text:
Hundee iimaanaa keessaa sadaffaan kitaabban Rabbiin buusetti amanuudha. Akka lugaatti “Kitaaba” jechuun wanta galmaa’e fi barraa’edha. Akka shari’aatti immoo kitaaba jechuun Kalaama (Jecha) Rabbiin ilma namaatiif rahmataa fi qajeelcha akka ta’uuf Ergamtoota Isaa irratti buusedha. Sababa kitaaba Rabbiin irraa bu’e kanaan ilmaan namaa sa’aada (gammachuu) ganda lamaanii dhandhamu. Osoo Rabbiin kitaabban isaaniif buusu baate, silaa hundii isaanitu dukkana keessatti kufanii hafu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kitaabban buusun akkamitti dukkana keessaa sababa Ergamtootatiin akka baase akkana jechuun ilma namaatti beeksiisa.Continue reading
Category Archives: Arkaana Iimaanaa-3ffaa
Hundee Iimaanaa 3ffaa- Kitaabbanitti Amanuu
Hundee iimaanaa keessaa sadaffaan kitaabban Rabbiin buusetti amanuudha. Akka lugaatti “Kitaaba” jechuun wanta galmaa’e fi barraa’edha. Akka shari’aatti immoo kitaaba jechuun Kalaama (Jecha) Rabbiin ilma namaatiif rahmataa fi qajeelcha akka ta’uuf Ergamtoota Isaa irratti buusedha. Sababa kitaaba Rabbiin irraa bu’e kanaan ilmaan namaa sa’aada (gammachuu) ganda lamaanii dhandhamu. Osoo Rabbiin kitaabban isaaniif buusu baate, silaa hundii isaanitu dukkana keessatti kufanii hafu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa kitaabban buusun akkamitti dukkana keessaa sababa Ergamtootatiin akka baase akkana jechuun ilma namaatti beeksiisa.Continue reading
Qur’aanatti Amanuu
Akkuma yeroo darbee jenne kitaabbanitti amanuu jechuun Rabbiin irraa haqaan bu’uu isaanii, ergaan kitaabban kanniin keessa jiru dhugaa akka ta’ee itti amanuu fi hojii irra oolchudha. Kitaabban Qur’aana dura bu’an yeroo ammaa kan jijjiramanii fi micciramaniidha. Kanaafu, kitaabni tokkichi osoo hin jijjiramin hanga Guyyaa Dhumaa turu Qur’aanaa jechuudha. Sababni isaas, kitaaba dhumaa Rabbiin buusedha. Ragaan kanaa maal yoo jettan, karaa lamaan ilaalun ni danda’ama.
Firiwwan Kitaabbanitti Amanuu
Gammachuu fi Milkaa’inna argachuu
Jireenya tana keessatti namoonni hunduu gammachuu argachuuf jecha halkanii guyyaa carraaqu. Gariin hojii humna hojjachuun, gariin hojii sammuu hojjachuun gammachuu barbaadu. Garuu gammachuun ilma namaa kan guuttamu wantoota sadii of keessaa yoo qabaatedha. Isaaniis: qalbiin amanuu, qaaman hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa of tiiksudha. Namni tokko wantoota kanniin hojjachuuf qajeelcha isa barbaachisaa miti ree? Qajeelchi waa’ee wantoota kanniinii isaanitti himu kitaabban Rabbiin irraa bu’aniidha. Kanaafu, firiiwwan kitaabbanitti amanuu keessaa tokko wantoota armaan olii sadanitti qajeelun gammachuu fi milkaa’inna argachuudhaa jechuudha.
Firiwwan Kitaabbanitti Amanuu
Gammachuu fi Milkaa’inna argachuu
Jireenya tana keessatti namoonni hunduu gammachuu argachuuf jecha halkanii guyyaa carraaqu. Gariin hojii humna hojjachuun, gariin hojii sammuu hojjachuun gammachuu barbaadu. Garuu gammachuun ilma namaa kan guuttamu wantoota sadii of keessaa yoo qabaatedha. Isaaniis: qalbiin amanuu, qaaman hojii gaggaarii hojjachuu fi hojii badaa irraa of tiiksudha. Namni tokko wantoota kanniin hojjachuuf qajeelcha isa barbaachisaa miti ree? Qajeelchi waa’ee wantoota kanniinii isaanitti himu kitaabban Rabbiin irraa bu’aniidha. Kanaafu, firiiwwan kitaabbanitti amanuu keessaa tokko wantoota armaan olii sadanitti qajeelun gammachuu fi milkaa’inna argachuudhaa jechuudha.
Shakkii Qur’aanaa Qulqulleessuf-kutaa 3ffaa
Kutaalee darban keessatti waa’ee Qur’aanaa ilaalchise shakkii qalbii namaa keessatti uumamaniif karaalee ittiin qulqulleessan ilaalle turre. Har’as itti fufuun shakkii namoonni qalbii namaatti darban deebii quubsaa waliin ilaalla. Seenaa keessatti Qur’aanni jireenya namootaa irrati jijjirrama guddaa akka hin finneef adduwwiin (diinni) Islaamaa tooftaalee adda addaatti fayyadamanii jiru. Tooftaalee sanniin keessaa sababa fi gaafilee adda addaa dhiyeessun namoota dhamaasudha. Sababa ykn gaafilee isaanii keessaa isaan gurguddoo ta’an deebii waliin mee haa ilaallu. Continue reading
Shakkii Qur’aanaa Qulqullessuuf-2- Qur’aana fi Saayinsi
Kutaa darbee keessatti Qur’aanni jecha Rabbii (subhaanahu wa ta’aalaa) ta’uu ragaalee agarsiisan ilaalle jira. Ammas itti fufun ragaa afraffaa ilaalla. Innis:
4.Wantoonni Qur’aana keessatti dubbataman wanta jiruun wal qunnamu
Wantoonni Qur’aana keessatti dubbataman haala nama ajaa’ibsiisuun saayinsii ammayyaati fi muxannoo namaa waliin kan wal simatanii fi walitti galaniidha. Saayintistoonni yeroo ammaa wanta Qur’aana keessa jiru yommuu argan, Qur’aanni kitaaba Rabbiin irraa bu’e malee kitaaba namni barreesse akka hin taane mirkaneessanii jiru. Mee amma Qur’aana irraa Aayaata (keeyyattoota) muraasa saayinsi ammayyaatin wal qabatan haa ilaallu. Continue reading
SHAKKII QUR’AANAA QULQULLEESSUF-Kutaa 1ffaa
Qur’aanni kalaama (haasawa) Rabbal aalaminaa akka ta’ee fi qulqullummaan isaa hanga ammaatti akka tiikfame yeroo darbee ilaalle jira. Namoonni namoota daandii haqaa irraa jallisuuf halkanii guyyaa carraaqan, Qur’aana jijjiruu akka hin dandeenye yommuu beekan, namootatti shakkii naquu hojii ofii godhatan. Namoota qofa osoo hin ta’in sheyxaanni keessaas shakkii namatti naquuf halkanii guyyaa namatti hasaasa. Kanaafu, Qur’aanni jecha ykn haasawa Rabbii ta’uu isaa akkamitti beeknaa? Karaa baay’een beekna. Mee isaan keessa muraasa isaanii haala armaan gaditiin haa guduunfinu. Continue reading
Qur’aanni Akkamitti Barreefamaan Walitti Qabamee?
Qur’aanni kalaama (haasawa) Rabbii, Nabiyyi Muhammad (SAW) irratti buufame fi isa dubbisuun akka ibaadatti kan ilaallamuudha.
Qur’aana keessatti yeroo baay’ee maqaa Qur’aanaa agarsiisuuf jechoonni lama irra deddebi’amanii mul’atu. Isaanis; Qur’aanaa fi Kitaaba. Lugaa Arabiffaa keessatti “Qur’aanni” hiika “dubbisuu” qaba[1]. Kuni kan agarsiisu Qur’aanni qubeewwan walitti fiduun arrabaan dubbifamuu kan danda’amuudha. Karaa biraatin “Kitaaba” jechuun wanta galmaa’e fi barraa’edha.[2] Continue reading
Qur’aanni Akkamitti Buufamee?-Kutaa 2
Wahyiin Qur’aanaa fi hadiisota sirrii Ergamaa Rabbii irraa gabaafaman akka of keessatti qabatu kaasne turre. Ergamaan Rabbii (SAW) ofirraa kaasanii waan hin dubbaneef waa’ee amanti ilaalchise wanti dubbatan, hojjatanii fi mirkaneessan wahyii Rabbiin irraa isaanitti bu’eedha. Ragaan kanaa: Continue reading


c: text/html

text:
Ajjeechaa Suukaneessaa Lixa, Oromiyaa, Magaalaa Naqamteetti Dargaggoota Oromoo Irratti Raawwatame Ilaalchisee Ibsa ABOn Baase
Ibsa ABO- Mudde 19, 2021
Ajjeechaa suukaneessaa guyyaa saafaadhaan Lixa Oromiyaa magaalaa Naqamteetti dargaggoota Oromoo afur irratti raawwatame Addi Bilisummaa Oromoo gadi jabeessee balaaleffata.
Mootummaan Paartii Bilxiginnaa uummata Oromoo sodaachisee qabsoo sabichi bilisummaa fi dimokiraasiif gaggeessaa jiru boodatti deebisuuf dargaggoota Oromoo jajjaboo adamsee ajjeesuu itti fufee jira.
Mootumman Paartii Bilxiginnaa abjuu qabsoo bilisummaa fi dimokiraasii uummata Oromoo ukkamsuuf qabu milkeeffachuuf jecha, gocha suukaneessaa fi gara jabinan dhala namaa irraa hin eegamne uummata Oromoo irratti raawwachuu daran jabeessee itti fufee jira. Akkuma argaa jirru, Gareen biyya bulchaa jiru Paartiin Bilxiginnaa, jalqabuma sirna Minilik Lammaffaa deebisanii dhaabuuf ijaarame. Pirojektiin sirna Minilik deebisanii gadi dhaabuu kun ilmaan Oromoo fi tuutaa jajjaboo uummanni Oromoo qabu dhabamsiisuu irratti fuuleffatee jira. Ajjeechaan karaa hin beekamneen ilmaan Oromoo irratti raawwatamu kun kutaalee Oromiyaa mara keessatti erga babal’atee kan bubbule yoo ta’u, yeroo ammaa sadarkaa baay’ee hamaa fi yaddessaa irra ga’ee jira. Yeroo fi baay’inni namoonni jumulaan ajjeefamanii yeroodhaa gara yerootti dabalaa deemaa jira. Ilmaan Oromoo, keessumaa dargaggoonni, gaggeessitoonni, hayyoonni, abbootii qabeenyaa fi jaarsoliin Oromoo kutaalee Oromiyaa mara keessatti argaman adamsamanii ajjeefamaa jiru.
Kanumaan duguuggaan sanyii malaan uummata Oromoo irratti raawwatamu kun ittuma fufee, gaafa guyyaa Mudde 18/2021 Godinaa Baha Wallaggaa, Oromiyaa, Magaalaa Naqamtee keessatti dargaggoota afur guyyaa saafaa ajjeesanii jiru. Ajjeechaa suukaneessaan dhala namaa irraa hin eegamne dargaggoota Oromoo kichuu irratti raawwatame kun Mootummaa Paartii Bilxiginnaatiin karoorfamee humnoota nageenyaa hidhatanii jiraniin raawwatame. Dargaggoonni ajjeefaman kunniin Abubakar Nuuree, Nimoonaa Ijjiguu, Amanuu Habtaamuu fi Jaal Zaakiruu Ittaanaa jedhamu. Reeffi dargaggoota kanneenii bosona naannoo magaalaa Naqamteetti argamu keessatti gatame. Kanatti dabalee ammoo waanti baay’ee nama gaddisiisu maatiin dargaggoota kanneenii reeffa ijoollee isaanii kaasanii awwaallachuuf jennaan humnoonni mootummaa dhorkan. Gochi gara jabinaa kun maatii dargaggoota kichuu kanaatti madaa hin qorre ta’uu qofa osoo hin taane uummata Oromoo bal’aaf yaaddoo ulfaataa taa’ee jira.
Dargaggoonni ajjeefaman kunniin hawaasa Oromoo biratti jaalalaa fi kabajaa olaanaa qabu. Abubakar Nuuree bara 2014 haga 2018 tti qabsoo bilisummaa fi dimokiraasii Qeerroo Bilisummaa Oromoo qindeessuu keessatti shoora olaanaa taphate. Nimoonaa Ijiguu qabsoo bilisummaa fi dimokiraasii uummata Oromoo keessatti gumaacha wal fakkaataa kan qabu yoo ta’u, kitaaba ‘Alanfannaa Bishaanii” jedhu barreessuunis guddina og-barruu Oromootiif gumaacheera. Zakiiruu Ittaanaas warraaqsa bilisummaa Oromoo keessatti gumaacha kanaan wal fakkaatu qaba. ‘Dargaggoonni kunniin qabsoo bilisummaa fi dimokiraasii uummata Oromoo qofaaf gumaachan osoo hin taane, uummatootni Itoophiyaa guutuunis siyaasa biyyattii wal xaxaa ture keessaa ifatti ba’ee karaa nagaan furmaata waaraa akka barbaaddatuuf aarsaa kaffalanii jiru.
Abubakar Nuuree fi Nimoonaa Ijjiguu sababa ilaalcha siyaasaa isaaniif bara 2018 keessa tika PP tiin qabamanii mana Komiishinii Magaalaa Finfinnee fi Mana Hidhaa Qiliinxootti hidhamanii turan. Kanaanis yeroo dheeraaf mana hidhaa keessatti dararamaa erga turanii booda, badii raawwachuu isaanii ragaan mirkaneessu waan dhabameef manni murtii walaba isaan gadhiise. Kanumaan mana hidhaatii erga ba’anii yeroo muraasa booda haala kanaan ajjeefaman.
Haaluma wal fakkaatuun Mootummaan PP, Uummata Oromoo Walloo irratti ajjeechaa raawwachuu itti fufee jira. Tibbana Ilmaan Oromoo Walloo 47 ta’an jumulaan ajjeefamanii bakka tokkotti jumulaan awwaalamanii jiru.
Ajjeechaa Paartiin Badhaadhina akka fedhetti maal na dhibdeedhaan namoota nagaa irratti raawwatu kun sarbiinsa mirga namummaa waan ta’eef Manni Maree Mirga Dhala Namaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii fi qaamoleen idil-addunyaa biroon dhimma kanaaf xiyyeeffannoo kennuu atattamaan tarkaanfii barbaachisaa fudhachuu qabu. Mootummaan Paartii Bilxiginnaa lubbuu dhala namaatiif itti gaafatamummaa tokkollee osoo hin fudhatin gocha gara jabinaa kana deddeebi’ee uummata Oromoo irratti raawwachaa jira.
Gareen biyya bitaa jiru Paartiin Bilxiginnaa yeroo ammaa kana paartilee mormitootaa keessumaa dhaabbilee Oromoo fi gaggeessitoota hawaasa Oromoo dhabamsiisuu irratti fuuleffatee jira. Gochi kun inumaayyuu walitti bu’insaa fi rakkoo biyyattiin yeroo ammaa keessatti argamtu akka hammeessu irra deddeebinee garee biyya bitaa jiru kana akeekkachiisnee turre.
Ajjeechaa suukaneessaa dargaggoota Oromoo kichuu kanneen irratti raawwatame gadi jabeessinee balaaleffachaa, qaamni walaba ta’e dhimma kana qoratee qaamolee gochicha raawwatan seeraaf akka dhiyeessu gaafanna. Akkasumas waraana uummata Oromoo irratti labsamee jiru cimsinee kan balaaleffannu yoo tahu, gareen biyya bulchaa jiru gocha kana atattamaan akka dhaabu akeekkachiisna.
Hawwasi idil-addunyaa gocha sarbiinsa mirga dhala namaa fi duguuggaa sanyii yeroo Dr. Abiy Ahamd aangoo qabatee irraa eegalee uummata Oromoo raawwatamaa jiru akka hordofanif irra deddeebinee gaafachaa turre. Addatti ammoo Komiishiniin Mirga Dhala Namaa Idil-addunyaa atattamaan tarkaanfii barbaachisaa fudhachuun, itti gaafatamummaa seerotaa fi waliigalteewwan mirgoota namummaa idil-addunyaa hojiirra oolchuuf qabu sirnaan akka ba’u gaafanna.
Kanatti dabalees UNSC, Qaamoleen Nageenyaa Gamtaa Awurooppaa fi gaggeessitoonni addunyaa dhimmi ilaallatu uummata nagaa Oromoo fi Itoophiyaa tiksuuf dhiibbaa isaan irraa eegamu akka taasisan gaafanna.
Injifannoo Uummata Bal’aaf!
Adda Bilisummaa Oromoo
Muddee 19, 2021
Finfinnee

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ripaablikaantichi prezidaantiin Yunaaytid Isteetes Donaal Traamp fi morkataan isaanii Demokraatichi Joo Baaydin Kibxata har'a galgala kutaa Ohaayoo keessatti falmii marsaa duraa gaggeessuuf jiru.
Guyyaan filannoo prezidaantii Amerikaa torban shan lafa hafeetti lameenuu har;a kallattiin qal arguuf jiru.
Falmiin wal fakkaataa akkasii marsaa sadiin kan qophaa'ee yoo ta;'u kun kan jalqabaati.
Sagaleen uummataa kan guutummaa biyyatti irraa funaaname akka agarsisuutti Baaydin Traampiin hark torbaan dursaa jiru.
Kan har'a falmiin keessatti gaggeeffamuuf jiru kutaan Ohaayoo filannoo prezidaantii Amerikaaf murteessituu ta;uutu himam.


text:
Magaalaan Poortlaand Maal Keessa Jirti?
Kutaa Yunaaytid Istees Oriigan magaalaa Poortlaand mana murtii Federaalaa biratti namoota hiriiranii turan Tikii Federaalaa Gaaza himiimaansu itti darbateejira.
Magaalatti keessatti ituu wal irraa hin citiin guyyaa 56f hiriirri itti fufee jira.
Kunis hokkara polisiin gaggeessuu, loogii sanyii jiruu fi dhiyeenya kana immoo humnootiin Federaalaa magaalatti keessatti bobbaafamuu mormaa jiran.
Gaaza himiimaansu ennaa hiriirtoota irratti darbatamu bulchaan magaalatti Teed Wheelar dhaabatanii ilaalaa turen.
Bulchaan magaalaa bakka hiriira sanaa dursankan kan deeeman deggersa uummataaf qaban ibsuuf ta'uus hiriirtonni garu fudhatama dhabsisuun itti iyyan


text:
Birraa 26, 2016
Dhiheenya kana, Juneeydii Saaddoo sab-qunnamtii adda-addaarratti bahee, haala keessa dabree fii gaaffiilee dhihaataniif irratti ibsaa fii deebisaa laachaa jira. Xiqqo duraa fii kaluttiis, seenaa isaa tii fii akkaataa diinaa waliin ykn diinaaf hojjachuu isa muderratti yaada isaa barreeyfamaan ibsee jira. San malees, Birraa 16, 2016, mata-duree Behind the Ethiopia protests: A view from inside the government jattuun, dooyaa internet tan African Arguments irratti, haala mootummaa Wayyaanee keessa ture saaxileessuu fii balaaleeffachuun, yaroon aangoo isaanii raawwachuu itti dhawwaaqee jira.
Ee! Mootummaa hojjataniifii galata nama waakkattu jibbuu fii abaaruun waanuma jiraa ti. Aangoo akka Juneeydii qabaachuullee baatan, warri bulchiinsa mootummaa wayyaanee keessatti sadarkaa adda-addaatti meeshaa tahaafii turanii, eega keeysaa bahanii biyyaa baqatan booda balaaleeyfatan heddu.
Gabroomsaan tokko tin’isa miseensota hawaasaa tiin alatti ummata biyya tokkoo irreen if jalatti bulchuu fii irratti abboomuu hin dandayu. Tooftaan kuni, Wayyaanee, tan ummata biyya Xoophiyaa ja’amtu keeysaa hawaasa dhibbantaa sadii (3%) hin caallerraa (Oromo, Amaara, Afarii fii lammiillee biroo kanneen naannoo Tigraay jattee haqaarratte keeysa jiran odoo hin dabalanne) bu’uramteef haalaan ifaa dha. Kana waan taheef, gaafa Dargiin haala amma isiin keeysa jirtu keeysa seene, ji’a Bitooteessaa tan bara 1990, Oromoota lolarratti boojitee fii kanneen waraana Dargiirraa harka itti kennan, warra Sha’ibiyaa-rraa fudhattee fii ifiif qabdurraa, OPDO dhaabde. Taayyee Tekle Haymaanoot- Kumaa Dammaysaa, Minaasee Walde-goorgis – Abbaa Duulaa Gammadaa moggaafteefii, Abraahim Malkaa, Baqqalaa Dhugaasaa, Geetaachoo Badhaanee, Baacaa Dabalee fii warra biroo irratti ramaddee, if dura oofaa Oromiyaa seente.
Bara 1991, yaroo Wayyaaneen aangoo biyyichaa Dargiirraa fudhattu, Juneeydii, kan waajjira bishaanii kan Magaalaa Finfinne keessatti mindaawaa tureef, qindoominni armaa olii irraa dhokotaa hin turre. Haa tahu malee, girgirii Yaroo Ceehumsaa injifattee akka aangoo tottolfatteen, bara 2000-tti, akka inni ja’utti, “jijjiiramaan fidaan,” OPDO keessaan itti makamee, Onkololeessa 2001, aangoo Preesdantumma (Abbaa Bokkuu ykn Bokkummaa) Oromiyaa muudame.
Ee! Yaroo Juneeydiin OPDO-tti makamu, dhaabichi Wayyanee kuni qaata miseensota gosa lama hore. Isaaniis, warra ittiin bu’ureeffamanii fii kanneen eegas itti dabalamni. Warri eega Wayyaaneen biyya seente OPDO-tti dabalaman iddoo sadihitti qoodamu. Isaaniis, kanneen haala adda-addaarraa hawaasatti dallanuun, qabsoo bilisummaa fii angooma ummata Oromoo dura dhaabbachuu fii lammii miidhuuf diinatti maxxanan; warra dantaaf ykn hujii barbaadaaf dirqamanii itti seenanii fii garii, akka juneeydiitti jijjiirama finnaan itti miseensoomani.
Juneeydiin aangoo qabatee ji’a kurnaffaa, Adooleeysa bara 2002a, haadha tiyya tan araraasni guddisaa tiyyaa fii gadamojjummaa dadhabsiise, tan ji’a sadii booda boqochuuf jiraattuun walitti dhaammachuuf Finfinnee dhaquun dirqame. San dura gaafniniin magaalaa tana abuure, bara kudhan dura, jalqaba bara 1992a ti. Yaroon san, yaroo Mootummaa Ceehumsaa ja’amee beekkamu. Gaafana, dhaaba Tokkummaa Oromoo Amerikaa Bitaa, kan yaroo sanitti Oromoonni Ameerikaa Kaabaa jalatti gurmaawan bakka bu’uun wallisoota sadii waliin dheeynee, mooraa Gullallee tii fii tan qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa, hamma tokkoof, yaroo itti oowwifne ture.
Barri kurnan abuura lameen jidduu jijjiirama guddaa fide. Gaafa kana, Wayyaaneen mootummaa dhunfattee, akkuma aadaa Habashaatti aangoratti wal-loltee, kan moohame caphee, kan mooheef yaroo itti sujuudamaa ture. Gaafa warri OPDO, kan yaroo abuura duraa, eegee khofa kaayyatanii dhodhokochaa turan mootummaa Oromiyaa bulchitan ja’amanii gooba itti baasanii fii, Juneeydii Saaddoo Preesdantii muudame ture. Isa malees, gaafa diinni “mooraa qabsoo bilisummaa ummata Oromiyaa kolaase” je’ee dhaadachaa ture. San qofaa miti, gaafni san, gaafa, ummanni ganna kudhan dura halkanii fii guyyaa galma Gullaallee keessaa waa’ee bilisummaa dhiichisaa turan, mataa gadi-cabsatanii, akka gabrittii tu ja’e ja’anitti, “hamma yaroon naa dhuftuu gabrichi na haa bulchu” itti jachaa turani.
San keeysa, anaa, akkuma warra Gullaalee keessatti dhiichisaa bahanitti faantaa fii sagalee dhooyfachaa jiru, karaa waahelaa tiin, Juneeydii Saaddoo waliin wal-arkuuf ballama qabadhe. Guyyaa baallamaa, dhimma biraatiif ganamaan manaa baheen, ballamaaf sa’aan lama akka hafeen, toora sa’aa 4:00 WB (PM) manatti deebi’e. Yaroon mana dhufu, waahela Juneeydii waliin ballama naaf qabe onneen dhaabbachaa turte.
“Maali, maaltu tahe?” je’een gaafadhe, waahela dallansuun nan lolaa jiru.
“Hamma yoonaa eeysa turte?” Naan je’e.
“Bakka takkaan ture?”
“Ani si eegaa hin turree?”
“Maalif?”
“Juneeydii waliin ballama siif qabee hin turree?”
“Duuba maaltu tahe?”
“Amma sa’aa meeqa?”
“Sa’aa afuri?” Anaa tu ja’aan.
Akkumaan “sa’aa afuri” je’eeniin dammaqee, koflaa, “ani lakkooysa baraa fii yaroo Habashaa tan adunyaarraa if duubatti hafte eegaan sammuu keeysaa if baase turee bar!” je’een.
Waahelli koo kan haalaan dallane, alasuma Juneeyditti telefoona bilbilee Faranjoomuu kiyya itti hime. Akkasiin, Juneeydiin kan hujiirraa bahe, waajjiratti ol deebi’ee, qoma bal’aan na simatee, wal-barree, yaroo gabaabduuf yaada wal-jijjiirre. Yaroon san, yaroo Wayyaaneen namoota biyya alaa jiran maashoon barbaadaa itti turte tahullee, simannaa naa godherraa haalaa niin gammachuu hore. Akka wal agarreen, wal odeeyfannoo xiqqoo booda, sababniniin bira dhufeef, sab-boonummaa qabaachuu isaa dhagayuurraa kan madde tahuun, sodaa malee, beeysise. Kana kaniin dhagaye, barattoota Oromoo kanneen gaafas Universitii Finfinnee keessatti wal-gurmeeysan irraa hi. Hoogganoonni koree barattootaa kanneeniin qunname, yaroo sanitti, OPDO-n, eebbifamoota waggaa tiif galma bashannanaa fii barruu eebbifamoota waggaa tan maxxanfachaa jiraniif deeggarsa waakkatullee, jara biraarra, Juneeydiin sab-boonummaa xiqqoo qabaachuu naa ibsan.
Duuba, haala sanirraa ka’uun, anaannata lammiif qabu keessatti cimsuuf, faaruun alaa dhagaye eegaan gurra naqe booda, barcumni aangoo kan maqaa Oromoo tiin irra kaayame, kan wareegama qabsaawota Oromoo tiin arkame malee kan Wayyaaneen isa badhaafte tahuu dhaba hubachiise. Inni, gama isa tiin, “biyya alaa teeysanii bu’aan sabaaf fiddan waan hinjirreef koottaa waliin qabsooynaa,” naan je’ee, if na bir’achiise. Haa tahu malee, gaaffi isaa tana “wanni biraa hanqatu, qeerensa daggalaa taa’ee adurree gandoota keeysaa boonsu isiniif taane” deebisaa jattuun jalaa miliqe. San booda, gadhiifamummaa kiyya hubatee, iddoon jirru tan waan feenee fii waan garaa itti haasoynu tahuu dhaba na hubachiisee, waanuma biraa hahaasoynee, adda deemne.
San booda, anaa fii Juneeydiin, takkarra-lama telefoonaan wal’agarree turre. Qunnamtii teenya keeysaa takka tan haala waahela kiyya kan isaan wal na qunnamsiise laaltu. Waahelli koo kuni, gaaf tokko, tooftaa Wayyaaneen Oromoota Dargii waliin turan sodaachisuun mataa gadi cabsachiiftuun baaragee, biyyaa baqachuu barbaaduu isaa natti himnaan, dhimma isaa kanaaf, Juneeyditti bilbile. Juneeydiin, dhiibbaa karaa saniin godhamtu akka beekuu fii hamma ani aangorra jirutti waahela kiyya hamtuun takkalleen akka hin qunnamne natti himee, haala saniin onnee isaa jajjabeeysee, immaammata baqaarraa akkaan hambisu na godhe.
Haalli diinni keeysa jiruu fii sadarkaan murannoo, dandayuu fii dhabuu murteeysullee, dhaaba diinni dantaa isaa tiif dhaabbate keeysa seenanii jijjiiruuf ijibbaachuun waanuma jiraa ti. Garuu, tattaafanni akkasii tokkeen odoo hin taane waloon – murtii ifii tiin odoo hin taane tan gurmuun yo tahe irra wayya. Bu’aallee irra argamsiisa. Yokaan bu’aa lammiif irraa buusanirra tan diinni namarraa buufatuu tu irra caala. Juneeydiin tana hubachuun, gochaa isaa tiin bu’aa ummataaf buuserra tan diinni isarraa buufate caalaa tahuu ibsee jira. Ibsi isaa, warra haala akkasii tiif diinaa waliin hojjachaa jiran, kanneen boru yaada akkasii alaneeffachuuf (sababsachuuf) jiraataniif hubachiisa.
Arra, moraan diinaa qabsoo ummanni Oromiyaa abbaa biyyuummaa isaa mirkaneeffachuuf godhaa jiruun Wayyaaneen jeeqama guddaa keessa seentee jirti. Goobanoota bira taree basaasotaa fii nafxanyoonni isii kanneen qawwee hidhachiiftee lammii keeysa facaafte, rakkoo itti achi deemaa jirtu haala irraa baraaruu hin dandeenye keessa limtee jirti. Sanirratti, murannoon Fayyisaa Leellisaa dhukkuba onnee itti fidee jira. Haala kana keeysa, Juneeydiin, dogoggoraa fii balleeysaa godheen, ummata Oromiyaa fii qabsoo bilisummaa isaaniirratti miidhaa fideef dhiifama gaafachuun as bahuun mooraa qabsoo tiif jabina tan diinaa keessatti ammoo shororkaa biraa akka uumu hin mamu. Kana hubachuun, obboleeysa koo Juneeydiin, akka obboleessi irraa bade deebi’eefitti, gammachuun Baga Nagayaan Dhufteen! ja’aan.
Abdurashiid Abdurahmaan
abbaaurjii@gmail.com


text:
Miseensonni paartii ABIN'fi 'Baaladaraa' Shororkeessummaan shakkamuun hidhaa turan gadhiifama
Gaggesitootniifi deeggartoonni Paartii Warraaqsa Biyyaalessaa Saba Amaaraa ABIN 14 hiikamuu abukkaattoon paartichaa Obbo Aabberee Mangistee BBCtti himan.
Yaalii Fonqolcha Mootummaa Waxabajji 15 naannoo Amaaraa FI Finfinneetti yaalame keessaa harka qabu jedhamuun shororkeessummaan shakkamuun ture kan hidhaman.
Namoonni gadhiifaman gariin wabii qarshii 5,000 hanga 10,000 qabsiisuun kaan ammoo waraqaa eenyummaa isaniin akka tahes himaniiru.
Obbo Aabbereen akka jedhanitti himanni isaanirratti dhiyaates hin jiru.
''Hoggantoota gidduugaleessati kan hiikaman. Bakka garaagaraa irra kan hojjechaa turanidha.
Ammas namootni 8-9 tahan hin bane. Himannis isaan irratti hin dhiyaane.
Murtoo kana kan argatan keessaa namoonni shan yeroodhaaf waan hin mallattofneef achuma turan,'' jechuun kaleessa BBCtti himaniiru.
Oduu gadhiifamuu isaanii kaleessa sa'a booda dhagahuu kan himan Obbo Aabbereen, dubbii himaan ABIN Obbo Kiristaan Taaddalee irratti himanni akka dhiyaatuuf guyyaan dabalataa kenname 15 Jimaata dhufu waan xumuramuuf himanni kan irratti dhiyaatu miti taanaan gaafa Jimaataa ykn sanas dursee gadhiifama jennee abdanna jedhan.
Dabalataan haatiwarraa Itti-gaafatamaa Biiroo Bulchiinsaaf Nageenyaa Naannoo Amaaraa duraanii Jeneraal Asaamminoo Tsiggee Aaddee Dastaa Asaffaa mana hidhaatii gadhiifamuus abukkaattoon isaanii himaniiru.
Oduu wal fakkaatu biraan ammoo miseensonni ''Mana Maree Baaladaraa'' jechuun of waamuu gadhiifamuu abukkaattoon namoota gadhifamanii Obbo Heenook Akiliiluu BBCtti himaniiru. Abukaattichi akka jedhanitti;
''Haal-dureen kennameefii tokko iyyuu hin jiru. Himannis irratti hin banamne.
Buufata poolisiitti waraqaa eenyummaa isaanii qabsiisaniiti kan bahaa jiran.
Ajaja mana murtiis tahe ajaja abbaa alangaatiinis miti kan gadhiifaman.''
Namoota gadhiifaman keessaa tokko kan tahan dubbii himaan 'Mana Maree Baaladaraa ' ofiin jedhuu Obbo Sintaayyoo Chekkol har'a gadhiifamnus gaaffiin keenya hanga deebii argatutti qabsoo keenya itti fufnaa jedhan.
Himanni nurratti baname hin jiru kan jedhu, Sintaayyoon abbaan alangaa himata akka banuuf yeroon kennameefii ture jedha.
Sintaayyoon yeroo beellamaa dursuun akka bahe dubbachuun ji'a lama dukkana keessattidha hidhamnee kan dabarsine jedhe.
''Gaaffii keenya cabsuufidha kan nu hidhan. Gaaffiin keenya hanga hin deebinetti gadhiifamuun keenya hiika hin qabu.
Gaaffiin magaalaa Finfinnee gaaffii uumata Itoophiyaati.
Gaaffiin haqaafi dimokiraasiif uummanni Finfinnee qabsaa'eef hanga hin deebinetti yeroo 100 mana hidhaatti dedebina malee har'a hiikamne jennee boru qabsoo keessaa kan baanu miti.''
Mana hidhaattis mo'attota taaneeti kan bane. Xiinsammuun keenya hin miidhamne. Uummatni dhufee nu jajjabeessaa ture,'' jechuun BBCtti dubbate.
Sintaayyoon hidhamuu keessattis isaan mo'anneerra jedhee, hiikamuukoof anatti homtuu natti hin dhagahamne jedhe.
''Sababni isaa ana malee gaaffiin koo hin furamne.''
Haleellaa Waxabajji 15 bara 2011 naannoo Amaaraafi magaalaa Finfinneetti gaggeeffameen hoggantootni ol-aanoon lubbuu dhabaniiru.


text:
Ennaa Kufaatii Tokkummaa Sooviyeet hoogganaa kan turanii fi sodaa Waraana qabbanaa’aa waggoota kurnan lamaan darbaniif ture dhaabuuf kan gargaaran, badhaasa Noobeelii ka badhaafaman Maayikil Gorbaachoov umurii isaanii 91 du’aan boqotan.
Hospitaalli Kilinikaalaa Giddugaleessaa dugdee magaalaa Moskootti argamu dhaabbata oduu mootummaa Tass jedhamutti akka himetti, Gorbaachoov Kibxata halkan “yeroo dheeraaf dhukkuba erga dhukkubsatanii booda” du’an.
Pirezidaantiin Raashiyaa Vilaadmiir Puutiin Kibxata telegiraamii dhaan gadda isaanii ennaa ibsan akka jedhanitti, Gorbaachoov sirna Sooviyeet haaromsuun barbaachisaa ta’uu isaa “gadi fageenyaan hubatanii jiru” akkasumas “rakkoolee ariifachiisaa ta’aniif furmaata mataa isaanii dhiyeessuuf carraaqqii taasisaniiru” jedhan.
''Goorbaachoov nama siyaasaa fi nama mootummaa adeemsa seenaa addunyaa irratti dhiibbaa guddaa geessisan turan. Yeroo jijjiirama walxaxaa, dinqisiisaa fi imaammata alaa, dinagdee fi hawaasummaa bal’inaan mudate keessatti biyya keenya hooggananiiru,'' jedhan Puutiin.
Pirezidaantiin U.S. Joo Baayidan ibsa Kibxata galgala kennaniin Gorbaachov “nama mul’ata ajaa’ibaa qaban turan” jedhan.
Akka hogganaa Tokkummaa Sooviyeet duraanitti, pirezidaant Reegan waliin ta’uun meeshaa waraanaa niwukilaraa biyyoota keenya lamaan qaban hir’isuuf hojjetaniiru, kunis namoota addunyaa guutuu irraa dorgommiin meeshaa niwukilaraa akka dhaabbatu kadhachaa jiraniif gargaarsa taasiseera,” jedhan Baayidan.
''Hacuuccaan siyaasaa gara jabinaa waggoota kurnaniif erga geggeessamee booda haaromsa dimokiraasii nama simatan turan jedhan.
Du’a Gorbaachoov Ilaalchisuun Naannoo Addunyaatii Gadda Jiru Ibsuun Ergaan Ergamaa Jira
Du’aan boqochuu Maaykil Gorbaachoof Ilaalchisee naannoo addunyaatii ergaan ergamaa jira.
Prezidaantiin Raashiyaa Vilaadmir Putin gadda guddaa itti dhaga’ame ibsuu isaanii dubbi himaan isaanii beeksisaniiru.
Muummichi barreessaan Tokkummaa Mootummootaa Antooniyoo Guteereez, du’a Mika’eel Gorbaachov dhaga’uun baay’ee akka isaan gaddisiie ibsuun, “nama addaa fi adeemsa seenaa jijjiire” jechuun ibsaniiru.
Ministirri Dhimma Alaa Yunaayitid Isteetis duraanii Jamis Beeker, Mikaa’il Gorbachoov nama guddaa saba isaanii guddaa gara dimokiraasiitti qajeelche ta’uu seenaan ni yaadata jedhan.
Gorbaachov dorgommiin meeshaa waraanaa akka dhaabbatu kan gaafatan yoo ta’u, hariiroo Waashingitan waliin jiru fooyyessanii, bara 1987tti Pirezidaantii Yunaayitid Isteetis Roonaald Reegan waliin waliigaltee Humnoota Niwukilaraa Fageenya Giddugaleessaa mallatteessuu dhaan meeshaa waraanaa kumaatamaan lakkaa’aman kanneen Awurooppaa badiisaaf sodaachisan akka dhabamsiisaman gargaaraniiru. Bara 1989, waraana Sooviyeet Afgaanistaan keessatti, waggaa 10 dura muummicha barreessaa tokkummaa sooviyeet Leonid Brezhnev jalatti eegalte xumuraniiru.
Kan erga Guraandhala keessa Raashaan Ykireeniin weerartee torban tokko booda waggaa 91 guutaniif dhukkubsataa turan Gorbaachoov, waa’ee waraana Yukireen keessatti gaggeeffame ykn waan biraa yaada ummataaf kennan muraasa ture.


text:
Beejiing andaara andaara galaana Atlaantik kan Afriikaa irratti buufata doonii guddaa ykn doonilee xayyaarota baatan kan keessummeessu buufata humna galaanaa guddaa hundeessuu waan barbaaduuf yaaddoon waraanaa Chaayinaa irraa hammaataa adeeme jechuu dhaan ajajaan waraanaa gameessi Yunaayitid Isteetis kan Afriikaa beeksisanii jiran.
Jeneraal Stefen Townsend Associated Presiif akka ibsanitti, Caayinaan waaltaa humna galaanaa hundeessuu yaaduu dhaan, Moritaaniyaa dhaa hanga Naamiibiyaa kibbaatti kan jiran biyyootii Afriikaatti dhiyaattee jirti.
Kun dhogomnaan Chaayinaan Atlaantik ykn garba paasifik orratti maadhee doonii waraanaa hundeessuu dhaan humna galaanaa ishee babal’ifachuuf ta’a jedhan.


text:
Ummanni Oromoo durirraa kaase baala ceekhaa akka qorichaatti itti gargaaramaa ture. Qorattoonni addunyaas daawaa baalli ceekaa kun qabu akka asii gadii kanatti tarreeysan. 1. Infeekshinii …Read More »
Faaydaa qaccee/qaaraa
Gogaan qaama keenyaa akka dafee walitti hin butamnee fi dulluma yeroo malee nurraa ittisa Qaccee/qaaraa Dhiibbaa dhiiga to’achuufDhukkubi Onnee Nurra ittisuufUlfaatina qaama kenyaa sirressufDhukkubbi akka …Read More »
Faaydaa itittuu/urgoo
Furdina qaamaa hir’isuuf Nyaanni akka daakamuufKaansarii nurraa ittisuufGogiinsa garaatiifDhiibbaa dhiigaatiifKoolistirooli badaa balleessuufBareeduma rifeensaatiifFinniisa balleessuufDhibee simbiraatiifParasayiti qaama keessaa balleessuufInfeekshina qaaama saalaa balleessuufCirracha kaleetiifFayyummaa garaachaatiifFayyummaa narviitiifHirriba gaarii …Read More »
Faaydaa Muuzaa
Faaydaa muuza nyaachuun qabu keessaa hanga tokko kunootiRead More »
Iitawuu/dhiita’uu hiidda dhiiga lukaa
Maaltu dhibee kanaaf nama saaxila? 1. Saalan dubara ta’uu, 2. Furdina garmalee, 3. Ulfaa’uu, 4. Umuriin dabaalaa deemuu, 5. Yeroo dheeraaf dhaabbachaa turuu. Kunis, yeroo …Read More »
Faaydaa yookiin bu’aa tiinii/shookaa kana beeytuu laataa?
tiinii Faaydaa yookiin bu’aa tiinii/shookaa kana beeytuu laataa?1. Akka qorannoon agarsiisutti, warra dhibee sukkaraa gosa 2ffaa qabaniif hedduu gargaarti. Sababni, sukkaara qaama keessaa gadi buusuuf …Read More »
Dhukkuba sukkaraa fii madaa faanta jalaa
DHUKKUBA SUKKAARAA FI MADAA LUKAA – (Diabetic Foot Ulcer) by Kedir Abdulatif Balaa tasa nama mudatutti aansee fayyaa qaamaafii lubbuu baraaruuf jecha sababa miilli dhukkubsate …Read More »
Faaydaalee ganama ganama garaa duwwatti bishaan dhuguun qabdu
Namoonni baay’een qorra kanaan bishaan dhuguu mitii hin yaadaniiyyu. Haa ta’u malee, waan baayyee dhabaa akka jiran beekuu qabu. Akkasumas, bishaan dhuguuf dirqama miirri dheebuu …Read More »
Gorsa namoota dhukkuba ‘Asmii’ qabaniif dhukkuba COVID-19 ilaalchisee.
Dr. Gurmeessaa Namoonni kanneen dhukkuba dabalataa qaban dhukkuba COVID-19 kanaaf haala addaan saaxilamoo akka ta’an beekamaadha. Namoonni dhukkuba asmii qaban ammoo keessumatti addatti hubamu. Haala …Read More »
Dhaamsa waayee dhukkuba Corona
Ummata keenna kan baadiyaatiif 1. Gabaa loonii dhiisaa( obsaa). Namni daldala looniitiif dhufu hedduun magaala gurguddoo irraa waan dhufuuf san qofa miti tuttuqqaa biyya alaatis …Read More »


text:
Godina Wallagga Qellem, Aanaa Anfilloo ganda Garjeedaa jedhamutti Muddee 21/2015 FDG uummataan dhoween uummanni poolisootaa fi kaabinoota wayyaanee irratti tarkaanfii fudhateen ganda Garjeedaa keessaa arga ari’een booda hidhamtoota tokko osoo hin hambifnee mana
hidhaa keessaa yaasee jira.
Akka gabaasni Qeerrroo nugahe ibsutti uummanni sirna wayyaanee of keessaa baasuu qabna jechun tokkummaadhaan barattoota waliin
poolisoota wayyaanee irratti tarkaanfii fudhate. Poolisoonnis sodaa uummataan dhukaasa banuun lubbuu isaaniin uummata jalaa baqatanii
bahan, uummanni hidhamtoota mana hidhaa keessa jiran erga yaaseen booda bulchiinsa mataa ofiin of bulchaa jira. Yeroo ammaa Garjeedi
bakki gabaa kamisaa fi sanbataa jedhamee waamamu toohannoo uummataa jalatti argamti. Manni hidhaa banamee hafe. Alaabaan biyya Itoophiyaa bakka bu’u gadi bu’ee jira. Yeroo kana fakkaattii fi ergamtuun Wayyaanee magaala Garjeedaa keessatti hin argamtu.
Oduu Injifatnoo:- Qellem, Anfilloo Gandi Garjeedaa Toohannoo Uummataa Jala Jirti. Poolisoonni Wayyaanee Reebamanii Gandicha Gadhiisan, Hidhamtootni Mana Hidhaatii Uummataan Gadhiifaman!
Godina Wallagga Qellem, Aanaa Anfilloo ganda Garjeedaa jedhamutti Muddee 21/2015 FDG uummataan dhoween uummanni poolisootaa fi kaabinoota wayyaanee irratti tarkaanfii fudhateen ganda Garjeedaa keessaa arga ari’een booda hidhamtoota tokko osoo hin hambifnee mana


text:
‘Google’ Afaan Oromoo dabalatee afaanota 24 tajaajila Afaan hiikuutti dabale
Dhaabbati ‘Google’ tajaajila afaan hiikuu (Google Translate) Afaan Oromoo dabalatee afaanota 24 tajaajila afaan hiikuutti dabaleera.
Afaanota tajaajilli hiikkaa ittiin jalqabame kana keessaa kudhan afaanota Afrikaa yoo ta’an, Afaan Oromoon ala Afaanotni Afrikaa keessatti dubbataman kan tajaajila kana kennuu eegalan Afaan Tigree, Tiwii, Baambaaraa, Ewee, Kiriyoo, Lingaalaa, Lugaandaa, Sepedii fi Tsoongaa jedhamaniidha.
Afaan Oromoo Itoophiyaaa fi Kaaba Keeniyaatti namoota afaanicha dubbatan miiliyoona 37 qaba. Afaan Tigree ammoo Ertiraafi Naannoo Tigraayitti namoota miiliyoona 8’n dubbatama.
Dhaabbati ‘Google’ Afaanota amma tajaajila eegalan dabalatee waliigalaan afaanota 133 tajaajila hiikkaa afaanii kana irratti akka hammataman beeksiseera.


text:
Uummata Oromoo bulchiinsa naannoo somaalee keessaa jireenya isaanii irraa godaansifamanii fi oromiyaa bakka adda addaa keessatti walitti bu’iinsa daangaa uumameen kanneen qe’e ofii irraa godaanan gargaaruuf an oolu lotoriin tomboolaa “Lammiin Lammiif” jedhu Dilbata darbee qophii Finfinnee keessatti gaggeeffame irratti ifatti gabaa irra ooluun isaa ibsamee jira.
Sirna kana irratti prezidaantii mootummaa naannoo Oromiyaa Obbo Lammaa Magarsaa dabalatee aangawoonni sadarkaa adda addaa fi jiraattonni godinaalee Oromiyaa adda addaa aakasumas kan federaalaa fi kanneen biroon irratti argamuun ibsamee jira.
Dr. Abarraa Dheereessaa dura ta’aa koree qindeessituu gargaarsaa fi deebisanii dhaabuu lammiwwanii akka ibsanti tombola kana lammiwwan biyya laa keessa jiraatan karaa firoottan isaanii bitachuun deggersa gochuu akka danda’an ibsan.
Gatiin Tombolaa kana tokkoon isaa qarshii diigdama yoo ta’u kunis jireenya hawaasa sadarkaa adda addaa madaala keessa galchuun ta’uun ibsamee jira.Tombolaan kun gabaa irra akka oolu yeroo saganteeffameetti baatii sadiif gurguramee qarshii miliyoona dhibba shaniin argachuuf akka ture kan ibsan Dr. Abarraan maallaqa kan Dilbatatuuma darbee argachuuf milkoofne jedhu. Ta’uus garu amma iyyu tombolaa kana gurguruun itti fuufna jedhu.
Obbo Lammaa Magarsaa prezidaantiin mootummaa naannoo Oromiyaa sirna kana irratti haasawaa dhagesiisaniin rakkoon godaansaa uummata keenyaa nu mudatee salphaa akka hin turre ibsan. Garu hirmaannaa uummata Oromoo fi kanneen Oromoo jaallataniin deggertoota mootummaa naannoo Oromiyaa cina dhaabataniin lubbuu kanneen qe’e ofii irraa buqqa’anii tursuu waan dandeenyeef galata guddaan dhiyeessa jedhan.
Marii Dr. Abarraa Dheereessaa fi mucayyoo walaloo dhageesiifte Seeneet Gizachoo waliin gaggeesine Caqasaa.


text:
ICC, International Criminal Court,Mana Murtii Wanjala Addunyaa qoratu The Heague jiru.
Mootummaa cehumsaa Suudanii fi paartii mormituu Daarfur jiranitti Kaartumitti kora taa’ee irratti walii gale.
Akka oduu himaan oduu himaan paarti mormituu ka sochii haqaa fi wal qixxummaa Suudan, Ahmed Tugood VOAtti himetti marii tanaan Bashiirii fi bulchoota Suudan ta durii afur mana murtii kanatti kennuuf.
Jara kana akka Tuuguud jedhetti yoo paartileen Suudan walii galan torbaa itti aanaa keessaa ICC-tti kennanii himatan..
Manii Murtii wanjala addunyaa qoratu, ICC Pirezidaantii Suudan Al Bashir dhiiga nama hedduutti irra jedhee qabuuf falaa bahe.
Bashir ganna 30 caalaa biyya sun addunyaan wal hanqise bulchaa bahe Ebla bara 2019 hujii irraa buusan.


text:
TV Dimtse Weyane/DW/ irratti dhiyaachuun ibsa kan kennan hoogganaan naannoo Tigraay Dr. Debretsiyoon Gebremikaa’el lolli geggeeffamaa jiru deggersa humnoota alaan kan deggerame jedhan.
Kaleessa tuuta oduuf ibsa kan kennan ajajaan waraana walii galaa jeneraal Biraanuu Juulaa rayyaan ittisaa biyya isa kam biraa iyyuu deggersa hin arganne jedhan.
Loltoonni Sudaan Kibbaa fi Eertraa waraansa sana keessatti hirmaataniiru kan jedhu illee himannaa IWEHAT kan hundee hin qabaanne jechuun fudhatama dhabsiisan.
Jeneraalichi duula waraanaa IWEHAT waliin geggeeffamu irratti raayyaan ittisaa Itiyoopiyaa dandeettii isaa guutummaan hin gargaaramne jedhan. Shiree dabalatee naannolee adda addaa illee to’annaa jala oolchuu isaa kaleessa tuuta oduuf ibsa kennaniin beeksisaniiru.


text:
//
Kaayyoon hundeeffama Mana Murtii Aadaa ummanni keenya seera aadaafi duudhaa buโuureffachuun wal diddaa akka hiikkatu taasisuu, kenna haqaa seera aadaa irratti hundaaโe, dhugaafi haqa baasuun hariiroo hawaasummaa waldhabdootaa cimsuu dandaโu hojiirra oolchuun kabajamuu mirgoota lammiileefi olaantummaa seeraaf gumaachuudha jedhan.
Kanaaf, tajaajila haqaa dhaqqabamaa, adeemsa salphaafi baasii xiqqaan sirna seeraafi haqaa guddina aadaafi duudhaa Oromoof gumaachuufi miirri abbummaa keessatti mirkanaaโe uumuuf taโuus ibsaniiru.
Buโuura kanaan, Manneen Murtii Aadaa Jalqabaa 5,428fi M/M/A/ Ol-Dabarfataa 277 hundeessuun hojii akka eegalan taasifamuusaa ibsuun, M/M/Aadaa Jalqabaa kanaan Gandoonni 5,954 itti fayyadamuun dhimmoota 48,223 simatamanii 34,743 furmaata argataniiru jedhan Obbo Gazaaliin.
Sadarkaa M/M/Ol-Dabarfataatti dhimmoota 4,916 simatamanii dhimmoonni 4,267 furmaacta argataniiru jedhan. Waliigalaan, dhimmoota 53,139 simataman keessaa 39,010 furmaata argachuun kan hafan ilaalamaa jiraachuu isaanii gabaasa Caffeef dhiyeessan keessatti ibsaniiru.
Odeeffannoo Dabalataa Argachuuf:
Nu Hordofaa!


text:
Rakkina Wal waraansa mootummaa feederaalaa Itiyoophiyaa wajjin taasifamaa jiru marii karaa nagaa gamtaa Afrikaatin geggeffamuun hiikuu akka barbaaduu ABUT ergaa ibsee booda haanga’onnii mootummaa Itiyoophiyaa yeroo jalqabaatiif dhimmicha irratti yaadaa isaanii ibsanii jiru.
Itti aanaa muummee ministiraa fi ministirri dhimmaa alaa mootummaa Itiyoophiyaa Obbo Demeqee Mekonnin, tajaajila dhimmaa alaa gamtaa Awurooppaa jalatti daarekteeraa Afrikaa kan ta’an Riitaa Laaraanjiniha waliin marii taasisan keessatii Itiyoophiyaan marii nageenya gamtaa Afrikaa jalatti taasifamuuf qophii ta’uu ishee ibsuu isaanii ministeerrii dhimma alaa Itiyoophiyaa ibsuu isaa Kenedii Abaatee Finfinnee irraa gabaasee jira.
Karaa biraatiin gamtaan Awurooppaa ibsaa kaleessaa baaseen “karaan fuulaa dura jiru marii karaa nagaa qofa” jedhee, haleellaan mootummaan itiyoophiyaa itti fufee jiru , keessumaa haleellaan xiyyaraa magaalaa Maqalee irratti raawwachaa jiruu yaalii marii karaa nagaa akka hin gufachiifnee yaadoo qabaachuu isaa ibsee jira. Ibsii gamtaa Awurooppaa kun wal loolinsicha keessaa harka galfannaan mootummaan Ertiraa marii naagaa gufachiisuu danda’a jechuudhaan qeeqee jira.


text:
Har’a as Yunaayitid Isteetis keessatti, dhiirotaaa fi dubartotoa kuma hedduu loltummaadhaan biyya isaaniif lubbuu isaanii wareegan kabajuuf, guyyaa goototaa kan waggaa tu ayyaaneffamee oole.
Alaabaan biyyattii, loltoota gootummaan wareegamaniif kabajaa kennuuf, har’a walakkaatti gad-butamee ka fannifamee oole yoo tahu, ajaja Prezidaant Doonaald Traampiin, Jimaata irraa jalqabee hanga Dilbata kaleessaatti immoo, lammiiwwan Ameerikaa sababaa Vaayirasii Koronaatiin du’an gara kuma dhibba tokkoof gad ibsuuf, aalabaan Ameerikaa walakkaatti gad-butamee fannisamee oole.
Lakkoobsi namoota Vaayirasii Koronaatiin lubbuu dhabanii, kan Ameerikaa Addunyaa irratti isa ol’aanaa yoo tahu, akka Ministiriin Dhimma Gadamoojjiilee waraanaa jedhetti, lakkoobsa kana keessaa gada-moojjiileen waraanaa biyyattii kuma tokkoo oli.


text:
Kan jechuun bakka bu’oonni uummataa jechuun karaa kamiinuu mirgaa fi faayidaa uummataa giddu gala godhachuu qabu.
Kan sirna kana keessatti argaa jirru garuu faallaa kanaati. Paarlaamaan ykn bakka bu’oonni uummataa sirnichaan ijaaraman akka maqaa isaanii uummata kan bakka bu’an osoo hin taanee uummata keessa taa’anii sirnicha warra tiksaniidha, uummata keessaa sirnicha warra bakka bu’aniidha. Dhibee hawaasaa osoo hin taanee sirnicha jiraachisuuf alkanii guyyaa warra hojettaniidha.
Mootummaan ADWUI filannoo yeroo darbanee bara 2007 itti ciniinnatee safuu tokko malee mormituun ykn ilaalcha addaa namni qabu akka bakka bu’aa uummataa ykn miseensa paarlaamaa hin taane kan murteessee harka dhibba miseensota isaatiin guutuu kan barbaade sagaleen uummataa guutumaan guutuutti akka ukkaamamu waan barbaadeefi.
Paarlaamaa sirna kana keessaa miidhaan uummata daran akka jabaatu yoo godhan malee waanti eegnu tokko hin jiru.
Yeroo darbe gabaasa mootummaan wayyaanee miidhaa Oromiyaa keessatti qaqqabe qoradhe jedhee paarlaamaa kanaaf dhiyeessee safuu tokko malee harka guutuun mirakeessuufii isaaniu nj yaadanna.
Kana jechuun paarlaamaa kun bakka bu’oota mootummaa wayyaanee malee kan uummataa miti.
Osoo uummanni kun lafarraa duguugamee dhumeeyyuu ilaalchaa fi ejjennoo wayyaanee ala qabachuu hin danda’an.
Bara haaraa kanatti paarlaamaan kun boqonnaa gannaa xumuranii hojiitti galuuf qophii irra jiru. Haata’u malee waanta addaa irraa hin eegnu.
Kanuma paartiin ADWUI irratti dubbachaa ture mirkaneessuu. Harka, baasanii deeggaruudhaaf qophaawanii jiru.
Uummanni keenyaafi biyyi keenya waan keessa jiru ammoo ni beekna.
Hanga yoomiitti paarlaamaan kun nurratti sirba?
Paarlaamaa kanaaf carraa sadi kennuufii qabna.
1. Yoo dhuguma akka maqaa isaanii uummata bakka ba’an ta’e haala uummata keessa jiru osoo hin jallisiin aantummaa uummataa agarsiisuun uummata cinaa dhaabbachuu qabu. Kana jechuun ajandoota mootummaan wayyaanee akka mirkaneessan itti fiddu harkaa kuffisuu qabu.
2. Yoo mootummaa wayyaanee mormuu hin dandeenye, kan mootummaan wayyaanee itti fiddu harkatti kuffisuuf of hin qopheessine ta’e, wagahuu hin qaban. Paarlaamaan kun diigamuu qaba malee dhiiga uummataa irratti sirbuu hin qabu.
3. Filannoo armaan olii kennameef itti kan hin fayyadame yoo ta’e, miseensonni paarlaamaa kanaa hundi isaanii ajjeechaa, dararama, hidhaa fi badii mootummaan wayyaanee uummata keenya irratti fudhachuu jiru adda durummaan akka itti gaafataman of qopheessuu qabu. Badii mootummaan wayyaanee dalagaa turee fi ammas dalagaa jiru akka itti amananitti fudhatamee miseensonni paarlaamaa 547 hundi isaanii maqaa isaaniitiin himmanni akka itti banamu ammumaa qabanii of qopheessuu qabu.
Carraawwan sadan kennameef akka itti fayyadamuu danda’an waamichi ifaan ifatti karaa miidiyaa hwaasummaa akka isaan qaqqabu gochuu dirqama lammii hundaa ta’a.
Injifannoon kan saba bal’aati!
Akka seeraa fi heeraatti paarlaamaa ykn bakka bu’oota uummataa jechuun akkuma maqaa isaa qaamaa mootummaa keessatti uummata bakka bu’u jechaadha.
Kan jechuun bakka bu’oonni uummataa jechuun karaa kamiinuu mirgaa fi faayidaa uummataa giddu gala godhachuu qabu.


text:
Tukaana Siree Argeeraa?
View this page in another language
English | Español (Spanish) | አማርኛ (Amharic) | العربية (Arabic) | 简体中文 (Chinese) | Français (French) | Hmoob (Hmong) | Oromo | Pycckий (Russian) | Somali | Tiếng Việt (Vietnamese)
Tukaanni siree ilbiisota warra kaan wajjin wal fakkataniif adda baasun ulfaataadha. Hangi qaama isaaniis umirii fi yeroo nyaatan irratti hundaa’un ni jijjiirama.
Tukaanni siree ga’eessi isaa bifa diimaa magaala kan qabu ta’e iinchii ¼ hanga 3/8 dheerata, baladhinni isaanii dheerina isaanii irratti kan hundaa’u ta’a. Hanaga firii poomii ga’u. Tukaanni reefu uumamtu xiqqaa fi ijaan illee arguuf rakkisaa dha.
Tukaanni siree laboobbaa hin qaban kanaafuu barrisuu hin danda’an. Tukaanni sireeasii olii fid alga sirriittii fiiguu danda’u.
Tukaanni siree yeroo dhihootti nyaata kan hin arganne yoo ta’e haphii fi dheeraa dha. Tukaanni siree erga dhiiga xuuxee booda ni bokoka, ni dheerata bifti isaas diimaa ta’a.
Naannoon sun yoo tukaan weerarame gogaasaa ni argita. Gogaan tukaana siree duwwaa fi ilmoon tukaana siree yerookeessa ba’u kan lafatti hafu dha. Gogaan kun kan ifuu fi boca tukaana siree kan qabu dha.
Tukaanni siree kan isaan mul’atan halkan yoo ta’u, darbee guyyaas mul’achuu ni danda’a. Namoonni siree isaaniirra guyyaa yoo boqochuuf ciisan tukaanni siree illeeba’auun nama nyata. Tukaanni siree naannoo sana baay’inaan jiru yoo ta’ee wayitii guyyaa illee argamuu ni danda’u. Ilmoon simbirroo halkaniis nannoo sanatti argamuu ni dandeessi. Tukaana siree fi ilmoo simbira halkanii gargar baafachuuf ogeessa dubbisuun barbaachisaa dha.
Hanqaaquu tukaana siree yoo argite boorsaa pilaastikii keessa gochuun gara ogeessa to’ataa ilbiisotaa fiduun baruun ni danda’ama.
Yoo ogeessichi gargar baasuu dadhabe hanqaaquu sana gara teessoo armaan gadiitti ergaa:
Bed Bug InformationLine
Rm 219 Hodson Hall
1980 Folwell Ave
St. Paul, MN 55108
Yoo tukaana argite yoomii fi eessatti akka argite gabaasi. Kun immoo ogeessi to’annaa ilbiisotaa saphaatti akka sakata’uuf isa gargaara.


text:
Abdii Boruutiin
Uummanni Oromoo bar-dhibbee tokkoo ol gabrummaa Habashaa jala turani fi ammas jirani illee, gabrummaan uummanni keenya har’a bar-kurnee lama keessa jiran kun yoomiyyuu caalaa hamaa akka ta’e fi bifa biraa illee akka qabu waan nama mamsiisuu miti. Erga Wayyaaneen biyya keenya qabattee, aangootti dhuftee kaasee, jiruu fi jireenyi uummata keenyaa guyyaa dhaa guyyaatti hammaachaa deeme malee wanti jijjiirame fi fooyya’e takka illee hin jiru; kun dhugaa ragaa qabu dha. Kan biraa illee hafee, har’a diina keenya biratti maqaa’umti “Oromoo” jedhuu yakka waan ta’e fakkaata. Deeggaraa ykn miseensa Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) ti jedhanii sababa hin taane uumanii, kanaan uummta keenya hidhaa, dararaa, ajjeesaa, biyyaa abbaa irraa baqachiisaa,…. jiran malee duulli Wayyaaneen uummata keenya irratti godhaa jirtu walumaagalatti duula Oromummaa irratti godhamaa jiruu dha.
Wayyaaneen har’a duula gaggeessaa kan jirtu uummata keenya irratti qofaa otuu hin taane, biyya teenya Oromiyaa irrattis duula balleessaa daangaa hin qabne godhaa jirti. Karaa tokkoon biyyi teenya cicciramtee gurguramuu dhaan dhumaa jirti. Karaa biraatiin ammoo maqaa misoomaatiin biyyee fi bishaan keenya illee summii dhaan badaa jiru; sababa kanaan uummanni keenya dhukkuba hamaa dhaan qabamaa jiru; kan humnaa qayee ofiirraa buqqifame, kadhataa ta’ee karaarratti argamaa jira.Uummanni keenya kan dur beela argee hin beekne har’a beela hamaa keessa jiru. Yeroo alagaa fi diinni qabeenya irratti qabeenya (qabeenya saamichaa!!) dabalanii dureessa addunyaa kanaa ta’aa deeman, uummanni keenya garuu hiyyummaa guddaa keessatti kufanii jiru. Biyya isaanii keessatti jireenya namaa gadii jiraachaa jiru. Kan hidhaman mana hidhaa keessatti dararamaa jiru; gaafa achii ba’an hin beekan; kan achumatti hafani illee hin dhabamne. Rakkooleen uummata Oromoo kan lakkaawwamanii dhumanii miti; tarreen waayee kanaa dhuma hin qabu. Gabrummaa hamaan kana caalu jiraaree??
Egaa, uummata Oromoo keessumaayuu warri biyya alaa jirtan; xinnaatu illee kan biyya nagaa keessa jiraattan; baatanii galuun keessan kan sodaachisaa hin taane; kan nagaan raftanii bultan; kan nagaan baatanii galtan; kan sagaleen keessan dhaga’amuu danda’u; kan mirgi keessan kabajamu; iyyattani illee isiniif mirmachuun kan danda’amu; waayeen uummata keenyaa kan qawwee faashistiitiin ukkaamamanii jirani fi jireenya hamaa keessa jiran kun isin hin quuquu? Maaltu isinitti dhaga’ama? Maal yaaddu? Maal godhuu dandeenya? Maal godhuu qabna? Maaltu nurraa eegama? …. jettanii ofgaafattuu? Malli fi furmaanni rakkoolee kanaa isinitti mul’atuu? Hunda caalaa ammoo gaafiilee kana kanan dhiyeesseuu barbaadu sabboontota fi qabsaa’ota bilisummaa Oromootiifi. Keessumaayuu jaarmayoonni bilisummaa Oromootiif ijaaramne jedhan hunduu, yoo dhuguma uummata kanaaf dhaabbatan, gaafiilee kanaaf deebii kennuu qabu. Deebiin ani isaanirraa eegu garuu tokko qofaa dha. Inni kunis “Tokkummaa sabboontotaa fi qabsaa’ota Oromoo; tokkummaa ykn tumsa jaarmayoota Oromoo” yoo ta’u, kan mooraa qabsoo bilisummaa Oromoo (QBO) keessatti humna cimaa uumu ta’uu qaba. Kan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO) cimsee injifannoo fidu ta’uu qaba jechuu dha.
Wayyaaneen humnaan qawwee dhaan biyya keenya qabattee, aangootti dhuftee, kunoo bar-kurnee lama waan barbaadde fi akka barbaadde godhaa jirti. Waaroo diimookraasii uuffattee alatti of mul’isuu dhaan keessatti garuu faashistummaa dalagaa jirti. Dubbiin kun akkuma makmaaksi Oromoo “Dadhabaan fira hin qabu, jabaan fira hin dhabu” jedhu ta’eeti malee addunyaani illee gochaa Wayyaanee kana otuu hin beekin hafteeti miti. Yoo nuuf na’an fi nuuf mararfatani illee dubbataniituma cal jedhu malee, diina hamaa kana nurraa kaasuu hin fedhani. Kana numatu injifatee ofirraa kaasuu qaba. Ormarraa wanti eegnu hin jiru. Wayyaaneen humnaan dufte tun humnumaan deebiti malee karaan biraa waan ijibbaatame natti fakkaata. Humnaan, qawwee dhaan, qabsoo hidhannootiin yoo ta’e malee Wayyaanee jilbiiffachiisuun hin danda’amu. Dhugaan kun ammoo kan har’a dhalate fi kan har’a ifa ta’ee mul’ates miti. Kana booda, tokkummaa ofii jabeessanii, humna ofii cimsanii; qabsoo hidhannoo yoomiyyuu caalaa jabeessanii; WBO Wayyaanee jilbiiffachiisu yoo uuman malee, karaan biraa kan Wayyaanee kuffisu jira ykn jiraachuu danda’a jedhanii yaaduun gowwummaa fi yeroo fixuu ta’a yoon jedhe waanan dhara dubbadhu natti hin fakkaatu. Haa ta’u malee, har’a humni Wayyaanee injifatu dhiisii kanumti sodaachisuu yeroo ammaa jiraa laata? Deebiin ani gaafii kanaaf kennu “hin jiru” kan jedhu dha.
Gaafiin itti aanee ka’u ammoo, “Gara fuulduraa hoo humni Wayyaanee injifachuu danda’u uumamuu danda’aa?” kan jedhu dha. Deebiin ani gaafii kanaaf kennu garuu lama; “eeyyeen, ni danda’a” fi “lakkii, hin danda’u” kan jedhanii dha. Maaliif deebii lama akkan kenne ibsuun yaala. Yoo haalli mooraa QBO keessa jiru akkuma amma jiru kanatti kan itti fufu ta’e; yoo sabboontonni, qabsaa’onni fi jaarmayoonni illee akkuma gara gara faca’anitti kan hafan ta’e; yoo waliigalteen hin jiraanne; yoo wal kabajuun, amananii wal amansiisuun, wal obsuun hin jiraanne; yoo amantii walirraa dhabuun, wal sodaachuun, wal shakkuun itti fufe; yoo summiin gandummaa fi naanummaa kan hawaasa Oromoo keessa faca’e kun badee hawaasni kanarraa hin qulqulloofne; walumaagalatti yoo tokkummaan ilmaan Oromoo keessumaayuu kan sabboontotaa fi qabsaa’otaa hin ijaaramne, wanti hunduu kan dur caalaa laafaa fi dadhabaa waan deemuuf, humna cimaa horachuun hafee, kanumti jiruu laafaa fi badaa deema. Waayee kanatu deebii “lakkii, humni Wayyaanee injifachuu danda’u uumamu hin danda’u” jedhutti na geessa ykn akkan jedhu na godha.
Karaa biraatiin ammoo, yoo kan dabre irraa barachuu dandeenye; yoo of duuba garagallee, bitaa fi mirgas ilaallee haala keessa jirru hubachuu kan dandeenyu ta’e; yoo waliin mormuu fi karaa walitti cufuu dhiifnee karaa dafee uummata keenya faashistummaa kana keessaa baasuu danda’u tokko irratti kan waliigallu ta’e; yoo harka wal qabannee, irree tokkoon diina irratti duulla kan jennu ta’e, tokkummaan yookaanis tumsi uummanni Oromoo hawwu fi abdii guddaa dhaan eegaa jiru akka ijaaramu mamiin hin jiru. Yoo tokkummaan ykn tumsi humnoota Oromoo mooraa qabsoo bilisummaa keenyaa keessatti kan ijaaramu ta’e ammoo, kun humna cimaa fi abdachiisaa uuma jechuu dha. Isa kanatu WBO cimsa. Deebii “eeyyen, humni Wayyaanee injifachuu danda’u uumamuu ni danda’a” kan na jechisiisu waayeen kanaa olitti ibse kun yoo milkaa’e qofaa dha. Tumsa alaa illee kan barbaadnu (barbaachisaa kan ta’u) dura yoo hojii manaa keenyaa xumurre booda dha. Kanaafan, kanaan dura illee barruulee kiyyaa kan gara garaa keessatti, tumsa hunda hammatu dura tokkummaan ykn tumsi mooraa QBO keessatti ijaaramuu qaba jedhe.
Waayee qabsoo hidhannoo yoo dubbannu, dhugaa dubbacguu dhaaf, yeroo ammaa xinnaatu illee sochii bilisa baasaan saba Ogaadee (ONLF) agarsiisaa jiru irraa kan hafe, humni biraa kan Wayyaanee sodaachisu jiraa? Otuu akka ONLF injifannoo tokko tokko agarsiise; magaaloota tokko tokkos qabadhe jedhu, WBOnis sochii walfakkaataa godhee, bakkee’uma takka illee qabadhe kan jedhu ta’e, uummanni keenya hamilee guddaa dhaan yeroo tokko akka ka’an fi Wayyaaneetti sodaa guddaa akka uuman mamiin ykn shakkiin hin jiru. Uummanni keenya keessumaayuu dargaggoonni hogganaa bilisa baasaa cimaa fi humna abdachiisaa of biraa ykn of duubaa dhaban malee, jijjiirama tokkoof of qopheessanii jiru. Hogganummaa cimaa fi humna wabii ta’u duubaa dhaban malee, uummanni keenya kan garaan isaanii gubatee jiru kun, waa hundaafuu of qopheessanii jiru jechuu dha.
Uummanni keenya kan biyya keessa jiran, kan qawwee faashistiitiin ukkaamamanii jiran, humna abdii isaaniif ta’u duubaa dhaban illee hamilee cimaa dhaan hammam Wayyaanee dhaan mormaa akka jiran; wanti biraa illee yoo hafe bakkaa carraan argametti sagalee ofiitiin dhimma ofii ibsuu akka barbaadan ykn ibsaas jiran fakkeenya tokko tokko kaasuun ni danda’ama. Akkuma beekamu uummanni keenya, kan biyya keessa jiran, hiriira ba’anii rakkoo ofii ibsachuu hin danda’an; ukkaamamanii waan jiraniif jechuu dha. Haa ta’u malee, waggaatti yeroo tokkos ta’u, sababa irreechaatiin ykn irreessaatiin yoo walitti dhufan sagalee ofiitiin dhaamsa baay’ee dabarsaa jiru. Sirbaan ykn dhiichisaan wal fakkeessanii dhugaa tokko tokko ibsachaa jiru. Mee waan dargaggoonni Oromoo jedhan tokko tokkon akka fakkeenyaatitti dhiyeessa.
“Gaabii dachaa yaa gaabii dachaa,
Mee nurraa galchaa,
Mallasaan diqaalaa nurratti dhalchaa”
“Muraa maqasii yaa muraa maqasii,
Dhageessaa yaa Mallasii,
Oromoon dhufaa jira ammasii”
fi kana kana fakkaatu sirbuu dhaan bakkee carraa argatanitti fakkeenyaaf irreecharratti Wayyaanee humna malee hin beekne tanatti sodaa tokko malee waayee ofii himaa jiru. Uummata sodaa hin qabne, uummata abdii hin muranne!!
Egaa, uummanni keenya otuu qawwee dhaan marfamanii jiranuu sodaa tokko malee sagalee ofii akkanatti dhageessisaa jiran kun, otuu hogganaa cimaa fi waraana bilisa baasaa abdachiisaa duubaa qabaatanii, akka laga guutee utaalaa yaa’uu Wayyaanee haranii deemuu akka danda’an hubadhaa!! Kanaaf, akka ONLF otuu WBOn magaalaa tokko qabadhe kan jedhu ta’e, uummanni keenya hamilee guddaa dhaan ka’anii kana duuba hiriiru jechuu dha. Carraan akkanaa kun akka argamu garuu jaarmayoonni uummata kanaaf dhaabbanna ykn bilisummaa isaatiif qabsoofna jedhan hunduu garaagarummaa isaan jidduu jiran dhiisanii; uummata keenyaaf jedhanii nagaa fi araara buusuu qabu. Kanaaf ammoo haal-dureen jiraachuu hin qabu. Yoo nagaa fi araarri bu’e booda tokkummaa fi tumsa mooraa ofii keessatti ijaaruu dha. Tokkummaa fi tumsi ijaaramu kunis kan WBO jabeessu fi haaromsu ta’uu qaba. Akkanatti qabsoon hidhannoo cimuu danda’a; akkanatti umriin Wayyaanee gabaabbachuu dandeessi; karaan biraa hin jiru. Kanaaf, yaamichi tokkummaa yoomiyyuu caalaa amma dhaga’amuu qaba.
Mee ammas waanan dhaga’e, kan uummanni keenya sirbaan ibse tokkon dhiyeessa. Inni kunis waggoota sagaltamoota (1990s) keessa yoo ta’u, yeroo ABOn mootummaa ce’umsaa keessaa ba’ee, hogganoonni isaas biyya keessa ba’an sana ture. Yeroo sana dargaggoonni akkana jedhanii sirbaa turan.
“Gaattiraa falaxaa yaa gaattiraa falaxaa,
Dhageessaa yaa Leencoo Lataa?
Mallas Zeenaawii maallaqa (qabeenya) uummataatiin taphataa!”
Hubadhaa!! yeroo sana akka har’aa gabrummaan hammaachaa dhufee, biyyi teenya Oromiyaan illee gurguramuu hin jalqabne. Kan yeroo sana, jalqaba Wayyaaneen aangootti dhufte irratti akkas jedhanii sirban, har’a yeroo wanti hunduu badaa deemu kana, uummanni garaan isaanii gubate kun carraan tokko yoo argame akka ibidda boba’uu Wayyaanee gubanii balleessu jechuu dha. Gaafiin ka’an garuu “Eenyutu kanaaf isaan qopheessa? Eenyutu duuba isaanii jiratee wabii ta’a? fi k.k.f dha. Uummanni keenya sirba kanaa olii kanaan yeroo’uma sanuu akka Wayyaaneen qabeenya keenya saamaa jirtu ifatti baasanii dubbatan jechuu dha. Kana qofaa otuu hin taane, akkamitti hogganaa qabsoo isaaniitti akka iyyatan; nu dhaga’aa, nuuf koottaa, nu dhaqqabaa akka jedhan agarsiisas jechuu dha. Hogganoonni keenya kan har’aa, kan biyya alaa jiran, kan roorroo uummata keenyaa ijaan hin agarre, hoo yaamicha akkanaa dhaga’uu laata? Yoo kana kan dhaga’an ta’e, deebiin isaanirraa eegamu tokkummaa ijaaruu fi qabsoo hidhannoo yoomiyyuu caalaa cimsuu dha.
Yeroo Darguun kufuuf jedhus uummanni keenya akkasuma jibba gabroonfataarraa qaban mul’isuu dhaaf sirbaan sagalee ofii dhageessisaa turan. Yeroo sana ammoo dargaggoonni akkan jedhanii sirbaa turan.
“Yaa Mangistuu yaa ilma garbittiin deesse,
Nurraa deem yeroon kee geesse”
Dhuguma akkuma isaan jedhan, Darguun kufnaan Mangistuunis kan fudhachuu danda’u fudhatee bade. Yoo tokkummaan sabboontotaa fi qabsaa’otaa ijaaramee, humni cimaan, waraanni cimaan mooraa QBO keessatti ijaarame, kufaatiin Wayyaanee fi badiin Mallasaatis fagoo hin ta’u. Sagaleen uummata keenyaa otuu hin dhaga’amne hin hafu jechuu dha. Guyyaan gumaan ilmaan Oromoo itti baatu akka dhiyaatu ammoo yaamichi tokkummaa dhaga’amuu fi qabsoon hidhannoo yoomiyyuu caalaa cimuu qaba; yeroon isaas amma dha; sagaleen uummata keenyaa dhaga’amuu qaba.
Galatoomaa.
Abdii Boruu: aboruu@gmail.com


text:
Kana malees jaarmayaa seeraan alaa fi shoroorkeessaa ta’e ABO keessatti miseensaa fi hogganaa ta’uun waan sosso’aniif adabi sadarkaa adda addaa Bitooteessa 31 bara 2010 kennamuu sabaa himaan mootummaa Itiyoophiyaa yeroo murtiin kenname ibsanii turan. Isaan kana keessaa Injinar Tesfaahuun camadaa Gurmeessaa hidhaa umrii guutuutu irratti murame. Boodaa ol-iyyannaan kan dhiyaate ta’us adabuuma kanatu irratti raggaasiifame.
Du’a Injinar Tesfaahuun kan ilaaleen maatiin hiriyyonni fi abukaatoon isaanii akka jedhantti injinar Tesfaahuun nama abdii kutannaan of ajjesuu miti.


text:
Haga bara 2012 wolumaa gallati horii 450 oli ta'u binnee hiyyeesa hanqifataa maatii 450 oli ta'uu qoodneera.
Interviwu guyyaa 12.04.2013 sagalee Afaan Oromootiin goone as tuqaa dhaggeefadha'a
Guyyaa gaafa 26.07.2010 Godina Arsii Lixaa, Aanaa Siraaroo gabayaa magalaa Rophii guyyaa hojja keessat gumaata Norway keesaa maatiif froottan hiriyyaa kenna irra gara matii harka qadheeyiif hanqifaa ta'aniif ergameen nannoo qarshii 13 000 tiin re'iniif hooloota wolii gallat 45 binnee maatii hanqifataa ykn hiyyeesa 45 qooduu kenna hennaa ibsinu gammachuu gudda'an!
Ebba mangudootaa vidio kana banaa laala'a akkasuma dhageefadha'a!
Guyyaa 22.06.2009 Godina Arsii Lixxaa, Aanaa Siraaro'o, gabayaa Roophii jedhamtu keessat gumaata Norawy keessaa argame gara nannoo birrii 7000 tiin hoolootaaf re'iin wolumaa gallat 37 binnee maatii 37 hanqifata'a qoonneera! Vidiyoon kun hennaa san woraabameeraa laalaa mee!
Guyaa 11.05.2009 gabayaa san keesatt raaddan, jiboolee, re'iin, hoolootaaf harriin wolumaa gallat horii 108 nannoo birrii 53000 tiin binnee hiyyeesa hanqiftataa ganda 4 irraa filchiifnee maatii 108 qoonnee turre! Gabaasa guutuu dubbisuuf as tuqa'a!
Guyyaa 30.08.2008 Aanaa Siraaro'o Magalaa haaraya jiddugaleetii anichaa kan Lokkee Hadda jedhamu keesat gumaata Hawaasni Oromoo Australia Viktoria irraa ummata beelaayeef nannoo doolara 3000 gumaache ture san hennaa hujii irra olchinee ebba abbootiniif hawwootiin keenna Oromoota kana gumaachaniif erganii turan keesaa issa gabaabaa kana vidiyoo Ebba 1faa fi 2ffaa kana irraa dhaggeefadha'a! Akkasuma gabaasni guutuu gumaata sanii asi tuqaa dubbisa'a
Ebba 1faa
Ebba 2faa
Wolii gallat wogootii darban 3 kana keessat hiyyeesa hanqifatee horii 365 binnee maatii 365 qoonneera!
Kanatti dabalatee gumaata Hawaasni Oromoota Australia tiif Woldaan Hawaasa Oromoota Minnesoot (WHOM) ummata Aanaa Siraaro'o kan beelaan midhameef gumaachanii midhaan worqii jedhamu binnee qoonne san hinyaadanna!
Maddi Misooma Rooba’a urga hujii misooma Aanaa Siraaroo keesatt hujjatuu jalqabee turullee bifa kanaanijaarame seensa bara 2008 keessati.
Maddi Misooma Rooba’a kun akka seera biyya Norway irrat hundayee maqaa ”Roba Utviklingsfond” jedhamuungalmaayeeti kan hujii misoomaa kana deemsisaaru.
Akeekni Madda misooma Rooba'a kun inni firrisaan Oromiyaa, Arsii Lixxaa, Aanaa Siraarookeessat hujiimisooma bifa adda addaa irrat saganteefatee dalaga.
Projektoota qabnu keesaa manniin barnootaa, egumsa fayyaa, qilleensa nannootiif hujii qonnaa fakaatan!
- Mannii barnootaa laalchisee, akkuma hanqinna qabaataniin daree dabalataa, mana libreerii (mana kitaaba keessat dubbisan), mana finccaanii kanfakaatan ijaara.
- Egumsa fayya'a laalchisee, Hawwootiif abboottii moodeela ykn fakkeenna ta'u danda'an fillanneebarumsa wa'e egumsa fayya'a, wa'e nyaata madaalaa, qullqullinna, mana finccaanii da'ot qotachuukanfakaatan oggeesoota nanno irrat hirmaachiifnee akka leenjisan goona
- Qilleensa nannoo laalchisee, naannoo san munni waan hinjirreef, biqiltuu bifa adda addaa kan nannoosanit biqilchanii guddatuu danda'u ogeeyii qorachiisaa biqiltuu bifa adda addaa offii dhaabnee ummanninanno'ollee akkasuma maniin barnootaa kan Aanaa san keessat argaman akka dhaabanii guddisankakaafna, hamilee isaaniillee jajjabeesina.
- Hujjii qonnaa laalchisee, qotee bula'a fakkeena mishaa ta'u danda'an haga tokko filachu'un leenjiimidhaan nyaata bifa adda addaa akka qotanii lenjisu'uf sagantaa qabna.
Madda ka irraa argannu, namoota dhuunfaatiif warshalee adda addaa irraa yoo ta’u qaama mootummaallee gaafachuuf sagantaa qabna.
Maddi Misooma Roobaa kun ka geggeefamuun koree fedhii offiitiin off kennaniin. Biyya Norway keesatis ta’e Oromiyaa keesat namni minda’an ramadamee hinjiru. Kana jechaan gummani karaa adda addaa irraa argame martuu akkuma jiruun akeeka isaa saniif ola.


text:
Presidantiin jaarmayaa save the children kan ta’an Kaaroliin Maayiils dilbata dhufu kabajamee kan oolu guyyaa haadholii sababaa gochuun gabaasni ba’e waggaa kana biyyoota 165 qorachu ibsan.
Biyyoota kana keessatti haadholiin attamiin akka da’an qoranne kan jedhan Maayiils kun haadha ta’uuf iddoo gaarii fi hamtuu taatte hubachuuf hedduu gargaara jennee yaanne.
Save the children akka jedhutti addunyaa irratti haadholiif iddoo gaariin biyyiNoorweey durboota fi dubartootaaf barumsa waliin ga’uuf akkasumas yeroo dubartiin deessu ogeessonni wajjin jiru. Kun haadhaaf da’umsi salphaa akka ta’u gargaara.
Biyya haadha deessuuf addunyaa irratti hamaa dha jedhamu NIjeer ta’uu gabaasni ba’e hubachiiseera.Dubartoota da’an sadii keessaa harka tokko qofatu carraa ogeeessa deesiftuu argachuuf danda’a. Shamarran immo waggaa 4 qofaaf barumsa argatu.
Niger keessatti dubartoonni giddu galeessaan waggaa 56 qofa jiraatu. Norway keessatti garuu waggaa 83 jiraatu.
Gabaasaa Guutuu MP3tuquun dhaggeffadhaa


text:
Mammaaksa Afaan Oromoo, Tartiiba Qubee “Aa” irraa eegalaman.
Aa
Aadaan yoo dhiisan adawwii namatti taati.
Aadaa fi aduun ni dhokatan malee hin badan.
Aanaa lafti hin hanqattu.
Aannan banaa dhiisanii hattuu namaan jedhan jette Adurreen.
Aare jedhanii yoo keessaa fuudhaan ni dhaama.
“Aartu qotadhu,” jedhe namichi saree buddeena dhoorgatee.
–
Abbaa dhooksetuu akaakayyuu himata.
Abbaan daadhii dhugeef ilma afaan hin urgaa’u.
Abbaan cabsaa ufitti hin xiqqeessu.
Abbaan iyyatu malee ollaan hin birmatu.
Abbaan loonii dhoqqee hin xireeffatu.
Abbaan mana jiraa gurri ala jira.
Abbaan nyaataa buleef, gabataan jala hin bulu.
Abbaa rakkate farda bukkoon dhahata.
Abbaan uf hin argu, dhagaan uf hin darbu.
Abbatu uf mara jedhe bofni.
–
Abjuun baraa beelaa buddeen buddeen jetti.
Abjuu sodaataniif hirriba hin dhiisan.
Ablee qara lamaa beekaatuu itti fayyadama.
Abshaalli ufii nyaatee gowwaa afaan diba.
–
Adaamiin ollaa Hagamsaa imimmaan hin qoorfattu.
Addaateef ilkaan alanfachuu hin dhiisu.
Adda baane jedhe namtichi furri fudhatee.
Addageen hamma lafa ejjetti.
Adala gowwoomsuun suuta suutani.
Adda nyaatan dhotee tahanii adda deeman loxee tahan.
Adda nyaataniif hin gabbatan.
“Adeemsa abbatu uf tolchaa, fuula rabbitu nama tolcha” jedhe Jaldeessi.
Adeemsa karaa fagoo calqabni tarkaanfii tokko.
Adurreen garaa muratte, Leencaan faana nama sodaachifti.
Adurreen keessi bineensa.
Adurreen kan bakka loon oolan hin beeyne, galgala aannan dhuugdi.
Adurreen riphxee hantuuta argachuu hin ooltu.
–
Afaan ajaa waliin yaa’uu dadhabnee jedhe jedhan waraabessi.
Afaan gaariin afaa gaarii caala.
Afaan lafa taa’u lafee alansha.
Afaan hamii baree utubatti hasaasa.
Afaan qabachuun hunda too’achuu.
Afaaniin Sheek Huseen lukaan gara mukaa.
Afuuffiin madaa hin fayyisu.
–
Agabuu si bulchuuf ganamaan si beelessa.
–
“Ajjeechaa irra sukkuummaa sodaadha,” jette tayfiin.
–
Akka beekan bulan.
Akka cabanitti okkolan.
Akka kufanitti hin caban.
Akka dheebotaniif laga hin maddisan.
Akka durii fi harka xuriitti hin bafan.
Akka duriin jira jette jaartiin qullaa dhaabattee.
Akka ebaluun sirbaan morma nama jallisa.
“Akka ganamaa seetee narra hin ejjetin” jette sokorruun.
Akka ija tiyyaa maaltu naaf kajeela jette sareen.
Akka jedhan dhageettee shaniin gufufaan deette.
Akka haroon hin guunne, akka raachi hin duune jedha.
Akka ormaatti sirbaan morma nama jallisa.
Akkuma durii seetee jaartiin qullaa lafaa kaatee.
Akka qotiyyootti gooba jettee, raachi dhootee duute.
–
Alagaan gaafa kolfaa, firri gaafa golfaa.
Alagaa ilkaan malee garaa hin argan.
–
Ameessi okolee dide, okkotee hin didu.
–
Anatu caalaan Ciincinaa haaduu afaan buute.
Anbi ankoo buukoo nuun jedha nu alii boonaa ufiin jenna jedhe jaldeessi.
Ani badeen waan bade hin galchitu.
“Ani hin hambifanne, ati hin qalbifanne” jedhe namtichi.
Ani hoo duruu gubattuu jette buddeenni mana keessa gubattee.
Ani jiraan se’a gogaan koo gabaa jira jette kurupheen.
Anis garaa qaba jette qamaleen.
Anuma xuuxxa malee, xuuxxee waa na hin xuruursitu.
–
Ariifataan horii gata.
Arraba koo yaa laxxisaa situ faallee na hanqisa
Arbi lamaa yoo wal-lole, kan miidhamu sanbaleexa.
Argaa toleef goromsi hin ottoomu.
Arge jettee hin foysin, dhagahe jettee hin odeessin.
Ari’ii biyyaa baasi, qabii itti hasaasi.
Arjaa kennu dony’a garaan dadhaba.
Arjoomaniif fira hin argatan.
Arrabni hamii baree bulluqa alanfata.
Arrumaan samii bahaan waa hin taatu.
–
Awwaaltuun awwaala hin argattu.
Ayyaanni haftuu haadha warraa ajjeesa.


text:
Godiina Gujii dhiyaa aanaa Galaanaa fi nannoo uummattoota kibbaa aanaa Amaaroo keessatti guyoota lamaan darban haleellaa dhaqqabeen namoonni 4 ajjeefamuu angawoonni naanoo ibsaniiru.
Haleellaa kanaan yoo xiqqaate namoonni shan madaa’uun beekameera Gabaasa Yonaataan Zebdwoos Jalanetu dhiyeessa.
Itti gaafatamaan waajjira kominikeeshinii Godiina Gujii aanaa Galaanaa obbo Gabayyoo Yaadataa/ shiftoonni naannoo sana dahatanii jirantu guyyoota lamaan darbe siiviloota irraan haleellaa geessise jedhan.
Aanaa Galaanaa keessaa namoonni sadii ajjeefamuu ibsanii jiru
Gama biraan bulchiinsa aanaaa Amaarrootti itti gaafatamaan dhimmootii komunikeeshinii ka ta’an obbo Amaare Akliiluu ganda baadiyyaa kombolchaa jedhamu keessatti naoota ja’a kanneen Bajaajjiin deemaa turan irratti dhukaasa banameen miidhamuu dubbatan.
Walumaa gala haleellaa godinaa sana kessatti raawwatameen namoonni afur ajjeefamanii ka biroon shan haala hamaa fi salphaan madaa’uun gabaafameera.


text:
Waxabajjii, 21/2014(TOI) – Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa boji’amtoota waraanaa sudaan addababayitti baasuun ajjeessaniiru jechuun odeeffannoon warraanni Sudaan ofaa jiru oduu sobaa ministeerri Raayyaa Ittisa Biyyaa Itoophiyaa beeksiseera.
Raayyaan ittisa biyyaa Itoophiyaa bakkicha hin turre. Humni Sudaan daangaa Itoophiyaa cabsuun galee Milishaa naannaawwaa waliin walitti bu’uu beeksiseera.
Darektarri dubbi himaa raayyaa Ittisa biyyaa Itoophiyaa koloneel Geetinnaat Adaanee ibsa laataniin akka himanitti yeroo gareen shororkeessaa ABUT raayyaa Ittisa biyyaa iizii kaabaarratti haleellaa raawwate waraanni Sudaan haalaa walitti dhufeenyaafi michummaa seenaa qabeessaa Itoophiyaafi Sudaan hin madaalleen dangaa Itoophiyaa ce’uun weerara taasiseera.
Raayyaan Ittisa Sudaan yeroo adda addaatti rakkoon keessoo yeroo mudatu Itoophiyaarratti qocholloo adda addaa raawwachaa tureera jedhaniiru.
Jidduu kanas Waraanni Sudaan daangaa Itoophiyaa ce’uun milishaa naannoo waliin walitti bu’uun gara lamaanurraa miidhaan qaqqabuu himaniiru.
Akkasis ta’uu waraanni Sudaan bakka raayyaan Ittisa Biyyaa hin jirreetti raayyaan ittisa biyyaa Itoophiyaa waraana koo to’atee ture addababaayitti ajjeeseera jechuun odeeffaannoon oofaa jiru dhugaarraa kan fagaatedha jedhaniiru.
Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa bakkicha akka hin turre kan himan Koloneel Geetinnaat, osoo waraanaa boji’ees seeraa kabajuu,Ummaatummaafi dirqamaa isaa akkaataa barbaadamutti raawwachuun aadaa isaati jedhaniiru.
Naamusni Raayyichaa Kooriyaafi Kongoo dabalatee kan himameef ta’uu himanii daangaa Sudaan kibbaa fi Sudaan Abiiyyee irrattti bobba’ee hojjechaa kan jiru namuusa kanaan faarfamaa kan jirudha jedhaniiru.
Raayyaan Ittisa biyyaa Itoophiyaa ajaja mootummaarra osoo hin fudhatiin callisee akka feeteen raayyaa socho’u osoo hin taanee ‘Iizii’ cimaan walitti hidhamuun kan hojjetudha jedhaniiru
.Haleellaa raawwatame qulqulleessuuf qaamni barbaadu yoo jiraate koreen bakka buutota raayyaa Ittisa biyyaa biyyoota lamaaniirra walitti ba’aan hundee’ee akka qulqulla’uu Raayyaan Ittisa biyyaa fedhii kan qabu ta’uu himaniiru.


text:
Dhaabbannni deggersa hooggansaa fi mirga namoomaa, “Oromo Legacy Leadership and Advocacy Association” ykn “OLLAA” jedhamu ibsaa dhumaa ji’a Hagayyaa irra baaseen, ji’a Adoolessaa bara 2022 naannoo Oromiyaa bakkaawwan adda addaa keessatti ajjeechaa seeraa alaa humnoottan mootummaa Itiyoophiyaa raawwataniin lubbuun namoota hedduu dabree jira, jedhee jira. Himmaa OLLAA kanaaf, gama mootummaatii deebii argachuuf carraaqqiin taasisame haga ammaatti hin milkoofne.
Gabaasaa OLLAAn baase kana ilaalchisee daarektara dhaabbatichaa dubbisnee jirra.


text:
Dhibeen Vayirasii Koroonaa biyyoota Baha Jiddu Galeessaa keessatti haala yaaddessaa taheen kan babal’ataa jiru yoo tahu, biyyoonni kanaan dura namoonni vayirasichaan qabaman biyya isaanii keessatti argamuu mirkaneessan Emreets, Lubnaan fi Iraan turan. Wixata har’aa ammoo Kuweeyt fi Bahreeynis vayirasichi gara biyya isaanii seenuu mirkaneessannii jiru. Haaluma wal fakkaatuun Masri fi Israa’el keessattis namooni Vayirasichaan qabaman jiraatuu gabaafame.
Keessumatti mootummaan Iiraan guyyaa afur dura February 19/2020 namoonni lama dhibee kanaan du’uu eega ibsee booda, Vayirasichi biyyattii keessatti saffisaan babal’ataa jira. Mootummaan Iiraan akka gabaasetti hanga Wixata har’aatti lammiileen biyyattii 48 dhibee Vayirasii Koroonaatiin qabamuu kan mirkanaahe yoo tahu, namoonni 9 sababa dhibee kanaatiin du’anii iru.
Kanuma hordofuun mootummaan Iiraan tamsa’ina Vayirasichaa too’achuuf kan carraaqqaa jiru yoo tahu, manneen barnootaa fi iddoowwan namoonni baay’inaan itti wal gahan cufaa jira. Iiraan akka jettutti Vayirasichi namoota hojii daldalaatiif Chaayinaa irraa gara biyyattii seenaniin kan babal’ate tahuus beeksiste. Gama birootiin ammoo biyyoonni ollaa Iiraan daangaa isaanii cufataa jiran. Biyyoota yeroodhaaf daangaa Iiraan waliin qaban cufuu ibsan jidduu Turkiyaa, Paakistaan, Afgaanistaan fi Armeeniyaan keessatti argamu.
Chaayinaan ala biyyoonni biroo Vayirasichi haala hamaa taheen keessatti babal’ataa jiru Kooriyaa kibbaa fi Xaaliyaan yoo tahan, Kooriyaa kibba keessatti hanga Wixata hara’aatti namoota dhibee kanaan qabaman 763 jidduu namni torba du’uu gabaafame. Xaaliyaan keessatti ammoo nammoota 152 dhibeen kanaa qabaman jidduu 3 du’uu mirkanaahe.
Lakkoofsi lammiilee Chaayinaa dhibee kanaan qabamanii ammoo 77,000 ol kan dhaqqabe yoo tahu, lakkoofsi lammiilee biyyattii sababa Vayirasii kanaatiin du’anii ammoo 2600 ol tahu mootummaan biyyattii beeksise. Walumaa galatti guutuu addunyaa keessatti namoonni 79,000 ol vayirasichaan qabamuu gabaafame.


text:
Nama guyyatti bishaan litira 20 dhugu.
Avreejiidhaan dargageessi tokko guyyatti bishan litira 2 dhuguu qaba. Haa tahu malee hedduun namaa hagas hin dhugu. Namni hedduun bishaan litira lamaa dhuguu dadhabee dhiisa. Isin hoo hagam dhuydu laata? Namni guyyatti bishaan litira 20 dhugu jiraachuu hoo quba qabduu?
Namni Lammii Jarman tahe kan Mark Vubenhost jedhamu tokko rakkoo addaa takka mudate. Namni kun dhibee sukkaaraa hamaa qaba. Sababa kanaaf guyyatti yoo xiqqaate bishaan liitira 20 dhuguu qaba. Saniin ala qaamni isaa rakkina bishaaniitiif saaxilamee miidhamuu danda’a. qaamni isaa hoormoonii bishaan karaa kaleetiin isaa qulqulleessee baasu hin qabu. Kanaafuu akkuma bishaan dhugeen osoo heddus hin turin fincaayuun isarratti dirqama. Sababaa kanaaf namni kun yoo xiqqaate guyyatti yeroo 50 mana fincaanii seena.
Mark Halkanis taatu walitti aansee saa’aa 2f rafuu hin dandayu. Yeroo hunda alarm guuttatee hirribaa ka’ee bishaan dhuga. Fincaaniifis yeroo heddu hirriibaa dammaqa. Nami kun karaa dheeraas deemuu hin dandayu. Hoggayyuu bishaanirraaa fagaachuu hin qabu jechuudha. Garuu akkuma nama fayyaa qabuutti dalagaa qaba. Sa’aa hojii isaatti bakka dalagaatti argamee waan isarraa eeggamu raawwata. Bakka dalagaattis bishaan isa barbaachisu qopheeffata.
Namoonni heddu bowwoo mataatiif dalagaa dhiisanii ciisaa oolan. Namoonni akka Maark garuu dhukkuba hangana gahu dandamatanii guyyatti bishaan litira 20 dhugaa jireenya wajji wal’aansoo godhu.
Qophii: Abuu Ibtisaam


text:
Prezidaantiin Yunaaytid Isteetes Donaald Traamp baajata ykn maallaqa federaalaa keessatti baasii ittisa biyyaaf ooluu isa durii caalaatti dabalanii jiru.Ministeera dantaa alaa fi dhaabatootii kanneen biroo kan akka dhaabata kunuunsa qilleensa naannoo irraa bajata ramadamu hanqiisan Traamp.
Angawoonni bulchiinsaa akka jedhanti Waayit Haawuus baasii mootummaa Federaalaaf mul’ata qabu kan ilaaleen kaleessa dhaabaatoota adda addaaf har’a yaadachiisa ergee ture.Waajirri bulchiinsaa fi Baajataa akka jedhutti walakeessa baatii Bitooteessa dhufuutti Bajata lafa ka’ame guutummaatti dhiyaachuuf jira.
Prez Traamp duula na filadhaa yeroo gaggeessanti baasii waraana biyyattiif ramadamu ka dabalan ta’u dubbatanii turan. Jimaata darbees haasawa dhageesisaniin seenaa Amerikaa keessatti waraana beekamaa ta’e kan ijaaruuf jiran ta’u dhaadatan.


text:
ULFAA fi QORICHOOTA
Yeroo ulfaa qorichoota kennamaniifi kennamuu hin qabne irratti hubannoo sirrii hin ta’in heddutu jira. Fayyadamtoonni tokko tokkoo dimshaashumaan kiniiniin yeroo ulfaa gonkumaa hin ta’u ilaalcha jedhu yoo qabaatan, isaan tokko tokko ammoo qorichi bifa Limmoon/Lilime/Marfeetiin kennamu yeroo ulfaa gonkuma hin ta’u ilaalcha jedhus kan qaban jiraachuu isaanii argina.
—
Akkuma woliigalaatti qorichi limmees ta’ee bifa kiniiniin jiru kan yeroo ulfaa kennamuu danda’uufi hin kennamnetu jira.
—
Haati ykn dubartiin takka yeroo ulfooftu jijjiirama garagaraa (physiologic change) qabaatti. Jijjiiramoonni kun ammoo haala qorichi qaamatti fudhatamuufi hojjatu irratti jijjirama haga tokko qabaachuu mala.
—
Yeroo ulfaa PHn aasiidii garaachaa ni dabala, sosochiin garaachaa ni hirdhata, kun ammoo hammaafi turtii qorichi qaamatti fudhatamuu (absorption) irratti jijjirama muraasa wohii qabaachuu mala. Akkasumas hormooniin piroojestroonii fi estardayol yeroo ulfaa dabaluun isaanii ammoo haala qorichi tiruu biratti wolnyaatiinsa isa barbaachisu godhu hamma tokko jijjiiruu danda’u. Haalli/saffisni dhimbiibbaa kalee (Glomerular Filtration Rate) yeroo ulfaa sababa dhiigni gara kalee deemu dabaluuf dhimbiibbaan kalee kun ni dabala, qorichoonni karaa kaleen dhimbiibamanii qaamaa bahan hedduun jijjiramni haga tokko irratti ni muldhata. Haa ta’u malee jijjiiramoonni kaafne kun hamma qorichoonni fudhatamuu qaban (dose) isaanii jijjiruuf yeroo hedduu gahaa miti.
—
Kan biraa ammoo daa’imni garaa haadhaa jiru, karaa hobbaatiitiin (placenta) nyaataaf waan uumamuufi guddachuuf isa barbaachisu argata. Qorichoonni hobbatiidhan godhanii daa’ima uumamaafi guddinna irra jiru kana bira qaqqabuun haala uumama isaa irratti miidhaa fiduu danda’u. Akka ulfi addaan citu ykn dhangala’uus gochuu malu.
—
Wolumaagalatti qorichoonni haala miidhaa ykn kennama yeroo ulfaa irratti hundaa’uun Garee (Category) Shan: A, B, C, D, fi X jedhamuun qoqqodamanii ilaalamu.
—
—
GAREE A (Category A): Kan qorannoon gahaan godhamee daa’ima garaa keessa jiru irratti miidhaan hin muldhanne. Qorichoonni garee kanaa yeroo ulfaa yoo fudhataman rakkoo hin qabu. Qorichoonni garee kana jala jiraan hedduun Vaayitaminoota.
—
GAREE B (Category B): Qorannoo beeyladoota ykn bineensota irratti godhameen rakkoon kan hin muldhanne, garuu nama irratti qorannoon gahaan godhamee kan hin jirre. Ykn Garee kana keessatti kan ramadaman qorichoota qorannoo beeyladoota ykn bineensota irratti godhameen rakkoo fiduun isaanii muldhatee, qorannoo nama irratti (ulfa baatii sadii booda) ta’e irratti qorannoo godhameen miidhaan kan hin muldhanne. Qorichoonni garee kanaa yeroo ulfaa fudhatamuu ni danda’u. Qorichoonni garee kana keessa jiran keessaa Paracetamol fi Amoxicillin ni argamu.
—
GAREE C (Category C): Qorannoo beeyladootaa /bineensota irratti godhameen qorichoota miidhaa qabatamaa rimaya garaa jiru irratti fiduun isaanii mirkanaaye, garuu ammoo nama irratti qorannoon gahaan hin godhamne. Ykn Qorichoonni qorannoon waa’ee miidhaa isaan yeroo ulfaa fiduu danda’an irratti nama ykn beeyladoota irratti hin godhamnes garee kanatti ramadamu. Qorichoonni kun bu’aan isaan haadhaaf qabaniifi miidhaa isaan daa’ima garaa jiru irratti fiduu danda’an wolmadalchisuun, yoo bu’aan haadhaa kan caalu ta’e qofa kennamu.
—
GAREE D (Category D): Qorichoota miidhaa daa’ima garaa keessa jiru irratti fiduu danda’an. Qorichonni kun yeroo ulfaa kennamuu hin qaban. Haa ta’u malee haalli haati itti jirtu yoo kan lubbuu ishiitiif sodaachisu ta’ee qorichicha fudhachuu irraa kan fayyadamtu ta’e qorichoonni kunniin kennamuu malu.
—
GAREE X (Category X): Qorannoo godhameen qorichoota miidhaa qabatamaa daa’ima garaa jiru irratti dhaqqabsiisaniin, faayidaa haati fudhachuun iraa argattu caalaa miidhaan isaan daa’ima garaa jiru irratti geessan hammataa ta’uun mirkanyee. Qorichoonni kun yeroo ulfaa kennamuu hin qaban. Qorichoota garee kanaa kennuun dhorkaadha (contraindicated)dha.
—
Qoricha kamtu garee (category) kam keessatti ramadama kan jedhu san ogeessota fayyaatiif dhiifnee.
* Akkuma woligalaatti yeroo ulfaa yoo dhukkubbiin jiraate malee otoo qoricha fudhachuu baatanii filatamaadha. Yoo dhukkubbiin jiraate ammoo qorannoo gahaa bood ajaja ogeessa fayyaatiin qofa qorichoonni fudhatamuu qabu.
* Yeroo mana yaalaa deemtanii tajaajila argattan, yoo ulfa qabaachuu keessan beektan ogeessa isin waldhaanu saniif dursitanii himuu hin dagatinaa.
* Qorichi yoo isiniif ajajame kan ulfa tuqu ykn miidhuuf kan hin miine ta’uu isaa ogeessa isiniif ajaje san irraa, akkasumallee ogeessa qorichicha isiniif kenne/gurgure sanillee irra deebi’aa gaafadhaa.
* Akkasumas haadha harma hoosiftu yoo taates qorichi ajajameef sun kan aanan harmaatiin bahuun daa’ima harma hodhuuf miidhaa hin qabne ta’uu gaafachuun adda baafachuu qabdi.
—
Horaa, bulaa, deebanaa!
Fayyaa dahaa, fayyaa ta’aa!
—
©Dr. Nuredin Luke


text:
Oromia Technical and Vocational Education and Training Bureau is one of public institution among 32 Bureaus of Oromia Regional States established with the objective of producing lower and middle-level, competent, motivated, adaptable and innovative workforce in the Region, which can contribute to poverty reduction and social and economic development through facilitating demand-driven, high-quality technical and vocational education and training and transfer of demanded technology.
Currently, the Bureau has nearly 100 professional staffs at regional level and administering 176 public and 132 Private and totally 308 TVET Colleges in the region. Among these 24 of them are Poly Technic Colleges.
- Artifishaal Intalijansii(AI): Jappaan keessatti roobootiiwwan hojii daldalaa eegaluufOctober 10, 2020Yeroo ammaa kanatti roobootiiwwan hojii dhalli namaa hojjetu sirnaan hojjetan arguun baratameera. Magaalaa guddoo Jappaan Tookyoo keessatti kan argamu giddu gala gabaa tokko keessatti roobootiin tokko suuqii keessa dhaabbattee hojiishee haalaan hojjechaa jirti. Roobootiin kun waan nama barbaadu hundaan nama tajaajilaa jirti. Dhugaatii namaaf hirti, lafaa kaastee bakka isaaf qophaa’erra ni keessi. Kophaamashee namaaf tajaajila kenniti, namoonni seenanii tajaajila argatanii ba’u, akkuma namaatti sosochootee si’aayinaan hojjetti. Roobootiin kun wayita hojii hojjettu waanuma akka namaa sammuudhaan yaaddu fakkaatti, garuu miti. Roobootiin sammuu uumamaa hin qabdu waan ta’eef. Namatu fageenya kiilomeetira fagoorraa ishee to’ata, kanaan sochooti. Namni roobootii kana to’atu meeshaa roobotittii itti dhiyeessee mul’isuu fi danaashee hundayyuu fidee fuuldurasaa kaa’u ‘virtual reality’ fayyadamuunidha. Roobootiin ‘Model-T’ jedhamtu kun kan kubbaaniyyaa Jappaan ‘Telexistance’ jedhamuuti. Dizaayiniin roobootii kanaas, akkaataa namoonni qaamaan bakka biraa osoo jiranii bakka fedhanitti hojii humna namaa barbaadu kamiyyuu hojjechuu akka danda’anitti kan hojjetameedha. Daarekatarri Boordii Kubbaaniyyaa kanaa Yuuchiroo Hikosaakaa, ”roobootittiin fakkeenya namaatiin kan hojjetamteedha” jedhan. ”Bakka jirtan teessanii roobootii kana fayyadamuun iddoo feetan deemuu dandeessu” jedhan daarektarichi. Hojiin teeknooloojii kun roobootii bilbilaan hojjetu yookiin ‘telerobotics’ jedhama. Roobootiiwwan fageenyarraa dhala namaan to’atamuun boombii darbachuuf fayyadan yeroo dheeraaf kan turan ta’us, wayita weerara koronaavaayirasii kanammoo roobootiiwwan nyaata mana namaatti namaaf geessan akkaasumas kanneen teeleedhaan hojjetan dhiyeenya kana haala kanneen duraarraa adda ta’een hojjetamaa jiru. ”Biyya uummannishee heddumminaan jaaraa jiran kan Jappaan kana keessatti hanqinni humna namaa mudataa jira. Keessattuu hojiiwwan galii xiqqoo argamsiisan keessatti rakkoon kun baayye mul’ata” jechuun rakkoo mudataa jiruuf kun furmaata akka ta’u dubbatan daarektarichi. Hojiiwwan qaamaan argamanii hojjechuun barbaachisan keessatti roobootiiwwan kunneen kumaatamaan ramaduun haga tokko rakkoo kana furuun ni danda’ama jedhan. Dhaabbileenis hojjettoota fageenyarraa roobootiiwwan kunneen to’atan heddumminaan qacaruun hojjechiisuu danda’u jedhan. Namni tokko amma magaalaa Tookyootti hojjetee daqiiqaa 10 boodammoo magaalaa Okaayidoo keessaa hojjechuu danda’a, osoo geejjibaan imaluu hin barbaachisne bakka garaagaraatti hojjechuun ni danda’ama” jedhan. Namoonni roobootii kana hojjechiisan jalqaba oonlaayinii iddoo gabaan itti gaggeeffamu interneetii saaqanii seenu, isa booda waan gurguruu fi bituu barbaadan karaa ‘virtual reality’ roobootii ajajuun akka socho’anii hojjetan godhu. Ibsa waa’ee suuraa,Namni tokko roobootiiwwan bakka garaagaraa jiran bakka tokko taa’ee to’achuu danda’a “Yaadi kun keessumaa haala amma keessa jirruuf abdii kan uumuudha. Sababni isaas namoonni walitti dhufeenyaa fi wal-tuttuqqaa yoo hir’isan yaaddoo koronaavaayirasiis akkasuma hir’isa waan ta’eef.” jedhu daarektarri kun. Teeknooloojiin kun rakkoo furamuu qabu kan mataasaa qabaachuus hin haalle. Roobootiin kun saffisa akka namaa qabaachuu dhabuu akkasumas meeshaan ittiin roobootiiwwan to’atan yeroo dheeraa booda miira namaa kan gadi buusuu fi kan nama raatessu ta’uu himaniiru. Kanaafis waahillan isaanii waliin ta’uun hojjechaa jiraachuu himaniiru. Maddii oduu BBC Afaan Oromoti... Read more...
- Teekinooloojiin ogeessota Abbaa Taayitaa Saayinsii, Teekinooloojii, Qunnamtiif Odeeffannoo Oromiyaafi Biiroo BLTO Oromiyaatiin waraabame daawwatame.June 5, 2020 Teekinooloojiin ogeessota Abbaa Taayitaa Saayinsii, Teekinooloojii, Qunnamtiif Odeeffannoo Oromiyaafi Biiroo BLTO Oromiyaatiin waraabame daawwatame. ———————————————————————————- Biiroon BLTO Oromiyaa teekinooloojii bu’aqabeessummaan isaa mirkanaa’e waraabuu, fooyyessuufi kalaquun rakkoo hawaasa naannichaa furuuf hojiilee garaagaraa raawwachaa tureera. Bara kanas Abbaa Taayitaa Saayinsii, Teekinooloojii, Quunnamtiifi Odeeffannoo Oromiyaa waliin ta’uun dookumantii ogeessota Abbaa Taayitichaan dhiyaatan bu’uura godhachuun teekinooloojiiwwan rakkoolee interpiraayizoota bu’aa gogaa irratti bobba’anii jiran mudatan furuuf gargaaran lama “Manual Logo Stamping” fi “Heat Reactivator” Kolleejjota BLTO Oromiyaa’tiif ceesisuuf meeshaaleen teekinooloojii kanneen hojjechuuf barbaachisan guutamuun Kolleejjii Poolii Teeknika Adaamaa keessatti hojiin teekinooloojiiwwan kanneen waraabuu hojjetamaa tureera. Hojiin teekinooloojii waraabuu gaggeeffamaa ture kunis guyyaa har’aa hooggantoota Biiroo BLTO Oromiyaafi hoggantoota Abbaa Taayitichaatiin daawwatamee jira. Kaayyoon daawwannichaas hojiilee teekinooloojiiwwan lamaan waraabuu irratti hanga ammaatti raawwataman daawwachuun wantoota fooyya’uu qabaniifi qaamolee bira gahuu qaban bira haala kamiin geessisuun akka danda’amurratti marii’achuuf akka ta’e hubatameera. Kallattii hojii garafuulduraa kan kaa’an hogganaan Biiroo BLTO Oromiyaa obbo Eebbaa Garbaa ogeessota dandeettii, beekumsaafi humna isaanii osoo hinqusatiin yeroo yaaddessaafi hammaataa kana keessatti teekinooloojiiwwan kanneen waraabuu irratti hirmaatan galateeffachuun, fuulduratti carraa hojii bal’aa uumuuf teeknooloojii waraabame kana qaama oomishu bal’inaan horachuufi warreen teeknooloojicha bitanii itti fayyadamaniif immoo ‘user manual’ qopheessuun barbaachisaa ta’uu eeraniiru. Akkasumas, qindoomina cimaan hojjechuun ogeessota hojjechuu danda’an qabnu kanatti fayyadamnee rakkoo hawaasa keenyaa furuuf xiiqiin hojjechuun murteessaa ta’uu addeessaniiru. Yoo kaka’umsa amma jiruun cimnee hojjenne waraabuu keessaa baanee ofii keenyaa kalaquudhaan hojjechuun akka danda’amu ibsuun, teekinooloojii waraabame kana istaandaardii isaa eeguun sochoostota IMXaalee naannoo keenya jiraniif ceesisuun hojii itti fufiinsaan hojjetamu ta’uus kallattii kaa’anii jiru.... Read more...


text:
Yemmuu bu’iin filannoo keniyaa eegamaa jiruu kannatti, komishiiniin filannoo biyyatti bu’ii lakoofsaa sagalee karaa masaritiitin maxxansaa ture dhaabeeraa ykn qabbaneeseraa jechuudhaan gabasaa midiyaaleen biyyatti kamsaa kaleesaa gabaasanii iraati Taajabadonii filanoo fi gareewwan midiyaa yaachisuun isaa gabasamee jira.
Gabasaa dhaabbanii midiyaa Neetworkii Televijinii Keniyaan,NTV keniyaa fi dhaabanni Telvijiinii Sitizin jedhaman sochiin bu’ii lakkofsa sagalee tooraa interneetaa irratti ifatti maxxansuu dhaabatee jiraa jechuu isaanii kana hordoofuudhaan, manii maree dhimmaa midiyaa inni mootumaan dhaabee hojichii akka hin dhaabbaneef midiyaaleenis akka odeeffannoo ifaa hin goonee akka hin taasifamnee ibsuu isaa maddi oduu Asoosheetid Prees ibsee jira.
Itti gaafatamaan maree midiyaa keniyaa Deeviid Omwooyoo Akka AP himanitti akka gabaasnii wa’ee lakkoofsa sagaalee dhaabbatuu eenyu iyyuu eenyuunuu hin gaafanee jedhaniiru.
Filannoo Keniyaa qibxata darbe taasifamee ilaalchisee gabaasaleen amma amaatti Raayilaa Odiingaa fi Wiliyaam Ruutoo Sagalee walqixaa waan galmeessaa jiraaniif , nama moo’e addaan baasuuf filanoon biraa isaan lamman giduutti taasifamuu ni dan’ada.


text:
Qindoominaa fi jajjabina hoogganoota waldaalee hawaasaatiin injifannoo hawaasti keenya galmeesse kan nama boonsu, egeree tokkummaa keenyaa kan daran cimsuu fi diina biyyoota alaa keessatti of ijaaruuf tattaafattu kan abdii kutachiise waan ta’eef ilmaan Oromoo lubbuu isaanii baraaruuf biyyoota amabaa addunyaa kana keessa faca’anii jiraatan maraaf fakkii gaariidha jenna.
Sochii diinaa yeroo adda addaa naannoo kanaa irraa muuyixannoo kan qabu waldaan Hawaasa Oromoo Victoria, magaalaa Melbourne ergamtoota faana bu’uun galama meeqa qabachuun horii isaanii qisaasaniyyuu akka irree hawaasa bal’aa jalaa ba’uu hin dandeenye mirkaneessaniiruf. Loote galtoonni isaan Hawaasa keessatti ijaarrachuu yaalan dogoggorsuuf bakkoota adda addaatti wal-ga’ii jaloota isaanii waammachuuf tattaafataniyyuu ija jaarmayaa hawaasa keenyaa jalaa ba’uu hin dandeenye. Baay’inaa fi xiqqeenya hawaasaa iriira sana irratti argamanii osoo hin taane murannoo fi kutannoo isaan bobbaa diinaa irratti fudhatan akkaan kan nama boonsu ta’uu agarsiisa. Konyaan ABO Victoria hojii bu’a qabeessa, dalagaa tokkummaa hawaasa keenyaa muldhisu, injifannoo QBO olkaasuu fi hojii bu’a qabeessa argame kanatti diinni keenya kan mataan lafa ilaale, itti qaana’ee, gama kaaniin ammoo Oromoo fi firoottan qabsoo keenyaa mara daran kan nu boonsu ta’uu irra dabree yeroon isaa qabsoo hafteef of qopheessuun murteessaa ta’u kan hubachiise ta’u ibsuu feena.
Karoora bobbaa diinaa gara Australia, Melbourne hanqisuu irratti sab-quunnamtiileen adda addaa kan gaabaasan ta’u illee sochii fi yaaliin diinaa naannoo kanaa as irratti dhaabbata jechuu hin dandeenyu. Diinni abdii hin kutatu waan ta’eef hanga jilli bobbaate naannoo kanaa abdii kutattee baatutti jala bu’uun murteessadha. Dhukkuba hawaasa keenya keessatti facaasanii deemuuf tattaffii isaanii maseensuun murteessadha. Kanaaf Oromoon martinuu jabaatee jala bu’uu qaba.
Akka Adda Bilisummaa Oromoo konyaa Victoriatti, bobbaa diinaa kana hanqisuu qofaa osoo hin taane hawaasti keenya hojii ulfaataa hafetti itti fufinsaan bobba’uun kan isa irraa eegamu ta’uus asumaan hubachiisuu feena. Warreen kaleessa qabsaawaa ta’uun diina kana himatanii biyyaa ba’an, har’a dhiiga ilmaan Oromoo dhangala’e fi dhangalaa jiru sana dagachuun dantaa ofii jala bu’anii hariiroo mootummaa Wayyaanee uummatanii lammii isaanii irratti fafa dalagaa jiran gorsanii deeffachuu ykn saaxilanii of keessaa qophxeessuun barbaachisaa ta’uu qaba jenna. Har’a rakkoon uummata isaanii itti mul’achuu hanqattee, waan kaleessa biyyaa iittin yaa’ame sun dagatamee hara’a as keessatti maandheffachuun riqicha diinaa ta’anii haala bobbaa diinaa kana mijeessaa jiran saaxiluun waan fardii ta’ee as ba’aa jira. Yoo kana hin taane tasgabbiin hawaasa keenyaa akkaan yaaddessaa ta’uu fi gaaffii keessa jiraachuu hubachuun barbaachisaadha jenna. Haal duree waliin jireenya hawaasa keenya keessaa borii aanjefachuun murteessadha. Maaliif jennaan akkaataa laafina keenya keessaan harka naqatanii boris fakkaataan mudachuuf kan hin oolle ta’uu mirkana waan ta’eef itti yaadamuu qaba.
Kanaaf akka walii galaattuu tokkommaan waldaa hawaasa Oromoo murteessaa ta’uu ABO Konyaa Victoriaa itti amana. Hojii fardii kana milkeessuu irratti koreewwan waldaa hawaasa Oromoo Victoria fi uummanni Oromoo duula kana irratti hirmaattan galata guddaa qabdu jenna. Gadaan gadaa lolaati, Oromiyaa irrattis akkasuma injifannoo galmeessisiisuf jabaannee haa kaanu.
Injifannoo Ummata Oromoof !!!
ABO Konyaa Victoria.
Baruumsi bu'ura jireenya ilma namaati. Barnoonni bu'ura waa hundaati. Manni barnootaa naannoo kee jiraachuu jechuun…
The Conflict Testing Ethiopia’s Nobel-Winning Leader
For several months, Ethiopia has witnessed an escalation of threats on various fronts, both internal…
In a sign of growing concern in Washington about the Civil War in Ethiopia, the…
NAIROBI, Kenya — Once home to one of Africa's fastest-growing economies, Ethiopia is struggling as…
On September 11, 2022, the Government of Tigray External Affairs Office released a statement indicating their willingness…


text:
Jecha ‘mootummaa’ jedhu yeroo duraaf Afaan Oromoo keessatti eenyu hojii irra akka oolche hin beeku. Garuu jechi kun hiikkata (term) afaan ollaa irraa gara keenyatti suduudaan akka hiikame ifaa dha. Innis odoo gahaatti hin qoratamin har’a babal’atee arrabnis kan nu barate taheera. Fakkeenya kaafnee haa laallu. Afaan Habashootaa (Geiz fi kan isa irraa dhalatan Amaarignaa fi Tigrigna) keessatti jecha መንግስት/መንግስቲ jedhamu ni beeyna. Kunis jecha ንጉስ jedhu irraa dhalate. Habashoota biratti maqoonni namaa jecha kana irraa wal horanis baay’ee dha. ንጉሱ፣ ንጉሤ፣ ነጋሲ፣ ነጋሽ፣ ነገሰ፣ ንግስት፣ ንግስቲ፣ ኣንገሶም፣ ኣንገሰት፣ መንግስቱ፣ መንግስቴ፣ መንገሻ faa. Aadaan (ዘውድ/gonfoo/monarchy) kun kan ganamaa qabanii ittiin wal bulchan waan taheef maqaalee olitti kaafaman qofa osoo hin taane jechoonni maqaa ንጉስ jedhu irraa dhalatanis hedduu dha. Kunis: መንገስ፣ መናገሻ፣ ንግስ፣ ንግስና፣ ኣንጋሽ፣ መንግስት faa.
Gara afaan keenyaatti haa dachaanu. Jecha ንጉስ jedhu afaan keenyaan ‘mootii’ jechuun beekna. Kunis ‘kan warra kaan hunda moohatee irratti moohe’ jechuu garsiisa. Garuu jechootaa fi maqoota jecha kana irraa wal horan baay’ee hin agarru. Jechi ‘mootii’ jedhu jecha afaan keenyaa qulqulluu tahuyyuu, jechoota baay’ee kan isa irraa wal horan akka jecha afaanota Habashaatti hin agarru. Yoo baay’ate ‘mootomaa’ fi ‘mootummaa’ qofa beekna. Maqaa namaas yoo tahe Mootii fi Mootummaa bira dabree kan biraa an dhagahee hin beeku. Maqoonnii fi jechoonni waan kanaan wal hidhatan afaan keenya keessatti wanni xiqqaataniif sababa qaba. Kunis seenaa siyaasaa Oromoo isa ganamaa keessatti sirni akkasii waan beekamu hin turre. Sirni ‘mootomaa’ (ንጉሣዊ ስርኣት) seenaa siyaasaa Oromoo keessatti kan mul’achuu eegale waggoota 400 boodanaa keessa eega sirni Gadaa Oromoo bakkoota gariitti lalaaffatee sirna bulchiinsa ala irraa nutti seene kanaan dhaalamuu eegalee booda. Akkasuu tahee bakkootuma sirni Gadaa laaffatee sirna mootomaatiin bakka bu’ettuu taanaan jechoonni maqaa ‘mootii’ jedhu irraa wal horan baay’een hin mul’anne.
Faranjoonni gariin illee seenaa isaanii keessatti sirna mootomaan buluudhaa (kingdom) jedhamu waggoota kumootaaf qabaataniyyuu, bulchiinsa siyaasaa baranee ittiin wal bulchan garuu ‘kingdom’ osoo hin taane ‘government’ jedhanii yaamu. Fakkeenyaaf Ingliziin maqaadhaan dur irraa qabee hanga har’aatti ‘Kingdom’ (Mootoma) yoo taatu mootomoota isii afran (England, Wales, Scotland fi Northern Ireland) walitti qabattee Mootoma Tokkoome (United Kingdom) jettee of waamti. Haa tahu malee sirna bulchiinsa baranee ‘government’ kan sirna paarlaamaatiin bulu dagaagfattee addunyaa irratti bara dheeraaf beekamti. Biyyoonni Awrooppaa biroon seenaa bara dheeraa qabaachuun beekaman akka Ixaaliyaa, Faransaa, Jarman fi kan biroo hedduun illee akkasuma.
Warri Habashaa garuu maquma sirna aadaa siyaasaa isaanii ganamaa tahe መንግስት/kingdom irratti cichanii hafan. Har’a sirni nugusummaa Itoophiyaa keessatti eega du’ee waggaa 40 caaleera. Garuu maqaan sirna bulchiinsaa afaan jaraa keessatti har’ayyuu isuma duubatti hafaa gaafa sirna nugusummaa ture (መንግስት) dha. Kan nama raajummoo, nutuu waan eenyummaa keenya ganamaa keessatti hin beekamne kan sirna bulchiinsa nugusummaa irraa dhalate jara irraa hiikkannee ‘mootummaa’ jedhaa har’a gahuu keenya. Sanuu sirna siyaasaa kan jaraa caalaa qaroomaa tahe, kan copha dhiigaa tokkoon maleetti walqixxummaan ummata bulchu waggoota kumootaaf warra shaakalaa dhufe taanee osoo jirruu.
Kanaaf jecha har’a sirna siyaasaa baranee isa faranjoonni ‘government’ jedhaniin san gara afaan keenyaatitti yeroo hiikkannu hanga ammaatti waan dogoggorre natti fakkaata. Aadaa sirna siyaasaa ollaa keenyaa tahe መንግስት irraa gara ‘mootummaa’tti jijjiirree hanga ammaa babal’ifnee fayyadamuun keenya eenyummaa sirna siyaasaa keenya isa ganamaa waliin hin deemu. Sirni siyaasaa keenya inni ganamaa ‘Gadaa’ dha malee ‘mootummaa/mootoma’ (መንግስት/ንግስ/kingdom) miti. Kanaafuu jechi har’a arrabni nu baree ‘mootummaa’ jechuun waamnu kun gara jecha eenyummaa keenya isa ganamaa ibsu tokkotti fooyya’uu qaba jedheen yaada. Fakkeenyaaf: Gadaa, Gadooma, Gadoomsa, Gadeessa, Gadaanbiyya, Gadaalessa, Gadmaya, Gadmaata, Gadaanbulchii, Gadaanbulmaata, yookiis jecha kanatti firoomu biraa tokkotti odoo sirraawee yaada jedhun kaasa.
Kunis sirna bulchiinsa alagaan har’a nurratti diriirse jalatti odoo hin taane sirna ofiin of bulchuudhaa kan boru mataa keenyatti diriirfannu keessatti taha jedheen hawwa. Sirni bulchiinsaa alagaa har’aa ‘mootummaa’ jedhamuuf haqa qaba. Maqichis waan keenya hin ibsu waan taheef. Kan ofii keenyaaf boru diriirfannu irratti garuu ammuma irraa itti yaaduun barbaachisaa dha jechuu kiyya. Kana irratti hayyoonni afaanii, seenaa fi siyaasaa Oromoo qorannoo dabalataa geggeessu jedheen abdadha.


text:
Finfinnee keessatti Afaan Oromoo dubbachuun yakka ta’ee jiraachuu
Duulli eenyummaa Uummata Oromoo irratti, tiksitootaa fi leellistoota impaayera Itoophiyaan adeemsifamu, tibbana daran jabaatee itti-fufuun, handhuura Oromiyaa Magaalaa Finfinnee keessatti Afaan Oromoo dubbachuun, isa yeroo kamii irrayyuu, tibbana, ija jibbaan ilaalamaa; Ilmaan Oromoos yakkamaa taasisuun, hidhaa fi dararaaf saaxilaa jiraachuu.
Sochii fi tarkaanfilee WBO tibbanaa: Lixa Oromiyaa
Sochii WBO’n tibbana Konyaalee Lixa Oromiyaa garaagaraa keessatti taasisaa jiruu fi tarkaanfilee diina irratti fudhatamaa jiran, akkasumas, dhimma akeekaa fi galma Qabsoo Bilisummaa Oromoo irratti, marii Oromticha tokko waliin taasifame.


text:
Sababii koronaavaayirasiin jeettiin dhuunfaa baay'inaan barbaadamaa jira
Dhaabbileen jeettii dhuunfaa kireessan sababii koronaavaayirasiitiin wal qabatee lakkoofsi namoota dhuunfaan xiyyaara kireeffachuuf gaafatanii dabaluu himan.
Sababii balaliinsi Chaayinaa keessaa bahuufi galuu dhaabbateen imaltoonni muraasni biyyattii keessa akka turan taasifamaniiru.
Gatiin isaa jabaa ta'ulleen soorayyiin ammoo dhunfaadhaan jettii kireeffatanii balalii'uuf gaafataa jiru.
Haa ta'u malee dhaabbilee jeetti dhiyeessan ammoo gaaffii dhiyaataa jiru sababii dhorkaa imalaafi hirna xiyyaaraa akkasumas hojjattootaan guutuu hindandeenye.
Dhaabbanni Daladla Jeettiiwwani kan bu'urasaa biyya Awustiraaliyaa taasifate tokko akka himeetti gaaffiin dhiyaataa jiru baayyee ta'ulleen hanqina xiyyaaraafi hojjattootaan kan ka'e baayyeessaa kessummeessu hindandeenye.
''Baayyeen xiyyaaraa fi hojjattoota isaanii gara Chaayinaatti ergu hinbarbaadan. Soodaa nageenya hojjattootaa akkuma jiruutti ta'ee, erga Chaayinaa galanii booda torbaan lamaaf qofaa turuu waan qabaataniif hojii omaa waan hinhojjanneef erguu diduu.''
Dhaabbanni Jeettii Singaapooriitti bu'ureeffate tokkoos akka jedheetti, baatii darbee keessaa fedheen parsantaa 80-90 dabaleera.
''Namoonni baayyeen waggaa haaraa Chaayinaatiif kan bahan yoo ta'u, ammoo garuu deebii'uuf rakkataa jiru. Baayyeenis gara Beejiingi, Shangaa'iifi Hongi Koongiitti deebii'uu barbaadu,'' jedheera Hojii gaggeessaan Jettii Ashiyaa Longaan Raavishkaansaar.
''Nuti garuu eessa essatti balali'uu akka qabnurratti baayyee daangeeffamne jirra. Maalaqni gaafatan akkuma jiruutti ta'ee daandiiwwan qilleensaa xiyyaarota saanii akka kireeffanuuf nuuf hin hayyaman,'' jedheera.
Imaltoonni kuun ammoo Chaayinaa keessaa bahuuf barbaadu. Maamilli motummaa tokko Ameerikaa Kibbaa irraa jeettii dhunfaatiin balalii'uuf gaafateera. Kanaanis '' imaltoota dhibbaan lakka'amaniif Wuhaan irraa balaliinsa sa'aatii afurii akka kennamuuf gaafatan,'' jedha.
Dhaabbanni UK'tti bu;ureeffate tokko akka jedheettis, namoota dhuunfaafi imaltoota garee irraa gaaffii hedduun dhiyaateefiira.
Jeettii xiqqoonni namoota lamaa hanga afurii baattuu sa'aatiidhaan hanga doolaara 2,400 akka gaafatu dhaabbanni jeettii Daldala Paramount jedhmu beeksise. Jettii guddaan ammoo namoota sadeeti hanga 10 kan qabatu yoo ta'u, sa'aatiin dolaara 6,000 kanfalchiisa.
Daandii xiyyaaraa Itoophiyaa: 'Balaliinsa addaan kutuun ulaagaa kamiinuu fudhatama hin qabu'
Balaliinsa gara Chaayinaatti taasisu akka dhaabuu dhiibbaan irratti godhamaa kan ture Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa waan gaafatame raawwachuun sirrii akka hin taane beeksise.