text:
Fadisitti gootonni Oromoo warana liyyu hayl wayyaanen ummata Oromoo irratti bobbaaste 14 ajjeesudhaan injifannoo cululuqaa galmeessaniiru.
Fadisitti gootonni Oromoo warana liyyu hayl wayyaanen ummata Oromoo irratti bobbaaste 14 ajjeesudhaan injifannoo cululuqaa galmeessaniiru. Ummanni, qeerron, poolisiin, milishaan Oromoo gamtaan dhiichisanii gammachuu ibsatan.
Injifannoon itti fufa.
Via: Miidhaksaa Abbishuu
Addi Bilisummaa Uummata Tigiraay Guyyuun Akkaataa Oromiyaa Waraanaan Bulchuu Danda’anirratti Marii fi Murtee Dabarsaa Jiru.
Guyyaa kaleessaa waajjira Ministeera Muummichaa keessatti, humnoonni nageenyaa Federaalaa, Pereezidaantonni Naannolee , Kantiibota Magaalota , koomishinaroonni poolisii Federaala fi ajajoonni Raayyaa Ittisaa Muummicha Ministeeraa Obbo Haayilamaariyaam Dassaalany waliin dhimma wayitaawaa biyyattii irratti marii akka geggeessan beekameera.
Akkaataa marii isaanii kana irraa hubachuu yaalametti,mariin kun dhimma nageenyaa fi tasgabbii biyyattii keesssaa irratti kan xiyyeeffate yommuu ta’u, haala biyyattiin nagaa fi tasgabbiin waggaa tokko guutuuf itti hoogganamuu dandeessu irratti karoori ba’uu isaa Ministirri Ittisaa fi Hogganaan Mana-maree Nageenyaa Biyyaalessaa Obbo Siiraaj Fargeessaa Geezexeeysitootaf ibssa kenaniiru Jechuun Dhaabbani Oduu Mootummaa Woyaanne Faanan gabaasera .
Karoorri bahe kun sadarkaa Federaalaa irraa hanga gandaatti hojiirra kan oolu ta’uun ibsameera.
Mootummaan Wayyaanee qabsoo Hawaasni Oromoo dhiigaa fi lafee isaa itti caccabsee asiin gahe of duubatti deebisuuf, akkasumas Tokkummaa Uummata Oromoo uumame diiguun Uummata Oromoo fi Oromiyaa gabrummaa jalatti bulchuuf dhakaan isheen hin buqqisne, boolli isheen hin qotne hin jiru.
Kanumaan walqabatee mariin guyyaa kaleessaa waajjira Muummicha Ministeeraatti taa’ame kun irra jireessi isaa haala itti Oromiyaa waraanaan bulchan irratti kan xiyyeeffateef Kalatii biraattin Oromiyyaa keessat labsii mudamaa labsuuf caraaqa akka jiran hayyoon tokko tokko yaada isaani kenaa jiru .
Shira Jeneraaloonni Wayyaanee halkanii fi guyyaa nutti xaxaa jiran kana Nuti hawaasni Oromoo akka Uummataatti Tokkummaa keenya eeggannee qabsoo keenya tarsiimoon tarkaanfachiisuun dirqama hunda keenya yommuu ta’u, Hooggantoonni Mootummaa Naannoo Oromiyaa shira kana fashaleessuu fi ofiifis shira itti xaxame kana irra ooluuf kutannoon qabsaa’uu akka qaban dhaamsa keenya dha !!!
Oromoon gaafa mammaaku “Yaa Marqaa si afuufuun si liqimsuufi ” jedha maarree shirri xaxame kun adda dureen kallattiin hooggantoota Naannoo Oromiyaa waan ilaallatuuf, of hin dagatiinaa jechuun dhaammanna !


c: text/html

text:
Bitooteessa,05, 2016
Abbaa Urjii tiin:
Intifaadaan jecha afaan Arabaa ti. Hikkaan, sossooha waa ifirraa hurgufuu jechuu dha. Sossoohinsi kuniis, kan akka sareen bishaan ifirraa qoorsuuf gootuu ykn dhukkee irraa hurgufuuf duubbee da’asaa waliin dhawuu ti. Jechi kuni, dhuma bara 1987-rraa kaasee, maqaa Fincila ummanii Falasxiin diddaa bulchiinsa gabrummaa mootummaa Israa’el irratti godhaniin irra beekkama.
Finicilli kuni kan ka’e, yaroo mootummaan Israa’el sossooha qabsoo bilisummaa Falasxiin irra aanuun, ummata bulchiinsa waraanaa jala naqattee, siidaa ol-aantummaa baroota diiydamiif irratti dhaabbatte. Baroota kana keessa, Israa’el, ummata Falasxiin bilisummaa mulquu malees, kan nyaara itti guure ajjeesuu, hidhuu fii cafaquu karoora godhatte. Kanirratti, Falasxiinota mirga abbaa biyyummaa irraa fuutee, lafa isaaniirraa buqqaasaa, dachii isaanii, Yahuudota biyyoota alaarraa fidduuf mana irratti jaartee qubsiifachaa turte. Gaafa Falasxiinoonni biyyuma isaanii keessatti jiruu salphinaa fii gad-aantummaa tana keessa liman kana, hoogganoonni dhaabota qabsoo bilisummaa isaanii, qe’eerraa gugatanii, naannoorraa kiiloo-meetira 2,400 fagaatanii, biyya Tuniiziyaa qubsuma godhatanii ture.
Haala kana keessa, ji’a Abraashaa/Muddee 08, bara 1987, Yahuudaan tokko keellaa sakattaatti, tahe je’ee makiinaa irra oofeen, Falasxiinoota afur ajjeese. Kanarraan kan ka’e, borumtaa, ummanni naannoo sanii hiriira nagayaa bahan. Foolisoonni Israa’el, hiriira guyyaa kanaa tiis akkuma yaroo biraatti bittinneessuuf dhukaasa ummatarratti bananiin, intala dubraa tan amata kudha torbaa ajjeesan. Gochi isaanii kuni, hawaasa keessatti haala duriin addaa uume. Ummata Falasxiin “jiruun gabrummaa nuuf gaya!” jechisiisee, hiriira diddaa bulchiinsa gabrummaa tiif bakkayyuu kakaase. Ajjeechaan namoota afranii fii intalaa, qaanqee fincilaa haa qabsiiftu malee, sababni guddaan, roorroo bulchiinsa alagaa tan waggaa diiyadaamiif walitti kuufamte, tan hawaasa abbaa biyyummaa mulqitee, mirga qabeenya biyyaa, walabummaa hawaasummaa fii siyaasaa waakkattee, hegeree itti dukkaneessite.
Hegereen dukkanooytuun, ummata Falasxiin intifaadfaa diddaa bulchiinsa gabrummaatti onnachiiftee, hiriira walitti dhaabsifte. Kaa’immanii fii joolleen waraana xiyyitii itti dhukaasutti dhagaa harutti seenan. Daldaloonni gibira kennuu didan. Haawwan ilmaan isaanii kan wareegamniif booya dhiisanii ililchuu jalqaban. Walumaa galatti, ummanni bulchiinsa gabrummaa tiif oggoluu didanii Intifaadaa walitti dhaaban. Mootumman Israa’eliis fincila humnaan ugguruuf ijibbata cimaa gooteen miidhaa fii gaaga’ama guddaa biyyaa fii ummatarraan geesse. Lubbuu Falasxiinota 1,284 galaafatte. Xiqqaa fii guddaa, dhalaa fii dhiira jidduu, namoota 60,706 ulee fii rasaasaan madeeysite. 120,000 ol hiite. Manneen qabsaawotaa, 2,532 barbadeessite. Kana hunda gootee, fincila ummataa irra aanuu dadhabde.
Intifaadaan, murannoo ummanni Falasxiin diddaa gabrummaa tiif qaban diina agarsiise. Roorroo dhooysatti irratti hojjatamaa turte ifa baasee, mootummaa Israa’e adunyaa maratti saaxileesse. Maayyiirratti, irree mootummaa Israa’el, tan gargaarsa horii Yahuudota biyyoota ambaa keessa jiranirraa itti dhangala’uu fii, tin’isa siyaasaa kan mootummaa Ameerikaa-rraa arkarttuun qooyxe injifatee, waraana isii lafa isaanii keessaa akka baaftu dirqe.
Haalli armaa olii, akkaataa ummanni Oromiyaa waggoota diiydamii shanan dabran keessa jiraniin wal-fakkii heddu qaba. Wayyaaneen tan bara diiydamii shan dura, Goobanoota if dura oofaa, mataa gadi qabachaa biyya seente, gadaa sadeen (8×3) dabran, quuftee, qooyxee, gaaga’ama himanaa olii lammii Oromiyaa-rraan geesse. Ummata Oromoo kan timjii isii keessatti haqaarratteen “isin Tigroota” jettee afaanii fii aadaa Tigree fudhachiisaa, gama kaaniin, seenaa ummata Oromoo haatee, garii lammii Oromiyaa tiin “isin Oromoon adda. Mirga ifiif if bulchuu arkachuu qabdan!” jechuun, Oromoota adda qoqqooduuf ijibbaata adda hin-citin godhaa baate. San malees, Oromoota waliin dhawuuf gosa-gosarratti, qomoo-qomoorratti kakaasuu fii alagaa fii Oromoo jidduttiis wal-dhabbii uumuuf shirri xaxaa baate kan himamee dhumuu miti.
Wayyaaneen, tuunni saba bicuu ummata biyya Xoophiyaa ja’amtu keessa jiran keessaa harka dhibbarraa sadii (3%) hin geenyerraa haqaaramte, akka aangoo qabatteeen, albudaa biyyaa tii fii qabeenya ummataa zarafuu jalqabde. Saamuun quubsuu didee, akka Minilikitti, heera lafa Oromiyaa kan mootummaa isii godhu tumattee, Tigroota abbootii masnoo fii qalaaddanii goote. Lafa qircaa namoota isiirraa hafe alagatti gurgurachutti seente. Kana bira taruun, akkuma Yahuudotaatti, qotee buloota lafa isaanii-rraa kaaftee nama isii irra qubsiisutti seente. Kun hundi isii hanqatee, akka mootummaan Israa’el biyya Falasxiin iddoo lamatti qoodetti, Oromiyaa, tan magaalota isii tiin adda baafte, tan daangaa hundaan lafa irraa cicciqqooytee sq. km 600,000-rraa 284,538 km² qofatti hambifte, bakka lamatti ciqqaawuuf karoora baafatte.
Haala armaa olii kanaan, Wayyaaneen, ol-aantummaa Tigree biyya keessatti unkurtee, Jaarrotaaf (baroota 40-taaf) ummata bulchuuf sirna (Addiis Raa’iy) baafattee, kanneen abjuu isii tana dura dhaabbatan hila malee cafaqaa, ajjeessaa, kumaatamaan mana hidhatti guuraa baate. Duuba, isii haala kanaan, siyaasaa fii qabeenya biyyaa dhunfattee, aangoo fii sadoon machooytee, “Rabbiin Aboo!” jechaa jirtu, Sadaasa 12, bara 2015, Gincitti, fincilli ammaa kuni itti dhoohe. Fincilli kuni, diddaa Master Pilaanii haa dhaadeeyfatu malee, akkuma kan warra Falasxiinitti, kuufama gadadoo baroota diiydamii shanan dabaranii ti. Kanaaf, yaroo gabaaduu keessatti, akka ibidda citaa goggogaa arkatetti, hawaasa Oromoo kan bahaa-dhihaa, kaabaa-kibbaa keessa loohe.
Fincila kanaan, hawaasni Oromoo dhalaa fii dhiiraan, xiqqaa-guuddaan, harka qullaa qoma banatanii, waraana Wayyaanee dura dhaabbachuun, “Oromiyaan teenya!” jechutti seenan. Walliftoonni Oromoo, ijaa fii gurra diinaa duratti, Finfinnee keessaa, “Oromiyaan ni bilisoomti!” ja’anii itti geeraraa lammii kakaasan. Haati ilmaan isii tiif fidaa bahuuf qophaawuu beeysifte. Kaa’imman sodaa malee, ifatti, irbuu jaallummaa walii seenan.
Fincilli diddaa gabrummaa kuni, yaroo gabaaduu keessatti, manneen barnoota ol-aanoo, jiddu-galaa fii kanneen gadii bira dabree, magaalotaa fii baadiyyoota Oromiyaa mara dhunfatee, bulchiinsa Wayyaanee qe’ee gugachiise.
Qaanqee diddaa bulchiinsa gabrummaa kan iddoo hundaa itti bobahaa jiru kana dhaamsuuf, Wayyaaneen, waraana isii (Agaazii) biyya keessa facaafte. Daa’ima bara saddeetii irraa kaaftee, manguddoo ganna torbaatamaa wareeyde. Kan boru fuudhaaf deemu qaxara cabsitte. Dubartii garaan guutuu galaafatte. Ilma haadha duratti, haadha ilma fuulletti ajjeefte. San malees, kumaatama hidhatti guurte. Haa tahu malee, galaafanni isii, qabsoo daran finiinsuu malee, waaroo sodaa tan ummata Oromoo-rraa kaate irratti deebisuu hin dandeenye.
Fincilli kuni, akkuma Intifaadaa Falasxiinitti, yaroo qabsoon bilisummaa ummata Oromiyaa haalaan dadhabde; yaroo caphinsi hamilee mooraa qabsoo weerare; yaroo kaayoon bilisummaa akkaa gara dhabde; yaroo ayyaan-laallatoottaa fii gantoonni mooraa qabsoo keessatti baallii suuqqatan; yaroo mooraan qabsoo tan wareegama qabsoo bilisummaa biyya keessaa tiif itti wal-qaadhiman tahuun isii hafee, tan qircaa aangoo biyya ambaa keessaa tiif dargaa itti baayyifatanii fii yaroo muudama aangoo tiif adaa-bahuu fii walitti-deebi’uun hujii mooraa qabsoo taate keessatti dhoohe. Yoom tana qofa, fincilli kuni, yaroo warri hawaasni if duratti laalaa ture, qabsoo bilisummaa gananii, ol-aantummaa Wayyaanee fudhatanii, biyyatti nu galchiif harki diinatti hiixatan simataa dhabee, if malees, hawaasa Oromoo salphina keessa galchan keessatti ka’e.
Fincilli haala mooraa qabsoo tan armaa olii keessatti dhoohe kuni, qabsoo bilisummaa boojihama haallan armaa olii keessaa baasee, ummata Oromootti kabajaa godhe. Oromoo fii Oromiyaa adunyaa beeysise. Roorroo Wayyaaneen ummata Oromoo-rratti hajjachaa jirtu ifa baasee, mootumman isii tan kijibaaf farra-dimokraasii tahuu adunyaaf mul’ise. Hunda caalaa, irree ummata Oromoo tii fii murannoo bilisummaaf qaban firaa fii diinaaf if godhe. Daboollatti, qabsoo bilisummaatti hafuura lubbuu deebise.
Fincilli kuni, yaroo gabaabduu keessatti, bu’ura mootummaa Wayyaanee sossoosee, waan qabattuu fii lakkiftu wallaalchisaa jira. Haalli ji’oota afranii, Karoora Sirna Bulchiinsa Tigree (Tigre Dynasty) kan baroota dhibbaaf saganteeffatte harshif duraa naqee, aangoo baroota diiydamii shanan dabraniillee manaama guyyaa itti fakkeessaa jira. Kana waan taheef, Oromiyaa waraanaan weerartee, akka saree maraattetti wixxifachaa jirti. Olola isii malee dhugaa jirtu akka hin dhageenye godhuuf, ijaa-gurra ummataa sab-qunnamtoota ammayaarraa dahuurratti horii biyyaa qisaasaa jirti. Ajjeechaa, tumaa fii hidhatti nama guuruu biratti, helikooptaroota, taankota, madaafaa fii miyoota lolaa gurguddaa biyya keessa olii-gad o-oofuun ummata sodaachifti. Karaa ifa taheen kana godhaa, dhooysatti ammoo, kan du’eef gumaa, kan miidhameef hadhaadhiyyaan kenna jechuun, karaa huddeellaa kooraa isii, OPDO-n, fincila ifirraa dhaabuuf hawaasa kadhachaa jirti. Gunaa kanaa fiis, horii hammana hin-ja’amne manguddoota Oromoo irratti dhangalaasaa jirti. Garuu, akkuma araarfni ummatarraan gayaa jirtu fincila irraa hin dhaabinitti, manguddummaa fii gunaa niis aangorra isii tursiisuuf hin jiraatu.
Qabsoon xiqqaa fii guddaan Oromoo lubbuu isaanii wareegaafii jiran milkiin as bahuun, waan shakkiin biraa kutte. Haalli fincilaa mootummaa Wayyaanee malees bu’ura Xoophiyaa sossoosee jira. Kanarraa kan ka’e warri baaragan heddu. Akkuma Wayyaaneen namoota dantaa isii tiiysan manguddoota jettee ummataan sobdutti, warri kuniis, ummata Oromiyaa amna galii qabsoo isaaniirraa ittiin dabsuuf warra qaadhimataniin as bahuun isaanii olee-bulee in-hafu. Ummanni, haala kanaaf if qopheessuuf, tarkaanfii hiree isaaniirratti isaan abboomsitu amaan fudhachuu jalqabuu qabu. Tarkaanfiin tuniis, akkuma naannoo gariitti godhaa jiranitti, magaalotaa fii baadiyyoota Oromiyaa hunda keessatti, warra isaan hoogganuu fii bakka bu’u filatanii, deeggarsaan duukaa bu’uu dha. Ummanni naannoo isaaniitti, bakka bu’oota if keessaa filataniin hoogganamuu jalqabuun, bakka bu’oota Wayyaanee, Kaabinoota, iddoo dhoorkuu malees, milkii hamma yoonaa fincilarraa arkamtetti iggitii godhee, bilisummaa fiis karaa haxaawa. San malees, warra ala taa’anii hoogganummaa qabsoo himatanii fii kanneen kaayoo dantaa bobaa jala kaayatanii dooyaarraa dhawwaaqaa jiranitti karra hiree ummataarratti aboomuu itti cufa.
Oromiyaan ni bilisoomti!
Yaadaaf: abbaaurjii@gmail.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Irra Deebii Maxxanfame.
Agartuu Qeerroo (Tapha Geengoo)
Qalbeessaa Dhangi’aan
Amajji 28,2019-Oromiyaa
-Siyyaasa Geengoo
-Qabsoo Geengoo
Seensa
Qabsoon Oromoo xiyya fiigaa finiinaa ta’uu qaba, qabsoon xiyya taanan siyyaasni garboonfataa irratti haboo godhachuu hindanda’u. Kanaaf qabsoon keenyas qabsoo xiyyaa ta’uu qabdi malee qabsoo geengoo ta’uun hinmalle. Oromoon qabsoo isaa galii biraan gahee fashalsa kun ammoo qabsoo ofii kunuunfachuu dadhabuu Oromoo irraa madda. Qabsoon keenya humna guddaa cabsee humna xiqqaan injifatama. Seenaa keessattis Oromoon “utuu” jechaa akka hafu kan taasise kanuma. Oromoon tokkummaan qabsoo taligee asiin gahate kana maayii irraan gahatee fashalsuu hinqabu. Qabsoo isaa kana firii qabsoo isaa bu’achuu qaba. Firii qabsoo isaa kana bira hanga gahutti fiixee Bilisummaa irraa of darbee kaayyoof akeeka isaa dagatee of balleessuu hinqabu. Mootummaan siyyaasa garaagaraa siyyaaseessuu danda’a, siyyaasni mootummaa akka nama Sololi’aaf kiyyoo kiyyeessuuti. Namni Sololi’aaf kiyyoo qopheessu jalqaba afaan Sololi’aa shaakala. Akka isheen fooriccee wal waamtutti akkeessa. Akkeessa dheeraa booda ishuma fakkaatee bosona seena. Bosona keessattis sagalee Sololi’aa dhageessisa. Akkumasheetti sagalee kuullatee fooricoon waama. Fooricoon waamamtee yoo dhufuushee argu dhokatee kiyyoosaa kiyyeessee midhaan ykn waan nyaatamu sana kiyyootti facaasee fuulduratti kuta. Sololi’aan garraamiin midhaan nyaachuutti nyaattee nyaatamti. Qeerroon akkasiiree? Miti. Qeerroon kaayyoof akeeka ABO ganamaa galiin gahuuf carraaqu: hubataadha, abshaala, gamna,aqila, haxxeedha, hinkiyyeeffamu.
Qeerroon Bilisummaa Oromoo diina isaaf soorrata ta’uu dhiisii dhaabbilee siyyaasaafuu Qeerroo hubannaa siyyaasaa kennudha. Qeerroof kiyyoo kahanii galabaa jireenyaan gowwomsuu yaaluun jiraatullee kana cabsee bahuuf ciminni Qeerroo murteessaa ta’uu qaba. Qabsoon keenya akkuman olitti xuqe Qabsoo Geengoo ta’uu hinqabu ta’uufis abjoochuu hinqabu. Qabsoon keenya xiyyaa warraaqsaa ta’uutu filmaata. Sababaan Mootummaan siyyaasa Geengoo nurratti gaggeessaa waan jiruufi.
1. Tapha Geengoo
Siyyaasaaf qabsoo keessatti qooddattootni olaanoon garbummaaf uummata saaxilan tapha geengooti. Tapha Geengoo keessatti, kumaaraa kan beeku qofaa utuu hintaane isa humna qabutu kumaarichi injifata. Har’a tapha Geengoo biyya keenya Oromiyaa keessatti taphatamaa jiruun fayyadamaan garboonfataa ta’ee argamaa jira. Isa ajjeesaa bahetu kabajama, inni qabsoorra ture, inni qabsootti dhiiga ijoollummaa fixe, abbaan qabsoo nii abaarama. Qabsaa’an yoo hidhame, baga du’uu qabayyuu jedhama. Kanaaf bu’uurri siyyaasa geengootti dammaquu dadhabuudha. Qabsaa’ota keenyaaf kabajaa maluuf kennuu dhanuurraa salphisuutti ce’uutu kana fide. Kanaaf sababaa kan ta’e ammoo qaama diinaa waliin taphaa Geengoo taphachuu keenyatu kana nuu qaba. Tibba kana Agartuu Qeerroo tapha geengoo argaa jira. Tapha kana keessatti mootummaaf uummatni utuu atakaroo wal qabaniis agartuu Qeerroo mil’ateera. Ataakaaroon kun ammoo injifataaf injifaamaa nama muraasaaf malee akka beekamu gochaa hinjiru. Tapha geengoo kana keessaa Oromoon dafee harka fudhachuu qaba. Yoo tapha Geengoo kanatti seenuun nu feesisemmoo qabsoo keenya xiyya finiinaa gochuun waajiba. Tapha geengoon qaama lamaan taphataamaa jira. Uummataaf/Qabsaa’otaaf mootummaa gidduutti. Mootummaan Siyyaasa Geengoo nurratti gaggeessa jira. Uummatni ammoo qabsoo Geengoo gaggeessaa jira.
1.1 Siyyaasa Geengoo
Siyyaasa Geengoo kan nurratti taphataa jiru mootummaadha. Siyyaasa geengoo kanaan wantoota hedduu nutti fakkeessaa jira. Keessattuu kiyyoo siyyaasaa qopheeffatanii yeroo uummata itti waamaniif, duuba goranii uummata kiyyoo siyyaasaatti oofan Agartuu Qeerroo cimsee argaa jira. Oromoon kiyyoo sanaan nii qabamoo nii hafa laata? Yoo qabame nuuf wayyoo, yoo baane nuuf gammachuu. Haala kanaan uummatni waanuma waamameef awwaatee, waanuma oofameef bakkaa socho’ee duuka guuluun akkuma Sololi’aa kiyyootti oofamtuu ta’uuf jira. Amma kiyyoon siyyaasaas kaahame, midhaan kiyyichatti darbatamuus dantaan muraasni namootaaf kekkenname. Kiyyichatti fiigee kan nyaachuuf wal caccabsaa jirus danuudha. Akkuma sololi’aa waliin fiigee kiyyootti nam’uuf deemna. Barruun kun waan akeeku qaba.
Yoo gamna taane Sololi’aa qancara ta’uu qabna. Sololi’aa qancarri kiyyoon hinqabamu, kiyyoo beeka barrisee irra utaala. Kiyyoo kiyyeeffamuun yeroo hedduu dhalattuu sololi’aa kanneen waayilli biratti qabamee hinbeekne qofatu qabama. Qancarri Sololi’aa of biraa kiyyoodhaan sanyiisaa dhabe hinqabamu; Sababaan waayilashee kiyyoo sanaan waan dhabdee beektuuf utuu waan fedhe dhufee galeeyyuu kiyyoo sana keessa hinbuutu barriftee baqatti. Sololi’aa qancara qabuuf kiyyookee biyyoo sana fakkeessita. Lafa kootichaatti kiyyoo sana hiita yoo ta’e cilaattii dibdee tartarta/hiita. Adeemsa kiyyoo cilaattii dibuu fi adeemsi mootummaa ammaa wal fakkaata. Mootummaan ammaas afaankee dubbatee, bifakee uffatee dubbiikee dubbatee bool’a siyyaasaatti Oromoo darbachuuf deema. Oromoon kana akka baraaramuuf barruun kun qophaa’e.
Siyyaasa geengoon mootummaa adeemsaawwan hordofu qaba. Isaanis:
– Afaan uummatichaa dubbachuu
-Aadaaf seenaa uummatichaa akka uummatichi fedhutti dubbachuu
-Bifaaf amalaan uummaticha fakkaachuu
-Fedhii uummataa akka waan guutuutti waadaa galuu, waadaa sana siyyaasaan haqaaqqatee dagachiisuu
-Uffata uummatichaa uffachuu
Fi kkf of keessatti hammata. Mootummaan garboonfataa yeroo dhuma jala gahu mala akkanaa baafata. Mala kana baafachuu dursee kiyyoo siyyaasaa tolchata. Uummata kana lafatti barbadeessu erga qopheeffatee booda siyyaasa geengoo sanatti deebi’a. Har’a Oromoo irratti mootummaan EPRDF’n durfamu siyyaasa geengoo nurratti taphataa jira. Akkamiin kan jettaniif
a. “Kanaan booda Oromoo dhiisii sareen Oromoo ajjeefamuun hafeera”
Hubadhaa: dubbiin kun adeemsan olitti kaase hunda hammatee dubbatame. Afaan Oromoon dubbatame, inni dubbate uffata Oromoo uffatee dubbate, lafa fedhiif hawwii uummatichaa dubbate. Waadaa akka guutuutti galame, waadaa sana jalaammoo siyyaasaan haqaaqqatee jala galagale. Afaaniin kanaan booda Sareenuu hinduutu jedhe. Gaafuma kana jedhuyyuu waraannisaa uummata ajjeesaa jira, ergasiis duuti dhaabbatee hinbeeku. Si hinajjeesu jedhee gaafa deebi’ee si ajjeesuun isaa siyyaasa geengoo sirratti taphachuusaati. Lafa duraatirraa fagaadheera si duukaa bu’eera fuulduratti adeemna jechaa naanna’ee lafa jalqabaatti deebi’e. Kun agartuu qeerrootiin geengoo siyyaasaa jedhama.
b. “Kanaan booda gooftaa biraa hinqabnu, Gooftaan keenya uummata keenya!”
Kaleessa gooftaa uummataa ta’uuf ajjeesneerra, hiineerra, kanaan booda hinajjeefnu, hininu waan uummatni barbaadu goona gooftaan keenya uummata waan ta’eef ergaa jedhu qaba jechi kun. Gaafa nu ajjeesuu jalqabu iddoo duraatti deebi’uusaa mirkaneessa, kanaaf nii naannahe, geengoo uume mitii? Isa akkanaatiinis Agartuu Qeerroo Geengoo siyyaasaa jedha.
c. “Hidhamtoota mana hidhaatii baafneerra, mana hidhaas lafa daawwii goona”
Hubadhu: Siyyaasa geengoo keessatti jalqaba miira uummataa nii qoratta. Qorannoo keen uummatni maal fedhaa? Maal barbaadaa jira? Gaaffii jedhuuf deebii laadhatta. Sana akkaataa itti deebistuuf deebiikee sanammoo akkamiin bakkatti deeffachuu akka dandeessu qoratta. Adeemsi akkanaa “tapha Daamaa” waliin walfakkaata. Tapha daamaa tokko itti haatee, lamaa hanga ja’aa akkatti nyaattu teessee yaadaa taphatta. Siyyaasa gengoo keessattis mala sana gargaaramta.
Mootummaan hidhamtoota akka jiraniin gaafa mana hidhaatii yaasuu murteesse, akkamitti dachaa sanaa ol hidhuu akka danda’u yaadee lafa kaahatee itti seene. Akkuma kanaanis baatii sadii wayii hidhamtoota hiikee akka addunyaatti faarfame, baatii sadii boodammoo tokkoo lamaan, lama irraa gara dhibbaaf kumaan hidhuutti guddate. Siyyaasichi adeemsa geengoo ta’uusaa kan hubattu, xuqaarraa ka’ee xuqaa jalqabaatti deebi’ee naannaa’uu isaati. Adeemsi hidhaa mootummaan gumeeffates akka qaba/ tarsimoo ittiin raawwatu qaba. Tarkaanfiiwaaan geengoo siyyaasaa kun
Tarkaanfii jalqabaa: Nama hidhuuf jettu addaan baafatta
Tarkaanfii Lammeessoo: Nama sana irratti holola bantee uummata jibbisiifta
Tarkaanfii Sadessoo: Nama sana uummatni holola sanaan jibbuuf dhiisuusaa xuqxee ilaalta
Tarkaanfii Arfeessoo: Mana hidhaatti darbitee itti kofalta.
Siyyaasa geengoo amala aanjaa’aan socho’aamaa jirudha. Fakkeenya kanaaf Jaal Koloneel Gammachuu Ayyaanaa akka jalqabaatti kaasuun nii dandaa’ama. Kun nama dhuunfaa akka nama dhuunfaatti ta’ee jaarmiyaa siyyaasaa rukutuu barbaaddus tarkaanfii akkanaan hojiirra olmaasaa waliin kan hojii hololaarraa hanga funaantee hidhuutti adeemuu qabdudha. Egaa hidhaa keessaa Oromoo baasan jennee harka dhoofneef, hidhaatti nu guuruun ammoo utuu hinturin dhufe. Mana hidhaa cufan jennee harka dhoofneef sagaleen guwaa harka reebbitii uummataa utuu hinbadin makaalawwiin boroodhaan baname. Kun siyyaasa mootummaa EPRDF keessatti utuu raawwataa jiruu kan agartuu Qeerroo mil’atedha, maqaa Kanaas geengoo siyyaasaa jedhee moggaaseera.
d. “Fashiniin Qawwee hafeera, ajjeesuun mo’amuudha!”
Habattee: akka uummatni sagalee dhukaasaa jibbe, akka uummatni rasaasaan ajjeefamuun hadheeffate namni jecha kana fayyadame qorateera. Kanaaf “si hinajjeesu!” Jechaa ajjeesuu qaba malee itti dhaadataa ajjeefnaan itti dammaqama. Jecha kana gaafa dubbate Oromootti dhukaafamee ajjeefamaa utuu jiruuti. Qawween faashina jechaa waraana leenjisee akka doorsisa wayiitti xiyyaara irraa nama utaalee hu’u TV’n agarsiisaa oole. Qawwee hinkaasu sana faashiniin isaa darbeera xuqaa kaleessaa goonee bira dabarra jechuu isaati. Utuu hinturin yoo dammaqxee ilaalte namichi lafuma xuqaa sanaa jira. Ajjeesuun mo’amuu erga ta’ee maaf ni ajjeesaree? Qawween faashina erga ta’ee maa waraana bobbaasee Qawwee WBO adamsaa, uummata nagaa ajjeesaa? Kunis siyyaasa geengoo jedhama.
1.2 Qabsoo Geengoo
Wayiita garboonfataan siyyaasa geengoo sirratti dalagu, atis faana isaa dhooftee qabsoo geengoo gaafa goote qabsoo sabakee, qabsoo goototakee kumaa galaanatti darbuukee hindagatin. Maaliifree akkanni si qabatuu danda’utti sarara isaarra duukaa fiigaa jirta jechudha. Ati waan bakkuma sana naannooftuuf si argachuuf mootummaaf salphateera. Qabsoo geengoo gochuudhaan Oromoon waggoota dheeraa hanga ammaatti nyaatamee “utuu” jechaa hafe.
Oromoon muratee waraana isaa WBO torbaatamoota keessa ijaarrate. Siyyaasa geengoo garboonfataa itti dammaquu dadhabee waggaa dheeraan booda sagaltamoota keessa duraa gaaga’ame. Qabsoo geengoo ABO’n gaggeessuu kan jalqabe baroota sagaltamoota WBO’n kaambiitti dhumee qabeeti jedhee fudhata agartuu Qeerroo sabaaban isaa, waraana torbaatamoota keessa ijaarrate shiraan duraa gaaga’amee tokko jedhee waraana ijaaruu jalqabe. Qabsoo geengoo kan jennus fiigdee goolabuuf wayiita qophooftu fiigichikee naafatee duubatti deebi’uu jechuudha. Sanaan booda qabsoonkee qabsoo geengoo taati. Xuqaarraa kaatee fuulduratti adeemuu dadhabdee ammas xuqaatti deebita. Silaa xiyya taasiftee keessa fullaatee siyyaasa geengoo urtee keessa baata. Waa’ee siyyaasa garboonfataa siyyaasa geengoo sana bira kutuu sirra ture. Ati ajandaa diinaa galmaan gahuuf utuu ko’omtuu diinni haxxee sitti hidhee si nyaata. Ammas Oromoon waraana waggaa 28 ijaaraa bahe barbadeessuuf deema. Waraana kana gaafa bittimse ammoo “mootummaan kun hinjijjiiramne waraana nu barbaachisa!” jechuuf deema. Sababaan mootummaa isaaf ta’u filatee korojoo hatamuuf deemaka. Kanaaf ammas Oromoon tokko jedhee bara 2020 booda WBO ijaaruuf hojii jalqaba. Qabsoo geengoo jechuun isa kana. Qabsoo fuulduratti adeemuurra duubatti galagalaa adeemu akkanaatu qabsoo Geengooti.
Kanaaf Oromoon injifachuu yoo barbaade kallattii lama hordofuu qaba.
1/ waraana mootummaa EPRDF raayyaa ittisa biyyaa kana waraana uummataa gochuu. Waraana uummataa gochuutiin waraana uummataaf dhaabbatu malee kan siyyaasa mootummaa utubuuf dhaabbatu akka hintaane dhiibbaa taasisu jabeessee itti fufuu
2/ waraanaa WBO humna addaa taasisee waraanni kun utuu hinbittinin waraana uummataa ta’ee akka hafuuf dhiibbaa gochuu. WBO’n humna addaa ta’uu, ykn ammoo hanga filannoon dhufee darbutti WBO ta’ee akka bakka tokko turu dhiibbaa gochuu. Yoo kana ta’e WBO’n wabii Oromoo, wabii partilee mormituu mootummaa waliin filannoo gochuuf jiranii ta’a. Kana jechuun uummatni yoo ajjeefame humna eegduu uummataa ta’ee nagaa uummataa tiksuuf kan bobbaafamu, yoo korojoon hatame paartilee mormituuf irreef gaachana ta’ee kan seeraaf heera kabachiisu ta’ee dimokiraasii lafa nuu qabsiisa ture. Kun hafee Oromoon utuu itti hindammaqin WBO’n kun bittinee jennaan Oromoof Oromiyaaf wayyoo?
Maayii irratti qilleensi keessa jirru, qilleensi siyyaasaa ammaa “Tapha Geengooti” jedha Agartuu Qeerroo, taphi geengoo uummataa Oromoof mootummaa gidduutti adeemaa jira. Taphichis gartuu siyyaasa geengoo gaggeessuuf, qabsoo geengoo gaggeessaa jiru gidduutti akka ta’e akeeka. Oromoon qabsoo geengoo kanaan akka nama bishaan waraabaa dhangalaasuu of godhaa jira. Cuggee qabsoo isaa utuu hinqadaadiin siyyaasa geengoo mootummaatiin qabamee of galaafachuuf ta’a. Kanaaf dammaqiinsa barbaada. Qabsoo keenya xiyyaa hinqabamne taasisnee bobbaasuudhaan siyyaasa geengoo keessa hulluuqna jennee tilmaamna. Malee arcaasaa funaanuu, funaanaa arcaasuun Oromoo nii balleessa. Wal ijaaraa, wal diiguu. Wal diigaa, wal ijaaruun daandii keenya dheeressa.
Injifannoon uummata Oromoof
Qalbeessaa Dhangi’aan
Amajji 28,2019-Oromiyaa