text:
Gabaasa Adoolessa 10,2014
Dararamni Oromoo mana hidhaa Wayyaanee keessaa umurii hin filatu
Dargaggoonni maqaan isaanii armaa gadi xuqame guyyaa 23/08/2006 (A.L.E) irraa eegalee sababa tokko malee jumulaan walitti qabamanii shakkiidhaan hidhamuu irraan kan ka’e ma/mu/ol/Go/ Sh/Lixaatti akka dhihaatanii fi himannaan dhiyaate waan hin jirreef jedhee ajajaan akka gadi lakkisaman murteesse. Haa ta’u malee ajajni mana murtii kun hojii irra ooluu irra umurii daa’imummaan mana hidhaa keessatti dararamaa jirra jechuun ma/mu/waliigalaa Oromiyaatti ol iyyatanii hanga yoonaatti deebii hin arganne. Isaanis;
- Shibirree Mokonnon G/Yesus Umuriin waggaa 15
- Misgaanaa Oolgaa Dawoo umuriin waggaa 16
- Alamituu Fayyeraa Baayisaa umuriin waggaa 16
Haaluma wal fakkaataan namoonni armaa gadii ammoo qabamanii mana qajeelcha poolisaa godinaa irraa gara mana sirreessaa Go/Sh/Lixaatti darbuun himannaa fi murtii tokko malee dararamaa jirani. Sababa kana irraa ka’uun dhimma isaanii hordofachuu akka hin dandeenye ibsachuun nama dhimma isaanii hordofuuf bakka buufachuun ma/mu/walii gala Oromiyaatti iyyatanii hanga yoonaatti deebii sirnaa akka hin arganne maddeen mirkaneessu. Isaan kunis;
- Qana’aa Chuuchee Baalchaa
- Dhibbaa Tuuttashaa
- Caalumaa Simee Qumbii
- Abdataa Baatirii Barsiisaa
- Qananiisaa Raggaasaa Wayyeessaa
- Raffisaa Waaqshumee Dheeressaa
- Badhaasaa Sobbooqaa Miidheksaa
- Rabbirraa Aroomsaa Gitaa
- Guutamaa Disaasaa Fayyee
- Gazzaahany Iddoosaa Nugusee
- Mazgabuu Takilee Zawudee
- Caalaa Maandhessaa Nadhaa
- Gaashaaw Qana’aa Damee
- Mitikkuu Gammadaa Haroo
- Ayyaantuu Margaa Yaalii
- Abdii Baddeessaa Dhaabaa
- Baruudiin Shariif Ahmad
- Kadir Qamar Rashid
- Misgaanaa Tarreessaa Tasgaraa
- Alamuu Magarsaa Tolasaa
- Shunaa Dhugaa Dirribaa
- Wabii Xilahun Tafarraa
- Lataa Bayyanaa Maammoo
- Daani’eel Olaanaa Abdiisaa
- Daammanaa Girmaa Bayyanaa
- Raajii Baqsuu Yaadatee
- Waaqumaa Dhaabaa Dammaa
- Dajanee dhugumaa


c: text/html

text:
Walgahiin Hoganootaa ADO
Walgahiin Hoganootaa ADO waxabajjii 29 hanga Adolessa 3 bara 2013tti gaggeeffame milkee yaamameef guutuun xumuramuun isaa hubatame Waxabajjii 29 hanga Adolessa 3 bara 2013tti kan gaggeeffame walgahiin Koree Hoji Raawwachiiftuu fi Koree Gidduu ADO dhimmoota jajjaboo sochii Adda Dimokiratawaa Oromoo irratti marii bal’aa gaggeesse. Walgahiin kun erga ADOn bu’ureeffame isa jalqabaa waan ta’eefis, hojii dhaabichaa baatii sadan darban kana keessa raawwataman, kan saganteeffamanii jiranii fi akeeka hojii fuula duraa irrattis gamaaggama bal’aa gaggeesse. Addi Democraatrawaa Oromoo (ADO)n akka dhaabaa haaraa yaadaa fi sagantaa siyaasaa haaraa qabatee ka’eetti, kayyoo isaa kana bakkaan gahuuf kan dan- deessisu, qajeelfamoota dhabichi ittin hojjetu, caasaa…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lammiwwan Itiyoophiyaa kanneen 100 keessaa harka 84 Dr Abiyy Ahmad filatamuu isaaniif gammaduu isaanii fi kanneen 100 keessaa harka 88 ta’an isaan biyyatti keessatti jijjiirama argamsiisu jedhani amanan ta’uun ibsamee jira.
Qorannaa kana kan gaggeesse Waas Intarnaashinaal ibsa baaseen lammiwwan Itiyoophiyaa irra-jireessi Dr. Abiyy filatamuu isaaniin gammaduu fi jijjirama fidu jedhanii kan amamnan ta’u mirkaneesseen jira jedha.
Qorannaan kun magaalaalee Adaamaa Bahiir Daar Dirree Dawaa Hawaasaa Jigjigaa Maqalee Dasee Gondar Jimma Naqamtee fi Dabre Biraan keessatti kan gaggeeffame yoo ta’u namoota 1505 irratti hirmaate.
Dhiroota caalaa Dubartoonni Dr. Abiyy jijjirama argamsiisan irratti abdii kan qaban yoo ta’u kanneen umrii adda addaa keessa jiran martinuu Dr. Abiyyi irratti abdii qabu jedha qorannaan gaggeeffame.
Waas Intarnaashinaal eega hundeeffamee waggaa 38 ta’eera.Dhaabatootii qorannoo sadarkaa addunyaatti gaggeessan waliin kan hojjatu ta’uun beekamee jira.


text:
Reeffa Mucaa Koo Irra Taa’i Naan Jedhanii Achi Irratti Na Tuman: Haadha Mucaan Duraa Ajjeefame
Godina Kelem Walaggaa magaalaa Dambi Dolloo keessatti kaleessa galgala namoonni lama rasaasa humnoota mootummaa biraa dhuka’een ajjeefamuu jiraattonni nuuf ibsanii jiru.
Namoota nagaa daandii irratti kaan immoo mooraa mana ofii keessatti itti dhukaasuun ajjeesan jedhu jiraattonni kun.
Kanneen dhukaasa magaalattii bakka garaagaraa keessatti baname jalaa utuu miliquu yaalanii rasaasaan dha’ame jedhan dargaggoo Haayiluu Efreem yoo ta’u ka biraan Ibsaa Rundee namni jedhamu immoo mana isaa cinatti ajjeefamuu dubbatu.
Haati Haayiluu mucaa koo ajjeesanii erga diriirsanii booda iyyaa ennaan achi ga’u intala koo durbaa waliinan ture jedhan. Achuman reeffa mucaa koo irra taa’i naan jedhanii intala koo illee ajjeesuuf natti dhaadatan jedhan. San booda miilla isaanii jala daa’imeetan maaloo ilmoo koo na jalaa hin ajjeesinaa inni du’ee ciisus kanuma kootii jedheen oolfadhe. Anaan garuu reeffa mucaa koo irratti na tuman jechuun imimmaaniin nuuf ibsasn.


text:
Nostizimiin maalii dha?
Gaaffii: Nostizimiin maalii dha?
Deebii: Nostizimiin Waaqayyo jiraachuu yookaan mirkaneessuu hin danda’amu kan jedhu ilaalchaa dha. Nostikii/agnostic/ jecha jedhu bu’uura irraa beekumsaan ala ta’u “without knowledge.” Jechuu dha. Nostizimiin beekumsaan kan ta’e ganuu warra Waaqa hin qabneeti. Ganuu /atheism/ bifa jedhuun mirkaneessuuf Waaqayyo hin jiru kan inni jedhu. Nostizimiin kan inni falmuu jiraachuu Waaqayyoo mirkaneeffachuun ni danda’ama yookaan hin danda’amu, sanaaf Waaqayyo jiraachuu yookaan jiraachuu dhiisuu beekuun hin danda’amu jechuu dha. Kanaan Nostizimiiniin sirrii dha, jiraachuu Waaqayyoo hojiidhaan kan qore bifa baratameen mirkaneeffachuu yookaan mirkaneessuu dhiisuun hin danda’amu.
Kitaabni qulqulluun jiraachuu Waaqayyoo amantiidhaan fudhachuun akka nurra jiraachu nutti hima. Ibr. 11:6:- “Amantii malee immoo Waaqayyoon gammachiisuun hin danda’amu. Eenyu illee Waaqayyootti dhi’aachuu yoo barbaade, inni akka jiru warra isa barbaadanifis gatii isaanii akka kennuuf amanuun isa irra jira”. Waaqayyo hafuura. (Yoh. 4:24) kanaaf ijaan argamuu yookaan qaqqabatamuu hin danda’amu. Waaqayyo ofii isaan yeroo ibsuu yoo hin jaallanne malee qaama miira keenyaan argamuu hin danda’u. (Rom. 1:20). Kitaabni qulqulluun akka nutti himuutti jiraachuun Waaqayyoo akkasumatti uumama irratti ifatti ilaaluun ni danda’ama. (Faru.19:1-4) uumama keessatti beekamu danda’a. (Rom. 1:18-22) laphee keenyatti immoo dhugaatti taana. (Lal. 3:11).
Nostizimiiniin jiraachuu yookaan jiraachuu dhiisuu Waaqayyoo mirkaneessuu hin barbaadu. Akkasumas naannnoo kellichaatti fagaatee akka waan jiraachuu “straddling the fence” dha. Amaniyaan (Theists) Waaqayyo jira jedhanii amanu. Gantoota Waaqayyoon hin qabne (atheism) Waaqayyo hin jiru jedhanii amanu. Nostizimii (agnosticism) Waaqayyo jira yookaan hin jiru jenne amanuun nurra hin jiraatu jedhee amana, sababni isaa karaa lamaanuun beekuun waan hin danda’amneef.
Falmiidhaaf akka ta’uuf jiraachuu Waaqayyo ifaa fi bifa hin ganamneen nuuf mirkaneessuu odeefannoo danda’u kaafna. Seyizim (Amaniyaa) fi Noostizimii toora tokko irra yoo keenye isa kam du’a booddee jireenyi akka jiruu irra caalmaan hubachuu akka dandeenyu kan godhu? Waaqayyo Seyizimi (Amaniyaa) kan biraa fi Nostizimi bifa fudhatama hin qabneen du’a booddee jiraachuun hin danda’an. Waaqayyo yoo jiraate garu Nostikoonni (agnosticism) fi yeroo du’anitti deebii kan isaaniif kennu isaan barbaachisa. Yaada kana irraa ka’uudhaan Nostik (agnosticism) ta’uu irra yookaan Nostizimitti amanuu caalaa Seyizimi Amaniyaa ta’uun hiika kenna. Bakka lammanuutti ta’uu isaa mirkaneessuu yoo danda’ees danda’uu baatuus dhuma irratti kan biraadhaa fi bara baraan bu’aa ta’uu qabu bakka argamsiisuu danda’u adeemsaan qoruun waan danda’amu hundumaa gochuun ogummaa osoo hin ta’in hin hafu.
Shakkiin jiraachuun waan baratamee dha. Addunyaa kana irratti hubachuu kan nu hin dandeenye wantootni baay’een jiru. Baay’een isaanii jiraachuu Waaqayyoo shakku sababni isaa inni waan inni hojjetee fi wantoota heyyame irratti wali hin galan yookaan hin hubanne. Ta’us garuu nuun namoonni murtoofne Waaqa daangaa hin qabne hubachuu hin dandeenyu. Rom. 11:33-34:- “Badhaadhummaan araara Waaqayyoo hammam guddata! Akka inni itti murtoo godhu, namni qoree bira hin ga’u! Karaa isaas namni faanna dha’ee hin hubatu! Caaffata keessatti iyyuu, “Eenyutu takkaa yaada garaa Waaqayyoo beeka ree? Yookiis eenyutu gorsa kennuufii danda’aree?” Kes. 4:26 “Kanaafis achi irraa Waaqayyoon gooftaa keessan laphee kee guutuudhaan garaa lubbuu kee guutuun garaa kee guuttun yoo barbaadatte ni argata.
English
Nostizimiin maalii dha?


text:
Muummicha ministeeraa Dr Abiy Ahmad dabalatee qondaaltonni mootummaa federaalaa fi naannoo Amaaraa ganama har’aa buufata Xiyyaara Goondaritti argamuun, hoggantoota biyyoota lamaanii simatataniiru.
Dr Abiy hoggantoota biyyoota lamaanii waliin dhimmoota diinagdee fi hariiroo biyyoota sadeenii cimsuu irratti kan mari’atu tahuu ibsi waajjira ministeera haajaa alaa irraa bahe ni addeessa. Hoggantoonni sadeen diinagdee gaanfa Afrikaa wal simsiisuu irratti waliin hojjachuuf, ji’a lama dura Asmaraa keessatti walii galtee mallatteessuun isaanii ni yaadatama.


text:
Waajjirri ABO Aanaa Jalduu Waggaa 26 Booda Banamuufi!
Waggaa 26 funduura Waajirri ABO Jalduu Humina Kiilaashii fii PKM waraana Wayyaneetiin cufamee kan ture, Dilbata dhufu Muddee 7/04/2011 bakka maatiin Wareegaamtota fi bakka bu’aan ABO Jaal Ibsaa Nagaawoo argamanitti sirna eebba manguddootatiin banama.
Waajirri ABO Jalduu Waajira Seenaati. Bara 1992 dhuma irratti hafee Waajirri rukutamee Cufaame waajira Jalduuti.
Kanafuu guyyaa Seena qabeessa wareegaamtoota, keenya itti yaadanuuf keessumoota keenya itti simaannu kana irratti, akka nuuf argamtaan kabajaan isin affereerra. Barruulee (magazine) suura_maqaa Wareegaamtoota fii eergaa qabsaoota adda addaa Kan of keessatti qabaatte jirtus siniif qopheesinee jirra (kanaa gaditti maxxanfameera).
Guddaa Galatomaa
Koree Qindeesituu Waajira ABO Jalduu
Barruulee (magazine) suura_maqaa Wareegaamtoota fii eergaa qabsaoota adda addaa Kan of keessatti qabaatte jirtu as tuqaa banadhaa: ( for print8213638669309309987)
SEENSA
Aanaan Jalduu gidduu galeessa Oromiyaa Lixa Shaggaritti kan argamtu yoo taatu; Handhuura biyyaa irraa 115 Km fagaattee kan argamtu dha.Bahaan Aanaa Meettaa Roobii,Lixaan Aanaa Ilfataa,Kaabaan Aanaa Gindabarat fi Kibbaan Aanaa Dandiitiin kan daageffamtu dha. Aanaan Jalduu Magalaalee Sadi (3) fi ganda Qotee bulaa digdamii torba (27 ) qabdii.
Aanaan Jalduu Hortee Ilmaan Oromoo Lama (2) baayinaan kan keessa jiraatan yoo ta’u isaanis;Hortee Maccaa Fi Tuulamaati.Ilmaan Oromoo kun ijoolee Saba tokkoo Hortee Hidda Ilmaan Booranaati. Horteen kun Tumaa tokko kan qabu yoo ta’u seerri ittiin bulmaata isaanii ”Seera Meettaa Gojoo fi Seera Makkoo Bilii” dabalatee Dudhaa fi safuu Oromoo ganamaatiin kan bulu yoo ta’u Sirni Gadaa Ganamaa fi Sirni Siiqqee dhiibbaalee alagaa garaagaraa dandamachuun duudhalee ganamaa eeggatee kan ittiin jiru dha.Uumani kun Yeroo gaddaa fi gamachuu hundaa kan waliin qoodatu uummata bal’aa Orom duriiti. Aanaan kun bu’ura seenaa Oromoo keessatti qooda fi gumaacha guddaa qabdi. Xaxaan Shiraa alagaatiin goosoota ilmaan abbaa tokkoo kana walitti buusuf yaalamu illee,goototni gosa lamaan kana keessa biqilan,wal- dhabdee ilmaan Abbaa tokkoo kana dhaamsuun tokkumaa Oromoo fi Oromiyaa ijaaruun Koloneel Alamuu Qixxeessaa,Konyaa Jibaatii fi Maccaa irra Afooshaa Jibaatii fi Maccaa hundeessuun, Jaal Hayilamaaram Gammadaa, Konyaa Salaalee naannoo Jiddaa irraa Afooshaa Ilmaan Tuulamaa hundeesuun,Waldaan Maccaa fi Tuulamaa Akka Hundaa’uuf bu’ura guddaa kaa’aniiru.Waldaan kunis tokkummaa fi Qabsoon ilmaan Oromoo bifa Jaarmiyaatiin ijaaramee akka gaggeefamu taasisuun qabsoon Saba kanaa akka fuula duratti tarkaanfatuuf bu’ura seena qabeessa kaa’eera Haaluma kanaan WMT dhalachuu Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) tiif bu’ura.
Barruuleen Yaadannoo gootawwan wareegamtoota aanaa jalduu fi qabsaa’ota achi buuteen isaanii dhabaman jettu kun Tokkummaa fi qananii uumata Oromoo jajjabeesitti.wareen hojii qajeeltuu hojatanii lubbuu isaanii deebi hin qabne fi Jiruuf jireenya isaanii wareeganii qabsoo billisummaa uumata oromoof dadhaban akkasumas dhalootaaf Fakkii ta’an iyyaafatee sabaan wal barsiisuuf akkeeka qabdi.haaluma kanaan gumaacha gootawan Aanaa Jalduu golee seenaa qabsoo Oromoo fi Oromiyaa keesati qaban galmee seenaa keessati akka galmaawuf;caalmatti immoo Gootawan Oromoo dagataman kaneen Oromiyaa bakkeewwan garaagaraa keessati argaman dhalooni naanichaa soqee sabaaf akka dhiyeesuuf daandii fi fakkeenya taati.
1. ERGAA KABAJAMOO KEESSUMMAA KEENYA
“…Qabsoo kan calqabe fiixaan hin baasu,dabareedhaan wal harkaa fuudhu..”
Waggoottan digdamii ja’an (26) har’a bara 1992 hogganaa Biiroo Adda Billisummaa Oromoo (ABO) damee Aanaa Jalduu turan.
Yeroo hammaa jireenya baqaatiin biyya alaa Ameerikaa keessa jiraatu. Jaal Tolchaa Wagii Saattoo jedhamu. Barruuleen Yaadannoo gootawwan wareegamtoota aanaa jalduu fi qabsaa’ota achi buuteen isaanii dhabaman jettu kun akka Kabajamoo Keessummaa keenyaati qabatee isiniif dhiyaateerti.
Suuraa: Jaal Tolchaa Wagii
Qabsoo Bilisummaa Oromoof godhamaa ture keessatti, gootowwaan Qeerroon ganamaa, Qeerroowwan kalleessa fi har’aa,falmaatoota dhiigini isaanii baadiyaa fi magaalaa Oromiyaa, akkasumaas bosona biyya abbaa isaanii keessatti gadi namme,haarqoota gabrummaa gateetti uummata Oromoo irratti fe’amee ture nurraa darbee,sadarkaa amma jirru kanaan waan nuga’eef yoomiyyuu seenaan bakka guddaa isaaniif keenna.
Uummani Oromoo Qabsoo bara dheeraa osoo wal irraa hin citiin as ga’e kana keessatti, lubbuun ijoollee Oromoo kumoota dhiibban lakkawaaman darbeera. Dhiigini isaanii biqiila blisummaa yoo nuuf biqiliichu, lafeen isaanii cacaabe ammoo, daandii riqqicha gara walabummaa uummata keenyaatti nuu geessu waan nuuf ijaareef kabajaa fi galaniin isaaniif qabu guddaadha.
Adeemsa dheeraa Qabsoon blisummaa Oromoo keessa darbee as ga’e kana keessatti, Qooni fii gaheen Hawaasiin Jalduu qabu, uummata Oromoo mara kan boonsu dha. Akkuma Oromoon ” ilmi abbaa isaa irraa kan dhaalu, qabeenya qofa osoo hin taane gootummaa isaa waliin” jedhu,ummani Jalduu gootota hedduu kan mirga uummata isaanii sadarkaa biyyaa fi adunyaatti beekisisaan guddisaanii Oromiya badhaasaniiru. Seenaa uummata Oromoo keessatti calqaba duraaf uumanni Oromoo akka sirna gita- bittoota habashotaa jalaa ba’ee mirga isaaf falmaatu, Waldaa walgargaarsa Maccaaf Tuulamaa kan hundeessan Koloneel Alamuu Qixxeessa fi obbo Qadiidaa Gonfaa gootota dacheen Jalduu biqilichitee, Oromiyaa badhaafte, keessaa kanneen terree duraa irratti argamani dha. Koloneel Alamuu Qixxeessaa Waldaa wal- gargaarsa Jalduu yoo gaggeessan, obbo H/Mariyaam Gammadaa ammoo waldaa wal-gargaarsa Meettaa gaggeessu. Jarreen kun lameen sadarkaa ijaarsa naannoo irraa ka’anii sadrkaa guutuu Oromiyaatti ijaaranii bu’ureessuun, uummani Oromoo dukkana keessaa akka ifaatti bahu, gochuun gamaatti dhaaba maqaa Oromootiin ijaaramee WMT mirga Oromoof falmu isa duraa ta’uu isaati. Akkuman armaan oolitti ” ilmi abbaa irraa gootummaa isaa dhaala” jecha Oromoon jedhu mirkaneessutti Qeerroowwanifi gootooni naannoo kana keessaa maddan, bifaafii dandeettii adda addaa qaban maran, hanga wareegaama lubbuu isaanitti kaffaluun hojii boonsaa uummata Oromoof kan hojjatan, Atileet Fayyisaa Leellisaa rakkoo fii dhumaatii uummata Oromoo irra ga’aa tureef gahaa jiru, Hawaasa uummata adunyaa kana, keesssa jiruutti yoo nuuf beekisiisu, Artist Caalaa Bultumee ammoo saamicha lafa Oromoo maqaa “maasteer plaan” godhamuuf ture Walaloo fi qooqa addatiin sirbee Qeerroowwan Oromiyaa hedduu damaqisee gara falmii abbaa biyyummatti hirirseera. Gama biroon ammoo uummani Jalduu sirna mootummaa abbaa irree, Dargii keessattis ta’ee, kan wayyanee keessatti osoo du’a hin sodaatiin mirga isaa Qabsoo hidhannootiin kabaachifaatee akka ture hubatamadha.
Seenaa uummata Oromoo keessatti lolli qotee bulaa Jalduu kan maqaa ” Diinnee didaa” jechuun bekaamu , magaalaa Jalduu irraa qabee hanga Bosona Diiggootti godhamaa ture kan yadataamudha. uummani anaa tokkoo waraana mootummaa abbaa irree Dargii kan meeshaa waraana ammaayyaa hiidhaatee jiru , yeroo hedduu barbadeessaa akka ture dhalooni yeroo sanaa hundi kan bekaaniidha.
Lolli gootota Oromoo kan akka Mul’ataa Fayyisootiin hogganaamu waraana mootummaa abbaa irree Dargii waliin, fulaaf fulaatti sa’a 35-40 waraana irratti banaame gootummaan lolee of irraa deebiseera. Seenaa boonsaa qoteen bulaa Jalduu qabu guutuu isaa yeroo gababaa keessatti bifa kitaabatiin akka isniif dhiyeessu gamanumaan waadaan gala.
Gama biroon ammoo eerga wayyaneen aangoo qabattees, lolli gurguddaa fi xixxiqaan anaa Jalduu kessatti,bakkoota adda addaatti waraana wayyanee fii gootowwan jiraatoota naannoo kanaa waliin godhame hedduu dha.
Kanneen keessaa:Lola sa’a 2 waajiira ABO Jalduu irratti godhame, lola magaalaa Goojjoo keessatti godhame, lola magaalaa Cobii keessatti godhame, lola Qoricha Cobitti godhame, lola Kilbeetti godhaame,lola Gammoojjii Dullaa (Qaxiqaaxoo) keessatti godhaame fi kkf. Hunda maqaa dha’uu danda’amuyyuu goottummaa fi muraannoo ummani Jalduu qabu kan nama boonsuudha. Kana ani jedheef osoo hin taane kan diinni ragaa bahuu dha.
Qabsoon kan calqabe fixaan hin baasu, dabaredhan wal harkaa fudhuu dha. Kalleessa warri Qabsoo Blisummaa Oromoof godhamu keessatti qooda guddaa qaban adeemsa isaanii fixanii darbaniiru. Kan hafe ammo galmaan ga’uun qooda dhaloota ammaa waan ta’eef dhalooni haaraan kun galmaan ga’a jedheen ammana.
Dhuma irratti waantiin armaan olitti barreesse kun, addatti uummata Jalduu faarsuuf osoo hin taane, qooda fii gahee uummani kun Qabsoo blisummaa Oromoo keessatti qabu dhaloonni ammaa kun hubaatee waajiira ABO waggaa 26 funduraa huminna Kilaashii fi PKM maatriyeesii wayyaneetiin cufaame amma yeroo banaamu akkuma kaleessaa sana dhiiga isaanitiin eeggatanii abbaa biyyummaa isaanii akka mirkaneeffatan hubachiisuufi.
Xumuura irratti waajiira ABO waxabajjii 21,bara 1992, Jaala kiyya Taamanaa Bushuu na biraa wareegaamee cufaame, amma yeroo banaamu argamuu dhabuu koos bayyeen gadda.
Nagaan naaf jiradhaa, Milkaawaa!
Tolchaa Wagii
2. Ergaa Qabsaawota Aanaa Jalduu
“…Qabsoon keessa isaa hinqulqulleessine rakkootu itti heddumata…”
Obboo Alamaayyoo Diroo Leellisaatiin!!!.
2.1. Dhaamsa: Qabsoon Bilisummaa akka Galma Gahu…!
Guyyaa har’a irra dhaabbannee gootota keenya wareegama qaqqaalii kaffalan yoo yaadannuu fi ittiin dhaadannu, qabsoon bilisummaa keenya akka galmatti dhihaate hubanne malee hinbilisoomne; akka abbaa biyyaa ta’uun keenya hin oollee mirkaneeffanne malee guutummaatti abbaa biyyaa hin taane; tokkummaa saba keenyaan akka injifannuu beekna malee bakka gahuu mallu hin geenye. Bakkuma geenye kana gahuuf garuu akka sabaattis ta’ee akka ummata aanaa Jalduuttis wareegama guddaa baafne. Namootni qe’ee abba isani irratti rasaasaa diinaatiin wadamanii lubbuun dhabamte baay’eedha. Kannen mana hidhaa diinaa keessatti reebamanii qaamni hir’atee fi xin-sammuun (psychology) miidhaman hedduudha. Lakkofsi namootni diinaan qabamanii achi buuteen isaanii dhabamaniis salphaa miti.
Jarreen wareegama kaffalanii asin nu gahan kana yoomiyyuu yaadachuu qabna. Addatti moo hoggantoota kallacha qabsoo bilisummaa Oromoo, Adda Bilisummaa Oromoo (ABO), fulduratti maqaa isaanii kaafnee seenaa isaanii yoo tattareessinu qalbiin keenya gammachuun guutamti. Lubbuun wareegamtoota keenyaa garuu kan qananiitu gaafa abbaa biyyummaa fi bilisummaan Oromoo guutummaati mirkana’e dha; gaafa dhimmi wareegama itti kaffalan bakka akeekameef san gahedha; gaafa sabni Oromo mirga hiree murteeffachuu isaa mirkaneeffate dha.
Dhuguma! Bara dheeraa keessabu’a-bahii meeqa booda, wareegama ulfaata kaffalame booda, haala obsa nama fixachiisuu keessa dabarree bakka har’a jirru kana geenye. Amna(daandii) dheeraa deemnee as geenye garuu bakka kaayyeeffanne yoo itti dhihanne jenne malee hin geenye. Gahu moo qabna.
Tarii karra durra jira ta’a. Qabsoon saba keenya xumurarran gahuu qaba. Qabsoo wareegama biraa barbaadutu nu fuldura jira. Kana jechuun nu martuu qabsoo bara dheera keessa as gahe kan finiinsinee galma isaatiin gahuu qabna. Irreen Qeerroo fi Qarree keenyaa ammallee daran cimuu qaba. Seenaan wareegamtoota keenya humna nuu ta’uu qaba.
Qabsoon abbaa biyyummaa fi bilisummaa Oromoo dura har’a iyyuu gufuulee heddutu jira. Diina baay’ee qabna. Kan karaa adda addaa waraana bananii nutti duulaa jiran argatuma jirra. Alagaan fagoo fi dhihoo taa’anii gidiraa nurratti xaxaa olanii-bulan lakkofsaa oli. Diini hunda caalu ammo isa Oromoorra dhalatee sabasa gurguree ofii qanani’uuf foolatudha. Diinni saba kana keessa bahe malteen jiraata. Gaafa qabsoon itti cimee firaa fi qabsaa’aa fakkaate as baha. Hiriira qabsoo sarara duraarratti argama; hogganaa qabsichaa of-fakkeessa. Ija baaseeti hoggana qabsoo akkata’etti of-moggasa. Yoo moggaatti baafte “biyyatu diigama, diinatu deebisee nu dhuufta” jedhe olola. Garuu, amala gantummaa hin dhiisu. Gaafa qabsoon laaffatte itti fakkaattee diinaaf odeeffannoo kennee nurratti bobbasa. Cubbuu fi gidiraa saba isaarran gaherra otoo ofhinqulqulleessiin, cubbuu fi gidiraa caalu hojjachuuf of qopheessa. Diinni akkanaa har’allee baay’inaan argaa jirra.
Kanaaf jecha qabsoon keenya itti fufuu qaba. Hanga diina alagaa fi fira keessa jiru jilbeeffachiifnutti, hanga hireen Oromoo harka Oromorratti galtutti qabsoon finiinuu qaba. Qabsoon keessa isaa hinqulqulleessine rakkootu itti heddumata. Qabsoon Oromoo fira baay’ee hinqabdu. Qabsoon Bilisummaa Oromoo kun lubbuu fi qabeenya Oromoorratti hirkaatee fi maxantee har’a bakka geesse kana geesse. Ammas sab Oromoorratti hirkaatteexumura geessi. Ilmaan Oromoo qabsoo kana akkuma armaan dura lubbuu kennun, beekumsaan bira dhabbachuun, mallaqa itti gummachuun dirqama. Yoo kana goone bakka akeeka keenya geenya. Wantoota guutummaa Oromiyaa keessatti guyyaguyyaan hordofii taasisuu fi sochii diinaa jilbatti cabsuun qaama jiruu keenyaa ta’u qaba. Tokkummaa saba keenya daran jabeessuu; waliitumsuu fi walii birmaachuun cimee itti fufuu qaba.
Guyyaa har’a wareegama ilmaan Oromoo waliigalaatti, ijoolleen Jalduu ammo addatti kaffalan yaadachuu qofa otoo hin taane fincila xumura gabrummaa eegalame kana haala ittiin xumuru danda’amurratti yaada walgafachuu fi mala malachuun kan qabsoo keenya itti gabbifnu haa ta’u. Ilmaan Oromoo bakka adda addaatti dhiiga dhangalasaa kannen jiran haala ittiin injifannurratti gurmuu haacimsinu. Kaayyoon abba biyyummaa fi bilisummaa yeroo gabaabaa fi wareegama xiqqaan akka milkaa’u humna keenya yaa guddisnu. Bilisoomnu malee, abbaa biyyaa hin taanu malee hiyyummaa keessaahinbaanu. Bilisoomnu malee jiruu gaarii hin argannu. Bilisoomnu malee barnoota qulqulluu hin argannu. Bilisoomnu malee mootummaa saba kana hojjatu filachuu hin dandeenyu. Bilisoomnu malee gabrummaa keessaa hin baanu. Bilisoomnu malee akka garaa keenyaatti seenaa gotootaa fi wareegamtoota keenya yaadachuu hin dandeenyu. Kanaaf jecha bilisoomuu qabna; bilisummaa malee filannoo biraa hin qabnu!!
Injifannoon Saba Oromoo tiif!!
Alemayehu Diroo Lalisee
2.2. GUMAACHA QABSOO GOOTOTA OROMOO AANAA JALDUU
“….Dhiiga Gootota Oromoo Margeen Argee!!! Anis Baayyadhe!!!”
Barsiisaa HIRPHAA BAANEE BOOKAA (Lecturer at Jimma University)
Uummanni Oromoo aanaa Jalduu akkuma uummata Oromoo kamiiyyuu sirna gabroonfata fi kanneen darban keessatti falmii cimaa gaggeessaa turuun isaa kan waakkatamu miti. Akka fakkeenyaatti, sochii fi ta’eewwan Koloneel Alamuu Qixxeessaa fi jaalleewwan kan biroon ta’aa turan akka sochii nama boonsu fi bu’uura qabsoo Oromoof gumaacha guddaa godhe beekamaadh. Keessumaa, bara 1983 A.L.I irraa eegalee falmii cimaa ta’e sirna Wayyaanee irratti geggeessaa turee jira. Akka fakkeenyatti, Ebla 29 bara 1983 A.L.I gartuun waraana Wayyaanee dhuftee aanaa Jalduu seente, ganda Baddeessaa Baayyuu jedhamu keessatti uummatni tarkaanfii fudhateen garee waraana Wayyaanee kana too’annoo jala oolche.
Itti aansun bara 1984 A.L.I Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) aanaa Jalduu seenun waajjira isaa banatee uummata ijaaru fii barsiisuu akkasumas sochii siyaasaa adeemsisuu jalqabe. Dabalataanis, tarkaanflee diina qolachuu adeemsisuun amma qabsoo hidhannootti deemuuf dirqameera. Gama qabsoo siyaasaan, yeroo mootummaan ce’umsaa filannoo yeroo calqabaaf Ebla 26 bara 1984 A.L.I tti Mana Maree Bakka Bu’oota Uummataatif filannoo taasifamerratti filannoo harka dhibbaan bakka bu’aan ABO kan ta’an Obbo Waldayyees Cawwaaqaa yoofilataman ajaja pirezidaantii mootummaa ce’umsaa yeroo sanaa kan ta’an Obbo Malas Zeenaawitiin bu’aan filanichaa guutumaa guututti akka haqamu taasifamee ture.
Sagalee uummataa hatuun ykn gatii dhabsiisun mootummaa Wayyaanee achii eegale. Gareen hattuu dirree siyaasatti moo’atame kun of jiraachisuuf jecha gara qabsoo hidhannootti fuula isaa naanneffachuun, guyyaa guyyaa akka mootummaatti; halkan halkan ammoo akka kashalabbeetti (Shiftaatti) hojii kashalabummaa ykn biyya jeequu itti fufe. Haaluma kanaan miseensotaa fi deeggartoota ABO aanaa Jalduus mankaraarsu fi gara jabummaan balleessuf sochii cimaa ta’e waan gaggeessaa tureef ta’een kuni ammoo ABOf irra caalaa of cimsanii akka sochii diinaa kana dura dhaabbatan miseensotaa fi deeggartoota ABOf galaa cimaa ta’ee itti fufe. Haaluma kanaan, yeroo adda addaatti tarkaanfiwwan gootonni ijoollee Oromoo aanaa Jalduu fudhataniin miseesnotaa waraana Wayyaanee fi ergamtoota ishee irratti hubaatii cimaa fi abdii Wayyaanees kutachiisu raawwatanii jiru. Waanta’eefis Wayyaanen deeggartoota fi miseensita ABO irratti tarkaanfii fudhachuun haaloo ba’uuf yaalii cimaa taasisaa turtee jirti.
Haalli fi gochaallen kunneen waan filannoo gaggeessuuf mijachuu dideefi haala kana keessatti filannoo gaggeessun mataa isaa faayidaa isaa irra miidhan isaa waan caalee argameef ABOn filannoo gaafa Waxabajjii 15 bara 1984 A.L.I gaggeeffame san keessaa of baase. Sana booda, gaafa Waxabajjii 16 bara 1984 A.L.I ganama sa’aatii 2:00 irraa kaasee Wayyaanen Waajjira akkasumas miseensotaa fi deeggartoota ABO irratti waraana ifaa fi bal’ina qabu bante. Waraana kana keessatti gootichi Oromoo Taammanaa Bushuu (Bushuun maqaa haadha isaati) jedhamu naannoo Goodaa Raachatti osoo qawwee Matarayyeessii dhukaasaa jiruu wareegame.
Waraanni abbaa irree Wayyaanee humna isaa cimsatee miseensotaa fi deeggartoota ABO adamsuu fi miidhuu haalan cimsee itti fufe. Ijoollen ABOs ofirraa faccisuutti haalan cimanii itti fufan. Haaluma kanaan, dhukaasa guyyaa guutuu fudhateen bakka adda addaatti waraanni gaggeeffamaa oolee jira. Itti fufuun gaafa Adoollessa 19 bara 1984 A.L.I tti ganda Kilbee iddoo addaa Burre jedhamutti lola yeroo dheeraaf adeemsifameen waraana diinaa irra miidhaa cimaan gahee jira. Gama gootota Oromootin ammoo Obbo Tolasaa Haata’uu yemmuu wareegamu Obbo Guuttataa Fufaa, Dargaggoo Xilahun Dooyyoo fi kanneen biroos madaa’anii turan. Guyyaa itti aanu Adoolessa 20 bara 1984 A.L.I tti; Dulla iddoo jedhamuun beekamutti (naannoo daangaa Aanaallee Meettaa fi Jalduu gidduutti) gootota fi dargaggoota Meettaa fi Jalduu irraa walitti bahaniin waraanni bal’aan gaggeeffamaa oolee jira. Lola kana keessatti goototni Oromoo deeggarsaaf dhufan kan akka Ilfinash Qannoo, Zarihun Wadaajoo fi kanneen biroo harka diinaa galaniir(booji’amanii jiru).
Kashalabbeen gartuu diinaa kuni diinummaa isaa cimsachuun muuxannoowwan badii kana gammoojjii Daddabiiti keessatti horate fayyadamuun miseensotaa fi deeggartoota ABO fi uummata Oromoo bal’aa irratti gochoota suukanneesso ta’an raawwachuun haaloo ba’uu eegale. Bakka hundatti uummata Oromoo ajjeesuu, dararuu, hidhuu, saamuu, biyyaa baasuu fi kkf itti fufe. Haaluma kanaan miseensonnii fi deegartoonni ABO wareegaman kanneen akka Qabsaa’aa Jarman Gaaddisaa, Qabs. Abdataa Lataa fi qabsaa’ota kanneen biroo turanii jiru. Akkasumas, uummata Oromoo sababa kanaa fi oromummaa isaaniif qofa qe’ee isaaniitti wareegaman keessaa tokko jiraataa Ganda Edensa Galaan kan turan Ajajaa Dhibbaa Baqqalaa Tolaa, jiraataa ganda Koluu Galaan kan ta’an Obbo Iddoosaa Itichaa, jiraataa ganda Falloo kan ta’an Obbo Buttaa Horaa fi Obbo Dirribaa (abbaa isaa yeroof kan hin yaadanne), jiraataa Magaalaa Cobii kan ta’an Obbo Baqqalaa Taammanaa fi kanneen biroo keessatti argamu. Kanneen dhibbaan lakkaawwaman ammoo ni hidhaman, ni reebaman, ni saamaman, biyyaa ari’ataman. Gartuu diinaarras miidhaan cimaa ta’e gahaa turuun isaa kan hin haalamneedha. Magaala Cobii keessatti qofa guyyaa tokkotti miseensota waraana Wayyaanee shanii oltu ajjeefame. Akkasumas bakkeewwan baayyettis lakkoofsi isaanii tokkoof lama haata’uuyyu malee ajjeefamaa turaniiru.
Qabsoon bara 1983 gartuu gabroonfataa abbaa irree Wayyaanee irratti eegale bifa adda addaatin itti fufuun waltaajjiiwwan argaman hudarratti falmiin tooftaallee adda addaa fayyadame itti fufuu bira darbee hanga humna qindaa’en ijaaramuun gabrummaa ofiraa qolachuu sana biras darbee ammoo bara 1989 A.L.I halkan keessaa naannoo sa’aatii 4:00 keessa waraana Wayyaanee Aanaa Jalduu weeraruun hidhattoota Wayyaanee ajjeessun qabeenya ishees barbadeessanii jiru. Sababa kanaanis Oromoota heddu irras rakkoo cimaan kan gahe yemmuu ta’u askeessatti kan akka Obbo Badhaasaa Tolasaa fi Obbo Milkeessaa Tolasaa hidhaa cimaa waggaa sagaliin adabamuun isaanii niyaadatama.
Gochaan gara jabummaa diinni Oromoo ukkaamsuf taasise kun gootummaa gootota Oromoo aanaa Jalduu irra caalaa kan cimsee fi akka ramaxa dibamee fi Ibidda Kaboota seenee hidda Wayyaanee nyaachuun hundee ishees raasuu eegale. Qabsoon kun hidda gadi fageeffachuun uummata Oromoo aanaa Jalduu xiqqaa irraa hanga guddaatti, magaaladhaa hanga baadiyyaatti akkasumas dhiiraa hanga dhalaatti hirmaachisuun akka guuta galaanaa irra gatuu eegale. Keessumaayyuu bara kudha sagal sagaltamoota keessa qabsoon barattootaa, qarree fi qeerroo Oromoo iddoo guddaa kan itti kennamuudha. Sochiiwwan ta’aniifis akka sababa dhihootti kan fudhatamaa ture gubachuu fi manca’uu bosonoota Oromiyaa fkn bosona Cillimoo fi kan Baalee akkasumas dhiitamuu mirgoota namoomaa sababeeffachuun qabsoowwan ciccimoon godhamaa turanii jiru. Kana keessattis lubbuun ijoollee Oromoo xiqqaa irraa hanga guddaatti baayyees wareegamee jira. Akkasuma hidhattoota Wayyaanee irras miidhaan lubbuu fi hamilee cabuus gahee jira.
Sochiiwwan kunneeni fi kanneen biroo hafan akkasumas sababa Maaster Pilaanin walqabatee guutummaa Oromiyaa keessatti godhame keessatti sochiin aanaa Jalduu keessatti uummata Oromootin taasifame fakkeenya guddaa qabsoo uummata Oromootif kan ta’uudha. Akka fakkeenyatti Sadaasa dhumarraa fi jalqaba muddee bara 2008A.L.I uummanni Oromoo Aanaa Jalduu akka galaanaa irra gatuun Waraana Agaazii achi qubatee jiru barbadeessun kufaatii Wayyaaneef ergaa dhumaa dabarsee jira. Akka dhuunfatittis, tarkaanfin waraana Wayyaanetirratti qabsaa’aa Galataa Itichaatin fudhatame yoomiyyuu hin dagatamu. Itti dabaluun, gaheen Weellisaa Caalaa Bultumee fi Atileet Fayyisaa Leellisaatin taasifamaa tures seenaa sochii uummata Oromoo biratti kan gonkumaa hin dagatamnee fi Addunyaanis kan raga bahuudha. Walumaa galattti, sochii qabsoo uummata Oromoo kana keessatti, gumaachi uummata Oromoo aanaa Jalduu daran cimaa fi iddoo olaanan kan kennamuufii qabuu fi gama hundaanuu kan qindaa’ee gaggeeffamaa ture ta’uun isaa ifaadha. Gara fuulduraafis mirgoota fi dantaawwan uummata Oromoo kabachiisuu keessatti lammiilee dammaqina, hubannoo, kutannoo fi qophaa’ina qabu uumee jira.
2.3. Waadaa Qabsoo Gootota Jalduu fi Goobana Daacee bara ( 1884-1889)
“…Waraana Lammii Lammiin..!!”
Obb. Girmaa Dabalaa ttiin
Jaarraa 17ffaa fi 18ffa akka seenaan raga ba’utti yeroo Sirni Gadaa Oromoo Cabee of tuulumaan alagaa hidda horatee as Oromoon ofumaaf of hiruun walumaan wal waraana ture “Waraana Lammii Lammiin!!” wal irratti gochaa tureera.haaluma kanaan diinni Oromoo saba tiruu tokko jallaa dhuma sabaatti fayyadamtee Oromoo cabsite.akka fakkeenyatti Minilik Goobana Daacceettii fayadamuun Uummata Oromoo bal’aa irraatii waraana banuun,Abbichuu diina jala hiriirsee tokkummaa oromoo Gullalee fi Bachoo cabse,garuu baddaan Liiban Bajiroo fi Cillimo,Ilfataa,Gaalessa,Jaldu,Gindibaratii fi Meettaan shira alagaan xaxxe kana of irraa faccisuun waggaa Shaniif(5) waadaa qabsoo gootawan Aanaalee kunneeniitin injifannoo goottummaa oromummaa daangaa hin qabne alagaa irratti galmeesisaniiru.Akkumma gootawan Oromoo Oromiyaan bakkeelee adda addaatti biqilchite;
Goota Harargee; Bakar Waaree,
Arsii Leenjisoo Diigaa,
Wallagaa Abbishee Garbaa,
Iluu_Abbaabooraa Caalii Shoonnee fi gootawan kanneen biroo diddaa gabroomfattoota Abashaa ergama Minilikii Uummata Oromoo irrati gochaa ture falmaa turan Gootawwan Aanaa Jalduu fi naannoo ishees falmaa cimaa ergamtoota Miniliki waliin gochaa turan danuun akka jiran Seenaan raga ba’a,akka fakkeenyaati; Yaadatee Burrusaa (Akaakayyuu Kol.Alamuu Qixxeessa): Biicho
Bultoo Turee: Cobii
Birrattee Waarii: Koluu fi Meetta
Galaayee Badhaasaa: Gindibarat irraa warreen falmaa Gabroomfattoota Minilik waliin taasisaa turan heeruun ni danda’ama.
Goonni ilma Jalduu Yaadatee Burrusaa; Akkaakayyuun Kol. Alamuu Qixxeessaa lola waggaa 5 (Shan) booda (1884-1889 A.L.H) humna alagaatiin lola gubbaatti booji’amee waggaa 20 (digdama) oliif naannoo Amaharaa iddoo addaa bakka Ankoobar jedhamtuti hidhamanii akka turan Seenan raga ba’a.haata’uyyuu malee humni diinaa qawwee”Nafxii” hammayyaatiin deegaramee diddaa kana harka isaa jala yaa haanfatuyyuu malee;Gootawwan aanaa Jalduu biyyi Gootawwan hedduu biqilchite qabsoo diddaa gabrummaa irraa boqqottee hin beektu.
kanuma irraa kan ka’e goolabamuu sirna Minilikii fi dhufaatii sirna Hailasilaasee (Tafarii) keessati gootawwan Dachee kanaa qabsoo isaanii irraa boqotanii hin beekan.Weerara bara mootii kanaa Fashistoota Xaaliyaaniitiin bara (1928-1933) taasifame irratti yeroo humni weerara Xaaliyaanii biyya Itoophiyaa dhuunfatteti Sabni Oromoo bala’aan Jalduu bakka sadi(3)tti hiraman.gareen tokko gara weerartuu Xaaliyaanii irra goree diina duraan Uumata isaa gabroomfatee fixaa turee yoo falmatuu;gareen biro immoo Bosona maandhefachuun Xaaliyaanii dhaan falmaa ture.kana malees gareen sadeesson immoo Falmaa hadhaawaa garee Xaaliyaanii fi Gabroomfatoota gita bittaa duraanii Mootummaa Hailasilaaseettiin durfamuun falmuun qabsoo finiinsaa akka turan seenan raga ba’a. Isaan keessa akka fakkeenyati; Kol. Alamuu Qixxeesaa Yaadatee Diribsaa Fayyisaa fi Dibaabaa Osee heeruun ni danda’ama.
Haaluma kanaan Gootawan humna waraana Xaaliyaaniti hirkachuun falmaa hadhaawaa gita bittoota abshaa Hailasilaaseetiin durfamuun lolaa turan illeen akka jiran seenan raga ba’a,isaan keessa; Bilaantaa Badhaasaa Yaaddessaa Qanyaasmaach Dhinsoo Yaadatee akka fakkeenyaati eeruun ni danda’ama.
Akkuma seenaan dhugaa ba’u Xaaliyaaniin dirmannaa uummatoota biyyattiitiin biyya kana gadi dhiisanii yaa ba’aniyuu malee;Uumanni Oromoo addatti immo Goototni Jalduu garee saditti(3) wal qoodanii waan turaniif diina irrati injifannoo galmeesisuu hin dandeenye.Sabni kun akkuma Oromoota danuu guyyaa tokkolee gabrumaa tole naaf ta’a jedhee guyyaan itti fudhatee beeku tokkolee kan hin jirre yoo ta’u; gabrummaa falmuuf yoo riphe malee rafee hin beeku.Oromoon tokkoomee yoo walii gale diinni badii keenya jedhee waan beekuf ilmaan abbaa tokko walitti buusuudhaaf yaalii garaa garaa yaala turuun isaa beekamaa dha. Kana irraan kan ka’e “Maccaa fi Tuulama” jedhee Uummata tiruu tokkoo walitti buusaa akka ture seenaa yeroo dhiyooti. Gootonni Aanaa Jalduu fi naannoo ishee shira diina kana dursanii waan hubataniif diini milkaa’ee hin beeku, haaluma kanaan xiiqiin xiqqii dhalee Ilmaan abbaa tokkoo “Macca Fi Tuulamni” Dibaabee tokko jalatti walitti qabamuun diinatti summii ta’anii waan tokkumaa isaanii ittiin jabeefatan tokkon as bahan;kunis Waldaa wal gargaarsa Maccaa fi Tuulamaa ta’ee Siidaa Oromoo fi Oromummaa bu’ureessee Waldichis waa dhalee!!!
Seenaa Fincila Diddaa Gabrummaa Barattoota Jalduu.
(Tasfaayee Bookaa Irkootiin )
Dhalootatu dhaloota diinaaf hin jilbiiffanne, dhaloota qawwee hin sodaanne, dhaloota eenyummaasaatiif sodaa tokko malee falmatu, dhaloota dhiiga goototaan became, dhaloota seenaa dhalootatu dhaloota qubeeti.
Gootonni kaleessaa kophaasaanii dammaqan, Haala rakkisaa keessa ta’aniit roorroo diduu jalqabanii diddaa nu barsiisan. Gootonni Jalduu diinaaf bitamanii hin beekne dhaloota diinaaf hin jilbiiffanne horachuun milkaa’aniiru. Seenaa qabsoo Oromoo keessatti aanaan Jalduu nama jabaa hundeessaa jaarmiyaa Oromoo jalqabaa kan ta’e Waldaa Maccaafi Tuulamaa hundeessee Oromoo bittinnaa’ee jiru gaaddisa tokko jalatti walitti qabuu kan danda’e Koloneel Alamuu Qixxeessaa Oromiyaaf gumaachiteerti.
Faana goota kanaa hordofuun gita bittootaa abashaaf jilbiiffatanii kan hin beekne gootonni hedduun aanaa Jalduutti dhalatan gootummaasaanii agarsiisuun diinaa hiraaarsaa falmaa hadhaa diina waliin geggeessaa turan hedduudha.
Gootonni Jalduu kanneen akka Mul’ataa Fayyisoo, Dinqaa Urgoo, Wagii Saattoo, Taaammanaa Bushuu, Tolasaa Haata’uu fi Tolchaa Wagiifaa mootota abashaatii osoo hin jilbiiffatan gootummaadhaan lolanii diina shororkeessuun cinaatti dhaloota Qubee falmii dhaalchisuun fakkeenya dhalootaa ta’uun haarsaa ta’anii darbaniiru.
Qaanqeen Qabsoo Bilisummaa Oromoo Gootota Oromoo kaleessaatiin qabsiifamte ukkuumsaa jajjaabaa diinaan irratti godhamaa ture hundaa damdamachuun calaqqee ifa bilisummaatiif laboobdee ramaca qabsoo Oromoo guddaa ta’uun diina guggubdee boqonnaa dhorkiteerti.
Dhalootaa dhalootattii fi bara gara baraatti hanguma darbaa deemu qabsoon bilisummaa Oromoo jabaachaafi babal’achaa dhuufuun fooliin qaanqeen bilsummaa Oromoo sabatti urgaahuu jalqabe.
Kufaatii Mootummaa Dargii fi Chaartarii keessaa shiraan dhiibamee baafamuu dhaaba Oromoo ABOtiin walqabatee qabsoon bilisummaa Oromoof godhamaa ture tooftaa tarsiimoo qabsoo jijjiiruuf dirqameera. Qabsoo karaa hidhannoo riphee loltummaatiin godhamu cinaattti Jaarmiyaa ‘ Qeerroo Bilisummaa Oromoo’ jedhamuu guutuu Oromiyaarratti mandhee fi Seeliin ijaaruun hoggantoonni Qabsoo Bilisummaa Oromoo tarsiimoo qabsoo haaraa hojiirra oolchaniiru.
Haaluma kanaan tooftaan tarsiimoo Qabsoo Bilisummaa Oromoo haaraan kuni yeroo jalqabaatiif hojiirra ooluu kan jalqabe manneen barnoota sadarkaa 1ffaatii hanga Dhaabbilee Barnoota Olaanotti ture.
Tooftaan Qabsoo Bilisummaa Oromoo haaraan bocamee hijiirra ooluu jalqabe kun qindaawaa fi saayinsawaa akkasuma haala qabatamaa yeroo keessa jirru waliin kan wal simatu tooftaa qabsoo ammayyoomee waan ta’eef akkuma hojiirra ooleen firii agarsiise.
Tooftaan Qabsoo Bilisummaa Oromoo haaressi kun galma Qabsoo Bilisummaa Oromootiif murteessaa ta’uun erga yaaliin mirkanaa’ee booda manneen barnootaa sadarkaa 1ffaatii hanga Dhaabbilee Barnootaa Olaanoo keessatti maqaa Jaarmiyaa ‘Qeerroo Bilisummaa Oromoo’ jedhu jalatti Caaseffama Mandhee fi Seelii jedhamaniin barattoota Oromoo ijaaruun guutuu Oromiyaatti qabatamaan qabsoon Oromoo boqonnaa 2ffaan tooftaa qabsoo haaraa qabachuun qabsoo eegale.
Tooftaan Qabsoo Blisummaa Oromoo haaraan kun akkuma hojiirra ooleen manneen barnootaa aanaa Jalduu keessa jiran hunda keessatti caasaa isaa lafa qabachiiseera. Tooftaan Qabsoo Bilisummaa Oromoo kun irra guddaan yeroo jalqabaatiif hojiirra kan oole manneen barnootaa yoo ta’u Barsiisotaafi Barattoonni Oromoo dammaqinaan hirmaataniiru.
Haaluma kanaan Jaarmiyaan Oromoo ABOn Tooftaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo haaraa kana karaa Dabballee isaa aanaa Jalduutiin hojiirra oolcheera. Barattoonni Oromoo manneen Barnoota aanaa Jalduu Caaseffama tooftaa Qabsoo ‘Mandhee fi Seelii’ Jedhamaniin ijaaramanii Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti dammaqinaan hirmaachuu jalqaban. Miseensa ijaaruu, qabsoof wal dadammaqsuu, hawaasa dammaqsuu, shira diinaa saaxiluu,Mooraa Qabsoo Bilisummaa Oromoo jabeessuuf buusii ji’aa buusuu, Oromummaa jabeessuu, manneen barnootaa keessatti gumii dagaaginaa aadaa, seenaafi Ogbarruu Oromoo jalatti ijaaramuun ergama diinaa diduun Oromummaarratti hojjataniiru.
Barattoonni Oromoo guutuummaa manneen barnoota aanaa Jalduu keessa jiran Jaarmiyaa kana jalatti ijaaramuun haala Oromiyaa keessatti huumamu hundaa hordofuun waamicha Qabsoo Bilisummaa Oromoof Dhaabasaanii ABO irraa godhamuuf kamiyyuu hirmaachuuf qophiidha.
Tooftaa qindaa’aan caaseffama qabsoo kanaa akkuma ajajni olaanaan haala qabatamaa Oromiyaa hordofee ajaja Fincila diddaa gabrummaa dabarseen karaa Dabballootaa hojiirra oola.
Qeerroon Bilisummaa Oromoo Fincila diddaa gabrummaa guutu Oromiyaatti finiinsiti jechuudha.
Seenaa fincila diddaa Gabrummaa Barattoota Oromoo keessatti Barattoonni Oromoo aanaa Jalduu hirmaannaa cimaa yoomiyyuu hin dagatamne galmeessiteerti.
Bara 1996 ALH tti taateewwan gurguddoon lama teessoon Mootummaa Naannoo Oromiyaa Finfinnee keessaa baafamuu hordofee raawwatera.
- Hoggantoonni Waldaa Maccaa fi Tuulamaa gochaa wayyaaneen rawwaatte mormuuf hiriira nagaa Finfinneetti waan yaamaniif hidhaatti guuramuun Waajjirri Waldaa Maccaa fi Tuulamaa cabuun meeshaan Waldaa kanaa guutummaan guututtti diinaan saamamameera. Waldaan kunis hanga yoonaa Finfinneetti deebi’ee waajjira isaa kan hin banatiniifi meeshaan saamames akka hin deebi’iniitti himama.
- Barattoonni Oromoo Dhaabbilee Barnoota Olaanoos Adaamatti jijjirramuu tessoo
Mootummaa Naannoo Oromiyaa kana morman, kanneen lakkoofsaan 300 caalaan Barnootasaaniirraa uugguramaniiru.
Haala qabatamaa Oromiyaan yeroo kana keessa turte giddu galeessa godhachuun hoggansi ABO yeroo san ture dhiittaa mirga namoomaa Oromoorratti raawwachaa jiruufi saamicha lafa Oromoo dhaabsisuuf Qeerroon Bilisummaa Oromoo Fincila Diddaa Gabrummaa akka dhoosan ajaja dabarse.
Haaluma kanaan Fincilli diddaa gabrummaa Guutuu manneen barnoota Oromiyaa keessatti sadarkaa 1ffaadhaa hanga dhaabbilee barnoota olaanootti finiinuun diina boqonnaa dhorke.
Haaluma kanaan Manneen Barnoota aanaa Jalduu keessa jiranittis Fincilli kun jalqabuun diina shororkeesseera. Gaafffiin Abbaa biyyummaa Oromoo lallaaban kan irratti dhaga’ame fincilli kun Manneen Barnootaa aanaa Jalduu keessa jiran Mana baruumsa Jalduu sadarkaa 2ffaa / Koloneel Alamuu Qixxeessaa/ dabalatee manneen barnoota sadarkaa 1ffaa garaagaraa aanaa Jalduu keessa jiranitti mormiin cimaan godhamuun dhaadannooleen garagaraa abbaa biyyummaa Oromoo lallaban dhaga’amaniiru.
Haala uumame kanatti kan rifatte lukkeeleen waayyaanee yeroo san aanaa Jalduutii diina tajaajiluun garaasaanii guuttatan waraana wayyaanee Jaldutti waamuun uummata hiraarsisaa turaniiru.
Waraanni wayyaanee lukkeelee wayyaanee gaafas Jaldurraa diinaaf ergamaniin Jaldutti waammaman Barattoota Oromoo Mana Barnoota aanaa Jalduu sadarkaa 2ffaa dabalatee Manneen Barnoota sadarkaa 1ffaa kanneen akka mana Barnoota Bonii, Shukutee,Cobiifi Osolee jedhaman ijoollee xixxiqqoo waggaa 18 gadi ta’an jilmaan hidhuun mana hidhaa keessatti dararaa garagaraa suukkanneessaa ta’e, saammaa keessa gangalchuu, wal haammachiisanii quullaa Dhagaa caccabsanii waajjira poolisii aanaa Jalduu keessa lafa hafuun irra gangalchuu, Ispoortii humnaan olii hojjachiisuun ofwallaalchisuu, reebicha hamaa qaama fi xiinsammuu miidhuu danda’u irratti raawwachuu, kutaa dhiiphoo keessatti barattoota heddumminaan hidhuun miidhuu, barattoota dubaraa gudeeduufi humnaan ol reebanii qeensa miilaa irraa buqqisuu, Barattota qurra keessatti hidhuun miidhaa fayyaa dhaqqabsisuu, harka barattoota micciiranii cabsuu, maatii Barattootaa arrabsuu,jaarsaa jaartiin reebuu, hidhuu, abbaa manaa hidhanii haadha manaa fi ijoollee dubaraa gudeeduu, qabeenya uummataa saamuu, uummata doorsisuufi shororkeessuu, namoota nagaa iddoo hojiifi karaarratti reebuu, dubartii dirqiidhaan gudeeduu,walumaagalatti hawaasa aanaa Jalduurratti jilmaan yakka suukkanneessaa seenan yoomiyyuu hin daganne waraanni wayyanee lukklee wayyaanee gaafasiin yaamame raawwateera.
Gama biraatiin ergamtoonni wayyaanee aanaa Jalduu yeroosanaa Barattoota Oromoo fincila kana adda dureen hogganan, barattoota qindeessan jedhanii dharan yakkan barattoota sabboontota ta’aniifi barnoota isaaniitiin cimoo ta’an bara barnootaa 1997ALHtti lakkoofsaan hedduu ta’an barnootarraa hugguruun doofummaatti anbisuuf yaalii gochuun ergama diinni Oromoo duufummaatti anbisuuf gootu fudhatanii diina Oromoo waliin sabasaanii doofummaatti anbisuuf yaaluun seenaa xurawaafi qaanessaa hojjataniiru.
Barattoota Oromoo mana barnootaa irraa dhorkuun xiinsamuu miidhuun ciinaatti ijoollee hidhaaf umuriin isaanii hin gahin himannaa dharaafi raga dharaa irratti qindeessuun mana hidhaa Godinaa Karchallee Ambootti erganillee hedduudha. Barattoonni lakkoofsaan 14 ta’an dhiira 10 fi dubarri 4 sobaan yakkamanii karchallee Ambootti erga yeroof darararamanii booda ragaan dhiyaatu waan hin jirreef manni murtii bilisaan geggeesseera, barattoota kana keessa barattuun Oromoo sabboontuu cimtuun waraanni wayyaanee reebichaan qeensaa miilaa irra buqqisan barattuu Guddisee Baqqalaa jedhamtu balaa tasaatiin addunyaa kanarraa boqochuusheetti gadda natti dhaga’ame barruu kanaa keessatti yaadadhee yoon ibsadhu seenaan si yaadata yoon jedhuun miira gaddaan guutameeni.
Sababa Fincila Diddaa Gabrummaa Barattootaa bara 1996 ALHtti godhameen wal qabatee lukkeeleen wayyaanee jaldutti yeroosan diinaaf ergaman bara barnootaa 1997 ALHtti barattoota lakkoofsaan hedduu ta’an barnoota irraa dhorkuunshee haarsaa diinni hin yaadin kan biroo kafalchiisuu danda’eera. Akkuma yaadatamu bara 1997 ALHtti filannoon biyyoolleessaa biyya kanatti geggeeffamee ture. Barattoonni Oromoo aanaa Jalduu bara barnootaa kana gaaffii mirgaa waan gaafataniif qofa barnoota isaaniirraa dhorkamani yeroo isaanii lafatti hin ballissine. Carraa barnootarraa uggaramuun mana oolanitti fayyadamuun sa’aatii mana keessa ooluun balleessanitti fayyadamuun paartii Dr Maraaraa Guddinaan hundaa’ee barasan filinnoo biyyoolessaarrati hirmaachaa jiru deeggaruun walqindeessanii baasii mataasaaniitiin gandoota aanaa Jalduu keessa jiran hundarra naanna’uun duula nafiladhaa geggeessanii paartiin Dr Maraaraa Jaldurratti injifatee waggaa shaniif uummataJalduuf paarlaamaa galee sagalee ta’eera.
Sadaasa 20/1998 ALHtti Jaldu.
Hatamuu sagalee uummataa filannoo bara 1997tiin walqabatee gungummii cimaan uummata keessatti uumame yeroo eeggaatee gara dheekkamsaa fi mormii uummataa jabaatti jijjiiramuunsaa hin hafne. Bara 1998 ALHtti Ji’a Onkoloolessaa gara xumuraa Fincilli uummataa dhaadannoo sagaleen keenya yaa kabajamu jedhuun magaalaa Finfinnee keessatti dhooye hordofuun Barattonni Oromoo mana barnoota Amboo sadarkaa 2ffaa fi Qophaa’inaa Fincila kaasu jechuun shakkii qabduun ergamtoonni wayyaanee Ambotti wayyaanee tajaajilan Mana baruumsa Ambootti Waraana ramaduun barattoota eegsisuufi akka Barattoonni fincila hin kaasne doorsisuu jalqaban.
Dubbiinis kana qofaan hin xumuramne, barattoota Mana barnoota Amboo aalmee cabsuuf itti yaadamee qindoominaan barataa sabboonaafi jaalatamaa ta’e barataa mana barnoota Amboo Sdarkaa 2ffaa Jaagamaa Badhaanee osoo inni hiriyaasaa waliin mana barnootaatii bahee galuuf deemuu karra mana barnootaa irratti dhukaasa itti banuun rasaasaan tumanii garajabinaan barataa biroo isa waliin jiru waliin ajjeesan Gocha kanatti kan haaraan uummanni Amboo fincila diddaa gabrummaa dhoosuun guyyaa awwaalcha isaa uummanni garagalee bahuun huccuu gurraachaa huffatanii dhaadannoolee mootummaa wayyaanee balaaleffatuufi gumaan Jaagamaa guyyaa tokko bahuu akka danda’u balbaloomsu huursanii dhageessisan.
Ajjeechaa suukkanneessaa barattoota Oromoorratti Mana baruumsaatti raawwaate kana balaaleffachuun guutummaa Oromiyaatti Fincilli diddaa gabrummaa dhooyuun teessoo wayyaanee raase. Haalumaa kanaan gootonni barattoota Oromoo Jalduu Sadaasa 20/1998ALHtti ajjeechaa fi roorroo dhiittaa mirga namoomaa ilmaan Oromoorra gahaa jiru mormuuf karaatti bahan. Gootonni barattootaa mana barnoota Jalduu / koloneel Alamuu Qixxeessaa/ fi mana barnoota Goojjoo sadarkaa 1ffaa gamtaan walqindeessanii mormii taasisan irratti dhaadannoolee mootummaa gabroomsaa wayyaanee cimsee balaaleffatuufi mirkanaa’uu abbaa biyyummaa Oromoo leellisu dhaga’amaniiru. Ergamtoonni alagaa aanaa Jalduurratti diina tajaajilan tarkaanfii gootota barattoota Oromoo kanatti rifachuun poolioonni nagaa uummataa eeguuf hidhatan himaanaa cinaatti dhiisanii tarkaanfii ajjechaa barattoota irratti akka fudhatan ajajuun dhiiga barattoota Oromoo sadi garajabeenyaan dhangalaasisan.
Barataa Nuurasaa Girmaa, Haabtaamuu Baayyataa fi Abbabaa Ajjamaa jedhaman gaaffii mirgaa waan gaafataniif qofa rasaasaan tumamanii ajjeefaman. Gootonni barattoota Oromoo Jalduu tarkaanfii ajjeechaa ergamtuun wayyaanee saba irraa dhalatterratti fudhachaa jirtu kana osoo hin sodaatiin harka duwwaa rasaasa akka cabbii gadi roobu fuuldura dhaabbachuun lapheesaanii rasaasatti kennanii falmaa cimaa gochuun ergamaa tokko irratti tarkaanfii keessa deebii hin qabne fudhachuun erga dhabamsiisanii booda hidhannoo isaa guutuu irraa hiikkatanii haaloo ajjeechaa barattoota Oromoo irratti raawwate yeroo osoo itti hin kennin guyyuma san bahuun barattoonni Oromoo aanaa Jalduu dhaaloota booree baattee hin galle ta’uusaanii mirkaneessaniiru.
Ajjeechaa suukanneessaa barattoota Oromoorratti raawwate kan haaran Qonnaan bultoonnii fi jiraattonni aanaa Jalduu hundi awwaalcha barattootaa irratti qawwee dhukaasuun dhaadannoo gumaan ijoollee keenyaa lafatti hin baddu jedhu gamtaan dhageessisaniiru.
Kanumaan wal qabatee Uummanni aanaa Jalduu gocha barattota irratti raawwateen garmalee waan haareef torbee lamaa oliif jiruufi jireenya hawaasummaa kanneen akka gabaa bahanii omiisha gurgurachuufi bitachuu dhaabuun gaddasaanii kan ibsatan yoo ta’u ergamtoonni alagaa yeroosan aanaa Jalduutii diina tajaajilan waranaa wayyaanee kadhatanii fichisiisuun uummata Jalduufi barattoota Jalduu jilmaan hiisisaa, reebsisaa, biyyaa ariisisaafi doorsisiisaa uummata Oromoo Jalduu shorkeessisaniiru.
Ergamtoonni diina aanaa Jalduu garaaf malee namummmaaf jiraatanii hin beekne barattootaafi jiraattota aanaa jalduu lakkoofsaan yartuu hin taane shiraan yakkanii himannaa fi raga sobaa irratti qindeessuun mana hidhaatti ugguruun barattoota Oromoo barnootarraa hidhuun tarsiimoo diinni Oromoo Oromoo barnoota irraa dhorkee doofummaatti anbisuuf baase galmaan gahuuf diina cinaa hiriiruun saba irraa dhalatan irratti yakka seenaan hin daganne kan raawwatan yoo ta’u abbootii warraa hedduu hidhaatti guuruun ijoollee warra malee anbisuun beelaafi dheebuu dabalatee rakkoo hawaasummaa garaagaraaf saaxilaniiru.
Haaluma kanaan barattoota Oromoo Mana barnoota Jalduu sadarkaa 2ffaa 3 dharaan yakkanii raga sobaa irratti qindeessuun murtii umurii guutuu kan irratti dabarsiisan yoo ta’u jiraattota aanaa Jalduu kan biroo lama irratti ammo murtii hidhaa waggaa jaha jahaa dharaan murteessisuun seenaa xuraawaa seenaan yoomuu hin daganne ergamtoonni wayyaanee aanaa Jalduu yeroosan diina tajaajilan raawwatanii darbaniiru.
Seenaa Fincila Diddaa Xumura Gabrummaa aanaa Jalduu.
(Aragamsiisaa Leenjisaatiin)
FDXG. Uummatni oromoo Aanaa jalduu bara 2008-2011 qabsoo bilisummaa oromoo galmaan ga’uuf ykn milkeessuuf akkuma uummata oromoo kamii itti iyyuu gumaachi inni hidhaa ture laayyoo miti. Akkuma uummatni oromoo mirgaa Abbaa biyyummaa isaa gonfachuuf kallattii addaa addaan qabsaa’aa yk fincilaa ture uummatni oromoo Aanaa jalduu keessa jiraatanis waan humni isaa nii danda’uun qabsoo oromoo keessatti adda dureen qooda fudhachaa uummata as ga’eedha. Uummatni oromoo Aanaa kana keessa jiraatu uummata dhimma dhuunfaa isaatii ol dhimma waloof iddoo kennee mirga isaaf gamtaan falmachuun beekkamuudha. FDXG hayyootaa fi qabsaa’ota bilisummaa oromoon qindaa’ee bara 2008 oromiyaa guututti hooggansa jabaan durfamee gadi ba’e fudhachuun fincilli uummatni jalduu geggeessaa ture seenaa keessatti yoom illee kan dagatamu miti. Seenaa FDXG bara 2008 bifa qindaa’een godhamaa ture keessatti ga’een qeerrooqarree fi uummata oromoo aanichaa shoora guddaa qaba.Keessumaa iyyuu taatewwan FDXG wal qabatee aanicha keessatti raawwatan keessa muraasni kan armaan gadiiti :
- Lola mootummaa goolessituu wayyaanee fi uummata Aanaa jalduu jidduutti bakka koluu edensaa galaanitti ta’e. Lola kana keessatti uummatni gandoota baadiyyaa gooroo,tasoo, shukutee ,osolee fi koluu gamtaan qawwee qabuun waraana mootummaa goolessituu wayyaanee Aanaa jalduu uukkaamsuuf gara magaalaa shukuteetti socho’aa ture irratti gamtaan hanga rasaasni harkaa dhumtutti onnee mootummaa fi sabboonummaan guutamteen lolanii diina hedduu kuffisanii jiru. Jaallan guyyaa kana wareeggaman hedduudha.
- karaa cufuun fi qabeenyaa mootummaa fi kaadiree wayyaanee irratti tarkaanfii fudhachuun oromiyaa bal ‘oof barnoota gaarii akkatti diina abdii kutachiisan barsiisee jira.
- yeroo jalqabaaf kaadireen uummata miidhaa ture uummata jalaa ba’uuf ykn baduuf yaalii godhuu dhiisee uummatatti harka kennatee badii dalagaaf uummata miidhe dhiifa gaafachiisun Oromoota maraaf uummata waan boonsaa dalagaa turaniidha.Walumaa galatti uummatni Oromoo Aanaa jalduu bara dhufaa dabraa dhiibbaa mootummaan gabroomfataa habashaa isa irraan ga’aa ture of irraa qolachuuf haarsaa gurguddoo kanfalaa uummata sadarkaa qabsoo Oromoo kanaan ga’uu keessatti shoora guddaa taphatanii jiru. Uummatni keenya akkuma kaleessaa hanga har’aatti qabsoo Oromoo kanaan ga’uu keessatti shoora guddaa taphatanii jiru. Uummatni keenya akkuma kaleessaa hanga har’aatti qabsoo Oromoof wareegama barbaachisu baasaa ture hanga bilisummaa keenya gonfannutti baasuuf qophii ta’uu isaa kabajaan uummata Oromoo qabsoo Oromoo tumsaa jiraniif dhugoomsuu feena.reegama barbaachisu baasaa ture hanga bilisummaa keenya gonfannutti baasuuf qophii ta’uu isaa kabajaan uummata oromoo qabsoo oromoo tumsaa jiraniif dhugoomsuu feena.
Gumaacha Aartii fi Ispoortiin
Aanaan Jaldu akkuma gootota mirga sabaa kabachiisuuf qawwee kaasan hedduu biqilchuun Oromiyaaf gumaachuute karaa aartii fi Isportiitiinis dhaloota ciccimoo qabsoo Oromoo keessatti ogommaa keessa jiranitti gargaaramuun qooda guddaa taphatan qabdi.
Karaa Ispoortii Atileetiksiitiin goota qabsoo Oromoo keessatti raajii jabaa dalaguun seenaa jabaa galmeesse, Olompikii Ri’oo irratti dorgommii atileetiksii Maraatoonii Itiyoophiyaa bakka bu’ee kan hirmaate sadarkaa 2ffaa bahee yeroo xumuru harka waliin xaxuun mallattoo mormii Oromoo agarsiisuun sagalee uummata Oromoo tahuun qabsoo FDXG cinaa kan hijjate atileet Fayyisaa Leellisaa Gammachuu Oromiyaaf kan gumaache aanaa Jalduuti.Akkasumas atileet Hayilee Qorichoo fi Ilfinash Diroo jedhaman atileetota aanaan Jalduu Oromiyaaf gumaachite keessaa muraasa Gama aartii walleetiinis hacuuccaa fi dhittaa mirga namoomaa ilmaan Oromoorra gahaa tureefi jiruu sagalee olkaasanii afaan aartii fi muuziqaan waa’ee Oromoo lallabaa kan turan weellistoota ilmaan sabaa ta’an hedduu Oromiyaaf gumaachite aanaan Jalduu.
Miseensa Baandii WBO bara chaartarii kan turtee fi haadha alaabaa jedhamuun kan beekamtu haati Oromoo Miliyoonotaa gotittiin Oromoo artisti Angaatuu Baalchaa Oromiyaaf kan gumaache aanaa kana.
AKkasuma Qeerransoo gooticha Oromoo leenca sagalee rasaasaa artisti Caalaa Bultumee Oromiyaaf kan gumaache Jaldu. Akkuma beekamu weellisaan kuni sagalee uummataa ta’uu weellistoota Oromoo hunda dursuun lubbuusaatti murteessee ogummaasaatti fayyadamuun Maaster pilaanii kan mormeefi ka’I Qeerroo hin kaanaa jechuun qeerroo bilisummaa Oromoo miliyoonaan gara qabsoo Oromootti artiisti fidedha. Artisti Kumaalaa Addunyaa, Abarraa Warquu, Jaagamaa Taaddalaa, Bilisummaa Dinquu, Wabii DHaabaa, Bilisummaa Birrii, Fikaaduu Kidaanuu fi Bilisummaa Baqqalaa faa artisti Jaldu Oromiyaaf gumaachetedha.
OROMUMMAA
(Birraa Bajigaa Badhaasaa ttiin)
Dhiigni Oromoo tokkuma garuu lafa dhalootaa fi haala jireenyaattiin gargar ta’uu danda’a.Sabni Oromoo Kuushota keessaa isa tokko ta’ee yeroo dheeraa dhaaf jechuunis dhaloota Kirstoosin dura kaasee gaanfa Afriikaa fi Kaaba Baha Afriikaa irra akka ture seenaan raga baha.Oromoon baroota bayyeef Kallattii Kaabaa gara Kibbaatti babaldhataa umata Habashaan dhiibamaa ture.bar-dhibbee 16ffaa keessa naannoo Madda Walaabuu erga gahee wal ijaaree lafa abbaa isaa kan duraan irraa dhiibame deebifachuuf bakkuma madda walaabuu jedhamutti murteefate. Haaluma kanaan milkaawee deebi’ee lafa abbaa isaa duraanii qabatee irra jiraata jira. Utuu Oromoon garmalee hin baayatiin dura bulchiinsa Mootummaa Gadaaf akka tolutti gosoonnii Oromoo lama lamaan walitti cimdaa’anii jiraatu ture: Ittuu fi Hunbaana,Sabboo Fi Goonaa,Sikkoo Fi Mandoo,Maccaa fi Tuulama,Raayyaa fi Azeeboo dha.
Oromumaan Maali? Oromummaan eenyummaa uumata Oromootti. Eenyumaan dimshaashaan yoo ibsamu immoo Aaada,dhugeeffannaa(Amantii), Sirna bulchiinsaa, Afaani fi Seenaa ofii beekuu faa ta’a.Akkuma beekkamu ummanni Oromoo Oroorroo alagaa jalatti kufuu isaa irraa kan ka’e eenyumaan isaa (Oromummaan) gaaga’ama guddaa keessa galeera.Rakkoo hamaa uummata oromoo irra ga’e kana uumani Oromoo jalqabumaa kaasee falmachaa wareegama ulfaatoo kaffaleera, Fkn. Duuguginsa sanyii Calanqqoo,Aanolee fi Gulallee irratti raawate yaadachuun ni danda’ama.
Baroota garii darban keessa Oromoon mallattoo Eenyummaa Oromummaa ta’an siyaasaa mataa isaa Bulchiinsa Mootummaa Gadaa,Amantaa mataa isaa Amantaa Waaqeffannaa fi sirna bara lakkawii(calander) mataa isaa kan ta’een gaggeeffamaa fi bulaa akka ture seenaan qaroomina kuushotaa dhugaa baha.Qaroomini kun kan kufuu danda’e yeroo sirni bulchiinsa Ormaa Oromoo irratti duulun Oromummaan Saalfii ta’ee gita bittaa alagaa jalatti kufanii dha. Haaluma kanaan Oromoo fi Oromummaan, Afaan,Aadaan, seenaan,Amantaan,xiinsammuun (psycology),duudhaa,qabeenyaa fi lafti isaanii irraa mulqamanii,balaa irra akka bu’an ta’ameera.
Qoqqoodanii bulchuun (divide$ rule) sirna bittaa faranjoota Ingiliziitiin dhufe.Warri Oromoo qabatanii bitanis kanuma hojiirra oolchuunii,oromoo bakka baay’eetti qoqqoodanii “ati kana malee sana miti”ittiin jechuu dhaan Oromoon Oromummaa isaatti akka saalfatuu fi tokkummaa isaa akka dhabu dhukkuba hamaa itti fidan.keessattuu bara 1943 booda godiinoonni har’aa hundi maqaa argatanii,namni godina ykn kutaa lafaa tokkoof akka caalatti amanamaa ta’ee Oromummaan isaa du’u kan taasifame.
Ummani Oromoo lafa kamirrayyuu yaa jiraatu Oromoo dha. Fakkeenyaaf kan Harargee keessa jiraatan Oromoo dha malee Harargoota miti,kan Gujii keessa jiraatan Gujjoota miti,Shawaa keesa kan jiraatu Shawoota miti,Wallagga keessa kan jiraattu Wallaggoota miti,Baale keessa kan jiraatu Baalota mitti Oromoo dha malee Baroota dhiyoo as naannoo (1960 A.L.A keessa) namoonni qaroo ta’anii gaaga’ama Orommumaa kana hubatanii badii irraa baraaruuf jecha bifa haalli yeroo sanaa heyyamuun ijaaramanii Oromummaa deebisanii ijaaruf xiiqqefatan. Haaluma kanaan Oromootni akka Kol.Alamuu Qixxeesaa,Haila Maaram Gammadaa, Maammoo Mazamir fa’i ta’uun bara 1963 A.L.A tti (1955 A.L.H) Waldaa Maccaa – Tuulamaa bu’ureessanii sochii Oromummaa deebisanii ijaaruu jalqaban. Haaluma kanaan Oromummaan ganamaa harka diinaatin duuni itti murtaa’e du’a jalaa oolee.
Madda raga.
1. Seenaa Oromoo hanga jaarraa 16ffaa, 2004
2. Ilaalcha Oromoo,2009
3. Oromummaa,2008
Gola seenaaAanaa JalduuMagaalaa gudditti Aanichaa Goojjo
Too’atamuu Bulchiinsa Aanaa jalduu humna Addaa WBO tiin bara 1990 E.C irraa kan ka’e Aanaan kun yeroof humna Addaa waraana billisummaa Oromoo harka seenteet turte ,haaluma kanaan Hidhamtoota;dararriin hamaan irra gahaa ture yeroof Bilisoomsaniiru.. Waxabajjiin 21 bara 1992 Waajiralewwaan ABO aanalewwan adda addaa keessa jiran hundi cufamaniiru. kan osoo hin cufamiin hanga dhumaati falmaa gaggeessa ture fi jiru waajiira Jalduu qofa. Waraani wayyanee fi ergamtooni diinaa Oromiyaa mara keessa faca’anii uumatta burjaajessa kan turan haala salphaan aanaa kana too’achuun hin dandeenye. Taateen Fincila diddaa gabrummaa barattoota Aanaa Jalduu bara 1996 fi 1998 A.L.LH. akkasumas Xumura Farra Diddaa Gabrummaa(XFDG) bara 2000-2008 A.L.H falmaa hadhaawaa uumani kun gaggeessaa ture seenaan kan hin daganedha.
Lola Kilbee
Gandi Kilbee iddoolee seenaa qabeessa Aanaan Jalduu qabdu fi falmaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessatti godhame keessaa ishee tokko dha. Lolala gaafa Kilbee WBO fi uummata naannootiin waraana Wayyaanee (TPLF) gidduutti godhamuu isaatiin lolli kun ganama keessaa sa’a 3:30 – 2:00 galgala keessaa ture; guyyichi gaafa guyyaa 19/11/1984 E.C ture. Lola diina waliin tureen Wareegamtoota gaafa Lola kanaa turan keessaa: Ja/Tolasaa Haata’uu kan guyyaa sa wareegameefi Jal/Xibabuu Ijoo lola guyyaa biroo kophaasaa lola diini irratti banteen osoo loluu wareegameera Maddoolee keessa Guuttataa Fufaa (Utturee) fi Jaal Baqqalaa Calqabaa namoota lola kana gubbaatti madaawan keessa turan.
Lolli Kilbee harki Caalaan isaa kan adeemsifame uummatuma naannootiin ture. Hirmaattota lola Kilbee keessaa Muraasa:
J/ Tolchaa Wagii, Artisti Zarihuun Wadaajoo, Artisti Ilfinash Qannoo, Artisti Yooseef Gammachuu, obboleettii isaa Artisti Baqqaluu Gammachuu fi Kanneen biro hedduu kaasuunillee ni danda’ama.
Waraanni Wayyaanee hedduun dhumuu isaanii lolli Ganda Kilbee gaafa guyya kanaa akkuma raawwateen WBO imala isaa gara Dullaa Qorichaa Malkaa Dullaa ce’uudhaan Aanaa Meettaa Roobii naannoo Tulluu Gowwaa Boroo Jedhamu qubatee ture.Waraanni diinaa oddeessituu irraa Qubannaa WBO fi uummata naannoo akkuma dhageessen,Aanaa Meettaa Roobii magaala Shinoo irraa gaafa Guyyaa 26/11/1984 ganama sa’a 4;00-8:00tti lola banuu isaanitiin Injifannoo WBOtiin goolabame. WBOn imala isaa gara Aanaa Jalduutti osoo Gochaa jiruu naannoo laga Dullaa ganda Ilaala Waddeessaa tti Diinni Haxxee WBO irratti hiitee; lolli Waraana Diinaa fi WBO gidduuti taasifame lolli gaafa Malkaa Dullaa eegale. Waaraanni Diinaa Meeshalee waraanaa xixiqqaa hanga gurguddaa fayyadamuu isaatiin qabeenya fi lubbuun qabsaawota hedduu miidhumus WBOnis waraana diina irraa hedduu galafateera.
Lola Gaafa Malkaa Dullaa: Lola Gaafa Cobii!!
Waxabajii 30 bara 1992 guyyaan isaa hojjalamaanii ( Tuesday) aduu gabaan Cobii dhaabbatu.
Namni keenya waan gurguraatuu fedhu gabaa geessee gurguraatuufi wal irraa biitu ture. Bara sana gabaan Cobii ,waan hin gurguurre hin qabidu .Kan Qawwee bituu barbasdees achumatti dhukaase ilaalee rasaasa isaa waliin bitaata. Gabaa Cobiittti waanti namni barbaadu hunduu ni argaama. Akkuma gabaan dhaabbatee walitti duddeen waraani Wayyanee hedduun uummata Aanichaa goolessaa jirtu, magaalaa Cobiitti marsitee ummata nagaa nagana gabaa isaa Lolli kun WBO fi Wayyaanee gidduutti gaafa daldalachaa jiru,nagaa dhowwun dhukaasa Guyaa 26/11/1984 ganda Baddeessaa irratti banan. Waraanni Wayyaanee akkuma Osoleetti guyyaa Waaree booda sa’a 10:00 gabaa marsiteen namatti dhukaasaa, gara irraa eegalee hanga Halkan waariiti raawachuu ijoolleen Sabbontooni fi degaartooni ABO isaa seenaan raga ba’a. haaluma kanaan bakka jiranitti qajelitte. waraani hamaan Jaalleewwan hedduun WBO irraa kan baname. Ummata nagadachuuf gabaa bahe wareegaman yoo ta’u, Jaalleewwan muraasni irratts waraani baname. Baqqalaa Taammana Bishaaniin Nyaataman seenaan Malkaa kanaa fi obboleessi isaa Caalaa Taammanaa waliin hin dagatu. Hata’u malee falmattootni haqaa nagadachuuf gabaa Cobii bahan. Caalaan salphaati kan kufan ossoo hin taane Waraana Sangaa nagada. ” Namni si hin beekinne, si Wayyaanee hedduu barbaadeessun madaaliin” jedha Oromoon. Waraani dhummaratti WBO fi uummata naannoo irraa wayyaanee meeshaa waraanaa of harkaa namooni murasni harka diinaatiin qabdu abdaattee ummatta nagaa gabaa ba’ee booji’amaniiru isaani kana keessa akka irratti akkuma dhukaasa baneeten loltuun fakkeenyaatti,Artisti Zarihun Wadaajoo, Artisti Wayyaanee tokko biruma dhaabbatee mucaa Ilfinash Qannoo fi kanneen biro heeruun ni nagaa, harka duwwaa jiru Caalaa Taammanaa danda’ama.
Rasaasan, obboleessa isaa Baqqalaa biratti rukutee kuffiste. Kanaan booda dubbii jabduun hojjataamitte ” Harree alaakttee dhufitte, alaakisiisaa galchu ” jedhu mitree? Baqqalaa Taammanaa osoo arguu waraana Wayyaanee obboleessa isaa rukute, Shuguuxii “Mikroovii”mudhii irraa qabu,luqqifaatee, adda isaa irratti naqee, diiph isa godhe. Qawwee isaas ( kan Tigrichaa) irraa fudhaatee utaalee mana laman jidduu yeroo seenu, rasaasa akka bokkaa itti roobsan. Waraani wayyanee, inni tokko mana jala dhokaatee Baqqalaa rukukutuuf yeroo inni ofirra gadi taa’u gooni Oromoo Abbabaa Xaafaa mana keessa ta’ee balbala Foddaa irran gadi arge.
Abbabaan osoo inni dursee Baqqalaa hin rukutiin dursee” elaa irratti naaf eegaa” jedhe Qiyyaafatee yeroo gadi itti dhiisu, Bombii F.1 mudhii isarratti hidhatee jiru irratti rukute.
Bombiin Abbabaa Xaafaa waraana wayyanee irratti rukuute, dho’ee foon isaa akka galabaa garbuu facaase. kanaan booda lolli hamaan uummata Cobii fi waraana Wayyanee gidduutti godhame. Ummanni Cobii diina Qe’ee isaatti isa ajjeesuuf dhufitte kanaaf barnootafi adaba ga’aa isaanf madaalu keenneefi.
_____________
Itti fufa!!!
Gootawwan Wareegamtoota Aanaa Jalduu
Gootota Wareegamtoota Oromoo Aanaa Jalduu bara 1984-1989 H.L.I
Jaal Taamanaa Bushuu
Gootichi kun bara 1984 gaafa Wayyaneen Waajira Adda Bilisummaa Oromoo Aanaa Jalduu Weerartu lola Taasifameen Jaalleewwan isaa Baraaree Diina irratti tarkaanfii cimaa fudhateen PKM Maatriyeesiin gootummaan osso loluu wareegame!
Jaal Tolasaa Haata’uu
Gootichi kun bara lola Dinnee Diddaa nama qooda guddaa ba’aa turan yoo ta’u,weerara Wayyaneen Oromiyaa irratti banteen qabsoo hidhannoo eegalan. haaluma kanaan gaafa Guyyaa 13/11/1984 E.c. Naannoo dhaloota isaani Ganda Siibaa Osolee jedhamutti, waraani Wayyaanee qe’ee isaanii irratti Lola bante;lola kana qolachuun maatii isaanii waliin qophaa isaani Guyyaa tokkoof erga lolanii booda;diina irraa Ajajaa garee Waraanichaa dabalatee namoota Sadi(3) galaafachuun;hedduu isaanii maddeessun lolichi injifannoo isaanitiin goolabame. gootichi kun waraana kilbeetti gaafa guyyaa 19/11/1984 ijoollee isaa sadeet(8) waliin osoo lolanii wareegaman.
Jaal Xibabuu Ijoo
Goottichi kun naannoo Kilbeetti Kophaa isaa waraana wayyanee waliin guyyaa guutu lola tasifameen rasaasa diinaatin wareegame.
Jaal Baqqalaa Taamanaa
Gootichi kun Waraani Wayyaane Aanaa Jalduu Magaala Cobii keessatti Uummatta irraa qawwee hiikuuf yaalii godhameen Lolli baname.Lola kana keessati Jaalleewwan isaanii kanneen akka; Jaal Ababee Xaafaa waliin ta’uun diina irraa namoota hedduu galaafachuun Lolli guyyaa kanaa Olaantumaa isaaniitin goolabame. Haaluma kanaan gootichi kun Qe’ee fi Maatii isaa dhiisun gara bosona Diggootti maandheefachuun falmaa isaa itti fufe dhumarratti harka diinaa galee mana Hidhaa Aanaa Jalduutti hidhaaara ossoo jiruu,halkan waarii Wayyaaneen fuutee baaftee naannoo Sariitii jedhamutti ajjeefte.
Jaal Buttaa Horaa Kootuu
Bara 1984 ossoo diinaan wal falmuu qabsoorratti lubbuun isaa dabarte.
Jaal Dirribaa Dhugoo
Abbabaa Xafaa Leenca Lubbuu Baqalaa Taamanaa oolche! Diina hedduu galafate.
Jaal Tarrafaa Qumbii
Dargaggoo Jarman Gaaddisaa
Jaal Mul’ataa Fayyisoo
Dursaa Loola Gotoota Jalduu Isa Caalqabaa (lola Dinnee didaa) bara Dargii keessa kan wareegaman
Baatii Sadasaa bara 1977 Oromonni lakkofsaan xiqqaa ta’an Mootummaa abbaa irree tti qawwee keenya kenninee nutti hin-rorrisu! jeechuun loluuf murteefatani magalaa Jalduu irraa Kilo-meetra 10 irraatt kana argamuu mana obbo Mulataa Fayyisootti wadaa fi kakuu waliif seenuuf halkan wal beellaman. Mana Obbo Mulataa fayyisootti kanneen waadaa seenuuf dhufan bayyinaan namoota 7 qoofa. Gootonni kun torban isanii iyyuu, anaa Jalduu keessaa gandoota adda addaa keessa dhufani.
Isaniis: Mulataa Fayyisoo, Wagii Sattoo, Mogoraa Tujjoo, Raggasaa Fayyisaa, Baqqalaa Urgee, Atomsaa Urgee, Guddisaa Gamaa turan. Gotoonni Kun 7, Korma Qalanii, dhiiga buruqisanii, “walitti hinmallu,! hangaa gaafa dunutti wali irraa hindheesnuu,!” jedhaanii, wadaa hincabinee wal seensisaan.


text:
Gareewwan mirga namoomaa, seera Niqaaba ugguru kan Bulchiinsi Kubeek baase mormuun Mana Murtiitti mormii seeraa banan.
Gareewwan mirga namoomaa fi walabummaa Kanaadaa , seerri Niqaaba ugguru kan bulchiinsi kutaa Kubeek baasee ture, mirga dubartoota Muslimaa kan cabse jechuun mana murtiitti mormii seeraa irratti banan.
Manni marii biyyoolessaa Muslimoota Kanaadaa dhaabbata “Canadian civil liberties Association” jedhamu waliin tahuudhaan, mormii seeraa Mana Murtii Ol’aanaa Kuubeekitti kan galchan tahuu beekameera.
Seerri bulchiinsi Kubeek ji’a lamaan dura baase kun, “Namni kamiyyuu tajaajila mootummaa argachuufis ta’ee kennuuf fuulli issaa muldhachuu qaba” kan jedhu yoo tahu, erga seerri kun labsamee asitti guutuu Kanaadaa keessatti walfalmii cimaa hordofsiiseera.
Mormitoonni Seera kanaa akka jedhanitti, labsichi mirga amantaa fi walqixxummaa heera Kanaadaa irratti labsame kan cabsuu fi dubartoota muslimaa dhiibuu irratti kan xiyyeeffate waan tahe’eef, kutaalee biyyatti kamiyyuu keessatti hujii irra akka hin oollee jechuun gaafatan.
Himannaa ammaa kana ilaalchisee walfalmiin mana murtii irratti kan geggeeffamu tahuu Ministeerri Haqaa Bulchiinsa Kubeek mirkaneessee jira.


text:
Oromiyaa Bahaa: Magaalaan Dirree Dawaa hayyuu fii sabboonaa isii, abbaa ummata Oromoo, kan saba isaa dukkana wallaalaa keessaa baasuuf hamma lubbuun isaanii gama akhiraa deemtutti …Read More »
Magaalaa Dirree Dawaa Hayyuu fii Sabboonaa isii Dr. Sheek Muhammad Rashaad Abdullee Akkanatti awwaallatte
Oromiyaa Bahaa: Magaalaan Dirree Dawaa hayyuu fii sabboonaa isii, abbaa ummata Oromoo, kan saba isaa dukkana wallaalaa keessaa baasuuf hamma lubbuun isaanii gama akhiraa deemtutti …Read More »
Dr. Sheekh Mahammad Rashaad (Sheekha Yoomiyyuu hin irraanfatamne)
Wanni sabni ittiin beekkamu keessa tokko afaani. Kana hubachuun, diinni afaan Oromoo dhabamsiisuuf ijibbata gudda godhe. Ijibbaanni diinni godhaa ture, arra namatti mul’achuullee baatu yaroo …Read More »
OSA’s Statement of Condolence on the Passing Away of an Oromo Muslim Scholar Dr. Sheikh Muhammad Rashad Abdulle
It was with great sadness that we recently heard about the passing away of Dr. Sheikh Muhammad Rashad Abdulle, a former recipient of OSA Life Time …Read More »
VOA Afaan Oromoo waayee Dr. Sheek Muhammad Rashaad
Gaafiif Deebisaa VOA Afaan Oromoo waayee aakhiramuu Dr.Sheek Muhammad Rashaad Abdullee Laalchisee gaazeexeessaa Obboo Sa’id Mohammad fii joollee Dr. Sheek Muhammad Rashaad waliin taasise…(galanni kan …Read More »
AQIIDAA SHEEK DR. MUHAMMAD RASHAAD ABDULLEE
********AQIIDATUL OROMIYYAAH KUTAA 3FFAA********* Urjii Ahmad Aqiidaa Ulamaa’ii Oromoo tan Ahbaashiitiin wal bira qabuun “Aqiidatu Oromiyyaah” Kutaa 2 qopheeysee jira. Kutaa 3ffa keessatti Barruun amma …Read More »
SHEEKH MUHAMMED RASHAD KABIIR ABDULLEE KABIIR MUUMAYYAA
DHALOOTA ISAA :- Dhaloonni isaa akka bara faranjiitti bara 1934. BAKKEEN INNI ITTI DHALATE : Baha Oromiyaa Carcar Laga Arbaa ganda Jarjaree ja’amutti BARMOOTA ISAA …Read More »
Dr. Sheekh Mohammad-Rashaad Abdullee- Buulessa Seenaa Oromoo ti
(Ibsa Adda Bilisummaa Oromoo) Addunyaa kana irraa duáan boqochuun hayyicha amantii, afaanii fi barnoota seenaa Dr. Mohammad Rashaad Abdullee, lammii Oromoo guddaa hanga xiqqaa …Read More »
Sheekh Mahamd Rashaad Abdullee Rabbiin rahamata haa godhuuf nuufillee imaanaa sabrri jajjabuu nuuf haa khannu.
Ani Sh. Mahamd Rashaad akka khiyyatti akkaan isa laalutti khaznnaa Ilmmii Diinii dunyya, khaznnaa funuuna gurgguddaa, Deeraa ogooma waa heddu hanggan hin qabnnee. Library ulumaa’iin …Read More »
Waggaa meeqa guutuu itti ifaajanii Afaan Oromootti qur’aana hiikanii Sagalee qulqulluun gurra nu buusani
Silaa addunyaan mana keenyaa mitii Manni dhugaa kan du’a boodaati Duuti waa hin haftu hundumatti dhufti Arra kunoo dhabne aalimticha muftii Namni gaariin du’u hundaatu …Read More »


text:
Ibidda Rakkoo Irratti Beenzina Firfirsuun Itti Gaafatamummaa Dagachuu Dha
(Ibsa ABO – Mudde 05, 2018)
Gidduu kana (guyyoota muraasa as aanan) lafoota Godinaalee Oromiyaa iddoo adda addaa hedduu keessatti Ummatni keenya kum-dhibbootaan daandiitti bahee sagalee mormii isaa karaa nagaatiin dhageessifachuu irratti argma. Sababaan hiriira kanaa guddaan ajjeechaa fi qe’ee irraa buqqifamuu Dhiha Oromiyaa naannoolee daangaa Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Benishaangul Gumuzitti ummata nagaa irratti raaw’atamaa jiru dha. Miseensotni humna nageenyaa Oromiyaa hedduunis miidhaa ummata isaanii fi isaan irras gahaa jiru kana mormuudhaan bakka hedduutti hiriira kanatti oggaa hirmaatan mul’atee jira. Akka Dhaadannoolee hiriirota kanneenii irraa bal’inaan dhagahamaa jirutti kaayyoon hiriirota kanneenii ajjeechaa fi qe’ee ofii irraa buqqifamuun ummata nagaa irratti gaggeeffamu akka dhaabbatuuf mootummaan gaafatama isaa akka bahatu karaa nagaatiin gaafachuu dha.
Hiriira guyyaa kaleessaa magaalota Oromiyaa hedduu keessatti gaggeeffameen yoo xiqqaate Dhiha Oromiyaa magaalaa Naqamtee keessatti barattootni University Wallaggaa 2 loltoota EPRDFiif ajjeefamuu fi kanneen 12 tahan ammoo madaawuun beekamee jira. Loltootni kunniin ajjeechaa kana kan raaw’atan uffannaa miseensota Poolisii Oromiyaa kanneen Kora Bittinneessaa jedhamuun beekamanii uffachuudhaan akka tahes hubatamee jira.
Ajjeechaan lammiilee meesha-maleeyyii mirga isaanii karaa nagaatiin gaafatan irratti loltoota EPRDFiin gaggeeffamu har’as akkuma kaleessaatti itti fufuun hedduu gaddisiisaa fi qaanfachiisaa dha. Kun itti gaafatamummaa dagachuu ykn. akka maleetti itti fayyadamuu dha. Adeemsi akkanaa hafuura jijjiiramaa yeroo ammaatti jiru kan booressuu fi rakkina jirus daran hammeessuu kan danda’u dha. Gochaan akkanaa seeraan kan gaafachiisu dha. Waan taheef qormaatni (investigation) barbaachisu gaggeeffamee murtii argachuu qaba jennee amanna.
Gaaffii ummataa sirnaan keessummeessuu fi rakkoo ummatni himatuuf ummaticha waliin tahanii furmaata barbaaduu malee tarkaanfiin humnaa fi ajjeechaan akkuma kaleessas furmaata hin tahin har’as furmaata tahuu hin danda’u. Kana hubachuudhaan mootummaa fi qaamotni dhimmi ilaalu hundinuu itti gaafatama isaanii karaa sirrii taheen akka bahatan ABOn hubachiisa.
Injifannoo Ummata Oromoof !
Adda Bilisummaa Oromoo
Mudde 05, 2018


text:
Imaltuun gara Yunaaytid Isteetesti gaggeeffamu daangeessuuf ajajii prezidaant Donaald Traamp mallatteessan yeroon isaa xumuramaa jira.
Kunis bulchiinsii Traamp itti aansuun maal gochuuf jira? Gaaffii jedhu kaasisee jira.Uggurri imalaa guyyoota 90 ykn baatii sadiif biyyoota misleemoonni itti heddumaatan Islaamaa 6 irra ka’ame dilbata dhufu xumurama.
Ugguura ka’amee itti fufuu moo kan biraan iddoo buufamuu qabna gaaffii xiinxaltoota waa’ee Immigreeshinii biraa dhiyaataa jira.Biyyonni ja’an uggurri irra ka’ame / Iraan, Libiyaa,Somaaliyaa, Sudaan, Siriyaa fi yaman ta’uun ni yaadatama.


text:
Adaada Tiyyarra Jaalalli na Qabe!
Maqaan kiyya Liiban Ahimad jedhama. Kaniin dhaladhee guddadhe Oromiyaa godina Baalee aana Gasgar magaala Gasgar jedhamutti dha. Ijoollummaa kiyyarra kaase hamma ofbaruutti magaala Gasgar keessatti maati koo waliin jiraacha ture. Barumsa kiyya kutaa 6ffaa gaafan xumuru abbaan kiyya fi haati tiyya sababaa jireenya fooyyefachuuf biyyaa nubaasanii gara biyya ollaatti nuun imalan.
Biyyi nutii itti baqannees Keniyaa jedhamti. Abbaan haadha tiyya, Akaakayyu kiyya biyya kana keessatti niitisaa lammaffaa waliin jiraacha jira. Innis yeroodhaaf akka nuti qubannu haala nuuf mijjeese ture. Waraqaa baqatummaa fudhanne akkuma baqatoota Oromoo biyya kana keessa jiraatan jiraachu jalqabne. Gaafa biyya turre maatin keenya baayye hiyeessa turan. Bara nutii biyyaa baanu akka lakkoofsa addunyaatti bara 2005 dha. Horiin abbaan koo dur qabaacha ture hundu sababaa hongeedhaaf nu harkaa du’anii turan. Lafti nuti qabaacha turres gurgurree qarshi isa lafaan gurguranneen waggaa lama nujiraachise. Birrii kuma shantamaa harkatti qabanne gaafa biyyaa baanu, daanga irratti poolisoonni nu sossodaachisaa nu doorsisaa nurkaa fuudhani.
Silas imimmaan hiyyeessa hin qooru. Akkuma biyya keessatti rakkachaa jiraacha turre biyya hambaa kana keessatti rakkachaa jiraacha jirra. Magaala gudditti Keeniyaa, Nayiroobi kan jedhamu keessatti harmeen koo shaayi gurguraa gali xiqqoo dhaan nujiraachisaa jirti. Abbaan kiyya dur barnoota amantaa waan qabuuf biyya kanatti carraa barsiisa amantaa ijoolle soomaleedhaaf hojjechaa jira. Garuu warri isa hojjechiisan yeroo tokko tokko miinda guutu hin laataniif. Ji’a tokko namaaf kafalani ji’a tokko immo, ji’a dhufuutti siif daballee sii kennina jedhanii abbaa kiyya sossobaa turan.
Osomaa kanaan jiraannu aniis mana barnoota mootumma galeen barachaa ture. Barataa cimaa fi dinqisiifatamoo ture. Ijoolle biyya kanaa fi barsisootni baayye natti hinaafa turan. Keessattu ijoollen Soomalee yeroo na argan hunda miila kiyya naqabani lafaan na darban. Aniis akkatti itti baradhuu dadhabee gaafa kutaa 8ffaa irra eebbifamu aniis barumsa koo dhiisen hafe. Biyya kanatti barnootni sadarkaan tokkoffa kutaa 8ffatti xumurama.
Anis barnoota ergan dhiise hadha tiyya gargaara ture. Gaafa ishiin shaayi baatte karaa deemtu aniis ishii gargaara ganama obboro barii irratti wajjiin deema ture. Guyyaa nutii odoo karaa irratti dhaabbannu kan shaayi hin gurgurrefaatu jira. Yeroo sana haati tiyya imimmaan haaqacha aniis ishii sossobaa manatti waliin galaa ture.
Haa ta’uyyu Akaakayyuun kiyya mana huchuu hodhan fi suphamu waan hojjetuuf achitti akkan isa gargaaru nagaafate. Aniis tole jedheen isaaf hojjechaa ture. Yoo xiqqaate ji’atti qarshii biyya kanaa shilingii kuma tokko naa kennaa ture.
Dubbiin dheeratef harretti hin fe’ani jedha Oromoon yeroo mammaaku. Akaakayyuun kiyya mucayyoo bareeddu tokko qaba. Mucaattin kunii fi haati tiyya obboloota masaanu waliif ta’ani. Mucattiin kun umrii dhan anaan hiriyaa taati malee anaa’ol ta’u hin dandeettu. Mana huchuu kanattis wajjumaan hojjanna. Anaaf garuu adaada akka taate sirritti naaf gala. Gaafa nyaata nyaannu, wajjiin nyaanna gaafa manatti gallus, waliin galla, wajjiinis taphanne qoosna. Nu jiddutti waan tokkoyyuu tasuma ni uumaa jedhee yaade hin beeku.
Yeroo natti maramtee taphattu miira addaatu qaama kiyya keessa dhaga’ama. Dhugaa isiniin jedha. Foolin isii baayye urgaa’a dha. Yeroo tokko tokko beekan shixxoo ofitti naqtee natti dhufti natti fakkaata. Nyaara kuulatti, ija ishiis gurraacheesite dhufti. Gaafa waliin hojjennu fuula ishii of babbareecha dhufti. Yeroo akkas taate dhuftu immo lapheen kiyya na keessa utaale bahuuf natti fakkaata. Mucattii kana anii maqaa ishiitin waame hin beeku. Adaadi jedheen waama. Yeroon ani Adaadi jedheen waamu ishiin ni aarti. “Lakki maqaa kiyyan nawaami adaadi nan jedhiin ani akkuma hiriyaa keeti malee adaada keeti mitii” nan jetti.
Maqaan ishii Mariyama dha. Maruu jedheen waama yeroo hunda. Akaakayyuun keenya yeroo suuqi nutti dhiisu anaaf ishii hojii dhiisnee oduu oofna. Ganama irra kaase hanga galgalatti suuta hojjechaa waliin kolfaa, waliin qoosa, walitti foggoraa oolla. Yeroon ani kolfu, ilkaan kee baayye bareeda jetteefa boqoo(maddii) kiyya nadhungatti. Hidhiin ishii gaafa boqoo kiyya tuqu qaamni kiyya guutu tarshaa jedha. Rifeensi qaama kooti akka gogaa adurretti natti dhaabbata. Dhugaa namni nun beekne yoo nu argu waan nuti jaalalle walii taanu itti fakkaata.
Osomaa akkanatti jiraannu gaafa tokko hojiin baayye nutti cimee akaakayyun keenya anaaf Maruu akka suuqi bullee hojjennu nu gaafate. Nutiis tole jennee bulle. Halkan sana dhugaa dubbachuuf huchu hedduu wajjiin hodhinee. Booda dhadhabnee rafuuf jennan firaashii tokko afanne irratti ciisne. Walitti siqnee wajjiin osoo haas’a jirru ani suuta morma ishii jala seeneen dhungadhe. Ishiinis seeqatte nan qirqirsiin jette kolfitii. Aniis irra deddeebi’een morma ishii dhungachaa ture. Booda ishiinis nadhungachuu eegalte.
Boodde boodde, dubbiitu dhufe. Qaamni saala kiyya akka eege sangaa fincooftutti natti dhaabbate. Akka tasaa ta’e ishiin utuu natti maramtuu qaama kiyya tasaan tuqte. Kan ana naa ajaa’ibu yeroo qaama saala koo akkasitti ol kaate argite maalif akka callistee hanga ammaa gaafi natti ta’e. Yeroo sana osoo ishiin ofirra achi na darbite ani qabee ishii walin qunnamtii saala hin raawwadhu ture. Sadarkaa maraatummas irra hin ga’u ture. Waan ani ishii hin goone hin jiru. Duburummaa akka qabaattes natti himtee turte. Akka dhoksaa dhan najaalacha turtes natti himaa turte.
Yeroo akkas wal goonu dhiiga ofirratti argiteetu achii utaaltee waan nuti raawwanne kanas iciiti anaaf ishii jidduu akka ta’e waada walii seenne. Garuu anii iciiti qabuu hin beeku baayye tokko ishii jaaladha. Guyyaa kanaa ala yeroo afur ol wajjiin rafnee beekna. Gaafa nutii suuqi bullu hunda wal qunnamtii saala osoo hin raawwatin bullee hin beeknu.
Ishiifis anaafis jaalala dhoksaa jaalala rabbiif safuu ta’e keessa jirra. Aniis ishiis wal malee akka jiraachu hin dandeenye wal amansiisneerra. Aada keenya keessattis ta’e amantaa keenya keessatti gochii keenya yoomiyyu gocha warra cubbama keessatti lakkaa’ama. Waan godhu dhabne. Baqannee baduuf eessa akka deemnu hin beeknu. Yoo hafne immo maatin keenya keessattu akaakayyun kiyya na ajjeesa. Dhoksinee jaalala dhoksaa kana wajjiin jiraachu hin danda’u baayye tokko ishii jaaladha garuu rabbiif safuu ta’e.
Ishii irra fagaachuu yaalan jira. Hojii sanas dhiisee amma mana nyaata tokko keessatti nyaata qopheessa jira. Erga anaaf ishii wal hin argine amma ji’a tokko guutuufi. Yeroo hunda waa’e ishii utuun yaadin bulee hin beeku. Kaleessa galgala bilbila koo irratti naa bilbiltee akkan dhufee suuqitti ishii ilaalu nagaafatte. Yeroo hunda ishiitu na dogoggorsiisa. Lakkii hin barbaadu osomaan jedhu kaleessas wajjiin rafeen ture.
Xalayaa kanas akka nagorsitaniif fuula keessanitti isiniif erge. Xalayaa kiyya kanas nama saalfachiisa jettanii yoo naaf maxxansuu dhiistan immo akkan adaada koo waliin jaalala dhoksa kana itti fufu barbaaddan jechuu dha. Silas waan safuu cabse haa ta’uyyu ani gorsa keessan qofa barbaada. Arrabsoos yoo naa arrabsitaniis naaf gala! Hunda caala akkan daandii sirritti deebi’u na gorsa! Ani maraadheera!
Galatooma!


text:
Hogganoonni daldala kan Briteen biyyattiin gamtaa Awuroopaa keessaa ba’u irratti gaaffii qaban jabeessaa jiru. Kunis torban darbe filannoo gaggeeffameen paartiin biyyatti bulchaa jiru kan Teresaa Meey paarlaamaa keessaa sagalee yayyabaa argachuu eega dadhabee booda.
Mootummaan Briteen gamtaa Awuroopaa waliin isa duraan karoorfame ture caalaa hariiroo walitti dhiyeenya qabu akka qabaaatu fedhu.Gabaa Awuroopaa michuu keenya cimaa waan ta’eef jecha itti gargaaramuuf carraa qabaachuu qabna jedhu.
Filannoo mufannaa hordoofsisee kan kamiisa darbee Sanaa as abdiin dinagdeen biyyatti akka hamaatti kufe.Abbootiin qabeenyaas mootummaa haaraa ijaaruu fi gamtaa Awuroopaa keessaa ba’u kan ilaaleen abdii raafamaa qabu.
Haallii siyaasaa ititaan yeroo ammaa dhabamuun dhibbaa inni hogganoota daldalaa irratti qabaatu hin beekamiin jira.


text:
Ergamtuunis kan Ergattu Qabdii?
Damee Boruutin, Guraandhala 28, 2019
OPDOn akka ijaarsati kan bu’ureesamtee booji’amtootan akeeka TPLF raawwachuuf akka ture seenaa fi Uummata Oromoo jalaa dhokataa miti. Bulchinsa TPLF wagga 27 jalatti hammeenyaa fi yakkaa TPLF adda duraan kan uummata keenya irraatti raawwataa ture OPDO dha. Hojii fokkisaa tahe hundaa kan hojjetaa ture OPDO gad aantuu akka tahe wal nama hin gaafachiisu miti.
Kan ilmaan Oromoo hidhuu fi hiisisu, ajjeessufi ajjeesisu, kan qabeenya Oromoo saamuu fi saamsisu OPDO dha. OPDOn waan ergamtuu taateef olaantummaan itti dhaga’amuu hin danda’u. Waan garaa ishee ittiin guutatu harca’aa TPLF yoo argate gammachuu guddaa dha. Akeekaa fi kaayyoo saba boonummaa irratti hundoofameen waan hin ijaaramneef maqaa Uummata Oromoon dhaadachuu malee Uummata Oromoof dhima baasuun itti hin mul’atu. Namni sammuu isaaf walabaa fi blisa hin qabne walabuummaa fi bilisummaa saba isaaf ni yaada jedhanii irraa eeguun gowwummaa dha.
Inni kaleessaa kan darbe. Kan har’a jiru ilaaluun waan kaleessa keessa dabarre akka hubannu nu godha. Isa fuula duraaf immoo akka mallannu nu gargaara. Kan seenaa fi biyyi lafaa raga bahu Qarree fi Qeerroon Oromoo kumaataman dhiiga isaanii lolaasanii harka qullaa bulchinsa TPLF Uummata Oromoo irraa buqqisan. Uummatni Impaayeera Itoopiyaa keessa jiru martuu akka hammeenya TPLF irraa nagaa argatu kan godhe dhiiga ilmaan Oromoo utuu tahee jiru har’a OPDOn akka ofii qabsoofte fidetti itti dhaadachaa jirti. Yaroo qaxxaamuraa kana keessa hixaa seenaa (historical accident) tahee biyyaa bulchuun harka OPDO itti kufee malee OPDOn waan fidde tokko hin jiru.
Rakkina guddaa OPDOn qabdu kaayyoo ijaarsaa ti. Har’as akkuma kaleessaa ergaa deemuu malee ofii murtfattee kaayyoo ittiin biyya kana ceesisuu dandeessu hin qabdu. Kanaafuu akka fincaan itillee irraa olii fi gad gaggalagaalaa bulti.Hojiin waliin dhaa’aa OPDO kun biyyaa Impaayera Itoophiyaa gara jeequmsaa oofaa jira. OPDOn ergaa nafxanyootaa guutuuf jecha mirga xixxiqqaa bara darban kana keessa uummatni qabsoo isaan argate harkaa gatuuf marxifattee hojjechaa jirti. OPDOn bakka TPLF olaantummaa Amharaa buufattee jalatti hoojjechuuf tattaafachaa jirti. Amharaa jalatti guddachuu miti jiraachunuu hin danda’amu. Amhaarri duraan dursee eenyummaa kee balleessu qaba. Akkaa ati afaan isaa, aadaa isaa, seenaa isaa fudhatee isa fakkaatee bultu barbaada.
Har’a biyyi maqaa Impaayera Itoophiyaan deebisanii yoo hin ijaarre Amharrii uummata buccuu tahee (minority) hafuuf deema. Kana dura warra eenyummaa isaanii balleessee ati Amhara jechaa ture dammaqee, of barree lakki an Amhara miti ittiin jechaa jira. Gonder kan Qimaanti yoo tahu Gojama immoo kan Agawoo fi kan Oromoo ti. Amharri biyya kan isaa dhiise ifatti kan Oromoo falmachaa jira. Maaliif biyya Oromoo falmachuun barbaachisa tahe? OPDO irraa fudhaachuun rakkina akka hin qabne waan hubataniif.
MNA magaalaa isaa Bahiir Daari Bishaan Abby agama itti dhiisee Finfinneen kan kooti jechaa jira. OPDOn waa’ee isaa amma dubbachuu hin dandeenyu jechaa jirti. Ijaarsi Oromoo waa’ee haqa Uummata Oromoo dubbachuuf sodaatu Uummata Oromoo bakka bu’a jechuun gowwuumaa dha. Maaliif yoo jenne sammuun OPDO sammuu boojuu ti. Uummata ishee aangomsuu fi of aangooo qabaachuuf dhaabbii fi kaayyoo ganamaa hin qabdu. Kononel Abiyi gaafa aangoo itti muudame akka akeeka Minilki bakkaan gahuuf hawwii qabu kaase ture. Akkuma jedhe saanaaf haa hojjetu malee Minilki uummata mpaayera Itoophiyyaa keessa jiraatu baayyee biratti jibamaa fi abaaramaa dha.
Akeekni Minilki uummata naannoo Gaanfa Afrikaa jiraatan humnaan cabsee akka Amhara jalatti bulan gochuu ture. Warra isaaf jilbeefachuu dide immoo harmaa fi harka irraa cirree adabuu danda’eera. Namni gocha Minilki faarsu kun Siidaa Minilki akka Anoolee irratti itti dhaabuuf mamii hin qabu. Uummata Oromoo keessa didaa fi fincilaa guddaa kan argate Uummata Oromoo Arsii keessa jiraatu irraa akka tahe waan seenaan raga bahu. Har’a ilmaan nafxanyoota maqaa Oromoo Arsii xurreessuuf OPDO keessatti mataa ol babbaafattu illee adda baafnee eenyummaa ishee beekna. Oromoon Arsii Goota. Bilisummaa isaaf gatii qaallii baasee ture. Har’as baasaa jira.
Amhaarri deebi’e Oromoo bituuf ayyaana argachuu ni danda’a laata? Milkaa’uuf shira xaxxaa jiru keessa tokko Oromoo wal itti buusuu dha. ABO siyaasaa biyyaa sanaa keessa baasuuf xiyyeefannaa guddatu jira. Kunis waan milkaa’uu hin fakkaatu. Maqaa araaraa fi Abbootii Gadaan WBO irratti duulli godhame doomeera. WBOn gantootaa fi bitamtoota tokko tokkoon waalluu salphinaa itti uwisee of irraa deebisee jira. Injifannoo cululuqaa gonfateera. WBOn hammam akka dammaqaa fi qophaa’aa tahe hojiin nu agrsiise. Baqalaa Gerbaa namni guddaan, qabsoo Uummata Oromoo hooggannuu ni danda’a jenne yaadnu gantuu fi ergamtuu tahee argame. Nuyii akka si hiikanii hirara baanee gaafanan waan nu hidhuu barbaadaniif gammoojjii Begii seene yaroo WBOn ittiin jedhu galatoomi jechuu irra dafii kootu harka kenni kunoo Horro irraa nama sadii malee hin hafne jedha. Namni guddaan ergamtuuf ergamaa tahee of xiqqeesse, nuunis nu qaannesse. Horiin yoo jiraate ergamtuunis nama ergachuu dandeessi jechuu dha.
An Jawwee irra wanan eegu hin qabu. Iji Jawwee fi lapheen Jawwee bakka horiin jiru jira. Horii barbaaduun Jawwee rakkina miti. Garuu dhiiga obbollewwan isaan yaroo tahu yakka guddaa dha. Mucaan kun hojii fokkisaa fi abaarramaa kana fakkaatu irraa dhaabbachuun dirqama. Warra akka Abbaa Gadaa durii Bayyanaa Sanbatoof RIB wajjin WBO adamsuu deeman Uummatni Oromoo maal jedha?
OPDO fi nafxanyoonni Uummata Oromoo akkuma durii tufaachaa jiru. Humni Waayyaannee buqqisee darbe sun har’as hinuma jira. Ummatni Oromoo Arba ciisu. Amma lafaa ka’u yaroo fudhachuun ni mala. Amma sana marsanii haa wacan. Lafa uummata Oromoo illee haa qircatan. Gaafa lafaa ka’uu garuu akka irra deemuu beekachuu qabu. Lafaa koo’uu Uummata Oromoo kan shakkan yoo tahe TPLF haa gaafatan. Amma sana garuu WBOn iyyuu afuura isaan hin baafachiisu. WBOn gaachanni Uummata Oromoo bara baraan haa jiraatu.
Injifannoo Uummata Oromoof!
Gadaan Gadaa Bilisummaa Ti!


text:
#Jajjabbee leenjii gurguddaa qaban kana lamman loltoonni #Wayyaanee kaleessa galaafataniiru. Ammallee taanaan loltoonni mootummaa wayyaanee uummata Oromoorraa waraana
Gootota qaqqaalii kanneen ammas rasaasa wayyaaneetiin dhabne.
Ce’umsi jedhan kuniyyuu sobadha.
Chali Ensermu Beyene
#Seenaa_Gabaabaa #Jaal_Caalii Ganjoosaa/#Boonsa.
Jaal. Caaliin/Boonsaan haadha isaa Aadde Almaaz Danuu fi Abbaa isaa Obbo Ganjoosaa Adam irraa Muddee 1987 G/Q/ Aanaa J/Hoorrootti dhalate. Umuriinsaas akkuma barumsaaf gaheen M/b Magaalaa Nuunnuutti 1-8 baratee, ittuma fufuuni kutaa saglaffaa Ifa Jimmaatti erga baratee kutaa 10-12 tti ammoo M/B sad. 2ffaa Qellem Dambi Dollootti barateera.
Jaal. Boonsaan Bara 2005 irraa egaluun Miseensa Caasaa Qeerroo Bilisummaa ta’uudhaan dirqama jajjabduu kennamuuf haalaan bahachaa erga turee booda, Dararaa fi Gabrummaa ummatasaa kanarra jiruuf madaan keessa isaa waan bubbuleef gara miseensa Qabsawoota hidhannoon falmaniitti dabalamuuf murteesse. Haaluma kanaan bara 2010 ganna keessa WBO dabalamuun leenji’ee dirqama kennameefiin bobba’ee. Onkololeessa 19/2018 Lola humna gabroomsaa waliin G/W/L aanaa Begii _Qondaalatti ta’een kufee kuffisee, gaafa onkol.20/2018 bakka firoonni, firri fiixaa jaalan qabsoosaa fi Ummanni kuma hedduutti lakaawamutti Anaa Jimmaa Horroo cina Magaalaa Nuunnuutti geggeeffamee jira.
Maatii isaa Fira, fira fiixaa akkasuma Ummata Oromoof jajjabina Hawwaa. Isa ammoo lubbuunsaa haa jannatu!
1)Ajjeechaan Waraana Bilisummaa Oromo WBO irratti raawataa jiru kana eenyutu harka keessa qaba?
2)Mootummaan akkamiin ilaala?
3)Ummatni Orommos akkamiin ilaala?
4)WBO ajjeesuun jijjirama dhufee kana gara fuula duraattii deemsiisuu danda’aa?
5)Rakkoo uumamaa jiruu kana mootummaan yeroodhaan furmaata hin kennuu yoo tahee rakkoo uumamuuf eenyutu itti gaafatama?
RIP #Caalii_Gonjoosaa fi #Tabsiisaa_Dirribaa qeerroon bilisummaa Oromoo guyyaa kaleessaa lixa Oromia keessatti wayyaaneetiin ajjeefamaniiru. Kun maaliif ta’e ??? Qeerroon naannoo fi Uummatin Oromoo akkamiin callisa ilaale badii Oromoo irratti dalagamaa jiru kana ? Hooggansi ABO finfinnee keessa taa’ee osoo jiruu MM Dr. Abiy waliin maliif akka inni waraan dhaabuu qabu mariisisuu dadhabe ? ( -Heart breaking) .
Qabsaawan ni kufa
Qabsoon itti fufa.
Tedi manjus, under arrest.
Kama Namicha Oromoo buqqisuuf kaambii ofii Jijjigaa godhatee Oromoo buqqisaa ture kana Rabbiin Qabe Galata keeti.mee Namicha kana Fb isaa #Teddy $Manjus jedhu jala seenaa Laalaa Waan inni Jechaa ture.Oromoo Daangaa Sumaalee irraa buqqa.eef Namni duugda Guddaa Ta.ee Hojjachaa ture isaadha.dabalataanis live waraabee Nuti bakka inni jirutti Jawar Mohammed Ajjeesisuu hin dadhabne Beekaa dhiifne jedhee baacaa ture.Amma yeroon ofee qilinxoo fide


text:
Erga Taaleebaan maadhee waraana Afgaanistaan keessaa haleelee guyyaa hanga tokko booda aangawoonni waraanaa kan yunaaytid Isteetes Raashiyaatu lootee seentoota hidhachiisa oduu jedhu hin haalle.
Gargaarsii kun akka kennamu gabaasaaleen ibsan nu dhaqqabuu itti fufee jira jedhan humnootii addunyaa kanneen Afgaanistaan keessa jiraniif ajajaa ka ta’an Jeneraalli Amerikaa Joon Nikolson.
Ministriin ittisaa kan Yunaaytid Isteetes James Maatas daw’annaa hin labsamiin yeroo gaggeessanti Nikolson kaabuul keessatti ennaa ibsa kan kennan.Kunis Qaataar fi Jabutii erga daw’atan booda ta’u isaati. Raashiyaan iddoo hedduutti dorgommii tarsimoo qabeessa keessa galuu filatteettii kan jedhan Maatas kunis Afgahistaan keessatti illee kan mudate ta’u ibsan.
Raashiyaa waliin lafa danda’ameetti furmaata gama diplomaasii barbaanna. Ta’u baannaan garu faallaa seera addunyaa lafa hojjataniitti akkasumas abbaa biyyummaa biyyootaa lafa sarbanti dura dhaabanna jechuun maatas oduu gabaastootaaf ibsanii jiru..


text:
Simannaa WBO: 'Ajaja hayyu duree ABO fi waamicha Abbootii Gadaa kabajnee galle'
Ajaja hayyu dureen Adda Bilisummaa Oromoo Obbo Daawud Ibsaa dabarsan fudhachuun bosonaa bahanii galaa akka jiran miseensonni Waraana Bilisummaa Oromoo tokko tokko BBC'tti himan.
Obbo Taaffese Olaanaa Fiixee maanguddoo ganna 57 wayita ta'an maqaa qabsoo Daadhii Olaanaa Fiixee jedhuun waggaa 11'f miseensa WBO ta'anii dirree bosona Beegiifi Gidamii jidduu qabsaa'aa akka turan dubbatu.
Guyyaa kaleessaa kanneen Wallagga Lixaa aanaa Mana Sibuutti simataman keessaa tokko.
Deemsa miillaa sa'aatii shani oliin booda lafa itti simataman gahuu BBC'tti himaniiru.
- Waraanni Bilisummaa Oromoo simatamuu 'eegale'
- Mohaammad Adamoo maaliif OBN hoogganuu irraa kaafame?
- Jili 'Gooroo Marmaaruu' maali?
Barsiisaa mooraalii waraanaafi siyaaasaa WBO akka turan kan himan Obbo Daadhiin 'qabsoon hadhaa'aadha abbaatu mi'eeffata' jechuun jireenyi qabsoo keessatti dabarsan cimaa ta'uu dubbatu.
Waamicha abbootii gadaa dhagahanii akka dhufan ibsun wamichi kun uummati keenya karaa nagaan akka qotatu akka daldaluufi akka baratu taasisa jedhaniiru.
"Utuu dhiigaa hin dhangalaasiin, utuu lafeen hin cabiin, utuu lubbuun hin badiin, gara biyyaatti deebinee qabsoo keenyaaf haala mijataa argachuun nu gamachiiseera" jechuun dubbatu.
Yeroon waan itti xiqqaateef malee looltooni heedduu galuu barbaadus jedhu.
'Ajaja Jaal Marroo jala turre'
Haa ta'u malee ajajaan zoonii lixaa Waraana Bilisummaa Oromoo galuu isaaniirraa gammachuu akka hin qabne nutti himan.
"Namootni Abbaa Gadaaf harka laattan, seenaarraa kan kaataniifi seerri kan isin gaafatu ta'usaa hubadhaa jechuun har'a ganama jaal Marroon bilbilaan ergaa nuuf dabarse" jedhu.
"Hanga kaleessa galgalaatti ajaja Jaal Marroo jala turre" jechuunis dubbatu.
Ganna 10 ol miseensa waraana Bilisummaa Oromoo ta'uun lolaa turuu isaanii kan nutti himan manguddoon biroo ganna 55 Obboo Hiikaa Batiiti.
Waamicha Addi Bilisummaa Oromoo dirqama WBO abbootii Gadaafi uummata Oromootti dabarseera jedhe miidiyaarraa dhageenyee bakka abbootiin gadaa qopheessan gara aanaa Gidaamiitti dhufne jedhu.
"Waraanni nubiraa gadi hafe baay'inaan jira, waraanni osoo fedhii qabuu hogganaa zoonii dhihaa irraa ajajni ifatti waan hin kennamneef bujunjuree, akka dhabee rakkachaa jira" jedhu.
Ajajaa zonii dhihaa waliin erga torban sadii as qunnamtii hin qabnu kan jedhan Obbo Hiikaan ammatti yaadni ajajaa kanaa maal akka ta'e baruu hin dandeenye jedhu.
Isaan garu ajajni Hayyu duree ABO irra kabajaa waan qabuuf sana dhagaahanii galuu BBC'tti himaniiru.
A.L.I bara 2008 irraa eegaluun qabsoorra akka ture BBC'tti kan hime loltuun Habtaamu Shifarraa jedhamus bifuma wal fakkaatuun labsii waamichaa Abbootiin Gadaa dhiyeessan fudhatee bosonaa Gidamii irraa galuu BBC'tti himeera.
'Hin gallu kan jedhu hin jiru'
Guyyaa har'aa Gidaamiitti miseensota waraanaa simachaa akka oolan BBC'tti kan himan walitti qabaan Gumii Abbootii Gadaa Oromoo Bayyanaa Sambatuu, Beegiifi bakka adda addaattis loltoonni simatamaa jiru jedhan.
Zoonii dhihaan alatti bakka biraa loltoonni simatamaa jiraachuu quba qabduu jennee gaafannee turre.
"Hunduu dhufaa jira, karaan fagoo waan ta'eefi wal qixxaa'ee boru ni gala jechaadha. Hin galla malee, hin gallu kan jedhu hin agarre" jedhu.
Lakkoofsa loltoota simachuuf qophaa'anii ilaalchisuun, "tilmaamni keenya kuma 10 ta'uu ni danda'a jedhanii nutti himani, sana ol ta'uus hanqachuus ni danda'a" jedhu.
Akka aadaa oromootti damma kennineefi, dhadhaa dibnee, aannan unachiifnee simataa jirras jedhan.
Wayita simataman maqaa, umurii, qabsoorra hagam akka ture, gosa meeshaa qabatee dhufee dabalatee hunduu ni galmaa'a jedhu.
Meeshaan isaan harkaa fuudhamu uummata keessaa hin bahus jedhan Abbaan Gadaa Tuulamaa duraanii Bayyanaa Sambatuu.
Simannaa hanga guyyaa Kamisaatti jedhame fageenya lafaarraa ka'uun Jimaata dabalachuun keenya hin oolus jedhaniiru.


text:
Finfinnee, Gurraandhala 9,2011(FBC)- Heera mootummaa kabajuu fi kabachiisuun olaantummaan seeraa akka mirkanaa’u nan hojjedha jedhe Addi Bilisummaa Ummata Tigraay(ABUT).
Koreen giddugaleessaa Adda Bilisummaa Ummata Tigraay(ABUT) ayyaana hundeeffama addichaa waggaa 44ffaa Gurraandhala 11 kabajamu sababeeffachuun ibsa baasen, heeraa fi olaantummaan seeraa akka kabajamu nan hojjedha jedheera.
Ibsa baasenis guyyichaan adeemsa qabsoo fi injifannoo kan ittiin yaadannu jedheera.
Qabsoo hidhannoo waggoottan 17f taasifameen mootummaan Dargii kufee, biyya sabaa fi sablammootaf taatu uumuuf yaalameera jedheera korichi.
Akka ibsa korichaatti waggoottan 27n darban fayyadamtummaa sabootatiif carraaqqameera.
Ayyaanni baranaa yammuu kabajamu rakkoolee jiran hiikuu fi bu’aalee argaman kunuunsuu xiyyeeffannaa keessa galcheeti jedheera.
Rakkoolee nageenyaa, gaaffilee misoomaa fi demokraasii ummataa deebisuuf haaromsii fi jijjiirramni eegalame cimee itti fufuu qaba jedheera koreen giddugaleessaa ABUT.
Ummata Eertiraa waliin Dargii kuffisuuf qabsoon waloo taasifamuu fi Eertiraan walaba ega baateen boodas tumsi turuu eeree, waggoottan 20n darbanitti garuu seenaan mudachuu hin malle uumamuu korichi ibseera.
Waraanni Eertiraa fi Ityoophiyaa mudachuun akka irra hin turre ibsee, boqannaa hariiroo haaraa amma banameen waldeeggarree gara badhaadhinaatti waliin haa ceenun waamicha dhiyeessera.
Fayyadamtummaa waliinii mirkaneessuuf ummannii fi addichi xiyyeeffannaan kan hojjetan ta’uus ibseera.
Comments
Loading...