text:
Handaarawwan
Dirqalawwan handaaraa wantoota filatamani kan barreessaa ykn Calc qindeessa.
You can specify the border position, size, and style in Writer or Calc. In LibreOffice Writer, you can add borders to pages, frames, graphics, tables, paragraphs, characters and to embedded objects.
(dirqalli martuu barreessaa yookan Calc keessatti)
Choose Format - Paragraph - Borders tab.
Choose Format - Image - Properties - Borders tab.
Choose Format - Frame and Object - Properties - Borders tab.
Choose Format - Page - Borders tab.
Choose Format - Character - Borders tab.
Choose View - Styles - open context menu of an entry and choose Modify/New - Borders tab.
Choose Format - Page - Header - More button.
Choose Format - Page - Footer - More button.
Choose Format - Cells - Borders tab.
Handaarawwan gabatee hundaa fooyyeessuuf, qaree man'ee gabatee keessa kaa'i, mirgaa-cuqaasi, Gabatee fili, ittaansuudhaan caancala Handaarawwani cuqaasi. Handaara man'ee gabate fooyyeessuuf man'ee fili, mirga cuqasi, ittaansuudhaan caancala Handaarawwani cuqaasi.
Qindaa'ina Sararaa
Select a predefined border style to apply.
Alternatively, use the Borders button on the toolbar to apply predefined border formats.
Sajoo Kabala Dhangeessuu irratti:
The Remove border option in the Adjacent Cells section determines if borders in the edges of the selected range are to be removed. Leave this option unchecked if edge borders should be left unchanged.
Sararaa
Haalata handaara fayyadamuu barbaadee cuqaasi. Haalatichii haandaarawwan duraargii filatamee keessatti fayyade.
Sajoo Kabala Dhangeessuu irratti:
Halluu sararaa kan handaara(wwan) filatameef fayyadamuu barbaadde fili.
Padding
Hanga iddoo gidduu handaaraa fi filannoo qabeentotaa dhiisuu barbadde ifteessi.
Bitaa
Fageenya gidduu bitaa handaara fi filannoo qabeentootaa qabaachuu barbaaadde galchi.
Mirga
Fageenya gidduu mirga handaara fi filannoo qabeentootaa qabaachuu barbaaadde galchi.
Irra
Fageenya gidduu Irra handaaraa fi filannoo qabeentootaa qabachuu barbaadde galchi.
Jala
Fageenya gidduu handaaraa jala fi filannoo qabeentoota kan qabaachuu barbaade galchi.
Walsimsiisi
Applies the same padding setting to all four borders when you enter a new distance.
Haalata gaaaddidduu
Dabatanis galtee gaaddidduu handaarawwanif fayyadamuu ni dandeessa. Bu'aawwan gaariidhaaf, galtee kana qofa fayyadami, yeroo handaarawwan afran hunduu mul'ate.
Saxaatoo ykn wantoota korkoddi goodayyaa galmee keessaa hammamtaa goodayyaa hin caalu. Yoo gaaddidduu gara handaaraawwan wantaa kan gooddayyaa mara guutuu fayyadamuutu, hammamtaan waantaa ni hir'ata gaaddidduu agarsiisu.
Qubannoo
Click a shadow style for the selected borders.
Fageenya
Yabbina gaaddidduu galchi.
Halluu
Halluu gaaddidduu dhaaf fili.
Amala
Amala keewwata ammeetiif ykn keewwatoota filatame adda baasa.
Keewwata ittaanu waliin maki
Haalata handaaraa fi haalata gaaddidduu keewwatta ammee keewwata ittaanu waliin maka. Haalatoonni kunneen ni makamu yoo handaarrii galumsa fi haalata gaaddidduu keewwata ittaanun kun keewwataa ammee waliin walfakkaatu. Dirqalli kun haalatoota keewwataaf jireessa
Haalatoota Sara ittaanu maki
Merges two different border styles of adjacent cells in a Writer table into one border style. This property is valid for a whole table in a Writer document.
Seerrii hima amala cimaa cunfamuu ni danda'a . Fakkeenyaaf, man'een tokko handaara diimaa 2 qaba qabxii yabbuu fi man'ee ittaanu yabbina qabxii handaara cuquliisa 3 qaba, ittaansuudhaan handaaraarri qoodduu man'eewwan lamaan gidduu yabbina qabxii cuquliisa ta'uu danda'a.
Reset
Resets changes made to the current tab to those applicable when this dialog was opened.
Fayyadami
Qaaqa osoo hin cufiin gatii foyyaa'e ykn filatame fayyadama.


c: text/html

text:
Adooleessa 16, 2011
Nuti jaarmooleen hawaasaa fi bakka bu`ooti: Waldaa Artistoota Oromoo, Waldaa Manguddoota Oromoo Minnesota, Waldaa Qorannoo Oromoo (OSA), Waldaa Dargagoota Oromiyaa (OYA), Waldaa Dargagoota Oromoo Idlee Addunyaa (IOYA), Waldaa Musilimoota Oromoo, Waldaa Kirstiyaana Oromoo, Waldaa Waqeefata Oromoo fi Gumii Lammiwaan Oromoo Amarikaa (OACC) araaraa fi tokkummaa moraa qabsoo bilisummaa ABO keessatti jalqabee ture akka fiixa ba’uu fi mangudummaan Bu`uressitootaa fi Miseensota Buleeyyii ABOn deemaa ture akka milkaa’uuf kara dandeenyu hundaan deeggersa guddaa godhaa turre.
Araarii ABO lamaan (ABO Obbo Daawud Ibsaan hogganamuu fi ABO Obbo Kamal Galchuun hogganamuu) giddutti deema ture xumuruuf Ibsa Koreen tokkummaa ABO Bitootessa 12, 2011 bahe kan “Koreen Tokkummaa ABO dirqama itti kenname tan Walgahiin Araaraa fi Tokkummaa ABO qopheessuu irratti marihatee walgahin yeroo gabaabaa keessatti akka geggeeffamuuf wannen barbaachisan xumurachuun sagantaa raawwii baafatee jira” jedhu gaafa bahu akka lammii Oromoo tokkotti gammachuu guddaa fi hawiin keenya bilisumma akka baka ga`uuf deemu kan yeroo kamii caalaa nutti dhaga`amee ture.
Haa ta’uu waadaan ummataaf yeroo gababa keessatti tokkummaa labssuuf galamee Ibsa Bu`uressitoota fi Miseensoota Buleyyii ABO irra Waxabajjii 11, 2011 akka araaraa fi tokkumman kun bakka hin geenyee fi danqamee ibssu gaafa bahu gadda guddaa fi dheerinni umrii gabrummaa nutti dhaga`ame. Nutti Jaarmooleen hawaasa arman olitti tareefamnee fi hawaasi Oromoo walgahii Adooleessa 16, 2011 kana irratti argamnee dhimma araaraa fi tokkummaa mooraa qabsoo ABO gidduutti danqamee kana irratti eega bal`inaan mari`annee booda hubannoo fi murtiilee asii gadii irra geenyee jirra:
1. Akeeka haqaa fi ebbifamaa QBO ABOn durfamu bakkaan gahuu fi mootummaa Oromiyaa bilisoomte ijaaruuf kan yeroo kamii caalaa amma moora QBO keessatti araaraa fi nagaa buusuun tokkummaa Qabsaawota Oromoo argamsiisuun barbaachisaa dha.
2. Bilisummaa kana argamiisuufis dhaabonni bilisummaa Oromoo siyaasa xixiqqaa gargar isaan baasuu fi humna isaanii laafffisu irratti wal-mohuuf carraaquu dhiisuun, diina isaanii dhiisanii walii isaanii diina innikkaa godhachuurra, rakkoo isaanii bifa kamiinuu xumuratanii fuula isaanii gara qabsootti fuulleffachuun murteessaa dha.
3. Gochootaa fi amaloonni qabsaawota Oromo baroota kurnan lamaan dabranii fi ammallee itti jiramu kan waluma irratti qabsa`uu, wal diinefachuu fi wal irratti duluun kufaatii malee, qabsoo bilisummaa Oromootiif jabina, saba Oromootiif hamilee fi kabajaa fidaa akka hinjirre yoom illee caalaa hubannee jira.
4. Qabsaawonni Oromoo hamma ammaa itti haala qaanessaa, laamshessaa fi yaaddessaa asi olitti tuqne kana hin hubatn yoo jiraatan, akka haala qaanessa kana hubatanii, amaloota diigoo fi umurii gabrummaa jaarraa lammaffaaf nurratti dheeressaa jiru kana hubachuun akka daddaffiin yaada isanii gara araaraa fi tokkummaatii fuleeffataniif waamicha obbolummaa fi lammummaa isaaniif goona.
5. Mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo keessatti nagaa fi araara buusuuf, akkasumas ABO deebisanii tokkoomsuuf deemsi araaraa bu’ureessitoota fi Miseensoota Buleyyii ABOn deemaa ture hanga ammaatti xumurara ga’uu dadhabuun isaa baayyee kan nu yaaddessu ta’ee jira. ABO lamaanuu araara kana xumura itti godhuu keessatti ga’ee keessan akka batan dhaamachaa Akka Ibsa Koreen Tokkumma ABO Bitootessa 12, 2011 basteetti “Waliigaltee kanaan kan moo’e garee kana ykn kaan osoo hin taane ummata Oromoo fi ABO dha.” kan jedhu ture Nu immoo waliigalteen kun yoo bakka gahuu hanqatee kan moo`uu diina keenya Wayyaanee akka ta`ee hubanee jira isinis ni hubatu. Ibsuma kana irratti itti fufuunis diinni keenya akka hin moone, dhaamsa koreen kun hogganoota, miseensota, deeggartootaa ABO, fi firroottan qabsoo bilisumaa Oromoof, akkasumas ummata Oromoof dabarsan hojiitti hiikuuf murteeffannee jirra. Kanaaf dhaaboleen ABO laman waan ummataaf waada galtanii fi waligaltee teessuma Bitootessa 8-12 , 2011 irratti godhatan danqamee jiru baatii 3 (sadii) yeroo hin caalle keessatti bakka dhaabbatee jiru irra kaastanii xumurtan kabajan isin gaafanna.
6. Dhaabooleen lamanuu bilisummaa fi danta saba Oromoof jecha garaagarummaa gidduu keessan jiru dhiphistanii ykn xumura itti gotanii humna tokkoomeen diina irratti akka bobba’atanii kabajaan gaafanna. Gaaffii ummata biraa dhihaateef kanneen awwatanii fiixa ba’insa isaaf ga’ee keessan batan tumsa keenya of qusannaa tokko malee kennuuf murteeffanne jira. Hawwii fi kaayyoon jaarmoolee haawaasaa fi ummati Oromoo kanaan booda ABO tokkoome cina hiriiruun deggersa QBO irraa gaafatu ba’uuf akka ta`es akka nuuf hubatan barbaanna.
7. Dhaabi ABO sadaffaan kan Obbo Dhugaasaa Bakakkon hogganamuu gaaffii araaraa ummata Oromoon gaafatamaa jiru kana irratti dhaaboolee ABO laman waliin araara jalqabdanii hin xumurannee akka itti deebitan keessatti qooda fudhatan fi xumuratan waamicha lammummaa isiniif gona. Haalli ummati keenya keessa jiru kan isin irraa gaafatu ABO adda qoqqoodamee QBO finiinsuu dadhabe osoo hin taane ABO tokkoomee diina hinnikkaa irraa ittisu ta’uu hubachuun yaada keessan gara araaraa deebifattan isin gaafanna.
8. Manguddonni araara kana irratti yeroo dheeraa itti dhama’aa turitan tattaafii fi sadarka irra geessaniif galata gudda qabnna. Ammalle araara jalqabdaan kana xumura itti gochuuf hanga baatii sadan kanatti haala kana faana butanii qulqullummaan garee ABO lamaan kanarraa kan waligalitee kanaafi awwaachuu didee fi kan ta’e jedhee sababoolee xixiqaan araara kana sakaaluu barbaadu akka nuuf dhaleesitanii itti gaafatama seenaa jalaa ufi baafittan isinitti dhaamanna.
9. Jaarmoolee siyaasaa Oromoo bilisaan saba keessaniif qabsa`aa jirtan hundinu akka agoobara tokko jalatti walitti dhuftanii diina keenya waloo motummaa Wayyanee irratti qabsooftan waamicha lamummaa isiniif dhiyeessina.
10. Ummanni Oromooo, jaarmooleen hawaasaa fi amantii Oromoo fi miseensonnii ABO bakka hundaa, alaa fi biyya keessatti, murtii keenya kana akka fudhatani hojii irra oolu isaa irratti harka walqabannee walbira dhaabannu jabeessinee waamicha lammummaa isiniif gona.
Tokkummaan Humna!!!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xurii Miilaa kee qulqulleessuun koo xuraawummaa dha?
Ani maqaan koo Yeroosheen jedhama. Maqaa haatii fi abbaan koo naa baasan maqaan hedduu jaaladhu dha. Kanan dhaladhe qarqara magaala Finfinnee Laga Xaafootti.Yommuu ani ijoollee naannoon keenya sun iddoo magariisa miidhagaa irra burraaqnee, taphannee gallu ture. Jabbilee, hoolaa fi horii manaa yaafnee tiksaa turre. Xaafii fi garbuu hojjaa namaa caalutu achitti biqila ture.Anii fi maatiin koo jiruu bareedaa keessa turre.
Otuma akkasiin jirruu ani dhaladhee waggaa saddeet(8) yommuun guutu oduun lafarraa kaatu jedhu odeeffamuutti ka’e.Namni hunduu qe’ee itti dhalannerraa eessa dhaqna jedhee yommuu dudubbatu nan yaadadha.
Otoo bulee hin ooliin warri ganda bulchan dhufanii maatii koo fi namoota ollaa keenyaatti asaasuu eegalan.Carraan kun isin hin darbiin qarshii isiniif kenname fudhaatii jiruu fi jireenya keessan fooyyeffadhaa jedhanii.
Yeroo sana kan dide hedduutu jira. Kaanimmoo oduu namoota kanaan goowwomfamee lafasaarraa buqqa’e. Warra buqqa’an keessaa anii fi maatiin koo warra duraati.
Yommuu kaanu qarshii ani hammasaa hin beekne garuu qarshii xiqqoo fudhatanii kaafamne. Sana booda carraan nuti qabnu gara magaalaa Finfinnee seenuun mana kireeffachuun jiraachuu ture.
Ji’a jaha(6) mana dhiphoo tokko keessa ji’aan qarshii 1500 kaffallee jiraanne.Dur gootaraa keessaa hammaarrannee nyaannu dubbiin gara gabaa fi harka namaa ilaaluutti deebi’e.
Abbaan koos hojii barbaadees argachuu hin dandeenye. Barnootallee hedduu hin qabu. Haati koos unuun deessee nu guddisuu fi hojii qonnaa malee hojii magaalaa keessa oliif gadi fiiganii hojjetan takkaallee hojjettee hin beektu.
Anis mana barumsa isan achitti jalqabee ture asitti itti fufee kaffaltii mana barumsaa fi meeshaa barnoota danda’ee barachuun ni ulfaate.
Maatiin koos qarshii of harkaa qaban mana kiraa fi nyaata keenyatti harka haxaawwatanii taa’an.Nagaan nuti dur mana keessaa qabnu boora’uutti ka’e. Namni warri nuti beeknu hundi magaalaa keessa adda faca’eera. Namni itti himnee maatii keenyaaf araara buusullee hin jiru.
Namni magaalaa Finfinnee silaa akka bulguu guyyaan balbala cufatee nyaata, ciisa marmaratee akka saree. Firri nu argu tokko hin jiru. Kana keessa gaaf tokko haati koo fi abbaan koo walitti bu’anii dubbiin cimaan ta’e. Warri nuti bira kireeffannee jirru sun gad bahanii maatii keenya gargar qabuurra mana keessa dhokatanii taa’anii Poolisii Magaalaa Finfinnee nutti waamuun Abbaa fi Haadha koo akka mana hidhaa bulan taasisan. Anis mana ona keessan kophaa koo bule. Ganamasaa achuma iddoo hidhaatti mallatteessisanii haadhaa fi abbaa koo gara manaa deebisan.
Manatti deebi’anii ammas walitti bu’iinsi isaanii ittuma fufe. Namni dur jiruu gaarii lafaa fi qe’eesaarraa asheetaa fi agadaa cabsatee nyaatee bare akkamitti akka kadhattuu midhaan konyee keessaa nyaatee jiraataa? Namni goodaa bal’aa fi maasii guddaa keessa asii fi achi burraaqee bare akkamitti daaraa namaarra kireeffatee har’amoo bor as keessaa na ari’u jechaa yaaddoon jiraataa?
Isa dhumaa walii galtee dhabuu isaaniitii abbaan koos manatti nu dhiisee bahe. Haati koos qarshiin of harkaa qabdu waan dhumeef mana gadhiifnee bahuun dirqama guddaa nutti ta’e. Waan qabnu gurgurree mana kiraa warra manaatti deebifnee jiruu karaarraa dhamdhamuuf dirqamne.
Kan nuti yeroo jalqabaaf karaarra baanee teenye magaalaa Finfinnee, naannoo Shawaa Super Market ture. Iddoo sana namni dhufe Oromoo qofa arga. Kun hunduu carraa akka nu qunnameen jireenya karaarraaf kan saaxilamani dha.Abbaan koos achi jira gaafa dhaqnu innillee waan jedhu wallaalee aariin achii ka’ee deeme.
Namootni adda addaa dhufanii dubartoota hojii mana keessaa hojjetan barbaadaa turan.Haati koos carraa mana namaa hojjechuu argattee garuu waan ani faana jiruuf namni ijoollee faana nama hin barbaadu waan ta’eef gara ji’a tokkoo karaarra jiraanne.
Halkan guutuu haati koo nama anarraa teessee eegaa bulti.Guyyaammoo waan nyaannu barbaacha lafa nuti hin geenye hin jiru.Haati koo yeroo aartu”situ na faana jiraaf malee anaan funyoo qarshii lamaatu na gaha” jetti.Animmoo isa isheen akkas taatu nan aara.
Otuma oliif gadi joorruu mooraa guddaa tokko dhaqnee balbala rurrukutne. Namichi balbala eegu nurraa banee ”maal barbaaddan?” nuun jedhe. Silaa hiyyeessi waliif hin toltu.Waan nyaannu dhabne jennee itti dubbanne. Namichis Oromoo keenya. Bakka nuti dhaqnee balbala rukutnee nuu banan hundi kan balbala eegu Oromoo dha.
Achumaan warri manaa balbalarra taa’anii buna dhugaa turan mee ol seenaa nuun jedhan.Seennee haati koo barcuma cabduu tokkorra teesse. Animmoo miilasheerran taa’e. Maaliif kadhattu jettee nu gaafatte haati manaa. Haati koos waan hundaa itti himte. Niitiin sunis ani amma nyaata ammaaf nyaattan isiniifan kenna garuu yoo amala qabaatte hojii ati guyyaa guyyaan hojjettee gara mana keetti galtu siifan kenna ni hojjettaa jetteen haadha kootiin.
Haati koos otoo isheen dubbattee afaansheerraa hin fixiin toole jette. Garuu, manan itti galu hin qabu karaarra jirra jennaan isaaf sharaa kan ittiin bitattu siifan kenna sana booda karaarratti ijaarrattee jiraachuu dandeessa jetteenii.
Kanumaan gatii sharaa fi buddeena isaan nyaatanii dhiisan feestaalaan fudhannee gara dhufnetti deebine.Haati koos bultee ganama mana jara kanaatii uffata miicuu eegalte. Animmoo ishee faana dhufeen waan tokko tokko gargaaruun eegale.
Gaaf tokko galgala haadha kootiin akkas jedheen gaafadhe.”Maaliif qalamaa fi dibduu kophee naaf hin bittu asuma sharaa keenya kana birattan hojjedha”n jedheen.Haati koo xiqqo yaaddee bor siifan bita naan jette.
Bultee waan hundaa naa bittee hojjechuun eegale.Namni hedduun ani beekeef otoo hin taane anaaf yaadee dhufee nama meeqa bira darbee na biratti kophee qulqulleeffata. Kaanimmoo ergan qulqulleesseefiin booda gatii dafqa koollee otoo naaf hin laanne dhiisee deema.
Xurii miilasaa gaafa irraa qulleessan waanuma xuuraa’an itti fakkaata nama tokko tokkotti. Kaanimmoo hojii koo jedhee dhufee ana nama xiqqoo kana fedha foonsaaf taa’ee na hawwaa oolee deema.
Guyyaa tokko abbaan koo akka tasaa achirraan hoolaa namaaf harkisee karaa sana darbuu dhufe. Anaan argee hidhiisaa ciniinnatee harkasaa tokkoon afaan rurrukatee callisi nana jedhee darbe. Galgala anis haadha koottan hime.Innis buleesaa dhufee iddoo jirru na gaafate.Anis kunoo asuma keessa jirran jedheen.
Ani waardiyyaa ta’een mana namicha kaleessaan jira kana booda isin hin gatu kan kana duraaf dhiifama naa godhaa jedhee nu araarfatee deeme.
Amma guyyaa sanbataa tokko ganamaan ka’een balbala sharaa keenyaa sana hareen barcuma koo gadi baaseen nama kophee qulleeffatu otoon taa’ee eeguu konkolaataan miila mucaa fakkaatu tokko akka bishaanii dhangala’aa dhufe.
Natti siqaa akka deemeen qabbaneessaa dhufe. Dhaabee fuulleesaa gadi buusee ”eenyutu qulqulleessa kophee?” jedhee na gaafate. “Anandhan” jedheen. Innis konkolaataarraa bu’ee dhufee taa’ee naa qulleessi naan jedhe.Anis hidhaa kopheesaa hiikuun eegale.
”Maqaan kee eenyuu?” jedhe. Yeroosheen jedhaman jedheen. ”Mee irra deebi’i” naan jedhe. Irran deebi’eef ”Afaan Oromoo beektaa?” naan jedhe. “Eeyyeen” jedheen. Seenaa koo fi maatii koo hunda na gaafate. Otoon ilaaluu imimmaansaa rifeensa koo keessatti cophe.
Ergan fixeen booda qarshii 100 naa laatee, ”bor nan dhufa harmee keetiin asumatti na eegi jedhiinii” naan jedhee deeme. Gammachuuun gaafas gammade hamma yoonaa na dhiba. Galgala harmee kootti himnaan, ”warra akkasiitti hin siqiin sobanii waan biraaf si barbaadu” naan jette. Ani garuu ammas siiniyyuu asumatti na eegi manaa hin deemiin siin jedheera jedheen itti hime.
Namichis ganama bariin dhufee konkolaataasaa dhaabee dhufee sharaa keenya keessatti nu ilaale. Haadha koo dubbisee ishees waamee seenaa keenya hunda irra deebi’ee dhaggeeffate.
“Egaa ani Oromoon gaafa lafasaarraa buqqa’ee akkasitti rakkatu arguu koorra ani du’uu naaf wayya” jedhee boo’e. Kana booda asi hin jiraattan qarshii isiniifan liqeessa abbaa manaa kees fidii koottu jedhee lakkoofsa bilbilasaa fi qarshii 500 nuu laatee deeme. Nutis abbaa koo fudhannee manasaa dhaqnee innis waan nuti hin eegne qarshii liqii fi mana suuqii xiqqoof taatu nuuf keenne.
Anis iddoo lafa namni akka xuriitti na ilaalurraa ka’ee haati koos xurii namaaa cuunfuurraa kaatee, abbaan koos balbala namaa banuu fi cufuurraa ka’ee sababa namicha Oromoo kanaan lubbuun keenya deebitee jireenya eegalte.
Yeroo ammaa kanatti qarshii nama sanaas deebifneefii jiruu mataa keenyaa jiraachaa jirra. Anis barnoota koo addaan kutee ture itti deebi’een barachaa jira.
Warri ijoollee durbaa akka koo kana karaarra taa’anii jiruu maatii isaaniirraa qooddatanii jiraachuuf carraaqan fedhii fi arraba keessaniif qofa hin barbaadiinaa.Nutis nama garuu warra abbaa yerootu qe’ee keenyarraa nu buqqaasee balaa kana hundaarra nu buuse malee.
Yoo nama gargaaruu hin dandeenye dhiphisuu fi itti qoosuurraa of qusadhaa.
Seenaa koo kana adaraa namoota hundaaf raabsaa. Waan namni keessa jiru namni hunduu haa baru.
Galatooma!


text:
Mimoza Hafizi
Universiteti i Tiranës, Albaaniyaa
Mimoozaan kan dhalatte magaalaa seena qabeettii fi baay’ee bareedduu,kutaa kaaba Albaaniyaa keessatti argamtu, Shikoodraa keessatti dhalatte. Fiiziksiin doktireetii kan fudhatte Yunivarsiitii Paaris 7 irraa yammuu ta’u, yeroo ammaa kana Yunivarsiitii Tiraanaatti Astiroofiiziksiin Pirofeesarummaa guutuu qabdi. Yeroo tokko tokko barattoota ishee waliin ta’uudhaan Teleskooppii ofii isaaniin daawwannaa pilaanetootaa, urjiilee fi gaalaaksotaa ni geggeessu, namootni hedduunis magaalaa Tiraanaa irraa hirmaachuuf baay’ee fedhu. Kitaabota dubbisuu, muuziqaa dhaggeeffachuu ykn sirbuu, naannoo qarqara galaanaa fageenya kilomeetira murtaa’e deemuu fi yeroo mijatu immoo abbaa warraa ishee waliin, addunyaa mara irra imaluu jaallatti. Haaluma wal fakkaatuun, haala siyaasaa biyya ishee keessattis hirmaannaan ishee olaanaa dha. Obboleewwan ishee dubaraa lamaan, hiriyootaa fi gorsitoota ishee dhiyoo ti. Of kennuun yeroo ishee kan dabarsitu pilaanetoota sirna soolaarii ala jiranii irrattii fi hunduu garee saayinsawaa hawaa bara durii dhohiinsa gaammaa reyii waliin, dhimma baay’ee murteessaa kan ta’e, abuuruuf ramadame keessatti ergaan takkaa wal faana hirmaatu.


text:
Godinaa Horroo Guduruu, aanaa Jaardagaa Jaarteetti, Kamisaa fi Jimaata torban darbee namootni Sadii humnoota mootummaatiin ajjeefaman, jedhu maatii fi jiraattotni hagi tokko.
Bulchaan aanaa Jaardagaa Jaartee fi Itti gaafatamaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa aanichaa, namootni ajjeefamuun sirrii dha jedhanii, rakkoo nageenyaa aanicha keessatti mudateen wal-qabatee akka miidhaan kun dhaqqabe dubbatu.
Gochaan ajjeechaa kun raawwatamuun hin malle jedhanii jiru. Akka jecha qaamota mootummaa aanichaatti, ajjeechaa kanaan wal qabatee qaamni haga ammaa to’atame hin jiru.


text:
Iowa governor Kim Reynolds guyyaa harba wayta qaazexaadhaf kennit akka dhukkubni Covid-19 baaye
Iowa governor Kim Reynolds guyyaa harba wayta qaazexaadhaf kennit akka dhukkubni Covid-19 baaye babalachaa jiru himte.
Akka CDC torbaan tarte gabaaseti, Akka biyyaati Iowa nama haaarawa qabamu akka baaye guddate fi nama qabamuun harka 5th akka jirtu gabaasan.
Reynolds akka jetteti namni baayinan amma qabamu jiruu ijoole dargaggoota kan college Iowa keessa fi Ames keessa jiraniti.
Bulchitoonni haguugi fuula ufachuu dabalatee akka warrri CDC himaniiti homaa yaamichaafi gorsa dabalataa akka hin kennin himan.
Ammati, mana dhugaati county 6 keessati cufsiiste sababa dhukkubni baaye olkaee jechaaf akkasumas eegaatuma jirra murtiin kun yoom akka virus gad xiqqeesa deemu.
Bulchaan mana nyaati fi mana dhugaati miidhamaniif gargaarsaa $10,000 akka kennan himan.
Guyyaa harbaa, akka deparmaanti mana fayyaa Iowa gabaaseti namni 40 dabalataan Covid-19 kan qabame yoo tau namni 4 haarawni kan dueedha waliigalati namni due 1,125 gaheera.
Dakota County keessati ogeesi fayyaa akka hime namni haarawni 1 dabalataan sababa Covid-19 kan due yoo tau, wayta dhukkubni jalqabe irraa namni waliiglati sababa kana due 43 gaheera. County keessati namni dhumaa kan due July keessa. Kan guyyaa kaleessa dabalatee Woodbury County keessati namni due 56 dha. Namni haarawa qabame Woodbury County keessati qabame 11 yoo ta’u Dakota County keessatimo 15 dha.
Guyyaa lama booda erga namni 25,000 stadium Jack Trice seenu ni danda’a erga jedhanii labsan bakkeen kubbaa harka itti tabatan Cylcones torbaan dhuftu banama, amma ammo warri ISU akka jedhaniti taphnii ittuma fufa garuu namni daawatu seenu hin dandau jedhanii himan.


text:
Prezidaantiin Gaambiyaa haaraan Adaama Baarrow biyya isaanii keessatti sababaa filannoon jeeqamsi eega hammaatee booda biyya ollaa itti baqatanii turan irraa kamisa har’aa gara biyya ofitti deebi’an.
prezidaantii biyyattii kan turan yaahyaa Jamee ba’ii filannoo ittiin injifataman hin fudhadhu eega jedhanii booda Jeeqamii kun uumame.
Garuu Jameen Dilbata darbe aangoo gadhisanii biyya ofii ba’an.
Prezidaantii haaraa simachuuf qophiin akka ture, sana boodas sirni guddaan gaggeeffamuuf ka jiru ta’uu dubbi himaa wal taatotaa kan ta’an Haliifa Saallah ibsanii jiru.
Humnootiin Tokkummaa mootummotaa baatilee 6f biyyatti keessa akka turaniif Baarrow gaafachuu isaa aangawaan Tokkummaa mootummotaa tokko har’a ibsan.
Humnootiin kun nageenya Mr Baarrow fi bulchiinsa isaanii akkasumas kan uummata biyyattii eegsisuuf bobbaafaman jedhu waajira barreessaa duree Tokkummaa mootummotaatti bakka bu’aan addaa kan biyyoota Afriikaa dhiyaa Mohaammed Chambaas.


text:
Kongreesa Federaalwaa Oromoof (KFO) itti aanaa dura ta’aa kan ta’an Obbo Baqqalaa Garbaa Himannaa shoroorkaa irratti dhiyaatee ture erga irraa haqamee booda himata yakkaa irratti dhiyaatee wabiin gadhifamanii alaa deddebi’anii dhiyaachuuf gaaffii dhiyeessan manni murtii gad aanuu kuffisee ture.
Akka seera jiruutti namnii himatii yakkaa irratti dhiyaate wabiin gadhifamuuf mirga qabaatuu iyyu baatii haagayya darbee qabee Obbo Baqqalaan dhoorkamanii hidhaa keessa turan.Ol-iyyannaan dhaddacha iyyata dhaggeefatu kan mana murtii walii gala federaalaa dhiyaatee tureen har’a wabii qarshii kuma soddomaan Obbo Baqqalaa Garbaa hidhaa ba’anii ala turuun dhimma isaanii hordofuu akka danda’an murteeffamuu abukaatoo isaanii ka ta’an Obbo Abdul Jabbaar Huseen ibsanii jiru.
Gaaffii fi Deebii Gaggeeffame Caqasaa


text:
Universitiiwwan fi manneen barnootaa Oromihaa adda addaa keessatti leenjiin kennamaa jiraachuun gabaasamee jira. Kanneen irratti hirmaatan keessaa hangi tokko akka jedhanitti leenjiin kun kan kennamaa jiru sadarkaa barnootaan gita keenya kan hin taane, gaaffii nuti gaafanneef deebii kennuu kan hin dandeenye, leenjii isaan jedhan adeemsa baruu fi barsiisuu waliin kan wal qabate miti jedhu hirmaattonni kun. Magaalaa Naqamteetti kan argamu Universitii Wallaggaa fi Universitii Amboo mooraa guddicha keessatti geggeessamaa ka jiru leenjiin kun adeemsa bulchiinsa IHADEG kan waggoota 25, misoomatti milkoofne jechuu isaanii malee haala yeroo ammaa Oromiyaa fi naannolee Amaaraa keessatti tuqamaa jiru ilaalchisee illee waan jedhan hin qaban jedhu.
Leenjii kana kanneen kennan kaabineewwan ganda keessaa kanneen ijoollee keenya hiraarsaa jiran ka jedhan hirmaattonni waan biyyaafis ta’e adeemsa barnootaa fi waan nu fayyadu isaan irraa dhageenya utuu hin taane argamuun dirqama nutti taanaan dirqiitti hirmaataa jirra jedhu. Akkasis ta’ee uummatis dhaloonni boriis isin jibbe aangoo gad dhiisaa jennee gaaffii dhiyeessine illee akkaataa ittiin deebii kennan iyyuu hin beekan Oromoon aangoo mootummaa ijoos haa ta’u waraana keessaa taayitaa ol aanaa inni qabatee jiru maali? Maaf ajajaawwan waraanaa gameeyyiin Oromoo keessa hin jiraanne jechuuf gaaffii gaafanne iyyuu isaan nu dura qabsootti waan seenaniif bakka qabatan jechuun deebii qaaneessaa nuu deebisan jechuu dhaan hirmaattonni leenjii kanaa dubbataniiru.
Gabaasa sagaleetii kana cuqqaasaa


text:
Dallaan shiboo irraa hojjatame kun lafa irraa hojjaan isaa meetra 3 ol kan dheeratu
ta’uunn beekamee jira.
Dallaan kun namoota seeraan ala biyyoota gaanfa Afrikaa irraa gama yamaniin saa’uudii seenuuf yaalan ittisuuf akkasumas meeshaa waraanaa akkasumas jimaa seeraan ala deddebisuun akka dhaabatu gochuuf yaadameeetu.
Baqatoonni akka jedhanti namoota seeraan ala nama deddebisaniif maallaqa guddaa baasan iyyu dararaa reebichaa ibiddaan gubamuu akkasumas qaamaa hir’achuu adda addaa jarreenuma kanaan kan irratti rawwatamu ta’u dubbatu.
Maallaqa qabatanii jiran hundumaa saamamuu bira darbee firri iddoo fagoodhaa baqatonni qaban maallaqa guddaa akka erganiif bilbilaan dorsisuun akka jiru kun mikaa’uu baannaan carraan isaa eeggatu ajjefamuu ykn galaanati darbamu ta’u ibsan.


text:
Biyyoota gaanfa Afrikaa keessatti balaan caamaa beela dabalatee rakko adda addaa uumuu isaa sabaa hImaaleen addunyaa gabaasaa jiru.Ho'i qilleensaa addunyaa mudate uumamaa fi hojii harka namaan kan dhufe ta'uu, itti aanaa Daayreekterri Dhhbbata Metroolojii Biyooleessa Itiyoophiyaa Obbo Duulaa Shaanqoo hubachiisanii jiru.
Itiyoophiyaa gama kibbaa fi kibba bahaa marsaa lama rooba waan hin argatin hafaniif jecha balaa caamaan rakkataa kan jiran yoo ta'u ,gamnii dhiyaa immoo rooba gaarii argachuu irraa kan ka'e lageen guutanii balaan loolaa bishanii ammaan dura baratame isaan mudachu mala sodaa jedhu uumeera.
MP3 tuquun gabaasa guutuu dhaggefadhaa


text:
Sadaasa 4/2020 irraa kaasee rakkinnii siyaasaa naannoo tigiraay keessatti dhalate, namaata hedduu rakkoo adda addaatiif saaxiluun isaa karaa adda addaatiin gabaasamaa ture. Amma gabaasamaa jira. Rakkoowaan namoota irra gahan furuudhaaf qaamoleen gargaarsaa biyya keessaaf biyya alaa qooda fudhataa jiran jiraachuunis beekamaa dha.
Jaarmiyaalee gargaarsa kana irratii hirmaachaa jiraan keessaa tokko Dhaabbata Gargaarsaa Sadarkaa Addunyaa Yunayitid isteet, kan maqaa USAIDn beekamu.
Gareen deggersa itisa balaa dhaabbatichaa, DART jedhamuun beekamu yeroo amma sochii gargaarsa Tigiraay keessatti geggeessamaa jiru qaama adda durummaan geggeesuudha. Waahelii keenya, VOA Afaan Tigiree, Betree Silxaan hoggantuu DART yeroo ammaa achi jiran Emilii Daakiin haala tigiraay keessa jiruu fi yaalii USAID gochaa jiru irratti dubbisee jira.


text:
Ogwalaloo | gadi fageenyaan
Ogwalaloo barreeffamaa Ogwalaloo n barreeffamaa walaloo dhalli namaa dandeettii waa kalaquu isaatti gargaaramuun barreeffamaan dhiyeessuun itti gargaaramuudha. Ogwalaloon barreeffamaa barnoota ammayyaan booda kan jalqabameedha. Akkasumas,
Mammaaksa | maalummaa isaa, faayidaa isaa
Mammaaksa, kan jedhamu akaakuu afoolaa keessaa tokko ta’ee, yaada ykn dubbii dheeraa hima gabaabaan mala kurfeessanii dubbatanidha. Mammaaksi jechoota muraasaan yaada ballaafi gadi fageenya qabu
hiika Irreecha fi iddoolee irreechi itti rawwatu
Maalummaa Irreechaa Irreechi iddowwan garaagaraatti irreessa jedhamuun kan beekamu ta’ee, waaqeffannaa (aadaa) uummata Oromotiin kabajaman keessaa isa tokkoo fi adda dureedha. Irreechi sirna waaqeffannaa fi
Buttaa qaluu | maalummaafi sirna isaa hubannoof
1.1 Buttaa jechuun maalii? Buttaa jechuun ayyaana guddaa waakkii hinqabne nyaataafi dhugaatii bay’ee qopheessuudhaan buttaa qalanii, qorii tolchanii, farsoofi daadhii naqanii guutuudhaan nyaachuun kan raawwataniidha.
Hiika Jechaa Afaan Oromoo
1.1 Hiika jechaa maali? Hiikni jechaa hiika jechi tokko naannoo adda addaatti ittiin beekamuudha. Isaan keessaa muraasa isaanii akka fakkeenyaatti as jalatti haa ilaallu! Alaala


text:
Maqaa guutuu: Taammiruu Qana’aa Jallis
Lafti dhaloota: Oromiyaa, Wallagga Bahaa, Aanaa Eebantuu, Ganda Qeelloo.
Bara dhalootaa: A.L.H tti bara 1960 moota keessa kan ta’e
Haala Maatii: Abbaa ijoollee jahaa fi walumatti maatii saddeet kan bulchan
Hojii: Qotee bulaa
Haala Siyaasaa: Miseensa KFO
Jaalala biyyaa kan qabanii, Uummata Oromoo naannichaa biratti fudhatama guddaa kan qabanii fi Oromummaa isaani baay’ee kan jaallatan akka ta’e jiraattonni naannichaa dhugaa bahu. Kanumarraa kan ka’es Dhiibbaan garaa garaa mootummaa biyyattii irraa maqaa hidhata ABO qabda jedhuun yeroo hedduuf irra gahaa kan ture akka ta’es ni beekama. Dhugaan jireenya isaanii garuu nama nagaafi Qotee bulaa Maatii isaanii saddeettanii fi firoottan isaanii jiraachisuu fi jireenya isaanii mo’achuuf jecha oliif gadi kaachaa turani dha.
Haa ta’uyyuu malee, Nagaa Dhalattoota Oromoo jeequuf jecha kan ciisa hin qabne Mootummaan wayyaanee; guyyaa gaafa Bitootessa 16, 2008 A.L.H halkan keessaa sa’aa 10 irratti mana jireenya isaanii achuma ganda Qeellootti argamutti dhaquun waraana wayyaanee 200 fi isaa oliin dhukaasa guddaa irratti uumuun maatii fi naannoo jeequun, maatiisaa hunda haadha warraa dabalatee reebicha hamaa irraan gahani; daa’ima xiqqoo siree irraa darbatanii lafatti dhidhiituun; isas reebaa fi lafarra gototaa gara kaampii waraanaa Guttinitti argamu geessuun isa boodas gara mana Kaampii waraanaa Naqamtetti argamutti reebicha hamaa hanga lafeen dugugguruu dugdaa (spinal cord) miidhamutti reebani. Kanaan boodas gaafa Bitootessa 19 halkan qixxee akka lafa isaan dhaqatan hin beeknetti harkaafi miilla isaanii takaaluun namoota nagaa gandicha keessa jiraatan 16 hidhata cimaa waliin qabdu jedhanii walumaan gara mana dararaa Maayikalaawwii isa lafee Ilmaan Oromoo hedduu alanfateetti geessani.
Sabboontonni obbo Taammiruu waliin hidhata qabdujedhamanii Aanaa Qeelloo irraa qabamanii isaan waliin gara Mana dararaa Maayikalaawwiitti geeffamanis:
- Obbo Margaa Dabaloo
- Obbo Qanaatee Raggaasaa (Lukti isaanii lamaanuu reebbicha hamaa mana dararaa Maayikalaawwiitti irratti ta’een kan laamsha’ee fi guutummaatti gargaarsa namaa malee socho’uu kan hin dandeenyee fi taa’uullee kan hin dandeenye)
- Obbo Battaa Guttaa
- Obbo Masmmoo Baqqalaa
- Obbo Tolaa Bayyanaa
- Obbo Dhaabaa Fiqaaduu
- Obbo Wandimmuu Taasisaa
- Obbo Mangistuu Tashoomaa
- Obbo Tafarraa Margaa
- Obbo Dassaalany Dureessaa
- Obbo Shaambal Bukkee
- Obbo Magarsaa Guutuu
- Obbo Taaddalaa Galataa
- Obbo Badhaasaa
- Obbo Tsaadiquu
- Obbo Bojaa fi kanneen biroollee ni jiru.
Achittis mana duukkanaa Saayibeeriyaa jedhamuun beekamu lakkoofsa–8 keessatti baatii afur guutuu dararaa suukkanneessaa fi ilma namaaf hin malle irratti raawwatameera. Dararaawwan qorannoo wajjin wal qabatee Obbo taammiruu irratti raawwataman keessaa:
Halkan keessaa sa’aa 6:00 irratti qorannoof si barbaanna jechuun gara mana qorannoo geessuun reebicha hamaa erga irraan gahaa turanii booda waraqaa sobaan qindaa’ee maqaa ilmaan Oromoo baay’ee irra jiru irratti waliin yakka shororkeesssummaa raawwachaa akka turtan kan ibsu kanarratti mallatteesi jedhanii rasaasa afaan keessa kaa’uun doorsisaa turan. Isaanis eenyummaa maqaa namoota tarreeffamanii sana waan hin beekneef mallatteessuu didaniiru.
Kanarraa kan ka’e Caamsaa 15,2008 A.L.H tti “siin si hin ajjeefnu garuu akka ati hin duunee fi hin jiraanne sin goona” jechuun qorataa maqaan isaa Woldemikaa’el Tinsaa’ee Haftoom jedhamuun hidhaa dararaa lakkoofsa-8 jedhamee beekamu hidhuun, Mismaara dammeessa’e (rusted) lakkoofsa 11’n luka isaa mirgaa quba moggee fi arfaffaa giduu waraanuun keessa dabarsuun Xaawulaa wajjin walitti rukutanii qabsiisuun achitti qaamasaa guutummaatti asiif achi raasuun manni qorannichaa galaana dhiigaan guutee; kana booda gaafa mismaarichi buqqa’uu didu meeshaa mertilow jedhamuun keessaa buqqisuun itti xaphachaa ture.
Dararaa kana booddee hatattamaan gara mana yaalaa xiqqaa mana hidhichaa keessa jirutti geessani. Ogeessonni yaalii godhanis humnaa ol waan ta’eef gara hospitaalaa akka deemu itti himani. Isaanis gara hospitaala “ Police Hospital” jedhamu geessuun hanga gaafa himanni irratti banamee gara mana hidhaa Qiliinxoo geeffamanitti achuma ciisanii yaalamaa turan.
Erga mana hidhaa Qiliinxootti darbaniis dhibeen isaanii daran itti hammaannaan yaalii argachuuf gaaffii dhiheeffachaa turanis hayyama mana yaalaa deemanii yaalamuu dhorkamanii baatii tokkoof utuu hin yaalamiin turaniiru. Yeroo kanatti dhibeen isaanii itti cimee qaamni isaanii iddoon waraaname Mala’uun, Hirriba isaan dhowwee halkanii fi guyyaa boqonnaa tokko malee gubachaa turani. Baatii tokkoo boodas gara Poolis Hospital geeffamanis dhibeen isaanii yaalamuu hin dandeenye. Kana booda gara “Ethio-Canada Hospital” geeffamuun Dhibeen isaaniis qorannoon isaanii akka mul’isutti mismaarri isaan ittiin waraanaman suni kan dammeessa’eefi Baakteeriyaan (pathogenic bacteria)’n kan faalame waan ta’eef dhibee dhiiga qal’isuu fi Furdisu isaan qabsiiseera. Kun immoo sirna marsaa dhiigaa jeequun, dhiigni somba keessatti akka kuufamu godheera. Dabalataanis dhibee onnee fi sirna hargansuuf isaan saaxilee jira. Kunis Umurii isaanii guutuu takkaan Qoricha dhiiga furdisu takkaan immoo kan qal’isu fudhachaa akka jiraatan dirqama itti ta’ee jira. Kunillee kan ta’u yaalii ji’a ji’aan utuu wal irraa hin citiin hospitaalicha deemuun dhiiga isaanii sakattaasisuun sadarkaa dhukkubichi irra jiru yoo beekuu danda’ani.
Dhumarrattis yaalii isaanii Hospitaala “ Xuqur Ambassaa”tti akka hordofan godhame. Ogeeyyiin fayyaa Hospitaalichaas dhibichi kan hin fayyamneefi Umurii guutuu akkuma armaan olitti jedhame hordoffii fi yaalii wal irraa hin cinne akka barbaachisu itti himan. Yaalii kanas utuma mana hidhaa Qiliinxo keessa jiranii yaalamuu jalqabani. Kaffaltiin qorannoo kanaaf godhamu guddaa ta’uuniifi yaaliin kun kan argamu hospitaalicha qofa keessa ta’uun immoo dhibee isaanii daran hammeessee jira.
Yeroo ammaa jechuunis dararaa suukkanneessaa waggaa lamaa booda gaafa 3/7/2010 A.L.H tti himanni isaanii adda cituun guyyaa itti aanu mana hidhaa qiliinxoo irraa gadhiifamanii gara maatii isaanii saddeet waggaa lamaaf rakkoo garaa garaan waxalamaa turanitti makamaniiru.
Mana hidhaa irraa hiikamuun isaanii nama gammachiisus, dhibeen isaanii duraan karaa mana hidhichaa yaalamaa turan kana booda ofiin of yaalchisuun dirqama waan ta’eefi qabeenyii fi humni ittiin baasii mana yaalaa danda’an waan hi jirreef yaaddoo guddaa keessa isaan galchee jira.
Obbo Taammiruun sababaa dhibee kanaan kana booda Hojii isaanii idilee duraanii (Qonnaa) itti deebi’anii hojjetanii Dhibee isaanii kanaaf yaalii gahaa argachuus ta’e maatii isaanii jiraachisuu kan hin dandeenyee fi Maatiin isaaniis Hojjetanii of of jiraachisuu hin danda’ani.
Yeroo itti namoonni addunyaan garaa garaa keessa jiran sababii yakkaatiin to’annoo seeraa jala galanitti kaan hafee mirga maqaa himachuu dhiisuu illee ni qabu; biyya nuti biyya jennee keessa jiraannu kuni garuu dararaan suukkanneessaa akkasii ilmaan Oromoo Oromummaa isaaniitiin qofa yakkuun daba akkasii seenaan hin daganne irratti raawwatamaa jira.
Mootummaan biyyattiis Manni dararaa Maayikalaawwii jedhamee beekamu bara Mootummaa Dargii yakki dhala namaaf hin malle lammiilee biyyattii irratti kan raawwatamaa turee, Ofii garuu yakka kamiyyu akka hin raawwanne fakkeessuun manni dararichaa akka cufamu Uummata afaan faajjessaa jiru. Yakki Mootummaan TPLF Uummata Oromoo Mana dararichaatti ugguruun raawwachaa jiruuf garuu Seenaan Obbo Taammiruu fi kanneen biro ragaan ni mul’isa.
Yakkooleen Mootummaa kanaan mana Dararaa Maayikalaawwiitti ilmaan Oromoo irratti raawwataman keessaa: Ilmi Oromoo Aangawoota Tigiree Dhimma nageenyaan Gudeeddamaniiru, Dubartoonni Gudeedamaniiru, Qaama saalaa dhiiraa irratti Bishaan rarraasuu, Qoratamaa irratti Fincaa’uu, Mormaa gadi awwaaluu, Daa’imman Umuriin isaanii itti gaafatamummaa seeraaf hin geenye illee sababii Oromummaa isaaniitiin qofa dararamaniiru, Namni tokko garee qorattootaa jahaa fi isaa oliin reebamaa qoratamaniiru, Sagaleen qoratamtootaa akka hin dhagahamneef qorannoon hanga halkan keessaa sa’aa 9 fi 10 gaggeeffamaa tureera fi kanneen biroollee ni jira.
Kanaafuu, Hawaasni Oromoo marti mootummaan biyyatti Sanyii murna bucuu Tigireen gaggeeffamu maqaa shororkeessummaa jedhu dahoo godhatee ilmaan Oromoo nagaan jireenya isaanii gaggeessan irratti yakka duguuggaa sanyii, dhiittaa mirga dhala namaa raawwachaa jiru hubatee; yakka isaanii kana addunyaatti mul’isuun, sabboontotaa Oromummaan yakkamanii mana dararaa kana keessatti miidhamanii bahan Kanneen akka Obbo Taammiruu Qna’aa kana gama barbaachisaa ta’een deeggaruu fi cinaa dhaabbachuu qaba.


text:
Kepa Arrizabalaga: Karra eegaan Cheelsii maaliif dirree keessaa bahuu dide?
Wanta akkasii ammaan dura argitanii beektuu?
Taphataan dirree keessaa hin bahu jechuun ajaja leenjisaa isaa dide tapha kaleessa eegamaa ture kana caalaa hawwataa taasiseera.
Tapha Waancaa Kaaraabaawoo (Carabao Cup) kaleessa galgala Cheelsii fi Maan Siitii gidduutti taphatamerra waanta ajaa'ibaatu mullate.
Galchii eegaan Cheelsii Kepa Arrizabalaga yeroon taphaa idilee daqiiqaan 90 xumuree, sa'aatii dabalataarratti galchii eegaan kun akka jijjiiramu wayita gaafatan, hin ba'u jechuun dideera.
Kunis leenjisaa kilabichaa Maurizio Sarri garmalee aarseera.
Galchi eegaan kun buttoon (cramp) miilasaa wan miidheef, galchii eegaa ka dhibii eeggachaa ture Willy Caballero galchuuf yaadanii turan.
Galchi eegaa kana rukuttaan peenalitii rukutamuun dura isa jijjiiruu barbaadanii turan. Kun garuu osoo hin ta'in hafeera.
Erga leenjisichi aariin oliifi gadi marmaaranii, sagalee olkaasanii iyyuun aarii isaanii ibsatan booda, fudhachuuf dirqaman.
Abbaan murtii gidduu Moss jedhaman gara taphataa kanatti fiiguun, bahuuf fedhii qabaachuu fi dhiisuusaa gaafatan.
Leenjisaa Saariinis aarii garmaleen qaruuraa bishaaniisaanii darbachuun, istaadiyemicha gadhiisuun gara alaa bahuuf erga jedhanii booda, ofirra gargaluun deebi'aniiru.
Erga waanti hundi tasgabbaa'e booda rukuttaan peenaalitii eegale.
Keppaan rukuttaa peenaalitii Saanee qofa oolchuu kan danda'e wayita tahu, Raheem Sterling galchii ishee dhumaa Maan Siitiin waancaa itti kaase lakkoofsiseera.
Kanaanis Maan Siitiin ganna lammaffaaf walitti aansuun Waancaa Karaabaawoo kaaseera.
Ergqa taphichi xumurameen boodas leenjisaa Saariin, ''walhubachuu dhaburraan kan ka'edha,'' jedhaniiru.
''Dhimmicha sirriitti hin hubanneen ture. Kanin sirriitti hubadhee erga doktorri Keeppaa wallaanaa ture gara teessoossatti erga deebi'een booda.
Ani miidhameera jedheen jijjiiruuf ture. Inni garuu,' lakkii miidhama qaamaa hinqabu,'' jechuun bahuu dhabe. Kunis sirriidha,'' jedhaniiru.
Galchi eegaan kunis waldhabdeen kun 'burjaajiin' kan uumamedha jedheera.
''Burjaajii daqiiqaa lamaafi sadi ture.''


text:
Naatinaa’eel Fiixeetiin @NatieFit
Finfinnee, Adoolessa 25/2022 – Manni Maree Nageenyaa Naannoo Somaalee ibsa Dilbata darbe baaseen, Adoolessa 20 hidhattootni Al-Shabaab bakka Aatoo jedhamu kan biyya Somaaliyaa keessa argamu irraa karaa Godina Afdeeraatin gara naannoo Somaalee akka seenan beeksiseera.
“Hidhattootni Al-Shabaab guyyaa afur dura bakka ‘Aatoo’ jedhamu irraa gara naannoo Somaalee, Godina Afdeeraa seenan ganda Hulhul jedhamutti marfamee guutummaa guutuutti barbadeeffameera,” jedha ibsi bahe kun.
Duula guyyaa sadiif tureen hidhattootni Al-Shabaab 100 ol ta’an akka ajjeefaman kan ibse manni marichi “konkolaattonni 13 kan gubatan yoo ta’u, meeshaa waraanaa fi wantoota fidanii dhufan irraa fudhatameera” jedhe.
Boodarra, Pirezdaantiin Naannoo Somaalee Musxafee Umar, suuraa humnoota addaa naannichaa waliin ka’an barreeffama “gootota godina Afdeeraa bakka Huluul jedhamutti Al-Shabaab dhabamsiisan waliin laaqana hirmaadhe” jedhu waliin marsaa Twiitara isaa irratti maxxanseera.
Ibsichi miidhaa gama humnoota nageenyaa naannoo Somaalee irra gahe ilaalchisee kan hin kaasne yoo ta’u, “hidhattootni Al-Shabaab kun aanaa Elekeree (godina Afdeeraa keessatti kan argamu) darbuun gara naannoo Oromiyaa seenuun garee shororkeessaa Shanee waliin walqunnamuuf kaayyeeffatanii ture” jedhe.
Manni marichi, uummatni Somaalee nyaata, horii, dhugaatii, uffata fi dhiiga arjoomuun humna addaa naannoo Somaalee bukkee dhaabbachuun isaani “galtee milkaa’ina duula guyyoota sadan darbaniiti” jedhe.
Adoolessa 20, Al-Shabaab daangaa Itoophiyaa keessa seenuun haleellaa raawwachuu erga dhagahame booda ibsi kun kan jalqabaati. Guyyaa itti aanuu Rooytarsi ajajaa nageenya Itoophiyaa maqaan isaa hin ibsamne tokko eeruun “gareen islaamaa Somaaliyaa al Shabaab qe’eewwan lama gara daangaa Itoophiyaatti dhiyaatan irratti haleellaa banuun lammiilee nagaa sadi fi miseensa poolisii Itoophiyaa dabalatee namoota 17 yoo ajjeesu, hidhattoota isaa 63 ammoo jalaa ajjeefamaniiru,” jechuun gabaaseera. Oduun kun hanga qindaa’utti, mootummaa federaalaa Itoophiyaas ta’e Raayyaan Ittisa Biyyaa dhimma kana ilaalchisee waan jedhan hin jiru.
Manni maree nageenyaa kun “odeeffannoo dabalataa yeroo dhiyootti ifa godhama” jedheera. AS


text:
Berhanu Hundee
Sababa gantootaa fi galtootaatiin ykn/fi dogongora tooftaa fi tarsiimoo hojjetameen, Qabsoon Bilisummaa Oromoo (QBOn) galii hawwame gahuu hin dandeenye. Carraalee hedduutu nu darbanii jiru. Bara 2018 galii keenya gahuuf balbalarra geenyee duubatti deebine. Qabsoon xumura gabrummaa injifannoo biraan nu gahe sun humnoota birootiin butamee, kunoo har’a uummatni Oromoo haala baay’ee badaa ta’e keessa galee, isa kana keessaa bahuuf immoo wareegama guddaa ittikaffalaa jirra; ittikaffaluufis deemna. Kuni maaliif ta’uu danda’e jennee yoo gaafii kaasne, deebiin ani qabu waan ayidoolojii fi abdiin “Itoophiyaa diimookraatessuu” jedhu nu keessaa bahuu dideefi; waan projaktii hin milkoofnerratti yeroo, dandeettii, beekumsa, qabeenya fi humna keenya fixnuufi. Impaayara diigamuu qabdu tana diimookraatessinee, haaraa ijaarra kan jedhu kun maaliif sammuu Oromootaa keessaa bahu dida?
Injifannoon bara 2018 wareegama ulfaataadhaan argame sun nurraa fudhatamee, har’a kunoo qabsoon bilisummaa hafee, qabsoo jiruu fi jireenya saba Oromoo ta’ee jira. Seenaa biyya Itoophiyaa jedhamtuu tana keessatti, sabni Oromoo akka sabaattis ta’ee akka uummataatti arrabsamee, abaaramee, tuffatamee, salphatee hin beeku yoo jedhame dhara hin ta’u. Yeroo Oromoon abbaabiyyummaa isaa goonfachuuf qabsoo hadhooftuu godhaa as gahetti, Sabboontota, Qabsaa’ota fi Hayyoota keenya kaan ajjeesaa; kaan immoo mana hidhaatti guuraa; kana birallee darbanii siridhaa biyyi keessanii mitii asii deemaa yoo nuun jedhan salphinni kana caalu jiraa? Durriyyee fi warri eenyummaan ishii kan hin beekamne walitti dhuftee, handhuura Oromiyaa magaalaa guddoo teenya Finfinnee keessatti nutti dhaadachuu bira darbanii, magaalaa kana keessaa Oromoon bahu qaba jechuun isaanii nuuf qaanii guddaa dha.
Jeneraal Waaqoo Guutuu, gabrummaa hiddaan buqqifna; yoo dadhabne ijoollee ittiguddifna jedhanii dhaamsa nuuf dhiisanii; kunoo dhalootni gabrummaa hiddaan buqqisu yeroo uumaman keessatti, Nafxanyootni bara 1991 awwaalaman sun har’a bool’a keessaa ol jedhanii; humna isaanii cimsuudhaan, sanyii Oromoo lafarraa duguuguuf murteeffatanii jiru. Waan murteeffatan sana hojiidhaan agarsiisaas jiru. Filannoon amma uummatni Oromoo qabu yookaan diinota kana yeroo xumuraatiif ofirraa mancaasee biyya isaa walaba taate ijaarratee, nagaan jiraachuu yookaan akka sabaattuu biyyattii tana keessaa dhabamuuf deemuu dha. Amma murtiin uummatuma Oromoo harka jira. Qabsoon amma boqonnaa haaraa keessa galte tun yoomiyyuu caalaa wareegama hanga kana hin jedhamne nu kaffalchiisuuf deemti. Filannooni jiru garuu, wareegama barbaachisaa ta’e kamuu kaffaluudhaan gabrummaa Oromoorratti fe’ame kana xumuruu dha.
Haa ta’u malee, ammas akkuma yeroo dabree, wareegama ittikaffallee, injifannoon keenya akka hin butamne, kaayyoo cululuqaa ta’e fi galii murtaa’aa ta’e tokko lafa kaawwannee, kanaan deemuun murteessaa dha. Karoora fuulduree (roadmap) ifa ta’e lafa kaawwachuun yeroon isaa amma. Kaayyoon qabsoo keenyaa sirna Nafxanyaa nama-nyaataa kana hiddaan buqqisanii achi darbuu yoo ta’u; galiin qabsoo kanaa immoo asii fi achi osoo hin jenne “Oromiyaa walaba taate ijaaruu” dha. Yoo kuun walabummaa Oromiyaatiif wareegamu, kuun immoo Impaayara tana diimookraatessina kan jedhan yoo ta’e, lamuu haala badaa kana keessaa bahuu hin dandeenyu. Walabummaa Oromiyaa mirkaneessuun, sadarkaa darkaadhaan ittideemamullee, kun galii keenya isa waloo fi kan xumuraa akka ta’u irratti waliigaluu qabna. Yoo kuni hin taane, ammas diinaaf qaawwa uumuu fi balbala banuu ta’a.
Dhumarratti, qabsoon Qeerroodhaan yeroo ammaa tooftaalee adda addaatiin gaggeeffamaa jiru kun karaa tokko qofaadhaan ta’uu hin qabu. Isa kana bukkeetti WBO humneessuu fi ciminaan ijaaruun har’aaf qofa osoo hin taane abdii egereellee ta’uu danada’a. Loltootni bilisa-baastotni har’aa, WBOn eegdota Oromiyaa egeree ti. Asirratti wanti hubatamuu qabu, qabsoon hidhannoo hangam barbaachisaa akka ta’ee fi waraana cimaa qabaachuun hangam akka nama kabachiisu Tigraayirraa barachuun ni danda’ama jedheen aman. Qabsoon boqonnaa haaraa fi isa xumuraarra geese tun galii ifa ta’e tokkorratti hundooftee, injifannoo galmeessuu qabdi. Yoo kana hin taane, bara baraan booyaa jiraachuun hafee, jiraachuumti keenyaa iyyuu gaafii keessa gala jechuu dha. Wareegama ilmaan isaatiin uummatni Oromoo akka injifatu shakkiin hin jiru.
Hanga dhimma biraatiin walitti deebinutti nagaatti.


text:
Bulchotii paartii biyya bulchitu ADWUI-n kora guyyaa 17 taa’aniin rakkoo biyya keessaa hedduuf fala barbaaduuf jedhanii ibsa baasan.
Rakkoolee tana keessaa tokko mana hidhaa Maaykelaawii cufanii,abbootii siyaasaallee hiikuuf labsan.
Tana namuu abdiin eegachuutti jira.”Ibsii isaan baasan gaariidha garuu nama hin baasan jedhanii hin baasenee eegaa jirra."
Kaan ammoo mootummaan nama siyaasaan hidhame hin qabu jedhee eegee ammoo akka qabu amanuunuun waan waan tokko jedha.
Mootumaan humnuma Maaykelaawwiin cufee,abbootii siyaasaallee hiikuuf qabuun lola daangaa Oromiyaatii fi Somaalee nama kuma dhibba hedduu baqachiisellee biyya irraa cufuu malee ka jedhulleen hedduu.
“Hangoo ammaan tana Maaykellaawiin cufuuf qabaate tana daangaa Oromiyaa; Mooyyalee haga Harargee Bahaa lubbuun namaa irratti baduutti jirtullee dhaabuu qaba.”
Namii ibsa paartii ADWUI akka akkaatti laala;hagii tokko waan namaan doorsisan jedhaa kaan ammoo waan abdiin eegatan qabaa mootummaan balleessaa ufi fudhachuun fkn dansaa jedha.
Gama kaaniin ammoo namii hagii tokko wanni obboo Abduulaa Gammadaa hujiitti deebi’eef waan gaafiin innii gaafate fudhatama argatteef jedha.
Warra dubbii tana keessa beenna jedhe keessaa nama Rooba jedhee Finfinnee yaada kana nutti hime. Abaan Duulaa waan jaha gaafate
1.Akka warra siyaasan hidhan gadi dhiisan
2.Akka mootummaan Federaalaalleen Oromiyaa waliin tahee Oromoo ka daangaa Somaalee irraa baqachiisan gargaaru
3.Warrii wal dhaba daangaa irratti nama ficcisiisee baqachiise seeraan gaafatamu
4.Faaydaan Oromoon Finfinnee irraa argattu mirkanaahuuf
5.Lammiin Itoophiyaan mirga seerii kenneefiin sodaan malee hujii irraa ooluuf
6.Waraanii Itoophiyaa keessaa gostii cuftii qooda walqixxee akka qabaachuu malte ka jedhu fa.Obboo Roobii dubbii ufillee keessa beekaa namilleen tauma jedhaa jedha.
“Tokko taanee warra biyya dura yaa’u ka akka obboo Lemmaa, Dr.Abdiyyi, obboo Warqinee fi obboo Abbaa Duulaa jabeessanii nuun deemuutti jiran caqsuu malle,” jedha Roobii.


text:
Finfinnee, Waxabajjii 4/2014 (TOI) –Ministeerri galiiwwanii baatii Caamsaa darbe qofa galii Birrii biiliyoonaa 26.9 ol walitti qabuu Ministirri Ministeerichaa Obbo Laaqee Ayyaalewu beeksisan.
Obbo Laaqeewu galii Birrii biiliyoona 26.6 walitti qabuuf karoorfate keessaa Biirri biiliyoona 26.902 walitti qabuun karooricha %97.23 milkeessuu himaniiru.
Raawwiin kun bara darbe yeroo walfakkaataan yoo walbira qabamu, birrii biiliyoona 8.960 yookaan %28.46 guddinaa akka argisiisee ibsanii, raawwiin kun gufuuwwan hedduu keessaatti galmaa’uun bu’aan isaa jajjabeessaa ta’uu dubbataniiru.
Galiin walitti qabames, taaksii biyya keessaaa fi taaksii daldala alaarraa ta’uu eerameera.


text:
Aarii Kee Too’achuuf
Aariin amala ilma namaa keessa tokkodha. Wanti tokko yoo badu ilmi namaa ni aaraa,ni gadda. Akkuma wantoonni hunduu daangaa qaban aarii fi gaddiis daangaa qabaachu qaba. Daangaan aarii kan hundaa’u nama aaruu san irratti. Namtichi garmalee aare yoo daangaa darbee ofiis miidhe namoota biroos miidha. Jiruu fi jireenya ilma namaa keessatti sababa aarii too’achuu dhabuutin rakkoon baay’een uumama. Sababa aarii too’achuu dhabuutin wal ajjeecha fi qabeenya barbadeessun dhufa. Sababa aarii too’achuu dhabuutin niiti fi dhiirsi waliin jiraachu dadhabu. Sababa aarii too’achuu dadhabuutin gochii fi jechii gaabbiin akka ibiddaatti nama gubuu ni uumama. Gaabbiin si keessaa hin baane,kan keessa kee gubuu sababa aarii too’achuu dhiisutin ni uumama. Kanaafu sababa aarii too’achuu dhabuutin gochaa fi jechoota keenyan garmalee akka hin seenofnee fi hin miidhamne maal gochuu qabnaa? Mee haa qaacessinuu.
1.Nyaata xiqqeessu– nyaata baay’isanii nyaachuun aariif sababa ni ta’aa sila jettanii dinqisifachuu dandeessu. Saayinsi biras osoo hin dhaqin gara biraas osoo hin deemin salphatti hubachuu dandeenya. Naannooma keessanirraa ka’aati mee mucaa hiyyeessa fi mucaa dureessa wal bira qabaa. Kamtu garmalee aara? Mucaa dureessa akka jettan nan abdadha. Sababni isaas mucaan kunii bakka wanta fedhe nyaate kan fedhe dhiisu,wanta fedhe hojjate kan fedhe dhiisu keessa jiraata. Rakkoon akka isa tuqxu hin barbaadu. Yoo rakkoon isa tuqxe yookiin aare akka qeerensaatti namarra koruuf deema.
Namni garmalee nyaata fi dhugaati yoo baay’ise rakkoo fayyaa fi xin-sammuu (psychology) baay’etiif saaxilama. Furdinna garmalee(obesity), dhibee sukkaraa fi kkf ni saaxilama,qaamni ni laamsha’a. Sammuun akka hin xinxallinee fi sirritti hin yaanne godha, ni dugulcha. Namni nyaata fi dhugaati baay’isu yommuu aaruu aarii isaa too’achuun itti ulfaata. Takkamaan ol danfa. Aarii isaa qabbaneessuf rakkoo baay’ee geessa. Nama ajjeessun aariin isaa waan irraa galu itti fakkaata. Warra dhihaa kan akka Ameerika osoo ilaaltanii sababa aarii too’achuu dadhabuutin ofii fi namoota biroo galaafatu. Kanaafu namni aarii too’achuu barbaadu nyaata fi dhugaati garmalee osoo hin baay’isin garmalees osoo gadi hin xiqqeessin haala madaalaman nyaate haa dhugu. Kana yaadadhu, garaan yoo nyaata fi dhugaatin guuttame sammuun sirritti xinxalluu fi gadi fageessite yaadu irraa ni cufamti. Miidhaa aariin dhufuu achii fageessite ilaalu hin dandeessu. Nyaata fi dhugaati gadi xiqqeesse jira. Ammas aarii koo too’achuu hin dandeenye furmaata biraa nutti himi mee jechuun keessa way oolaa?
2.Sheyxaana abaarrame Rabbitti mangafadhu – nyaata xiqqeessun qofti furmaata hin ta’uu. Aarii duuba dhaabbatee ibidda aarii kan qabsiisu beeku fi ofirraa ari’uun barbaachisaadha. Yommuu aartu eenyutu ibiddaa aarii sitti qabsiisaa? Eenyutu aarii kee qabbaneessuf wanta hamaa akka hojjattu si kakaasaa? İbidda aarii sitti qabsiisun wanta hamaa hojjatte dhumarratti akka of balleessitu kan si godhuu sheyxaanaa mitiiree? Yeroo aartu,”Namtichi kuni akkana siin jedhe yookiin akkana sitti hojjate ati cal’istee teettaa. Atillee wanta tokko irratti hojjadhu.” Kan sin jedhu sheyxaanaa miti? Atillee ergasii namtichaan,”Afachuu sii godha.” Jettaanii mitiiree? Kana irra ibidda aarii kan sitti qabsiisu sheyxaana osoo ofirraa aritee,nageenya fi tasgabbii argatta.
Suleymaan bin Surad akkana jechuun gabaase:
“Gaafa tokko Ergamaa Rabbii(SAW) waliin osoo taa’u, namoonni lama wal lolan. Lamaan keessaa tokko garmalee aarun fuulli isaa diimate,hiddi dhiigaa isaa ol baye,(kana jechuun garmalee aare). Achii Ergamaan Rabbii(SAW) akkana jedhan,”Dhugumatti ani jecha takka nan beeka. Osoo ishii jedhe silaa aariin isaa irraa deema. أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ (Sheyxaana Rabbitti mangafadha) osoo jedhe aariin isaa irraa gala. Namoonni gariin namticha aare bira deemanii,Ergamaan Rabbii(SAW) “Sheyxaana Rabbitti mangafadhu.” Jedhanii jiru jedhanii itti himan. Namtichi aare kunis,”Maali ani maraatadhaa?” jedhe.” Sahih Al-Bukhaari 3282 volume 4
Kanaafu akka namticha kanaa ani maraatadhaa jenne mormuu dhiisne, yommuu aarru sheyxaana Rabbiitti mangafachuu qabna. Mangafachuu jechuun sheyxanaarraa Rabbiin tiikfama yookiin sheyxaana abaarrame irraa Rabbiin na haa tiksu jechuudha. Gabaabumatti Arabifaan “A’uzu billahi mina sheyxaani rajim” jechuudha.
3.Wudu’achuu fi salaata salaatu– dhugumatti wudu’achuu fi salaata salaatun aarii,gadda,dhiphinna fi dadhabinna qaama namarraa kaasa. Ani garmalee yoo dhiphadhu yookiin dadhabuu yoommuu wudu’adhe salaata salaatu akka waan ba’aan guddaan narraa bu’eetti natti dhagahama. Fuulli fi harkii bishaanin yommuu dhiqamuu,mataan bishaanin yommuu haaxawwamu, nageenyi fi tasgabbiin siif deebi’a. Aarii fi gadda keessa jirru keessaa bahuuf immoo salaata yommuu salaannu, yaada keenya walitti qabne salaata qofarratti xiyyeefachuuf carraaqu qabna. Yoo akkana hin godhiin ‘Salaata nan salaata garuu aarii fi gaddi narraa hin galu.’jenna. Rakkoon salaata osoo hin ta’iin nurra jira. Yaada fi xiyyeefannoon keenya salaata irratti osoo hin ta’iin wanta biraa irratti yoo ta’ee aarii fi gaddii keenya nurraa hin galu. Kushu’an (sodaa fi of gadi qabuun) fi yaada fi xiyyeeffannoo keenya walitti sassaabun salaata irra yoo goone aarii fi gaddii keenya nurraa gala.
4.Du’aayi gochuu– yeroo aaran du’aayi gochuun ni ulfaata. Garuu du’aayi gochuun immoo ba’aa aarii namarraa darba. Nama si aarse san yommuu abaartu sheyxaana gammachisaa jirta. Abaaru dhiiste osoo du’aayi gootefi sheyxaana ni aarsita,aarii kee ni qabbaneessita. Hadhaa jechoota namticha/dubartii sanii of keessatti gadi liqimsitee “Yaa Rabbii nama kana qajeelchi,badii isaatirraa na tiksi,imaana dabaliif…” osoo jette hangam aariin kee sirraa hir’ataa?
Yeroo ammaa kanatti du’aayi nama sanii gochuu dhiisi mataa keenyafu gochuun nutti ulfaata jira. Akka waan ala nutti lallabanii(waamanii) salaata erga xumurre fiigaa baana. Osoo salaata tasgabbiin salaanne,du’aayi goone hojii keenyatti bobbaane jireenyi keenya gammachuu kan qabdu taati. Yeroo hundaa du’aayi gochuu fi towbachuun (gara Rabbii deebi’uun) cubbuu keenya nurraa harcaasa,ba’aa jireenya nurraa hir’isa,aarii fi gadda keenya qabbaneessa. Kanaafu yommuu aartu du’aayi godhii. Jalqaba Rabbirraa balleessa keetiif araarama barbaadi. Ergasii dhiphinna keessa jirtu keessaa akka si baasu itti warwaadhu.
5.Nyakkisuu fi mormii irraa fagaachu – namni yommuu aaru wanta jedhu hin beeku. Summii jechoota afaan isaati bahuu miidhaa turaa akka namatti fiduu danda’u yeroo aaruu gadi dhaabbate hin yaadu. Aarii ofii qabbaneessuf jechootuma arge dubbata. Aariin yommuu irraa galu ibiddi gaabbi keessa isaa gubaa. Yommuu aaran cal’isuu fi mormii irraa fagaachun miidhaa baay’ee hambisa. Yommuu aaran wal mormuu fi nyakkiisuun aarii dabaluu fi miidhaa biraa fiduu malee furmaata fidu hin danda’u. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana nun jedhu:
وَإِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَسْكُتْ
“Isin keessaa namni tokko yommuu aaree,haa cal’isu.” Sahih al-Jami’; # 693
Kanaafu walitti nyakkisuu fi wal mormuun bu’aa kan fidu osoo hin ta’in miidha kan dhaluudha. Furmaata barbaaduf aariin yommuu namarraa galee waliin mari’achuudha. Yommuu aartu fi nama aarsitu nama sitti nyakkisuu fi si mormuu jalaa deemi. Yommuu aariin irraa gale itti deebi’i waliin mari’adhu. Aariin yommuu namarraa galuu namni kamuu balleessa ofii ni beeka. Amanuu fi dhiifama gaafatutu itti ulfaate malee. Balleessan kee yoo ta’ee dhiifama gaafachuu hin saalfatin. Dhiifama gaafachun miidhaa baay’ee hambisa. Dhiifama gaafachuu akka gadi aantummaatti hin ilaalin. Akkasumas namni yommuu dhiifama si gaafatu gogaa ta’uun(being rigid) ‘dhiifama gonkumaa si hin godhu’ hin jedhiin. Dhiifama gochuu fi gaafachuun aarii qabbaneessa,jireenya tolcha.
6.Seeqachuu- seeqachuun fuula ibsa,qalbirraa ba’aa kaasa. Yommuu abbaan ykn haati kee si arrabsan seeqachuun jechoota isaanii si irraanfachiisa. Nama si aarsu itti seeqadhu biraa deemi. Nama gowwaa irraa gara galii. Humna ykn gootummaa kee itti agarsiisuf yoo deemte ofii fi isallee miita. Ergasii gaabbi fi gatii baay’ee kafalta. Irraa garagaluu fi jalaa deemun furmaata keeti.
7.Dhaabbatu irra gadi taa’u yookiin ciisu– asitti wanti jedhu baay’ee miti. Hadiisni tokko gahaadha. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhu:
إِذَا غَضِبَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ قَائِمٌ فَلْيَجْلِسْ فَإِنْ ذَهَبَ عَنْهُ الْغَضَبُ وَإِلاَّ فَلْيَضْطَجِعْ
“Isin keessaa namni osoo dhaabbatu aaree gadii haa taa’u,aariin isaa akka irraa galuuf. Garuu yoo irraa hin galiin haa ciisu.” Sunan Abi Dawud 4782
“Imam Al-Khaxxaab akkana jedhu,”Namni dhaabbatu bakka itti rukutuu fi balleessu danda’u dhaabbate. Namni taa’ee immoo hangas mara akkas hin godhu. Namni ciise immoo homaa hojjachuu hin danda’u(balaa hin geessu). Ergamaan Rabbii (SAW) nama aaretti akka taa’u yookiin akka ciisu kan itti himaniif tarii namni sun wanta boodarra isa seenussu akka hin raawwannefi. Allahu a’alam”1
8.Mindaa aarii too’achuun dhufu beeku– akkuma wanta badaa irraa of tiiksun mindaa argannu aarii keenya too’achuufis mindaa arganna. Mindaan inni guddaan tokko jaalala Rabbii, lama addunyaa fi aakiratti jireenya gammachuu jiraachu,sadii miidhaa sababa aaritin dhufu hanbisu. Fakkeenyaf yoo aarii keenya too’anne maatiin keenya diigamuu irraa ni baraarama,nama biraa fi mataa keenya akka hin miine of gadi qabna. Kanaafu kuni mindaa addunyaa tana keessatti argannu mitiree?
“Gara araarama Gooftaa keessan irraa ta’ee fi gara Jannata warra Rabbiin sodaataniif qophoofte kan bal’inni ishii akka samii fi dachii taatetti ariifadhaa.
Isaan warra yeroo gammachuu fi gaddaa arjoomaniidha. Kan dallansuu liqimsanii fi namootaf dhiifama godhaniidha. Rabbiin toltuu hojjattoota ni jaallata.” Suuraa Ali-Imraan 3:133-134
Yoo aarii keenya gadi qabne jaalala Rabbii keenyaa yoo arganne maal dhabne ree? Aarun wanta bade tokko gonkumaa duubatti hin deebisnu. Humna fi yeroo keenya gubuu malee. Yoo aarii keenya too’anne immoo nama cimaa jedhamna. Akkuma Ergamaan Rabbii (SAW) jedhan:
لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ
“Namni cimaan nama wal’aanson cimaa ta’ee osoo hin ta’iin,nama yeroo dallansuu (aari) nafsee ofii too’atudha.” Sahiih Muslim 2609
9.Miidhaa aariin dhufu beeku– yeroo baay’ee yeroo aarru, miidhaa isaa gadi fageessinee hin hubannu. Aarii too’achuu dadhabuutin meeqa kamtu lubbuu ofitii fi lubbuu namoota meeqaa galaafate. Lubbuu niiti/dhiirsa ofii meeqatu galaafate. Mee seena takka tan Shek Muhammad al-Arifin haasawu isinii haa odeessu. Dargagoota sadii kan garmalee wal jaallatantu ture. Isaan keessaa tokko dubartii Qur’aana haffastee fi Imaana qabdu fuudhe. Kaadhimtoonni haarawa wal fuudhan kunniin garmalee wal jaallachuu fi wal ta’uu jalqaban. Hiriyyoonni isaa tunniin itti hinaafanii karaa isaan addaan baasaniin barbaadan. Akkana waliin jedhan,”Yeroo inni diida deemu ‘Namni tokko dhufee konkolaatan mana keeti haadha manaa tee fudhate waliin deeman.’ haa jennuun” Akkuma waliin mari’atan godhan. Hirriyyoota isaa keessa tokko dhufee oduu armaan olii itti odeesse. Innis deeme hiriyyaa lammataa yoo gaafatu oduu wal fakkaatu innis itti odeesse. Namtichi kunii haadha manaa ofiititti galee, “Maaliif konkolaatan nama akkanaa waliin deemta?” jedhe itti ka’ee. Haati manaas “Ani nama Qur’aana haffasee akkamatti akkana hojjadha?” jetteen. Innis wanta ishiin jettu jalaa hin dhageenne lubbuu ishii galaafate.
Dargaggoon kuni mana hidhaatti galee adabbii du’aa eeggata. Aarii ofii too’achuu dhabuu isaatirraa kan ka’ee fi dubbii hin taane fuudhun lubbuu ofiiti fi kan haadha manaa ofii galaafate. Dhugumatti ciminni wal’aanson yookiin wanta ulfaata ol kaasun osoo hin ta’iin aarii too’achuun. Ergamaan Rabbii (SAW) kana nuu dhaamu: “Namni cimaan(kan humna qabu) nama wal’ansoon cimaa ta’ee osoo hin ta’iin,nama yommuu aaru nafsee ofii too’atedha.” Jecha akkam miidhagu!
“Aarii kee wal danda’un hidhi. Aariin sareen wal fakkaata. Yoo gadii lakkistee miidhaa baay’ee geessa.” Imam Ibn Al-Qayyim
Gudunfaa
Aarii too’achuu yeroo jennu gonkumaa aaruu hin qabnu jechuu keenya miti. wanta aaruu fi aaruu hin qabneef sirritti addaan baafachu qabna. Aariin daangaa yoo darbee cunqursaa fi miidhaa geessa. Gonkumaa yoo hin aarinis salphinnaa fi gadi aantummaa ta’a. Fakkenyaaf osoo namoonni daangaa Rabbii darbanuu aaruu dhiisu fi isaan waliin wanta isaan raawwatan raawwachuun gadii aantummaadha. Walumaagalatti yommuu aarru miira keenya too’achuun tarkanfii barbaachisaa fudhachu fi furmaata fiduuf carraaqudha. Tarkaanfi barbaachisa yommuu jedhu yeroo aarru sanitti osoo hin ta’iin aariin erga nurraa gale booda. Namni murti kennu yommuu aaru murtii akka hin kenniine dhowwamee jira waan ta’eef. Kanarraa kan hafee aarii keenya qabbaneessuf miidhaa ofii fi namoota irraan geessu hin qabnu. Rabbiin nama aarii ofii too’atu nu haa godhu. Amiin
Hanga torbaan mata duree biraatin walitti deebinutti Assalaamu aleykum wa rahmatullahi wa barkatuh
wabii
https://www.kalamullah.com/personality20.html


text:
Caamsaa 15/2014(toi) – Hoggantoonni Olaanoo Paartii Badhaadhinaa Naannoo Sidaamaa sochii misooma Intarpiraayizotaafi abbootii qabeenyaa daawwatan.
Hoggantoonni kunneen leenjii fudhachaa jiraniin cinaatti sochii misooma intarpiraayizotaafi abbootii qabeenyaa daawwataniiru.
Daawwannaa isaanii kanaanis Paarkii Indaastrii Hawaasaa, Yuuniyeenii Misooma Qabeenya Qurxummiifi Beeyladaa, Paarkii Indaastrii Qindaa’aa Yirgaalam, intarpiraayizota bu’a qabeessa ta’aniifi hojiilee misoomaa kanneen biroo daawwataniiru.
Kaayyoon daawwanichaas, hoggansi sadarkaan jiru intarpiraayizota fakkeenya ta’an irraa muuxannoo qoodachuufi qindeessuun naannoo isaaniitti akka babal’isan gochuuf jedhameera.
Daawwannaa kanarrattis Hogganaa Waajjira Paartii Badhaadhinaa Naannoo Sidaamaa Obbo Abrahaam Maarshaaloo dabalatee, hoggantoonni olaannoo paartichaa 37 hirmaataniiru.


text:
Warra hidhaa jiru keessaa tokko Al Amiin Kimaathiiti,nama dhaaba daba ilmaan namaa irratti hojjatmu diduun beekamu.Amiinii fi namii Keenyaa hedduun bombii bara 2010 keessa nama hoteelii Ugaandaatti tapha kubbaa miilaa daawwachuutti jiru keessatti tokkaateef qabame.
Al Amiin ammo jara kana gaafachuu dhaqee jennaan ufiifuu hidhame.Eegii hidhamee amma ji’a saddeeti keessa jira.Paarlaamaan Keenyaa mootummaan isaanii duruu waan seeraan alaa,nama isaa qabee Ugaandaatti kennee jedhee kalee wal falmaa bahee akka mootummaan isaanii warra hidhame kana barbaadu gaafate.Akka miseensa mana marii Keneyaa Maartaa Karuhaatti,mootummaan Ugaandaa seera Kimaatiin hidhuuyyuu hin qabu.
“Haga hardhaallee waan balleessaan nama maan akka taate seeraauun himachuu jalqa hin qabne.Mootummaan Ugaandaa tana irratti ragaa dhabuun mirkana.”
Milishootii Al-Shabaab nama ganna dabre keessa hoteela Ugaandaatti kubbaa miilaa daawwachuutti jirutti bombii gadi dhiisuu isaanii qaata himatan.Taatullee Kimaatiin,warra balleessaa tanaan himatame keessaa tokko.
Akka Amiin qabanii harka Ugaandaatti kennuun seera malee ammo,ministerii haqaa Keenyaa Mutula Kiloonzoo dabalee nama hedduutti falme.Akkuma taateefuu Kimaatiin walumattuu balleessaa 92tiin himatame nama Keenyaa hedduu waliin hidhaa jira.


text:
Fulbaana 12/2015/TOI/ — Bara kana naannoo Oromiyaa godina Shawaa Kaabaarraa birrii biiliyoona 1 tuqaa 2 sassaabuuf karoorfamee hojjetamaa akka jiru waajjirri galiiwwanii godinichaa beeksise.
Kanaaf kan gargaaru hojmaanni haaraan kafaltoota gibiraas ta’e kanneen gibira walitti qaban walqixa itti gaafatamaa taasisu diriirfamuunsas ibsameera.
Waajjira galiiwwanii godinichaatti dursaan garee walitti qabaafi hordoffii galii ob. Darajjee Gammachuu, galiin kun kan sassaabamu kafaltoota gibiraa aanaalee 13 keessatti argaman kuma 60 irraa akka ta’e himaniiru.
Galiin kun Teekinoolojii ammayyaatiin deeggaramee qonnaan bultoota, hojjettoota mootummaafi mana qopheessaarraa akka sassaabamu hubachiisaniiru.
Galii kana keessaa walakkaadhaa ol kafaltoota gibiraa olaanoofi jiddugaleessaa irraa akka sassaabamu dubbataniiru.
Galiin bara haaraa kanatti sassaabuuf karoorfame bara darbe kan sassaabame waliin wal cinaatti yoo ilaalamu caalmaa birrii miiliyoona 500 akka qabu eeraniiru.
Sirni gibirri itti sassaabamu diriirfamuunsaa guddina karoora kanaatiif sababa akka ta’e beeksisaniiru.
Abbaan qabeenyaa aanaa Giraarjaarsoo ob. Hayiluu Taaffasaa gibira guddaa kafaluun kan beekaman yoo ta’u, gibira isaanii yeroon kafaluudhaan diqama isaanii bahaa akka jiran dubbataniiru.
Haala kanaan hojii isaanii karaa ammayyaa akka hooggananiifi bu’aafi kasaaraasaanii adda baasuuf akka isaan gargaare eeraniiru.
Magaalaa Ficheetti Hoteela kan qaban adde Hiyiwoot Taaddasaa gibira yeroon kafaluun guddina naannawa isaaniif shoora olaanaa qaba jedhaniiru.
Gibira isaanii yeroon akka kafalanis dubbataniiru.
Hundi gibirasaa yeroon yoo kafale isaaniifis ta’e naannawa isaaniif bu’aa akka qabu himaniiru.


text:
Iccitiiwwan Galii-Kutaa 1ffaa
Galii jechuun soorata namni tokko addunyaa tana keessatti jireenya ofii itti fufsiisuuf argatuudha. Yeroo baay’ee galii maallaqaan wal qabsiisna. Addunyaa tana keessatti jireenya ofii itti fufsiisuuf namni hunduu madda adda addaa irraa galii adda addaa argata. Gariin immoo inumaa kan galii hin qabne jira. Yoo argatan nyaatan, yoo dhaban ni obsan yookiin beelan miidhamuun namoonni du’an manni haa lakkaa’u. Gariin immoo galii ofiitin machaa’un yommuu addunyaa balleessanii fi badii babal’isan argina. Galiin isaani haraama ta’ee halaala ta’ee haajaa itti hin qaban, kan argan hundaa walitti haruudha. Namoota miidhuun qabeenya walitti guuruf fiigu. Hanga yoomi akkanitti walitti haruuf fiigu, hanga yoomi akkanatti nama miidhu?
Mee har’a galii keenya akkamitti akka guddisnuu fi jireenya badhaadhinnaa jiraannu gabaabamutti haa ilaallu. Duraan dursinee wanti beeku qabnu galiin keenya wanta humna keenya qofaan carraaqne finnu osoo hin ta’in soorata (rizqii) Rabbiin nuuf murteessedha. Mallatoole Rabbii keessaa tokko namoota gariif qabeenya ni bal’isa, gariif immoo ni dhiphisa. Osoo hunda isaanitu dureessa godhee silaa tokko tokkoof hojjataa ta’uu ni danda’aa? Jireenyi addunyaa tanaa osoo hin hojjatin akkamitti itti fufti ree? Akkasumas osoo hunda isaanitu hiyyeessa taasise silaa akkamitti wal tajaajiluun jireenya addunyaa tanaa itti fufsiisu?
“Sila Rahmata Gooftaa keeti isaantu qoodaa? Nutu jireenya duniyaa keessatti waan ittiin jiraatan gidduu isaanitti qoode. Akka gariin isaanii garii tajaajilaa godhatuuf jecha garii isaanii garii irra sadarkaan ol fuune. Rahmataa Gooftaa keetitu waan isaan walitti qaban irra caala. “ Suura Az-Zukhruuf 43:32
Hundii keenyaa gammachuu fi milkaa’inna jireenya keessatti argachuuf garmalee feena. Kanniin lamaan argachuuf dhagaan nu hin bocne fi hin fonqolchine hin jiru. Galii keenya argatuuf olii gadii fiigna. Garuu wanti hojjannu guutun gammachuu fi milkaa’inna ta’uu danda’u? Iccitiin galii keenya itti argannu eessatti argamaa? Mee walumaan haa ilaallu. Obsaan waliin haa turru. Isiin qophiidhaa?
1.Kaayyoo kee murteessi– jireenya kee keessatti kaayyon kee maalii? Maalif jiraattaa? Kaayyon kee nyaatte du’u qofaa moo kaayyoo biraa qabdaa? Maaliif addunyaa tana keessaa jiraattaa? Kaayyoo kee yoo hin murteessinii fi sirritti hin beekin iccitii milkaa’innaa fi gammachuu argachuu hin dandeessu. Iccitiin milkaa’inna, gammachuu fi galii argachuu as irraa jalqaba. Yoo kaayyoo kee sirritti beekte karaan itti deemtu ifa siif ta’a. Kaayyoo ofii beekun qofti gahaa mitii, tartiibni kaayyos iddoo ol’aanaa qabata. Kaayyoon jalqabaa kee maalii? Nama soreessa ta’uudha moo doktora ta’uudha moo maaliidhaa?
Iccitii milkaa’innaa fi gammachuu jireenya keessatti argachuuf kaayyoon jalqabaa kee addunyaa tana osoo hin ta’iin, qabeenya walitti tuulu osoo hin ta’in, nama beekkamaa ta’uu osoo hin ta’in, Jaalala Rabbii argachuu fi Jannata seenuuf ta’uu qaba. “Osoo qabeenya hin argatin akkamitti Jaalala Rabbii fi Jannata seenu danda’an?” jette gaafachuu dandeessa. Deebiin isaas, wanta tokko argachuuf karaa hordoftuutu jira, yoo karaa san irraa dabde wanta san hin argattu. Qabeenyi kee karaa kaayyoo jalqabaa kee kana ittiin geessu malee kaayyoo kee dhumaati miti. Yommuu galii kee argachuuf tattaafattu wanta dallansuu Rabbii sitti buusan irraa ni fagaatta, karaa jaalala Rabbii ittiin argattuu fi jannata ittiin seentu ni hordofta. Kuni immoo galii kee keessatti akka hin kasaarre fi baraaka qabaattu si taasisa, karaa sirrii hordofaa waan jirtuuf. Garuu kayyoo guddaa kana dagatte qabeenyuma walitti guuru irratti yoo xiyyeeffatte adabbii hamaa dhandhamta. Namoonni naannoo keenya jiran kan kaayyoo jalqabaa ofii dagatanii qabeenya qofa irratti xiyyeefatanii fi adabbii hamaa dhandhaman barnoota gahaa nuuf ni ta’u.
Kanaafu iccitiin galii tokkoffaan kaayyoon kee inni duraa Jaalala Rabbii argachuu fi Jannata seenudha. Wantoota kaayyoo kana si jalaa diigan irraa waan dheessituu fi wantoota kaayyoo kana siif ijaaran waan hojjatuuf galiin kee barakaa qaba, jireenya keessatti gammachuu fi tasgabbii argatta. Kaayyoon kee jalqaba kana yoo ta’ee Rabbiin dhimma kee sii laaffisa, bakka ati hin beekne si soora. Garuu kaayyoon kee kana yoo hin ta’in addunyaan dugda sitti garagalchiti.
2.Rabbiin irraa araarama kadhachuu– iccitiin galii lammaffaan Rabbiin irraa araarama kadhachuudha. Namoonni gariin garmalee of gowwomsanii jiru yommuu Rabbiin dagatanii humna ofii qofaan carraaqani qabeenya walitti sassaabuuf ifaajan. Kana jechuun carraaqu hin qaban jechuu osoo hin ta’iin karaan isaan hordofan baditti kan isaan geessudha. Karaa haraamatin qabeenya walitti guurani boodarra adabbii wanta hojjataa turanii dhandhamu. Eeti namni dogongoruun haraama ni hojjata. Garuu gara Rabbiii deebi’uu fi araarama kadhachuun boqonnaa haarawaa jireenya isaa keessatti banuu ni danda’a. Yommuu namni tokko araarama Rabbiin irraa kadhatu, gufuun isaa fi milkaa’inna jidduu jiru jalaa haxaawamaa adeemu. Sababni isaas, milkaa’inni fi gammachuu Rabbiin qofa irraa waan ta’eef. Badii hojjachuun balballa milkaa’innaa fi gammachuu cufa.
Rabbiin irraa araarama kadhachuu fi gara Isaatti tawbaa dhugaan deebi’uun, Rabbiin rooba akka roobsu fi humna irratti humna akka namaa dabaluu Qur’aanni nu barsiisa:
“Yaa ummata kiyya Gooftaa keessan araarama kadhaa, ergasii gara Isaatti tawbaan deebi’aa. Bokkaa walitti dhaabbataa godhee isiniif ergaa. Humna keessan irrattis humna isiniif dabalaa. Yakkamtoota taatanii irraa hin garagalinaa.” Suura Huud 11:52
Wanti rizqii namaa hir’isuu fi barakaa keessaa kaasu badii hojjachuudha. Badii sanirraa yoo hin deebi’inii fi Rabbiin irraa araarama yoo hin kadhatin roobni akka hin roobne fi galiin guutumatti akka badu sababa ta’a. Gara Rabbii deebi’uu fi araarama kadhachuun immoo galii irratti galii, rooba irratti rooba, badhaadhinna irratti badhaadhinna namaa dabala.
Kanaafu iccitiin lamaffaan galii itti argatanii fi dabalatan tawbaa dhugaan gara Rabbii deebi’uu fi araarama Isa kadhachuudha.
3.Hojjachuu fi Carraaqu– hojii malee ta’uu fi namoota jala harka qabachuun salphinnaa fi deega. Islaamni amantii hojitti namoota kakaasudha. Nabiyyoonni fi namoonni gaggaarin namoota hojiin ciccimoo turaniidha. Namoota kadhatanii kan bulan osoo hin ta’in harka ofiitin taattafatanii of bulchaa turan. Namni tokko humnaa ittiin hojjatuu osoo qabaatu maxxanaa ta’ee jiraatun isaaf dhibee fi salphinna. Garuu namoota baay’ee ni argina kanneen hojii tufatanii fi hojjachuu hin feene. Harka namaa eeggachuu fi kadhachuun amala itti ta’e. Akkuma hadiisa keessatti dhufe kadhaan namoota sadiif hayyamama. Isaaniis, nama garmalee hiyyoomef, nama garmalee idaa (liqaa) keessa jiruu fi nama kaasaa ofirraa kafaluu dadhabe. Kanaan ala osoo humna qabanuu kadhachuun addunyaa aakhiratti salphinnaa.
أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ نَاسًا، مِنَ الأَنْصَارِ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُمْ ثُمَّ سَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُمْ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا عِنْدَهُ قَالَ “ مَا يَكُنْ عِنْدِي مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ أَدَّخِرَهُ عَنْكُمْ وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللَّهُ وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللَّهُ وَمَنْ يَصْبِرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ وَمَا أُعْطِيَ أَحَدٌ مِنْ عَطَاءٍ خَيْرٌ وَأَوْسَعُ مِنَ الصَّبْرِ ” .
Abu Sa’id al-Kudriyi akkana jechuun gabaasan:
“Namoonni Ansaara irraa ta’an Ergama Rabbii (SAW) kadhatan, Innis isaanii ni kenneef. Ammas ni kadhatan; hanga wanti isa bira jiru dhumutti ni kenneef. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhe: wanta gaarii (qabeenya) na bira jiru isin irraa hin dhowwadhu (hin kuufadhu). Namni kadhaa irraa of qabee Rabbiin nama san akka hin kadhanne taasisa. Namni quufa barbaadu (wanta qabutti gammadu), Rabbiin isa quubsa. Namni obsuu Rabbiin akka obsu isa taasisa. Namni tokko kennaa hin kennamneef wanta sabrii caalaa gaarii fi bal’aa ta’ee. (Kana jechuun kennaan hunda caalu gaarii fi bal’aa ta’e sabriidhaa jechuudha)” (Sahiih Al-Bukhaari fi Sahiih Muslim)
Kanaafu kadhaa dhiisanii hojjachuun, erga hojjatanii wanta argatanitti quufu fi itti gammaduun, haafayuu dhiisu fi yommuu rakkoo fi toltuu obsuun furtuu milkaa’innaa fi gammachuuti, icciti galiiti.
Wanta humni kee danda’u barbaadi hojjadhu. Hojii hin tufatin. Hojii qulqullinnaan hojjachuu fi yeroo murtaa’e keessatti xumuruun galii kee dagaagsi. Wantuma xiqqoo harkaa qabduu irraa ka’e. hadiisa armaan olii yaadadhu. Hanga xiqqoon tuni ol sii guddattu hin haafayin, quufi, obsi, carraaqqi kee itti fufi. Yoo kasaara sodaatte iccitii galii lakkoofsa 1ffaa, 2ffaa fi 4ffaa yaadadhu hojii irra oolchi.
4.Rabbiin irratti hirkachuu– jireenyi tuni jireenya ulfaattu fi qormaata baay’een guuttamteedha. Qormaata fi gufuwwan jireenyaa bira darbuuf gargarsi baay’ee nama barbaachisa. Ta’uu baannan dukkana jireenya keessatti kufani hafudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) akkana jedha:
“Yoo Rabbiin isin gargaare wanti isin injifatu hin jiru. Yoo Inni isin xiqqeesse immoo Isa booda kan isin gargaaru eenyu? Mu’imintoonni Rabbuma irratti haa hirkatanii. “ Suura Ali-Imraan 3:160
Kanaafu gargaarsi fi injifannoon hundii Rabbuma irraayyi. Rizqiin teenyas Isuma irraayyi. Rabbiin irratti hirkachuu jechuun hojii dhiisi taa’i jechuu osoo hin ta’iin hanga humna keeti carraaqiti gargaarsaf Isa kadhu. Jireenya kee keessatti si gargaaru akka danda’u abdadhu. Firii hojii keeti Rabbuma irraa eegi. Kanatu Rabbiitti hirkachuudha.
Gariin hojii malee ta’uun Rabbiin nuuf jira jedhu. Gariin namoota immoo garmalee halkanii guyyaa hojjachuun ba’aa hin dandeenye ofitti fe’u. Lamaan isaanitu dogongora keessa jiru. Nama dhiisati mixiin gurraatin lafa deemtu ‘Rabbiin na razzaqa’ jette ciisaa hin ooltu. Ni tattaafatti. Ergasii Rabbiin ni razzaqa (ni soora).
Akkasumas leencii wanta har’a sooratu yoo argate, ‘wanta boruu ittiin oolu hin qabu’ jedhe halkanii guyyaa carraaqun of hin ajjeessu. Boqonnaa ni fudhata. Rabbiin tan boruus isaaf razzaqa.
Nuti hoo ilmi namaa eessa jirraa? Boru wanta ittiin oolu hin qabu jechuun addunyaa tana osoo ariinu zikrii Rabbii irraa fagaanna, Isatti hirkachuu dhiisne irraa garagalla, humna keenya qofaan osoo ifaajnu of ajjeesna. Rabbiin bineensota fi ilbisoota adda addaa sooru ilma nama akkamitti sooru dadhabaa?
Kanaafu yoo iccitii galii barbaadde Rabbiin irratti hirkadhu- si gargaaru akka danda’u Isa amani.
5.Karaa halaalatiin rizqii (soorata) barbaadachuu– hojii fi carraaqqi keessa karaa adda addaatin galii kee barbaadachu dandeessa. Karaan hundii garuu si hin baasu. Gariin si fageessa, gariin si kasaarsa. Kanaafu karaa si hin fageessine fi hin kasaarsine filachuun galii kee dagaagfadhu. Karaan sunis karaa halaalatiin galii argachuuf tattaafachuudha. Hatuun, nama gowwomsuun, kadhachuun, malaamaltummaan, loogin, mattaan, dhalaanii fi kkf nin galii gaarii fi guddaa argachaa jira yoo jette garmalee of gowwomsite jirta. Akkana goonan gonkumaa hin milkooftu. Yeroof fooqin malaamaltumma fi dhalaan ijjaarrame milkaa’inna fakkaachu danda’a. Garuu boodden isaa ibiddaa fi hoongodha.
“Rabbiin gonkumaa iccitii milkaa’inna wanta dhowwee keessa hin goone.”
Dubartiin takka seenaa ofii akkanatti ibsiti
Seenan kiyya ifaadha. Dogongora kiyya irraa akka barattaniif isinitti hima. Gaa’illi koo gamtoominna anaa fi abbaa mana jidduu kiyyaatin haala gammachuutin jalqabame. Dureessa hin turre, garuu wanta qabnutti kan gammannu turre. Intala garmalee jaalannu takka qabnaa turre. Marsaa jalqabaa gaa’ila keenya intala teenya raffisnee, salaatu, Rabbiin faarsu fi Qur’aana qara’aa turre.
Guyyaa tokko qusannaa keenya yommuu sakattaanu maallaqa hanga ta’e akka kufanne argine. Dhiirsa kiyyaan aksiyoona (sharing) dhala(ribaa) qabu akka binnu yaada itti dhiheesse. Bu’aa kanarraa argamuun jireenya intala teenya ni gargaarra waliin jenne. Wanta qabnu hundaa fi gurgurtaa faaya kiyyaa dabalatee aksiyoona kana irratti investii goone. Erga yeroon muraasni darbeen booda aksiyoonni ni kufe. Ni kasaarre. Liqaa baay’ee waliin hafne. Karaa badaa (badii ribaa) yommuu Rabbiin akkana jedhu barree:
“Rabbiin dhala (keessaa barakaa) ni haaqa; sadaqaa immoo ni guddisa. Rabbiin warra akkaan kafaraa, dilaawa hundaa hin jaallatu.” Suuraa Al-Baqaraa 2:276
Halkan tokko dhiirsa kiyya waliin mormii cimatti seenne. Akka na hiiku isarraa barbaade. Innis iyyuun, “Ati narraa hiikkamte… Ati narraa Hiikkamte..” nan jedhe. Anaa fi intalli koo garmalee boonne. Kanattu mataa kiyya keessa deema: Rabbiif ajajamuu irratti walitti dhufnee,Rabbiin diidun (daangaa Isaa darbuun) addaan baane.
Kanaafu karaa halaala qofaan galii kee dagaagfadhu nama gammachuu qabuu fi milkaa’a taatati. Yoo karaa haraamatin deemte ni kufta, maallaqni si harka hin teettu. Salaabi taati, barakaa hin qabdu.
Hin haafayin- hadiisa armaan olii yaadachuun wanta qabdutti quufi. Wantoota gara haraamatti nama oofan keessaa tokko haafayu fi dharra’uudha. Jiraadhu jireenya mataa keeti. Daandii haraama fi namoota karaa harmaatin qabeenya walitti kuusan hordofuun ibidda jireenya keetitti hin qabsiisin.
Kanaafu iccitiin galii 5ffaan karaa halaala qofaan galii argachuuf carraaqudha.
Insha Allah hanga torbaan kutaa 2ffaan walitti deebinutti Assalamu aleykum wr wb.


text:
Dhaabbanni Feesbuuk jiddu gala gamaaggama qabiyyee jalqabaa Keeniyaatti banuuf akka tahe beeksise
Dhaabbanni Feesbuuk biyyoota Afrikaa Saharaa gadi jiran keessatti yeroo duraatiif jiddu gala gamaggama qabiyyee (Content Review) Keeniyaa magaalaa Naayiroobii keessatti banuuf qophii xumuruu beeksise. Jiddu galli kun qabiyyee ergaa fayyadamtoonni feesbuukii dabarsan gamaaggamuu dabalatee, tajaajila fayyadamtoota naannichaa fi dhaabbaticha wal qunnamsiisan kanneen birootis kan kennu tahuu gabaafame.
Dhaabbatichi akka jedhutti, jiddu galli kun maamiloonni isaa naannicha keessa jiran teeknoolojii Feesbuuk soda nageenyaa fi rakkoo tokko malee yaada isaanii fi ergaa isaanii karaa bilisa ta’een akka dabarfatan kan gargaaru ta’uu beeksise.
Haaluma kanaan xumura bara kanaa irratti jiddu galichi naannichatti ogeeyyota 100 ol kan qaxaru ta’uu ibse. Jiddu gala kanattis afaanonni tajaajila irra oolaan; Afaan Oromoo, Afaan Somaalee, Afaan Hawusaa fi Afaan Siwaahilii dabalatee afaanonni biroo heddu kan keessatti argaman tahuu gabaafame.


text: Yuunvarsiitiin Naannoo Oromiyaa daa'imman maatiin humna isaaniitiin barsiisuu hin dandeenye barsiisaa kan jiru yoo ta'u,barnoota sadarkaa gadi aanaa irraa hanga Yuunvarsiititti Barsiisuuf waadaa galee daa'imman 60 ta'an barsiisaa kan jiru YNOn, bara barnootaa 2015 kanatti meeshaalee barnootaaf ta'u daa'imman kanaaf guyyaa hardhaa kennee jira.Rakkoo adda addaatiin kan ka'en daa'imman carraa barnootaa dhaban akka baratan gargaaruun hojii misoomaa keessaa isa tokko kan jedhan Pireezidaantiin Yuunvarsiitii Naannoo Oromiyaa Dr. Gaarramuu Hulluuqaa,daa'imman hardha gargaaramaa jiran boru bulchaa biyyaa ta'uu danda'an waan ta'eef hordoffii fi deeggarsi gama YNO'n taasifamuuf akka addaan hin cinne Dr. Gaarramuu'n hubachiisaniiru.Yuunvarsiitichi barattoota 4 sadarkaa tokkoffaa hanga Yuunvarsiitiitti gahan yeroo ammaa barsiisaa jira.


text:
Loltoonni ismaartifoonii akka hin fayyadamne Raashiyaan dhorkite
Paarlaamaan Raashiyaa yeroo hojii waraanni biyyatti mobaayila (ismaartifoonii) akka hin fayyadamne dhorke.
Kunis itti fayyadamni miidiyaa hawaasummaa nageenya biyyaalessaa irratti rakkoo waan fideefi.
Wixineen seeraa qophaa'e miseensonni waraanaa mobaayila isaaniin suuraa akka hin kaafne, viidiyoo akka hin waraabne akkasumas intarneeta akka hin fayyadamne dhorka.
Loltoonni waa'ee waraanaa barreessuus ta'e gaazexeessitootatti akka hin dubbanne dhorka.
Miseensota paarlaamaa gara gadii, Dumaa, 450 keessaa 400 wixinee seeraa gaafa Kibxataa dhihaate deeggaraniiru.
Si'achi loltoonni man'eewwan bilbilaa fayyadamu danda'anis taabiletiifi laaptoppiin dhorkameera,
Wixineen seeraa paarlaamaa gara olii, Mana Maree Federeshiniin, erga ilaalame booda seera akka ta'uf pirezidantii biyyatti Vilaadimir Puutinin mallattaa'u qaba.
Maaliif dhorkan?
Qondaaltonni Raashiyaa odeeffannoowwan waraanaa dhaabbilee basaasaa biyya alaa irraa eeguuf akka murteen kuni barbaachisu dubbatu.
Yeroo dhihoo, wanti loltoonni miidiyaa hawaasummaa irratti barreessan waraanni biyyatti Baha Yukireeniifi Sooriyaa jiraachuu isaa ifa baaseera. Kunis, takka takka ibsa mootummaa waraana achiiti hin qabu jedhun waldarba.
Erga bara 2017, waraanni Raashiyaa odeeffannoo kamuu onlaayinii akka hin gadhiifne, isa of kaasan dabalatee, dhorkame ture.
Murtee akkanaa kan goote Raashiyaa qofa miti, Yunaayitid Isteet rakkoon akkanaa ishii mudate jennaan loltoonni miidiyaa hawaasummaa akka fayyadaman garuu qajeelfama akka hordofan taasisteetti.


text:
Uummati dirree Masqalaatti har’a wal ga’e aarii, gadda, gaabbii, boo’ichaan guutuu miirri isaa wal makaa ture. Gocha sukaneessaa IS raawwateen lammiin Itiyoopiyaa garaan isaa gaddaan rukutame yeroo itti sagalee isaa dhageesise, Guyyaa boo’ichaa ture. Namoota halbee warren gara jabeeyyii sanatti dabarfamaniif kan isaan beekus kan isaan hin beeknes imimmaan isaa roobse.
Hiriirtonni kun yaada kennaniin lammiiwwan keenya yeroon akkasitti ajjeefaman mormi isaanii muramee ennaa gatamu FB irratti argine jedhan. Gadda keenya attamiin baafachuu akka dandeenyu hin beeknu, Nuu darba jedhanii cirracha gammoojjii keessatti hafan Waaqa kadhachuu malee waan goonu hin qabnu jedhaniiru.
Mootummaan Itiyoopiyaa haala biyya keessa jiru sirreessuu akkasumas garee finxaalessa IS irrattis tarkaanfii fudhachuu qaba jechuu dhaan kanneen yaada kennan keessaa Mulu Qen Dhaabasaa tokko.
Ijoollee kanaaf mootummaan utuu haala mijeesse ta’ee ijoolleen kun biyyaa hin baatu turte. Godaansaaf kan saaxilaman kanaafi. Biyya keenya keessatti waan hojjennu dhabnee ti. Utuu mormi isaa muramuu lammiin Itiyoopiyaa ammas ala ba’a. kana biyya keessaa haala mijeessuu qaba mootummaan. Garee shorokeessaa kana irratti murtii godhamu deggerree, waraana yoo ta’e illee bobbaanee lolla. Hamma sanatti itti gaafatama ni fudhanna. Nuti yeroo ammaa wa’ee filannoo miti kan nuti barbaannu. Haaloo baana jedhan.
Hiriira har’aa irratti mootummaa irrattis mormiin dhiyaataa ture. Jalqaba irraa kaasee mootummaan heeraa fi mirga lammiiwwanii kan hin eegne jechuun hiriirtonni kun dhaadannoo dhageesisaa turan.
Dhaadannoo “heerri biyyaa waraqaa qofa” jedhus dhaga’amaa kan ture keessumaa waltajjii masqalaa fi hiriirtota daandii Ambaasaddor jedhamu irra hiriiraniin ture.
Bifi hiriira waltajjii masqalaa tures kan jijjiiame san booda ture. Hiriirtota dhakaa darban isaaniin to’achuuf poolisoota yaalaa turaniif namoonni balaa jalaa dheessan asiif achi fiiguun jeeqama uume. Hiriirtonni fi poolisoonni miidhaan irra ga’e turaniiru.
Ambulaansiiwwanis kanneen miidhaan irra ga’e gara mana yaalaatti geessaniiru. Sirni sun erga xumuramee boodas waltajjii masqalaatii ka’anii kalattii adda addaa irra tamsa’e uummatichi. Poolisiin dullaa dhaan hiriitota kana bittimseera. Kanneen keessaa haga tokkos to’annaa jala ennaa oolchu argamee jira. Hanga gabaasi kun qindaa’etti haala attamii irra akka jiran hin beekamne. Poolisootaa fi hiriirtonni miidhaan irra ga’es hanga ammaa ifa hin taane.


text:
Ilmaan Nadhii Gammadaa Jirtuu?
Ilmaan Leenjisoo diigaa jirtuu?
Ilmaam Waaqoo Guutuu Jirtuu?
Jiraachuu keessan kiphxata boruu argina. Guyyaa boruu B/M/N Oromiyaa haaraan Shimallis Abdiisaa fi Addisu Aragga qixxeessaa gara Asallaa dhufaa jira.
Dachee Minilik Abbootiif Haawwolii teenna itti fixe, Seenaan aanolee kijiba namtichi jedhe dachii san irra ijjachuuf hamilee hin qabu.
Gowwaa arrabsanii mataa qaqqaban jedhan. Jechi Addisuun jedhe kan dhuunfaa isaati jechuun hin danda’amu, akka yaada paartii guutuu hin taane wabiin keenya maali?Addisuun hoggana paartiiti. Kanaaf yoo Jecha Addisuun jedhe dogongora jedhan OPDO ‘n gadi baatee ummata Oromoo Dhiifama gaafatuu qabdi. Addisuu Araggaa Seenaa waan xiqqeesseef Aangoo gadi dhiisee Seeraaf dhihaachuu qaba.
Amma dhimmi ijoon Shimallisis ta’ee Addisuun Waltajjii waliin gaggeessan irratti Addisuun dubbii tana jedhe. Haga ammaa obbo Shimallis homaa hin dubbanne. Kanaaf yaada lamaan jaraa ta’uutu mala.
Biyya Germany keessatti hogganaan Church tokko Seenaan Hitler Sobatu keessa jira jedhee waan dubbateef qofa , hojii irraa ari’amee Hidhamee, dhuma irratti jiraachuu dadhabee biyya kanaa baqatee jira, yeroo dhibbaa ol Dhiifama gaafatus namuu hin dhageenyeen dhimmichi dhimma seenaa xiqqeessuu waan ta’eef.
1) Amma dhaamsi jiru Addisu Arega Kitessa aangoo irraa ari’amee seeraaf dhihaachuu qaba.
2) Obbo Shimallis Abdiisaa Dhaaba OPDO bakka bu’ee Ummata Oromoo Dhiifama gaafatuu qaba.
3) Obbo Shimallis Yeroo gara Arsii Asallaa deemu Siidaa Aanolee daawwachuu qaba.
Ummanni keenna maal gochuu qaba?
1) Addisuun yoo tuffii hagana gahu qabaatee achi kadhufu taate mormiin cimaan kan hawaasa guutuu hirmaachise haa qophaawuu.
2) Shimallis yoo kophaa isaa dhufe gaaffilee keessan hunda Seeraan dhiheessaafii, Yoo Ummata Oromoo kabaje Aanolee daawwatee achi duratti Ummata Oromoo irra deebi’ee Dhiifama haa gaafatu.
3) Hamilee Gadaa Gabra’ab eeguudhaaf Dhiifamaa fi badhaasni haa qophaahuufii.
Kan hafe keessa hin deemnu isinummaan itti guutaa.
Abdi Teyib Wako
Check Also
Haala yeroo fi dubbii lola Toophiyaa keessatti adeemaa jiru muraasa
Lalisa Hussein Warri Mootummaa walii galtee Aafrikaa Kibbaa cinatti “Maqalee qabannee injifannoo labsina” jedhanii qophiirra …


text:
Yunaayitid isteets waraan ishee Afgaanistaan keessaa baasuu irratti karaa loojistiikaatiin mikaa’amuus kufaatiin tarsiimoo garuu uumamuu isaa dura ta’aan ajajootaa waraanaa biyyatii Jeeneraal Maarki Miiliiyi himaniiru.
Jeneraal maark Yunaayitid isteets Ajajaa waraanaa walakkeessaa kan ta’an Jeeneraal Frannk Maak keekeenzii wajjan ibsa kennan keessatti akka jedhanitti loltoonii 2500 akka afgaanistaanii turan yaadaa kennanus fudhatama argachuu akka hin dandeenye dubbataniiru.
Prezidaant joo Baayidan akka yaada gorsitootaa isaanii hin fudhanee Jeeneraal Maark dubbatanus waayit haawus garuu ammas murtoon waraana biyyatii Afgaanistaani baasuu presidaant Baayidan dabarsan sirii akka ta’e ibseeraa.


text:
Maqaa kanniisaa yoo kaasnu, hundi keenya waahee dayma isaa yaadanna. Daymi fayyaa ilma namaatiif akkaan barbaachisaadha. Qananii Rabbiin guddaan nutti arjoome keessaa kanniisni isa tokko jechuu dandeenya. Kanniisni sanyiiwwan gurguddoo torba qaba. Gareen torban kunniin ammoo sanyii xixiqqaa 44tti qoodama. Walumaa galatti kanniisni garee uumee, qubsuma tolfatee keessa jiraata. Qubsumni kanniisaa gaagura ilmi namaa tolchuufi, qubsuma inni mataa isaatiin ijaarratu tahuu dandaha. Garee tokko keessa ammoo kanniisa gosa sadihitu jira. Isaanis:- Kanniisa mootii, kanniisa dalagduu fi kanniisa kormaati.
Kanniinsi sanyii ilbiisotaati. Kanaafuu akkuma ilbiisota hedduu qaamni isaa bakka sadihitti qoodama. Isaanis, Mataa, Mudhii fi garaadha. Kanniisni Mataa irraa ija, anteenaa, arrabaa fi afaan qaba. Anteenaan mataa isaa irra jiru, naannoo san too’achuudhaan dhaamsa hunda walitti qaba. Anteenaan kun wantoota akka rifeensaa jiran 170 ofirraa qaba. Wantootni akka rifeensaa jiran kunniinis, foolii naannoo kanniisaa sanitti argamu funaanuudhaan gara sammuu dhaamsa dabarsu. Dabalataanis Kanniinsi anteenaa kana fayyadamuudhaan kanniisa biraa waliin walii galuu danda’a. Hedduminaanis kanniisni anteenaa isaa kan mirgaa akka fayyadamu qorannoon garagaraa ni mul’isa. Akka qorattoonni kunniin jedhanitti, kannisni tokko anteenaa mirgaa sababa garagaraatiin yoo dhabe, dalagaa isarraa barbaachisu haala gaariin raawwachuun itti ulfaata.
Kanniisni Ija gosa lama qaba. ‘Compound eye’ ykn ammoo ija cimdii fi ija ‘simple eye’ kanneen jedhaman badhaafamee jira. Yeroo akkaan xiyyeeffannee ilaallu, wanti ija fakkaatee nutti mul’atu sun compound eye jedhama. Ijji Compound jedhamu kun yuunitiiwwan xixiqqaa heddu ofirraa qaba. Yuunitiin kunniinis ifaa argan san takka takkaan adda fooyanii gara sammuu dabarsu. Fakkeenyaaf namni tokko shamiza bifa shan qabu yoo uffate, nuti wanti arguu dandeennyu namni sun shamiza barruu uffachuu isaa qofa. Barrina shamiza sanii irratti yoo xiyyeeffannaa goone ammoo, halluulee shamiza san irra jiran shananuu tokko tokkoon daawwannee adda baafachuu dandeenya. Halluu diimaafii adii wal bira xiyyeeffannaan arguu hin dandeenyu. Yoo ijji teenya xiyyeeffannaa halluu diimaa irratti goote, adiin nutti dimimmisa. Haalli kun garuu kanniisa bira hin jiru. Yuunitiiwwan ija guddaa compound eye irra jiran, halluulee shamiza san irra jiru hundaa kophaa kophaa argan. Yuunitiin tokko halluu diimaa yoo arge, kuun ammoo gurraacha, kuunis magariisa arga. Haala kanaan yuunitiiwwan hundi halluu adda addaa walitti qabanii gara sammuu dabarsu. Badhaasni rabbiin kanniisa badhaase kun soorata isaan barbaachisu bifa salphaan akka argatan isaan gargaara. Nuti ilillii tokko yoo arginu, ilillii san qaama isaa qofa argina. Kanaaf ilillii diimaa, ilillii boora jedhaa maqaa itti moggaasna. Garuu ililliin diimaan halluu diimaa qofa hin qabu. Diimaa keessa gurraacha qaba. Baala magariisa qaba. Damee halluu biroo qabaachuu dandaha. Yoo gama jidduutti xiyyeeffanne ammoo, halluu gara adii dhihaatu qabaatuu dandaha. Nuti halluu keessaa heddummaatu qofa irratti xiyyeeffanna. Kanniisni garuu, yuunitiiwwwan garagaraa sanitti fayyadamuudhaan waan ilillii san irra jiru hunda arguu danda’a. wantoota isa miidhuu dandahaniifi, soorata isaaf barbaachisus kophaa kophatti xiyyeeffannaan arga jechuudha.
Ijji lammataa ammoo ‘Simple eye’ jedhama. Ijji kunniin sadih yoo ta’an, jidduu compound eyetti argamu. Faaydaan ija kanaatis halluu naannawa caarallaa ultraviolet jedhamutti argamuu akka ilaaluu isa gargaara.
Wanti biraa kan kanniisni mataa irraa qabu ammoo proboscis ykn ammoo arraba isaati. Arrabni isaa kun akkaan dheeraa yoo ta’u, hedduminaan afaanuma isaa keessatti dhokatee argama. Yeroo ilillii argatee ilillii san xuuxuu barbaadetti ammoo, arrabni isaa kun dheeratee baha. Dheerinni isaatis haga dheerinna qaama isaatiin qixa ta’uu danda’a. qaamni biraa ammoo Mandibles ykn irga kanniisaati. Irgi kanniisaa akkaan jabaadha. Dalagaan isaatis ilillii kanniisni xuuxu jabeessee qabuudha.
Qaamni kanniisaa bakka sadihitti qoodama jenneerra. Waahee mataa kanniisaa ilallee jirra. Kutaan qaama kan lammataa Mudhii yoo tahu, Mudhiin isaa kun qaama jidduu irratti argamu. Dalagaan isaatis sochii qaamaa too’achuudha. Miilli kanniisaa jahan akkasumas, koolli isaa afran mudhii kanarratti argaman. Kanniisni koola isaa kanatti fayyadamuudhaan, sa’aa takka keessatti Kilomeetira 24 barrisuu danda’a. Kanniisni yeroo qilleensa gubbaa barrisuu barbaadu koola afranittuu dhimma baha. Yeroo saffisa isaa dabaluu fi hir’isuu barbaade, irree isaa mudhii iratti argamuun saffisa jijjiira. Yoo irreen mudhii kun jabaate saffisni isaa ni dabala. Yoo irree laaffisu ammoo saffisni ni hir’ata jechuudha.
Miilli isaa jaha yoo ta’u, gam tokkoon sadi gama tokkoonis sadi qaba. miilli isaa kan duraa, anteenaa isaa irraa balfa garagaraa qulqulleessuudhaaf tajaajila. Kan duubaa afran ammoo deemsaa fi daraaraa adda addaa ittiin baadhachuudhaaf tajaajila. Kanniisni dalagduun waan qalqalloo fakkaatu miila ofii irraa qaba. Kunis daraaraa ilillii keessatti kuufachuudhaaf isa gargaara.
Garaan isaa ammoo gosti sadeenuu qaama garagaraa qabu. Kinniisni mootiin garaa isii keessaa bakka sanyii dhiiraa itti kuufattu fi hanqaaquu itti qopheessitu qabdi. Dhiirris bakka sanyii ofii itti qopheeffatu qaba. Sanyii isaa kanas yeroo walqunnamtii wal hormaataa gara kinniisa mootii dabarsa. Kinniisni dalagduun ammoo dhimma kanarraa haajaa hin qabu. Dalagaan kanniisa dalagduu damma dammeessuu qofa. Dhangala’aa gaagura keessatti qixxaa ittiin dalaguuf isa qarqaaru garaa keessaa qaba.
Waa’ee kanniisaa yoo yaadannu wanti sammuu keenya keessatti dursee dhufu, ilkee isaati. ilkeen isaa kunis garaa isaa gara duubaatti argama. ilkee kana kanniisni mootii fi dalagduun kan qaban yoo ta’u, kanniisni kormaan garuu ilkee ittiin nama iddu kana hin qabu.
Gaagura tokko keessa kanniisni kuma 44 haga kuma 50 ta’utu jiraata. Kanniin keessaa irra hedduun isaa kanniisa dalagduudha. Saalli kanniisa dalagduu, dhaltuudha. Haa ta’u malee, wal qunnamtii wal hormaataa raawwachuu hin danda’an. Akkuma maqaa irraa hubannutti, dalagaan isaanii wantoota garagaraa hojjachuu qofa. Lubbuudhaanis torbaan shan qofa turan. Yeroo gabaabduu kana keessatti dalagaa garagaraa walii qoqqoodanii hojjatu. Fakkeenyaaf Kanniisni dalagduun gariin, qulqullina gaaguraa eeguun dirqama isaaniiti. Hanqaaquu haarawa hanqaaqamuufis ta’e, dayma daymeeffamuuf naannoo qulqulluu qopheessuu qaban. Dabalataan kanniisota sababa garagaraan du’an akkasumas, balfa akka tasaa, gara gaaguraa seene baasanii gara biraatti gatuun dirqama isaaniiti. Hanqaaquu Kanniisni mootiin hanqaaqxe kunuunsuunis dalagaa isaaniiti. Guyyaa tokko keessatti yeroo heddu irra deddeebi’uudhaan hanqaaquu kana too’atan. Kanniisa mootii kunuunsuu fi sooruunis dirqama kanniisa dalagduuti. Dabalataanis qulqullina kanniisa mootiitis isaanumatu eega. Dayma daymeeffamuuf, oliif gad socho’anii ilillii fi wantoota barbaachisu funaananii gara gaaguraa fiduunis dalagaa kanniisa dalagduuti.
Kanniisonni yeroo heddu gaagura biraa fagaatanii hin deemnes ni jiran. Isaan kunniinis kanniisoota dalagduudha. Dalagaan isaaniitis, gaaguraa fi dayma isaanii diina irraa tiysuudha. Gabaabumatti Waardiyyaa garee saniiti. Wanti akka tasaa seene yoo jiraates, ajjeesanii baasan. Nama dayma isaanii murachuudhaaf dhufus ilkee isaaniitiiin hiddanii ari’an. Gama biraatiin Kanniisa Kormaa, kan mootiidhaan jibbames, harkisanii gaagura keessaa baasuudhaan alatti darbu. Yoo bahuu dide, ajjeesanii baasu.
Walumaa galatti dirqamni kanniisota dalagduu kan ajaa’ibaati. Hubadhaa, lubbuudhaan torbaan shan qofa turan. Yeroo kana keessatti ammoo daymi dalagamee hin dhumatu. Gariin isaanii osoo daymi hin gahin du’an. Kanniisni dalagduun osoo jiraatuu baatee, kanniisni kormaanis ta’e, Mootiin akkasumas dammis jiraachuu hin danda’u. Kanniisonni dalagduun, yoo du’an malee dalagaa hin dhaaban. Yoo humnaa ol ta’e malee, gaagura keessatti hin du’an. Du’a ofii ofirratti yoo beekan, gaagura keessaa bahanii deeman. Kunis qulqullina gaaguraa eeguudhaaf akka mijaahuufi. Subhaan ALLAH. Kun waanuma Ajaa’ibaati.
Gosti lammataa ammoo kanniisa Kormaadha. Gaagura tokko keessa Kanniisonni Kormaan lakkoofsaan dhibbaa ol ta’uu danda’an. dalagaan isaaniitis walqunnamtii wal hormaataa, kanniisa mootii waliin raawwachuu qofa. Garuu walqunnamtii hormaataa raawwachuu jechuun du’aaf harka kennachuu jechuudha. Kanniisni kormaan tokko, Yoo kanniisa Mootii wajji wal qunnamtii wal hormaataa godhe, qaamni Saalaa isaa sanyii isaa wajji Qaama kanniisa mootii keessatti muramee hafa. Kanniisni kormaan kun, akkuma wal qunnamtii hormaataa godheen yeroma san du’a.
Kanniisni kormaan gaagura keessa jiru dhibbaa ol ta’us, kan wal qunnamtii wal hormaataa raawwatu garuu 10 hin caalu. Warroonni hafan ajaja mootiitiin gaagura keessaa baafamanii darbaman. Kanniisni mootiin yeroo walqunnamtii wal hormaataa raawwachuu hin barbaadnetti, Kanniisni kormaan hundi gaagura keessaa akka baafaman ajajji. Kanniisni kormaan haga ji’a lamaa turuu danda’a. dabalataan kanniisni kun ilkee waan hin qabneef, nama hin hiddu.
Gosti sadaffaan Kanniisa Mootiidha. Kanniisa Mootii malee gaagurri ykn ammoo hoomaan kannisaa jiraachuu hin danda’u. Kanniisni mootiin gaagura tokko keessa jirtu takka qofa. umrii dheeraa kan jiraattus Kanniisa Mootiidha. Kanniisni Mootiin haga waggaa afurii jiraachuu dandeetti. Dalagaan Kanniisa Mootii hanqaaquu hanqaaquu qofa. Dalagaan hafe hundi kan Kanniisa dalayduuti. Kanniisni Mootiin yeroo wal qunnamtii hormaataa raawwatuu barbaaddu, kanniisa kormaa heddu waamattee bararuu jalqabdi. Walqunnamtiinis qilleensuma gubbatti raawwatama. Yeroo qilleensa gubbaa baatu kana haga kormaa 10 waliin walqunnamtii raawwattee deebiti. Kormaan isii wajji qunnamtii godhe hundi achumatti du’ee hafa jechuudha.
Akkuma sila jenne kanniisni Mootiin, qaama saalaa Kanniisa kormaa sanyii isaa waliin murtee hambifti. Kunis faaydaa mataa isaa qaba. Aangoo Saala hanqaaquu sanniinii murteessuu ammoo, Rabbiin kanniisa mootiidhaaf kenne. Kanniisni mootiin Guyyatti hanqaaquu 1500 hanga 2000 kan hanqaaqxu yoo ta’u, dhaltuu fi kormaa isa ta’u garaa ofii keessatti murteesitee hanqaaquu buusti. Yeroo hanqaaquun tokko bu’uuf gad dhihaatu, qaama saalaa kan dhiiraa kan isii keessatti muramee hafe keessa, sanyii dhiiraa itti makti. Yeroo kana hanqaaquun sun dhaltuu taati. Kanniisni Hanqaaquu kana keessaa bahus, Kanniisa Dalagduu ykn ammoo Mootii ta’a. Hanqaaquun sanyii dhiiraa kana osoo hin argatin bu’e ammoo, kormaa ta’a. Haala kanaan jiruuf jireenyi kanniisaa iti fufa jechuudha.
Subhaanallaah, Uumamni Rabbii hundi ajaa’ibuma. Kanniisaa dalagaa akkanatti qoqqoodee eenyutu kenne laata? Kanniisa Mootiidhaaf beekumsa san eenyutu kenne? Dandeettii, Kormaa fi dhalaa murteessuu hoo eenyutu isii barsiise? Rabbii guddicha qofa. Wanti kun hundi akka tasaa uumame jedhanii haasawuun waan hin fakkaanne.
Qophii Abu Ibtisam


text:
Kaan ammoo mootummaan dhimma musliimaa keessaa seenee amantii isaanii danqaa itti tahu isaatti akka isaan gabaasa kana baasan tolche.
Tana maleellee rakkoolee gara godina Booranaa,gama ,Harargee fi Gumuzii fi Wallaggaa keessatti uumametti akka isaan gabaasa kana baasan taasise. Tanaafuu akka jecha Dr.Mararaatti mootummaa beekaa yuniversitii fi naannollee ollaa tahan jidduutti rakkoo uuma.
Akka Dr.Mararaatti federaalizimmiin mootummaan hojjachuuniitti jiru saba walti buusuutti jiraa sirnii demokiraasiilleen biyya keessatti ijaaramuun dadhabuutti jira.
Gama kaaniin ammoo Ministirii Dhimmoota Federaalaa keessatti Itti gaafatamaan qunnamtii ummataa obboo Abebee Warquu,
“Mootummaatti nama walti buusa jechuun dhara,deemsii barnotoaa danqaa tokko malee nagaan geeggeefaa jira…mootummaa kan dhaabbatu ummataa qofaa..kan tures kanuma ..gama tokko goranii tokkoof looguuf yeron isaa erga darbe waggoota dheeraa lakkoofsiseera,”jedha.