufelleetti barii koronaa itti moo’nnu yaayyuu dhiyaate jedheen.
Qorsa dhiba kanaallee harkaan gahachuutti jirraa jedhe."Ergaan ani maanguddoota Amerikaatii qabu abdii fi ufitti hirkachuu.Dadhabbbiin teessan lafatti hin banne.Ifa abdiitti gamaa mullataa itti dhiyaachuutti jirra.”
Namii pirezidaantummaa irratti Tiraampiin morkatu, Joe Biden ammo Tiraamp balaa kornaa Amerikaatti heddachaa deemuutti jiru akka waan laafuutti laaluutti jiraa jedha.
"Karaa itti jijjiirraa?. Ee waaqa kiyya!Baduutti hin jiruu bittaa, akkuma jedhan dabalaa deemuutti jira,” jedhe yoo waan koronaa dubbatu.
Amerikaatti nama kuma 200 fi 20 caalaatti koronaan lubbuu dahbe akka gabaasa yuniversitii Johns Hopkinsitti.
Akka ogeeyyotii jedhanitti vaayireesiin kun ajandaa biyyaa, gabayaa walbaa,dhimma baqataa, caasaa fayyaa fi mirga ulfa ufi irraa baasuuyyuu nama irraa jijjiirsise.
Akka vaayireessii kanaan tohatanii fi jireenna biyyaallee laafuu dhowwaniin irratti paartiin U.S. bulchitu falmaa jabduutti jiran.
Falamuma tanaan filannoo pirezidaantummaa Sadaasaa 3tti yaahuutti jiran.


text:
Godiina Qellem Wallaggaa Magaalaa Dambii Dolloo, Godiina Horroo Guduruu Wallaggaa magaalaa Oborraa, Godiina Iluu abba Boor magaalaa Mattuu, Godiina wallaggaa bahaa magaalaa Naqamtee fi magaalaa Guddattuu Arjoo keessatti kaleessaa fi har’a hiriirrii nagaa gaggeeffamuu jiraattonnii fi aangawoonni nannoo ibsanii jiru.
Bakka marattuu gaaffiin hiriirtootaa wal fakkaataa yoo ta’u kanneen keessaa ajjechaan humnootii addaa kan bulchinsii naannoo Somaalee uummata Oromoo irratti gaggeessu haa dhaabatuu, Haasawaa mummichi ministeeraa Haayle Maariyaam Dassaaleenya dheengadda dhageesisan gam tokkoof kan logee fi uummata Oromoo bakka kan hin buune dhaa, Oromoota jireenya isaanii irraa buqqa’uuf dirqaman hojiin deebisanii qubsisuu itti fufuu qaba kan jedhanii fi kanneen biroon keessatti argamu.
Iddoo hundumaatti hiriirrii nagaa gaggeeffaee kun nagaan xumuramuu aangawoonni naannoo ibsanii jiran.Garu Godiina wallaggaa bahaa magaalaa Guddattuu Arjoo keessatti uummanni eega hiriira ba’e booda bulchaa magaalatti kan ta’an Obbo Dabalaa Imaanaa hiriirtootaan bakka bu’aa keessan kan ta’an namoota shana filadhaa jechuu isaanii kan ibsan hiriirtoonni booda garu namoota shanan uummanni filee kennate bulchiinsa magaalaa keessatti dorsiifamaa akka jiran ibsame jira.
Moraan waraanaa Dhidheessaa naannoo sanatti waan argamuuf jecha nageenyii namoota shananii sodaa guddaa keessa akka jiru hiriirtonni nuuf ibsanii jiru.
Gabaasa Guutuu Caqasaa


text:
Yemen keessatti lammi Somaalee ajjestan jedhamuun waggaa 8 duraa kaase hidhaa keessa kan jiran Naziif Mohammad fi Xaahiir Kadiir manni murtii sadarkaa olaanaa kan yemen himata jedhameef ragaa tokko dhabuu isaa ibsee walaba nuun jedhe murteessu iyyu hidhaa keessatti dagatamne jedhu.
Baqattoota ta’uu keenyaaf dhaaba baqattootaa ykn UNHCR biraa waraqaa qabna garuu UNHCR waan dhimma keenya nu xumuure hin qabu jedhan.
Hidhaa keessaa yoo baane iyyuu, maatiin namicha ajjefamee haaloo waan nu irratti ba’aniif jecha yemen keessa jiraachu hin dandeenyu yaaddoo jedhu qabu.
Waajirri UNHCR Sana’aa jiru garuu dhimma baqattoota kanaa hordofaa kan jiruu fi gara fuula duraatti itti dhiyeenyaan kan ilaaluu ta’uu ibseera.
Guutuummaatti MP3 tuquun dhaggefadhaa


text:
ONN LIVE | Bitootessa 14 2019 | Qophii Addaa marii haala yeroo irratti MSG-GS ABO Adde Saamiyaa Osmaan waliin taasifame
Waamicha hooggantoota ABO
#JaalGalaasaaDilboo_ABOQC
#JaalDaawudIbsaa_ABOSG
#AbbaaNagaaJaarraa_ABOT tiif
=========================
ABOn dhaaba guddaa seenaa qabsoo Oromoo keessatti gahee olaanaa qabuudha. Shira diinatii fi qabsoon Oromoo laaffachuu fi dheerachuu irraa kan ka’e hooggansi ABO addaan qoqqoodameera. Kan addaan qoqqoodame ABO osoo hin taane hooggansa ABOti. ABOn dhaaba ganamaa qabsoo bilisummaa Oromoo bifa qindoome fi ijaarameen Oromoon tokkummaan jalatti hiriiree falmachaa tureedha. Qeerron Oromoo ABOn nuhi jechuun diina dura harka duwwaa dhaabbachuun injifannoo amma dhufe argamsiisan. Uummanni Oromoo ABO lamaa sadi osoo hin taane tokko qofa beeka.
Hooggantoonni ABO waldhabdee fi garaa garummaa kaleessa keessa turtan guutumaan guututti waldhabdee keessan dhiistanii qabsoo saba Oromoo qeerron Oromoo wareega qaalii itti kaffaluun asiin geesse kan naafxanyonni dhaaludhaaf of ijaartee socho’aa jirtu galmaan gahuuf haal duree tokkoon maletti walitti dhuftanii walitti deebi’uun ABO tokkicha uummanni Oromoo jaallatuu fi deeggaru deebisuun abbaa injifannoo qeerroo Oromoo of cinaa hiriirsitanii mooraa qabsoo tokko jalatti deebitanii saba Oromoo ijaartanii qabsoo wareega guddaan asiin geenye dhaabota Oromoo kan akka KFO hundumaa wajjiin walitti tokkoomun galmaan akka geenyu qeerron Oromoo waamicha isiniif goona.
Qaamni kamuu kan aangoo barbaachaf ABOn akka tokko hin taane fi araara diduuf sababa baay’isu diina guddaa uummata Oromooti. Yeroo diinni Oromoo balleessuu barbaaddu wal ijaaraa jirtutti hooggansas tahee namni dhuunfaa tokkummaa dhaabota Oromoo danquudhaf rakkoo kanaan dura mooraa QBO keessa ture akka sababa addaan qoqqooduu godhatee ABO fi dhaabota biroo ittiin qoqqoodun itti fufuu barbaadu uummata Oromoo kan gabrummaa jalatti kuffisuu barbaadudha.
ABOn tokko tahuun dhaaba KFOtin walitti makamuun dhaaba cimaa Oromoo tokko uumun fedhii osoon taane dirqama yeroon gaafatuudha.
Hooggantoonni ABO haal duree tokkoon maletti hatattamaan walitti tokkoomtanii KFO fi dhaabota Oromoo QBO galmaan gahuuf qabsaa’aa turan waliin tokko tahuun saba Oromoo ijaartanii qabsoo Oromoo kan wareega guddaan asiin geenyee diinni dhaalaa jirtu akka baraartan waamicha isiniif dabarsina.
Oromoon paartii morkataa tokko qofa barbaada.
ABOT kophaatti ABO bakka hin bu’u.
ABOSG kophaatti ABO bakka hin bu’u.
ABOQC kophaatti ABO bakka hin bu’u.
ABOn uummanni Oromoo beeku tokko.
ABOSG+ABOQC+ABOT= ABO
ABO+KFO= BIRMADUMMAA OROMOO
DHAABNI TOKKUMMAA HIN BARBAANNE DIINA OROMOOTI.
#Hubachiisa
Baayinni WBO araara jedhame fudhatanii mooraa seenaan akka armaan gadii kanadha.
Begii = 275
mandii = 30
Najjoo = 33
Gulisoo = 119
Gidaamii = 93
Dambii doolloo = 53
Qaaqee = 23
Wallagga bahaa =183
Idaa’ama walii gala isaanii 809 yeroo ta’an koreen tekinikaa miidiyaadhaan 1500 jedhamee akka gabaafamuuf jirudha. Maaliif sobanii itti dabaluun akka barbaachise hin beeknu.
Dhuguma akka Jaal Marroon BBC Afaan Oromoo irratti jedhe persentii 5 hin ta’aan warri gale.


text:
Godinaalee Oromiyaa gama Kibaa, Booranaa fi Gujii keessatti, akkasumas, Oromiyaa gama Lixaa, Qellem Wallaggaa keessatti hiriirri barattootaa geggeessame tarkaanfii humnoota mootummaatiin facaasamuu isaa jiraattonni naannoo fi hoogganoonni paartiilee mormituu dubbatanii jiran. Akka hoogganaan Koongiresa Fedaaralawa Oromoo, ka godinaa Booranaa, Obbo Quxxee Saafa’ii Bulee Horaa irraa akka jedhanitti, barattoonni fi barsiisonni Yunivarsitii Bulee Horaa har’a ganama Maaster Plaanii magaalaa Finfinnee mormuudhaan hiriira mormii geggeessan irratti humni kara-bittimsaa tarkaanfii fudhateen barattoonni hedduun madaawanii jiran. Keessamuuaa, barsiisaan Yunivarsitichaa Taammiruu Adoolaa jedhamu reebamee qaamni isaa caccamee Hospitaala Bulee Horaa keessatti wal’aanamaa jira. Sababaadhuma hiriira kanaan wal-qabateen, paartii Kongiresa Oromoo irraa Gaayoo Dambii, hojjetaan Yunivarsitichaa Gololchaa Tukkanaa Malloo, fi barataan Ututraa Baanataa hidhamuu isaanii dubbatu, Obbo Quxxeen.
Sadarkaa Itti-aanaa Koomishinaraatti Abbaan Deemsa Hojii Dhimmotoa Koomiyunikeeshinii Mootummaa, Solomon Taaddesee garuu, hiriirri Yunivarsitii Bulee Horaa keessatti jalqabame gorsa poolisiin kenneen qabbanaawee barattoonni gara barnoota isaaniitti deebi’anii jiran, jedhu. Namni madaa’ee fi hidhame akka hin jirre illee dubbatu. Qellem Wallaggaa, aanaa Daallee Sadii keessattis hiriirri ka’ee fi gaaffiin barattoonni dhiheessan jeeqama tokko malee qabbaneessamuu isaa dubbatanii jiran, Itti-aanaa Koomishinaraa Solomoon. Kaleessa, Shawaa Kibba-Lixaa, aanaa Tolee keessatti barataan tokko kaleessa ajjesamuun, Wallagga Lixaa, aanaa Gullisoo keessatti barataan Mana-barnootaa Calliyaa ka lammataa, ka dheengadda madaa’ee ture du’uun isaa dhugaa dha – jedhan – aangawaan Poolsii Oromiyaa kun.
Qophii guutuu dhaggeeffadhaa


text:
Hidhamtoota Siyaasaa M/murtii bilisaan lakkise yeroo isaan bahan humni tikaa balbala mana hidhaa irratti ukkaamsuun barame.
SQ | Caamsaa 18, 2021
Hidhamtoota Siyaasaa Oromoo galmee Kiisii Qixxummaa jalatti argaman namoota 20 keessaa hidhamtoota 12 M/murtii federaalaa Olaanaa dhaddachi Caffee Tumaa Caamsaa 17/2021 bilisaan lakkise Caamsaa 18/2021 mana hidhaa irraa yeroo bahan humni waraanaa ukkaamsuun bakka geesse dhabaman.
Akka maddeen keenya Nuuf himanitti Hidhamtootni Siyaasaa kan qondaallii Siyaasaa ABO koloneel Gammachuu Ayyaanaa keessatti argamu bara 2019 kan tohatamanii mana Hidhaa Qilinxoo waggaa lamaaf beellama deddeebi’aa turan Yoo tahu Caamsaa 17/2021 manni murtii federaalaa Olaanaa Dhaddachi Caffee Muudaa ragaa Abbaan Alangaa dhiyyeessee dhageesisaa ture hidhamtoota kanneen hin himachiisu jechuun namoota 20 keessaa 12 bilisaan akka lakkifaman yoo ajaja kennu hidhamtoota siyaasaa galmee kana jala jiran namoota 8 immoo akka of irraa ittisan ajaja kennuun beellama itti aanu kennee jiraachuu maddeen keenya SQtti himaniiru.
Hidhamtoota Siyaasaa Galmee Kiisii Qixxummaa jalaa bilisa bahan kunneen Caamsaa 18/2021 mana hidhaa Qilinxoo irraa yeroo lakkifaman humnootni waraanaa fi tikaa balbala mana hidhaa dura dhaabbachuun hidhamtoota bilisaan lakkifaman bakka geesse dhabamuu maddeen keenya nuuf gabaasaniiru.
Maqaan hidhamtoota kanneenii:
1. Kissii Qixxummaa
2. Kol. Gammachuu Ayyaana
3. Dr, Fayyeeraa Mokonnin
4. Fiqiruu Dasee
5. Inspeektar Ungulaa Baqqalee
6. Usman Hasaan
7. Saj. Wadaajoo Malkaamuu
8. Amaanu’el Injiiguu
9. Biqilaa Damee
10. Lammeessaa Taakkalee
11. Inispektar Dorbos Cuukkoo
12. Charinnat Tarrafee kanneen jedhaman yoo tahu ammaan dura qondaalli siyaasaa ABO Kol. Gammachuu Ayyaanaa himatni addaan citee hiikamee kan ture yoo tahu ajjeefamuu artist Hacaaluu Hundeessaa booda deebi’ee kan hidhamee himatni adda addaa erga irratti banamee manni murtii bilisaan isaan lakkisee booda ammas humnootni tikaa qondaala siyaasaa ABO Kol.Gammachuu Ayyaanaa himata duraan ajaja MM Itiyoophiyaan akka lakkifamu tahetti deebifamuun irra deebiin mana hidhaa Qilinxootti erga baatiiwwan 10 darban hidhamee booda Caamsaa 17/2021 manni murtii koloneel Gammachuu Ayyaanaa dabalatee namoota 12 yoo bilisaan lakkisu kanneen biroo tika shirri pp godheen akka mana Hidhaa keessa turan taasifamaniiru.
Hidhamtootni Siyaasaa himata isaanii irraa bilisa jedhaman kunneenis hanga gabaasaa kana qindeessinutti waraqaan hiikumsaa mana murtii irraa akka gara mana hidhaa Qilinxoo isaan jiranitti ergamee lakkifaman taasifameen humnootni tikaa waraana fudhatee deemuun balabala mana hidhaa Qilinxoo irratti konkolaataan isaan ukkaamsuun yeroo ammaa bakka jiran baruun hin dandahamne.
Taatee har’a hidhamtoota Siyaasaa irratti tahe shira kaleessaa eegalee qindaayaa jiru tahuu gabaasnee turuun keenya ni yaadatama.


text:
Gabaasa Qeerroo Amajjii 24,2016 ,Hiiriira FDG Mudde 15,2015 magaalaa Haramaayaattii gaggeeyfame irrratti hirmaattan ja’amanii qabamuun hanga har’aatti murtii takkaan maletti buufata poolisii magaalaa Haramaayaa fi mana hidhaa Addeellee keessatti dararamaa jiran keessaa muraasaa fi haalaan kanneen miidhaman hammi tokko:-
- Booranaa Yuusuf
- Malkaa Sheekhaa
- Iskender Duurrii
- Magarsaa Abdii
- Joonii Mahammed
- Laziiztuu Mahammed
- Nuuruu Mahammed
- Kadiiree Aliyyii
- Illuu Yaassiin
- Iskoorlee Yuusufii
- Abaasee Saalih
- Abaasee Mahammed
- Zakkii Muummee
- Caalaa Baker
- Iskender Uttoo
- Faamii Yoonis
- Obsaa Mahdii
- Ramadaan Abdullaahi
- Magarsaa Qondo haadha manaa isaa, jaartii obboleessa isaa waliin
- Abraahim Bakaroo, haadha mana isaa, ilma isaa,Intala isaa
- Nuuraddiin
- Mahbuub Xahaa
- Nasraa nama jedhamtuu
fii kanneen maqaan hin beekkaminiis hedduudha hidhaa keesatti rakkachaa jira.


text:
Manni Murtii Waliigalaa Oromiyaa OBN irraa sagantaa yeroo qilleensaa idileen bitatee ji’oottan itti aananiif hojii fi adeemsa kenniinsa tajaajila abbaa seerummaa irratti uummata keenyaaf hubannoo uumuuf qophii barbaachisaa xumuree Mudde 23/2013 hojii eegaluuf jira.
Sagantaa kanaan dhimmootni xiyyeeffannoo guddaa argatan filmaata hiikkaa wal diddaa (jaarsummaa/araara), Manneen Murtii fi uumama hojii abbaa seerummaa (walitti dhufeenyaa fi garaagarummaa Manneen Murtiii qaamolee mootummaa biroo waliin qaban), naamusa abbaa seerummaa fi sirna keessummeessa komii, Manneen Murtii fi itti fayyadama teekinoolojii qunnamtii odeeffannoo (TQO), rifoormii Manneen Murtii fi Chaartarii Lammiilee, hojiiwwan hubannoo fi deeggarsa seeraa bilisaa, haqaa daa’immanii fi kkf ta’u.
Sagantichi guyyaa har’aa (Mudde 23/2013) oduu sa’aatii 3:00 booda faayidaa jaarsummaan/araaraan dhimma ofii xumurachuu irratti xiyyeeffatuu fi Abbootii Gadaa Tuulamaa fi qaamolee biroo dhimmi ilaalu mariisisuun qophaa’e qilleensarra oolchuun kan eegalu ta’a.
Nutis sagantaa kana akka hordoftan kabajaan isin affeerra.


text:
Hidhattoonni TPLF Walloo Kaabaa aanaa Qobboo jiraattota ganda baadiyyaa Agamsa jedhamuu irratti ajjeechaa raawwatan jechuun mootummaan naannoo Amaaraa himatee jira.
Dubbi himaan mootummaa naannoo Amaaraa obbo Gizaachoo Muluneeh tuuta oduuf har’a Baahr Daar keessatti ibsa kennaniin, haleellaalee raawwataman jedhaman kan fixiinsa jamaa jedha kana hawaasa addunyaaf ragaa dhiyeessuuf ogeessaan qoratamaa jira jedhan.
Gama biraan buqqaatonni walakkaa miliyoonaa ta’an hirmaannaa mootummaa naannoo sanaa fi hawaasichaan nyaati guyyuu dhiyaachaafii kan jiru ta’uu illee dubbi himaan kun ibsaniiru.
Gabaasaa Asteer Misgaanaawu Bahrdaar irraa qopheesitee Tujubetu dhiyeessa.


text:
Dhukkubii kun duruu amala akkaatiin Afrikaa gama Dhihaatii mumullatullee bara 2013-2016 keessa ammoo humna jabeeffate nama hedduu fixe.
Dhiigaatti nafa namii qabu cufaan nama keessaa xinniqaa,nafa oowwisee nama bobeessaa amala akka akkaatiin dhufa,
Taatullee akka gaafa qaraa innii dhufe kaan hin sodaatan jedhan ogeeyyotii dhukkuba kanaan wallaanuuf ogeeyyotii addunyaa ta achi dabran.
“Ganna kana qorsa dansaa hojjatanii lafa jirutti jiraa hin fayyisa jedhanii harka 100 itti hirkataniifuu goomittaatti jira.”
Akka kaampaaniin qorsaa,Merck jettetti amma qorsa 8,600 biyya Eboolaa itti argan DRCtti ergite.Qorsii V920 godina DRC Equator jedhanitti ergan.
Qorsa kana nama fayyisee dhibaachuun isaa laaluuf marroo sadii irra deebihani laalan. Taatullee eeyyama kennaniifii biyya tokkollee keesatti qaraa nama hin kennine.
Fayyisuu fi dhibaachuu isaa ammoo ogeeyyotii DRC fi Dhaaba Fayyaa Addunyaatti laala.
Ebbolaan gaafa bara bara 2013 Afrikaa Dhiyaatti argan nama 11 fixee kuma 30 irratti argan.
Haga guddaan Guinea, Liberia and Sierra Leone.Qorsii argan kun V920 nama hedduu lubbuu oolche.
Dhukkubii biyyootii Afrikaa ufi irraa eeguutti jiran.Afrikaa Bahaalleen xuyyuura biyya Eboolaa keessatti argani dhufu ufitti seenuuf hojuutti jiran.


text:
Barnoonni sirna Gadaa akka gosa barumsaa tokkootti manneen barnootaa Afaan Oromoon barsiisan hunda keessatti kennamuu jalqabeera.
Barnoonni sirna Gadaa akka gosa barumsaa tokkootti manneen barnootaa Afaan Oromoon barsiisan hunda keessatti kennamuu jalqabeera.
Hayyoonni hedduun kan sirna Gadaa irratti qorannoo adeemsisaa turan qophii kitaabaa kanarratti hirmaataniiru. Kitaabni kuni barattoota kutaa 1 hanga 8 jiraniifi kan qophaa'e," jedhan Hogganaa Itti aanaan BBO obbo Efreem Tasammaa.
Hanga ammaattis kitaabni barataa fi qajeelchi barsiisaa miliyoona walakkaa ol ta'u maxxanfamee manneen barnootaatiif rabsamuu eeran.
Kitaabni Gadaa kun duudhaa sirna Gadaa gadi fageenyaan kan barsiisuu fi gulantaalee sirna Gadaa, duudhaawwan Waaqeffannaa akkasumas ga'ee gulantaalee Gadaa sirritti kan hammate ta'uu himan.
"Barnootni Gadaa kun duudhaa sirna Gadaa karaa aadaatiin daddarbaa ture ammayyeesuuf kan gargaarudha. Barattoota beekumsaa fi amala gaarii kan gonfachiisu waan ta'eef jijjiirama biyyaatiif gumaacha guddaa fida" jedhan.
Gara fuula duraattis naannolee Ollaa kanneen fedhii barsiisuu qabanitti babal'isuuf karoorri qabamee jiraachuus himu Obbo Efreem.
"Afaan Oromoo barachuuf fedhiin jiru amma naannolee hedduu biraa dhufaa jira. Akkuma sana karaa fedhii isaanii giddugaleessa godhateen Afaan Oromoos ta'e barnoota sirna Gadaa kana naannolee biraattis kan babal'atu taha" jedhaniiru.


text:
OdeeyfannooUncategorizedUSA
Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii labsii Traamp Al-QUDS magaalaa guddoo Isra’eel jechuun dabarse kuffise
Dhabbanni Mootummaa Gamtoomanii labsii Prezdaantiin Ameerikaa Doonald Traamp Magaalaan Al-QUDS “magaalaa guddoo Isra’eel” jechuun dabrse wixinee mormu irratti biyyoonni miseensa tahan sagalee akka kennan kora waliigalaa Ariifachiisaa yaame. Haalumaa kanaan sagalee Khamiisa har’aa kennaniin sagalee caalmaa taheen labsii Traamp kuffisan.
Biyyoonni 128 labsii Traamp mormuun sagalee kan kennan yoo tahu, Ameerikaa fi Isra’eel dabalatee biyyoonni 9 deeggaruun sagalee kennataniiru. Biyyoonni labsii Traamp deggaraan, Ameerikaa, Isra’eel, Toogoo, Na’uruu, Gu’atimalaa, Pala’uu, Maarshaal Island fi Honduraas tahuun beekameera.
Prezdaantiin Ameerikaa dhimmaa Alquds ilaalchisee kora waliigalaa UN irratti biyyoota murtii Ameerikaa mormuun sagalee kennan adda baafannee, gargaarsa kenninuuf irraa dhaabna jechuun isaa ni yaadatama.


text:
Teeknooloojiin wifi erga adunyaatti beeksifamee waggaa 20 ol darbeera, kanaan wal qabatees dhaabileen meeshaa wifi kana omishan bayyachaa dhufaniruu isaan kessaa tokko tp-linkii dhabata Chayinaatin hundeffamee yommu tahuu gurgurtaaf waajira isaani Ameerikaa dabalatee biyyootta heddu keessatti banataniruu. Akkuma kanas dhabati tp-linkii gatii gurgurtaa isaa gadi buuse gabaaf dhiyaachuu isaatin akka biyya keenyaatti jaalatama taheera. Dhaabati kuun kan iinii omishuu akseespoyintii qofa miti iswichii netwoorkii , sekuritii kameraa sadarkaa gadii buhaallee ni omisha.
Mee haraaf wifi akseespoyintii fi wayerles rawitarii dhabata kanan omishamee gurgaramuu irratti ha xiyyeffannu, tp-linkiin maalif gatiidhaan gadii buhaa tahee ?
- Hardiweer quality isaa kan dhabatoota kanneen akka d-linki , yubikuti , siskoofi kan bira wajjin yoo wal bira qabnee ilaallee dandeettin humna elektrikii dandamatee yeroo dheerattiif tajaajiluu isaa dadhabaadha.
- Anteenan isaani (signal coverage) isaa gadi buhaaf baayyees gamachisaa miti
- ” Configuration self reset ” akisees poyintiin tp-linkii kuun haala hin beekamnee adda addaatiin konfugireeshini sirreffattani irra keessan gadhisuun akka jalqabati of debisuu dandaha.
- ” Low security feature ” sekuriti ykn of eggannoo kan jennu kuun baayye murteessadha, egaa meeshan kunis hakarotaaf salphati cabsanii seenuuf haalan mijataf , salphadha.
- “No Cloud Support ” Kilawdii kan jeennuu bakka barbannee teenyee neetwoorkii keenya kessa seenuudhaan waan gochuu barbanne akka goonuuf nu gargara, garuu meeshaan kun kana of kessa hin qabu.
Walumaa galatti meshaa kana namotnii bitan yoo qarshii baayyee baasu hin barbaaneef yootahee malee tajaajila baayyee akka iraa hin argannee beeku qabdu.


text:
Isin Keessa Mallatto Jira-Kutaa 4ffaa
Marsaa 2ffaa Uumama namaa: Alaqah
“Maqaa Rabbii keeti Kan [waan hunda] uumen dubbisi. Ilma namaa dhiiga ititaa irraa uume. Dubbisi! Gooftaan kee arjaadha. Kan qalamaan [barreessu] barsiise. Nama waan inni hin beekne barsiise.” (Suuratu Al-Alaq 96:1-5)
Kutaa darbe keessatti haala uumama namaa ilaalaa turreerra. Yaadannoof, cophni dhangala’oo saalaa dhiiraa fi dubartii yommuu walitti makaman zaaygoti ta’u. zaaygotin kunis seelota baay’etti qoqqoodamun morula ta’a. Morulan kunis miciqamun blaastasist ta’a. Blaastasist kunis guyyoota 6-10 gadaameessa haadha keessatti lafa qabata. Ergasii nuxfaan (cophni) kuni gara alaqatti jijjiramu eegala. Kanaafu, marsaan alaqaa guyyaa 14ffaa ykn 15ffaa irraa jalqabuun hanga guyyaa 25ffaa itti fufa.
Hubachiisa: Miciree (Embryo) jechuun sadarka guddinna uumama namaa jalqaba irraa kaase hanga xumura ji’a 2ffaa kan itti fufuudha. Ji’a sadii irraa kaase micireen gara “Ulfaa (Fetus)”itti jijjirama[1]. Kanaafu, micireen marsaa nuxfaa, alaqah fi mudgha of keessatti qabataa jechuudha.
Mee amma Hiika Alaqah haa ilaallu:
Jechi Arabiffaa “Alaqah” jedhu hiika sadii qaba. Isaanis: (1) wanta rarra’ee, (2) dhiiga ititaa, (3) ulaan’ula.
Hiikni tokkoffaan alaqah “wanta rarra’eedha“. Gara guyyaa 14 ffaatti micireen namaa baqana lama horachun gadaamessa haadhaa keessatti rarra’a. Akkuma fakkii armaan gadii irratti mul’atu micireen “Connecting Stalk” wanta jedhamuun gadaamessa haadha keessatti akka rarra’u taasifama. Qur’aanni rarra’insa kana Alaqah jechuun ibsa. Kanaafu, kuni hiika alaqah “wanta rarra’e” jedhuun kan walitti galuudha.
Fakkii 1: suuraa maaykiroskooppin kaafame irraa yeroo marsaa alaqah gadaamessa haadhaa keessatti rarra’insa miciree ni argina. Fakkii armaan olii irratti micireen “bilaminar Embryonic disc” jedhuun bakka buufame. Micireen sadarka kanatti boca wanta akka geengoo (disc) horata. Umriin miciree armaan olitti mul’atuu gara guyyaa 14ti.
Micireen guyyoota itti aanan keessatti boca geengoo irraa gara boca loxee ykn ulaan’ulaatti jijjiramu eegala. Fakkii micireen boca geengoo irraa gara boca ulaan’ulaatti itti jijjiramu agarsiisu[2]
Hiikni 2ffaan alaqah dhiiga ititeedha. Marsaa alaqaa irratti bifni alaa miciree fi qaraxiixiin isaa dhiiga ititeen wal fakkaata. Sababni isaa, marsaa kana irratti dhiigni baay’een miciree keessatti ni argama. (Ilaali fakki armaan gadii) Akkasumas, yeroo marsaa kanaa, hanga dhuma torbaan sadaffaatti dhiigni miciree keessa hin naanna’u. Kanaaf, marsaa kana irratti micireen dhiigaa ititaa fakkaata.
Fakkii 2: Miciree torbaan 4ffaa (gara guyyaa 22-24) gahe. Micireen kuni torbaan afraffatti waan seenef bifti isaa kana fakkaata. Torbaan 2ffaa fi 3ffaa keessa kan jiru kana caalaa dhiiga ititaa akka fakkaatu itti yaadun ni danda’ama.
Hiikni sadaffaan Alaqah “ulaan’ula” ta’a. Ulaan’ula jechuun raammoo bishaan keessa jiraattu fi yommuu horiin bishaan dhugan afaaniin itti seenun dhiiga isaanii soorattudha.
Marsaa alaqah irratti ulaan’ula miciree namaa waliin yommuu wali bira qabnu, akkuma fakkii armaan gadii irraa mul’atutti isaan lamaan jidduu wal fakkeenya ni argina. Micireen dhuma torbaan sadaffaatti boca geengoo irraa gara boca ulaan’ulaatti jijjirama. Kanaafu, bocni isaanii wal fakkaata. Akkuma micireen dhiiga haadhaa sooratu, ulaan’ullis dhiiga beelladootaa sooratti.
Fakkii 3: Marsa alaqatti fakkii wal-fakkeenya ulaan’ula (leech) fi miciree ilma namaa (human embryo) jidduu jiru agarsiisu.
Kanaafu, micireen marsaa Alaqaatti guyyaa 14ffaa irraa jalqabee boca geengoo qabaachun gadaamessa haadhaa keessatti rarra’a. Ergasii bocni kuni guyyoota itti aanan keessatti gara boca ulaan’ulaatti jijjirama. Hanga xumura torbaan sadaffaatti micireen dhiiga itite fakkaata. Sababni isaas, dhiigni baay’een miciree keessatti ni argama. Akkasumas, hanga xumura torbaan 3ffaatti dhiigni isa keessa hin naanna’u. Haala kanaan, hiikni alaqah sadan miciree umriin isaa guyyoota 14-25 ta’een wal simata.
Xinxallii
Akkuma yeroo darbee xinxallii keenya bakka lamatti qoodun itti fufna.
1ffaa– Marsaan alaqah kuni Tokkichummaa (Wahdaniyyah), Dandeetti (Qudrah) fi Haqaan gabbaramuu (Uluuhiyyah) Rabbii agarsiisa.
Dhugumatti, namni qalbii qulqulluun uumama ofii irratti xinxalle, wantoota baay’ee hubata. Copha dhangala’oo saalaa irraa gara wanta akka dhiiga ititee, ergasi gara boca ulaan’ulaatti kan jijjiruu fi qajeelchu Uumaan Ogeessaa fi Beekaa ta’e jiraachu qaba. Sibiilli namni hojjatu mataa ofiitiin boca mataa ofii qabachuu danda’aa? Fakkeenyaf, qottoon mataa ofiitiin boca baxxee qabachuu dandeessi? Kanaafu, ilma namaa kanas copha irraa gara boca ulaan’ula fakkaatu Kan jijjiru Khaaliqni Olta’aan jiraachu qaba. Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Inni (Rabbiin) Kan biyyee irraa, ergasii copha bishaan saalaa irraa, ergasii dhiiga ititaa (alaqah) irraa isin uumee ergasii daa’ima godhee isin baasudha. Ergasii akka jabinna keessan geessan [isin jiraachisa]. Ergasii akka jaarsa taatan isin godha. Isin irraa nama san dura du’utu jira. Akka beellama beekkamaa geessanii fi akka hubattaniif [isin jiraachisa]. Inni Kan jiraachisuu fi ajjeesudha. Yeroo dhimma tokko murteesse, “Ta’i” isaan jechuu qofa, [wanti sunis] yoosu ta’a.” Suuratu Ghaafir 40:67-68
Aaya tana keessatti, marsaalee namni uumama irraa jalqabee hanga du’aatti keessa darbu dubbata.
Marsaa 1ffaa– biyyee irraa namoota uumuu- kuni hiika lama qaba. Tokkoffaa abbaa ilma namaa kan ta’e Aadam (AS) biyyee irraa uumame. Kanaafu, hundeen nama hundaatu biyyeedha jechuudha. Hiikni lamaffaan, nyaanni namni nyaatu hundeen isaa biyyee irraayyi. Nyaanni qaama keessa erga seene booda gara dhiigaatti jijjirama. Dhiigni kunis gara copha bishaan saalaatti jijjirama. Kanaafu, hundeen copha bishaan saalaa (nuxfaa) biyyeedha. Kanaafi, “biyyee irraa isin uume, ergasi nuxfaa irraa” jechuun dubbata.[4]
Marsaa 2ffaa-Nuxfaa (copha saalaa) irraa nama uumuu
Marsaa 3ffaa-Alaqah irraa uumuu- makaan copha saalaa erga bilchaate booda gara dhiiga garmalee ititee fi wal qabateetti jijjirama. Fakkiwwaan armaan olii ilaalun ni danda’ama.
Marsaa 4ffaa– Alaqah booda micireen gara mudghaa jijjiramuun yeroo murtaa’an booda daa’ima guutuu ta’ee gara alaa bahuudha.
Marsaa 5ffaa-Namni jabinna isaa gahuudha. Jabinni kunis jabinna qaamaa, bilchinna sammuu fi humnoota nama keessa jiran biroo hammata.
Marsaa 6ffaa– namni marsaa dullummaa (jaarsummaa) gahuudha. Marsaan dullummaa waggaa shantama irraa jalqaba.
Umriin namootaa murtii Rabbii irratti waan hundaa’ef garagara. Gariin yeroo gabaabaaf jiraatu, gariin immoo yeroo dheeraaf jiraatu. Kanaafi itti aanse akkana jedhe, “Isin irraa nama san dura du’utu jira. Akka beellama beekkamaa geessanii fi akka hubattaniif [isin jiraachisa]”
Kana jechuun, isin keessaa erga dhalatee booda fi osoo umrii jaarsummaa hin gahin nama du’utu jira. Nama ajalli (yeroon) isaa hin xumuramne immoo Rabbiin ni tursiisa. Isin keessaa namni lubbuun turus hanga beellama beekkamaa fi murtaa’a ta’etti ni tura. Ergasii Rabbiin ni ajjeesa.[3] Rabbiin Subhaanahu wa ta’aalaa kan hunda kan godheef, dandeetti Isaa akka hubattanii fi Inni Tokkicha hiriyyaa hin qabne akka ta’e akka amantaniif .[4]
Yommuu marsaalee kanniin ilaallu, Rabbiin Tokkicha, wanta hundaa irratti Danda’aa akka ta’ee fi haqaan gabbaramu Kan qabu Isa qofa akka ta’e ni hubanna. Rabbiin ala eenyutu wanta raammoo fakkaatu irraa luka, ija, gurra, sammuu fi qaamolee biroo baasu danda’aa? wanti raammoo fakkaatu kuni mataa ofiitiin kutaalee qaamaa baafachu danda’aa? Gonkumaa hin danda’u. Mataa ofiitiin harki kiyya lama ta’uu qaba, lukni kiyya lama ta’uu qaba, ijji kiyya lama ta’u qaba, funyaan kiyya tokko ta’uu qaba, qubbiin harkaa shan ta’uu qabu jechuun murteessu danda’aa? Kuni hundi Dandeetti Rabbii olta’aa agarsiisa. Ammas, Nabii Aadamii fi Hawwaa booda namoonni hunduu hanga ammaatti marsaalee wal fakkaatu keessa darbuun Tokkichummaa Rabbii olta’aa agarsiisa. Namoonni hunduu yommuu uumaman nuxfaa irraa eegalee hanga garaa haadhaa keessaa bahanitti marsaa wal fakkaatu qabu. Kanaafu, Kan kana hunda hojjatu Al-Waahidul Ahad (Rabbii Tokkicha fakkaataa fi hiriyyaa hin qabneedha.) Uumamtoonni lakkoofsi isaanii Rabbiin malee eenyullee hin beekne kuni hundi sirna tokko hordofuun Uumaan Tokkicha akka ta’e agarsiisa. Kanaafu, Tokkichummaa fi haqaan gabbaramu kan qabu Rabbii Guddaadha.
Namni marsa uumama isaa jalqabaa yommuu ilaalu fi itti xinxallu, Khaaliqa isa uumeef akka gadi jedhu fi harka kennu isa taasisa. “Wanta raammoo fakkaatu irraa Kan na uumee dhiisee wanta homaa na hin fayyanne maaliif gabbaraa (waaqefadhaa)?” jechuun ofitti hasaasa.
Jedhi, “Ani ragaawwan ifa ta’an Gooftaa kiyya irraa erga natti dhufanii booda wantoota isin Rabbii gaditti kadhattan (gabbartan) gabbaruu irraa dhoorgame jira. Gooftaa aalamaa hundaatiif harka akka kennu ajajamee jira.” Suuratu Ghaafir 40:66
Gooftaa aalamaa hundaa- Uumamtoota hunda Kan uume, jiraachisu, obaasu, guddisuu fi tiiksudha. Rabbiif harka kennuu jechuun qalbii guutuun Isatti amanuu fi gadi jechuufi. Wanta Inni itti ajaju hojjachuu fi wanta Inni irraa nama dhoowwe dhiisudha. Kanaafu, namni Rabbii isa uumee fi qananii garagaraan isa qananiisef harka kennuun itti ulfaataa? Yoo itti ulfaate, wanta irraa uumame fakkiiwwan armaan oli irraa irra deddeebi’e haa ilaalu.
Xinxallii 2ffaa– Qur’aanni Rabbii olta’aa irraa akka ta’e amanu- saayinsin marsaalee uumama namaa irra gahuu kan danda’e jaarraa tokko ykn lama hin caalu. Garuu Qur’aanni jaarraa kudha afur dura marsaa uumama namaa ifa gochuun dubbate. Saayinsin marsaalee kana beeku kan danda’ee meeshaa hammayya maaykiroskoppii fayyadamuuni. Jaarraa kudha afur dura maaykiroskoppii wanti jedhamu hin jiru. Kanaafu, marsaalee uumama namaa akkamitti beekun danda’ama ree? Uumaan nama uumee yoo namatti hin himin eenyullee beeku hin danda’u. Kanaafu, Rabbiin dandeetti Isaa namoonni akka beekanii fi Isatti amananiif marsaalee uumama namaa Qur’aana buusun hime. Kanaafu, Qur’aanni shakkii tokko malee Rabbii wantoota hundaa uumuu irraa kan bu’eedha.
Jaarraan tokko waggaa dhibba (100) of keessaa qaba.
Kitaabban Wabii:
Embryology in the Qur’an: Description of the ‘Alaqah stage, By Elias Kareem
[1] Tafsiirul Aayaatal Kawniyata Fiil Qur’aanil Kariim jiildi 2faa fuula-228, By Zaghluul Najjaar,
[2] THE DEVELOPING HUMAN CLINICALLY ORIENTED EMBRYOLOGY KEITH L. MOORE, PERSAUD fuula 55, 10th Edition
[3] Ma’aariju at-tafkuri wa daqaa’iqu at-tadabburi 12/413-415, Abdurahman Hanbak
[4] Tafsiirul Qur’aanil Kariim wa i’iraabihi wa bayaanih 8/387, Muhammad Aliyy Xaahaa
http://sammubani.com/2018/05/19/shakkii-quraanaa-qulqullessuuf-2/