text:
Taammanaa Bitimaa irraa*
DURAANDURSA
Jalatamoo fi kabajamoo warra barreefata kana duukaa-buutanii jirtan, mee waan hundumaa duran nagaa fi nageenya isiniif hawwa! Barreeffama kana kutaa sadaffaa, ilaa akkana jedheen xumureeyyu: “Mee WAAQNI gurraachi garaa gurraachaa, leemmooon garaa taliilaa warra abbaa tokkeessoo kana jalaa aadaa Oromoo faas, aadaa uummatoota impaayerittii tanaas haa oolchu! Kutaa kanatti aane dhufu keessatti, waayee “qaroomina Amaaraa” isa Dr. G. Hayilee Muslimoota fi Oromootu balleesse jedhu san faa ilaalla. Kana asuma irratti dhaabuun bullaa, isin marti mee nagaan naa bubbulaa!” Eekaa, erga marti keessan nagaan naa bubbultanii ani amma nagumaanan isa jedhamee ture kana itti isinii fufaa, isinis yeroo keessan barreeffama kiyyatti mee hin qusatinaa!
SEENSA
Dursee qaroomina jechuun maal maal faa akka tahe, mee wajjumaan haa ilaallu! Kanaafis qabxiiwwan afur kanaa gaditti kennamaniiti jiru:
1. “civilization - a society in an advanced state of social development (e.g., with complex legal and political and religious organizations); “the people slowly progressed from barbarism to civilization.”
2. “civilization - the social process whereby societies achieve an advanced stage of development and organization.”
3. “civilization - a particular society at a particular time and place; “early Mayan civilization.”
4. “civilization - the quality of excellence in thought and manners and taste; “a man of intellectual refinement”; “he is remembered for his generosity and civilization.”*
Qabxiiwwan armaa olitti keennaman keessaa mee Dr. G. Hayilee kan: Oromoon yookaan Walaayitaan, Sidaamaan yookaan Hadiyyaan, Kafichoon yookaan Somaaleen faa hin qabne, garuu uummanni isaa Amaarri callaan kan qabu nutti haa himu! Maarree, “waraabessi biyya isa hin beekne dhaqee itillee naa hafaa jedhe!“, kan jedhamutu mammaaksota Oromoo keessatti argama. Dhugaa dubbii yoo tahe, yaannumti muummiyyeewwanii (illiitotaa) fi gita-bittee Amaaraa kunuu, jechuun inni isaan nuu fi uummatoota Kibbaa maraan, dabraniituu Misira irraa kan hafe uummatoota Afrikaa guutuun: “nu malee, isin qaroomina wayiituu hin qabdan” jedhan kun , yaada isaanii kan isaan irraa madde, yaada orjinaalee otoo hin taanee, kan warra Faranjii irraa ergifatame. Isaan akkuma waan hedduu asii fi achii bubbutachuun ergifatan sana, isa kanas Faranjoota Oroppaa-Ameerikaa irraa ergifachuun nus, saboota Afrikaa teenyaas: xixiqqeessu, tuffatu, arrabsu, sanyumaa fokkisaa tahe nutti agarsiisu. Koloneeffatoota Oroppaa sanatu: “Misira irraa kan hafe Afrikaan marti qaroomina maleessa” jedha. Ee, isaan Afrikaa teenya “qaroomsuuf dhufaniitoo” qabeenya fi leecalloo Afrikaa kan akka: sabbuu (“gold“), diggaa (“diamond“), sibiila (“iron“), sibiilboora (“copper“), meeta/ meetii (“silver“) faa saammachuun biyyoota ofii misoomsanii teeknolojii fi saayinsiin sokkuu dandayani. Kunis leecalloo fi qabeenya Afrikaa qofa otoo hin taane, kan Ameerikaa Laatinii irraa sammatanis dabalata.
As-irratti, karaa kanaan koloneeffatoota Oroppaa fi koloneeffatoota Habashaa walbira qabuuniyyuu “dogoggora” jechuutu dandayama. Akkamitti namni fardaa fi harree walbira qaba? Yoo xiqqaate koloneeffatoonni Oroppaa Afrikaaf wanneen tokko tokko dhiisanii deemaniiru. Isaan “keenyaa” kun mee maaluma faa nuu fidani? Maaluma faa nuuf dhiisani? Sagalee tokkoon uummanni Oromoo jarreen kana irraa kan argate gadadoo fi beela; dhumiinsa sa’aa-namaati. Mee yaadaddhaa! Seenaa keenya keessatti Oromoon: “bara loon dhuman“, jedhee kan waamu sun, bara 1889-1892 keessa dhibee sa’aa-namaa kan isaan wajjin dhufeen dura loon dhumanii, booda namni dhume. “Namni dhume” jechuun kiyya nama isa dirreewwan waraanaa: Calanqootti, Aannoleetti, Salaale-Darraatti, Gullallee Shaggaritti, Galaanitti, Ada’atti, Meettaa Aabbuutti, Sooddotti, Bachotti, Walisotti, Kuttaayetti, Cabootti, Noonnootti, Gaamoo Jibaatitti , Jimma Raareetti, Daannootti, Limmutti, Guumaa fi Leeqaa Hordaa faatti qawwee ibiddaatiin gubatee dhume sana jechuu kiyyaa miti. Dhibee sa’aa-namaa kan isaan hordofuun dhufe sanitu akka beekaan seenaa, namni Afran Walisoo Baqqalaa Bantii Beellamoo Roggee bara 1998 keessa natti himetti: “Biyya Oromoo onse“. Dhibeen: fanxoo, cobxoo fi qurcummaa faa akka isaan waliin Biyya Gadaa seene, ani gamnoota: Jahan Bachoo, Sadeen Sooddoo, Kurnan Gullallee, Afran Walisoo, Ja’an Ammayyaa fi Torban Kuttaayee irraan dhagayaa guddaddhe. Isaantu barachiisota (pirofeesaroota) kiyya ture. Dabreetuu Oromoon keenya: “bineensi hamaan kan abbaa-rusii jedhamu Sidaama wajjin dhufe” jedha. Dabaleesoo: “idda Sidaamni dhufeeyyi biyyi bade. Erga Sidaamni dhufee kormi sa’a koruu dide. Lafti miilli Sidaamaa irra ijjate miidhaan baasuu dide“, waan jedhan qabu Oromoonni Tuulamaa fi Macca Bahaa. Mammaaksota isaanii beekamoo san keessattis: “yaa Waaq kan tolu fidi jennaan Sidaama fiddee?“, kan jedhamutu argama. “Waan tolu, waan nagaa fi gaarii fidi jennee si kadhannaan ati waan hamaa fi badaa nutti fidde“, jechuu isaanii akka tahe akeekkachuun rakkisaa miti! Isaan akka biraatti of haa beekan malee, uummanni keenya gocha isaanii fi muuxannoo ofii irraa ka’uun akka kanaa faatti warra Dr. G. Hayilee kana beeka. Boosettiin: “qayya kiyya! Meerre qayyi kiyya?” jennaan, “kan si hin beekne bira dhaqii waayee qayya-keetii odeeffaddhu, jedheen abbaan manaashii“, jedha mammaaksi Oromoo keenyaa!
Kanaa olitti koloneeffatoonni Oroppaallee “waan tokko tokko Afrikaaf dhiisanii deeman” jedheen ture. Biyyoota isaaniis qabeenya Afrikaa fi qabeenya Ameerikaa Laatinii irraa saammataniin, akka misoomfatan ibseetan ture. Nafxanyoonni Amaaraa kana lamaanuu hin goone. Isaan erga meeshaa-waraanaa kan ammayyaa fi leenjiftoota-waraanaa isa humnoota Oroppaa oggaa sanii: Biritaaniyaa Guddoo, Faransaa, Ixaaliyaa fi Rusiyaa irraa argataniin Oromiyaa fi Biyyoota Kibbaa qabatanii, lafa uummata irraa sarbatanii uummata gabbaarii godhatanii, kaan akka hoolotaatti gabaa baasanii gurguratanii, siree irra ciisanii aannan, dammaa fi buna Oromoo dhuguu malee, cooma dilbii Oromoo murachuu malee, biddeena xaafii-maanyaa kan Oromoo dhudhawuu malee, wanni isaan hojjatan hin turre. Jarreen akkamalee dhibaawoon kun qabeenya uummata Oromoo irraa saammatan akkuma awaannisaa nyaatanii gattaa’uun of-keessaa baasuu (a–g–) malee, akka warra Oroppaa isa saammatan sana gara biyya ofii geessanii, biyya isaanii ijaaruun uummata ofiitii waa hin buufne. Kana kan godhu mee nama qaroomee, nama hojii jaalatuu, nama fageessee yaaduu fi nama dhibaawummaa aadaa ofii hin taasifannee! Mee waan kana akka sirriitti nuu addeessuufan, as irratti fakkeenyota sadan tokko kennee dabra.
QAAMADUBBII
a) Dur bara mootolii isaantu gara Oromiyaa dhufa malee, Oromoonni biyya isaanii, Habashiyaa (Biyya Amaaraas, Biyya Tigrees) dhaqan hin turre. Maal barbaada dhaqu-ree? Booda keessa loltuuwwan miseensota Waraana Toopphiyaa turanii fi barsiisonni tokko tokko waan achitti ramadamaniif dhaquuf dirqamani. Oromoonni wanneen lammiiwwan isaanii kun erga gara biyya ofiitti deebiyanii, odeessan amanuu daddhabani. Silaa Oromoon ni soba jedhee wali hin ilaaluu: “jarri kun Biyya Sidaamaa irraayyi soba baratanii dhufanii-laa“, jedhaniitoo walgaafachuutti ka’ani. Jireenya uummanni Amaaraa kabajamaan kun keessatti argamuu fi kan nafxanyoota Oromiyaa keessaa waan lafaa fi waaqa (samii) tahee itti-muldhateef, Oromoonni dhalawwan ofii sana irratti ciicannoo agarsiisani.
Fakkeenyotan jedhe keessaa tokko kan nama Gudar, ee Gudar Gabaa Jaafaroo jaalatamaa biyyaa sana irraa argame. Oromtichi seenaa kana natti hime amma Oroppaa Lixaa keessa nama jiraatu. Obboleessa isaa isa hangafatu, barsiisaa tahuun Biyya Amaaraa keessaa naannoo Dr. G. Hayilee, Manjee-tti (“Manz“-tti) ramadame. Booda carraa dansaa isatti qabee obboleessi keenya kun Biyya Tokkummaa Sobiyeet irraa, iskoolarshiippii argate. Obboleessa isaatin otoo “nagaatti” hin jedhin, otoo eebba hangafaas hin argatin maal godhee Biyy Faranjii dhaqaree? Akka bilbiltoon (shilkiin) hin dubbifneef, akka warri Manjee jedhanitti wanni akkanaa kun, “hojiin sheexanaa” bakka obboleessi isaa itti-ramadame hin jiru. Amma inni kan takkaa biyyaa bayee hin beekne, biyya ofii irraa bayee habisee (“visa“) wayiituu malee, Biyya Amaaraa, Manjee magaalattii bichuu takka dhaqe.** Bulee, bariitu isaa obboleessi isaa waan hojii deemee achi ooluuf: “gabaa bayiitii kanaan waan feete bitaddhuutii, bilcheeffaddhuu dhiyaana-kee nyaaddhu!“, jedhee horoo itti-kennee gara mana barumsaatti qajeele. Inni hirriba isaa quufee, gara guyyaa saafaa gabaa baye. Buupphaa bitatee galee waaddachuuf, dhaaba indaanqoo dhaqee abbaa buupphaa sanaatti maallaqa baasee kenne. “Hin fuddhu” jedhee namni sun harkatti dide. Horoo biyya biraati akka hin jennee, asittis namni akkuma Gabaa Jaafarootti qarshii Toopphiyaa sanaan dhimma-baya. Afaaniin walii hin gallee akka hin jennee, yoo loqoddaa warra Manjee wallaaluun “baqloo” jechuuf “ba’ilooh” jechuu baatellee Afaan Amaaraa, waan manneen burumsaa Gudarii fi Amboo keessaa bitateef, ni dubbata. Namni keenyaa sun: “yaa Gudar-koo, yaa Ambo-koo, yaa Shaggar-koo” jedhee biyya abbaa ofii waamuun isaa hin oolle. Nama lamaa-sadii kanneen lukkuu fi killee gurguran gaggaafatee harkatti didamnaan, gara mana obboleessa isaatti deebiyee, agabuu isaa oole mucichi keenya, ilmi Oromoo!
Hojii booda obboleessi isaa gara manaatti deebiye. “Yaa haadhoo-koo maal qoppheeffattee nyaatte?“, jechuun isa gaafate. “Lakkii, anoo homaa hin nyaannee! Inqaaquu bitachuuf gabaa bayeen horii na harkaa fudhachuu didani.” “Mee yaa Waaq, ati qarshiidhuma itti-kennite moo?” “Maarree, malan itti-kennaree!” “Dhiifama balleessi kan kootii! Dura soogidda bitteetu booda isa inqaaquu-dhaan geeddaratta. Kana sitti himuun irraanfaddhee maloo qoonqoon na jalaa si ajjeesse-kaa!” Muuxannoon obboleessa keenyaa kun kan nutti agarsiisu, warri naannoo Manjee kun, ee warri Amaaruma keessayyuu gosa: Minilik, Raas Daargee, Raas Walada-Gabreeli fi Dr.G. Hayilee faa bara Dargii keessallee sirna maallaqaa keessa otoo hin taane, sirna meeshaa-meeshaan geeddaruu(“barter”) keessa akka jirani. Bataskaanni naannoo sanatti argamnaan isuma callaatu jalqabaa fi dhuma qaroominaati jechaa dha, warra abbaa-dhuunfaa qaroominaa kanaaf!
b) Faakkeenyi inni lammaffaan kun immoo waayee jireenya uummata Amaaraa kan naannoo Goojjam hamma tokko kan agarsiisu. Isa kana kanan dhagaye dirbantii (“metropolis“) Shaggar-itti, bara 1996 keessa. Tan isa kana natti himte aayyoo Oromoo takka. Ishiin nama naannoo Afran Walisooti. Bara Dargii san keessa ilmi ishii hojiif magaalaa Baahir Daaritti waan ramadameef, ishiin ilma ishii kana gaafachuuf gara Goojjam deemte. Ilmi ishii sun waan hojiif jecha baadiyaa keessa deddeemaa tureef, ishiin yommuu baay’ee isa waliin deddeemuun jireenya baadiyaa isaanii agartee turte. Amma as irratti maqaa ishiis, maqaa ilma ishiis kaasuun barbaachisaa hin tahu. Aayyoon teenya kabajamtuu fi beektuun sun magaalaawwanii fi magaalattiiwwan naannoo Afran Walisoo keessa tan jiraattu otoo hin taane, baadiyaa keessa jiraatti. Shaggarittis ishii kanan argeeyyuu, ilma ishii sana gaafachuu waan dhufteefi. Ani dur otoon biyya kiyya, dachee Abbaa Gadaa fi dachee Haadha Siiqqee irraa hin bayin Biyya Amaara Gondor, Manjee, Amaaraa Sayintii fi Goojjam deddeemeen ture. Hatuhu malee, ani magaalaawwan isaanii malee, baadiyaa isaanii hin agarre; isa konkolaataan konkolaatee keessa dabru yoo tahe malee. Amma dubartiin Oromoo sun jireenya baadiyaa Oromoo fi kan baadiyaa Amaaraa ennaa ishiin walbira qabdee natti himtu, anumaa (kan seenaa isaanii, afaan isaanii, waayee amantii isaanii, sanyii isaanii faa isaanuma irraa “baraddhe“) amanuutu na dhibe. “Edaa ani jireenya uummata isaanii, isa biyya isaanii keessa jiraatuu sana hin beekuu?”, jedheen of-gaafaddhe. Dhugaa dha; duris jireenyi qutee-bulaa isaanii akka kan qotee-bulaa Oromootii gadii tahe nan beeka. Ammoo, akkanatti jireenya hedduu duubatti hafaa keessa akka uummanni Amaaraa kabajamaan kun jiraatu, beektuu Oromoo sana irraayyin hedduu baraddhe.
Ilaamee, ishiin akkanatti natti himteeyyuu: “Yaa ilmakoo akkamitti namni otoo uffata ofii hin miiccatin biyyee of-fakkeessee gabaa ba’a? Qopphii cidhaa faa irratti argama? Maal saamunaan yoo dhabame andoodeen jiraa mitii? Keenya namni surree bolaalee uffatee deemaa, isaan garuu ammallee qumxaa gonnoffee sana hidhatanii deemu.” Naan jette. “Yaa ilmoo koo mee na dhiisi ani sitti himee hin fixuu! Cilfaallee mee hin qabanii!” “Aayyoo maal jechuu keessani, maaliin itti-nyaata (waxii) baafatu-ree?” “Biddeenuma dhiyaate keessaa tokkoosaa fuudhanii qubaa fi barruutti maratanii distii keessaa waxii baafatu. Yoo kun isaan rakkisemmoo waanuma itti-waxan sana, yoo hoo’aa ta’e bututtuun qabanii keessaa biddeena irratti naqu.”
As irratti dubartiin Oromoo sun uummata Amaaraa irraa jibbas, tuffiis hin qabdu. Ammoo, warri nafxanyaa jireenya akkanaa keessaa bayanii qawwee baaddhatanii, mataa uummata Oromoo, uummata Kafichoo, uummata Sidaamaa, uummata Hadiyyaa, uummata Walaayitaa, uummata Gimiraa fi uummata Moochaa faa irra taa’anii: dafqa, imimmaanii fi dhiiga isaanii xuuxxachaa akka as gayan dubbiin kun nutti agarsiisa. Otoo akka awaannisaatti isa nyaatan san achumatti a–g– baatanii, waa isa irraa gara biyya ofiitti erguun akkuma koloneeffatoota Oroppaa faa godhanii, uummanni isaanii kun gadadoo fi beelaan harca’aa, Toopphiyaan isaanii tunillee fakkeenyaa fi asxaa beelaa taatee addunyaa irratti hin muldhattuuyyu. Kunoo, kana irraa barachuun obbolaan isaanii ginni bittee-Tigraayi fi illiitonni isaanii qabeenyaa fi leecalloo Oromiyaa akka hamaatti sammachuun, otoo muknii fi kursiinillee hin hafin, ol-guurratanii biyya ofii sirriitti ijaarrachaa jiru. Gita-bittee Amaaraa isa akka daanawoo fi bacoo, shilmii fi dhulaandhulaa of-taasise kana, warra Wayyaanee wajjin karaa kanaan walbira qabuun hin dandayamu. Yoo xiqqaate Wayyaanonni dhibaawoo fi hojii lafarra-harkisoo miti.
c) Mee asirratti waayee hojii lafarra-harkisuu nafxanyootaa fi miseensota birokiraasii isaanii kan akka gaariitti nutti muldhisu, tokkon isiniif kaasa. Ani barreeffata tokko kan Afaan Amaaratiin oggaan baqattuu tahee, ee mootummaa Amaara Habashaa isa Dr. G. Hayileen ittiin-boonu jalaa lubbuu tiyya takkittii tana oolchuuf Sudaanitti baqaddhee, Kaartum jiru waraqaa irratti facaasee ture. Matadureen isaa: “Falamaa Lafaa Waggaa 30 ture- (30 Amat Yaqoyya Yamareet Kirikkir)” kan jedhamuuyyu. Kitaabee “Tokkummaa Barattoota Toopphiyaa Oroppaa keessaa – ESUE“, tan “Tiglaachin” jedhamtu keessatti bayee ture. Barreeffanni sun gidiraa fi roorroo nafxanyoonni uummata Oromoo irratti adeemsisaa turan hamma tokko ibsa.*** Ani otuman biyyaa hin bayinin: “jechi Amaaraa inni “naga” jedhu, jecha Oromoo isa “boru” jedhuuf hiikkoo hin tahu“, jechuun qoosaa ture. “Naga“-n isaanii kun dhuma hin qabu. Beellama mana-murtii isaanii sanatu “naga” jedhamee, waggaa 30 fudhate. Waggaan 30 kun ennaan ani waan sana barreesse malee, ergan ani barreessee asii waggaa lama dabalachuun waggaa 32 guutee jira.
Kan waggaa 32 guutuu uummata ofiitiin wakkiilamee, bantiiwwan nafxanyootaa dura dhaabachuun, falamaa sana adeemsise ekeraan isaa dhaadhii haa dhugduutii abbaa kiyya, Bitimaa Soondhessaa Kowalee-ti. Amma erga geeddaramni impaayerittii keessatti tahee asiin, bara 1992 keessa biyya kiyya lubbuu tiyya sanitti deebiye. Abbaa kiyya waayee kanaa gaafannaan otoo Dargiin dhufee waayee lafaa hin labsin, waggaa tokko dura akka moyate natti hime. Dubbii kun otoo Xaaliyaaniin biyya keenya hin qabatin, jechuun bara 1935 keessa jalqabamee ture. Lafti sun “Lafa Abbaadhoo Warra Gurree” kan jedhamu, erga waraanni Afran Walisoo qawwee ibiddaatiin moyamee, lafa Oromoo nafxanyoonni dhibbayyaa 70 sarbatanii, dhibbayyaa 30 Oromoof hafe san keessatti kan ramadamu. “Lafti kun idda Birqii Assee yaa’ii Afran Walisoo keessa dhaabatee, bulbulii lafti abbaan dhabduu koottaa yaa Waliso lafa naa tumaa” jedhee, “yaa’in Arfan Walisoos waliigalteen isaa tumee eebbisee kenneefii keenya malee, kan eenyutuu hin turre“, jedhu Oromoonni Abbaadhoo Warra Gurree. “Gurree Birqii jireenya-saa guutuu Oromoof laffa’aa waan jiraateef, dulluma isaa keessa Arfan Walisoo waan feetu himaddhu, eebbifnee si badhaafnaa isaan jedheef, inni kana himate. Walisoo isatti kolfaa nuti waan guddaa nu gaafatta jennee otoo si eegnuu ati ishii kana nu gaafattee jedhee tumee kenneefi. Haatahu malee, hamma miilli Sidaamaa biyya Walee Walisoorra hin ijjatinitti namni Warra Gurree Birqiitii lafa qote hin turre. Lafti akkuma durii kan walee (kan gamtaa) ture“, jedhu gamnoonni fi jagnoonni Afran Walisoo isaan lammii Abbaadhoo keessaa Warra Gurree Birqii tahanis, isaan hin taanes.
Maayessa warri Dajjaach Gaarradoo Waldee (Gaarradaw) isuma hafe sanayyuu dhuunfachuuf dhufnaan, Abbaadhoon uummata Qaqaldhii wajjin yaa’ee ofirraa deebise. Gaarradoo Waldee kun, Amaara keessaa nama Manjee yoo tahu, itti aanaa Goobana Daaccee tahuun nama waraana Oromoo Afran Walisoo ollachiisaa sana cabse keessatti kan argamu.**** Egaa, humnaan daddhabnaan Shaggar mana-murtii isaanii sanitti warra Oromoo kana himachuun dhiyeeffatani. Lafti kun wantaa (gaashaa) jaha. Kan abbaa tokkoo qofa otoo hin taane, kan warra Gurree Birqii fi kan Abbaadhoo warra biroo, dabalees kan Oromoota biroo kan gosaaniyyuu Afran Walisoo hin taane fayiiti. Laftichi lafa gamtaati jechaa dha. Yoo xiqqaate qeyee abbootii warraa gara 100-tu lafa kanarra jiraata. Naannoon kun hedduu gobbuu waan taheef, nama danuutu irratti argama. Biyyi yaa’ee akka akaakayyuun kiyya, Soondhessaa Kowalee Kishiiroo Gurree, Shaggaritti marmaaree falmuuf filate. Waggaa tokko booda akaakayyuun kiyya nama waggaa 65 tayee, duulee akka uummanni keenya jedhutti, “Maqaleetti hafe“.
Garuu, lammiin Dr. G. Hayilee, mootichi isaanii Hayila-Sillaaseen akka akaakayyuu kiyyaa Maqaleetti hin hafnee, akka abbaa kiyyaas Shaggaritti hafuun booda bosona hin seennee, firoottanii fi raroo isaa haratee akka Oromoon jedhutti: “biyya ofii qarriffaa diinaa keessatti dhiisee” Biyya Ingiliziitti baqate. Nafxanyoonni dugda uummata keenyaa akka dugda baataa fardaatti madeessan sun, “waraabessi kan halkan nama godhe waan beekuuf, guyyaa nama dheensaa“, otoo Oromoon waa tokkollee isaaniin hin jedhin gara biyya ofiitti deebiyani. Oromoon biyya ofirraa gara itti-dheensu hin qabuu, aadaa isaa keessatti biyyi ofii irratti du’ama malee, irraa hin dheenfamuu, bosona Oromiyaa seenuun Xaaliyaanii dhaabii dhoowwe. Waggaa shan guutuu Gaara Hococaa (kan Finfinneen karaa Lixaatiin jala jirtu) irraa hamma Laga Gibeetti, Laga Abbayyaa irraa hamma Biyya Guraagee fi karaa Sooddotiin hamma daangaa Oromoo Arsii, Laaqii Dambal (“Ziwaay“) faatti kan magaalaawwan irraa hafe, Garasuu Dhukii jala ture. Biyyi Oromoo inni Shaggar irraa gara Kaabaas Oromticha Abbichuu, Abbabaa Aragaay Baccaree jala ture.
Akka uummanni Oromoo jedhutti: “Qeerransi Dhukii lafa Oromoos, Biyya Oromoos deebisee ture“. Naannoo kana otoo Minilik hin qabatin wanni “gabbaarummaa” yookaan “cisanyummaa” jedhamu hin turre. Dacheen Waaqni eebbisee Oromoof kenne sun kan abbaa lafaa waayii otoo hin taane, kan gamtaatiyyu. Sirni ittiin-bulus Sirna Gadaa raajeffatamaa fi isa bantii dimokiraasii addunyaa sana ture. Waggaa shanan sana keessa, “jabana Qeerransa Dhukii” namni namaaf qotu hin turre. Eekaa, ginni-bittee Habashaa inni takkaa miila isaa lamaanin dhaabatee hin beekne, inni seenaa isaa keessatti Oromoonis loluuf, Muslimootaanis loluuf gara humnoota Oroppaatti fiigu sun, loltoota fi jeneraalota Biritaaniyaa Guddoo kanneen akka Jeneraal Wingeet fayiin marfamee Shaggaritti deebiye. Silaa ginni-bittee Amaaraa fi sobni obbolaa lakkuu-tii, biyya Oromoon bilisa baafate kana: “anatu Xaaliyaanii hariyee bilisoomse“, jechuun soba gabaa keessaa addunyaatti odeeffate. *****
Amma nafxanyoonni tokko tokkoon deebiyuun mataa uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaa irra qupphanani. Bara 1942 keessa warri nafxanyaa lafa kanaa olitti jedhame sana irraa midhaan uummataa hirachuuf, yeroo garbuun baddaa Qaqaldhii Walisoo galfamu, baatii Muddee keessa magaalaa Walisoo fi magaalaa Tullu Boolloo irraa foolisoota isaanii of-duukaa buusanii itti-dhufani. Yeroo kana labsiin mootummaan Hayila-Sillee inni Oromoon: “qawwee manneen foolisiitti haa deebisu” jedhu sun hin jalqabamnee, Oromoon qawwee Xaaliyaanii irraa boojiyate sana tuullaan qabaa: “jarana asii deemaa! Waggaa shan ennaa nuti Xaaliyaaniin lollu isin eessa turtaniiyyu? Lafti duris keenya; hardhas keenyumaa nagaan bakka dhuftanitti, boongoo (waasshaa) keessan mandarootatti (magaalaawwanitti) dacha’aa” jedheeni. Booda lolli ka’ee gara lachuu irraa namni du’ee, isaan baqatanii deemani. Oromoo irraa nama lamatu gaaf sana galaafatame. Tokko jaarsa waggaa 75 obboleessa akaakayyuu kiyya isa hangafa ture. Gochi jaarsicha Oromoo kun jagnummaa Oromoo kan akka mishootti nutti agarsiisu. Warri kaan waggaa shan waan caakkaa turaniif, akka faannootti, akka riphxee-loltuutti gadi-ciisanii dhukaasu. Dhaabaa Kowalee Kishiiroo garuu, akka dargageessaatti olii-gadi u’utaalaa, eeboo isaa mirmirsaa: “maal abbaa keessaniif diina jalaa gacciiftu? Oljedhaatii haleelaa malee, maa maqaa Oromoo balleessitu?“, otoo jedhuuyyu xiyyiitiin nafxanyaa tan barartu isa galaafatte.******
Sanaa achi nafxanyoonni qawween Oromoo daddhabnaan silaa manni-murtii dhuunfaa isaaniiti, Finfinnee Shaggar bawuun fayila Abbaadhoo Warra Gurreetti banani. Uummanni yaa’ee sagalee tokkoon abbaa kiyya, isa ennasumaa abukaatoo ture, akka Shaggaritti marmaaree biyyaaf falmu filate. Dubbiin kun fuuldura Hayila-Sillaasettuu ennaa lama dhiyaatee: “qulqullaawee haa-dhiyaatu – taxaartoo yiqrab” jechuun gadi deebiye. Yeroo sadaffaa bara 1973 keessa dubbiin sun mooticha-motolii fuulduratti, jechuun Dhaddacha Gonfoo-tti (“yazufaan ciloot“) dhiyaatee, Oromoonni Abbaadhoo Warra Gurree moyatani.
Fakkeenyi lafaa inni kanaa olitti isiniif dhiyaate kun, akkamitti warri Dr. G. Hayilee “qaroomina” isaanii kanaan uummata Oromoo akka gidirsaa as dhaqqaban nutti agarsiisa. Maali qaroominni Amaaraa inni Dr. G. Hayilee Oromoo fi Muslimootatu balleesse, nuun jedhu sun isa kanas ni dabalataa? Hojii jaalachuu, lafarra harkisuu dhiisuu, hisataa (“hard-working“) tahuu, dhibaawummaa jibbuu faas Oromoo fi Muslimootatu isaan jalaa balleessee? Dr. G. Hayilee fi jaalleewwan isaa akka itti-hojjatamu, akka hojiin kamiyyuu hin tuffatamne, akka hojiin kamiyyuu lafarra hin harkifamne, gara biyya obbolaa isaanii gara Maqalee dhaquun otoo baratanii wayyaafi. Yommuun kana jedhu, ani warra Wayyaanee jaaladdhee, yookaan isaan faarsufii miti. Warra Wayyaanees tahee, ginni-bittee Amaaraa akkuma humna qawweetiin mataa uummata keenyaa irra of-kaayan, humna qawweetiin mataa isaa irraa kaafamu. Waaqaa gaditti lafaa olitti eenyumtuu Oromiyaa teenya humnaan qabatee, uummata Oromoo gaccabsee bituu gonkumaa hin dandayu.
Amma gara wiirtuu dubbii Dr. G. Hayilee sanatti yoo deebine, mee maaluma-laa qaroominni Amaaraa kan inni Oromoo fi Muslimootatu barbadeesse nuun jedhu kun? Innii fi illiitonni isaanii kaan, amma gara seenaa waggalee 400 fi 500-ii faatti deebiyuun kan uummata Oromoo fi Muslimoota Toopphiyaa kabajamoo irratti waraana banan, Toopphiyaa isaanii tana ijaaru fi moo diiguufi? Jarri kun uummata Oromoo isa walakkaa uummatoota Toopphiyaa kan barana lakkoofsaan kitila 92 (92 000 000) tahee, jechuun kitila 46 (46 000 000) fi sana irratti uummattoota Toopphiyaa kana keessaa, Muslimoota dhibbayyaa 50 (“50%“) fi dabreeyyuu, uummatoota Kibbaa maratti summii tuttufuun maal akka isaanii fiduufi? “Yaa qotiyyoo gowwaa, marga malee hin agarre bowwaa!“, jedha Oromoon waan akkanaa-tiin. Mee amma kutaan kun akka nutti hin dheeranneef, asuma irratti haa dhaabnu! Kutaa kanatti aanee dhufu keessatti, erga muummiyyeewwan Amaaraa duula hamaa fi jibbisiisaa: uummata Oromoo fi Muslimoota Gaafa Afrikaa irratti bananii seenaa Oromoos, seenaa Muslimoota keenyaas bardhibbee 16-ffaa fi bara Ahimad Giraanyi duraa irraa kaasuun dhugaa fi dhugoo irratti hundeeffamuun ibsamaatii, mee hammasitti nagaa fi nageenyi qeyee keessan irraa hin dhabamini!
========== Hubachiisota Miiljalee ==========
* “Thesaurus Legend: Synonyms Related Words Antonyms; Based on WordNet 3.0, Farlex clipart collection. © 2003-2012 Princeton University, Farlex Inc.”
** Habisee (“visa“) = hayyama biyya seennaa (HaBiSee).
*** “30 Amat Yaqoyya Yamareet Kirikkir, Tiglaachin, Quxir 1, Maskaram – Xiqimt 1965“, fuulee 15-18. Barri kun akka lakkoofsa warra Gi’iizii-tti.
**** Dajjaach Gaarradoo Waldee kun itti-aantoota Amaaraa kan Raas Goobana Dachee keessaa isa tokko. Inni Amaara dursee Oromoo Afran Walisoo bite yoo tahu, abbaa haadha Raas Masfin Silashii-ti. Ilmi isaa Dajjaach Tassammaa Gaarradoo fi intalti isaa Weezaroo Askaalaa Gaarradoo (haati Raas Masfin) hamma mootichi-Mootolii qabsoo uummatootatiin gombifamee, lafti kan qonnaan-bulaa tahutti biyya Afran Walisootti abbootii/ haadholii lafaa isaan olaanoo keessatti argamuuyyu. Tan Oromoota himchuun karra warra Amaaraa irra dhaabaa jiraatte, Askaalaa Gaarradoo tana. Erga Gaarroadoon du’e lafti sun kan Tasammaa mitii qooda ishii tahe. Yommuu dubbiin sun Hayila-Sillaasee fuulduratti dhuyaatu namoota mirgaa fi bitaa mootichaa dhaabatanii waa itti-himan keessaa, (akka isaan jedhanitti “yammitachuu“), inni tokko Raas Masfin Silashii isa Oromoon “bulguu-lafaa” jecdhuun sana ture. As irratti mammaaksi warra Amaaraa inni: “abbaatuu daanyaa lijuu qammaanyaa – abbaan abbaa-murtii ilmimmoo gaadduu” jedhamu sun hojiirra oolee, ture jechaa dha.
***** Waayee Garsuu Dhukii fi jangoota Oromoo hedduu kanneen bara Xaaliyaanii, waggaalee shan guutuu bosona Oromiyaa manneen ofii taasifatanii turan, waraqaan kora Waldaa Qorannoo Oromoo (WQO – OSA) isa bara 2005 magaalaa Atlaantaa, USA irratti dhiyeessee ture, amma karuma mandheewwan Oromoo gadi-baasuuf irratti hojjachaan jira. Matadureen barreeffama sanaa: “GARASU the Tiger: Oromo Poems During the Italian Occupation – 1936-1941” kan jedhamu. Hayaa, oggaa Oromoonni biyya abbaa-haadhaa ofiitiif jecha, dhiiga ofii dhangalaasaa turan miseensonni Gita-bittee Habashaa Biyya Ingilizii fi Biyya Falastinaa, magaalaa Yarusaalem tan ennaa sana kolonii Ingilizii jala turte keessa bashannanaa turani. Gariin kan akka Raas Hayiluu (ilma-ilmaa kan mootii warra Goojjam) fi Raas Siyyum (ilma-ilmaa kan mootii warra Tigree) faa gantuu biyya isaanii, baandota turani. Keessumaa Raas Hayiluun kun Garasu “harkasaa qabeetan fida” jechuun faashistoota Xaaliyaanitii waadaa waan galeef, qeerransa Dhukii maal qabaa mitii, gandeeni fi midhaan oobruu keessaa Oromiyaa Waltajjii irraa barbadeessaa ture. Seenaa isaa keessatti Oromoon warruma Habashaa kana qofa biyya ofii irraa ittisaa hin turre. Warra Misiraa (ijjibtii) kan Osmaanota Turkiitiin deeggaraman (Oromoonni Barentuu), mootummaa Sinnaar/ Sudaan (Oromoonni Macca Lixaa – Jootee Tulluu faa) fi faashistoota Mosolonii fi Giraaziyaanii dura dhaabachuun seenaa boonsisaa galmeessanii jiru.
****** Jedchi Afaan Amaaraa inni “xiyyiit” jedhamu kan Afaan Oromoo irraa ergifatame. Kunis jecha Oromoo isa “xiyya” jedhamu irraa madde. Xiyya – xiyyiitii, billaa – billiitii faa jenneetoo itti-fufuu dandeenya. Jechi isa “rasaasa” jedhamu immoo nuti Afaan Arbabaa irraayyi ergifanne.


c: text/html

text:
Tuesday, November 25, 2014
WAREEGAMA HANQISUUF, MARIIN MURTEESSAADHA !
SEENAA Y.G (2005) | Sadaasa 23, 2014
Qabsoon Oromoo, bu’aa ba’ii hedduu keessa dabree har’a irra ga’ee jira. Qabsoon Oromoo har’arra ga’uuf wareegama ol aanaa nu kafalchisee jira. Wareegama Lubbuu , Qabeenyaa, beekumsaa , jireenyaa, waa maraa itti baafneerra. Wareegamni nuuti itti baasaa jirru bifa lama qabaachuu ni mala. Tokko, wareegama Qabsoo kana jiraachisuuf kafalameedha. Inni lammaffaa ammoo, Mirga Ummata Oromoo kabachiisuuf Qabsoo gaggeeffamu keessatti wareegama baasaa jirrudha jechuu dandeenya. Qabxiileen kun lameen Qabsoo Ummata tokko keessatti kan mudachuu danda’an, garuu tokko isa tokkof rakkoo Umuullee kan danda’aniidha.
Qabxiin 1ffaa, Wareegama, Qabsoo jiraachiisuuf baafamu irra jireessi, dhimma rakkoo keessa ofiitti umamuun kan wal qabatuudha. Sababaa adda addaan gaaga’ama dhaaba tokko keessatti umamuun of baraaruuf sochiin taasifamu fi wareegamni kafalamu, kan Qabsoo jiraachisuu keessatti ibsama.Qabsoon Ummata Sanaa akka diigamee hin banneetti, Namoonni cichoomiina qaban ijibbaati taasisan wareegama gama kanaan kafalamu keessatti hammatama. Wareegamni kun kan kaleessa waliin kakatan asi deebi’ee wareegama nama kafalsiisuuf yaalii taasisuun kan Umamuus ta’uu mala. Walumaa galatti diina qawween falmituttidabalata , rakkoo keessa ofiitti diinaanis ta’uu kanneen dantaa dhuunfaa dursaniin balaa umamu irraa, Qabsoo saba kee jiraachisuuf wareegamni baaftu ni jira. Wareegamni kun hedduu ulfaataadha. inni 2ffaa, Diinuma Qabsoo Oromoo dura dhaabbatee jiru waliin falmaa bifa hundaa gaggeeffamu keessatti wareegama kafalamuudha. Wareegama bifa maraa kan hammatuudha. Qabxiilee kana gadi fageenyaan yoo ilaallee , waa lama nu akeekan. 1, Qabsoo jiraachisuuf yeroon fudhatu, diinaaf Umurii akka dabaluu,, 2, Diina isa innikkaa dura dhaabbachuuf, keessa ofii sirreeffachuun murteessaa ta’u.
Haaluma kanaan, keessa ofii odoo hin jabeeffatiin diina nu dura dhaabbatetti quba qabuun, injifannoo hawwinu akka nuf hin argamsiifne tilmaamuun nama hin dhibu. Diina nutti dhukaasee nu galaafachuu qofa barbaabaadu ofirraa ittisuuf, bakka dhaabbannee jirru ilaallachuun murteessaadha. Diina filannoo tokkicha qabatee nu dura dhaabbate kanaaf falli jiru maal ta’uu akka qabu odoo hin murteeffannee, ykn yoo xiqqaatee yaada jiru irratti quba odoo wal hin qabaannee, Yaadaa fi qalbiin bakka gara garaa dhaabbannee, sochiin taasifnu, Qabsoo jiraachiisuu keessaa nu baasee, diina irratti akka xiyyeeffannu nu hin gargaaru jechuudha. Diinni har’a nu dura dhaabbatee jiru, Dhiiga Oromoo kan qabu kamuu diina kootii jechaa jira malee, Maqaa Dhaabaan adda nu baasee nutti dhukaasaa hin jiru.
WAREEGAMA HANQISUUF , MARIIN MURTEESSAADHA !!!.docx
Qabsoon Oromoo, bu’aa ba’ii hedduu keessa dabree har’a irra ga’ee jira. Qabsoon Oromoo har’arra ga’uuf wareegama ol aanaa nu kafalchisee jira. Wareegama Lubbuu , Qabeenyaa, beekumsaa , jireenyaa, waa maraa itti baafneerra. Wareegamni nuuti itti baasaa jirru bifa lama qabaachuu ni mala. Tokko, wareegama Qabsoo kana jiraachisuuf kafalameedha. Inni lammaffaa ammoo, Mirga Ummata Oromoo kabachiisuuf Qabsoo gaggeeffamu keessatti wareegama baasaa jirrudha jechuu dandeenya. Qabxiileen kun lameen Qabsoo Ummata tokko keessatti kan mudachuu danda’an, garuu tokko isa tokkof rakkoo Umuullee kan danda’aniidha.
Qabxiin 1ffaa, Wareegama, Qabsoo jiraachiisuuf baafamu irra jireessi, dhimma rakkoo keessa ofiitti umamuun kan wal qabatuudha. Sababaa adda addaan gaaga’ama dhaaba tokko keessatti umamuun of baraaruuf sochiin taasifamu fi wareegamni kafalamu, kan Qabsoo jiraachisuu keessatti ibsama.Qabsoon Ummata Sanaa akka diigamee hin banneetti, Namoonni cichoomiina qaban ijibbaati taasisan wareegama gama kanaan kafalamu keessatti hammatama. Wareegamni kun kan kaleessa waliin kakatan asi deebi’ee wareegama nama kafalsiisuuf yaalii taasisuun kan Umamuus ta’uu mala. Walumaa galatti diina qawween falmituttidabalata , rakkoo keessa ofiitti diinaanis ta’uu kanneen dantaa dhuunfaa dursaniin balaa umamu irraa, Qabsoo saba kee jiraachisuuf wareegamni baaftu ni jira. Wareegamni kun hedduu ulfaataadha. inni 2ffaa, Diinuma Qabsoo Oromoo dura dhaabbatee jiru waliin falmaa bifa hundaa gaggeeffamu keessatti wareegama kafalamuudha. Wareegama bifa maraa kan hammatuudha. Qabxiilee kana gadi fageenyaan yoo ilaallee , waa lama nu akeekan. 1, Qabsoo jiraachisuuf yeroon fudhatu, diinaaf Umurii akka dabaluu,, 2, Diina isa innikkaa dura dhaabbachuuf, keessa ofii sirreeffachuun murteessaa ta’u.
Haaluma kanaan, keessa ofii odoo hin jabeeffatiin diina nu dura dhaabbatetti quba qabuun, injifannoo hawwinu akka nuf hin argamsiifne tilmaamuun nama hin dhibu. Diina nutti dhukaasee nu galaafachuu qofa barbaabaadu ofirraa ittisuuf, bakka dhaabbannee jirru ilaallachuun murteessaadha. Diina filannoo tokkicha qabatee nu dura dhaabbate kanaaf falli jiru maal ta’uu akka qabu odoo hin murteeffannee, ykn yoo xiqqaatee yaada jiru irratti quba odoo wal hin qabaannee, Yaadaa fi qalbiin bakka gara garaa dhaabbannee, sochiin taasifnu, Qabsoo jiraachiisuu keessaa nu baasee, diina irratti akka xiyyeeffannu nu hin gargaaru jechuudha. Diinni har’a nu dura dhaabbatee jiru, Dhiiga Oromoo kan qabu kamuu diina kootii jechaa jira malee, Maqaa Dhaabaan adda nu baasee nutti dhukaasaa hin jiru.
WAREEGAMA HANQISUUF , MARIIN MURTEESSAADHA !!!.docx
Subscribe to: Post Comments (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wednesday, April 23, 2014
Ammas Daddabalee Bulchiinsi Yuuniversitii Jimmaa Barattoota Oromoo 6 ta’an Dabarsee Poolisoota Wayyaaneef Kenne
Ebla 22/2014 Bulchiinsi Yuunibarsiitiin Jimmaa gochaa fashistummaa fi diinummaa barattoota Oromoo irratti rawwachaa akka jiru Qeerroon mooricha irraa gabaasa. Bulchiinsi Mooraa Yuuniversitii Jimmaa Beeksisa Ebla 22/2014 waaree boodaatti biiroo Dean Barattootatti barbaadamtu jechuun baase irratti barattoota Oromoo 6 gara waajjirichaatti waamaman, Barattootni akkuma dhaqanitti biirootti olgalchuun hanga galgala keessa sa’aa 12:30tti doorsisaa turuun dhumarratti poolisa federalaan qabamani wajjira poolisaa magaalaa Jimmaa ganda 05 Awweetuu mandaraatti geessuun hidhani jiru. Barattootni Oromoo balleessa tokko utuu hin qabaatiin seeraa discipline committeetu isin waame jechuun ilmaan Oromoo nagaa ukkamsuun hidhatti galchuun har’a yakka hin jirree uummata keenyaa fi beektota barattoota keenya irratti dalagama jira. Barattootni amma haala kanaan kaleessa galgala qabaman.
1. Barataa Falmataa Bayechaa, mummee medicine waggaa 5ffaa
2. Barataa Galaanaa Ababaa, mummee Governance and Developmental studies waggaa3ffaa
3. Barataaa Gadaa Darajjee, mummee Governance and Developmental studies waggaa 3ffaa
4. Barataa Zabbanaa Barasaa, Mummee Afaan Oromoo folklore waggaa 3ffaa
5. Barataa Israa’eel Haptamuu, mummee barataa Educational planning
6. Huseen , muummee Information Technology (IT) waggaa 3ffaa barachaa warreen jiran maqaa seeraa ala gaaffii gaafatan, fi ajaja poolisii mooraa Yuuniversiitii Jimma humna tikaa wayyaanee ergama diinummaa ilmaan Oromoo irratti baate kan jiru Kalid Abbaa Tamaam reebdan jechuun sobaan yakkamanii kan hidhaman ta’uun beekame jira.
Gochaan yeroo yeroo’n barattoota Oromoo yuunibarsiitii Jimmaa irratti ergamtee bultootni wayyaanee gaggeessa jiran kun daran barattoota Oromoo qabsoof onnachiisuun gabaafamera. kanumaan walqabatee adeemsii baruu fi barsiisuus mooraa Yuunibarsiitii Jimmaa keessatti dhaabbatee jira/addan citee jira.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Gabaasaa
Qeerroo Guraandhala 25 godina addaa Finfinnee Sulultaa irraa addeessuun
mootummaan wayyaanee yeroo ammaa ABO qofa osoo hin taanee sodaan isaa
miseensotuma isaayyuu shakkuudhaan sodaa keessa galee jira,seelii ABO fi
seelii keenya adda baafachuu qabna jedhani labsii labsaa jiru magaalaa
kana irratti,kaleessa;guraandhala 24 irraa kaasanii miseensota OPDO kan
taam hunda walitti qabuudhaan wal gayii ariifachiisaa qaama nu hordofuu
fi nun hordofne adda baasuudha jedha mootummaan jedhuun hanga guyyaa
5niitti walgayiin wayyaanee magaalaa Sulultaa irratti dhimma kanaaf
adeemsifachaa jirti. Wal gayii kana irratti namoota hirmaatan addatti
ammo miseensa ABOti jedhuun shakkaa ture mootummaan wayyaanee tikoota
isaatiin gara qorannaa federaalatti akka fuudhataman taee jira,isaan
keessa kan maqaan nama lamaa nu gahee jiru:
1. B/saa Tamasgeen Hirkoo
2. B/saa Guddataa Takkaaliny Oliiqaa
Kan jedhaman kun barattoota siyaasa barsiisa,maatii barattootaa
waamuudhaan sabboonummaa akka baratan,aadaa fi seenaa oromoo barattootni
keessan hubachuu qabu kan jedhu maatii isaa gorsaa barattoota maatiin
isaanii deggeraa mootummaa tae ammoo ilaalcha gaarii hin qabaniifi,walii
galatti sammuu barattoota siyaasaan jijjiiranii jiru jedhuun yakka
kanaan gara qorannootti dhiyaatanii jiru,keessi isaa bifa hidhaatiin
tikoota wayyaaneetiin qabamanii gara federaalaatti akka geeffaman
gabaasaan Qeerroo addeessa. Itti fufee mareenii fi qorannoon Wayyaanee
magaalaa Sulultaa irratti gaggeeffama kan jiru guyyoota 5f seemii
isaanii adda baafachuuf ajandaa godhatanii kaanii jru bakka biroo
irratti kan itti fufu akka tae odeeffannaan ibsa. Diddaan Itti fufa!


text:
Friday, May 3, 2013
Qoophii Dargaggoota Oromoo Phoenix GGO 2013
Caamsaa 3, 2013
Darggaggoonni Phoenix Qophii Addaa Gaafa Eebila 27,2013 Qoopheessan irratti Kabaja Guyyaa Gootota Oromoof Qaban Haala Qindaaheen Ibsatan.
Ebla 27 bara 2013 waamicha “Waldaa Darggaaggota Oromoo” Phoenix, Haawaasa Oromoo Ariizonnaa keessa jiraatan hundaaf godhaniin bakka Ummanni heedduminaan argameeti magaalaa Phyiinics keessati sagantaa haalaan qindaawe gaggeeffatan. Sagantaan kuun eebba maanguuddootaan banamee; faaruu Tokkummaa, Tokkummaa yaa ilman Oromoo Tokkummaa jedhuun itti aanaamee; san booda Guyyaan Yaadannoo Gootota Oromoo yeroo jalqabaatiif Hawaasa Oromoo Ariizonnaa jiraatanin sirna dammaqqinaa fi hoo’aadhaan ayyaaneffatame.
Guyyaa seena qabeessa kana Oromoon heedduminaan walittii dhufuudhaan waayee gootota Oromoo qabsoo bilisummaa Oromoof jedhanii wareggaman qoophii addaa addaatin kan akka “Draama, Walaaloo, Shubbisaa fi Dhiichisaa, akkasuumas haasawaa miseensoota waldaa sanaan godhameen haala barreedaatiin kabajamee olee.
Walgahiin eebba manguddoon erga eegalameen booda miseensi waldaa kanaa kan ta’ee darggaggoo Muusaa Daawud guyyaan goototaa maalif akka kabajamu, Ebli 15 attamiti guyyaa goototaa jedhamee akka labsame, warreegama qaqqali kafalame, kaayyoo warreegamni itti kafalamee fi kafalamaa jiruu, akkasumas jecha Maammo Mazamiir “Qabsahaan Kufus Qabsoon Ittii Fufa” fi “Yaadannon Gootota Oromoo Bara Baraan Jiraata” jedhun ibsii ga’aan kenname. Kanatti aansuun Walaloon darggaggoo Musaa fi darggaggoo Abdiisaa ttiin dubbiffamee haammilee Oromoota sagantaa kana irratii argaman kan mirqaansee turee. Diraaman darggaggootaan qophaa’ee ummataf dhiyaate barumsa gaari kan kenne ture
Bifa kanaan, sirba goototaa fi tokkummaa Oromoo faarsuu wallisaa Mohammad Sheekaa tiin dhiyyatee akka gaarittii gegeefamaa oolee injifatnon xumuraamu irra darbee tarkanfii booriifis waliti-dhufeenyaa Hawwaasa Oromoo Ariizonaatif karaa kan saaqe ture.
Qabsahaan Kufus Qabsoon Ittii Fufa!!!
Yaadannon Gootota Oromoo Bara Baraan Jiraata!!!
Injiifannon Ummatta Oromoof!
Galatoomaa!!!
Musa Dawud
Darggaggoonni Phoenix Qophii Addaa Gaafa Eebila 27,2013 Qoopheessan irratti Kabaja Guyyaa Gootota Oromoof Qaban Haala Qindaaheen Ibsatan.
Ebla 27 bara 2013 waamicha “Waldaa Darggaaggota Oromoo” Phoenix, Haawaasa Oromoo Ariizonnaa keessa jiraatan hundaaf godhaniin bakka Ummanni heedduminaan argameeti magaalaa Phyiinics keessati sagantaa haalaan qindaawe gaggeeffatan. Sagantaan kuun eebba maanguuddootaan banamee; faaruu Tokkummaa, Tokkummaa yaa ilman Oromoo Tokkummaa jedhuun itti aanaamee; san booda Guyyaan Yaadannoo Gootota Oromoo yeroo jalqabaatiif Hawaasa Oromoo Ariizonnaa jiraatanin sirna dammaqqinaa fi hoo’aadhaan ayyaaneffatame.
Guyyaa seena qabeessa kana Oromoon heedduminaan walittii dhufuudhaan waayee gootota Oromoo qabsoo bilisummaa Oromoof jedhanii wareggaman qoophii addaa addaatin kan akka “Draama, Walaaloo, Shubbisaa fi Dhiichisaa, akkasuumas haasawaa miseensoota waldaa sanaan godhameen haala barreedaatiin kabajamee olee.
Walgahiin eebba manguddoon erga eegalameen booda miseensi waldaa kanaa kan ta’ee darggaggoo Muusaa Daawud guyyaan goototaa maalif akka kabajamu, Ebli 15 attamiti guyyaa goototaa jedhamee akka labsame, warreegama qaqqali kafalame, kaayyoo warreegamni itti kafalamee fi kafalamaa jiruu, akkasumas jecha Maammo Mazamiir “Qabsahaan Kufus Qabsoon Ittii Fufa” fi “Yaadannon Gootota Oromoo Bara Baraan Jiraata” jedhun ibsii ga’aan kenname. Kanatti aansuun Walaloon darggaggoo Musaa fi darggaggoo Abdiisaa ttiin dubbiffamee haammilee Oromoota sagantaa kana irratii argaman kan mirqaansee turee. Diraaman darggaggootaan qophaa’ee ummataf dhiyaate barumsa gaari kan kenne ture
Bifa kanaan, sirba goototaa fi tokkummaa Oromoo faarsuu wallisaa Mohammad Sheekaa tiin dhiyyatee akka gaarittii gegeefamaa oolee injifatnon xumuraamu irra darbee tarkanfii booriifis waliti-dhufeenyaa Hawwaasa Oromoo Ariizonaatif karaa kan saaqe ture.
Qabsahaan Kufus Qabsoon Ittii Fufa!!!
Yaadannon Gootota Oromoo Bara Baraan Jiraata!!!
Injiifannon Ummatta Oromoof!
Galatoomaa!!!
Musa Dawud
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Tokkummaa Barattoota Oromoo Biyyaa Jarmanii (TBOJ)
Union of Oromo Students in Germany (UOSG)
Koree Hojii Geggessituu TBOJ
UOSG Executive Committee
khg@tboj.de
www.tboj.de
Regensburg, Germany
Tel: 0049(0)152 13802604
Baga Nagaan dhuftan! Welcome! Herzlich Willkommen!
Tokkummaan Baratoota Oromoo fi Hawaasni Oromoo walgahii gaafa 25/07/2015 sirna hoo'aan magaalaa Nurnbergitti geggessee oolee jira.
Nürnburg (25.07.2015)
Akkuma aadaa keenyaatti sirnaa waltajjii eebba manguddootiin erga eegallee booda akkasumas sirna yadannoo wareegamtootaaf daqiqaa tokko goonee jira. itti aansuudhaan gabaasa baatiiwwan darbanii obbo Harun Kalil manaaf dhiyyeesanii jiru. itti aansuudhaan obbo Mezgebu Demeke Boru waa'ee filannoo dhara wagoota digidamii shanaan[25]n darban kana kessatti mootummaan abbaa irreedhaa empayere ethiophia san keessatti rawatee fi akkasumas oromoo ta'uu qofaan yakkaa fi roorroo ilmaan Oromoo irratti rawataa jiru baruumsa bal'aa meseensoota keenyaa fi Hawaasa Oromoof kenanii jiru. akkasumas dabalataan Adde Sinknesh Temtme Mamo daaw'annaan obaamaa gara ethiopia saganteffame imaammata sirna dimokraasii faallessa jechuun barumsa bal'aa misensoota keenyaa fi Hawaasa Oromoof kenanii jiru. Nuuti tokkummaan baratoota oromoo biyya jarmanii yeroo ammaan kanaa mootummaa abbaa irree Impaayeera Itoophiyaatiin sochii, siyaasaa naannoo gaanfa Afrikaa fi Empayera Itiyoophiyaa keessatti deemaa jiru yoo ilaalle Oromoon akka sabaatti ammas hojiin manaa jajabduun akka fuundura keenya jirtu hubachuun nama hin dhibu. Oromoon humna taanu malee, haqa qabnu kan salphaatti namaaf fudhatu hin jiru. Oromoo humneessuu yeroo jedhamu dhaadannoo ykn jechaan namuu dubbachuu ni mala. Garuu hojii gaafata. Hojii lafaratti muldhatu. Fakkeessuu fi ololli ni jirra jedhu, diina nurraa hin salphisu. Faallaa kanaa ammas Oromiyaa fi ummata Oromoo, nama isaa otoo hin taane, qabeenyaa fi humna isaa qaamonni hawwan, ammas alaalaa amuummachaa fi dibbee waliif Rukuturra darbanii, Wayyaanee[TPLF] yeroo ammaa aangorra jiru hundeen buqqisuu irra, Oromoo laaffisuun akka adda duree ta’eefitti jira.
Amma dubbiin dubbii nama Falmataa fi Roorisaa jedhamuu miti. Dubbiin dubbii oromummaa fi Oromiyaa ti. Kana booda yeroon nuti Falmataa fi Rorisaan eessa jira jennee, wal gaafannu otoo hin taane, akka Oromootti eessa jirra jennee wal gaafannuu dha. Gaaffiin kun eega ka’ee yeroo dheeraa fudhatee jira. Ummati keenya akka sabaatti gaaffii kanaaf deebii gahaa kennee jira. Innis oromummaa fi tokkummaa kan jedhuu dha. Diinni keenya kan nugarboonfataa jiru maqaa Falmataa fi Rorisaa jedhu duwwaan otoo hin taane, Oromoo ta’uu keenya qofa. Diina biratti maqaa gara garaa fi kallattii gara garaatti dhalannus Oromoo ta’uu keenyaan garbooffamaa jirra. Kanaaf akka Oromootti dhaabbachuun murteessaa dha.
Hojii manaa keenya akka Oromootti hojachuu qabna yeroon jedhu dhaabbileen siyaasaa oromoo hundi dirreetti bahanii waltajjii tokko irratti waliin dubbachuu qabu. Waliin dubbannee wal dadhabne jecha jidhu gabaasuuf otoo hintaane, dhimma garee dhiisanii dhimma waloo irratti waliif galuu qabu. Hundi keenya Oromoo dha, Oromoof qabsoofna, gahee mataa keenyaa qabna, adeemsa qabsoo egeree sabaaf ta’uu irratti waliin dubbanna, aarsaa tokkummaan qabsa’otaa gaafatu kaffaluuf qophiidha, … Jedhamee waadaa seenuun bu’aa fida. Kanaaf hojiin manaa keenya inni guddaan mooraa qabsoo Oromoo tokkoomsuu dha. Kun salphaa miti. Garuu kan hin danda’amne miti. Rakkoo ilmi namaa uume ilmuma namaatu fala itti kenna. Kanaaf Oromoo humneessuudhaan hojii manaa keenya inni duraa tokkummaa dha haqaa irratti hundahe dhuguumsuu dha. Sochiin amma dhaabbilee siyaasaa biratti walitti siqanii rakkoo waloon jirtu, waloon fala itti barbaaduuf dhama’an jiran jabaatee itti fufuu qaba. Kanaaf nuti ilmaan oromoo harka walqabannee motummaa abbaa irree TPLF ykn sirna nama nyaataa kana hiddaan buqisuu qabna. Dhuma irratti dhalli oromoo du’uun, hidhamuun, biyya abbaa isaa irraa ari’uun, qabeenya isaa samuun, qe’ee irraa buqisuun nurratti dhaabachuu qaba. Kanaafuu diina keenya kanaa dura dhaabbachuuf hanga wareegama lubbuutti kennuuf qophii ta’uu qabna. Haaluma kanaa ibsa ejjannee keenya yeeroo mirkanesinu.
Tokkummaan baratoota oromoo biyya jarmanii keessa jiraannu qabsoo haqaa Oromoo keessatti ummata Oromoo biyya jiru cinaa jiraachuu keenna yeroon mirkaneessinu jecha armaan gadii kana jennee amanna.
Qabsa’aan ni kufa, Qabsoon itti fufa!
wareegama qofaan bilisummaan dhufa!!
INJIFANNOON UMMATA OROMOOF!!
Websites Links Associated with Oromia and the Oromo People
News and Current Affairs
Political Affairs
Human Rights
Oromo Communities


text:
Sirna geggeessaa isaa irrattis dhaadannoolee dinqisiisoo fi wallewwaan warraaksaa dhageessifamaa oolanii jiru.
Uummanni magaalaa naqamtees sirna geggeessaa barataa Amaanu’eel girmaa irrattis diddaa mootummaa wayyaaneef qaban guutummaattis sagalee isaanii dhageessiffachaa akka oolan beekamee jira.
Gara fuula duraattis tokkummaan kaanee mootummaa wayyaanee hundeen buqisnee guutummaa oromiyaa keessaa baasuus qabna jechuun geggeessaa barataa Amaanu’el xumuranii oolanii jiru.
Mootummaan wayyaanees Sirna geggeessaa awwaalchaa barataa Amaanu’eel dhorkuuf yemmuu yaalutti qeerroon magaalaa naqamtee garuu sodaa tokko malee dhaadannoo dhageesisaa geggeessaa barataa kanaa akkanni raawwatamu godhanii oolanii jiru.
Mootummaan wayyaanees akkuma amala isaa uummata karaa nagaan Sirna awwaalchaaf ba’an irratti dhukaasa banuun uummata nagaa goolaa akka oole maddeen keenya ifa godhu.


text:
(OMN) — Oromummaa isaaniitiin yakkamuun mana hidhaa Qaallitiitti kan darbataman Obbo Olbaanaa Leellisaa, dawaa gahaa ta’e dhabanii dhukkuba garagaraatiin dararamaa akka jiran himamame.
Mootummaan Itoophiyaatiin hidhamee mana hidhaatti gidiraa olaanaa argaa jiraachuun kan himame Obbo Olbaanan, wal’aansa gahaa ta’e akka argataniif Oromoon bakka jirutti dhiibbaa akka godhuufi maatiisaanii rakkina garagaraatiif saaxilameef birmachuudhaan aantummaasaa mul’isuun akka irraa eegamu ibsameera.
Qabsoo karaa nagaa gaggeessaa turanii fi Oromummaa isaaniitiin qofa Mootummaa Itoophiyaatiin ragaan dharaa itti lakkaawamee dhimma shororkeessummaatiin yakkamanii bara 2011 irraa eegalee mana hidhaa Qaalittiitti kan darbatamaniifi waggaa 11 kan itti murtaa’ee Obbo Olbaanaa Leellisaa, dararaa mana hidhaa keessatti irratti raawwatamaa jiruun dhibee tiruutiif saaxilamanii wal’aansa gahaa ta’e dhabuudhaan gidiraa argaa akka jiran Obbo Dajanee Xaafaa, Itti’aanaa barreessaa paartii Kongresii Federaalawa Oromoo, Oromiyaa Miidiyaa Networkitti himan.
Obbo Olbaanaa Leellisaa, qabsoo Oromoo karaa nagaa godhamu keessatti shoora olaanaa qabaachaa turuusaanii kan dubbatan Obbo Dajaneen, qabsoon Oromoo biyya keessaa kallattii har’a jirurra akka gahuuf gumaacha olaanaa raawwachaa akka turan himanii, dhimma ummataa dursanii socho’aa turuusaaniitiin qofa Qaallittiitti darbatamuusaanii eeruudhaan, sana dura al jaha gidiraa mana hidhaa argaa turuusaanii himaniiru.
Dhimma Magaalaa guddittii Oromiyaa, Finfinneerraa maqsuuf yaalamaa ture waliin walqabatee labsii mootummaan Itoophiyaa armaan dura baasee ture dura dhaabachaa akka turan akkasumas wayita barattoonni yuniversitii Finfinnee heddumminaan barnootarraa haqaman, nama mootummaa dura dhaabatanii mormiisaanii dhiheessan akka ta’an Obbo Dajaneen eeranii, sababa kanaafi kanneen birootiin xiyyeeffannaa mootummaa Itoophiyaa keessa akka galaniifi bara 2011tti dhaabbata mirga namoomaatiif falmu Amnesty International waajjirasaaniitiin simachuusaaniitiin shorkeessummaan yakkamuusaanii dubbatan.


text:
Hagayya 27,2014 Naqamte
Barattooti Oromoo Yuuniversitii Wallaaggaa eda hakan walakkeessaa irraa eegaluun hammeenyaa fi roorroo mootummaa abbaa irree Wayyaanee mormuu irraan FDG itti fufanii jiru. Gootonni barattooti Oromoo kun FDG Yuuniversitoota Oromiyaa keessatti qabsiifameen faana bu’uun diddaa roorroof jecha sagaleen jabaan dhageessifachuu itti jiru.
Mootummaan Wayyaanee dirqiin walgahii yaamee barattoota afaan fajjeessuuf kan saganteeffatee ture mormuun aanaa lee Horroo Guduruu,Qeellam,Gimbii,Arjoo fi Leeqaa keessaa walitti qabuun humnaan dirqanii amansiisuu kan jedhu imaamata godhatee jiru guutummaatti dura dhaabbatanii jiru.Mormii torbee tokkoo iliif deeme kana keessatti kan guyyaa har’aa haalaan jabaataa fi sagalee dheekkamsa jibba roorroon kan guutame yeroo ta’u dhadatnoon barattootaa keessa gariin:-
- Gaaffii mirgaa gaafachaa jirruuf deebiin nuuf kennamuu qaba,
- Hidhaan, ajjeechaan , barnoota irraa arii’atamuun nurraa dhaabbachuu qaba,
- Oromiyaan ofiin of bulchuu qabdi, bittaa mootummaa abbaa irree
- Habashaa TPLF/EPRDF jalaa ba’uu qabna.
- Humni waraanaa rasaasaan nu reebaa jiru seeraatti dhiyaachuu qaba,
- Gaaffiin keenya gaaffii mirgaati, gaaffii bilisummaa uummaata Oromooti,
- Oromoo bakka jirtuu harka walqabadhuu ka’ii!!
- Oromoo qe’ee fi qabeenyaa irraa buqqisuun dhaabbachuu qaba,
- Mootummaan EPRDF/TPLF wayyaaneen walaaltuun uummata keenyaa irratti waraana bobbaasuun rasaasaan nu ajjeessaa jirtu nu hin bulchitu.
- Walaga’ii humna waraanaan dirqamnee taa’uu hin barbaadnu, Wayyaaneen nu ajjeesaa walga’ii nu teesiftuu kun uummataa Oromoo hundaaf hirmiidha., walga’ii wayyaanee hin fudhannu.
- Gaaffiin mirgaa abbaa biyyummaa uummaata Oromoo kabajamuu qaba,
- Oromiyaan bilisoomuu qabdi,
- Nuti haqaaf falmannaa, nuti bilisummaa keenyaaf falmanna,
- Hidhaa fi ajjeechaan bilisummaa keenyaaf falmachuu irraa duubatti nuhin deebisu,
- Finfinneen kan Oromooti, faayidaan Finfinnee irraa Oromoon argatuu nuuf eegamuu qaba.
- Master Planiin Finfinnee guutummaatti haqamuu qaba,Nuti Oromoon biyyaa keenyaaf falmanna, bilisummaa keenyaaf falmanna
jechuun dhaadannoo sagalee guddaa of keessa qabu dhageesisuun walga’ii wayyaanee irratti FDG guddaa qabsiisan.
Mootummaan abbaa irree wayyaanee sochii FDG gootota dargaggoota qeerroo Oromoo kana dhaabsisuuf humna waraanaa guddaa loltoota Agaazii jedhamuun beekaman mooraa Yuunibarsiitiitti ol galchuun doormii barattootni keessa bulan irratti dhukaasa guddaa banuun Yuunibarsiitiin Wallaggaa dirree waraanatti jijjiiramtee jirti, Magaalaan Naqemtees dirree waraanaa fakkaatti.
Dhukaasaa guddaa loltootni Wayyaanee doormii barattoota irratti bananiin barataan Oromoo tokko rasaasaan rukutamee reeffii isaa illee halkan kanaan eessa buuteen isaa dhabamee jiraachuun ittumaa gootota barattoota Oromoo FDGf kan kakasee ta’uun ibsamee jira. Yeroo ammaa kanattis goototni barattootni Oromoo doormii warri Wayyaaneen maqaa walga’iin kennaniif gadi lakkisuun mooraa Yuunibarsiitii keessaa naanna’uun dhaadannoo guddaa dhageesisuun, walleelee warraaqsaan ABO fi qabsoo bilisummaa Oromoo ABO gaggeeffamu faarasan, ABO’n dhaaba dimookiraataawaa kallacha qabsoo bilisummaa Oromoo ta’uun gootota dargaggoota qeerroo barattoota Oromoon leellifamee jira. Mootummaan Wayyaanee shororkeessituu fi abbaa irree itti gaafatama jalaa ba’uu hin dandeenye ta’uu barattootni Oromoo waraana Wayyaanee dura dhaabbachuun ibsan. Haalumaa kanaan yeroo amma kanatti FDG guddaan qabsiifamee mooraan Yuunibarsiitii Wallaggaa dirree waraanaa guddaa fakkatee argamtii, haalli kun keessattuu halkan edaa kana gara barii halkan keessaa sa:atii 9:00 irraa eegaluun FDG guddaan mooraa Yuunibarsiitii Wallaggaa keessatti jabaachuun yeroo ammaa kana sagaalee dhaadannoo guddaa fi dhukaasaa loltoota wayyaanee wal irraa hin citneetu dhagaa’ama jira.


text:
Ibsaa Guutama Irraa* | Amajjii 2013
To read the English version Click here
Kurnan tokkoo ol booda murnooti ABO lama ABOn gumaatt caccabee ture walitt fayyuu eegaluu ambaa iyya’an. Sun tarkaanfii akkaa, kan funaansa soba hunda qaanesse. Dhinee hojii humna guutuun eegaluun yeroo hanga tokko ni fudhata ta’a. Kanaaf hamma tarkaanfi qabsoo bilchaataa itt haanuuf walhubannoo amanamaa irra gahanitt gochii amba keessaa yeroo fudhatu ta’a. Kun akka dogoggora darbe irra hin deebine carraa argamisiisa. Want tolfamuu deeman tartiiba qabachuu feesisa. Lachanuu adda addati waan hojjechuuf karoorfatan qabu ta’a. Hundi cufamanii akka haarati eegalamuu gaafachuu hin oolu. Hamma dhiheessii marsaa kanaa isa dhumaan gadi bahanitt obsaa fi danda’a gaafata. Jaalbiyyooti kaayyoo sabaaf lubbu kennan hantuuta yaalaa hin turre. Dhiheessichi wareegammi saanii kan itt qoosamu akka hin taane kan dhaamu ta’uun barbaachisaa dha. “Galtuun Qeyee” kan bilisoomuu irra gooftaa tajaajilaa du’uu filataniif gurra kennuun bu’aa hin qabu. Laallibati sirna sochii fi iyyaatiin itti faca’u kan kanaan dura isaan locaa baheen adda eeggata. Qabsoon walabummaa gardhabummaan akeeka saa gahuu hin danda’u. Shaffisummaa fi dhimma baasuu danda’uu qabsoof jedhamee, tasummaa fi humna barsiifataa jaamsaan lakkifamuu qaba. Sanaaf sochiin walabummaa Oromoom, warraqsa ofirratt gaggeessuun barbaachisuu hin oolu.
Akka itt gaaffiin Oromoo qabamu kan dhiheessan kitilatu ala sana jira. Garuu hundi gaaffii lamatt gad bu’u. Oromiyaan walba ta’uumoo kaanitt hirkachuu qabdi? Deebiin saa walabummaa yoo ta’e imaammata ABO qofatu fiixaan baasaa. Gaaffii hedduun yaada qabsaawota durii kaasee, fixaan ba’iisa imaammatichaa, dandeetii ifaajee saanii qindeessuuf Oromoon qaban kkf irrat ka’uu danda’a. qabsoon kan kaayyoo sabaatt amanan fedhaa. Daddaaqotii fi lugnootii hoojii guddaa akkasii gaggeessuu hin danda’an. Nammi tokko gaagaa fidu hunda fudhate qabsootti seenee humneessuun, geeddaree hogganuu qaba. Kan kutannoo fi dudhamaa qabu angoo harkee warqeett naa dhufa jedhee eeggachuu utuu hin ta’in qabsaawuufii qaba. Nammi tokko namoota itt cichanii jiran yk kanneen itt garagalan osoo hin ta’in kaayyoo saba saa heduu qaba. Yero haamtuu kana mamii afarsuun dhukkuba. Amma hooggansi xiinxala dhuugaa fi yaada kanneen biraa irraa fi kan saanii kaleessa irra wayyaawe qabatanii akka ba’an eegamu. Guddinni kan argamu yoo dammaqinii fi qayyabannoon miseesaa ol ka’e qofa. Dandeettii Oromoo hiriirsu, qooda fudhannaa ballisuu, humna dardaraa ofitt dabaluu fi ofbara sabaa fi dhaabaa ol kaasun hojii waari’ee. Hariiroon amba mormitoota waliin tolfamu ammaf kan durfannoon kennamuuf miti. Gaffileen imaammataa sabaawoo fi sagidduu hanga walhubannoon keessaa, tokkummaa fi yaayyoon qabsichaa karaa haara mirkaneeffamutt qabamuu danda’a. Kanaaf mariin gad fageessanii keessa ofi itt qoran qunnamtii ambaa hunda dursuu qaba.
ABOn yoo jarri kaan tokkummaa empayeraaf dhabbatan inni walabummaaf qabsaawa. Hedduun imaammati ABO kan yeroon itt darbee fi dhima hin baafnee dha jedhanii qeequu danda’u. Garuu tuffatanii karaa saanii hin qabatan. Dhugaan saa hundi mooraa isaan erge irratt hundaawanii, akka ergamsa saanii meelchaa fi bolola fi olantummaa koloniif gufuu bara baraa ta’uutt fudhatu. Kanaaf hamma danda’anitt maqaa xureessanii, salphisanii barbadeessuunii qabu. Oromoon hedduminaan kan guraramaniif mirga saanii waan baraniif. Cunqursaan yoo sababa argate aannantu dammati dhagala’eef. Yoo hin taane ABOn jiraatee dhiisee tokko uummata. Gocha ABO akka haadha guraara EPRDFtt fudhachuun sabdummaa, jalbiyyummaa dhabuu fi goleesitummaan xiqqinaa gaditt hin laalamu. Akka gocha namummaa baha abbaa hirree hamaa gidraa namaatt gammadu sirriitt fudhachuutt lakkaawama. Hojiin dhaabaa sabaa tokko sababa diinaa ooffalchuuf oso hin ta’in addatt qeeqamu ni danda’a. Wayyaaneen mirga dacha’uu (fottoquu) hayye. Addunyaan gara wayyaatt jijjiiramaa yoo jiraatu empayerri Habashaa garuu hamaatt deemaa jira. Diddaan sabaa ijaarame qofa humna bineensa akkasii, ittisu kan danda’u. Yaadi kana irra adda ta’e kan harka kennisiisu qofa.
Oromiyaan ammallee qabama jala jirti, geedarammii tolfamu kamuu kan qabateen dhimma dhuunfa saaf to’atama. Kan geeddarammi dhugaa ta’u gaafa Oromiyaan bilisomtee Oromiyooti jireenya malbulcha, binagdee fi hawasoma fi hiree saanii irrati gooftaa ta’ani. Sana malee haalli dargaggoo Oromiyaa gaaratt naqe ammayyuu ifatt muldhata. Habasha mitoota hedduutu iyya soba gurguddoo Habashaa, demokraasii, mirgooti ilmaan nama fi nambiyyootaf qabsoofna jedhuuf birmatanii turan. Garuu ganamuun du’att ergaman. Utu kutannoo fi dudhamicha biyya saaniif olchanii qabsaawoti Habashaas fakkeenya akkeeffamu hedduu irra baratu turani. Tumsa dhaquun gantummaa saanii saaxilani, kun Itiyoophesitoota si’anaaf ifaa dha.
Kan darbeef garaa raafamuun hanga yoona koqaa jira. Kan dur baqatanitt deebi’anii qabsoon Oromoo akka Itiyophiyoomu hooggani ABO buloon muggutan jiru. Sagantaa ABO eegala sanaan hidhata akka qabutt dhiheessuu yaalu. Nafii buusaa jalqabaa kan akeeka qabsoo muummicha agarsiisuu fi angoo yoo ta’ee jedhu buusaa hariiroo alaa jala jiru adda hin baafatani. Sun garuu yoo fedhame kan ta’u jedhamee taa’e.
Ummata bilisa kan akka waliinjiroott humna sodatamu qabu qofatu ummata bilisa biraa fedhe waliin hariiroo seena. Oromoon “Eenyu si dhungannaan hidhii muxxeessita?” jecha jedhu qaba. ABOn hanga yoonaa ummata saa funcaa kolonii keessaa baasuu hin dandeenye. Sun imaammata baafateef osoo hin ta’in dhaaba jabaa kan kan diina saa gitu ijaarrachuu dadhabuuni. Akkasumas nafii dudhaa Oromoon bilisummaa fi walabummaa irratt qabu jabeeffachuu dhabuu dha. ABUT illee hanga jabaatee waan barbaade fudhachiisuu danda’utt ABOn akeeka walfakkaataa qaba ture. Erga ummata saa bilisoomsee imaammata tokkummaa ADUtt (Adda Demkratawaa Ummataa) yk EPRDFtti jijjiirratee.
ABOn galmee dansatt barreeffaman kan Ittisa, Diinagdee, Howaasoma, Malbulchaa fi Namusa ilaalan qaba. Garuu erbaala irratt hafan. Ususi gabaasi yeroon hin galuu, ajaja diduun ture jedhu, dhugaa irra fagoo hin ta’u. Miseensi idilee waa’ee dhaaba saa kan dhagahu jette jettee irra malee suduudan hin turre. Mallattoo hundi, hoggansi garri tokko dirqama bahachuuf dandeettii akka hin qabne yk jalqabumaa walabummaa Oromiyaatt akka hin amanne agarsiisa. Garuu taatoti waan fedhan ta’anis ABOn xaxaa keessaa fi alaa itt hammaatullee hanga yoona hunda irra oolee “Ayyaana” ta’ee jira. Sun akka fedhe haa ta’u, kan carraa keessaa filatu Oromoof uumuu fi nagaa fi araara godinichatt fiduu danda’u qooqotaa fi xexxeba ababbaraa gurguddaa utuu hin ta’in bilisummaa Oromiyaa qofa. Me qalbeeffataan kan dura ta’u dura haa kaa’u. Akka jechaatt, qamaleenillee qoraattiin dura ta’aa see irraa yoo ba’e qofa obsaan teessee akka qaama biraa irraa baasachuun of waldhaantu beekti. Falli saa dhofsisuuf dura bakka bilisa ofi kennuu feesisa. Hanga ABOn jiraatu fi dhidhiittatutt sadoo fi xibarri ittuma fufa.
Dhaaba cimaa ijaaruun miseensa dammaqina ol haanaa, garaa guutuun bobbaa’uu, kaasaa saba ofiif kutannoo fi dudhama qabu gaafata. Haala miseensi hojii hooggansaa caqasuuf hin dammaqfamnett karaa irra chehumsi kaayyoo nama dhibuu hin qabu. Rakkina tuulamaa dhufe irra sanatu hubatama. Dhaabi cimaan murna garlamee, daddaaqani fi abba tokkee dhibooftuu, dandeettii Oromoon qabu qindeessuu hin feeneen faalameen ijaaramuu hin danda’u. Dhiheenya iyya’a VOAf tolfame keessaa tokkoon qabattee kana irratt gaaffileen ka’anii deebiin utuu hin kennamin hafan jiru. ABOn maaliif akka ga’aa hin hojjenne gar lachuun deebiin amanamummaan kennamuu qaba ture. Hanqinni taliila ta’e kan hojiirra oolcha dhibaawuu malee kan imaammataa hin turre. Nammi tokko utuu hin dhandhamatin gumaan tokko ni hadhaawa akkamitt jechuu danda’a?
Bilisummaa, nagaa, araaraa, safuu fi onneen dhagaa golee ilaalcha Oromooti. Sabaaf bilisummaa, nagaa fi araara Lafaa fi Waaqaa fi ilmoo namaatii, safuu lammii gidduutt, onnee kan itt amanaan irra hamaa ittisuuf nafii gurguddaa dhaalmaan argaman keessa jiru. Didhaa sanneen tuqamuuti kan dargaggoo Oromoo gaaratt naqe. Sanaaf malee waldhabdee nagaan furachuun aadaa Oromoon itt beekamu. ABOn dhugaa, daaya dhaloota irra qaari’u qaba. Sun daaya ummata bilisaa fi biyya walaboomeetii. Daaya fedhaa bu’uuraa ilmoo nama bilisummaa, nagaa fi araaraa keessaa nama waxalu irratt hundaayeeti. Kanaaf hanga ummati gadadoon jiraatutt abiddi saa hin dhaamu. Jijjirama naannaa haa ta’u baaquleessaa fi malraagummaan hagamiiyyuu tufachuunii hin danda’u.
ABO qacaleen humna cimaa qabachaa fi tumsitoota saa fi kanneen biyya Oromoo baldhaa kutachuu barbaadan waliin wal hadhaa bahe. Jeequmsi keessaas qooda saa qaba ture. Qabsoon lafa bilisome jedhanii sararuu caalaa, humnoota sana gidduutt cafaqamuun badiisa aggaamame irraa dhaaba olchuu ta’e. Karaa biraa garuu, sammuu kumkumatt lakkaawamu, kan biyya ofii keessatt gonka akka nambiyyaa sadarkaa lammafatt ilaalamuu hin fudhanne bilisoomseera. Biyya ofii gumaa gumaan bilisoomsuun akaataa qabsoo keessaa tokko malee akka fakmishoo tokkichaatt ilaalamuu hin qabu. Waan ofii tokkichumaan dhuunfachuunis ni danda’ama.
KAK (ANC) Afrika Kibbaa (AK) kan sirna apartaayid irra furuu danda’e qabsoo bara 82 (1912-1994) duuba ture. Qabsichi hiroo sanyii lama gar tokkoon adii garri biraa gurraacha fi kan halleeffaman gidduutt ture. Goftoliin kolonii, frota saanii AK horamanitt angoo kennanii erga gad dhiisanii turaniiru. Egaa qabsoon AK maddi saanii sanyii fi bifaan adda haa ta’an malee qabsoo namoota AK gidduutt gaggeeffame ture. Qabsoo imaammata bulchaa sanyeessaa jijjiiranii bulcha wayyabaa dhaabuu ture. Garri lachuu Afriikaan Kibbaa akka biyya saanii waloo ta’ett fudhatu. Yeroo Oromiyaatt dhufnu qabsichi qabsoo koloneeffamaa fi koloneeffataa qabaten gidduutt gaggeeffamu. Qabsoon ABOn gaggeeffamu Oromiyoo gidduutt utuu hin ta’in kan qabamee fi kan qabatame gidduuti jechuu dha. Kanneen miidhama koloneeffamoon sirna kolonii irra bu’aa argatanii fi argachuuf gororaa coccobsaa jiran kana dhaga’uun ni dhukkubsa ta’a.
Kanaaf qabsoon Afrikaa Kibbaa fi Oromiyaa akaakuun adda adda. Oromoon apartayid kolonummaa muuxataa jiru malee kan keessaa miti. Oromoon waliigalatt fanfana ilmoo nama keessayyuu Oromiyoo gidduutt sanyii, amanti fi lammummaa irratt hundaawanii tolchuun hin beekamani. Kan amantummaa saanii biyya haadha koloneeffatuu waliin itt fufuu barbaadan bilisummaa qabu garuu lachanuufuu al tokkott amanamoo ta’uu hin danda’anii. Kan Oromiyoo dha ofiin jedhan hundi akka horee Britishii fi Duchi suukannii qajeeltuu irra KAKn gargaaran bakka itti horaman malee biyya biraa waan hin qabneef qabsoo bilisummaa Oromiyaa gargaaruu qabu.
Kanneen bilisummaa biyya saanii abdiin eeggataniin walhubannoo murnoota ABO gidduuti dhiheeny ta’e gammachuu guddaan simatame. Dhinfamee gutummaatt hojiirra ooluuf yero fudhata ta’a. Hangasitt faanni fudhatan hundi gamnummaan masakamuu qaba. Malbulcheesitooti Oromoo bara hedduuf qubqabsiis ambaa irratt hedduu lallabaa, hedduus kakataa bahan. Amma hobbaatii qabatamaa malee dubbii fi irbuu konkaa hin barbaachisu; kan darbe irra deddeebi’amuu hin qabu. Yaa’in walitt baqaa tattaaffii fi tarkaanfii hedamee gaafata. Kan hooganootaa dansaa miseensaafis dansaa. Kanaaf jalqaba yk walfaanuma jalaa kaasanii walitt qabuun dirqii ta’a. Dardarri Oromoo qabsoo walabummaa kan angafoti saanii sossosan fulduratt oofuuf abbaawummaa guddaa qabu. Oromiyaa walabomsaati sana boda tokkummaa Afrikaaf loluu dandeessuu. ABOn kallacha qabsoo Oromooti; Hoomishaa gootota saba kumootaati. Qeyeen Oromiyaa keessaa isaan hin tuqamne hin jiru. Kanaaf kan diinoti Oromiyaa jibbaniin. Irraa faccisuun, haromsuu fi sooruun dirqama Ilmaan Oromiyaa dhugaa hundaati. Saba goota hin qabnee ta’uu hin fudhatina.
Hanga murtii fi gocha yaayyoo karaa haaromeen gad bahanitt obsaa fi danda’ummaan barbaachisaa dha. Bara hedduuf hundi sirna itt waldagan misoomfataa turani. Yoo itt yaadamee haqame malee sadarkaa ammaa irra dhangala’uu danda’a. Baroota saanii kaleessaa keessa deebi’ani qoruun barsiifata jamsaa dullacha fi tasoomaa irra of qulqulleessuu qabu. Qabsoo bilisummaa, jechaa fi gochaan Oromeessuuf tarkaanfii warraaqsaa gadi hin taane barbaada. Oromummaa waliin ol kaasuun fala tokkoo. Hoggansiif miseensi waliigalaa mooraa diinaatt baqachuuf utuu hin ta’in, dhaaba saanii jaallatamaa guddicha, ABO, barsiifata dullachaa, luuxxee galtuu fi dhibaawummaa irra faloo baasuuf sadarkaa warraaqaan of gahuu qabu.
Ulfinaa fi surraan dabaankufootaaf; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
* Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.
Madda Gubirmans.com


text:
(ABO)Fulbaana 29, 2012
Tarkaanfii WBOn Fulbaana 21,2012 Godinaa Wallaggaa Bahaatti fudhateen Loltonnii Wayyaanee afurfii fi dabbaalleen sirnichaa tokkoo hojii ala taasifaman. Humni Addaa WBO Waraanaa Wayyane daangaa Oromiyaa fi ummata Guumuz Onaa Yaasoo fi Onaa Haroo limmuu gidduu qubachuun Ummatotaa kanneen walittii buusuun dhiigaa wal dhangalaasisaa turan utuu isaan irbaata mana nama maqaan isaa Geetachoowu Ababee jedhamuu nyaataa jiranii Boombii itti darbuun loltota afur batalumatti ajjeesee jira.
Kanneen ajjeefamanis
Tarkaanfii WBOn Fulbaana 21,2012 Godinaa Wallaggaa Bahaatti fudhateen Loltonnii Wayyaanee afurfii fi dabbaalleen sirnichaa tokkoo hojii ala taasifaman. Humni Addaa WBO Waraanaa Wayyane daangaa Oromiyaa fi ummata Guumuz Onaa Yaasoo fi Onaa Haroo limmuu gidduu qubachuun Ummatotaa kanneen walittii buusuun dhiigaa wal dhangalaasisaa turan utuu isaan irbaata mana nama maqaan isaa Geetachoowu Ababee jedhamuu nyaataa jiranii Boombii itti darbuun loltota afur batalumatti ajjeesee jira.
Kanneen ajjeefamanis


text:
Itiyoophiyaan Shaampiyoonaa Atleetiksii Addunyaa waggaa 20 gadii Poolaand sadaffaa taatee xumurte
- Rate this item
-
Finfinnee, Adoolessa 18, 2008 Itiyoophiyaan Shaampiyoonaa Atleetiksii Addunyaa waggaa 20 gadii 16ffaa Poolaanditti geggeeffame sadaffaa taatee xumurte.
Itiyoophiyaan kaleessa warqee arfaffaa meetira 1,500 dubartootaa Atleet Adaanach Anbassaan argatteetti.
Dorgommii cufiinsaa kaleessa geggeeffame biraan meetira kuma 3 gufachiisaan Atleet Geetinnat waale si’a lama kufus biyyasaaf meedaaliyaa birrii argamsiiseera.
Shaampiyoonaa kanaan meetira kuma 5 dhiirotaan Atleet Solomoon Baragaa, meetira kuma 3 dubartootaan Atleet Bayyanuu Dagafuu akkasumas meetira kuma 5 dubartootaan Atleet Qaalkidaan Fantee Itiyoophiyaadhaaf meedaaliyaa warqee argamsiisaniiru.
Shaampiyoonaa kanaarratti Atleet Huwaalaayee Ballaxaa tarkaanfii meetira kuma 10 meedaaliyaa maaldaa argachuun biyyaasheef seenaa haaraa galmeessisuunshee kan yaadatamudha.
Dorgommii meetira kuma 10 dhiirotaa qabxiin itti eegamaa tureen Itiyoophiyaan meedaaliyaa hin arganne.
Meedaaliyaawwan warqee Itiyoophiyaan argatte arfan keessaa sadii kan argaman dubartootaani.
Shaampiyonaan Atleetiksii Addunyaa waggaa 20 gadii Poolaand kaleessa wayita xumuramu Itiyoophiyaan meedaaliyaawwan warqee 4, birrii 2 fi maaldaa 4n addunyaarraa sadaffaa , Afriikaa irraa ammoo lammaffaa taatee xumurteetti.
Ameerikaan meedaaliyaawwan warqee 11, birrii 6 fi maaldaa 4n tokkoffaa taatee wayita xumurtu, Keeniyaan warqee 5, birrii 2 fi maaldaa 2n lammaffaa taateetti.
Madda: www.iaaf.org/ (FBC)