text:
Demokrasii Itiyoophiyaa fi Itgaafatama Gocha 2007 irratt qooqa yartuu
(H. R. 2003)
Nammi tokkoo waa’ee Mirga Ilmoo nama Chartara ST (UN), konvenshinootaa fi kovenantoota irratt hundaawee dubbata yoo tahe demokraasiinis itgaafatammis Itiyoophiyaa irra eegamuu hin qabu. Mirgi fi walabummooti noolaa abba tokkee kan dhitamu abbicha qofa irratt akeekkatee osoo hin tahin saba inni keessaa bahes ni dabalata. Empayerichi sabootaa fi sabummaa hedduu kan garri caalaan saanii kolonii tahan of keessaa qaba. Habashaa biyyi haadhoon bulcha demookraatawe qabaattee hin beektu. Angoon ni boji’ama malee hin badhaasamu.Caffeen Amerika shakala hin beekamne tokkoo alaan itt fe’uu yaala. Erbaala kana keessatt barreesich yaa’a HR 2003 jala darbee, dhimma inni baasuuf kan irra ilaalee darbe hubachuu yaala. Tumichi Onkololess 2, 2007 Manaa Senatef darbe kutaa 8 qaba.
Yaa’icha
Tumaan tokkoo dabarsuuf haa tahu ittisuuf kanneen deggeranii fi ittiin mormaniin ifaajjee guddaan tolfamuu qaba. Jalqabanii fixachiisuun jabinaa fi itt cicha gaafata. Yoo dhiibbaan alaa hin jiru jedhamellee miseensi hundi akka akeeka tokkott waliigalu gochuun giixirsaa dha. Waan HR 2003 Itiyoophiaa ilaalutt kanneen yaadanmal/theory ormi hundi mootummaa tahuuf argata jedhutt aManan, sababa kamiinu keessa seenuun hin barbaachisu jedhu. Kanneen imperial Itiyoophiyaa, kan Amaarri malbulchaa fi hawaasoman olhaantummaa itt qabataa ture, akka ujuutt ilaalanis jiru. Ityoophiyaa isaan ni jaallanna jedhanii fi deggeranis sana. Bulchi empayerii amma jiru akka deggertoota ujuu sana gad qabaa jirutt amanu.
Kanneen biro Ityoophiyaa kan beekan gara bulcha ammaa qofaani. Jarri kun qabsoo ABUT tolche kan ofiitti ilaaluu. Kaan saanii akka Mallas demokraasii hojiirra itt oolchaa jirus ni dinqisiifatu. Jarri duubaa kun dabballoota Tigreen kan salphaatt gowwomfamani. Kan amma Mana keessatt diriirfame fakkaatti isaan uummatanii ala jalaa taha. Kanneen waa dafanii hubatanis jiru. Isaaniif haxaarummaa fi hamaa bulchichaan tolfamaa jiru baruun yeroo itt hin fudhanne. Egaa tumicha dabarsuuf wayyabi miseensotaa kan ilaalcha fi muuxannoo adda addaa qaban amansiifamuu qabu turan jechuu dha.
Waa’ee dhiitama mirga nama Itiyoophiyaa keessaa jiruu irratt, ilaalcha adda addaa jiru walitt fiduuf ragaa amansiisaa dhiiheessuun barbaachisaa dha jechuu dha.
Manich dhiibbaa keessaa qofatt hin dangahamu. Angoti alaa kan itt baha tumichaa duukaa bu’an jiru. Kanneen kan bulcha mirga nambiyyaa dhiituun michoomuun, maqaa biyya keenyaa balleessa jedhan akka tumichi darbu barbaadu. Kaan michuu, nama walbeekanii fi dantaa bulchichaan jala tuqaman qabu taha. Sanati dabalamanii Habashooti ala jiraatan sagalee guddaa kan murna kufe bakka bua’n jiru. Jarri kun bahanii dhaabbachuun, hiriira nagaa gochuu fi namoota miseensota Caffichaa jala buusuun hamma nuffisiisutt dhiibba guddaa tolchu turan. Kanneen biraa tajaajilli bulchichi FATf tolchu balleessaa hunda irraa dabarsu qaba jedhu. Tumaan akkasii gara malbeekiin karaa ijaaraa taheen ifajjee tolfamu balleessa jedhu. Jarri akkasii malbeekota (diplomats) kanaan dura bulchichi foyya’aa jira jedhanii sobaa bahan dabalata. Bulchi Itiyoophiyaa kallacha mormii tumichaati. Dhiibbaa dandahamu hunda iddosota irratt tolchuuf horiin gargaarsaan argame kumoota hedduun lakkaawamu qisaasamee jira.
Tumichi darbuuf qaabatticha rogaan dhiheessuunii fi hamaan FATiitt wanti mootummaan Itiyoophiyaa balleessu fiduu dandahu bu’aa fi wareega dhiibbaan alaa fidu irra ulfatee argamu qaba. Mallas akka waan michooti saa tajaajila kenne ilaalanii waan halle irra darbaniifitt fudhataa ture. Garuu iddoosoti ormaa akka ilaalchisa kun dogoggoraa tahe barsiisan. Dhitama ilmoo nama kan maqaa biyya saanii xureessuu dandahuun mormuu irratt yaada tokkoo akka qaban agarsiisan. Haa tahu malee michoomaaf jedhanii qeeqa itt hin hammeessine.
Murticha
Tumaa HR 2003 Itiyoophiyaaf jedhame Onkoloolessa 2, 2007 Manaan Senatett darbee kan laallu, wal harkisi tuqaman sun jiraachuu osoo hin dagatini. Miseensoti Kongres wayyabi tokkummaa fi gilgilummaa daangaa biyyoota michoota saanii ST (UN) keessa jiranii kan kan fudhatani. Biyyichi dabaan haa ijaaramuu bultiin saa badaa haa tahu dhimma saanii miti. Ityoophiyaan miseensa STiti. Kirstaanotaan bulfamtis. Kanaaf ilaalchi Itiyoophiyaaf qaban kan dursee uumamee. Oromiyaan Itiyoophiyaa yk Habashaa irra guddaa fi dureessa. Biyya sabhedduu fi dhugeeffannoo hedduu kan Kiristinaa fi Moslemanni tarii lakkooffaan walqixee tahani. Lachanuufu Oromummaan taasisa hundaa olitt isaan tokkomsu. Oromoon waan hunda caalaa itt roorrifamee, hunda caalaa barbadeeffamani fi mirgi saanii macalaqfame tahaniif maqaan biyya saanii tumaa mirga ilmoo nama ilaalu keessatt ni kaha jedhanii eeguun akkuma ture.
Garuu du’i, hidhaa Qaallitti keessatt tahellee kennata 2005 waliin qabsiifameetu. Guraarsaa fi dantaa dhabuu mootummaan kan kahe Oromoo hedduun naannaama sana hidhaama sana keessatt lubbuun saanii dabarteetti. Waldaan noola empayera keessaa guddichi tokkoo Maccaa fi Tuullammi jigfamee hoogganootii fi miseensoti yerooma sana hidhamanii turani. Sunis kan tahe bulchi Oromiyaa Finfinnee Adaamaatt darbuun mormitan jedhamuuni.
Yeroma sanas baratooti Oromoo dabaan mormuun yaada ifsannaan barumsa irra ari’amuu irrayyuu hedduun hidhamanii turan.
Ajjeechaan fixakaakuu gad hin taane ammallee Oromiyaa keessatt gaggeeffamaa jira.
Garu yeroo tumicha keessatt maqaan Ogaadeen al afur ka’uu fi duuti kennata 2003 wal qabate ijoo dubbii tumichaa tahu, gabaasii American Human Rights Watch, Amnesty International fi dhaabota mirga ilmoo nama hedduun osoo jiru maqaan Oromiyaa al tokkollee hin dhahamne. Kan kun kaheef tumicha waan addaan itt xiyyeeffate akka qabuuf sunis Oromiyaa akka hin dabalane agarsiisuuf. Oromoon waan itt hin wacneef dubbiin saa irraanfatamee laata?
Kan hunda caalaa hubaman Oromoo osoo tahanii maaliif dubbiin Habashaa caalmaa argate? Kan inni aluma tokkoon beekamutt kahe Oginni (oil) Oromiyaa keessatt hanga yoonaa hin argamne Ogaadeen keessatt argamuu dandahuu saatiif moo Ogaadeeniin rakkina Somaliyaa irra fageessuuf yaalameetu? Oromoon Hawaasa addunyaa, akka sirna FAT irra hubannoo argachuuf maal tolchuu qabu? Sun gaaffii Oromoon of gidduutt alanfachuu qabani. As irratt barreessan kun badiisa Ogaadeen irra gahaa jiru xiqqeessuuf yk dhumiisa deggertoota Qinijjit ishoo jechuuf akka hin taane baramu qaba.
Ogaadeenooti erga qabamanii jalqabee, guyyuu dhiittaa ilmoo nama hamaa fi salphisaan akka gidramaa jiran beekamaa dha. EPRDF mormitoota Habashaaf erga seenee jalqabee hileefii hin beeku. Garuu gaaffiin jiru maaliif gidiraan orma kumkuma afurtamaa olii ammayyuu akka hin jirrett ilaalama kan jedhu? Kun gaaffii deebiin saa yoo beekame taatoo hundaaf dhimma baasuu. Tumicha ilaalchisee, yoo kan irratt akeekkatame dhiibbaa itt tolfamuuf sarme, yeroo bulchi seraa diriiru Oromonis bu’aa harcaatuu keessaa argachuu abdachuu dandadha.
Tumichaaf Dantaa Oromoo
ABOn bara 1992 erga sona cehumsaa keessaa bahee ministerota dantaa alaa biyyoota Lixaa irra naannahee balbala itt rukutaa bahe. Hankaaka demokraasii fi haala hamaa olka’aa jiru ilaalchisee hunda birati iyyata galmeeffatee ture. Yeroon fala itt barbaaduun barbaacisaa tahuu amanuun, akka isaan mudaa kanaaf gamtaa hin agarsiifne gaafatee ture. Garuu isaan sana dhiisanii waliin hojjetanii naalchuuf waadaa seenan. Ammas waggaa kudha shan duubu karaa sirrii irra waan jiraniif obsaa jedhamaa jirra. Kanneen waan demokraasii fi mirga ilmoo nama ilaalu irratt, guddinni guddaan agarsiifameera jedhanii addunyaatt ugganii himuu yaalanis jiru.
Kanneeniif guddina jechuun hawaasa dimshaashatti of jala qalchuun gamtaa addunyaa luugama hin qabneef karaa haxaawuu jechuu dha.
Sunis ukkaamsaa of ifsuu fi press dabalata. Yaadi akkasii bulcha abbaa hirree afeeree, akka ormi bulchoota saa irratt too’annoo hin qabanne fi bulchootis jiraachuuf yeroo hundaa baraara angoo alaa irratt akka hirkatan tolcha. Biyya keessatt haalli badaa jira yoo jedhamu faallaa saa, akka karoorfameett waan deemeef haa tahuu, karaa alaa tolaa jira jedhama. Kanaaf malee hawaasii sabgidduu jiruu ofiitt qaana’anii, horiin, meeshaa lolaa fi gorsaa kennaniif irra kutuuf EPRDF nama meeqa fixuu qaba laata? Dhaaboti Oromoo gowwomfamanii maqaa, walabummaa fi waan qaban hunda aarsaa baasanii kiyyoo hin bane of galchanii laasha’an jiru. Jecha Oromoo tokkoo dhahuun nigaha, “Kan sangaa koo qalatee nyatee waliin barbaadaa waanan oleef argachuu hin dandeenye.”
Mootummaan amma, Osaamaa bin Laden osoo as hin bahinii jalqabee, shororkaan bulchaa ture. Hanga daangaa hin cehinitt shororkeessi finnaa angota alaan ni jajama. Garuu sochiin sabbonotaa biyya keessaa hunduu, shororkeessituutt galmeeffama. Gooltuun qeyee hanga humna biyyaa daangaa ceesisee bakka gaafatamutt hiriirsuu dandahett, fira duulichaatt fudhatamuu dandeessi. Akkasitt shororkeessituun nagaa taatee cubbuu naannaa irra faloo yoo baatu, shororkeessamaan shororkeessituu tahae cubbama. Lubbuun tokkoo fi dantaan sadarkaa addunyaatt tuqame, kumoota bosona empayera Itiyoophiyaa keessatt badan caalaa baasa. Empayerri Itiyoophiyaa gargaarsa imperiyalistootaan bu’uurfame. Ammas aangooti addunyaa waan akka jirutt tursuun, eegduu qarqaraa kan lola shororkaa fi oginaaf dhimma itt bahamu goona jedha kan jiran fakkaata. Erga koloniyalism shakala hamaa tahuun addunyaan labsamee walakkaa jaarraa ol tahee jira. Garuu inni kan empayera Itiyoophiyaa akka eebba dhokatee as baheett ilaalamuu hin olle. Yero hundaa kan himamu biyya ofiin bulaa dullacha tahuu malee akka biyya hanga hardhaatt kolonii qabu tokkicha tahett hin himamu.
Oromoon orma nagaa jaallatu, qabanaawaa dha, garuu jireenyaa saanii hamaa kaleessaa haalli irraanfachiisaa hin jiru. Bara duula ittisaa afoo dilormaan saanii walakkaatt gad cabee. Yeroos gocha hamaa harka loloneefataatii muuxatee. Ajjeecha, badiisa, fafannaa, guraara, fi hidhaa yeros jalqabame ammalee biraa hin hafne. Kumkumootatu gaaboota Habashaa fi Gabra Diimaa gamaa kan Awuroopaa dabalatutt gurguraman. Yeros yartuutu argee injifataaf harka rukutee. Amma baaquleessaa iyyaatiif haa galatu gaaga’amaanis dhagahamaa jira. Sunis tahee ammallee Oromoon dilormaa wayyaba tokkichaa. Kanaaf akka cunqursoota saanii osoo hin tahin, Oromoon demookraasii leellisuu.
Taasisi wayyabaa kun kan badhaasisan osoo hin tahin haala empayeraa kan adabsiisan keessatt ni calaqisu. Loltuu lafoo kan adda dilii isaan hin laallett du’an keessaa dilormaan Oromoo wayyabaa. Busaa, tubarklosis, AIDS fi kkf dhibee atombadii mootummaan nama lafarraa fixaa jiraniin dhumuuf wayyaba. Gibira baasuutt isa wayyabaa. Laftii fi qabeenyi saa akeeka saamichaaf irratt xiyyeeffatan keessaa wayyaba. Sunis tahee humna homishaa godinichaa keessaa guddicha. Finnaa empayeritt kan gateettiit baatanii jiran isaani.
Akka Saneetarri tokkoott, Habashaan “guddina dhiibbaa dhistuu Islaamaa godinaa keessaa quucarsuu fi hankaaksuuf dallaa ittisaa” tahu. Kan sana jechisiisuu dandahan bitamtoota Oromooti, sana dandeessisuuf Oromoon barbarian garboomee hafuu hin qabu.
Dilormaan Oromoo tuta qondaalotaa keessatt isa bucuu dha. Tajaajila fayyaa argachuutt isa bucuu dhaa. Waan gumaache keessaa kan maayii baasuuf deebisee argachuuf isa bucuu dha. Daldaluutt, lafa qabaachuuttii fi tajaajila barumsaa argachuuf isa bucuu dha. Akka sabaatt of bulchuuf qooda gahaa hin qabu. Bara mootummaa cehumsaa 1991/92f malee akka orma tokkooti bulcha empayeritt keessatt qooda fudhatees fedha agarsiisees hin beeku. Bitamtooti yero hunda qaxaramanii dantaa gooftolii saanii koloneeffatoo tajaajilan jiru.
Sun Oromoo finnaa empayer Itiyoophiyaa keessatt bucuu malbulchaa keessaa tokkoo tolcha. Holola halagaa keessatt akka gosoota Habashaa keessaa tokkoott fudhatama. Dhugaan saa garuu tuuta garboome kan moototaan akka barbachisutt asii fi achi darbatamu.
Maqaa investmantiin qabiyyee abaabilee saarraa buqqifamaa jira. Oyiruun nyaataan kumoota deggera ture amma madaba daraaraa tahee jira. Oromoon kan barbaaduu nyaata kan beela’ee garaa ittiin guutu malee daraaraa sanduqa boojituu saa ittiin gabbisu hin turre.
Abbaan biyya halagaaf namoota saa alaa dhufaniif bakka gad dhiisifamaa jira. Shakalichi dharraa koloneeffataa haa baasu malee abbaa biyyaaf gadaadoo guddaa dhala jira. Tumichi waa’ee dhuunffessaa faa dubbata (kutaa 5/ c/2) garuu waa’ee buqqaa Embaasii Ameerikaa Finfinnee argamu irra maayila kudhanii ol hin taane irratt argamuu kanaa hin kaasu. Fedhi Oromoo humnaa fi qabeenya saanii irratt abbaa tahuu fi mirga hiree saanii ofiin muteeffachuu beekamuu, beekaa irra darbamaa jira. Dhuunfatis maalii? Diinagdeen gabaa Oromoo waan qabu hunda dhabeef maal baasaa? Waa’ee yaadanmalii fi akeeka diinagdee irratt dubbachuuf duran bilisummaa fi nagaan jiraachuu qaba. Dantaa Oromoo irra darbuun hunda hubuu dandaha.
Dhimmi HR 2003 akka jedhamett, “gadjabeessa nagaa fi araaraa, ulfina ilmoo nama, demokraasii, Itiyoophiyaa keessatt bilisummaa diinagde jajjabeessuu fi mijjeessu” dha. Yeroo hin yaadamnee kaasee akkataa bulchaa dhaalmaan argate geeddaruu waan gaafatuuf tumichi mootummaa amma jiru irra hedduu gaafachuu taha. Hojii gaggeessituun mootummaa FAT sirnicha caalaa qayyabata. Akka geeddaramu osoo hin gaafatin akka jirutt dhimma itt baha. Kanaaf Gochi Manicha shakala dhamasisaa taha. Badiisa ilaalaa calisanii darbuu irra seexaa saanii hanga tokkoo qulqulleeffachuu gargaareera taha. Dameelee hundi yoo dabarsanillee tumichi fedha Oromoon hiree saa ofiin murteeffachuu dhugoomsuuf hin gargaaru. Kennat karaa irra cehee 2005iin kakaafame.
Kennati sun dorgommee murnoota Habashaa gidduutt angoo qabachuuf tolfamu ture. Murnoota koloneeffatoo keessaa abbaa hirree tokko baasee kan biraa buusuuf gargaaruu dandaha ture. Waan demokraasii ilaalutt garuu karaa ganda Habashaa bahee hin beeku.
Oromoo bilisoomsuun wayyaba bilisoomsuu dha. Wayyaba walba qofa kan maadaallii bilisummaa fi demookraasii gidduu eeguu dandahu. Furmaati tokkichi waan humnooti imperiyaalisti “walharkatt qabiisa Afrikaa”n borcan taliilessuu dha. Empayerri Itiyoophiyaa diigamee kan keessatt hidhaman hundi bilisomuu qabu. Ofiin jiroo yk ofiin jiroota fedha ormaa walaba irratt hudaawe dhaabbachuu qabu. Ayyanni Chartarri ST angoo 1.2 akeekaa hiree ofii ofiin murteeffachuu sabootaa fi nagaa bakkallee sana ture. Sun demokraasii dhugaati. Furmaati biraa waliin dhaha fi dantaa ango qabeessoo si’anaa tajaajiluu qofa taha. Haala Itiyoophiyaa keessa jiru kan jijjiruu barbaadu dura finnaa empayera haaluu qaba. Kun tahuu baannaan yaadi kamuu akka moo’ummaa biyya tokkoo keessa galanii borcaniitt lakkaawamuu dandaha. Dogoggora sirreessuuf aaboo seera malee jaarraa tokkoo oliif qabame jijjiruun barbaachisaa dha. Motummicha akka michuutt fudhatanii hariiroo qabaniin dhaadachuun yakka inni tolche fudhachuu alatt hin laalamu. Isa caalaammoo dantaa cunqurfamoo keessa galanii borcuun Tumichi dantaa biyya moo’aa tokkoo keessa lixe jedhamuu gadi miti.
Xumura
Xumuruuf, miseensoti Kongres danqaraa meeqa irra darbanii sagalee tokkoon dhiitama mirga ilmoo nama Itiyoophiyaa keessa jiru balaaleffachuu saaniif galteeffamuu qabu. Amma dhiibba hunda caccabsanii didhaan tumicha fiixaan baasuu Senate fi Presidantii irratt hafa. Bu’aa seeran bulmaata humni FAT caalaa qayyabatu hin jiru. Waa’ee dantaa ofii hammaa baasee ilaaluu fi rakkina sadarkaa addunyaatti qunnamuun walitt yoo ilaalamu waa’een Oromoo durfannoo saa tahuu dhiisuu ni dandaha. Garuu rakkoon empayera Itiyoophiyaa yoo gaaffiin Oromoo deebii argate malee furamuu hin dandahu.
Mootummaan Itiyoophiyaas michuu nama baasuu hin tahu. Ammaaf addunyaan qabattee kana irratti kanjiruuf jedhe callisuu filatee jira. Oromoon hanga yoonaa humna riphaa qabutt dhimma hin bane. Hoogganooti tokkoo tokkoo humna saanii ol kan jala dhaabbatan fakkaata, kanaaf jalatt kufanii akeeka lafa kaawwatan gatan taha. Hanga gaaffiin Oromoo deebii asiif achi hin jenne argatutt qabsoon kumooti itt dhuman gonka hin dhaabbatu. Kaasaan qabsicha qabsiise furamu malee dantaa kamiinu godinicha keessatt nagaan gaggeesuun ni dhiba.
Oromoon hardha atoma dhabina dhaabaf haala badaa keessa jiru taha. Waan yeroon irra barbaadu yoo laalame rakkina saaniirra haanuun yeroo dheeraa irra hin fudhatu. Si’ana filmaata hedduutu jira. Waccabbarri empayeritt keessa jiru hawwaan Oromoo Habashaatt hin jijjiu. Irbuun sobaa fi kakaan, bulcha Habashaa halkan tokkott hin demokraatessu. Oromoon hanga isaan jijjiramanitt bara baraaf hin eegu. Goleett waan galfamaniif cabsatanii bahuu qabu. Yoo rakkina isaanii furuuf hin tahin illee, HR 2003 irra Oromoon bu’aa harcaatuu ni argatu taha.
Honor and glory for the fallen heroines and heroes; liberty equality and freedom for the living and nagaa and araaraa for the Ayyaanaa of our forefathers!
Ibsaa Guutama
October 2007
Ibsaa Guutama is a member of the generation that drew the first Political program of the OLF.


c: text/html

text:
“Akka Baran utuu hin ta’in Akka Baraatt jiratu”
Empayera Itiyoophiyaatt geedarama bu’uuraa yoo hin jedhamnellee geedarammii mallattaawaan gaggeeffamaa jira. Biyyi beekamaan Wala’ittaa jedhamu waggaa dhibba dura (1894) duultuu Habashaan barbadaawee, hogganoti saanii manca’anii, ummati saanii walakkaa ol du’aa fi garboomfamuun irra gahee ture. Kan garboomfaman raayyaa biyyoota biraatt duuluu itt fufeef binoo geejjibaa fi warshaa daakuuti jijjiiramanii turani. Hedduun gabaa biyya keessaa fi alaatt gurguramuun callaatt geeddaraman. Dhalaan saanii hojii humnaa itti kennameen addatt qabaneeffata raayyaa sanaa ta’an. Akkasumas garboomfatamooti sun masaraa mootichaa garboomfataa 1886 kolonii haraa biraa Oromiyaa keessatt bu’uurfame ijaaruu irratt qooda guddaa gumaachan. Hardha ilmi saanii tokko utuu eeboo itti hin qaratin masaricha mana saa godhachuun mootii fi raayyaa saanii dhaloota ammayyaati ajajaa olhaanaa ta’uuf adeema. Akkuma akaakilee saa lafa dhoofsisan isaanis isa fulduratt lafa dha’uuf adeemu.
Dhugeeffannoon saa kan jarri “Kinishaa” yk “Tsera Mariyam” jedhani. Inni mirkaniitt waantaphee saanii tahullee seeraan “Nugusa” saanii olhanticha. Yoo inni hin malletteesine homtu hin tocho’u. Kun ayyamquwi fi hamilee oftuultuu irrati dhiibbaa hamaa akka qabu heduun nama hin dhibu. Inni ammallee meeshaa hacuuccaa saanii waan tahef cunqqurfamootaaf homaa hin basuu. Garuu injifannoo mallataawaan sanaan argame salphaa hin ta’u. Kaan harki dhokataan “Xossoo” wan keessa jiruuf eenyuu hin tochoosu jedhu. Horiin TPLF saamee tuullatee fi caasaan ittiin namoota biraa xaxee bulchuuf diriirfate harka sana dachaasuu akka hin dandeenyett amanu. “Kan deegaatt roorrise hin badhaadhu” akkuma jedhamu kan “Xossoo” hata’uu kan biraa dhibus balaan dukkanaawaa dhufe waan deebi’u hin fakkaatu. Roorrootu morma ummatootaa jala gahee jira.
Wanti amma ta’aa jiru kan darban irra addaa. Moototi Habashaa darban Habashaa hin tahin malee sanyii saanii dhugaa kufanii ka’anii dhossu turan. Kanaaf Solomoonitti rarraasu. Eenyummaan qabee Dargii utuu hin beekamin hamattuun Dargiin “Walaamoo” jetti turte. Ergi gad bahamees bifti gurraacha ta’uu duraa taa’aa Dargii kan ilaale akka fedhett hiikkate malee, sanyiin saa utuu ifatt hin himamin raawwate. Ilma, ilma dhossaa Minilik jechuninis yaalameera. Erga hundi darbanii booda garuu Mootiin moototaas, hogganni Dargiinis Oromoo turan mitii jedhamuutt ka’e? Sun hundi empayericha bulchuutt Oromoon qooda guddaa waan qabaataa turef walabummaa gaafachuuf mirga hin qabu jechuufi. Oromoon akka saba tokkooti qoda fudhataa akka hin turreef boojuu, ashkarummaa fi moggaasaan kan itt galan abba tokkoota qofa ta’uu garaan saanii beeka.
Tigrawayi akka warra durii seenaa hin fakkanne akka ragaatt dhahachuu hin dhaqne. Geeddarama hunda haammataa fakkaatu dhandhoonuu yaalani. Jalqaba federaala jedhani. Amma waa’ee gola keessatt walqixxummaan qooda fudhachu dubbatu. Sanaan ilma ummatoota kaabaa keessaayyuu kan Wala’ittaa tahuun saa kan beekamee kooraatt olbasani. Kennati fakkeessaas keessa jira. Kolonooti hundi kennata akeekameen keessa jiru. Golli keenya hunda haammataa dha jechuu fedhu. Ammayyuu sirnichi sirnuma koloneeffataan caasate akka hin taanett nu gowwoomsuu yaalu. Isaaniif malee kan biraaf hin hojjetu. Hedduun of jajjabeessuuf kan ol itt bahe enyummaa malee nameenyaa ofii hin qabu jechuu yaalu. Sirnichi bososee jira; Qawwisi amma tolfamaa jiru hagam lubbuu akka itt horu hin beekamu. Garuu ummatoti ifaan mirga hiree sabummaa ofii ofiin murteeffachuu nagaan beekameefii dhimma itt bahan malee kan bosose tasa yoo unkutaawe hedduu galaafata.
Wayyaaneen sochi kolonota Habashaa keessa jiru domsuuf boojuu walitt qabdee maqaa saboota addaan “Dhaaba Demokratawaa Ummataa” kan jedhaman hundaaf ijaarte hidhata walqixootaa jechuun “EPRDF’ uumte. Achi keessaa ummatooti Kaabaa, Oromoo, Amaarraa fi Tigrawayi jaarmaa tokko tokko qabu. Erbala irratt Kaabaa fi Kibbi sagalee walqixxee qabu jechuu dha. Wayyaaneen akka bulanii olhantummaa see gaffii jala hin oolchine sirnaa fi seeraan xaxxee afaan wal waldhaalchiftee gamaggamaa baate. Amma garuu akkuma tasaa sirnichuma iseen fakkeessaaf lafa keessett dhimma bahanii jarri kaan as bahaa jiru. Taahitaa dhugaa kan harkaa qabu kan diinagdee fi caasaa too’annoo dhuunfate. Sun ammaaf Wayyaanee dha. Iseen jibba ganna digdama kuufame irraaanfachiisuuf jalaa mataa haa qabattuu, luugamichi harkaa haa bu’uu duubatt deebiteetti. Diinagdees yoo ta’e garri caaluu harka abbatokkootaa Mallas qofti beeku jira jedhama. Kan jaarmaan beekamu liqiiyyuu akka baasuu hin dandeenyetu hedama. Wan ta’aa jiru humni biraas duuba haa jiratuu hin beekamu. Kanaan qabsoon mooraa hacuuccaa keessa jiru hurrii aguggatee jira.
Empayerri qaammi saa Habashaa, lubbuun saa Habashamitii ta’ee as bahaa jira. Sirni koloneeffataa akka sanaatt muuxataa deemuu yaala. Mooraan qabsaawota bilisummaas akeeka saa bakkaan gahuuf jijjirama sanaan walgitu gochutu eegama. Sana malee koloneeffataan laafina irra gahe dhoffatee kophee jabaa fakkatu suphee irra tolfame kaawwatee baraa baratt cehuu yaalaa jira. Diinni suduudaa ummata gurguddoon sirnicha ijaran keessaa bahan utuu hin ta’in, sirnichaa. Amaara, Walaa’ittaa, Oromoo Anyuwaan mataa itt ta’us empayerri empayerumaa. Oromoon EPRDF keessa jiran sun itt hin mullatu. Ammalee falfalli Mallas irra marse gad hin dhiifne. Isuma keessaallee sagalee ummata fakkeessaaf maqaa dhahataniin gitu hin gaafanne.
Kan falli argamu yoo finnaan empayerri diigame qofa. “Sunsuma geegeeddaruun ittoo hin minyeessu” jechuun sana. Bofti yoo muuxatu gogaa moofa gatee haaraa magarfata malee bofummaa saa hin jijjiiru. Ittuu basalgaawa. Kanaaf wanti ta’uu qabu utuu inni of hin cimin ta’uu qaba. Itt utaaltee irra butachuu mannaa “lallaafina baajii nuu harca’a jettee sareen duuka yaati” jedhama. Mooraa cunqurfamaa keessas kan sanaan kolomsiifaman jiru. Gororaa duukaa yaa’uu malee lallaafina cehumsaa kana keessa uumata hiruursanii luka jalaaa butuun itt hin muldhatu. Sana warraaqaa qofatu yaada.
Barri itt dhalannee fi barri itt guddane akksumas barri manguddummaa keenyaa hundi adda addummaa qabu. Technolojiin, beekumsi ilmaan nama, bonqabbanni kkf suuta jijjirama fidaa deemuun saanii hin hafu. Misommi fi guddinni yeroo yeroon dhalatu jijjiirama tolaa yk badaa waliin dhufuu ni malaa. Sun hundi akka itt ilaalan irratt dhiibbaa ni qabata. Jijjiirrammi yoo harkifate warraaqsa hawwachuu danda’a. Jijjiirama yero jedhamu haala beekamu irra hawaasa keessatt haalli adda tahe tokko yoo uumamu jechuu dha. Nammi Habashamitiin tokko eenyummaan saa utuu hin dhokfamin “Laaqiti Kirsistinnaa” irrati mataa ta’uun akka fudhatamuu sana faa jechuu dha. Akka baran jechuun as irratt empayera Habashaa qofti mataa itt ta’e jechuufii. Haalli hawaasomaa walxaxaa jijjirammi saa walirraa jala kan tahe. Itt fufee jiraachuuf mala jireenyaa dhahataa deema malee ilmoon nama, walabummaa, birmadummaa, nagaa fi qajeltuuf qabu fuulli cunqursaa jijjiirameef dharraa hin bahatu.
Gara qabsoo walabummaa fi birmadummaatt yoo dhufnu jijjiirama hawaasa keessaatt dhalachuu dandahuun addatt hin laallu. Jijjiirammi suuta haa ta’u warraaqsaan dhufu rakkina hawaasicha keessa jiru akka hin kantarre gochuufi. Sun uumaan kan dhufuu danda’u yk hooggansaan kan shaffisiisuun danda’amu. Akka baraatt bulla yoo jedhamu haalli keessa jiran akka hin kantarre jijjirama dhufeen dorgomuun jechuu dha. Kantara keessa guddinni waan hin jirreef dhaloota haaraa dhufaa jiru bakka argachuuf hawaasi jijjiirama wal irra hin citne gaggeeffataama jiraate. Kanaaf wal jalaa siqaa jiraachuun seera uumaati. Sun hanqachuun burjaajii uuma. Burjaajiin dantaa mata nagaa qabu kamiifuu hin tolu.
Qabsoo of oolchuuf tolfamu sababi kamuu dhowwuu hin danda’u. Jireenyi jireenya dorgommeeti. Kan of qopheessetu irra haana. Barri jijjiiramaa dhufu kan darban caalaa jabina kan gaafatani. Addunyaa keessaa ummatoota hedduu fi qarooma hedduutu barbadaawuun yk kanneen angoo qabaniin liqimfamuun dhibamani. Kan hanga yoonaa badiisa irra hafan kanneen sirna cimaa qabanii fi eenyummaa saanii tursuuf kutannoon sona’anii eegani. Oromoon isaan keessaa tokko. Kufaa kufisaa, kufaa ka’aa as gahe. Kan cimina qabutu of olchuu danda’a. Qacceen sirna Gadaa utuu Oromoo keessatt hin hafne Oromummaan yoona baddeettii. Hundi isee keessaa balleessuuf xarfama.
Addunyaa keessatt tokko isa biraa nyaatee of gabbisuuf tattaaffiin tolchu kan yeroo kamii caalaa hammaataa dhufuun waan mullatu. Callisanii ilaallaan baduun mamii hin qabu. Oromoon yoo ofirratt callise akka saba of danda’atti utuu hin ta’in yeroof akka abba tokkeen gadgaloott ni jiraata ta’a. Akka yeroon dheerataa dhufuun garuu biyya, afaan, seenaa, aadaa fi dudhaa dhahatu hin qabaatu. Sana gosoota Oromoo kaabaa tokko tokko irraa hubachuun ni danda’ama. Yoo ofirraa faccisuuf kutatan garuu itt fufanii jiraachuuf carraa baldhaatu jira. Ofirraa faccisuun, haala, amanteen haa tahu seera kamiinuu kan eebbifame. Qabsaawoti yerosii haa dulloman malee qabsoo Oromoon kurnan afur dura jalqabe ammallee saafilaa. Isaan keessaa imaltuu dheeraa kan nuffan jiraachuun waan raajii ta’uu hin qabu. Garuu gaaffiin qabsoo furgasee deebii utuu hin argatin jaalbiyyooti qabsaawoo fi dhalooti haaraan hidhannoo hiikkane jennaan kan raajii ta’aa. Akka ummataatt lee’uun Oromoo caalaatt sanaan gaaffii jala galuu hin hafuu.
Kanneen qabsoon irratt gaggeeffama jiru ammallee dhugaa qabdu akka itt furmaata itt goonu haa mari’anu jechuu irra, tooftaa Oromiyaa irra isaan tursu karoorfataa jiru. Qabsaawota ibda bilisummaa qabsiisan keessaa garuu gaaffii kaafnee isiniif hin galle malee kan addaan nu qoodu mitii, yoo akkasitt nu jalaaa fudhatame ta’e nuu dhiisa jechaa jiru. Yoo didan maal goona jedhanii duubbee tolfata kan jiran garuu hin fakkaatu. Kuni “Manni abbaa kee yoo saamamu keessa gugadhuu” isa jedhan moo of tuffachuu dha laata?
Yaa’a qabsoo keessatt hankaaksitu hedduutu dhalate. Ganna dhibbaa oliif ummati Oromoo akka qubaa wal hin qabaanne godhanii jiraachisani. Oromiyaa godinaa isaaniif tolu hedduuti biinxa’ani. Dhaabaa fi dagalee Oromoo kan ta’an gosoota Oromoo godinoota kana irra firfirsani. Godinaa, gosa fi dhugeeffannoon dur jabina ilmaan ummatichaa turan, amma ijoo lallaaftuu saa ta’ani. Garaagarummaan kun jabina akka ta’e haala utuu hin qabamin keessa turranitt deebi’anii akkaataa of itti ilaalan Oromeessuu qabu. Kana malee amma daawitii halagaatiin ofis walis ilaaluutu ija isaan maraa jira.
Godinooti keessatt argaman kan halagaan itt isaan kukkute malee kan ofii tolfatan waan hin taaneef wan ittiin dhaadatanii fi itt boonan ta’uu hin qabani. Gosoti Oromoo hardhallee bu’uura tokkummaa saatii. Dhaabaa fi dagalee ummaticha jechuu dha. Sabi Oromoo caasaa ol haanaa, utubaa fi gaalee ummaticha walitt guduunfu. Gosummaan sabummaa kan jabeesu malee kan ittiin dorgomu miti. Waan dhugeeffannoo ilaalutt sirni Gadaa dursee akkaataa atommi itt argamu diriirsee jira. Oromoon dur dhugeeffanno tokko qaba ture. Yerosillee dhugeeffannoon hojii malbulchaa, malbulchi hojii dhugeeffannoo keessa hin seenu ture. Kanaaf akaakileen Oromoo amantee fi malbulcha adda addati ilaalu turani. Dhalooti ammaas sana irraa hedduu barachuu danda’aa.
Oromoon saba tokko. Tokko ta’uun tokkummaa qabaachuu hin mirkaneessuu. Tokkummaan garaagarummaan jiraachuu beekaa utuu hin afarsin, guutuu ta’uu fi atoomaan wal ta’isa jechuu dha. Tokkummaan barbaachisu tokkummaa kaayyoo, tokkumaa hamaa biyyaa fi ummata ofiirraa itt eegan jechuu dha. Biyya ofii jaallachuun afaaniin osoo hin ta’in garaa irra ka’uu qaba. Dhanquu Oromoo keessaan ofis walis, addunyaas ilaalutt gaafa ka’an sun ta’a. Oromoon hangameessa safuu, timjii hariiroo keessaa fi alaatt hin qaxamuramne qaba ture. Oromiyaa walaba keessatt sun seera Waaqaa fi namaatin eegama ture. Amma garuu deebisanii akka hojiirra oolu dirqisiisuuf dhiibbaa hawaasaa fi fedhaa gaafatu ta’a.
Oromoon dhaabota malbulcha hedduu qaba. Kanneen akka hin jirrett ilaaluu yk ilaalchisuu yaaluun dogoggora. Kan jiran jabeessuu baqatanii haaraa jabaa uumuun as baana jechuun waan hin fakkaanne. Sammuu fi muuxannoon kanum jara dadhaboo sana ijaaree diiguus kabus dadhabe. Jarri rakkinni adda addaa fulduratt furga’uu dadhabsiise yeroof malee fala argachuun hin oolu. “Caccabduun walitt fayyaa” akkuma jedhamu wal qabatanii yoo ka’an sana ni shaffisiisu. Kun waan fakkaatu.
Gurguddoon Habshaa empayeritti akka turtett gaggeessuu hin dandeenye. Ammaaf ajajaa olhaanaa saanii akka ta’u enyummaa saa waliin yeroo jalqabaaf kolonoota saanii keessaa fo’ataniiruu. Kan sobaa ta’us godinichaaf ta’isa mallatawummaa qabu. Utuu caasaa fi dalaga saa hin jijjiirin empayerummaa finnaa Itiyoophiyaa dagachiisuuf kan TPLF “federal” jechuun jalqabe amma gola malbulchaatt ceha jira. Gola keessatt murni hundi mirga walqixee waan qabuf kan hiriyaan filte saba fedhe keessaa haa ta’uu biyyattii mo’uu ni danda’a jechuun as baha jiru. Garuu sun uumaa finnichaa jijjiiru hin danda’u. Hammana deemuun saanii rakkina godinacha irra lolal’uuf ta’u qayyabachuu saanii agarsiisa. Kan garboomfatamaniif jijjiirammi jalqabame utuu finnaan empayeraa hin cirmin akka hin dhaabbane beeku. “Akka baraatt malee akka baranitt hin bulan” jechuun, jecha beekumsa gadi fagoo qabu akaakilee Oromoo irra darbaa dhufe. Waan barri darbatu qabachuuf sona ta’anii eeguu dha. Carraan barri fidu daagummaan akka hin dabarre si’awaa ta’uun badii irra of olchuu ta’a. Dinni Oromoo tooftaa fi tarsimoo jijijjirattee yoo gadi bahu, jaarmaa walgituu fi farra tooftaa fi tarsimoo saaniin gad itt ba’an malee gadadoo ofitt dheeressuu ta’a. Ijoo lallaaftuu se’ee dinni tuttuqu barbaadu jabina walii ta’uun dagatamuu hin qabu. Oromummaa waliin qayyabatanii rakkina isaan fuldura jiru ija tokkoon ilaaluu dandahuuf duubatt deebi’anii fala saa sirna Gadaa keessaa soquun gamnummaa dha. Oromoon tokkichaa; afaan tokkoo, seenaa dhahatu tokko, hundee aadaa fi dudhaa tokko, madda hacuuccaa tokko, ummata qabu. Kana Oromoon haalu hanga yoonaa as hin baane. Kan wal jalaa dhahame, hamaa fi tolaa, ulfinaa fi salphina waliin madaaluu dadhabuu dha. Kan tokkoof nyaaphaa kaaniif dhibantaa ta’u hin qabu. Sana waliin ilaaluu hin danda’an taanaan jarruu walii nyaapha. Sun kan ta’e maddi isaan dhahatan kan ofii osoo hin ta’in kan halagaan lafa kaa’eefi. Qarommi Oromoo kan biraa irra adda. Sanatt dhimma bahuuf hundee qarooma ofii keessa deebi’ani qorachuu dha. Qorichi mamii fi daddaaqinaa achi keessaa argama. Qabsoo keessatt kutannoo fi dudhammi filmaata milkiin baasu biraa hin qabani.
Ulfinaa fi surraan gootota kufaniif; walabummaa, walqixxummaa fi bilisummaan kan hafaniif; nagaa fi araarri Ayyaana abboolii fi ayyoliif haa tahu!
Ibsaa Guutama
Fulbana 2012
Ibsaa Guutama miseensa dhaloota saganta ABO isa jalqabaa baasan keessaa tokkoo.

robotstxt: allowed

filter: keep