text:
Qalbeessaa Dhangi’aan
Adooleessa 27,2018
Finfinnee Oromiyaa
Seensa
Uummanni Kuush/Kuusaan waggoota hedduun duras cunqursaarra tureera. Seenaan isaas hatamaa yoona gaheera. Kaawwan ammoo gubamaa yoona gahan. Waa’ee Kuush barreessitoonni maal jedhu.
Obbo Birruu Tsaggaayee kitaaba isaanii keessatti waa’ee saamicha uummata Kuush irra gahaa ture haala kanaan ibsu “Araboonni yeroo Afrikaa Kaabaa weeraranii babal’ataa turanitti kitaaba Misir saamanii biyyatti fe’ataniin gamatti kan guban ji’a jahaaf (6f) halkanii guyyaa akka boba’e seenaan galmeesseera. Piraamidoota Nuumiibiyaa fi Misir keessa jiran dachaan kan caalan kan mancaa’an warra seenaa sana hinojjeenneeni. Fakkii dubartii (Sphinx) kan yaadannoo Asiisif (Asete-Ateete) tolfame san Naappoliyoon Boonappaartii madfiidhaan jigsiisef inaaffaa jibba sanyiitiin qabamee yoo ta’u siidaa guddaan kun yoo lafarratti hafe ragaa guddaa sagalee hinqabne warra hojjeteef ta’a jedheeti. Aleeksaandar guddichi Giriik barruu waa’ee mootota Misir san duraa barreeffamee kaa’ame barruu waggoota kuma hedduu hanga danda’e saamee fudhatee jira” jechuun ibsa.
Dursiilaa Duunjii Hawistaan Kuushootaaf yoo dhaamsa kitaabashee keessa keessu akkana jetti “isin Kuushoonni Ithiyoophiyaa kan tuffatamtaniif balfamtan waan abbootiin keessan isinii barreessan ol jedhaa ilaalaa! Warri Kuush durii sun warra qaroomina isa jalqabaa dhala namaatiif fidanii dhaalchisan. Kan nama gaddisiisu garuu; isaan uummata seenaan akka hintaaneetti jalaa hatamee dhiibbaan irra gahe. Yeroo durii utuu jibbi sanyummaa akkanatti hindagaagin beektonniifii abuurtonni bara durii san keessa kan qaroomina fideefi magaalota hundeesse warra Kuush ta’uu ragaa bahaniif turan. Horteen jara qaroo sanii har’a seenaa keessatti iddoo tokkollee dhowwataman kun warri isaanii qaroomina Hindii, kan Baabilooniif magaalaa isaanii akkasumas mi’a daldalaa, qaroomina Eeshiyaa xiqqitti kan bara sanaan duraafii kkf warra uumani. Dhaabbileen Kuushota durii, seeronni aadaaniifi yaadonni isaanii bu’ura aadaanii fi seerri keenya kan ammaa irraa dhaabbatani. Maleekaawwan bara durii Giriikii fi Roomaa keessatti amanamaa turan kan akka saatarnii, Daayuunsus, Oosiriis, Appoolloo, Zeeyoos fi Heerakilas faani kabajaa maqaa fi gurra mootota Kuush kan durii irraa fudhatani” jechuun katabde.
Waa’ee seenaa Kuush kaleessaa Taabor Waamii kitaaba isaanii “Seenaa Dhugaatiif Barreeffa Loogii!” Jedhu keessatti, seenawwan hedduun akka uummata Kuush jalaa barbada’uuf seenaan uummatichaa akka baduuf duula Baarlin, Paaris, Xaaliyaanii akkasuma Ameerikaa dabalatee bananiin mancaa’uusaa eera. Wantoota socho’uu danda’aan kanneen akka siidaa Lippiisiyaas (lepsius) Kaarimaa(Karima) jedhaman saba Kuush harkaa saamamuun akka ragaatti katabamee jira.
Achumaa as dhufa dhagaan halagaan nutti darbatamaa turera. Uummanni Kuush dhiibbaa uummata biraan irraan geessiseen gaddaaf gadadoo keessatti kufe. Ta’us falmachuuf ciisee hinbeeku. Habashoonni waanuma warra isaanii irraa dhaalan uummata Oromoo irratti raawwataa yoona gahaniiru. Seenaan uummata Oromoo akka badutti waan garaagaraa katabaa yoona gahan. Kaansaammoo dhuunfachuurrattis hojjeraniiru. Har’as Habashaan takkaa waa’ee Oromoo waan gaarii katabee hinbeeku. Seenaan uummata Oromoo balleessuuf aggaammii halagaan aggaamu ofirraa qolachuuf Oromoon Gadaa jalatti wal ijaaree akka falmataa ture ragaawwan hedduutu eera. Har’a yakkoota daddaabaa uummata keenyarra gahaa jiru qolachuurrattis Qeerroon uummata ijaarratee qabsootti jiraachuun eenyuuf iyyuu ifaadha. Waa’ee qabsoo Oromoo baroottan darbanii barreessitoonni maal jedhu?
Barreessan Heerbart Bilaandeel kitaaba “A Journey through Abyssinia to the Nile” jedhu keessatti adeemsa Oromoon ittiin Habashaan cabe raageessuun akkas jedha “Odoo warri Absiiniyaa achi hinga’in kan biyya sana jiraachaa ture Oromoo ta’uu hinoolu. Akksumas ta’ee warri Aabisiiniyaa Oromootaan warra bakka biraatii dhufan jedhuun. Warri Absiiniyaa meeshaa gargaarsaan argataniin Oromoota waraananii erga cabsaniin booda garboonfatanii akka isaan meeshaa waraanaa gargaarsan hinarganne too’annoo cimaa jala oolchanii jiru” jedha.
Gochaan Habashoonni uummata keenya irratti gochaa turan hangam ulfaataa ta’uu raageessa. Ofiisaaniif meeshaa gargaarsaa gaafa argatan Oromoon gargaarsa akka hinarganneef ammoo dippiloomaasii isaa dura dhaabbatamaa yoona gaheera. Akeekni kun har’allee itti fufee jiraachuu beekuu qabna. Mallasaan akka ABO’n gargaarsa biyyoota alaa irraa hinarganneef maqaa garaagaraan xureessuuf dhamaatii guddaa taasisaa ture. Kanas ta’uu sana qabsoon Oromoo haalota danqaa mara irra aanaa dhufe.
Seenaan akka ragaa bahutti Oromoon waraana Gadaa jalqabaa bara 1522-1530 taasiseen hogganaa waraana Libna Dingil kan Faasil jedhamu ajjeesuun baalee gartokkee tohateera. Baalee diinni harkaa fudhate deeffachuusaa kan raageessudha. Seenaa kana dabsuudhaaf barreessitoonni Habashaa hedduu ifaaju. Sababaan ammoo waan mataaf miilla hinqabne “Oromoon jaarraa 16 ffaa booda biyya kana dhufe” jechuun seenaa sobaa barreessanii uummata barsiisan sana haguuguuf akka ukkamsanis seenaatu ragaa baha.
Dabalataan roorroon Habashaa itti hammannaan Oromoon waraana Gadaa afraffaa bara 1547-1554 tti waraana Mootii Galaadiwoos faana taasiseera. Galaadiwos deggarsa biyyoota alaa Poorchugaal irraa argateen Daawwaroo deeffatus bara 1548 mo’amuusaa seenaatu ragaa baha. Baruma kana loltoonni Gadaa Oromoo hogganaa waraana Porchugaal kan ta’e nama maqaansaa Oroyaas Diyaas jedhamu galaafateera. Seena kana maanoosaa balleessuuf gitooti habashaa Fincila Bilisummaaf Oromoonni taasisan “Fincila Shiftaa” jechuun maqaa badaa moggaasaaniiru.
Qabsoon Oromoo achumaa as dhufa ofirratti hirkataa ta’uusaa waa hedduutu ragaa baha. Abboonni keenya darban Oromoonni fincila Bilisummaaf taasisaa turusaanii karaawwan hedduun ibsamee jira. Yaa ta’uutii Oromoo karaa Waraanaa cabeera seenaan jedhu hanga ammaa an argee hinbeeku. Oromoo kan cabsu Shira. Shirri halagaan nurratti xaxuun akka cabnee garboomnu ta’aa dhufne. Malee waraanaan uummata cabu akka hintaane seenaan Habashaan barreessanuu ragaa baha.
Bara waraana Abiishee Garbaa Habashaan Qadiidaa Wannabee michoonfate, sana booda Abiishee galaafate. Bara Minilik ammoo Minilik Goobanaa Daaccee qabatee of dura buusee Oromoo garboomfate. Oromoo erga karaa Goobanaa ofarka galfatee boodammoo Goobana mataasaayyuu galaafate. Hayila Sillaaseen ammoo paartii OPDO har’aa fakkaattu Oromoo dura qabee Oromoo cabse. Dhumarra paartitti sanis nii balleesse. Darguun Ammoo MEISON qabatee Oromootti dhufe, ABO balleessuufis MEISON jabeeffatee akka socho’aa ture dhageenya. ABO balleessuu dadhabus boodarra ammoo jaarmiyaa MEISON haxaa’uu danda’e.
Mallasaan ykn IHADIG jaarmiyaa OPDO qabatee Oromootti dhufe. OPDO qabatee ABO balleessuu akeeka jedhu qabatees socho’e. Galmi OPDO ABO balleessuu akka ta’etti Project godhe. Boodarra akkuma waan ABO balleessiteetti OPDO baatee dubbachuus yaalaa turte. Sana booda ABO sodaatus waan hinqabne itti fakkaatuun OPDO dhaan ka’aa bulchiinsi keessan Finfinnee ta’u hinqabu Adaamaadha jechuun waajjira OPDO Finfinnee keessaa ari’uunsaa seenaa dhiyooti. Darggagoonniif ABO falma guddaa taasiisuutiin Finfinnee irratti wareegama kaffaluunis itti fufe.
Haa ta’uutii ABO qabsoo isaa nii jabeesse. Har’a OPDO kana qabatee Habashaan socho’uu barbaada. OPDO qabatanii ABO balleessuu akeekni jettus ammas ajandaa Habashaati. Habashaan OPDO jaallatee itti siqataa jira miti. Akeeka ABO balleessuu qaba. Boodarra ammoo OPDO amma leellisu rukutuu dhufa. Kun hundi OPDO’f yaadamee utuu hintaane dantaa dhuunfaaf bololuu Habashaan ta’uu raageessa.
Kanaaf OPDO ABO balaaleeffatuu irraa walaba ta’uun barbaachisaadha. ABO balleessuu matumaa hindandeessu. Dura dhaabbannaa kanaan garuu Bilisummaa Oromoo lafarra harkisuu dandeessi. Yoo dura dhaabbanna kana itti fuftemmoo ofiifuu baduun waan oolu hinta’u. Habashaa hedduutti amananii waliin ragaduun isaaniis waa’ee seenaa gadi fageessanii hubatuu dhabuudhaa laata? nama jechiisiisa. Maraafuu hanga halagaatti Kooluu galanirra waan uummanni fedhuuf jaallatu ABO tti michoomuuf tattaafatuun isaan fayyada jedheen tilmaama. Wal arrabsuuf walabaaruun isa karaa nu adeemsisu miti. OPDO holola ABO irratti banan dhaabuu qabu.
Horaa Bulaa
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Adooleessa 27,2018
Finfinnee Oromiyaa


c: text/html

text:
Mgaalaa galma amootummaa Paakistaan Izlaamabaad kan seenan itti aantuu ministriin haajaa akaa Amerikaa Weendii Sharman, jimaata har’a hogganoota paakistaan waliin Afgaanistaan Taalibaan bulchaa jiruu fi walta’iinsa Amerikaa fi Paakistaan gidduu jajjabeessuu irratti dubbatanii jiru.
Sharman Hindii irraa kamiisa kaleesaaa galgala Izlaamabaad kan seena yoo ta’u prezidaantiin Yunaaytid Isteets Joo Baaydiin aangoo eega qabatanii as, Diploomaatiin gameettiin sadarkaa olaanaa biyya sana ennaa deeman kun ka duraati.
Hariiroon Amerikaa fi paakistaan gidduu daddaaqaa kan ture ta’uus ituu hin yaadamiin Taalibaan Afgaanistaaniin to’achuun immo, akka hariiroon kun jajjabaatu dirqisiisee jira.
Daawwannaa isaanii duraa Kanaan Sharman, gorsaa waa’ee nageenyaa kan Paakistaan moeed Yusuuf waliin erga wal arganii booda, marii sadarkaa jilaa kan ministrii dantaa alaa paakistaan Mehmood Qureshi waliin gaggeessan.
Mariin gaggeeffamees hegeeree Afgaanistan akkasumas kan barbaachisaa fi yeroo dheeraaf ture hariiroo biyyoota lameenii irratti akka ture ibsamee jira.Rakkoo kutaa fi addunyaa mudatan irratti fulleefachuu itti fufuuf fedhiin akka jiru sharman ergaa Twitarii irratti barreessaniin ibsan.
Mootummaan Taaleebaan kan Afgaanistaan keessaa nagaa fi tasgabii fiduuf akkasumas, lammiwwan biyyattiif waan foyya’ee hojjachuuf akka carraaqu abdii qaba jechuun Qureshi jila Amerikaatti himuu isaanii waajirri isaanii ibsee jira.
Kana malees hawaasnii addunyaa Afgaanistaan keessatti qooda gaarii qabaatee dinagdee biyyatti waariinsa qabu ijaaruun rakkoo uummata Afgaanistaan hanqiisuun akka danda’amutti, gargaarsa dhala namaa fi maallaqaa akka gumaachan gaafatan.
Hariiroon Amerikaa fi Paakistaan gidduu haala dhaabataa ta’een jiraachuunis barbaachisaa ta’u ibsanii jiru Qureshi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guyyaa Qiyaamaa-kutaa 2ffaa
4. Guyyaan Qiyaamaa Yoomi?
Gaafiin “Guyyaan Qiyaamaa yoomi?” Jedhu gaafi yeroo durii irraa kaase hanga ammaatti itti fufaa jiruudha. Seenaa keessatti namoonni amanti adda addaa irraa “Dhumti addunyaa (Guyyaan Qiyaamaa) bara kanatti ni dhufa” jechuun tilmaama ragaa hin qabne kaa’ani jiru. Guyyaan Qiyaaman dhufuu keessa shakkiin hin jiru. Kanaafu, Guyyaan Qiyaamaa Yoomi ree? Gaafi kana deebisuuf Qiyaama bakka lamatti qoodu dandeenya. al-Qiyaamatus sughraa (Qiyaamaa Xiqqoo) fi al-Qiyaamatul kubraa (Qiyaamaa Guddoo). Qiyaamaan xiqqoon “Du’a” nama kamiyyuu irratti dhuftuudha. Qiyaaman Guddoon immoo kan Rabbiin fedhe malee wantoonni dachii fi samii keessa jiran itti dhumanii fi ergasii lamuu kaafamaniidha.
Kana haa hubannu, Qiyaamaan Xiqqoo fi Guddoon Beellama (Qaxaroo) yeroo murtaa’a ta’etti dhufaniidha. Amma haqa gonkumaa ganuu (kaadu) hin dandeenye of haa gaafannu. Qiyaamaan xiqqoon ykn Duuti yoom akka dhuftu ni beeknaa? Gonkumaa hin beeknu. Tolee! Rabbiin Yeroo Qiyaaman lamaan kunniin itti dhufan maaliif nurraa dhoksee? Sababa nurraa dhokseef hunda caalaa Rabbumatu beeka. Garuu qabxilee muraasa eerun ni danda’ama.
1. Hojii badaa irraa dheessun hojii gaggaarii akka hojjannuuf- ilmi namaa osoo Guyyaa itti du’u beeke, hanga duuti isaa dhiyaattu badii adda addaa raawwachuun san booda dhumarratti ni dhiisa. Kuni zulmii (cunqursaa) guddaadha. Guyyaan du’aa isarraa dhokachuun hojii badaa irraa dheessun hojii gaggaarii akka hojjatu isa taasisa.
2. Fooyya’insa uumamtootaafi– Yeroon Guyyaan Qiyaamaa namarraa dhokachuun ilma namaatif abdii akka qabaatanii fi jireenya isaanii akka fooyyessan taasisa. Osoo yeroon Guyyaa Qiyaamaa beekkame, warroonni durii “Guyyaan Qiyaamaa fagoodha.” jechuun hojii gaarii hojjachuu irraa dadhaboo ta’uu. Ammas, warroonni Guyyaa Qiyaamatti dhiyaatan, “Qiyaaman guyyaa kanatti nutti buuti.” Jechuun jireenya addunyaa dagatu, abdiin itti dukkanaa’a. Haalli addunyaa ni jeeqama. Rabbiin rahmata fi Hikmaa Isaatin yeroo Guyyaa Qiyaamaa ni dhokse.
Garuu dhufiinsa Guyyaa Qiyaamaa waadaa galee jira.
“Dhugumatti, wanti (Qiyaamaan) waadaa galamtan ni argama.” Suuratu al-Mursalaat 77:7
Guyyaan Qiyaamaa beellama (qaxaroo) Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ilma namaatiif waadaa galeedha. Mee amma of haa gaafannu, Guyyaan Beellamaa (qaxaroo) osoo hin dhufin dura wanti tokko hojjatamu danda’aa? Garuu beellama kana dura wanti hojjatamu qabu karoorfame jira. Guyyaa qaxaroo san wanta karoorfame hojii irra oolchu qofa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala “Guyyaa beellama (qaxaroo) kanaa wanti badaan akkanaa nama qunnama of eeggadhaa, wanti gaariin akkanaa nama qunnama.” Jechuun ilma namaatiif dur irraa kaase ibse jira.
Fakkeenyaf: wantoota Guyyaa Qiyaama adeemsifaman keessaa;
“Yeroo urjiwwan ifti isaanii haaqame.
Yeroo samiinis babbanamte;
Yeroo gaarreenis bubbuqifaman;
Yeroo Ergamtoonnis beellamaan walitti qabaman;
Guyyaa kamiif tursiifaman?” (Suuratu al-Mursalaat 77:8-12)
(Kana jechuun Guyyaan Qiyaamaa kan urjiileen ifa itti dhaban, samiin itti babbanamtu, garreen bakka bubbuqifamuun daaraa itti ta’anii fi wantoonni biroo adda addaa itti raawwataman “Guyyaa Kamiif tursiifaman ykn beellamaman?”) Kanaafu Aaya tanarraa akkuma hubannutti, wantoonni Guyyaa Qiyaamaa keessa raawwataman ni tursiifaman (ni beellamaman). Guyyaan beellamaa dhufnaan eenyullee duubatti hin deebisu. Guyyaan itti tursiifaman (beellamaman) suni-
“Guyyaa Addaan bahiinsaatif (Guyyaa uumamtoota jiddutti murteefamuf tursiifaman ykn beellamaman)” Suuratu al-Mursalaat 77:13
Ammas Qur’aana keessatti Guyyaan Qiyaamaa yoom akka dhuftu warroota gaafataniif deebii ni deebisaaf.
“Yoo kan dhugaa dubbatan taatan beellamni kuni Yoomi?” jedhu.
Jedhi, “Dhugumatti beekumsi isaa Rabbiin qofa bira jira. Ani immoo akeekachiisaa ifa galaa qofa.” Suuratu al-Mulk 67:25-26
Ammas Suuraa biraa keessatti,
“Yoo kan dhugaa dubbatan taatan waadaan (Qiyaamaan) kuni Yoomi?” jedhu.
Beellama Guyyaa Tokkoo kan isin sa’aati tokkoof duubatti hin hafnee fi duras hin darbinetu isiniif jira.” Jedhiin.” Suuratu Saba 34:29-30
Akkuma yeroo duuti ilma namaa sa’aati tokkoof hin tursiifamne fi duras hin dabarfamne, Guyyaan Qiyaamaas yommuu dhuftu sa’aati tokkoof gara duubaa butu ykn gara fuunduraa dabarsun hin jiru. Yeroo beellamaa sanitti sa’aati fi sakandii eegde ni dhufti. Sa’aati fi sakandii murteefame san keessatti dachiin ni sochooti, samiin ni dhodhooti, garreen bakka ni buqqifaman, urjileen ni harca’an fi kkf ni adeemsifamu. Yaa guddinnaa fi ulfaatinnaa Guyyaa sanii!!!
Kanaafu, Guyyaan Qiyaamaa ni tursiifame (ni beellamamee) malee kan achumaan hafu miti. Kana yoo shakkine du’a keenya ilaalu dandeenya. Hanga feene duuti nutti hin dhuftu jennee yoo shakkine, guyyaa tokko ni dhufti. Haaluma Kanaan Guyyaan Qiyaamas guyyaa tokko ima dhufti.
“Ajajni Rabbii (Guyyaan Qiyaamaa) ni dhufa; kanaafu isa hin ariifachisinaa. Rabbiin waan isaan itti qindeessan irraa Qulqullaa’e Olta’eera.” Suuratu An-Nahl 16:1
Kana jechuun yommuu Rabbiin Qiyaaman akka dhaabbattu (dhuftu) ajaju ni dhufti. Kanaafu,akka dhuftuuf hin ariifatinaa. Warroonni Qiyaaman hin jirtu jedhanii morman, “Rabbiin namoota du’an kaasu hin danda’u” jechuun yaadu. Kuni immoo shirkii (Rabbitti qindeessudha). Sababni isaas, uumamtootan wal fakkeessan. Uumamtoonni du’aa kaasu hin danda’an. Kanaafi, “Rabbiin waan isaan itti qindeessan irraa qulqullaa’e olta’eera” Jedha. Rabbiin dadhabinnaa fi hanqinna kam irraayyu qulqulluudha. Namoota du’an kaasu irratti Danda’aadha.
5. Badhaasa nama Qiyaamatti amanuu fi adabbi nama Qiyaamatti kafaruu
Guyyaa Qiyaamatti amanuu yommuu jennu wantoota sadii of keessaa qaba. Isaanis: (1) Kaafama namootatti amanuu, (2) ilmaan namaa wanta hojjataniif qoratamuu fi jazaan (mindaan ykn adabbiin) isaaniif kennamutti amanuu, (3) Jannataa fi Jahannam jiraachuutti amanu
Badhaasni ykn mindaan namoota Qiyaamatti amananii fi Guyyaa saniif hojjatan lakkoofsa hin qabu. Addunyaa tanatti fi Guyyaa Qiyaamaa san milkaa’innaa fi gammachuun kan isaaniti Addunyaa tana keessatti tasgabbii qalbii, nageenya fi qajeelcha argatu. Dhiphinna, gaddaa fi sodaa irraa ni baraaramu. Jireenya tana keessatti wanti guddaan namoonni barbaadan tasgabbii qalbii fi gammachuudha. Namoonni baay’een qabeenya baay’ee argachuu, fedhii ofii guuttachuu fi kkf keessa tasgabbii barbaadu. Garuu wanta yaadan hin argatan. Dhugumatti, tasgabbii fi gammachuun Rabbitti fi Guyyaa Qiyaamatti amanu akkasumas, harkaan (rogoota) imaana kan hafanitti amanuu keessa jira.
Warroonni Rabbiin sodaatan haala kanaan Qur’aana keessatti faarfamu;
“Ammas [Yaa Muhammad] isaan warra waan gara keetti buufame fi waan si dura buufametti amananii fi Aakhiraa dhugoomsaniidha.
Warri suni qajeelfama Gooftaa isaanii biraa ta’e irra jiru. Ammas warri suni isaantu milkaa’odha.” Suuratu Al-Baqarah 2:4-5
Aakhiratti immoo Jannatatu isaaniif jira:
“Isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii ergasii san irratti gadi dhaabbatan, sodaan isaan irra hin jiru; isaan hin gaddanis. Isaan sun warra Jannataati; ishee keessa yeroo hundaa jiraatu. [Kuni] mindaa waan dalagaa turaniif [isaanii kennamuudha].” (Suuratu Al-Ahqaaf 46:13-14)
Namoonni kunniin “Gooftaan keenya Allaah dha” yommuu jedhan wanta Rabbiin akka itti amananii fi hojjatan isaan itti ajajee, tolee jechuun fudhatu. Wanta Rabbiin ilma namaa itti ajajee keessaa inni guddaan Guyyaa Qiyaamatti amanuu fi guyyaa kanaaf hojiwwan gaggaarii hojjachuudha.
Adabbiin nama Guyyaa Qiyaamaatti kafaree (kaade) addunyaa fi Aakhiratti hangana hin jedhamu. Addunyaa tana keessatti jireenya jallinnaa fi dukkanaa jiraata. Qur’aana keessatti,
“Isaan ishitti (Qiyaamatti) hin amaniin ishii jarjarsifatu. Isaan amanan garuu ishii ni sodaatu, haqa ta’uu ishiis ni beeku. Dhagayaa! Isaan Qiyaamaa ilaalchise falman jallinna fagoo keessa jiru.” (Suuratu Ash-Shuuraa 42:18)
Warroonni Aayaata (keeyyatoota) Gooftaa isaanii fi Aakhiratti Wal-qunnamti Isaatti kafaran addunyaa tana keessatti hojii gaggaarii waan hojjataa jiran isaanitti fakkaata. Garuu hojiin isaanii jala kan baduu fi dhumarratti Jahannam seensifamu. Ragaan kanaa;
“Jedhi “Sila warra hojiidhaan hundarra hoonga’oo ta’an (kasaaran) isiniif himnuu?”
Isaan warra odoo dalagaa tolchinee hojjannaa yaadanuu addunyaa keessatti hojiin isaanii duraa badeedha.
Isaan sun warra keeyyattoota Gooftaa isaaniitii fi wal-qunnamtii Isaatti kafaranii dalagaan isaanii jalaa baddeedha. Kanaafu, Guyyaa Qiyaamaa madaalaa isaaniif hin dhaabnu.
Isaan sun waan kafaranii fi keeyyatoota Kiyyaa fi Ergamtoota Kiyya qishnaa (baacoo) waan godhataniif galanni isaanii Jahannami.” Suuratu al-Kahf 18:103-106
Itti aansun milkaa’inna warra amananii fi hojii gaggaarii hojjatanii dubbata:
“Dhugumatti, isaan amananii fi hojii gaggaarii hojjatan, Jannanni Firdaws iddoo simannaa (qubannaa) isaaniif taatee jirti. Ishee keessa yeroo hunda jiraatu. Ishee irraa jijjiramuu hin barbaadan.” Suuratu al-Kahf 18:107-108
Akkuma keeyyatoota jalqabaa afran irraa hubannuutti, warroonni kafaran “Hojii gaggaarii milkaa’innaa fi gammachuu guddatti nama geessu hojjachaa jirra” jechuun yaadu. Garuu isaan hoonga’oota ykn kasaartoota. Hojiin isaanii addunyaa tana keessatti jalaa bada. Sababni kasaaraa kanatti isaan geesse Aayaata Rabbii fi Guyyaa Qiyaamaa Isaan wal-qunnamutti kafaruudha. Guyyaa Qiyaamaa immoo kasaaraa kana caalutu isaan qunnama. Jahannamin seensifamu. Rabbiin jahannamirraa nu haa tiiksu.
Akkasumas, namoonni Qiyaamatti hin amanne badii adda addaa raawwachuun jireenya tana keessatti dhiphinnaa fi daraaraa keessa jiraatu. Mee warroota filmii hojjatanii fi sirban haa ilaallu. Baay’een isaanii jireenya dhiphinnaa jiraatu. Inuma dhiphinna irraa kan ka’e of galaafatu.
Garuu warroonni Qiyaamatti amanan wantoota badaa hojjachuu irraa of qusatu. Sababni isaas, Boru Guyyaa Qiyaamaa wanta hojjanneef ni adabamna jedhanii waan sodaataniif. Eeti ilma namaa waan ta’aniif yoo baditti kufan dafanii gara Rabbii deebi’uun araarama kadhatu. Kuni immoo adabbii isaan irraa deebisa.
Guduunfaa
Barnoota osoo barattu namni garmalee amanamaa fi gonkumaa soba hin dubbanne sitti dhufuun, “Dhuma waggaa irratti namoota qabxii gaarii galmeessaniif badhaasni garmalee guddaan qophaa’e jira; itti of qopheessi. Fakkeenyaf, barataa 1ffaa bayeef Kompiyutarri qophaa’e jira” osoo siin jedhe, ni fudhatta moo hin fudhattu? Namtichi kuni gonkumaa waan hin sobneef odeefannoo kana isarraa fudhachuun badhaasa kana argachuuf akka sirritti hojjattu abdiin qaba.
Haaluma wal fakkaatun Ergamtoonni Rabbii garmalee amanamoo fi gonkumaa soba kan hin dubbannedha. “Guyyaa Rabbiin isiniif beellametti badhaasni akkanaa ni jiraa hojii gaggaarii hojjachuun itti of qopheessaa. Jannanii bareechifamte akka badhaasatti qophoofte jirti.” yommuu jedhan, odeefannoo dhugaa kana maaltu fudhachuu nu dhoowwaa? Dabalataan Rabbiin mallatoolee Guyyaa Kanaa agarsiise jira. Ammas, Kitaaba buusun bal’innaan waa’ee Jannataa fi Jahannam ibsee jira. Namoonni qaruuten badhaasa kana argachuuf halkanii guyyaa hojii gaggaarii hojjatu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala wanta Jannata keessa jiru erga tarreessen booda akkana jedha:
“Fakkaataa kanaatiif hojjattoonni haa hojjatan” Suuratu as-Saaffaat 37:61
Kitaabban wabii
Tafsiira Qurxubii
Sharih usuulu salaasa -fuula 101, ibn Useymiin
quran.com


text:
Sharrii Ittisuu fi Gaarii Argachuuf
Imaam ibn Al-Qayyim akkana jedha: Wantoonni afran armaan gadii haadho wantoota namoonni Rabbal Aalamiina irraa barbaadaniidha. Isaanis;
1. Sharrii (wanti badaan) amma keessa jiru akka isa irraa ka’u namni tokko Rabbiin kadhachuu
2. Sharriin akka isatti hin dhufne kadhachuu
3. Wanti keyriin (toltuun) isa bira jirtu akka itti fuftu fi irraa hin fudhatamne kadhachuu
4. Keyriin ammatti hin arganne gara fuunduraatti akka argatu kadhachuu
Aayatni lamaan Suuratu Ali-Imraan gara dhumaatti argamtu wantoota armaan olii kan of keessatti hammatteedha.
Rabbanaa innanaa sami’naa munaadiyan yunaadii lil-iimaani an aaminuu birabbikum fa-aamannaa. Rabbanaa faghfirlanaa zunuubanaa wakaffir annaa sayyi’aatinaa watawaffanaa ma’al-abraar
“Gooftaa keenya! Dhugumatti nuti lallabaa, ‘Gooftaa keessanitti amanaa‘ [jechuun] iimaanaf lallabu dhageenyee amannee jirra. Gooftaa keenya! Badii keenya nuuf araarami; hamtuuwwan keenyas nurraa harcaasi;warra qulqulluu wajjiinis nu ajjeesi.”
Rabbanaa wa-aatinaa maa wa’attanaa alaa rusulika walaa tukhzinaa yawmal-qiyaamati innaka laa tukhliful-mii’aad
“Gooftaa keenya! Waan Ergamtoota Kee irratti waadaa nuuf seente nuuf kenni.Guyyaa Qiyaamas nu hin salphisin, dhugumatti Ati waadaa hin diigdu.” (Suuratu Aali-Imraan 3:193-194)
Tokkoffaa:”Gooftaa keenya! Dhugumatti nuti lallabaa, ‘Gooftaa keessanitti amanaa’ jechuun iimaanaf lallabu dhageenyee amannee jirra. Gooftaa keenya! badii keenya nuuf araarami; hamtuuwwan keenyas nurraa harcaasi;..” yommuu jedhu sharrii amma jiru akka irraa ka’u kadhataa jiru jechuudha. Sababni isaas, badii fi hamtuun sharrii waan ta’aniif. (Badiin namni tokko hojjatu jireenya isaa itti dukkaneessa. Ba’aa guddaa itti ta’a. Balbala rizqii fi milkaa’innaa namatti cufa. Kanaafu, badii hojjachuun gufuu milkaa’innaa fi gammachuuti. Gufuun kuni akka karaa irraa ka’uu Rabbiin kadhachuun milkaa’innaa fi gammachutti akka bahan nama taasisa.)
Lamaffaa: “warra qulqulluu wajjiinis nu ajjeesi.” Kuni immoo keyrii (waan gaarii) amma jiruu hanga du’aa akka itti fufu kadhachuudha. Keyrin kunis iimaana, hojii gaggaarii dalaguu fi kkf. Namni hundii kaatimaa (dhuma) gaarii irratti du’uu barbaada. Kanaafu, namni qalbii qabu kaatima gaarii irratti du’uu yoo barbaade du’aayi armaan oli godha.
Sadaffaa: “Gooftaa keenya! Waan Ergamtoota Kee irratti waadaa nuuf seente nuuf kenni.” Kuni keyrii ammatti isaan bira hin jirre gara fuunduraatti argachuuf kadhachuudha. (Keyriin kunis injifannoo, Jaalala Rabbii (subhaanahu wa ta’aalaa) argachuu fi Aakhiratti Jannataan badhaafamuudha. Kuni milkaa’inna akkam tole!)
Afraffaa: “Guyyaa Qiyaamas nu hin salphisin.” Kuni immoo sharrii ammatti hin jirre irraa akka isaan baraaru kadhachuudha. Sharriin sunis salphinna Guyyaa Qiyaamati. (Guyyaa Qiyaamaa salphachuu irraa baraaramu fi tiikfamuun milkaa’inna guddaadha. Malaaykonni akkana jechuun warroota gaggaariif du’aayi akka godhan Rabbiin nuuf hima:
Hamtuu irraas isaan eegi. Namni Ati hamtuu irraa eegde, dhugumatti Guyyaa san rahmata isaaf gootee jirta. Suni isumatu Milkaa’inna guddaadha.“(Suuratu Ghaafir 40:9)
“Hamtuu irraa isaan eegi” jechuun badii isaan dalaganii fi adabbii badii kanarraa dhalatu irraa isaan eegi. Fakkeenyaf, sababa badii isaan hojjatanitiin Jahannam irraa isaan tiiksi, isaaniif araarami. Dhugumatti Guyyaa Qiyaamaa namni Rabbiin adabbii irraa isa tiikse, Rabbiin isaaf/ishiif rahmata godhee jira. Suni immoo milkaa’inna guddaadha. Adabbii irraa tiikfamuu fi rahmata Rabbiitin Jannata seenuun milkaa’inna ol’aanaa fi guddaadha.
Kanaafu, milkaa’inna guddaa san argachuuf du’aayi suura Aali-Imraan 3:193-194 jalqaba irratti kaasne gochuuf haa tattaafannu.)
Kitaaba wabii: Bidaa’u tafsiir 3/397
Hubachiisa: Namootaf akka galu halluu baay’een hiika aayaa armaan olii garagara godhe jira. Fesbuuki irratti copy-paste yoo gootan halluun kuni waan baduuf, copy-paste dhiistanii share yoo gootan irra gaariidha. Akkasumas, copy-paste yommuu gootan Aayan Arabiffaa fesbuuki irratti hin bahu.


text:
Faaydaalee Tawhiida-Kutaa 4
8ffaa- Tawhiidni karaa Rabbii Guddaa garmalee itti ol-guddisan (kabajanii) fi jaallatanii dha
Tawhiinni jaalalaan, sodaan, kajeellaa fi hojiiwwan ibaada birootiin Rabbiin Tokkichoomsu waan ta’eef, namni tawhiida qabu qalbii isaa keessatti Rabbiin caalaa wanti guddaan garmalee jaallatamaa, kabajamaa fi sodaatamaa ta’e hin jiru. Namni tawhiida qabu, sifaata (amaloota) Rabbiif maluun Isa ibsa (wassafa), wanta Isaaf hin malle irraas Isa qulqulleessa. Shirkiin guutumatti faallaa kanaa waan ta’eef, namni shirkii hojjatu kabajni inni Rabbii isa uumeef qabu baay’ee xiqqaadha. Dhugumatti wanta hunda caalaa jaallatamu, kabajamuu fi sodataamu kan qabu Rabbii Tokkicha. Sababni isaas, kan fayyadu fi miidhu, olkaasu fi gadi buusu, kennuu fi dhoowwatu, nama qananiisu fi kunuunsu Rabbiidha. Akkasumas, amaloota guutuu hanqinna wayitu hin qabneen kan ibsamu Rabbii Tokkicha.
Ati jireenya keessatti nama waan gaarii siif godhee fi amalli isaa baay’ee yoo sitti tole, hangam nama kana jaallattaa? Dhugumatti waan gaarii ati jaallattu waan siif fidee fi amala gaarii waan qabuuf garmalee jaallatta. Rabbiin hoo subhaanahu wa ta’aala maal akka siif godhe itti xinxallitee? Jalqaba bishaan dadhabaa irraa si argamsiise. Ergasii qalbii haadha fi abbaa keeti keessatti rahmata godhe. Rahmata kanaan siif mararfatu, si guddisu. Bishaan qabbanaa’a samii irraa buusun si obaasa. Biqiltoota biqilchuun soorata siif godhe. Kunuunsa kana caalaa wanti guddaan Inni nuuf godhe maal akka ta’e beeknaa? Dhugumatti kunuunsa qalbii fi ruuhiti. Kitaaba buusu fi ergamtoota erguun karaa qajeelaa fi gammachuu qabuutti nuu waama. Nama waamicha kanaaf awwaate, kabajaa fi qananii guddaa ijji takku hin agarre, gurri gonkumaa hin dhageenye, qalbii namaa keessa hin qaxxaamurre Jannata keessatti siif qopheesse jedhaan. Dhugumatti kuni kunuunsa guddaa akka Isa jaallatanii fi garmalee kabajan nama taasisuudha. Karaan Rabbiin itti jaallatanii fi kabajan tawhiida. Kana jechuun Isa tokkichoomsuni.
Qalbii keessatti kan wanta hundaa caalaa jaallatamuu Rabbiin qofa yoo ta’e, dhugumatti kuni gara Isa ol-guddisuutti (garmalee kabajuutti) nama geessa. Garuu faallaa kanaa, qalbii keessatti Rabbiin ala wanti biraa garmalee yoo jaallatame, kuni Rabbii guddaa ol-guddisuuf (garmalee kabajuuf) bakka hin kennuufi. Kanaafi, shirkiin hojii garmalee gadhee Rabbii guddaa akka hin kabajne nama taasisuudha. Sababni isaas, shirkii jechuun wanta Rabbiin ala jiruu Rabbiin wal-qixxeessu fi itti fakkeessudha. Rabbiin immoo Tokkicha fakkaataa fi qixxaataa hin qabneedha. Akkasumas, shirkiin waa’ee Rabbii ilaalchisee yaada badaa akka qabaatan nama taasisa. Fakkeenyaaf namni nama du’e kadhatu, Rabbiin kadhaa kiyya hin dhagahu, nama du’e kanatu Rabbiin biratti jaarsummaa (shafa’aa) naaf ta’a jedhee yaada. Dhugumatti kuni yaada fokkuudha. Kanaafu, namni shirkii hojjatu Rabbitti waan biraa waan fakkeessee fi yaada badaan waan Isa shakkeef kabaja Rabbiif maluu hin kabajne. Rabbiin ni jedha:
“Isaan Rabbiin guddinna Isaaf malu hin guddifne (hin kabajne). Guyyaa Qiyaamaa dachiin guutuun qabaa Isaa keessa taati; samiinis mirga Isaatiin maramtuudha. Inni qulqullaa’e, waan isaan Isa waliin gabbaran irraas olta’e.” Suuratu Az-Zumar 39:67
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kabaja Isaaf maluu mushrikoonni kan hin kabajne ta’uu ni hima. Guddinna isaaf maluu hin guddifne. Garuu kana irra wanta kana faalleessu hojjatan. Kunis wanta amalaa fi hojii isaatiin hanquu ta’e Rabbiin waliin gabbaran. Amalli wanti isaan gabbaranii gara hundaan hir’uudha. Hojiinis yoo ta’e,wantoonni isaan kadhatanii fi gadi jedhaniif kunniin nama fayyaduu fi miidhu, waa namaaf kennuu fi dhoowwachuu hin danda’an. Fakkeenyaf, warroonni Rabbiin dhiisanii taabota, nama du’e, awliyaa, malaykaa fi kkf gabbaran, Rabbiin kabaja Isaaf malu hin kabajne. Sababni isaas, uumamtoota gara hundaan hir’uu ta’an kanniin Rabbii guddaan wal qixxeessan. Guddinna fi Dandeetti Isaatirraa kan ka’e, Guyyaa Qiyaamaa dachiin guutuun qabaa Isaa keessa taati. Samiin garmalee bal’attuu fi guddattu tunis harka mirgaa Isaatiin maramti.
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin dachii ni qaba, samiis harka mirgaa Isaatiin ni dachaasa. Ergasii ni jedha: Ani Mootiidha, eessa moottonni dachii?” Sahiih Al-Bukhaari 7382, Sahiih Muslim 2787
Rabbiin guddaa homtu Isa caalaa guddaa hin taane fi Isaan hin qixxoofnedha, wanta hundaa irratti danda’aa fi Mootii waan hundaati. Wanti hunduu qabaa fi dandeetti Isaa jala jira. Namni Rabbii guddaa dachii guutuu qabuu fi samii garmalee bal’attu tana maruutti waa qixxeesse dhugumatti kabaja Isaaf malu hin kabajne. Isa caalaa namni zaalimni hin jiru[1].
“Inni qulqullaa’e, waan isaan Isa waliin gabbaran irraas olta’e.” Wanta namoonni Rabbiin waliin gabbaranii fi Isaan wal-qixxeessan irraa Inni qulqullaa’e, olta’e.
Rabbii nama uumee fi qananiisu dhiisanii wanta biraa garmalee jaallachuu fi wanta kanaaf of gadi qabuun dhugumatti fokkinnaa fi jallinna. Namni akkamitti Rabbii Guddaa isa uumee, qananiisu, fi fayyaduu dhiise wanta homaa hin uumne, isa hin fayyanne fi hin miine kadhataa, garmalee jaallataa, isaaf of gadi qabaa?
Mallattoo Rabbiin ol-guddisuu (garmalee kabajuu) agarsiisan keessaa tokko wanta Inni itti ajaje hojjachuu fi wantoota Inni irraa dhoowwe dhiisudha. Namni wanta Rabbiin Guddaan itti ajaje hojjatu fi wanta Inni irraa dhoowwe dhiisu, Isa ol-guddisaa (kabajaa) jiraa jechuudha. Namni Rabbiin faalleessuun wanta badaa hojjatuu fi wanta Inni itti ajaje hin hojjanne immoo Rabbii Guddaa kabajaa hin jiru. Kanarraa ka’uun, wantoonni Rabbiin ol-guddisuu qalbii keessatti laaffisan afuri:
1ffaa– Shirkii- shirkiin wanta biraa Rabbitti qixxeessu waan ta’eef kabaja Rabbiif qaban qalbii keessaa haxaawa. Kanaafi, namni shirkii hojjatu kajaba Rabbiif maluu waan Isa hin kabajneef osoo hin tawbatin yoo du’ee zalaalamii Jahannam keessa jiraata. Rabbiin kanarraa nu haa eegu.
2ffaa– Hojii Rabbiin itti ajaje hojjachuu dhiisu- Namni wanta Rabbiin itti ajaje yoo hojjachuu dhiise, kabajni inni Gooftaa Isaatiif qabu gadi bu’a.
3ffaa– Ma’asiyyah- badii hojjachuunis qalbii irraa jaalalaa fi Kabaja Rabbiif qaban hir’isa ykn haxaawa.
4ffaa– Nifaaqa- kana jechuun sharri dhoksuun keeyri mul’isuu. Gubbaadhaa Muslimaa fakkaatanii keessatti kufrii dhoksuudha.
9ffaa-Tawhiinni Furtuu Jannataati
Namni tokko mana fooqi garmalee bareedaa ta’ee fi eeggumsa cimaa qabu seenu yoo barbaade, maal gochuu qabaa? Iznii (hayyamaa) abbaa manaa irraa argachuu qabaa miti ree? Jannani bakka manneen garmalee babbareedoo fi qananii adda addaatin guuttamteedha. Akkasumas, eeggumsa cimaan tan eeggamteedha. Kan Jannata tana uumee fi eeggumsa (waardiyaa) itti godhee Rabbii guddaadha. Kanaafu, Jannata tana seenuuf hayyama Rabbiin irraa argachuu barbaachisa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aala Jannata tana akka seenan kan hayyamuuf namoota Isa qofa gabbaraniif. Kana jechuun warra tawhiida qabaniif (Isa tokkichoomsaniifi). Warri tawhida hin qabne gonkumaa Jannata seenu hin danda’an. Sababni isaas, Rabbiin hojii isaanii badaa (shirkii) waan hin jallanneef gonkumaa isaaniif hin hayyamu. Ati nama si arrabsu mana kee akka seenu ni hayyamtaa? Dhugumatti namni shirkii hojjatu Rabbii guddaa arrabsaa jiraa? Rabbiin ilma qaba jedhanii dubbachuun arrabsoo guddaadha. Mee ilaali, ilma ati hin dhalchine/ hin deenne tokko osoo namoonni “kuni ilma keeti” siin jedhanii hangam dallantaa? Kuni arrabsoo fi maqaa balleessu guddaa akka ta’eetti hin lakkooftu? Rabbii guddaa Tokkicha ta’een “ilma qaba” jedhanii dubbachuun dubbii akkam fokkatu ree! Kanaafi, namoonni Rabbiin irratti kijiba dubbatan yoo hin tawbatin gonkumaa Jannata Isaa hin seenan. Adabbii cimaatu isaaniif ta’a.
Faallaa kanaa, namoonni tawhiidaan Rabbiin qulqulleessan, jazaan isaanii Jannata. Qur’aana keessatti:
“Dhugumatti, isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii, ergasii achirratti gadi dhaabbatan, [yeroo isaan du’an] Malaaykonni isaan irratti bubbu’uun “Hin sodaatinaa, hin gaddinaas; Jannata waadaa isiniif galameen gammadaa. Nuti jiruu duniyaa keessatti hiriyyoota fi gargaartoota keessan turre; Aakhirattis akkasuma. Isiniif ishee (Jannata) keessa waan lubbuun teessan feetutu jira. Isiniif ishee keessa waan barbaaddantu jira. Affeerraa Rabbii Araaramaa, Rahmata godhaa ta’ee irraayyi.” [isaaniin jedhu]” Suuratu Fussilat 41:30-32
Warri kuni Gooftaan nu uume, nu sooru fi kunuunsu Allaah dha jechuun Isa Tokkichoomsan. Wanta Inni itti ajaje ni hojjatan, wanta Inni irraa dhoowwe ni dhiisan. Haala kanaan, qalbii ofii xurii shirkii fi badii irraa qulqulleessan. Jannani iddoo qulqulluu waan taateef namoota qulqulluu ta’antu ishii seena. Qur’aana keessatti ni jedha:
“Warri Rabbii isaanii sodaatan gareedhaan gara Jannataa oofamu. Yeroma isaan ishiitti dhufanii balboonni ishii banaman, Waardiyoonni ishii, “Nageenyi isin irra haa jiraatu, qulqulluu taatanii jirtu. Keessatti hafoo ta’aatii ishii (Jannata) seenaa.” Isaaniin jedhu.” Suuratu Az-Zumar 39:73
Warroonni Isa tokkichoomsu fi Isaaf ajajamuun Rabbiin sodaatan garee garee ta’uun Guyyaa Qiyaamaa walitti qabamuun gara Jannata oofamu. Garee gareen qoodamuun kuni iimaana fi hojii isaanii irratti hundaa’a. Gareen hunduu gammadaa fi mirqaanaa gara Jannata qananiin guuttamte dhufu. Yommuu balbaloota Jannataa bira gahan Malaykoonni kabajaan harka isaan fuudhu (keessumeessu). Balbalonni isaaniif banamuun Waardiyoonni (Malaykoonni) akkana isaaniin jedhu, “Nageenyi isin irra haa jiraatu.” Kana jechuun badii fi sharrii hunda irraa salaama (nagaha) ta’a. “qulqulluu taatanii jirtu” kana jechuun qalbiin teessan Rabbiin beekuun, Jaallachuu fi Isa sodaachuun qulqulloofte (tolte), arrabni keessanis zikrii Isaatiin tole, qaamni keessanis Isaaf ajajamuun tole (qulqullaa’e). Sababa qulqullooftaniif ishii keessatti yeroo hundaa kan jiraattan taatanii Jannata seenaa. Sababni isaas, Jannani ganda warra qulqullaa’eti. Warra qulqullaa’e malee eenyullee ishiif hin malu.
Warri kuni Jannata keessa erga seenanii booda akkana jedhu:
“Ni jedhan, ‘Faaruun hundi kan Rabbii waadaa Isaa dhugaa nuuf godhee fi dachii [Jannataas] nu dhaalchiseeti. Jannata keessa iddoo barbaanne qubanna. Mindaan hojjattoota waa tole!’” Suuratu az-Zumar 39:74
Jannata keessa seenanii erga tasgabbaa’anii booda Rabbii gammachuu fi qananii kanaan isaan gahe faarsu. “Faaruun hundi kan Rabbii waadaa Isaa dhugaa nuuf godhee fi dachii [Jannataas] nu dhaalchiseeti.” kana jechuun yoo nuti amannee fi hojii gaggaarii hojjanne, Jannata arraba Ergamtoota Isaa irratti waadaa nuuf gale. Wanta waadaa nuuf galee, kunoo nuuf guutee jira. “Jannata keessa iddoo barbaanne qubanna.” Kana jechuun Jannata keessa iddoo feene qubanna, qananii feene ishii keessatti nyaanna, wanti barbaannu tokkollee dhoorgamaa miti (kana hin tuqin jechuun wanti dhoowwamu hin jiru). “Mindaan hojjattoota waa tole!” kana jechuun warroota Gooftaa Isaaniitiif ajajamuuf carraaqaniif mindaan isaanii ee waa bareede! Sababa isaan Gooftaa isaaniitiif ajajamaniif keeyri (wanta gaarii) guddaa yeroo hundaa turaa ta’e argatan.[2] Rabbiin warra kana keessaa nu haa godhu.
Tawhiidni faayda lakkaawame hin dhumne qaba. Faaydaa isaa hanga kana erga beekne, waa’ee tawhiidaa takka takkaan beekuf carraaqu qabna. Namni yoo waa beekee fi hojii irra oolche firii isaa argata. Ammaaf, faaydalee tawhiida asirratti dhaabna. Wa Aakhiru daw’aanaa anilhamdulillahi Rabbil aalamiin.
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiir Sa’diyy-fuula 858-859, Tafsiir ibn Kasiir 6/466
[2] Tafsiir Sa’diyy-fuula 859
**Fadaa’ilu Tawhiid- Muhsin bin Awada Al-Qaliisi


text:
Fuula kana irratti, eenyu akka filu bari akkasumas yoo xiqaate bultii 20fi jiraataa Minnesotaa ta'uu qabda.
Minnesota keessatti filuuf, lammii U.S. ta'uun dirqama, yoo xiqaate guyyaa filannoo umuriin kee 18 ta'u qaba,fi jiraataa minnesotaa bultii 20 ta'uu qabda.
Yoo yakkaan sitti murta'e, erga adabbii kee fixxe booda filuu ni andeessa,ofeegganaa, jijjirama agarsiisuun hikamuu ykn haala biraan kan akka bakka buusuu.
Tiksa jala utuu jirtuu filuu ni dandeessa, yoo abbaan seeraa mirga kee hin mulqine ta'e.
Bakka teessoo amma jiraattutti filuuf galmaa'uutu si'iira jiraata. Filuuf karaa onlanii afaan ingiliffaan galmaa'uu Ykn warqaa iyyannaa afaan Oromoon qophaa'e guuti.
Akkasumas guyyaa filannoo bakka filmaataa keetiiti galmaa'uu ni dandeessa. Ragaa maqaa fi teessoo kee ammaa mirkaneesu agarsiisuu qabda.
Yeroo teessoo kee jijjiirtu hundaa, maqaa jijjiiratu, ykn waggaa afur keessatti hin file yoo ta'e, deebitee galmaa'utu si irra jira. Iyyannoo galmaa'uu haara guutun galmee kee fooyessi.
Bakka itti filannitti guyyaa filannoo galmaa’uuf, raga bakka jireenyaa mirakneesu Kanaan gadditti jiran keessa tokko fidi
1. ID maqaa fi teessoo amaa qabu
2. ID Footoo qabuu fi ragaa maqaa fi teessoo kee ammaa qabu
Waraqaa suura qabu mirkanaa'e (tokko fili)
Yeroon irra darbuu danda'a
Ragalee mirkanaa'e (tokko fili)
Meeshaa eletrooniksii irratti mulachuun ni danda'ama.
3. Nama filuuf galmaa'ee teessoo kee mirkaneesuu danda'u
Nammi filuuf galma’ee naannoo filmaataa kee sana keessa jiraatuu bakka filmaataa si waliin dhaqee teessoo kee mirkaneesee kakkatee malateessuu danda’a. Kun wabii jedhama. Nammi iluuf galmaa’e nama filu sadeetiif wabii ta’uu danda’a. Yoo nammi siif wabii ta’e, ati nama biraaf wabii ta’uu hin dandeessu.
4. ID barataa koolejii galmee achi jiraachuu agarsiisu waliin
Koolejjii fi universitiin galmee jireenyaa maqaa baratootaa qondaalota filannooti ergu. Yoo galmee kana irra jiraate, galmaa'uu kee fixuuf, waraqaa eenyummaa koolejii suuraa kee qabu itti agarsiissi
5. Ganda sanatti sirriitti galmaa'u kee
Yoo naannoo (ganda) kee keessatti galmooftee garuu maqaa jijjiirate ykn teessoo kee ganduma sana keessatti jijjirate, gochuun kan si’irra jiraatu daanyaa filmaataatti maqaa ykn teessoo kee dura himuu qofa.
6. Beeksisa boodatti hafanii galmaa'uu
Yoo filuuf guyyaa filmaataa dura guyyaa 20 keessatti galmoofte, Beeksisa erga yeroon darbee galmaa’uu kennamu karaa mana poostaa si ergama ta’a. Isa siif ergamu kana akka ragaa bakka jireenyaatti itiin galma’uuf dhimmi itti ba’i.
7. Nama hojjeta bakka jireenyaa
Yoo bakka mana jireenyaa keessa jiraata ta’e, nama hojjetaa bakka kanaa ta’e, bakka filmataa si waliin dhaqee teessoo kee siif mirkanneessuu ni danda’a. Kun “wabii” ba’uu jedhama. Hojjetaan bakka kanaa namoota filuu danda’anii bakka kana jiraataniif wabii ba’uu danda’u.


text:
Yaa’iin Hoogganoota Oromoo tan hayyoonni Oromo addunyaa guutu irra irratti argaman akka gaariitti deema jiritti. Yaa’iin tun murtiilee gurguddoo dhimma Oromo walii galaa irratti murtaawaa jira. Nageenyaafi naamuusni walgahii tana akkaan eegamaadha. Ilmaan Oromo garaa qulqulluun waliin maryataa jiran. Kun Seenaa Ummata Oromo keessatti kan duraati. Qabsoon teenya waggooti dheeraa booda Dhaloota Haarawaa, warra rakkoof gadadoo sabni keenya keessa jiruuf fala barbaadan biyya keessaaf biyya alaattillee uumamtee jirti. Kana Oromon bakka jirutti mataa ol qabate ittin dhaadachuu qaba. Yaa’iin kunis akka injifannoon xumuuramu abdii keenya. Baga Gammaddan. Haqa Qabna Ni Moona!!!
Comments»
- 6. The Oromo Leadership Convention (OLC): lLndmark resolutions | OromianEconomist - March 16, 2017
-
[…] The Second Oromo Leadership Convention March 10-12, 2017: Yaa’ii Hooggansa Oromoo Isa Lammaffaa […]


text:
Hordoftoota amantii Waaqeffannaaf,
Bakka Awwaalchaa, Ujubaa, argachuuf hatattamaan hojiilee armaan gadii hojjadhaa!
1. Waldaa yoo hin qabdan ta’e, dura ijaaramaatii hayyama seeraa baafadha. Hayyama seeraa argachuuf waanti isin gootan:
a. Miseensota Waaqeffannaa walitti waamaa
b. Heeraa fi seera bulmaataa baafadhaa ( Yoo isin rakkise,
waan ka’umsaaf ta’u isniifan ergaa keessaa na qunnamaa)
c. Koree Aduulaa Waaqeffannaa kan miseensota haga shanii-
sagalii qabu-Dursaa, Barreessaa, Qabduu Maallaqaa,
To’ataa, Qindeessaa Barnoota Waaqeffannaa, fi Koree
manguddoo Oromoo of keessaa qabu filadha)
d. Waajjira Haqaa Oromiyaa deemaatii hayyama seeraa
gaafadhaa. Ulaagaa guutamuu qabus, gaafadhaatii guutaa.
e. Sana booda bulchiinsa magaalaa fi Aanaa keessan irraa iddoo Galmaa fi Ujubaa gaafadhaa. Yoo isaan isin didan, mana murtii jirutti iyyaadhaa!
Warri Hayyama Seeraa qabdan immoo iyyannaa keessan akak haarawaatti qopheessaatii ammas bulchiinsa magaalaa fi aanaa jiran gaafadhaa!
Har’a abbaa keenya maanguddoo wagaga 78 bakak itti awwaallu dhabne jennee aaraa fi gaddaa jirra. Kan darbeef waanti gaodhan hin jiru. Boru akka nutti hind eebineef immoo wana kana irraa barannee hojajchuu qabna. Waan hojajnnee fooyyessuu dandeenyuuf nama komachuu hin qabnu.
Akka aadaa fi safuu Oromootti nama dhiisii bineensa du’e iyyuu goodaatti hin gatan; kabajaan awwaaluun seera!!
Hordoftoota amantii Waaqeffannaaf, Bakka Awwaalchaa, Ujubaa, argachuuf hatattamaan hojiilee armaan gadii hojjadhaa!
Hordoftoota amantii Waaqeffannaaf,


text:
Ejensiin gargaarsa Turkiyaa muslimoota Rohingiyaatiif manneen 1000 ijaruuf kan qophaaye tahuu ibse.
Ejensichi muslimoota Rohingiyaa kanneen duguuggaa sanyii waraana Miyanmaariif hordoftoota amantaa Budihaa jalaa lubbuu isaanii baraaruuf, gara Baangilaadishiitti baqatuun Kaampii Kooks Bazaaritti argamaniif manneen 1000 ijaaruuf karoora isaa kan xumure tahuu ibse.
Hogganaan dhaabbatichaa Deniiz Fenerii
“Ejensiichi karoora ijaarsa manneenii kana jalqabuuf qophii isaa xumurrun guyyoota muraasa keessatti kan jalqabu taha” jedhe.
Kaayyoon ejensii kanaa lakkoofsa manneen baqattoota kanaa gara 10,000 ol guddisuu akka tahe ibse.
Hagayya 25,2017 irraa kasee muslimoonni Rohingiyaa 607,000 tahan duguuggaa sanyii waraanni mootummaa Miyanmaar isaan irratti raawwata jiru jala lubbuu isaanii baraaruuf, kutaa Rakhiinii irraa gara Baangilaadiishiitti baqatuu gabaasni Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii ni addeessa.
Mummichi ministeera Baangilaadiish Abuul Hasan Mahmuud duguggaa sanyii kanaan, ji’a hagayyaa irra kasee muslimoonni Rohingiyaa 3000 oli ajjeefamaniiru jedhe.
Gama biraatiin ammoo Hoggantuun moottummaa Miyanmaar Aangi Saan Suchii, duguuggaan sanyii akka haarayatti Muslimoota Rohingiyaa irratti eega hammaatee asitti, jiha sadi booda dhiibbaa idil addunyaatiin guyyaa har’aa kutaa Rakhihayine daaw’atte.
Naannoo lammiileen Rohingiyaa hedduun irraa ajjeeffamanii, 600,000 ol ammoo ji’a sadii keessatti qe’ee isaanii irraa buqqa’an kana erga daawwatteen booda, haawsni naannichaa nagayaan waliin jiraachuu qabdan qofa jechuudhaan gara dhuftetti deebi’uun isii, ammaas mootummaan Miyanmaar duguuggaa sanyii kanaaf kan hin dhimmamin ta’uu mul’isa jedhameera.


text:
Amaloota Gabroota Ar-Rahmaan-Kutaa 3
Kutaa darbee keessatti amaloota Gabroota Ar-Rahmaan sadii ilaalle turre. Isaanis: (1)-yommuu dachii keessa deeman tasgabbii fi haala madaallamaan deemu. (2)-Yommuu wallaaltonni fi gowwoonni dubbii badaan isaan dubbisan, dubbii gaarii isaanitti deebisuun nagaha ta’u. (3)-Halkan irraa hanga danda’an salaataa bulu. Halkan isaanii tapha, badii fi wanta faaydi hin qabne irratti kan dabarsan osoo hin ta’in Gooftaa isaanii gabbaraa bulu. Badii fi hanqinna isaanitiif obboroo araarama kadhachuu baay’isu. Kuni hundi jireenya isaanii keessatti tasgabbii fi gammachuu dhangalaasa. Mee har’as itti fufuun amaloota isaanii haa ilaallu:
“Ammas isaan,“Gooftaa keenya! Adabbi Jahannam nurraa deebisi. Dhugumatti adabbiin ishii namatti maxxanaa ta’eera. Dhugumatti ishiin iddoo qubannaa fi iddoo turtii ta’uun fokkatte!” kanneen jedhaniidha.” Suuratu Al-Furqaan 25:65-66
Amaloota gabroota Ar-Rahmaan keessaa halkanii guyyaa Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa adabbii Jahannam isaan irraa akka deebisuu kadhatu.
“Gooftaa keenya! Adabbi Jahannam nurraa deebisi.” Kana jechuun Yaa Gooftaa keenya! Adabbii Jahannam nurraa garagalchi, nurraa fageessi. Kuni kan agarsiisu dogongora hojjatan amanuun Gooftaan isaanii adabbii Aakhirah akka isaan irraa deebisu kadhatu. Akkasumas, Gooftaan isaanii ma’asiyatti (badiitti) kufuu irraa akka isaan eegu kadhatu. Yoo badii fi cubbuu Jahannamitti nama geessu irraa isaan eege, adabbii Jahannam isaan irraa ni deebisaa jechuudha.
Jahannam- maqaa dhuunfaa ganda adabbii Rabbiin kaafirotaa fi warroota badii hojjataniif qopheessedha.[1] Jecha biraatin maqaa ibiddaati. Jahannam kan jedhameef garmalee gadi fagoo fi dukkana waan ta’eefi.[2]
“Gharaamaa”-jechuun adabbii cimaa yeroo hundaa namatti maxxanuu fi namarraa addaan hin baanedha. Kaafirota irratti adabbiin Jahannam yeroo hundaa cimaa fi maxxanaadha. Isaan irraa addaan hin bahu, gadi isaan hin lakkisu.
“Mustaqarr”- iddoo qubannaa yeroo hunda achi turaniidha. Jahannam iddoo qubannaa yeroo hundaa kaafironni achi keessa turaniidha. Achi keessaa bahuun isaaniif hin jiru. Zalaalamii achii keessa jiraatu.
Muqaama– makaanu iqaamati- iddoo turtii, iddoo jireenyaa. Iddoo jireenya yeroo hundaaf turuun dirqamaa miti. Namni iddoo tokko yeroo gabaabaaf turee ergasii deemu danda’a. Akkuma biyya keenya keessaa baanee biyya biraa jiraachuuf deemnu iqaamaa fudhanne yeroo murtaa’af turra. Ergasii, gara biyyaatti deebina ykn mala biraa barbaadanna.
Garaagarummaan mustaqarr fi muqaama jidduu jiru, mustaqarr iddoo qubannaa yeroo hunda keessa turaniidha. Muqaama immoo iddoo turtii ykn iddoo jireenyaa yeroo hunda achi turun dirqama hin taanedha.
Ibsa kana booda, Jahannam keessatti “Mustaqarr” kaafirotaa fi munaafiqotaaf ta’a. Kaafironni fi munaafiqonni Jahannam keessa zalaalami waan jiraataniif, Jahannam isaaniif iddoo qubannaa yeroo hundaa keessa turan taati. Muqaama immoo warra amananii badii baay’ee hojjachuun nafsee ofii irratti daangaa darbaniif ta’a. Warroonni kunniin yeroo murtaa’ef Jahannam keessa erga turanii booda waan bahaniif, Jahannam iddoo turtii isaaniif taati. Akkuma beekkamu, warri amananii fi Rabbiin tokkichoomsanii garuu badiin isaanii baay’atee Jahannam yoo seenan, yeroo hunda achi keessa hin turan. Hanga badii isaanii Jahannam keessatti erga adabamanii booda, achi keessaa bahanii Jannata ni seenu.
Jahannam iddoo qubannaa yeroo hunda keessa turan ta’uun, ammas iddoo yeroo gabaabaf keessa turaniis ta’uun kan fokkateedha. Sababni isaas, adabbiin Jahannam cimaadha.
Amaloota gabroota Ar-Rahmaan keessaa, yeroo hundaa hanqinnii fi dogongorri isaanii isaanitti dhagahama. Kanaaf, Rabbiin rahmata Isaatiin isaaniif araaramu, isaaniif irra darbuu fi adabbii Jahannam isaan irraa akka deebisu ni kadhatu.
Jecha gabroota Ar-Rahmaan, sa’aat mustaqarran wa muqaama jedhu keessatti, iddoo sodaa isaanii agarsiisa. Gara fuunduraatti haalli isaanii jijjiramee shirkii fi wanta badaa sanii olii hojjachuun Jahannam isaaniif iddoo qubannaa ni taati sodaatu. Ammas, shirkii gaditti badii gurguddaa hojjachuun Jahannam iddoo yeroo gabaabaaf keessa turan ni taati sodaatu. Kanaafu, Gabroonni Ar-Rahmaan adabbii warra yeroo hundaa achi keessa turan ta’i, adabbii warra yeroo gabaabaf achi keessa turan ta’i, adabbii Jahannam gosa hundaayyu akka isaan irraa deebisuu fi garagalchuu Rabbii isaanii kadhatu.
Du’aayin armaan olii kuni addunyaa tana keessatti sababoota Jahannamitti isaan geessu akka Rabbiin isaan irraa deebisu of keessatti qabata. Kanneen akka kufrii, shirkii fi badii adda addaa isaan irraa akka deebisu kadhatu. Kunis kan ta’u, iimaana sirrii fi hojii gaggaariin isaan waffaquu (qunnamsiisudha). Jecha biraatin, iimaana sirrii akka qabaatanii fi hojii gaggaarii akka hojjatan isaan dandeesisuudha. Iimaana sirrii qabaachuun nafsee ofii kufrii irraa eegu. Kanaafu, Rabbiin Jahannam keessa yeroo hundaa turuu isaan irraa deebisa. Hojii gaggaariin immoo nafsee ofii badii fi cubbuu irraa eegu. Kanaafu, Rabbiin osoo yeroo gabaaballee ta’ee Jahannam keessa turuu isaan irraa deebisa.
Ammallee, du’aayin isaanii kuni tawbaaf, araarama kadhachuu fi gara Isaatti deebi’uuf akka isaan waffaqu Rabbiin kadhachuu of keessatti qabata. Akkuma ma’asiyaan isaan irraa mul’atuun, yookiin dogongorri isaan irratti argameen, hanga Rabbiin badii isaanii isaan irraa haaqee fi tola Isaatiin isaaniif irraa darbee ergasii Gooftaa isaanii galmee wanta ibidda Jahannam keessatti akka adabamaniif isaan taasisu keessa hin jirreen itti dhufanitti, tawbaa fi istighfaara akka isaan qunnamsiisu kadhatu.[3] Gabaabumatti, gabroonni Ar-Rahmaan, “sababoota adabbi Jahannamitti nama geessan irraa nu eegun, dogongoraa fi badii keenya nuuf araaramuun adabbii Jahannam nurraa deebisi” jechuun Rabbii isaanii kadhatu.[4]
Mee du’aayi bareeddu armaan olii tana namni hunduu akka itti fayyadamuuf jecha jechaan haa ilaallu. Seensa irratti “Wallaziina yaquuluuna” jedhu, hiika “isaan kanneen jedhaniidha” jedhu waan qabuuf du’aayi keessa hin seenu. Du’aayin kana:
“Rabbanasrif annaa azaaba jahannama inna azaabahaa kaana gharaamaa. Innahaa saa’at mustaqarran wamuqaamaa.”
Hiika jechoota: Rabbanaa-Gooftaa keenya, isrif-deebisi, annaa-nurraa, azaaba-adabbii, jahannama-Jahannam, inna-dhugumatti,azaabahaa-adabbiin ishii, kaana-ta’eera, gharaamaa-namatti maxxanaa, innahaa–dhugumatti ishiin, saa’at-fokkatte, mustaqarran-iddoo qubannaa yeroo hundaa keessa turan, muqaamaa- iddoo turtii
Hiika himaa: “Gooftaa keenya! Adabbi Jahannam nurraa deebisi. Dhugumatti adabbiin ishii namatti maxxanaa ta’eera. Dhugumatti ishiin iddoo qubannaa fi iddoo turtii ta’uun fokkatte!”
Guduunfaa
¶Gabroonni Ar-Rahmaan osoo hanga fedhan hojii gaggaarii hojjataniyyuu, yeroo hundaa dogongorri fi hanqinni isaanii isaanitti dhagahama. Kanaafi, Rabbiin adabbii Jahannam isaan irraa akka deebisu halkanii guyyaa kadhatu. “Hojiin kiyya Jahannam jalaa na baasa” jechuun of hin jajan.
¶Adabbii Jahannam akka isaan irraa deebisu Mawlaa isaanii kadhachuun wantoota armaan gadii of keessatti qabata:
✒Guyyaa Qiyaamaa zalaalamiifis ta’ii yeroo gabaabaf Jahannam keessa akka hin turreef adabbii Jahannam akka isaan irraa deebisu kadhatu. Jecha biraatin, zalaalamiif ta’ii yeroo gabaabaaf Jahannam keessa akka isaan hin seensifne kadhatu.
✒Badii fi cubbuu Jahannamitti nama geessu irraa akka isaan eegu kadhatu. Kunis kan ta’u, iimaana sirrii akka qabaatanii fi hojii gaggaarii akka hojjatan isaan dandeesisuun. Iimaana sirrii qabaachun kufrii irraa of eegu, hojii gaggaarii hojjachuun badii fi cubbuu irraa of eegu.
✒Badii fi dongongora hojjataniif akka isaaniif araaramu kadhatu. Badii fi dogongora adabbii Jahannamitti nama geessu yoo isaaniif hin araaramin, Jahannamiin akka seenan ni beeku. Kanaafi, yeroo hundaa Rabbii olta’aa irraa araarama kadhachuu (istighfaara) baay’isu.
Kitaabban wabii
[1] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-jiildi 6, fuula 622
[2] Tafsiiru Qur’aanil Kariim, Suuratu Furqaan, fuula 276, Muhammad bin Saalih Useymiin
[3] Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-jiildi 6, fuula-622-625
[4] Tafsiiru Sa’dii-fuula 686


text:
Ilmi prezidaant Donald Trump fi abukaatoon lammii Raashiyaa waggaa darbe akka wal arganiif namni haala mijesse e-mail Trumpiif ergeen akka jedhetti mootummaan Raashiyaa dula filannoo Hillary Clinton kan miidhe madda odeeffannoo ta’uu mala jechuu isaa gaazexaan New York Times kaleessa gabaasee jira.
Abukaatoo lammii Raashiyaa Natalia Vesel-nits-kaya waliin mariin baatii waxabajjii darbe agawoota duula filannoo Traamp gameeyyii waliin geggeessame kan dhaga’ame prezidaant Traamp kaadhimummaa paartii isaanii injifatanii Wikileaks immoo email Clintoniif qaanessaa ta’e baasuu erga jalqabee torbanneen hanga tokk odura.
Alan Futerfas abukaatoo ilma Traamp oduu NY Times haalanii jiran. White Houses himannaa Raashiyaan filannoo US jidduu seenuu mormuun falmee jira


text:
This language is currently in review and will be available soon!
Odeefannoo dabalataa argachuuf ykn mattimmaa keenyaa ilaaluu yoo barbaadan ,malloo Emelii kanaaf qopha’een nuu argadha.
Qorrataa kallatiin hasoofsisuu yoo barbaadan, Dr. Roominaa Istiraatii, wa’ee qo’anna fi bu’aa isaa,malloo kennaan baressaa.
Marri projectii kana kessatti hirmaachuuf ,garree keenya hoorddofuuf JISCMAIL irratti nuu argatuu.
Yeroo hojjiittiin alaa oddefanno agaachuuf ykn netwoorkiin isiin jalaa dadhabee fi rakkoo seenuu emalii yoo isiin mudatee,malloo foormii armaan gadiin,haala salphaan si’aa tookko tuuqun gara keenyaa eergaa.


text:
Hegere Oromiyatii
Mormittonni Motummaa wayyaane wajjiin wal morman kan akka Paartii Medrak Paartii Bule Paartii Siyyee Abrhaa Paartii Oromo Fedraalistii fii Paartiin Qinjjit Akkasuma Paartiileen biro Heera Motummaan wayyaane kaa’atte gutuun gutuutti itti amananii niis fudhatan .
Akkasuma Maqaa Ethiopia fi Sirna Bulchiinsa Fedraalizimi yaro ammaa Ethiopian ittiin bulaa jirtu fudhachuu bira kutanii Muxachiisuuf jiraanna jechuun wa’adaa fi ballama Sirnichaaf galanitii Sirnaan galmaawanii hojjachuuf yaalan.
Gutuu Heera biyyatti fudhatanii Humna Qawween Aango wal harkaa fudhuu balaaleyfataniti Bordii filmaata biyyatti irraa bekkumsa argatan .
Akka Paartilee biyyattitiis baajanni ramadamefi hojjachaa jiran.
Garu Motummaan wayyaane heeruma ofii kaaye kabajuu didee Mormitota heera inni kaayetti amananii isaa waliin dorgomof tattaafataa turan hunda uggure.
Karaa ykn daandii nageyaatiin Aango wal harkaa fudhuu EPRDF ofi isaatifuu akka itti hin amanin Mormitotaa fi Ummata biyyattille ragaa guddaa ofirratti baase.
Aangoo Humna Qawween arganne Sanduuqa ykn Korjoon dabarsine hin laannu jechaa ture.
Gaaffi Paartilee Mormitotaaf
Dhihaatu qabu .
Paartileen Mormitotaa gutuun isaanii Sirna bulchiinsa Ethiopia humna qawween dhunffate humna qawwen bulchaa jiru akkamiin amananii isaa waliin filmaata seenan.?
Mo sirna bulchiinsa wayyaane kana addunyaa fi hawaasa biyyatti biratti dimokraatawaa fakkeysanii dhiheysudhaaf yaalaniti yaanni isaanii .?
Filmaata 2005 raawwate irratti Paartiin Qinijjit EPRDF Mo’atee turullee waan hogganota paartichaa fi deggartota isaa mudataa ture dagataniiti mo Sirnichaatu of jijjire ja’aniiti .?
Bu’aa wayyaanen tapha kana
Jala fayyadamte .
Tapha akka kubbaa miilaatti motummaan wayyaanee fi Mormitonni isii waljiddutti taphaata jiran kanatti kan fayyadame sirna wayyaane qofaadha.
Sababni isaas gutuu biyyatti keysatti EPRDF Paartilee isaan morman umee akka isaa waliin filmaata biyyatirratti dorgaman isaanii hayyamuun isa dimokraatawaa of fakkeysu hawaasa addunyaa fi naanno biratti kanaadha kan ittis milkaawedha.
Kana caalaa dhaabbilee EPRDF irratti dhiibbaa ofaa jiran hunda biratti fudhatamaa fi deggarsa dinaggey irraa argachuuf filmiin harka muraa kuni tolfame ittiis milkaawe jira.
Kasaaraa Paartilee Mormitotaa.
Paartileen Mormitota Ummata duratti saaxilamu bira kutanii bu’aan isaan busan tokkichi yo jiraate paartii wayyaane dimokraatawaa fakkeysuu qofaadha bu’aan isaan busan.
Bu’aa kanaan barcuma Caffee biyyatti keysa barcuma 15-hamma 20 argachuu qofa tahuuf jiraata bu’aan isaanii , kubbaa miilaa Dirree hawaasa Cunqurfamaa irratti wayyaane waliin waan akka gaari taphataniif .
Kuni fuula ummata duratti isaan saaxiluuf jiraata , sirnicha dimokraatawaa fakkeysuu qofaaf kan hojjatan tahuu ummanni isaan abdachaa ture isaan jibbee isaan lagatutu dhufuuf jiraata.
Akkauma Paartii Qinijjit yo deggarsa ummata dhaban wayyaanen hiraata isaan godhachuuf qophii xumurtaa jira.
Barreysaa fi Gaazexeysaa
Abdusalaam Sute
Waxabajjii 6/2015


text:
Qalbeessaa Dhangi’aa
Sadaasa 6,2020
namaa bilisa ta’ee dhalate. Tokko garbicha ta’ee, tokko mootii ha ta’uuf hinuumamne. Afaan saba tokkoo afaan aangaa’ota biyyattii ta’ee, afaan saba tokkoo ammoo jibbamaa akka ta’uufis hinuumamne.
Biyya Impaayeraan ijaaramte keessatti garuu; loogummaa akkanaatu hammaata. Saba tokko saba mootii taasisanii, saba isa kaan ammoo garbicha taasifachuutu jira. Impaayera kan jedhamuufis kanaafi. Impaayera jechuun mootolee loogummaan guutamaniif biyya loogummaan liqimfamtedha. Biyyuma bulchan keessatti sabuma bulchan tokko jaallatanii tokkoof bakka dhabuutu amala mootolee impaayera bulchaniiti.
Xoophiyaan impaayera malee biyya miti. Impaayera Xoophiyaa kana keessatti sabni Amaaraa akka saba Waaqaatti, akka saba qulqulluutti fakkeefamaa as gahe ittis jira. Impaayera afaan Qawween hundoofte Xoophiyaa keessatti loogummaan sabaaf loogummaan aafanii, loogummaa aadaaf loogummaan seenaa walii gala Loogummaan Ashaaraa saba tokkoo dagaagee mul’ata.
Ashaaraa saba tokkoo kan ta’e: Aadaa, Afan, Eenyummaa, Seenaa fi qabeenyaa addatti sabichi qabu yoo ta’u isaan kana irratti qaamoleen nuti mootummaadha jedhan gama saba isa tokkoo goranii kan saba isa kaanii xiqqeessuu fi kineessuu irratti dalagu.
Impaayera Xoophiyaa keessatti saboota adda addaa 80 ol ta’an keessaa kanneen 76 ol ta’an jibbamanii kanneen hidda Sem ta’an qofatu leellifamaa fi akka saba qulqulluutti ilaalamaa as gahe ittis jira.
Keessattuu hacuuccaan daanga maleessa ta’e saboota Kuush irratti qiyyaafatee jaarraa tokkoo oliif irree abbootii aangoon gadi qabamaa as gahameera.
Ashaaraan saboota Kuush akka waan maayii hinqabnee ykn akka waan hojii seexanaa fi jibbamaa ta’eetti fudhatamee barsiifamaas as gahe. Kun ammoo daranuu loogummaan sanyii akka babal’atu taasise.
Dhiyoo dhuma kana waggaa 2 asitti Oromoo irraa ilmaan Oromoo bifa nama suukanneessuun yoggaa ajjeefaman, callisni miidiyaaleef qaamolee aangoo qabatanii jiranii mul’ataa ture. Namni 45 du’es, Ulfaaf Misirroon du’es hangas mara gurra laataniif rakkoo saba keenya Oromoo miidiyaaleen Impaayera Xoophiyaa keessaa gabaasuuf hinyaalle.
Daranuu ajjeefamuu saba keenyaa kanatti hedduu akka gammadan mallattoo agarsiisu kennaa turan.
Torban darbe kana ammoo hololas ha ta’u Shira PP’n saboota Amaaraa irratti ajjeechaan raawwate jedhamnaan an Muummicha Ministeera biyyaati jedhee kan of waamu dabalatee miidiyaaleen biyyattii marti “qulqullootatu ajjeefame!” Jechuun wal harkaa fuudhanii afarsan.
Asitti wanti naa hubatamuu qabu an ajjeechaa nama meesha maleeyyii kam irra gahu hindeggaru. Garuu loogiiwwan miidiyaalee biyya kanaa keessatti raawwataa jiraniif qaamolee bulchitoota ofiin jedhaniin raawwatan kan nagaaf tasgabbii namaa laatu miti.
Gaafa Oromoon ajjeefamu Cubbamootatu ajjeefame jedhamee callifama. Gaafa sabni Amaaraa ajjeefamu ammoo qulqulloota Xoophiyaatu ajjeefame jedhamuun miidiyaalenis namootiin dhuunfaas yoggaa wal harkaa fuudhanii afarsan arguun daranuu akkuma kiyya garaa sabboontota Oromoo akka madeesse cimseen hubadha.
Akka sabni keenya rakkoowwan akkanaa keessaa bahee bilisaan hinjiraanne, akka sabni keenya mootummaa isaaf ta’u filatee mootummaa nageenya isaa tiksu kan miidhama Oromoo dhukkubsatu hinijaarranne kanneen danqan Leellistoota Xoophiyaa Oromoo keessaa yaa’aniif ilmaan halagaa leellistoota Minilik fi Leellistoota TPLF ta’uu cimseen amana.
Isaan diina innikkaa ta’an kanneen akka TPLF fi Ilmaan Neo Minilik warra nuti hidda moototaati jechuun seenaa fokkataa abbaa isaaniif akaakilee isaanii akka waan seenaa ajaa’ibaaf seenaa gaarii ta’etti lallaban of irraa qolachaa. Diinota tarsiimoo warra Oromoo irraa dhalatanii Xoophiyaan akka hinkufne, akka hincabne Xoophiyaan cabuu irra Oromiyaan ha cabdu jedhanittis adaba barbaachisaa taasisuun Oromoo irraa barbaachisa.
Walii gala loogummaa fi hundeen loogii osoo hinbarbaadaa’in nageenyi waaraan biyya kanatti nii uumamaan soba. Eenyu eenyuu gadi miti, eenyus eenyuu ol miti. Marti ija wal qixaan hanga hinilaalamnetti, ilaalcha tokko halagoomsee saba tokko ammoo dhalootee biyyaa fakkeessu cabuutu furmaata.
Injifannoon uummata Oromoof
Qalbeessaa Dhangi’aatiin
Sadaasa 6,2020


text: Guyyaan Gootota Oromoo MN USA bara kanaa keessummaa kabajaa taate kan argamte, Gootittii j/ Urjii Dhaabaa miseensa WBO duraanii kan yeroo hedduuf dirree qabsoo irratti osoo falmaa irra jirtuu harka diinaa seenaa; jalaa bahaa deddeebi’uun qabsoo finiinsaa turte yeroo ammaa rasaasni mataa ishee keessa kan jiruu fi dararaan hangana hin jedhamne diinaan kan irra ga’e yoo taatu. ayyaanni kun haala ho’aan kan kabajame yoo ta’u, kan kana duraa irraa kan adda isa godhu, hawwaasni Oromoo irra guddan kan irratti argameefi akkasumas dhaaboleen Siyaasaa oromoo kan bakka adda addaa tti of waaman guyyaa kana bakka tokkotti walitti dhufuu haala ho’aan kabajatanii oolan.


text: PP’n carraa dhumaa irraa jirti. Marii biyyoolessaa. Humni waraana Tplf fi WBO sadarkaa marii diduu irraa ga’uuf jiru. Gaafas hireen pp hiree Mangistuu taati. Gaafas PP’n marii biyyoolessaa kadhattuus carraa argachuu dhabuu dandeessi. Gama biraatin jaarsummaan Uummata Oromoof ifa hin taane WBO tti karaa Abbooti Amaantaa fi Abbooti Gadaan karaa adda addaatin deemama jira. Kunis shira biraati. Fudhatama waan qabu miti. Amma hireen akeeka qabsoo Oromoo ABO, WBO fi KFO harka jirti. Kun dhugaa lafa jiruu dha. Isaan dhokatanii gugguufun badii irraa nama hin oolchu. PP’n yeroon marii biyyoolessaaf kadhatamtu dhumuuf deema. Dhumaas jira.


text:
Prezidaantiin Yunaayitid Isteetis Joo Baayiden, itti aantuu prezidaantii Kamalaa Harisii fi angawoonni waraanaa sadarkaa ol aanaa biyyattii Wixata har’aa ennaa biyyattiin yaadannoo guyyaa goototoaa ayyaaneffattu kanatti bakka awwaalchaa Arlington National Cemetery jedhamutti argamuu dhaan awwaalcha kanneen waraansa irratti wareegaman irra sirna abaaboo kaa’uu geggeessanii jiran.
Prezidaant Baayiden, Ministrii ittisaa Lloyd Austin fi Hogganaan hojjettootaa Jeneraal Maark Milley dugdee Washingtton-tti kan argamu bakka awwaalchaatti sirna yaadannoo qophaa’e irratti haasaa dhageessisuuf jiru.
“Baayiden dilbata kaleessaa bakka gadamoojjiiwwan waraanaa fi maatiiwwan miseensota waraanaa biyya isaanii utuu tajaajilanii wareegamaniif haasaa dhageessisaniin,wareegma isaan kaffalanii fi maatiiwwan isaan dhiisanii deeman yaadachuu qabna jedhan. Bakka maatii gaddaan dha’amee ta’ee garaan koo akkaan na gadde jedhan Baayiden.
Ibsi Baayiden kun kan dhag’ame kan waardiyyaa waraana biyyoolessaa keessaa tajaajilaa turan waggaa ja’affaa du’uu ilma isaanii Beau Bidenitti ture. Beau Biden bara 2015 jechuun waggaa ja’a har’aa utuu dhibee kaanseriin du’aan hin boqotin dura humnootii Yunaayitid Isteetiss kanneen Iraaq keessaa daawwatanii jiran.
Nama ofii dhabuun attam akka nama dhukkubsu nan hubadha jedhan Baayiden. Laphee ofii keessatti qaawwaa inni dhiisee darbus nan beeka, hafuura ol fudhatanii deeffachuu akka dadhabuu ti jedhan.
Firoottan koo gaddi hammi kun jiraatus, kanneen jaal’attan lubbuu isaanii dhabanii fi kanneen amma biyya isaanii tajaajilaa jiran ilaalchisee boonuu isinitti dhaga’amu nan beeka. Kunis boonuu fi gootummaa Ameerikaa keenya guddittii tajaajiluu ti jedhan.


text:
Mataan keenya fayyaa ta’uun karaa hedduu gaarii dha. Yeroo hedduu garuu, dhimmi mataa yoo dagatamu mul’ata. Hawaasa keenya keessattis, dhimmi kun akka gaariitti hubatamaa hin jiru..
Haata’uutii, waa’een fayyaa mataa waa hundaaf murteessaa dha. Namni mataan isaa fayyaa hin qabne, fayyaa guutuu hin qabaatu. Mataan keenya waan hojjannu mara qajeelcha. Kana waan ta’eef, yoo yeroo kamiyyuu mataa keenyaaf xiyyeeffannoo kennuun barbaachisaa dha.
Addunyaa irratti dhimmi Fayyaa Mataa akkaan hubannoo argachaa jira. Keessayyuu, dhimmi Dhibee Mataa waan hedduun waan walqabatuuf yeroon wal’aansa argachuun barbaachisaa dha. Kun bakka hedduutti himamaa fi beeksifamaa jira. Addunyaa irratti mallattoon hubannoo dhibee mataa ittiin dhaadgessan “Ribuu Magariisa”.
Ribuun Magariisaa Maal?
Ribuun Magariisaa dhimma fayyaa mataa hawaasa ittiin bariisuuf uumame. Bara durriitti mallattoon “Magariisaa” kun biyyoota garii keessatti akka mallattoo maraatummaatti fudhatama ture. Bara ammaa garuu mallattoon kun waa’ee fayyaa mataa ibsuuf oolaa jira. Mallattoon kunis bakka halletti kan ibsaa jiru, barbaachisummaa xiyyeeffannoo waa’ee fayyaa mataa ti. Kanuma waliin, namoota dhibee fayyaa mataa tajaajiluu fi ofitti qabuun akka barbaachisu barsiisa. Nama mataan dhukkubu, ofirraa fageessuun yookaan hawaasa keessaa baasuun dhibee san darna itti hammeessa. Gochaan akkasii immoo safuu namummaa miti.
Hawaasa akka Oromoo rakkoolee hedduu walxaxaa keessa jiraniif dhimmi Fayyaa Mataa kun immoo daran jabaa dha. Ummanni keenya rakkoo gabrummaa, waraana, hidhaa, shorokaa, hiyyummaa fi gadaddoo keessatti argama. Rakkooleen kunneen fayyaa waliigalaa irratti dhiibbaa guddaa qabaatu; mataan keenyas akak fayyaa hina rganne godhu. Kanaaf, dhimma Fayyaa Mataa irratti beekumsa, hubannoo fi muuxannoo jiru waliif qooduun hedduu barbaachisaa ta’a. Dhimmi Fayyaa Mataa kan callisamee bira darbamuu miti. Yeroo kamiyyuu kan iddoon gudda akennnamuufii qabuu dha.
Mataa keenay fayyaa gochuuf, hojiin nu eeggatu hedduu dha. Kan duraa garuu, mataan keenya akka wal’aansa barbaadu hubannoo qabaachuu dha. Yeroo kamiyyuu waanti wal’aansa hina rganne, dhibamaa adeema. Dhibeen gaafa hube immoo fayyisuun rakkisaa dha. Kanaaf, waa hunda dura, Mataa keenya wal’aanuu aadeffachuun barbaachisaa dha.
Wal’aansa Mataa
Dura akak beeknutti nama cabe yookaan miidhame qofaa wal’aanu. Garuu, kan hin cabnes, kan hin dhibamnes wal’aanuun, akka dhibeef hin saaxilamne godha.
Mataa keenyas akka addaddaatti wal’aanuu dandeenya. Inni duraa mataan keenya akka wal’aansa barbaadu hubachuu dha.Qabxiileena rmaan gadii kun mala ittiin mataa keenya wal’aanuu dandeenyuu dha.
- Hirriba gaarii argachuu
- Nyaata gaarii nyaachuu
- Sochii qaamaa gochuu
- Waan nu gammachiisu hojjachuu fi gochuu
- Namoota nagaa fi gaarumama nuuf kennan waliin hariiroo qabaachuu
- Ogeessa fayyaa keenya bira deemnee waa’ee fayyaa mataa keenyaa ilaalamuu
- Waan nu yaaddeessu nama nu gargagarutti dhihaannee waliin maryachuun hedduu nu gargaara.
Mataa keenya wal’aanuun wana guyyaa tokko jalqabamee dhiifamuu miti; yeroo mara aadeffatamuu qaba. Yeroo dhibamne qofaa wal’aansa fayyaa deemuu hin qabnu; yeroo fayyaa qabnus, mataa keenya kunuunsuuf dhibaahuu hin qabnu. Waa’ee fayyaa mataa irratti hubannoo qabnu guddifachuun barbaachisaa dha; akkuma jiruu fi jireenya keenya biroof tattaffannu fayyaa mataa keenyaafis xiyyeeffannoo kennuun barbaachisaa dha.
Fayyaan Mataa Murteessaa dha!!


text:
Hojji:Wa'ee
Naziiruu Muzamil
Kan dhalate guddate Godina Jimmaa aanaa sasxxamma tii Barumsaa sadarkaa tokkoffaa haga sadarkaa 4faa achuma ganadaa saduuu tii baratee sanaa booda garaa magaalaa gatiraaa deemun Barumsaa isaa itti fufe yunivarsiitii Jimmaa achumatii Ebifamee digirii lammaffaa fudhatte Ebifamee gara magaalaa gatiraaa deemun mana barumsaa sadarkaa 10faa Bariisaa ture Ergasii
Baraa 2012 Wayyaanee qabu fii utuu Barbadamu
Barisisuma addaan kutee baqachuu tii kahee kara mila baqachuu itti fufe milan deemee Jibuutii gahee Jibuutii irraa donii Yamen yabatee Yamen keessa woggaa tokko tokko sana booda Sa'ud Arabiyaa magaalaa Riyad waggaa sadi'i ture [Naziiruu Muzamil 1]
Cite error:
tags exist for a group named "Naziiruu Muzamil", but no corresponding
tag was found


text:
LibreOffice 7.2 Help
Kuusdeetaa LibreOffice keessaa ilaaluuf tooftaawwan adda addaa lama jiru.
Faayilicha kuusdeetaa banuufFaayilii - Bani fili.
faayilii kuukoota sdeetaa gahinsa guutuu gabateewwan, gaafattoota, gabaasota, fi unkoota keef kenna. Caasaa gabateewwan kee gulaaltee qabiyyeewwan kuusaawwan deetaa jijjiiruu ni dandeessa.
Kuusaawwan deetaa galmaa'anii ilaaluuf Mul'annoo - Madda deetaa fili.
mul'annoo madda deetaa dirreewwan gabatee kuusaawwan deetaa galmaa'an irraa gara keessa galmeewwan keetti harkisanii kaa'uu fi makiinsa ergannoo horuuf fayyaduu ni danda'a.


text:
Injifannoo WBO tii fi Humni Addaa Oromiyaa Afaaritti TPLFn Booji’amu
*** Naannoo Somaalee keessatti walitti bu’iinsa dhalateen uummati nagaan dhibbootaan lakkaa’aman ajjeefaman.***
Keelloo: Adooleessa 27,2021
Daangaa naannoo Somaalee fi naannoo Affaar gidduutti meesha maleeyyiin dhibbootaan lakkaa’aman Sanbata darbe jechuun Adooleessa 24,2021 ajjeefamuu isaanii dubbi himaa naannoo Somaalee Alii Bedel irraa qulqulleeffachuu Rooyitersi gabaase.
Lolli kun daangaa Somaalee fi Affaar gidduu bakkoota maqaan isaanii Gadamaayituu fi Gabrayisaa jedhaman keessatti ajjeechaan jumulaa kun raawwachuun ibsame
Qaamoleen mootummaa Itoophiyaa naannichaa ajjeechaa kanaaf gadda itti dhagaa’ame ibsachuun gadda ulfaataa jechuun miidiyaaleef yaada kennus maddi odeeffannoo keenya Rooyitarsi ibseera.
Kaaba Itoophiyaa naannoowwan hedduun lola keessummeessaa kan jiran yoo ta’u, lolli daranuu gama Tigiraayiin kan eegale babal’ataa dhufuun naannoo Amaaraaf naannoo Affaar, akkasuma naannoo Somaalee keessatti illee lolli keessoo qaamolee Impaayera Itoophiyaa gidduu babal’ataa dhufeera.
Lola kanaan qisaasama lubbuuf qabeenyaa tilmaamaan hedduu ta’an mancaafamaniiru. Namooti miliyoonaan lakkaa’aman qe’ee isaanii dhabanii ammallee godaansaaf uummatni saaxilamaa jira.
Odeessa amma bahaa jiruun naannoo Amaaraa keessaa uummatni hanga biyya ollaa gara Sudaanitti baqataa akka jiru eerama. Lola kanaaf ammallee gama isaan mootummaan federaalaa miiraaf abdii injifannoo jedhuun guutamuun uummata dila gara waraanaatti oofaa kan jiru, Oromiyaa kutaalee addaa addaa irraa dargaggootni kumootaan lakkaa’aman gara leenjii waraanaatti deemaa jiraachuu gabaafama torban kana.


text:
Hospitaala beekamaa tokko keessatti ture. Kutaa waldhaanamtoota dhibee tasaati. Dhukkubsatoonni kutaa kana keessatti du’uun amaleeffatamaadha. Maaliif? Namoota balaa tasaa adda addaan miidhamantu dhufu. Balaa konkolaataa, balaa ibiddaa, namaan wal lolanii…baay’eetu dhufu.
Hojjetoota hospitaalichaa hundatti gaaffii kan ta’e garuu dhimma tokkotu jira. Sireewwan dhukkubsataa baatan keessaa siree sodaachistuu tokkotu turte. Dhukkubsataan siree sodaachistuu kana irra ciisu yeroo hundaa Jimaata sa’atii sagalitti du’a. Torban sadiif walitti aansanii dhukkubsatoonni sirettii irra ciisan sadii Jimaata sa’atii sagalitti du’an.
Maaliif du’u? Hawaasa hospitaalichaas kan dhiphise kanadha. Kutaa kanatti du’uun namootaa beekamaa ta’us, duuti akkanatti siree filatee sa’atii beellamee dhufu garuu waan haaraadha.
Hawaasa hospitaalichaa keessaa warri amantaa dhaadhessan, “Kun hafuura hamaadha. Siree kana seexanatu qabate. Kanaafuu, falli jiru sirettii achii kaasuu fi dhukkubsataan akka bakka sana hin ciisne taasisuudha” jedhan. Yaada isaaniis hoogganaa hospitaalichaaf dhi’eessan. Inni garuu isaan hin dhageenye. “Hospitaala ani hoogganu keessatti waaqeffannaa boodatti hafaan akkanaa hin hojjetu. Seexanni saayinsii fayyaa keessatti beekamtii hin qabu!” jedhee dide.
Ammas kunoo Jimaanni haaraan dhufaa jira. As dhi’aateera. Hammuma Jimaanni as dhi’aataa deemu immoo sodaan hawaasa hospitaalichaa dabalaa jira. “Waan dhufe haa dhufu!” jedhanii dhukkubsataa sirettii irra ciibsanii eeguu jalqaban. Du’a sa’atii beellamee dhufu.
Jimaatni ni dhufe. Hawaasni hospitaalaa ni dhiphate. Sa’atii 7:00 gaafa ta’u namoonni hedduun hojii idilee isaanii dhiisanii waan ta’u ilaaluuf walitti qabaman. Duuti dhufuus sa’atii lama qofatu hafa. Dhukkubsataan sirettii irra ciisee jiru garuu maaltu akka ta’uuf jiru hin beeku. Dhukkubsatoonni isa dura turan sadii Jimaata sa’atii sagal sagalitti akka du’an eenyutu itti hima? Inni quba hin qabu. Fayyina abdii godhatee ciisa. Maal godharee? Beellamni du’aahoo ga’aa jiraa! Sa’atiinhoo sagal ta’uufii!
Sa’atiin sagal ta’uuf daqiiqaa muraasatu hafa. Narsoota hospitaalichaa keessaa hammi ta’an Kitaaba Qulqulluu isaanii qomatti qabatanii kadhachaa jiru. Obboloonni Musliimaas maqaa Allah waamanii duwaayii gochaa jiru. Gaaddidduun du’aa kutaa sana marsee jira. Sodaa guddaa.
Sa’atii 8:55 ta’e. Beellamni du’aa ga’uuf daqiiqaa 5 qofatu hafa. Namuu sodaadhaan calliseera. Calleensa guddaatu ta’e. Sagalee maashinoota yaala fayyaa qofatu dhaga’ama.
Amma Jimaata sa’atii 9 ta’e egaa! Duuti dhufe jechuudha. Namni icciitii sana beeku hunduu ija isaa sirettii irratti irraanfateera. Akkuma sa’atii sagal ta’een ququlleessituun haaraan, yeroo hafaa isheetti hospitaalicha keessaa hojjechuuf kan qacaramte sun, meeshaa ittiin qulqulleessitu (vacuum cleaner) ishee oofaa dhufte. Ariitiidhaan deemti. Daftee qulqulleessitee gara hojii idilee ishee deemuuf. Asii yeroo hafaa ishee hojjetti mitiiree? Akkuma ol seenteen gara siree sodaachistuu sanaa deemte. Sirettiin jalqaba irra jirti waan ta’eef. Akkuma sirettii bira geesseen maashinnii hargansuu dhukkubsatichaa gargaaru (life support system) bira dhaabbatte—meeshaa ishee. Achumaan sookkettii ibsaa maashinii hargansuu sana irraa buqqistee kan meeshaa qulqullina ishee itti kaa’atte. Sana booda hojii ishee itti fufte. Dhukkubsataan of danda’ee harganuu hin dandeenye hafuuraa cite. Isaa du’uuf jedhu ogeessonni fayyaa haalicha ilaalaa turan fiiganii dhufanii maashinicha bakkatti deebisan.
Edaa torban sadan darban qulqulleessituutu jara ajjeesaa ture. Ajjeesuuf jettee otoo hin taane, wallaalummaa irraa kan ka’e! “Maaliif du’an?” isa jedhuuf amma deebiin argameera.
Post Views:
189


text:
Kaayyoo Wareegamtoota Keenyaa Galmaan Ni Geenya!
Ebla 15 (Guyyaa Gootota Wareegamtoota Oromoo) Kan 2020 Ilaalchisee (Ibsa ABO – Ebla 11, 2020)
Ebla 11,2020] Ebli 15 Guyyaa Gootota Wareegamtoota Oromoo ti. Guyyaan kun Gootota qabsaawota keenya kanneen Bilisummaa Saba keenyaa mirkaneessuudhaaf dabarsanii of kennan/wareegaman kan itti yaadannee oolluu dha. Akeekni kabajaa fi yaadannoo guyyaa kanaa, injifannoo fi mirgoota wareegama isaaniitiin gonfanne tikfachuu fi Kaayyoo isaan (Goototni Wareegamtootni keenya) wareegamaniif itti fufnee guutummaatti galmaan gahuudhaaf Waadaa/Irbuu qabsoo haaromsachuu dha.
Guyyaan Gootota Wareegamtoota Oromoo (GGWO) kan bara kanaa sababoota gara garaatiin kanneen amma duraa hunda irraa addummaa ni qaba. Sababootni kunneenis: Ebli 15, 2020 waggaa 40ffaa wareegamni ulfaataan Shinniigaa kan Ebla 15, bara 1980 (kan seenaa Guyyaa kanaatiif sababa tahe sun) itti mudatee tahuu isaa, Ayyaana GGWO kan bara kanaa yeroo fi haalli keessatti kabajannu yeroo Golfaan hamaan Vaayiresii Koroonaa Addunyaa keenya girgireessaa jirutti tahuu fi hunda caalaa ammoo, haalli amma keessa jirru qabsoo Ummata keenyaa kan wareegama qaalii Gootota keenyaatiin boqonnaa injifannoo ol’aanaa keessa
seenee jiru duubatti deebisuudhaan Qabsoo Bilisummaa Saba keenyaa Galma isaa hanqisuu fi wareegama Gootota keenyaas gatii malee hambisuuf dabni siyaasaa farreenii fi diinota Qabsoo Saba keenyaatiin xaxamu kan yeroo kamuu caalaa sadarkaa ol’aanaa yeroo itti dhaqqabee jirutti tahuu isaa ti.
Kaayyoon Qabsoo Bilisummaa Saba keenyaa kan wareegama qaalii fi ulfaataa Gootota keenyaa gaafate sun, Sabni Oromoo biyya ofii irratti Bilisummaa guutuu gonfatee dhiibbaa tokko malee hiree isaa akka ofiin murteeffatu dandeessisuu dha. Qabsoo hadhaawaa fi wareegama qaalii Gootota keenyaatiin waggoota 2 dura siyaasa biyya kanaa keessatti jijjiiramni abdachiisaan mul’atee ture. Jijjiirama abdachiisaa ture kan bu’aa/gatii wareegama Gootota keenyaa tahuutti amannu sana irra dhaabbatamee Adda Bilisummaa Oromoo fi Paartii Itoophiyaa bulchaa ture gidduutti waltahiinsa godhameenis ABOn Hooggana isaa Ol’aanaa Finfinneetti deebise. Bu’uurri waltahiinsa sanaa qabsoon ABOn gaggeessu qabsoo haqaa mirga Ummataa kabajsiisuu tahuu isaa fi gama kaaniin ammoo karaan bulchitootni Itoophiyaa hordofaa turan farra dimokiraasii tahuun amanamee irraa deebi’uudhaan, kana booda humnootni siyaasaa hundi bilisa tahanii karaa nagaa akeeka siyaasaa ofii Ummatatti dhiheeffachuudhaan murtii Ummataaf abboomamuuf wal hubannoo irra gahamuu ture.
Har’a waadaan sun hangam takka kabajame? Gama eenyuutiin maaltu hanqate? Abdiin sun sadarkaa maalii irra jira? waan jedhu Ummata keenyatti himuun waan feesisu nutti hin fakkaatu. Waan ija isaa duratti tahaa jiru waan arguuf. Har’a miseensota Hooggana Ol’aanaa ABO akka J/Abdii Raggaasaa fi MGS fi qondaalota Dhaabichaa hedduu dabalatee deggertootni ABO fi qabsaawotni Oromoo biroo kan mirga Saba kanaa kabajsiisuuf wareegama baasaa turan kumootaan sababa gahaa fi murtii seeraa malee hidhaa keessa jiru. Mirga Sabni Oromoo wareegama qaalii Gootota isaatiin gonfate kan akka Oromiyaa, Afaan Oromoo, … kkf. sharafuuf (duubatti deebisuuf) shira hedduutu xaxamaa jira. Kun waan Sabni keenya xiyyeeffannoo addaatiin hordofuu fi irratti qabsaawee irra aanuu qabu dha.
Egaan, Ebla 15 (Guyyaa Gootota Wareegamtoota Oromoo) kan bara kanaa oggaa kabajannu haala akkanaa keessa jiraachuu keenya hubachuu fi akkamiin haala kana irra aanna? gaaffii jettu sammuu keenyatti qabachuudhaan tahuu qaba jenna.
Gama biraatiin, Sababaa dhibee Vaayiresii Koroonaa irraa kan ka’e, Guyyaa Yaadannoo Wareegamtoota keenyaa kan bara kanaa (Ebla 15, 2020) guutuu Addunyaa irratti (biyya keessaa fi biyyoota alaattis) akka baroota dabranii lakkoofsa namaa hedduudhaan walitti dhufnee sirna how’aa gara garaatiin miidhagsinee kabajachuu haala nu dandeessisu keessa hin jirru. Dhibee Vaayiresii Koroonaa amma Addunyaa raasaa jiru tatamsa’ina isaa xiqqeessuuf namootni lakkoofsaan hedduu tahan bakka tokkotti akka walitti hin qabamne gochuun maloota Addunyaan itti dhimma bahaa jirtu keessaa tokko waan taheef. Haa tahu malee, haalli rakkisaa fi danqaan fedhes jiraatu Ayyaana Guyyaa Yaadannoo Gootota
Wareegamtoota keenyaa kabajannee isaan yaadannee ooluu nu hin hanqisu. Akkuma isaan Bilisummaa keenyaaf jireenya ofii wareegan, nutis isaaniin hoggayyuu yaadachaa, Kaayyoo isaanii kan tahe galma gahiinsa Qabsoo Bilisummaa Saba keenyaa akka mirkaneessinu waadaa qabsoo haaromfachuuf haala kamuu keessatti sirna yaadannoo Gootota Wareegamtoota keenyaa ni gaggeeffanna.
Kana waan taheef, Ayyaanni Yaadannoo Gootota Wareegamtoota keenyaa kan bara kanaa haala armaan gadiitiin (seeraa fi tartiiba of eeggannoo ittisa dhibee Koroonaa wajjin haala wal hin faallessineen) akka kabajamee oolu Addi Bilisummaa Oromoo miseensotaa fi deggertoota isaa dabalatee Ummata bal’aa Oromoo kan biyya keessaa fi biyyoota alaas jiraniif dhaamsa dabarsa:
1. Namni hundi bakka jirutti haala isaaf danda’ameen galgala jal-bultii guyyichaa (Ebla 14, 2020) Yaadannoo Gootota Wareegamtoota Keenyaaf dungoo qabsiisuu fi Faaruu Wareegamtootaa “Maal dhaamanii, Jaallewwan Qabsoof Kufanii …?” jedhu dhaggeeffachuu fi faarfachuudhaan yaadachuu.
2. Ebla 15, 2020tti ammoo nam-tokkeenis tahe maatiidhaan ykn murnaan, akkuma akka walitti dhihoo fi waliin jiramutti qophii feesisuu fi danda’amu taasisuudhaan, Kaayyoo Gootota Wareegamtoota keenyaa galmaan gahuuf ni gargaara jennee waan itti amannu kanneen armaan gadii fi kan biroos raaw’achuudhaan Guyyicha kabajatanii ooluu:
a) Suuraa Wareegamtootaa, Faaruu fi Dhaadannoo Qabsoo, Walaloo, Diraamaa … kkf. keessaa waan dandeenye qopheeffachuun wal afeeruu fi haasawa, tapha, marii
wareegamtoota keenya ittiin yaadannuu fi Kaayyoo isaanii fiixaan baasuuf waadaa keenya itti haaromsannu waliin qabaachuu,
b) Kaayyoon Qabsoo Goototni Wareegamtootni keenya lubbuu isaanii wareeganiif akka galma gahuuf kan gargaaru deggersa dinagdee (maallaqas tahe qabeenya biroo) gumaachuu dandeenyu malaa fi caasaa qabnuun gumaacha gochuu,
c) Dhibee balaafamaa yeroo ammaa Addunyaa kana raasaa jiru ilaalchisee odeeffannoo jiru, mala of eeggannoo irratti qajeelfama karaa Dhaabbattootaa fi ogeeyyota wal’aansa fayyaa (WHO, Oggeeyyota Wal’aansa Fayyaa Keenyaa fi kan biroo) irraan tamsa’an wal dhageessisuu fi wal irraa dhagahuun dhimma itti bahuu,
d) Kan biyya keessaa lammiilee keenya sababa gahaa fi balleessaa malee bakka adda addaatti hidhamanii jiran gaafachuu fi haala isaan itti gadi lakkifaman irratti qaamota mootummaa isaan hidhe dubbisuu fi dhiibbaa feesisu taasisuu,
e) Namoota dhibee Koroonaa kanaan qabaman seera of eeggannoo ittisa dhibee kanaa haala hordofeen gargaaruudhaan du’a irraa baraaruuf waan dandeenyu gochuu,
f) Sababa tatamsa’ina dhibee kanaatiin uggura sochii fi tajaajila adda addaa irra kaa’ameen namoota harka-qalleeyyii rakkinaaf saaxilaman seera of eeggannoo ittisa dhibee kanaa haala hordofeen gargaaruuf waan danda’amu gochuu,
g) Hanga haalli hamaa fi yaaddoon dhibee Vaayiresii Koroonaa kanaan uumame furmaata irra wayyaa argatutti haala hojii qabsoo, sochii fi qunnamtii keenyaa akkamiin qindeeffachuu akka dandeenyu mari’achuu fi qindeeffachuu,
Kanneen armaan olii fi kan biroo waan Kaayyoo Wareegamtoota keenyaa fiixaan baasuuf ni gargaara jennu hunda gochuudhaan guyyaa ulfaataa fi kabajamaa tahe, Ebla 15 Guyyaa Gootota Wareegamtoota Oromoo (GGWO) kabajannee haa oollu jenna.
Ulfinaa fi Yaadannoon Bara-baraa Wareegamtoota Keenyaaf !
Injifannoo Ummata Bal’aaf !
Adda Bilisummaa Oromoo
Ebla 11,2020


text:
Hoogganoonni Eetraa fi Itiyoophiyaa abbaa biyyummaa biyyoota lamaanii kabajuu dhaan qixxummaa fi haruura gaarii dhaan waliin hojjechuuf mari’atachuu isaanii ministeerii odeeffannoo Eertraa obbo Yemaanee G/Mesqel fuula twiteer isaanii irratti maxxansaniiru.
Daandiin balalii itiyoophiyaa xayyaara isaa dirree Eertraa irra ennaa qubachiisu waggoota 20 keessatti kan jalqabaa hoogganoonni biyyoota lamaaniis sadarkaa ol aanaatti ennaa wal argan kun isa duraa ti.
Angawoonni Eertraa fi Asmaraa yeroo dhumaaf kan wal argan kan du’aan boqotan muummichi ministeeraa Itiyoophiyaa Mallas Zeenaawii fi prezidaantiin Eertraa Isaayyaas Afeworqii walii galtee Aljers mallatteessuuf waggaa 18 dura Alers irratti ture.
Amma biyyoonni lamaan seenaa waraanaa duubatti dhiisanii walii galtee uummachuu dhaan buufta doonii waliin itti fayyadamuuf turizimii fi hojiiwwan ka biroo waliin hojjechuu akka barbaadan muummichi ministeeraa Abiy Ahimad afeerraa irbaataa mana mootummaa Eertraa keessatti kaleessa galgala ta’eef irratti dubbataniiru.
Muummichi minsteerichaa haasaa dhageessisaniin afeerraa irbaataa godhameef uummati Eertraa jaalala nutti agarsiisaniif kabajaa guddaa onnee guutuu dhaan galateeffachuun barbaada jedhan.


text:
Qophii Ramadaanaa
“Akka lugaatti sooma jechuun wanta tokko irraa of qabuufi hidhuudha. Fakkeenyaf dubbii irraa, nyaata irraa fi kkf irraa of qabuu danda’a.
Akka shari’aatti sooma jechuun fajrii (subii) irraa eegalee hanga aduun seentutti wantoota sooma balleessan irraa of qabuudha. Asitti wanta biraatif kan soomu osoo hin ta’in niyyaan isaa Rabbiin gabbaruuf ta’uu qaba. “
Qoodamiinsa soomaa
Soomni bakka lamatti qoodama. Isaaniis;
- Sooma waajibaa (dirqamaa) fi
- Sooma taxawwu’a (sooma fedhii, dirqama kan hin taane)
Sooma dirqamaa fi gosoota isaa: soomni dirqamaa bakka saditti qoodama. Isaaniis:
- Yeroo isaatin dirqama kan ta’e. Kuni sooma ji’a Ramadaanati.
- Sababa isaatin dirqama kan ta’e. Kuni sooma kaffaaraa. Fakkeenyaf, namni tokko guyyaa adiin ji’a Ramadaanaa keessa niiti isaa waliin yoo wal qunnamti saalaa raawwate, ji’a lama wal duraa duuban soomu qaba. Kuni kaffaraadha.
- Sooma namni tokko mata ofii irratti dirqama godhu. Kuni sooma nazrii (qodhaa, waadaa seenu). Fakkeenyaf, Rabbiin kana yoo naaf godhe, Isaaf jedhe guyyaa kudhan nan sooma jedhanii ofirratti dirqama gochuu (waadaa seenu).
Sooma ji’a Ramadanaa
Soomni Ramadaanaa nama Musliima ta’e, umrii saalfannaa gahe, aaqila ta’ee, iddoo jireenya jiraatu hunda irratti dirqama. Soomni harkaana (utubaalee) Islaamaa keessaa tokkoodha. Qur’aanni, Sunnaa fi waligalteen ummataa dirqama ta’uu isaa ni agarsiisu.
“Yaa warra amantan! Akka isin Rabbiin sodaattaniif jecha soomni akkuma warra isiniin duraa irratti barreefametti (dirqama ta’etti) isin irrattis barreefameera.” Suura Al-Baqaraa 2:183
Barreefamni armaan gadi gabaabinnan kitaaba ‘Majaalisu shahru Ramadaan’ irraa fudhatame.
Fadlii (Gaarummaa, tola) Ji’a Ramadanaa
Beekaa yaa obboleyyan kiyya soomni caaltu ibaadaa keessaa tokko, fadlii soomaa ilaalchise hadiisni baay’een dhufe jira. Fadlii soomaa keessa tokko Rabbiin sooma ummata hunda irratti barreesse jira, isaan irratti dirqama godhe jira. (Aaya armaan olii ilaali).
Fadlii soomaa ji’a Ramadaanaa keessaa kan biraa araarama cubbuuti fi haaqamu badiitif sababa ta’a. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ”
“Namni iimaananii fi ihtisaaban Ramadaana soome, cubbuun isaa kan darbee ni araaramamaaf. Namni iimaana fi ihtisaaban Leylatul Qadr dhaabbate, cubbuun isaa kan darbee ni araaramamaaf.” Sahiih Musliim
Iimaanan yommuu jedhu- Rabbitti amanee, mindaa Rabbiin gabroota gaggaarii Isaatif qopheessetti amane (Jannatatti amanee), dirqama soomaatti jibbe osoo hin ta’in gammadee fi ihtisaaban namni soome yookiin Leylatul Qadrii dhaabbate, cubbuun isaa ni araaramamaaf.
Ihtisaaban yommuu jedhu immoo mindaa Rabbii barbaade fi kajeele hojii gaarii kana hojjataa malee na argaaf ykn beekkamtiif ykn kabajaaf ykn faarufi ykn qabeenyafi miti. Hojii gaarii hojjatu hunda Rabbiin irratti herreegata, mindaa hojii gaggaari nama irraa osoo hin ta’in Rabbiin irraa eeggata.
Hojiin kheeyrii (gaggaariin) nuti hojjannu hundi kanniin lamaan irra naanna’u qabu.
Abu Hureeyran (RA) akka gabaasanitti Ergamaan Rabbii (Salallahu Aleyh wasallam) akkana jedhu:
الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ مُكَفِّرَاتٌ مَا بَيْنَهُنَّ إِذَا اجْتَنَبَ الْكَبَائِرَ
“Salaanni shanan, Jum’aa irraa jum’atti, Ramadaana irraa Ramadaanatti cubbuu isaan jiddu raawwatamaniif kaffaaradha yoo namtichi badii gurguddoo irraa fagaate.” (Sahih Musliim)
Kaffaaraa-jechuun cubbuu/badii namarraa harcaasu
Asitti wanti dagatamuu hin qabne namtichi badii gurguddoo kan akka zinaa, hannaa fi kkf irraa yoo fagaatedha. Badii gurguddoo akkanaa yoo raawwate tawbaa dhugaa isa barbaachisa. Yoo dhugaan tawbate badiin isaa ni araaramaaf.
Fadlii soomaa keessa tokko mindaan isaa lakkoofsa murtaa’an kan daangefame miti. Kana irra, nama soomuf mindaan isaa herreega (hisaaba) malee isaaf kennama. Sahih Al-Bukhaari fi Musliim keessatti akka Abu Hureeyran gabaasanitti, Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan:
“ قَالَ اللَّهُ كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلاَّ الصِّيَامَ، فَإِنَّهُ لِي، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ. وَالصِّيَامُ جُنَّةٌ، وَإِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ، فَلاَ يَرْفُثْ وَلاَ يَصْخَبْ، فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ، أَوْ قَاتَلَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي امْرُؤٌ صَائِمٌ. وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ يَفْرَحُهُمَا إِذَا أَفْطَرَ فَرِحَ، وَإِذَا لَقِيَ رَبَّهُ فَرِحَ بِصَوْمِهِ ”.
“Rabbiin ni jedhe: ‘Hojiin ilmaan Aadam hundii mataa isaatif sooma malee. Soomni Anaafi. Anatu isaan (sooman) mindaa kafalaaf.’ Soomni (ibidda irraa yookiin cubbuu hojjachuu irraa) gaachana yookiin eeggumsa. Isin keessaa guyyaa sooma isaa, namni tokko jecha fokkuu dubbachuu hin qabu, iyyuu fi mormii baay’isuu hin qabu. Namni tokko isa yoo arrabse yookiin loleen, akkana haa jedhu ‘Ani nama soomu.’ Rabbii harka Isaa nafseen Muhammad jirtuun kakadhe! Fooliin badaan afaan nama soomu keessaa bahu Rabbiin biratti foolii misk caalaa urgaa’adha. Nama soomuf gammachuu lamatu jira. 1.Yeroo soomu hiiku ni gammada. 2.Yeroo Gooftaa isaa qunnamu sababa sooma isaatin ni gammada.” (Sahiih Al-Bukhaari fi Muslim)
Misk-jechuun shittoo garmalee urgaa’u.
Gabaasa biraa keessatti akkana jedha:
“ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الصَّوْمُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ يَدَعُ شَهْوَتَهُ وَأَكْلَهُ وَشُرْبَهُ مِنْ أَجْلِي، وَالصَّوْمُ جُنَّةٌ، وَلِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ فَرْحَةٌ حِينَ يُفْطِرُ وَفَرْحَةٌ حِينَ يَلْقَى رَبَّهُ، وَلَخَلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ ”.
“Rabbiin (Azza wa jalla) ni jedha: ‘Soomni Anaafi. Anatu isaan mindaa kafalaaf. Sababa Kiyyaaf fedhii foonii, nyaata fi dhugaati dhiise.’ Soomni gaachana. Nama soomuf gammachuu lamatu jira. Gammachuu yeroo sooma hiiku fi gammachuu yeroo Gooftaa isaa qunnamu. Fooliin badaan afaan nama soomu keessaa bahu Rabbiin biratti foolii misk caalaa urgaa’adha.’’ Sahiih Al-Bukhaari
Hadiisni kabajamaan kuni karaa adda addaatin fadlii soomaa agarsiisa. Isaan keessaa;
Karaa tokkoffaa: Hojii biraa keessaa Rabbiin sooma ofiif filatee adda baase. Sababa soomni Isa biratti kabajamaa fi jaallatamaa ta’eef.Akkasumas, ikhlaasni (dhugummaan namni tokko Rabbiif qabu) sooma keessatti waan itti mirkanaa’uf. Soomni iccitii gabrichaa fi Gooftaa isaa jiddu jiruudha. Rabbiin malee kan isa argu hin jiru. Namtichi soomu iddoo kophaa namni hin jirre jiraachu fi wantoota sooma cabsan irraa of ni dhoowwa. Sababni isaas, Rabbiin kophatti akka isa arguu ni beeka. Wanta Rabbiin dhoowwe kanniin Rabbiif jedhe dhiisa, adabbii Isaa sodaachu fi mindaa Isaa kajeelun. Sababa kanaan Rabbiin iklaasa isaa kana galateefate, sooma hojii biraa irraa filatee adda baase. Kanaafi, ‘Sababa Kiyyaaf fedhii foonii, nyaata fi dhugaati dhiise.’jedhe. Coqiinsi (keessa filannoon) kuni Guyyaa qiyaamas ifa baha.
Karaan lamaffaan: Soomaf Rabbiin akkana jedhe: “Anatu isaan mindaa kafalaaf.” Mindaa soomaa ofitti qabe. Hojiiwwan gaggaariin lakkoofsa isaanitiin baay’atu. Hojiin gaariin takka si’a kudhan baay’achuun hanga dachaa dhibba torbaa yookiin san caalaa geetti. Soomaf garuu Rabbiin mindaa isarratti (sooma irratti) kafaluuf ofitti qabuun lakkoofsa malee kafalaaf. Dhugumatti Rabbiin Arjoomaa arjoomtota hunda caaludha. Mindaan nama soomuu guddaa fi baay’ee ta’uun herreega malee kennamaaf. Soomni Rabbiif ajajamuu irratti obsuu, wantoota Rabbiin dhoowwe irraa obsuu, wanta Rabbiin murteesse kanneen akka beelaa, dheebu fi dadhabinnaa qaama fi nafsee irratti obsuu of keessatti kan hammateedha. Sooma keessatti obsi gosa sadii walitti qabame. Obsa Rabbiif ajajamuu, obsa wanta Rabbiin dhoowwe irraa dhowwamuu fi obsa wanta Rabbiin murteesse waliinii. Kanaafu namni soomu warroota obsan (saabiriin) keessaa ta’utti haqa godhataa jechuudha. Dhugumatti Rabbiin ni jedha: “…Warri obsan mindaan isaanii kan isaaniif kennamu lakkoofsa maleedha.” Suura Az-Zumar 39:10
Karaan sadaffaan: Soomni gaachana. Kana jechuun eeggumsa fi girdoo nama soomu dubbii faaydi hin qabne fi jecha fokkuu irraa eegudha. Kanaafi ‘jecha fokkuu dubbachuu hin qabu, iyyuu fi mormii baay’isuu hin qabu.’ Jedhe. Soomni ibidda irraa isa tiiksa.
Karaan afraffaan: fooliin badaan afaan keessaa bahuu Rabbiin biratti misk caalaa urgaa’adha. Sababni isaas, ashaaraa (mallattoo) soomati. Foolin kuni Rabbiin biratti urgaa’a fi jaallatamaa ta’uun dhimmi soomaa Rabbiin biratti guddaa ta’uu ragaa agarsiisudha. Hatta wanti namoota biratti jibbamaa ta’ee Rabbiin biratti jaallatamaa fi urgaa’a ta’a, sababa soomatin Isaaf ajajamuu irraa waan maddeef.
Karaan shanaffaan: nama soomuf gammachuu lamatu jira: yeroo sooma hiiku fi yeroo Rabbiin qunnamu. Yeroo sooma hiiku qananii ibaadaa soomaatin dhaabbachuu waliin gammada. Namoota meeqatu osoo hin soomin mindaa soomaa dhabe. Nyaataa dhugaati, wal-qunnamti saalaa yeroo soomaa dhowwamaa turan waliin ni gammada sooma waan hiikef.
Gammachuun yeroo Gooftaa isaa qunnamuu immoo yeroo sooma isaatiin mindaan baay’ee fi guutuu ta’ee Rabbiin biratti argatu ni gammada. Yeroo mindaan garmalee barbaadamaa itti ta’ettii fi akkana jedhamu ni gammada.
“ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ بَابًا يُقَالُ لَهُ الرَّيَّانُ يَدْخُلُ مِنْهُ الصَّائِمُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لاَ يَدْخُلُ مَعَهُمْ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ يُقَالُ أَيْنَ الصَّائِمُونَ فَيَدْخُلُونَ مِنْهُ فَإِذَا دَخَلَ آخِرُهُمْ أُغْلِقَ فَلَمْ يَدْخُلْ مِنْهُ أَحَدٌ ” .
Jannata keessa balbala Ar-Rayyaan jedhamu jira. Guyyaa Qiyaamaa warroonni soomaa turan isa keessaan seenu. Warra sooman malee namni biraa isaan waliin hin seenu. Akkana jedhama: ‘Warroonni soomaa turan eessa jiruu akka balbala kanaan seenaniif?’ Yommuu cufti (hundi) isaanii seenan, balballi kuni ni cufama. Sana booda eenyullee isa keessaan hin seenu.” (Sahiih Musliim)
Hadiisa jalqabaa keessatti namni soomu nama isa arrabsuu fi lolaaf itti dhufe, nan sooma jedhe ofirraa haa deebisu. Kana kan jedhuuf arrabsoo fi lolli akka hin daballeef. Akkasumas isa funduratti cal’isuun dadhabaa akka itti hin fakkaaneef. Namni soomu akka waan akkana jedhuuti: ‘Ani wanta ati na arrabsiteen sitti deebisuu hin dadhabne, garuu ani nan sooma. Soomni kiyya dubbii badaa sitti deebisu irraa na dhoowwa.’
Rabbiin (subhaanahu wa ta’aala) ni jedha.
“Hojiin gaarii fi hamtuun wal hin qixxaa’an. [Wanta baddu] ishii toltuu taaten deebisi. Yoo san inni gidduu keetii fi gidduu isaa dinummaan jiru akka jaalalloo firaa ta’uu [argita].” (Suuratu Fussilat 41:34)
Yaa obboleyyan kiyya! Fadliin sooma tan argamtu yoo namni soomu sirnaan soomedha. Sooma keessan eegu fi daangaa isaa tiiksuuf carraaqaa. Kana irratti hanqinna keessaniif gara Rabbii deebi’uun araaramaa kadhaa. Yaa Rabbii sooma keenya eegi. Shafa’aa nuuf taasisi. Nuuf, haadhaf abbaa keenyaa fi Muslimoota hundaaf araarami. Nageenyi Rabbii Nabiyyi keenya Muhammad, maatii Isaatii fi sahaaboota isaa irratti haa jiraatu.
Kitaabilee wabii
1.Sahiihu Fiqhu As-Sunnaah- Abu Maalik-jildii-2ffaa, fuula 87-88
2. Majaalisu shahru Ramadaan– ibn Useymiin fuula 14-18
Torbaan hanga kutaa lamaffaan wal arginutti hin fagaatina.


text:
Meeqatu guuttatee hawwii jireenya isaa ?
Gammachuu argatee kan ciise garaan isaa.
Nama meeqaa laataa kan harkaan gahate?
Fedhii garaasaatii hawwii kan dhuunfatee.
Meeqa duraa haftee hawwiin hawwii taatee?
Hinaaffaan guutamtee hammeenyaan hudhamtee.
Nama meeqaa laataa hawwee kan argate?
Fedhii garaasaatii soonaan kan guuttate.
Eenyutu natti himaa eenyutu beeka laataa?
Eessa daangaan hawwii eessatti dhaabbataa?
Eessaan ba’ee deemee eessatti jallataa?
Eessatti qajeelee eessatti gufataa?
Dhugaa ta’uu baannaan hawwiin hawwiidhuma
Kan qoricha hinqabne dhukkuba hundumaa.
Dhugaa ta’uu baannaan hawwiin hawwiidhuma
Kan deebii hinqabne gaaffii ilmaan namaa.
(Asoosama Isaayyaas Hordofaa “Hawwii” jedhamtu
keessaa kan fudhatame )