text:
Sochii Dargaggoota Biyyoolessaa, National Youth Movement for
Bilisummaa fi Dimokraasiif(SDBBD) Freedom and Democracy (NYMFD)
FDG Ebla 2014 Ka’een Walqabatee Oromoonni 2390 Ta’an Mannneen Hidhaa Adda Addaa
Keessatti Dararamaa Jiru. 1700 ol Ammoo Bakka Buuteen Isaanii Hin beekamne. Hidhamuu Jeeffamuu fi Bakka Buuteen Dhabamuu Oromoof Mootummaan Wayyaanee Itti Gaafatamaa Dha!!
Ibsa Qeerroo Bilisummaa Oromoo Caamsaa 20,2014. Finfinnee
Oromiyaa Keessa Ilmaan Oromoo Mana Hidhaa Garagaraa Keessatti Dararamaa Jiran.
Gabateen Armaan Gaditti Argamu FDG Ebla 2014 Oromiyaa Keessatti Qabatee Mirga Abbaa Biyyummaa
Gaafachuu Irratti Mootummaa Wayyaaneetiin Hidhamanii Jiran Oromiyaa fi Sadarkaa Federaalaatti Baayina Namoota Mana Hidhaa Keessatti Dararrii Guddaa Keessa Jiranii fi Yeroo Ammaa Nuuf Birmadhaa Jedhanii Iyyachaa Jiran.
Oromoonni 2390 ta’an kun manneen hidhaa armaa gadii keessatti haalaan dararamaa jiran fi kanneen 1700 ta’an bakka buuteen wallaalames dabalatee hatattamaan akka gadhiifamanii fi gaaffiin mirgaa Oromootaa deebii gahaa argachuu akka qabu Qeerroon Bilisummaa gadi jabeessee dhiheessa.
# Godina Aanaa
Magaalaa Baayina
Namoota Hidhama
nii Hojii Eessatti ykn
Bakka Itti
Hidhame
1 Shawaa Lixaa Amboo fi Tokkee
Kuttaayee Amboo fi
Gudar 217 Barataa,Qotataa,Dald altootaa fi Hojjettoota Police Station
2 Shawaa Lixaa Miidaqany Baalam 13 Qote Bulaa Police Station
3 Shawaa Lixaa Calliyaa Geedoo 49 Barataa fi QB Police Station
Police Station
4 Shawaa Lixaa Abuna Gindabarat Gabaa Roobii 70 Barataa fi Hojjetaa Moot. Police Station
Police Station
5 Shawaa Lixaa Baakkoo Baakkoo 48 Barataa fi QB Police Station
Police Station
6 Shawaa Lixaa Noonnoo Silkaa Ambaa 33 Barataa,QB Police Station
7 Shawaa Lixaa Dirree Incinnii Incinnii 24 Barataa fi Daldalaa Police Station
8 Shawaa Lixaa Daandii Gincii 30 Barataa fi QB Police Station
9 Shawaa Lixaa Jalduu Goojjoo 26 Barataa fi QB Police Station
10 Shawaa Lixaa Iluu Galaan Ijaajjii 32 Qote Bulaa Police Station
11 Email: Qeerroo2011@gmail. com
Bishooftuu
Bishooftuu
15 www.Qeer
Barataa fi QB roo.org
Police Station
Shawaa Bahaa
12 Shawaa Bahaa Adaamaa Adaamaa 24 Barataa fi QB Police Station
13 Shawaa Bahaa Dugdaa Maqii 14 Barattoota Police Station
14 Wallaggaa Bahaa Naqamtee Naqamtee 137 Barattoota Police Station
15 Wallaggaa Bahaa Guddayaa Biilaa Biilaa 22 Barataa fi QB Police Station
16 Wallaggaa Bahaa Kiiramuu Kiiramuu 27 Barataa fi QB Police Station
17 Wallaggaa Bahaa Galiilaa Galiilaa 32 Barataa,Daldalaa Police Station
18 Wallaggaa Bahaa Diggaa Diggaa 11 Barataa fi QB Police Station
19 Wallaggaa Bahaa Sibuu Siree Sooree 21 Barataa Police Station
20 Wallaggaa Bahaa Gubbuu Sayyoo Hanoo 26 Barataa Police Station
21 Wallaggaa Bahaa Giddaa Ayyaanaa Ayyaanaa 15 Barataa Police Station
22 Wallagga Lixaa Gimbii Gimbii 90 Barataa fi hojjetaa Police Station
23 Wallagga Lixaa Najjoo Najjoo 127 Barataa,QB fi
Hojjetotta garagaraa Police Station
24 Wallagga Lixaa Boojjii Dirmajjii Biilaa 43 Barataa Police Station
25 Wallagga Lixaa Begii Begii 28 Barataa Police Station
26 Wallagga Lixaa Haruu Haruu 59 Barataa fi QB Police Station
27 Wallagga Lixaa Ganjii Ganjii 98 Barattoota fi barsiisaa Police Station
28 Wallagga Lixaa Ayiira Ayiira 13 Barattoota Police Station
29 Wallagga Lixaa Gimbii Joogir Abbasino 105 QB,Barataa fi Hojjetaa
mootummaa Police Station
30 Wallagga Lixaa Laaloo Asabii Innaangoo 57 Barataa fi QB Police Station
31 Wallagga Lixaa Sayyuu Noolee Bubbee 66 Barataa Police Station
32 Wallagga Lixaa Noolee Kaabbaa Daabbasoo 75 Barataa Police Station
33 Wallagga Lixaa Hoomaa Hoomaa 57 Barataa ,QB Police Station
34 Wallagga Lixaa Baabboo Gambel Baabbo Gamebl 77 Barataa,QB fi
Hojjetaa Garagaraa Police Station
35 Wallagga Lixaa Jaarsoo Jaarsoo 22 Barataa fi QB Police Station
36 Wallagga Lixaa Boojjii Coqorsaa Caqorsaa 59 Barataa Police Station
37 Wallagga Lixaa Gullisoo Gullisoo 105 Barataa Police Station
38 Horro Guduruu Jaardagaa Jaartee fi
Shaambuu Haroo Labuu
Shaambuu 16
71 QB,Barattoota,daldal aa fi hojjetee bulaa Police Station
39 Baalee Roobee Roobee 27 Barattoota Police Station
40 Jimmaa Jimmaa Jimmaa 26 Barattoota Police Station
41 Sh/ Kibba Lixaa Daawoo Buusaa 44 Barataa fi QB Police Station
42 G/A/Finfinnee Sabbataa Sabbataa 32 Barattootaa fi QB Police Station
43 Finfinnee Finfinnee Finfinnee 55 Barataa,Daldalaa,Hoj jetaa Mootummaa Police Station
44 Poolisii Finfinnee Finfinnee Finfinnee 62 Hojjetoota
Mootumaa fi
Barattoota Police Station
45 Dirre Dawaa Dirre Dawaa Dirre Dawwaa 42 Barataa fi
QB,Daldalaa Police Station
46 Harar Haromayyaa Harar 48 Barataa fi QB Police Station
Ida’ama
Walii Galaa
2390
Yaadachiisa:Olitti kan dhiyaate kuni Oromoota FDG Ebala 15,2014 irraa kaasee hidhaman keessaa warren bakkatti hidhaman barame qofa. Kanneen kaan bakka buuteen isaanii hin baramiin jira. Kanneen kun haalaan rakkoo adda addaa keessa kanneen jiranii fi hatattamaan furmaata haqaa warra barbaachisuufii dha.
Injifannoon Uummata Oromoo!
Gadaan Gadaa Bilisummaati!
Caamsaa 20,2014 Qeerroo Bilisummaa Finfinnee.


c: text/html

text:
Gaaffii afaan ofiitiin eenyummaa ofii kabajanii, abboota ofiitiin geggeeffamanii—Biyya ofii Oromiyaa keessatti Waaqa ofii waaqeffachuuf Oromoon dhiyeesse hordofee, wal-dhibdeen keessoo Amantaa Ortodoksii Tewahidoo Itoophiyaatti mudachuu itti dhiyeenyaan hordofaa turreerra. Haa ta’u malee, dhimmicha keessoo isaatti fixachuu hanqachuu mana Amantaa Ortodoksii Tewahidoo Itoophiyaa irraa kan ka’e dambaliin raafama mana amantichaa keessatti mudate sun ifatti dhimma amantaa irraa gara dhimma siyaasaa fi dhimma ol’aantummaa Oromiyaa keessatti qaban itti fufsiifachuutti ce’eera.
Manni amantichaa rakkoo keessoo isaa ofiin furuu hanqatee, affeerraa hin malle hordoftoota amantichaa ilaalcha Nafxanyummaa qabaniif taasisuu isaatiin, akka uummanni hokkara siyaasaa uumu affeeree Jira.
Waan ta’eef:
1) Dhaabbileen amantaa Oromiyaa hundi,
2) Humnoonni siyaasaa Oromiyaa hundi,
3) Artistoonni, hayyoonni fi lammiileen Oromiyaa hundi; guutummaatti tokkummaan wal-faana hiriiruun, harqoota garbummaa maqaa Amantaa Qulqullittii Ortodoksii dawoo godhachuun lafa Oromiyaa saamaa, akkasumas uummata ishee: harka, harmaa fi morma muree daguuguun hiyyoomsaa ture ofirraa dhorkuun dirqama yeroon gaafattudha.
Miseensonni Amantaa Ortodoksii Tewaahidoo Oromiyaa, sabaa fi sab-lammootni hundi kallattii Sinoodosiin isaanii kenneen sochii boonsaa taasisaa yoo jiraatan illee, maddeen rakkoo kanaa rakkoo isaanii keessootti furachuu mannaa, dheebuu Oromiyaa weeraruuf qaban irraa ka’uun rakkinichi gara dirree siyaasaatti akka ba’u taasisaniiru.
Nutis akka Qeerroo Bilisummaa Oromootti, dhimmicha dhimma keessoo mana amantichaati jennee tasgabbiin ilaalaa turrus, dhimmichi guutummaatti gara dirree siyaasaatti waan seenee jiruuf, miseensonni Qeerroo Bilisummaa Oromoo fi qaamonni waamichi isiniif taasifame marti hatattamaan hirmaannaa barbaachisu taasisuun, diina hin jiille kana akka ofirraa geggeessinu dhaammanna.
Gurraandhala 7, 2023
Qeerroo Bilisummaa Oromoo
Finfinnee, Oromiyaa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kan mana murtii yakkaa qoratu kan sadarkaa addunyaan shakkamanii turan ministeerri barnootaa Kenyaa Wiliaam Ruutoo himannaa irratti dhiyaate jalaa walaba ta'an. Guyyoota torbaaf falmiin seeraa erga eggeessamee booda kan hojii irraa rarraasamanii tuaran ministeerichi himannaa yakkaa irratti dhiyaate hafeefii jira.
Abbaan murtii ol aanaan Mr. Gilbar Muteenbii himannaa dhiyaate mormuu dhaan ragaa gahaan akka dhiyaatu gaaftaniiru. Kana jechuun yakki hin raawwanne jechuu miti, garuu ragaan dhiyaate ofi irraa falmachuuf quubsaa miti jedhan.
Mr. Ruutoon kan aangoo irraa rarraasaman ujummoo bishaaniif lafa bosaonaa doolaara miliyoona 3.4 baasu irraa walakkaa miliyoonaa fudhatan jedhamuun himannaa irratti dhiyaateen ture. Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaga'aa


text:
Gaafii: Eegan salaatee salaata fixadheen boodattin najisa ufirratti arkee salaanni kiyya sun akkami?
Deebisaa: Najaasaa si tuyxe yoo salaata keessatti yaadatte salaatuma keessattillee ufirraa baasuu dandeessa. Yoo dhalaa taate dhalaan huccuu ufirraa fuutee salaatuu waan hin dandeenneef jecha salaata cabsitee huccuu ufirraa jijjiiruu qabdi. Yoo dhiira taate ammoo, akka jaakkeettaa, akka koota gubbaadhaa, akka kophee haa ta’uu waan najisaa salaatuma keessatti ufirraa baasee salaata isaa bakkuma jiru irraa itti fuufuu danda’a. Kunis daliilli dalagama Nabii keenyaati ?. Isaanii salaatatti jiru jibriil itti dhufee kopheen tee najisa qabdi je’ee itti himnaan Nabiin Rabbii ? salaatuma keessatti ufirraa baasanii salaata itti fuufan. Yoo najaasaan ati jettu tun ta fincaanii, ta udaanii, si wajjiin turtee quba qabdu, fakkeenyaaf sa’aa lamaafi sadii si wajjiin teessee danta dhabaan ka salaattuun taate salaata kee san deebisuudha qabda. Najaasaan ati quba hin qabne yoo si tuqxe ammoo eega salaattee yoo ufirratti agarte san salaata hin deebiftuu Rabbi sirraa haa qeebalu.
Dr. Liwaa’ul Islaam


text:
Faayidaa keessaa muraasni
Qusannoof
Daa’imman qusannoo akka barataniif ni jajjabeessa.
Carraa Jireenya Isaaniif
Daa’immaniif carraa jireenya isaanii fuulduraaf tajaajila liqii ni argamsiisaaf
Carraa Barnootaa
Faayidaa carraa barnootaa biyya alaaf (Scholarship) haala mijeessa.
Herreega Qusannoo Addaa Daa’immanii
Herregni qusannoo daa’immanii maatiin ijoollee isaanii waggaa 18 gadi jiraniif kan bananiifiidha.
Haala itti fayyadama herrega Daa’immanii
- Dabtara baankii qofaan kan sochoofamuudha.
- Waggaa tokkoo ol erga qusatanii, ‘siistamni’ baankii yeroo turtii isaa tilmaama keessa galchuun dhala bankii dabalataa herregaaf (Waggoota 8,14 fi 18 yeroo ta’u jechuudha).
- Herregichi yoo banamu daa’imni banameef guyyaa dhalaterraa kaasee hanga umurii waggaa 10 gidduu jiraniif baankichi badhaasa jajjabeessituu maallaqa dabalataa ni qusataaf.
- Baankichi daa’imman qusannoo kanatti fayyadamaniif yeroo umriin isaanii dabalaa deemu badhaasa dabalataa ni arjoomaaf.
- Kunis guyyoota kabaja dhalootaafi kkf maatiin (guddistootaan) kabajamuufirrtti herrega daa’immaniin maallaqa dabalataa bifa kennnaatiin akka kaawwamuuf taasisuu ni danda’a. Kanaafis baankichi waraqaa ragaa qopheessuun ni kennaaf.
Faayidaawwan Herrega Daa’immanii
- Dhala ni argamsiisa.
- Daa’immaniif carraa jireenya isaanii fuulduraaf tajaajila liqii ni argamsiisaaf,
- Faayidaa carraa barnootaa biyya alaaf (Scholarship) haala mijeessa.
- Daa’imman qusannoo akka barataniif ni jajjabeessa.
Herregicha banuuf ragaalee barbaachisan keessaa
- Suuraa ijoollee lamaafi kan maatii lama dhiyeenyatti ka’an.
- Waraqaa eenyummaa haaromsame.
- Giriin kaardii.
- Waraqaa eenyummaa mana hojii/miindeeffamaa/ (maatiif).
- Eeyyama oofinsa konkolaataafi kkf.
Ulaagaa:
Hojimaata baniinsa Herrega Qusannoo Addaa Daa’immanii fi sirna Baankichaan ni hordofama


text:
Jaapaan Imbaasii isii Telaviiv jiru gara Alqudsitti deebisuuf karoora akka hin qabne beeksiste
Muummichi ministeera Jaappaan Shinzoo Abee Kiibxata Kaleessaa Daw’annaa hujiitiif Falasxiin seene. Mr Shinzoo Abee magaalaa Ramallah keessatti Prezdantii Falasxiin Mahmuud Abbaas waliin kan mari’ate yoo tahu, Japan Imbaasii ishii Telaviiv jiru gara Alquds/Jerusalem deebisuuf Karoora akka hin qabne kan beeksise tahuu ejensii oduu Falasxiin wabefachuun Anaadooluu Niiwus gabaase.
Mr Abeen dhimma Alqudsi ilaalchisee deeggarsi Jaappaan gootu qajeelfama waliigaltee mootummoota Falasxiinii fi Isra’eel godhan irratti malee fedhii gama tokkoo qofa kan hin deeggarre tahuu hime. Jaappaan mootummoota lamaan jiddutti nagaya buusuuf yaalii godhamu keessatti adda durummaan hirmaachuudhaaf qophii tahuu isii prezdaant Abbaasiif kan mirkaneesse tahuu gabaasichi ni ibsa. Dabalataanis Mootummaan Jaappaan deggarsa diinagdee Falasxiiniif godhaa ture cimsee kan itti fufu tahuun beekameera.
Prezdant Mahmuud Abbaas gama isaatiin nageenya buusuudhaaf kallattii Dhaabbanni mootummoota gamtoomanii,UN kaaye hordofuun, Jaappaan dabalatee Carraaqqii biyyoonni addunyaa kamiyyuu godhan mootummaan Falasxiin kan deeggaru tahuu ibse. Haata’u malee Alquds magaalaa guddoo Falasxiin tahuu qaamota hin fudhannee waliin mariidhaaf kan hin teenne tahuu mirkaneesse.


text:
Deebisaa Gabaabaa:
Ijji nama miidhuun dhugaa jirtu. Kun rakkoo dubartoota qofa bira jiru osoo hin taane, rakkoon tun warra dhiiraa birattis ni argamti. Akka Nabiin (SAW) nuu himanitti ijji ilma namaa waan garagaraa irratti nama miidhuu danda’a. Nyaatarratti, dhugaatirratti, bareedinarratti, qabeenyaa fi wantoota biroo irrattis ijji namaa nama miidhuu danda’a. Eegasuu namoota rakkoo akkanaa qabanii fi ija isaaniitiin nama miidhuu danda’an waan godhuufii qabnutu jira.
Deebisaa Sagalee
Islaamummaan wal gorsutti nu ajajji. Kanaafuu nama san duuba deemanii inni budaadha jechaa namoota biraatitti waa’ee isaa himuun dura isa gorsuutu barbaachisa. Namni gariin jaalatee waan tokko miidhuu danda’a. Nama akkanaa kana qabanii wanti kun sirraa haasawamutti jiraa, yoo waan tokko jaalattes naa kennaa jedhii gaafadhu jedhanii isa jajjabeessuun gaariidha.
Islaamummaan waan jiru cufaaf furmaata nuu laatteerti. Yoo danda’ame nama rakkoo kana qabu jalaa hancufa isaatis ta’e waan inni itti fayyadame fuudhaan ittiin of wal aanuun ni dana’ama. Namni rakkoo akkanaa ofirratti beekus maal akka godhuu qabus Ergamaan Rabbii (SAW) nu barsiisaniiru. Namni ijaan nama miidhuu danda’u waan tokko argee yoo jaalate, battaluma sanitti onnee isaatirraa, MAA SHAA ALLAAH jechuu isa barbaachisa. Yoo akkas godhuu danda’e ija isaa saniin nama miidhuu hin danda’u.
Dr Liwaa’ul Islaam
Fatwaa Ulamaa’ii biyya alaa
Ijji hamtuun (budaan) ijaan nama biraa miidhuudha. Sunis wayta namni tokko waan nama biraa jaalatu, miirri hamaan hinaaffaa irraa kan ka’e dhiibbaa isarratti godhuun akka nama kaan miidhu godha. Namni ijaan nama miidhu hundi nama hinaafuudha. Haa ta’u malee kan hinaafu hundi ijaan nama hin miidhu ykn budaa itti hin ta’u.
Jechi afaan araba kan Haasid ykn hinaafuu jedhu, jecha ayn ykn budaa jedhu caala jecha walii galaati. Lachuu of keessatti qabachuu danda’a. kanaafuu akkuma qur’aana keessatti suuratul falaq suuraa 113 aayaa 5ffaa irratti ibsametti, Nama nama hassadurraa, akkasumas nama hisdiin nama miidhurraa Rabbitti maganfatuu barbaachisa. Namni wayta nama nama hassadurraa maganfatu nama ijaan isa miidhurraallee walitti qabee maganfatuu irratti argama.
Ijji hamtuun xiyya onnee nama hassadurraa akkasumas nama ijaan nama miidhurraa darbatamtuudha. Xiyyi tun yeroo tokko tokko nama itti darbamte dhahuu dandeetti. Yeroo tokko tokko ammoo dhahuu dhabus malti. Namni ijji irra buufamte kun nama eegumsa hin qabne yoo tahe nama san miidhuu dandeetti. Namni ijji itti darbamte sun nama eegumsa qabu yoo tahe garuu, hamtuun darbamte sun nama isii darbe sanitti deebi’uu dandeetti.
Ragaa Hadiisaa
Hadiisa Bukhaarii fi Muslim keessatti ibsame keessatti “Ergamaan Rabbii (SAW) yeroo hunda ija hamtuu irraa of eeggannoodhaaf akka na gargaaruuf ruqyaa akka ofii godhu natti himaa turan” jechuun Aa’ishaan Rabbi irraa haa jaalatuu nuuf dabarsiteerti.
Imaam Ahmad, Maalik, Alnasa’ii fi Ibnu Hibbaan Sahl ibnu Haniif irraa akka odeeysanitti; Sahl, ergamaa Rabbii fi sahaabonni gara Makkaa imalaa turan. Naannoo Al Jahfaa, bakka gaara Al Khahrar jedhamu gahanii dhaabbatan. Naannawa sanittis Sahl qaama isaa dhiqate. Nama gogaa adii bareedaa qabu ture. Amiir ibnu Rabii’ah, kan gosa Adiyy ibn Ka’ab irraa ta’e isa laalee, “Ani gogaa bareedaa akkanaa hin argine, gogaan dubra qarreetuu hagana hin bareedu” jedhe. Yeroo kanatti Sahl ni kufe.
Sahaabonni gara ergamaa Rabbii (SAW) dhaquun, “Yaa ergamaa Rabbii Sahliif waa godhuu dandeettaa? Mataa isaa ol qabachuu dadhabe” jedhanii itti himan. Ergamaan Rabbiitis (SAW) “dhimma isaarratti namni himattan jiraa?” jechuun gaafatan. Isaanillee, “Amiir ibn Rabii’aatu ijaan isa laale” jedhanii deebisan. Ergamaan Rabbiitis (SAW) Amiir waaman hedduu isaan lolan. “Isin keessaa tokko maaliif obboleessa isaa ajjeesa? Waan isinitti tolu yoo argitan, barakaa saniif Rabbiin isaaf kadhaa” jechuudhaan qeeqan. Itti aansuun, “isaaf dhiqadhu” jedhanii ajajan. Innis fuula, harka, ganaa, jilba, miila isaa akkasumas uffata isaa isa gara gadii jiru meeshaa keessatti dhiqe. Namni tokkos bishaan san fuudhaa Sahl irratti dhangalaase. Sahlilleen bakka kufee ka’ee ummatatti makame. San booda wanti hamaan hin mudanne. Hadiisa kana Albaaniin Al Mishkaat keessatti Sahiih jechuun ramade.
Muslimni Rabbii irratti amantaa jabaa qabaachuun, Isa amanuun, Isatti irkachuun, Isa kadhachuun, Suuraltul Ikhlaas, Suuratul Falaq, Suuratunnaas, Suuratul Faatihaa fi aayatal kursii qara’uun hamtuu sheeyxanaa fi hamtuu ilma namaarraa of eeguu qaba.
Sheikh Salah Al Munajjid
Ibsa Dabalataa
(Namni gariin ija hamtuu qabaachuusaa ofirratti hin beeku. Haatis jaalala irraa kan ka’e ilmoo ofii waraanuu dandeetti. Kanaafuu kun waan ilmi namaa beekkaan ofirratti hidhee miti. Namni ofirratti beekee ittiin nama miidhus jiraachuu mala. Furmaanni hunda caalaan Rabbirratti irkachuudhaan wantoota eegumsaaf nu gargaaran hunda taasisuudha. Namoota waan akkanaa irratti beeknu ammoo itti dhihaannee gorsuudhaan, ija isaanii namarraa akka eegan godhuu qabna. Battaluma waan tokko nama tokkorratti arganii jaalataniin saffisaan MAA SHAA ALLAAH jechuu akka qaban isaan barsiisuu barbaachisa. Haala saniin ija hamtuu irraa of eegaa namas eeguu dandeeenya.)


text:
Siiraa-Lakk.10
Nabiyyiin (SAW) Khadijaaf daldaluu fi Ishii Fuudhuu
Khadiijaa bint Khuwaylid dubartii abbaan manaa ishii irraa du’ee fi kabajaaf qabeenya tan qabdu turte. Qabeenya ishiitiin akka daldalan dhiirota ni qaxarti turte. Yommuu waa’een dhugummaa dubbii, amaanaa eeguu fi bareedinni akhlaaqa Nabii Muhammad (SAW) ishii gahuu, qabeenya ishiitiin daldalaa ta’uun gara Sooriya akka deemu isatti dhiyeessite. Daldaltoota biroo caalaa qabeenya akka isaaf kennitu waadaa ni seente. Innis kana fudhachuun tajaajilaa ishii Maysiira jedhamuu waliin gara Sooriyaa imale. Nabiyyiinis Sooriya erga gahee meeshaa manaa baheen ni gurgure. Meeshaa barbaadus ni bite. Gara Makkaa erga deebi’ee booda Khadiijaan qabeenya ishiif fide ni gurgurte. Qabeenyi ishiis dachaa ta’e.
Nabii Muhammad (SAW) imala kana keessatti mindaa daldalaa dabalatee faayda guddaa argatee jira. Sababni isaas, magaalaa Madiinaa boodarra itti godaanee handhuura waamicha fi mootummaa Islaamaa itti godhee keessaan darbe. Akkasumas,Maysiraan gaarummaa amala isaa, dhugummaa fi amanamummaa isaa Khadiijaatti erga himee booda imalli isaa kuni ishii fuudhuf sababa ta’ee jira. Ammas, Khadiijaan barakaa duraan hin argine qabeenya ishii keessatti argite. Sababoota kanniin irratti hundaa’e Khadijaanis miira gaarii Nabiyyiif qabdu hiriyyaa dhiyoo ishii tan taate Nafiisah bint Munabbah mari’achiiste. Nafiisaanis deemun oduu kana Nabiyyitti beeksiste. Akka Khadijaa fuudhu itti himte. Nabiyyiinis kanatti ni gammade, garuu dubbii kana abbeerota isaatti ni dhiyeesse. Isaanis ishii fuudhu akka danda’u irratti wali galan. Abbeeraan isaa Hamza bin Abdul Muxxalib isa waliin deemun Khadiijaa kaadhimeef. Nabiyyiinis (SAW) ishii ni fuudhe. Khadijaan dubartii jalqabaa Nabiyyiin fuudhedha. Hanga duututti dubartii biraa hin fuune. Nabiyyiif (SAW) ijoollee dhiiraa lamaa fi dubartoota afur deessefi jirti. Ijoolleen dhiiraa lamaan: Qaasim fi Abdullah. Mucaan lammata kuni Xaahir fi Xayyib jedhamunis ni beekkama.
Qaasim umrii beellada itti yaabbachu danda’u erga gahee booda ni du’e. Abdullanis daa’imummaa isaatti du’e. Kunis kan ta’e Nabii Muhammad (SAW) nabiyyii ta’ee ergamuun dura. Ijoolleen dubaraa immoo: Zaynab, Ruqiyyah, Umm Kulsuum fi Faaxima dha. Dubartoonni tunniin hundi isaanitu Islaama fudhatanii, gara Madiinaa godaananii fi heerumanis jiru. Yommuu Nabiyyiin (SAW) Khadiijaa fuudhu umriin isaa digdami shan (25), kan ishii immoo afurtama (40) ture.
Barnoota fi Faaydalee asirraa fudhatamu
1-Dhugumatti amaanaa fi dhugaa dubbachuun amaloota baay’ee barbaachisoo daldalaa milkaa’aa ta’eti. Daldalaan daldala keessatti milkaa’u nama amaanaa eegu fi dhugaa dubbatuudha. Amaloota lamaan kanatu Khadijaan qabeenya ishiitiin akka daldalu nabiyyi akka gaafattu ishii taasise. Rabbiinis daldala ishii keessatti barakaa kaa’ee. Balbala kheeyri baay’ee baneef.
2-Daldalli karaalee rizqii itti argatan keessaa tokko yommuu ta’u, ergamuun dura Rabbiin subhaanahu Ergamaa Isaatiif daldala ni laaffise. Dhugumatti gosoota daldalaa adda addaa irratti Nabiyyiiin (SAW) leenji’anii jiru. Nabiyyiin akkana jechuunis waa’ee nama daldaalu ibsanii jiru: “Adduunyaa tana keessatti daldalaan dhugaa dubbatuu fi amanamaa ta’e, Guyyaa Qiyaamaa nabiyyoota, dhugoomsitoota fi shahiidota waliin kaafama.“[1] Hojiin kuni Muslimootaaf hojii baay’ee barbaachisaa ta’eedha. Namni daldaalu, namoota birootiif gabra hin ta’u, fedhii fi hawwii nama qaxaruuf (employer) jalatti hin kufu.
3-Nabiiyyiin (SAW) Khadiijaa fuudhun murtii Rabbiitiin ture. Dhugumatti, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haadha manaa isaan walitti galtu, isa gargaartu, rakkoo isa tuqu tan salphistuu fi gadda isaa waliin qooddattu nabiyyiif filate. Namni gara Islaamatti namoota waamu, dubartii Rabbiin sodaattu fi gaarii taate garmalee isa barbaachisti. Manaan alatti yommuu ala bahuu guyyaan isaa qabsoon kan guuttamee fi diinota Islamaa irraa faallaan guddaan isa qunnama. Kanaafu, mana keessatti nama isa booharsuu, jajjabeessuu fi kakaasu garmalee isa barbaachisa. Khadiijaan amaloota guutuu kanniin keessatti tan duraati. Jireenya nabiyyii (SAW) keessatti haftee (ashaaraa) guddaa dhiiftee jirti.
4-Akkuma arginuu Nabiyyiin (SAW) hadhaa ijoollee dhiiraa lamaan dhabuu dhandhamee jira, akkuma duraan hadhaa abbaa fi haadha dhabuu dhandhame. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ijoolleen dhiiraa akka isaaf hin guddanne fedhe. Ijoolleen Nabiyyii du’uun, namoota gariin jaalala isaanitiin qoramuun nabiyummaa isaaniif gochuu hin danda’an. Osoo ijoolleen dhiiraa jiraatani silaa fitnaan (qormaanni) adda addaa ni uumamaa ture. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa haajaa nafsee namaa guutuuf, dhiirummaa nabiyyi keessatti homtu akka hin hir’anneef ykn namni kijibaan kijiba akka isarratti hin dubbanneef ijoollee dhiiraa jalqaba irratti kenneefii ergasii fudhate. Akkasumas, ijoolleen dhiiraa Nabiyyii daa’imummaan du’uun namoota ijoollee dhiiraa dhabaniif ykn erga argatanii booda isaan jalaa du’aniif boohartii fi jajjabeenya ta’a. Ammas, gosa qormaata keessaa tokko. Namoota hunda caalaa namoonni qoraman nabiyyoota.
Kanaafu, namni yoo ijoollee dhiiraa dhabe ykn jalaa du’an Nabiyyii (SAW) fakkeenya haa godhatu. Qur’aana keessatti:
“Dhugumatti nama Rabbii fi Guyyaa Aakhiraa kajeeluf ammas Rabbiin baay’isee yaadatuuf Ergamaa Rabbii keessa hidhannaa (fakkeenya) gaariitu isiniif jira.” Suuratu Al-Ahzaab 33:21
Namni ijoollee dhiiraa ykn dubartii yoo dhabe waa lama haa qoratu:
1ffaa– Ijoollee dhiiraa dhabuun isaaf qormaata akka ta’etti ilaalu- Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa karaa adda addaatin addunyaa tana keessatti nama qora. Qormaata kanniin keessaa ijoollee dhiira ykn dubartii dhabuudha. Wanti qormaata kanarraa barbaadamu, “namni kuni obsee mindaa obsaa argata moo dallanee mindaa obsaa dhabaa?” kan jedhuudha.
2ffaa-Ijoollee dhiiraa osoo argatee, tarii miidhaa guddaa isarraan gahuu danda’u. Kana ilaalchisee suuratu Al-Kahf keessatti seenaa bareedaa tokko ni arganna. Suurah tana keessatti waa’ee adeemsa Nabii Muusaa fi Khidr dubbata. Khidr gabricha Rabbiin beekumsa addaa isaaf kenneedha. Nabii Muusaa fi Khidr osoo waliin deemanu, Khidr mucaa dhiiraa xiqqaa ol fuudhee ajjeese. Nabii Muusaan kana yommuu argu garmalee rifate akkana jedheen, “Sila nama qulqulluu nama biraa hin ajjeesne ajjeeftaa? Dhugumatti ati waan fokkataa hojjattee jirta.” ( Suuratu Al-Kahf 18:74)
Khidris hojii kana fedhii ofiitiin osoo hin ta’in ajaja Rabbiitiin akka hojjate Muusaatti hime. Garuu iccitii kana keessa jiru akkana jechuun itti beeksisee: “Mucaan [kuni], haadhaa fi abbaan isaa mu’mintoota (warra dhugaan amananiidha). [Yoo guddate], daangaa darbuu fi kufriidhaan isaan haguugaa sodaanne. Kanaafu, Gooftaan isaanii ilma qulqullinnaan isa caaluu fi rahmatatti irra dhiyoo ta’e bakka akka buusuf feene.” Suuratu Al-Kahf 18:80-81
Mucaan kuni osoo guddatee daangaa darbuu fi kafaruun haadhaa abbaa isaa kufriitti seensisa. Ergasii ni baduu. Kanaafi, jalqaba irratti “haadhaa fi abbaan isaa mu’mintoota” jedhe. Kanaafu, mucaan kuni du’uun mucaan isa caalu isaaniif Rabbiin kennuun wanta gaarii ta’eedha. “ilma qulqullinnaan isa caaluu” jechuun kufrii, badii fi daangaa darbuu irraa qulqulluu kan ta’e; nama amantii fi hojiin isaa tolee. “rahmatatti irra dhiyoo ta’e” jechuun haadha abbaaf rahmata kan godhuu fi tola oolu. Mucaan ajjeefame osoo guddatee, kafaruun gara kufriittii isaan oofa; isaan irratti daangaa darbuun rahmata irraa fagaata. Mucaan haarofti Rabbiin isaaniif kennu immoo mucaa gaarii, amanti qabatee fi isaaniif tola ooludha.
Kanaafu, namni yommuu ijoolleen jalaa duutu, kanniin yaadachuun obsuu fi murtii Rabbitti gammaduu qaba. Hayyuun Qataadah jedhamu waa’ee mucaa ajjeefame kanaa ilaalchisee akkana jedha: Abbaa fi haati yommuu mucaan kuni dhalatu ni gammadan. Yommuu ajjeefamu immoo ni gaddan. Osoo jiraatee silaa isaan lamaanu sababa isaatiin ni badu turan. Namni murtii Rabbiitti haa gammadu. Sababni isaas, mu’minaaf murtiin Rabbiin wanta inni jaallatu keessatti isaaf murteesse irra wanta inni jibbuu keessatti isaaf murteessetu caala.” Hadiisa keessatti: Rabbiin mu’minaaf (nama dhugaan amaneef) murtii homaatu hin murteessu, isaaf kheeyri (gaarii) yoo ta’e malee.” [2]
5-Seenaan Nabiyyiin Khadiijaa fuudhu, Nabiyyiin (SAW) fedhii foonii sadarkaa guddaa irra gahee guuttachuuf kan itti hin xiyyeeffannee ta’uu Muslimaaf ifa godha. Akkuma dargaggoota biroo fedhii foonitti garmalee kan xiyyeefatu osoo ta’ee silaa dubartii umriin Khadiijaa gadi taate ykn isa hin caalle fuudhuf hawwaa ture. Garuu Nabiyyiin (SAW) Khadiijaa akka niititti kan filateef kabajaaf amala gaarii ishiin qabduu fi yeroo jaahiliyyah “Dubartii qulqullinnaa fi kabaja ofii eeggachuun” beekkamtu waan taatefi.
6-Ammas, Nabiiyyiin Khadiijaa fuudhu keessa wanta arrabaa fi qalama diinota Islaamaa lugaamutu jira. Namoonni kunniin mata dureen fuudha nabiyyii isaaniif karaa Islaama ittiin haleelan godhanii yaadu. Nabiyyii (SAW) akka nama fedhii keessatti lixee godhanii kaasu. Garuu jireenya nabiyyii yoo qorannee faallaa isaan yaadanii fi odeessan ta’ee arganna. Nabiyyiin (SAW) hanga waggaa 25 kabaja ofii kan eeggatu fi badii naannoo isaa marseetti kan hin lixne ture. Akkasumas, dubartii umriin ishii dachaa umrii isaatti dhiyaatu fuudhe. Osoo fedhee dubartoota naannoo san jiran ni fuudhaa ture. Wanti isa dhoowwu tokkollee hin jiru. Umriin dhiirti dubartiif fedhii guddaa itti qabu 20 fi 50 jidduudha. Garuu Nabiyyiin (SAW) dubartii biraa osoo hin fuudhin hanga Khadiijaan umrii 65 tti duututti waliin jiraataa ture. Boodarra Nabiyyiin (SAW) Aa’ishaa fuudhu fi akkasumas, dubartoota biroo fuudhun sababa, seenaa fi ogummaa of danda’e qaba.[3]
Kitaabban Wabii
[1] https://sunnah.com/tirmidhi/14/7
[2] Tafsiiru Ibn Kasiir-5/183
[3] As-Siiratu Nabawiyyati–fuula 62-64, Alii Muhammad Sallaabi, Noble Life of The Prophet [English] 1/106-110


text:
Munshiid Haaj Aloo Kabiir Umar gama ganda Aakiraatti godaanan
INNAA LILLAAHI WA INNAA ILEYHI RAAJI’UUN
Munshiid Haaj Aloo Kabiir Umar dhukkubii yeroo dheeraa irra tureen gama fuula RABBII deemuun dhagahame.
Haaji Aloon waggaa 37 dura dandeettii ogummaa aartii qabaniin manzumaa ” Ilaahi Ilaahi yaa ilaahii nama hin gannee” jettu qopheessuun aartii islaamaa biyya keenya keessatti dadhabaa turte lafaa kaasuun artistoota muslimaa amma jiraniif fakkeenya tahanii turan.
Guyyaa harraa magaalaa Roobeetti iddoo hawaasni muslimaa lakkoofsaan hedduu ta’e argameetti sirni Awwaalcha Isaanii raawwatamuu odeeyfannoo ni addeessa.
RABBIIN isaaniif haa araaramu,hojiilee isaanii gaggaarii hunda irraa qeebalee qubsuma isaanii kan jannataa haa godhu. Firaa fi fixaa isaaniifis Rabbiin Sabrii haa keennu!


text:
Dhalattoonni Tigraayii fi diggertoonni isaanii hawaasa biyyootii alaa kanneen biroon kaleessa Washington DC keessatti har’a immoo magaalaa New York keessatti hiriira guddaa geggeessanii jiran.
Kaayyoon Hiriira sanaas waraansa Tigraay keessaa mormuu, mootummaan Yunaayitid Isteetis haala Tigraay keessaa hubatee tarkaanfii inni fudhateef kallattii imaammataa inni kaa’eef deggersa dhageessisuuf jecha.
Kanas hojii irra mala inni itti ooluu danda’u gaafachuuf ta’uu illee qindeessitoonni hiriira kanaa gaafatanii jiran.


text:
Ho'a
Akka qorannoo seera uumamaatti (fiiziksii) ho’i dandeettii hojii tokko malee wanta tokko irraa gara wanta biraatti darba . Gabaabumatti ibsuuf, namni tokko dhagaa guddaa yoo ol kaase, anniisaa namni sun itti baasu fi kallattii dhagaan sun itti deemte tokko waan ta’eef, doonii sana irratti hojiin hojjetama . Kanaaf, dhagaan sun bakka olka’aa yoo ta’e, yoo gadi lakkifame hojiin hojjetamuu danda’a; Kana jechuun aangoon namicha irraa gara hojii dhagaa sanaatti dabarfamee jira jechuudha. Hojiin pooteenshaala dabarsuudhaaf waan hojjetamuuf, dabarsaan sun ho’a hin jedhamu . Gama biraatiin yoo dhagaa sana aduutti dhiifne ni ho'a. Ho’i kun bishaan gubbaa irratti yeroo walitti qabamu danfisuun hojii irratti hojjechuu danda’a. Kunis pooteenshaalli aduu irraa gara dhagaatti akka darbe agarsiisa. Garuu aduun dhagaa sana hin sochoosne, kanaaf irratti hin hojjenne. Hojii osoo hin hojjetiin anniisaa wal jijjiiruun ho’a jedhama.


text:
Erga walwaraansi Sudaan jalqabee ji’aa Eblaa irraa kaasee baqattoonni fi kolaa galtoonni kuma 35 ta’an Ityoophiyaa seenuu isaanii jaarmiyaan dhaabbata mootumoota gamtoomanii UNHCR ibsee jira.
Dhaabbata mootumoota gamtoomaaniitti Komishiini olaanaa dhimmaa baqattootaa irratti hojjatu ykn UNHCR fi Ityoophiyaatti itti aantuu bakka buutuu kan ta’an Maargaareet Ateenoo akka sagalee Amerikaatti himanitti, namoottaa qubsuma naannoo Amaaraa bakka Kumer jedhamuu fi buufata Sherqollee isaa naannoo Beenishangul keessatti argamuu keessa qubatanii jiran, dhibeentaa 70 lammiilee Sudaan, dhibeentaan 20 lammiilee Eritiraa yemmu ta’an, dhibeentaan Shan immoo lammilee Sudaan kibbaati.
Qubsumaa Kumer issa magaala Matamaatti argamuu fi baqattoonni kuma 10 ta’an dhiheenyaa kana keessa qubatan keessatti dhibeen koleeraa dhalatee namoottan 9 dhibee Kanaan du’anii namoottan dhukubsatan 395 immoo wiirtuu waldhaansa koleeraa keessa seenuu isaanii bakka buutuun UNHCR ibsanii jiru.
Jalqaba Waltii bu’insa naannoo Amaaraa keessatti umamee irratti hojiini fi gargaarsi baqattootaa rakkinaa kessa seenee turus, yeroo ammaa haalaa gaarii irraa akka jiru kan ibsaan bakka buutuun UNHCR, Sagantaan nyaata Adduunyaa fi dhaabbanni misooma Adduunyaa kan Yunaayitid Isteets USAIDn gargaarsaa namoomaa addaan kutuun isaanii baqattootaa miidhaa jiraachuu isaa akka ibsan gabaasni Gebremikaa’el Gebremediihin beeksiseera.


text:
Kolleejjiin Barsiisota Jimmaa Meeshaalee Qulqullinaa fi Of eeggannoo COVID-19f oolan Bulchiinsa Godina Jimmaaf Gumaache
Kolleejjiin Barsiisota Jimmaa Meeshaalee Qulqullinaa fi of eeggannoo COVID-19f oolan Deeggarsaaf Akka Ooluuf Bulchiinsa Godina Jimmaaf Gumaache. Deeggarsi kenname kunis bakka bulchaan bulchiinsa Godina Jimmaa Obbo. Abdulhaakim Muluu fi Hooggantootni fi hawaasni kolleejjichaa argamatti koree deeggarsicha walitti qabuuf dabarfamee kennameera. Meeshaaleen deeggarsaa kunis namoota harka qalleeyyii fi meeshaalee of eeggannoo kana bitachuu hin dandeenyeef akka …
Kolleejjiin Barsiisota Jimmaa Meeshaalee Qulqullinaa fi Of eeggannoo COVID-19f oolan Bulchiinsa Godina Jimmaaf Gumaache Read More »


text:
Ityoophiyaa fi Emreets hariiroo waraana isaanii cimsuuf walii galtee mallatteessan
Walii galteen hariirroo humna ittisaa fi waraana biyyoota lamaanii cimsuu kun Dubaay keessatti kan mallatteeffame yoo tahu, kunis mootummaan Emreets gama hundaan Ityoophiyaa waliin hariiroo isa cimsuuf fedhii guddaa kan qabu tahuu ibsame.
Haaluma kanaan gama Ityoophiyaatiin Ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa Obbo Lammaa Magarsaa fi gitni isaa Ministeera Raayyaa Ittisa Biyyaa Emireets Muhmmad Bin Ahmad Al Bowaardii walii galtee kana mallatteessanii jiru.
Obbo Lammaa Magarsaa sirna mallattoo kana irratti yaada kenneen, Raayyaan ittisa biyyaa Ityoophiyaa dhimmoota faayidaa biyyoota lamaanii eegsisuu ilaallatu irratti waliin hojjachuuf murannoo qabaachuu ibse.
Haaluma walfakkaatuun Ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa Emireets Muhaammad Bin Ahmad Al Bowaardii gama isaatiin, “walii galteen Ityoophiyaa waliin mallatteessine kun biyyattiin walitti dhufeenya hawaasa idil addunyaa waliin qabdu olaanaa ta’uu isaa kan agarsiisuu”jechuu isaa FBC gabaase.


text:
Uumamni kun Agaamaa jedhama. Agaamaan sanyiin Qarcooti. Ardiilee Afriikaa, Eeshiyaa fi Awurooppaa keessatti argama. Walumaa galatti ardiilee sadan kanniin keessatti sanyiin Agaamaa 60 ol akka jiru qorannoodhaan bira gahamee jira. Agaamaan sanyiiwwan lootuu keessaallee kan naannoo heddu keessatti argamu yoo ta’u, haala qilleensa garagaraa keessatti rakkoo takkaan malee jiraachuu ni danda’a.
Agaamaan kennaa ajaa’ibaa tokko qaba. Fakkeenyaaf sanyiin agaamaa tokko naannoo bosona tuucha’aa keessa jiraata haa jennu. Yeroo muraasa booda bosonni kun ilma namaatiin ciramee yoo barbadaaye; Agaamaan Akka lubbu qabeeyyii biroo naannoo sanirraa hin baqatu. Achuma turee haala qilleensaa haarawa kana keessatti jireenya haarawa eegala. Sooranni isaa kan duraan bosona san keessaa sooratu hundi bosona wajji jalaa badus, waanuma Rabbiin isa razaqe soorataa jiraata. Rabbiin qaama isaa haala qilleensaa hundaa akka dandamatu godhee uume. Har’aan tana sanyiin uumama kanaa sababa ciramiinsa bosonaa irraa kan ka’e, hedduminaan gaarren dhagaa baay’atuu fi iddoo goggogaa keessa jiraataa jira. Halluun gogaa isaa irra jiru akkaan bareedaa waan ta’eefis, ilmi namaa sanyii lootuu kana adamsee manatti galfatee guddisaa jira. Kanaafuu agaamaan jireenya bosonaatis ta’e jireenya magaalaa jiraatuu ni danda’a jechuudha.
Agaamaan tokko mataa irraa kaasee haa fiixee eegee isaatti seenti meetira 40 dheerata. Akkuma lootuuwwan hedduu gama eegeetii qal’aa yoo tahu, gara mataatiin ammoo ni bal’ata. Uumamni kun yeroo hunda garee miseensota heddu qabu ijaaree, qubsuma ofii tolfatee jiraata. Gareen kunis kormaa humna jabaa qabuun hoogganama. Garema san keessa kormaawwan biroo jiraatanis, akka kormaa hoogganaa sanitti dalagaa hunda dalaguun isaaniif hin hayyamamu. Fakkeenyaaf wal qunnamtii wal hormaataa kan raawwatu kormaa hoogganaa ta’ee garee san qajeelchu qofa. Dabalataan qubsumni tokko dhaltuuwwan heddu of keessaa qaba.
Yeroo heddu sanyiiwwan bofaa fi lootuu kormaaf dhaltuu ijaan laalanii adda baasuun rakkisaadha. Haa ta’u malee Agaamaa adda baasuun heddus hin ulfaatu. Fakkeenyaaf dhaltuuwwan garee san keessa jiran bifti isaanii gosa lama. Innis magariisaa fi magaala. Kanaafuu halluu kanniin lamaan yoo agarre, agaamaan tun dhaltuudha jechuudha. Agaamaan Kormaanis halluu daalacha, diimaa, cuquliisa, fi boora qaba. kanaafuu qubsuma tokko keessa, Agaamaawwan bifa kana qaban yoo argine, kormaa ta’uu isaanii hubanna. Kormaawwan kunniin garuu warra hooggansa qabanii miti. Halluun sadaffaa ammoo kan Kormaa garee san hoogganuuti. Halluun kormaa kanaa akkaan ifaa (bright) yoo ta’u, bifa lama of keessaa qaba. Wanti mormaa gad jiru hundi bifa cuquliisa qaba. Mataan isaa ammoo bifa diimaa ykn ammoo boora qabaata. Kanaafuu hoogganaa garee sanii beekuudhaaf wanti godhuu qabnu, Agaamaa bifa lama qabu barbaaduudha. Sunis qaamni isaa cuquliisa ta’ee yoo mataan isaa diimate ykn ammoo boorate hoogganaa arginee jirra jechuudha. Hoogganaan kun sababa bifa garagaraa qaama isaa irraa qabu kanaaf jecha, Rainbow lizards jedhamee waamama.
Agaamaan hedduminaan ilbiisota soorata. Naannoo Agaamaan jiru ilbiisni hedduunis hin jiraatu. Inumaa Namoonni gariin sababuma kanaaf Agaamaa madaqsanii guddisan. Naannoo Agaamaan jiru ilbiisonni Akka Daarabaaftuu ykn Aaroo takkaahuu Saaphaphuu hedduminaan hin jiraatan jechuudha. Agaamaan Soorata isaa kana adamsuudhaaf akka waan du’ee of fakkeessee gogee dhaabata. Yeroo hafuura fudhatus qaamni isaa hin sosocha’u. achi booda wayta ilbiisni tokko dhufee biraan dabru utaalee qabata. Dabalataan ammoo firiiwwan mukaa fi killee simbirrootaa fi lootuuwwaniitis ni soorata.
Agaamaan waa argee adda baafatuu irratti qaroo jabaa qaba. Qaroon isaa kun wantoota fageenya irra jiran ilaalee adda baafatuu danda’a. diina fagoo itti dhufu, akkasumas ilbiisa xixiqqoo soorata isaaf ta’an, ija isaa sanitti fayyadamee adda baafata. Akkuma sooranni isaa ilbiisota tahe, diinni isaa hamaan ammoo bofa. Kanaafuu bofa fageenyarraa yoo arge, haga danda’een dheessee ykn ammoo dhokatee jalaa miliqa.
Bineensi kun ammas amala addaa tokko qaba. Walqunnamtii wal hormaataa raawwatuudhaaf yeroo roobaa eeguun isarratti dirqama. Roobni wal qunnamtii wal hormaataatiif maal fayyada jechuun keessan hin oolamu. Agaamaan dhaltuun soorata gahaa argattu malee hanqaaquu hin buustu. Yeroo roobni roobu ammoo ilbiisonni akka Roobaanjireettii hedduminaan uumamu. Wayta kana agaamaan nyaata gahaa waan argatuuf, haqaaquunis ni qophoofti. Yeroo kana wal qunnamtiin wal hormaataa raawwatama. Haadhoon takka eega wal qunnamtii raawwatteen booda boolla seentimeetira 5 gad fagaatu qotti. Kana booda hanqaaquu haga 20 boolla san keessatti buustee awwaalti. Yeroon ilmoon hanqaaquu keessaa itti baatu sanyii irraa sanyitti garaagarummaa qaba, agaamaan gariin ji’a tokkoo fi cinatti hanqaaquu keessaa ilmoo baasti. Gariin ammoo ji’a afurii fi cinaaf eega tureen booda ilmoon keessaa baha. Agaamaan sanyiiwwan Qarcoo/Lootuu umrii dheeraa jiraatan keessaallee isa tokko. Avreejiidhaan haga waggaa 28tii jiraachuu danda’a.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Pilaatileetii
Pilaateleetiin, akkasumas tiroomosaayitii jedhaman (Giriik irraa θpόuBoς, "clot" fi kύtoς, "seelii"), qaama dhiigaa yoo ta'an, hojiin isaanii (qabxiilee coagulation waliin) dhiiguu miidhaan ujummoo dhiigaa irraa dhufuuf walitti qabamuudhaan deebii kennuudha, kanaanis a dhiiga dhangala'uu.[1] Pilaateleetii niwukilasii seelii hin qaban; isaanis ciccitaa saayitoopilaasmii kanneen meegaakaariyoosaayitii[2] buqqee lafee ykn sombaa irraa argamaniidha,[3] isaanis sana booda gara marsaa dhiigaa seenu. Pilaaleteetii inaaktivii ta’e kan naanna’an caasaa baaykonveeksii diskooyidii (boca leensii qabu) dha,[4][5]: 117–18 2–3 um daayameetira guddaa keessatti.[6] Pilaateleetiin hojiirra oolan pirojekshinii meembraanii seelii fuula isaanii uwwisu qabu. Pilaateleetiin hoosistoota qofa keessatti kan argaman yoo ta’u, lafee dugdaa biroo keessatti (fkn simbirroota, amfibiyaanota), tiroomosaayitoonni akka seelii mononuclear hin tuqamneetti naanna’u.[5]: Dhiiga dibame irratti pilaateleetii akka tuqaa diimaa dukkanaa’aa ta’etti mul’ata, kunis gara %20 daayameetira seelii dhiiga diimaa ta’a. Ismeeriin kun pilaateleetii guddina, boca, lakkoofsa qulqullinaa fi walitti qabamuu isaanii qorachuuf kan gargaarudha. Ga’eessi fayyaa qabu tokko akkaataa idileetti seelii dhiiga diimaa pilaateleetii caalaa dachaa 10 hanga 20 qaba. Hojiin guddaan pilaateleetii tokko hemostasis gumaachuudha: adeemsa dhiigni bakka endothelium addaan cite dhaabuu. Bakka sanatti walitti qabamanii, addaan citiinsi qaamaan garmalee guddaa yoo ta’e malee, boolla sana cufu. Tokkoffaa, pilaateleetii wantoota endothelium addaan citee ala jiranitti maxxanu: adhesion. Lammaffaa, boca jijjiiru, fudhatoota ibsu fi ergamtoota keemikaalaa dhoksu: activation. Sadaffaa, karaa riqicha fudhatootaatiin walitti hidhamu: walitti qabamuu.[7] Uumamuun pilaateleetii kanaa (primary hemostasis) activation of the coagulation cascade waliin walqabatee jira, bu’aan isaas fibrin deposition fi linking (secondary hemostasis) waliin wal qabata. Adeemsi kun wal-irra bu'uu danda'a: ispeektiramni baay'inaan pilaateleetii pilaagii, ykn "dhiiga adii" irraa gara baay'inaan fibrinii, ykn "dhiiga diimaa" ykn makaa caalaatti adda ta'etti argama. Gariin isaanii adeemsa kana xumuruuf tarkaanfii afraffaafi shanaffaatti duubatti deebi’uu fi pilaateleetii dhorkuu itti aanu ni dabalu[8] kaan immoo tarkaanfii ja’affaa, suphaa madaa ni dabalu. Pilaateleetiinis deebii ittisa dhibee ujummoo dhiigaa keessaa dhalootaan[9] fi madaqsuu[10] lamaanuu keessatti hirmaatu. Meembraaniin seelii pilaateleetii fudhatoota kolaajiinii qaba. Dallaan ujummoo dhiigaa ciccituu hordofuun pilaateleetii saaxilamanii kolaajiinii tishuu walqabsiisaa naannoo isaanii jirutti maxxanu.
Xiyyeeffannaan pilaateleetii gadi aanaan thrombocytopenia jedhama, kunis sababa oomisha hir’achuu ykn badiisa dabaluu irraa kan ka’edha. Xiyyeeffannaan pilaateleetii olka’uun thrombocytosis jedhama, fi yookaan dhalootaan, deebii kan kennu (saayitookiiniif), yookaan sababa oomisha hin to’atamneen: niwoplaasmota maayilooproliferative keessaa tokko yookaan niwoplaasmota maayilooyidii biroo murtaa’an keessaa tokko. Rakkoon hojii pilaateleetii thrombocytopathy ykn jeequmsa hojii pilaateleetii jedhama.
Pilaateleetiin idilee dhiiguu osoo hin taane dallaa ujummoo dhiigaa irratti waan hin baramneef deebii kennuu danda’u, kunis pilaateleetii sirrii hin taane maxxanuu/hojii fi thrombosis fida: uumamuu ujummoo dhiigaa hin tuqamne keessatti. Gosti thrombosis kun malawwan kanneen normal clot irraa adda ta’aniin kan uumamu: jechuunis, fibrin venous thrombosis dheeressuu; pilaakii arteriin tasgabbaa’aa hin taane ykn ciccite dheeressuu, kunis arteriin thrombosis fiduu; fi dhibee dhiigaa (microcirculatory thrombosis) jedhamuun beekama. Arterial thrombus gartokkoon dhangala’aa dhiigaa danquu danda’a, kunis downstream ischemia fiduu danda’a, ykn guutummaatti danquu danda’a, kunis du’a tishuu downstream fiduu danda’a.


text:
Qiyaamaan Yoomi?
Gaafin guddaan namoonni Ergamtootaa gaafataa turan keessaa tokko, “Qiyaamaan yoomi? Qiyaamaan jettu kuni yoom dhuftii?” Gaafi akkanaatin of ko’oomsu fi deebii barbaaduf garmalee carraaqun ni barbaachisaa sila? Gaafi kanaaf deebii argachuun dhugummaa Qiyaamaa jijjiruu danda’aa? Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ogummaa fi rahmata Isaatiin Yeroo Qiyaamaan itti dhootu uumamtoota hundarraa dhokse.
Fooyya’insi uumamtootaa yeroon Qiyaamaa dhokachuu keessa jira– Yeroon Qiyaamaa namarraa dhokachuun ilma namaatif abdii akka qabaatanii fi jireenya isaanii akka fooyyessan taasisa. Osoo yeroon Qiyaamaa namotaaf beekkame, warroonni durii “Guyyaan Qiyaamaa fagoodha.” jechuun hojii gaarii hojjachuu irraa dadhaboo ta’uu, badii fi zulmii guddaatti taru. Ammas, warroonni Guyyaa Qiyaamatti dhiyaatan, “Qiyaaman guyyaa kanatti nutti buuti.” Jechuun jireenya addunyaa dagatu, abdiin itti dukkanaa’a. Haalli addunyaa ni jeeqama. Rabbiin rahmata fi Hikmaa Isaatin yeroo Qiyaamaa ni dhokse. Beekumsa Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu garmalee akka dhokse mee aayah takkarraa ibsa waliin haa ilaallu…
“Waa’ee Qiyaamaa ilaalchisee “Geenyi (dhufaatin) ishii yoomi?” [jechuun] si gaafatu. Jedhi, “Beekumsi ishii Gooftaa kiyya bira qofa. Yeroo ishiitti ishii ifatti kan baasu Isa malee hin jiru. Samiiwwanii fi dachii keessatti ulfaatte. Tasa malee isinitti hin dhuftu.” Akka waan ati ishii sirritti beektuutti si gaafatu. Jedhi, “Beekumsi ishii Rabbiin qofa bira jira. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Al-A’araaf 7:187
Jecha “mursaahaa” jettu suuratu An-Naazi’aat (79:42) jalatti in sha Allah ni ilaalla. Hiika ajaa’ibaa qabdii hordofuu hin dagatinaa. “Waa’ee Qiyaamaa ilaalchisee “Geenyi (dhufaatin) ishii yoomi?” [jechuun] si gaafatu.” Kana jechuun Qiyaamaan yoom dhaabbattii? jechuun si gaafatu. Ergasii akkana jedhee akka deebisuu ajaja: Jedhi“Beekumsi ishii Gooftaa kiyya bira qofa.” Kana jechuun Beekumsi Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbatuu Gooftaa kiyya qofa bira jira. Isaan ala yeroo Qiyaamaan itti dhaabbatu kan beeku hin jiru. Kanaafu, Malaykaan dhiyoo ta’e, Nabiyyiin ergamee yeroo Qiyaamaan dhaabbattu hin beeku.
Asitti nafsee namoota gaafi kana gaafatan keessatti gaafin akkana jedhu ka’uu danda’a: “Yaa Muhammad! Akkuma atu jettu Ergamaa Rabbii taate osoo jirtuu yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu Gooftaa kee gaafatte fi itti warwaatte nutti hin himtuu?”
Deebiin kanaa hima itti aanu keessatti dhufe: “Yeroo ishiitti ishii ifatti kan baasu Isa malee hin jiru.” Kana jechuun beekumsa yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu Rabbii tokkicha malee ifa kan baasu hin jiru. Ifa baasun kunis hin ta’u, yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu keessatti yoo ta’e malee. (Beekumsi yeroon Qiyaamaan itti dhaabbattu ifa kan bahuu yommuu Qiyaamaan dhaabbattu qofa.)
Kuni kan agarsiisuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yeroo Qiyaamaan dhaabbattu uumamtoota Isaa keessaa eenyullee akka hin beekne ykn Isa malee yeroo ishii beeksisu eenyullee akka hin dandeenye murteesse jira. Beekumsi kanaa yommuu Qiyaamaan dhaabbatu qofa beekkama. Kuni murtii jijjirraan keessa hin jirreedha.
Waa’ee yeroo Qiyaamaa ilaalchisee namoota gaafataniif Ergamaan Rabbii (SAW) dubbii armaan olii isaaniin jechuun hiika kana of keessaa qaba: Osoo gaafadhe fi itti warwaadhe, Gooftaan kiyya yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu natti hin beeksisu. Kanaafu, Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu beekuuf karaan homaatu hin jiru. Gaafi kana dhiisaa.
Nafsee gaafattoota keessatti gaafin sadaffaan ka’uu danda’a: Rabbiin azza wa jalla beekumsa yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu warra dachii irraa erga dhoksee, samii keessatti Malaykoota Isatti dhiyoo ta’an irraallee ni dhoksee? Yookiin isaanitti beeksisee garuu akka eenyuttillee himan hin hayyamneefii?
Himni jalqabaa “Beekumsi ishii Gooftaa kiyya bira qofa” jedhu gaafi kana deebisuuf gahaadha. Deebii kana irratti dabaluun gaafi armaan oliitiif deebii quubsa haala kanaan kenna: “Samiiwwanii fi dachii keessatti ulfaatte.” Kana jechuun samiiwwanii fi dachii keessatti uumamni kamu Yeroo Qiyaamaa irraa haguuggi ulfaataa kaasuun yeroo dhokfamee fi eggame kana beeku hin danda’u. Jecha gabaaban, beekumsi Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu warra samii fi dachii keessa jiran irratti ulfaate. Yeroo kana gonkumaa hin beekan.
Akkuma beekkamu jecha “ulfaataa” jedhu wanta baadhattaniif akkuma itti fayyadaman, dhimma namarraa dhokatee fi nama dhamaasu ibsuufis itti fayyadaman. Mana barnoota keessa yoo taane, “Kuni gaafi ulfaataa deebii isaa argachuun hin danda’amne” jenna. Dhimma hawaasummaa keessattis, “Kuni dhimma ulfaataa furmaata argachuun hin danda’amne.” Jenna. Kanaafu, Yeroon Qiyaamaan itti dhaabbattu beekun dhimma ulfaataa uumamtoonni beeku hin dandeenyedha. Hanga fedhan haa carraaqan yeroo kana beeku hin danda’an.
Waa’ee Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu ilaalchisee gaafi gaafatamu danda’u hunda addaan kutuuf xumura aayah tana ni bareechise: “Tasa malee isinitti hin dhuftu.” Kana jechuun osoo yeroo ishii isin hin beekin Qiyaamaan tasa isinti dhufti.
“Akka waan ati ishii sirritti beektuutti si gaafatu.” Akka waan ati yeroo Qiyaamaan itti dhaabbutti beektu namoonni si gaafatu. Jedhi, “Beekumsi ishii Rabbiin qofa bira jira.”
Isaan ala yeroo Qiyaamaan itti dhaabbatu kan beeku hin jiru. Yeroo Qiyaamaan dhaabbatu gaafachuun dhimma Aakhiras ta’e dhimma addunyaa keessatti wanta faayda fidu waan hin taaneef gaafi qorraa fi gogaa ta’eedha. Garuu gaafi kana kan gaafataniif Guyyaa Qiyaamaa kijibsiisuu fi itti qoosufi. Kuni kan agarsiisuu wanta beekun barbaachisu irraa garagaluu, sammuun hir’uu ta’uu fi yaanni badaa ta’uudha. Kanaafi itti aanse ni jedha: “Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Kana jechuun namoonni baay’een wanta isaan fayyaduu fi miidhuu hin beekan. Kanaafu, karaa qajeelaa irraa dabu, beekumsa irraa wanta isaan hin fayyanneen of ko’oomsu. Yeroo Qiyaamaan dhaabbattu isaanitti beeksisuu dhiisuu, Qiyaamaa kijibsiisuuf sababa godhatu. Yeroo kana beekun Qiyaamaa mirkaneessu keessatti yaada madaala kaasu homaatu hin dabalu. Sababni isaas, ragaaleen Qiyaamaa agarsiisan haqummaa (adlii) Rabbii fi odeefannoo amantii irratti kan hundaa’edha. Namni sammuu ofiitin yoo yaade, namoota badii gurguddaa hojjatanii fi osoo hin adabamin du’an Rabbiin akkanumatti akka hin dhiisne ni beeka. Ammas, odeefannoo Guyyaa Qiyaamaa Rabbiin azza wa jalla kitaaba buusun beeksisee jira.
Kanaafu, namni wanta beeku hin dandeenye waliin of ko’oomsu dhiisee wanta itti ajajamee hojjachuun Qiyaamaaf of qopheessuuf carraaqu qaba. Yeroon Qiyaamaan dhaabbattu namni kamiyyu hin beeku. Tasa dhooti. Wanta tasa dhufu immoo wanta of eeggachuu fi of qopheessu qabaniidha. Akkasi miti ree? Akkasumas, namni Yeroo Qiyaamaan itti dhaabbattu isatti waan hin beeksifamneef “Qiyaamaan hin jirtu” jechuun of gowwoomsu hin qabu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yeroo Qiyaamaa dhoksee jira. Garuu akka dhuftu waadaa galee fi wanta Guyyaa san adeemsifamu sirritti ibsee jira.
Wabii: Ma’aariju Tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi– 5/82-89, akkasumas, Tafsiir Ibn Kasiir 4/129


text:
Nuti Oromooni magalaa gudditii Suweden Stockholm fii nannoo isii jiran walitti dhufuun, qooda nurraa eegamu bahuuf murteeyfanne
Du’aan adunyaa irraa galuu Jaarraa Abbaa Gadaatiif gadda nutti dhagayamee irraa khan ka’ee Oromooni magalaa gudditii Suweden Istockholm fii nannoo isii jiraatan arra walitii dhufnee isaafiis Rabbi khadhannee ififiis iimana sabrii waliin eega jennee booda waa lama irratti gadi fageenyaan marihanne.
Mariin tenya akka armaan gadiiti.
Konto oromoförening Plusgiro 718729-7 galatomaa warreen Joollee Jaarraa Abbaa Gadaa gargaaruuf if qabdan hundi galata qabdan.


text:
LibreOffice 7.6 Help
Amalawwan kutaalee galmee kee keessatti moggaafamanii jijjira. Kutaa saaguuf, barruu filadhu yk galmee kee keessaa cuqaasitii, kana booda, Saagi - Kutaafiladhu.
Qaaqan Kutaalee Gulaali qaaqa Saagi - Kutaa dhaan walfakkata, akkasumaas, filannoota itti dabalataa kanaan gadii siif kenna:
Maqaa kutaa gulaaluuf barbaadduu barreessi, yk tarree keessaa maqaa Kutaa irra cuqaasi. Yoo qareen amma kutaa keessa jira tahe, maqaan kutaa kabala haalojii moggaa mirgatti foddaa galmee jalatti agarsiisa.
Kutaan haalojii hayyisa barreessaa ammaa mallattoo cufaatu, tarree maqaa keessaa duratti agarsiifame. Cufaa banaan hineegamu, cufaa dhammaan eegammaa dha. Akkasumaas, kutaaleen mul'atan mallattoo kalaalaatiin agarsiifame.
Qaaqa, Filannooiddoo akkaataa kutaa filatameef, teessumaa tarjaa, duubee, miiljaleef ibsadabalataa itti gulaaluu dandeessu bana. Yoo kutaan Iggitaan kan eegame tahe, jalqaba, iggitaa saaguu qabda.
Galmee irra kutaa filatame haqa. Akkasuumaas, qabeentaa kutaa, galmee keessatti saaga.


text:
Gaaffii: hiikkaa irratti ragaan ni barbaachisaa?, hiikkaan tuni yeroo qabdii? amata qabdii , baatii qabdii, guyyaa torbaanirraa kan namni itti hiikuu danda’u fi kan hin dandeenye qabaa?
Deebisaa; namni tokko hoggaa dhalaa takka hiiku nama yaammatee namarratti hiikuu fi afaanuma isaatiin kophatti isiidhaan jechuunis telefoonaan jechuunis woraqaa katabee erguunis hiikkaan hiikka , hiikkaan woluma qixa . Nama deemiitii namaan irratti si hiiku yaammadhu kanneen tokko tokko jaahilli dhalaan akkas jedhan kun jaahilummaa isaaniiti .mataa isaatiifillee hiikuu dandaya hoggaa afaan isaa irraa hiikkaan baate intaltinis guyyaa san taariika galmeeffachuu qabdi gurbaalleen galmeeffachuu qaba jarri lamaan kun baatii sadii duratti yoo wol hin deeffatin baatiin sadih dabarraan nikaan isaanii dhume yoo wolitti deebi’uu fedhan mahrii haarayaa fi nikaaha haarayaan wolitti deebi’uu dandayan jechu . Tanaaf jecha hiikkaan gannaa bonaa fi guyyaa torbaan baatii tokkollee hin qabu . Woqtuma dhufe keeysatti , varuu bakka tanatti wonni irraanfachuu hin qabne tanin isin yaadachiisu hiikkaan tun bifa lamatti qoodamti hiikkaa bid’aa tii fo hiikkaa sunnaatu jira. Hiikkaan bid’aadhaa tan shari’aan dura dhaabbattu , intala takka odoo isiin heeydii qabduu hiiku. lammeeysaan intala takka isii xahaara qabdu wojjiin rafanii hiiku , intala takka yoo hiikuu feete hogga isiin xahaaratte hiiki itti hin dhiyaatin ammoo mirgi isii bakka kanatti arra eti isii hiitee hogga isiin xahaaratte hiikuun ati garatti hin baadhattu yaa gabricha rabbii ka ilmoo dhaa hin cinqamtu ilmoo tee intala tanatti ida’amtee isii hiikuun akka isiin hin heerumne miila isii qabuu isii rakkuu jedhama tanaaf islaamummaan mirga isii eeguuf intalti takka hoggaa isiin xahaaratte hiikuun ati garatti hin baadhattu yaa gabricha rabbii ka ilmoo dhaa hin cinqamtu ilmoo tee intala tanatti ida’amtee isii hiikuun akka isiin hin heerumne miila isii qabuu isii rakkuu jedhama tanaaf islaamummaan mirga isii eeguuf intalti takka hoggaa isiin xahaaratte keeysatti akka itti eda’amtee hin hiine jechu.
Dr . Liwaa’ul Islam


text:
Gaafii: Obboleessa kiyya ka maatii hedduu qabu tokkotu jira. Inni Humna mallaqaatis ni qaba. Mallaqa kee maatii keetiin gargaari Zakaa Fixrii anatu sirraa baasaa yoo jedheen tahaa? Inni ofirraa baasuun isarratti dirqama moo anis irraa baasuun naaf hayyamama?
Deebisaa: Zakaatalfixriin abbumatu ofirraa baafata yoo gartaanii nyaata guyyaa san nyaatee maatii isaa gaheefii waan zakaatulfixrii baasuu gahu qabaate jechu, isumatu ofirraa kafaluun jaalatama. Yoo ammoo akka amma niyyatte kana feete, xiqqoo waa qajeelchuu barbaachisa. Zakaatal fixirii isumatti baafachuu. Innilleen ka ufii haa baafatuu, ati ammoo kankeetiif aka maatii keetii isatti baafachuun gargaaruu jechu. Fakkeenyaaf inni yoo ka ufii uf jalaa baase, kankee ammoo sadaqaa isaa taatii jechudha rakkoo hin qabu. Haala kanaan yaala godhuun ni danda’ama, ni jaallatamaa jechu. Akka innillee ka ufii ofirraa baasu. Yoo ammoo keessa dubbii atuu gartee beeytee, wanni inni baasu sun ilmaan isaa bira dabrtee maatii isaa kanarraa hin haftuu yoo beeyte, kennuufiin jaalatamadha innummaan ufii isaatii haa baafatuu jechuudha.
Sheikh Alii Jimmaa


text:
Hojiilee qonnaa fi sadarkeessuu keenya raawwachuu irratti deeggarsi teeknikaalaa sirrin murteessaa dha. Kanaafuu Sheer keessatti inni hojii barbaachisaa dha! Jenereetaroonni rakkoo malee hojjechuu qabu; fayyummaan isaanii kan eegamee fi hojiidhaaf qophaa’oo akka ta’aniif jecha giriinhaawusootaaf, maashinootaa fi meeshaaleewwaniif suuphaan sirrii godhamuu fi qaba. Kunis dippaartimentii daldala keenya keessatti barbaachisaa kan ta’ee fi ogeessa teeknikaalaa ga’umsa qabu isa barbaachisa. Kanarratti dabalataanis hojiiwwan hojiiwwan ijaarsaa hunda isaanii oggansa ofii keenyaa jalatti raawwanna.
Sintaayyoo Maanfireedoo / Ogeessa sibiilaa olaanaa
Ani dhaladhee kan guddadhe magaalaa Baatuu keessa. Magaalaa koo keessatti hojii gaarii akka kanaa hojjechuun koo gaarii dha. Ani naannoo warra kootiitti jiraachuu koo nan jaaladha waan ta’eef ani Sheer Ittiyoophiyaa keesa hojjechuun koo dhugumatti kan nagammachiisuu dha.
Ati maaliif namoonni biroo Sheer Itiyoophiyaa keessa akka hojjetan gorsitaa?
Sirrii dha, ani dargaggoota baay’ee gara Sheer dhufanii akka hojjetan gorsee jira, sababiin isaatis mindaa argachuu irraan alatti, paakeejiiwwan faayidaalee adda addaa kanneen akka barnootaa, ijiilleen hojjettootaa manneen barnootaa Sheer keessatti barachuu danda’uu, kutaalee 0 – 12tti, kaffaltiiwwan tokko qofaa illee osoo hin kaffalin waan baratanii fi baasiiwwan meedikaalaa isaanitiif waan hin jiraannefi. Paakeejiin inni guddaan immoo hospitaala, hojjetaan kam iyyuu yoo dhukkubsate baasiiwwan meedikaalaa isaa hundinuu dhimma riiferaalii dabalatee kaampaanichaan kaffalamu isaati.
Boonaa Raagoo / Makaanika
Ati maaliif Sheer Itiyoophiyaatif hojjechuu barbaadde?
Inni duraa, ani hojjedhee maatii koo gargaaruun barbaada. Inni lammaffaan, kaampaanichi naannoo itti jiraadhutti waan argamuuf hojii argachuuf dadhabbii hin qabu. Sadaffaan, Ati Sheer keessatti dhugumatti ni jajjabeeffamta,keessumattuu yoo ati ofii kee fooyyessuu fi barachuu barbaaddutti. Dhumarrattis, yeroo iddoon hojii banaa argametti kaampaanichi hojjetoota isaatif dursa kenna.
Ati maaliif namoonni biroo Sheer Itiyoophiyaa keessa akka hojjetan gorsitaa?
Dhuguma, Isaan birootis Sheer Ititoophiyaatif akka hojjetan nan gorsa sababni isaatis isaanis faayidaalee ani amma argachaa jiru akka argatan waanan barbaaduf, fakkeenyaaf paakeejiiwwan mana barnootaa fi hospitaalaa. Ani isaan Sheeridhaaf hojjechuun jireenya isaanii dhugumatti baay’ee akka jijjiiruuf akka hubatan nan barbaada.


text:
Baay’een keenya waa’ee iimaanaa ni haasofna. Iimaanaa dabalachuuf ni carraaqna. Garuu ma’anaa (hiika) isaa ni beeknaa? Dhugumatti, iimaanaa jechuun maal jechuudhaa? Iimaanni qalbii qofa irratti daangeefamu danda’aa? Namni hiika iimaanaa madda sirrii irraa yoo beeke fi hojii irra oolche, jireenya gammachuu fi mi’aawa jiraata. Sababni isaas, namni mi’aa iimaanaa argate, jireenya tasgabboofte jiraataa. Mi’aa iimaanaa dhandhamuuf hiika isaa beeku fi hojii irra oolchuf tattaafachuu qabnaa miti ree? Har’a yoo Rabbi fedhe, madda sirrii fi hayyoota Islaamaa beekkamoo wabii godhachuun hiika iimaanaa beekuf ni tattaafanna. Kanaafu imaanaa jechuun maal jechuudhaa?
Dhugummaan (haqiiqan) wanta tokko karaa sadiin beekkama. Takkaa karaa afaanitiin fakkeenyaf “aduu”, takkaa immoo karaa shari’aatiin fakkeenyaf “iimaana, Islaama”, takkaa immoo karaa aadaatin fakkeenyaf “qabuu”. Hiikni shari’aan jecha tokkoof kennu takkaa hiika afaanitiin walitti galuu danda’a takkaa immoo garagara ta’uu danda’a. Hiikni shari’aa hiika lugaa (afaanii) caalaa hiika bal’aa kennu danda’a.Kanaafu kana irratti hundaa’un hiika iimaanaa karaa lamaan ilaalu dandeenya.
1ffaa: Iimaana akka lugaatti
Akka Afaan Arabiffaatti iimaanni hiika lama qaba. Tokkoffaa iimaana jechuun“Al-Amnu (nageenya)” jechuudha. Hundeen nageenyaa (al-amnu)-tasgabbii nafsee fi sodaan qalbii irraa deemudha. Kana jechuun nageenya fi faallaa sodaa kan ta’ee tasgabbii argachuudha. Faallaan “Isaaf nageenye kenne” jedhu, “Isa sodaachise ta’a.” Rabbiin ni jedha:
“[Gooftaa] beela irraa isaan nyaachisee fi sodaa irraa isaan tasgabbeesse.” Suuratu Qureesh 106:4
Akka lugaatti آمَنَ-Aamana ” jechuun tasgabbii fi nageenya keessa seenee jechuudha.
Namni dhugaan Rabbitti amane “Mu’mina” jedhamee kan moggaafameef addunyaa fi Aakhiratti adabbii (azaaba) Rabbii irraa lubbuu ofii nagaha waan taasisuufi. Kana jechuun namni mu’mina ta’ee lubbuu ofii azaaba Rabbii irraa baraara. Akkasumas, maqaalee Rabbii keessaa tokko “Al-Mu’min”. Kana jechuun Rabbiin subhaanahu wa ta’aala gabroota Isaa isaan miidhu irraa isaan tasgabeessa. Rabbiin ilma namaa gonkumaa hin miidhu, namootatu of miidha malee.
Akka Afaan Arabifatti hiikni lammataa “Iimaanaa”- Tasdiiq (dhugoomsudha). Kana jechuun dubbii isaa hojiin kan dhugoomsu (dhugaa taasisuudha).
Faallan dhugoomsu kijibsiisudha.
Namni tokko “Rabbiin Gooftaa ta’utti amanee jira” yommuu jedhu “Rabbiin dhugoomse jira” jechuu isaati.Dhugoomsun akkuma qalbiin ta’uu arrabaa fi qaamanis ni ta’a. Imaam ibn Al-Qayyim ni jedha:
“Imaanni dhugoomsudha. Garuu dhugoomsu jechuun nama odeefanno beeksiseef osoo hin masakamin dhugaa ta’uu isaatti amanu qofaa miti. Osoo imaanni dhugummaa wanta tokkotti amanuu qofa ta’e silaa sheyxaanni, fira’awni, ummanni Saalih, Yahuudonni Nabii Muhammad (SAW) Ergamaa Rabbii ta’uu sirritti beekan, mu’mintoota fi dhugoomsitoota ta’uu turan. (Garuu warroonni kunniin Nabiyyi isaanitti ergameef waan hin masakamneef ykn hin ajajamneef mu’mintoota miti). Dhugoomsun dhimma lamaan guuttama. (1) Dhugummaa wanta tokkotti amanuu fi (2) qalbiin jaallachuu fi isaaf masakamuu (ajajamuudha).”[1]
Sheykul Islaam Ibn Teymiyaan (Rabbiin rahmata isaaf haa godhu) akka lugaatti “imaanni hiika ‘iqraar (mirkaneessu)’ jedhu qaba” jedha.
Kanaafu akka lugaatti hiikni filatamaan iimaanaa “Al-Amnu (nageenya), dhugoomsu fi mirkaneessu” jedhu qaba.[2]
2ffaa- Hiika Iimaanaa Akka Shari’aatti
Akka shari’aatti iimaana jechuun dubbii fi hojiidha.Kana jechuun imaanni dubbii qalbii fi arrabaa, hojii qalbii, arrabaa fi qaamaa of keessatti hammata. Kanaafu imaanni wantoota shan irraa ijaarramee jechuudha. Isaaniis: dubbii qalbii, hojii qalbii, dubbii arrabaa, hojii arrabaa fi hojii qaamati. Mee tokkoon tokkoon hiika isaanii haa ilaalu.
1.Dubbii qalbii- kana jechuun qalbiin haqa beeku, haqarratti hidhamu, dhugoomsu, mirkaneessu fi shakkii tokko malee itti amanuudha. Fakkeenyaf, namni Rabbiin malee dhugaan kan gabbaramu akka hin jirre ni bara. Ergasii beekumsa kanaa qabaachuu, dhugoomsu fi shakkii tokko malee itti amanuun isarra jira. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Inni dhugaan dhufee fi kan isa dhugoomses, isaan sun warra Rabbiin sodaataniidha.”Suuratu Az-Zumar 39:33
“Mu’mintoonni warroota Rabbii fi Ergamaa Isaatti amananii ergasii hin shakkinee fi qabeenya isaaniitii fi lubbuu isaanitiin karaa Rabbii keessatti qabsaa’aniidha. Isaan sun isaanumatu warra dhugaati.” Suuratu Hujuraat 49:15
Hadiisa Jibriil jedhamuun kan beekkamu keessatti Ergamaan Rabbii (SAW) waa’ee iimaanaa ilaalchise akkana jedhe: “Rabbitti, Malaaykota Isaatti, Kitaabban Isaatti, Ergamtoota Isaatti, Guyyaa Dhumaatti fi keyriis ta’e sharriis ta’e qadara (wanta murteefametti) amanuudha.”Sahiih Musliim
Dhugoomsu fi amantii kana waliin ajaja Rabbitiif buluu fi ajajamuun jiraachu qaba. Rabbiif ajajamuun, buluun, jaallachu fi kabajuun yoo hin jiraatin, kuni iimaanaa hin jedhamu. Sheykul Islaam ibn Teymiyaan akkana jedha:(Hojiin qalbii yoo hin jiraatin qalbiidhaan haqa beekun qofti nama hin fayyadu. Fakkeenyaf, qalbiin jaallachuu, qalbiin hordofuu. Inumaa Guyyaa Qiyaamaa namni namoota hunda caalaa adabamu nama beekaa beekumsa isaatti hin fayyadamneedha. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jechaa turan:
“Yaa Rabbii! Beekumsa nama hin fayyanne irraa, qalbii hin sodaanne irraa, nafsee hin quufne irraa fi kadhaa deebii hin arganne irraa Siin tiikfama.” (Sahiih Musliim
2.Hojii Qalbii– kuni niyyaa qalbii, fedhii, harka kennuu, iklaasa, itti buluu, masakamuu, hordofuu, gara Rabbitti deebi’uu, Isarratti hirkachuu, rahmata Isaa kajeelu, Isa sodaachu, Isa kabajuu, Isa jaallachuu, Isaaf gadi jechuu, Rabbiif jedhanii Jaallachuu fi jibbuu, obsuu, galata galchuu fi kkf of keessatti qabata. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Warra Fuula Isaa barbaaduf ganamaa galgala Gooftaa isaanii kadhatan hin ari’in.” Suuratu Al-An’aam 6:52
“Mu’mintoota yoo taatan Rabbiin irratti hirkadhaa.” Suratu Al-Maa’ida 5:23
Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Yaa tuuta arrabaan amanee imaanni qalbii isaa hin seenne hoo! Muslimoota hin hamatinaa, awraa isaanii (wanta dhoksatti hojjatan isaan salphisuuf) hin hordofinaa…” Sunan Abi Dawud 4880
3.Dubbii Arrabaa-kana jechuun shahaadateyn dubbachuu fi wanta barbaachisu mirkaneessudha. Shahaadateyn yommuu jennu Rabbiin malee kan haqaan gabbaramu akka hin jirree fi Muhammad Ergamaa Isaa ta’uu ragaa bahuudha. Rabbiin (subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
[Yaa warra amantan akkana] Jedhaa “Nuti Rabbitti amannee jirra; waan gara keenyaatti buufame, waan gara Ibraahim, Ismaa’il, Is’haaq, Ya’aquubi fi Asbaaxatti buufames [amanne jirra]. Wanta Muusaa fi Iisaaf kenname fi waan Nabiyyootaaf Gooftaa isaanii irraa kennamettis [amannee jira]. Isaan irraa tokko fi kan biraa jiddu garagara hin goonu. Nutis warra Isaaf bitameedha (Muslimoota).” Suuratu Al-Baqaraa 2:136
Asbaaxa jechuun sanyii ilmaan Ya’aquub kudha lamaan
Isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii ergasii san irratti gadi dhaabbatan, sodaan isaan irra hin jiru; isaan hin gaddanis.” (Suuratu Al-Ahqaaf 46:13)
4.Hojii Arrabaa- kuni hojii arrabaan malee wanta biraatin hin hojjatamneedha. Fakkeenyaf, kan akka Qur’aana qara’uu, zikrii gochuu, du’aayi gochuu, namoota barsiisu fi kanneen biroo. Kunniin hundi iimaana irraayyi. Rabbiin ni jedha:
Dhugumatti, isaan kitaaba (Qur’aana) Rabbii dubbisan, salaata sirnaan salaatanii fi waan Nuti isaaniif kennine irraa dhoksaa fi ifatti [sadaqaa] kennan, daldala kasaaraa hin qabne kajeelu.” Suuratu Faaxir 35:29
“Kitaaba Gooftaa keeti irraa wanta gara keetti buufame dubbisi. Jechoota Isaatiif jijjiraan hin jiru. Isa malee iddoo itti baqattu hin argattu.” Suuratu Al-Kahf 18:27
“Yaa warra amantan! Zikrii baay’een Rabbiin zakkaraa (yaadadhaa, faarsaa). Ganamaa fi galgalas Isa qulqulleessaa.” Suuratu Al-Ahzaab 33:41-42
5.Hojii qaamaa- Kuni hojii qaaman malee wanta biraatin hin hojjatamneedha. Fakkeenyaf, salaata keessatti dhaabbachuu, ruku’a bu’uu, sujuudu, sadaqaa kennuu, jaalala Rabbiif deemu kan akka gara masjiida deemu, gara hajjii fi jihaadaa deemu fi kkf. Rabbiin ni jedha:
“Yaa warra amantan! Ruku’a bu’aa, sujuudas bu’aa, Gooftaa keessanis gabbaraa. Akka milkooftaniif toltuu hojjadhaa.” Suuratu Al-Hajj 22:77
Wantoota armaan olii shanan kutaalee sadii jalatti guduunfun ni danda’ama. Isaanis: Amantii qalbii, mirkaneessu arrabaa fi hojii qaamati. Akka ahl sunnaah wal jama’aatti iimaanni kanniin sadan of keessatti qabata. Namni sadan kanniin dhufe, imaanaa ofii guute. Namni lamaanin dhufee garuu sadaffaa hanqise imaanni isaa sirrii hin ta’u.[4]
Guduunfaa
✍Akka lugaatti iimaana jechuun nageenya, mirkaneessu fi dhugoomsudha. Wanti asirraa barannu namni tokko dhugaan Rabbitti yoo amanee fi Isaaf ajajame, nageenyaa fi tasgabbii qalbii argata.
✍Akka shari’aatti iimaana jechuun qalbiidhaan dhugaan amanu fi itti buluu, arrabaan dubbachuu fi qaaman hojjachuudha.Wantoota armaan olii sadan ifa akka ta’uuf bakka shanitti qoodun ni danda’ama:
1.Dubbii qalbii -Rabbii fi wanta Rabbiin irraa dhufe beeku, dhugoomsu, shakkii tokko malee itti amanudha.
2.Dubbii Arrabaa–arrabaan shahaadateyn dubbachuudha. “Ash’hadu an laa ilaah illallah wa ash’hadu anna Muhammadan abduhu wa rasuuluhu.” jechuudha.
3.Hojii qalbii– niyyaa, iklaasa, sodaachu, obsuu fi kkf of keessaa qaba.
4.Hojii arrabaa– Qur’aana qara’uu, zikrii, du’aayi gochuu fi kkf of keessaa qaba.
5.Hojii qaamaa–wanta qaaman hojjatamuudha. Fkn, salaata, hajjii…
Amantiin qalbii keessa jiru hundee wantoota birooti.
✏Iimaanni hojii gaarii hojjachuun ni dabala, hojii badaa hojjachuun ni hir’ata.
Wa Aakhiru daw’aanaa anilhamdulillahi Rabbil aalamiin
Fakkii armaan olii guutu isaa ilaaluf wal-qabsiistu tana tuqaa.Fakkii armaan olii
Kitaabban wabii:
[1] Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 69-70, Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii
[2] Madda olii- fuula 74
[3] Commentary on the Forty Hadith of An-Nawawi-vol 1-fuula 176-180, Jamaal Zarabozo
Ziyaadatu İmaanii wa nuqsaanihi-fuula 37-40,Abdurazzaq bin AbdulMuhsin Badri
[4] Madda jalqaba fuula 84
Islaama fi Iimaana
Seensa İimaanaa-kutaa 2


text:
Waldaan kun eegii Suudan Kibbaatti namii waraanaa walti baafatee asitti akkana fala barbaaduuf faana jira. Mariin Finfinneette 25eessoolleen woma biyya tana rakkoo baasaniin irratti mari’ate.
Waan IGAD hajaje keessaa tokkoo akka laftii Suudan Kibbaa,biyyaa handhura lafaa taate ta akka eela zayitii faan eegumsa argattu,nama nagaa waranaa jidudu baasanii ka rakkate gargaaran,akka namilleen ila nyaaphaatiin wal hin laallee fi qalbuma nagaatiin wal mari’atu fa.
Tanaaf akka waraanii nagaa eegu ka PDF jedhamu achitti ergamu hajaje.Itti gaafatamaan marii araaraa Suudan Kibbaa Siyyum Mesfiiniiti.
"Haga biyyiti qopheefootee ya ergine jettutti eeguu hin malle.Waraanii Tokkummaa Mootummootaa waan cufa qopheeffatee waraana erguuf ji’a 6-9 tura.Nu ta akkasii hin feenu.Hujii bu’aa qabdu,ariifttuu feena.”
IGAD, akka mootummaa Suudanii fi waraanii mootummaa kanaan wal hadhuutti jiru rakkoo isaanii garaa ballatee mari’atu,wayiif jedhee wa walii dhiisu,nama nagaa waraana jidduu baasu,ka rakkate gargaaree ufillee ila nyaaphaatiin wal hin ilaalle fedha.
Biyyiti waraana nagaa eeguu kana erguuf deemtu Keenyaa,Itoophiyaa,Riwaandaa fi ta Burundi mirkana.Jibuutii irrallee woma eegatan.
Dubbii bulchootii Suudan Kibbaa irratti wal dhabanitti warana isaanii lamatti baasee namuu gara gosa ufii bahee lolaa walti rakkate.
Waraani waldaan Afrikaa gama Bahaa Suudan Kibbaatti erguuf deemu kun lafa eegee qalbii namallee qabbaneessa.
Taatullee yoo qaraa Waldaa Afrikaatii fi Tokkummaa Mootummootaa irraa eeyyama argate hujii tana jalqaba.Akkas taanaan horii waraanaa kanaa bahullee addunyaatti baasaaf.


text:
Gadaacom OromooShared publicly -
· Translate
Godaansa Fedha Sabaawaa Ibsaa Guutama irraa* | Adoolessa 2015 Ummati Afrikaa cunqurfamee fi itt roorrifame fi michuulee fi mararfatooti sagaleen saanii akka dhagahamutt baaqulaa ol kaasanii Presidant Obaamaan akka abbaa hirree fi mirga ilmoo namatt…
Godaansa Fedha Sabaawaa Ibsaa Guutama irraa* | Adoolessa 2015 Ummati Afrikaa cunqurfamee fi itt roorrifame fi michuulee fi mararfatooti sagaleen saanii akka dhagahamutt baaqulaa ol kaasanii Presida...
1
1
Add a comment...


text:
Uummanni keenya,ummanni Oromoo bal’aa guyyaa tokkoof illee, eeyyamee sagalee isaa siif kennee sirna abbaa hirrummaa keessan jalatti tole jedhee bulee akka hin beekne, isin lukkeewwanii fi qondaaltonni sirna abbaa hirree mootummaa wayyaanee eenyumaa ol tolchitanii beektu. Kana sirnaan eenyumaa oluu hubattanii fi beektanii otoo jirtanii tuffii fi maal dhibdeen waggaa 25f gochaawwaan sukkanneessaa gara jabinaan uummata Oromoo irratti fudhatuun har’a irra geessanii jirtu. Gochaan kun har’as gahe otoo hin jenne itti fufuun sagalee isaa uummanni keenya akka isin dhorkate hubattanii jirtan, sagalee isaa waliin dhahuun guutuu Oromiyaa irratti, injifannoo keessan maxxanfattanii akka jirtan ija uummataa fi adduunyaa jalaa dhokataa hin jiru. Gochaan waliin dhahuu sagalee uummataa qaanii dhabuu irra, gahe otoo hin jenne ajjeechaa fi hidhuu bal’inaan itti fuftanii akka jirtan isin jalaa waan dhokate hin qabu. Kanaaf, qondaaltonni OPDO fi wayyaanee ejjennoowwan kanneen jabinaan hubachiisuun barbaachisaa ta’ee argameera.
1. Uummanni Oromoo akkuma yeroo duula nafiladhaa mul’ataa ture, sagalee isaa paartii KFOf guutumatti akka kenne uummata Oromoo jalaa waan dhokataa miti. Kanaaf, sagaleen uummata Oromoo miiliyoonotaa akka kabajamu atattamaan gaafanna!
2. Hidhaa, reebichaa fi ajjeechaan uummata Oromoo addatti dargaggootaa fi barattoota irratti haala sukkanneessaan raawwataa jirtan ariitiin akka dhaabdan gaafanna!
3. Hooggantoonni boordii filannoo Itiyoophiyaa addatti, prof. Margaa Baqqaanaa qondaaltota mootummaa wayyaanee waliin wal ta’uun sagalee uummata Oromoo uukkaamsuu irraa atattamaan akka dhaabbattu jabeesinee hubachiisuu feena!
4. Mormii uummanni Oromoo sagalee isaa kabachiisuu fi gaaffii mirgaa kamuu taasisu irratti, tarkaanfiiwwan fudhataman hundaaf gaafatamaan isinuma ta’uu hubachiifna!
5. Doorsifni hooggantoota paartiilee mormitootaa irratti gaggeessaa jirtan bu’aa qabeessa akka hin ta’iin hubatuun atattamaan akka irraa of qusattan hubachiisuu barbaanna!
Injifannoon Uummata Oromoof!!!
Ibsa ejjennoo Koree Sochii Fincila Oromoo (KSFO) kenname.
Caamsaa, bara 2015.


text:
OPDOn biyyaa addaa addaatti mormiin ishe muuddata jira. Haaluma kanaan magaala Stockholm/Sweden irratti gaafa Guraandha 7, 2015 gaaffileen dantaa oromoo kallattidhaan ilaalatan heddu kaan gaafataman yoota’u ergamaan OPDO, Dhaaba Dabalee akka OPDOti hanqni akka jiru ammanuuf dirqamuus deebi sirri itti kennu hindandeenye, silaays akka deebsu hindandeenye beekamaadha. Gaaffileen dhiyaatan dhimoota akka: Maqaa investmantiitin badiin oromoo irra gahaa jiru, Aangoo OPDO kan TPLFn danga’e ta’u isaa, Dhimma Finfinnee fi rakko oromoo, Ugguramuu guddina Afaan Oromoo fi aarti, Ugguramuu bilisummaa amantiilee fi miidiyaa (media) fii Rakkoolee daangaa Oromiyaa irratti kalattiidhan kan xiyyefatan ture. Gaaffilee ka’an keessa hangi tokko kan armaan gadi kana:
- Oromiyaa misomsaa jirraa jechaa nama biyyaa ala jiru afaanfajjesuuf odeessa jirtu. Ilmaan oromoo tiif garu mana hidhaa babaldhisaa jirtu. Kuni misomaa?
- Oromoon eddoo baayyedha (Finfinnee, Harargee, Baalee kkf) buqa’a jira. Keessumattu Oromiyaa bahaa irratti humni mootummaan qawwee hindhachiise ilmaan oromoo ajjeesaa lafaa fi qabeenya irraa saama jira. Issin warri OPDO maal eegdu yeroo ummanni dhumu kana? Yoo qawwee dhabdaan seerri jira jettan kuni ho maaf badii kana ittisuu dadhabe?
- Maqaa investmentitin ilmaan oromoo manca’a fi baqataa jira, nannoon summidhaan badaa jira. Badii kanaatti OPDOn itti hingaafatamtu?
- Finfinneen Magalaa gudditti Africa oso ta’eyyu maalif bulchiinsa Oromiyaa jalatti hingallee?
- Afaan Oromoo guddisne jettu, garu Afaan Oromoo maalif hanga amma afaan federalaa gochuu dadhabdan?
- Ijjoollee oromoo harka qullaa ba’ani mirga isaani waanta gaafataniif qofa, waraana Agazitiin rasaasan dhumuun isaani isin warraa OPDO hingaddisiisu?
- Biyyaa bulchaa fi misomsaa jirraa jettu, garuu akkuma OPDOtti amata 20 oliif ilmaan oromoo sadarkaa angoo murteessa ta’an kan akka muumchaa minsteeraa, minsteera dhimma alaa kkf qabachuu hindandeeny. Kanaafu OPDOn biyyaa bulcha hinjirtu. Hanga yoom akanatti itti fuftu?
- Minsteera ittisaa keessa ilmaan oromo sadarkaa olaanatti akka hinguddanne ugguramani, sadarkka gadi aanatti qabamani jiraachun isaani kun akka OPDOtti maaltu isinitti dhagayama? Hangaa yoomitti ofifis sodaachaa ummataas ficisisaa jiraattu?
- Dimookraasi guddisaa jirra jettu, gamaa biraatin ammoo dhaabolee akka OFC (oromo federalist congress) akka dorgomee hininjifanne ugguraa jirtu. Ilmaan oromoo barumsaa ga’a qaban kara OFC dorgomaani akka hininjifanne gochuun kun dimookirasii dagaagsudha?
- Ilmaan muslima waanuma mirgaa amantaa isaanii gaafataniif qofa ajjeefamun kuni maali?
- Hawaasa oromoo dubbifna jechaa biyya alaa keessa deema jirtu. Garuu bakka hundatti oromoota osoo hinta’in saba biraatu isin simachaa jira. Walga’i keessan Tigrootatu hordofa jira. Kuni isiin hinqaanessu?
Deeggartootni OPDO/TPLF tokko tokko OPDO dhaf harka dhau’uf kan argamani turan carraa akka hinargannee waan ta’ef akkasumaas gaffilee armaan olii kanneen yeroo dhagayaan sodaatani osoo yaada deegarsaa hinkennin bahuuf dirqamanii jiru.


text:
Tokkummaan qabsoo Oromoo hunda dursa
Oromoon surraa, of ifsachuu, ofbulchuu barbaadu.
Oromoon sagaleen saanii akka dhagahamu barbaadu.
Oromoon moo’ummaa barbaadu.
Olloota isaanii mo’ummaa ofii shakalachaa
bilisummaan jiraatan waliin nagaan jiraachuu barbaadu (furan kiyya)
Holcomb (7/14/12)
Qabsaawoti Oromoo yeroo jalqabaaf ijaaramanii gadi bahan kan kaasan gaaffii ummati Oromoo erga qabamee kaasee guungumaa ture. Ummati Oromoo maal barbaadee gungume yoo jedhame ofiin bulummaa yk walabummaa fi birmadummaa sarbame deebisee gonfachuu dha deebii jedhu argata. Sararan ol haanan haasaa Bonnie Holcomb WQO irratt gotee keessatt gaaffii Oromoon maal barbaada jedhu kaastee tuqaalee tarreessite keessaa fudhatame. ABOn Oromoon maal akka barbaadu himutt erga ka’e walakaa jaarraa ta’uuf deema. Oromoon saba guddaa, qaroo, hala kamittuu madaquun isa hin dhibne, homishaa, sammuun taadhii ta’e, jagna maaliinu hafaa hin qabne ture. Diinoti saa danuu seenaan erga qabatanii, akka makiinaa hoomiishaa, geejjibaa, ijaarsaa, quunnamtii fi ajjeechaatt tola yk gatii bushaan dhimma itt bahaa jiru. Haala jiru tursuuf akka inni deeebi’ee of hin barre qaccee Oromummaa keessatt hafte haquuu fi hamilee saa burkuteessuuf waan danda’an hunda tolchaa jiru. Kan isaan xiyyeeffatan hameessa saanii Oromoo balleessuu utu hin ta’in Oromummaa doomsuu irratt. Sana, yaa’a keessa utuu fixasanyii hin raawwatin tolchuun hin danda’amne. Oromoon hunda hubataniiru; eenyummaa saanii golgame deebisanii hanga gonfatanitt sabummaan itt fufanii jiraachuu akka hin dandeenye barataniiru. Kanaaf qabsoo walabummaa eegalan. Dandeettii saanii riphaa sochoosuu dandeenyaan kan jala dhaabbatu hin jiru.
Qabsoon Oromoo yeros firoomsatt tokkummaa qaba ture. Gaaffii ka’e deebisuuf itt sissiqameera ta’a malee kan gaafatame harrallee deebii hin arganne. Isa dura bu’uurri dhokatee ture gadi bahee jaallewwan tamsaasee. Heeraa fi seeratu cabee, kaayyootu dagatame. Sanaan hundi wal ciiga’uu fi wal mamuutt ka’e. Golee tokko yeroo xexxebi tokko darbatamu hunduu wal duukaa huursutt ka’a. Akeeki saa maal jedhee hin gaafatu. “Dhagaa walitt darbachuu, walhankaaka dhaloota dullachaa fi haaraa gidduu” yoo jedhani wal harkaa fuudhanii afarsan malee maaliif akka wacamaa jiru hin gaafatani. Turee, hangi tokko waan it akeekame baruu hin oolle. Amma qubqabsiisii ambaa irraa akka dhageenyutt kan walfakkaatan walitt fuula deeffataa jiru. Wal amanteen badde suuta dhiinaa kan jirtu fakkaati.
Kaan addunyaan jijjirame jedhu. Addunyaan eenyuuf jijjiirame, tokko garboomsee kaan gooftomsuuf moo itt bahi saa maalii hin jedhani. “Gaaffiin Oromoo dulloomee jijjiiraa” yoo jedhan harka rukutu; ammallee saafila yoo jedhames harka rukutuu fi kan dhufe hunda duukaa qeeqa malee girrisuun Oromo ala Badiif barsiifata ta’aa jira. Qeeqaan yaada kan laalutu dhibe. Akkuma Wayyaaneen ABO dhangaa dhahaa jiru qaanii malee hin jiru jedhaa bahe hardha Oromon tokko tokko, Oromoon hooggansa malee hafe, ABOn burkataaweera jedha jiru. ABOn hardhas baroodaa jiraa, dhaaboti Oromoo walabi biras jiru, hoggansa kennuu kan danda’anis kumootatu jiru. Sana barbaaduuf galtuu Itiyoophiyaa ta’uu hin barbaachisu. Kun hundu qaama duula dhaabota Oromummaa hidhatanii bobba’an busheesuuti. Kan ABO gad dhiisan kanneen gaabbiin kan tufan arraaban yk diiguuf luuxanii galanii milkii dhaban ta’uutu mullata. Kan naamusaan gaggeeffamanis jiru ta’aa. Gaabbuun mirgaa, garuu waan hardhaa haatahu kaleessa dhugaa baasuun nam guddummaa dha. “Ani duunan sardoon hin margin” jette harrettiin isa jedhamu akka hin taane. Yoomu dhuuga dabsuun iriguun nama hin ga’u.
Kaasan rakkinoota Oromoo, malbulchaa, diinagdee fi hawaasomaa, keessattuu rakkina diingdee fi malbulchaa irraa maddaa. Oromoon garri caaluu qotee fi tikfatee bulaa dha. Halagaan qabate caasaa malbulcha saa diigee, nama saa hedduu ajjeesee hedduu gurgurate; lafa saa irra fudhachuun mootummaa fi ashkaroota ofii badhaase. Sochii saa fi kan beellada saa daanga’ee. Qabiyyee akaakileen saa tursaniif irratt gabbaarii ta’ee humna fi qabeenya saa halagaan tola dhimma itt bahuu eegale. Qeyee fi maatii isaa irratt abbummaa dhabe. Roorroon irratt raawwatamu hammaa baanaan daarii hanga daariitt guungumu eegale. Sun utuu hamaa caalaa hin fidin murni halagaa tokko fala lafti kan ummataati jedhu fudhate gadi bahe. Sanaan finnaa haa tahu abbaan lafaa akka lafti harkaa bahe himamee. Labsa lafaa fi lallaba hojiitt furaa sabbonoti Oromoo harka keessaa qabu turani. Cunqurfamaan gammachuun dhiichise. Jiraadhu “Darguu” jedhe. Utu inni dhiichisa jiru labsi foyyeffamee “lafti kan finnaati” jedhame. Ummatichii gammachuu dhiichisa tibba tokkoof malee harka duwwaa hafe.
Qabsaawoti Oromo sana yeroon hubachuun ABO ijaaruu duraan eegalan itt fufanii jabeessanii. Yeroo gabaabdu keessatt yaada geeddarachuun Dargii fulduraafis akeekkachiisa ta’ee. Dargiin girrigirrii duraa keessa qotee bulaan akka bilisummaan itt dhagahamu tolchee ture. Isa dhiisanii abbaa lafaa irratt akka xiyyeeffatan kakaase. Sana irratt utuu dhagaa guurani inni yaabbii tolfate. Gibira caalaa irra buusee. Ijoollee saa akka fedhett duulatt guuruutt ka’e. Tolaa fakkaatee hamaa mootota isaan dura turan caalaa irraan gahe. Dura dhichisiisaa boda dhiituun Dargii duubas ittuma fufee. Oromoof aadaan saas, dudhaan saas, mirgi saas, afaan saas homti saayyuu hin deebineef. Sirni empayera garuu raafamee ture.
Kanaaf barbaachisummaan qabsoo Oromoo caalaatt hubatamaa fi ho’aa dhufe. Diinoti saas akkuma dudhaa saanii qabsoo aangoo keessaa walirratt oofaa turani. Kanaaf jara mootummaa saaniitt fincilan sana ABOn fakkeessaa saaniin dagamee akka firaatt ilaaluun ija irraa fudhachuu hin oolle. TPLF fi EPLF Dargii waliin miira sabummaa hirmatan qabu. Mirga Oromoon walabummaaf qabu beekuuf yaada hin qabani garuu akka OLF Dargii finqilchuu gargaaru ni fedhu. Oromiyaa too’achuun akka anjaa diinaggee fi tarsiimo qabu lachanittuu ni muldhata. Qabi saanii eegalaa akka Dargii hamaa tahuu baatuyyuu hobbaatii inni Oromiyaaf qabu tokkummaa, kolonummaa jalaaa hin baane. Eertraan ammayyuu walabummaa Oromiyaa hin deggertu. Tarsimoof garuu murnoota sochii bilisummaaf gaaddisa kenniti.
Kana irratt TPLF fi EPLF firoota Habashaa dudhaan walitt fufamuuf rakoon hin mudannee. Gaaffiin saanii caasaa finnicha kan tuqu akka hin taane beeku. Akeeki ABO kolonii qabamuu saa firooti sun gargaaran walabomsuu waan ta’eef, amansifachuun akka jara kaanii hin salphatu. Farajooti Teedros, Yohannis, Minilik, Tafarii fi Dargiin duula humna Oromoo cabsuuf tolfame hunda irratt gargaaraniiru. Boodanas ABOtt dudda galfatanii TPLF kan gargaaran isaani. Muuxannoo irra, bu’aa argannaan wal ganuu irraa akka hin deebine waan beekaniif fedhi saanii isaan biratt akka eegamu mamiin saanii yartuu dha. Oromoon saba guddaa waan ta’eef akka fedhan dhommoqsuu danda’uu ofii ciicachu hin oolani. Kanaaf hariiroo uumuuf Oromoon jara kaan caalaa karaa fagoo itt deemuutu irraa eegama.
Bara 1991TPLF ABO waliin hidhati uummate hin turin cite. Isaa as waan diinagdee ilaalutt hariiroon ummati lafaa fi qabeenya lafaa gadii fi ol jiru irratt qabu isa durii caalaa hammaataa dhufe. Akkuma mootota isa duraa Habashaa gaaraa gadi guuree fedhaa Oromoo malee Oromiyaa keessa qubachiisutt ka’e. Lafa magaala fi biyyaa, dureeyyii garba gamaa fi kanneen empayerittii keessaa horii qabanitt gatii cabsee gurguruu eegale. Kan bitan ummati buqqa’uu, lafti haddhaan faalamu, fayyaan nama, beelladaa fi biqiltu dorsifamuuf kanneen dantaa hin qabnee. Mootummichis uumaa fi qabeenya manca’uuf garaan hin raafamu. Ammas Oromoo fi maddi binagdee saa gargar fagaataa deeman. “Ciisanyummaa” illee dhabee dudhaa ofii malee kadhattuu karaa irra ta’aa jira.
Gara malbulchaan erga qabamanii hamma hardhaatt Oromoo galtuu qabatanii roorroo biyyarraan gahaa bahani. Bulcha keessatt kan isaan qooda fudhachiisan kanneen bakka saanii bu’anii dhiiga saba saanii boorrachuuf fedhaa qabani. Hardhas maqaa sirnichaa haa jijjiran malee sana irra adda hin taane, qabeen saa sanuma. TPLF, EPRDF jechuun gola inni gooftaa itt ta’e dhaabee, boojuu fi galtuu maqaa ummatootaa itt baasuun goloota sadii ofii alatt uumeen ijaare. Sanaan bifa empayerummaa bulcha saa dimimiseesuu yaalaa jira. Akka farda gaarii Habashaamitii of dura buusee akka farda, luugamaa fi qaccee qabatee gulufaa jira. Qarooma kolonootaatt arraba baasuun kun hanga yoomitt irra ilaalama? Egaa TPLF imaammata diinagdeen kan isa dura turaniin hagas adda miti.
TPLF, akeeki saa mootummaa olhantummaa gola tokkoon kan masakamu ta’uu himate. Maqaaf garuu mormitooti yoo harcaatuu argamte funaanattaa akka jifaaraatt tajaajilu hayyame. Akka waa’ee angoo hin abjoonne dursee murteeffameef jechuu dha. Ilaalchi addunyaa EPRDF Abiyootaawii Demokrasii kan ilaalchi tokko olhaanaa itt ta’e jedhame. Ilaalcha sana kan qabu isa qofaa. Imaammata diinagee kolonotaa fi malbulchaan qabu irratt kanneen isa duraa irraa inni addummaa bu’uuraa hin qabu.
TPLF karaa hawaasomaa jijjiirama muddama afuura baafachiisuuf tolchee jira. Gaaffiin afaanii isa muummicha hin ta’in malee kan Oromoon qabsaawuuf keessaa tokko ture. Kan Dargiin gowwoomsaaf aggaamee irra darbe inni akka ittiin hojjetamuu fi baratamu ABOn irratt walii gale. Daangaa Oromiyaa ABOn bara hedduuf yaayyoo saa beeksisaa ture hunda hin tahin malee hanga tokko fudhatee jira. Sanaan mallattoo empayeraa saanii keessaa tokko, fakmishoon “Xaqilyaayi Gizatii” haqamuun Amaara wacabbarsiisee. Heera Habashaa keessatt yeroo duraaf sabootii fi sabummooti jiraachuu fi mirga qabaachuu saanii galcheera. Sun injifannoo qabsoon galmeeffame ta’uyyuu waliigalteen saa argamuun kanneen isa duraa irra caalaa abshaala ta’uu saa agarsiisa. Garuu empayerummaa Itiophiyaa jijjiiruuf fedhaa dhabuun saa tokkummaa angafoota saa waliin qabu mirkaneessaa.
Mirkanii olitt ka’an akki Oromoon itt ilaalan tokkummaa ilaalchaa uumuufi danda’a. Waan Oromoon jala darbeef hundi furaa wal hin fakkaanne kennu yoo ta’e tokkoomuun kan ilaalchaan tokko ta’anitt hafa. ABOn haala hawaasa Oromoo keessa jiruuf seenaa naannaa erga xiinxalee duuba barbaachisummaa Republika Oromiyaa demokratoftu dhaabuuf qabsaawuu malee ilaalchi komunistoota Itiyoophiyaa akka hin baafne amanee sagantaa malbulchaa baafate. Biyyi tokko eenyummaa saatiin ulfaatee gammadee jiraachuuf walaba tahuu qaba. Yaada kanaa alatt kan empayera Itiyoophiyaa demokratessinee hanga danda’amett mirga sabummaa Oromoo achi keessaan kabachiisna kan jedhan jiru. Fedhaa Oromoo qofa osoo hin ta’in kan koloneeffataafis yaaduu qabna jedhuu. Kun hariiroo dudhaan ABOn qabaataa tureen adda. Oromoon eenyummaa ofii qaba moo hin qabu? Oromiyaan empayera waliin firommi see maali? Abbaatu of gaafachuu qaba. Kamuu haa filatu safuu fi taajjaba haa baratu.
Si’ana komee “diina dhiisanii dhagaa walitt darbatu kkf” afarsamaa jira; garu dhugaa miti. Adda addummaa yaadaa fi wal balaaleffachuutt yeroo dabarsuun tolaa hin qabu. Yoo ifsoota sobaan tuttuqamaniyyuu, kan hedduun si’ana of qabaa jiran sanaaf fakkaata. Qabsoo keessatt jeeqammi cinaan dhufu waan eegamu. Dhagaa furuursa arrabaa walitt daddarbuun isaan keessaa tokko. Kan sana tolchan qabsaawota dhugaa osoo hin ta’in, kashalabbootaa fi keettoo diinaa kan ta’ani. Walitt qabani hunda jala dhaabbachuun malee komen wanti sirraawu hin jiru. Dhuma irratt sararaan dhugaa qabu injifatee bahuun waan hin olle. Badaa caaluu irra maquuf, daaya akkamiiyyuu egeree Oromiyaaf qabaatan, halagaa fuulduratt ildiima saaf sarma, sodaa fi rom’ma, ulfina sabicha gad cabsu agarsiisuun fafaa. Akka sabaa fi abba tokkeett, saba haa ta’uu abba tokkee kam irraayyuu sadarkaa walqixummaa gadii fudhachuun salphina. Kan dhalootan ulfina hin beekne maqaa Oromo dhahachuu hin qabu. Meeshaan diina akka itt ilaalamutt ilaalamuu irra hin hafu. Garuu nammi tokko hanga fedhaa sabicha irra hamaa hin buufnett, filannoo saaf dhagaa itt guuruun cubbuu dha. Hangam walitt aaran, sararaan arrabaanillee yoo irra darbame safuu ta’u jiraachuu qabaa. “Safuu fi ilaa fi ilaameen” utubaa golee ijarsa Oromummaati. Faaruu lolaa “Citaa mana keetii hin ijjeerin kabi; hamaa nama keetii hin ajjeesin qabi” jedhu keessa deebi’anii ilaaluu dha. Obsaa fi kan qabanitt cichuun, dhuma injifannoon guute sabichaa ta’utt baasuu danda’aa.
Qabsoon Oromoo humna barsiifataan dhiibamaa as gahe malee ilaalchi addunyaa olhantummaan keessaa bahee moo’uun masaku hin ture. Oromummaanis bargootu arrabarra gangalataa bahe malee bilchaatee hin liqimfamne. Duubbee kolonummaan jalaa caccabsetu hundee dhorgate. Kanaaf yeroo diigduun keessaa fi alaan ittisa malee itt timte hundi qoroo xixiqqoo ofii tolchee siroo waliin jechuutt ka’ee. Kana keessaa of baasuuf ilaalcha wal fakkaatan walitt gumeessuun barbaachisaa dha. Sana sababfatanii mirga ilmoo nama ukkamsuu yaaluu fi arraba darbuun naamusa dhabuu fi faara ofirrummaa kan agarsiiftu taati. Kan akkasii egeree saba saafis, ilmoo namaafis hin tolu. Cabaaluqa otontora saanii dhaggeeffachuun yero minya sabichaa gubuudha. Duubessitooti gochii fi xeebi saani waan irraan ga’uu utuu hin beekin lafa namaaf qotan keessaa billaa ittiin qalaman baasu. Hojiin saanii hundi xiqqummaa saanii agarsiisa.
Maaliifuu jara akkasii hamma hin jirrett fudhatani, tokkummaa qabsaawotaa caalaa tokkummaa qabsoo Oromoo akeeki saa gar tokkott luuca’e argamsiisuuf tattaafachuun sardaa dha. Qabsaawoti Oromoo jaarmota saanii utuu walitt hin makin feccoo tokko tokko qulqulleeffachuuf yeroo barbaadu ta’a. Qoodi ofiffummaa abbaan qabu dubbii kana keessatt dagatamuu hin qabu. Gaaffiin waliinjiro ofii tima haaraa kanaaf hiriirsuu; ijaarsa haaraatt ilaalcha malbulchaa waggaa hedduuf hordofaa bahan amanuu fi madaa bulte dhinsuu herrega keessa galchuun barbaachisaa tahuu danda’a. Waci “baqaa” dhiheenya ture kan jarri walitt baqne jedhan liphsuu ijaa keessatt coollibanii harca’an nama hin jajjabeessuu. Hanga sun hundi mamii malee qulqullaawutt qabsoo saanii qindeeffatanii kallattii tokkott luuccesuu danda’u. Kan qophawan walitt yoo makaman kan hin qophofneef obsuu dha. Ababbara si’ana jiruuf ariifachiisuun hin barbaachisu. Hobbaatiin tokkummichaa kan dogoggorri kanaan duraa akka lammattaa hin deebine tolchu ta’uu qaba. Barbaachisaa yoo ta’e yeroof sagantaa carraaqsaa gadjalla baafachuu danda’u.
Waan dhageenyee fi argine hunda qabsoo Oromoott akeekuuf qananiin saa hin jiru. Jechooti “wal hankaaka dhaloota gidduu, ilaalcha yeroon itt darbe fi kkf” hedduu darbatamu. Warraaqaa ta’uun ganna dhalootaan hin danga’amu. Ilaalcha addunyaa ofii abbaatu murteessa. Jaarsaa fi ijoolleen kaayyoo tokkott amanu taanan jarri jaallewwani. Abdiin saanis hawwi saanis tokko. Dadhabbiin qaamaa, leelloon baasa haaraa, hanqinni nafii midhagsina, teknolojii haara shaffisaan qayyabachuu dadhabuun bara dhalootaan dhufu jiru walii hubatamee qindeeffachuun irra haanuu dandahu. Wal hankaaki dhalootaa hamaan kan muldhachuu danda’u kanneen ilaalcha tokko hin qabne fi sammuu hin bilisomne gidduutti. Kun dullacha otontore hin dabalatu. Orommoon gadamoojjii kan malbulcha ala tolchu sanaafi. ABOnis sana keessa deebi’ee ilaaluu qaba.Yaa’a guddina dhalootaa kan qayyabachuu danda’u kan sammuun bilisoome qofaa. Warraaqaan tokko ummata saa angessuuf malee ofiif bolola angoo hin qabu.
Qabsaawoti maniin saanii tokko ture sagantaa achiin isaan gahu waliin baafatanii turani. Heeraa fi seera, dambilee ittiin bulanis waliin tumataniiru. Hamma waliin jiranitt sanaan gaggeeffamu jedhamee abdatame. Jaalala ofiin sirna naamusaa tokko jala seenan jechuu dha. Qananii saanii jireenya bashaa fi gammachu hundaaf tolu boriif wareeguu irbu seenani. Heeraaf seerri hardha baafatan bor yoo rakkina qabaate akka itt fooyyeffatanis waliin tumani. Sirna dhaabatti seenuu haa tahu keessaa of baasuus qabu. Murtiin walii galteen yk wayyabaan kennama. Ija seeraan miseensis hooggansis wal hin caaluu. Qabsaawoti hardha wal gaarreffata jiran hagamtu seera sanaan bulee? Hagamtu of akka seeraatt ilaale? Hundi of haa gaafatu. Kan amma olhantummaa seeraan hin bulle Oromiyaan walabomte akkamitt amantiin? Ammaaf abbaan of gaafatee ofiif deebi haa kennu. Isa borii, borii fi seenaatu beeka.
“Korma mo’u gorinnoott beeku” jedhama. waan haaraa ijaarra yoo jedhani, eenyu faan, maaliin maaliif, kan duroo mal godhan? gaafii jedhutu dhihata. Sanaan egree saa hedanii kormaa abdachiisuu ta’uuf hin tanee baruu dandahu. Waan jalqaban bilcheessuu, kan dabe qajeelchuu, kan quucare taadhomsuu dhabuun amantee namaaf hin horu. Akeeka itt amanu bakkaan gahuuf kan kakatee ayyaan laallataa soqalate yk oftuultuu yoo hin taane qabsoo itt bobba’e tuttuqaan kamuu irraa hin deebisu. Ummati keenya nama qubbeekoo kaasee hanga barumsa olhaanaatt barate dhibba keesaa shan yoo qabaate. Bara Abbaa Gadaa ka’ee beekumsa dhalootee fi barumsa dudhaan of gaggeessaa dhufee. Beekoti Hawaasaaf qoricha. Dalootaan qaroo kan ta’e isaan qindeessee akka dandeettii fi oguma saaniitt dalagaaf bobbaasuu danda’a. Fedha qabaannaan akki itt wal utuban hin dhibu. Kanaaf beekoti nutt dhufuu didan jechuun sababa talisaa yk of tuffataati. Beekoti hogganan malee jechuun eegeen saree hanga wuxxisutt haa eegnu jechuu dha. Sareen yoo eegee wixxisu qarcaasaa fi tisiisa irra dhowwaa, firas harkisaafi. Eegeen wuxxifamuun garuu waan hoodaa ta’a. Beekotis hanga ummati itt dhufuutt utuu hin eegin itt dhaqanii qabsoo saaf gumaachuudha; biyyattiin isaaniifis biyyaa. Kan barbaachisu kan qabanitt dhimma bahuu danda’u, of kennuu, gamnoomaa dhalootaa fi onnee dha. Kana irratt of bari malbulchaa bilchaataan injfannoo shaffisiisa. Waa’ee beekotaa ofumaa jenne malee, hogganooti dhaabota Oromo amma jiran sadarkaa sabaatt, muuxannoo qabsoo yoo dhiisnellee, kan barbaachisu caalaa baratoo dha.
Waliigalatt gara fedheen bobba’an qabsoo Oromoo tokkomsuutu bu’aa qaba. Ofirrummaa, of tuulummaa fi ofittummaa duubatti dhiisanii fuula tokkoon diinatt bobba’uun kan hawwamu. Yaadi faffaca’aan qabsicha kallatii dhabsiisa. Kan walabummaa Oromiyaaf dhabbatan gar tokkott, kan Itiyoophiyaa demokratessuu fedhan gar kaanitt utuu gumaawuu danda’an filmaata ummataaf haa ta’uu shaffisa qabsoof ni tola. Afanfajjii fi burjaajii jirus ni taliilessaa. Ayyaanni gaggaarii utu dhimma itt hin bahamin darbanii jiru; ammas kan dhufe akka hin dabare arreeduu dha. Ayyaan laallatummaan abba tokkoota tuuta keessaa bahanii bu’aa ofiif cece’an irraa fokkisa malee sadarkaa dhaabaatt tolaa dhufe hubatanii akka hin dabarre qulatanii naalchuun gamnummaa dha. Kessa ofii abbaatu beeka, “Dabdaabbee saa abbaa beeka” jedhama. Garuu maal naan jedhuu yoo hin hedne nammi akka ati of ilaaltutt osoo hin ta’in akka buphaa ajeessaatt si ilaala. Golee adda addaa keessa kaa’uun si madaalchisa.
Ittisa cimaa hin sossoone uumuuf qabsaawoti hundi Oromummaa fi akeeka saa qayyabachuu qabu; isaanis demokrasii, birmadummaa, walqixxummaa, qajeeltuu, seeraan bulmaata, fi jaalala dhugaa ilmoo namaatii. Sun ifsamuu kan danda’u, jaarmaa qilleensi itt hin seenne ijaaranii tokkummaa qabsoo Oromo ittiin mirkaneesssuuni. Isaan, humna namaa, waatattaa, dandeettii fi ogummaa walfaana hiriirsuun ni danda’ama. Namooti kaasaa ummata saaniif kutannoo fi dudhama qabanis kanneen hin murteeffannee fi farra ijaarama qabsoo Oromoo ta’aniin hin takaalamani. Waanf bu’aa hin qabaatin kan nama biraatt dhagaa darbatu maraatuf keettoo diinaa qofaa. Hamaa uddeellatee kan deemu waan dhaqabu hundaaf of malee eenyuunuu komachuu hin danda’u. Sadarkaa guddinaa ummati see irra jiru utuu hin hubatin rimsama hedduu guddaa tahe Oromiyaa irratt fe’uu yaaluun kan dhimma baasu hin ta’u. “Sadaqaan hamma humnaati” jedhama, waan qabnuu ol kan nu gaafatu hin jiru, gamnoomaa fi onnees kan nuu ol ittiin dhalate hin jiru. Meeshaa quunnamtii, barumsaa, fayyaa fi kkf hundu dhimma itt ba’a. Nutis akkasuma. Rimsammi malbulchaa fi diingadee garuu nuuf ni taha moo hin ta’u jedhamee dura alanfatamuu barbaachisa. Eenyuu giddiin qoonqoott gad nama hudumuu hin qabu. Wal hankaaka dhaloota giddu kan hammaatu kan kaayyoo saba ofiirratt ilaalcha tokko hin qabne fi sammuu hin bilisomne qaban gidduutt malee jaallewwan bara dhalootan adda tahan gidduu miti. Dhaaba keessatt yaadi akkasii utuu jiraate miseensi namuusaan gamaggame kan bade sirreeffata. Miseensoti saganta tokko, heera tokkoo fi maqii naamusaa tokko qabu. Wal jaallatanis jibbanis sabaawoti timjii yoo irra darbame safuu ta’u waliin taraaruu qabu. Hundaafuu qabsoon tokkoome, waliin yaadanii akka guddina ofiitt hundatt furmaata gochuuf gargaara. Sabicha aangessuuf filmaati jiru sanuma. Sagalee yeelalaan iyya dabarsaa jira, sabichi utuu hundee dimshaashatt hin buqqa’in, Oromiyaan gutummaatt gurguramtee utuu hin dhumin, dafaa na dhaqabaa jedha. Birmachuuf qabsoon Oromo Oromummaa irratt hundaawe bor, iftaan utuu hin jedhin hardha tokkomuu qaba. Murni hundi xurii darbe irra faloo bahanii dhaaba jabaa qulqulluun as bahuu qabu.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Onkololessa 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.