text:
Hagayya 21, 2020, MOOSISAA AAGAA tiin
*Barreeffama jalqaba Ingliffaan “Ethiopia Insight” irratti Hagayya 21, 2020 maxxanfamee tureerra gara Afaan Oromootti kan hiikame.
**Lakkoofsi barru kana keessatti tuqaman hundi akka lakkoofsa adduunyaatti (ALA) dha.
Jechi Qeerroo jedhu kan dirree siyaasaa Oromootti as bahe jarmayaan dargaggoota/dardarran Oromoo maqaa “Qeerroo Bilisummaa Oromoo (QBO)”, gabaabaatti “Qeerroo” jedhuun Ebla 2011-tti gurmaawuun sirnaan erga hundeeffamee asi dha. Akkuma uumameen, Qeerroon marsarariitii (website) isaa kan jalqaba banachuun labsii hundeeffamaa (manifesto) isaas erga ifa taasisee booda finciloota walirraa hin cinne dhaabbilee barnootaa ol-aanoo keessatti qindeesse. Achirraa jalqabee fincilli barattoota Oromoo QBOtiin geggeeffamu utuu walirraa hin citiin takka ho’aa, takka qabbanaa’aa erga itti fufee booda finciloonni jajjaboo fi guutuu Oromiyaa waliin gahanii walitti fufiinsaan bara 2014 fi 2015 geggeeffaman ol-aantummaa Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (ABUT) buqqisuu danda’eera.
Kaayyoon barruu kanaa haala hundeeffamaa fi sochii Qeerroo ibsuu fi dhimma Qeerroo irratti hubannoolee dogoggoroo bal’inaan faca’aa turan tokko-tokko sirreessuu dha. Keessattuu ta’u-malaa dogoggoraa bal’inaan faca’ee jiru kan “Qeerroon sochii akka-tasaa (spontaneous), kan caasaa hin qabne dha” jdhu sirreessuu dha. Kana malees, rogeessa (activist) duraanii fi yeroo ammaa hidhamaa siyaasaa kan ta’e Jawar Mahaammad sochii Qeerroo keessatti qoodaa inni qabu ibsuu dha.
Ani barreessaan barruu kanaa, bara 2009 irraa eegalee Sochii Barattoota Oromoo (SBO) fi finciloota Qeerroo marsariitii hedduurratti, keessattuu marsariitii Gadaa.com irratti yoo xiqqaate barruu saddeet maqaa masootiin (alias name) maxxansaa tureera. Sadaasa 12, 2009 waa’ee mormii bal’aa bara 2005; Sadaasa 11, 2010 waa’ee finciloota bara 2006 fi 2010 gidduutti geggeeffamanii; Sadaasa 19, 2011 cuunfaa tartiiba taateewwan fincila barattoota Oromoo kan Sadaasa 2010 hanga Sadaasa 2011 qindeessee gabaaseera. Akkasumas Sadaasa 7, 2014 cuunfaa babal’na Sochii Qeerroo kan Sadaasa 2013 hanga Sadaasa 2014 maxxanseera. Barruulee koo kanneen hafan ceesistuu (link) kanaan argachuu dandeessu.
Kana malees konfaransii lama irratti waa’ee Qeerroo qorannoo dhiheesseera: Konfaransii OSA kan wagga-waggaa (annual) kan bara 2019 irratti Lammii Beenyaa bakka koo bu’ee dhiheessee fi Sympooziyeemii Imaammata ABO magaalaa Finfinneetti Fulbaana 17, 2018 geggeeffame irratti dhiheesseera.
Qorannoowwan dhiyeessuu bira dabree Sochii Qeerroo tumsuu keessattillee dhuunfaadhaan hirmaataan ture. Qophii hundeeffamaa Qeerroof bara 2011 taasifamaa ture, moggaasa maqaa “Qeerroo” jedhu dabalatee itti dhiheenyaan quban qaba. Hundeeffama boodas sochii Qeerroon taasisaa ture walitti fufiinsaan quba qabaachifamaan ture. Dabalataanis ibsoota maqaa dhaaba kanaatiin bahan jala bu’ee hanga har’aatti afaan Ingiliffaatti hiikaan ture.
Armaan olitti tumsan Qeerroof gochaa ture kanan eereef, of dhaadhessuuf utuu hin tahiin, waa’ee Qeerroo gadi fageenyaan akkan beekuu fi maddaa fi ragaalee qabatamoo qabadhee akkan barreessaa jiru dubbiftoonni akka amantaa horataniif jedheeni. Kanarratti ergan kana jedhee booda, seenaa hundeeffama Qeerroo hanga hubannoo kootii akka armaan gadiittan dhiheessa. Xiyyeeffannoon koo dhimmootan armaan olitti tuttuqe duwwaarratti akka ta’uuf jecha, barruu kana keessatti qabxiilee uumamaa fi sochii Qeerroo irratti rarra’an suduudaan walqabatan duwwaan xiinxala.
Barruu kana keessatti, keessaa-baafamee yoo ibsameen alatti, jechi “Qeerroo” jedhu jaarmaya “Qeerroo Bilisummaa Oromoo (QBO)” jechuudha. Jecha “qeerroo” jedhutti yammuu dhimmi bahamu (qubeen “q” yoo xiqqaa tahe) nama dhuunfaa Oromoo dardara tahe jechuu dha. Kan Jechi QBO jedhu kunis jaarmaalee fakkeessuudhaaf maqaa Qeerroo jedhu fannifatanii nama burjaajessuuf bibixxilaman adda baasuuf gargaara.
Madda Hundeeffama Qeerroo
Bu’uura jaarmaa Qeerroo ibsuuf jalqaba akka ta’utti, barreeffama kiyya bara 2011 keessatti Sochiin Barattoota Oromoo fooyya’uun jijjiirama amalaa (qualitative change) argamsiisuudhaan, jaarmaa diddaa hawaasaa qindeessu maqaan isaa “Qeerroo” jedhamutti tarkaanfachuu ibseen ture. Dhimma kanarratti kanan barreesse keessaa kan qunxuramee fudhatame akka armaan gadiiti.
“Ebla 2011, Sochiin Barattoota Oromiyaa jijjiirama guddaa fide. Kun ammoo sochii dargaggoota Arabaa (Arab Spring) akka ka’umsaatti fakkeenya godhachuun, dargaggoonni Oromiyaa biyyoolessaa walitti dhufuun ijaarsa diddaa hawaasaa ”Sochii Dargaggoota Biyyoolessaa, Bilisummaa fi Dimookraasiif”, gabaabaatti yammuu himamu Qeerroo jedhamu qindeessan. Jechi “Qeerroo” jedhu hiikkaan isaa dargaggeessa hin fuudhiin jechuudha.”
Barruun kun kan maxxanfame Qeerroon Bilisummaa Oromoo Ebla 2011 sirnaan hundeeffamee baatii ja’aa booda. Maqaa Qeerrootiin yeroo san duratti jarmayni biraa hin turre. Maqaa Qeerroo Bilisummaa Oromootiin san duras tahe achiin boodas jaarmayni mooggaafame hin jiru. Qeerroon Bilisummaa Oromoo jaarmaya sochii hawaasaa kan qabsoo diddaa farra roorroo abbaa irree TPLF’n hoogganamu kan barattoonni dhaabbilee barnoota olaanoo barootaaf, addatti ammoo bara 1990’oota asitti taasisaa turan irraa kan dhalate dha.
Qorattoonni, dhaabbileen mirga namoomaa kanneen akka: ‘Amnesty International (AI)’ , ‘Human Right Watch (HRW)’, ‘Oromia Support Group (OSG)’ fi ‘Human Right League of the Horn of Africa (HRLHA)’ fi kanneen biroo dhimma Sochii Barattoota Oromoo dhiibbaa mootummaan geessisuun wal qabsiisanii gabaasaa turaniiru. Hiriirota mormii walitti fufiinsaan geggeeffamaa turan keessaa kanneen baayyee yaadataman hangi tokko: gubachuu bosona Baalee fi Boorana keessaa, teessoon mootummaa Oromiyaa Finfinnee irraa gara Adaamaatti godaansifamuu fi cufamuu Waldaa Maccaa fi Tuulamaa (WMT) mormuun kan bara 2002 – 2005 geggeeffamaa turani dha.
Sochiin barattootaa kun jabaatee itti fufuun, Sadaasa 9, 2005 Fincilli Diddaa Gabrummaa (FDG) walitti-fufaa (series) tahee dhohuun hanga jalqaba bara 2006tti osoo walirraa hin citiin itti fufe. Fincilli kunis barattoota gola Oromiyaa kanneen maqaa gurmuu garagaraa ‘Gamataa Barattoota Oromoo’ takkaahu ‘Waldaa Barattoota Oromoo’ fi kkf moggaafataniin qindaawaa ture. Hundarra garuu maqaa Sochii Barttota Oromoo (SBO) jedhu tu beekamaa ture. Addi Bilisummaa Oromoo ABOn sababa mootummaa abbaa irree Itoophiyaatiin ‘shororkeessaa’ jedhamee farajameef, barattoota kana gurmeessuu irratti karaa ifa taheen harka keessaa qabaachaa hin turre. Tahullee namni qorannoo xiqqaa yoo taasise waan tahaa ture ilaaluun akka ABOn harka keessaa qabaachaa ture shallagachuu danda’a. Irra guddeessi dhiittaa mirga dhala namaa kan raawwachaa ture namuu “miseensa ABO ti” jedhamee yakkamuudhaan ture. Akka kana tahes gareelee mirga namoomaaf falman hundaan raggaasifamaa ture. Fakkeenyaaf, HRW gabaasa waggaa Itoophiyaarratti bara 2003tti dhiheesseen akkas jedhee ture:
“Mootummaan naannoo [Oromiyaa] akka jedhutti ABOn dhoksaadhaan manneen barnootaa keessatti qunnamtii uumee, barattootaa fi barsiisota gurmeessuun gochaalee jeequmsaa fi seer-dhablummaa bobbal’isuu raawwachaa ture. Gaazexessaan yeroo sanatti bakka sana ture tokko akka HRW-tti himetti ganda magaalaa Shaambuutiin ala jirtu tokko keessatti ummanni meeshaa waraanaa seeraan alaa qabatan aaranii poolisoota gandicha keessaa hoogganaa baratttootaa baqatee ganda sanatti dheessee ture hordofanii barabaaduutti turanitti dhukaasan.”
Gabaasni kunii fi kanneen biroo hedduun ABOn akka fincilaaf barattoota gurmeessuu keessatti hirmaataa ture ifoomsan.
Qeerroon sirnaan bara 2011 erga hundeeffamee booda karaan jireenyii fi sochiin Qeerroo calaqqisaa fi qabamatamaan of-mul’isaa ture hedduu dha. Isaan keessaas:
- Marsariitii Qeerroo (website)
- Raadiyoo Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo (SQ)
- Hawwisoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo
- Tumsa Qeerroo Idil-addunyaa (International Qeerroo Support Group)
hanga tokko dha.
Armaan gaditti afran isaanii tokko tokkoonan gabaabsee ibsa.
Marsariitii Qeerroo (Qeerroo Website)
Qeerroon 2011tti battaluma hundeeffameen marsariitii Qeerroo banate. Marsariitiin kunis sochiilee Qeerroon taasisaa turee fi ibsoota Qeerroon baasaa ture ummata bal’aan qaqqabsiisuuf meeshaa bu’a-qabeessa tahe. Akka marsariitiiwwan kanneen biroo tokko-tokkoo marsariitiin Qeerroo kun rincicaa fi kan torbanitti ykn baatiitti irratti maxxanfamu hin turre; sochiiwwan Qeerroo fi gaaga’ama mootummaan abbaa irree ummatarraan ga’u gola Oromiyaa bal’oo hunda keessaa walitti qabuun guyyuu irratti gabaafamaa ture. Fakkeenyaaf, baatii jalqabaa (Ebla 211) marsariitiin Qeerroo baname keessatti gabaasaalee 48 tu irratti maxxanfame. Ebla 2014 keessa maxxansaalee 109, Caamsaa 2014 keessa maxxansaalee 178 fa’itu irratti maxxanfame. (Maxxansaaleen guutuun Ebla 2011 irraa hanga har’aa ceesistuu kanairratti argamu.) Gabaasaaleen sochiiwwanii dilli kun, kan waggoota dheeraa kanaaf guutuu Oromiyaarraa walitti qabamee yeroo yerootti maxxanfamaa ture kunniin kan mul’isan, jaarmaan Qeerroo, waan akkasumaan waraqaa irratti tottolfame osoo hin taane, ijaarsa bu’uura ijaarsa, jaarmaya jabaa, humna cimaa qabu, kan naamusaan masakamu, dhaaba dhoksaan ijaaramee lafarratti sochii geggeessuu fi qaama warraaqsaa hooggansa mataa ofii qabu ta’uu isaaf agarsiiftuu guddaa dha.
Sagalee QBO-Raadiyoo Qeerroo
Amajji 2014 raadiyoon dambalii gabaabaa Sagalee QBO hundeeffamuun odeeffannoo dhaggeeffattoota isaa Gaanfa Afrikaa keessatti tamsaasuu eegale. Raadiyoon kunis Qeerroowwanii fi ummata bal’aa carraa interneeta fayyadamuun odeeffannoo fi haala sochii Qeerroon lafarratti taasisu argachuu hin dandeenyeef bu’a-qabeessa tahee argame. Tamsaasni raadiyoo kun bara 2014 irraa jalqabee hanga yeroo dhiyootti torbanitti guyyoota sadii, walakkaa sa’aatiif itti fufiinsaan tamsaasaat ture. Tamsaasni sagalee kun YuuTiyuubii (YouTube) Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi feesbuuka irrattis bal’inaan fe’amaa ture. (Qophiilee SQ dhaggeeffachuuf YuuTiyuubii kana bananii “Sagalee Qeerroo Bilisummaa Oromoo” jedhanii barreessuudhaan tamsaasa achirratti fe’amaa ture argachuun ni danda’ama.)
Hawwisoo QBO (Qeerroo Artists Group)
Bu’aan guddaa raawwii QBO inni biraan Hawwisoo Qeerroo Bilisummaa Oromoo kan jedhamu garee artistoota Oromoo hundeessuu dha. Gareen artistoota warraaqsaa kun raadiyoo Sagalee QBO waliin yeruma wal fakkaataatti hudaaye. Sirboonni warraaqsaa garee Hawwisoo Kanaan ba’an YuuTuubii, marsariitii, raadiyoo fi feesbuuka QBO irratti faca’uun Qeerroo Oromoo biyyoota addunyaa mara irraa onnachiisee qabsoof kakaasuu keessatti gumaacha guddaa taasiseera. Barreeffamoota koo marsariitiilee irratti maxxanfamaa turan keessaa tokkorratti Mudde 4, 2014 sirboota warraaqsaa miseensonni Hawwisoo QBO sirban baayyinni isaanii 19 ta’an ergan tarrisee booda: “QBO jaarmaya of sirnaan qindaawaa, kan gochaadhaan lafarra jiru tahuu hojii gartuun hawwisoo kun hojjetaa jiru ragaa qabatamaa fi jiraataa dha” jedheen barreesseen ture. Sirboota kanneen keessaa:
- ‘Qeerroon Diina Mancaase’ – Hagayya 31, 2014 kan ba’e.
- ‘Gootni Baroode’ – Fulbaana 4, 2014 kan ba’e.
- ‘Baranoo Goonni Waama’ – Caamsaa 3, 2014 kan ba’e.
Tumsa Qeerroo Idil Addunyaa (International Qeerroo Support Group)
Qeerroon dhoksaadhaan (underground) ijaaramuun isaa ummanni Oromoo biyyoota hambaa jiraatan akka maallaqaan hin tumsineef rakkoo uume. Akkuma sochiin Qeerroo Oromiyaa maratti babal’ateen waantota hedduudhaaf maallaqni akka malee barbaachisee ture: fakkeenyaaf meeshaalee barreeffamaa, wallee warraaqsaa baasuuf meeshaalee muuziqaa, tamsaasa raadiyootiif saatelaayitii, bilbiloota harkaa, kompiyuuteroota, sochiiwwan raawwatamaniif kaameraawwan waraabbii, kanneen warraaqsarratti miidhamaniif baasiiwwan yaala fayyaa, baasiiwwan geejjibaa, kanneen mootummaa abbaa irreetiin ajjeefamaniif baasiiwwan sirna awwaalchaa fi kanneen fakkaataniif maallaqni hedduu barbaachisa ture.
Rakkoo maallaqaa kana furuuf miseensonni Qeerroo biyya Ameerikaa (USA) fi biyyoota addunyaa guutuu keessaa walitti dhufuun dhaabbata bu’aa-maleessa (non-profit) tahe ‘International Qeerroo Support Group’ jedhu sirnaan dhaaban. Dhaabbanni kun fakkeenyaaf bara 2016 qofatti doolaara $188,814 Oromoota biyyoota hambaa jiraatanirraa walitti qabuun baasiiwwan armaan olitti eeramaniif tumsi akka godhamu taasiseera. Hoogganni Qeerroo ifatti beekamuu baatullee, hoogganni Garee Tumsa Qeerroo Idil Addunyaa kun qabatamaatti beekamoo kan ta’an yammuu ta’u, hoogganoota Qeerroo lafarra jiran waliin wal qunnamaa turan. Gareen tumsaa kun sochii Qeerroo milkeessuurratti bu’aa guddaa gumaacheera.
Ta’u-malaa “akka Tasaa” (Spontaneous) Jedhu
Ta’u-malaa dogoggora bal’inaan facaafamaa turanii fi beektotni qorannoo sirnaa geggeessan utuu hin hafiin akka dugaatti fudhatan keessaa tokko ta’u-malaa (claim) sochiin Qeerroo kan sirnaan caaseffame utuu hin tahini sochii “akka tasaa” (spontaneous) uumame jedhu dha. Fakkeenyaaf, Dr Terje Ostebo xiinxala qorannoo isaa kan Gahee Qeerroon Egeree Siyaasa Oromoo Keessatti Qabu (The Role of the Qeerroo in the Future Oromo Politics) jedhuun b arruulee ‘Addis Standard’ jedhamu irratti Caamsaa 26, 2020 dhiyeesse keessatti: ‘’Qeerroon qaama sochii hawaasaa kan caasaa sirnawaa hin qabne, kan akkuma tasaa ka’e dha’’ jechuun ta’u-malaa dheedhii (wild claim) ragaa hin qabne lafa kaayee ture. Dr. Terje Ostebo ta’u-malaa kanaaf jette-jettee namootni muraasni “natti himan” jedhurra darbee ragaa dhiheesse tokkollee hin qabu. Ragaalee qabatamoo tokko tokko erga lafa kaayee booda “qulqulleeffachuun rakkisaa dha” sababa jedhuun gatii dhabsiise. Barreessaan kun bara 2014 Qeerroon akkamitti gara mormii maastar pilaanii Finfinneetiin akka beekamtii argatee eeruudhaan “meeshaa jijjiiramaa tahuun Muummicha Ministeeraa Abiyyi Ahimadiin gara aangoo fide” jedhee ibsuutiin eegala. Itti fufuunis “waa’een qeerroo kanneen hin beekamiin waan baayyee tu jira” jedha. Dhugaatti waa’ee keessoo jaarmaa dhoksaan ijaaramee fi galmeerra seeraan hin jirree tokko beekuun ulfaataa dha. Haa ta’u malee, utuu ta’u-malaa dogoggorsaa akkasii akka ummanni dubbisu hin taasisiin dura, hoogganoota Qeerroo dabalatee Oromoota dhibbootaan lakkaa’aman gaafatanii qulqulleeffachuun salphaa ture. Dhuguma, sababa sodaa nageenyaa hubatamaa ta’een, caasaaleen Qeerroo keessattuu nama alagaatiif ammayyu “kan hin beekamne” dha. Yammuu kun isa mudatus qorataan tokko bakka ragaalee gahaa fi amansiisoo hin argatiinitti ta’u-malaa akkanatti dogoggoraa ta’an, kanneen dugaa jiru jallisan gabaasuu irraa of qusachuu tu mala ture.
Ta’u-malaa (claim) ‘’Qeerroon akkuma tasaa ka’e” jedhu fudhatama dhabsiisuuf, fincila dhuma Eblaa fi jalqaba Caamsaa 2014 keessa geeggeeffame laaluun barabaachisaa taha. Finciloonni Qeerroo gurgoddoon dhiigni itti lolaafame kan Ebla 30 fi Caamsaa 1, 2020 magaalota Oromiyaa hedduu: (Amboo, Naqamtee, Haromaayaa, Jimmaa, Ciroo fi kanneen biroo) keessatti geggeeffaman turan. Finciloota kunniin fi sochii Qeerroo gidduu walitti dhufeenyi jabaan jiraachuu agarsiisuuf, guyyootaa fi torbanoota Ebla 30 dura waan Qeerroon marsariitii isaarratti gabaasa baase xiinxaluun gahaadha. Gabaasni sun Afaan Oromootiin marsariitii Qeerroo sanirratti hardhallee ni argama. Kanaafuu waan dubbistoota kiyyatti gaaffii tahu qulqulleessuuf ceesistuu (link) barbaachisoo hunda as keessa galcheen jira.
Bitootessa 13 fi Bitootessa 20, 2014, barattoonni Mana Barumsa Sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaa Shaakkisoo (Gujii Bahaa) marsaa lamaan hiriira mormii geggeessuu marsariitii Qeerroo irratti gabaasni maxxanfameera. Guyyuma kana, Bitootessa 20 barattoonni Yuunivarsiitii Jimmaa mooraa keessatti hiriira nagayaa geggeessuu isaanii marsariitii Qeerroorratti gabaasni ba’eera. Bitootessa 22, 2014, barattoonni Oromoo godina Shawaa Kibba Lixaa, Mana Barumsa Haruu Cululleetti hiriira mormii geggeessuus marsariitiin Qeerroo kun gabaaseera. Fakkeenyonni xiqqoon kunneen walitti dhufeenya sochii fincilaa fi jarmiya Qeerroo agarsiisani dha. Asi irratti kan hubatamuu qabu, yeroo kana keessatti marsariitii fi raadiyoo Qeerroo kan torbanitti guyyaa sadiif dambalii gabaabaan biyyatti tamsaasamaa tureen alatti jaarmaanis ta’e dhuunfaan qaamni gabaasa qindaa’aa waa’ee sochii Qeerroo gabaasu tokkollee hin turre.
Gabaasotni armaan olitti dhiyaatan ragaa hanga-xiqqaa (circumstantial evidence) fincilli 2014 waan akka-tasaa hin tahiin kan ifoomsani dha. Ragaan armaan gaditti dhiheessuuf deemu, kan ammallee marsariitii Qeerroo irratti argamuu fi gabaasonni walitti fufiinsaan marsariitii Qeerroo irratti maxxanfama turan (ceesistuun (link) isaa asii gaditti dhiyaate) walitti dabalamanii, fincilli Ebla/Caamsaa 2014 geggeeffame sagantaadhaan karoorfamee qindaawee jaarmaya Qeerroo Bilisummaa Oromootiin geggeeffamuu isaa shakkii malee raggaasisu.
Ebla 2, 2014, finciloonni gurguddoon dhiigni baay’een itti lola’e sunniin torbee sadii dursee, Koreen Gidduu QBO ibsa baase. Ibsa kana keessatti “dargaggoonni fi ummanni Oromoo fincila diddaa gabrummaa, addatti ammoo maaster pilaanii Finfinnee akka mormaniif” waamicha fincilaa dabarsuun marsariitii QBO irratti labse. Waamichi KG Qeerroo kun finciloota boodarra babbal’achuun guutummaa Oromiyaa walgahaniif ittiin ka’umsa tahe. Egaa asirratti waanti hubatamuu qabu yeroo sanitti jaarmayni ykn qaamni waamicha akkanaa godhe kan biraan tokkollee hin turre. Ibsa Qeerroo sana keessaa hangi tokko qunxuramee fudhatame kunoo ti:
‘’Mootummaan gabroomfataa abbaa irree wayyaanee (TPLF) magaalaa Finfinnee gara lafa baadiyyaa fi magaalota Oromiyaa naannawa isheetti argamanitti babal’isuudhaan qotebultoota lafa isaaniirraa buqqisee, magaalota Oromiyaa kanneen akka: Buraayyuu, Sabbataa, Laga Xaafoo, Hoolotaa, Aqaaqii, Dukam, Bushooftuu, Laga Daadhii, Qaallittii, Galaan fi magaalota Oromoo hedduu bulchiinsa federaalaa jala galchee qabeenya uumamaa saamuuf miidiyaadhaan labsatee waan jiruuf, karoora maastar pilaanii ummata keenya lafarraa duguuguuf ba’e kana fincillee fashalsuu qabna. Karoora piroojektii kana hambisuun, ummanni keenya qabeenya uumamaa isaa sirnaan eeggatee, qoteboltoonni keenya naannawa Finfinnees lafa akaakilee isaaniirraa akka hin buqqaane, ummanni Oromoo haalduree tokko malee Oromummaa isaa qofaan akka lafa isaarra jiraatu gochuuf, Fincilli Diddaa Gabrummaa (FDG) dhoosuun haa falmannu.”
(Guutuu ibsa kanaa ceesistuu (link) kana tuqii ilaali.)
Waamicha QBOtti aansuun fincilli Qeerroo Oromiyaa mara keessatti geggeeffame. Finciloota tahanis marsariitiin Qeerroos sagalee fi viidiyoodhaan deeggaree kan gabaase ceesistuun (link) isaa faana armaan gaditti dhiyaateera. Akka kanaan Ebla 11, 2014 Yuunivarsiitii Jimmaatti [viidiyoo], Ebla 16 Yuunivarsiitii Saayinsii fi Tekinooloojii Adaamaatti, Ebla 20 Yuunivarsiitii Mattuutti, Ebla 25 Yuunivarsiitii Ambootti [waraabbii Sagalee] fi Yuunivarsiitii Haromaayaa keessatti [waraabbii sagalee], Ebla 26 fi 27 Yuunivarsiitii Wallaggaatti [waraabbii sagalee] finciloonni geggeeffaman keessatti argamu. Ebla 28 fincilli kun gara Yuunivarsiitotaa, koollejjiiwwan fi manneen barnootaa sadarkaa 2ffaatti: Yuunivarsiitii Adaamaa, Yuunivarsiitii Mattuu [waraabbii sagalee],Yuunivarsiitii Bulee Horaa, Mana Barumsaa Sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaa Geedoo (Shawaa Lixaa), fi bakkoota birootti babal’achuus marsariitiin Qeerroo gabaaseera. Guyyaa itti aanu Ebla 29, guutuu Oromiyaa: Yuunivarsiitii Amboo, Yuunivarsiitii Adaamaa [viidiyoo], Yuunivarsiitii Mattuu, magaalaalee akka Naqamtee, Shaambuu, Dambi Doolloo, Gudar fi bakkoota biroo hedduutti babal’ate. Ebla 30 fincilli lafa sochoosee fi dhiiga ilmaan Oromoo lolaasise Oromiyaa maratti babal’ate. Keessattuu magaalaa Ambootti qeerroon kurnoota hedduun humna agaaziitiin ajjeefaman [waraabbii sagalaee]. Caamsaa 1 fi Caamsaa 2 mormiin guutuu Oromiyaa waliin ga’ee itti fufee oole [Mandii [viidiyoo] fi Ayiraa (sagalee), lamaanuu Wallagga Lixaa]. Finciloonni asi irratti gabaafaman kunneen fakkeenya muraasa dha. Ragaaleen viidiyoo fi sagalee itti fufiinsaan gabaafamaa turan kunneenii fi kannneen biroon hedduun ammallee marsariitii Qeerroo irra ni jiru.
Erga sochiin bara 2014 taasifamaa ture qabbanaa’ee booda, Adoolessa 7, 2014, Qeerroon galmee namoota fincila irratti ajjeefamanii 61 fi kanneen hidhaman 903 funaanee marsariitii isaa irratti gabaaseera. As irratti waanti nama ajaayibsiisu, galmeewwan kunneen guutuu Oromiyaa irraa kan walitti qabaman tahuu fi galmeen kun tokkoo tokkoo namoota kanaaf ibsoota kanneen akka saala, umrii, teessoo, sadarkaa barnootaa isaanii hunda kan qabu ta’uu dha. Kanarratti kan gaaffii namatti ta’u, gareen Qeerroo kun “akkamitti daataa kunneen hunda guutuu Oromiyaa irraa, sanuu haala tohannoon sirna abbaa irree sochii kamuu nama dhowwu keessatti walitti qabuu dandahan?” kan jedhu dha. Kana qofaa miti. Maaliif daataa funaaname kun baay’een isaa sirrii ta’ee argame? Maaliif daataaleen kunneen ammoo marsariitii/raadiyoo Qeerroo fi kanneen isaan faana hidhata qabanii fi ABO faana hidhata qaban kanneen akka SBO, RSO, fi Simbirtuu duwwaa irratti argame? Deebiin gaaffii kanaa ifaa dha. Qeerroon daataalee kunneen sassaabuu kan danda’eef fincilichayyu kan qindeesse QBO waan ta’ee fi caasaa isaas Oromiyaa guutuu keessatti diriirfatee lafarraa waan qabuufi dha.
Ragaaleenii fi xiinxalli armaan olitti kaayaman, ta’u-malaa Qeerroon sochii akka-tasaa ti (spontaneous) jedhu sana kan gatii dhabsiisan duwwaa utuu hin taane, sochiin bara 2014 keessa ta’e sana kan qindeessee fi sirnaan geggeesse Qeerroo Bilisummaa Oromoo ta’uu mamii tokko malee kan mirkaneessani dha. Asi irratti dhugaan tuqamuu malu tokko, Jawaar Mohaammad, waltajjii af-gaaffii (interview) miidiyaalee adda addaa irratti geggeessaa tureen ‘’qeerroolee bifa adda addaatiin ijaaramanii jiran tu sochii kana geggeessaa jira’’ jechuudhaan mirkaneessee ofii isaaf hooggansa keessaa akka qooda tokkollee hin qabne ifoomsee ture (qabxii kanatti gara boodaan itti deebi’a).
Tartiiba finciloota ciccimoo dhiigni guddaan itti jigge kan Ebla 30 fi Caamsaa 1, 2014 bira dabdree, finciloonni tahan sirnaan qindaa’oo ta’uu taatewwan argisiisan hedduun ni jiru. Fakeenyaaf finciloonni kunniin guyyaa tokkotti, yeroo wal fakkaataatti Oromiyaa bakka hedduutti dhohuun isaa bakka tokkoo fi qaama giddu-galaa tokkooon karooraan kan taasifame ta’uu raggaasisa. Kana malees dhaadannoowwaan bakka garaagaraattti taasifaman wal fakkaatoo ta’uunis qaamni tokkichi akka bifa waalta’aa ta’een qindeesse ta’uuf ragaa kan biraa dha. Akkas taanaan, qaamni sochii kana bifa waalta’aa ta’een qindeesse jira jennee yoo amanne, “qaamni gurmaa’e” kun eenyu ta’uu danda’a ree? Ragaaleen jiranii fi asii olittis argisiifne hundinuu garuma QBOtti quba qabu. Qaamni biraan kan walitti fufiinsaan ji’ootaa fi waggoota hedduuf waa’ee finciloota kunneenii gabaasa ture tokkollee hin turre. Kanaafuu, fincila barattoota Oromoo walitti fufinsaan Eblaa fi Caamsaa 2014 keessa geggeeffamaa ture kan qindeessee fi hoogganaa ture Qeerroo Bilisummaa Oromooti.
Osoon qabiyyee kutaa barruu kana keessaa hin bahiin, fincilli bara 2015tti geggeeffames QBO tiin qindaawuu fi hoogganamuu kan mul’isu ragaa qabatamaa tokko dhihhessuun barbaada. Akkuma hundi keenyayyuu beeknu, fincilli sun Sadaasa 12, 2015 Giinci, magaalaa xiqqoo Shawaa Lixaa, kan Finfinneerraa gara km 40 fagaattu, keessatti dhohuun qaanqeen isaa Oromiyaa mara akka ibidda saafaa waliin gahe. Gaafa Sadaasa 4, 2014, utuu fincilli Gincii sun hin dhohiin guyyaa saddeet dursee, Koreen Giddu Galeessaa QBO, marsariitii isaarratti “ibiddi warraaqsaa qabatee Oromiyaa guutuu waliin ga’uuf jira” jechuun ibsa baase. Mata-dureen ibsichaa akka armaan gadii kana.
‘’Waggaa 10ffaa FDG Sababeeffachuun Abidda Warraaqsaa Guutuu Oromiyaatti Qabatuuf Deemu Ilaalchisee Ibsa Gabaabaa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Irraa Kenname’’
(Ibsa QBO san guutummaa isaa Afaan Oromootiin bakka kana xuqaa dubbisaa)
Akkamitti “ibiddi warraaqsaa’’ guutuu Oromiyaatti akka qabatuuf deemu dursanii beekuu danda’an? Deebiin isaa tokkoof tokko. Innis, dursanii waan itti qophaawaa turaniifi dha. Dhugaan jiru, akkan odeeffannoo yeroo sana qabaachaa turetti, baatii sadii oliif dursanii itti qophaawaa fi qindeessaa turan. Ibsa kana keessatti waan nama amansiisan lama tu gadi-jabeeffamee labsame.
- Qaanqeen warraaqsaa qabsiifamuuf akka deemuu fi
- Ibiddi warraaqsaa sun guutuu Oromiyaa akka wal gahuuf deemu dha.
Torbee tokko booda, Sadaasa 12, qabxiileen kaayaman kunneen lameenuu ta’anii argaman.
Qorannoo yakkaa keessatti, shakkamaan tokko, yakka itti himatame sana akka raawwachuuf deemu afaan isaatiin dursee himuu isaa ragaan ibsu yoo argame, ragaan kun yakka dalagameef ragaa fudhatama qabu ta’ee mana murtiif dhihaata. Ragaan amma of harkaa qabnus waa’ee ragaa shakkamaa kana wajjiin wal fakkaata. Qeerroon ‘ibiddi warraaqsaa’ akka Oromiyaa wal gahu dursee labse. Torban tokko booda ta’ee argame. Ragaan qabatamaan kunis fincilli bara 2015 QBO tiin kan qindaawee fi hoogganamaa ture tahuu mamii tokko malee muldhisa.
Hooggansa Qeerroo
Dhimmi hooggansa Qeerroo seenaa Oromoo as dhiyoo keessatti ifatti osoo ibsamiin hafee jette-jettee fi hameedhaan jiru ta’ee mul’ata. Kunis waan hibboo namatti ta’e dha. Sochiin Qeerroo kan ka’ee jabaatee mootummaa abbaa irree hudhee qabe reefuu waggaa kurna tokkoyyuu hin guutiin jira. Hoogganoonni Qeerroo hedduunis achuma biyya keessa jiru; yoo barbaadaman bilbilaanillee argamuu danda’u. Asi irratti kaayyoon kiyya, akka nama duraa-duuba waa’ee Qeerroo itti dhihenyaan beekuu tokkootti seenaa beekamaa Qeerroo kana ifa taasisuu fi dogoggora jiru sirreessuu dha.
Ta’u-malaa dhugaarraa fagaatanii, gadi-bu’oo ta’aniif fi seenaa irratti gaafachiisan ani dubbise keessaa tokko kan Dr. Osteboon ragaa malee akkas jedhee barreesse dha.
“Waan ifa-galeessa fakkaatu, caasaan dagalee (horizontal structure) Qeerroo guutuu Oromiyaa keessa ture murtaawaa dha. Caasaan ijoon garuu, caasaa gadee (vertical structure) kan Jawaar Mohaammadiin giddu-galeessa godhatee fi ammallee itti jiru dha.”
Nama tokkicharraa odeeffannoon fudhatamee, gaheen hooggansa waliigalaa caasaa jabaa tokko nama tokkichaaf kenname. Itti fufeellee akkas jedhe: “waan hundi karaa Jawaar qofa tahe, kan ajaja kennaa ture isa.” Akka kanatti odeeffannoo nama tokko qofaarraa fudhatanii qorannoo geggeessuun dogoggora guddaa dha.
Akkuma asii olitti ibsame, Jawaar afaan isaatiin “anatu Qeerroo hundeesse” ykn “ani hoogganaa Qeerroo ti” jedhee hin beeku. Garuu hoogganaa Qeerroo akka isa fakkeessutti tapha-siyaasaa taphataa ture. Dr. Ostebon yaada qorannoodhaan irra ga’e jedhee barreesse sana sirriitti qulqulleeffachuuf Jawar waliin gadi-taa’ee af-gaaffii (interview) gochuu dandaha ture.
Kanatti aansee, waa’ee Qeerroo irratti namoonni hedduun daandii dogoggoraa qabatanii akka turan ibsuuf akkasumas dhimmi hooggansa Qeerroo kun qorannoo gadi-fagoo kan barbaadu waan ta’eef, toora taatewwan uumamaa fi sochilee Qeerroo muli’san tartiibaanan dhiheessa.
Jawaar Mohaammad, beekamaa ta’ee kan waltajjii siyaasaatti ol yaabbate bara 2009 barruu qorannoo isaa kan falamsiisaa tahe ‘’The Failed Journey of OLF’’ (Imala ABO Kufe) jedhu yommuu dhiheesse irraa eegalee ti. Jawar qorannoo isaa kana keessatti “ABOn akka suphamuu hin dandeenyetti hunkutaa’eera” (damaged beyond repair) jedhee labse. Barruun Jawar kun firootaa fi deggertoota ABO yammuu mufachiisu, diinota ABO fi qabsoo bilisummaa Oromoo gammachiisee burraaqsise. Gammachuu isaanii kanaanis ji’oota itti aananii dhufaniif Jawar miidiyaalee Habashaa kanneen akka sagantaalee oduu (talk shows), raadiyoolee fi yeroo sanatti akka malee ho’aa kan turan manneen Paltalk keessatti afeeramee keessoo ABO saaxiluu babal’isee itti fufe. Akka kanaanis Habashoota “tokkummaa Itoophiyaa” leellisan biratti akka malee jaalatamee fi jajamee goota jedhamee faarfame. Akkuma kanas waggoota itti aanan muraasaaf Oromoota biratti akka yakkamaa saba isaa ganeetti ilaalamaa ture.
Akka kanaan waggaa afur erga turee booda bara 2013 miidiyaa Al Jaziira sagantaa ”The Stream” jedhurraatti dhihaatee akka tasaa ‘’ati jalqaba Itoophiyaa moo Oromoo dha?’’ jedhamee yammuu gaafatamu, tarii utuu hin yaadiin ta’uu ni mala, “ani jalqaba Oromoo dha” jedhee deebise. Maal jechuusaa akka ta’e akka caalaatti ibsuuf yommuu gaafatamus “Itoophiyaan humnaan narratti fe’ame” jedhee deebise. Deebiin Jawar kun ganda Habashootaatti akka kirkira-lafaa (volcano) lafa sochoose. Akka malee rifatanii iyyanii lafa sochoosan. Sana booda waggoota afran darban “goota” jedhanii faarsaa waan turaniif taappeellaa “gantuu” darbeeyyu “shororkeessaa” jedhu itti maxxansan. Taappeelaan kunis qaamota diina-siyaasaa isa godhatan biratti hanga har’aatti akka itti maxxanetti itti fufeera.
Haa tahu malee, Jawaariif hundi jalaa hin dhangalaane. Oromoonni waggootaaf dabran itti mufatanii turan abaarsa Habashootaa kanarraa isa baraaruuf irra-goranii baabsan. Falammiin af-gaaffii kanaan walqabatee ka’e baatilee hedduuf itti fufe. Ammas akkuma duraanii iji namoota hundaa Jawarirra bu’ee ajandaan walfalmisiisaan kun ji’oota hedduuf itti fufe. Habashoonni duratti faarsaa turan garagalanii waan maqaasaa xureessu hunda yammu itti darbatan Oromoonni ammoo “goota” jedhanii faarsan. Oromoota hedduu biratti, Jawaar akka ilma achi buuteen dhabamee turee, akka tasaa ammoo manatti galee argameetti fudhatame. Beekamtii fi dhageettiin isaas Oromoo fi warra alagaa birattis bifa wal faallaa ta’een baayyee ol ka’e. ABO xiqqeessuurratti miidhaan inni geessisee ture marti Oromoota hedduu biratti ni irraanfatame, ni dhiifameef.
Jawar, dhageettii fi beekamtii cimaa horate kana akka carraatti fayyadamuun, maqaa “maree Oromummaa dursuu” ykn “Oromo First Community Engagement” jedhuun magaalota biyyoota addunyaa kan Oromoon baayyinaan keessa jiraatu maratti Oromoo walitti qabee mariisisuu eegale. Duulli marii hawaasa Oromoo ‘Oromo First’ kun jabaatee saffisaan fuulduratti deemuun, tamsaasa saatelaayitii TV ‘Oromia Media Network’ (OMN) dhaabuuf bu’uura tahe. Hundeeffamni TV OMN kunis yeroo sanatti Oromoota hedduu gammachiise. Beekamtiin ol aanaan Jawar horate kunis ummata heddumminaan walitti qabuu fi maallaqa miidiyaa kanaaf ta’u sassaabuu irratti gargaare. Miidiyaan kun banamee baatii muraasa booda Jawar daarektaraa fi nama murteessaa ta’ee asi ba’e. Jawaar fi OMN akka fuula lameen saantima tokkoo tahan.
#FincilaOromoo (#OromoProtest)
Hundeeffamni OMN kunii fi jalqabni finciloota baatilee Eblaa fi Caamsaa bara 2014 Oromiyaa waliin gahan walirra bu’e. Yeroo sanatti oduuleen ammee tokko tokko bifa ciccitaa taheen OMN irratti kan darbaa turan yammuu ta’u babal’inni oduulee finiciloota kunneenii jechuun maqaaleen namoota miidhamanii fi hidhamanii, suuraalee fi viidiyooleen fincilootaa marsariitii Qeerroo (www.qeerroo.org) irratti duwwaa argama ture. Jawarii fi miidiyaan OMN isa jalatti hoogganamu hoogganoota Qeerroo lafarratti finciloota sana geggeessan faana wal quunnamuu hin dandeenye ture. Qeerroof suduudaan qajeelfama kan kennu ABO ture. Jawaar ammo hariiroon inni miseensotaa fi hoogganoota ABO waliin qabaachaa ture boora’aa ture.
Hoogganni Qeerroo duraanii kan maqaa isaa akka hin beekamne barbaade tokko akka jedhutti, Jawaar jaarmaa Qeerroo hooggansa ofii jala galfachuuf yaalii godhee ture. Hoogganoota Qeerroo Bilisummaa Oromoo tokko tokko dhuunfaatti qunnamuun “ABO jalaa bahaatii na waliin hojjedhaa” jedhee “maallaqaa fi gargaarsa adda addaa caalaatti akka kennuuf” waadaa galaafii ture. Hoogganni QBO gaaffii Jawar fudhatama dhabsiisanii odeeffannoo fi qunnamtii miseensota Qeerroo jajjaboo kanneen lafarratti hojiitti jiranii kennuufii dhaaban. Jawaaris kanatti mufachuudhaan yeroo haalaan murteessituu turte sanitti, miidiyaa OMN irratti Qeerroof tajaajila kennuu dide. Maqaa Qeerroo dhawus nil agate. Waggoota afran itti aananiif, hanga dhuma bara 2017tti, afaan Jawaar keessaa jechi “Qeerroo” jedhu tasa bahee hin beeku ture. OMN irratti maqaan Qeerroo hin dhawamu ture (dhimma kanarratti gara boodaa dabalatan qaba).
Sochiin bara 2014 sun baatilee lamaaf erga itti fufee booda, hanga ficilli irra-caalaa guddaan bali’naan #FincilaOromoo (#OromoProtest) jedhamu guutuu Oromiyaa waliin ga’ee ture sun Sadaasa 12, 2015 eegalutti qabbanaa’e ture. Yeroo fincilli guddaan kun Qeerroodhaan dho’utti “miidiyaa tokkitti Oromoon qabdu kanatti, utuu nageenyi miseensota Qeerroo biyya keessaa hin gaaga’amiin attamitti fayyadamuu dandeenya” falammiin jedhu hoogganootaa ijoo ABO fi QBO gidduutti dhalate. Maqaa fi bilbila qeerroolee dhoksaan socho’anii fuudhanii nama hin amanamnetti kennuun mootummaa durumaanuu isaan adamsutti saaxiluu ta’uu mala.
Rakkoon jiru kan Jawaar qofa hin turre. Hoogganootiin ABO fi QBO gaazexeessitoota OMN kanneen Jawaariin filatamanii achi seenan tokko tokko hin amanan ture. Filannoo rakkisaa keessa seenan. Ykn odeeffannoowwan barbaachisoo tahan OMN fi Jawaariin dhorkachuudhaan oduun fincilootaa kana ilaalan akka bal’inaan hin tamsaane godchuu ykn ammoo rakkoo xixiqqoo fi garaagarummaa Jawarii fi OMN waliin qabaachaa turan maddiitti dhiisanii odeeffannoo jiru kennanii fincila sanaaf haala mijaawaa uumuu kan jedhu keessaa tokko filachuu tu irra ture. Filannoo sirrii ta’uu qabu waan tureef isa lammataa filatan. Yeroo sanaa qabee caasaalee fi miseensonni Qeerroo guutuu Oromiyaa keessa jiran hundinuu odeeffannoowwan wayitawoo, suuraalee, viidiyoolee warraaqsaa fi kkf kallattiin Jawaariif akka dabarsan qajeelfamni hooggansa irraa kenname. Jawaaris guyyaatti sa’a 24 torbanitti guyyaa 7 Feesbuuka irra taa’ee, hedduun oduulee kunneenii utuu OMN irrattillee hin labsamiin, daqiiqaa daqiiqaatti maxxansuutti gadi-taa’e. Odeeffannoowwan sochii Qeerroo ilaallatan hundi karaa Jawaar qofa ba’u turan. Kana malees, Jawaaris OMN irratti ba’uun sochii warraaqsaa kana irratti xiinxala gochuu jabeessee itti fufe. Yammuu xiinxala kennus yeroo baay’ee akka ajajaa olaanaa warraaqsa kana geggeessuu tokkootti of dhiheessaa ture. Hooggana Qeerroo caasaadhaan ijaaramee lafarra jiru tokkollee osoo hin beekiin akka akka nama hundaaf ajaja kennuutti of dhiheessee dubbataa ture. Daangaa tokko malee OMN irratti dhihaatee waan fedhe jechuu waan danda’uuf, carraa kanatti fayyadamuun waan Qeerroon sochii itti aanutti gochuuf deemu kan miseensonni tokko tokko icciitiidhaan erganiif, akkasuma miira waloo ummataatti dhimma ba’uun tarkaanfii warraaqsaa itti aaanu himaa ture. Yerroo baay’ee “qajeelfama/gorsa tarsiimoo” maqaa jedhuun akkuma fedhetti waanuma fedhe dubbachaa ture. Booda keessa, hangam beekamtiin isaa ol ka’ee dhageettii guddaa akka horate yammuu baru waan Qeerroon lafarratti fincila geggeessan irra tarkaanfatee suduudaan qajeelfama kan mataasaa Feesbooka fi Twittera isaarratti dabarsuutti ka’e. OMN irrattis yeroo barbaadetti ol ba’ee qajeelfamoota dabarsuudhaan sochii Qeerroo kana kan hoogganu of fakkeessee of muli’isaa ture. Yeroo tokko tokkos qajeelfamni hooggansa Qeerroo lafarra jiraniin kennamu kan Jawaariin kennamu waliin wal-adda ture. Haa ta’u malee Qeerroon miidiyaa hangana waan hin qabneef ummata biyya keessaa fi biyyoota alaa biratti kan caalaatti dhagahamu qajeelfama Jawaar ture.
Feesbuukni isaa hordoftoota miiliyoonaa olitti guddate. Hordoftoonni kunneen hedduun Jawaariin akka “gootaa”tti dhaadhessan. Yeroo gabaabaa keessattis Jawaar fuula (calaqqee) warraaqsaa #FincilaOromoo (#OromoProtest) tahee mul’ate. Ija namoota keessummaa ta’anii fi ala dhaabbatanii laalan hedduu birattis Jawaar nama qophaa warraaqsicha hoogganu fakkaatee argam. Egaa haala kanarraa ka’anii ta’uu mala kan namoonni odeeffannoo kennan jedhaman sunniin “Jawaar wiirtuu hooggansa warraaqsichaa ti; ajaja hunda kan kennu isa”, akkasumas, “waanti hundinuu karaa isaatiin dhufa” kan jechuu dandahan. Dhuguma innis yeroo hedduu “ajaja kennaa” ture. Haa ta’u malee ajajni inni kennaa ture miidiyaa irrattii fi namoota tokko tokkee bakka bakkaa beekuufaatti malee sirna caasaa jaarmaa hordofee hin turre. Haqni jirus, miidiyaarratti deddeebi’ee dhihaachuudhaan akka waanti hundi karaa isaatiin raawwatamuutti waan of agarsiiseef dargaggeeyyiin Oromoo hedduun Jawar hooggansa Qeerroo isa dhugaa tahuu akka amanan taasiseera. Kanarraa ka’uun hubannoon dogoggoraa Jawaar hoogganaa duwwaa utuu hin tahini hundeessaa Qeerroollee akka tahetti fakkeessu babal’atee akka waan madda qabatamaa tokkootti hanga ‘Wikipedia’ irratti barreeffamutti gahe.
‘’Hoogganaa” Qeerroo?
Taateewwan fi gochaaleen duraa-duubaan armaan olitti dhiyaatan, Jawaar akkamitti namoota keessa hinbeeknee fi ummata bal’aa biratti akka kophaasaa ‘hoogganaa Qeerroo’ tahee ol ba’ee muldhate addeessa. Haa tahu malee inni garee hooggansa Qeerroo keessa hin jiru ture. Jiraachuu hin danda’u ture – sababa ifaa ta’eef. Hunda dura garuu kan hubatamuu qabu, jaarmaan Qeerroo tokkuma. Innis jaarmaa sirnaan bara 2011 hundeeffame Qeerroo Bilisummaa Oromoo ti. Egaa akkuma armaan olitti ibsamee darbe, Jawaar hanga dhuma bara 2017tti takkaa maqaa Qeerroo jedhu afaan isaa keessaa ba’ee hin beeku. Jecha “Qeerroo” jedhu lagachaa ture. Yeroo jalqabaaf maqaa Qeerroo jedhu kan inni miidiyaarratti dubbate af-gaaffii (interview) OMN irratti Hagayya 23, 2017 taasiserratti ture. Egaa akkamitti jaarmaa “hoogganu” tokko darbeeyyu jaarmaa ofii “hundeesse” tokko waggaa sadii fi walakkaaf maqaa lagata jedhamee yaadama ree? Dhugaan jirtu, Jawar hundeessuun haa hafuuti, hoogganaa Qeerroollee hin turre. Beekamtii ummata biratti horatee fi midiyaa ofii tohatutti akka fedhe ol ba’ee hoogganaa of fakkeessee guyyuu lallabuu isaa ummanni bal’aan akka hooggana Qeerrootti akka isa fudhatu taasise.
Burjaajii kana hunda keessa garuu yeroo tokko waan addaa tu uumame. Jawar akka hoogganaa Qeerroo hin ta’iin ummata biratti saaxilame. Dubbichis akkasi. Guyyaa tokko Qeerroon lafarratti hoogganaa turan Jawariin dhoksanii fincila qindeessanii gaafa Roobii, Onkoloolessa 10, 2017tti fincila guutuu Oromiyaatti waaman. Waamichi fincilaa kun sab-quunnamtii hawaasaa irratti naannu’tti yammuu ka’u, warri yeroo hunda Jawar qofa dhaggeeffatan “fincilli maqaa Qeerrootiin waamamaa jiru kun sirrii dha?” jedhanii gaafatan. Jawaris waan quba hin qabneef yoo inni hin beekne kan fiixa hin bane itti fakkaate “guyyaa jedhame kanatti fincilli Qeerroon waame hin jiru” jedhee gadi-jabeessee dubbate. Itti fufees “Qeerroon guutuu Oromiyaatti hiriirri yoom akka geggeeffamu sichi karoorsaa jirra” jedhe. Yammuu kun ta’us “isinin beeksisa” jedhee waadaa seene. Warri isa jala yaa’anis fincilli maqaa Qeerrootiin waamame sun “garee hin beekamneen” waan waamameef hin dogoggoriinaa jedhanii wal harkaa fuudhanii sab-quunnamtii hawaasummaa irratti waraabbii suduudaa (live video) faa tiin gadi yaa’anii labsan.
Waan nama ajaayibu, akkuma labsametti Roobii, Onkoloolessa 10, 2017 Qeerroon akka galaanaatti karaatti ba’ee alaabaa ABO qabachuun sirna abbaa irree Itoophiyaa mormuu jalaqabe. Hiriirri mormii sun gara turban tokkoof Qeerroo fi ummata bal’aatiin itti fufe. Haalli kunis Jawaaritti miira haaraya wayii uumee, warraaqsa akka galaanaatti ummanni guutuu Oromiyaatti ba’ee gara guyyoota torbaaf geggeesse san maxxansuurraa of qusate. Miidiyaan OMN’nis warraaqsa saniif uwwisa kennuu dide. Inumaahu, hiriira mormii san kan qindeesse TPLF akka tahee fi alaabaa ABO heddumminaan ummanni qabatee hiriira ba’ellee kan raabse humnoota tikaa mootummaa akka tahan Jawaar OMN tti ba’ee dubbate.
Qorannoo qoor-qalbii (psychology) keessatti bal’inaan kan beekamu “dhiibbaan dhara-haqa-fakkaassaa” (“the illusinary truth effect”) kan jedhamu tu jira. Bu’aan qorannoo kanaa akka jedhutti, waanti dhara ta’e tokko, yoo yeroo hedduu irra deddeebiidhaan namatti himame namni dhaggeeffatu sun suuta suuta akkuma dhugaatti amanee fudhachaa deema. Hawaasa akka keenyaa kana keessatti dhiibbaan miidiyaan qaqqabsiisuu danda’u akkuma salphaatti laalama. Namni beekamaan dhageettii guddaa qabuu fi miidiyaa jabaa of harkaa qabu tokko seenessa (narrative) sirrii hin taanellee yoo tahe akka barbaadetti tohachuu fi gara barbaadetti aqaaquu danda’a. Pirezidaantiin USA yeroo ammaa, Donald Trump, Pirezidaantiin duraanii Barack Obaman “Keeniyaa keessatti dhalate” jedhee miidiyaarratti irratti ba’ee dubbate. Dubbiin kun soba akka tahe ifa ta’ee utuu jiruu, midiyaalee addunyaarra jiran garaagaraa irratti mata-duree ol aanaa ta’ee baatilee sadiif ajandaa guddaa ta’ee afarfamaa ture. Ummanni Ameerikaa hedduunis akka waan dhugaa ta’eetti fudhate. Fallammiin dhimma kanarratti ka’e qabbanaa’uu didee waan itti fufeef dhimma kana ajandaasaa cufuuf jecha Obaman waraqaa ragaa dhaloota isaa agarsiisu Kutaa biyya Hawaii, hospitaala itti dhalate keessaa baasee miidiyaadhaaf argisiisuuf dirqame. Bulchaan Hawaii yeroo sanaas ragaa kana gadi ba’ee dhugoomse. Trump ammammoo ragaan sun kan “sobaa” ti jechuun waan falmeef ammas falammiin sun ittuma fufe. Hanga as dhihoo kanaatti, jechuun baatii Fulbaanaa, bara 2016 gara duraatti, erguma Trump Obaman USA’tti dhalachuu ifatti amanee asittillee, namoota Ameerikaa filannoof seeraan galmahan keessaa persenta 62 qofaa tu Obaman akka Ameerikaatti dhalate amanaa ture. Tarii milkaa’ina argate kanaan ija jabaatee ta’uu mala, Trump guyyuu waan kijibaa ykn dogoggorsaa tahe himaa oola: erguma prezidantii ta’ee asi 18,000 ol himeera, akka gabaasa ‘Washington Post’tti.
Kan nama gaddisiisu, Jawaar fi miidiyaan to’annoo isaa jala jiru OMN, dhimma maddaa fi bu’ura Qeerroo irratti seenessa (narrative) dhugaarraa fagaate afarsaa turan. Beektonni silaa qorannoo caalaatti walxaxaa ta’ellee qulqulleessu dandahanis kiyyoo Jawar faa qopheessaniif kana keessa seenan. Jawar yeroo hunda gaafa miidiyaatti ol ba’u waan Qeerroo hoogganu fakkeessee of dhiheessaa ture. Haa ta’u malee akka hoogganaa Qeerroo ta’ee hin beekiinii fi kanneen dhugaatti Qeerroo hoogganan lfarra akka jiran, garuu akka isaa kan miidiyaa hin qabne ta’uu barreechee beeka. Kun sirri miti. Haqa hoogganoota Qeerroo warra dhugaa kan dabse dha. Maqaa fi faan-duubbee (legacy) Jawariifis miidhaa qaba.
Oromoonni hedduun haqa jiru kana gadi ba’anii himuuf mamii agarsiisaa turaniiru. Jawar hedduu beekamaa waan ta’eef hedduun yeroo baay’ee namni tokko yoo isa qeeqe kumaatamni isa jala yaa’an itti duulu. Namoonni hedduun “abaarsa deggertoota Jawar” kana sodaaf cal’isuu filatan. Hedduun keenya ammoo, anallee dabalatee, kan cal’isuu filanneef ta’u-malaan dhugaarraa fagaate kun hanga galmee seenaa bira qaqqabee seenaa keenya hin dabsiinitti miidhaa qaqqabsiisu hin qabu jennee abdannee ti. Kana malees dubbii kana afarsuun ummata keenya afaan wal-garagalchee tokkummaa Oromoo fi qabsoo Oromoo irratti miidhaa fiduu danda’a yaaddoo jedhu qabaannee ti. Cal’isuun keenya kun garuu, ta’u malaan kijibaa fi jette-jetteen kun akka malee faca’uun ittuma fufee barruulee fi gaazexoota addunyaarratti beekamoo ta’anirrattillee maxxanfamee, ijuma keenya duratti seenaa saba keenya akka dabsu taasisuutti ka’e. Amma egaa yeroo seenaa dabe kana qajeelchinu tu ga’e. Seenaa qajeelaa yammuu himnus, shoora Jawar qabsoo Qeerroodhaan hoogganamu kana tarkaanfachiisuuf gumaacheefis gatii (bakka) isaaf malu kennuudhaan taha.
Cuunfaa
Kaayyoon barreeffama gabaabaa kanaa ta’u-malaa dogoggoraa kan Qeerroon “sochii akka-tasaa ti” (spontaneous) jedhu sirreessuu fi dudduubee hundeeffama Qeerroo irratti dhugaa ture ibsuu dha. Dabalataanis, qoodni Jawaar warraaqsa Qeerroo keessatti qabus karaa sirrii fi madaala haqaatiin himamuu qaba. Sochii Qeerroo karaa sirnaan caaseffameen kan hoogganaa ture jaarmaa QBO haa ta’uyyuu malee sochiileen taasifamaa turan kunneen utuu Jawarii fi OMN hin jirree akka kanatti ummata Oromoo fi hawaasa addunyaa biratti beekamuu hin danda’an ture. Jawar nama qabsoo karaa nagaatiif guddisee lallabee fi haala qabsoon nagaan itti deemu gaariitti qoratee beeke dha. Bara 2011, baruma jaarmaan QBO hundeeffame sana, kitaaba beekamaa Gene Sharp kan “Abbaa irrummaa irraa gara Demokiraasii” (“From Dictaatorship to Democracy’’ jedhu namoota biroo waliin gara Afaan Oromootti hiikeera. Miidiyaa ofiin hoogganuu fi miidiyaalee biro irratti “qajeelfama/gorsa tarsiimoo” jechuun nuffii tokko malee gahumsaan dubbatee dargaggoota Oromoo kakaasuun hamilee itti godhaa tureera.
Kanarraa kan ka’es, mootummaa olaantummaan TPLF keessatti dagaagee turee fi mootummaa amma Abiy Ahmad fi paartii PP dabalatee, namootaa fi qaamota faallaa Qabsoo Oromoo tahan hunda biratti akka diina innikkaatti adda durummaan xiyyeeffannoo keessa gale. Miidiyaaleen mootummaa fi miidiyaalee tamsaasaa shariika mootummaa tahan kanneen garee finxaaleyyii Amaaraatiin hoogganaman hundi, Jawaariin “finxaalessaa” fi “shororkeessaa” jechuun duula holola hadhaawaa irratti geggeessuutti jiru. Baatii Guraandhalaa, bara 2017, bakka inni hin jirretti mootummaan shororkeessummaatiin isa himatee kan ture yammuu ta’u, himatni sun garuu Caamsaa 2018, biyyatti deebi’uu Jawaar baatii muraasa dura, haqame ykn irraa kaafame.
Erga biyyatti deebi’ee Jawaar deeggarsa guutuu sirna bulchiinsa Abiyyiif taasisaa ture. Irra deddeebiidhaanis “Oromoon bilisoomee jira” jechaa ture. Qabsoo hidhannoos ifatti lallabee mormaa ture. Af-gaaffii (interview) yeroo tokko OMN irratti taasiseenis “Obboleessa kiyyallee yoo tahe, namni mootummaa kana humnaan kuffiisuuf yaalu nama Oromiyaa fi Itoophiyaa diiguuf yaaludha….namni Abiyyiin humnaan aangoorraa buusuuf yaalu nama Oromoo kuffiisuuf yaaludha. Waan kana taheef, namni akkanaa lolli isaa mootummaa waliin osoo hin taane ana waliini” jedhee ture.
Jawaar, garee hayyootaa kanneen akka WBOn hidhannoo hiikkatu gochuuf hoogganoota ABO irratti dhiibbaa cimaa uuman adda-durummaan hoogganuudhaan, miseensota Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) dhibbootaan lakkaawaman hidhannoo hiikkachiiseera. Egaa Abiy Ahmad, deggersa qusannoo tokkollee hin qabne Jawar kennaafii ture kunneen ganee, harka ciniinee, hidhaatti darbe. Jawar har’a, hoogganoota paartilee mormitootaa kanneen akka Dr. Shugux Galataa, Mikaa’eel Booran, Baqqalaa Garbaa, Kennasaa Ayyaanaa, Koloneel Gammachuu Ayyaanaa fi kanneen biroo hedduu waliin mana hidhaa keessatti daramaa jira. Sabboontonni Oromoo fi Qeerroon hundi, hanga gootonni hidhamtoonni siyaasaa Oromoo kunneen haqa argatanii fi guutummaan Oromiyaa bilisoomtutti qabsoo jabeessanii itti fufuun dirqama dha.
Osoon barruu kana hin goolabiin dura haala yerroo ammaa Oromiyaan keessa jirtuu fi haala amma Qeerroon irra jiru waan xiqqoo jechuun barbaachisaa dha. Ajjeechaa Artisti Haacaaluu Hundeessaa (Waxabajji 29, 2020)tiin wal qabatee manca’iinsa qabeenyaa fi ajjeechaa gaddisiisaa raawwatameef, gareelee fi miidiyaaleen nafxanyootaa hedduun yammuu isaan Qeerrooo ittiin yakkan dhageenya. Abiy Ahmad ergaa aangoo qabatee asi hoogganoota Qeerroo hidhuudhaan akkasumas jaarmaa fakkeessituu “Qeerroo Haaromsaa” jedhamtu uumee deggersa barbaachisu itti rrobsuudhaan kan jaarmaa QBO dhabamsiise itti fakkaatee ture. Haa ta’u malee ajjeechaa Haacaaluu booda fincilli QBO dhoose interneetaa, bilbilaa fi geejiba dabalatee sochii biyyatti keessatti godhamu hunda dhaamsuun isaa, jaarmaan QBO deebisee of ijaaree akkuma duraaniitti qindaawee qophii ta’uu agarsiiseera. Battaluma ajjeechaan Haacaaluu dhagahametti Qeerroon dhaamsa waliif dabarsee halkanuma san guutuu Oromiyaatti fincila akka eegalu ajajni darbee fincillis guutuu biyyattiitti qabsiifame.
Haa tahu malee, yeroo sanitti magaalota Kibba, Kibba Bahaa fi Baha Oromiyaa keessatti barbadaa’iinsaa fi saaminsa qabeenyaa, akkasumas ajjeechaa raawwatameef kan mootummaa fi gareewwan jibbiinsa Oromoo qaban akka waan Qeerroon gocha akkasii dalageetti maqa-balleessii fi himata dharaa irratti banan waan dhugaarraa fagaatedha. Qeerroon gochoota akkanaa keessatti hin hirmaatu. Qabsoo waggoota hedduuf taasisaa ture keessattis waan akkanaa takkaa hin raawwanne. Qeerroon hundeeffama isaa bara 2011 irraa jalqabees naamusaa fi qajeelfama qabsoo gochoota akkanaarraa isa daangessu hubatee ittiinis masakamaa ture. Naamusnii fi qajeelfamni kunis akka kanaa gadiitti marsariitii Qeerroo irra ammallee jira.
‘’Ilaalchi keenya, kanneen nu waliin wal quunnamaniif sochii goonu keessatti iftoominaa fi kabaja qabaachuudha.
- Qeerroon yaadaanis tahe qaamaan namoota kamiyyuu irratti sarbamiinsa hin geggeessu.
- Qeerroon qabeenya ummataas hin mancaasu.
- Qabsoo hidhanno-maleessa waan geggeessuuf, Qeerroon meeshaa waraanaa hin qabatu. Dawaalee/qorichoota nama miidhanii fi alkooliiwwanis hin fayyadamu.
- Qeerroon sochii hookkara irraa bilisa tahe, sochii diddaa hawaasaa karaa nagaa geggeessa; sochii farra abbaa irrummaa taasisnu keessatti gocha yakkaan nama gaafachiisu akka hin hojjetiin waan beeknuuf waan dalageef itti gaafatamummaa ni fudhata; daandii haqaarra waan jirruuf hidhamuu irraas hin dheessu.
Naamusa jabaa sirna jaarmaa hodofee kanaan taliigamuu dha kan Qeerroo milkaa’inaan qaqqabsiise. Ajeechaa namoota meesha maleeyyii (civil) akkasumas barbadaa’uu qabeenyaa gabaafamaa ture sun kan qaqqabe hooggansa jaarmaa Qeerroo jalatti utuu hin ta’iin garee namoota dhuunfaa ajjeechaa Artist Haacaaluu fi hidhamuu hoogganoota paartilee siyaasaa, keessattu kan Jawar Mahammaditti kanneen rifatan haala hin gurmoofneen raawwatan akka ta’e mamiin tokkollee hin jiru. Kanaafuu miidiyaalee fi gareewwan alagaatiin himannaalee kijibaa fi maqa-balleessii Qeerroo irratti adeemsisaa jiran tarii waa’ee jaarmaa kanaa sirnaan beekuu dhabuurra kan maddu dha.
Yaada gulaalaa: Barreeffamni gabaabaa kun, ajjeefamuu Haacaaluu Hundeessaa fi hidhamuu Jawaar faa dura kan qophaawee dha; (ajjeechaan Artsisti Haacaaluu fi taateen achiin booda turan qophaatti barreeffamuun kan itti ida’ame dha).
Suuraa Jalqabarra jiru: Barattoota Oromoo Yuunivarsiitii Jimmaa yommuu nyaata lagatan, Mudde 11, 2015 kan Qeerroo Bilisummaa Oromootiin qindaawedha. Kunis barattootni hundi yeroo wal fakkaataatti nyaata fudhatan minjaalarra kaayanii harka qixa kallacha isaaniirratti wal qaxxaamursuun mallattoo diddaa sirna abbaa irree agarsiisanii mana-nyaataa sanas gad dhiisanii yommuu ba’an agarsiisa. Gochi akkanaa haala wal fakkaataa taheen Yuunivarsiitiilee hedduu keessatti raawwatamaa ture.
Maddi suuraa: Geessee Bilisummaa ti.
Gulaalaan: barreeffama duraa (kan Afaan Ingilizii tiin barreeffame)- William Davison, Ethiopia Insight.
_______________________________________________________________________
Afaan Oromootti kan hiike: Odaa B. (SQ)
Hubachiisa Barreessicharraa: Hangan barruu kana mana maxxansaa geessutti waa’ee suuraa jalqabaa sana odeeffannoon qabaachaa ture “Yuunivarsiitii Jimmaa ti” kan jedhu ture. Boodarra garuu, lakkii “Yuunivarsiitii Haromayaa ti” kan jedhus dhaga’eera. Waan hundaafuu, Jimmas ta’u, Haromayaas ta’u, qabxiin guddaan taatewwan akkanaa bakka hunda kan ture ta’uu dha.


c: text/html

text:
Tafsiira Suuratu Al-Ankabuut-Kutaa 2.1
Haadhaa Abbaatti Tola Oolu–Lakk.1
Suuratu Al-Ankabuut irraa kutaa kana keessatti waa’ee haadha abbaatti tola oolu ilaalla.
“Haadha abbaa isaatti tola oolu namaaf dhaamne jirra. Wanta beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Deebiin keessan garuma Kiyya, wanta hojjataa turtanis isinitti hima.” Suuratu Al-Ankabuut 29:8
“Haadha abbaa isaatti tola oolu namaaf dhaamne jirra.” Kana jechuun haadha abbaa isaatiif tola akka oolu namaaf dhaamne jirra. Dubbiin, hojii fi qabeenyaan isaanitti tola oola.
- Rabbiin olta’aan akkana waan jedheef dubbiidhaan isaanitti tola oolu qaba:
“Jecha kabajaa isaan lamaanitti dubbadhu.” Suuratu Al-Israa 17:23 (Kana jechuun dubbii isaan kabajuu fi ulfeessun keessa jiru haadhaa abbaa keetitti dubbadhu.)
- Ammas hojiidhaan isaanitti tola oolu ilaalchise ni jedha:
“Rahmata irraa kan ka’e koola(koochoo) xiqqeenyaa isaaniif gadi qabi. “Gooftaa kiyya! Akkuma isaan anaa xiqqaa ta’ee na guddisan Atis rahmata isaaniif godhi.”jedhi.” Suuratu Al-Israa 17: 24
Aayah tana keessatti haadhaa abbaaf of gadi qabuu allaatti yommuu caacuti ishiitiif koola ishii gadi qabduun wal fakkeesse. Hiikni kanaa: Yaa ilma! Rahmata irraa kan ka’e haadha abbaa keetif of gadi qabuu fi garaa laafun kee akka allaatti koola caacutif gadi qabdu haa ta’u.
As keessatti gadi of qabuu fi isaaniif garaa laafun kuni na argaaf ykn qabeenya isaanii dharra’uun ykn faayda addunyaa biroo hawwuun ta’uu akka hin qabne agarsiisuuf “Rahmata irraa kan ka’e” jechuun ni dubbate.[1] Namni na argaaf ykn qabeenya haadha abbaa fudhachuuf osoo hin ta’in isaaniif rahmata gochuuf jecha isaaniif of gadi qabuu fi garaa laafufi qaba.
- Ammas qabeenyaan haadha abbaatti tola oolu ilaalchisee Rabbiin olta’aan ni jedha:
“Firaaf, harka qalleeyyi fi karaa deemaafis haqa isaa kenni. Qisaasessuu hin qisaasessin.” Suuratu Al-Israa 17:26
Firri nama namatti dhiyoo ta’eedha. Namni hundarra namatti dhiyoo ta’e haadha abbaadha.
Fakkeenyaaf: namni haadha abbaatti qabeenyaan kan tola oolu fi qabeenya isaanitti dhangalaasun homattu kan hin hajamne yoo isaan taasise, garuu dubbiidhaan kan isaan miidhuu fi isaanitti nyakkisu, fuula isaanitti guuru yoo ta’e, namni kuni haadha abbaatti tola hin oolle. Haaluma kanaan, isaan waliin kan kolfu, dubbiidhaan isaanitti laafu, qabeenya isaanitti dhangalaasu yoo ta’e, garuu yommuu haajaan isa waamtu mataa isaatiin isaan kan hin tajaajille ta’e, inni tola hin oolle. Kanaafu, tola oolun dubbiin, gochaa fi qabeenyaan ta’uu qaba.
“Wanta beekumsa itti hin qabne akka Natti qindeessituuf yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin.” [Kana jechuun Anaaf shariika ta’uu isaa wanta hin beekne akka Na waliin gabbartuuf (waaqefattuuf) haadhaa fi abbaan kee yoo humna baasanii fi carraaqan, isaaniif hin ajajamin, isaan hin hordofin.]
Asitti itti qabsaa’un dirqama irratti gochuu, dharraasisuu fi danquu (cinquu)dha. Shirkiitti si ajajuun, kanatti si dirqisiisuu fi sitti danquun akka Natti waa qindeessitu yoo sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Yeroo garii shirkii jajuun (faarsun), yeroo biraa immoo tawhiida balaalefachuun, yeroo garii dirqisiisuu fi kajeelchisuun, yeroo biraa immoo firummaa addaan kutuuf sitti zaatun yoo kanarratti sitti qabsaa’an, isaaniif tole hin jedhin. Sababni isaas, haqni Khaaliqaa haqa makhluuqaa dursa. Rabbiitti waa qindeessun (shirkiin) haqa Khaaliqaa keessatti zulmiidha. Akkuma Rabbiin olta’aan jedhe, “Dhugumatti shirkiin zulmii guddaadha.” (Suuratu Luqmaan 31:13). Kanaafu, haqa namoota kanniiniif jettee haqa Rabbii hanqisuun hin hayyamamu.[2]
Namoonni gariin yommuu Islaama keessa seenan haadhaa fi abbaan isaanii Islaama irraa duubatti deebisuuf isatti/ishitti qabsaa’u. Islaama dhiisee wanta isaan waaqeffatan akka waaqefatu, kana jechuun shirkii hojjatu isa ajaju, ni kadhatu. Yookiin immoo miidhaa isarra geessuf itti dhaadatu. Kanaafu, namni yeroo kanatti isaaniif ajajamu hin qabu. Aayan tuni Sa’d ibn Abi Waqqaas ilaalchise akka buute mufassiroonni ni dubbatu.
Sa’d ibn Abi Waqqaas ni jedha: Ani nama haadha tiyyaaf tola oolu ture. Yommuu ani Islaama keessa seenu, haati tiyya ni jette, Yaa Sa’d! Amantiin haarofti ati qabatte kuni maaliidhaa? Takkaa amantii kee kana ni dhiista takkaa immoo ani hanga du’utti hin nyaadhu, hin dhugu. Ergasi yoo ani du’e, sababa kiyyaan ni salphatta. “Yaa nama haadha ofi ajjeese” jedhama. Anis ni jedheen: Kana hin hojjatin yaa haadha koo! Ani homaafiyyuu jedhee amanti kiyya kana hin dhiisu. Guyyaa tokko fi halkan tokko osoo homaa hin nyaatin turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Dadhabdu taate ni bariisifatte. Ammas, guyyaa fi halkan itti aanu osoo homaa hin nyaatin ni turte. Garmalee tan dadhabdu taate bariisifatte. Yommuu kana argu ani ni jedhe: Yaa haadha koo! Ni beekta, Rabbiin kakadhe! Osoo ati nafsee dhibba (100) qabaatte, nafseen hundi takka takkaan si keessaa baate, amanti kiyya kana homaafiyyuu jedhee hin dhiisu. Yoo feete nyaadhu, yoo feete immoo hin nyaatin. Ergasii ishiinis ni nyaatte.”[3]
Sababni bu’iinsa aayah tanaa Sa’d haa ta’uyyu malee ergaan aayah tanaa nama hundaa kan hammatuudha.
“Deebiin keessan garuma Kiyya, wanta hojjataa turtanis isinitti hima.”
Hiikni kanaa, yoo shirkiitti si ajajan haadhaa abbaa kee diduun cubbuu(dilii) akka hojjatteti hin yaadin. Guyyaa Qiyaamaa deebiin keessan garuma Kiyya. Wanta hojjataa turtanis isinitti beeksisa. Asitti beeksisuun (itti himuun) barbaadame wanta isaan wal qabatuudha. Innis adabuu fi qabuudha. Ati tawhiida irra turuu keetiif jazaa nama tawhiida qabatee argatta. Isaan immoo shirkii irra turuu isaaniitiif jazaa mushrikaa argatu. Inumaa wanti kana caale, jazaa mushrikaa gara shirkiitti waamu argatu. Sababni isaas, isaan shirkii hojjachuu itti fufuu waliin shirkii akka hojjatu ilmatti qabsaa’an. Kanaafu, adabbii lamatu isaan irra jira:
1ffaa-Isaan lamaanu shirkii hojjachuu
2ffaa-adabbii gara shirkiitti waamu. Inumaa waamu qofaa mitii, akka ilmi shirkii hojjatu itti qabsaa’an.[2]
[Yoo ati shirkii keessatti isaaniif tole jettee isaan hordofte, kaafirota keessaa taata. Akkuma mushrikoota biroo Guyyaa Murtii jazaa kufrii keeti Jahannam keessa yeroo hundaa turuun argatta. [4]]
Guduunfaa
✏Haadha abbaatti tola oolun karaa sadiin ta’a. Isaanis: dubbiin, hojiidhaan fi qabeenyaan. Dubbii gaarii isaanitti dubbatta, hojii gaarii isaaniif hojjatta, qabeenya yoo barbaadan isaaniif kennita.
✏ Haadha abbaan Rabbiin ala wanta biraa gabbaruutti (waaqefachuutti) yoo ajajan gonkumaa isaaniif tole hin jedhin. Sababni isaas, haqni Khaaliqaa haqa haadha abbaa caala. Kanaafu, Rabbiin ala wanta biraa gabbaruun shirkii haqa Rabbiitiin walitti bu’uudha.
✏Haadha abbaan kaafirota yoo ta’an ilmi Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaruuf (waaqefatuuf) karaa adda addaatin itti qabsaa’u. Isaan keessaa: shirkiitti ajajuun, shirkii faarsun, isa kadhachuun, sodaachisuun, miidha isarra geessuuf dhaadachu fi kkf.
✏Kanaafu, namni kana keessatti isaaniif tole jechuu hin qabu. Isaaniif tole jedhee yoo isaan hordofe, Guyyaa Murtii adabbii kaafirotaa adabama. Innis Jahannami.
Kitaabbilee wabii
[1] Ma’aariju Tafakkuri-9/599
[2] Tafsiir Qur’aanil Kariim-Suuratu Al-Ankabuut-Ibn Useymiin, fuula 34
[3] Tafsiir Ibn Kasiir 3/446
[4] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi- 15/227

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Waraanni Suudaan tarkaanfii humnaa mormitoota irratti fudhateen yoo xiqqaate nammoonni 100 ol ajjeefaman
Waraanni Suudaan March11/2019 prezdaantii biyyattii duraanii Umar Al-Bashiir fonqolchuun taayitaa eega qabatee booda, hanga filannoon geggeeffamutti waggaa lamaaf biyya bulchuuf labsii baase. Lammiileen Suudaan labsii kana mormuun mootummaan ce’umsaa Siviilotaan hogganamu akka hundaayu gaafataa jiraachuun ni yaadatama.
Haa ta’u malee waraanni biyyattiitii fi gamtaan mormitootaa mariin geggeessaa turan kan hin milkaahin yoo tahu, mormitoonni waajjira ol’aanaa waraana biyyattii fuulduratti buufata mormii hundeessuun mormii isaanii itti fufan. Kanuma hordofuun humnoonni tika biyyattii kaampii mormiitootaa kana diiguudhaaf, Isniina dabre irraa eeggalee magaalaa Kaartuum keessatti tarkaanfii humnaa fudhataa jiraniin yoo xiqqaate namoonni 100 kan ajjeeffaman tahuu waldaan ogeeyyota fayyaa biyyattii beeksise. Namoota ajjeeffaman jidduu 40 ol reeffi isaanii Laga Naayil keessatti kan argame tahuu gabaasaaleen ni mul’isu.


text:
Oromo Community of Las Vegas
Hawaasa Ilmaan Gadaa
Blog
Blog
We are The Oromo Community Of Las Vegas maintaining the Oromo Community for the purpose of unity and rebuilding love among our poeple those live in Las Vegas Metropolitian Area and broad.
Ayyaana Guyyaa Gootota Oromoo/4/18/2012
Hawaasni Oromoo Magaala Las Vegas guyyaa Ayyaana Goototaa Oromoo akkasumas wal-gahii hawaasicha kan waggatti guutummaa miseensota wajjiin al sadi'i gaggefamu giddu galessaa godhachuun Ebla 18, 2012 tti wal-gahii seena Hawaasa Oromoo magaala Las Vegas keessatti kanaan dura godhamee hin beeknee kan galmeessee dha. Akkasumas haalli sagantichi ittiin gaggefame haala boonsaa fi abdii tokkummaa ummata Oromootiif gahee guddaa kan taphatu ta'uun isaas yoom iyyuu kan dagatamuu miti. Hundumaa caala...Read Full Post »
Wal- Gahii guyyaa Amajjii 4, 2012
Baga Bara 2012 ittiin isin gahe.
Ayyaana waggaa fi wal-gahii keenya kan miseensota fi ummata Oromoo kanneen naannawa magaala Las Vegasitti...Read Full Post »
WELCOME TO THE OROMO COMMUNITY OF LAS VEGAS NEWS PAGE
WE ARE ABOUT TO ANOUNCE DATE, TIME AND THE PLACE OF OUR QUARTERLY MEETING WITH ALL COMMUNITY MEMBERS. STAY TUNED AND HAVE ALL MEMBERS TO JOIN US ON TOP OF OPEN MEETING.
BAGA GAMMADAN
KOREEN JAARMIYA HAWAASA OROMOO MAGAALA LAS VEGAS SOCHII GUDDINNAA, JAALALAA FI TOKKUMMAA HAWAASA OROMOO KANNEEN MAGAALA LAS VEGAS JIRAN GIDDUTTI RAAWWACHUUF EEGALE ITTIMA FUUFUUN KARAA IRRA CAALATTI UMMANNI YAADAA FI GORSA BARBAACHISU HAYYU DAREEWWAN ISAANIITIIF AKKA KENNAN DAANDII HAARA UUMUU DANDA'EERA. kOREEN KUM ERGA HOJII JALQABEE JI'A SADI YOO TA'UU YAALII HAMMA AMMATTI KOREEN KUN GODHAA JIRU KANA...Read Full Post »


text:
Indiyaatti magaalaan Kolkataa bubbee hamaan rukutamte
Hobombolleettii hamaan Ampha jedhame kaleessa Hindiifi Baangilaadesh keessatti sigiga lafaa uumuun yoo xiqqaate lubbuun namoota 15 darbeera.
Jiraattotni magaalaa Kolkaataa miliyoona 14 tahan humna ibsaafi tajaajila kominikeeshinii malee hafaniiru. Ministerri Lixa Beengaal Mamataa Banerjee balaan dhaqqabe kan Covid-19 fideen ol jedhan.
Kolkataan magaalaa gudoo Lixa Beengaalidha.Magaalichatti namootni 3103 tahan koroonaavaayirasiin qabamaniiru.
Bubbee cimaan magaalicha rukute Kolkataa keessatti qofa namoota 12 ajjeesera. Ministirittiin '' waanuman waraana keessa jiru natti fakkaate'' jette.
Jiraattonnii naannichaa hedduun yeroo hobomboleessi kun naannoo isaanii jeequu viidiyoo waraabuun midiyaalee hawaasummaa irratti qodaa jiru.
Manneen miidiyaa biyyattis yeroo mukeen, sibiilooti tiraafikaafi ibsaan dandiirraa hundeerra bubuqa’an agarsiisaa turaniiru.
Suuraleen daandii loolaan guutaa, konkolaattotta mukni irratti jiqeefi lageen guutaaniis midiyaalee hedduu irratti qoodamaa turaniiru.
Gaazexeessitoonni Covid-19 offirraa ittisuuf maaskii uffatanii jiran buubbee kana keessa dhaabbatanii gabaasa hojjachuuf rakkataa turaniiru.
Namootni hedduun yeroo hombomoleessi kun eegaleetti mana isaani keessa turani.
Sababa Covid-19 magaalachii sochii uggurtee kan jirtu yoo ta’u aanga’oonniis hobomboleessa kanaaf dursanii qophaa’aa turaniiru.
Sababa koronaavayirasiin sochiin ugguraman garuu bubbee kanaaf deebii kennuufi gargaarsa lachuu irratti dhiibbaa uumaa jira.
Qajeelfamni walirraa fagaachuu Covid-19 manneen da’annoo akka duraatti hojachuu waan hin dandeenyeef sababa waan ta’uuf sochii namoota baayyinaan baqachiisu angaa’otaaf cimsee jira.
Bubbeen hobomboleessa kanaa hir’isaa dhufus hobomboleessa kun sadarkaa bayyee hamaa isa jedhamudha.


text:
Kalaqa Koronaavaayirasii: 'Haadha kiyya Covid-19 irraa eeguuf kophee biraa qabadheen baha ture'
Dargaggoon Abrahaam Yohaannis jedhama. Abrhaam darggeessaa umuriin waggaa 22 yoo ta'u barnootasaa 'civil Engineering' tiin barataa waggaa xumuraati.
Innis hojii kalaqaa isaa 'Futendoo' jechuun moggaase tokko hojjateera. Kunis jecha Ingiliffaa 'foot' (miila) fi kophee ergandoo (barbaasoo) jedhamuuf pilaastikii irra hojjatamu walitti fiduun moggaasa kan kenneef.
Kalaqni isaas gara jalaatiin kophee maxxansuun akka dhibee gara bakka dhaqamuutti fudhatamee hingalamneef ittisu hojjate.
Maaltu kakaase?
Waggaan tokko darbees bara taateewwan gurguddaa addunayaa itti mudataniidha.
Kanneen keessaa Covid-19 isa duraafi kan gaaga'ama dinagdeefi lubbuu olaanaa qaqabsiiseedha.
Haa ta'u malee, dhukkubni kunis gama tokkoon namoonni malawwan weeraricha ittisu dandeessiis akka kalaqaniif carraa uumeera.
Meeshaa osoo harkaan hinxuqamiin harka dhiqachuuf gargaaruu kaasee hanga roobootiiwwan sochii to'ataniitti kalaqamaniiru.
Kalaqni tibba koronavaayirasii kunis haala itti nagaa walgaafatamu irraa kaasee jijiiraman jireenyaatiif illeen namoota kakaaseera.
Fakeenyaaf haala nagaa itti walgaafatamu, maaskii kaawwachuufi harka baayyisanii dhiqachuun wantoota tibba weerarichaa kanneen aadeeffamaniidha.
Biyya keenyatti kalaqawwan Covid-19 ittisuufi to'achuufi to'achuuf oolan saddeet Waajjira Abbeentaa Kalaqawwan Itoophiyaatiin galmaa'aniiru.
Isaan keesaa tokko Futiendoo ykn soolii kophee dargaggoo Abirahaamiin kalaqame tokkodha.
Abrahaam hojii kalaqaa kanatti hawwatamuun dura barnoota isaa barataa oggummaa damee biraa keessa akka ture dubbata.
Abrahaam hojii moodeelii faashiinii keessatti hirmaachuun waggoota muraasaaf hojjachuu BBC'tti himeera.
Haa ta'u malee, Covid-19 gama tokkoon hojiisaa idilee akka hin hojjanneef danqaa itti ta'ulleen, gama biraatiin ammoo kalaqa haaraan akka asi bahu gargaareera.
Ittisa Covid-19 ilaalchisee xiyyeeffannaan namoota hundaa irra caalmaan xuxxuqqaa qaamaa hir'isuufi qulqullina eeggachu irratti ture.
Dargaggoon kuni garuu waa'een kophee ittiin naanna'amaa oolamee gara manaafi biirootti wayita seenamu akka isa yaachise dubbata.
Kana biraa haatii isaa dhukkubsattuu sukkaaraa waan ta'aniifi, akka hinsaaxilamneef wayita manaa bahan kophee biraa qabatanii akka bahaniifi wayita mana gahan isa sana akka geeddaruufi dubbata.
"Haadha kiyya Covid-19 irraa eeguuf kophee qabadheen baha ture'' jechuun dubbata.
Dhimmoonni Abrahaam hojii kalaqaa kanaaf kakaasan kan biraa, weerarichaan wal qabatee odeeffannoon biyyoota biraa irraa dhagahaa ture akka ta'e hima.
Keessattuu hojjattoonni fayyyaa lubbuu namootaa baraaruuf hojjataa turan garuu ofiisaanif Xaaliyaaniifi Ispeen keessatti du'aniin baayyee keessisaa tuqamu dubbata.
Kanaan boodas 'erga maaskiin fuulaafi guwaantiin harkaa nama hinoolchinee maaliifan kan haguuggii kophee hinkalaqu?' jedhe kan eegale.
Kophee akka garaatti geeddarachuun waan hin mijanneef dhaabbilee akka hoteelaa, manneen barnootaa, hospitaalootaafi kkf keessatti kalaqni isaa kun baayyee kan fayyadu ta'u hima.
Kalaqni inni barabaasoo irraa hojjatee kunis waan harkiifamuuf gosa kophee fi lakkoofsa kophee kamiifu ta'u danda'a.
Sooliin barbaasoo kunis haala barbaadameen deemamulleen kan hintarsaane yoo ta'uu, pilaastikoota gataman walitti qabuun hojjatamu kan danda'amu jedha Abrahaam.
Hojii Kalaqaa galmeessisuuf wayita yaadeettis, kopheewwan dubartootaa gara 27, kopheewwan sharaa, akkasumas kophee isinikarii irratti yaaluun akka mijatu taasifamuu hojjatamu dubbata.
Hojiin kalaqaa kunis erga weerarichi dhaabbateen boodas qulqullina eeggachuufis waan ooluuf, tajaajilli isaa kan itti fufuu ta'u amana Abrahaam.
Sooli qophee maxxansuufi kaasuuf harkaan tuquun dirqama ta'ulleen, yeroo tokkicha kaawwatanii ykn erga baafatanii booda harka qulqulleeffachuun ni salphata jedha.
''Hojiin kalaqaa kun carraan itti gabaa idil-addunyaatiif itti dhiyaachu danda'ulleen jira'' kan jedhu Abrahaam, hanga ammaatti kan isa gargaaru akka hinargatiin hima.
Adeemsa yaadaa kaasee hanga gara hojiirra olchuuttis baasii qarshi kuma 12 ta'u akka baase dubbata.
Abrahaam bu'aa kalaqa isaa kan ta'ee soolii kophee kanas bal'inaan omishuun gabaa biyya keessaafi biyya alaatiif dhiyeessuuf karoora qabaachuus ni dubbata.
- SALPHAATTI ADDA BAASUUF: Mallattoowwan koronaavaayirasii maal fa'i?
- KORONAAVAAYIRASII: Gaaffilee keessaniif deebii
- MAAL GOCHUUN QABA: Walirraa fagaachuufi adda of baasanii turuu
- WANTOOTA SAGAL: Waa'ee koronaavaayiras nuti hin beekne
- QUBA QABDUU?: Wal-qunnamtii saalaa fi Koronaavaayiras


text:
7 thoughts on “Get Involved”
-
ALA HIN MARSIN! Ala hin marsin diinaaf diinqa laattee, Ofii baala nyaattee baala boraafattee, Kaayyoo kaayyeffattee irbuu lammiif seentee, Kan sila manaa baateef bosona filattee, Oromoo nan baasa gabrummaa jalaa jettee, Otuu fiixa hin baafatin barris tutturtee, Kaayyoo maseene maaf jechisiiste? Diina amajaajii ofitti qoosiste. Hin marsin ala seeni Oromiyaa, Diigii barbadeessi diina biyyakeerraa, Gabii hin argachiisin hin marsin alaala, Diinni nu funaanee nu fixuufii lafarraa, Diinaaf biyya laattee maaf teessa alaala? Yoo sagalee kee dhaga’e lafa raasa Oromoon, Inni taa’ee aadu gubatee mar’ummaan, Inni taa’ee gaddu dhangalaasee imimmaan, Inni roorroo morme dhiita’ee onneen. Diinasaa barbadeessuuf alana kutateera, Hamma yoomiitti jedhee itti ciniinnateera, Hin marsin malee ala diinni yoos wareeraa, Oromoon humna ta’uu alas walii baraa, Oromoon sabni kee inni baadiyyaa fi magaalaa, Reeffa diinotsaa akka aramaa walrra tuula, Alaabaa balaliisee injifannon geerara. =//= WBO!!!
-
Hayyee; Yaa Oromoo ormii Qaroo keenya Hayyoota abdii Biyyaa Sabaa nuu keessaa nyaatee fixaa jiraachu isaa osoo argaa dhagahaa jirtu ree? maaf caliiftuu?…maaf ciiftuu?….namni ija hin qabnee Duukkana Adduunyaatu isa nyaataa karam deemaa,akkamitti bobba’ee dalagataa ree?…. Hayyuun kan jiruu dammaqee haadammaysuu. Fiinciilun mataa ofirratti jalqabu qaba. Sana booda SIRNA NAMA NYAATAA KANA HUNDEEN BUQQIISUU DHA.
-
Wal arguu yoo tahe malee yeroo ammaa Kana oromoon hin dammaqin hin jiruuti,mee humna tana gara qabsoo hidhannootti nuuf haajijjiiramu!
-
Eeyyee Oromoon Enyummaa Ofiiti fi Mirgi isaa Boortaan Saamamee jiraachu isaa kan wallaalee hin jiru; kun mataan isaa hedduu nama abdachisaa! Haqa kanatti fayyadamun nuti Ana irraa jalqabee Wareegama Sabaa fi Biyya kootif kaffaluf murnoon ka’un bu’aa tokko galmeessun dirqama yeeroon nurraa barbaadu dha! kanaafu durrii Hidhannoo Siyaasaa qabaachun Daandii Bilisummaa safsiisaa! Ofiitti amantummaa cimsa! Qabsoon jalqabaa Bakka jiranitti Mirga ofitif Fiinciluu,Wal gurmeessun Waloon Fiinciluu fi Carraa argamee h
-
Hayyee; Galatoomi Yaa Qeerroo karaa harargee. Sochi Qabsoo Mirga Sabaa fi Biyyaa Kabchiisuf godhamu keessatti hidhannoon gaggeessun Fiilannoo maayyiiti Keenyas kanuma; Hunda dura ammoo Hidhannoon Siyaasaa Qabaachun Murteessaa fi Diirqama Qabsoon gaafatuu dha! Nutis Dargaggoota biyya keenyaa bakkuma jirruu irraa kaafnee Hidhannoo siyaasaa hidhachiifnee Hadhaa Qabsoon gaafatu murnoo fi Obsaan tarkaanfannee WAREEGAMA QABSOON NUU GAAFATU KAFFALUF Yeeroon sunis amma kan Sirna nama nyaataa kana irratti Hidhannee itti kaanu,Loollee isa moonu! Of kenniinee Haloota kana mijeessun nurraa eggama! Mirga keenya nu malee namni biroo nuf kabachisu essaayyuu hin dhufu! Ani Of keennee ka’ee ka’ii !! har’aa boruun hafee.
-
Qeerroo fii oromoonni martti kan biyya keeyssaa FXG gaggeessaa jirttan akka kaayoon keessan galmma geessu shakkii hinqabnnu. Lubbuun ilmmaan oromoo hagana hinjedhamnne sochii kanaratti nujalaa diinaan nurraa dabarttee jirtti. Gumaan isaanii bilisummaa walabummaa fii oromiyaa dhuunfachuun malee maallaqaan fii waanfedheen gonkumaa hindeebitu waantaheef, haga dhumaatti qabssoo fii fincila addaan hinkutinaa adaraa. Ummannta oromootii fii dhaaba oromoo kammiiyyuu dhaamssi guddaan ani dhaamuuf rabbiif jedhaa yoo dhugumatti bilisummaa ummataa keenyaatiif qabsoofttan sochii tana bira dhaabbadhaa waan qabnnuun beekummsaan ogummaan dinagdeefii wareegama lubbuutille kaffaluun walqooduufii walmormmuu dhiifnnee haadeeggarruu. Sababnniniis hireen nuti qabnnu amma sochiin amma qeerroon kaate tun yoo fashalooytte waggaa 40 boodallee deebisuuf ni ulffaatti. Chanssiin kana itti haaffayyadamnnuu dhiiroo. Dhiiga ilmmaan oromoo kan arraafii dirillee gannaqamee hafe kana haa olqabnnuu haa hadoonnuu haa onnannuu. Ka’a KA’AAAAAAAA.
-
Akkam jirtuu nageenyi badhadhaa jechaa waanhn arraaf qabu akka armaan gadiitii. Kunis hiwaat fi uummatni yeroo ammaa dugdaa fi garaa ergaa ta’anii oolee buleera.Hiwaat uummata keessaa akka hin akka hin baaneetti of lakka’aa turee. Ammas of lakkaa’aa jira.Waggaa digdamii shan guutuuf seera fi labsiin gubbaa irraa gara gadii ykn hiwaat irraa gara uummatatti gadi rooba malee uummata irraa gara hiwaat deeme hin beeku.Ilaa fi ilaameen yaadi fi murtiin biyyaa rawwii dhabuun oolee buleera.
Labsii yeroo hatatamaa (state of emergency) mana maree ministerootaan murta’ee paarlamaan mirkana’ee komandi poostiin dalagaa irraa akka ooluu erga rawwii jalqabee oolee buleera.Labsiin bifa kanaan haa ba’uuyyuu malee rawwiin akkaana yeroo duraas akka turee dha. Kan kana addaa tasiisuu kan duraa waggaa dheeraaf bifa dhosaan yeroo ta’uu kan ammaa kuni bifa mul’ataan ta’uu isaati.
Hiwaat biyyatti keessaatti abbaa warshaa fi qabeenyaa ta’ee karaa mul’ataa hin taaneen waggaa digdamii shan guutuuf biyyatti keessaatti angoo ol’aanaan bitaa jiraachuun isaa fi labsii kanaan of duraa qabuun waan nama dinquu miti.Mee enyuummaa shumamtoota ministeeraa ,paarlamaa fi komaandi poostiin jedhaman enyuu waan jedhuu lafaa ka’uuf namootni kun gubaa hanga gadiittii waggotan digdamii shanii guutuuf namoota quuqaa sammuu tokkoo malee saxilaa fi saxisiisaa,hidhaa fi hisiisaa, ajjeesaa fi ajjeesiisaa, dhabamsiisaa turan namoota isaan fakkaatan of jala keewwatanii ammalee “namni hiwaattitti dhufee annaatti dhufe” amantaa jedhuun waan ijibata sadarkaa dhumaa irraa waan jiran dha.
Yeroo ammaa paartii angoo olaanaa koomandii poostii biyyattii guutuu keessaatti ittiin socho’aa jiran angoo fi qabeenyaa hiwaat kan ta’ee keessaayyuu warshaa yaada jedhu waan qabu fakkaata.warshaan kunis hagi tokkoo Finfinnee kaan ammoo gara naannoo tokkoo jedhan keessaatti argama.yeroof akkaataa warshaa kana ittii hundeesiisanii fi hundeessanii saminsaa qabeenyaa angoo biyyaattitti dhimmaa ba’uun ta’uun isaa enyuu duraa kan dhokkatuu miti.Garuu warshaan jedhamu kun hirmannaa uummaataan kan hunddeeffammee laataa?Akkanitti dafqaan bultoota warshichaa hojjeechisaa? Hagamtuu kafalamaaf? galiin isaa enyuuf? Gaaffiileen armaan olii kanneen murteessaa ta’anii dha.
Warshaan tokkoo wayita hundeeffamuu fedhii biyyaa (uummataa) gidduu galeessaa yoo godhate malee cal’isee uummataa irratti kan fehamuu ta’uu hin qabu.Hundeen isaanii wantoota maree uummataa of keessaa hi qabneedha.Gareen ammoo yoo xixxaate abbaa qabeenyaa lafaa qotee bulaa irraa humnaan kaasuun ofii abbootii qabeenyaa ta’uun kafaltii baayy’ee gadi aanaa ta’een ammoo namoota kana hojjechisa.Dafqa isaanii irraa ofii mallaqaa kuufachaa (monoopoolistii) ta’aa hojjeetoota ammoo gidiraan akka jiraatan gochaa jira.Yoo milka’eefis paartiin hiwaat paartii abbaa warshaa (qabeenyaa) ta’ee angoo ol’aanaa biyyaa bitaa jira.Kan bakkaan ngahuufis warana agaazii uccuu waranaa diddaa dhabamsiistuu itti uwwisuun biyyaatti keessaatti bakkaa diddaan jira jedhamuu hundatti warana fi hidhaa deemsiisuu dha.
Uummata gidiraa akkasii keessaa jiru irratti nagaa fi tasgabii waraanaan fida jedha.
Yeroo ammaa kana guutuu lammiileenn Itoophiyaa bittaan of tultummaa fi meshaa waraanaa hiwaat nuu gaha jechaa jira.Uummatni biroonis keessayyuu tigray bakka sochii warshaalee ijaareef (ijaaradhee) jedhu kanatti uummatni itoophiyaa biratti sababa hiwaatiin akka kabaja
dhaban gochuun akka shaqaxaatti lakkaa’aa jira.Namootni kunis uummata biroo waliin rakoo qoodachuuf warraqisaaf gonkumaa qoophii hin fakkaatan.waggaa digdamii shaniif osoo akka lubbuu dhabbeeyyii naqama hiwaat jalatti uukkamamee hojjeetaa jira.Monopolisttootni hiwaat yeroo xiyyaraan cidha gaggeeffatan dafqaan bultootni warshaa hiwaat fi shirkaa isaanii keessaa hojjeetan waan kafaltii qoonqoo guyyaa qofaan akkaa jiraatuu eegama.
Yoo sadarkaa ukamamamuu fedhii namaatiin ilaalle ammoo, gulantaa fedhii dhala nama kan cabsuu sadarkaa fedhii ol aanaa kan akka fedhii enyummaa fi of dhogomsuu namni dhabee waggoota dheeraa jiraachuu ni danda’a.Fakkeenyaaf enyummaa saba oromoo fi kan biroo.Achi fedhii kabajaa fi jalalaa namni yeroo dheeraaf dhabee jiraachuu ni danda’a. Achii fedhii nagaa fi fayyuummaa namni tokkoo dhabee hanga tokkoo jiraachuu ni danda’a.akkasumas fedhii nyaataa fi dhugaatii, mana jireenya dhabee namni tokkoo hanga tokkoo jiraachuu akka danda’uu ni beekama.Garuu, fedhii hatatamsiisaa fi mudamsiisaa kan ta’ee argansuu qileensa fudhannaa malee yeroo daqiiqa hin caallee ol turuun akka hin danda’amneedha.
Kanaafuu,biyyatti keessaatti gita bitaa uummatoota biyyatti haalan daraaraa fi ukkamsaa jiru kana irratti qabsoo keessan wanttota armaan gadii gochuun akka fininsiitan.
• Shira tikii hiwaat qaama hawaasa, maatii, baratoota, hojjeetoota fi uummaata fakkaachuun xaxaan irraatti damaquun diduu.
• Seekterri hojii biyyaa hiwaatiif akka mijaahaa hin taanee gochuu ta’uu banaan diduu.
• Sochii hawaasa, wal gahii, barnoota, aadaa, amantii fi kannen biroo keessaatti xuxuqaa hiwaat irraa walaba gochuu bakka kun hin taaneetti diduu.
• Labsii haayilemariyaamii fi komaand poostii diduu lammiilee dura dhabachuu
• Uummatni , qeerroo fi dargagootni biyyatti akeeka labsii yeroo atatamsiisaa hubachuun magaalaa fi badiyyaa biyyattitti keessaatti fashalsiisuu.
• Harcaatuun Hiwaat magaalaa Finfinnee teessoo godhatee seera farraa akkanaa baasuu irratti diddaa wal madaluu itti mul’isuu haa jalqabamu.
Dhamsa hiwaatiif warana dargii fashistii jedhamuuyyuu “hanga qawwee tokkoo fi namni tokkoo hafutti naan lola” jedha tureeyyuu osoo waraanaa kuma dhibbaa shan (500,000) ol qabu Finfinnee uummataaf jechaa isiniii gad dhiisee deeme.Isinoo maal fakkaattu laataa? Biyyaa dargiin isinitti kenee kana gad ofiis ukkutooftanii biyyaas unkuteesitanii hanga qawween tokkoo nami tokkoo hafuttii filannoon keessan?Warrii akka Sibihat qabsoon harcaatuu hiwaat itti fufa jechaa turtan ammalee akkasumaa? Sagaleen keessan maa badee? Xumura irratti walee Hacaaluu hundeessaa qeerroo fi qeerriittiif “Finfinneen kan tufaa” isiin hafeeree arraaf kanuma.


text:
___//___
Caffee Oromiyaatti, Dura Taa’aa Koree Dhaabbii Dhimma Misooma Magaalaa Kab. Obbo Abdulqaadir Huseeniin kan durfamu garichi, Godina Gujii Aanaa Booreetti Ganda Littuu Godaatti kunuunsa ashaaraa magariisaa, oomisha dinnichaa, kenna tajaajila buufata fayyaafi ijaarsa projeektii waldaalee yuuniyeenii, ijaarsa waajjira mana marii aanaa, mana barumsaa sadarkaa 1ffaa Booree, buufata biqiltuu, piroojektii boolla gadi fagoo bishaan dhugaatii magaalichaa daawwate.
Keessattuu, daawwannaa buufata fayyaa Ganda Littuu Godaatti taasiseen, sirni kenna tajaajilaa buufatichaa ammallee xiyyeeffannoo kan barbaadu ta’uu hubateera.
Marii ummata waliin taa'ameenis, hojiin kunuunsa ashaaraa magariisaa irratti hojjetamaa jiru gaarii ta'uu ibsuun, rakkoon bu’uuraalee misoomaa kan akka daandii, bishaan dhugaatiifi ibsaa, gama biraa ammoo nageenyi godinichaafi dhimmi qaala’iinsa jireenyaas gama mootummaan xiyyeeffannoo argatee irratti hojjetamuu akka qabu qaamoleen hawaasaa waltajjicha irratti hirmaatan gaafataniiru.
Harkifannaa piroojeektotaan walqabatees, hooggansiifi caasaan mootummaa sadarkaan jiru xiyyeeffannoon akka irratti hojjetuufi xumuuramanii ummanni irraa fayyadamaa akka ta'uuf qindoominaan hojjetamuu akka qabus ibsameera.
Hundaa'ol, Gujiin qabeenya uumaan badhaate waan qabduuf, karaa hunduu irraa fayyadamuu danda'uun oomisha guddisuun rakkoo qaala'insa jireenyaa furuun akkuma kaleessa diinagdee biyyaa keessatti shoora guddaa taphachaa turtan ammas miira kanaan mootummaa cinaa hiriirtanii hojjechuu qabdu jdhan Dursaan Garichaa Obbo Abdulqaadir Huseen.


text:
Sa’aatilee 24n darban keessa namoota qorannaan laboraatorii geggeessameef 442 keessaa sagal keessati vaayiresiin koronaa argamuun mirkanaa’ee jira. Kunis lakkoobsa namoota vaayiresiin keessatti argame kan Ethiophiya keeeessaa gara 65tti ol siqeera. Namoonni har’a vaayiresichi keessatti argamuun mirkanaa’e martinuu biyyootii alaatti imalanii deebi’an..
Itiyoophiyaa kessaa hanga ammaatti namoonni qorannaan laboraatoorii irratti geggeessame kuma tokkoo fi 232 yoo ta’u 57 vaayiresichi keessatti argamee hordoffiin godhamaafii jira. Namoonni afur fooya’anii manatti kan deebi’an yoo ta’u sadii lubbuun isaanii darbuun ni yaadatma jechuu dhaan ministriin eegumsa fayyaa Itiyoophiyaa beeksiseera.


text:
Filatamaan prezidaantummaa Yunaayitid Isteets, Donaald Traamp, ka yeroo tokko mormituu isaanii turan bulchaa kutaa Teksaas duraanii Rick Perry Ministara Inerjii akka ta’an filatanii jiran. Kana dura, "Ministriin kun akka kosii gatii hin qabneetti dhabamsiisamuu qaba," jedhanii turan Perryn.
Akkuma dorgommiin prezidaantummaa marsaa ammaa jalqabametti Kan yeroo lama prezidaantummaaf dorgomanii turan Ripubilikaantichi Rick Perry, “Traamp – warra safuutti cichaniif kaanserii dha” jechuun balaaleffataa turan.
Garuu, sagalee ga’aa dhabuudhaan akkuma dorgommii prezidaantummaa keessaa ba’anii otuu hin turiin, Traampiif deggersa isaanii beeksisan Perryn.
Akka Perry-n, Ministirii Inerjii hojjetoota kuma dhibba tokko qabu hoogganan, har’a sirnaan beeksisan – Traamp.


text:
Barnotta
Shark (superorder Selachimorpha) gossa qurxummi yoo ta'u skeleton (lafe fi kuta nafa jabba bira) Cartilage guttu kan qabufi akkasumas nafi isaa akka bishaan kessa rakko malle demmu danda'u isaa godha. Kan itti hafurra fudhatanin gill bana shan hanga torba ta'un. Sharkotni dermal denticles (waan akka ilkanii) gogga isaani irra kan qabani yoo ta'an, kunis akka midhama fi parasite irra gogga isaani eega, kana malle akka fluid dynamics (demma bishaan kessa) salpha isaani ta'u godha. Sharkotni ilkaan ofiin debi'e biqillu danda'u qabu. Predatorotta (binensotta ajjesani nyattan) nama hin galle adunya kessa Sharkiin tokko dha, yoo nami isaan hin tuqne, nama yerro bayye hin nyattan. Ummatti tilmamaan wagga tokko kessatti Shark hanga 26-73 kan ijessani yoo ta'an, Sharkiin garu wagga tokkotti tilmamman nama hanga shan qofa nyattu. Waan guddan nami Shark ijessuf "fin" (waan harka fakkattu) isaan qabani kessa fudhachuf yoo ta'u, kuni immo Shark fin soup gochuf fayyadatama. Haa ta'u male Sharkotti bayyen osoo hin bekkin namotta dinagde qurxummi barbadu jirranin qabamu.
Gossi Shark garagara kan jirru yoo ta'u, kunis sharkii diqqa harka ga'u pygmy shark kan gossa "Euprotomicrus bispinatus" ta'an kan jalla gallanatti argaman, kan 22 centimetres (nine inches) ga'anii jalqabe hanga whale shark, kan gossa Rhincodon typus ta'e, qurxumii gudinan tokkoffa ta'e fi kan yoo guddatte tilmaman hanga 12 metres (41 feet) ga'u danda'u jirra. Whale sharkiin akkuma great whale, kan nyattu plankton qofa yoo ta'u, akkatan itti nyattus filter feeding jedhama. Bull shark, kan gossa Carcharhinus leucas ta'e, gossa qurxummi gallan soda qabu, gallana qulqullu (fresh water) fi delta kessa dakkachu danda'an kessa bekkamicha dha.


text:
Aanaa Roobee magaalaa Roobeetti, barattoonni shamarran Muslimaa mana barumsa sadarkaa 1ffaa fi mana barumsa sadarkaa 2ffaatti baratan sababa Jilbaaba uffataniif dararamaa jiraachuu himan.
Gurraandhala 12,2012 guyyaa dheengaddaa barattoonni mana barumsa lakkoofsa lamaatti Jilbaabaa uffatanii barataa turan akeekkachiisa tokko malee barnoota irraa ari’amuun dhagahame.
Tarkaanfiin barattoonni shamarranii Jilbaaba akka baasaniif dirqisiisuu kun Fulbaana dabre irraa addatti jalqabe. Garuu dhiibbaa hawaasni Muslimaa magaalichaa fi barattoonni manneen barnoota magaalattiitti argaman “Jilbaaba malee hin barannu” jechuun mormaniif hojii irra oolchuun hin dandahamne.
Haa ta’u malee torbaan dabare irraa kaasee tarkaanfiin barattoota Jilbaaba uffatan barnoota irraa ari’uu fudhatamaa jiraachuun saaxilame.
Barataan garasii dubbisne tokko akka nuuf himetti “dura bu’oonni mana barumsichaa ‘heerri biyyattii Jalaabibaan mana barumsaa seenuu hin hayyamu. Kanaaf Jilbaaba baaftan malee seenuu hin dandeessan. Yoo akka isiniif hayyamamu barbaaddan ta’e ammoo, waajjira barnootaa ykn bulchinsa Oromiyaa irraa xalayaa qabattanii dhufuu qabdan. Saniin alatti hin danda’amu’ jechuun deebisaa nuuf kennan” jedhe.
Namoonni gocha kana adda durummaan hojii irra oolchaa jiran dura bu’aa mana barumsa sadarkaa 1ffaa Obbo Geetaachoo fi Suppervaaysera mana barumsichaa kan ta’e Obbo Jeylaan Sheekoo tahuus odeyfannoon ni addeessa.
Haaluma walfakkaatuun ji’a lama dura, aanaalee godina Jimmaa gara garaatti tarkaanfiin walfakkaatu barattoota muslimaa irratti fudhatame ture, haa ta’u malee dhibbaa hawaasni muslimaa naannichaa fi bakka bu’oonni hawaasa muslimaa taasisani hordofuun tarkaanfii kana dhabsiisuun ni yaadatama.


text:
# Oromoprotests # Akka_Qeerroo_Bi lisummaa_Oromoo Yeroon kun Yeroo yoom iyyuu Caalaatti uummata Oromoof murteessaa ta’ee fi injifannoolee gurguddaa waareegama qaalii baasuun gonfachaa jirruu fi guutummaatti
Bilisummaa saba keenyaa fi Walabummaa biyya keenyaa gonfachuuf itti jirruu waan ta’eef ; qabxiilee itti aanaan kana irratti xiyyeeffannoo kennuun qabsoo finiinsaa Wayyaaneefi ergamtuu wayyaanee OPDO tti
Xummura haa goonu!!
1. Uummatni Oromoo Golee Oromiyaa Cufa keessatti Duulaa daandii konkolaataa sadarkaa gantoota Baadiyaa, Magaaloota xixxiqqoo Baadiyaa, Magaaloota gurguddaa fi daandiin gurguddaa qaxxammura biyyaa hundii bakka hundatti mukkeen gurguddaa, dhagaa fi waan naannoo keenyatti argamu hundaan guutummaatti cufuu qabna!!
2. Mootummaan Wayyaanee karaa ergamtuu isaa OPDO uummata Oromoo lafarraa duguugaa tureefi jiruu warraaqsa FXG uummatni Oromoo waliigalatti gaggeesseen jigee jira . Yeroo amma kanas Oromiyaan Humna Waraanaan Zoonii 8 jalatti qoodamtee eegamaa jirti. Haala kana jalatti OPDOn kufuu ishee amantee Oromiyaa irraa
shira bulchiinsa kijibaa ishee dhaabuu hin dandeenye waraanaa addaatti qabachuun kuftee kaatee haalaa mijeeffachuuf carraaqaa jirtii kanaan boodaa kaabinootaa maqaa mootummaa wayyaanee fi ergamtuu
OPDOttiin nuti biyya bulchaa jirra jechuun socho’an Oromiyaa keessaa qabeenyaa isaanii waliin dhabamsiisuun Aangoo bulchiinsaa sadarkaa sadarkaan jiruu dhuunfachaa Adeemuu!!
3. Qabeenyaan gurguddaa Aangawoota wayyaanee Oromiyaa keessatti argamuu bakka jiruu hundaatti, barbadeessuu, barbadeessuuf bakka mijaawuu dideetti akka hin sochooneef Daandiin konkolaataa guyyuu
cufamuu qaba!!
4. Mootummaan shororkeessaan wayyaanee EPRDF/TPLF/OPDOn guutummaatti aangoo gadi lakkisuun yakka
duguuginsa sanyii uummata Oromoo fi saboota cunqurfamoo irratti rawwataniif seeraatti dhiyaachuun gaafatamuu qabu malee uummata afaan qawween reebaa, mana hidhaa keessatti Ibiddaa fi rasasaan fixaa aangoorratti bakka wal jijjiiruun uummata tuffachuu fi yakka yakka caaluu Uummatarratti rawwachuu waan ta’eef uummatni Oromoo fi sabootni cunqurfamoo biyyatti Sochii Warraaqsaa FXG daran jabeessuun itti fufuun abbaa irreetti xummura gochuuf yeroon isaa Amma!!
Injifannoon Uummata Oromoof!!


text:
Qabsoon ittisaa fi qolatnaa gabrummaa ummatno Oromoo bara dheeraaf adeemsisaa ture yeroo sadarkaa murteessaa irra gahee jiru kanatti galma hanqisuuf labsiin buchulloota Tigreen labsame ummata Oromoo biratti dhuufuu farda guluufuu hin gahu. Ajjeechaan biyya isaa irratti ummata Oromoo irratti
raawwatamaa turame qabsoo kana daran finiinsaa akkuma asiin gahetti dhumaatiin biyya isaa irratti dhumuu uummata Oromoo walabummaa fi bilisummaa isaa gonfachiisuuf daran shaffisiisa malee duubatti akka hin deebine beekkamuu qaba.
Paarlamaan bakka bu’aa Wayyaanee qaanyii tokko malee dhala Oromoo shanyii balleessuuf labsiin lolaa dirre bahtti lallabame sanuu obboo Abbaa Duulaa Gammadaan labsamuun xiiqii dhuma hin qabne keessa kan Oromoo galche malee kan mogolee Oromoo buusu akka hin taane ifaadha. Dhaabni intalisheen maqaa Oromoon Wayyaaneen dhaabbate akkuma kalee har’allee diina Oromoon masakamuun dirree bahuun qabsoo Oromoof karaan hidhatnoo malee akka hin jirre saaxil baasee jira. Warreen karaa nagayaan mootummaa waraabettii tana waliin gaaffii Oromoo ni deebifna jedhanii bara dheeraaf carraaqaa turanii fi dhihoo kana jijjirama siyaasaa biyya tana keessatti hafuura baafachaa jiru kanatti dhimma bahuuf akka banjii badheessaatti dayya’anii lafaa yaa’anittis karaa cufee jira.
Gowwaan dhiibee bakka ofii oolu nama geessa akkuma jedhamu sarara dhaaba OPDOn yeroo dhihoo diriire irra gugatanii biyyatti galuuf paartiileen biyyoota alaa kana irraa miiltoo isaanii biyya naqatan har’a baqaan biyyaa bahaa jiru. Mootummaa humna waraanaan dhaabbattee humna waraanaan biyyattti bulchaa turte itti fuftee humnuma sanaan bulchuuf murattee kaate irraa bu’aan asii achi eegamu akka hin jirre kan ifa baase paarlamaan isiidhaan qamashame beekkumsa labsii isiif kennuudha.
Mootummaa humna malee hin dhagahu jedhee gurra duuchatee fi dhara malee dhugaa arguu hin danda’u jedhee ija dunuunfate irraa gaarummaan eeggamu akka hin jirre sabaa fi sab-lamootni biyyattii addatti ummatni Oromoo jala muree beekee jira. Falaa fi malli filmaata biraa hin qabne qabsoo hidhatnoo qofa jedhee iyya ABOn iyyaa bahe har’a hawaasni addunyaa warri adda durummaadhaan mootummattii jaamtuu tana haa hundaan gargaaraa turanis bira gahanii jiru. Afaan, irree, yaadaa fi humna tokkoon mootummaa nama nyaataa kana kuffisuu irratti walii galuun duula bal’aa adda hin dhaabbatne ifatti labsanii Wayaanee irratti geeggesuu qofa kan furmaata waaraa fiduu danda’u.
Namootni har’allee diinummaan wayyaanee itti hin mul’atin yoo jiraatan hamma dhumaattuu akkuma jaamanitti warra hafan akka ta’an beekuun barbaachisaadha. Warra garaaf bulan amrii isaanii keessaa bhuu hin dandeenye, jedhanii jechiisiisan miseensota dhaabbota wayyaaneen miciqamanii gaaguraman irraa asii achi bu’aan eeggamu dhumaatii fi dararaa duwwaa akka ta’e dhalli biyyattii hin hubatin hin jiran. Keessumaa dhalli Oromoo xiqqaa hamma guddaatti diinummaa wayyaanee sirritti adda baafachuu danda’uun bu’aa guddaadha. Kadaan biyya keenya irratti alagaa kadhatee waliin jiraatu asiia chi Oromoo biratti hin hafne.
Qaamotni har’allee yeroo ummata Oromoo irratti labsiin shanyi duguuggaaifaan itti lallabame kana keessatti cinaa gaggalan yoo jiraatan firummaan dhala Oromoo waliin qaban dhumatee jira. Ummata mootummaa nama nyaataa kana biyyattii irraa kuffisuuf qabsoo adda hin citne irratti godhaa ture kana bira dhaabbachuun wayyaanetti xumura gochuu irratti qaamni hin hirmaatne jiruu fi jireenya boru saba kana waliin dhandhamuuf jiraattuuf gaaffi keessa galuu kee beekuu qabda.
Mootummaa dhama’aa humna waraanaa kuma dhibboota muraasaan lakkawamuun ummata miiliyoona dhibba tokkoo ol baay’atu humnaan hacuucee bulcha jedhee wixxifatu bira dhaabbachuuf qaamotni mogga moggaa jedhanillee gocha isaanii irraa of qusachuun qaroomina daangaa hin qabneedha. Oromiyaan walaboomuu fi Oromoon bilisoomuun biyyattii mootummaa abbaa irree jala jirtu tanaaf haara
galfii guddaa ta’uuf akka jiraatu mamamuu hin barbaachisu. Haqaa saba tokkoof qabsaawuun haqa saba biraa miidhuuf akka hin taane beekkamuu qaba. Dhiiraa dubartii, jaarsaa jaartii, sabaa fi sab-lammii kanaa fi sana osoo hin jetne ummattootni biyyattii tana keessatti mootummaa wayyeenee kanaan hiraarfamaa jiru cufti gamtaan ka’ee mootumaa kana qilee keessaa hin baane keessa of irraa buusuu qaba.
Daandii bu’aa ummattoota biyyattii walii galaatti nama geessu qabsoo hidhatnoo irratti fuula deeffachuudhaan dhaabbilee karaa hidhatnoo irratti ijaaramanii qabsaawaa turan bira dhaabbachuun yeroon isaa har’aa fi boru osoo hin taane amma sekondii keessa jirru kana irraa eegaluu barbaachisa. Keessumaa addatti ABO bara dheeraadhaaf mootummaa gosa takkaa tana ummattoota irraa qaarisuuf qabsaawaa ture karaa danda’ame maraan gargaaruun nagaya waaraa biyyattii tana qofa osoo hin taane gaanfa Afrikaa keessatti uumuuf murteessaa ta’uu amanuun qabsoo kana bira dhaabbachuun gaariidha.
Humni waraanaa mootummaa kufee lafa irra gangalataa jiru kana keessatti lubbuu qabuuf dhama’us dhuguma kan dhaabbateef ummata bal’aa biyyattiif yoo ta’e ummata isaa dhabuu irra murna xiqqaa kana dhabuu filatuu irra wayyaaf. Ummata dhabuu irra lafa dhabuu filachuun qaroomina. Humni ummata filate lafaa fi ummata irrattis abbaa ta’a. Kanaaf ajjeechaa dhala namaa irratti raawwatamu irraa of qusachuun lubbuu ofii jaalachuu akka ta’e beekuu barbaachisa. Du’a ofii hin feene nama biraan barbaaduun ykn jaalatuun galgala irratti balbala sana dhaabbachuu irraa akka hin oolamne gamanuma irraa hubachuu feesisa.
Bifa walii galaatiin murtiin paarlamaan wayyaanee har’a kenne qawwee malee falli biraa akka hin jirre jala butee akeekee waan dabreef dhaadatnoon ummata biyyattii bakka maratti qabsoo hidhatnoo ta’uu qofa osoo hin taane hojiidhaan lafa irratti agarsiisuun itti seenamuu qaba. Duulli godhamu humna waraanaa irratti takka jechuu qaba. Kan karaa nagayaan gorefamee deebi’u garsanii sarara dhabamaa keessaa akka bahu taasisuu, isa didee mootii kiyya malee jedhe mototuma isaa waliin mala barbaachisu itti dhahuun dirree lolaa dhaquun osoo hin taane bakkuma isaan jiranitti raawatamuu barbaachisa.
Kan samaa keessaa bu’e dachii hin hanqatu akkuma jedhame labsiin mootummaan Tigree ummata biyyattii irratti fixiinsaaf lallabe addatti ummata Oromoo duguuguuf lallabe qabsoo bilisummaa Oromoo galmaan gahuuf daran shafisiisa malee galma akeekkatame hin hanqisu.
Ni moona!
Qixxeessaa Lammii


text:
Lammiileen Iraaq malaamaltummaa mootummaa Iraaq keessatti bababal’ataa dhufeen wal qabatee, qaalayiinsa jireenyaa hammaataa dhufe furuuf mootummaan kutannoo hin qabu; akkasumas diinagdee biyyattii fooyyessuufis karoora hin qopheessine, jechuun jalqaba ji’a dabree mormii jalqaban ammas kan itti fufan tahuun beekamee jira. Mormii jalqaba harka caalu dargaggoonni keessatti hirmaataa turan kana, waldaaleen ogummaa gara garaatis kan deeggaraa jiran yoo tahu, haaluma kanaan barsiisoonni fi ogeeyyonni seeraa magaalaa Baagdaad keessatti argaman hojii dhaabuun ifatti mormitti kan makaman tahuu gabaafame.
Mootummaan Iraaq diinagdee biyyattii fooyyessuuf akkasumas malaamaltummaa qolachuuf karoora haaraya kan qopheesse tahuu ibsuun, mormiin akka dhaabbatu kan gaafate tahus fudhatama hin arganne. Mormitoonni akka jedhanitti, rakkoon biyyattii caasaa mootummaa irraa kan maddu waan taheef karoorri mootummaa amma aangoo irra jiruun qophaahuu kamuu rakkoo biyyattii furuu waan hin dandeenneef, furmaanni jiru mootummaan aangoo gadi lakkisuun filannoon haqa qabeessa tahe haarayatti geggeeffamuu qaba jedhan.
Mormii ummataa kana ukkaamsuuf mootummaan Iraaq tarkaanfii humnaa kan fudhataa jiru yoo tahu, Kiibxata kaleessaa fi halkan edaa qofa magaalota Baagdad fi Baasraa keessatti tarkaanfii humnaa poolisoonni biyyattii fudhataniin lubbuun nama 13 ol kan dabre tahuu odeeyfannoon ni addeessa.
Dhaabbileen mirga namoomaa biyyattii akka jedhanitti, eega mormiin ummataa biyyattti keessatti ka’e asitt, iddoo gara garaatti humnootni tika mootummaa mormitoota irratti dhukaasa bananiin namoonni 260 ol kan ajjeefaman yoo tahu, mormitoonni 3000 ol ammoo madaayanii jiru.
Mootummaan Iraaq mormii ummataa biyyattii keessatti babal’ataa dhufe Kana too’achuuf, Baagdaad fi magaalota biroo heddu keessatti labsii yeroo muddama kan baase tahuus, mormii ummataa kana too’achuu hin dandeenye.


text:
Bulchiinsa naannoo Beneshaangul Gumuuz godina kamaashii aanaa Baloo Jigaanfoo fi Godina wallaggaa Bahaa aanaa Diggaa kanneen wal daangeessan irratti Kamiisa darbee jechuun Onkolooleessa 8 bara 2011 walitti bu’iinsii irra deebi’ee ka’een namnii 8 ajjefamuu aangawoonni nageenyaa ibsanii jiru.
Naannolee lameen keessaa manneen gubachuun ibsamee jira kan ibsamee yoo ta’u godina kana keessatti baatii tokko kan lakkofsisee waliitti bu’insii fi godaansii uummataa qabana’aa fi deebi’ee ka’aa jira jedhu jiraattonni.
Bulchiinsaa fi nageenya naannoo Beneshaanguul Gumuz irraa Komaandar Iddosaa Goshuu walitti bu’iinsii kun irra deebi’ee ka’u mirkaneessan.Angawaan kun akka jedhanti walitti bu’iinsa uumamee qabaneessuf aangawoota bulchiinsa naannoo oromiyaa fi kan Federaalaa wajjiin hojjataa kan jiran ta’uus wal dhabdee namoota dhunfaa giddutti uumameen babal’atee lubbuu nama hedduu dhabamuuf sababii ta’e jechuu isaanii waahilli keenya afaan Amaaraa Tsiyoon Girmaa gabaastee jirti.


text:
Akka barattootii yuniversitii Arbaa-Minciitii jedhanitti barattootii Oromoo Dilbata dabre mana nyaataa kampaasa keessa jiru duratti walti dhufanii mallattoo mormi Oromoo mullisaa rakkoolee Oromoo fi saba Itoophiyaa ka dhibiillee irra gahuutti jiraa jedhan agarsiisa himatan.
Eegii mana nyaataa(Cafe) seenanillee sunuma agarsiisaa turan.Akka baratootii jedhanitti achiin duubatti poolisii fi waraanii ijoollee tana kaan halkan saatii 7-8 jiduutti kaan ammoo guyyaa qaban.
Walumattuu akka barattooti jedhanitti nama 27 qabamee mana hidhaa magaalaa Arbaa-Minci jiraa guyyaa lamaa asitti dhaqanii dubbisuu nama dhowwan.
Barattootii kampaasa Abbaay jedhan keessaa qabaman kun barattoota barumsii isaanii waggaa lamaa oliiti.Jarii barana eebbifamulleen keessuma jiraa jedhan warrii nu achii dubbifne.
Waan barattoota tana qabaniif bulchoota yuniverstii irraallee qulqulleeffachuuf marroo hedduu itti dedeebinee argachu dadhane.