text:
Itoophiyaa fi Sudaan gidduutti muddamni uumamuun dhagahame.
Sudaan ambaasaaddara Itoophiyaa Kaartuum jiruu fi kan ishii kan Finfinnee jiru gaaffiif waamuu beeksifte.
Sudaan ambaasaaddaroota kanneen kan waamte himannaa loltoonni koo torba humna waraanaa Itoophiyaatiin na jalaa ajjeefamaniiru jettu hordofteeti.
Wal-dhibdeen lafa qonnaa al-Fashagaa dabalatee sababoota adda addaan walitti gaarreffannaan biyyoota lamaanii hammaateera jedhame.
Itoophiyaa fi Sudaan jidduutti wal-dhibdee daangaa ilaalchisee walitti gaarreffannaan uumamee jiraachuu gabaasaaleen miidiyaalee idil addunyaa ni mul’isu.
Sudaan loltoota booji’amanii turan torbaa fi nama nagaa tokko na jalaa ajjeeste jechuun Itoophiyaa kan himatte.
Humni waraanaa Sudaan Dilbata darbe akka jedhetti, loltoonni ajjeefaman booji’amtoota turan garuu ajjeefamanii reeffi isaanii akka ummanni argu taasifame.
Humni waraanaa Sudaan kun ajjeechaa loltoota isaa kanaaf deebiin malu akka jiraatu dubbatus tarkaanfii akkamii akka fudhachuuf jiru garuu hin ibsine.
Garuu gocha kanaaf deebii ni laanna jechuun dhaadateera.
Sudaan dhimma kana waliin walqabatee ambaasaaddara Itoophiyaa Kaartuum jiruu fi kan ishii kan Finfinnee jiru gaaffiif waamuu beeksiftee jirti.
Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa, humni idilee Sudaan TPLF’n deeggaramu daangaa cabsanii erga seenanii booda ajjjeechaan kun raawwatamuu hime.
Taateen kun walitti bu’insa loltoota Sudaanii fi milishoota naannawaa sanaatiin akka ta’e himuun, qorannoon isaa akka geggaaffamu ibseera Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa.
Wal-dhibdeen lafa qonnaa al-Fashagaa daangaa biyyoota lamaanii irratti argamuu erga waraanni Kaaba Itoophiyaa dhalatee hammaateera.
Alfashagaan lafa qonnaaf mijataa naannawaa daangaa biyyoota lameeniitti argamu.
Lafti kun lafa oomishaaf mijataa iskiweer kiilomeetirii 250 kan bal’atuu fi heektaara 240 kan ta’uudha jedhama.
Torbee darbe daangaa biyyoota lamaanii gama Lixa Gondar magaalaa Matammaatiin walitti bu’iinsi akka ture gabaasaaleen bahaa turan addeessaniiru.
Ganda magaalaa Matammaa jala jirtu Shimat Magaaduuqaa jedhamtu keessatti haleellaa humnooti Sudaan raawwataniin hojiin qonnaa qonnaan bultoota naannichaa gufachuunis gabaafameera.
Waggaa tokko keessatti abbootiin qabeenyaa 246 ta’an sababa walitti bu’iinsa kanaatiin hojii qonnaa dhaabaniiru jedhameera.
Rakkoo jiru mariin hiikuufis haaldureen jalqabaa mootummaan Itoophiyaa kaa’e humnoonni Sudaan lafa qabatan gadhiisuu qabu kan jedhuudha.
Sudaan gama ishiitin lafa erga waraanni Kaaba Itoophiyaa eegalee qabatte gadhiisuuf fedha akka hin qabne garuu ammoo Itoophiyaa waliin waraanatti galuufis fedhiin akka hin jirre ibsaa turte.
Sudaan Alfashaagaa irraa lafa taakkuu tokko akka hin kennine hooggansi waraanaa biyyattii Haayider Altariif jedhaman dubbatanii turan.
Sochiin waraana haaraa leenjisuus adeemaa akka ture miidiyaaleen biyyattii gabaasanii turan.
Itiyoophiyaa fi Sudaan giddutti dubbii lafa Al-fashaagaa malee dhimma hidha haaromsaa ilaalchisuunis walitti gaarreffannaa hamaatu jira jedhameera.


c: text/html

text:
Dhimma kana irratti kan Har’a Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf gaaffii fi deebii kennan Afaan-yaa’iin Mana-maree Bakka-bu’ootaa Itiyoophiyaa – Obbo Abbaa-duulaa Gammadaa,
Magaalaalee addaa naannawa Finfinnee jiran bulchiisa Fininnee jala galchuuf karoorri baafame akka hin jirre eeranii “Magaalonni kun of danda’anii Oromiyaa fi Bulchiisa magaalaa mataa isaaniin bulan. Mana-maree mataa isaanii qaban. Bulchiisa mataa isaanii qaban. Uummata tu filate Bulchiisa isaanii kana. Oromiyaa jala jiru. Kun gonkumaa gonkumaa hin tuqamu,” Jedhanii jiran.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monthly Archives: October 2015
Sagalee QEERROO Bilisummaa (SQ)Onkoloolessa 30, 2015
Aside
Wallee Warraaqsaan Onnee Dargaggoota Oromoo Kan Booji’ee Ture Aartist Dargaggoo(Qeerroo) Beenyaa Dirbabaa Hidhaan Dararamaa Turee Miidhama Guddaan Booda Gadhiifame.
Aside
Wallee Warraaqsaa Wallisuun Roorroo Uummata Oromoo Himaa fi Gootummaa Oromoo Muldhisuun Kan Beekame Dargaggoon(Qeerroon) Beenyaa Dirbabaa Mana Hidhaa Wayyaanee Keessatti Dararama Guddaa Erga Irraan Gahamee Gadiifame.
Artist Dargaggoon kun qooda wallee warraaqsaa keessatti sadarkaa guddaan kan beekamu dhalataa Qeerroo(Qubee) dha. Walleelee isaa you tube irraa heddumminaan argachuu ni dandeessu.
Seife Nebelbal,Simbirtuu fi Raadiyoo Oromoo Qophii Dhuma Onkoloolessaa 2015
Aside
“Kaanee Haa Falmatnu” Wallee Haaraa Artist Dargaggoo Munir Alii ykn Ebbisaa Xiqqaa Onkoloolessa 2015
Aside
OMN: Gaaffii fi Deebii Hayyuu Duree ABO Duraanii Obbo Galaasaa Dilboo Waliin Taasifame Kutaa 1ffaa
Aside
Ijaarsa PAFD Biyya Norway Magaala Oslotti Tahe Irratti Gahee Dargaggoota(Qeerroo) Oromoo.
Aside
Aadee Saamiyaa Abdallaa of OLF Delivers Rousing Speech at PAFD’s Meeting in Oslo, Cites Oromo Heroine Saartuu Yusouf as Her Role Model
Aside
PAFD (Oromo Liberation Front, Ogaden National Liberation Front, Sidama National Liberation Front, Gambela Peoples Liberation Movement, Benishangul Peoples Liberation Movement): Public Meeting & Cultural Night
Aside
For More Videos Visit http://www.oromiatimes.org
Karoora Master Palan Finfinnee Hojii Irra Olchuuf Jedhcha Guyyaa Har’aa Irraa Egalee Mariin Aanaleef Taasifamu Magaalaa Hoolotaa Irraa Wayyaaneen Eegaluu Qeerroon Gabaase.
Aside
Onkolooleessa 29,2015 Holotaa
Mootummaan Wayyaanee TPLF Maaster pilaanii Finfinnne fi godina addaa naannawa finfinnee qotee bulaa lafa irraa buqqisu dhuma baatii kanaa ykn Onkoloolessa 2015 hojiirra oolchuuf ol gadi raafamaa jira.
Karoora Maaster pilaanii uummanni oromoo lubbuu isaa itti wareegamaa jiru hojiirra oolchuuf bakka bu’ooti Wayyaanee TPLF dhaabi OPDO’n torbee darbe kaadiree fi bulchitoota magaalaa Adaamaatti walitti qabuun karoora Wayyaanee fudhachiisuuf ololaa turte yeroo ammaa kana guyyaa har’aa Onkoloolessa 29,2019 irraa eegalee godinaalee Oromiyaa hunda keessatti kaadiree fi ergamtoota aanaa hunda keessaa walitti qabuun olola uummata Oromoo qe’ee irraa buqqisuu mariisisaa jirti.
Haaluma kanaan godina addaa Oromiyaa naannawa Finfinneetti kaadirootaa fi ergamtooti Wayyyaaneef amanamoo tahan walitti guuruun magaalaa Holotaa irratti mariisisaa jiru. Marii kana irrattii kaaadirooti OPDO miidhaa qotee bulaa Oromoo kanaaf quuqaman gaaffiis tahee yaada tokko kennaa kan hin jirree fi kaadirooti sammuun isaanii gabroomee garaa isaaf duutu qotee bulaa qe’ee isaa irraa buqqisuuf murtii dabre fudhachuuf qoophaa’uu issheetu mul’ata. Qeerroo fi sabboontoti Oromoo iddoo jiruu ka’aniie falmachuu akka qaban jaarmiyaan Qeerroo Bilisummaa ibsa baatii kana keessa baaseen beeksisee jira.


text:
President Hollanden waajjira gaazexaa Sharlie Ebdo jedhamu keessatti dhukaasi erga geggeessamee yeroo xiqoo booda bakka haleellaan sun itti raawwatame dhaqanii jiran.
Kanneen haleellaa sana raawwatan adamsainii fuula murtiitti dhiyeessuun itti fufee jira. Ferensaay rifaatuu keessa jirti jechuu dhaan dhukaasi sun haleellaa shororkeessotaa ti jedhan.
Poolisii fi kanneen ijaan argan akka jedhanitti namoota haguuggii kaayyatantu waajjira gaazexaa Sanaa har’a ganama weeraruu dhaan utuu hin miliqin dura dhukaasa banan. Kanneen du’an keessaa poolisoonni lama jiraachuunis gabaasamee jira.
Gaazxeessaa dhaabbata sabaa himaa naannoo sana turee tokko radio Ferensaayf ennaa ibsu, qawwee Klashinkovtiin dhukaasa hedduutu dhukaasame. San booda namoota fuula isaaniitti haguuggatan lama biilsa sana keessaa utuu ba’anii arguu isaa dubbatan. San booda sagalee iyyaa fi dhukaasi daandii irratti dhuka’uu isaan dhaga’e, yeroo xiqqoo boodas police fi hojjettoonni yeroo hatattamaa naannoo sana ga’an jedhe.
Dubartiin hollaa sana ture tokko akka jedhanitti nama tokko tu waajjirri Charlie Hebdo eessa jechuun Afaan Ferensaay sirrii hin taaneen na gaafate. Yeroo xiqqoo boodas dhukaasatu dhaga’ame. Gabaasaaleen akka jedhanitti kanneen haleellaa sana raawwatan qoosaa Nabi Mohammed irratti qoosame ijaa ba’uuf jechuu isaanii illee ibsaniiru.
Waajjirri Sharlie Ebdo bara 2011 kaartuunii nabee musliimotaa irratti qoose maxxanse jedhamuun haleelamee ture.
Musliimonnis maxxansaa sana booda gaazexaa sana balaaleffatanii jiran. Haleellaan har’aa immoo kitaaba frensaay falmsiisaa ta’e kan waa’ee muliimotaa ilaalchisee barreeffame guyyaa inni itti eebbifamu waliin wali irra oole. Charlie Hebdo kitaaba san qola isaa irratti “Submission” jechuun maxxanse.


text:
Keeniyaan torban kana walitti bu’iinsa mootummaa federaala Somaaliyaa fi kutaa Juublaand gidduutti uumamee namoonni 20 ol ittiin ajjeefaman tuqatte jechuun kan Somaaliyaan himatte haaltee jirti.
Somaaliyaan muddama siyaasaa fi sabatiinsi dhabamuu isaa keessaa harki hollaa ishee akka jiru cimstee dubbatti jedha gabaasi Mohammed Yusuuf.
Dubbi himaan mootummaa Keeniyaa Cyrus Oguna Naayiroobii keessatti ibsa tuuta oduuf kennaniin biyyi isaanii muddama bulchiinsa Moqaadishoo fi kutaa federaalaa Jubland jiru waliin hidhata tokko iyyuu hin qabdu jedhan.
"Ogunaan akka jedhanitti nuti akka biyyaatti dhimma siyaasaa keessoo kan Somaaliyaa keessa hirmaachuu isa jedhu akka hin simanne ifaa fi ifatti ibsuu barbaanna. Kanaaf hoogganni Somaaliyaa martinuu Keeniyaa gara dhimma isaanii keessootti harkisuu irraa akka of qusatan gaafanna.
Nageenyi akka bu’uuf dhiibbaa gochuu itti fufana, hoogganoonni Somaaliyaa keessaa martinuu walitti bu’iinsa jiru marii dhaan haala furuun danda’amu akka uuman gaafanna jedhan.


text:
Hooggansi ABO hidhamaniiru.
Prof, Isqeel Gabbisaatiin
ABO hidhamaniiru. Kun waan haaraa miti. Hooggansii fi miseensooni ABO erga dhaabni kun hundeeffamee jalqabee ni hidhamu. Wanti kaleessa ta’e akka dhufaa ture akeekkachiifni kennamaa ture.
1) Obbo Leencoo Lataa torbaan lamaan dura jalqaba OMN itti aansuun Ltv irraatti “dhaabni magaalaa kana jiru hidhattoota waliin hariiroo qabu qulqulleessee nuuf ibsuu qaba” jedhee himee ture. Gazeexeesituun Ltv lee ABOn waraanaa wajjiin hariiroo hin qabu jettee sirreessuuf yaaltullee Obbo Leencoon “ABOn ibsa ejjennoo deggersa ‘shiftootaa’ baaseera, kanatu ragaadha” jechuun hoggansaa ABOtti quba qabuu eegale.
2) Torbaan darbe keessa Jeneraal Birhaanuu Julaa ragaadhuma Obbo Leencoon tuqe caqasuun “ABO fi shiftoota gidduu wal quunnamtiin akka jiru himuun “ragaa irratti sassaabamaa jira” jechuun waan mootummaan karoorfatee jiru ibsanii turan.
3) Prezidaantiin MNO Shiimallis Abdiisaa “milla tokkoon ala dhaabatani miilla tokkoon mana keessa dhaabbachuun hin mandamus
Aangawooti mootummaa aangoo qaban humnaan tikfachuutti adeemaa akka jiran ifaa ture jechuudha.
Waanuma seenaa ABO kessatti beekamutu ammas ta’aa jira.
Hooggansi ABO duras gaaga’amaafi balaa dhufuuf deemu beekaanii biyyatti galan. Hidhamuu qofaa miti lubbuun wareegamuun akka jiru beekanii qabsootti galan. Wareegamni qabsoo hin guddisa malee hin quuccarsu.
Hidhaa kaleessaa ilaalchisee waan haaraan yoo jiraate tokkooffaan hidhaan dararamuun kan miseensota ABO kumaatamaan lakkaawwaman irra gahaa ture, amma gara hoggansaatti ol bahuu isaati. Qabsoo keessatti boqonnaa tokko akka ta’e beekuu barbaachisa.
Lammaffaa, hidhaamuun qabsoo akka cimsu kan hin beekne mootota Itiyoophiyaa duwwaadha. ABO dhabamsiisuuf mootiin itti hinduulin hin jiru. ABOn duula itti banameen hin duune. Hardhas dheeratee dhaabbatee jira. Kan hin jirre warra duula irratti banedha. Yoo kun dhara jetttan, Haaylesillaasee, Mangistuu, Mallasaa gaafadhaa. Yoo dhugaadha jettan, maaqaa sadan ani tarreessee kanatti maqaan tokko itti dabalamuun hin ooltu.
Bitootessaa 1,2020
Isqeel Gabbisaatiin


text:
Ka dhiheenya wal’aansa Fayyaaf as Yunaayitid Isteets dhufanii deebi’an, abbaan Yunivarsitii Rift Vaalii fi abbaan qabeenyaalee ka biroo, Obbo Diunquu Dayyaasaa, caama hamaa yeroo ammaa Itiyoophiyaa mudate kanatti birmachuuf jecha, dhiheenya kana, uummata hanqina nnyaataaf guddaa miidhame kan Oromiyaa keessaa fi naannoolee addaatiif walumaa-galatti midhaan kuntaala kuma afur bitanii raabsuu isaanii dubbatu. Gargaarsawwan Oromiyaa keessatti kennan karaa barattoota Yunivarsitii isaanii keessatti baratanii raabsuu isaanii fi ka naannoolee ollaa akka naannoo Amaaraa faa immoo, karaa mootummaa dhimmi isaa ilaallatuu dhaqqabsiisuu isaanii ibsanii jiran.
Gama barnootaatiin immoo,gaaffii uummatni naannawa magaalaa Finfinnee bakka “Leencaa” jedhamu irraa isaan gaafateef deebii kennuuf jecha mana-barnootaa sadarkaa lammaffaa fi kilinikii fayyaa of keessaa qabu ijaarsisaniifii kan itti kennuuf qophii xumuran ta’uu dubbatu. Ka dhuunfaa isaanii tahe – Yunivarsitiin Rift Vaalii immoo, yeroo guutummaa biyyattii fi Somaaliiland keessaa walumaa-galatti mooraalee 32 ka qabu tahuu kan Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf ibsan, Obbo Dinquu Dayyaasaa, gara aadaa fi miidiyaa uummata Oromoo guddisuutiinis Televiiziyoona OBS (Oromia Broadcasting Service) jedhamu hundeessuu isaanii dubbatan.
Akeeka isaanii egeree ennaa dubbatanis, dargaggoota Oromoo gurmeessanii, akka isaan wali ijaaruduudhaan hojii daldalaa fi oguma ka biraa sadarkaa biyyoolessaa fi Addunyaa irratti dorgomanii fi guddatan gochuuf kan hojjechuu jalqaban ta’uu ibsan – Obbo Dinquun.


text:
“Waaqa nagaan nu bulchite nagaan nu oolchi”
Kan nagaan nu oolchites nagaan nu bulchi
Irraa goraafi dogoggora nu oolchi
Tolaa nutti qabi
Hamaa ammaataa nuttii qabi
Keenyaan nu oolchi keenyaan nu bulchi
Biyyaafi qe’ee keenya irratti nu moosisi
Yaa Rabbi tokko nu taasisi
Yaadaafi qalbii keenya wal simachiisi
Wallaalaa nuu beeksisi
Beekaa nuuf bulchi
Xinnaa nuuf guddisi
Guddaa nuuf hitichi
Dhalataan keenya baratee haa fulla’u
Barsiisaan keenya barsiisee haa milkaa’u
Qotee bulaan keenya qotee gootaraa haa guutu
Daldalaan keenya daldalee haa buusu
Kan badhaadhina keenya jibbu haa badu
Kan tokkummaa keenyatti gaadu haa diigamu
Dhalataan keenya baratee haa fulla’u
Barsiisaan keenya barsiisee haa milkaa’u
Qotee bulaan keenya qotee gootaraa haa guutu
Daldalaan keenya daldalee haa buusu
Kan badhaadhina keenya jibbu haa badu
Kan tokkummaa keenyatti gaadu haa diigamu
Kan guyyaa nutti malu aduun itti haa dhiitu
Kan alkan nutti malu lafti itti haa bariitu
Waaqni keenya saba dhugaan bulu nu haa godhu
Kan dhugaa keenya jal’isu dhallisaa haa jal’atu
Kan dhalataan keenya akka hin guddanne godhu daaraa haa ta’u
Diinnii keenya…
…daakuu bishaan lixxe
…awwaara bubbeen fuute
…iddii fardi irra ejjete haa taatu
Ani xiqqeesseen eebbisaa Waaqni guddisee nuuf haa dhaga’u
Gadaan quufaa gabbina gabbisi Waaqa.
Moonenus Hundarraa tiin


text:
Angawoonni eegumsa fayyaa Sudaan Kibbaa daangaa biyya isaanii fageenya km 70 irra kan jiratu Republikii dimokraatawaa Koongoo keessatti vaayresiin Eboolaa argamuun erga mirkanaa’ee booda dhibeen kun biyyattii akka hin seenne ittisuuf tattaaffii godhan itti fufanii jiru.
Tajaajila deebii yeroo hatattamaa fi to’annaa dhukkubootaa Sudaan kibbaaf daayrikteera kan ta’an Dr. Pinyi Nyimol akka jedhanitti ministriin eegumsa fayyaa koongoo waliin kan wal daangessu kutaa Yeitti angawoota torba ergeera.
Kaayyoon isaas dhibee kana to’achuu fi qophaa’inni akka jiraatu gochuuf ta’uu Nyimol VOAf ibsaniiru.
Uummati waan wal keessa adeemuuf jecha hedduu waan nutti dhiyaateef nu yaaddesse jedhan.


text:
Wal-dhibdeen abboota amantaa Mana-lubummaa Waliigalaa Ortodoksii fi koree qindeessituu Mana Lubummaa Naanno Oromiyaa jidduu ture araaraan waan furameef, lubummaan abbootii amantaa ugguramee ture akka irraa ka’uu fi Mana Lubummaa Waliigalaa Ortodoksi keessatti hojiin kennameefii akka hojjatan Qulqulluu Sinoodoosiin Bataskaana Ortodoksii Tawaahidoo Itiyoophiyaa murteesse jira.
Waligaaltee fi araarri jedhame kun gama biraatiin ammoo hogganoota koree qindeessituu Mana Lubummaa Naanno Oromiyaa jidduutti garaagarummaa yaadaa uumee jira. Gabaasaa guutuu caqasaa.


text:
BEEKSISA
MORMII MARSAA 3FFAA Irratti tarkaanfilee fudhataman
– Mormiin kun tooftaa mana oolu ( stay-at-home) ta’a. Kana jechuun
– Namni hundi mana isaa ooluun daandilee duwwaa godha
– Geejjibni ni dhaabbata
– Manneen daldalaa ni cufamu
– Hojiin waajjiraa hin jiraatu
– Mormiin guyyoota lamaa qofaaf tura ( Wiixataafi Kibxata)
– Raaw’ii mormii kanaa Qeerroon ni hordofa,hojiitti hiikamuu isaa mirkaneessa
Kana beekuun hawaasni keenya wantoota guyyoota lamaaniif isa barbaachisan ammumaan akka guuttatu dhaamsa dabrsina. Sochiin geejjibaa waan hin jiraanneef warri imaluuf karoora qaban amumarraa karoora isaanii akka sirreeffatan gprsina. Uggurri kun hojjattootaafi konkolaataalee tajaajila hawaasaa murteessoo ta’an kan akka hospitaalaafi awwaalchaa hin dabalatu.
Hubachiisa: raaw’iin mormii kanaa Qeerroodhan kan too’atamu ta’ee warra uuggura diigan irratti akkuma amma dura tarkaanfiin kan fudhatamu ta’uu asumaan isin beeksisuu feena.
Falls Church, Virginia (09/20/2022) – As previously reported by OLLAA, on August 30, 2022, an attack was perpetrated by Amhara…
Mekfira Hussein told Sahan Journal in early 2022 that her experience with hunger as a…
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…


text:
AL-JAZEERA-AMERICA Many refugees and asylum-seekers from Somalia, Ethiopia and Eritrea say they have nowhere else to go April 18, 2015 8:00AM ET by Michael Pizzi …Read More »
Iyyannoo Baqattoota Oromoo Aden/Yemen
Irraa: Baqattoota Oromoo Adan-Yaman. Gara:Qaama Dhimmi kun ilaalu hundaaf: Ebla 19/2015, Dursinee nagaa oromummaa fi obbolummaa keenya isiniif dhaamna.Itti aansinee gara yaada keenyaatti yoo deebinu …Read More »
RSO: Haala hama yeroo Ammaa baqattoota Oromoo Yamanii fii Afrikaa Kibbaaartti raawwatamaa jiru
Gaafiif deebisaa RSO waayee Gochaa suukanneessaa baqattoota Oromoo yeroo ammaa mudachaa jiru …Read More »
RDH: Rakkoon keenya guyyaarraa guyyatti hammaachaa deemaa jirti
Nuti akka nama bishaaniin liqimfamee harka ola qabaa jiru waan tahee nutti dirmadhaa!! Addunyatti nuuf iyyaa!! jedhu baqattoonni Oromoo ka yeroo ammaa biyya Yaman keessa …Read More »
Oromo TV:Marii Hawaasa Oromoo Minnesota balaa baqattoota Oromoo Yeman
https://youtu.be/OUSupRpj8ooRead More »
Obboleewwan keenya Biyya Yamanitti Humnoota hin beekkamneen Ukamfamanii kan turan, gadi Lakkifamuun isaanii dhagayame.
Raadiyoo Dandii Haqaatiin {RDH} Roobi Bitoteessa 30 /2007 Dhalattoota Oromoo kan Ta’an Obboleewwan keenna lakkoofsaan 40 kan ta’anii fii Lammiiwwan biyya adda addaa irraa …Read More »
Oduu Gaddaa,(YAMAN): baqatoonni Oromoo lama kan biyya Yaman keessa jiraatn rasaasa baraariin madaawan
Guyyaa Arraa Kana Magaalaa Sana’aa keesatti Rasaasni Qabbanaawaan kan samirraa gaddeebi’e Shamarran Baqattoota Oromoo lama 1,Hawaa Ahmad Abdulla, 2,Khadija Mohammad Xahir, kan ja’aman irra …Read More »
Lolli Yemen keessaa itti fufee jira. Baqattoonnis lola kana giddutti danqamne jedhu
WASHINGTON DC— Baqattoonni Yemen keessa jiran yeroo ammaa rakkoo hamaa keessa jiraachuu isaanii dubbatu. Dhukaasi magaalaa nuti keessa jirru Aden keessatti waan geggeessamaa jirruuf gad …Read More »
Iyyata Lammummaa L.K (2) (TBHOY.)
Akkuma Kana Dura iyyata Lammummaa Gara Hawaasa keenya kanneen Biyya Ambbaa keesa Jiran ammallee Miidiyaalee Dhimma Hawaasa Baqattoota Oromootiif Dhaabbatan akkasuma Walii gala Warroota …Read More »
Dozens missing as migrant boat capsizes off Yemen
At least 35 people missing after boat carrying African migrants overturns in bad weather near the Bab el-Mandeb strait. Read moreRead More »


text:
Finfinnee, Fulbaana 21/2022 – Poolisiin Naannoo Amaaraa gaggeessaa beekamaa hidhattoota Faannoo, Zammana Kaasee, yookiin “qabsaa’aa Zammana” jedhamuun beekamu to’annoo jala oolchuun gara magaala guddittii naannichaa Baahirdaar fudhachuusaa ibseera.
Akka miidiyaa naanichaa Korporeeshinii Miidiyaa Amaaraa (AMC) ibsa Hogganaa Itti aanaan Kutaa Qorannoo Tooftaa Poolisii Naannoo Amaaraa Komaandar Kinduu Waldee baase wabeeffachuun gabaasetti, Zammanan yeroo ammaa kana humnoota seera raawwachiiftuutiin qoratamaa jira. Poolisiin eeruu hawaasarraa argateen mana nama dhuunfaa magaalaa Baahirdaar Ganda 4 argamu keessatti to’achuu isaa beeksiseera. .
Sababa poolisiin naannichaa miseensota Faannoo [hidhattoota al-idilee naannoo Amaaraa keessa socho’an] qabuuf adamsaa tureef, Zammanan ji’oottan darban hedduuf dhokatee turuusaan ni beekama.
Bara kana Adoolessa keessa, gareen raawwachiiftuu waloo nageenyaa fi odeeffannoo Itoophiyaa, kan Tajaajila Odeeffannoo fi Nageenya Biyyaalessaa, Raayyaa Ittisa Biyyaa, Koomishinii Poolisii Federaalaa, Bulchiinsa Odeeffannoo fi Nageenyaa (INSA) irraa ijaarame, ‘miseensota finxaleeyyii Faannoo’ 5,804 ta’an ‘jeequmsa babal’isuun’ shakkaman to’atamuu fi qorannoon irratti adeemsifamaa jiraachuusaa ibse ture.
Akka garichi jedhetti, kan barbaadaman keessaa irra caalaan isaanii yakka raawwachuu isaanii manni murtii kan mirkanneesse yoo ta’u, yakka ajjeechaatiin kan yakkaman ta’uu ibsameera.
Gareen raawwachiiftuu waloo kun miseensoota Faannoo “yeroo duula seera kabachiisuu kutaa kaabaa biyyattii keessatti gaggeeffamaa turetti” humnoota nageenyaa federaalaa deeggaruun humnoota Tigraay “lolaniiru”, nageenya naannichaatifis gumaacha godhaniiru jechuun jajeera. , Garuu warreen Faannoo isa dhugaa “fakkeessanii” socho’aa jiru jedheen, meeshaa waraanaa seeraan alaa fayyadamuun guutummaa naannoo Amaaraa keessatti jeequmsa babal’isaa jiru jechuun himateera. Akkasumas “dargaggoota beekamtii raayyaa ittisa biyyaa fi dhaabbilee poolisii osoo hin argatin bobbaasuun, dhoksaan leenjisuun meeshaa waraanaa seeraan alaa hidhachiisuu” jechuun himateera.
Tarkaanfiin kun duraanuu walakkeessa baatii Caamsaa bara kanaa kan eegale yoo ta’u, yeroos hogganaan Biiroo Nageenyaa Naannichaa Dassaalagn Xaasaw torban tokko duraa kaasee naannichatti “hojii olaantummaa seeraa” gaggeeffamaa jiruun walqabatee shakkamtoonni 4,552 to’annoo jala ooluu isaanii ibse ture.
Kanneen keessaa miseensoota humna nageenyaa naannichaa dabalatee namoonni 1780 ol ta’an shakkamtoota hojii isaanii bahachuu dadhaban ta’uu ibsameera. Hogganaan biirichaa “shakkamtoonni to’annoo jala oolan kanneen miidiyaa hawaasaa fayyadamuun, naannicha keessaa fi alaa, “naannicha caalaatti tasgabbii dhabsiisuuf” hojjechuun shakkamanis ni dabalata jedhan Dassaalagn.
Ibsa har’a kenname irratti, Zammanan birrii kuma 541,000 harkaa ture, akkasumas meeshaalee biroo waliin to’annoo jala akka oole Komaandar Kinduun ibseera. Qorannoon kunis komishinii poolisii naannichaatiin kan gaggeeffamu ta’uu mirkaneesseera.
Kana malees, Zammanan “shakkamaa seeraan barbaadamaa turedha” jechuun “hidhamuun isaa namni seera jalaa miliquu akka hin dandeenye agarsiisa” jedhan. AS


text:
Haala Fincila Xumura Gabrummaa (FXG) Deemaa Jiru Ilaalchisuun
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Qeerroon Bilisummaa Oromoo haala waliigalaa ummanni Oromoo keessa jiru ilaalchisuun: duula mootummaan Wayyaanee kittillayyoota EPRDF jalatti ijaaratte waggaa 25 nu ajjeesaa fi samaa bahe qabatee daangaa Oromiyaatti kallattii hundarra bane dhumaatii suukaneessaa lammii keenyarraan gahaa jiru, qabeenya saamamee fi barbaadaawe, duula baname kanaan buqqa’uu lammiilee keenya 150,000 caalanii ilaalcha keessa galchuun; hidhamtoonni Oromoo murtii haqaa waakkatamanii bara-baraan hidhaa keessatti galaafatamuu fi gidirfamuun itti fufuurraa, walumaagalatti haallan kanneenii fi biroos ummanni Oromoo bulchiinsa suukanneessaa TPLF/EPRDF jalatti mudataa jiru mormuu fi ummata keenyaa fi addunyaa beeksisuuf akkasumas gaaffii mirgaa dhiyeeffatuuf Onkoloolessa 11,2017 (Onkoloolessa 11 bara 2010) hiriira nagaa waamuun keenya ni yaadatama. Continue reading


text:
Damee Botuu tin, Bitootessa 21, 2018
Qabsaawaa Alamaayyoo Dhugumaa abbaa isaanii Obbo Dhugumaa Gammadaa fi haada isaa Aaddee Yaadanii Jaaxaa irraa Godinaa Horroo Guduruu Wallagaa, aanaa Horrootti bara1958 dhalate. Akkuma umuriin isaa barnootaaf gaheen mana barumsaa Shambuu galee kuta 1ffaa amma sadetiitti barate. Barumsaaf uumaan waan kennaa guddaa qabuuf wagaa jaha keessatti kutaa 8ffaa xumuree jira. Akka kutaa 8ffaa xumureen mana barumsaa kutaa lammaffaaf magaalaa Naqamtee deemuu malee filmaata hin qabu ture. Waan baayyee ijoollee tureef isa gargaaruuf obboleettiin isaa wajjin Naqamte deemuuf dirqamte jirti. Kutaa lammaffa Magaala Naqamteetti keessatti utuu barachaa jiru warraaqsi biyyittii keessatti fininuun Mootummaa Haayile Silaasee buqqaase.
Mootummaan Dargii aangoo akka qabateen duula” Guddinaa Gamtaa kan Beekumsaa fi Hojii” jedhamu keessatti baratoonni kudhaa tokko ol akka qooda fudhatan labsii baase. Bara 1975 hanga 1976 duula kanaa irratti aanaa Gudayyaa Billaa, Jarretti ramadamee dirqama isaa raawwatee jira. Dhuma bara 1976 gara mana barumsaa deebi’ee kutaa 11ffaa akka xumureen qormaata “Baa’idee Maariyaam” fudhatee darbee barumsa kana barachuuf qophii irraa utuu jiruu “Tajaajila Uummata Ijaaruu” ykn “Hiziib Dirijjit” jedhamee kan waamamu keessatti dabballee siyaasaa tahee akka qoodha fudhatu filatame. Alamaayyoon dhuudhama (passion) siyaasaaf waan qabuu hojii kana fudhatee 1976 anaa Gudurutti dabballee siyyaasaa tahuun waggaa tokkof tajaajila keneera. Bara 1977 hanga dhuma 1979 Misseensi Dargii Bulchaa Kutaa Walagaa namicha ture kan Nugusee Fantaa jedhamee beekamuu fi namoota Oromoo tahan lafa irraa fixuu akeeka qabuun qabamee mana hidhaa keessatti dararamaa guddaan irra gahamaa ture. Namoota isa wajjin guyyaa tokko hidhaman keessaa Obbo Imiruu Ibsaa, Obbo Biruu Wariquu, Obbo Faayisaal Hirphaa fi Obbo Alamuu Danda’a mana hidhaa Naqamtee keessatti Nugusee Fantaan ajjeesamanii boola tokko keessatti owwalamanii jiru. Mana hidhaa Shaambuu keessatti dararamuu irra darbee namoota “Mataa Biyyaan ykn Ri’ese Beeheriin” hidhaman jedhamanii yaroon rasaan haleelamanis ni ture.
Akkuma mana hidhaatii baheen bara 1980 kutaa 12ffaatti deebi’ee qabxii bareedaa argatee bara 1981 Yuniversiitii Finfinnee, Kiloo Afur seene. Bara 1984 baroonta Keemistiriin digirii isa duraa argatee eebisamee jira. Akkuma barumsaa isaa xumureen barsiisaa kutaa lamaffaa mana barumsaa Siree, Arsii keessatti hojii jalqabe. Hojii barsiisuu kana waggaa sadiif walitti fufee hojjechaa ture. Journaalisiim barachuuf fedhii guddaa waan qabuuf yaroo isaa fudhatee barumsa jornaalisiim fana bu’aa ture. Qubee saabaan walaloo Afaan Oromoo fi Amaaraan barreesuudhaan aarii, yaaddoo fi yaada isaa ibsataa tureera.
Bara barsiisaa tahee hojjechaa ture kana haadha mana fudhee mucaa durbaa Caaltu Alamaayyoo jedhamtu bara 1985 fi mucaa dhiiraa Addis Alamaayyoo jedhamu bara 1992 godhatee jira. Akkuma kana bara 1993 mucaa dhiiraa Waqijiraa jedhamu haadhaa biraa godhachuun isaa ni yaadatama.
Hojii Dargii jibuu fi nufuu irraa kan ka’ee kitaabota Marxii fi Leenin walitti qabee erga gubee booda karaa Wallagaa gara Sudaan bade. Kufatii Dargii booda ABO wajjin deebi’ee Finfinnee gale. Bara ABO Mootumaa Ce’umsaa keessa jiruu curriculum ykn barumsa Afaan Oromoon kan ijoolleen Oromoo ittiin baratu qopheessuu hoogganaa koree qopeessituu(team leader) tahee halkanii fi guyyaa hojjechuudhaan akka kitaabonni Afaan Oromoon qophawwan gochuuf gahaa guddaa qaba. Hojiin isaaii fi kan koree qopheesituu amma har’a barumsa ilmaan Oromoof bu’ura tahee jira.
Yaroo ABO TPLFiin ganamee rukkutamee mootummaa Ce’uumsaa keessa bahuu gara biyyaa dhaloota isaa deebi’uudhaan maqaa “ Caaqaa” jedhuu mogaafatee waraana ijaaratee humna Wayaaneen itti ergitu haxxawwaa ture. Utuu waraanni naanna jirutti jabbatee socho’aa jiruu dirqamaaf Gindabarat keessa qaxxaamuree Finfinnee gale. Bara 1994 walisa Jireenyaa Adunyaa wajjin uuukaamamuudhaan amma har’a bakka buuteen isaanii utuu hin beekan jira.
Alamaayoon nama xaphaa fi qqosaa jaalatu. Namni Alamaayoo biraa oole mukaa’uu hin danda’u. Alamaayyoon yoo aaree illee garaan isaa gubachaa jiraate xaphachuu dhaabuu hin danda’u. Almaayyoon firoota isaa fi hiriyoota isaa biratti nama kabajaa guddaa fi jaalala dhuma hin qabne qabu dha. Alamaayoon namumaan isaa nama dafee waa yaaduu fi dafee ija dubbii hubachuuf dandeetti qabu dha.


text:
Wiixata fullee keenyaa jalqabee biyyoota adda addaa keessa kan jiran Ambaasaadaronnii fi Diploomaatonni Itiyoophiyaa walgahii waggaa finfinnee keessatti ta'an kana irratti wixinee imaammata alaa irratti akkasumas dhimmootii biroo irratti mari'atu.
Dubbii himaan ministrii haajaa alaa Itiyoophiyaa Diinaa Muftii akka ibsanti hojjatonni waajiira isaanii martii akka irratti hirmaatan ibsanii hariiroo alaa Itiyoophiyaan qabdu foyyeessuu dabalatee imaammata gurguddoobiyyattiin qabdu irratti hirmaatootaaf leenjiin kan kennamu ta;u ibsan.
Dhuma irrattiis qaama olaanaa biraa qajeelfamnii kan kennamuuf jiru ta'uun ibsamee jira.


text:
Naannoo somaalee irraa buqa’anii kanneen magaalaa Bishooftuu keessa qubatanii jiran, mootummaan ka duraan waadaa nuu seene kiraa manaaf ji’atti kan nuu baasu addaan cite waan jedheef yeroo ammaa rakkoo keessa jirra jedhu. bakka qubannu dhabnee galma aadaa magaalattii keessa dahannus poolisiin achii tumee nu ari’ee yeroo ammaa dararmaa jirra jedhu.
Bakka bu’aa KFO obbo Addisuu Bullaalaa fi buqqaatota akkasumas itti gaafatamtuu waajjira kominikeeshinii magaalattii aadde Dirribee Girmaa dubbisnee jirra.
Obbo Addisuu fi buqqaatonni akka jedhanitti namoonni mana kireessaniif yeroon waan darbeef akka ba’an itti himan. Aadde Dirribeen akka jedhanitti garuu durumaanuu kan waadaan seenameef kisraa ji’a lamaa yoo ta’u amma immoo rakkoon isaanii ilaalamee kan ji’a lamaa itti dabalameeraaf jedhanii gara fuula duraattis haala rakkoon isaanii furamuun danda’amu irratti ni hojjetama jedhaniiru.


text:
Haleellaa paarlaamaa Briteen cinatti raawwateen wal qabatee har’a namoota itti dabalaa lama to’annaa jala oolchuu isaa poolisiin London beeksisee jira.
Komaanderri garee farra shororkeessummaa Marka Rowley ibsa itti dabalaa utuu hin kennin hidhaan sun baay’ee barbaachisaa dha jedhan.
Namoonni sagal to’annaa jala kan jiran ennaa ta’u tokko gad dhiisamuu illee ibsanii jiru.
Angawoonni poolisii namni haleellaa sana raawwatee namoota afur biilsa paarlaamaa cinatti ajjeese Khalid Maood ka jedhamuuf lammii Briteen amantii isaa Islaamatti jijjiirate fi yakka meeshaa waraanaa qabaachuu fi ka biroo qab jedhan.
Kan umuriin waggaa 52 Masood maqaan isaa dhalootaa Adiran russel Ajao yoo ta’u loltuu IS kan kaayyoo gareen kun siivilota fi waraana biyyoota isatti duuluuf michuu US ta’an akka haleelu dabarse bakkaan ga’uuf hojjetaa ture.


text:
Paartiin taayitaa mootummaa Itiyoophiyaa harkaa qabu – ADWUIn yokaan Ihaadeg, wal-dhibdee siyaasaa biyyattii danqee jiru mariin furuuf qophaa’een jira – jechuudhaan, har’a bakka-bu’oota mormitootaa hedduu waliin walga’ii jalqabaa geggeessee jira.
Akka hoogganoonni paartiilee mormitootaa jedhanitti, Ihaadeg, yeroo ammaatti of haaressuu isaa fi dhimmoota biyyattii keessatti wal-dhibdee uuman irratti paartiilee mormitootaa waliin mari’achuuf qophaa’uu isaa dubbate.
Hoogganoonni paartiilee mormitootaa walga’ii har’aa irratti argaman, keessumaa, hoogganoonni paartiilee mormitootaa, mariin jalqabamuu isaa dura, hoogganootaa fi miseensota isaanii hidhamanii jiran, kanneen ajjeesamanii fi miidhaan adda addaa irratti raaw’atame akka calleensaan yaadataman gaafatanii, dhaabachuudhaan calleensaan gadda isaanii beeksianii jiran,
Har’a bakka-bu’oota paartiilee mormitootaa kurna hedduu waliin galma mana-maree bakka-bu’ootaa keessatti walga’ii geggeessame kan hoogganan – bakka-bu’aan Ihaadeg – Obbo Shiferraw Shigguxee, walga’iin har’aa kun, haala itti mariin fuul-duraa geggeessamu wixinuuf kan akeekame ta’uu dubbatanii, gara fuul-duraatti akkaataa itti mariin kun geggeessamu, eenyu akka marii kana dura-teessummaan hoogganuu fi taajjabdoota maricha irratti argaman ilaalchisee eega bakka-bu’oonni paartiilee maraa yaada dhiheessanii booda ka marii waloon murtaa’u ta’uu hubachiisanii jira.
Haala kanaanis, partiileen mormitootaa marti akka lakkoobsa Itiyoophiyaatti haga Amajjii 25tti akka yaada isaanii barreeffamaan dhiheessan beellamni kennameefii jira.
Hirmaattota walga’ichaa keessaa tokko ka ta’an – itti-aanaa dura-taa’aa Koongiresa Federaalawa Oromoo – Obbo Mulaatuu Gammachuu deemsa walga’ichaa nuuf ibsanii jiru.
Kana cuqaasuudhaan gaaffii fi deebii geggeessame dhaggeeffadhaa


text:
Dhala namaa bineensotaa fi uumama lubbu qabeeyyii kanneen biroo irraa waan adda baasan keessaa inni tokkoo fi guddaan afaan ykn qooqaa jechoota hedduu seeraan wal duraa duuba tarreeffamanii himaan yaada dabarsaniin dubbatee waliif galu qabaachuu isaa ti. Afaan ittiin waliigalamu kunis meeshaa duudhaan, safuun, eenyummaa fi aadaan saba tokkoo ittiin ifatti ba’u (dha). Uummanni afaan ofii qabutti garagaaramee dubbachuu, dhaggeeffachuu, barreessuu, dubbisuuf qorannoo fi qu’annoon yeroo ittiin adeemsifamu akkaataan guddinasaa saffisa cimaa qabaata.
Uummatni Oromoo, Uummata aadaa dagaagaa qabuudha. Aadaan Uummatichaa bifa baay’een calaqqisan keessaas og-barruun isa tokko. Afaan dhalataan Oromoo guyyaa itti dhalatee jalqabee, hanga lubbuun isaa lafa kana irra jiruutti akkaataa itti Uummata isaa waliin jiraatu, yeroo gaddaa fi gammachuu isaa akkaataa itti dabarsu, aadaa fi Uummata isaaf kabaja inni qabu, mataa isaa akkaataa itti naamusaan qabuuf jireenya hawaasummaa keessatti itti hirmaatu murteessa (Misgaanuu, 2011).
Afaan Oromoos, qooqa Waaqayyo Uummata Oromoof kennee ittiin uume, damee afaanota warra Kuush keessaa isa guddaa fi bal’aa ta’uu isaa seenaan barreeffamaa turan ni addeessan. Haa ta’u malee afaan Uummata guddaan dubbatamu kun afaan hojii fi barreeffamaa akka hin taaneef sirnoota bulchiisa biyyattii irraa bara dheeraaf afaan dubbii qofa ta’ee akka turuuf gadi qabamee ture.
Yeroo ammaa kanatti garuu hawaasichi afaanii fi aadaasaa bilisa ta’ee dagaagsuu fi guddifachuu irratti argama. kana ilaalchisee keewwaata 5 lakk 1 qooqni Itoophiyaa kamiyyuu mootummaa biratti beekamtii walqixxee qabaatu “All Ethiopian Languages shall enjoy Equal state recognition” jedha (Hiikni kanaa: Afaanotni Itiyophiyaa hundi mootummaa dhaan wal qixa fudhatama (beekumsa) qabaatu). Carraan heera mootummaatiin argame kun ammoo akka og-barruun saba tokkoo dagaaguu fi guddatuuf balbala banee jira. Uummanni Oromoos carraa kana keessatti fayyadamaa ta’ee jira. Carraa Qubee Afaan Oromoo ittiin barreessuuf mijatu kalaquu fi bocuu keessatti gootni Oromoo Sheek Bakirii Saphaaloo kan iddoo guddaa qabu yoo ta’u, kanneen akka Hiika Awaajii (Onesmoos Nasibii)fi Aster Gannoo ammoo seenaa guddina og-barruu keessatti kan hundee gaarii saba Oromoof kaa’anii darbaniidha.
Galanni guddaan Waaqaa fi sabboontota Oromoo kanneen afaan kun afaan hojii akka ta’uuf itti wareegamaniif haa ta’u malee har’a gaadii keessa ture irraa furamee, qubee barreeffamaa isaaf ta’u argatee afaan hojii fi barreeffamaa ta’ee jira. Akkasumas Abbootiin keenya akka har’a barumsaa fi quunnamtii osoo hin hinjirattiin Mammaaksa, Sheekkoo, Oduu durii, Hibboo fi wkf keessaan dhaamsa ykn barumsa isaan nuuf dabarsan waan kana jedhamuu mitti . Kanaaf Afaan Oromoo yeroo amma qoranna fi hojii ammayyaaf gumaacha akka kennu godhee jira.
Ogbarruun faayidaa hammana hinjedhamne ilma namaaf kenna. Kanneen keessaa muraasni: sammuu gabbisuu, ija banachiisuu, bashannansiisaa barsiisuu, eenyummaa hubachiisuu, bal’isanii akka yaadan gochuu, onnachiisuu, aadaafi duudhaa hawaasaa dhalootaaf dabarsuu, falaasamaa fi seenaa duraanii asfiduun jiruu har’aa qajeelchuu, ittiin qaroomanii dorgomaa addunyaa kanaa ta’uufi kan kana fakkaatan fa’iif ooluu danda’a. Maddi barreeffamaa Oromoo lafa xaa’oo ogbarruun irratti margudha.
Sababbin isaa Afaan Oromo baranee miti; afaan waggoota/ganna kumoota dabarse malee. Ganna kumoota keessa darbaa dabarsa dhalootaa dhalootatti fufee har’a gahe. Kannaf afaan kun lataa, daraaraa fi mandiyaa jira.
Dagaagina Afaan Oromo Maaltu Agarsiisa?
Afaan Oromo guddicha ta’uu wantootni mullisan jiru. Kanneen keessaa tokko jechoota bayyee qabachuu isaa ti. Kana alagaan illee, keessumaa Amaarri, bifa adda addaa tiin ni hubata. Jechoota keenya hedduu fudhataniiru waan ta’eef. (Hayyotni isaanii akka jedhanitti Amaarinyaa keessaa dhibeentaan 30 Afaan Oromo irraa fudhatame). Baayyinni jechoota Afaan Oromo kun bifa adda addaa tiin mullata.
Jechoota bakkaa bakkatti hiika tokko qaban:
Inni tokko jechootni hiika tokko qaban (dhimma tokkicha agarsiisan) baayyachuu dha. Fakeenyaaf jechi “baayyee” jedhu kun jechoota dhimma kana (baayyina) agarsiisan biroo yoo xiqqaate sadiitu jiru. Isaanis dannaba, danuu fi hedduu dha.
Jechootni kun qubsuma ykn teessuma lafa jireenya ummatichaa irratti hundaa’ee bakkaa bakkatti inni tokko isa biroo caalaa hubatamuu danda’a. Baayyee inni jedhu gara dhihaa fi walakkeessatti ballinaan beekama. Danuu fi dannabnis gara dhiha bahaa (south west) fi dhihaa akkasumas walakkessa bahaatti (east central) ballinaan beekamu. Hedduun immoo caalmaan bahatti beekama. Caalmaa jechuun kan barbaachise hundinuu bakka hundattuu ni beekamu isa jedhu agarsiisuufi.
As irratti hunda kan jedhu illee akkasuma. Hunda kan jedhu mara fi cufa qaba. Mara kan jedhu irra guddeessa Arsiitti beekama. Wanti tokko maramee wal gahuu isaa agarsiisuu irraa kan madde fakkaata. Cufni immoo walakkeessaa fi bahatti fardii dhagahama. Jiraattotni bakka tokko (fakkeenyaaf ganda) irraa yoo bahee ykn walitti yaa’e man- cufa bahe jedhu.
Jechoota hedduu dhimma tokko ibsan:
Afaan Oromo keessatti jechootni waan tokko ibsuuf bifa garagaraa tiin itti fayyadamaman jiru. Warri kun guutuu Oromiyaa keessatti ballinaan beekamu. Haala qilleensa naanno, jireenya ummataa, qanno (ballina), rakko (dhiphina), gootummaa, sodaa wkf kan agarsiisan jechootni Afaan Oromo hiika waliigalaa tokko irraa maddan kumaatama. Fakeenyaaf jechootni ho’ina sadarkaa adda addaa agarsiisan jiru. Isaanis ho’aa, bulluqaa, gubaa, olotaa, danfaa … jedhamu. Ho’aan hangi ho’ina isaa xiqqaa yoo ta’u danfaan garuu bishaan aara baasuu agarsiisa (boiling point). Qabbana irrattis qabbanaa’aa, qorraa, diilalla, qabbajjaa’aa, adoodaa, cabbaa’aa… of keessaa qabu. Hiikni jechoota kanaa sadarkaa qabbanaa’uu (extent of temperature) agarsiisa. Qabbanaa’uun waan tokkoo (fakkenyaaf bishaan ykn qilleesni) sadarkaa xiqqaa irraa gara guddaatti ol ka’uu mullisa. Qabbana kan jedhu qabbanaa’uun waan sanaa xiqqaa ta’uu hubanna. Cabbaa’uu hoo jennu garuu sadarkaa cabbiin itti uumamu (freezing point) ta’uu mullisa. (Qezqazan waan akkasii qabaa?)
Haala ho’inaa fi qabbanaa irratti jechootni keenya baayyachuun tarii ummatni keenya lafti inni irra jiraatu, biyyi isaa Oromiyaan haala qilleensaa irraa-jalaa qabaachuu irraa kan madde fakkaata (Highly diverse eco-system). Gammoojjii olotaa irraa hanga baddaa cabbaa’aatti qilleensa garaagaraatu jira. Garaagarummaan qilleensaa kun ummatichi akka inni hundaafuu jecha kennuuf taasiseera ta’a.
Ummatni Oromo jireenya isaa keessatti gootummaatti amana (goota faarsa); nagaan jiraachuuf diina of irraa faccisuun dirqama waan iiti taateef. Sirbi isaa, walaloon, geerarsi, garmaamsi, shaggoyyeen, tirriin … kana agarsiisu. Ummatichi goota faarsa waan ta’eef sodaataa hin jaallatu. Sodaataa ni abaara; ni tuffata. Kana irraa kan ka’e jechootni sodaataa ibsan baayyee dha. Isaanis albaatii, daboora, daafura, lunna, sodaataa, xeellaa … faa dha.
Afaan tokko jechoota baayyee qabaachuun isaa wantoota guddina isaa mullisan keessaa isa guddicha. Jechootni immoo mala ittiin uumaman ni qabaatu. Afaan Ingilisii (English) akkaataa jechootni isaa itti uumaman wantoota mullisan 14 tu jiru. Akkaataa/mala Afaan Oromo ittiin uumame kan mullisan meeqa akka ta’an garuu ogeessi adda baase jiraa laata? Yoo hin jiru ta’e itti yaaduu hin qabnu? (Egaa jechoota dhimma tokko irratti hiika adda addaa qabaniin maal akka jennu mee walitti haa himnu. Inilisii dhaan thesaurus jedhama).
Afaan oromo baranee miti!!
Baranee jechuun waan barana ta’e/uumame, bara dheeraa kan hin dabarsin jechuu dha. Wantootni irranatti walitti himne marti Afaan Oromo baranee akka hin taane mullisu. Afaan Oromo tarii umrii gara ganna kuma jahaa oli qaba. Lakkoofsi baraa kan Gadaa (dha’aan) illee ganna kuma jahaa ol ta’uun ibsamaa jira. (Maddi ummata keenya walakkeessa bahaa (Middle East) naanno Misir ammaa ti jedhama. Araboonni acchi eega qubatanii gara ganna kuma tokkoo ti jedhama). Kana jechuun afaanichis isuma waliin dhufee har’a gahe jechuu dha. Afaan Oromo baranee miti; natoo dha; dilbii dha; buulessa; buleessas; mandiidaa dha; mandiyaa dha; sooressa!! Itti dhimminee baballifachuun immoo gahaa fi dirqama keenya. Daandii kanaan hanga tokko wal arguuf haa yaallu! Didhaa dalootni darbe nuun gahe haa baanu! Afaan Oromo guddicha ta’uu hubannee itti haa boonnu. Itti haa fayyadamnu. Kan ormaa kan ormaa ti; kan ofii ta’uu hin danda’u. Keenya gannee kan ormaa ol kaasuun immoo seenaa keessatti nu gaafachiisa. Keenya balleessuuf gumaachuu illee ni ta’a. Itti haa fayyadamnu; ittiin haa barreessinu!
Ammaaf haganuma; damma osoo mi’aawuu maragu!
Taddalaa Tafarraa Tiin


text:
Damee Booruutiin
Hooggantoon TPLF reenfa meeqa irra tarkaanfatan dhufanii akka uummata Itopiyaa hundaa waraana Dargii jalaa akka bilisa baasan bara bittee isaanii kana hundaa yaroo xibaaraa jiran dhagaa jira. Har’as akkuma kana. Dhugaan jiru garuu waraana Dargii kan cabse qabsoo uummatoota Itopiyaa hundaatti. TPLF bara Dargiin jiru biyya isaanii keessatti warana Dargii lolaa turte. Uummatni Eritiraa, uummatni Oromoo, Uummatni Ogaaden , Uummatni Sidaamaa, Uummatni Gambeela fi kan hafanis amma humna isanii of irratti loludhaan aangoo Dargii cabsan.
TPLF qofaatti loltee mootee injifannoon galuu ishee namni arge hin jiru. Warri gaafa sana jirru kan aggarre fi raga seenaa dabarsinu TPLF biyya Tigray amma Finfinnee galtu konkolaatan buraaqte dhfuu dha. Gaafa sana TPLF waraana Dargii faca’ee irraa kilaashinkovii fi meeshaa waraanaa gugguddaa saamachuu ayyaana argatee jirti. Karaa biraa biyya Oromoo kan fidee dhufte yoo jiraate cinii, bujalee, shiraa fi haxxummaa qofa.
Waan hundaa caalaa dandeettii fi ogummaan TPLF afshalummaa hiriyyaa hin qabne qabaachuu dha. Gaafa Dargiin kufe sana otuu maqaa Mootummaa ce’uumsaa jedhuun ijaarsota jiran maraa wal itti hin qabnee nageenyi Impayeera Itopiyaa keessatti argamuun ni jabaata. Mootummaa kana keessaa qooda fudhachuuf hunduu afaan banee seene. Akka nama hundaaf fudhatama qabaatutti chartera baaftee nama hundaaf qoode. Aangoos xiqqaatu malee warra yaroof qabachuu barbaadan hundaaf hirteef jirti. Lafa jalaan garuu akkataa itti orma kana hundaa dhabamsiisu dandeessu tarsiimoo fi tooftaa baafatee lafaa qabdi.
Erga nagaan biyya Ipaayera Itopiyaa tesgabeefatee booda uummata harkaa qawwee funaanatee kaatee shira ishee tokko tokkon hojii irra olshuu jalqabde. EPLF humnan dabsachuu akka hin dandeenye waan beektuuf akka Ertiraa fudhatee irraa baatu karaa mijjeessiteef. ABO waraana keessan kaampii galshaa malee jette dirquun kaampii keessatti itti marsitee waraana muxxannoo bara dheeraa qabu macaqi gootee fixe. Sana booda ergamtoota ishee warra OPDO xiqqo bakka laateef akka hojii uummata Oromoo jilbeefachiisuu itti boba’an dirqama itti laate.
Sagantan TPLF inni duraa biyyi isaanii waraanan waan miidhameef gargaaramuu fi deebi’ee ijaaramuu kan jedha dha. Kanaafu qabeenyi biyya Impayeera Itopiyaa keessa jiru gaaffii tokko malee gara Tigray guramuu danda’a. Warashaan hoomi shaa fi kan waraanaa hunduu buqaa’ee gara Tigray akka deemu tahe. Albudni Oromiyaa, bosonni Oromiyaa, bishaan , ibsaa fi wal gala qabeenyi uummta Oromoo dhuunfaa TPLF tahe. Amma danda’an guranii biyyaa isaanii keessatti karaa konkolaata, karaa baaburaa, bakka xiyyarri qubatu, Hospitaalaa , universitti fi warshaa hormaate lakkofsa hin qabne biyyaa isaanii keessatti ijaaratan.
Uuumata Oromoo lafa isaa irraa buqisaanii darban. Lafa Oromoo si’a lama- sadii deebisaanii gurgurachuun badhaadhan .Namni Oromoo lafti isa irraa fudhatame balbala eguu fi kosii haruuf illee ayyaana dhoowwatanii akka kadhatu tahu godhan. Bara kana OPDOn illee dalaala taate lafa Oromoo gurgursiisuun waan argate irraa butachaa turte. Saamichi karaa hundaan godhamu uummata Oromoo hiyyumaa argee fi dhagee hin beekneef dabarsee keenne. Kana malee TPLF cinii fi bujalee fidee dhufte uummata Oromoo itti harcaaftee gita olaana taate Uummata Oromoo gadi ilaaluu jalqabde.
Hara’a biyya Impayeera Itopiyaa keessati sooromaan kan beekamu Tigiroota. Manni nyaataa, manni dhugaatii, manni daldalaa, manni hooteela, manni bashananaa fi fooqiin samii gahuu kun hunduu kan Tigiroota akka tahe eenyu jalaa iyyuu dhokkataa miti. Hoomishinni maqaa nama tokko tokkoon biyya keessa jiran keessa warri aangoo irra jiru akka harka guddaa keessa qaban dhoksaa hin qabu.
Namonni dhalootan Tigree tahanii biyya Oromoo keessa jiran baasaasa ykn dabballee TPLF akka tahan mamiin hin jiru. Waanuma Tigree tahaniif Mootumaa TPLF kan jalatti aangoo fi aayyaana waan barbaadan argachuu qabu. Namni Tigree tokko bushaa OPDO naannoo tokko caalaa aangoo qaba. Waan Tigree taheef duwwaa nama Oromoo tokko tumee, hidhee, saamee ykn ajjeessee ykn gudedee yoo deeme namni isa gaafatuu danda’u hin jiru. Kanaafuu qabsoon Uummata Oromoo warra kana akkuma waraana Wayyaanee yoo akeekate qajeelaa dha.
Uummatni Tigray uumatoota Impaayeera Itopiyaa keessa jiran wajjin rakkina addaa fi addati hin qabu. Garuu qabeenya naannoo biraa Mootummaan TPLF saamee fidee biyya Tigray yaroo ijaaruu ittiin jiraachaa jira. Yaroo Mootummaan kun uummatota biraa lafa irraa dugugee balleessu maaliif kun tahe jedhanii yaroo dura dhaabatan hin mul’atu. Haalli kun Uummata Tigray fi TPLF gargar baasuu rakkina tahaa jira. Haala burree kana kan ifa baafachuu qabu Uummata Tigray tahuu qaba. Mootummaan TPLF akka badu mamii qabaachuu hin qaban. Mootumaan TPLF gaafa badu wajjin baduu irraa qabsoo uummatni Impayeera Itopiyaa gochaa jiru wajiin dhaabbchuun qajeelaa dha.
Akka warri OPDO afuuftu utuu hin Impaayera Itopiyaa keessatti gararrummaa Tigree fi Afaan Tigray dhoksaa waltajii irraatti argamu. OPDOn waan of sobduuf nama biraas akkasumaa waan sobaan dhugaa dhoksuu dandeessu itti fakkaata. Har’a Afaan Tigree, gumruka keessatti , airportiitti, waajiraa federaalaa keessatti … afaan rakkinaamalee fi baasii tokko malee( password) ittiin darbama akka tahe namni agarre jiraa? Yoo jiraate OPDO duwwaa dha. Tajaajilli nama afaan kana dubbatuf godhamu qofaa dha. Oromoon barate tokko Tigree barumasa isa qabu wajjin hojii dorgomee argataa? Nama Oromoo meeqatuu hojii irraa ari’amee Tigree laatama? Yaa OPDO koo wal qixxuummaan kun isa jiraa?
Mootummaan TPLF hoji kolonftaa isa duraa (classical colonialism) biyya Oromoo irratti deemsisa jirti. Qabeenya uummata Oromoo saamtee biyya ishee ittiin guddisuun haala isa duraa ti. Uuummata Oromoo ajjessuu, hidhuu fi gidiraa baayyee irratti raawwachuudhaan akka biyyaa isaa irraa buqqee badu gochuudhaan lafa uummata Oromoo irra uummata ishee qubachiisaa jirti. Shira adda adda uumuudhaan saba fi sab-lamii naannoo Oromoo jiran lenjiftee, hidhachiifte uummata Oromoo irratti bobaasuudhaan kaayyoo uummata keenya lafa irraa dugugdee balleessuu toora hundaan irratti xiyyeefatee jirti. Uummatni Oromoo waraana TPLF kana barbadeessu malee akka nagaa hin arganne hubtee, harka wal qabatee irree tokkichaan ka’ee jira. Ummatni Oromoo TPLF wajjin hojjechuu fi waliin jiraachuu bakka hin dandeenye irra gahee jira. Dhiiga ilmaan Oromoo dhangala’ee, darara dhala Oromoo irraa gahee fi qabeenya uummata Oromoo saamameef kan furmaata argamu TPLF irraa guyyaa bilisa bahuu qofa. Akkuma waraana Haayile Selaasee fi warana Dargii waraana TPLFis qabsoo uummata bal’aatu facaasa. Kunis fagoo hin jiru.
Yaadni koo silaa wal gahii guyyaa kudhanii booda beeksissa OPDO baasite kan ilaalu ture. Waan OPDOn geerartu dhagee ka’ee dhiisi maloo si itti bariitee jirtii jechuun barbaade. Utuu OPDOn jecha kana waggaa26 dura jettee jiraate anaanuu garaa na raafti. Ilma akkamitu Oromoo dhalate jedhee nan gammada ture. Har’a erga eenyumaa ishee xiqqaa fi guddaan Oromoo hubatee booda “hoogganna ijaarsa kee” dhuka dhaaphu yaroo jettu qaama kootu na suukanna’e. Bulchaa OPDO jalatti Oromoo akka balaa salphate. Gudataa fi guddatuun Oromoo kumaatan mana hidhaa keessatti waxxalamee dhume. Kumaatamaan ajjeefamanii irrbataa alattii fi bineesaa tahan. Biyya isaanii irraa ari’amanii gamoojii fi bishaan keessatti kan dhuman lakkobsa hin qaban. Kan qaamni hiratee fi maraate meeqatu jira.
Utuu OPDOn ilaaltuu Onkololessa 2, 2016 ayyaana Irreecha Haroo Arsedee irratti Oromoonni 700 ol tahan guyyaa tokko itti dhuman. Dhiigni Oromoo akka bishanii dhagala’e sanaafiOPDOn itti gaafatama duraa qabdi. Dhumatii Calanqoo lamaffaa, ajjechaa Shamannee, Amboo, Balee , Harar bakka adda adda, Booranaa fi Shamboo keessatti kan itti gaafatamu OPDO dha. Erga uummata kana nutu si bulcha jedhanii nageenya isaafis kan itti gaafatamu isaan tahuu beekuu qabu. Ija OPDO duratti Uummatni Oromoo miliyoonni tokkoo ol tahu inni du’u du’ee kan hafe qe’ee isaa irraa buqqaa’ee akka hantuutaa karaa irratti hafe. Beelaa fi dheebuun , qabanaa fi buluqni , hiyumaa fi dhukkubni itti wal furaa jiraa. Uummata Oromoo gamoojii Balee , Hararii fi Boorana keessatti qongee dha’amee garaan isaa fi dhugdii isaa wajjin walitti gogee jiru nu duraa mul’achuu qaba. Gaaga’ama kana hundaa kan Uummata Oromoo irratti fide OPDO dha.
Lafa uummata Oromoo TPLF wajjin kan charachara bahee uummata Oromoo hiyyimaa fi gadadoof dabarsee kenne OPDO dha. Mana Oromoo jiru keessa dhiigni hin dhangalaanee fi imimaan hin lolaafamne hin jiru. Har’as artistonni , qaroonni , beektonni fi haayyoonni Oromoo mana hidhaa keessatti gidiraa dhala namaaf hin jirre argaa jiru. Utuu salphinni kana fakkaatu jiru an ijaarsi kee jette OPDOn yaroo na qabaa na gadiisaa jettu waan ji’a(baatii) irraa gadi buute fakkaatti.
Uummata Oromoo afaanfajjeessuuf yaluun waan tokko. Waan olmaan isaanii warra Habashaa wajjin taheef uummata Oromoo Habashaa caalaa tufachuun waan biraa. Habashoonni Uummatni Oromoo garaamii waan taheef kan abbaa isaa ajjeesetti haadha heerumiisa jedhanii yaadu. Walii gala gumaa baafachuu hin beeknu jechuu fedhu. Kanaafuu ammaan kana Qabsoo Xumura Garbummaa kana dhiifne OPDO dugdatti marxifatee qajeela jedhanii yaadu. Lakki dhiisi yaa OPDO uummatni Oromoo har’a bakka atti beektu sana hin jiru. Yoo siif gale qabsoo uummata Oromoo itti makkami. Qabsoo bilisummaa Uummata Oromoo gageessuuf kaayyoo fi akeeka isaa hin qabdu. Abbaan Kaayyoo fi akeekaa ABO fi Qeerroon Bilisummaa Oromoo jiru.
OPDOn waan jettu dhugaa irraa akka fagoo tahe kan agriisu heddutut jira. Ijaarsota Oromoo ala jiran wajjin hojjechuuf fedhii qabana jedhu. Maarree hooggantoonni OFC obbo Baqalaa Garba, Addisuu Bulala, Gurmeessa Ayyannoo fi Dejene Tafaa mana hidhaa keessatti diinni Oromoo haamilee isaanii cabsuu warra itti xapataa jiru baasanii wajjin hojjechuu jalqabuun hin dursuu? Labsiin shororkeessumaa utuu hin haqamiin warra alaa wajjin hojjenna jechuun dhugaa irraa fagoo jira.
Waamicha OPDO kanaaf namni dura owwate immoo Obbo Leenchoo Lataa tahuun caalaa waan nama ajaa’ibu tahee jira. Dr. Mararaa Gudinaa Pralaamaan Awuropa afeera godheef iirratti argamee fedhii isaa malee waan bukkee Dr. Birhaanu Nagaa( Ginibit 7) taa’eef Shororkessummaan himatamee mana hidhaa keesstti gidiraa meeqa erga argee booda dhiibaa uummataan hiikamuu danada’u hunduu quba qbna. Obbo Leencoon kan Ginibot 7 wajjin walii galtee tokkummaa qabu akkam godhee akka OPDO wajjin hojjechuu danda’u namaaf hin galu. Obbo Leencoon kun waamicha argatee miti ofumaa iyuu figee galee morma qabanii darbachaa olu. Namni ku uummata isaaf miti ofuma isaaf iyyuu nama dhaabbii dhabee akka ,“namni bishaan nyaate hoomocha qabata” jedhanii waan tahe nama ajaa’ibuu hin qabu. Nama harkaan of xiqqeesse waan gargaaran hin jiru. TPLFis tahe OPDO jijjirama inni fiduu danda’u hin jiru.
Jiraachuun OPDO seenaa Uummata Oromoo keessaatti bakka suukkanneessa qaba. Kana booda TPLF cabsuu dura ergamtuu ishee OPDO of keessaa baasnee gatuufdirqamna. TPLF qabeenya keenyaa dhala dhalaaf ishee gahu samatee jirti. Kana booda kan barbaaddu yoo jiraate nagaan teessee isa saammatte nyaachuu dha. Nagaan jiraachuu kan dandeessu yoo qabsoon Uummata Oromoo gufate duwwaa akka tahe adda baaftee agartee jirti. Qabsoo Uummata gufachiisu kan danda’uu waraana ishee caalaa akka OPDO taate illee hubatee jirti. Kanaafuu karaa feeteen OPDO akka qabsoo uummata Oromoo cabsitu hidhachiiftee uummata Oromoo irratti bobbaasuu filateetti.
Tooftaan TPLF fi OPDO baayyee xaxxamaa miti. Ummatni Oromoo uummata nagaa jalatu waan taheef , afaan isaa dubbatanii, yaada issa fudhatanii suuta suuta ofitti qabanii qabsawwan haqaaf dhabbatan akkuma kana duraa keessaa funaananii fixxuudhaan qabsicha kolaasuu dha. Yaa Uummata Orommoo nu gaha! Lamuu Habashaaf hin gowwomnu! Tasa deebinee hin gabroofnu! Aarsaa gahaa baafnee jirra! OPDOn warruu waggaa 26 darban kana dhiiga uummata keenyaa dhagalaasaa bahee fi qabeenya keenya saamaa fi saamsisaa ture! Warri kun nuuf haaraa miti! Garuu tooftaa haaraan nuu fakkaatan nu balleessuu deemaa jiru! Filmaatni keenya ykn isaan ammannee baduu ykn Fincila Xumura Garbummaa bakkaan gahuuf qabsoo keenya murannoo guutuun itti jabeessu dha!
Gadaan Gadaa Bilisummaa Ti!
Injifannoo Uummata Oromoof!


text:
Hidhamtootaa fi godaantonni dhalattoota Tigraay kanneen mooraa magaalaa Samaraa keessa turan, bakka duraan jiraataa turan magaala Abaalaa kan bulchiinsa naannoo Afaaritti hojiin deebisuu xumuramuu isaaf komishinni mirga namoomaa kan Itiyoophiyaa galateeffatee jira.
Komishinni kun baatii waxabajjii dabree, namoonni mooraa samaraa fi Agaatinaa keessatti hidhaman battalumatti akka gadhiifaman gaafatee ture.Kana malees seeraan ala akkasumas ajaja mana murtiin ala, eenyummaa isaaniif jecha qofa hidhaman jedhee ture.
Mootummaan bulchiinsa naannoo Afaar garu namootii kun nageenya isaaniif jecha mooraa keessa ka’aman jechuun falme.Itti aanaa komishiinara Komishinichaa Raakeeb Meselee jara lafa duraan turanti deebisuu xumuramuu isaa simatanii, kanaafis mootummaa bulchiinsa naannoo Afaar yaada Komishinichii dhiyeesse irratti hundaa’uun deebii kennuu isaaf galateeffatan.
Garu waajira ittisa balaa naannoo sanaaf itti gaafatamaa kan ta’an Mohammad Huseen RSAf akka ibsanti namoota kana Ab’alaa tti deebisuun kun yada Komishiinicha biraa dhiyaatee irratti hirkachuun hin gaggeeffamne jedhan.
Mootummaa bulchiinsa naannootu murteesse malee jedhan. Kunis jaarmayoota addunyaa waliin bulchiinsii naannoo dubbachuun namoota hafan 600 gara bulchiinsa naannoo Tigraay ti deebise jechuun Obbo Mohammad Huseee dubbachuu isaanii Gabra mikaa’eel Gabra Madhin Finfinnee irraa gabaasee jira.
Tigraay Keessa Kan Turan Dhaabattonni Dawaa Jumlaan Raabsan 80 ol Cufaman.
Waldaan Faarmaaasii naannoo snaa beeksisee jira. Dawaan Tigraay seenuu waan hin jirreef jecha uummanni rakkoo keessa akka jiru kan ibsee waaldaan kun Dawaalee silaa Tigraay seenuu qaban 100 keessaa harka 5.2 qofatu seena jedha.
Ogeessonni Faarmaasii fi abbootiin qabeenyaa Faarmaasii lama Magaala Maqalee keessatti dawaa dhabuun du’u isaanii ibsamee jira.Daa’imman dhalataniif talaaliin kennamu akka hin jirre fi dhukkuuba Kaansarii wal’anaa kan Turee hospitaalli Aydar tajaajiila addaan kutuun isaa ibasmee jira.
Rakkoon hanqiina dawaalee kan Tigraay keessaa olaanaa ta’u hubachuun dhaabatonni addnyaa qargaaruu qabu jechuun itti gaafatamaan waldaa Faarmaasii Tigraay Gaafachuu isaanii Muluugeetaa Atsebahaa Maqalee irraa gabaasee jira.


text:
Wal ta’iinsi Ejensii biyya Britin Itiyoopiyaa dhaaf deggersa yeroo kennu imaammata mirga namaa waliin bifa wal giteen ta’uu fi dhiisuu isaa akka xiinxalu manni murtii biyya Britain tokko murteessuu isaa gareen mirga namaaf falmu HW simatee jira.
Manni murti ol aanaa biyya Britain kaleessa jechuunis Adoolessa 14 bara 2014 murtii dabarseen waajjirri wal ta’iinsa sadarkaa addunyaa sun Itiyoopiyaa dhaaf deggersa yeroo kennu ragaalee dhiittaa mirga namaa agarsiisan sirriitti hin xiinxalu jechuun himannaa irratti dhiyaati qorannaa guutuu kan mana murtii barbaada jechuu isaa Margaret Bashir NY irraa gabaastee jirti.
Human Rights watch-tti itti aantuun directorri dhimmootii Afriikaa Laslii Leefkoo ibsa VOAf kennaniin murtiin mana murtii Britain tarkaanfii isa jalqabaaf ajaa’ibsiisamuu qabu jedhan.
Waa’ee gargaarsa Britain kan dubbatan Lefkoon DFID maqaa jedhamuun kan waamamu waajjirri ministeera misooma sadarkaa addunyaa gargaarsa kennu mara kan ittiin qindeessu imaammata kan qabu ta’uu isaa ibsanii imaammati kun Britain biyyoota ka biroo waliin kan qabdu hariiroon gargaarsaa mirgi namaa eegamuu isaa kan ittiin qoratuu fi mirkaneessu ta’uu ibsaniiru.
Kanaaf jecha murtiichi mana murtii kaleessaa HRW Gambeela keessatti raawwatamuu isaa quba qaba galmeesseera kan ittiin jedhu dhiitamuu mirga dhala namaa hamaa qorachuu kan dandeessisu ta’uu Lefkoon beeksisaniiru.
Dhimmi kun waajjirri misoomaa kan sadarkaa addunyaa Gameela keessatti raawwatameera kan jedhame iyyannaan dhiitamiinisa mirga namaaf akka ta’utti deebii kennuu dhabuu dhaan imaammatuma ofii isaa irra daddarbe yoo ta’u gad fageessee kan qoratu. Kun tarkaanfii isa jalqabaa maleeti. Murtii isa xumraa miti jedhan Lefkoon.
DFIDn gocha imaammata ofii isaa faallessu dalageera jechuun gaaffiin yeroo dhiyaatu kun isa jalqabaa ta’uu kan ibsan Ms Lefkown kanaaf jecha murtiin mana murtii barbaachisaa kan ta’eef jechan.
Tarkaanfii isa jalqabaa kana ni ajaaiffanna. Sababiin isaas waggoota darban keessa Gambeelaa fi naannolee ka biroo keessati imaammatqa gandeen hundeessuu waliin kan wal qabateen himannaaleen dhiittaan mirga namaa raawwatamuu isaa ibsan hedduun dhaga’amanii jiru.
Nutis akka nama mirga namaaf falmuutti dhiitamiinisi mirgaa kun haala ga’aa ta’een hordoffii dhabuun isaa nu yaaddessaa ture jedhan.
Gama biraatiin dhiyeenya kana as Washington DC keessa kan jiru waaltaa Wilson-tti qophaa’ee kan ture waltajjii marii tokko irratti argamanii kan turan Amerikaatti dubbi himaan Embassy Itiyoopiyaa obbo Wahde Belay Itiyooopiyaa keessatti ijaarsi gandeenii humnaan ijaarama kan jedhu haalanii jiran.


text:
Koronaan addunyaa irra maruutti jiru kun amma biyya kurnya hedduu keessatti himan.Afrikaa Kibbaa waliin vaayireessiin kun Afrikaa keessaa biyya 6 oli keessatti argan.
Namii irratti argan kun nama ganna 38ti dhiyoo guyyaa sadiin duratti jaartii isaatii fi nama 10 ka dhibii waliin Xaliyaanaa gale.
Akka ministerii fayyaa Afrikaa Kibbaa jedhetti biyyitii isaa dhibamaan wallaanachuuf hosptiaala 10 kopheeffatte.
Manii Marii Amerikaa vaayireessii kornaa biyya baafateen wallaanuuf doolara biliyoona 8.3 kennuuf dubbii mure.
Pirezidaantiin US Tiraampi doolara bliyoona 2.5 kennuuf yaada dhiyeesse.
Amerikaa godina Seattle magaalaa King haga ammaatti nama 9 dhiba kanaan dhabde. Magaalii sun dhiba kanaan wallanuuf hoteelii siree 85 qabdu bittee dhibamaa itti wallaanuuf qopheeffatte.
Amerikaa keessaa nama 160 irrtti dhiba kana argan.Ogeeyyotii fayyaa akka namii yoma cufaa harka dhiqatuu fi nama qabu ka axxifachaa quf’u irraa fagaatan dhaaman.


text:
Hagayya 07/08/2016 Sirni geggeessaa awwaalcha barataa Amaanu’eel Girmaa kan guyyaa gaafa hagayya 06/08/2016 Magaalaa naqamtee naannoo boordiitti kan wareegamee alaabaa adda bilisummaa oromoodhaan faayyamee geggeessaan Isaa raawwatee jira.
Sirna geggeessaa isaa irrattis dhaadannoolee dinqisiisoo fi wallewwaan warraaksaa dhageessifamaa oolanii jiru.
Uummanni magaalaa naqamtees sirna geggeessaa barataa Amaanu’eel girmaa irrattis diddaa mootummaa wayyaaneef qaban guutummaattis sagalee isaanii dhageessiffachaa akka oolan beekamee jira.
Gara fuula duraattis tokkummaan kaanee mootummaa wayyaanee hundeen buqisnee guutummaa oromiyaa keessaa baasuus qabna jechuun geggeessaa barataa Amaanu’el xumuranii oolanii jiru.
Mootummaan wayyaanees Sirna geggeessaa awwaalchaa barataa Amaanu’eel dhorkuuf yemmuu yaalutti qeerroon magaalaa naqamtee garuu sodaa tokko malee dhaadannoo dhageesisaa geggeessaa barataa kanaa akkanni raawwatamu godhanii oolanii jiru.
Mootummaan wayyaanees akkuma amala isaa uummata karaa nagaan Sirna awwaalchaaf ba’an irratti dhukaasa banuun uummata nagaa goolaa akka oole maddeen keenya ifa godhu.
Sirna Gaggeessaa Awaalcha Barataa Amanu’el Girmaa Magaalaa Naqatee Keessatti Alaabaa ABOn Kuulamee Kabajaa Gootummaa Guddaan Gaggeefame.
Hagayya 07/08/2016 Sirni geggeessaa awwaalcha barataa Amaanu’eel Girmaa kan guyyaa gaafa hagayya 06/08/2016 Magaalaa naqamtee naannoo boordiitti kan wareegamee alaabaa adda bilisummaa oromoodhaan faayyamee geggeessaan Isaa raawwatee jira.


text:
Kutaa 1 ffaa
Shambal Abbabaa Biqilaa (Hagayya 7, 1932 – Onkoloolessa 25, 1973) atileetii Olompiikii maraatoonidhaan si’a lama mo’ee yoo ta’u irra caala kan ittiin addunyaarratti beekkamu bara 1960tti Olompiikii Gannaa luka duwwaa kaachudhaan medaaliyaa warqii argachuu isaatini. Yaadannoo Abbabaaf jecha istaadiyemiin Finfinnee jiru maqaa isaatin moggafameera.
Abbabaa Biqilaa gaafa Hagayya 7, 1932 maatii Oromoo gosa Abbichuu ta’anirraa dhalate. Iddoon dhalootasa araddaa Jaatoo jedhamtu kan Mandiidarraa km25 fagaate argamtuti. Guyyaan dhalootasaa kun guyyaa Maraatoonii Olompiikii Loos Aanjeles ture. Abbabaan ijoollumaatti tiksee ture. Abbabaan boodarra eegduu mootichaa (Imperial Bodyguard) ta’uudhaan maatii isaa gargaaruu waan barbaadeef km250 lukaan deemudhaan gara Finfinnee dhaqe. Finfinneettis jalqaba eegduu dhuunfaa ta’uudhaan maatii warra sanyii mootii (royal family) eeguu jalqabe.
Onnii Niskanen, lammii Iswiidin kan Fiinlaanditti dhalate,mootummaa Itoophiyaatin atileetota akka leenjisuuf qacarame. Leenjisaan kun battalumatti dandeetti Abbabaa kana arge.
Moo’icha Maraatoonii oloompikii
Abbabaan Olompiikii 1960 yeroo xumuru
Abbabaan garee Olompiikii Itoophiyaatti kan makame dhumarratti yeroo xiyyarri gara Room deemuu ka’uuf jedhutti. Abbabaan garee kanatti kan makame Waamii Birraatu kan taba kubbaa miilaa odoo tabatuu miidhame bakka bu’uudhaani. Meejer Onni Niskanen Abbabaa Biqilaa fi Abbabaa Waaqjiraa maraatoonii akka isaan fiigan godhe.
Adidaas, ispoonsariin Olompiikii Gannaa 1960, qophee muraasa qofa qaba ture yeroo Abbabaan qophee itti ta’u filachuu dhaqu; Sababa kanaaf qophee itti hin taanet kennameef, kanaafuu itti fayyadamuu hin dandeenye. Fiigichi odoo hin jalqabin sa’a lamaan tokko dura, Abbabaan akkuma yeroo leenjii godhu lukaan kaachuuf murteesse. Leenjisaan isaa Niskanen waa’ee morkattoota isa wajjin fiiganii itti himee akeekkachiisaa ture; kana keessaa tokko lammii Morookoo Raadi Bin Abdiselaam kan lakkoofsa 26 uffatu ture. Sababa hin beekkamneen garu, Raadiin fiigicha dura uffata maraatoonii gurraacha kan lakkoofsa qabu hin arganne ture, kanaafuu uffata yeroo tiraakirraa fi dirreerra fiigu uffatu kan lakkoofsisaa 185 ta’u uffate.
Fiigichi gara galgalaa godhame kun jalqabnisaa fi dhumnisaa aarchii, Konistaantiin kan Koloosiyeemii fuuldura jiru ture.
Yeroo fiigichaa kana Abbabaan lakkoofsa Raadii 26 barbaaduuf jecha atileetota baayyee bira darbee fiige. Yeroo km20 ta’u, Abbabaa fi Raadiin(kan lakkoofsa 185 uffate) atileetota fiigaa jiran isaan kaanirraa faagaatanii addatti bahan. Abbabaan nama lakkoofsa 26 uffatee barbaaduf jecha gara fuuldura ittuma fufe; Raadiin isa bukee fiigaa namicha jiru ta’uu hin barre. Jarri lamaan amma 500m ga’anitti wajjin fiigaa turan; meetira 500 booda, Abbabaan furguffamee bahee xumure. Abbabaan sa’aatii riikardii ta’e 2:15:16.2 galmeessuun moo’ate. Moo’icha kanaanis, Abbabaan nama gurraacha Aafrikaa medaaliyaa warqii Olompiikirratti argate kan jalqabaa ta’ee galmaa’e. Abbabaan Raadii sekendii 25n dursee fixe.


text:
Barsiisaa waggoota 29f tola magaalaa Finfinneetti Afaan Oromoo barsiisaniif gargaarsatu barbaachisa jedhame.
Waggoota 29’f magaalaa Finfinnee keessatti hojii tola ooltummaatiin Afaan Oromoo barsiisaa kan turan Barsiisaa Tafarraa Ta’eeraa, yeroo ammaa kana deggarsi addaa isaan barbaachisaa jedhame.
Barsiisaa Tafarraaa Ta’eeraa Afaan Oromoo barsiisuuf aarsaa guddaa kafaluutu ibsame.
Namni kun dhiibbaa siyaasaa fi kan finxaaleyyii hunda danda’uun magaalaa Finfinnee keessatti barataa kumaan lakkaa’amu Afaan Oromoo barsiisanii eebbisiisuu isaaniitu dubbatama.
Barsiisaa Tafarraa Ta’eeraa yeroo ammaa kana utuu isaan lubbuun jiranii boqochiifna jechuun sochiin deggarsa maallaqa walitti qabuu eegalameeti jira.
Barsiisaa Tafarraa Ta’eeraa haala jireenya isaanii yeroo ammaa fi hojii seena qabeessa hojjetan ilaalchisuun OMN-tti waan himan qabu.
Maanguddoo ganna 71 kan ta’an obbo Tafarraan, magaalaa Finfinnee keessatti tajaajila ga’essootaa afaan lammaffaa fi tokkoffaa barsiisuu jedhuun, waggaa 29’f Afaan Oromoo barsiisaa akka turan himan.
Hojii tola ooltummaa kana kaffaltii fi deggersa mootummaa malee sababni isaan hojjetaniif, kaayyoo gootota Afaan Oromoo guddisuuf lubbuu dhabanii itti fufsiisuuf ta’uu himu obbo Tafarraa Ta’eeraa.
Doorsisa, reebichaa fi hari’annaa hedduu isaan irra qaqqabaa ture dandamachuun, Afaan Oromoo sirna barreeffamaafi dandeettii dubbiitiin barsiisaa, barattoota kumaan lakka’aman akka eebbisiisan himu.
Waggoota 29’f magaalaa Finfinnee keessatti hojii tola ooltummaatiin Afaan Oromoo barsiisaa kan turan ta’anis, yeroo ammaa kana jireenyi isaanii rakkoo keessa jiraachuu isaa sababeeffatee, deggarsi addaa isaan barbaachisa jedhame.
Obbo Tafarraan turtii waggaa 29 barsiisaa Afaan Oromoo ta’anii tajaajilan keessatti, Mootummaa irraas ta’e dhaabbilee tola ooltummaa irraa kaffaltii homaatuu osoo hin argatin, jaalalaafi hawwii guddina Afaan Oromoof qabaniif umurii isaanii walakkaa Afaan Oromoo tolaan barsiisuutti dabarsan.
Maanguddoon Oromoo kun ammallee bara dulluma isaaniitti hojii kana itti fufanii jiraachuu himanii, yeroo amma kana sababa dullumaatiin jireenyi itti cimuufi wantoota bu’uraa dhala namaaf barbaachisanillee dhabanii jiraachuu dubbatu.
Haa ta’u malee walakkaa umurii isanii guddina Afaan Oromootiif jecha tattaaffii isaan taasisan lafatti osoo hin badin, dhaloonni qubee qaqqabateera jedhu.
Waggoota afurii as Finfinnee keessatti manneen barnootaa Afaan Oromoo barsiisan banamaa jiraachuun, abdii isaanitti horuu kan ibsan Obbo Tafarraan, dhaloonni ammaas ulee qabsoo kana akka anarraa fuudhaniifan afeera jedhu.
Guddina Afaan Oromoof sochii isaan taasisaa turan, dhaloonni akka irraa fuudhu himanii, amma gaafa ijji isaanii waa dubbisuu dadhabuutti barsiisuu akka itti fufan himu.
Barattoonniifi namoonni obbo Tafarraa Ta’eera qaaman beekan gama isaaniitiin, barsiisaa Tafarraan goota lubbuun jiru ta’uu himanii, uummatni Oromoo nama kana kabajuun, jiraatti isaan boqochiisuu akka qabu dhaaman.
Uummatni Oromoo akka isaan bira dhaabbatuuf, gargaarsi maallaqaa Gofundme maqaa isaaniitiin banamee jiru irrattis namuu dirqama isaa akka ba’atu dhaamanii, barsiisaa fakkeenya ta’an kanaaf haalli mijatee deggersi ga’aa ta’e akka taasifamuufis waamichi taasifameera.