text:
Beekan Gulummaa Irranaa jedhama. Lixa Oromiyaatti dhalate. Barnoota digirii jalqabaa Yunivarsiitii Jimmaatti xumuree isumaan barsiisummaaf Yunivarsiitii Amboo seenee barsiisaa turuun barnoota digirii lammataatiif Yunivarsiitii Finfinnee seene. Digiriisaa lammataa xumuree Yunivarsiitii Ambootti deebi’ee ammas takka barsisee digirii sadaffaa (dooktorummaasaaf) Yunivarsiitii Finfinneetti deebi’ee waggaa lammaffaa qabatee jira. Nama umuriin 29 yoo ta’u, yeroo ammaa kana kitaabota Afaan Oromoo 19 kan barreesseefi kitaabota 50 oliif gulaalaa kan ta’ee jiruuf dhaloota qubee keessaa barreessitoota hedduu of duukaa hiriirsee hojjechiisaa kan jiru Beekaniif SAFUUn akka armaan gadiitti gaaffiif deebii godheefi jira.
SAFUU: Maqaakeefi bakka dhalootakee yoo nutti himtewoo?
BEEKAN: Beekan Gulummaa Irranaan jedhama lixa Oromiyaa, godina wallagga bahaa aanaa Nuunnuu Qumbaa jedhamuttan dhaladhe.
SAFUU: Mee haala guddinakee nuuf himi.
BEEKAN: Ani ilma qotee bulaati. Rakkoo guddaa keessattan guddadhe. Abbaankoo dubartoota sadii qaba ture. Isaan keessaa haatikoo ishee sadaffaa yoo taatu, abbaakoof nama lama (dhiira tokkoof shamarraa tokko qofa) deessee boqotte. Ani ammayyuu haadha hinqabu. Abbaankoo garuu jira. Innis ijoollee 17 waan horeef carraa barnootaa nama muraasatu arganne. Kaan qonnaarra jiru; Sababa baay’ina keenyaa haata’u hinbeeku, waliigalteen nugidduu hagas mara hinjiru. Sababiinsaa lafarratti waan yeroo mara loltaan jiruuf. Kanaafuu ani hamman Yunivarsiitii galetti gidiraa gurguddaa dabarseera. Mana barnootaas karaatti kuteen ture. Sababa waliigalteen maatii keessa hinjirreef gargaarsa maatii maleen baradhe. Gabaa keessa foqoquun kan akka ashaboo, buna, loomiifi kan biroollee bitee gurguruun akkasumas midhaan garaagaraa kan akka KM 20 ol mataatti baadhee fiduun bu’aa isarraa argamuunan sadarkaa tokkoffaafi lammaffaa baradhe. Ergan Yunivarsiitii galees Kaameeraa ‘YAASHIKAA’ jedhamu namni naabiteetu, yeroo boqonnaakoo Yunivarsiitii Jimmaa keessa suuraa kaasee dhiqsiisee gurguruunan baradhe. Kaamerattiin ammayyuu jirti.
SAFUU: Barnootakeetti nama akkamii turte? Barnoonni siif maali? Mee gumaacha gama kanaan goote mudannoo qabdu faana nutti himi.
BEEKAN: Giddu galeessan ture. Sammuu (potential) qaba; garuu sababan rakkina arraa kan ka’e ijoollummaatii ka’ee yaadniif yaaddoon naxuuxaa tureef, dandeettiin yaaduukoo yeroo yerootti gadi bu’aa deema ture. Ta’us qabsoo barnootaatiin kellaan hiyyummaa akka diigamu jala mureen beeka ture. Barnoonni humna dhokataa keessoo keenyaa karaa itti ifa goonudha. Barnoonni bifa lama qaba. Idilaawaafi miti idilaawaa. Barnootni miti idilaawaan maatiirraaf naannoorraa yeroo argamu, idilaawaan ammoo mana barnootaatii argama. Ilmi namaa kallattii hedduun barnoota gonfata. Maatiirraa, naannoorraa, mana barnootaafi muuxannoo/mudannoo jiruufi jireenyaa keessaa isa walitti qabame ta’uu danda’a. Uummanni Oromoo bara dheeraaf barumsa karaa miti idilaawaa ta’e waan dubbatamaa/oral ta’een muuxannoo bara dheeraa walitti dabarsaa tureera. Har’a garuu maddi beekumsa/barumsa irraa argatan baay’ataa jira. Isuma dur afaaniin darbaa ture sanatu gara barruutti dhufuu danda’e/a. Saayinsaawaa ta’eetu falaasamni keessaa waraabama. Qabeenyumti uummatichaayyuu falaasama!
Kanaan duras warri qoqqoodaniii bulchuun jiruu isaanii taate sun akka Oromoon baratee, dubbisee seenaa qoratee as hinbaafne ukkaamsaa turan. Oromoon barachuun dhukkuba sammuu isaanii ture. Bara Hayile Sillaaseen Oromoo cabsaa ture sanatti Habashichi ‘Akiliiluu Habte Woldi’ muummeen ministeericha yerosii Taaddasaa Birruutiin akkana jedha ture; “Taaddasa! Eega duula kana oogganuu jalqabdee asitti waa’een kee waanuma barnootaati. Barsiisuun gaarii. Garuu eenyuun akka barsiisuu qabnu siif gale hinfakkaatu. Fakkeenyaaf, Yoo [Oromoon] barate, qaroome galaanam bari; nuliqmsam! Nuti, beektaa jaarraa tokkoon saba kana boodatti hambifneeti kan bitaa jirru” jedha ture. Akiliiluun Taaddasaa Amaara se’e iccitii qabu sodaasaa isa isaaf hin oolle faana gadi jijjigse. Akka yoo Oromoon kun barate galaanummaasaa kanaan lafa kana dhuunfatu diinni Oromoo har’as taanaan beeka. Meeshaan guddaan barnoota jedhamu kun kan ittiin jireenyi dhuunfaa guddatu, intalli/gurbaan maatii hiyyeessaa ittiin hayyuu beekamaa; ilmi qotee bulaa bulchaa biyya guddaa ta’udha. Yaada kana kan jabeessu hooggantichi Afrikaa Kibbaa, Nelson Mandela, “Education is the great engine of personal development. It is through education that the daughter of peasant can become a doctor, that a son of mine worker can become the head of the mine; that a child of farm workers can become the president of a nation” jedha.
Namni barate oguma gadi fageenyaan yaaduu, jijjiirama amalaa, ofirra darbanii dhalootaaf yaaduu gonfachuu danda’a. Barumsaa keessatti obsa, naamusa, kabaja, cimanii hojjechuu, waliif yaaduufi waldanda’uutu horatama. Barnoonni jireenya dhuunfaarraa ka’ee, maatiis darbee hanga biyyaatti faayidaa hedduu qaba. Jireenyi dhuunfaa nama tokkoo gaafa guddataa deemu, hawwiin namni tokko biyya guddisuuf qabu keessasaatti guddataa deema. Kanaafuu barnoonni qaama dhuunfaa tokko dandeettii uumamaan namni qabu namaa qaruuf, amala qajeelaa ta’e horachuuf, mul’ata guddinaa akka argatuuf, jiruufi jireenya fuulduraaf qophaa’uuf, beekamtummaa argachuufi haala itti naannootti of madaqsanii waliin jiraataniif nama dhuunfaas ta’e guutuu biyyaa tokko gargaaruu danda’a.
Barnoonni hawaasa tokko akka inni of kabachiisee jiraatuuf, muuxannoo hawaasa biroo qooddachuuf, jireenya waliinii guddifachuuf, mirga ofiif falmachuuf, haqa jal’ate deeffachuuf, sodaa keessaa gara gootummaatti akka ce’anuuf daran gargaara. Barnoonni akka biyyaatti dirqama itti gaafatamummaa, hooggansaafi bulchiinsa gaarii horachuu, sabaafi sablammii garagaraa faana waldanda’anii jiraachuu, guddina kallattii hedduu gonfachiisuufi walirraa barachuuf balbala dorgommee hinqabnedha.
Hawaasni barate mirga hiree ofiisaa ofiin murteeffachuu, of beekuu, waan naannoosaatti dalagamu beekee qooddataa ta’uu, namni ofiisaatti araaramee mul’ata qabu soroorfachuufi itti gaafatamaafi adaraa akka maatiif biyyaatti namarra jiru fiixaan baasuuf nama dandeessisa.
Karaa barnootaatiin odeeffannoon, ogumni, muuxannoon, walii galli jiruufi jireenya aadaa keessa jiruuf kan biroo addunyaarra jiran saffisaan addunyaarra tamsa’uu danda’a. Namni hinbaranne; dubbisuus barreessuus hindadeenye tokko gowwummaa hundumaaf saaxilamaadha! Namni barate mana foddaansaa addunyaa maratti qaa’u keessa jiraata jechuun nidanda’ama. Karaa foddaa sanaa guutuu addunyaa kanaa daawwachuu waan danda’auufi. Kanaafuu anaaf barnoonni meeshaa ammayyaa guddicha ittiin hiyyma cabsan, doofummaa awwaalan, garbummaa hunkuteessan, bilisummaa finiinsaniifi walqixxummaa dagaasanidha.
Egaa gumaachaafi mudannoo isa jette ilaalchisee ammoo gumaachan taasise qaba; mudannoos qaba. Gumaacharra yoon ka’e, yeroon kutaa 9fi 10 baradhu naannaa dhalootakoo lixa Oromiyaa keessaa Kattaa iddoo jedhamtutti, mana citaa dhundhuma afur taatu tokko ijaareen dallaa mana jireenyaa keessa jirru keessatti barnoota barsiisuu jalqabe. Kanan barsiisus humni ibsaa lafa sana waan hinqaqqabneef faanosii tokko bitadheen isumatti gaazii naqadheen ganama abbooroo sa’a 11-12:30 suubiidhaan barsiiseen, isaan booda gara aramaafi hoiiwwan garaagaraatti bobbaana ture. Yeroo jalqabaaf nama 78 kan carraa barnootaa tasumayyuu hinarganne walitti qabee barsiisuun gara nama 40 ol ta’an gara daree kutaa lamaatti dabarsiiseera. Kanas waajjirri barnootaa aanichaa dhaga’eetu kitaabotaafi boronqii nagargaaraa ture. Waraqaan raagaa yeroo sana al lama naaf kennamellee amma naharka jira. Suuraa baratoota sanaas muraasa isaanii qabadheen jira. Yaadnikoo sunis gaafan mana barnootaa sadarkaa lammaffaaf gara Arjoo jedhamutti ani ol darbu ni dhaabate. Mudannoonkoos gaafa waajjira barnootaarraa namoonni deddeebi’anii na ilaalanii hojiikoo ajaa’ibsiifachuu jalqaban abbaankoo lafakoo mootummaa najalaa fudhachiisuufi jedhee anas barattoota sanas iddoo sanaa nu ari’ee akka nuti lammata deebinee wal hinbarsiifne nugodhe. Ijoollonni ani barsiisaa ture sunis namoota umuriin isaanii mana barnootaarra darbeefi jajjabo waan ta’aniif gurbaan kun ijoollee keenya hojiirraa fuudhee mana barnootaatti naquuf jedha jedhanii natti guguungumuu jalqaban. Ammallee humna dhabaaf malee mana barnootaa daa’immanii adda ta’e tokko utuun hundeessee baay’een dheebodha. Namni barate nama kamiifuu garba hinta’u!
SAFUU: Egaa akkuma amma namni baay’een beekutti, ati barataa, barsiisaafi barreessaadha. Mee kun akkamiin ta’e.
BEEKAN: Mul’anni dhalootumaan uumaa biraa siif kennamu jira. Ani kutaa 7 ka’een akkan barsiisaa ta’u beekan ture. Yoo namni hawwakoo fuula duraa nagaafate, barsiisaa sadarkaa olaanaan ta’a jedha ture. Kunoo isas milkaa’eera. Sadarkaa olaanaarraa barsiiseera. Ammas kan kanarra caaluttan deemaa jira. Barreessuunis mul’atakoo ture. Mana barnootaa sadarkaa gadi aanaatti yeroon gaddutti walaloowwan garaagaraafi waanuma gara sammuukoo dhufe mara waraqaarratti barreesseen olkaa’aa ture. Waanan barreessaa ture sana baay’eesaa itti deebi’ee argachuu hindandeenye. Waan barreessan gara kitaabaatti dhufuu akka danda’u reefan dhiyoo kana hubadhe waan ta’eef. Amma garuu bokokni keessakootii futtaafachuu jalqabeera.
SAFUU: Hanga ammaatti kitaabota meeqa barressite yookaan gulaalte? Qabiyyeen isaaniiwoo?
BEEKAN: Kitaabota 19 barreesseen jira. Kitaaba 9 kan ta’u ammoo xumuramee guaalliisaa qofatu nahafee jira. Kitaaba Afaan Oromoo shantamaa ol gulaaleen jira. Kitaabota barnootaa biroos qopheesseen jira. Baay’een kitaabota kanaa kan dhaloota qubee ammaatiin barreeffamanidha. Qabiyyeen kitaabotakoofi ani gulaalee akka waliigalaatti asoosamoota, kitaabota walaloo, kitaaba seenaafi kan barnootaadha. Keessumattuu kitaabotakoo harka caalaas sababa dhabinsa maallaqaatiin tola nama maxxanfatuufan kennaa ture. Kaayyoonkoo guddaanis maallaqarra utuu hintaane, qaawwaa ogbarruu Oromoo namudataa ture duuchuuf ture. Kanas kankoofi kan hayyoota gulaaleefi faana karumakoo qofaa kitaabonni gara kooppii 130,000 ol ta’an Oromoo biyya keessaaf alaa qaqqabanii jiru.
SAFUU: Dargaggoota hedduu of duukaa hiriirsitee jirta. Keessumattuu namni sifaana gaaf tokko gadi taa’ee haasa’ellee barreessaa ta’a jedhama; kun dhugaadhaa? Dargaggoonni kun eessa eessarraayii?
BEEKAN: Barreessitoonni kun guutummaa Oromoiyaafi kanneen laga gamaallee jiru. Dhugumaaf taanaan namni ana waliin hiriyaa ta’u baay’eensa wa barreessa. Kanammoo ergan nama sana faana takka haasa’een booda yoo nama yaadaan bilchaataa ta’uusaa argadhe akka inni barreessuufan jajjabeessa. Beekumsi hammi qabnu akka ukkaafamee nu keessa taa’u ani hinbarbaadu. Hamma dandeenyu dhalootaaf qooduun bu’aa maleee dhiibbaa hinqabu. Keessumattuu dhaloonni amma ka’aa jiran kun hedduu nama boonsu. Oromiyaan hayyoota amma ka’aa jiran kanaan boonuu qabdi. Ijoollee kanaaf ogummaa tolaafi gargaarsa hayyuummaakootii yeroon qooduuf gammachuunkoo daangaa hinqabu. Qabeenyikoos isaanumadha.
SAFUU: Mudannoo yookaan gufuuwwan gama barruulee kana maxxansuutiin siquunnaman dubbistootaa keenyaaf qooduu dandeessaa?
BEEKAN: Gufuun yookaan mudannoowwan hedduutu jiru. Muraasa isaanii yoon maqaa dha’e, kanneen akka rakkoo ilaalchaa tokko tokko (namni kitaaba afaan Oromoo bitus ta’e gurguru doorsifamuufi reebamuu), rakkoo mana maxxansaa Oromoo bal’inaan dhabuufi qaala’uu gatii maxxansaa, rakkoo raabsaan walqabate, rakkoo qeeqxota barruuwwan kanaa dhabuu, rakkoo imaammata afaaniifi sirna barnootaa faana walqabate, rakkoo deggarsaa dhabuu, dhaabbata giddu gala waa’ee afaan, seenaafi aadaa Oromoo qoratu tokko dhabuu, rakkoo waan hojjetamaa jiru kana miidiyaan fuudhee sabaan ga’uu dhabuu, rakkoo Oromoofi Oromoodhumti walhubachuu dhabuufi aadaan dubbisuu saba keenya gidduutti akka mucaa reefuu daa’imtuu ta’uuti.
SAFUU: Gufuuwwan kanaaf falli maali jettaree? mee kan irratti sirnoota mootummaa darbanii kan Tafarii (Obbo Hayile Sillaasee) hanga ammaatti kan jiruun nuuf dhugoomsi.
BEEKAN: Egaa kana kanaf fala kan barbaaduu qabu uummata Oromoo mara. Afaan tokko duubaan kan dhaabatu hawaasa afaan sana dubbatudha. Har’a afaan Oromoo sadarkaa 1ffaa tii hanga dhaabbilee barnoota olaanaa biyyaalessaa keessatti barsiifamaa fi qoratamaa jira. Haa ta’u malee, afaan Oromoo sadarkaa abdi qabeessa irra yeroo ga’etti og-barruun isaa Ongee hamaatiin rakkachuun isaa nama rifachiisa. Kanarraa wanti hubatamu, afaan Oromoo yeroo ammaa kanas hamma ta’e guddatee haa jiraatuyyu malee gama guddina og-barruu afaanichaan yoo ilaalame ammas rakkooleen hedduu akka jiran nu hubachiisa. Hayyoonni ammas itti fufuun barreessuudha qabu; abbaan qabeenyaafi mootummaan ammoo cina isaanii dhaabatee haamileefi maallaqaan tumsuun barbaachisaadha. Warreen doorsisaafi sodaachisa garaagaraa namarratti dhiyyeessan ammoo danda’amnaan seeratti dhiyeessuudha. Seerriifi heerri biyya kanaa afaan saba kamiifuu mirga walqixxee laateera. Kana ilaalchisee heerri mootummaa biyya Itoophiyaa keewwaata 5 lakk 1 qooqni Itoophiyaa kamiyyuu mootummaa biratti beekamtii walqixxee qabaatu “All Ethiopian Languages shall enjoy Equal state recoginition” jedha. Dabalataanis Heerri Mootummaa Riippaabliika
Dimookiraatawaa Itoophiyaa keewwata 39 lakkoofsa 2 irratti akka ibsametti, Sabni, Sablammiin, uummanni Itoophiyaa kamiyyuu mirga qooqa isaatiin dubbachuu, barreessuu, qooqa isaa guddisuufi aadaa isaa ibsuu, babal’isuu akkasumas seenaasaa kunuunsuu qaba jedha waan ta’eef mirga heerri kun nuuf laateen diina afaan keenyaafi seenaa keenya akk hinkunuunfanne taasisu dura ciminaan dhaabbachuuti qabna. Dhimma rakkoo gama wiirtuu qorannoofi qo’annoo afaanii ilaalchisee ammoo humnasaa kan qabu mootummaadha. Kanarratti mootummaa naannoo Oromiyaa ijaarsa amma jalqabeefi waajjiroolee dhimma afaaniif seenaa Oromoo ilaallaturratti ogeeyyii hojicha gitan ramaduufi xiyyeeffannoo guddaa kennee hojjechuuti qaba. Barreessitoota ka’aa jiran kanallee sadarkaa biyyoolessaatti ijaaree jajjabeessuufi waajjiraalee meeshaalee barreessuuf gargaaraniin cinaa dhaabbachuu qaban jedha ani. Kanarraa kan hafe ammoo Oromoon abbaan afaaniifi seenaa falmachuudha qaba.
Seenaafi waan galmaa’ee jiru akka nutti himutti, sirnoota darban keessa, keessumattuu Labsii bara 1944 hojiirra oole yoo fudhannee ilaalle, afaan Amaaraatiin ala afaan biroo akka ittiin hin baranne, ittiin hin hojjatamne, akkasumas akka ittiin hin dubbatamne dhorkamaa ture. Akkasumas afaan barnootaa, hojii mootummaafi og-barruu hundi afaan Amaaraa qofa akka ta’uuf kan murtaa’e ture. Bara eerame kanatti Afaan Oromoo qofa osoo hintaane Afaan sabaaf sab lammoota hundaa bara itti hacuucamaa turedha. Labsiin bara 1944tti ba’e kun afaan Oromoo afaan barnootaa, afaan hojiifi miidiyaa akka hin taane kan dhiibbaa irraan ga’aa ture ta’uu ibsa.
Egaa seenaan hiyyeesa hinqabuuti, yoo kan bara Tafarii dugduuba deebi’ee kaasuun barbaachises; Obbo Hayile Sillaaseen mooticha impaayera Itoophiyaa bara 1930-1974’biyya kana bulchaa turedha. Mootichi kun akkuma mootota impaayera biyyattii kanneen biroo aangoon waaqa biraa samii gadiitti daangaa malee akka isaaf kennametti kan amanu ture. Ilaalchi isaa kun immoo uummattota impaayeratti jalatti bulaniif quufa mormaa tahee ture. Keessattuu caasaan bulchiinsa isaa kan uummata Oromoo isa walakkaa impaayerattii tahuuf qabu itti fufiinsa aangoo isaaf gufuu itti tahee, dhumti isaa akka itti gabbaabbatu taatee sanuu kursii (teessoo) isa baataa turte waliin dabaree akka wal baataa hafan isa taasifte. Keessumattuu mootin kun uummata Oromoo kana akkuma uummata impaayerattii keessa jiraatan kanneen biroo salphaatti garboomsuun waan hin dandaa’mne ta’usaa erga hubatee booda tooftaalee ittiin uummaticha gita bittaasaa har’aafi garbummaa hidda isaatii jalatti barabaraan hambisu dursee baafatee ture. Kaayyoo isaa kana galmaan ga’achuudhaaf xiyyeeffannoon isaa inni duraa ogbaruu sabichaa balleessuufi ukkaamsuun saba hambaafi duudhaa, seenaa mataasaa hin qabne taasisuu ture. Ogbarruu Oromoo kana hundeen akka barbadooftu gochuufis mala gurguddaa sadii ol gargaarameera. Inni jalqabaa yeroo wareerraa Xaaliyaanii keessatti gaafa sabni Oromoo afaansaan dalagaalee hunda gargaaramuutti ka’u, labsii Afaan Oromoo eessattu akka hin dubbatamneefi afaanicha dubbachuun immoo seera mootichaa duratti yakkamaa kan nama taasisu dambii tumsiise.
Kun immoo manneen amantaa kam keessattiyuu afaanichi akka hin dubbatmneefi ambaan afoola sabichaa olkaa’amee akka dhaloota itti aanuuf hindarbine taasise. Qabxiin inni lammataa, mo’atamuu warra adii (1941)’n booda Sirni daldala garbaa impaayerattii keesaa dhaabatus, mootichi garuu bifaafi haalaa adeemsa gochichaa jijjiiruun uummata impaayeratti keessa jiru keessaa addaan qoodee gara uummata Oromoo irratti sirna gabrummaa haaraa diriirsuun Oromoofi Oromoo walnyaachise. Inni sadaffaan ammoo caasaa siyaasaa isaa kan Kiristaanummaa, Amaarummaaniifi Oromummaa doomsuu giddugaleessa godhate irratti hundaa’uun mootummaa giddugaleessa tokko hundeesse. Kunis duudhaa, safuu, aadaafi amantaa uummata Oromoo hudhuufi daran balleessuuf shira xaxamaa turedha. Dhimmi guddaa nama gaddisiisu ammoo uummatni Oromoo sirna bittaa kana jalatti kan mulqame mirga Afaan isaan barachuu qofa osoo hin taane, mirga Afaanuma kamiiniyyuu barachuu dhabuu isaati. Kunis uummaticha doofummaa keessatti hambisuun qabeenya namaafi uumamaa isaa bifa salphaan saamuufi garboomsuuf immoo haal duree tahuu danda’a jedhamee kan raawwatamedha. Dhukkubi sammuusaa inni guddaanis baay’ina uumma guddaa kanaati.
Sirna nama nyaataafi garboomfataa abbaa irree Habashaa kana jalatti uummanni Oromoo akka galaa, lammii lammaffatti yoo ilaalamu uummanni Amaaraafi Tigiree garuu akka abbaa biyyaafi lammii biyyichaarratti murteesso ta’eetuu yaadama. Aadaa, duudhaafi Afaan Oromoon immoo akka mallattoo doofummaa, boodatti hafummaa, kan hin baranne, kan hin qaroomne, kana qofas osoo hin taane, qaroomuullee kan hin dandeenyeetti waan lakkaa’amuuf daa’imman Afaan Amaaraa barachuuuf dirqamaa turan . Har’as harcaatuu sum’ii kanaa keessatti kan argaman hindhabamne.
Ittifufees sirni bulchiinsa HayileSillaasee aangoo gadhiisuus barsiifata badaafi hammaataa kana lafa qabsiisee ilaalcha hawaasa impaayeratti keessa jiraatu immoo daba seenaan bokoksee Hantuuta Jawwee liqimsitee eegee baasuuf wixifattu godhee waan darbeef Oromummaa laaffisuu qofa utuu hin taane, lammiin Oromoo hedduun eenyummaa isaa akka wallaaluufi ogbarruufi duudhalee isaallee akka dagatuuf gumaacha hammeenyaa kana gumaacheera. Kun immoo lakkoofsi ogbarruu Oromoo maaliif baay’ina dhabee? dhalootni Oromoo hammana baay’atan maaliif fedhii og barruu Oromoo dubbisuu dhabaniifi afoolonni Oromoo yeroo ammaa maaliif akkuma afoola sabaafi sablammilee biroo haalaan baay’atanii maxxanuufi raabsamuu dadhaban kan jedhuu waan baay’ee nama yaachisudha. Keessumattuu dhaloota Qubee amma ka’aa jiranillee wayya malee Oromoon sum’ii jaraatiin laaqame hedduunsaa kitaaba Oromoofi aartii Oromoo baay’ee hin leellisan. Egaa dubbiin akkanaa Oromoorratti fe’amaa turte. Bara mootummaa Dargiis yoo ta’e afaan ofii barachuufii afaan ofiin barachun carraansaa hinturre. Mootummaa dargiis yoo ta’e, qaroowwan Oromoo hedduu dararsuufi dhabamasiisuu malee homaa hu hintolle. Gootota akka addunyaatti beekaman bara sana keessa dhabneerra.
Kanarraa kan ka’e Afaan saba guddaa kun bara dheeraaf hacuucamaa tureera. Kessumattuu labsiin bara Tafarii ture kun labsii Afaan tokko, biyya tokko, amantii tokko jedhu waan tureef ukkaamsaa guddaatu ture. Amma garuu kun waan xiqqoo furame fakkaata. Haata’u malee hayyoonni Oromoon sodaa bara duraa sanaan waan hidhamani jiran fakkaatu. Ammaan kana harcaatuun dhiibbaa tokko tokko jiraattus injifachuun waanuma danda’amudha. Hayyoota baay’eetu waa barreessee ammayyuu maxxansuu sodaatee jira. Warra akkasii kana seenaan isaan gaafata. Dhaloonni qubee amma ka’aa jiran garuu yoo sirriitti qabamaniif jijjiirama amansiisaa argamsiisaati jiru. Galaanni sodaachisaan kun olaantummaasaa mirkaneeffachuun mirkana.
SAFUU: Siyaasarratti ilaalcha akkamii qabda? gareenkees kami? Oromummaa yookaan sabboonummaa haala kamiin ibsita?
BEEKAN: Barreessaan gartuu siyaasa kamiiyyuu miti. Giddu gala taa’ee waan haqaafi dhugaa ta’e loogii tokko malee barreessuutu irraa eegama. Egaa sadarkaa yaadaan ammoo gama haqaaf hojjetu cina hiriiruun dirqama sammuu taati. Haalli qabsoo guyyuu namni guyyaa guyyaatti keessa jiraatuyyuu siyaasadha. Namni siyaasarra bilisa ta’ee kan hinjiraanne yoo ta’es, siyaasa walqixxummaafi haqaa akkasumas jijjiiramaaf hojjetu nan ajaa’ibsiifadha. Gama Oromummaatti yoo deebine ammoo eenyummaan Oromoo Oromummaa isaati. Oromummaatu saba keenya saba biraa irraa adda godhee, Oromoo akka jedhamnu nu taasise. “Nuti Oromoodha.” kan ofiin jennu, yookaan Ormi “Isaan Oromoodha.” kan nuun jedhuuf Oromummaan keenya ibsituu eenyummaa keenyaa waan ta’eefidha. Kun ammoo kan itti dhalannedha. Kan Oromummaa isaatiin hinboonne garbicha, bitamaafi isa wallaalchifamedha. Amantii, kutaafi gosaan, gargar ba’uu malla. Oromummaan maqaafi qabeenyaa Oromoon marti waliin qabdudha. Namoonni tokko tokko humnumaan abashoomuuf yaalu. Isaan akkasii kun jiraatti warra raata’anii jiranidha. Afaaniifi aadaa ofii duubatti gatanii kan Ormaa leellisuu caalaa garbummaan hinjiru. Kanaafuu Oromummaan Afaan, aadaafi seenaa ofii jaallachuufii kunuunsuurratti kan ijaaramudha. Oromummaafi sabboonummaan dhuunfaarraa jalqaba. Yaada kana Baxter, (1996:101) “The Oromo will never become good Ethiopians before they become good Oromo” jechuun Oromoon dursee of akka beekuu qabu ibsa. Sabboonummaa kan jedhus yoo ta’e, Sabaan-boonuu kan jedhurraa dhufa. Saba ofiin boonuu jechuun saba biraa hacuucuu jechuu miti. Of ta’anii kan biraafis kabaja kennuudha malee. Oromummaafi sabboonummaa dagaagsuudhaaf ammoo dhiigni Oromummaa inni hidhaa jaalalaan walitti nama qabu xiyyeeffatamuu qaba. Sabni tokko tokkummaa qabaachuuf yookaan eenyummaa isaa waliin dagaagsee guddisuuf, dirqama kutaa tokko keessa jiraachuu hin qabu. Dirqamaan amantii tokko hordofuunis isa hin barbaachisu. Akkasumas dirqama ilaalcha siyaasaa tokko qabaachuun irra hin jiraatu. Amantii, kutaaniifi ilaalchi siyaasaa garaagarummaa bu’uuraa osoo hin taane, ilaalchaafi jireenya dhuunfaati. Sababa adda addaanis jijjiiramuu ni danda’u. Kanaafuu Oromoon dhugaatti Oromoorraa dhalate Oromummaasaa jabeessee qabateetu sabboonummaa ijaara!
SAFUU: Waa’ee barruuif galaalchaa Oromoorratti waan jettu qabdaa? Mee Afaan Oromoo isa ittiin barattee as geesserraa nuuf ka’i.
Afaan Oromoo afaan uummata miliyoonota hedduun dubbatamu ta’ee osoo jiruu hacuuccaa fi cunqursaa waggoota danuu oliif humna koloneeffattootaan irra gaheen, akka ittiin hin baratamneefi hin hojjetamne godhamee akka baduufi afaan amaaraan akka liqimfamu gochuuf warra yaalamaa ture keessaa isa tokkodha. Haata’u malee qabsoo uummati Oromoofi ilmaan cunqurfamoo kan biroo waliin godhaniifi injifannoo bara 1991 argameen afaan Oromoo, Oromiyaa keessatti afaan barumsaafi hojii akka ta’uuf carraa yookaan hiree argate. Haala kanaan bara 1991 yeroo ABOn handhuura Oromiyaa Finfinnee seene irraa kaasee Qubee Afaan Oromoo barachuufi barsiisuun duula guddaatu godhame.
Kitaabonni barumsaa kumaafi kitilaan maxxanfamee manneetii barumsaaf raabsaman. Barruuleefi galaalchonni hedduun bahuu jalqaban. Barruulee yeroo sana dhalataniifi maxxanfamuun uummata bira gahaa turan keessaa, kanneen akka Qabee, Madda Walaabuu, Gadaa, Ichimaafi Biiftuun kan yaadataman yoo ta’an, galaalchota yeroo sana turan keessaa ammoo kan akka Bakkalcha Oromiyaa, Madda Walaabuu, Urjii, Coqorsa, Seyfe nebelbaal, Risaafi Irreecha kan jedhaman ni yaadatamu. Haa ta’u malee barruuleen kunneen akka jalqabanitti itti fufanii guddachuufi babl’achuu hin dandeenye. Hidhaafi dararama namoota waan kana hojjetan irraan gaheen qopheessitoonni galaalchotaafi barruulee kanaa hojii isaanii itti fufuu hindandeenye. Artistoonni yeroo sana kessa mul’atanillee gariin ni ajjeefamani kaan ammoo biyyaa baafaman. Naasisuufi sodaachisuu akkasiirraan kan ka’e gidduutti waa’ee barruu Oromoo kan iddoodhaa kaasu dhibee barruu Oromoof bara dukkanaatu ture. Yeroo ammaa kanammoo keessumattuu waggaa lamaa aaitti waan abdii namatti horu hedduun mul’achuu eegalaniiru. Kitaabonni dhibbaan lakaa’amanis amma gabaarra jiru. Barruuleen kanneen akka SAUU, SIIFSIIN, GADAA, ARSADIIFI kan biroonillee yeroo ammaa kana hawaasa keessa jiru. Dhiibbaan amma jiru akka yeroo darbee sana ta’uu baatus, ammas waan kan Oromoo ta’e kanarratti dhiibbaan taasifamaati jira. Kunoo ijoolleen barruu Oromoo gurguraa jiran reebamanii kaan hidhaa kaan ammoo doorsifamaati jiru. Haata’u malee kana booda waa’ee dhimma afaan Oromoo ukkaamsuurratti qaamni hojjetu Oromoo milyoonota 50 olitti tilmaamamu kana tuffachuu waan ta’uuf irraa of qusachuu qaba. Kana booda galaana guddaa kana dura goruun ittiin dhidhima buufamuuf yoo ta’e malee, haala kamiinuu luugama garbummaa jalatti deebisuun akka hinyaadamne diinni Afaan kanaa beekuutu irra jiraata.
SAFUU: Waa’ee barnoota dooktorummaa amma itti jirtuufi bu’aasaa nuuf himi.
BEEKAN: Ani amma barataa waggaa lammaffaati. Carraa barnootaa argadhetti gammadeera. Afaan Oromoo sadarkaa dooktorummaatti banamuu dhabuusaaf gadda guddaa qabaadhus, Afaanuma Ingiliziitiin dhimma Afaaniif aadaa Oromooratti qorachuu eegaleera. Mata dureen qorannookootiis ‘DOCUMENTATION AND SEMANTIC ANALYSIS OF OROMO ORAL POETRY’ kan jedhudha. Mata duree kanaan waa’ee sabakootii argannoo guddaa tokko bira akkan ga’u nanbeeka. Waan Oromoon dubbatama afaaniin keessasaa ibsachaa tureefi jiru keessaan hiika dhokatoo barbaaduudha xiyyeeffannaankoo. Kanaafuu waggaa dheeraa nafudhatus gargaarsa Waaqayyoon galma nan gaha. Waa’ee maqaa dooktorummaa argachuuf utuu hintaane, waan dhokatee jiru ifa gochuu danda’uutu nama boonsa. Baay’een namaa waraqaa dooktorummaa harkaa qabaatus mataasaaf malee, sabasaaf utuu hinjiraatiin du’eera; kan jirusillee jira.
SAFUU: Oromoof dhaamsa akkamii qabda? Abjuukee fuula duraas tarii yoo nutti himtes gaaiidha. Mee kaayyoo barreessuuf ati ammas fuuladuraaf qabdu maal akka ta’e ifa nuuf godhimee.
BEEKAN: Oromoon tokkummaan ijaaramuu qaba. Kutannoo, murannoofi obsi ammoo akka callee aadaatti morma nama keenyaatti rarra’uuti qaba. Keessumaa dhaloonni amma ka’aa jiru kun jijjiiramaaf banbanaadha. Kanaafuu hubannaan oogganamuu qaba. Abjuunkoo Oromiyaa dagaagdee ilmaanshee jalaa faffaacaate dachaafattee nagaafi tasgabbii guddaadhaan ijaaramte arguudha. Kaayyoo barreessuun walqabate ilaalchisee ammoo barreessitoota Oromoo dhokatanii jiran ifatti baasuu, jajjabeessuufi karaa agarsiisuu akkasumas ‘waldaa barreessitoota Oromoo addunyaa-International Oromo writers association’ hundeessuudha. Waldaan hundaa’u kun ammoo Afaanota addunyaa hedduu baratee ilaalcha, falaasamaafi duudhaa Oromoo addunyaatti akka agarsiisuu danda’uuf qabsaa’uudha. Dabalataanis Afaan Oromoo afaan mana barnootaa sadarkaa olaanootti gosa barnootaa kamiyyuu ittiin baratan ta’uu mirkaneessuufi biyya kana keessatti afaan hangafummaasaa mirkaneeffatu ta’uusaaf tumsaafi wareegama narraa eegamu mara taasisuudha.
SAFUU: Hayyoonni baay’een gaafa baratan jennu gara biyya ambaatti godaanu. Kanarratti yaada akkamii qabda? Kankeewoo kaayyoon gama kanaan maal fakkaata?
BEEKAN: Namni kamuu biyyasaa nijaallata. Akki inni itti biyyasaa gadi lakkisee adeemus garaagara. Kaan garaafi kaan ammoo dararfameeti. Hata’u malee isa hayyoonni Oromoo baay’ee nuu baratan jennu kun biyya faranjiitti godaanan kana ani nan morma. Biyya ormaa taa’anii jireenya dhuunfaa qofa fooyyeeffachuurra saba ofii faana gidiraa arguutu filatamaadha. Waan mormamuu qabullee keessuma taa’anii mormuutu gaariidha. Hayyoota qaroo ta’an ofirraa dhabuun hiyyuma hiyyuma caaludha. Akkakootti ammayyuu mootummaan naannoo Oromiyaa hayyoota Oromoo Yunivarsiitii addunyaa kamirrayyuu barsiisaa jiraniif haala hunda mijeessee Yunivarsiitii Oromiyaa keessa jiru kanatti yoo dachaase, yeroo dhiyoo keessatti argannoowwan dhokatoo ta’aniifii guddina sadarkaa addunyaatti dhaga’amuu danda’u ijaan arguu dandeenya. Ani gamakootiin biyya Ambaa keessa barakoo guutuu jiraachuu hinfedhu. Barnoota dabalataa baradhee yoon deebi’e garuu nanjaalladha. Oromiyaarraa fagaadhee jiraachuu garuu hindanda’u. Gaman danda’en ammoo hayyoota ala jiranuu gara biyyaatti dachaasuuf carraaqqii dhuunfaakoo nantaasisa. ‘Waanuma abbaa dhibetu abbaaf dhibeedha’ jedhu mitiiree?
SAFUU: Lammiilee biroon afaan keenya barachuu qabu jettaa? yoon dogoggoruu baadhe yaalii akkasii Yunivarsiitii Amboo keessatti jalqabdee turte jedhama. Mee yaada kana gadi fageenyaan naaf ibsi. Mudannoon gama kanaan ati qabdu jiraa?
BEEKAN: Dhugaadha yaaleera. Ijasaas arguu jalqabeen ture. Kun akka L. A. tti bara 2011 ture. Jaarmiyaa lama jalattan dhimma kana qindeessee ture. Innis barsiisotaafi barattoodha. Innis ‘Afaan Oromoo for communication-afaan Oromoo waliigalteef kan jedhuufi Afaan Oromoo for health students-Afaan Oromoo barattoota waa’ee fayyaa barataniif’ kan jedhuun ture. Egaa kaayyoonsaa barsiisonni akka afaan keenya baranii ijoollee keenya gargaaraniif yoo ta’u, warreen fayyaa ammoo yeroo shaakalaaf hoospitaalota naannoo Ambootti ba’an afaan Oromoon saba Oromoo waan gargaaruu dadhabaniif ture. Barsiisota yunivarsiitii Amboo keessaa nama 48 galmeeffadheen yeroo hojii isaanii idilee alaa barsiisuu jalqabee akka baatii sadii barsiiseen jijjiirama gaarii irratti arguu jalqabeen ture. Barattoonni ammoo hamma iddoon nuhanqatutti galmaa’anii turan. Kana kanan jalqabee tureef waa gurguddaa sadiifi. Inni jalqabaa barattoonni Oromiyaa bal’oorraa gara Yunivarsiitootaa galaa jiran baay’ee heddumatoodha. Haata’u malee sabab ibsi daree keessaa sababa Afaan Ingilizii gahaa ta’e dubbachuu dadhabuu barsiisota yunivarsiitii tokko tokkoorraan kan ka’e ibsi kennamu marti Afaan warra Amaaraatti caalaa ture. Kana keessatti ammoo ijoolleen keenyaa keessumattuu dhaloonni qubee afaan Oromoon barannee as geenye kun miidhamoodha. Kanaafuu barsiisota lammii biraa ta’an kana yoon afaan kana sadarkaa waliigalteetiinillee isaan geessise ijoolleen keenya fayyadamoo ta’uu laata jedheeni. Inni lammataa ammoo mul’atikoo sun Yunivarsiitii biyya keenya keessa jiru marattillee akkasiin yoo barsiifame, waajjiraaleefiii dhaabbilee mara keessatti Afaan Oromoo haala ga’umsa qabuun yoo ciminaan barsiifame, tariiti Afaan keenya kun afaan biyya kanaa isa tokkoffaa ta’uurrayy darbee kan ardii Afriikaa guddichallee ta’a laata jedheeni. Inni sadaffaan ogeeyyiin fayyaa leenji’anii bahan kun haala salphaa ta’een hawasa keenya akka gargaaraniif ture. Haata’u malee mudannoo ta’en itti qaba ture. Ini jalqabaa sabumakootu afaan kenya halagaa maaf barsiifta jedhanii akka ani lammata hinbarsiifne kan na akeekkaschiisan turan. Inni lammataa ammoo gaafan barnootaaf Yunivarsiitii Finfinnee galu namni waa’eesa lafaa kaasu nidhibe. Ammas taanaan utuu haalli naamijaa’uu jiraate uummata Finfinnee keessa jiraatan kana Afaan Oromoo barsiisuuf fedhii guddaan qaba. Kana ilaalchisees kitaaba sadarkaasaa eeggate tokkon qopheessaa jira.
SAFUU: Dhaamsa akkam akkamii dhaloota kanaaf qabda? Mee kana booda Oromoon sirraa maal haa eeggatu?
BEEKAN: Dhaloota amma ka’aa jiru kanaaf hagas mara dhaamsa dhaamuufiinuu waan barbaachisu miti. Humni amma ka’aa jiru kun waa’ee ofiisatii jala muree beeka. Halgaafi fira, diinaaf lammii gargar kan baafatedha. Dhaloota amma kana keessa lbooba mul’ataa kan akka abidda saafaa keessa isaaniitti guuranii kan yaa’aa jiran lakkoofsaan xiqqoo miti. Kanaaf ammoo iji amma bubu’uu eegale kun ragaadha. Akka saba cunqurfamaa tokkootti ammoo Oromoon hoj-mannee isaa waan xumurate hinfakkaatu. Aggaammii fuulduraaf tarkaanfiin jalqabaa kun bu’uura ta’us, waan ifa ta’erra waan dhokatee jirutu madaala caala… Oromoon Oromummaan isaaf gale tokko ciisee hinboqotu; nyaatee hingabbatu; biftis hinfurdatu… Dhaloonni haarawaan Oromticha borii, Oromummaatiif wabii ta’u kan danda’u seenaa Oromoo, nagaa Oromoo, hawaasa Oromoo, jireenyaafi jiruu Oromoo akka gaariitti qoratee, xiinxalee yoo galmeeffatee dhalootaa gara dhalootaatti dabarfatedha. Gama kanaan barreesitoonni qodni qaban guddaadha. Qodni isaanii kun wanti guddaa ta’uuf ammoo, rakkoo jiruufi jireenyi uumuuf osoo hinjilbeenffanne, yoo dhugaafi nagaa Oromoo, akkasumas dhugaa dhala namaatiif dalagu ta’e bu’aan isaan galmeessan hunde guddina hawwinuu ta’a. Namni waa barreessu akka aduufi ji’aa dukkana fageessee ifa tamsaasa. Guutummaatti uumaafi dhala namaaf waan tolu leellisee, wan badaa qeeqa; tulluu wallaalummaa diiga. Kana gochuun ammoo itti gaafatama guddaadha. Siidaa seenaa har’a dhaabaterra taa’ee dhaloonni borii gaara birmadummaa ijaara. Yoo seenaa hin hojjenne, seenaatu nurratti hojjeta. Kan afaaniin dubbannu caalaa kan barreessinutu sammuu qara; du’as dandamata. Oromoon tokkummaafi jaalalasaa cimsachuuti qaba. ‘Warra wal jallaatu dhiyaanni hin hanqatu’ jedha mammaaksasaatiinis. Tariiti sum’ii kaleessa halagaan sammuu dhalootaa keessa tamsaase sun numiidheera ta’a; har’a garuu haaromsa haaraa labsuu qabna. ‘utuma gubannuu kolfina jette akaayiin’ jedhu mitiiree…? gubannaan daangaarra darbe garuu…Waliin taanee utuu qabsoofne gaara hiyyumaafi garbummaa mara hundeedhaan garagalchuu dandeenya. ‘Moluu cabbii dandeesse bakakkaaf abdatu’ jedhan. Yoo bilchaataafi hangafarraa gorsa fudhanne, wallaalaan keenyas xiyya bilisummaa finiinsa. Beekumsiifi qilleensi galgala dhufa’ jedhu mitiiree? Beekumsi ammoo bishaanis miti lagaa hinwaraabamu; garuu muuxannoofi mudannootu walitti dhufee galaana beekumsaa hundeessee doofummaa dhidhima buusa…
Aartiin saba Oromoo barreeffama qofaan guddata miti. Inni weellisus, inni geerarus ta’e yeelalus, inni doyii barreessus ta’e inni oogganus, inni baratus ta’e barsiisu, kan qotus ta’e daldalaan gama gamasaatiin waan gumaachu qaba. Oromummaan kan waliiniiti ! Biyya tokkicha walitti qabna; innis Oromiyaa; maqaa tokkicha waliin qabna; innis Oromoo-dha. Waaqa tokkicha waliin qabna; innis gurraacha garaa garbaa leemmoo garaa taliilaati! Sirna ittiin bulmaataa guddicha qabna; innis sirna Gadaa-ti! Mee maali inni Oromoo gargar qoodu kun? yoo baay’ina keenya goomatame ta’e ammoo ammayyuu ganaa Afriikaarra dabarree addunyaa dhuunfanna! Kanaafuu ammallee kan Oromoon hirribaa hindammaqne yoo jiraate salphina guddaa keessa jira. Egaa akka nama dhuunfaa tokkootti anarraa Oromoon kan eegu ittuman jira. Barruulee sabakoo bakka bu’anii dubbatan hedduu isaanii gadhiiseen jira. Kitaaba kooppii kuma 40 oltu Oromookoof tamsa’ee jira. Dabalataanis Dargaggoota akkakooti ani gara barressuu kanatti fideen ammoo kitaabonni gara kooppii kuma 100 ol ta’an hawaasa Oromoo qaqqabanii jiru. Ammas qabsoon gama ogbarruun finiinaa jiru kun akka qaanqeensaa guutuu addunyaarratti xaxxaaxa’uutti qabsoon gama kanaan eegale kana ittuman fufa. Dargaggoota Oromoo murannoo, kutannoofi obsa qaban faana ammoo hanga dhumaatti waliin hojjechuukoo ittuman fufa.
SAFUU: Odeeffannoo gadifagenya qabu kana nuuf laachuukeef galatoomi.
BEEKAN: Gumaacha uummata bal’aa kanaaf gochaa jirtaniif galata argadha!


c: text/html

text:
Mootummaan Bulchiinsa Naanoo Affaar haleellaa hidhatttooni Adda Bilisa Baasaa Uummata Tigraay raawwataniin aanaalee 3 keessaa namoonii 50,000 qe’ee isaanii irraa buqa’uu beekisiseera.
Dubbi himaan RIB Itiyoophiyaa Koloneel Geetnet Adaanee dhimma kana irratii yaadaa Tajaajila oduu Itiyoophiyaaf kennaniin umnii Hiwahaat Affaariin seene bakka Aleelee Suluulaa jedhamutii manca’uu isaa ibsaniiru.
Akka Dubbi himichii jedhanitti lola kana irrati hidhatoonii Hiwahaat 300 ajjefamanii reenfii isaanii fe’amee gara Tigiraayiti ergameeraa. Akka odeefannoon mootummaa jedhutii wareen ajjefama ijoolewwanii fi dubaraa hiwahaat dirqisiisee waraanaa irratii bobbaaseedha.
Umnii garee Hiwahaat gamaa miidiyaa isaatiin akka ibseti, lola affaar keessatii taasifamee kan irrati hinjifannoo gonfachuu isaa ibseera. Hogantoonii dhabiichaa yeroo amma maqalee keessa jiran ijoollewaan waraanaaf fayyadamuu isaanii haalaniiru.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bara durii mucaa tokkotuu ture jedhama . Isaas maatiin isaa gaaf-tokko re’oota bobbaasi tiksi jedhaniin. Yeroo kana re’oota bobbaasee tiksuu deemee re’oota bobbaasee otuu eegaa jiruu hameenya tokko yaade. Kunis otuu sardiidni re’oota isaa jalaa hin tuqin sobaan iyyee namoota rifachiisuu baraade. Yeroo kana ka’ee akkana jedhe “U, U, U!” Maaloo na dhaqqabaa, maaloo na dhaqqabaa” jedhee iyye. Battaluma sana ummanni naannoo sanaa fi maatiin isaa rifatanii fiiganii dhufan.
Inni soban waan sardiidni re’oota nyaate fakkeessee iyye. Yeroo kana maatii fi ummanni sobee isaa iyye waan itti beekaniif deebi’anii galan. Sobaa isaa kanaan dallananii baay’ee lolaniin. Guyyaa lammaffaas re’oota bobbaasee ammas sobee waan sardiidni re’oota nyaate faakkeessee yeroo iyyu dhuguma itti fakkaatee fiiganii dhaqan. Yeroo isaan achi gahan homtuu hin taanes, re’oonnis hin nyaatamne. Guyyaa lammaffaa kanas aaranii galan. Gaafa Guyyaasadaffaa garuu sadiidni dhugumaan re’oota nyaachuuf fiigdee dhuftee. Yeroo kanas “U; U, U! maaloo na dhaqqabaa” jedhee iyye.
Haa ta’u malee maatii fi ummanni naannoo sanaa mucaa sobaa santuu iyye jedhanii jalaa cal’isanii mana taa’an. Yeroo kanatti garuu sardiidni itti nam’itee re’oota jalaa fixxee harka qullaa galchite.
Yommuu gurbaan harka qullaa galu kana maatiin isaa mucaa “Re’oonni eessa?” jedhanii gaafatan. Yeroo kana innis yeroo san “osoon iyyuu maaliif na jalaa cal’istan? Osoo fiigdanii dhuftani re’ooni maaf nyaatamu” jedheen. Sana booda “osoon duraan sobuu badhee maaf rakkoon kun na irra gaha” jedhee gadde jedhama.
Barataa Darajjee Lammaa, Kutaa 7ffaa, Mana Barumsa Sad. 1ffaa Dhibaa’uu


text:
Fiilmiin Seenaa Gaaddisaa Hirphasaarratti xiyyeeffatee qophaaye jidduu kana magaalaa Finfinnee, Giddu-gala Aadaa Oromootti Uummataaf dhihaatee eebbifamee jira.
Fiilmiin ‘Gaddi’ jedhame kana hojjechuuf waggaa tokko akka itti fudhate ka dubbatu barreessaa fi qophessaan fiilmichaa Bisraat Geetaachew fiilmichi seenaa Gaaddisaarratti haa xiyyeeffatu malee bifa diraamaan waantota adda addaa ka dabalate tahuu VOAtti hime.
Fiqiruu Daadhii immoo taatoo fiilmichaa qooda abbaa seenichaa Gaaddisaa Hirphasaa fudhachuun hojjete yoo tahu fiilmichi hojjechuuf hedduu dhama’uu isaanii ibsee, gaafa fiilmichi eebbisamus rakkoon teeknikaa mudate mudate daawwattootas, isaanis mufachiisuu eeree jira.
Gabaasaa guutuu caqasaa.


text:
Namoonni jaha haleellaa boombii Amboon shakkaman to'ataman
Magaalaa Ambootti hiriira paartii badhaadhinaa deggeruuf Sambata ba'ame irratti boombiin qaama hin beekamneen darbatamuun yoo xiqqaate namoonni 29 miidhamaniiru.
Komishinarri Poolisii Oromiyaa haleellaa kanaan wal-qabatee ibsa kennaniin namoonni haleellaa boombii kanaa raawwataniiru jedhamanii shakkaman jaha to'annoo jala oolaniiru jedhan.
Maaltu ta'e?
Jiraataan magaalaa Amboo tokko akka BBC'tti himetti magaalaa Amboo fi aanaalee magaalattii marsanii jiranirraa namoonni walitti bahanii magaalattii keessatti hiriirri geggeeffamaa ture.
Hiriira kanarratti namoonni fardaan ba'uu kan nutti hime jiraataan kun namoonni deggersa paartii badhaadhinaaf hiriira ba'an irra caalaan kan aanaalee adda addaarraa fe'amanii dhufaniidha jedhe.
''Ganamarraa ka'ee daandiin cufamee ture. Warra hiriira deeggarsaaf deeman qofaaf banaa ture. Kanuma keessaa warreen fardaan hiriiricha dabaaluuf deeman irratti qaama hin beekamneen boombiin darbatame. Namoonnii fi fardeen miidhamaniiru'' jedha namni kun.
Hoogganaan Waajjira Bulchiinsaa fi Nageenyaa magaalaa Amboo Obbo Hinsarmuu Dalaasaa, rakkoon dhuguma mudachuu dubbatan.
''Hiriirtota hedduu, ummata lafoo fi kanneen fardaan imalaa turan irratti boombiin eessaa akka dhufee fi eenyu akka darbate hin beekamne dho'eera. Namoonni 29 akkasumas fardeenis dho'iinsa boombiitiin miidhamaniiru."
"Namoonni miidhaman Hospitaala Amboo seenanii wal'aanamaa jiru. Hedduunsaanii fooyya'anii gara manaa deebi'aniiru. Muraasni ammallee yaalamaa jiru. Wanti lubbuudhaaf nama sodaachisu hin jiru.'' jedhan.
Waa'ee namoota miidhamanii Hospitaala Amboo seenanii iyyaafachuuf gara hospitaalichaatti bilbillus argachuu hin dandeenye.
Boombii darbatameef namoonni shakkaman to'atamaniiru kan jedhan Obbo Hinsarmuun, ''wayita namoonni tuutaan gara isteediyemii seenaa turan, namoonni muraasni duubaan imalaa turan. Boombiin kun kan darbame isaan keessaati," jedha.
"Ammaaf nuti kan shakkinu humna hidhatee bosona jiruudha. Sababiinsaa humni hidhatee bosona jiru tibba kana magaalaa Amboo seeneera odeeffannoo jedhu qabna turre.'' jedhan.
Boombiin kun kan darbatame Hoteela Malkaa Amboo fuulduratti ta'uu kan dubbatan Obbo Hinsarmuun sababa kanaan hiriirri adda hin cinne jedhan.


text:
Gabaasa Qeerroo Finfinnee, Adoolessa 25,2011/ Mootummaan waayyaanee ‘’humna EPRDF biyya bitee jiru tuqan’’ jechuudhaan, miseensummaa ABOn shakkamu jechuun waan qabatamaa tokko malee Oromoota 20 mana murtii federaalaa Waayyaaneetti yakkaan dhiyeesse.
Abbaan alangaa mootummaa Waayyaanee lakk.galmee himannaa yakkaa 555/03 Galmee Geetinnat Gammachuufaa jechuudhaan namoota 20 yakkaan dhiiyeesse. Yakka inni ittiin himate lakkoofsa yakkaa 329(1)A ,38(1) fi 241 kan mootummaan Waayyaanee mormitoota siyaasaa kan akka ABO ittiin yakkuuf seera ofiif baafate irratti hundaa’uudhaan ta’uu beeksisee jira. Kanas Gaazexaan Bariisaa Adoolessa 22 bara 2011 bahee fi gaazexootni dhuunfaa balballoomsanii akka jiran beekama.
Sababiin Yakka jedhamee Obbo Geetinnat Gammachuufaa irratti dhiyaate:
1ffaa:Dhaaba mootummaan Itiyoophiyaa morman akka ABO tti miseensa waan ta’aniif,
2ffaa:Dhaaba ABO f miseensota filanii waan ijaaraniif/gurmeessaniif
3ffaa:Odeeffannoo dhaaba ABO wajjin waan wal jijjiiraniif,
4ffaa:Dhaabbata ABO qarshii fi materiyaalii garagaraan waan deggaraniif/gargaaraniif
5ffaa:Walumaa gala ‘’kaayyoo Mootummaa Itiyoophiyaa rakkina irra buusu isa qabatee jiru ABO keessatti hirmaannaa qabu’’ jechuudhaan,
Sababii kanaaf ‘’yakka olaanaa ‘’ jechuudhaan yakkaman jedhee doorsisa abdii kutannaa dhiheessa.
‘’Himatamtooti shakkamtoota ‘’ jedhamanii Obbo Geetinnat Gammachuufaa dhiyaatanii kara Abukaatota isaanii mormii isaanii galmeeffataniiru.
Abaan Alangaa Mootummaa Waayyaanee ,Mormiin shakkamtooti dhiyeeffatan ragaadhaan kan hin deggaramne waan ta’eef manni murtii mormii isaanii kufaa godhee raga isaan irratti akka fuuchuu eegalu/jalqabu gaafateera.
Manni murtii federaalaa dhaadacha guyyaa kana Adoolessa 22 bara 2011 Ooleen ‘’mormii shakkamtootaa’’ fi ‘’mormiin isaanii kufaa haa ta’u ‘’ isa Abbaan Alangaa mootummaa Waayyaanee jedhe erga dhaggeeffatee booda:
Shakkamaa tokkoffaan karaa abukaatoo isaa mormii dhiyeeffateen ’’Yakkamaan kun yakka kana fakkaatuun himatamee utuu deemsa irra jiruu Sadaasa 16 bara 2001 A.L.H labsii irratti hundaa’ee dhiifamaan waan gadi dhiifameef yakka tokkicha sanaan yeroo lama himatamuu/yakkamuu hin qabu’’ isa jedhameef ‘’ shakkamaan kun galmee dhiifamaan ittiin gadi dhiifame(galmeen himata yakkaa inni yeroo sana dhiifamaan ittiin ba’e yokin gadi dhiifame)’’ dhaadacha kana irratti waan hin caqasaminiif/waan hin yaadachiisiniif manni hidhaa galmee sana mana murtiif dhaadacha itti aanu irratti akka dhiyeessu ajaji kennameera.
Himatamaa shakkamaa salgaffaan ‘’Yakka wal fakkaatuun yakkamee/himatamee manni murtii walii gala Oromiyaa bilisaan waan gadi dhiiseef lammata yakka kanaan himatamuu/yakkamuu hin qabu’’ jechuun kara abukaatoo isaa mormii dhiyeeffateef ;Murtoon manni murtii waliigala Oromiyaa ittiin bilisaan gadi dhiise sun Dhaadacha Kana irratti Afaan Oromoon waan dhiyaateef Abukaatoon isaa gara Afaan Amaaraatti hiikuudhaan dhaadacha itti aanu irratti akka dhiyeessu manni murtii Federaalaa TPLF guyyaa kana dhaadacha geggeessaa ture ajaje.
Akkasitti manni murtii kun galmee kana sakatta’ee ‘’Mormiiwwan Shakkamtooti dhiyeeffatanii’’ fi ‘’kufaa naaf haa ta’u ‘’ isa Abbaan Alangaa Mootummaa Waayyaanee gaafate irratti murtii kennuudhaaf Hagayya 4 bara 2011 irratti beellama qabatee dhaadacha guyyaa kanaa raawwateera.
Kana malees yeroo ammaa guutummaa Oromiyaa keessatti bakkoota qaqabnee gabaasuu hin daneenye mara qoteebulaa fi hojjetaa akkasumas qeerrolee Oromoo heddumminaan hidhamaa akka jiran gabaafama. Sochiin qeerroo bilisummaa ummata Oromoo qabatee bakkoota adda addaatti akka qabatee jiruun mootummaan TPLF naasuu kanaa bakka hundatti bobba’ee tohachuu dadhabuun raafamaa jira.
Qabson itti fufa ! Gabroomsaan ni kufa!
Share this:https://www.gofundme.com/8bds2wgk
Like this:
Like Loading...


text:
Biyya Naayijeeriyaa, kutaa Katsiinaa keessaa barattoota 300 ol dhiheenya butamanii fudhatamaniif, gareen fiinxaalessa Islaamummaa – Bokoo Haraam itti gaafatama fudhachuun, gurmuun kun gochaa shororkeessummaa isaa bakka dur maadheffatee jiru – Afrikaa Kaaba Bahaa irraa alatti babal’ifachuu isaa agarsiisa, jechuun hayyoonni akeekkachiisaa jiran.
Hoogganaan Bokoo Haraam, Abbubakar Sheekuu, Mudde 11 dabre kana waraabbii haasawa isaa facaaseen, barattoota magaalaa Kankaaraa, ka kutaa Kaatsinaa keessaa butamaniif gareen isaa kan itti gaafatama fudhatamu tahuu beeksisan. Tahus, barattoonni ijoolleen dhiiraa hidhattootaan butaman sun guyyoota baay’ee dhaa booda gad lakkisaman.
Barattoota butaman sanaaf gareen Bokoo Haraam itti gaafatama fudhates dhiises, nagaa fi tasgabiin Naayijeriyaa Kaabaa keessaa yaaddessaa tahuu isaas gochaan kun mallattoo akka tahe dubbatan, hayyoonni kun.
Kan Naayijeriyaa keessa maadheffatee fi mootummaa Islaamummaa uumuuf waggoota kurna dabreef waraansa lootee seentummaa geggeesse – gareen Bookoo Haraam, haga ammaatti lubbuu namoota kuma soddomii jahaa galaafatee, kanneen miliyoonotatti lakkaawan immoo manaa fi qehee irraa buqqise – jedhama.


text:
Gidiraawwan Fannoo
H.K.H. Roodaas Taaddasaa
Harki fi miilli Isaa mismaaraan dhahamuu isaanii immoo Qulqulluu Daawiit irra bulee Faar. 21:16 “Saroonni baay’een Namarsaniiru. Yaa’iin hamootaas Naqabe. Harka fi miila Koos mismaaraan dhahani. Lafeen Koo hanga mul’atuttis Nagarafani. Isaanis Na’ilaalani” jechuun sareen waan tufe deebi’ee akkuma nyaatu, Ayihuudonnis erga Inni Ooritiin dabarse booda deebi’anii kan raawwatani ta’aniiruu waan ta’eef sareen isaan fakkeessee jira. Raajiin kun galmaan akka ga’uuf harka fi miila Isaa Fannoo irratti mismaaraan dha’anii jiru.


text:
Finfinnee, Onkololeessa 9/2013(TOI)-Dinagdeen Itoophiyaa bara darbe 6.1 ta’ii Ministirri Muummee dooktar Abiy Ahamad himan
Ministirri muummee kana kan himaan walgahii Manni Maree Bakka Bu’oota Ummataa FDRI walga’ii 5ffaa bara hojii 6ffaa walga’ii addaa 1ffaa geeggessaa jiru irratti argamunidha.
Kanaan dura haasaa baniinsaa Preezdaanti Saahilawarqi Zawdee maana maree lamaaniif taasisaan ka’umsa godhachuun miseensoota mana maree irraa muummee ministiraa FDRI Dooktar Abiy Ahimadiif gaaffiiwwan garagaraa dhiyaateera.
Ministirrii Muuummee Dooktar Abiyyi Ahamad deebii gaaffii miseensota mana marichaa irra dhiyaateef yeroo deebisanis Itoophiyaan bara 2012 guddina dinaagdee harka 9 guddachuuf kaaroorfattee turte. Ta’uus sababaa rakkoo vaayirasii koroonaa umeen guddinni dinagdee Itoophiyaa harka 6.1 ta’uu komishiinii karoora misooma biyyatti wabeeffatanii dubbataniru.
Bara darbeetti dameewwan baankoota baayyateera; lakkoofsi dameewwanii 18% guddachuu ibsaniiru.
Dooktar Abiy akka jedhanitti baayyachuun dameewwanii baankiwwanii jijjiira guddaa fideera. Bara darbe lammiileen herreega baankii qaban miiliyoona 38.7 ture. Wayita ammaa garuu lammiileen miiliyoona 50.7 herreega baankii banachuu himaniiru.
Kun qofti 31% guddina galmeessuu ni argisiisa jedhan.
Baankonni qusannaan Birrii tiriiliyaana 1 walitti qabaniiru. Qabeenya walitti qabameerra 60% kan ta’an Finfinnee kan argamurraati. Oromiyaa irraa 13.7% walitti qabameera. Amaaraarraa 7.3%, Kibbarra 5.2% yoo ta’u kan hafe naannoleee biroo irraa walitti kan qabamedha.
Maallaqa bara kana walitti qabamee keessaa Birriin biiliyoona 200 fi biiliyoona 71 baankoonni liqeessaniiru. Kana keessaa 70% seektara dhuunfaaf kan laatamedha.
Dameewwan weerarri vaayrasii koroonaa dhiibbaa irraa ga’ e jira jedhaniiru.
Kanneen keessaa geejjibni guddina irraa eegamu 21% gaddi aanaa muldhiseera.
Barnoonni 1.8% qofa kan guddate.
Tajaajjilli ummataa 2.3% qofa guddina agarsiise.
Turizimiin 9% kufeera.
Muummeen Ministiraa Dooktar Abiy Ahimad mootummaan tajaajila turizimii fi hoteelaaf midhaa sababa koronaan irra ga’eef liqaa Birrii biiliyoona 3.3 mijjeesseera jedhaniiru.


text:
Loltoota Saawiz Suudan pireesdantii biyyatti Saalvaa Kiirii amanamoo ta’anii fi loltoota garee itti aanaa Pireesdaantii Riik Machaarii edduutti walitti bu’iinsii umamuu isaatiin dhukaasni meeshaa waraanaa gurguddaa magaala gudditti biyyatii Juubaatti dhagahamaa tureera.
Jeequmsa ka’e irratti amma kaleessaatti namoonnii 276 du’uu isaanii Raadiyoon biyyicha keessaa tamsaasu tokkogabaasuus, dubbii himaan Riik Machsar garuu nama 150tu du’e jedha.
Pireezdaantiin Kora Naga’a Egumsaa Mootummoota Gamtoomanii Kooro Beshon sambata kaleessaa akkataa jeequmsa Juubaatii ummaamee fala itti barbaadan irratti wajjira korichaa Niwyoorkitti argamuu ergaa dabarseen qaama nagaha eegumsaa mootummoota gamtoomanii Saawiz Suudan jiru keessaa lammin Chaayinaa tokko dudhaa fi lammiiwwaan Ruwaandaa bayyeen madahuu isaanii beeksiisuudhan hallii Suudaan Kibbaa haalaa atattamaan hiikoo barbaadu ta’uu isaa dubbate.
Ministirri Haajaaa allaa Yunaayitid Isteets haalla juba jirurraa ka’iudhan han gargaarsa attattamaa irratti hojjatanii achi ,hojjattoonii isaa hudii Imbaasii Jubaatii akka bahan ajejeera. Lammiiwaan Ameerikaas Saawiz Suudan dhaqurraa akka of qusatan akeekkachiisera wajjirri kun.
Dahabbileen adda addaa jeequmsi kun aka dhaabbatu gaafachaa jiraatanis, harraas,guyyaa shanaffadhaa dhukaasnii meeshaa waaraanaa gurguddaa magaala Juubaatti dhagahamuun isaa beekkameera.


text:
Finfinnee, Sadaasa 8/2014 (TOI) – Miidiyaaleen biyyoota Lixaa ilaalcha dogoggoraa Afrikaaf qabu jedhan Pireezdaantiin Keeniyaa Uhuuruu Keeniyaataan.
Gabaasni dhaabbilee miidiyaa biyyoota Lixaa Afrikaarratti hojjetan madaala kan eege waan hin taaneef dhaabbilee kanneen akka maddeen odeeffannootti kan hin filanne ta’uu ibsaniiru.
Waltajjii ‘ Ze Biig Fooram ajandaa ‘ jedhurratti haasaa taasisaniin dhaabbileen miidiyaa biyyoota Lixaa , Afrikaa ilaalchisee rakkoo qofa kan gabaasan ta’uu eeraniiru.
Dhaabbileen Miidiyaa kanneen akka Aljeezra, CNN, Iskaaynewus, BBC fi kanneen biroon dhimmoota Ruwaandaa, Sudaan Kibbaa, Ityoophiyaa fi Somaaliyaa Naayiroobii, Keeniyaa taa’anii kan gabaasan ta’uu kaasaniiru.
Gabaasa dhaabbanni miidiyaa biyyoota Lixaa Miidhaa gareen shororkeessaa Bookoo Haraam Naayijeeriyaatti qaqqabsiise Naayiroobiirraa wayita gabaasu amanamaa ta’uu dhabuurra darbee maqaa gaarii Afrikaa kan balleessu ta’uu ibsaniiru.
Naannoo keessan eegaa!
Gara adda waraanaatti duulaa!
Raayyaa Ittisa Biyyaa deeggaraa!


text:
Faaydaalee Tawhiida-Kutaa 3
6ffaa- Fitnaa shahwaata fi shubahaata irraa nagaha bahu
Namni jireenya keessatti qormaata gurguddaa lamatu isa qunnama. 1ffaa- shahwaata (fedhii lubbuu)-kana jechuun fedhiin lubbuu wanta badaa isa dharraasisuudha. Hanga fedhe wanta nama balleessu fi balaa guddaa fidu haa ta’u, lubbuun isaa yoo feete wanta san guuttachuuf ni carraaqa. Ergasi, adabbii hojii isaa irraa dhalatu ni dhandhama. Fakkeenyaaf, dhiirri dubartii takka yoo jaallate fi karaa halaalatiin yoo walitti hin dhufin, yoo namni kuni Rabbiin hin sodaatin, ishii waliin waan badaa hojjachuu danda’a. ergasii isaan lamaanu adabbii hangana hin jedhamne dhandhamu. Tarii namni fedhii lubbuutiin waan machaa’eef yeroo sanitti adabbii fi miidhaan hojii badaa itti hin mul’atu. Walaleessaan akkana jedha:
Nama hawwituun maraatte nan jedhanii
Anis, jaalalli maraatuu caalaa isaaniin jedhenii
Namni jaalalaan qabamee hin dammaquu jireenya guutuu
Bar maraatan yeroma tokko tokko kan kufuu[1]
Dhuguma jedhe namni jaalalatti yoo lixe akka dukkana galaanaa keessa daakuti. Yaanni sobaa mataa isaa keessa deemu lakkoofsa hin qabu. Suuraa ishii ykn isaa of keessatti kaasun wanta yeroo wal-qunnaman raawwatan itti yaada. Wanta dhaqqabu hin dandeenye ni hawwa. Yaanni tokko yoo xumurame sheyxaanni yaada biraatti nama dabarsa. wanta ishii waliin haasawu ykn hojjatu sammuu keessatti kaasa. Hanga ishiin wal-qunnamutti sansalanni yaada hin xumuramu. Wanta tokko ni hawwa garuu hin argatu. Wanti inni yaade hundi jalaa fashala’uun gaddaa fi dhiphinnatti kufa. Karoorri fi yaanni waggaa meeqaaf ijaaraa bahee akka cabbiitti baqa. Kanaafu, namni azaaba (adabbii) kana keessaa akkamitti bahuun nagahaa fi tasgabbii argataa? Abshir! Yoo dhugaadhaan tawhiida qabatte, tawhiinni furmaata siif ta’a.
Namni akkuma iimaanni fi ikhlaasni isaa dabaluun, nageenya argataa fi badii irraa qulqullaa’a adeema. Hiika jechoota kanaa yoo sirritti barte, kuni dhugaa akka ta’e hin shakkin. Akka lugaatti iimaanni hiika lama qaba. 1ffaa-imaana jechuun al-amnu (nageenya). Akka lugaatti آمَنَ-Aamana ” jechuun tasgabbii fi nageenya keessa seenee jechuudha. Eeti, hiikni biraa “aamana” jedhu “amane” ta’a.
Namni dhugaan Rabbitti amane “Mu’mina” jedhamee kan moggaafameef addunyaa fi Aakhiratti adabbii (azaaba) Rabbii irraa lubbuu ofii nagaha waan taasisuufi.
2ffaa- iimaana jechuun dhugoomsu (dhugaan amanuudha)*.
Akka shari’aatti immoo iimaana jechuun qalbiin Rabbii fi wanta Rabbiin beeksisetti amanuu fi qaamaan hojii hojjachuudha. Amma hiika lugaa fi hiika shari’aa yommuu walitti finnu, dhugumatti iimaanni namaaf nageenya (security) ta’a. Namni qalbiin yoo amanee fi hojii isarraa eeggamu yoo hojjatte آمَنَ-Aamana” ta’a. Kana jechuun nageenyaa fi tasgabbii keessa seena. Sodaan, dhiphinni fi gaddi isa irraa ka’a. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Isaan “Gooftaan keenya Allaah dha” jedhanii ergasii san irratti gadi dhaabbatan, sodaan isaan irra hin jiru; isaan hin gaddanis.” (Suuratu Al-Ahqaaf 46:13)
Ammas ni jedha:“Dhugumatti, isaan amananii, hojii gaggaarii hojjatanii, salaata sirreessanii salaatanii fi zakaas kennan, mindaan isaanii Gooftaa isaanii biraa isaaniif jira. Sodaan isaan irra hin jiru, isaan hin gaddanis.” Suuratu Al-Baqarah 2:277
Yommuu jecha lammaffaatti dhufne, ikhlaasa jechuun hojii Rabbiif qulqulleessudha. Kana jechuun shirkii, na argaa, na jajaa, na dhagahaa, of dinqisiifachuu fi kkf irraa hojii ofii qulqulleessuun Rabbii qofaaf gochuudha. Namni hojii isaa Rabbiif yoo qulqulleesse, Rabbiinis badii irraa isa qulqulleessa. Kana jechuun hojii fi yaada badaa isarraa deebisa. Dhugaa kana seena nabii Yuusuf (aleyh salaam) keessatti ni hubanna.
”Dhugumatti ishiin isatti yaadde turte. Odoo ragaa Gooftaa isaa arguu baate innis isheetti yaadee ture. Akka kanatti hamtuu fi hojii fokkataa isa irraa deebisuuf [ragaa keenya isa agarsiisne]. Dhugumatti inni gabroota keenya qulqulleefamoo (al-mukhlasiin) irraayyi.” Suura Yuusuf 12:24
Dubartiin tuni Nabii Yuusufin wanta badaa akka ishii waliin raawwatu isa affeerte. Iddoo addaatti balbala itti cufuun koottu jetteen. “Odoo ragaa Gooftaa isaa arguu baate innis isheetti yaadee ture.” Ragaa Gooftaa isaa inni arge beekumsaa fi iimaana isa bira jiruudha. Beekumsi fi iimaanni kuni wanta Rabbiin dhoowwe akka hin hojjanne nama taasisa. Nabii Yuusuf (aleyh salaam) wanta Rabbiin halaala godhee fi haraama godhe ni beeke. Zinaan haraama akka ta’e ni arge.[2] Ergasii Rabbii isaa sodaatee wanta badaa ishiin itti waamtu irraa garagale. Sababa inni ikhlaasa qabuun Rabbiin akka kanatti wanta fokkataa isarraa deebise.
Aayah tana ilaalchise Sheykh Abdurahmaan Nasiir Sa’idiyyi ni jedha:“Yommuu hojii isaa Rabbiif qulqulleessu, Rabbiinis isa filate. Akkasumas hamtuu fi wanta fokkuu irraa isa qulqulleesse.” [3]
Sheykul Islaama ibn Taymiyaan ni jedha: Rabbiin gabricha irraa wanta gara fakkiitti (suuraa nama saniitti) isa dabsuu fi ishitti hidhamu irraa wanta isa miidhu irraa deebisa. Iklaasa qabaachu isaatin wanta fokkuu irraa garagalcha. Kanaafi, namni mi’aa Rabbiin gabbaruu fi ikhlaasaa dhandhamuun dura fedhiin lubbuu isa moo’atti. Mi’aa ikhlaasa yoo dhandhame fi [iklaasni] qalbii isaa keessatti yoo jabaate, qoricha tokko malee fedhii lubbuu isaa irratti injifannoo ni argata.[4]”
Ammas akkana jedha, “Yommuu namtichi Rabbiif hojii qulqulleessu, Rabbiin isa ni filata, qalbii isaa ni jiraachisa, gara Ofitti harkisa, hamtuu fi wantoota fokkuu isa irraa ni deebisa. Fuggisoo kanaa namni Rabbiif hojii hin qulqulleessine immoo, isa keessa [lubbuuu] wanta hundaa barbaaddu, feetu fi guutumatti jaallattutu jira. Wanta sammuu isaa qaxxaamure hunda argachuuf hawwa. Akka dameen mukaa [ykn qoreen] namatti maxxantutti innis wanta hawwuutti maxxana. Yeroo garii suuraan haraama ta’ee fi hin taane isa harkisa. Innis suuraa kanaaf hidhamaa ta’ee hafa[5]”
Kanaafu, namni tawhiida qabu (Rabbiin Tokkichomse), Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa yaada badaa fi fokkuu sammuu isaa keessaa qulqulleessa, hojii fokkuu isarraa deebisa. Haala kanaan, fedhii lubbuu akka ibiddaa nama gubu irraa isa baraara.
Qormaanni guddaan lammataa nama muudatu “Shubahaata”. Shubahaata jechuun sobaa fi dhugaan wal fakkaachu fi shakkiin namatti naqamuudha. Yommuu haqaa fi sobni wal-fakkaatan, haqni kami, sobni kami jechuun dhama’a. Haqa ni shakka. Haala kanaan shakkiin jireenya keessatti isa dhamaasa. Garuu namni tawhiida qabu haqa irratti gadi dhaabbata. Sababni isaas, Rabbiin haqa irratti gadi isa jabeessa. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Warra amanan jireenya addunyaa fi Aakhirah keessatti jecha gadi dhaabbataadhaan Rabbiin gadi [isaan] dhaaba. Rabbiin miidhaa hojjattoota (zaalimtoota) ni jallisa. Rabbiin waan fedhe hojjata.” Suuratu Ibraahim 14:27
Rabbiin warroota amanan jecha gadi dhaabbattuun haqa irratti gadi isaan dhaaba. Jechi tuni jecha tawhiida, “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee dhugaan gabbaramaan hin jiru)” tan jettuudha. Warroota amananii hojii gaggaarii hojjatan, yommuu shakkiin isaanitti naqamu, Rabbiin gara yaqiinaa (beekumsa haqaa shakkii hin qabneetti) isaan qajeelcha. Yommuu fedhiin lubbuu isaanitti dhiyeefamu immoo ijjannoo cimaan fedhii qullaa irraa garagaluun wanta Rabbiin jaallatu akka hordofan isaan taasisa. Yeroo du’aa immoo Islaama irratti akka gadi dhaabbatanii fi xumura gaariin (al-khaatimat-ul husnaan) akka du’an isaan taasisa. Qabrii keessattis yeroo malaaykonni lamaan gaafi gaafatan deebii sirriitti isaan qajeelcha. Yommuu nama du’een akkana jedhamu, “Man Rabbuka (Gooftaan kee eenyu)?, wa maa diinuka (Amantiin kee maalidha?), wa man nabiyyuka (Nabiyyiin kee eenyu)?” deebii sirrii kana akka deebisan isaan qajeelcha: “Gooftaan kiyya Allaah dha. Amantiin kiyya Islaama, Nabiyyiin kiyya Muhammad).
“Rabbiin miidhaa hojjattoota (zaalimtoota) ni jallisa.” Warroota Rabbiin waliin waan biraa gabbaran ykn tawhiida hin qabne immoo Rabbiin addunyaa fi Aakhiratti wanta sirrii ta’ee irraa isaan jallisa. Rabbiin isaan hin miine garuu ofumaa of miidhan[6]. Sababa isaan sheyxaana hordofuun badii guddaa akka shirkiitti taraniif jallinni isaan irratti mirkanaa’e.
Kanaafu, namni tawhiida qabate, fitnaa shubahaata fi shahwaata irraa ni baraarama. Kana jechuun shakkii nama dhamaasu fi fedhii lubbuu akka ibiddaa nama gubu irraa nagaha baha.
7ffaa- Tawhiinni karaa cinqii keessaa ittiin bahaniidha
Namni yommuu dhiphinnaa fi rakkoo garmalee cimaa ta’e keessatti kufe, gara humna cimaa isa baraarutti iyyata. Rakkoo kana keessaa baraaramus dhiisus danda’a. Seenaa keessatti Qur’aanni namoota lama galaana keessatti taran nuuf dhiyeessa. Namni tokkoffaan nama Rabbitti hin amanne, Isa hin tokkichoomsinee fi badii guddaa raawwataa tureedha. Namni kuni Fira’awna. Yommuu bishaaniin nyaatamu akkana jechuun Rabbitti warwaate: “Dhugumatti Kan ilmaan israa’iil itti amanan malee haqaan gabbaramaan biraa akka hin jirre amaneera. Ani Musliimota irraayi”(Suuratu Yuunus 10:90) Rakkoon itti bu’uun dura tawhiida waan hin qabneef iyyannaa fi lallabbiin isaa maal isa fayyada ree? Deebiin isaaf kenname: “Sila odoo duraan diddee balleessitoota irraa taate jirtuu amma amantaa? Har’a qaama keetiin (reeffa kee) akka namoota si boodaatiif mallattoo taatuf si baafna. Dhugumatti irra hedduun namootaa mallattoo Keenya irraa dagatoodha.“ Suuratu Yuunus 10: 91-92
Namni lamaffaan immoo nama Rabbitti amanee fi Isa tokkichoomsaa tureedha. Innis Nabii Yuunus (aleyh salaam). Qur’aanni waa’ee isaa akkana jechuun nuuf hima:
“Zannuuniinis (Yuunusiniis) [yaadadhu]; yeroo inni dallanaa deemee fi Nuti homaa isarratti akka hin murteessine godhee yaade. Dukkana keessaa “Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. Ati qulqulloofte. Dhugumatti ani miidhaa hojjattoota (zaalimota) irraa ta’een jira.” [jechuun] lallabe.Isaaf awwaannee cinqaa irraas isa baraarre. Akka kanatti mu’imintoota nagaha baafna (baraarra).” Suuratu Al-Anbiyaa 21:87-88
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Yuunusin gara ummata Moosul keessa jiraatanitti erge. Nabii Yuunusis ummata kana gara Rabbii waame. Garuu isaan isa diduun kufrii isaanii itti fufan. Innis isaan irratti dallanuun isaan jidduu bahee deeme. Guyyaa sadii booda azaabni (adabbiin) akka isaanitti bu’u isaan akeekachiise. Nabiyyiin akka hin sobne waan beekaniif yommuu akeekachisa kana isarraa mirkaneefatan, maatii fi beelladoota isaanii waliin gara dirree bahuun Rabbitti warwaatan. Yommuu isaan amananii fi Isatti warwaatan, Rabbiinis azaaba kana isaan irraa kaase.
Garuu nabii Yuunus deemun namoota waliin dooni yaabbate. Haa ta’uu malee dooniin tuni deemu didde. Bishaaniin nyaatamu waan sodaataniif nama ishii keessaa darbanii ba’aa ishii hir’isuuf hixaa buusan. Hixaanis Nabi Yuunus irra bu’e. Garuu isaan isa darbu hin barbaanne. Si’a lammaffaaf hixaa buusan, ammas Yuunus irra bu’e. Yeroo sadaffaafis hixaa buusan, ammas isumarra bu’e. Ergasii galaanatti ni darbame. Qurxumiinis isa liqimse.
“Nuti homaa isarratti akka hin murteessine godhee yaade.” Kana jechuun garaa qurxumii keessatti akka isatti hin dhiphisne godhee yaade. Qurxumiin Nabii Yuunusin erga liqimsee booda gara dukkana galaanaattiin tareen. Dukkana garaa qurxumii, dukkana galaanaa fi dukkana halkanii keessaa akkana jechuun gara Rabbii lallabe: “Si malee dhugaan gabbaramaan hin jiru. Ati qulqulloofte. Dhugumatti ani miidhaa hojjattoota (zaalimota) irraa ta’een jira.” Guutumaan guututti gabbaramuu kan qabu Rabbiin akka ta’e ni mirkaneesse. Hanqinnaa fi dadhabinna hunda irraa Isa qulqulleesse. Nafsee ofii akka miidhee fi yakka hojjate ni amane. Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) suurah biraa keessatti ni jedha: “Osoo inni warra Rabbiin qulqulleessan irraa ta’uu baatee, silaa hanga Guyyaa kaafamaniitti garaa isaa (qurxumii) keessa jiraataa ture.” (Suuratu As-Saaffaat 37:143-144) Kanaafi asitti akkana jedhe, “Isaaf awwaannee cinqaa irraas isa baraarre.” Kana jechuun rakkoo itti kufe keessaa nagaha isa baasne. “Akka kanatti mu’imintoota nagaha baafna (baraarra).” Kana jechuun warroonni dhugaan amanan yeroo rakkoolee cimoo keessatti kufanii gara Kiyyatti deebi’uun Na waaman keessumayyuu du’aayi Nabii Yuusuf godhe tanaan yoo Na kadhatan, isaan baraara[7].
(Mee xiqqoo dhaabbanne Fira’awnaa fi Nabii Yuunusin wal bira haa qabnu. Fira’awni warra Rabbiin qofa gabbaranii fi qulqulleessan irraa waan hin taaneef Rabbiin isaaf hin awwaanne. Akka bishaaniin nyaatame du’u isa taasise. Nabii Yuunus immoo warroota Rabbiin qofa gabbaranii fi Isa qulqulleessan irraa waan tureef, galaanaa fi garaa qurxumii keessaa nagaha baafame. Kuni Firii Tawhiidaati. ) Akkasumas, rakkoo fi dhiphinna addunyaa kana qofarraa osoo hin ta’in warroonni tawhiida qaban, addabbii Aakhirah irraas nagaha bahu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa warroota Isa waliin waan biraa gabbaran (mushrikootaan) akkana jedhaan:
“Dhugumatti isin adabbii laaleessaa ni dhandhamtu. Waan dalagaa turtan malee hin mindeefamtan. Gabroota Rabbii qulqullefamoo malee. Warri suni rizqii beekkamaa ta’etu isaaniif jira.” (Suuratu As-Saaffaat 37:38-41) Warroonni hin amannee fi tawhiida hin qabne, adabbii laaleessa garmalee nama gubu dhandhamu. Adabbiin isaanitti bu’e kuni sababa badii gurguddaa akka shirkii hojjataniif. Garuu, “Gabroonni Rabbii qulqullefamoo” ta’an adabbii kana hin dhandhaman. “Gabroota Rabbii qulqullefamoo” jechuun warroota Rabbiin Tokkichoomsaniidha. Akkuma isaan Rabbiif hojii qulqulleessan, Innis isaan qulqulleesse, isaan filate. Isaaniif Jannata keessatti rizqii (soorata) guddaa beekkamaa ta’etu jira.
Kitaabban wabii
[1] Ubudiyyah-Ibn Taymiyyah, fuula 74
[2] Tafsiiru Sa’idyyi-fuula 457, Zaadul Masiir-fuula 692
[3] Fadaa’ilu Tawhiid– fuula-16, Tafsiiru Sa’diyy-fuula 473
[4] Al-Ubudiyyah, 75
[5] Madda olii-111
[6] Zaadul Masiir-746, Tafsiiru Sa’idiyy-fuula 493
[7] Tafsiiru Ibn Kasiir 5/355-357, Tafsiiru Sa’idii-618
* Al-Imaanu haqiiqatuh, khawaarimuh, nawaaqiduh inda ahli sunnati wal jama’a-fuula 69, Abdullah bin Abdulhamid Al-Asarii


text:
Yunaayitid Isteetis har’a irraa jalqabee waggoota afuran dhufaniif, ka paartii dimokiraatii irraa filtaman prezidaantii biyyattii 46ffaa – Joo Baayideniin hoogganamuuf jirti. Dhiheenya kana deggertoonni prezidaantii amma taayitaa gad-lakkisanii, kan Doonaald Traamp, hookkara kaasuudhaan waajira Mana-mareetti humnaan seenuu irraa kan ka’e, yaaddoon nageenyaa biyyattii keessatti dabalee, eegumsi cimee oole.Addaan-qoodaminsaa fi wal-muddinsa siyaasaa biyyattii keessatti hammataa dhufee fi sababaa kanaaf, qormaataalee prezidaantii haaraa amma taayitaa qabatan fuul-dura jiran, akkasumas, furmaata isaa ilaalchisee kutaa Teksaas ka jiru, Koolejii Koolin irraa, proofesar Mohammad Xaahiroo dubbisnee jirra. Mohammad Xaahiroo, ammaan dura kutaa Teksaas irraa bana barcuma mana-maree murtii seeraa yokaan Senetiif dorgomanii turani.
Professor Mohammad Yaada keessan nuuf kennuu keessaniif guddaan sin galatoomsadha.


text:
Islaama-Karaa Qajeelaa
Islaamni osoo of hin tuulinii fi Rabbiin waliin osoo homaa hin gabbarin (hin shaarrakin) Rabbiif harka kennu, gadi jechuu fi masakamu waan ta’eef amantii Nabiyyoota hundaati. Nabiyyoonni hundi osoo of hin tuulinii fi Rabbiin waliin waan biraa hin gabbarin (hin shaarrakin) Rabbiif harka kennanii jiru. Yommuu Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Ibraahimiin (aleyh salaam) akka Isaaf harka kennuu fi ibaadaa Isaaf qulqulleessu ajaju Qur’aana keessatti haala kanaan arganna:
“Yeroo Gooftaan isaa, “Harka kenni” isaan jedhe, innis “Gooftaa aalamaatiif harka kenne” jedhe [yaadadhu].” Suuratu Al-Baqarah 2:131
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Ibraahimiin, “Harka kenni” jedheen. Kana jechuun “ibaadaa naaf qulqulleessi, ajajamuun Naaf gadi jedhi.” Nabii Ibraahimis (aleyh salaam) ni jedhe, “Gooftaa aalamaatiif harka kenne.” Kana jechuun uumamtoota hunda Kan dhuunfate, too’atu fi qindeessuuf ajajamuun gadi jedhe, ibaadaa qulqulleesse.[1]
Ammas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa Nabii Muhammad (SAW) akkana akka jedhu ajaje:
“Yoo isaan si falman, “Fuula kiyya Rabbiif kennee jira, namni na hordofus [akkasuma].” jedhi. Warroota kitaabni isaaniif kennamee fi dubbisuuf barreessuu hin beekneen, “Harka kennitanii?” jedhiin. Yoo harka kennan, dhugumatti qajeelanii jiru. Yoo garagalan, dirqamni sirra jiru ergaa geessu qofa. Rabbiin gabroota Argaa ta’eera.” Suuratu Aali-Imraan 3:20
Ragaan isaan irratti erga dhaabbatee booda dhimma Iisaa (Iyyasuus) ilaalchisee Kiristaanonni yoo si waliin falmanii fi kijibaan si morman, akkana isaaniin jedhi: arraba, qalbii fi qaamolee kiyya hundaan Rabbiif masakamee jira, hojii Isa qofaaf qulqulleesse, homaa Isa waliin hin gabbaruu (hin waaqefadhu). Haaluma kanaan, namoonni na hordofaniis Rabbiif bulanii fi hojii qulqulleessanii jiru. Kiristaanota, yahuudotaa, mushrikoota Arabaa fi kanneen birootiif akkana jedhi: “Harka kennitanii?” Kana jechuun Rabbii tokkichaaf harka kennitanii fi ibaadaa Isa qofaaf qulqulleessitanii jirtuu? Yoo Rabbiif masakamanii fi ibaadaa Isaaf qulqulleessan, karaa haqaa qabatanii fi irra deemanii jiru. Yoo Islaama irraa garagalanii fi amanti irra jiranitti gammadan, dirqamni sirra jiru ergaa itti geessudha. Ragaan isaan irratti dhaabbate. Rabbiin gabroota kan arguudha. Dhimma isaanii irraa homtu Isarraa hin dhokatu.[2] Kana keessa akeekachiisatu jira. Islaama didanii yoo irraa garagalan, Guyyaa Qiyaamaa adabbii isaaniif malu isaan adaba.
Namni Islaama akka amantiitti qabate, shari’aa (seera) Rabbii ni hordofa, harka kennaaf, ni masakamaaf, murtii isarraa barbaada. Rabbiin gabbaruu irraa of hin tuulu, shari’aa Rabbiitiin ala wanta biraatiif harka hin kennu, hin masakamu, hin hordofu, murtii irraa hin barbaadu.
Musliima jechuun nama Rabbii tokkichaaf harka kenne, shari’aa Isaa fudhachuu fi Isaaf ajajamuun ibaadaa Isaaf qulqulleessee fi wantoota Isaan ala jiran didee fi mormeedha.
Namni Rabbii fi wanta Isaan ala jiruuf harka kenne, gabbarrii (ibaadaa) Rabbii fi wanta Isaan ala jiruuf godhe, hanga Rabbiin qofa gabbaruu, Isa qofaaf harka kennuu fi wantoota Isaan ala jiran gabbaruu dhiisuutti namni kuni Musliima ta’uu hin danda’u.
Rabbiin ala kan biraa irraa seera ittiin bulmaataa fi seeraa ibaadaa ittiin hojjatan fudhachuun Rabbiin ala wanta biraa gabbaruudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Murtiin Rabbiif malee eenyufillee hin ta’u. Isa malee homaa akka hin gabbarre ajajeera. Kuni amanti gadi dhaabbataadha. Garuu irra hedduun namootaa hin beekan.” Suuratu Yuusuf 12:40
Ammas ni jedha:
“Kuni karaa Kiyya qajeelaa ta’eedha, kanaafu isa hordofaa. Karaalee biroo hin hordofinaa karaa Isaatirraa isin fottoqsuuti. Kuni muttaqoota akka taataniif wanta Inni isiniif dhaamedha.” Suuratu Al-An’aam 6:153
“Kuni karaa Kiyya qajeelaa ta’eedha” Kana jechuun wanta Rabbiin isiniif dhaame keessaa tokko Islaamni karaa Rabbii qajeelaa ta’eedha. Karaan kuni bal’aa fi qajeelaa Rabbii fi Jannataatti nama geessudha. Kanaafu, karaa qajeelaa kana keessa deemaa. Karaaleen karaa qajeelaa (Islaaman) ala jiran immoo karaalee jallatoo bitaa mirga jiran ibiddatti nama geessaniidha. Karaaleen jallatoon kunniin amanti akka yahuuda, kiristaana, majuusaa, budihizmi, bid’aa (wanta haarawa amanti keessatti uumuu) fi karaalee biroo Islaama faallessan of keessatti qabatu. Kanaafu, karaalee kanniin hin hordofinaa, karaa qajeelaa Isaatirraa isin fottoqsuuti. Kana jechuun karaaleen kunniin karaa qajeelaa irraa kan bahanii fi jallataniidha. Isin karaalee jallatoo kanniin yoo hordoftan, isin jallisuu, karaa qajeelaa (Islaama) irraa isin fageessu fi bittinneessu. “Kuni muttaqoota akka taataniif wanta Inni isiniif dhaamedha.” Wanta itti ajajamtan hojjachuu fi wanta irraa dhoowwamtan dhiisun adabbii Isaa irraa akka of eegdaniif, “Kuni karaa Kiyya qajeelaa ta’eedha, kanaafu isa hordofaa. Karaalee biroo hin hordofinaa karaa Isaatirraa isin fottoqsuuti.” jechuun isiniif dhaame, itti isin ajaje.[3] Namni karaa qajeelaa yoo hordofee fi karaalee jallatoo hordofuu yoo dhiise, adabbii Rabbii irraa of eega. Sababni isaas, karaa qajeelaa keessa hojii gaggaarii hojjachuu fi wanta gammachuutti nama geessutu jira. Karaa jallataa keessa immoo wanta adabbii fi rakkoof nama saaxilutu jira. Kanaafu, namni karaa qajeelaa yoo qabaate fi karaalee jallatan yoo dhiise, adabbii jalaa nagaha baha, gammachuu zalaalami argata.
Abdullah ibn Mas’uud akkana jechuun gabaase: Gaafa tokko Ergamaan Rabbii (SAW) lafarratti sarara tokko nuuf sarare. Ergasii ni jedhe: “Kuni karaa Rabbiiti.” San booda bitaa mirgatti sararoota baay’ee sarare. Itti aanse ni jedhe: “Kun karaaleedha. Karaa hundarra shayxaana itti waamutu jira.” San booda aayah armaan oli qara’e (dubbise).” (Sunan Ad-Daraami 1/78, Musnad Ahmad 4142, An-Nasaa’i 11109)
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namni Islaaman ala amanti biraa barbaade, isa irraa hin fuudhamu. Inni Aakhiratti warra kasaaran irraayyi.” Suuratu Aali-Imraan 3:85
Namni amanti Islaamaa Rabbiin namootaaf filateen ala amanti biraa barbaade, hojiin isaa isarratti kan deebifamuudha, isarraa hin fuudhamu. Sababni isaas, amantiin Islaamaa Rabbii tokkichaaf qofa harka kennuu, gadi jechuu fi Ergamtoota Isaa hordofuu kan of keessatti qabateedha. Namni amanti kanaan hin dhufne, wanta adabbii Rabbii jalaa nagaha isa baasu fi mindaa Isaa ittiin argatu hin hojjanne.[4] Kanaafu, Aakhiratti Jannata qananiin guuttamte dhabuu fi ibidda seenun warra kasaaran keessaa ta’a. Islaaman ala amantiiwwan jiran hundi baaxila (soba). Sababni isaas, Islaaman ala amantiwwan jiran Rabbiin waliin waan biraa gabbaruu (waaqefachuu) fi seera Isaatiin ala seera biraa hordofu irratti kan hundaa’aniidha. Kanaafu, Rabbiin akkamitti nama Isaan ala wanta biraa gabbaruu fi seera (shari’aa) Isaatin ala seera biraa hordofu hojii isaa irraa fuudhaa?
Ibn Al-Qayyim (rahimahullahu) ni jedha: Islaamni Rabbiin Tokkichoomsu, Isa qofa gabbaruu, Rabbii fi Ergamaa Isaatti amanuu, wanta inni ittiin dhufe keessatti isa hordofuudha. Namni kana hin hojjanne, inni Muslimaa miti… Dirqamni gabricha irra jiru, namni amanti Islaamaatiin ala amanti biraa hordofe kaafira akka ta’e amanuudha.” (Xariiqul Hijrateyn wa baabu sa’aadateyn fuula 608)
Sheykh Muhammad ibn Abdulwahhaab ni jedha: Islaama jechuun tawhiidaan Rabbiif harka kennuu, ajajamuun Isaaf masakamu, shirkii fi namoota shirkii hojjatan irraa qulqullaa’uudha.” Salaasatu Usuul fuula 189
“tawhiidaan Rabbiif harka kennu” jechuun gabrichi Rabbiin tokkichoomsu fi Isa qofa gabbaruun Isaaf harka kennu. “ajajamuun Isaaf masakamuu” jechuun wanta Rabbiin ajajee hojjachuu fi wanta Inni dhoowwe dhiisu. “shirkii fi warra shirkii hojjatan irraa qulqullaa’u.” Jechuun shirkii fi warra shirkii hojjatan irraa bilisa ta’uu fi fagaachu.
Kuni haala wali galaatin hubannoo Islaamati. Akkuma yeroo darbe jenne hundeen Islaamaa tawhiida. Tawhiinni kuni hiika jecha (kalimaa) ikhlaasa, “Laa ilaah illallah” dha. Jechi tuni shahaadateyn (ragaa bahuu lamaan) keessaa kutaa tokko, kutaan lammaffaan muhammadan rasuulullah kan jedhuudha. Namni yommuu Islaama qabatu, ash-hadu an laa ilaah illallah wa ash-hadu anna muhammadan rasuulullah jedhee ragaa bahuu qaba. Hiikni kanaa: Rabbiin malee haqaan gabbaramaan akka hin jirree fi Muhammad Ergamaa Rabbii ta’uu ragaa nan baha.
Namni yommuu “Laa ilaah illallah (Haqaan gabbaramaan Rabbiin malee hin jiru)” jedhee ragaa bahu, “Rabbiif malee eenyufillee gadi hin jedhu, Isa malee homaa hin gabbaru” jedhee ragaa bahaa jira. Ammas, “Muhammadan Rasuulullah (Muhammad Ergamaa Rabbiiti.)” jedhee yommuu ragaa bahu, “Fedhii ofiitiin ykn fedhii namoota sadarkaa qabaniitin osoo hin ta’in wanta Ergamaan fideen Rabbiin gabbara. Jecha biraatin seera (shari’aa) Ergamaan fideen Rabbiin gabbara.”[5]
Shahaadateyn (Ragaa bahuun lamaan) kunniin hundee amantii nabiyyiin xumuraa ittiin dhufeedha. Kanniin lamaan malee amantiin hin mirkaneefamu. Ibn Taymiyah (rahimahullahu) ni jedha: Dirqamni gabricha irra jiru, amantii Isaaf qulqulleessuun Rabbiin gabbaruu fi Isa kadhachuudha. Haala kam keessattu kuni isa irraa hin bu’u. Warra tawhiidaa malee Jannata kan seenu hin jiru. Warri Jannata seenu warra Laa ilaah illallah qabataniidha. Kuni haqa Rabbiin gabroota Isaa hundarraa qabuudha. Akkuma hadiisa sahiih Al-Bukhaari (7373) fi Muslim (30) keessatti dhufe, Ergamaan Rabbii (SAW) Mu’aazin akkana jedhan: “Yaa Mu’aaz! Haqni Rabbiin gabroota Isaa irraa qabu maal akka ta’e beektaa? Anis ni jedhe: Rabbii fi Ergamaan Isaa ni beeku. [Nabiyyiinis] ni jedhan: Haqni Inni isaan irraa qabu, osoo homaa Isatti hin qindeessin Isa gabbaruudha.”
Azaaba (adabbii) Rabbii jalaa nagaha kan bahu hin jiru nama amanti, ibaadaa fi du’aayi (kadhaa) isaa Rabbiif qulqulleesse malee. Namni Rabbiin waliin waan biraa hin gabbarree, Rabbiin qofas hin gabbarre, akka Fira’awnaa fi fakkaattota isaatti ibaadaa Rabbii fi kan biraa kan dhiise ta’a. Namni akkanaa mushrika caalaa haalli isaa badaadha. Kanaafu, Rabbii tokkicha gabbaruun waan hafuu hin qabneedha. Kuni nama tokkoon tokkoon irratti dirqama. Eenyurraallee kufu hin danda’u. [Rabbii Tokkicha gabbaruun] Islaama wali galaa Rabbiin isa malee amanti biraa hin qeeballee (hin fuunedha).” (majmuu al-fataawaa 14/476)
Kitaabban wabii:
[1] Tafsiiru Xabarii-2/581
[2] Tafsiiru muyassar-fuula 52, Tafsiiru Xabarii-5/286-287
[3] Tafsiiru Muyassar-149, Tafsiiru Xabarii-9/669, tafsiiru tahriir wa tanwiir-8/173
[4] Tafsiiru Sa’dii-144
[5] Risaalatu shirk wa mazaahiruhi-63
al-Jaami’ul Mufiid liduruusi ta’allumi tawhiidi-fuula 39-44


text:
Miseensota Mana-mare Yunaatid Isteets, bakka-bu’oota hawaasaalee Oromoo Ameerikaa fi Kanadaa, bakka-bu’oota dhaabota mirga dhala-namaa fi qaamota ka biroo adda addaa tu dhuga-ba’insa har’aa kana dhaggeeffata.
Kanneen dhuga-ba’insa kana dhiheessan keessaa sadii: Dhalata oromoo gi gaazzexeessaa Aljeziiraa duraanii - Mohammaad Adamoo, Ameerikaatti, directara Amnestii Internaashinaal - Adotii Akiweey fi hundeesituu fi dura-teessuu dhaabbata dhimma imammataa, Ooklaand Instiitiut, jedhamuu - Anuraataa Mitaali.


text:
Hubanaa Hawaasini weerara Vaayirasii Koroonaa irratti qabu xiqaachuu fi of dagachuun rakkoo umaa jakka jiru akkasumas Koviid-19f amma iyyu xiyeeffanaa kennamuu akka qabu Ministeeri Fayyaa Dr. Liyaa Taadasaa hubachiisanii jiran..
Namoonni dhukkuba Koviid-19n qabamanii dhaabilee fayyaa seenan keessaa 305 kaneen ta’an Kutaa waldhaansa cimaa keessa Kan ciisan yoo ta’u dhabbileen Fayyaa naannawa Finffinee keessaa hanga dhibamtoota simachuu dadhabanti rakkataa jiru jedhan.
Gabaasa Muktaar Jamaal caqasaa


text:
1 TEESAROONIKA
Teesaroonika Maqannaa Indaaru Nimu Akarafa.
1
1 Innee Teesaroonika maqannaasa Anutunaki mariasa karaambaiqa Yisuna asauku mundiranaki faqa mariasa, innee Teesaroonika maqannaasa Yisuna ufara suqimariasa qinee Pauroosa faqa Sirasifa faqa Timootifa faqa inni nimandaidaqa, akara rumannimaqaidaqa. Anutuna kaqi nimira afaarirana faqa asooarana narí aundura faqa inni faqa mariani.
Pauroofa Teesaroonika maqannaasa Anutuna ufamau fimarunara nimooqidanoo.
2 Maasa maaqoo marunna namusa inniara iriseeqa maqee maqee Anutufinnai dufi dufi qidaqa, maqee maqee inniara innaaru qimannimaqaidaqa.
3 Maasa inniara maqee maqee maasa qikoona Anutuna aaqoo auqaidaqa. Innee Yisuna saqarikidaqa miqianara Anutuna ufirira ainainirana maqee maqee imariafanoo. Innee Anutunara faqa faiqí aanaaseera faqa nimuqusa imarinara Anutufinnai kadaapiri mariafanoo. Innee Yisunara asasammasee afeesira irirafa karaambaiqa asauku mundirana Yisunaki atukaramasee marianara minauqara faqa maasa irisee Anutuna aaqoo auqaida inniara innaaru qimannimaqaidaqa.
4 Teesaroonika maqusanaasa qini qikaqaafasaa Anutufa inniara amuqusimarifa inni rusandeesamumasee maroonara maasa iridaqa. 5 Maasa Yisuna aufakiana sia noonnai kaifau inni qimannimidau, Anutuna afeekannai faqa mina naaquqara andeeqara maraqunannai faqa qeeqa faqa mi iriranamau fidaqa minannai faqa inni qimannimiafannana minara Anutufa inni rusandeesamunara iridaqa kuqaa fee qidaqa. Maasa inni faqa Teesaroonika maqusai mariafana qiqafoosa maridaqa inni dadaaqirara andeeqaseeqa mariafanausa maridaqa innee minara irimariafanoo. 6 Innee maasa andeeqarana qafamasee karaambaiqa faqa maasa faqa andeeqarana ameeraameerirana faqa maasa faqa andeeqarana ameeraameeri mariafanoo, inni maqannaasa Yisuna ufa irunara mina akiaqara inni aupurarana firaaqoo nimufaqa innee sia minara iriqau naaquqara maraquna nimimaru asasirana asasammasee karaambaiqa ufa kai maroosa. 7 Innee Teesaroonika maqannaasa miqiqa aiqama aanaamuru Yisuna ufa irimarusa inneeqa andeeqara oosana uqannifiqoonara innee Maseedoonia maqa maaqakina marusa faqa Kirisa maqa maaqakina marusa faqa uqannifiqoosa mariafanoo.
8 Sia mi maqa maaqa qanda kaifau karaambaiqa ufa iriqau, aiqama maqa maaqai innee Teesaroonika maqannaasa Anutuna ufa irufa, mi ufafa aiqamai daraaninoo fifaininau. Maasa fifau inniara mi maqannaasa fiqu fiqu idaqa qimannimiqa nimariafanaqa misa ooqai iriseeqa qimaqimiqa. 9 Ooqai maasa inni Teesaroonika maqusai oonuraafanaqa innee maasa asasamandee oonu qifiqasee amiqimasee maasa ufa irunara faasai mi anaamurusa irimariqau. Innee inneeqa dapi saqari Anutunara foora innaaru qimaruna minnisee quandaki kuqaa anoona kasi mari Anutufinnai ubeekaranara faqa faasai mi anaamurusa iriseeqa minara aiqamausa qimannimimariqau. 10 Innee mifunnai ubeekamafi mina amaaku innaarunaindari qumiranara afeesu afeesirafa kaqi afeesida marunara faasai aanaamuru minara faqa irimariqau. Anutuna amaaku Yisufa kuqiranakinaana mara findifufa, maasa Anutufa kasooqaqee naruaninnanakinaana Yisufa maasa asumu qumaree marifa innee mifa qumuaninnanara afeesida marunara aiqama aanaamuru faasaimma irisee qimaqimiafanoo.


text:
Keessummaa Kabajaa fi Waraqaa Qorannoo dhiyeessuun waladda
[rev_slider hos] Korri hawaasa Oromoo Suweedin 14ffaa magaalaa muummitti biyya Suweedin ta lammaffaatti"Goteborgtti" tahe kun yeroo jalqabaatiif ilmaan Oromoo boyyoota…
Hegeree Oromiyaa Kora yk konfarannssi Xiqqaa Caayaan Baqqattota Oromo Biyya Masrii Bioteysa 24/2015tti godhatte laalchise akka armaan gadi kanatti .…
Jalqabarratti oromoota hunda bakkuma jirtanitti nagaya, fayyaa, quufaa fii badhaadhina isiniif hawwina. Akeekni barreeyfama kanaa akkuma beekkamu Hawaasni Oromoo Sweden…
Miseensoonni fi Deeggartoonni ABO Kora Godinaa Awroppaa waggaa kanaa bakki itti tahuu Magaalaa Muenchen Biyyaa Germany tti. Addi bilisummaa Oromo…


text:
Ulaagaalee Laa İlaah İll-Allah-Kutaa 3
Islaamni Laa ilaah illallah irratti kan ijaarrameedha. Kanaafi, Islaamni amanti tokkicha haqa ta’eedha, amantiiwwan biroo immoo baaxila. Sababni isaas, Islaamni osoo homaa itti hin qindeessin Rabbii Tokkicha gabbaruutti namoota waama. Wantoota Rabbii olta’aan alatti waaqefataman hunda garmalee balaalefata, guutumaan guututti dhoowwa. Amantiwwan biroo immoo akkanaa miti. Amantiin gariin muka, dhagaa, siidaa fi kkf waaqefachuutti nama waamu. Gariin ilma namaa, malaykoota fi uumamtoota biroo waaqefachuutti nama waamu. Dhugumatti, kuni amantiwwan kunniin baaxila akka ta’an ifaan ifatti mul’isa. Wanta nama hin fayyannee fi hin miine gabbaruun (waaqefachuun) haqa moo soba jettuun yaa jarana? Rabbii Tokkicha waan hundaa beeku, arguu, nama fayyaduu fi miidhu danda’u, rakkoo namarraa deebisuu danda’u qofa gabbaruun haqa sammuun nagaha mormuu hin dandeenyedha. Kanaafi, jechi “Laa ilaah illallah (Rabbiin malee haqaan gabbaramaan hin jiru.” jedhu haqa haqa hunda caaludha. Namni jecha tanaan adabbii Rabbii olta’aa jalaa nagaha baha. Namni jecha tana jedhu adabbii jalaa bahuu fi Jannata seenuuf ulaagaalee guutuu qabu yeroo darbe jalqabne jirra. Har’as itti fufuun kutaa dhumaa ni ilaalla.
Sharxii 6ffaa-Ikhlaasa
Kana jechuun makaa shirkii hunda irraa hojii qulqulleessuudha. Namni Laa ilaah illallah Muhammadan rasulullah jedhee yommuu ragaa bahu, Rabbi qofaaf jechuu qaba. Sababa biraatiif ykn nama tokkoof jedhee hojjachuu hin qabu. Haala kanaan, hiikni ikhlaasaa faallaa shirkii ta’a. Gabaabumatti, namni Laa ilaah illallah jedhu dubbii fi hojii isaa Rabbii olta’aaf qulqulleessu qaba. Ragaan kanaa:
“Amanti Isaaf kan qulqulleessu ta’i Rabbiin gabbari.” Suuratu Az-Zumar 39:2
Ibaadaa kee hunda Rabbiif qulqulleessi Isa qofa gabbari. Al-Ikhlaasu Lillah (Rabbiif qulqulleessu) jechuun hojii amanti hunda shirkii, na argaa, na dhagayaa fi makaa biroo irraa qulqulluu fi dhinbiibamaa gochuudha. Akka lugaatti ni jedhama, “Akhlasa fulaanu shay’a (Eebalu wanta tokko qulqulleesse)” kana jechuun faalama (makaa) irraa qulqulleesse, dhinbiibe.
Mukhlis jechuun nama hojii fi niyyaa isaa faalama (makaa) irraa qulqulleesseedha.[1] Asitti faalamni ykn makaan shirkii, na argaa (riyaa), na dhagahaa, na jajaa fi kkf dha. Ammas, Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Gara haqaatti qajeelun, amanti Isaaf qulqulleessuun Rabbiin qofa gabbaruu, salaata sirreessanii salaatu fi zakaa kennuu malee homaa hin ajajamne. Kuni amanti qajeeladha.” Suuratu Al-Bayyinah 98:5
Shirkii (Rabbiin alatti wanta biraa waaqefachuu) irraa gara iimaanatti dabuun [ykn qajeeluun] ibaadaa isaaniitiin Fuula Isaatii fi Isatti dhiyaachuuf niyyachuun Rabbiin qofa akka gabbaran, salaata sirnaan akka salaatanii fi zakaa akka kennan malee homaattu hin ajajamne. “Kuni” kana jechuun Rabbiin Tokkichoomsu fi amanti keessatti hojii Isaaf qulqulleessun (ikhlaasni) “amanti qajeelaadha.” Amantiin qajeelaan kuni Islaama qananii Jannataatti nama geessudha. Islaaman ala karaan hundi Jahiim (ibidda Jahannamatti) kan nama geessaniidha.[2] Sababni isaas, Islaaman ala amantiwwan jiran hundi Rabbii gaditti wanta biraa gabbaruutti nama waamu. Fkn, Kiristaanni gara Nabii Iisaa (aleyh salaam) waaqefachuutti nama waama. Namni Rabbiin ala wanta biraa osoo gabbaru (waaqefatu) du’e gahuumsi isaa ibidda. Kuni murtii Gooftaan addunyaa guutuu bulchu murteessedha. Murtii Isaa kan deebisu hin jiru. Faallaa kanaa namni Rabbiin qofa gabbare immoo ibidda irraa fageefama.
Sharxii 7ffaa-Jaallachu-Al-Mahabbah
Kana jechuun Laa ilaah ill-Allah, wanta jechi tuni agarsiistuu fi namoota jecha tana hojii irra oolchan jaallachuudha. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Namoota keessaa namoota Rabbii gadiitti andaada godhatanii akka jaalala Rabbii jaallatantu jira. Garuu warri amanan [isaan] caalaa sirritti Rabbiin jaallatu.” Suuratu Al-Baqarah 2:165
Andaada jechuun qixxaattota (equals), dorgomtoota.
Kana booda ibsi Aayah: Namoota keessaa gareen namootaa Rabbii gaditti sanamoota, taabota, awliyaa’ota gooftaa godhatanii Rabbii olta’aaf qixxaattota godhu. Jaalalaa fi ol guddisuu Rabbiif qofa malee homaafu hin malle wantoota kanniiniif kennu. Jaalalli warri kafaran Rabbii fi wanta Isaa gaditti gabbaraniif qaban caalaa jaalalli warri amanan Rabbiif qaban baay’ee cimaadha. Sababni isaas, jaalalli warri amanan Rabbiif qaban qulqulluu kan ta’eedha. Akka Isa jaallatanitti wanta biraa hin jaallatan. Jaalalli warra kafaranii immoo hirmaataa kan qabuudha. Akka Rabbiin jaallatanitti wanta gabbaran jaallatu. Kuni immoo shirkii fi jaalala hanquu ta’eedha.[3]
Sharxii 8ffaa-Wantoota Rabbiin alatti gabbaraman hundatti amanuu diduu, mormuu fi gabbaruu irraa fagaachu
Ragaan kanaa Qur’aana irraayyi:
“Namni xaaghuutatti kafaree Rabbitti amane, dhugumatti qabannoo jabaa addaan hin cinne qabatee jira.” Suuratu Al-Baqara 2:256
Jechi Xaaghuut jedhu, jecha xughiyaan jedhu irraa kan fudhatameedha. Xughiyaan jechuun daangaa darbuudha. Imaamu Ibn Al-Qayyim xaaghuuta akkana jechuun hiike: “gabbaramaa, hordofamaa fi ajaja isaatiif kan bulan irraa wanta gabrichi daangaa isaa ittiin darbuudha.”[4]
Sheyxaanni xaaghuuta. Sababni isaas, namni sheyxaanaaf ajajamuun daangaa darba. Sheyxaanni Rabbiin ala wanta biraa akka gabbaranii fi badiitti nama ajaja. Namnis isaaf ajajamuun daangaa darba. Rabbii gadiitti sanamni (siidaan) fi taabonni namoonni gabbaran (waaqefatan) xaaghuuta. Sababni isaas, namni sanamaa fi taabota kanniin gabbaruun daangaa darba. Hayyoonni fi molokseen yahuudotaa fi kiristaanota xaaghuuta. Sababni isaas, hayyoonni fi molokseen wanta Rabbiin halaala godhe haraama godhu, wanta haraama godhe halaala godhu. Kanaafu, namni isaan hordofuun daangaa darba. Ammas, moottonni abbaa irree xaaghuuta. Namni ajaja isaaniitiif buluun ykn isaaniif ajajamuun daangaa darba. Akkasumas, Xaaghunni raagdu, nama sihrii (falfala) hojjatu of keessatti qabata.[5]
Kafaruu jechuun amanuu diduu, mormuudha. “Namni xaaghuutatti kafaree Rabbitti amane” Kana jechuun namni xaaghuutatti amanu didee, mormee fi Rabbiin ala wanta biraa gabbaruu dhiisee Rabbiitti amanee, dhugumatti inni qabannoo jabaa addaan hin cinne sirritti qabatee jira. Mujaahid ni jedha qabannoon jabaan kuni iimaana. Suddiin ni jedha: Qabannoon cimaan Islaama. Sa’iid ibn Jubeeyri fi Dahhaak ni jedhu: Qabannoon jabaan Laa ilaah ill-Allah dha. Ibsi kunniin hundi sirriidha. Isaan jidduu wal diiggan hin jiru.[6] Namni xaaghutatti yoo kafaree Rabbitti amane, iimaana keessa seena, Laa ilaah ill-Allah jedha, Islaama ni hordofa. Kanaafu, iimaana, Islaamaa fi laa ilaah illallah qabatee jechuudha.
Namni ulaagaalee saddeettan kanniin guutuun hanga du’aatti itti fufuu qaba. Kanaafu, akka sharxii dhumaatti hanga lubbuun nama keessaa baatutti “Laa ilaah ill-Allah” qabachuudha jennee xumuruu dandeenya. Ragaan kanaa:
“Yaa warra amantan! Sodaa dhugaa Rabbiin sodaadhaa. Muslimoota taatanii malee hin du’inaa.” Suuratu Aali-Imraan 3:102
Guduunfaa
Ulaagaalee (sharxiiwwan) Laa ilaah illallah kanneen armaan gadiiti:
1-Beekumsa
2-Yaqiina
3-Fudhachuu (Al-Qabuul)
4-Masakamuu (Al-Inqiyaad)
5-Dhugaa ta’u (As-Sidq)
6-Ikhlaasa
7-Jaallachu
8-Wantoota Rabbiin alatti gabbaraman hunda mormuu fi irraa fagaachu
Wantoota armaan oli haala kanaan guduunfu dandeenya: Namni Laa ilaah illah jedhu hiika Laa ilaah illallah beeku qaba. Ergasii shakkii tokko malee dhugaan itti amanuudha (yaqiina). Erga hiika beeke fi itti amanee Laa ilaah illallah qalbii fi arrabaan fudhachuun namarraa eeggama. Ergasii masakamuudha. Kana jechuun wanta itti ajajame hojjachuu fi wanta irraa dhoowwame dhiisudha. Ammas, namni Laa ilaah illallah yommuu jedhu, dhugaa ta’uu qaba. Dhugaa ta’uu (sidq) jechuun qalbii fi arrabni walitti galuudha. Kana jechuun qalbiidhaan Laa ilaah illallah tti amanuun arrabaan dubbachuudha. Dhugaa ta’uun faallaa kijibuuti. Namni kijibuu wanta qalbiin itti hin amanne arrabaan dubbata. Kuni immoo Rabbiin biratti nama hin fayyadu. Sababni isaas, Rabbiin subhaanahu wanta qalbii keessa jiruu fi arraban dubbatan sirritti beeka. Namni Laa ilaah illallah jedhu ikhlaasa qabaachu. Ikhlaasa jechuun hojii fi dubbii Rabbii olta’aaf qulqulleessudha. Sharxiin 7ffaan, Laa ilaah illallah, wanta jechi tuni agarsiistu fi namoota jecha tana qabatan jaallachuudha. Sharxiin 8ffaan, wantoota Rabbiin alatti gabbaraman hundatti amanuu didu, irraa qulqullaa’u fi fagaachudha.
Kitaabban wabii:
[1] Ma’aariju tafakkuri-12/151-152
[2] Tafsiiru Muyassar-598, Tafsiiru Sa’dii-1099
[3] Tafsiiru Muyassar-25, Zaadul Masiir-99, Bidaa’u tafsiir-1/159-160
[4] Shariih salaasati usuul-Ibn Useymiin-fuula 150
[5] Tafsiiru Qur’aanil Kariim-Faatih-Baqarah-3/266, Madda olii-fuula 151, Zaadul Masiir-157
[6] Tafsiir Ibn Kasiir-2/252
Aqiidatu Tawhiid-fuula 49-50, Sheykh Saalih ibn Fawzaan
Commentary on the Forty Hadith of An-Nawawi-Vol.1, fuula -287-289
Sharih Risaalatu Tadmuriyyah Fuula 61


text:
Mariin dhimma hidha Laga Abbaay ilaalchisee Kaayirootti geggeeffame walii galtee malee xumuramuu ibsame
Ministeeronni Bishaanii Ityoophiyaa, Masri fi Suudaan dhimma laga Abbaay ilaalchisee mariin guyyaa lamaaf Kaayiroo keessatti geggeessaa turan, walii galtee malee kan xumurame tahu ministeerri Bishaan, Inarjii fi Jallisii Ityoophiyaa Injinar Silashii Baqqalaa beeksise. Injinar Silashiin ibsa bal’aa kaleessa waaree booda miidiyaaleef kenneen, wal gahiin Sabtii fi Alhada dabre geggeeffame sababa mootummaan Masri wixinee marii haarayaa fi kan kanaan duraatiin adda tahe dhiheesseef, marichi walii galtee tokkoon malee garaa garummaa bal’aan xmuramuu ibse.
Akka ibsa Injinar Silashii Baqqalaatti qabxiilee Masri haarayatti dhiheessite jidduu, hidhi laga Abbaay yeroo xumurametti osoo wal irraa hin citin waggaa waggaan bishaan meetir kiyuubi biiliyoona 40 Masrii akka gadhiisu qabxiin jedhu isa tokko. Ministeerichi gaaffii kana irratti ijjannoon Ityoophiyaa yemmuu ibsu “Kun sirrii miti. Fedhii misoomaa keenya gara fuulduraa kan dhiphisu, akkasumas Suudaanis bishaan hamma kanaa akka dabarsituuf kan dirqisiisu waan ta’eef walii galtee akkasii hin fudhannu” jechuun hime.
Injinar Silashiin itti fufuun “Dabalataan Masirii kuufamni bishaanii hidha isii Aswaan jedhamuu meetira 165 irraa akka gadi hin buune, yoo hir’ate ammoo hidhi haaromsa Ityoophiyaa hujii biraa dhaabee Masriif qofa bishaan akka gadhiisuuf barbaaddi”jedhe.
Qabxiilee ijoo waxinee haraaya keessatti hammataman jidduu kan biraa, Masri kanaan dura bishaan qusachuuf jecha Ruuzii alaa galchaa akka turte ibsuun, kana booda ammoo biyya keessatti oomishuu waan barbaadduuf, kanaafis bishaan gahaan akka isii dhaqqabu kan gaafatte tahuu ibsame. Injinar Silashii Baqqalaa kana irrattis akki jedhe,”Kunis kan irratti waliigalluu miti. Itti fayyadamni bishaanii hidha Aswaanii gadi jiru maal akka fakkaatu waan hin beekneef, akkasumas fedhiin misoomaa keenya gara fulduraas waan jiruuf gaafifin akkanaa sirrii miti” jedhe.
Dabalataanis Masriin Adeemsa hujii ijaarsaa fi haala bishaan itti guutamu too’achuuf kan gaafatte yoo tahu, Ityoophiyaan dhimmi kun dhimma birmadummaa biyyaa waan taheef gaaffii kanas kan hin fudhanne tahuu ibsite.
Injinar Silashii Baqqalaa akka jedhutti Masri dhimma hidha Laga Abbaay dhimma teeknikaa tahuu isaa osoo beektu ija Siyaasaa qofaan kan ilaalaa jirtu tahuu ibsuun, keessumattuu miidiyaaleen biyyatti dhimmicha gara hamaatti oofaa jiran jechuun komate.
Ministeerri Bishaan, Jallisii fi Inarjii xumura ibsa isaa kana irratti, wixinee haaraya Masri irraa dhihaate ilaalchisee Ityoophiyaa fi Suudaan deebisaa saayinsaawaa tahe qopheessanii dhiheessuu irratti qofa walii galanii wal gahichi kan goolabame tahuu beeksise.