text:
1Qaalai koiro de7ees; qaalaikka Xoossaara issippe de7ees; qassi qaalai Xoossaa. 2Qaalai Xoossaara issippe koiro de7ees. 3Xoossai ubbabaa qaalaa baggaara medhdhiis. Merettidabai ubbai i bainnan aibinne merettibeenna. 4Aani de7oi de7ees; de7oi asau poo7o. 5Poo7oi xuman poo7ees; xumai poo7uwaa xoonibeenna. 6Xoossai kiittido issi asi de7ees; a sunttai Yohaannisa. 7Asai ubbai poo7uwaa baggaara ammanana mala, poo7uwaabaa markkattanau markka gididi yiis. 8Poo7uwaabaa markkattanau i yiidoogaappe attin, i ba huuphen poo7o gidenna. 9Asa ubbau poo7issiya tumu poo7oi sa7aa yees. 10Qaalai sa7an de7iis; Xoossai Qaalan sa7aa medhdhiis; shin sa7ai a eribeenna. 11I baageetukko yiis; shin aageeti a shiishshi ekkibookkona. 12SHin i bana shiishshi ekkida ubbatuyyo, ba sunttan ammanidaageetuyyo, Xoossaa naata gidana mala, maataa immiis. 13Eti Xoossaappe yelettidoogaappe attin, asi yeliyo maaran woi asa sheniyan woi attumaasa sheniyan yelettibookkona. 14Qaalai asa gididi, nu giddon de7iis. Nuuni a bonchchuwaa aaro kehatettainne tumatettai kumidoogaa be7ida. Aawaayyo issi Na7aa xalaala gidida i ekkido bonchchoi hagaa. 15Yohaannisi abaa markkattiis; ba qaalaa xoqqu oottidi, “Taani, 'Taappe guyyeera yiyaagee taappe wolqqaamees; aissi giikko, taappe i kase de7iis' gaada markkattidoogee hagaa” yaagiis. 16Nuuni ubbai a kumetta aaro kehatettaappe anjjuwaa ekkida. 17Aissi giikko, Xoossai higgiyaa Muuse baggaara immiis; shin aaro kehatettainne tumatettai Yesuus Kiristtoosa baggaara yiis. 18Xoossaa be7ida asi mulekka baawa; ba Aawaa lanqqiyan de7iya issi Na7aa xalaalai abaa markkattiis. 19Yerusalaamen de7iya Aihudati qeesetanne Leewata, “Neeni oonee?” giidi Yohaannisa oichchana mala, Yohaannisakko kiittin, Yohaannisi etau markkattido markkatettai hagaa. 20Yohaannisi, “Taani Kiristtoosa gidikke” yaagidi geeshshidi markkattidoogaappe attin, markkattiyoogaa ixxibeenna. 21Eti, “Yaatin, neeni oonee? Neeni Eelaaseeyye?” yaagidi oichchidosona. Oichchin Yohaannisi, “Akkai gidikke” yaagiis. Qassikka eti, “Neeni hananabaa yootiyaagee?” yaagidi oichchidosona. Oichchin Yohaannisi, “Akkai” yaagidi zaariis. 22Yaatin, “Neeni oonee? Nuuni nuna kiittidaageetuyyo yootana mala, neeni nebaa woigai?” yaagidosona. 23Yohaannisi zaaridi, “Hananabaa yootiya Isiyaasi giidoogaadan, bazzon ba qaalaa xoqqu oottidi, 'Godaa ogiyaa sitti oottite!' giya cenggurssai taagaa” yaagiis. 24Qassi Parisaaweti kiittido asati 25Yohaannisa, “Neeni Kiristtoosa woi, Eelaasa woi hananabaa yootiyaagaa gidana xayikko, yaatin aissi xammaqai?” yaagidi oichchidosona. 26Oichchin Yohaannisi zaaridi, “Taani haattan xammaqais; shin intte erenna asi intte giddon eqqiis. 27I taappe guyyeera yees. Taani a caammaa qashuwaa birshshanaukka bessikke” yaagiis. 28Hagee ubbai Yorddaanoosa SHaafaappe hefinttan Biitaaniyaa giyo biittan, Yohaannisi xammaqiyoosan haniis. 29Yohaannisi wonttetta gallassi Yesuusi baakko yiishin be7idi yaagiis; “Xoossaa dorssai, sa7aa nagaraa xaissiyaagee, hageeho! 30Taani, 'Taappe guyyeera issi asi yaana; i taappe wolqqaama; aissi giikko, taappe kase de7iis' gaada haasayidoogee hagaa. 31I oonakko taani erikke; shin Israa7eela asau a qonccissanaassi haattan xammaqaidda yaas” yaagiis. 32Yohaannisi hagaadan yaagidi markkattiis; “Geeshsha Ayyaanai saluwaappe haraphphedan wodhdhishiininne a bolli uttishin, taani be7aas. 33Taani a erikke; shin haattan xammaqanau tana kiittidaagee, 'Geeshsha Ayyaanai wodhdhidi, issi asa bolli uttishin, neeni be7ana; Geeshsha Ayyaanan xammaqanaagee a' yaagidi taayyo yootiis. 34Taani hegaa be7ada, Xoossaa Na7aa i gididoogaa markkattais” yaagiis. 35Qassi wonttetta gallassi Yohaannisi ba erissiyo ashkkaratuppe naa77atuura issippe eqqiis; 36eqqidi Yesuusi aadhdhishin be7idi, “Xoossaa dorssai hageeho!” yaagiis. 37Yohaannisi erissiyo naa77u ashkkarati Yohaannisi giyoogaa siyidi, Yesuusa kaallidosona. 38Yesuusi bana kaalliyaageeta guyye simmi be7idi, “Ai koyeetii?” yaagidi oichchiis. Eti zaaridi, “Rabii, neeni awan de7ai?” yaagidosona. “Rabii” giyoogee “Tamaarissiyaagoo” giyoogaa. 39Yesuusi eta, “Haa yiidi be7ite” yaagiis. Yaagin eti biidi, i de7iyoosaa be7idosona; he gallassi eti sa7ai tammu saate heera gidiyo gishshau, a matan pe7idosona. 40Yohaannisi giidoogaa siyidi, Yesuusa kaallida naa77u asatuppe issoi, Simoon PHeexiroosa ishaa Inddiraasa. 41Inddiraasi koiro ba ishaa Simoonaara gaittidi, “Nuuni Masiyaara gaittida” yaagiis. “Masiyaa” giyoogee “Kiristtoosa” giyoogaa. 42Inddiraasi Simoona Yesuusakko ekki ehiis. Ehin Yesuusi Simoona be7idi, “Neeni Yoona na7aa Simoona; ne sunttai Keefa gidana” yaagiis. “Keefa” giyoogaa birshshettainne “PHeexiroosa” giyoogaa birshshettai issuwaa; hegaa giyoogee “SHuchchaa” giyoogaa. 43Wonttetta gallassi Yesuusi Galiila giyo biitti baanau qofaa qachchiis; i Piliphphoosaara gaittidi, “Tana kaalla!” yaagiis. 44Piliphphoosi Inddiraasinne PHeexiroosi de7ido Beetasaida giyo katamaappe yiida asa. 45Piliphphoosi Naatinaa7eelaara gaittidi, “Higgiyaa maxaafan Muusee abaa xaafidogaa, qassi hananabaa yootiyaageetikka abaa xaafido Yooseefa na7aa Yesuusaara, Naazireete kataman de7iyaagaara, nuuni gaittida” yaagiis. 46Naatinaa7eeli zaaridi, “Naazireete katamaappe payyabi kiyanau danddayii?” yaagiis. Yaagin Piliphphoosi, “Yaada be7a” yaagiis. 47Naatinaa7eeli baakko yiyaagaa Yesuusi be7idi, “Genee bainna tumu Israa7eela asi hagaa!” yaagiis. 48Yaagin Naatinaa7eeli Yesuusa, “Neeni tana awan erai?” yaagiis. Yesuusi zaaridi, “Piliphphoosi nena xeesanaappe kase, neeni balasiyaa giyo mittaa garssan de7ishin, taani nena be7aas” yaagiis. 49Naatinaa7eeli zaaridi, “Tamaarissiyaagoo, neeni Xoossaa Na7aa! Neeni Israa7eela kawuwaa!” yaagiis. 50Yaagin Yesuusi, “Taani nena balasiyo giyo mittee garssan be7aas giido gishshau ammanai? Neeni hagaappe aadhdhiyaabaa be7ana!” yaagiis. 51Qassikka Yesuusi, “Taani intteyyo tumaa odais; saloi dooyettin, Xoossaa kiitanchchati ta bolli, Asa Na7aa bolli, pude kiyishiininne duge wodhdhishin, intte be7ana” yaagiis.
Copyrighted Material
Learn More


c: text/html

text:
Ibsa Walhubannoo fi Araara Qaama Cehumsaa ABO fi Shanee Gumii ABO
Adda Bilisummaa Oromoo (Oromo Liberation Front)
Sadaasa 21, 2012
Ummanni Oromoo guyyaa kolonii Itiyophiyaa jalatti kuferraa eegalee haga har’aatti, mirga abbaa biyyummaa sarbamee, qabeenya isaa irratti ajajuu dhabee miidhaan siyaasaa, miidhaan dinagdee, kan hawaasummaa fi kan aadaa akasumas midhaan namoomaa irra ga’un isaa beekamaa dha. Ummata keenya cunqursaa fi saamicha kononeefatta jalaa bilisa baasuuf, bara 1973 irraa eegalee haga har’aatti .Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) qabsoo hidhannoo, siyaasaa, hawasummaa fi diplomaasii walitti qindeessuun ittifufiinsaan qabsoo hadhooftuu geggeessaa jiraachuu isaa hubatamaa dha.
Hata’u male waldhabbii fi adda bahiinsa bara 2001 mudate irraa QBO miidhamuun hunda biratti hubatamaa dha. Kanaaf, tattaaffi araaraa fi tokkoomuu yeroo dheeraaf deemaa ture xumuruuf jilli gama lachuu walgahii araaraa fi tokkoomuu Sadaasaa 14 – 20, 2012, gaggeeffachuun, adda bahiinsa irraa kaasee hanga har’aatti haala turan irratti yaada ifaa fi qulqullinna qabuun bal’inaatti haasa’uun, dhaaba kana deebifnee tokkoomsuuf qabxiilee armaa gadii irratti walii galtee irra gahuu keenya gammachuun beeksifna.
1. Bara 2001 adda bahuun nu giddutti uumame laafina QBOtiif gummachee, ummata Oromoo kan gaddisiisee, diinaa kan gammachiise tahuu hubachuun, dhaabni kun deebi’ee karaa humnaa, qabeenyaa fi danteettiin akka tokkomu irratti walii galle. Adda bahinsa kana haallii gaafasii kan uume tahu illee sababaa kanaan miidhamaa fi wareegama tahetti guddoo gaabbina.
2. Kaayyoon irratti hundoofnee qabsoo bilisummaa Oromoo gaggeessinu – bilisummaa Oromoo fi walabummaa Oromiyaa, kan repubilika Oromiyaa jaaruun xumuramuu tahuu wal hubannoo irra geenyee jirra.
3. Qabsoo bilisummaa Oromoo fiixaan baasuuf tooftaa fi tarsiimoon hordofnu kan siyaasaa, qabsoo hidhannoo fi diplomaasii fi diddaa ummataa qindeessuun gaggeesuu taha.
4. Madda waldhabbii adda bahuutti gumaache ilaalchisee jilli bal’inaan irratti haasa’ee rakkoo ture irratti wal hubannoo irra gahuun, badii fakkaataan akka gara fuulduraatti deebi’ee hin mul’annee fi barnnoota irraa baratamuu danda’u tarrisuudhan, haala QBO keessa jiru irratti xiyyeeffannoo guddaa keennuudhan, kan dabre irra inni dhufu akka caalu walitti agarsisuudhan, haala yaaddeessaa ummatni Oromoo keessa jiru daddaffin jijjiiruun barbaachisaa tahuu hubachuudhan badiilee dalagaman walii dhiisuun, wal hubannoo fi araaraan xumuranne.
Miseensotii fi deggertooti ABO akkasumas ummatni Oromoo araara eebbifmaa kan bara dheeraaf hawamaaa ture kana akka mirkanaawee galii isaa gahu irratti tumsaa fi deggersa barbaachisu akka nuu gumaachitan kabajaan gaafanna.
Akkasumas miseensoti caasaa lamaan jala jirtan fi deggartooti hundi guyyaa ibsi kun bahe irraa kaasee olola wal
irratti oofuu, mufii fi duula bifa adda addaan oofamaa ture irraa dhaabbattanii tarkaanfii QBO jalbeessu kana akka simattan dhaamanna.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Qaama Cehumsaa ABO
Shanee Gumii ABO
Posted on 22/11/2012, in Uncategorized. Bookmark the permalink. Leave a comment.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Godaantoota somaaliyaa 90 kanneen seera Amerikaa cabsan ykn iyyats dahannaa siyaasaa dhiyeefftan kanneen fudhatama dhabe Amerikaa keessaa gara Moqaadishootti deebifamanii jiru.
Yunaaytid Isteetes-tti Ambaasaaddarri Somaaliyaa Ahmed Isse VOA..f akka ibsanti godaantoonni kun Embaasii Somaaliyaa isa waashington keessa jiruutti biyya keenyatti nu deebisaa jechuun iyyata galfatanii turan.
Bayyeen isaanii dahannaan siyaasaa dhiyeeeffatan kan fudhatama dhabee fi kanneen biroon immoo seera yunaaytidIsteetes cabsuu isaaniin Amerikaa keessaa akka ba’aniif manni murtii kan ajaje turan.
Rakkoo wal waraansaa waggootii dheeraaf somaaliyaa keessa tureen Amerikaa dabalatee biyyonni addunyaa hedduun lammiiwwan somaaliyaa simachaa turan.
Waggaa 4 dura yeroo jalqabaaf Amerikaan mootummaa somaaliyaaf bekkannoo kennuun ishee ni beekama.


text:
Omar Dol dhaabbata afaan Somaaleen “Dul Mided” jedhamu kan hiiki isaa “gaaffii haqaa” jedhuuf dura taa’aa dha.
Xumura baatii sadaasa darbee kan hundeeffame dhaabi isaanii prezidaantiin naannoo Sanaa nama isaan gaafatu tokko utuu hin qabaatin uummata naannoo Sanaa irraan miidhaan isaan ga’an akka dhaabatu gochuuf furmaata waariinsaa fiduuf kan yaadame ta’uu dhubbatu.
Nuti kan wal geenyeef, prezidaantii mootummaa naannoo Somaalee Abdii Mohamed Umaariin raawwatamaa kan jiru miidhaa hagas ga’u callisnee ilaaluu hin dandeenye.
Sababaa kanaan wal geenyee, maal gochuu wayya? Attam goonee uummata deggeruu dandeenya jennee ti dhaaba kana kan hundeessine.
Dhaabbata kanas biyyootii adda addaa keessatti hundeessuu dhaan uummanni bulchiinsa naannoo Somaalee keessaa kan yeroo ammaa aangoo irra jiraniin dhiibbaa irra ga’een rakkoo guddaaf saaxilamuun akka dhaabatu tattaafataa ka jiran bu’uursitoonnii fi miseensonni dhaabqa kanaa ibsaniiru.
Torban lama dura kutaa Minisootaa keessatti kan argaman maanguddoonnii fi dardarri Oromoo fi dhalattoonni bulchiisa naannoo Somaalee walitti dhufuu dhaan walitti bu’iinsa daangaa ilaalchisee attamiin furmaanni argamuu akka danda’uuf yaada wal hubannoo irra ga’uu isaanii nuuf ibsaniiru.
Kanneen wal ga’ii sana irratti hirmaatan Raadiyoo Sagalee Ameerikaaf akka ibsanitti sabi kun lamaan duruu hollummaa fi walii galteen wal wajjiin jiraataa kan ture ennaa ta’u dhiibbaa bulchiinsa naannoo sana jiruun walitti bu’iinsi gidduu isaaniitti uumame jedhan.
Nuti dhalati hawaasaalee lamaanii biyyoota alaa keessa jirrtu walitti dhfuu dhaan jaalalaa fi tokkummaan saba kana gidduu yeroo dheeraaf ture rakkoo namoonni dhuunfaan fedhii isaanii guuttachuuf jecha uumaniin uummatichi miidhaan akka irra hin geenye wal hubatee akkuma kana duraa akka waliin hojjetu tattaaffii gochaa jirra jedhan.
Kanas kanneen hawaasa lamaan irraa walitti dhufan lammiiwwan Oromoo fi Somaalee walitti dhufanii mari’achuun wal hubannaa irra ga’uu isaanii dubbataniiru. Uummati inni biyya jirus akkasitti akka wal hubatu gochuuf gama danda’ame maraan ergaa akka ittiin ga’an illee itti dabaluun beeksisaniiru.


text:
Taammanaa Bitimaa irraa
Kutaa Duraa (04. 10. 15)
DURADUBBII
Dubbiftoota barruu tanaa jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo harra irraa kaaseen mataduree kanaa olitti kaayame jalatti waa isiniif dhiyeessaa, mee na hoofkalchaa! Kanas hamma naaf dandayametti guutuu taasisuunan guutee, irra bash-bash gochuun isiniif dhiyeessa. Garuu, yaa Oromoo koo akkana gochuuf laalleewwan (infoormeshina) guutuu qabaachuutu nama irra jira. Haala uummanni keenya Oromoon keessa jiruu fi dukkana wallaalummaa koloneeffattoonni Habashaa nu aguuggachiisan irraa kan ka’een, laalleewwan barbaadaman guutumatti argachuun rakkisaa dha. Haatahu malee, hammuma jiru irraa ka’anii waliif ibsuutu irra bu’aa qaba. Guutuu eeggachuuf, guutumatti harka maratanii taa’uun kana nama baasuu miti.
Ani oggaan waraqaa tana kurfeessuuf saganteeffaddhe, wanneen kanatti aananii tarreeffaman mara isiniif dhiyeessuufan ture. Kunis: a) maqaa magaalaa tokko akka Afaan Oromootiin barreeffamuu fi akka Afaan Ingiliziitiin barreeffamutti b) bakka magaalaan sun itti-argamu c) bara magaalaan sun itti-bu’ureeffame d) lakkoofsa jiraattota magaalaa sanii fi e) fakkoolee addaddaa kanneen magaaalaa san agarsiisanii. Ammoo, qabxiiwwan kanneen keessaa kan magaalaawwan daran hedduu argachuu hin dandeenye. Tahus kun bara Waaqni jedhe guutamaatii, kunoo kanan harkaa qabu isiniif dhiyeeseen jiraa mee na eebbisaa dhamdhamaddhaa! Toleekaa, akkuma na eebbiftan WAAQNI guddichi waan hundumaa harkaa qabuu fi dandayu sun isin haa eebbisu! Silaa akkan xiyyeeffaddheetti magaalaawwan kun qubee “A” irraa hamma qubee “Z“-tti tartiibaan dhiyeeffamuuyyu. Haatahu malee, laalleewwan magaalaawwan hundumaa ammaaf waanan harkaa hin qabneefan akkuman argaddhetti, hammuman argaddheen jalqaba.
Ani waayeen xindachee (joogiraafii) kun akka isin hin nuffisiifneefan beekatuma waayee: Afaan, barreessumsa (ogubarruu), seenaa fi aadaa Oromoo garii itti-dabaluun isiniif dhiyeessa. Maali, kana argattaniitii-ree? Dabaleesoo, kutaa isa xumuraa keessatti tartiibni magaalaawwanii, fakkoolee fi lakkoofsi jiraattotaa faa kennamaa hangasitti mee obsa Oromoo san natti hin qusatinaa! Laalleewwan qabdan yoo karaadhuma imeela kiyyaa naaf ergitan harka-baneetan simmaddha!
SEENSA
Jechi “mandara” jedhamu kun jechoota Oromoo isa “mana“-a fi “daramuu” (man + dara = mandara) jedhamu irraa kan baafame. “Manneen walitti daramanii” jechuun “walitti raramanii” jiran jechaa dha. Mandara jechuuf “magaalattii” jechuunis ni dandayama. Maaltu dhabame, afaan keenya Afaan Oromoo, afaan nadhii dammaa kun sonaan dureessawoo! Amma mallin ani itti-dhiyeessu godina Oromiyaa tokko fudhachuun mandaroota fi magaalaawwan godina san keessatti argaman cufa tarreessuu dha. Kanas akka barumsaaf Dhaloota Qubee kiyyatti toluufan magaalmataa godina sanii irraa, karaa konkolaataa isaa hedduu guddaa tahe qabachuun kanneen karaa san irratti argaman hunda tarreessa. Fakkeenyaaf: Assallaa irraa ka’uun: Saaguree, Boqojjii, Asaasa, Dodoola, Adaabba faa. Isaan karaa guddicha san irratti hin argamnes achumaan dhiyeeffamu.
Ammaaf mee Shaggar shaggaa keenya, Finfinnee finna keenya irraa ka’uunan gara Ambootti qajeela. Yaa Oromoo kiyya, Amboon yoon jalqabe isin marti Amboof harka-rukuttu jedheen yaada. Ambo keessanitti kanatu guddatee-ree? Ani dur Ambo Shaggar keenya irraa wantee (kiilomeetira) 125 fagaachuu isaan beeka. Ani karaa asfaaltii warri Habashaa wagaalee 70 keessatti ijaaruu dhaddhabee, warri Xaaliyaanii waggaa shan keessatti ijaare tokko tokkoonan beeka. Biyya Torban Kuttaayee kana balaa-muka isaallee nan beeka. Garuu, amma warri Wayyaanee “keenya” Ambo gara Shaggaritti waan siiqisaniif kiiloomeetira 105 tahee jira jechaan dhagaye. Wayyaaneen Ambo mararfatteetii mitii, silaa Amboo fi ishiin ibiddaa fi citaa dhaa, amma waan biraa dhiifnee qalbiin karaa keenya qabannee gara Ambootti haa xuruurru!
QAAMADUBBII
Egaa mee amma walqabannee, konkolaatadhaan yookaan farda Oromoo isa “farda Jiddaa” jedhamuun Shaggar irraa kaanee gara Ambootti haa qajeellu! Ambo keessan kun jagna qofa otoo hin taane, arjaa dhasiwoo “ni beelofna, ni dheebonna” jetteenii waa tokkollee hin yaadayinaa!
Buraayyuu (1) – magaalaan kun dur oggaan ani ijoollee daangaa Finfinnee irratti argama ture. Amma Finfinnee-dhaan liqimfameeti jira. Gosni Buraayyuu fi naannoo isaa keessa ture Kurnan Gullallee-ti. Dur qeyeen goota Oromoo Gullallee, kan Tufaa Munaa naannoo kanatti argamaayyu. Amma Buraayyuu irraa kaatanii Gafarsa Tufaa Munaa bira kuttanii wantee 30 irratti magaalattii Koloboo (2) – tan warri qawween biyya keenya qabate kiristinnaa kaasuun, “Mannaagashaa” jedheenii seentu. Kuunnoo, gaarri guddichi garaa waaqaatti (samiitti) ijaajjee karaa harka bitaatiin isintti muldhatu sun “Hococa” jedhama. Tulluun dheeraan qaramee ol-dheeratu sun immoo “Tulluu Koloboo“-ti. Yommuu Koloboo irraa baatan gaarri dheeraan karaa lixaatiin isinitti muldhatu sun “Gooroo Dandii” jedhama. Kun isinitti dhiyoo wayii hin seyinaa, bakka amma jirtan kana irraa kiilomeetira 100 fagaatee, naannoo Afran Walisoo keessatti kan argamu. Goodaan gooroo dheeraa kanaa fi bakka jirtaan jidduu jiruu kun, “Goodaa Bachoo” biyya xaafii fi biyya jagnootaa-ti. Amma kunoo “Marfata” keessa marfattanii gara magaalaa Hoolotaatti deemaa jirtu. Bakka kanatti leenci Oromoo Kabbadaa Buzunash, marfateetoo Xaaliyaanii Biyya Gadaa qabatte san kan kashakkashaa ture. Walaloo uummata Oromoo kan bara sanii yoon amma tokkoo isaa qofa harka isin buuse, na eebbisuun keessan hin oolu!
Kabbadaa BuzunashiiYaa Kabbuu BuzunashiiXaaliyaan Shaggar lixxeeBuupphaa fi indaanqoo fixxeeKoo qabi qixxumashii!Kabbadaa BuzunashiiGoorootti dachaase hundumashii!
Kunoo, gooroon sun bakka amma keessa deemaa jirtani. Silaa Meettaa, Meettaa keessaa Meettaa Hoolotaa keessa akka deemaa jirtani beektuu laata? Ee, Meettaa biyya qeerransootaa, biyya Ordofaa Cangaree, biyya Cangaree Sookilee! Kunoo, wantee 45 irratti magaalaa Hoolotaa (3) – seentanii jirtu. Biyyi, biyya hoolotaa-tii egaa foon hoolaa kashakkasaa! Daadhiis irratti basshabbashaa! Karaan inni as irraa ka’ee gara kaabaatti, gara fuula Salaaleetti qajeelu karaa isa magaalaa simintoo, magaaalaa Mogor (4) – nama geessu. Naannoo Meettaa Hoolotaa irraayyi gara naannooMeettaa Roobii-tti ceetu jechaa dha. Maarree Meettaa biyya jagna durii, biyya Birraatuu Goolee! Waraana Adowaa isa warri Amaaraa ittiin-dhaadatan sana irratti kanneen Xaaliyaanii haleelaa turan jagnoota Oromoo: Gabayyoo Gurmuu, mootii Oromoo Walloo abbaa Iyyaasuu, jechuun Mahaammad Alii, Baalcha Abbaa Nafsoo fi Birraatuu Goolee fayi. Haatahu malee, Mogor gaafa biraa dhaqxuu amma bakkuma kaataniif gara Ambootti xuruuraa!
Amma kiilomeetira 55 irratti magaalaa dur masaraan Cangaree Sookilee ture irratti tan ijaaramte, magaalaa Ejeree (5) – seentu. Ejereen teenya tunis akkuma Caalaa fi Fayyisaa, akkuma Lalisee fi Kumee faa nafxanyoota Amaaratiin kiristinaa kaafamtee: “Addis Alam” jedhamte. Magaalaan Hoolotaas mee maqaa kiristinnaa “Gannat” kan jedhamu qaba ture.
“Ejeree waraabbattee, Ejeree warrabbatte Kuulinii
Guyyaa wajjin oolanii, halkan qobaa buluudha xuurinii!“
Jedhe mitiree, jaalatamaan keenya Muktaar yoo sirbu! Mee amma otoon kana keessaa hin bayinan seenaa Oromoota faarfamoo keessaa waa isinitti qicee, kutaa isa kana asuma irratti dhaaba. Ni beektu mitii, ginni-bittee Amaaraa of-tulummaa fi of-guurummaa-dhaan akka geeba addunyaa argate. Bara warri Mosolonii biyya keenya weeraran, mootiin isaaniis, raasonni isaaniis raroo isaanii haratanii gara Biyya Ingilizii fi Biyya Falastiinaa kan ennaa san kolonii Biritaaniyaa Guddoo tureetti baqatani. Biyya ofis, impaayerittii ofiis qarriffoo diinaa keessatti dhiisuun baqatani. Jagnoonni Oromoo garuu, kanneen akka Garasuu Dhukii, Baqqalaa Wayyaa, Jimaa Sambatee, Abbabaa Aaragaay, Mokonniin Wasanuu, Hayila-Maaram Maammoo, Oliiqaa Dingil, Badhaatuu Magarsaa, Leelloo Keelloo faa biyya ofii irraa hin baqannee bosona Oromiyaa manneen ofii taasifatanii warra Mosolonii ofirraa hariyani. Warri baqachuu irra hafee, bantiiwwan baandotaa tures nafxanyootuma; Raas Hayiluu fi Raas maaloo maaloo faayi. Silaa gurraan isaanii fi of-tuulummaan isaanii daangaa hin qabu, “farda yaabbidhaan” jechuun gugsii-dhaan “nutu caala” jechuun Xaaliyaanota wajjin qotee (jirraa) qabatani. Booda Xaaliyaanii irraa nama kanaan caalu, Habashoota irraas nama caalu finna jedhame. Kan ittiin darbatanii wal-waraanan ofaadhaan (uleedhaan) otoo hin taane eeboo-dhaan akkatahus waliif galame.
Isaan nama sonaan gugsiin beekamu biyya ofii Gondor, Manjee fi Goojjam keessaa dhabnaan: “silaa fardaan Gaallaa namni hin dandayuu; silaa Gaallaan gugsii malee wanni inni beeku hin jiruu“, Biyya Oromoo irraa barbaaduu jalqabani. Garuu, Biyya Oromoo keessaa warri kanaan beekaman baay’ee dhaa, eenyu filanii eenyu dhiisuutu rakkisaa ture. Otoo Xaaliyaaniin hin dhufin namoota Oromoo kanneen akka malee gugsiin beekaman keessaa, namoonni lama hunda caalu jedhamaayyu: Macca keessaa Garasuu Dhukii fi Tuulama keessaa Ordofaa Cangaree! Booda warri Amaaraa kun Oromoota waamanii “nama beekamu nuu fidaa” jennaan, silaa waayeen Garusuu Dhukii inni waan bosona jiruuf hin tuqamu: “maal Ordofaa Cangaree jiraa mitii?” jechuun isa Meettaa Hoolataa dhaquun itti-himani. Inni kanatu isa dhibee-ree gammachuun fudhate. Ammoo, eeboon waraanamanii du’uun waan jiruuf, inni dhaamsa du’aa katabsiifatee morkii saniif dhiyaate. Ixaan baafamee, nama dura hari’amu jennaan “Ordoofaatti” baye. Faranjichi dursee Oromticha ajjeesuuf carraa qaba jechaa dha. Haatahu malee, ennaa Xaaliyaaanichi Oromticha keenya hariyee eebboo isaa humna guddaan gadi itti-dhiisu, Orodafaan kooraa irraa hin jiruu, inni waan garaa fardaa jalatti milqeef eeboon sun kooraa fardaatti dirame.
Booda leenci sanyii leencaa “beenu naa gali!“, jechuun Xaaliyaanicha hariye. Ordofaa Cangaree bira gayee: “ih si galaafaddhe!” jechuun eeboo darbachuuf sirriitti aggaamee, ammoo otoo hin darbatin dhiise. Miliquu san Xaaliyaanonnis xiqqooshii ni beekuu, Xaaliyaanichi milqee booda kooraatti deebiye. Yoona jagnichi keessan humna qabu hundaan Faranjicha kooraatti hoddhe. Achumatti du’e. Silaa Habashoonni yoo Abbabaa Biqilaa moyes, yoo Faaxumaa Roobaa mootes isaantu moyee, amma nutu moye jechuun jirraa sanaan caalani. Gaafasuma egaa Oromoo maaltuu walaloon dandayaa mitii:
Ordofaa Cangaree
Diimaa akka barbaree
Xaaliyaanii qabeeGanyaatti danqaree!“
Jedhamee walaleeffame!
Itti-fufa —!
============== // ==============
Advertisements


text: Hagayya 09,2017/ Godina Arsii Magaalota hedduu keessatti Daldaltoonni Sabaan Oromoo ta’an hundi lagannaa gabaatti makamuun manneen hojii isaanii cufanii kan jiran yoo ta’uu Daldaltoonni saba biraa hojii hojjachaa jiru.kanas yoo gaafataman mootummaati akka nuti lagannaa gabaafi hiriira Oromiyaa keessatti gaggeeffamu irratti hin hirmaanne yoo hirmaattanii argamtan qabeenyi keessan saamamee Oromiyaa keessaa buqqaatanii gara Naannoo keessaniitti harka keessan qullaa gaggeeffamtu jechuun nu doorsise jechuun dubbataa kan jiran yoo ta’uu Wanti akkasii akka isin irratti hin raawwatamne nutuu itti gaafatama fudhata kanaaf jettanii akka gara qabsoo makamtan jechuun Qeerron karaa adda addaatin dhaamsa dabarsaa fi jiraachuu maddeen Oduu Qeerroo bakka adda addaa irraa walitti qabanne ni addeessu,Magaalotni Guyyaa Har’aa manneen hojii itti cufamee oole keessaa Shaashamannee, Dodola,Itayya, Dheeraa, Kofale, Adaabbaa, Shirka, Roobee Diida’aa, Saddiiqa, Darrabbaa, Nageellee Fi Baalee Gaasara Diinsho, Haroo, Dambal ta’uu maddeen keenya gabaasaa jiru.


text:
Jiraattonni hojiirra oolmaa sanadichaatiif kutattummaan akka socho'aniidha kan eeran
Amajjii 24 bara 2009 waaree dura Galmi Bulchiinsa Magaalaa Shaashamannee jiraattota, qaamolee oggansaa gara garaafi bakka buutota amantiilee sanada sosochii ummataa bara 2009 magaalattiirratti mariyachuuf walitti qabamaniin guutamee ture.
Galma guddaafi miidhagaa bulchiinsa magaalattii kana keessatti dhaadannooleen, "Jechaan osoo hintaane gochaan jijjiirama ni fidna!, Abbaan furmaata rakkoo magaalaa keenyaa numa!, Gabaasa sobaa hambisuun haaromsa magaalaa keenyaa ni mirkaneessina!" jedhaniifi kanneen biroon maxxanfamaniiru.
Sanadiin ergaawwan dhaadannoo kanneen of keessaa qabuufi sosochii ummataa bara 2009 irratti xiyyeeffate Waajjira Dhimmoota Kominikeeshinii Mootummaa Bulchiinsa Magaalaa Shaashamanneetiin qophaa'ee kan dhiyaate yoo ta'u, jiraattonnis eddii sanadicharratti baal'inaan mariyatanii booda raggaasisaniiru. Nutis qabiyyee sanadichaa bal'aa keessaa cuunfinee haala ittaanuun dubbistoota keenyaaf dhiyeessineerra.
Sanadachi duudhalee nagaan waliin jiraachuu hawaasa ahaalatti dagaagsuufi tokkummaa ummataa cimsuun danda'amurratti kan xiyyeeffate yoo ta'u, hirmaannaafi qooda fudhannaa ummanni misooma keessatti qabu dachaan dabaluuf anniisaa guddaa akka ta'uudha kan eerame.
Karoorri sosochii ummataa kun Karoora Guddinaafi Tiraanisformeeshinii marsaa lammaffaa biyyattiin baafatte, imala hiyyummaa mo’achuu, nageenya, heeraafi duudhaalee waliin jireenya hawaasaa irratti ummanni hubannoo argatee haaromsa magaalattii milkeessuu akka ta'es himameera.
Haaluma kanaan hojiilee guguddoo baroota darban Shaashamanneetti raawwataman akka ka’umsa ijootti qabachuun haaromsa magaalattii ittifufsiisuuf hojiin hubannoo ummataa gama hundaan cimsuu barbachisaa ta'uunisaa hubatameera.
Baroota darbanitti riiformiidhaan walqabatee gama kominikeeshiiniitiin odeeffannoo wayitawaafi qulqulluu ummata biraan gahuun ummanni guddina, misooma, nageenyaafi ijaarsa sirna dimokraasii keessatti akka hirmaatu gochuun bu’aaleen jajjabeessoon yoo galma'anillee gama biyya badhaate, jireenyaaf mijattuufi dimokraasiin ittidagaage uumuurratti hojiilee baay’een akka hafaniidha sanadichi kan eere.
Hojii kominikeeshiniifi miidiyaa dhaabbileefi damee hawaasa hunda keessatti hojjachuun ummanni magaalattii marti yaada, gaaffii, sodaafi mamii qabuuf waltajjii marii uumuun rakkoo kamiifuu ummatichi abbaa furmaataa akka ta’uu gochuun barbaachisaa ta'uuni eerameera.
Dhaabbileefi waajjiraalee mootummaa keessatti miira tajajiltummaa ummataa cimsuufi sosochii uumuun hojii kominikeeshiniifi miidiyaa bal’inaan hojjachuun barbaachisaa ta'uun amanameera.
Dhaabbilee amantii keessatti duudhaa waliin jireenya amantiilee, sabootaafi sablammootaa kabajuufi kabachiisuuf sosochii ummataa uumuuf hojii kominikeeshiniifi miidiyaa bal’inaan raawwachuun murteessaaadha.
Dhaabbilee barnootaa keessatti dhaloota biyyaaf yaadu, biyya ofii jaalatu, duudhaa waliin jireenya amantiilee, sabootaafi sablammootaa kabajuufi kabachiisu, lammii amalaafi naamusa gaarii qabu, amanamaa beekumsa argateen biyyaaf hojjachuuf of qopheessu, sassaabdummaa kiraa jibbufi mariitti amanu uumuuf hojii bal'aan gama kominikeeshiiniifi miidiyaatiin raawwatamuu qaba.
Ijaarsa gandaa gadii keessatti, duudhaa waliin jireenya sabootaafi sablammootaa kabajuufi kabachiisuu, nageenya eeggatu, nama amalaafi naamusa gaarii hinqabne sirreessu, misooma naannoosaa keessatti qooda fudhatu, sassabdummaa kiraa jibbu, mariitti amanu, rakkoo naannawasaa kamuu keessatti abbaa furmaataa ta’ee socho’u uumuurratti xiyyeeffannaan hojjetamuu akka qabuudha sandachi kan eere.
Rakkoo kamuu keessatti ummanni abbaa furmaataa ta’ee akka socho’u gochuun sochii misoomaa, nageenyaa, ijaarsa sirna dimokraasiifi bulchiinsa gaarii sirreessuu keessatti hirmaannaafi qooda fudhannaansaa dachaan akka dabalu gochuun barbaachisaa ta'uus eera.
Akka sanadichaatti, ilaalchoota gufachiisoo amantii dawoo godhatanii socho’an dhadhabsiisuu, duudhaalee waliin jireenyaa amantiilee dagaagsuuf, manneen amantii keessattis hojiin kominikeeshiniifi miidiyaa hojjetamuu qaba.
Magaalattiin misoomaafi nageenya ittifufiinsa qabu galmeessuun, fayyadamummaa ummataa mirkaneessuu cinaatti hojii misoomaa hirmaannaa ummataatiin sadarkaa naannoofi biyyaatti fakkeenya gaarii ta’uu dandeesseerti. Yeroo ammaas muuxannoo kana qindeessuun hojii kana sadarkaa olaanaatti ceesisuun nidanda’ama jedha sanadichi.
Ummanni magaalaa shaashaamannee baroottan kana keessa humna, beekumsaafi maallaqasaa walitti qindeessuun hojiiwwan misooma gara garaa keessatti qooda fudhachuun ummata fakeenyummaa gaarii qabu ta'uunis eerameera.
Ummata odeeffannoo wayitaawaa yeroofi saffisa barbaadamuun argatee, hirmaannaa beekumsa irratti hundaa’een, hiyyummaa hadheeffatee jibbu, aadaa hojii gabbifatee guddina misoomaa, nageenya amansiisaa, ijaarsa sirna dimokraasiifi bulchiinsa gaarii mirkaneessuu keessatti qoodnisaa dabale akkasumas maqaa naannichaa roga gaariin ijaaruu keessatti tumsu horachuu.
Maqaa gaarii magaalaa shaashamannee roga gaariirratti ijaaruu, raayyaa kominikeesiniifi miidiyaa bifa haaraadhaan ijaaruufi cimsuu.Rakkoo ilaalcha gufachiisoo amantaa dawoo godhachuun socho’an dadhabsiisuuf hojii miidiyaafi kominikeeshinii manneen amantaa keessatti hojjachuudha jedha sanadichi.
Akkasumas manneen barnoota keessatti ilaalchota gufachiisoo nageenyaafi barnoota dadhabsiisuun lammii naamusa gaarii gonfatee biyyaaf yaadu akka uumamu hojii kominikeeshiniifi miidiyaa bal’inaan hojjachuu.
Dhaabbileefi manneen hojii mootummaa keessatti miira tajaajilummaa ummataa uumuuf rakkoolee ilaalchaafi gocha sassabdummaa kiraa dadhabsiisuu riformii lafa qabsiisuu hojii kominikeeshiniifi miidiyaa bal’inaan hojjachuun ittiquufiinsa hawaasaa mirkaneessuunis akka kallattiitti qabameera.
Ijaarsa gandaa gadii keessatti duudhaalee waliin jireenya ummataa cimsuun ilaalchaafi gocha sassaabdummaa kiraa dadhabsiisuun ilaalcha misoomawaafi dimokraatawaa dagaagsuun hojiiwwan misoomaa hundarratti ummanni akka hirmaatu gochuun duudhaalee hirmaannaa ummata Magaalaa Shaashamannee iddootti deebisuufi ni hojjetama.
Qaamoleen misoomaa qoochoo sadan (dameelee mootummaa, dhaabaafi ummataa) karaa guutuu ta’een akka socho’an gochuun hojii hunda raayyaafi raayyaa qofaan raawwachuu akka ta’e waan hubatameef sochicha bu’aa qabeessa taasisuuf dhimmoonni ittaanan xiyyeeffannaa cimaa argatu.
Isaanis, ijaarama tokko-shanee, gumii addadurootaa, raayyaa jijjiiramaa, kominikeetaroota manneen hojii kilaastaraan ijaaruu, fooramii miidiyaa hundeessuu, kominikeetaroota gandaafi ijaarsa gandaa gadii odeeffannoo ummataa kennuurratti ilaalchaan akka raayyoman gochaan akka raawwatamu tasisuudha.
Raayyaa kominikeeshinii ilaalcha qulqulluu, kutannoo, kaka'umsaafi dandeettii qabaatee dhimmoota murteessoo biyyaa, naannoofi magaalaarratti ilaalcha biyyaalessaa uumu, ilaalchota gufachiisoo dadhabsiisuufi maqaa gaarii biyyaa, naannoofi magaalattii roga gaariin ijaaruu akka hojii ijootti qabamuusaa sanadicharratti eerameera.
Qabiyyee sanadichaa hafeefi yaada ummataa maxxansa keenya biraarratti isin dubbisiisna.
Charinnat Hundeessaatiin


text:
Aboma Hawaii dhaa hojiin ishee hedduu nama dhiba Garuu
Waldorgommii bareedinaa (Miss and Mr Africa) dhiiraaf dhalaan dorgomame Hawwii_Hirphaa_Gaanfurree injifatamte.
Itophiyaa bakka bu’uun huccuu aadaa Tigiree uffattee kan dorgomte ta’uu himnee turre. Irra deddebidhan Oromoo bakka buutee akka dorgomtu gaafatamtus kan didde yoo ta’u,mufii saba oromoorraa ishii mudateen deggarsa dhabdee injifatamuu dandeessetti.
Kan oromoo gane hin ofkalu,hin milkaahu.
Hawwiin ammas yeroo qabdi. Kufaatii isheerraa barattee sabashii akka araarfattu fi waliin hojjettu oromoon waamicha godhaaf.
Via: Meyra Abdi
Mee kana laalaa New lij yared oromo comedy Coming Soon


text:
Shaakala waraanaa Kooriyaan Kibbaa fi Ameerikaan guyyaa kaleessaa geggeessan hordofuun, Kooriyaan Kaabaa marii Kooriyaa Kibbaa waliin Arba’aa har’aatiif karoorfamee ture irratti kan hin hirmaanne tahuu beeksifte. Haaluma walfakkaatuun Kooriyaan Kaabaa, Ameerikaan kophaa isii dhimmoota naannichaa irratti murteessuuf yaalii geggeessitu yoo kan hin dhaabne tahe, Marii Traamp fi Kim Jong-Un waliin geggeessuuf karoorfame kan haqxu tahuu akeekkachiifte.
Waxabajjii dhufuu Traamp fi Kim Jong-Un Singaapoor keessatti dhimma sagantaa Niwukilarii Kooriyaa Kaabaa irratti marii geggeessuuf Karoorfatanii turan. Ejensiin Odeeyfannoo Kooriyaa Kaabaa Itti aanaa Ministeera Haajaa Alaa biyyattii Kim Kye Gwan wabeefachuun akka gabaasetti, “Ameerikaan gamanumaa sagantaa Niwukilarii keennaa ilaalchisee kophaa isii murteessuuf socho’aa jirti. Yunayitid Isteets gocha kana yoo kan itti fuftu tahe, Kooriyaan kaabaa mariin geggeessitu hin jiraatu. Guutumatti karoora marii kana haquuf dirqamna” jedhe.
Mr Kim Itti dabaluudhaanis, walgahiin kun osoo hin geggeeffamin ibsaa fi ajajni Ameerikaan kennaa jirtu Kooriyaa Kaabaa kan dallansiisaa jiru tahuu ibse.


text:
Waldaa kubbaa miilaa 210 irratti wal dorgomee 32 qofatti walti hafe.Soddomanii lamaan kun guyyaa 30n duubatti dirree kubbaa miilaa magaalaa Raashiyaa 12 walti yaa’anii jabeennaa fi qarooma kubbaa miilaati qaban wal agarsiisan.
Dorgommii Kubbaa Miilaa Addunyaa FIFA 2018 Waxabajjii 14 haga Adoolessa 15,2018 tapahtan.
Dorgommii tana Afrikaa keessaa biyya shanitti dabree taan ardii shanan keessaa dhufan.
Dorgommii tana ardii irra maranii qopheessaan Awurooppaa ganna 12 duubatti irra mare.Awurooppaa keessaa Jermeniin bara 2006 keessa qopheessite.
Gurraa fi iltii addunyaa garuma kormmii kubbaa miilaa tana jirti.Meessii, Ronaaldoo,Neymar….Mohaammad Saalaa…
Biyyitii cuftii ijoollee ufii alaa qabdu yaammachuutti jirti.Masriin ijoollee isii MLS garee kilabii kubbaa miilaa Amerikaa keessa taphattuuf lamaan Oomar Gaberii fi Amro Tarek.
Biraazil yoo taate ganna 6essoof waancaa kubbaa miilaa addunyaa fudhachuuf deemtii.
Tapha qaraa Raashiyaa fi Sawudi Arebiyaatti baraqi walti jedha.
Afrikaa keessaa biyya shanitti dabre.Naayjeriyaa,Senegaal,Morookoo,Masrii fi Tuniiziyaa.
Gareen Afrikaan tapha jalqabaa biyya tattana waliin taphaatti.
Masriin fi Urgaay
Morkkoon fi Iraan
Kirooshiyaa fi Naayjeeriyaa
Tuniiziyaa fi Ingilaandi
Polaandii fi Senegaal
Akkanuma jechaa haga Adoolessa 15n nu gahanii Nugusa kubbaa miilaa ka baranaa beenna.
Biyya 32 dorgommii FIFA 2018 dabaran garee A,B,C,D,E qoodanii taphachiisan.
Gama kaaniin ammoo DC united, kilabiin kubbaa miilaa Waashington DC taphataa kilabii Everton, Wayne Rooney bitachuuf jala maruutti jirti.
Akka Washinton Post jedhetti nama kana $miliyoona 16.2 bitatan.Nama kana kontoraata ganna lamaa haga 2020 bitatan.
Rooniin kun nama EPL Keessaa guddoo beekan. Isaa ganna 16 bitatan gaafasuma goolii galche. Namii ganna suniti goolii galche kilabii sun keessa hinjiru.
Akka amma jiru kanatti Rooniin Everton keessaa bahuu fi dhibaachuuf carraan hrka 50.


text:
Filannoo Maleeshiyatti geggeeffameen Dr Mahatiir Muhammaad paartii waggoota 60f hooggane kan Barisan National Coalition jedhamu gad lakkisuun, paartii mormituu Pakatan Harapan jedhamu bakka bu’ee dorgome. Partiin mormituu kun haala hin eeggaminiin barcumaa paarlaamaa biyyattii 222 keesaa barcuma 123 argachuun injifate.
Kanuma hordofuun Dr Muhammad har’a Kuwalaalaampur keessatti sirna geggeeffameen muummicha ministeeraa tahuun Najiib Raazaaq irraa taayitaa fudhate.
Dr Mahatiir Muhammad Manguddoon waggaa 92 muummicha ministeera biyattii torbaffaa tahun kan muudame yoo tahu, kana duras muummicha ministeera Maleeshiyaa 4ffaa tahuun biyyattii bulchuun isaa ni beekkama.
Muummichi ministeera duraanii Najiib Raazaaq waggoota kudhan dabraniif Maleeshiyaa kan hooggane yoo tahu, injifannoo ajaa’ibsiisaa paartiin mormituu galmeesse kana, “murtii ummataa waan taheef kabajaan fudha” jedhe.
Dr Mahtiir Muhammad tarkaanfiin mootummaa isaa kan duraa hogganaa paartii mormituu mana hidhaa keessa jiru Dr Anwar Ibraahiim dhiifamaan akka lakkifamu kan hojatu tahuu beeksise. Itti aansuudhaanis Dr Anwaarf taayitaa kan gad-lakkisu tahuu waadaa seene. Yeroo ammaa haati manaa Anwaar Ibraahim Dr Wan Azizah Ismaa’iil paartii mormituu kan hoogganaa jirtu yoo tahu, guyyaa har’aa Itti aantuu Muummicha ministeeraa tahuun muudamte.
Dr Mahtiir Muhammad Qabsoo Ummata Falasxiin deeggaruunis ni beekkama.


text:
Faayidaalee afoola saba tokkoo gabaabsuudhaan ibsuun salphaa hinta’u. Akkuma gosooti afoolaa hedduun jiranu faayidaaleen isaaniis hedduudha. Kana jechuunis tokkoon tokkoon gosa afoolaa faayidaalee ofii qabu jechuudha. Kanaafuu faayidaalee afoolaa kanneen jedhaman kunneen kanneen afoola maraaf ta’u qofaadha. Kana jechuunis waa’ee afoolaa yaadolee bu’uura ta’an gabbisuuf nigargaara jechuudha malee gosoonni afoolaa adda addadha. Fakkeenyaaf, mammaaksi,hibboon, geerarsi, sirbi aadaa, taphni ijoollee, kkf faayidaalee mataa isaanii kan qabanu ta’uu dagachuudhaan miti. Akkuma mammaaksi namootaaf beekumsa/barnoota dabarsuudhaaf fayyadu geerarsis barnoota dhaggeeffattootaaf dabarsu niqaba. Kun ammoo faayidaa tokkoof oolan jechuudha.
Qabxii kana ka’umsa godhachuudhaan faayidaaleen afoolaa dimshaashumatti malfaa ta’uu danda’u gara jedhutti taruu nidandeenya. Faayidaaleen afoolaa isaan bu’uura ta’an bakka shanitti qoodamuu danda’u. Isaanis:
1. Ibsuu
2. Cimsuu fi dabarsuu
3. Miliquu
4. Barsiisuu
5. To’achuu
1. Ibsuuf: Gosti afoolaa tokko tokko, fakkeenyaaf oduu durii, gaaffilee bu’uura ta’an kan sammuu namoota naannoo murtaawaa (kkeessumattuu daa’imman) jiraatanuuf deebii kennuuf yaalu kan akka jaaffilee namaa, mukaa, bineensa, kkf maaltu uume jedhaniif debii laatu. Oduuwwan ykn sheekkowwan madda waantotaa ibsuudhaaf yaalanu kaayyoo isaaniitiif bifa seera qabeessa uumuu yaalu. Saboota addaa addaa biratti himni tokko ykn waanti tokko haala adda addaatiin uumaa ta’ee dhiyaata. Faallaan uumaa (creater) kanaa karaa tokkoon yoo jiraatu, deeggartoonni isaa ammoo karaa biraatiin nijiraatu. Waan bifaanis ta’e qabiyyeedhaan hubannoof rakkisaa ta’ee argameef ykn uumama sodaachisaa itti ta’eef dhalli namaa haala kanaan bifaafi hiika kennaaf jechuudha. Yoo kan godhu hanga tokko naannoo isaa sirna qabsiisa; sammuun isaas hanga tokko boqonnaa argata.
2. Cimsuuf: Sadarkaa beekumsaa yeroon haayyameef irratti hundaa’ee ofis ta’e naannoo isaa ibsuuf ykn hubachuuf akkuma yaalii godhu, ibsaafi hubannoo isaa kana hordofee dhaabbileefi aadaalee isaa afoolaadhaan cimsa ykn gad-dhaaba. Guyyaa dhalootatii eegalee hanga du’a isaatti gochaalee raawwachuu qabu, maaliif akka raawwachuu qabu, amansiisa. Gochaaleen hawaasaa kunis akka hinbadneef; akka dhaloota itti aanu keessattis itti-fufanu taasisu hawaasa barnoota hammayyaa hinqabne (katabuufi dubbisuu hindandeenye) keessatti dalagaaleen raawwatanu, fakkeenyaaf, kanneen dhaloota, dhaqna qabaa, fuudhaafi heeruma, gootummaa, du’a, kkf waliin hariiroo qabanu akka itti fufanu gochuun kan danda’amu afoolatti fayyadamuudhaan ta’a. Hundeen dalagaalee hawaasaa kun akka cimu ykn gad- dhaabbatu godhus afooladha.
3. Miliquuf: Dhalli namaa bu’aa bayii jireenya isaa keessatti kan isa mudatu jalaa miliquu barbaada. Bu’aa bayii jireenyaa kana jalaa miliquuf afoolatti fayyadama. Jireenya nuffisiisaa kolfaan dabarsa. Addunyaa haaraa keessa seenee gammachuu waliin qooddatee jiraachuu fedha.
Dhiibbaaa aadaafi barsiifanni adda addaa irra buuse / danbiilee gara garaa jalaa afoolatti fayyadamuun miliqa. Aadaa ykn safuu tuqamuu hinqabne/ofiisaafis cabsuuf kan hinyaalle/ namoonni biroonis yoo tuqan arguu kan hinbarbaanne afoolatti fayyadamuun addunyaa gammachuu (kolfaafi qoosaa) keessa burraaqa. Osoo balaan tokkollee irra hingahiin yeroo afoolatti fayyadamu waan barbaade sana arga ykn dhagaha jechuudha.
Dhiibbaa abbootiin aangoo sababa adda addaatiin irraan gahanu, kan fuulaan mormuu hindandeenye afoolatti fayyadamee morma ykn ibsa.
4. Barsiisuu: Gosoon afoolaa hedduun keessumattuu kanneen akka sheekkoo, mammaaksa, hibbboo, geerarsa, walaloo, sirboota adda addaa kkf. Amala gaariifi tooftaalee jireenyaa barsiisuuf nifayyadu. Seera nyaataa, dhugaatii, uffannaa, taa’umsaa, haasaa, kkf. adeemsa dhala namaa barsiisuuf fayyadandha. Jiruufi jireenya hawaasaa keessatti bu’aalee arjummaan, tattaafannaan, tokkummaan, kkf. qaban nuhubachiisu. Amala iloolleefi dargaggoonni horachuu qabanu daa’imummaatii eegalanii sirreessuuf nigargaaru.
5. To’achuu: Gosooti afoolaa mala ykn tooftaa jireenyaatiifi amala gaarii barsiisanu, amaloonni hawaasa biratti jibbamanu akka hin babal’annes to’achuu nidanda’u. Hattuummaan, sobuun, doqnummaan, garaa-jabummaan, kkf amala gadhee ta’uu ibsu: Akka miseensonni hawaasaa irraa of-eeggatanu akeekkachiisu; nito’atu. Raawwilee hawaasa biratti fudhatama qabanuufi jibamanu adda baafachuun akka qajeelfamaatti akka itti fayyadamanu nitaasisu.
Kaayyoon afoolaa sabni tokko haala inni itti jiraatu barsiisuuudhaan miseensi hawaasaa kamiyyuu akka hordofu gochuudha. Xiyyeeffannoon isaas dhimmoota hawaasni miidhagoodha ykn fudhatamaa jedheen ala kan jiraachuuf yaalanu/ seera kabajamoo hawaasni hordofu kanneen cabsaniif of-eeggannooo kennuu ykn daandii sirriitti deebisuudha. Haalli itti dhiyaatani garuu garaa garummaa qaba. Kanneen keessaa tokko namfakkiiwwan afoola keessatti argaman keessaa kanneen jireenya haala hawaasaa irraa maqanitti kofalchiisuu, itti baacuu, fi ciguun tooflaalee yeroo baayee hojiirra oolanidha. Kanneen aadaa hawaasaa kabajanii jiraataiin immoo nijaju; nidinqisiifatu. Haala kanaan seerri jireenya hawaasaa akka eeggamu to’atu.
* Beekan Gulummaa karaa email:Faayidaalee afoola saba tokkoo gabaabsuudhaan ibsuun salphaa hinta’u. Akkuma gosooti afoolaa hedduun jiranu faayidaaleen isaaniis hedduudha. Kana jechuunis tokkoon tokkoon gosa afoolaa faayidaalee ofii qabu jechuudha. Kanaafuu faayidaalee afoolaa kanneen jedhaman kunneen kanneen afoola maraaf ta’u qofaadha. Kana jechuunis waa’ee afoolaa yaadolee bu’uura ta’an gabbisuuf nigargaara jechuudha malee gosoonni afoolaa adda addadha. Fakkeenyaaf, mammaaksi,hibboon, geerarsi, sirbi aadaa, taphni ijoollee, kkf faayidaalee mataa isaanii kan qabanu ta’uu dagachuudhaan miti. Akkuma mammaaksi namootaaf beekumsa/barnoota dabarsuudhaaf fayyadu geerarsis barnoota dhaggeeffattootaaf dabarsu niqaba. Kun ammoo faayidaa tokkoof oolan jechuudha.
Qabxii kana ka’umsa godhachuudhaan faayidaaleen afoolaa dimshaashumatti malfaa ta’uu danda’u gara jedhutti taruu nidandeenya. Faayidaaleen afoolaa isaan bu’uura ta’an bakka shanitti qoodamuu danda’u. Isaanis:
1. Ibsuu
2. Cimsuu fi dabarsuu
3. Miliquu
4. Barsiisuu
5. To’achuu
1. Ibsuuf: Gosti afoolaa tokko tokko, fakkeenyaaf oduu durii, gaaffilee bu’uura ta’an kan sammuu namoota naannoo murtaawaa (kkeessumattuu daa’imman) jiraatanuuf deebii kennuuf yaalu kan akka jaaffilee namaa, mukaa, bineensa, kkf maaltu uume jedhaniif debii laatu. Oduuwwan ykn sheekkowwan madda waantotaa ibsuudhaaf yaalanu kaayyoo isaaniitiif bifa seera qabeessa uumuu yaalu. Saboota addaa addaa biratti himni tokko ykn waanti tokko haala adda addaatiin uumaa ta’ee dhiyaata. Faallaan uumaa (creater) kanaa karaa tokkoon yoo jiraatu, deeggartoonni isaa ammoo karaa biraatiin nijiraatu. Waan bifaanis ta’e qabiyyeedhaan hubannoof rakkisaa ta’ee argameef ykn uumama sodaachisaa itti ta’eef dhalli namaa haala kanaan bifaafi hiika kennaaf jechuudha. Yoo kan godhu hanga tokko naannoo isaa sirna qabsiisa; sammuun isaas hanga tokko boqonnaa argata.
2. Cimsuuf: Sadarkaa beekumsaa yeroon haayyameef irratti hundaa’ee ofis ta’e naannoo isaa ibsuuf ykn hubachuuf akkuma yaalii godhu, ibsaafi hubannoo isaa kana hordofee dhaabbileefi aadaalee isaa afoolaadhaan cimsa ykn gad-dhaaba. Guyyaa dhalootatii eegalee hanga du’a isaatti gochaalee raawwachuu qabu, maaliif akka raawwachuu qabu, amansiisa. Gochaaleen hawaasaa kunis akka hinbadneef; akka dhaloota itti aanu keessattis itti-fufanu taasisu hawaasa barnoota hammayyaa hinqabne (katabuufi dubbisuu hindandeenye) keessatti dalagaaleen raawwatanu, fakkeenyaaf, kanneen dhaloota, dhaqna qabaa, fuudhaafi heeruma, gootummaa, du’a, kkf waliin hariiroo qabanu akka itti fufanu gochuun kan danda’amu afoolatti fayyadamuudhaan ta’a. Hundeen dalagaalee hawaasaa kun akka cimu ykn gad- dhaabbatu godhus afooladha.
3. Miliquuf: Dhalli namaa bu’aa bayii jireenya isaa keessatti kan isa mudatu jalaa miliquu barbaada. Bu’aa bayii jireenyaa kana jalaa miliquuf afoolatti fayyadama. Jireenya nuffisiisaa kolfaan dabarsa. Addunyaa haaraa keessa seenee gammachuu waliin qooddatee jiraachuu fedha.
Dhiibbaaa aadaafi barsiifanni adda addaa irra buuse / danbiilee gara garaa jalaa afoolatti fayyadamuun miliqa. Aadaa ykn safuu tuqamuu hinqabne/ofiisaafis cabsuuf kan hinyaalle/ namoonni biroonis yoo tuqan arguu kan hinbarbaanne afoolatti fayyadamuun addunyaa gammachuu (kolfaafi qoosaa) keessa burraaqa. Osoo balaan tokkollee irra hingahiin yeroo afoolatti fayyadamu waan barbaade sana arga ykn dhagaha jechuudha.
Dhiibbaa abbootiin aangoo sababa adda addaatiin irraan gahanu, kan fuulaan mormuu hindandeenye afoolatti fayyadamee morma ykn ibsa.
4. Barsiisuu: Gosoon afoolaa hedduun keessumattuu kanneen akka sheekkoo, mammaaksa, hibbboo, geerarsa, walaloo, sirboota adda addaa kkf. Amala gaariifi tooftaalee jireenyaa barsiisuuf nifayyadu. Seera nyaataa, dhugaatii, uffannaa, taa’umsaa, haasaa, kkf. adeemsa dhala namaa barsiisuuf fayyadandha. Jiruufi jireenya hawaasaa keessatti bu’aalee arjummaan, tattaafannaan, tokkummaan, kkf. qaban nuhubachiisu. Amala iloolleefi dargaggoonni horachuu qabanu daa’imummaatii eegalanii sirreessuuf nigargaaru.
5. To’achuu: Gosooti afoolaa mala ykn tooftaa jireenyaatiifi amala gaarii barsiisanu, amaloonni hawaasa biratti jibbamanu akka hin babal’annes to’achuu nidanda’u. Hattuummaan, sobuun, doqnummaan, garaa-jabummaan, kkf amala gadhee ta’uu ibsu: Akka miseensonni hawaasaa irraa of-eeggatanu akeekkachiisu; nito’atu. Raawwilee hawaasa biratti fudhatama qabanuufi jibamanu adda baafachuun akka qajeelfamaatti akka itti fayyadamanu nitaasisu.
Kaayyoon afoolaa sabni tokko haala inni itti jiraatu barsiisuuudhaan miseensi hawaasaa kamiyyuu akka hordofu gochuudha. Xiyyeeffannoon isaas dhimmoota hawaasni miidhagoodha ykn fudhatamaa jedheen ala kan jiraachuuf yaalanu/ seera kabajamoo hawaasni hordofu kanneen cabsaniif of-eeggannooo kennuu ykn daandii sirriitti deebisuudha. Haalli itti dhiyaatani garuu garaa garummaa qaba. Kanneen keessaa tokko namfakkiiwwan afoola keessatti argaman keessaa kanneen jireenya haala hawaasaa irraa maqanitti kofalchiisuu, itti baacuu, fi ciguun tooflaalee yeroo baayee hojiirra oolanidha. Kanneen aadaa hawaasaa kabajanii jiraataiin immoo nijaju; nidinqisiifatu. Haala kanaan seerri jireenya hawaasaa akka eeggamu to’atu.
* Beekan Gulummaa karaa email: beekangulummaairranaa@gmail.com qunnamuun ni danda’ama.
qunnamuun ni danda’ama.
afoola afaan oromo
Faayidaalee afoola saba tokkoo gabaabsuudhaan ibsuun salphaa hinta’u. Akkuma gosooti afoolaa hedduun jiranu faayidaaleen isaaniis hedduudha. Kana jechuunis tokkoon tokkoon gosa afoolaa faayidaalee ofii qabu jechuudha. Kanaafuu faayidaalee afoolaa kanneen jedhaman kunneen kanneen afoola maraaf ta’u qofaadha. Kana jechuunis waa’ee afoolaa yaadolee bu’uura ta’an gabbisuuf nigargaara jechuudha malee gosoonni afoolaa adda addadha. Fakkeenyaaf, mammaaksi,hibboon, geerarsi, sirbi aadaa, taphni ijoollee, kkf faayidaalee mataa isaanii kan qabanu ta’uu dagachuudhaan miti. Akkuma mammaaksi namootaaf beekumsa/barnoota dabarsuudhaaf fayyadu geerarsis barnoota dhaggeeffattootaaf dabarsu niqaba. Kun ammoo faayidaa tokkoof oolan jechuudha.


text:
Ebla 24_2017
Godina Walloo aanaa Baateetti guyyaa hardhaa oromoo walloo fi uummata Affar waliin karoora daangaa babballifachuu uummanni Affaar lafa Oromoo ykn daangaa Oromoo ce’uun lammiilee Oromoo irratti dhukaasa uummata keenya naannoo baateerratti baneen uummata keenya hedduu midhaaman namoonni miidhaman yeroo ammaa hospitaala baateetti yaalama jiru jedha gabaasni Qeerroon baate.
Manneen jireenyaa, qabeenyaa fi bosona naannoo sanaa abiddaan mancaasaa akka jiran gabaasni nugahe nidhaddeessa.Gochaan kun humna wayyaanee liyyuu poolisiin jeettee uummata somaalee uummata keenya harargeerratti bobbaaste gama Walloon baateenis uummata affaar kaasuun umrii dheereffachuuf gootudha.tooftaa kana namuu beekuu qaba.
Waraanni TPLF Kan Ijaare Hidhattooti Affaar Daangaa Oromoo Ce’uun Lammiilee Oromoo Irratti Miidhaa Gessisaa Jiraachuun Beekame.
Ebla 24_2017


text:
Hiriira Naqamtee ka hardhaatti namii rakkoo heddu himate;
Ijoolleen Naqamtee hidhanii Qilinxoo fi fulaa akka akkaatti hidhan akka hiikaman
Akka komaandi poostiin biyya bulchuun akka dhaabdu
‘Yakkamaa’ badhaasuu dhiisanii warrii Oromoo fixe murtii dhiyaatu
Eeyyamii MIDROOK haqamu fi waan hedduun gaafatan jedhan.
Poolisii Naqamteetti Komaander Poolis Geetaachoon ammoo Naqamtee jiraachu baadhullee ijoolleen gaafii nagaan gafachuun mirgumaa taatullee warrii fedhii addaa qabu jiraachuu dandahaaa jedha.
Akka ijoolleen karuma nagaatiin hiriira bahan gaafanne jedha.Booranalleetti aanaa Miyoo magaalaa Hiddii-Lolaatti nama hedduutti kalee hiriira bahee rakko himate.
Rakkoo himatan keessaa;Misoomii godina Booranaatii waadaa galan, yuniverstii,koolleejii fi wanni hedduun akkuma baanan akka hujii irra oolu
Warrii Mooyyalee fi Sooddatti nama fixe akka seeraan gafaan
Oromiyaa keessatti nama hidhuu fi ijjeesuun akka dhaabatu
Kontoraatii MIDROOK akka haqamu
Somaaleen Mooyyalee keessatti alaabaa dhaabachuu akka dhaabdu alaabaan isaaniilleen akka buqqa’uu fi waan hedduu fa gaafatan jedhan.
I/G/B koominikeeshiinii godina Booranaa aabba Galma Boruulleen gafiin ijoolle gaafii teenaa jedha
“Mooyyaleetti namii barachuutti hin jiruu, gabayaan hin jirtu namii sodaan jiraataa gaafiin tun akka Booranaatti akka bulchiinsaatti gaafii teenna,” jedha.
Gama kaaniin ammoo bu’uura misoomaa ka gaafatan keessaa Diidii Xuyyuuraa Yaaballoo ammaayyuu jaaruutti jiran jedha,aabba Galmii.
Hiriiraan duubatti akka warii lafaa jedhutti Hiddii-Lolaa keessaa fulaa hedduutti ijoollee qabanii hidhuutti jiran.
Godina Gujii Bahaatii fi Dhiyaatti dhiyoo tanaayyuu Kontorata MIDROOK haareffameef jedhee namii hiriiratti jiraa Oromiyaallee namii dhufee jaarrolee, bulchootaa fi abbootii gadaallee waliin mariitti jira.Kibxata dabree asitti ammoo fulaa hedduutti barumsii hin jiru jedhan.
Shaakkisoo ollaa Dhibbaa Battee jedhanitti namii hedduun,warra kemikaala Warshaa MIDROOK keessa baatuun miidhame dabalee walti dhufee akka mootummaa dhufee isaan dubbisu eegachaa bahe.
Akka warrii lafaa jedhutti jara wa gaafachuuf walti bahe poolsiin Oromiyaa nama bittinneessuuf qawwee dhaantee nama kaan uleen bittinneestee nama hedduu mite.
Tana irratti bulchoota argachuu dadhabne. Akka namii Shaakkisoo dubbinfe jedhutti
Namii hedduu akka Pirezidaanti Lammaa Magarsaatii fi Dr.Abiyyi dhufanii isaan dubbisan fedha.
Maneen barnootaa ka haga gaafiin Gujii deebii argattutti cufan ijoolleen barachuu didde jedhan mana barumsa sadarkaa lammeessoo fi Qophaahinaa Shaakisoo fa.
“Haga rakkoon namii himate fala argatutti hin baranu jedhanii Kibxata dabree asittuu barumsa dhiisan.”
Rakkoo hujin MIDROOK godina Gujiitti fiddu akka warrii nu gaafanne jechutti qorattoota Awurooppaallee fidanii qorachuutti jiran.
Insipekter Abdulqaadir ka godina Gujiitii dubbifne wannii ijoolleen himatte dhugumaa manii barumsa dhiyoo cufame jedhanilleen dhugumaa taatullee ummataan wal dubbatanii amma manneen barnootaa banamanii barachuutti jrian akka aanaa isaaniitti.


text:
– Gaafiifi Deebii Garasuu Tufaa waliin taasifame
Biiftuu Bilisaa: Jalqabarratti gababsitee akka ofbarsiistun sigaafadha ga’eenke yokan hirmaannankee hawaasa yokan qabsoo oromoo kessatti maali?
Garasuu: Ani gidduu galessaa Oromiyaa naannoo Aqaaqittin dhaladhee. Guddinii fi barumsii koo magalaa Aqaaqii kessattii dha. Eegaan barumssa fixee University Finfinnee galee sochii barattoota Oromoo keessatti hirmaataa waanan tureef rakkoon narraa gaheen anaa waggaa 4 barataa jiruu biyyaa bahuuf dirqamee. Eegaa yeroo sanatii waggoota 10n darbe kana kessatti yeroo dheeraaf sochii Oromoo kessatti bifa adda addaatiin hirmaatan jira. Ammaaf kanumaan jedha.
Biiftuu Bilisaa: Maqaa ABO tin dhaabni waamamu yeroo ammaa gara dhaba afurii akka ta’an nibeekama kun ammoo waldhibdee moora qabsoo Oromoo keessatti uumame irraan kanka’edha jedhama mee waldhibdeen uumamee dhaaba kana iddoo afuritti isa hire kun maalidha jetta?
Garasuu: Akkuma ati jette dhaabooti yeroo amma maqaa ABOn socho’an hedduu ta’anii jiu. Qoqqodamuu isaaniitiif waan sababa ta’e hedduu maqaa dhahuun ni danda’ama. Asirratti sababa hunda gutuutti ibsuuf yeroo fi bakka fudhatuu ni mala. Garuu sababoota akka Mulata ifaa(Clear Vision) dhabuu; Tarsimoo fi Toftaa dhugaa-hundessuu(realistic) fihojjataa(workable) dhabuu; jaarmiyaa sona-qabessa( vibrant organization) dhabuu; toftaa wal-diddaa kessaa ittiin hiikan dhabuu(lack of internally built conflict resolving mechanism); dandeettii fi leenjii dhabuu qabsa’otaa fi hogganootaa; diinaa fi firaa ifaatti addaan baasuu wallaaluu; haala keessaa fi alaa sirritti hubachuu dhabuu(lack of understanding of internal and external environment); fi aadaa siyaasaa bodessaan sochii qabsoo Oromoo kana kessatti dagaaguu dha jedheen amana. Sababiin kunniin hundinuu bifa adda addaatiin laafina sochii qabsoo bilisummaa Oromoo kessa jiru fi qoqqodamiinsa uumame kanaaf gummaachanii jiru. Yaada kiyya sirritti ifa godhuuf qabxiiwwaan akka sababaatti kaasee kanneen kessaa tokko tokko ibsuufan tattafadha.
Akka ani yaadutti dhaaba tokko milkessuuf inni duraa mulata ifa ta’e(clear vision) qabaachuu dha. Yoo mul‘ati ifaan hin jiraanne dhaabni tokko bakka itti deemuu fi akkamitti akka deemu karoorfatee hojjachuuf ni rakkisaan. Dhaabni fulduree isaatti suraa ifaa ta’e tokko qabaachuu qaba. Mula’ati kunis dhugaa-hundessa(realistic) fi kan dhaqqabamu ta’u qaba. Yoo mula’ati ifaan akkasii jiraate hooggannii fi miseensi dhaaba sanaa cichoomaa(commitment) barbaachisu ni qabaata. Toftaa fi tarsiimoo barbaachisu kalaaluuf, eenyu waliin hariiroo uumna, jijjirama akkamii biyya keenya irratti fiduuf deemna, injifannoo yoo jennu maal jechuu keenya akka salphaatti deebii argata. Kanaaf hunda dura maal argachuuf akka qabsa’an baruun barbaachisaa dha. Kuni ifaatti bakka hin jirreetti tokkummaaf jabina jaarmiyaa tiksuun ni rakkisa. Dhaaboota Oromo keessatti waan wal-diddaa uumuu fi addaan facaasu kessaa inni tokko mula’ata ifaa dhabuu kana dha.
Akka ani hubadhuutti mula’ata ifaa dhabuutti aanee rakkoon guddaan sochii Oromoo kessatti jeequmsaa uumaa turee fi jiru tokko tarsimoo fi tooftaa dhugaa-hundessa fi hojjetaa ta’e( realistic and workable tactics and strategies) dhabuu dha. Dhabni tokko haguma fedhe yaadaa fi abjuu bareeda qabaatu, abjuu bareeda qabaatuun qofti milkii fiduu hin danda’u. Abjuu/Mul’ata sana akkamitti milkessina daandii jedhu irratti itti yaaduun tarsimoo fi toftaa hojjataa fi qabatamaan hojjitti jijjiramuu danda’u faluu feesisa.
Sochii Oromoo kessatti yeroo hedduu rakkoon mul’ata dhabuu irraa akka ka’e gad-fageenyaanis ta’u baatu ni hasawama. Dhaaboti maqaa ABOn of yaamanis ta’e dhaboti biroo Oromoo yeroo hedduu waan mul’ataa fi sagantaa siyaasaa irra deddebiyanii ni hasawu. Akkuma dura jedhe inni waan barbaachisu kessa isa tokko dha. Garuu jabinnii fi guddinni
jaarmiyaa mul’ata gaarii fi sagantaa siyaasaa gaarii irraa qofa argama jedhanii yaaduun afaan-faajjii(illusion) guddaa dha. Akkuma beekamuu dhaaboti maqaa qabsoo Oromoon of-waaman hedduun yeroo garii duraatti, yeroo garii duubatti sagantaa siyaasaa isaani sirressesanii jiru. Garuu hojjii isaanii guyya guyyaa irratti jijjirraan dhufee qabatamaani hin mul’atu. Kana jechuun rakkoon bakka sana qofa hin jiru jechuu dha. Dhaabni tokko injifannoo qabatamaa tokko fiduuf, tooftaa fi tarsimoo, haala uummata isaa, uumama diina isaa, haala naannoo isaa, uumama jaarmiyaa isaa fi bifa miseensota isaa ilaalcha kessa galchee kan qabatamaan hojjatuu dandaú tokko kalaaluu qaba. Haata’u malee sochii Oromoo kessatti yeroo hedduu tarsimoo irratti marii godhamu hin dhaga’amu.
Tarsimoon tokko yoo filatamu, jallachuu fi jibbuu irratti hunda’e miti. Eega xinxalli tarsimoo(strategic Analysis) gad-fageenyaan godhamee
booda filama .Xinxallii tarsimoo(stratetic analysis) kuni yoo godhamuu odeffannoo qabatama ta’e haala kessaa fi alaa eegaa sirritti sakkatta’ee booda filannoo tarsimoo(strategic option) wal bira qabuun kam akka wayyuu ilaala. Kuni bifa saaynisawaa ta’e tokkoon godhama malee miiraan(emotion) hin ta’uu. Tarsimoon tokko ammo yeroo tokko filame jechuun akkuma siidaa bakka tokko taa’a jechuu mitii. Haalli kessaa fi alaa yoo jijjiramu haala jijjiramee sana waliin akka wal-simuu danda’utti sirreffamaa(adjusted) deemaa. Otoo xinxala tarsimoo(strategic analysis) hin godhiin tarsimoo filuun dogogora(fallacy of highest order) guddaa dha.
Haala keenyatti yoo deebine tarsimoo fi toftaa qabaatuu mitii yaadumtii isaatu waan jiru hin fakkaatu. Yeroo garii waan hedduu nama qanessu tarsimoo keenya qawween ykn karaa nagaa jedhanii isaanii wal-loluun arga. Jarri lachuu waan jedhan kana godhuufis ta’e waan kuni akkamitti akka hojjitti jijjiramu yaada bilchaate(detailed strategic document) hin qaban. Xinxala tarsimoo(strategic analysis) barbachisu otoo hin godhiin dandii kanatu nu baasa jedhanii dubbachuun kaayyoo otoo hin taane daandii waaqessuu (worshiping the means) ta’a.
Gariin yaada qawwee/qabsoo hidhannoo jedhu kana irraa deddebiyanii jechuun waan goota ta’an itti fakkaata. Warri hafanis karaa nagaan jechuun akka waan Oromoof dandii(karaa) gabaabaa filaniif itti fakkaata Sochii qabsoo tokko kessatti tarsimoon filatamu haala qabsoon sun itti deemaa jru, uumaa diinaa, haala uummata sanaa fi nannawaa sanaa xinxaluun ta’a. Qabsoo hidhannoos haa ta’u qabsoon bifa biraa hojjachuu ni mala. Hata’u malee haga falmiin jabaan, qorannoon gad-fageenyaa fi xinxalli tarsimoo hin godhaminitti waan jedhamu hundi haasaa (oduu)dhuuma karaa irraa ta’ee hafa. . Gartuun lachuu marii sirnaa fi falmii(debate) akkasumas xinxaalli tarsimoo(strategic analysis) akka hin deemne sakaalanii(hostage) godhanii jiru. Maraamartoo(vicious circle) akkanaa kana kessaa haga isaan bahanitti sochii qabatamaa godhanii injifannoo qabatamaa galmessuun hin danda’amu. Bakka hojjiin qabatamaan hin jirreetti ammoo wal-nyaatuu fi wal-jeequun, laafina jiru walitti haqatuun kun itti fufa.
Xinxala tarsimoo(strategic analysis) gaggessuun toftaa fi tarsimoo filuuf jaarmiyaa barbaachisa. Otoo jaarmiyaa hin qabanne waan kana godhuun hin danda’amu. Jaarmiyaa jechuun kan maqaa qabu, sagantaa siyaasaa qabuu fi kan waggaatti yeroo tokko ibsa baasuu jechuu miti. Jaarmiyaa jechaan namoota walitti qabamee jechuus mitii. Jaarmiyaa kanaa olii dha. Jaamiyaan meeshaa namooti kaayyoo wal-fakkataa qaban walitti dhufanii yaada, qabeenya, humnaa fi dandetti isaanii walitti kuusuun kaayyoo dhabbataniif sana bakkan gahuuf ittiin(waliin) hojjatanii dha. Jaarmiyaa tokko kan yeroo irraa gara yerootti dandettii fi hubannoo miseensota isaa guddisaa deemu, kan haala(environment) kessa jiru yeroo yeroon xinxalee toftaa barbachisu tokko baasu, kan kessatti miseensoti isaa afuura-tokkummaa(Espirt de corpus) qaban,kan haala of-dura dhufu tilmamee toftaa fi tarsimoo haala sana ittiin taligu( managing changes) kan qabu, sirnaa fi aadaa hojjii ( internally built system and organizational culture) kan qabu, kan yaada adda addaa miseensota isaa gidduutti uumamu akka falmii jabaan(vigorous debate) godhamee kara tokkotti luucca’u, yoo wal-diddaan uumames wal-diddaa sana hiikaaf irraa barataa deemuu fi walumaa galattii jaarmiyaa huumaan miseensa isaa, yaadaa fi qabeenya miseensotaa walitti qabuun annisaa(synergy) uumuu danda’u ta’uu qaba.
Karaa jarmiyoota Oromootti yoo deebinuu hedduun isaanii ulaagaa akkanaa hin guutan. Miseensa jechuun kanuma maqaa isaa achi kessatti barreffamee buusii xixxiqqoo tokko buusuu/walitti qabu hogganni ammoo waan walitti guuramte sanaan kan hojjii hojjetu fakkaata. Haala akkasii kana kessatti bu’aa qabatamaa fiduun waan hin danda’amneef wal-nyachuuf wal-komachuun kessatti guddata. Kanaaf gara addaan qoodamuuf qoodamiinsa sanaaf ammoo himata(narrative) tolfachuutti deemu. Himati(narrative) duraa-duubatti(retrospectively) uumama. Aadaan yaada ofii bilisa ta’anii ibsachuu fi falmuu waan hin jirreef waan himatamu(narrative) kamtu dhugaa dhaa fi kamtu sobaa addaan baasuun hin danda’amu.
Jarmiyaan ijaaramu tokko ilma-namaa yaada qabu walitti dhufuun ijaarama. Namni walitti dhufu kun ammoo yaada adda addaa qaba. Yaadii adda addaa kuni qulqullayee kara tokkotti qajeeluu qaba. Falmii godhuu fi aadaa jaarmiyaa tokko kessatti yaada ofii bilisa ta’anii ibsatuu, dhimma tokko irratti ilaalcha(perspective) adda addaa ibsatuu dhabuu, ilaalchi adda addaa kuni ammoo falmii(debate) sirna qabuun akka inni yaada tokkotti qajeelu godhuun aadaa jaarmiyaa tokko kessatti isa murtessaa dha. Jaarmiyaa yaadi adda adda kessatti hin callaqisnee ykn wal-diddaan kessatti hin uumanee jaarmiyaa nama du’an ijaarame qofa dha. Namni lubbuu qabu ni yaada. Yaadi nama ammoo yeroo hunda tokko ta’uu hin danda’u. Yaadi adda addaa kuni akkamitti kara tokkotti qajeelee, jaarmiyaa jabaa ta’a jedhanii yaaduun toftaa fi tarsimoo hojjetaa fi aadaa jaarmiyaa jaba barbaachisa. Jaarmiyaa Oromoo kessatti yoo ilaalle, yeroo hedduu yaada irratti otoo hin taane namoota irratti ijaaraman. Kana jechuun namoota maqaa nama tokko tokko ilalanii jaarmiyaa wayii deggaran ykn ammoo maqaa nama garii ilaalanii jibban ni jiru.
Jarri akkasii maqaa namaa ilaalanii walgayii dhaquu ykn hafuu. Walgayii gartuun isaanii irraa shakkii qabaniin adeemsifamu hin dhaqan. Akkuma waan yaadii namaa walgayii irratti afuuraan akka dhukkubaatti darbuutti sodaatu. Kanaaf yeroo hunda waanuma ofii fedhan dhaga’u. Yoo dubbatanis warruma yaadaa akka isaanii duranuu qabu qofaatti dubbatuu. Kanaaf walgayiin suni homaa hin jijjiruu jechuu dha. Namuma duraanuu yaada tokko qabutti yaaduma sana irraa deebiyanii dubbatuun maratummaa irraa garagarummaa hin qabu. Yaadii kiyya gaarii dha namni jedhuu fi ofirratti amantii qabu tokko bakka inni yaadaa isaa itti deemsisuu fi dhiibuu qabu, warra yaadaa sana hin qabnee biraattii dha. Yoo akkas godhee nama harayaa yaadaa isaatti fidaa deema. Namni isa deggaruus ni guddataa deema. Yoo yaadii isaa suni warra yaadaa isaa mormu sana bifa gahaa ta’e tokkoon hin amansiisnee, laafina yaada isaas baree yaada isaa sana qarachuu(sharpen) ,sirreffachuu ykn akka biraa tokko soneffachuu(rearticulate) godhuu ni danda’a.
Bakka walgayiis yoo dhaqan yaada kennamurratti otoo hin taane namicha yaada kennerratti yaada kennatu. Yeroo garii waan namichi suni ammatti dubbataa jiru irratti otoo hin taane waanuma wagga 30 dura ykn 40 dura inni dubbataa/yaadaa ture irratti yaada kennatu ykn ammoo seeteedhaan(prejudice) dhaan guutamanii dhaqu. Waan achiitti argan otoo hin taane waan duraan mataa isaanii kessa jiruun lolu. Namni bara dheeraa kessa yaadaa isaa ni jijjirrata. Waan inni yeroo sanatti dubbatuu ilaalanii sirrummaa(validity) yaadaa sana ilaaluu dha malee waan inni amma dubbatuu dhiisanii waan inni wagga 40 dubbataa ture waliin wal-loluun homaa hiika hin qabu. Namni waa barataa deema waan ta’eef dirqamatti uumurii guutu yaada tokko hin qabu. Yeroo hedduu namooti durii qabsoo Oromoo irratti ilaalcha bira qaban amma yoo sochii Oromootti dhufan ilaalcha akkana kanatu rakkoo itti uuma. Gariin isaanii namni walgayii tokko yoo dhaqee kessayyuu bakka isaan jibban guyyaa biraa namaan oodu. Ilma nama kana akkuma xaarmusii duwwaattii ilaalu. Bakkuma dhaqeetti abbaan fedhe waanuma fedhe guyyuma tokkoon itti guttatuu. Namni akkasitti yaadu waruma yaada ofirratti amantaa hin qabne dha. Ammallii akkana kuni jaarmiyaa Oromoo kessaa balínaan mul’ata. Ammalli jaarmiyooleen Oromoo qaban biraan ammoo, hedduun isaanii maqaa Oromootiin yaa ijaaraman malee, yoo itti siqanii ilaalan maandhee(core group) wayii of kessatti qabu. Hundeen kuni namoota naannoo tokko dhufan, ykn umuriin walitti-dhiyoo jiran ykn ammoo hiriyoota/firoota ta’uu nimalu. Kanaaf miseensoti yeroo hedduu bakka lamatti qoodamu. Warra gartuu maandhee iciitii keessaa(Core Group)kanaan kallattiin walitti hidhatee jiruu fi miseensota moggaa( peripheral members) jechuu dha.
Jaarmiyaa kessa jaarmiyaan jira jechuu dha. Warri moggaa kun naannoon ykn umuriin warra jaarmiyaa sanatti abbummaa qaban(core group)kanaaf faayaa ykn golgaa(decoration or cover ) ta’uf malee yaadaa fi ilaalchi isaanii hagas mara murtii darbu irratti dhiibbaa hin qabaatu. Jaarmiyooti Oromoo jiran hundi isaanituu otoo tokko tokkoon maqaa kasnee ilaalle eenyu gartuun akkamii akka kessatti madheffatee jiruu fi eenyuma maqumaaf akka jaarmiyaa sana kessa akka jiru baruun ni danda’ama. Gariin isaanii namni mandhee kessaa(core group) sana irraa adda ta’e hedduu waan hin qabneef, haga danda’anitti nama addaa suni tokko illee yoo ta’e akka inni fuula(public) isaanii ta’e mul’atu godhuuf
tattafatu. Ammallii kuni seeraan barreffatanii hin qaban. Garuu akkuma duratti jedhe namni nama yaada isaarraa fagoo jiru aadaa dubbisuu fi waliin hasawuu waan hin qabneef namuma isa fakkaatu/naannoo isaatti dhalatii walitti dhufenyaa maatitii fi firummaa(informal network) irratti ijaarama. Garuu akka jaarmiyaa hunde bal’aa qabu fakkessuuf namoota tokko tokko barbadanii itti dabalu. Warri mandhee akkasii qaban kuni yeroo Oromo kessa babarrummaan(diversity) akka jiru dubbiin ka’e fi jaarmiyaan kuni Oromoo hin callaqqisuu(reflect) hin godhuu yoo jedhanii akka malee of-ttissuu(defensive). Garuu uummatii jiruu isaanii guyya guyyaa fi eenyu walgayii isaanirratti akka hirmaatu, eenyu guyyaa isaan walgayii waaman yoo dhaqee gaaffii akka gaafatuu fi gaaffii akkamii akka gaafatuu beekuun jaarmiyaa tokko kan gartuu warra akkamii dha waan jedhu suni akka salphaatti deebiyaa. Kanaaf namni ifaatti jechuunis baatu kessatti garuu eenyuma(character) isaan akka salphaatti ibsaa.
Haalli kuni akkuma salphaatti waan baramuuf miseensota moggaa kuni yeroo yeroo irraa harca’aa yoo deeman gartuun suni qullaa ta’eeti warruma maadhee kessaatti hidhata qaban sanatti qullayaa deema ykn ammoo waggoota 10 booda illee yoo itti deebitee ilaalte bakka turan sana
irraa yoo gad-deeman malee isaanii ol-deemu(gudatu) hin argitu. Jaarmiyaan ilma namaa kan lubbuu qabuun ijaarame tokko keessatti jijjiiramnii fi guddinni jiraachuu qaba. Yoo jijjiramnii fi guddinii jirachuu baate jaarmiyaan suni du’ee jira ykn warri jaarmiyaa sana kessa jiran yaadi isaanii duee jira jechuu dha. Haalli kun sochii Oromoo kana kessatti baldhinaan muldhata. Namoonni jaarmiyaa akkanatti du’an kana kessa jiraatan fi achuma kessa ho’ifatanii(comfort zone) kessa jiraachuun isaan nufsiisee ka’aniituma jarmiyaa biraatti ce’u. Aadaan kun illee jaarmiyooleen addaan baba’uu fi eega addaan baba’aniis homaa waan qabatamaa ta’e tokko hojjachuu akka hin dandeenye godhee jira. Walumaa gala rakkinooti ani olitti xuxxuquuf yaale kunii fi rakkinoooti biraa ABOs dabalatee jaarmiyoolee siyaasaa Oromoo akka addaan diigamaa deemanii fi akka isaan hin guddannee taasisee jira jedheen amana.
Biiftuu Bilisaa:Waldhibdeen kun furmaata argatee jaarmiyooleen kun walitti deebi’uu nidanda’u? akkam yoo ta’e furmaata argachuu danda’a jeta?
Garasuu : Gaaffii gaarii dha. Wal-dhibdeen kun ni furama ykn hin furamu jedhanii deebisuuf aadaa fi amala(organizational culture and character) jaarmiyaa kanneen kessatti dagaage ilaaluun barbaachisaa dha. Dhugaa dha rakkoon siyaasaa hin hiikamne tokko illee hin jiru. Garuu rakkoo tokko hiikamuuf dura rakkoon sun rakkoo ta’uu beekuu fi hiikuuf murtessuu gaafata. Akkuman gaaffii lammataa jalatti ibsuuf yaale sana sababootin dhaabooleen kuni haala amma kessatti argaman kana kessa akka seenan godhe hedduu dha. Yeroo gaaffiin laafina jaarmiyaa Oromoo fi sochiilee Oromoo ka’e sababa tokko ykn lamatu ka’a. Yeroo garii nama tokko ykn gartuu tokko faatu akka sababattii himama. Akka ilaalcha kiyyaatti suni sirrii miti. Sababni laafina kana nutti fidan waan olitti tarresse sana dabalatee baay’ee dha jedheen amana. Kanaafuu rakkoo kana hiikuuf waan rakkoo ta’an sana hubachuu fi waan hubatame sana furmaata hundeetti jijjiruuf qophayyuu barbaachisa. Dogoggora kana dura ta’an dogoggora jedhanii amananii qabsaawotii fi humnootiin waan kana kessatti hirmaataa turan hunduu itti-gaafatamummaa(responsibility) fudhachuu qabu. Sadarkaa adda addaa haa taú malee hundi keenya iyyuu yeroo kessatti hirmaataa turreetti waan hammeessine(balleessine) jiraachuu waan maluuf waan darbeef itti-gafatamummaa fudhachuun sadarkaa isa eegalaa(jalqabaa)ti jedhe amana.
Itti aansuun kan ta’uu qabu waan bade kana yaadaaf qalbii sirriin(gaariin) ilaaluun adda baasanii xinxaluu feesisa. Otoo waan badee fi tole addaan baasanii hin beekne waa sirressuun hin danda’amu. Jaarmiyooleen kun kana godhanii of-sirressanii walitti deebiyanii humna ta’uu nidanda’u gaaffii jedhu deebisuun na rakkisaa. Sababiin akka rakkoon kun hin hiikkanne godhu shantu jira. Kunis haala isaan kessa jiranii fi amala jaarmiyaa isaan kessatti dagagee jiruu dha. Sababiin kunniniis:
Amala jaarmiyaa(organizational culture) akkuma dhugaan dhuunfaa isaanii jala(monopoly of truth) jirtutti ilaaluu. Jarmiyooti kuni hundi isaanii dhugaan isaanuma bira akka jirtuu fi warri biraa qofti akka dogogoreetti amanu. Kanaaf rakkoon kun kan furamuu danda’u, guyyaa isaan hundi dogogora kessa akka jiran baranii(hubatanii) gara haqaan (karaa dhugaan) rakkoo kana furuutti dhufana jedheni amanan ta’a. Rakkoo fi dogogorri bakka hunda jiraachuu hin amanan. Jaarmiyaan tokko ykn ammoo namni tokko dogogorri warruma biraa qofa bira jira jedhe kan amanu yoo ta’e jaarmiyaa sana jijjiruun hedduu rakkisaa dha. Gariin isaanii waanuma kessa jiran, waan naannoo isaanii jiruu fi warri biraa illee akkamitti isaan akka ilaalu hin beekan ykn beekuu hin fedhan. Namuma isaan fakkatuu fi yaada isaan fakkaatu qabu qofatti hasawuu. Amartiin(clique) isaan ijaarratan kunis yeroo irraa kara yerootti waan dhiphachaa deemuu dha. Namni xiqqoo yaada adda ta’e qabu waan irraa harca’aa deemuuf. Kanaaf jarri kuni warruma ofitti hasawu(monologue)kessa jiru tokko jechuutu danda’ama. Gartuun ofitti qofa hasawuu fi waanuma namni isa fakkaatu jedhu qofa dhaga’u amala jijjirratuu hin danda’u. Ammalli aakkasii kun, haallii amma jiru kun akka hin jijjiramne gufuu guddaa ta’a.
Amalli biraa rakkinooti jaarmiyoota kana kessa jiru akka hin hiikkanne godhu jarri kun waanuma waraqaa irra jiru irratti wal-lolaa jiran malee qabatamaan waan guyyaa guyyaan hojjataa jiran hedduun hin jiru. Bu’aa inni tokko buusu kan isa tokkoo irra hin caalu. Muuxannoo yeroo dhaa gara yerootti argataa jiranis hin jiru. Jaarmiyaan tokko otoo hojjii qabatamaa kan lafa irratti hojjatu ta’ee hojjii isaa sana irraa barata. Dogoggora godhe irraas ni barata. Waan takkaa dogoggore lammata itti hin deebi’u. Yaadi jaarmiyaan suni qabus lafa irratti ni hojjata moo hin hojjatu jedhanii badaduuf(yaalii)(test) godhuuf carraa hin qaban. Namni homaa hin hojjanne dogoggoruu fi dogoggora sana irraa baratuuf illee carraa hin qabaatu. Waan isaan yaadan yeroo hedduu mudoo- malessa(perfect) itti fakkaata.
Kanaaf yeroo irraa gara yerootti laaffataa fi namni xiqqoo waan kessa jiranu kun galuuf irraa fagaataa warruma akkuma olitti jedhe sana yaadaan wal-fakkatuu fi ofumatti hasawuutu walitti hafaa fi dandettiin isaanii waan qabatamaa tokko hojjatuuf xiqqaataa deema. Haalli kunis jijjirama fiduuf gufuu guddaa ta’a.
Rakkoon biraa kan jaarmiyootii garii kessa jiru birmadummaa (organizational autonomy) ofii isaanii hin qaban. Hariiroo isaan biyyoota “fira” jedhamu waliin qaban madalamaa miti. Abba fedhan waliin hasawuuf, yaada barbaadan deemsisuuf, bakka fedhan deemuuf mirga hin qaban. Dubbiin kun yeroo hedduu hin dubbatamu. Akkuma hoodaatti(taboo) ilaalama. Garuu rakkoon kun dhugaa lafa jiru dha. Namni harka namaa jiru tokko eenyu waliin hasawuu akka qabu, maal hasawuu akka qabu, bakka deemuu qabuu fi deemuu hin qabne warri humna qabu fira jedhamu santuu murtessa. Fedhii warra fira jedhamu kanaa fi fedhiin uummata keenyaa ammoo bakka hedduutti waliin hin deemu. Fedhiin hojjii irra ooluu maluu fi danda’u garuu fedhii jaarmiyoota kanaa otoo hin taane fedhii humnoota fira jedhamanii kana dha. Bifa biraatiin jechuuf gariin jaarmiyaa kanneenii bilisummaa mataa isaanituu hin qaban jechuu dha. Gariin isaanii waan akkasii kuni yoo dubbatamu ni waakkatu. Rakkuma tokko illee hin qabnuu jedhu. Mallattoo bilisummaa dhabuu kessa tokko akkuma bilisummaa hin qabne iyyuu ifaatti dubbatuu sodaachuu dha. Qaamotiin akkasii kun ammoo bilisummaa yaadaa qabaatanii, karoora fi sagantaa mataa isaanii bafatanii socho’uun warra biraa waliin hasawanii waan fedhangodhuuf hin danda’an.
Rakkoon biraa fi inni guddaan jaarmiyootin kun uummataan alatti sochii godhaa jiran. Tokkoon isaanii illee uummata kessatti sochii qabatamaa godhaa hin jiran. Hogganni isaanii hedduun isaa ala jira. Miseensi isaanis akkasuma. Jaarmiyaa tokko uummata kessaa alatti ijaaruu fi jabessuuf tattafachuun akkuma biqiltuu bakka bishaanii fi biyyoon hin jirretti magarsuuf tattafachuu ykn ammoo akkuma qurxummii bishaaniin ala jiraachiisuu ta’a. Biqiqltuu bakka bishaanii fi biyyeen hin jirretti harata fi fixeensaan magarsuuf tattafachuun ni danda’ama ta’a. Yoo margus waan ol guddatu fakkaatuu ni mala. Garuu yerooma fixeensi suni gogee fi soorati biyyee/harataa walitti qaban sana kessa jiru dhumeen biqiltuun sunis ni goga/du’a. Kana yoon jedhu maal jechuu kiyyaa dha?. Jaarmiyooti hedduun isaanii biyya alaa jiru, Miseensi biyya alaa jira, Hogganaan biyya alaa jira. Humnii namaa, qabeenyii fi dandeettiinis kanuma biyya alaa jiru fi daqiiqa gababa waanuma kanarrattuu yaaduuf warra hin fudhanne dha.
Kanaaf jaarmiyooti kuni guddachuuf carraa hin qaban. Ummatis jara irratti dhiibbaa godhuuf carraan hin jiru. Jireenyi isaanii uummata ala jiru kana kessatti network ofii isaanii ijarratuun warruma isaan fakkatuutti hasawaa waan jirataniif dhiibbaa irratti godhuun rakkisaa dha. Kanaaf haalli isaan kessa jiru kuni akka salphaatti ni jijjiramaa jedhanii yaaduun nama rakkisa.
Rakkoon biraa sochii Oromoo kana kessa jiru fi gufuu jijjiramaa ta’e tokko rakkoo dhalootaati. Sochiin qabsoo Oromoo kana kessatti irra jireessa namoota uumuriin deemanii fi bara dheeraa qabsoo kessa turanin deemaa jira. Kuni akka tokko rakkoo hin qabu ykn ammoo warra muuxannoo qaban jedhamuu ni danda’ama. Garuu namni tokko haguma umuriin turu waan harayaa arguu fi waa jijjiruun isaa rakkisaa deema. Waan haryaan namoota turan kana shororkaa ‘insecurity’ itti uuma. Yeroo hunda namni waan haarayaa yaaduun kessayyuu nama umuriin deemeef ni rifachiisa. Haala amma jirru kana hoíftanii ‘comfortzone’ jiru. Jijjirraa jechuun garuu waan ititee (qorree)walxaxee)jiru ‘comfortzone’ kana diiganii ‘unfreez’ akka qajeelu godhuu dha. Yoo akkas hin gonnee Yeroo hunda waanuma darbee qofatu sirrii ta’ee fudhatama. Sochii Oromoo kessatti hariiroon warri buleessii fi dargaggooti qabanis gaarii miti.
Bulessooti qabsoo Oromoo kessa turan gariin hariiron isaan warra dargaggoota waliin qaban kan irkatummaa(paternalism) fakkaata. Dhaloota haraaan waa beeka, dhugumaan qabsoo Oromoo irratti amantii qaba yaanni jedhu irraa hin mul’atu. Akka lakkobsi uummata biyya sana 2007 godhame agarsiisutti namni wagga 34 fi sana gadii uummata Oromoo kessa 75% olii dha. Yoo amantii qaamahawaasa hagana gahu irraa dhaban qabsoon kun fulduree qaba jechuu dandeenyaa? Amantii dhaloota harayaa kanarra dhaburraa kan ka’e umurii guutuu irrumatti cichuuf tattafatu. Haallen(tendency) akkas kun aadaa Oromoo isa guddaa sanarraa waan fallesuu dha. Sirna Gadaa kessatti Oromoon uumurii
isaa kessatti gayeen isaa(role) yeroo kaga yerrootti jijjiramaa(redifned) ta’a deema. Namni tokko waggoota dheeraaf gayee tokko(role) wal-fakkataa tokko qofa hojjataa hin deemu. Haalli kuni illee gufuu guddaa ta’a jijjiirraa barbaachisubfiduuf. Kuni kan jijjiramuu danda’u yoo dhaloota gidduuttii(inter- generational dialogue) eegale qofa dha. Amma warruma wal-hin beekne tokkotu waliin jiraataa waan jiru fakkaata.
Kanumaan wal-qabatee hayyooti Oromoo of-irratti irkatoo(independent ) ta’anis hedduu miti. Hayyooti hedduun kallattiin ykn bifa biraatiin gartuulee(gareelee) kanatti hidhaa qaban. Namni kamuu akka hayyootaa fibeektota dhugaa waliin dhabbatanii ykn (yabudoo)??(neutral) isaan hin ilaalu. Kunis rakkoo kana daran ammeessee jira. Kanaaf rakkoo kana hiikuuf hedduu rakkisaa godha. Yoo rakkinoota kana amma hubatanii irraa aanuuf tattafatan akkuma duraan jedhe sana rakkoon hin hikamnee hin jiru ni hiikama.
Biiftuu Bilisaa: Yeroo ammaa Oromo Dialogue Forum(ODF j)jedhamee mariin iddoo addaa addaatti ballinaan geggeffamaa jira hata’u malee kaayyof galiin marii kanaa maali?
Garasuu; Haga hubannoo kiyyaatti kaayyoon marii kanaa rakkinoota (sochii)? Qabsoo Oromoo kessatti uumame kana xinxaluun fuldureen qabsoo Oromoo garamitti deemuu qaba yaadaa jedhu wal-jijjiruun hubannoo kara tokkotti gessuudha.
Biiftuu Bilisaa; Adeemsi marii mooraa qabsoo Oromoo keessati godhamaa jirukun qabsoo Oromoo laafee jiru kana nijabeessa jette yaada? Akkamitti? Garasuu; Gaaffii kuni akka ani hubadheetti sochii ODF godhaa jiru waan ilaaluu natti fakkaata. Sadarkaa amma jiru kanatti jala muranii sochiin kuni laafina sochii qabsoo Oromoo kessa jiru kana guututti ni fura ykn hin furuu jedhanii dubbachuun nama dhiba. Asirratti dursee waanan jechuu barbaadu barbachisummaan marii waan wal-nama gafachiisuu miti. Yeroo sochii Oromo fulduratti tarkanfatuu dadhabee danqamee dhabbatu kanatti mariyatamuu hedduu barbaachisaa dha.
Akkuman jedhe mariin ODFn eegalee kun bu’aa barbaachisu ni buusa moo hi buusu jechuuf adeemsa isaatu murteessa. Waanti gaariin dura fedhii marii jiraatuu fi yaadii gaariin jiraachuu isaa dha. Rakkoon yaadii gaarii(intention) qofti rakkoo hin hiikuu. Mariin kuni akkamitti deemuu qaba yaadii jedhu sirritti bilchaatee akkaataan itti mariin kuni deemuyyuu caaseffamuu(structured) ta’uu qaba. Sadarka sadarkaatti(phase by phase) akkaataa itti yaadootii hawasaa Oromoo kessatti walxaxaa uumanii fi bakka amma nu jirru kanaan nu gahaan hubachuuf waltajjiin kuni akka gaarii tokkotti yaadaa jajjabaan akka dhiyaatuu fi falmii(debate) akka deemuu godhuu feesisaa. Warri yaadaa marii kanarraa shakkii qabanis waan kanarratti gumaacha guddaa godhuu ni danda’u. Namootuma marii kana gaggessanii fi yaada dhiyessanirratti xiyyeefachuurra(focus) yaadaa irraa wayyaa fi akkamiin rakkoon kuni akkam otoo ta’ee hiikama yaadaa jedhurratti uummataaf filannoo dhiyessuu qabu. Haalli kessa jirruu kuni hedduu walxaxaa fi rakkisaa dha. Akkuma nuti hawwinu kana kessatti yeroo gababa kessatti furamuu dhiisuu ni mala. haata’u malee kallattii gaarii irraa akka bu’uuf tattaaffiin qalbii gaariin godhamu hedduu barbaachisaa dha.
Rakkoon sochii(qabsoo) Oromo kessa jiru kun walxaxaa fi yeroo dheeraa kessa konkolataa bakka amma jiru kana gahe. Sababiin laafina kanaas bifa adda addaatiin hubatama. Rakkoon tokko hiikuuf dura madda rakkoo sana kessatti humnooti siyaasaa fi hayyooti uummata sanaa wal- hubannoo walfakkaataa tokko irra gahuu qabu.
Qaamni rakkoo kanan hiika jedhus haala kana hubachuun rakkoon kun qola(layer) hedduu akka qabuu fi sadarka sadarkkaatti akka hikkatuuf rakkinoota haga ammaa turan kana irra deebiyani xinxaluu fi ilaaluun barbaachisaa dha. Rakkinoota kana ilaalchisee hawaasa Oromoo kessaa ilaalcha hedduutu jira. Waan qaamni tokko rakkoo jedhu qaamni biraa jechuu dhiisuu ni mala. Waan qaamni tokko furmaata jedhu kan biraa ni morma. Kan mormu kunis furmaata jedhe waan inni dhiyeessu kan dura mormame sun ni morma. Walumaa gala haala wal– sakaallatu(mutual trap) sochii kana kessa jira.
Ilaalchaa fi yaadoota hawaasaa Oromoo kessa jiran kana kessatti falmiin adda addaa akka deemu waltajjii banuun barbaachisaa dha. Suuta suuta jedhanii wal irratti amantii(confidence) ijaaraa deemuun barbaachisaa dha.Sochii Oromoo kessatti hariiroon akkasii kun hin baramne. Walgayii Oromoo kessa yeroo hedduu hariiroo barsiisaa fi barataatu jira. Aadaa akkasii kessatti yaada addaaf carraan hin jiraatu. Kanaaf ODFs dabalatee qaamni rakkoo jaarmiyoota Oromoo kessa jiru kana hiikuuf tattaafatu rakkinoota laafina haga ammaa kessa jirru kana nutti fidan irra deebi’uu irraa of-eeggachuu qabna. Maaltuu badee kan jedhamu kun sirritti beekamuu qaba. Sana godhuuf obsaa fi yeroo dheeraa gaafata. Yeroo gababa kessatti otoo marii fi falmiin baldhan deemee xinxalli gaariin hin godhamiin furmaata muddamaatti(ariifannaatti) (quick fix) kan deemamu yoo ta’e rakkoo guddaan uumamuu ni danda’a. Kanaaf eeggannoo guddaa barbaachisa. Laafinni mul’ate kun, sadarkaa mul’ataatti, sadarkaa tarsimootti, amalaa jaarmiyaa, aadaa hojjii fi siyaasaa, hariiroo uummata waliin jiru, hubannoo kessaa fi alaa, xinxalaa fedhii humnoota kessaa fi alaa fi wkk sirritti xinxaluun yoo hojjatame bu’a ni fida. Akkaataan hojjii itti hojjatanis hundeedhaan jijjiruun barbaachisaa dha. Akkuma barame sanaa fi waanuma baramee sana hojjatuun bu’aa addaa eeguun ni rakkisaa.
Biiftuu Bilisaa; Qabsaa’ota ODF geggessaa jiran irratti hololli addaa addaa odeeffamaa jira isa kana ilaalchisee yaada akkamii qabda?
Garasuu: Oromoota ODF geggessaa jiran dabalatee Oromootaa fi gartuulee sochii Oromoo kessatti sochii adda addaa godhaa jiran hundaratti hololli deemaa ture. Amma illee deemaa jira. Holollii meeshaa siyaasaa kessa isaa tokko dha. Diina irratti kan godhamu yoo ta’e jechuu koo dha. Haata’u malee holollii hundee qabatamaa tokkoo yoo qabaate qofa diina irrattuu bu’aa fiduu kan danda’u. Holola sochii Oromoo kessatti balínaan wal irratti oofamaa jiru kana ilaalchisee waan jechuu barbaadu tokko, dhukkuba sochiin Oromoo dhukkubsatee kessa isa tokko ta’uu isaa dha. Akkuma gaaffii lammataa jalatti deebisuuf yaale tokko sochii Oromoo kana kessatti aadaan bodessaan(reactionary political culture) dagaage tokko holola hundee qabatamaa hin qabne adeemisuu dha. Jaarmiyoota siyaasaa Oromoo kessatti mataan yaaduu fi waan harayaa burqisiisuu otoo hin taane arraba dubbatu hedduutu uumame. Warri akkasii kunoo dhukkuba siyaasaa dhukkubsataa waan jiraniif wal’aansa (political therapy) isaan barbaachisa. Warri namoota arraba dubbatu malee yaaduu hin dandeenyen marfamanii ho’ifatanii jiratanis fayyaa dha jedhanii yaaduun na rakkisa.
Gaaffiin waan kana waliin wal-qabatee ka’u tokko aadaan hololaa kun maal irraa maddee kan jedhu dha? Akka hubannoo kiyyaatti rakkoon akkasii kun kan madde sababoota armaan gaditti argaman kanarra natti fakkaata. Sochii Oromoo kessattii aadaa yaada ofii ifaatti dubbachuu, ragaa(evidence), tartiiba yaadaa(logic) ykn ammoo sababii irratti hundaa’uun amansiisuuf ykn amanuuf tattafachuun hin jiru. Kanaaf namni tokko yoo yaada namni biraa/gartuun biraa qabu iraa adda yoo fidee dhufe yaadin sun sirrii dha ykn sirrii mitii jedhanii bifa sirna qabu tokkoon falmuu irraa madda yaada sanaa faalutti(yakkuutti) deeman. Warri Faranjii waan kana “ad hominem” ykn ammoo “poisoning the well” jedhuun.Yaadicha otoo hintaane abbaa yaadaa sana irratti xiyyeffatu jechuu dha. Warri akkana godhu kun yeroo hedduu warra yaada sana yaadaan diiguuf dandettii ykn beekumsa hin qabnee dha. Kan diinummaafis godhu ni jira. Kanaaf aadaan hololaa tokko kan ittiin dura dhabbachuun danda’amu hawaasa tokko kessa yaadi adda addaa akka jiru beekamee/fudhatamee yaadoota sana ifaatti ibsuu fi falmuun aadaa akka taú, namn illee sana kessa qaramaa akka deemu godhuun barbaachisaa dha. Jaarmiyaa siyaasaa kessattis akkasuma. Jaarmiyaa yaadi adda addaa kessaa hin burqine tokko yoo miseensota lubbuu hin qabneen ykn yaaduu dadhabeen ijaarame qofa dha. Aadaan falmii(debate) kun akka inni dagagu godhuu irratti hayyooti Oromoo gayee isaanii bahuu qabu yaada jedhuun qaba.
Sababiin biraa kan aadaan hololaa kuni akka dagaguu godhee namooti hedduun waan jedhamuu fi barreffamu dhugummaa (dhugaa ta’uu) isaa otoo hin mirkanessiin fudhachuu isaanii dha. Yeroo tokko tokko namni gariin hololli deemu sun yoo nama/gartu isaan jibban irratti kan deemuu ta’e dhugaa ta’uu baatu illee callisanii ilaalunis aadaa isa waan kan hammessee kessaa isaa tokko dha. Walumaa galaatti hololli qabatama hin qabne yeroof warra irratti deemaa jiru sana waan miidhuu fakkaatu illee dhuma irra deeme deemee warruma adeemsisaa jiru sana hojjiin ala godhaa deema. Gartuwwan nama yaada qabu dhiibuun warruma nama arrabsuun marfamanii jiranis suuta suuta warri arrabaa kun baquun ykn warruma waliin jiranittuu deebiyuun wal-diigaa deemu. Haala kana gututti jijjiruuf waanti guddaan godhamuu qabu tokko waan jedhamuu fi barreffamu ragaa qabatamaa qaba moo hin qabu waan jedhu sana xinxaluu fi aadaan akkasii kun sochii Oromoo kessaa akka buqqa’u irratti hojjachuu feesisa.
Biiftuu Bilisa: Oromoon saba baldhaa akkasumas biyya qabeenyaan badhaatuu taate osoo qabuu wagoota heduuf halagaatin bitamaa tureera amas tanan gara hangootti dhufuu hindandeenye tarii sagantaa siyaasaa waliin walqabatee yokan karaa biraanis yoota’e maalif sitti fakkaata?
Garasuu: Gaaffii kana otoo hin deebisnee dura aangoo qabatuu jechuun maal jechuu dha yaada jedhu íbsuu barbaada. Waan kana jedhuuf yeroo hedduu yaadi kun akka maleetti yoo hubatamu waan arguufi. Uummati tokko aangomuu( empowerment) fi namooti uummata sana kessa bahan aangoo irraa koruun waan adda addaa ti. Aangomuu uummataa jechuun uummati tokko ykn qaamni uummata sana kessa bahee tokko biyya ofii kessatti murtii siyaasaa, diinagdee fi hawasuummaa biyya sana kessatti darbuu kessatti akka inni fedhii uummata isaaf ta’utti dabarsuuf aangoo fi humna qabaatu jechuu dha.
Aangomuu dhabuu uummata keenyaaf sagantaan siyaasaa murtessaa dha jedhee hin amanu. Sagantaan siyaasaa homaa fayidaa hin qabu jechuu miti. Garuu sagantaan siyaasaa qofti madda aangoomuu(emporment) ta’uu hin danda’u. Akka ani ilaalutti sababaan uummati Oromoo aangomuu dhabe lama dha. Uummati tokko aangomuuf(empowered) yoo xiqqaate waan lama jiraatuu qaba.
Innis: Tokkoo sirna-caasaa(institution) biyya sanaa fedhii uummata sanaaf kan ijaarame ta’uu qaba:inni lammataa bu’uurri hawaasummaa fi dinagdee( social and Ecnomic base) aangoon suni irra dhabbatu biyya sana kessa jiraatuu qaba. Bakka kuni lamaan hin jirreetti uummati tokko aangomuu(empowered)hin danda’u. Yeroo hedduu waan kuni namooti uummata tokko kessa bahan aangoo qabachuu waliin afaan-fajjii yeroo uumu mul’ata. Namooti uummata tokko kessaa bahan otoo waan gubbaatti jedhe suni lamaan hin jirre aango irra bahuun hiikaa tokko illee hin qabu. Ammas yoo illeallee namooti maqaa Oromootiin aangoo qabatan jiran. Haata’u malee Oromoof bu’aa buusaa jiruu jennee yoo of gafannee deebiin isaa mitii ta’a. Maaliif yoo jenne, sirna-caasaa(institution) biyya sanaa kan dhabbateef fedhii(interst) uummata biraaf waan ta’eef. Warri suni akka salphaatti meshaan isaan ofiif ijjarratan akka nama biraatiif ooluu tole hin jedhan. Sana qofa mitii bu’uurri hawasummaa fi dinagdee( social and economic power base) biyya sana kessatti ijaaramee(entrenched) ta’ee jiruus kan uummata Oromoo otoo hin taane kan warra biraati. Kanaaf warra aango irraa jiru kunis humnoota kanaaf hojjatan. Namooti maqaa Oromoon ammaa aangoo irraa jiran waan hamaa ta’an qofaaf mitii. Namooti yaada gaariin Oromoof hojjatuu fedhan kessa jiraatuu ni malu. Warri akkasii kuni garuu waan irra dhabbatan hin jiru. Doonii nama biraa irra ta’aa jiru waan ta’eef.
Biiftuu Bilisaa: Oromon akkamiin hangoo ofarka gashachuu danda’a jeta? Garasuu; Akkuma gaaffii duraa kessatti deebisuuf yaale sanatti aangoo argatuu jechuun namooti afaan Oromoo dubbatan ykn dhiigaan Oromoo ta’an aango irraa bahuu akka hin taane irra deebiyee ibsuun barbaada. Kanuma waliin hawaasii tokko humnooni sochii ijjaramaa fi qindawaa godhuu isa barbaachisa. Baroota dheeraaf uummati keenyaa
waan hunda irraa moggafamee ture/jiras. Siyaasa irraa qofa mitii. Barumsaa, sochii aadaa, sochii diingadee fi sochii hawasummaa biroo kuni guddina uummata tokkoo fi aangomuu uummata tokkoof hundee ta’un hunda irraa.Oromoon humna ta’uuf sochii isaa kallatti- heddummessa(multidimentional movement) ta’uu qaba. Waan uummati biraa hojjatu irraa nuti sochii siyaasaa goonuutti daballee dachaa dachaa hojjachuun, wal-gargaaruun humna ta’uu feesisa. Kuni akkuma jirutti ta’ee madallii humna biyya sana jijjiruuf Oromoon bifa adda addaatiin ijaaramee socho’uun irraa eegama. Yoo bifa adda addaan jabaatee ijjarame uummata Oromoo aangessuuf waa lama godhuun ni danda’ama. Tokko sirna-caasaa(insititution) biyya sanaa hundeetti jijjiruun( fundemental transformation) akka inni uummata Oromoof hojjatu godhuu ykn ammoo akka harayaatti sirna-caasaa(inistitution) Oromoof hojjatu ijaaruu feesisaa. Kuni fedhii fi hawwii qofaan dhugoomuu hindanda’u. Jaarmiyaa jabaa qabaachuun, humnaa fi dandeettii namaa akkasumas qabeenya sochoosuun madallii humnaa jijjiruun qofa ta’a. Yoo sana hin taanee warri humna ta’e jiruu fi amma waan hunda of harka qabukan, waan nuti bara dheeraa cunqurfamneef ykn uummata hedduu waan taneef nutti hin kennan. Yaadii akkanaa kuni daqiiqaa tokkoof illee mataa nama Oromoo kessa seenuu hin qabu.
Biiftuu Bilisaa; dhumaratti ergaa dabarfachuu barbaadu yoo jiraate carraan siif kena
Garasuu; Yaada hedduu gaaffii fi deebii kessatti ibsachuuf yaaleen jira. Dhumarratti waan jechuu barbaadu uummatii Oromoo biyya kessa jiru furmaata ajaaäibaa ala kana irraa eeguu hin qabu yaada jedhuu dha. Uummati Oromoo baldhaan biyya kessa jira. Qabeenyi Oromoos aangoo irratti qabaachuu bannuus Oromiyaa kessa jira. Kan kallattiin cunqursaan dararamaa jiruus Oromoo biyyaa kessa jiruu dha. Kanaaf furmaati rakkoo kanaas kan barbaadamuu qabu achuma kessaa ta’uu isaa beekuu qaba. Warri biyya alaa jiru waan tokko tokko gargaaruu ni danda’an. Garuu furmaatii biyya alaatii ykn biyyaa oollaatii nuuf dhufaa jedhanii of sobuu gonkuma hin qaban jedhe yaada. Oromoon bifa adda addaatiin of ijaaree rakkoo uummati keenya bara dheeraaf kessa jiru kana furmaata akka argatu hojjatuu qaba jedhe ergaa dabarfatuu fedha. Hayyootii fi gartuuleen siyaasaa biyya alaa jiranis uummata sobuu dhiisanii akka uummatii furmaata barbaddatuu gargaaruu qaban jedha. Kana jechuun tattaffiin isaan godhan gonkuma dhabbatuu qaba jechuu miti. Isaanis rakkoo kessa isaanitti walxaxee jiru hiikuuf tattafatuu akka qabanis yaadachiisuu fedha.
Gaaffiif deebii Daggoo Garasuu Tufa waliin goonerra barumsa akka argatan abdachaa dargaggoo Garasuu yeroo isaa nuuf kennee haala jirurra waan hubatef yaada isaa nuuf ibsuusaaf maqaa qophesitoota barulee biiftuu bariisan galata gudaa qabda.


text:
Bittootni Itophiyaa seenaan ummata Oromoo, aadaa fi afaan isaa akka hin dagaagne, hin baratamnee fi hin beekamne taasisuu irratti baroota dheeraaf hojjatan. Dhabama aadaa, afaanii fi seenaa ummata Oromoo irratti kan ofii dagaagfatuun akeeka bittootaa waan tureef wanneen eenyummaa Oromoo mul’isan hundi ugguramoo kan ittiin hin baratamne, ittiin hin hojjatamnee fi ittiin wal hin quunnamamne taasifamuun dhabamaatti dhiheeffamaniii turan.
Bittootni eenyummaa Oromoo dhabamsiisuuf yaalii ol aanaa godhan illee beektotni Oromoo garuu matayyaanis tahe gareen dhabama irraa hambisuuf gumaachi godhan ol aanaa dha. Afaan Oromoo afaan quunnamtii qofa osoo hin taane Afaan hojii fi barnootaa akka tahuuf yaaliin baroota dheeraaf adeemsisan milkaa’ee Afaan hojii fi kan barnootaa kan tahe waggoota 26n dura bara 1991 keessa tahuunis ni yaadatama.
Afaan oromoo sadarkaa kana dhaqqabuun dura beektootni Oromoo fi alagootni afaan kanaaf qubee gara garaa moggaasaa akka turan beekamaa dha. Gariin qubee Afaan Arabaa, gariin qubee Gi’izii, gariin ammo qubee Laatiin itti moggaasaniiru. Haa tahu malee irra haffallii fi kan Afaan Oromoo waliin wal simu Qubee Laatiin tahuu irraa fudhatama argatee raggaafame.
ABOn bara 1976 irraa eegalee qubee Laatiin raggaafatuun kitaaba barnootaa ittiin maxxansuun dirree fi bakka aanja’etti ittiin barsiisaa fi ittiin hojjataa tureera. Mana Barnootaa ittiin bane dirreelee ABO Bahaa fi Dhihaa keessatti afaan Oromoo dagagsuu irratti bu’ura guddaa buusee jira. Bara 1991 Afaan Oromoo akka Afaan hojii fi barnootaatti Ormiyaa keessatti akka tajaajiluuf ABOn mana marii Federaalatti wayta dhiheessetti Afaan Oromoo Qubee ammaa akka jijjiiramuuf irratti shiramaa jiru waliin akka raggaafame ifaa dha.
Waggoota 26 dabraniif Qubee kanaan akka hojjatamuu fi baratamu taasisuu keessatti qoodni ABO ol aanaa dha. Baruma kana keessa Miniisterri Barnootaa Miseensa ABO waan tureef koree itti ijaaruun kitaabotni barnootaa kaarikulamaan haammataman Qubeetti akka jijjiiraman taasisuun shaffisaan akka ummata Oromoo dhaqqabu taasifame. Kana irraa bara 1991 irraa eegalee qubeen amma tartiibni isaa jijjiiramu qaba jedhamu kun kan barnootaa fi kan hojii tahee ittiin hojjataa, barataa fi tajaajilamaa har’a gahame.
Har’a qubeen kun tartiibni isaa akka jijjiiramu kan jedhamaa jiru dhuguma afaanichaaf dhimmamee wayyeessuuf yaadamee osoo hin taane hidhata seenaa Qubeen kun haayyoota Oromoo kana argamsiisuu keessatti qooda qaban, gumaacha ummatni Oromoo fi gumaacha ABOn qabu haquuf yaaduu irraa akka tahe hin falamsiisu. Dabalataan barattoota akka salphaatti Afaan isaanii ittiin barataa jiranii fi Afaan biraa akka salphatti baratuuf riqicha saffisaa tahee guddoo gargaaru kana bakka irraa kaasuun wallaalummaa ykn afanfajjii ittiin babal’isuuf yaaduu irraa ti.
Waan taheef tarkaanfii qubee Oromoo kan baratamee fi waggoota dheeraaf ittiin hojjatamaa ture kana jijjiiruun seenaa dabsuu fi haaluuf yaadamee waan taheef ABOn jabinaan dura dhaabbata. Qubee seenaa bara dheeraa qabu, beektootnii fi hayyootni Oromoo wareegama baasuun maddisiisan kana faallessuun ykn jijjiiruun haqa dhoksuuf yaadamuu irraa tahuu ummatni Oromoo hubatee tarkaanfii farrummaa kana dhaabsisuu irratti qooda irraa eegamu akka gumaachu, addatti ammo dhalootni Qubee shira kana saaxiluu fi fashalsuu irratti durummaan akka dura dhaabbatu ABO waamicha isaa dabarsaaf.
Injifannoo Ummata Oromoof!
Adda Bilisummaa Oromoo
Waxabajjii 6, 2017


text:
Ilaalchi kiristaanaa addunyaaf maalii dhaa?
Gaaffii: Ilaalchi kiristaanaa addunyaaf maalii dhaa?
Deebii: “Ilaalchi addunyaa” kan inni argisiisuu walitti qabamni ilaalcha addunyaa haala ejjennoo murtaa’aa tokko irraati. “Ilaalcha kiristaanaa addunyaaf”, jechuun kan walitti qabamee ilaalcha addunyaa ejjeennoo kiristaanummaa irrati jechuu dha. Ilaalchi addunyaa nama tokkoo “mataa isaaf fakkii isa guddadha”, waa’ee addunyaa kan inni qabuu amantaan tokkummaa hunduu. Innis dhugaa karaa inni ittiin hubatuu dha. Kan tokkoo ilaalchoonni addunyaa isaa hundee ittiin kennamuu dha, kanaaf baay’ee faayida qabeessa.
Miinjaala irra kan taa’ee appiili (poomii) namoota baay’eetti ni mul’ata. Qorataan biqiltoota appilicha ilaalee ni ramada. Ogeessi fakki kaasuuf ilaalee jireenya irratti argee nii kaasaa. Abbaan suuqii nyaataa fi dhugaatiin itti gurgaramuu gatii irratti ilaalee lakkoofsa geggeessa. Daa’imni laqanna isaa ilaale ni nyaata, haalli kam iyyuu akkamitti akka ilaaluu, addunyaa guddummaa isaan bifa ilaalluun dhiibbaan irra gaha. Ilaalchi addunyaa gosa kamii iyyuu, kiristaanas yoo ta’ee kiristaanas yoo hin taanee, yoo xiqqaatee naannoo gaaffiiwwan sadan kanaa ilaalaa:
1) Eessaati kan dhufnee? (fi maaliif as jiraannee?)
2) Biyya lafa maaltuu tuqee?
3) Akkamitti jabeessinaa?
Har’a kan baratamee akkaataa ilaalcha uumama adduunyaa, innis gaaffiiwwan sadan akkanatti kan deebbisu: 1) Nu kan uumamaa raawwii duraan osoo hin yaadamin kan hojjetame, kaayyoo dhugaa tokko malee. 2)Uumama kabajuun akka ta’uutti kabajuu dhiisuun 3)Addunyaa fayyisuu ni dandeenya, sirnakkoo fi eegumsaan. Ilaalcha uumamaa addunyaan falaasamoota heedduu walitti firooman argamsiisa, abbootaaf safuu sadhatawaa, kan ezistiyishalizimi, piragimatizim, fi yutopiyazimi.
Ilaalchi addunyaa, karaa biraan, gaaffiwwan sadan akka macaafa qulqulluutti ni deebisa: 1)Nuu uumama Waaqayyooti, biyya lafaa akka bitnuuf kan nuu hiyyamamee fi Waaqayyoo wajjin tokkummaa akka qabaannu (Uumama 1:27-28, 2:15). 2)Waaqayyo irratti cubbuu hojjenne, kanaaf guutummaa biyya lafaa abarsa irratti gatne (Uumama 3). 3)Waaqayyoo ofii isaa addunyaa oolche, ilmaa isaa Yesuus Kristoosiin dabarsee kennuudhaan (Uumama 3:15, Luqaas 19:10), kanaaf guyyaa tokko uumama gara guutummaa jalqabaatti ejjennoo isaa deebisa (Isaayaas 65:17-25). Ilaalcha addunyaa kiristaanummaa akka amanuuf nu geggeessa, guutumaa safuu fi, ajaa’ibsiisaa, kabaja namummaa, gatii baasuun jiraachuu akka danda’u.
Ilaalchi addunyaa wali gala akka ta’ee yaadachuun barbaachiisa dha. Innis kallatti jireenyaa tokko tokkoon isaa ni tuqa, qarshii irraa hanga safuu, siyaasa irraa hanga fakki kaasuu. Kiristaanummaa dhugaa waldaa kiristaanaa kan itti fayyadamnu walitti qabama yaadaa ni caala. Kiristaanummaan macaafa qulqulluu irra akka jiru yaaduun mataan isaa ilaalcha addunyaati. Macaafni qulqulluun “amantaadhaan” fi “amantaa kan hin taaneen” dhugaa giddutti garaagarummaa hin godhu, kiristaanummaan jireenya dha, kan jiru jireenya qofa. Yesuus ofi isaa mul’iseera, “karaa, dhugaa fi jireenya” kan jedhu (Yohaannis 14:6) fi, akkas gochuun ilaalcha addunyaa keenya ta’eera.
English
Ilaalchi kiristaanaa addunyaaf maalii dhaa?


text:
Lammiwwan Burundii kanneen har’a sagalee kennuuf ba’an gaaffiin dhiyaateef heera bara 2005 ba’e ni fudhattu moo fudhatama dhabsiiftu kan jedhu.
Kunis prezidaantii biyyatti waggaa shanii hanga torbaa aangoo irra akka turan gochuuf fi biyyattiin aangoo mummicha ministeeraa akka qabaattu akkasumas seera tumaan filatamee seera fi heera biyyatti yoo cabse akka paartiin biyyatti bulchaa jiru aangoo irraa ari’uuf ehama kenna.
Kunis raggaasifamnaan jijjiramnii dhufu prezidaantiin biyyattii amma aangoo irra jiran marsaa biraaf akka dorgoman carraa kenna.
Nikurizizaan biyyatti erga bulchuu jalqabanii waggaa 13 kan guutan yoo ta’u baa’iin sagalee har’a kennamee sambata dhufu labsama.


text:
Magaalaa Finfinnee aanaa Bolee bulbulaa ganda 12 bakka warra Ganuu jedhamu keessaa manneen seeraan ala jedhaman kan diigaman ta’uu jiraattonni dubbataniiru.
Walitti bu’iinsa humnootii naga eegumsaa waliin ta’eenis namoota irra miidhaan ga’uu ibsaniiru. Mootummaan dhimma kana ilaalchisee ibsa kenne hin qabu.
Text: kanneen sodaa nageenyaaf jecha maqaan isaanii akka hin tuqamne jiraattonni naannoo VOAf akka ibsanitti Boolee Bulbulaa Warra Ganuu bakka jedhamu keessaa mana seeraan ala ijaaraman jedhaman diiguun kan jalqabame Caamsaa 10 bara 2008 ta’uu jiraattonni haala kana ijaan argine jedhan fdubbataniiru.
Guyyaa roobii gaafa 10 jalqabame. Ijoolleen mana barnootaa dhaqaa hin jiran. Naannoo kana mana barnoootaa shan ta’utu jiru. Gara naannoo sa’aatii kudhanii jalqabame. Ammuma iyyuu kunoo diigaa jiru. Roobii darbe jechuunis Caamsaa 10 hamma galgala sa’aatii 2tti diigaa turan.
Kanneen daa’ima of harkaa qaban dubartoonni ulfaa alatti gataman. Guyyaa dhuma kana gara Ambulaance kudhanii kan ta’u dhufee namoota mana yaalaatti kan geese ta’uu ijaan argeen jira jedhan.
Manni kun ennaa diigamu miidhaan namoota irra ga’e yoo jiraate jiraataan kun gaafatamanii ambulaansiin ba’ee lixuu isaa malee itti dhiyaachuu hin dandeenye, namni itti siqa taanaan nama reebu jedhan. Humnootii addaa fi humnoota qilleensaatu bobba’ee namoota haleela jedhan. Loltoonni bobbaafamuuf sababaan maal akka ta’e ennaa dubbatan jiraataan kun akkas jedhan.
Uummanni kan inni jedhe mootummaatu jedhe taanaan hin kaanu hin jennu. Araat kiiloon, piyaassaan iyyuu diigameera mootummaatu barbaade taanaan. Mana nuti rakkoo dhaan ijaarre. Bishaan ibsaa hin qabnu. Bishaan boollaa waraabbanna. Seeraan ala jechuun mana nu irratti diigaa jiru jedhan.
Qaama mootummaa itti iyyatan yoo jiraate gaafatamanii:Gaafachuu hin dandeenye. Karaa kam gaafanna? Kan gaafachuu dhaqan iyyuu qabamanii mana hidhaa jiru. Nmaoota 150 oltu hidhaman. Jiraataa ka biroon mann isaanii diigame yoo ta’e gaafataman akkas jedhan.
Eeyee eegaa jirra. Boritti nu beellaman. Ni diigama nuun jedhaniiru. Akka jirutti hin lakkoofnu. Maal akka ta’e nuu galaa hin jiru. Lammiiwwan biyya biraati yoo jedhamnes yoo nutti himame gaarii dha. Misoomaaf yoo ta’e irraa kaana. Mana agabuu bullee kiraa manaa jalaa ooluuf ijaarranne waan ta’eef nu beeksisaa jennee turre.
Lammii ofii malee lammii alaa miti. diina miti kan reebichi hammi kun irratti raawwatamuuf. Diina yoo ta’e immoo nutis ofi irraa lolla. Ala oollee ennaa gallu manni akka hin taane ta’ee nu eege jedhan.
Jiraataan kun akka jedhanitti gara naannoo sanaatti nu dhiyeessuu waan didaniif fagoo dhaabannee ilaalaa turre. Dhukaasis ture jedhan. Dhukaasi sun hanga aanaalee naannoo jiranitti illee dhaga’amaa ture jedhan.
Gabaasi kun hanga qindaa’etti jedha Meleskachoon gama mootummaatiin dimma kana ilaalchisee ibsi kenname hin jiru. Gaazexeessonni gara naannoo sanaatti imalanis humnootii naga eegumsaan waan ittisamaniif itti dhiyaachuun akkahin danda’amin hunbatameera.