text:
(Share godhuun wayyaanen gahaa, opdoniis akka hiiktuuf dhaqqaban)
(Saphaloo Kadiir irraa)
Nuti OromTPLF-Justiceoon, abbaan Oromiyaa warri naman tuuqne kan tuqan immoo of irraa hin hafne dhaamsa akeekkachiisa makate guddaa isiniif qabna. Qoruumsi seennaa Univarsitii (University Entrance Exam) qabsoo ilmaan Oromootiin jaalattannii osoo hin taane dirqamtanii yeroo isaa akka dheereessitan isin goonee jirra. Sababni kana gooneefiis guddaan ilmaan Oromoo waraanni wayyaanee ajjeessu, miidhuufi hidhuun akkasumaas manneen barnootaa mara mooraa waraanaa gootanii, Oromiyaa guutuu afaan qawweetiin bulchuuf waan labsaniiif manni barnootaa ji’a 4-6 cufamee waan tureefi. Naannooleen biraa mana barnootaa seenanii yoo sirnaan baratan barattoonni Oromoo mana hidhaa seenaani uleefi ‘torture’ aagibaawaa turan. Kanaaf barattoonni Oromoo barattoota naannoolee biraa waliin qoramuu hin qaban jedhee barataan, maatiin, hojjataan, jaarsooliifi hawaasni oromoo yoo kabajaan gaafatan ministeerri barnootaa (wayyaanee) gurratti qicachuu dhabe. Inumaatuu gaaffii mirgaatiif deebii sirrii nuuf laachuu irra akka adabaatti qoruumsi kun akka kennamuu labse.
Nuti immoo yoo obboleewwan, ilmaaniifi ummanni Oromoo saboota biraa irra shira wayyaaneetiin miidhamu garaan nu danda’ee hin teenyu. Kanaaf “Miidhamnuus fayyadamnuus saboota biyyattii waliini malee kophaa miidhamuufi kophaa fayyadamuu hin qabnu” kaayyoo jedhuun kaanee tarkaanfii keessa deebi’ii hin qabne fudhanne. Fudhannees shakkiif mamii takka malee galma xiyyeeffannees tuqnee bu’aa injifannoo cululuuqxuun faayamte galmeessine. Qabsoon teenya kan injifannoo galmeessite kana qofaa miti (Haqamuun maaster pilaanii afaaniin jedhamees injifannoo baraanaati) Ammaas taanaan ilmaan Oromoo qoruumsa ji’oota muraasa achi siiqsuun qofti gaaffii keenyaaf deebii quubsaadha jennee hin rafbu. Deebiin gaaffiilee keenyaa gurguddoon ammallee baayyeetu hafe. Tartiibni gaaffii keenyaa hiriira mixii akka taate eenyulleen hubachuu qaba, keessattuu Wayyaaneen.
Gama biraatiin tarkaanfii qoruumsa haqsiisuu akka fudhannu kan nu taasise bu’urri ka’uumsaafi sababni guddaan mormii master pilaanii Finfinnee tahuun ifa. San booda immoo hidhaafi ajjeechaan barattoota Oromootti cimuu, dhiittaan mirga namummaafi tuffiin wayyaaneen Oromoof qabdu dabaluun birkii shira mootummaan kun nurraan gahaa jiru tahee jiraachuu isaati. Ammaas taanaan qooruumsa itti aanu kana balaa jalaa akka hin ewwaluuf, salphinaafi kufaatii hamtuu amma kufte tana jalaa of baasuuf gaaffiilee saba guddaa sirnaan deebisuufi waan Oromoon jedhu kabajaan dhageeffatee mirga keenyaafi eenyummaa Oromiyaa irratti qabnu amanee fudhachuun dirqama taha.
Kanaafuu; nuti sabni Oromoo dhimmoota kanatti aanu saffisaan akka hojiirra oolchuu ammaas yeroo xumuraatiif dhaamsa akeekkachiisa makate kana dhaamnaaf. Tahuu baannaan immoo qoruumsi itti aanuus fashalaa’uu qofa osoo hin taane tarkaanfiin biraas akka fudhatamu gad jabeessinee beeksifna.
1) Barattoota, barsiisoota, hayyootaafi ummata Oromoo waan mirga isaanii gaafatan qofaaf shira itti akeekee manneen hidhaatti akka dinnichaa badeetti ol guutee, uleefi hadhoochaa hamaan miidhaa irraan gahaa jiru mara haal duree tokko malee gad dhiisuu qaba. Barataan, hayyoonni, hoggantoonni paartii siyaasaa Oromoo keessattuu mormii master pilaanii bara 2014 taasifame irraa jalqabee jimlaan hidhamuun kan itti hammaate tahuun beekkamaadha. Kanneen hidhaman kun marti ajjeefamuu, hidhamuufi reebamuu barattootaa kana waan balaalleeffatan qofaaf mana hidhaatti darbaman. Kanaaf ilmaan Oromoo badii malee mana hidhaatti miidhamaa jiran kana gad lakkisuu qaba. Keessattuu gaaffiin jijjiiruu yeroo qoruumsaa barattoota hidhamaniis gad dhiifamuu akka qaban gaafachuutiis ni dabalata waan taheef barattoonni kuma baayyeen hidhamanii jiran bilisa baafamanii qoruumsa itti aanu kanaaf ammarraa qophaa’uu akka qaban taasisuu qaba.
2) Ammaan booda yeroo duraa caalaa naannoon Oromiyaa akka waraana wayyaaneen goolamtu mamii hin qabu. Nuti kan akeekkachiifnu immoo waraanaan gooluuf hidhii ciniinnachuu osoo hin tahin labsii duraan Oromiyaan humna waraanaatiin akka to’atamtu baasee ture san mootummaan wayyaanee hatattamaan kaasee, waraanni federaalaas tokko osoo Oromiyaa keessatti hin hafne baasuu qaba. Biyya eeguuf kan jedhu immoo Oromoof gatii akka hin qabne hubachuu qaba. Biyya kan eeggatu hawaasa biyyatii malee waraana wayyaanee kan gubbaa hanga jalaatti aanga’oota wayyaaneen hogganuu miti. Kanaaf Oromiyaa kan eegu hawaasa Oromoo qofa. Sanirraa kan hafe waardiyummaa wayyaaneetiif poolisiin naannoofi milishaan gahaa dha.
3) Hojjattoota maqaa mormii fi fincila ilmaan Oromoo mirga isaaniif taasisan sababeeffachuun hojiirraa ari’amaniifi adabamaa jiran yeroo torbee tokko hin caalle keessatti hojii irratti deebisuun dhiifama gaafatee nagayaan hojii isaanii akka hojjatan taasisuu qaba. Kana malees mootummaan kun hojjattoota Oromoo hojiirraa ari’uun lakkoofsa hoji dhabdootaa dabaluu osoo hin tahin ilmaan Oromoo sadarkaa ol aanaan baratanii hojii malee ammaas akkuma gaafa maatiin barsiisuu gateetii warraa irratti ba’aa tahan hojii isaaniin maltuufi sadarkaa baruumsa isaaniin wal gittu irratti ramaduun lakkoofsa hoji dhabdootaa hir’isuu qaba. Labsiin dhiheenya kana hoji dhabdoota xiqqeessuufi dargaggoota miliyoona hojitti galchuuf karoorfame san dhugaa taanaan (waan dhugaa hin fakkaanneef) saffisaan hojiirra ooluu qaba.
HUB: Ogeessa ogummaa injiinariingii digriin eebbifame kan barnoota kutaa 8’tti dhaabee waliin IMX’ti ijaaranii ‘cobil stone’ hojjachiisuu immoo gonkuma hin fudhannu.
4) Qoruumsi haqamuun badii mootummaa wayyaaneetiin tahuu hubatee oromoo dabalatee barattoota, maatiifi hawaasa Itoophiyaa guutuu dhiifama gaafachuun dirqama mootummaa kanaati. Akka argaa jirrutti immoo mootummaan wayyaanee haqamuu qoruumsichaaf akka balleessaa ummata oromoo taheetti quba nutti laachuun sabni biraa ija aariifi jibbaatiin akka nu ilaalan taasisuu barbaada. Kun immoo ammallee mirga ofii gaafachuun wayyaanee biratti akka yakkaatti ilaalama jira waan taheef nyaara nutti guuruun nu sodaachisuu fedhuu isaa mul’isa. Kana waan taheef haqamuu qoruumsichaa badii mootummaa wayyaaneetiin akka tahe, sababa dhiibbaa mirga ilmaan Oromootiif akka tahe afaan guutee dubbachuun hawaasa biyyatti guutuu araarsuuf amansiisuu qaba.
5) Barsiisoonni yeroon kan boqonnaa isaaniiti waan taheef barsiisoota hanga barattoonni Oromiyaa irra deebi’anii barnoota isaanii xumuraniitti barsiisaniif mindaa dabalatee faaydaalee biraa kan akka durgoo oolmaafi geejjibaa ramaduu qaba. Haala mijjaawaafi tasgabbiin barnoonni akka laatamuufi barattoonni Oromiyaa keessa jiran barnoota karatti jalaa hafe hanga xumuran baajata gahaa ramaduu qaba. Baajanni kuniis barsiisoota yeroo dabalataaf hojiin laatameef kana hamileefi si’aa’inaan akka baruumsa xumuraniif taasisa. Hojjataan mootummaa hojii dabalataa itti laatamee yeroo bobbahu dirgoofi kafaltiin geejjibaa akka laatamuuf seera hojjattaa irratti mootummaa kanaan tumamee kan jiru waan taheef kafaluun dirqama. Hojjataan tokko faaydaa seeraan kaayameefi hayyamameef hanga argatuu mirga hojii san hojjachuu diduu qaba. Kanaaf mirga isaanii guuteefii dirqama akka bahan taasisuun dirqama.
6) Magaalaa Finfinnee dabalatee magaalaalee Oromiyaa baayyee keessatti gaaffii bu’ura fincila Oromootiif sababa tahe kan lafa saamuufi manneen hiyyeeyyii diiguu, maatii harka qalleeyyii dasaa(goojjoo) ijaarachuu hin dandeenye dirretti facaasuu, tooftaa investimentii jalatti dahachuun lafa Oromoo saba biraaf hiruu akkuma itti fufetti jira. Biyya guddisuun dura wal qixxummaa mirga namoomaa irraa jalqaba waan taheef, biyya hiyyeeyyiin keessatti tuffatamtu, dhiitamtuufi lallabduus hin dhagayamne; tan qabaataan maallaqa isaatiin itti kabajamu, biyya mirga namaa dura mirga maallaqaa eegdu ijaaruu hin barbaannu waan taheef, akkasumaas qabaatee dhabuus ilmaan Oromoo mirga lafa abbaa isaanii irra jiraachuu guutuu qaban waan taheef hatattamaan lafa saame abbaa irraa saameef deebisee, manneen hiyyeeyyii diddiigees ijaareefi dhiifama gaafachuun itti galchuu qaba.
7) Ilmaan Oromoo yeroon barnoonni jala dabre naannoo garii ji’a 4 bakka gariitti immoo ji’a 7 ni gaha. Kanaaf qoruumsa kana yoo achi dheeressu yeroo barnoonni ilmaan Oromoo jala dabre kana ilaalcha keessa galchuun yeroo gahaafi barattoonni keenya itti quufan laachuuf qaba. Kana tahu baannaan ammaas barattoonni keenya tasgabbiin barnoota xumuruu hin danda’an waan taheef ija keessa wal nu laalchisa. Asirratti immoo waan tokkoon gad jabeessee tuquu barbaada. Inniis maali yoo jettan, akka oduu gara keessa beektootaatiin lootee baate takka irraa hubannetti qoruumsi lammaffaas ni hatama jedhanii shakkuun yoo loohee bahe immoo barattoonni guutuu biyyattii miidhamuu hin qaban yaada jedhuun qoruumsa Oromiyaaf baasan kan naannoolee biraa irraa addaa godhuuf akeekuu wayyaanee dhageeyaa jirra. Kun immoo dhugaan yaadamee hojittiis hiikame taanaan balaa guddoon wayyaanetti akka buutu cimsinee akeekkachiifna. Kanaaf yaadaafi akeekni tortoraan kun hafuu qaba. Oromoonnis dhiheenyaan hordofuu qaba.
8) Mootummaan wayyaanee dogoggora isaa irraa gad fageessee barachuu qaba. Ani aangoo, baajata, ibidda qawweefi waraanaan harkaa qaba jedhee, ilmaan Oromoo miidhuu irraa of qusachuu qaba. Waan malee kana hin jenne. Fknf; Akkuma beekkamu barattoonni Oromoo ji’a 7 osoo hin baratin qoruumsaan miidhuuf yoo akka qoraman mootummaan kun labsu baayyee gaddanii akka dabruuf gaafachaa turan. Guyyaa arra Caamsaa 30, 2016 qoruumsi shiraaf aggaamame kun akka haqamu mootummaan yoo labsu gaaffii isaaniitiif deebii argachuu isaaniitti waan gammadanii dhiichisan qofaaf waraanni wayyaanee walitti guuree, kaan tumaa, kaan hidhaa jira. Namni gammachuus tahee gadda itti dhagayame hanga nama biraa hin miinetti akka barbaadetti ibsachuu mirga uumamaan kennaameef qaba. Kanaaf mootummaan wayyaanee shiraa hija bahiinsaafi aaraa bahuu qofaaf ilmaan Oromoo miidhuufi mirga dimokraasii bira dabree mirga uumamaa hanqisuufi dhoorkuuf wixineeffatee wixxifatu kana hatattamaan dhaabuu qaba.
9) Wantoota lakkoofsa 1-8 tuqameefi kkf kan hin tuqamiin baayyee hatattamaan hojiirra oolchuu baannaan, hojiirra oolma isaatiis ifaafi ifatti ummata Oromootti mul’isuu baannaan, tooftaafi siyaasaa qammantuu tanaan karaa mul’atuuniis tahee karaa dhooysaatiin miidhaalee ummanni Oromoo jibbuufi balaalleefatu hojjachuu irraa of hin qusatu taanaan, balleessaa isaatiif saba Oromoo komachuu fi xurii sobaatiin faaluu irraa adabachuu baannaan qoruumsa itti aanu qofa osoo hin tahin wayyaaneen akka baddu gad jabeessinee akeekkachiifna.
Sabboontoonni, onnattoonnifi quuqamtoonni ilmaan Oromoo marti immoo qabsoo injifannoo boonsaafi warqiin faayamte tan biraas dacha dachaan galmeessuuf duraan irra mudhii jabeeffatanii tarkaanfachuu akka qaban akkasumaas hojiirra oolma yaadoota kanaaf murannoon sossoo’uun injifannoo seenaa taatu galmeessuu itti fufaa jechuun dhaams koo goolaba. Injifannoon seenaa keessatti kanaan dura hin dhagayamin qabsoo ilmaan Oromootiin ni galmooyti. Gadaan quufa….. Horaa Bulaa!


c: text/html

text:
Baqattoonni Libiyaa magaalaa Bangazi keessaa guuramanii handaara galaanaatti geessaman ibsa kennaniin sa’aatilee 74 keessatti gamasii ba’uu baannaan carraan qaban du’uu ta’uu mala jechuu dhaan hawaasini naannoo itti himuu isaanii beeksisan.
Baqattoonni Bangaazii andaara galaanaa jiran kun haalli nuti keessa jirru guyyaa dhaa gara guyyaatti yaaddessaa ta’aa jira jedhan. Hawaasni naannoo sanaa kanneen kana dura garaa laafuu dhaan isaan gargaaraa turanis Kanneen biroon gara biyya ofiitti deebi’aa jiran, asii deemuu baannaan hawaasi keenya isin fixa nuun jedhan jedhu.
Gargaarsa dubartoota keenyaaf sodaa rabbiif jecha kennaa turan illee nu irraa dhabanii jiran jedhu. Mootummaan Itiyoopiyaa immoo gama isaan lammiiwwan isaa Libiyaa keessa jiran qonsiilaa biyya Sudaanii gamas jiru dhaquu dhaan akka galmaa’an gaafatee jira.
Baqattoonni Bangazi Keessaa Sodaan Keenya Daran Hammaate Jedhu
Baqattoonni Libiyaa magaalaa Bangazi keessaa guuramanii handaara galaanaatti geessaman ibsa kennaniin sa’aatilee 74 keessatti gamasii ba’uu baannaan carraan qaban du’uu ta’uu mala jechuu dhaan hawaasini naannoo itti himuu isaanii beeksisan.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
-
-
-
-
-
25-11-2022
Hoggantoonnii Marii Araaraa Tigraay Deeman

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Taammanaa Bitimaa iraa
DURAANDURSA
Dubbiftoota mandhee tanaa jaalatamoo fi kabajamoo, mee kunoo hardha immoo waayee dubbii mataduree kanaa irrattin waa isiinii dhiyeessa. Akkan kana irratti waa jedhu kan na kakaase, waggaa dhibbaffaa du’aatii Minilik faashistichaa sababeeffachuun: duula ginni-bittee, iliitoonni fi jalaa-jaleewwan warra Habashaa keessumaa kan warra Amaaraa uummata Oromoo irratti adeemsisaa jirani. Hubaddhaa barri amma keessa jurru kun bardhibbee 21-ffaa dhaa! Dirreen duula warreen kanaa inni hangafni kan irratti tahaa jiru Oromiyaa dhaa! Jarri duula hamaa fi fokkisaa kana uummata, sabaa fi biyya Oromoo irratti oofaa jiran kun: “tokko taanetoo Toopphiyaa warra Wayyaanee harkaa baafnee ijaarranna” nuun jedhuu!
Yaa Oromoo, yaa uummatoota Kibbaa, yaa addunyaa dubbii akkanaa kana maal jenneetoo himna? Maal jenneetoo barreessina? Waan hundaafuu, dursinee seenaa faashisticha warra Amaaraa, seenaa Hitler Afrikaa kana keessaa hamma tokko wajjumaan mee haa ilaallu!
SEENAA OLLUMMAA OROMOO FI WARRA HABASHAA
Iliitonnii fi barreessitoonni gita-bittee Habashaa seenaa ofii akka fedhanitti dhiyeeffachuu dandayu. Garuu, seenaan isaanii garri irra caalu kan sobaa fi dharaan laaqame. Isaan sobuufis, seenaa ofii sobaan lallaaqufis “mirga qabu“. Garuu, seenaa sobaan lallaaqame kana nutti fe’uuf mirga wayiituu hin qabani. Seenaa Habashaa isa ifumatti sobaan lallaaqamee keessaa inni tokko, Minilik Lammaffaan isaanii kun “Toopphiyaa tokkoomse” kan jedhu. Minilik Biyya Habashaa tokkoomsun, kunis isa Teediroosi fi Yohaannis faa jalqaban fiixaan-baasuun isaa dhugaa dha. “Toopphiyaa tokkoomsuun” isa soba. Ammoo, impaayera Toopphiyaa jedhamtu saba Oromoo fi uummatoota Kibbaa: Afaar, Kafichoo, Kuulloo-Kontaa, Walaayitaa, Hadiyyaa, Sidaama, Gedewoo, Koonsoo, Moochaa, Gimiraa fi warreen hafan hedduu humna meeshaa waraanatiin qabatee koloneeffachuun empaayera Toopphiyaa jedhamtu ijaaruuun isaa mirkana.
Sana dura guruu, uummanni Habashaa (Amaaraa-Tigree) fi uummanni Oromoo akka uummatoota ollaalee tahaniitti bardhibbee hedduu wal-cinaa jiraatanii jiru. Wal-cinaa jiraachuun kunillee kan lolaa fi nagaan walmake ture. Bardhibbee fi jaarraawwan hedduu uummanni Oromoo Habashoota daangaa isaa cabsanii itti-dhufan ofirraa ittisaa ture. Ofirraa ittisuu kanaaf garuu, inni ollaalee isaa irraayyis tahee, baargama cewuun meeshaa waraanaa fi loltuu alagaa barbaacha hin dhamaane. Isaan garuu, baargama cewuun kan biraa hafee, bardhibbee 17-ffaa faa keessallee loltuuwwan Porchugaal dhibba danuu of-cinaa hiriirsaa turani. Haatahu malee, uummata Oromoo jilbeeffachiisuu fi dachee Oromiyaa taakkuu takkallee qabachuu hin dandeenye. Garuu, walakkeessa jaarraa 19-ffaa irraa kaasee maqaa Kiristaanummaa isaanitiin humnoota Oroppaa oggaa sanii: Biritaaniyaa Guddoo, Faransaa, Ixaaliyaa fi Rusiyaa irraa meeshaa waraanaa fi loltuuwwan argachuun waraana waggaalee 31 (1868 – 1899) fudhate booda Oromiyaa dagabaafachuu (koloneeffachuu) dandayanii jiru.
LAFARRAA DUGUUGGII MINILIK UUMMATA OROMOO IRRATTI ADEEMSISE
Barreessitoonni Habashaa sobaa fi dharaan waayee Minilik “Toopphiyaa Tokkoomsuu” faa nutti odeessuu dandayu. Garuu, dhugaa fi dhugoon lafa jiru inni hojii fi gocha Hitler naazichaa Oromoo irratti adeemsisuu isaati. Mee duguuggii warraanni isaa, abbootiin duulbantiiwwan (“Raasonni“) isaa Oromoota: Walloo, Darraa, Salaalee, Gullallee, Aabbuu, Galaan, Gimbichuu, Ada’aa, Bachoo, Sooddoo, Walisoo, Ammayyaa, Kuttaayee, Caboo, Noonnoo, Caliyaa, Daannoo, Iluu Galaan, Gaamoo Jibaat, Jimma Raaree, Iluubbaa Booraa faa irratti oofan maqaa dhoofnetuma, gara waraana inni mataan isaa bantii waraanaa tahuun gaggeesseetti haa ceenu. Kanas lamaan tokko callaa: isa kan Oromoo Arsii fi Oromoo Barentuu gabaabinaan haa ilaallu!
Waggaalee torba guutuu waraanni Minilik kan gariin isaa isuma Minilikiin durfame, Oromoota Arsii irratti oofe. Ammoo, gichilloonni Oromoo Arsii akka nama tokkootti hiriiruun ofirraa faccisuun ofirraa deebisaa turani. Waraana kana garii isaa irratti Minilik mataan isaa yeroo xiqqoof boojiyamuu jalaa baye. Ammoo, duula isa bara 1886 irratti waraanni Minilikii fi wasiila isaa Raas Dargeen durfame, meeshaa waraanaa isa ammayyaa Oroppaa irraa argateen itti-dhufe. Oromoon Arsii “Amaarris Amaaara duraanii miti! Meeshaan waraana isaaniis isa duranii miti!” kan jedhe: Minilik meeshaa waraanaa kan Oroppaa rifeensa mataa isaa irraa hamma qeensa miila isaatti hidhate, kaarta-qartuu fi riqicha-tolchituu Oroppaa, leenjiftuu fi gorsituu waraanaa isaan Faranjii, phaaphasii Habashaa taabota bachisee fannoo rarraafatee Minilik cinaa gaangee irra taa’etoo dhumaatii Oromoo kana eebbisu duraa-dubaan of-cinaa qaba ture. Oromoon Arsii garuu, meeshaa waraanaa isa kan Oromoo fi kutannoo biyya ofiiti fi bilisummaa ofiitii du’uu san malee, wanni inni qabu hin turre.
Waraana fokkisaa fi jibbisiisaa kana irratti Oromoonni Arsii, leenconni sanyii leencaa akka okaatti haamamani. Isaan waraana irratti dhumuu irraa hafanii boojiyaman, Raas Dargeen tarree galchisiisee guyyaa tokko duwwaa namoota 12 000 harka isaanii irraa cirsiisuun morma isaaniitti rarraasise. Kana kan barreessee nutti dabarse Oromoos miti; Faranjiis miti. Seena-tarreessituu Minilik kan Gabra-Sillaasee jedhamu, isa Minilik duukaa-deemee waa barreessu san ture. Hubaddhaa harka-muraan kun isa booda bowwaa Aannoleetti tahee mitii! Gara boodaa immoo Oromoota “silaa duulli raawwatee“, “silaa biyyi keenya qabamee” jedhanii erga gara qeyee ofiitti deebiyuun bubbulanii, warri Minilik ganda gandaan waamsisanii, afaan qawwee itti-qabuun gayyaasanii Aannoleetti dubartoota kuma sadii ol (3 000) tahan irraa harma, akkanuma dhiirota kuma hedduun lakkaawaman irraa harka-mumursiisani. Kun mee isa Hitler naazichi uummata Yuudaa irratti adeemsise sanaa gadii mitii! Isa akkanaa kana Waaqatti, uummatoota Afrikaa fi addunyaatti iyyachuu malee, akka kun deebiyee nutti hin dhufneef,tokkummaa keenyaaa fi qabsoo bilisummaa keenyaa sonaan jabeeffachuu malee maal goona?
Waraanni Habashaa kan Minilikii fi phaapphasii Habashaatiin durfame, inni meeshaa waraanaa ammayyaa hidhatee loltuu 20 000 hidhachiise, Oromoo Barentuu kan Carcar irraa hanga gooroo Meettaa Calanqootti deemu haleelaa ture san ofirraa ittisaa Calanqoo dhaqqabe. Oromoonni Afran Qalloo akka nama tokkootti hiriiruun Calanqootti biyya isaanitiif, lubbuu isaanii takkittii san kennuuf yaa’ani. Kana biraa kuteeyyuu obbolummaa fi walmararfannoof jecha, uummata Adaree kan amiira isaanitiin durafamee fi obbolaa Oromoo Sumaalota keessaa garii of-cinaa hiriirsanii gayyaa’ani. Hubadhaa waraanni Oromoo kun meeshaa Oromoo kan duudhaa: eeboo, shootala, furrisa, gaachana, hablee fi mancaa faa malee homaa hin qabu turee! Tahus qeerransoonni Afran Qalloo, qeerransoonni sanyii qeerransaa biyya abbaa gadaa fi biyya haadha siiqqeef jecha, guyyaa guutuu waraana Minilik isa meeshaa Oroppaa hidhate san dura dhaabatanii kan dhume dhumee, kan hafe boojiyame. Gooroon Calanqoo sun dhiiga Oromootiin lafa goggogaa mitii haroo fi hara fakkaate. Minilik naazichi Afrikaa asittis akkuma Arsiitti godhe san harka bojiyamtoota Oromoo mumursiise. Itti-dabaluun funyaani fi gurra namoota irraa cirsiise. Phaaphasiin Habashaa sunis: “maqaa abbaatiin, maqaa ilmaatiin, maqaa hafuura qulqulluutiin!”, jechaa akkuma isa bowwaa Aannolee eebbisee sana isa gooroo Calanqoo kanas eebbise.
Sana booda Oromoon Barentuu, Arsii, Tuulamaa, Walloo, Gujii, Maccaa fi kaan lafni lafee isaa tahe irraa fudhatamee gabbaarii tahe. Kaan qabamee gabaa biyya keessaa fi biyyoota alaatti gurgurame. Kana hojii fi gochi Minilik warra Amaaraa, kana gochi naazicha Afrikaa kan Minilik jedhamuu! Namicha akkanaa kana, bineessicha garaan bineessaa kana, naazicha sammuu fi hojiin naazii kana kunoo amma iliitonni Amaaraa: “inni goota keessanii fudhaddhaa” nuun jedhu. Raajii dha; akkamitti dhaloonni fi barri gara duubaatti deema?
LAFARRAA DUGUUGGII MINILIK UUMMATOOTA KIBBAA IRRATTI ADEEMSISE
Uummanni Oromoo duris kophaa isaa dagabaafattoota Habashaatiin hin gabroomfamne. Hardhas kophaa isaa mitii manneen hidhaa impaayerittii keessatti kan argamu. Saboota, sablammiiwwanii fi uummatoota Kibbaa kanneen lakkoofsaan baay’ee tahan wajjin dirree waraanatti cabe. Ammallee isaan wajjin Karchalleewwan impaayerittii keessa jira. Lafarraa duguuggiin suukkaneessaan Minilik bineensichi garaan bineensaa Oromoo irratti adeemsise uummatoota obbolaa Oromoo isaan Kibbaa hedduu isaanii irrattis adeemsifamee jira. Waraana Minilikii fi dhibee namaa-sa’aa kan isaan wajjin Oromiyaa seeneen uummanni Oromoo kumaa-kitilaan dhumee, lakkoofsa uummatichaa kitila kudhan irraa gara kitila shaniitti gadi-bu’ullee, humna heddummina lakkoofsa isaatitiin kunoo ammallee numa jira. Garuu, uummatoonni Kibbaa gariin isaanii dhumaatii sana irraa hafuu hin dandeenye. Kan waa hafanillee hardha lakkoofsi isaanii daran xiqqaa dha. Mee amma dubbii keenya gabaabsachuuf jecha, waayee uummatoota obbolaa Oromoo keessaa kan sadan isaanii callaa akka fakkeenyaatti waa haa mildhannu!
Akkuma Minilik mataan isaa phaaphasii Habashaa of-dukaa buusuun Oromoo Arsii fi Oromoo Barentuutti duule san, inni waraana Habashaa gaggeessuun uummata Walaayitaatti duule. Uummanni Walaayitaa keenyaa inni boonaa fi seenaa boonsisaa qabu kun, biyya isaa guutuu irratti waltahuun waraana warra Habashaa isa ibidda tufaa namaa-sa’aa, lafaa-marga gubaa deemuu san dura gore. Torban sadii guutuu waraana faashistootaa kana ofirraa ittise. Gandeen Walaayitaa barbadaawanii, uummanni Walaayitaa biyya isaa guutuu irratti akka dullacha masqalaatti gorra’ame. Mootiin Walaayitaa seena-qabeessichi sun, Xoonaan: “silaa nu fixanii, mee sanyumaafillee namni kiyya waa haa-hafu” jechuun harka kennate. Minilik, phaaphasiin Habashaa fi jeneraalonni Habashaa: sabbata, shaashii fi uffata baaqqee faa funyaan ofiitti marachuun hamma daangaa Walaayitaa dabranitti adeemaa turani. Foolii reeffa uummata obbolaa keenyaa isa akka hoolotaatti qalamuun torban lamaa faa ture sanitu Habashoota dabarsuu dide. Yaa uummata Afrikaa, yaa uummata Afro-Ameerikaa kanaan maal jetta? Kan hunda caala nama dhibu, waraanni Minilikiin durfame sun inni bowwaa Aannoleetti Oromoota irratti harma-muraa fi harka-muraa adeemsise sun, inni gooroo Calanqootti dhiiga Oromootiin dacheen haroo akka taatu godhe sun, uummata Walaayitaa isa ajjeese fi isa madayee lafa ciisu san gadi-jedheetoo dhiiga isaa xuuxxachuu sani! Mee yaa Waaq, Minilik faa uumaa ilmoo namaa irraayyi gara bineessa daggalaatti of-geeddaran moo? Kun hojii fi gocha Hitler naazichaa kan hin taane, maaltu taharee?
Waraana warra Minilik bara dheeraa ofirraa-ittisaa uummatoota turan keessaa inni tokko uummata Kafichoo ti. Ofirraa-ittisa kana irraa kan ka’een uummanni obbolaa Oromoo kun, Kaficho sonaan lafarraa duguugame. Warri Minilik uummata Kafichoo dhibbayyaa 65 (“65%”) akka fixan nu Oromootanii mitii, obbolaa keenya Kafichootanii mitii, barreessitoota Biyya Faranjii-tiin (Oroppaatiin) galmeeffameeti jira. Akkanuma uummanni Diimee dhibbayyaan 70 lafarraa duguugameeti jira. Kana irraa kan ka’een hardha lakkoofsi uummata Kafichoo keenyaa 400 000 callaa yoo tahu, kan Diimee immoo 800 (dhibba saddeet) callaa dha. Kana irratti lafa uummatoota Kibbaa fi Oromoo dhibbayyaa 70 irraa fudhachuun uummatoota bilisaa fi birmada turan kana gabbaarii fi gabra taasifatani. Lafa uummatoota Kibbaa fi kan Oromoo isa fudhatame kana keessaa dhibbayyaan 30 bataskaana isaanii, kan Ortodoksiitiif kenname. Kanaaf, bataskaanni Habashaa akkuma Raas Daargee fi Raas Masfiin faa abbaa-lafaa isa olaanaa ture.
Kana bira dabree uummatoonni kun akka bineeyyii dagalaatti adamsamuun qabamanii gabaa biyya keessaa fi biyyoota alaatti heddumminaan gurguramaa turani. Minilik mataan isaa abbaa-gabraa fi daldaltuu gabraa isa olaanaa ture. Ennaa uummata Walaayitaa gabroomfatee qeyee isaatti deebiyu, Walaayitoota akka gabraatti qabate 3 000 ooffatee gale. Kan biraa hafee loltuun warra Habashaa inni dassiibnillee (“common soldier“) Walaayitoota lamaa-sadii gabra godhachuun fudhatee biyya ofiitti deebiye.Uggum yaa Waaq! Minilik abbaa-gabraa fi daldaltuu gabraa kanatu, Minilik harma-mursiisaa fi harka-muriisaa kanatu, Minilik dhiiga ilmoo namaa dhugsiisaa kanatu, Minilik lafarraa duguugaa fi duguugsisaa uummata Diimee fi Kafichoo fayitu “jagnaa fi goota” nuuf tahuun, ayyaanni waggaa dhibba isaa kabajamuuf deema jechaa dha. Abadan ammas warri Habashaa lafarraayyi nu duguugu malee, otoo nuti jirruu kun dachee Oromoo irratti hin tahu!
XUMURA DUBBII
Yaa Oromoota alaa-manaa jaalatamoo fi kabajamoo, kunoo ergan kanaa olitti hamma tokko waa isiniif dhiyeessee mee ammammoo kanaa gadittan waan nu Oromoota, ee nu Oromoota harmi akaakileewwan teenyaa fi harki abaabileewwan keenyaa mummuramee, maal-maal faa gochuun akka nu irraa eegamu waa lafa-kaayuuf yaala. Raajii Waaqaa, safuu namaa akkamitti namni mataan isaa fayyaalessa tahe, namni sammuun isaa waa yaadu, nama harma harmee teetii fi harka abbilee keetii mummure san: “inni jagna keetii fudhaddhu” siin jedha? Akka amma dhagayaa jirruutti iliitonni Amaaraa waayee kanaa irratti, jechuun waayee du’iisa Minilik kan waggaa dhibbaa ayyaaneffchuu irratti alaayyis, biyyaayyis dibbee rukuchaa jiru. Kunoo jara kanatti erga waggaa sadiyiitii asii, oddokabreen isaanii sun itti-ka’uun lafaan isaan dhaddhayaa jira. Keessa kutaniituu nuti oddokabree isaanii kana hoo’isuun, akka isaan waliin finfina (“xabala“) dhaqnu fedhu. Nuti harkatu nu hanqate malee, silaa akka amantii Waaqeffannaatti “dhalli namaa marti” obboleessa ofiitii, jarreen maraatan kana finfina Finfinnee faa mitii gara hospitaala Qarree Kolfee (“Amaanu’eel“) sana isaan geessinaayyu!
Jibbi hamaan daangaa hin qabnee fi maqa-xureessiin hamaan isaan amman tana uummata Oromoo fi saba Oromoo irratti oofaa jiran, isaantu hin beekne malee, Oromoota alaa-manaa tokko taasisaa, Oromummaa fi adeemsa walabummaa Oromiyaa kana caala akka cimsatan gochaa jira. Xurree qalloo hamma qaajjisa rifeensaa geessu, kan isaan wajjin walqixxummaan bulluuf waa jirtu wayiillee amma kunoo akkuma jirutti jirma sibiilatiin cufaa jiru. Kanaaf, nuti Oromoonni waltaanee Oromummaa keenya daran cimsachaa, karaa bilisummaa keenyaa daran qulqulleeffachaa Oromiyaa boruu ishii walaboomte san, hardhuma gadameessa impaayerittii isaanii keessatti akka daran jabeeffannu nu taasisaa jiru. Kana irratti “hayyee itti-cimaatii itti-fufaa” jechuu malee, wanni biraa kan isaaniin jennu hin jiru. Otoo hin beekin bilisummaa fi walabummaa keenyaaf nu kakaasaa akka jiran ganamumaan beekuu qabuuyyu. Waan hundaafuu, mee armaan gadittan dubbii cimtuu tana jala harriquuf wanneen tokko tokko isiniif tarreessa:
1) Dhalawwan Oromoo dhiiraa-dubartiin, jaarsaa-jaartiin, gayeessaa-gayeettiin, shamaraa-dargaggeessi hundi alaa-manaa waltahuun tokkummaa ofii isa ammaa caala cimsatanii tarkaanfachuu qabu! Walmararfachuu fi walii-nahuun, waldhagawuu fi walgargaaruun, walii-iyyuu fi walii-birmachuun, waljajjabeessuu fi gamtaan hojjachuun amma yeroon isaa! Hardhuma waamichi isaa!
2) Hayyoonni Oromoo alaa-manaa dhugaa fi dhugoo seenaa keessaa gaggaragalchuun, wanneen Minilik naazichi Afrikaa uummata Oromoo fi uummatoota Kibbaa irratti adeemsise Afrikaa teenyaa fi addunyaaf dhiyeessuu qabu! Isaanis, Oromoonni biroos mammaaksa Oromoo isa: “abbaan iyyu malee, ollaan namaa hin birmatu“, jedhu san sa’aa takkoofillee dagachuu hin qabani!
3) Dureewwan Oromoo tokkoomanii uummata Oromiyaa galaana Abbayyaa kana karaa hundumaan: kakaasuu, ijaaruu, gurmeessuu, walitti-qindeessuu fi karaa maraan hindachiisuu qabu! Kana immoo seenaa keenya keessaa dureewwan Oromoo warra Waladaa Maccaa-Tuulamaa isaan bara Hayila-Sillaasee san irraa akka fakkeenyyaatti fudhachuutu mishaa taha.
4) Otoo lubbuun teenya jirtuu ayyaanni Minilik faashistichaa kun dachee teenya irratti hin kabajamu! Warri gocha Minilik isa kaleessaa faarsuu fi kabajuuf kurfaawu kun boru gocha Minilik bowwaa Aannolee, gooroo Calanqoo, baddaa Gullallee, Biyya Walaayitaa fi Biyya Kafichoo faa irratti adeemsise san deebisee gochuuf waan irraa deebiyuu mitii, uummanni Oromoo kana fashalsuuf karaa maraan of-qoppheessuutu kan nama baasu taha!
5) Siidaan Minilik naazichaa fi kanneen biroo kan Teediroosi fi kan weerartoota kaanii magaalaawwan Oromiyaa keessaa bubuqqifamuu dha qabu! Akkanuma manneen barumsaa, hospitaalonnii fi daandiiwwan maqaalee yakkamtoota Habashaa kanaan waamaman jijjiiramuu qabu! Dursee Minilik sangaa fardaa Oromoo irraa boojiyate san yaabbatee wiirtuu Shaggarii fi wiirtuu Oromiyaa kan tahe, Birbirsa keessa (“Piyaassaa“) dhaabatu sun hatattamaan buqqifamuu qaba! Kun waamicha dubartoota Oromoo Aannoleetti harmi irraa cicciramee fi waamicha dhiirota Oromoo Aannolee fi Calanqootti harki irraa mummuramee ti!
6) Walii-tumsuu fi walirratti du’uun sun: ee onneen Ilaansoo Halloo fi Abbishee Garbaa, kan Firrisaa Abbaa-Foggii fi Leenjisaa Diigaa faa, kan Biiftuu Amoosaa fi Tufaa Munaa faa kan deebitee nu keessatti cimtu kunoo amma! Yaa Oromoo koo nuti onnee fi seexaa: Elemoo Qilxuu fi Jaarraa Abbaa-Gadaa, Waaqoo Guutuu fi Magarsaa Barii, Nadhii Gammadaa fi Guutamaa Awaas, Hayila-Maaram Gammadaa fi Taaddoo Birruu, Alamuu Qixxeessaa fi Maammoo Mazammir, Jaatanii Alii fi Baaroo Tumsaa faa, kan Saartuu Yusuufi fi Raggaatuu Roobaa, Leelliftuu Leellisaa fi Lalisee Nadhii faa qabnawoo, ekeraalee isaanitu nu bira ijaajjuun nu jajjabeessaa jirawoo wanni duubatti deebinuuf tokkollee hin jiru. Yaa Oromoo amma gayeen gayee-dhaa karaa hundaan cimnee walchimsuun garuma fuulduraatti haa tarkaanfannu! Ilaa, lafarraayyi duguugamnee dhumna malee, bilisummaa fi walabummaa Oromiyaairraa kakuu-dhaa, laguu-dhaa duubatti hin deebinu!
==================== // ====================


text:
Itoophiyaan hidha laga Abbaayaa bajata gara doolaarii biliyoonaa shaniitin ijaaraa jirtu ji’a darbe guutuu qabdeetti. Biyyittin, uummata miliyyoona 65-f humna elektriikii dhiheessuu, akkasumas iyyumaa keessaa baahuf prookeektii kanatti galuutu ibsama.
Masriin garuu ijaarsi hidha laga Abbayaa Itoophiyaan itti jirtu bishaanan laga kana irraa argadhu na jalaa xinneessaa yaaddoo jedhu qabdi.
Karaa biraatiin Masrii keessa baqattoota biyyoota Afrikaa Uffee Sahaaraa gadii 100,000 oltu jira. Baqattoonni kun sababa waldhibdee hidha laga Abaayaa kanaan, Masrii keessatti jibbaa fi hammeenyaaf saaxilamaa jiraachuu dubbatan.
Gama internteetiitin lammiiwwan Masrii fi Itoophiyaa xiiqiidhan wal aarsaa oolan. Miidiyaa hawaasummaa 'Tik Tok' jedhamu irratti lammiiwwan Itoophiyaa bishaan laga abbayaa masriirraa gutummaan guutuutti ittifaamuuf deemuu waan agarsiisu viidiyoo gaggabaaban hojjatanii dhiheessan. Lammiwwan Masrii gama isaanitiin, dandeettii fi humna waraanaa biyya isaaniin dhaadachaatii waan jabina gama saniin biyyattiin qabdu agarsiisu maxxansan.
Wanni miidiyaa hawasummaa irratti wal aaarsaa oolun kun egaa wajjin jiraachuu irratti rakkoo uumaa jirachuudha, lammiiwwan Masrii akkasumas baqattoonni biyyattiitii dahoo godhatan an dubbatan.
Qeeqxonni Masrii, biyyattin humna ishii fayyadamtee biyyoota ollaa sodaachisuudhan dhimma laga Abbayyaa guutummaatti dhuunfattee turuu hoo ibsan, Warri Itoophiyaa qeeqummoo, waliigaltee akkaataa fayyadama bishaaniichaa, hunda hirmaachiserra odoo in gahiin biyyattiin hidha laga abbaayaa guutuu jalqabuun, biyyoota oolaa rakkinaaf saaxilaa, seeraa addunyaas ni cabsa yaada jedhu dhieessan.
Itoophiyaa Masrii fi Suudaan marii itti fufaniiru. Baqattoonni Afrikaa Masrii jiraan karaa isaanii waan isaan keessaa in qabneen loogii fi jibbii irra gahaa jiaachuu himachaa, "lammiiwwan Masrii hoo dheebotan nu’illee wajjumaan dheebochuuf deemna," jedhan.


text:
Tattaffii nut tajaajila guddisuu Hospitaala Sheerii Baatuu/Ziwaayi/keessa jiru goonuun dhiyeenna kana maashiina haarawa nama hadoochu irratti investi gooneerra. Akka ogeessa nama hadoochu Worqee Abbooyyee jedhutti, maashinichi Hospitaalaaf qabeenya sirrii, sababnis guutumatti atomaatika kanaafis ogeessi hadoochaa yeroo baqaqisanii hodhuu hojii hedduu hojjachuu, achumaan hojii dhukkubsataa xinxalluu ni hojjata.
Bu’aan gara biraa maashiiniin haarofnni gara tokkoon daa’immaniif ta’a. Direektarri yaalaa Doktoor Damis akka Ibsanitti, kana dura daa’imman hospitaala biraatti ergaa turre. Fayyadamuun Maashiina haarawa seenaadha, nuti dhukkubsatota caalmadhaan yaaluu dandeenya.
Eega maashinichi dhaabbatee leenjiin ogummaa abbicha maashiina hojjateen hojjatoota hunda kan hirmaachise kennamee maashinich faayidaa irra kan oolu ta’a.
Hospitaala Sheertti hojjataan Sher hunda (tilmaaman 12500) fi baratoonni Sheer (6500) tajaajila yaalaa bilisaa ni argatu. Miseensonni hawaasaa gatii xiqqaa madalawaan tajaajila ni argatu. Waggaa waggaadhaan dhukusatoonni 100,000 ol niyaalamu.


text:
ADDA BILISUMMAA OROMOO/
WARAANA BILISUMMAA OROMOO
Oromoon Saba tokkicha kan biyya takkittii fi hiree tokkicha waliin qabu dha!
videoplayback
1. Warra hujii dhabuun rakkatan gargaaruu, dandeetti isaanii ol-kaasuu fi deebisanii leenjisuun akka hujiitti bobba’an godha.
2. Maatii (warra) akka maadhee bu’ura hawaasaatti tiksa.
3. Daa’imman hamaa hunda irraa tikfamanii kunuunsaan guddatanii boru dirqama hawaasni isaan irraa eegu guutuu akka danda’aniif sagantaa tajaajilaa fi guddisaa diriirsaafi.
4. Dargaggoonni, amala farra hawaasaa horatanii, hawaasa irratti ba’aa akka hin taaneef: ijaaruun barsiisuu, sagantaa spoortii, dorgommiilee fi leenjii adda addaa qopheessa.
5. Gootowwan, qabsaawotaa fi miseensota ummata bal’aa keenyaa kan qabsoo irratti qaamaa hir’atan tajaajiluu fi gargaaruu; akka oomishaa irraa hirmaataniif sagantaa qopheessa.
6. Maanguddoota umrii dheerachuun qaamaa dadhabanii gargaarsa maatii hin qabne soora, tajaajila.
7. Qabsaawota umrii dheerrachuun qooda kennuu dadhabaniif tajaajila addaa kenna.
9
8. Baqattooti fi lammiileen Oromoo biyya ambaa jiran, Oromiyaatti deebi’anii biyya akka tajaajilan godha.
9. Daa’imman haadhaa fi abbaa dhabanii fi hiyyooman mootummaan Oromiyaa, ni guddisa; ni kunuunsa.


text:
Xiin-sammuu: Nama sobduu ta'e ilaalanii adda baasuun ni danda'amaa?
Ilaaluun qofa nama sobduu ta’e addan baasu hin dandeessani. Oggeessoti xiinsammuu garuu mala biraa ittin adda baafamuu danda’amu irratti hojjechaa jiru.
Poolisoonni dargaggoo ganna 17 Martii Tankilee kan harmee isaa waraanamtee ajjeefamte erga argee booda miirri isaa gar malee tasgabbaa’aa ta'uun gaaffii itti ta'e.
Inni yakkarraa bilisa ta'uu himus anga’oonni isa amanuu dhabuun, ajjechaan himatame wagga 17’f mana hidhaa ture.
Himannaa biraan ammoo poolisoonni dargaggoon ganna 16 Jeferii Deskoovik erga barataan daree isaa du’ee argamee booda akka malee aaree fi poolisii gargaaru barbaadee ture jedhani yaadani.
Innis sobaa akka jirutti itti murtaa'ee yakka kanaaf gara wagga 16 mana hidhaa ture.
Maartin sirritti hin aarre, Jeferiin ammoo garmalee aare. Miirri faalla akkanaa akkamiin soba dhokate agarsiisa?
'Agarsiisuu hin danda'u' jedhu kolleejii haqa yakkaa Joon Jay, kan Yunivarsitii magaalaa Niiw Yoorkitti qorattuu sobaa (deception researcher) kan ta’an oggeettiin xiinsammuu Maariyaa Hartiwiig.
Dargaggoonni kun lamaan booda yakka kanarra bilisaa ta’uun baramee hidharra gadhiifamaniiru, lamaanu dogoggora ilaalchaa, miirri namni agarsiisu sobduu ta’uufi dhiisu adda baasu danda’a jedhuun miidhamani.
Aadaa gara garaa keessatti, amalli akka ija keessa ilaaluu dhiisuu, tasgabba’uu dhabuu fi haasa irratti giinga’uun kanneen sobdoota saaxilanidha jedhanii namootni hedduun amanu.
Haa ta'u malee ilaalcha kana mirkaaneessuuf waggootii dheeraaf qorattoonni qorannoo taasisan raga muraasa qofa argatani.
“Akka ogeessota sobaatti rakkoo inni tokko namni hundiyyu sobni akkamiin akka hojjatu beekna jedhanii yaaduudha,” jedhu Hartiwiig.
Akkumma dhimma Maartin fi Jeferii irratti agarree ilaalchi of tuulummaa akkanaa haqni akka jallatu taasisa.
Oggeessitni xiin-sammuu yeroo dheeraaf sobduu adda baasuun hagam akka cimu ni beeku.
Bara 2003tti, oggeettiin xiin-sammuu Bella DePawuloo fi waayilootni barreeffamoota saayinsii walitti qabuun yaaliwwan 116 amala namoota yeroo sobanii fi dhugaa dubbatan adda baasuuf gaggeefaman funaanariiru.
Qorannoon isaanii agarsiistoota 102 haasa hin qabne, kanneen akka ija keessa ilaaluu dhiisu, libsachuu, sagalee ol kaasanii haasa’uu, gatiittii sochoosuu, taa’umsa geeddaruu, akkasumas harka, maataa ykn miilla sochosuu ilaalaniiru.
Ta’us garuu kanneen tokkoon isaaniiyyu ragaa ittiin sobduu adda baasaan mirkanaa’aa hin turre.
Qorattoonni hedduun biroo qorannoo wal fakkataa yeroo adda addaatti taasisanis amalootni kunneen nama sobu adda baasuuf agarsiistoota ga’aa hin taane.
Ogeessotni poolisii gama isaaniin, irra daddeebiin qorannoo fi yaaliwwan kunneen dhugaatti kan siqan miti jechuun falmu.
Akka isaan jedhanitti namootni yaalii qorannoo kanneenii irratti hirmaatan – heddumminaan barattoota kan ta’an - akka sobanii fi dhugaa dubbataniif labiraatoorii qorannoo keessatti warra ajajamani jedhu.
Namoonni yaaliif akka soban ykn dhugaa dubbatan gaafatamanii qorannoon irratti godhamu, akka yakkamtoota qoratamanii fi namoota yakka arganii dhugaa ba’anii dhibbaan irra ga’u hin jiru jedhu.
Yunivarsitii Portismaawuz, UK irraa oggeettiin xiinsammuu Samaantaa Maan kan qorannoo sobaa wagga 20 dura eegalte yaaddoo poolisootni kaasan kun gaffii sirridha jettee yaadde.
Dhimma kana adda baasuufis, ishee fi waayilli ishee Alderti Virij viidiyoota saatii dheeraa gaffii fi deebii poolisiin yakkamtoota ajjechaan himataman waliin taasisan ilaaluun, dhugaa beekamu sadii fi soba beekamu sadii adda baasaniiru.
Sana booda Maan gaaffii fi deebii afaan Dachiin gaggeeffame kana poolisoota Ingiliffaa hasa’an 65itti agarsiisuun dhugaa fi soba kana sochii qaama fi amala isaani irratti hundaa’uun qofa akka adda baasaniif gaafatte.
Poolisootni kun %65 sirri turani, garuu ammayyu guutummaatti sirri hin turre.
Qorannoo wal fakkaata poolisoota Dachii waliin taasisaniiru.
Poolisootni sobaa fi dhugaa kana addan baasuu hin dandeenye kanneen miraa agarsiisuun sobduun adda ni baafama jedhanii yaadan turani.
Kun garuu maal agarsiisa? “Yoo abbaa manaan tokko haadha warraa isaa ajjeesee qabame, sababa adda addaaf aaruu danda’a, kan akka gaabbi ykn qabamuu isaaf “ jetti Maan.
“Amala haasaa hin qabne kan akka miira isaani irratti yoo hundoofte, dogoggoruu dandeessa.”
Qorannoowwan akkanaa soba adda baasuuf agarsiiftoota haasaan ala jiran irratti hundaa’uu akka dhiisaniif qorattootoota taasiseera.
Garuu malli ittin sobduu adda baasnu jira?
Har’a, ogeessotni xiin-sammuu eenyu akka dhugaa dubbatuu fi dhiisu adda baasuuf agarsiistuu haasaa irratti xiyyeeffachaa jiru.
Fakkeenyaaf, namootni gaaffii fi deebi gaafatan beekaa raga qaban osoo hin ibsiin shakamaan bilisaan akka haasa’uu godhu, kun ammo kanneen soban akka burjaaja’an gochuu danda’a.
Malli gaaffii fi deebii inni biraan shakkamtooti fi namootni waan argan himan yakka rawwatamee karaa fakkii akka ibsan taasisuudha.
Sababiin isaa kun yaadannoo dabaluun kanneen dhugaa dubbatan odeeffannoo dabalataa akka kaasan gochuu danda’a.
Yaaliin qorannoo kun poolisii UK kan yeroo gaffii fi deebii taasisaniitti fakkii fayyadaman waliin ta’uun gaggeefame.


text:
Hiika Shirkii
Kutaa darbe keessatti dubbii iimaana diigu jalqabnee turre. Wanta iimaana diigu fi balleessu keessaa tokko shirkiidha jennee jirra. Mee har’a hiika shirkii haa ilaallu.
Akka lugaatti: Shirkii jechuun hirmaataa (qooda fudhataa) godhachuudha. Kana jechuun tokko kan biraatiif hirmaataa (shariika) akka ta’etti ilaaludha.
“اعلم ـ وفقك الله لهداه ـ أن الشرك في اللغة هو : اتخاذ الشريك يعني أن يُجعل واحداً شريكاً لآخر
Know – may Allaah guide you – that the word shirk in Arabic means taking a partner, i.e., regarding someone as the partner of another.”
Gara Afaan Oromootti yommuu deebisnu, hiikni dhiyoon shirkii: “itti qindeessu, hirmaachisu, wanta tokkoof qooda gochuu” ta’a.
Akka shari’aatti immoo shirkii jechuun Rubuubiyyah (Gooftummaa) ykn ibaadaa ykn maqaalee fi sifaata Isaa keessatti Rabbii olta’aaf shariika (qooda fudhataa) ykn dorgomaa, fakkaataa fi qixxaataa gochuudha. [1] (Shirkii rubuubiyya keessatti, shirkii ibaada keessatti, fi shirkii maqaalee fi sifaata keessatti yommuu ilaallu caalatti kuni ifa nuuf ta’a.)
Namni amaloota Rabbiif qofa ta’ee wanta biraatiif godhe inni mushrika (nama shirkii hojjateedha.) Kanaafu, hundeen shirkii fakkeessuu fi fakkaachudha. Ibn Al-Qayyim ni jedha: Haqiiqaan shirkii: Khaaliqatti of fakkeessuu fi makhluuqa (uumamaa) Khaaliqatti fakkeessudha…” (Jawaabul Kaafi-326)
Mushrikni amaloota Gabbaramaa (Rabbii) qofaaf ta’e keessatti makhluuqa Khaaliqatti fakkeessa.
Amaloota Gabbaramaa (Rabbii) keessaa:
1-Aangoo rakkoo buusu, fayyaduu, kennuu fi dhoowwachuu irratti adda ta’uu. Kuni kadhaa, sodaa, abdii, tawakkula Isa qofarratti akka rarraasan nama taasisa. Namni wantoota kanniin uumamtootatti rarraase, makhluuqa Khaaliqatti fakkeesse. Fakkeessun hunda caalaa fokkuu ta’e, wanta mataa isaatiin dadhabaa hiyyeessa ta’e Danda’aa Zaata Isaatiin Dureessa ta’etti fakkeeessudha.
2-Amaloota gabbaramaa qofaaf ta’an keessaa tokko gara hundaan guutuu ta’uudha. Gara kamiiniyyuu hir’inni Isa keessa hin jiru. Kuni ibaadan hundi Isaa qofaaf akka ta’uu dirqama godha. Ol-Guddisuun, garmalee kabajuun, sodaan, du’aayin (kadhaan), abdachuun, tawbaan, tawakkulli, gargaarsa barbaadun, jaalala guutuu waliin gadi of qabuu guutuun, kunniin hundi sammuun, shari’aa fi uumamaan (fixraan) Isa qofaaf ta’uu qabu. Isaan ala wanta biraatiif ta’uu irraa ni dhoowwama. Namni ibaadaa kanniin keessaa wanta tokko Isaan (Rabbiin) ala kan biraatiif godhe, wanta biraa kana fakkaataa Kan hin qabneetti fakkeesse jira. Kuni fakkeessu hundarra fokkuu fi soba ta’eedha.
3-Amaloota Gabbaramaa qofaaf ta’an keessaa: ibaadaa miila lama irratti dhaabbate wanta biraatiif gochuudha. Isaanis: of xiqqeessu daangaa ol’aanaa irra gahe fi jaalalaa daangaa ol’aanaa irra gaheedha. Kuni ibaadaan guutuu ta’uudha. Namni jaalala [daangaa ol’aanaa irra gahe], of xiqqeessu fi of qadi qabuu Rabbiin ala wanta biraatiif kenne, haqa Isaaf qulqulluu ta’ee keessatti Isatti fakkeesse.
4-Amaloota Gabbaramaa qofaaf ta’an keessaa sujuuda. Namni Rabbiin ala wanta biraatiif sujuude, makhluuqa Rabbitti fakkeesse.
(5-Amaloota Rabbii olta’aa qofaaf ta’an keessaa wanta tokko dhabama irra argamsiisuu fi uumuudha. Namni wanta Rabbiin qofti uumuu makhluuqni ni uuma ykn wanti suni ofiin of uumee jedhe, makhluuqa Khaaliqatti fakkeesse jira.)
Ahmad Ad-Dahlawi akkana jechuun dubbata: “Haqiiqan shirkii, namoota keessaa kanneen ol guddifaman garii keessatti “Bu’aan ajaa’ibaa nama ol guddifamu kanarraa argame sababa inni amaloota guutuu sanyii namaa keessatti hin beekkamnee qabuuf” jedhee namni tokko amanuudha. Amaloonni guutun kunniin Rabbii olta’aa qofaaf kan ta’aniidha, Isaan ala kan biraa keessatti hin argaman. Garuu namni amaloota kanniin nama ol-guddisuu kanaaf gochuun gadi of xiqqeessu guutuu isa biratti gadi of xiqqeessa, hojii gabroonni Rabbiif hojjatan innis nama kanaaf hojjata. (Akkuma gabroonni Rabbiin gabbaran innis isa gabbara)”*
(Dhugumatti, namoonni Rabbiin ala wanta biraa gabbaran (waaqefatan) wanta gabbaran san Rabbii olta’aatti fakkeessani jiru. Akkuma keeyyata armaan olii irraa hubannu, namni Rabbiin ala wanta biraa gabbaru, amaloota Rabbii tokkicha qofaaf ta’an, wanta gabbaruu saniif godha. Kanaafu, isa kadhata, gadi jedhaaf, of gadi xiqqeessaaf, qalma qalaaf, silati seenaaf, ibaadaa biroo hojjataaf.
Fakkeenyaaf, ilma dhiiraa namaaf kennu kan danda’u Rabbii olta’aa malee hin jiru. Ilma dhiiraa uumun wanta Rabbiin qofti hojjatuudha. Namni ilma dhiiraa dhabe tokko, waliyyi ykn malaykaa ykn nabiyyii irraa “Yaa ebalu ilma naaf kenni” jedhee yoo kadhate, dhugumatti mahkluuqa Khaaliqatti fakkeesse ykn wal qixxeesse jira. Sababni isaas, namni kuni “Akkuma Khaaliqni ilma dhiiraa namaaf kennu, namni inni kadhatus ilma dhiiraa kennu ni danda’a” jedhe amanaa jira. Dhugumatti, kuni Rabbii olta’aaf shariika ykn qixxaataa ykn fakkaataa gochuudha. Kuni hojii fokkuudha. Kanaafi, warri shirkii hojjatan akkana jechuun ibidda keessaa iyyu:
Rabbiin kakanne! Dhugumatti jallinna ifa bahaa keessa turre, yommuu Gooftaa aalamaatti isin qixxeessinu.” Suuratu Ash-Shu’uraa 26:97-98)
Kuni hundi gama fakkeessutiini.
Gama Isatti of fakkeessutti (umamaan Uumatti of fakkeessutti) yoo dhufne immoo- namni of ol guddisuu fi of tuuluun, haala daangaa darbeen namoonni akka isa jajan, ol guddisan, abdatan, sodaatan, gargaarsifatan, qalbii isatti rarraasan, isaaf gadi jedhan isaan waame, Rabbitti of fakkeesse, Gooftummaa fi ibaadaa Isa keessatti Isaan morkatee jira. Fakkeenyaf, Fira’awni akkana jechuun uummata isaa waame:
“‘Ani gooftaa keessan ol’aanadha’ jedhe” Suuratu An-Naazi’aat 79:24
Akkuma Ergamaan Rabbii (SAW) jedhan: Guyyaa Qiyaamaa namoonni hundarra adabbiin cimaa ta’an, namoota suuraa kaasaniidha. Isaaniin ni jedhama: wanta uumtan jiraachisaa.” Kuni hojjachuu qofa keessatti Rabbiitti of fakkeessudha. Namni harka isaatin suuraa kaasu garmalee kan adabamu erga ta’ee, Gooftummaa fi ibaadaa keessatti Rabbitti of faakkessun hoo akkam ta’inna laata?[2] (Namni namoonni akka isa gabbaranii fi gadi jedhaniif barbaadu haalli isaa akkam ta’inna laata?)
Gosoota shirkii
Shirkiin gosoota baay’ee qaba. Kanaafi, Aalimman (beektonni) shirkii bakka adda addaatti qoodanii jiru. San keessaa wanta iimaamu ibn Al-Qayyim kaase eerun ni danda’ama. Shirkiin gosa lama: 1ffaan-Shirkii Zaata, sifaataa fi hojiiwwan Rabbiitiin wal qabateedha. 2ffaan-shirkii ibaadaan wal qabateedha.) (Al-Jawaabul Kaafi 309-310)
Shirkiin jalqabaa rubuubiyyah (Gooftummaa), maqaalee fi sifaataa Isaatin wal qabata. Kan lammataa immoo shirkii uluuhiyyah (ibaadan) wal qabatuudha. Kanniin hundaa hiika isaa ni ilaalla.
Kuni ifa erga nuuf ta’e, Islaama keessaa baasu fi baasu dhiisu irratti hundaa’e shirkii bakka lama gurguddaatti qoodun ni danda’ama. Isaaniis: “Shirkii guddaa fi shirkii xiqqaa”
Shirkiin guddaan: Zaata Isaa keessatti ykn maqaalee fi sifaata Isaa keessatti Rabbiin waliin shariika ykn fakkaata, dorgomaa, qixxaata gochuudha. Yookiin wanta Rabbiin qofti haqa godhatu garii keessatti wanta biraa Rabbiin wal qixxeessudha.
Yookiin akkana jedhamuun ni danda’ama: shirkiin guddaan- namni tokko rubuubiyyah (Gooftummaa) ykn ibaadaa ykn maqaalee fi sifaata (amaloota) Isaa keessatti Rabbiif nidda (dorgomaa, qixxaataa, fakkaataa) gochuudha. Shirkiin guddaan kuni tawhiidan wal qabachuu irratti hundaa’e bakka lamatti ramadama:
Ramaddii 1ffaa- Shirkii Zaata, sifaataa fi hojiiwwan Rabbiitiin wal qabatee. (Rubuubiyyah, maqaalee fi sifaata keessatti shirkii)
Ramaddii 2ffaa: shirkii ibaadaan wal qabatee. (Ibaadaa keessatti shirkii)
Shirkiin xiqqaan immoo shirkii guddaa gadi yommuu ta’uu, kan akka riyaa (na argaa) hin baay’annee. Shirkiin guddaan Islaama keessaa guutumatti kan nama baasu fi iimaana diigudha. Shirkiin xiqqaan immoo Islaama keessaa nama hin baasu. Garuu badii gurguddaa keessaayyi.[3]
In sha Allah kutaa itti aanu keessatti “Rubuubiyyah (Gooftummaa) keessatti shirkii jechuun maal jechuudhaa?” kan jedhu ni ilaalla. Tokkoon tokkoon wantoota armaan olii yoo ilaalle, waa’ee shirkii sirritti hubataa adeemna.
Maddoota wabii:
[1] Arabic: https://islamqa.info/ar/answers/34817/7 ,
English: https://islamqa.info/en/answers/34817/what-is-the-true-meaning-of-shirk-and-what-are-its-types, Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 113-115,121,126 Abu Bakr Muhammad Zakariya
[2] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 127-129 Abu Bakr Muhammad Zakariya
[3] Ash-Shirku fiil qadiimi wal hadiisi-fuula 140-173 Abu Bakr Muhammad Zakariya
*“Nawaaqidul Iimaani al-qawliyah wal amalayah” fuula 285, Abdulaziz bin Muhammad


text:
LibreOffice 7.4 Help
Hides selected rows, columns or individual sheets.
Select the rows or columns that you want to hide, and then choose Format - Rows - Hide or Format - Columns - Hide.
Wardii caancala wardii irraa filuun dhoksuu dandeessa itti aansuun Dhangii - Wardii - Dhoksi filuu dha. Wardiiwwan dhoksaman yoo hangii maxxansi keessatti argaman malee hin maxxanfaman.
Qurxiinsi irraantoo tarree ykn tarjaa akka tarreen ykn tarjaan dhoksamuu isaa agarsiisa.
tarreewwan, tarjaawwan ykn wardiiwwan agarsiisuf
hangi wantoota dhokataa dhunfatan fili. Sanduuqa golee gubbaa tarree 1 fi maddii tarjaa A fayyadamuu dandeessa. kunii wardiiwwaniif adeemsaa barbaachisa miti.
Choose Format - Rows/Columns - Show or Format - Sheet - Show.


text:
Hama-kutaa 2ffaa
Jette jettee (namiimah)
Akkuma kutaa darbee keessatti ilaalu yaalletti jette- jette jechuun namni tokko namoota walitti naquu fi oduu baadhachuun hariiroo isaani balleessuf yommuu adeemudha, hariiroon isaani gaarii fi gammachiisaa ta’ee osoo jiru. Dhugumatti amalli gadheen akkanaa hawaasa keenya garmalee miidhaa kan jiruudha. Haalli namoota lama yookiin garee gaarii taanan jette jette itti fiduun karaa adda addaan isaan diigu barbaada. Niiti fi dhiirsi walitti tollaan waanyoon hanga isaan addaan baastu hirriba hin qabdu. Jette jettee itti guurun isaan addaan bittineessite.
Namoonni akkamitti jette-jetten wal bitteenessan seena odeessun waan barbaachisu natti hin fakkaatu. Sababni isaas, naannoo kamitti gochii kuni babal’ate waan argamuuf isaan irraa baranne jireenya keenya foyyeessu dandeenya.
Jette- jette oli gadii guurun addunyaa aakiratti nama adabsiisa. Namni jette jette guuru salphaata, faasiqa (fincilaa),kijibaa, waanyo, hofoffee (laflaafi) fi kkf jedhamee moggaafama. Namni jette jettee guuru ni jibbama, namni badheerraa (fagoo irra) isa/ishii xireefatu. Gammachuu fi nageenya dhaba. Wanta isa hin galchine keessa seenun keessa bahuuf rakkata. Osoo hin guutatiin guguta. Namni tokko “Isa hin amaniin, kijibaadha.” Osoo siin jedhee maaltu sitti dhagahamaa? Salphinni fi gadi aantummaan namatti hin dhagahamu? Dhugumatti kijibaan beekkamuun salphinaa fi gadi aantummaatu namatti dhagahama. Guddaa dhiisi daa’imnu namatti baaci. Balaan jette jettee fi hamaa kana kaa! “Odeessituun dhufte” yommuu jedhamtu maaltu sitti dhagahamaa? Namoonni ija kabajaatin nama hin ilaalan tuffii fi jibbaan yoo ta’ee malee. Haala adeemsa isaani ilaalanii jette jettee dhiisun ni danda’ama. Namni yoo si jibbee fi tuffate maaliif itti deemtaa? Tarii amala badaa keetiif si jibbee fi si tuffate. Amala kee sirreessi itti dhiyaadhu. Garuu yoo amala gaarii keetiif si jibbee fi si tuffate irraa fagaadhu inuma amala gaarii kee si jalaa balleesati.
Nama jette jette sitti guuru akkamitti ofirraa ittistaa?
Namni tokko jette jettee yommuu sitti fidu si jaallate osoo hin ta’iin si irraayis waa fuudhe nama saniin walitti si buusu barbaada. Akkuma armaan olitti jenne namni jette jettee guuru kijibaa, gantu fi faasiqa(fincilaa)dha. Inni/ishiin oduu kan sitti fiduuf si ganuuf, handaara qullatti si hanbiisuuf.
1.Kanaafu oduu isaa irraa fuute gugachuun duratti dhugaa yookiin soba ta’uu isaa addaan baafadhu. Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa (Qulqullaa’e fi Olta’e)) akkana jedha:
“Yaa warraa amantanii hoo,faasiqni(fincilaan) oduudhaan yoo isinitti dhufe wallaalumaan namoota akka hin miine fi wanta hojjattaniif akka hin gaabbine (oduu isaa) addaan baafadha.” Suuraa Al-Hujraat:6
Yeroo baay’ee namni jette jette namatti fidu namaa yaade yookiin badii hanbisuuf osoo hin ta’in aybii (hanqinna) namaa ifatti baasu fi salphisuuf. Nama san akka jibbituu fi hariiroon keessan akka dadhabuuf jette jettee sitti fida.
Namni nama salphisuuf hanqinna (aybii) namaa ifatti baasu guyyaa tokko ni salphata.
2.Oduu nama kanarraa fuudhun nama san hin basaasin (duuka bu’uun hin sakatta’in). Sababni isaas, Rabbiin akkana jechuun nu ajaje jira:
“Yaa warra amantan seehaa (mamii) hedduu irraa fagaadha. Gariin mamii dillidha (cubbuudha). Walis hin basaasina.” [Al-Hujuraat (49): 12
Rakkoon keenya yommuu namni waa nutti himu yookiin nama shakkinuu, sirritti osoo itti hin xinxalliin nama qorachuu fi gochatti seenuf jarjarra. Ergasii wanta arrabni facaafte haamanna. Kanaafu furmaanni lammataa yommuu namni jette jette sitti fidu hin basaasin, hin shakkiin. Mee takkaa dhaabbanne haa xinxallinuu- nama san basaasun ykn duuka bu’anii qorachuun miidhaa malee bu’aan argamuu ni jiraa? Hariiro fi jaalalli keenya addaan citu malee bu’aan argamuu ni jiraa? Yeroo baay’ee jette jette miidha guddaa kan geessu malee bu’aa kan fidu miti.
3.Nama san gorsuu yookiin irraa fagaachu– namni tokko jette jettee yommuu sitti fidu gorsi. Hojiin jette jette badaa akka ta’e itti himi. Yoo dide hojii ofii itti fufe irraa fagaadhu. Kana hubachuu hin dagatin – jette jette namarraa guuru fi namoota shakkuun sammuu dhiphisa, nageenya fi tasgabbi nama dhabsiisa. Wanta si hin galchineef of dhiphisaa oolta.
Ani yeroo tokko tokko taphaaf hiriyyaa tokko bira nan dhaqaa türe. Garuu jette jette fi wanta hin taane yommuu natti haasawu isa bira dhaquu nan dhiise, badheematti yommuu wal agarru nagaha waliin jenna. Kuni anaaf boqonnaa sammuu fi tasgabbii naa kenna. Wanta na hin galchineef akka of hin dhiphisne naa taasisa.
4.Jette- jette erga namarraa fuute nama birootti hin dabarsiin– eebalu akkas akkas jedhe jette nama birootti kan dabarsituu yoo taate atille baditti seenta. Rakkoo keessaa hin baanetti kufta. Namarraa oduu yoo fuute, odeefannoon fayda yoo hin qabaatini fi miidhaa kan fidu yoo ta’ee cal’isi. Arraba kee hidhi.
Jette jettee fi hamni nageenya hawaasa qofa mitii nageenya dhuunfa irrattis miidha guddaa geessa. Yommuu nama hamattu fi jette jettee guurtu sammuun kee gammachuu fi nageenya dhaba. Gadi fageesse xinxalluu hin danda’u. Sababni isaas, yommuu guurin/xuriin gurra keessatti baay’atu dhageetti dhoowwu, wantoonni xuriin sammuu irra yommuu qubatan akkasuma sammuu dugulchu. Dagaaginna sammuuti fi gabbinna beekumsa qancarsu. Namni yeroo baay’ee oduu faaydi hin qabne odeessu sammuun isaa dadhabaa/laamsho ta’a. Hamni fi jette jetten guddinnaa hawaasicha gufachiisa. Miidhan hamaa fi jette jette baay’eedha. Mataa keenyaa beekne amala badaa kana irraa haa fagaannu.
Gosoota hamaa hayyamaman
Hamni hunduu dhowwamaadha osoo hin ta’in muraasni isaani barbaachisummaa irratti hundaa’un hayyamamoodha. Isaanis;
1.Cunqursaa– namni tokko yommuu nama cunqursu, waa’ee isaa ilaalchise mana murtiitti, jaarsatti yookiin nama furmaata isaa/ishii fiduu danda’utti komii dhiyeessun kan hayyamamuudha. Eebalu akkana na godhe, kana akka hojjadhu na dirqiisise, akkanatti mirga kiyya sarbee, haqa malee qabeenya kiyyaa fudhate jedhanii komii dhiyeessun ni danda’ama.
2.Nama badii raawwatu gara karaa sirritti deebisuuf gargaarsa barbaadu– fakkeenyaf namni tokko yoo badii hojjatu ati mataan kee gorsitee yommuu deebi’u didu nama wanta inni hojjatu nama dhaabsisuu danda’u fi akka karaa sirritti deebisuuf gargaarsa gaafachuun ni danda’ama. “Namni kuni wanta akkana hojjata, gorse türe. Mee yoo dandeesse atillee gorsii karattı deebisi. “ jechuu dandeessa. Garuu kaayyoon kee hojii badaa isaa namatti himuun isa salphisuuf yoo ta’e dhowwamaadha. Niyyaan kee badii hanbisuuf haa ta’u.
3.Fatwaa barbaadu– yommuu Muftii (hayyuu fatwaa kennu) irraa namni tokko fatwaa barbaadu, miidha isarratti hojjatame dhiyeessun nama san komachuu danda’a. Fakkeenyaf “niiti/dhiirsi kiyyaa akkana akkana na godhe/goote, maal haa godhu?” jechuu. Daran gurraafis gaarii akka ta’uuf kallatti biraatin akkana jechuun ni danda’ama,”nama niitin/dhiirsa isaa/ishii akkana itti hojjatte(te) maal gochuu danda’a?”
4.Muslimoota badii akeekachisuf– yommuu namni tokko amanti irratti wanta hin taane odeessu fakkeenyaf hadiisa dadhabaa gabaasu yookiin ragaa sobaa bahuu nama san ifatti baasun hayyamamaadha namoonni isa hordofuun baditti akka hin kufneef.
Karaa biraatin namni tokko hariiro cimaa uumuf yommuu adeemu badii nama sanii beeksisuun hayyamamaadha. Fakkeenyaf namni tokko yommuu nama tokko fuudhu/itti heerumu hedu/heddu yookiin waliin daldaalu hedu, waa’ee nama sanii wanta beektu itti himuun dirqama. Waa’ee namticha sanii ilaalchise wanti ati beektu badaa fi boodarra nama san irratti miidha kan geessu yoo ta’e, osoo amala badaa isaa hin kaasin “Nama kana waliin dalaguun ykn itti heerumuun/fuudhun siif hin ta’u.” Yoo jetten gahaadha. Himoota akkanaatti fayyadamuun kaayyichi galma yoo hin gahiin, waa’ee namticha sanii bal’innaan ibsuun badii hanbisuun ni danda’ama.
Karaa biraatin yommuu namni tokko nama hannaan, sagaagalummaa, farsoo (alkooli) fi kkf beekkamuu irraa meeshaa bitu nama sanitti ibsuun dirqama, namni suni duraan yoo hin beekin. Meeshan kuni meeshaa hannaati hin bitin jechuuni dirqama. Sababni isaas, namtichi hannaan beekkamaadha. Ammalle meeshichi hir’inna kan qabu yoo ta’ee nama sanitti beeksisuun dirqama. Meeshicha sana bituun namtichi kan kasaaru yoo ta’ee fi ati rakkoo fi hir’inna meeshaa sani kan beektu yoo ta’ee, nama sanitti beeksisuun badii hanbisuun ni danda’ama.
Yommuu barataan tokko nama bid’aa yookiin nama jallataa irraa beekumsa baratuuf deemu, waa’ee namticha sanii ibsuun barataa san gorsuun dirqama. Gorsii kuni Rabbiif jedhanii ta’uu qaba malee waanyuuf ta’uu hin qabu.
Dhimmi dhuma immoo yommuu namni tokko hogganummaaf gahaa hin ta’in yookiin badii kan raawwatu fi haajaa kan hin qabne yoo ta’ee, waa’ee nama sanii ibsuun hogganummaa san nama dandeetti gahaa qabu akka gaggeessu gochuun ni danda’ama.
5.Yommuu namtichi hojii badaa yookiin bid’aa(wanta haarawa amantitti dabaluu) ifatti baase hojjatu dubbachuu
Fakkeenyaf yommuu namtichi alkooli ifatti dhuguu, qabeenya namoota saamuu, gibira/tax gibiraa seera malee dabaluu, waa’ee isaa dubbachuun ni danda’ama. Garuu hanqinnaa isaa kan biraa dubbachuun dhoowwamaadha yoo ramaddii armaan olii jala hin seenin.
6.Nama tokko ibsuu– namni tokko maqaa dabalataan (nickname) ummata keessatti kan beekkamu yoo ta’ee, waa’ee nama sanii dubbachuu ni hayyamama. Fakkeenyaf,” namticha okkoluu, kan ija tokko, gurraan kan hin dhageenye san fi kkf” jechuun nama san addaan baasu fi ibsuuf jechoota akkanaa yoo itti fayyadaman dhowwamaa miti. Garuu nama san xiqqeessu, arrabsuu fi itti kolfuuf yoo ta’ee dhowwamaadha.
Yommuu qajeelfamoota armaan olii hordofnu tokkoffaa iklaasa qabaachu qabna kana jechuun niyyaan keenya Rabbiif jenne badii hanbisuuf kan deemnu ta’uu qabna malee badii san caaluu kan fidu ta’uu hin qabu. Dubbachuun kee badii (fitnaa) san caalu kan fidu yoo ta’e cal’isuun furmaata gaariidha. Fakkeenyaf nama tokko hariiro fuudhaa heeruma yookiin daldala uumuf yommuu adeemu, nama san waanyuun wanta hin taane yoo gorsine dhugumatti badii hamaa(fokkuu) rawwataa jirra. Dhugumatti kuni badii hawaasa keenya keessatti babal’ate argamuudha. Nama saniif waan gaarii yaade osoo hin ta’in isa gara duubatti harkisuu fi hariroo gaarii akka hin uumne dubbii sobaatin dhamaasa. Kanaafu Rabbiin sodaadhu gocha akkanaa irraa of eegi.
Qajeelfamoota armaan olii yommuu hordofnu wanti dubbannu dhugaa ta’uu qaba. Sobaan namoota walitti buusu fi fitnaa babal’isuun faaydaa maalii buusaa?
Gudunfaa
Jette-jette maal akka ta’ee fi miidha isaa, akkamitti akka ittisan ilaalle jirra. Akkasumas hama hayyamaman ilaalle jirra. walumaagalatti jette jette fi hama hin hayyamamne irraa dheessun mataa keenyaf, maatii fi hawaasaf nageenya, tasgabbii, guddinna badhaadhinnaa fi milkaa’innaaf balbala bana. Sababni isaas, namni yommuu nama hamatuu fi jette jette olii gadi guuru yeroo fi sammuu ofii gubuun milkaa’innaa fi gammachuu dhaba, guddinna irraa duubatti hafa. Biyyoota guddatan kamuu yommuu ilaallu yeroo ofii sirritti fayyadamu. Isaan duniyaa gabaabdu tana galmaan gahuuf yeroo isaani yoo akkanatti fayyadaman nuti hoo kan Aakhira zalaalami galmaan gahuuf yeroo teenya akkamitti fayyadamaa jirraa? Kanaafu jette jettee fi hama irraa fagaachun gammachuu fi milkaa’inatti si baasa. Guyyaa nama waliin oduu osoo hin baay’isin ooltu gammachuu akkami akka argattu mee ilaali! Akkasumas guyyaa oduu baay’istu hangam akka jeeqamtu mee ilaali! Namni miidha kana hubatu jette jettee fi hamaa irraa fagaachun itti hin ulfaatu. Eeti oduu irraa fagaachun nama hundaaf wal qixaa miti. Kanaafu mala hama itti ittisan beekun barbaachisaa miti ree? Insha Allah torbaan ni ilaalla. Hangasi Assalamu aleykum wa rahmatullahi wa barakaatuh.
Kitaabota wabii
Backbiting and Its Adverse Effects


text:
Lammiin Eertiraa walisaa beekama ta’ee Eyyasuu Tesfaahuneny Qibxata keleessaa ganama magaala finfinnee keessatii balaa konkola’ataa issa irra gaheen aduunyaa kan irraa du’aan boqochu isaa odeeffannoo hiryootaa fi maatii isaa biraa argame irraa barameera.
Eyyasuu Tesfaahuneny wallisaa sirbootaa adda addaa baasefi waltajiiwwan gurguddoo irratti sirbootaa mataa isaatiif sirboottan walistootaa duraanii dhiheessaa kan tureedhaa.
Eyyasuun obboleesaa quxisuu walstuu beekamtuu Tiberhi Tesfaa huneny yemmuu ta’u, Sernii awwalacha isaa magaala Asmaraa keessatti akka raawatamuu beekamee jiraa.
Karaa biraatiin, sirnii awwalcha walisaa Maadingoo Afewerq guyaa borii akka lakoofsaa Itiyoophiyaatti guyaa keessaa sa’atii Sadeetitti mana amaantaa Ortodoksii Qidist Silaaseetti akka raawwatamuu ibsa koreen qendeessa awwalcha isaa baasee irraa baruun danda’amera.


text:
Oromia: Gumiin Waaqeffannaa Addunyaa Siidaa sobaa Mootummaan Naannoo Oromiyaa eebbise balaaleffachuun ibsa kana baasera. August 27, 2017Posted by OromianEconomist in #OromoProtests, Uncategorized.
Tags: #OromoProtests, Bishoftu Massacre 2nd October 2016 at Irreecha, Genocide against the Oromo
add a comment
Gumiin Waaqeffannaa Addunyaa Siidaa sobaa Mootummaan Naannoo Oromiyaa eebbise balaaleffachuun ibsa kana baasera. Waliif dabarsaa
Ibsa gaazexaawwaniif Hagayya 27.08.2017
Dhimma: Siidaa wareegamtootaf Irreechatiif ijaarame laallata
Motumman Naannoo Oromiyaa Siidaa Wareegamtoota irreechatiif ijaarsise jedhee guyyaa 27/08/2017 siidaa fudhatama hin qabne tokko ebbisiisee jira. Nuti miseensonni Gumii Waaqeffannaa Oromoo siidaa ijaarame jedhame kana hadheefanne mormina. Sababiin nuti morminuufis:
1. Siidan kun hawaasa bal’aa, qaama hawaasaa dhimmi isaan ilaalu fi hayyoota wajjin mariin osoo hin godhamin maal na dhibdeen ijaaramu isaa
2. Iddoon itti ijaarame bakkuma dhumaatii sun gahe ta’uu osoo qabuu iddoo taate sun itti uumamerra km 10 fageessanii bakka namni hinarginetti ijaaramuu isaa
3. Barreefamni siidaa sanirratti barreefamee “Tasa lubbuun isaanii darbe” kan jedhu gonkuma taate sana kan hin ibsine ta’uu isaatifi wareegamtoonni kuni tasa osoo hintaane beekaa Wayyaanen kan fixxe dhoksuuf yaaluu isaanii
4. Akka heera biyattii mootuman dhimma amanti keessa hin galu kan jedhu ifatti barrefamee osoo jiru mootumman tuffii maal fiduun dhimma amantii waaqeffannaa keessa galuun yoo barbade baandii, yeroo kan abba gadaa angora bu’e fayyadamuun adeemsa sirna amantichaa jeequ isaa
5. Dhabbileen mirga namaa hedduun dhumaatin irreecha irratti gahe qaama walabaan yaa qoratamu jedhee bakka gaafatetti mootumman gaafii kana gurra duchachuun oftuuluman umata ofuma ajeesanii ofuma siida ijaarutti egaluu isaa
Walumaa galatti siidaa ijaarame jedhame dabalatee gochoota qaaneessaa mootummaan naannoo Oromiyaas ta’ee motumman Itiyophiyaa Gumii waaqqeffanna fi dhimma waaqeffanna irratti fudhacha jiran kan morminu ta’un ibsna.
Oromoo yeroo isaaf mijatetti wareegamtoota ofiitif siidaa akka aadaa ofii waliin walsimsiiisee kan ijaaru yoo ta’u kan yakka dalagame san maqsuuf ijaarame kana kan hinfudhannee ta’uu ibsina. Inuu kana gochuun dhiiga wareegamtootaa saniin akka qoosuttitti laalama.
Kanaaf Gumii Waaqeffattoota Addunyaa siidaa sobaa kana nibalaaleffata. Siidan sobaa kunis buqqa’ee kan seeraa ummanni Oromoo oofiin ijaarrattu qaba jennee amanna.
Gumii Waqeffannaa Oromoo Addunyaa
[Obboo Asnake T Erko]
Related:


text:
Godina Wallagga Lixaa Aanaalee akka Gullisoo, Mana-Sibuu fi Beegiitti namootni lama ajjeefamanii, kan hidhamanis jiru jechuun maatii fi jiraattotni hagi tokko ibsan.
Namootni kan ajjeefamanii fi hidhaman himata ‘Waraana Bilisummaa Oromoo’ hidhatee socho’u deggertu akkasumas nyaachistu jedhuuni jedhu kanneen yaada isaanii VOA Afaan Oromoof Kennan.
Bulchaan Aanaa Mana-Sibuu namootni qabamuu ibsuun haaromsa erga fudhatanii gadi dhiifamu jedhan.
Rakkoo Siyaasaa fi nageenyaan wal qabatee namootni hidhaman jiru jedhan.
Bulchitootni aanaalee Gullisoo fi Beegii komii
dhiyaate ilaalchisee akka odeeffannoo hin qabne himan.
Itti gaafatamaan waajjira Nageenyaa Godina Wallaggaa Lixaa gama isaaniin yoo qaamaan tahe malee bilbilaan komii kamirrattuu deebii kennuuf eyyemamaa akkan taane dubbatan.
Naakoor Malkaa dabalata isaa ergee jira


text:
“Gaazzexeessaa Siisaay Fidaa ajjeesuun namoota shakkaman keessaa tokkorratti tarkaanfiin fudhatame” jechuun beeksise, Poolisiin Godina Qellam Wallaggaa.
Itti Aanaan Nageenya Naannoo Mirkaneessuu Godinichaa ibsa kennaniin “ Namni kun kaleessa nama hojii daandiirratti bobba’e tokko yeroo rasaasaan rukkutuun madeessutti, qaamonni naga-eegumsaa mootummaatii qabame” jedhan.
Gama biraatiin, Amaanu’eel Wandimmuu qabamee osoo dhimmi isaa seeraan ilaalamuu qabuu, humnoota naga-eegumsaa mootummaatiin ajjeefamuun isaa gochaa sirrii miti” jechuun himatan, Abbaan isaa.
Itti gaafatamaan Waajjira Nageenyaafi Bulchiinsaa Godina Qellam Wallaggaa gama isaaniitiin, “Amaanu’eel osoo haleellaa raawwatee baqachuuf yaaluu ti kan ajjeefame malee Addababayii irratti hin ajjeefamne,” jechuun haalan.
Komishiniin Mirgoota Namoomaa Itoophiyaa, “Magaalaa Dambi Doolloo keessatti murtoo seeraa tokko malee ajjeefamuun Amaanu’eel Wandimmuu na yaaddeesse,” jechuun ibsa baasee jira.


text:
Tafsiira Suuratu Az-Zumar-Kutaa 1
Barnoota keenya darbe keessatti waa’ee Laa ilaah illallah ilaalaa turreera. Namni jecha tana sirritti yoo beekee fi hojii irra oolche, jireenya keessatti gammachuu fi bilisummaa argata. Gammachuu fi bilisummaan dhugaa gammachuu fi bilisummaa qalbiiti. Namni tarii qaaman bilisa ta’uu danda’a. Garuu qalbiin isaa wantoota baay’eef yoo gabra taate, inni bilisummaa dhugaa hin qabu jechuudha. Dhugumatti, Laa ilaah illallah’n wanta nama miidhu fi fayyadu hin dandeenyeef gabra ta’uu irraa nama baraaruun bilisummaa dhugaa namaaf laatti. Namni kana galmaan gahuuf yeroo hundaa beekumsa barbaadu fi wanta beeke hojii irra oolchuuf carraaqu qaba. Qur’aanni guutuun gara Laa ilaah illallah’tti namoota waama. Kanaafu, maddi guddaan hiika Laa ilaah illallah itti beekan Qur’aana jechuudha. Kana hubannoo keessa galchuun Qur’aana irraa suurah jiddu-galeessa baay’inni aayaata (keeyyattoota) 75 ta’e ibsa (tafsiira) ishii ni ilaalla. Laa hawla walaa quwwata illa billah.
Suuran (boqonnaan) tuni suuratu Az-Zumar. Suurah bareeddu nama hawwattu, nama itti dukkanaa’e tan abdachiistu, nama gafla keessatti lixee of dagate tan dammaqsitu, nama beekumsaaf dheebote beekumsa akka dammaa mi’aawaa fi akka aannanii namatti tolu tan nama obaastu Suuratu az-Zumar. Nama jijjirama barbaadeef kunoo tafsiira (ibsa) suuratu Az-Zumar. Hanga xumuraatti obsaan waliin haa turru. Isin qophiidhaa?
Maqaa Rabbii Ar-Rahmaan Ar-Rahiim ta’een [jalqaba]
“(1)-Buufamuun Kitaabichaa Rabbii Injifataa Ogeessa ta’ee irraayyi. (2)-Dhugumatti,Nuti Kitaaba haqaan gara keetti buufnee jirra. Kanaafu, amantii Isaaf qulqulleessuun Rabbiin gabbari. (3)- Dhagayaa! Amantiin qulqulluun Rabbi qofaafi.” Suuratu az-Zumar 39:1-3
“Buufamuun Kitaabichaa Rabbii Injifataa Ogeessa ta’ee irraayyi.”
Asitti “kitaabichi” Qur’aana. Kitaaba jechuun wanta barraa’edha (maktuub). Kanaafu, Qur’aanni Al-Lawh Al-Mahfuuz keessatti kan katabamee fi galmaa’edha. Akkasumas, erga Nabiyyii (SAW) irratti bu’ee boodas meeshaa barreefamaa irratti galmaa’un jijjiraa, hir’innaa fi itti dabaluu irraa hanga Guyyaa Qiyaamaatti ni eeggama.
Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa buufamuun Qur’aanaa Isa irraa akka ta’e beeksiisa. Kana jechuun Qur’aanni Rabbiin irraa bu’e. Jibriil irraa miti ykn Muhammad irraa miti ykn madda kam irraayyu miti. Kana irra, Rabbiin irraa kan bu’eedha. Ittiin dubbatee gara Jibriil buuse. Ergasii Jibriil (aleyh salaam) Qur’aana kanaan qalbii Nabiyyii (SAW) irratti bu’een.[1] Rabbiin (Subhaanahu wa ta’aalaa) ni jedha:
“Dhugumatti, Qur’aanni buufama Gooftaa aalamaati.
Ruuhi amanamaa ta’e (Jibriiltu) isaan bu’e (Qur’aana Rabbiin irraa fide).
Akka ati Akeekachistoota irraa taatuf qalbii kee irratti [fide].
Lugaa (qooqa) Arabiffaa ifa ta’een.” Suuratu Ash-Shu’araa 26:192-195
Dhugumatti Qur’aanni kuni Gooftaa wantoota hundaa uume, dhimmoota hundaa harkaa qabuu fi too’atu irraa kan buufameedha. Yaa Rasuula! Hanga qalbii keetin hubattuu fi qabattutti Jibriil Qur’aana kana Rabbii olta’aa irraa fidee sirratti dubbise.
Al-Aziiz jechuun abbaa humnaa fi Injifataa gonkumaa hin injifatamneedha. Humni kamiyyuu humna Isaatiin wal hin gitu (hin qixxaatu), dandeettin homaatu dandeetti Isaatin wal hin gitu. Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa wantoota hundaa kan injifatuudha.
Al-Hakiim (Ogeessa)-kana jechuun wanta hundaa bakka isaaf malu kan kaa’uu fi wanta hundarra gaarii ta’ee kan filatu, dhimmoota hundaa kan tolchu, qindeessuu fi jabeessuudha.
Kitaabni Isarraa kan bu’e ta’uu erga ibsee booda maqaalee gaggaarii Rabbii keessaa maqaalee lamaan kanniin filachuu keessa gabroota iddoo qormaataa kaa’aman du’aan booda isaan kaasuun jazaa akka isaaniif kafalu ragaa agarsiisutu jira. [2] Inni Humna cimaa Kan qabuu fi Injifataa waan ta’eef du’aan booda namoota kaasuun homaa Isatti hin ulfaatu. Al-Hakiim (Ogeessa) waan ta’eef uumamtoota kaayyoo malee akkanumaan hin uumu. Kanaafu, lamuu isaan kaasee nama waan gaarii hojjate mindaa gaarii kennaaf, nama waan badaa hojjate immoo adabbi isaaf malu adaba.
“Dhugumatti, Nuti Kitaaba haqaan gara keetti buufnee jirra. Kanaafu, amantii Isaaf qulqulleessuun Rabbiin gabbari.”
Asitti maqdhaala guddinna agarsiisu fayyadamuun: “Yaa Muhammad! Nuti Qur’aana haqaan gara keetti buufnee jirra.” Jedha. Haqaan yommuu jedhu hiika lama qaba:
1ffaa-Qur’aanni kuni Rabbiin irraa taphaaf osoo hin ta’in haqaan bu’e. Namoota ajajuuf, waan badaa irraa dhoowwuuf, dukkana keessaa gara ifaatti isaan baasuuf bu’e.
2ffaa-Wanti Qur’aanni of keessaa qabu hundi haqa (dhugaadha). Ajajoonni, dhoowwan, seenalee fi odeefannoon isaa hundi dhugaadha.[3] Rabbiin subhaanahu wa ta’aalaa ni jedha:
“Sobni fuundura isaatiis ta’ee duuba isaatiin itti hin dhufu. Rabbii Ogeessa Faarfamaa ta’e irraa buufame.” Suuratu Fussilat 41:42
“Kanaafu, amantii Isaaf qulqulleessuun Rabbiin gabbari.” Kana jechuun Rabbii Tokkicha shariika hin qabne gabbari, namootas kanatti waami. Ibaadaan Isa qofaaf malee homaafu akka hin taanee isaaniitti beeksisi. Ammas, Inni shariika, qixxaataa fi dorgomaa akka hin qabne isaanitti beeksisi. Kanaafi itti aanse Rabbiin olta’aan ni jedha: “Dhagayaa! Amantiin qulqulluun Rabbi qofaafi”[4]
Al-ikhlaasu Lillah (Rabbiif qulqulleessu) jechuun hojiwwan amanti hunda shirkii, riyaa (na argaa) fi makaa biroo irraa qulqulluu fi dhinbiibamaa gochuudha. Ni jedhama: “Akhlasa fulaanu shay’a” kana jechuun wanta tokko faalama (makaa) irraa qulqulleesse.
Mukhlis jechuun nama hojii fi niyyaa isaa faalama (makaa) irraa qulqulleesseedha.
Ad-Diini (Amanti) jechuun- ajajamuu fi masakamuudha ykn hojii ittiin mindaa argachuu barbaadaniidha. Fkn, salaanni hojii mindaa ittiin barbaadaniidha. Ad-Diinu Lillah (Amantin Rabbiif) jechuun Guddinna Isaatiif gadi of qabuu fi of xiqqeessu waliin ajajamuun, masakamuu fi dhugaadhaan gabbaruun Isa qofaafi.
Kana booda: “Dhagayaa! Amantiin qulqulluun Rabbi qofaafi” jechuun Yaa namoota! dhagayaa, xiyyeefannoo itti kennaa! Ibaadaa fi ajajamuun shirkii irraa qulqulluu ta’e Rabbii tokkicha shariika hin qabne qofaafi.[5] Hojii Isa qofaaf jedhame hojjatamu qofatu Isa biratti fudhatama qaba. Hojiin shirkii, riyaa (na argaa), na dhagayaa qabuu fi Rabbiin ala wanta biraatti dhiyaachuuf hojjatame hundi Isa biratti fudhatama hin qabu. Nama qaruute irra dirqamni jiru, hojii amantii hunda Rabbii Tokkichaaf qulqulluu gochuudha. Rabbiin ala wanta biraatti dhiyaachuuf jecha haqaan Rabbiif hojii ibaadaa hojjachuun akkamitti aaqilaaf malaa? Kuni faallaa aqliiti.[6]
In sha Allah itti fufa…
Kitaabban Tafsiiraa
[1] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Az-Zumar-fuula 13, Ibn Useymiin
[2] Ma’aariju tafakkuri wa daqaa’iqu tadabburi-12/150-151, Abdurahmaan Hasan Habanka
[3] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Az-Zumar-fuula 21, Ibn Useymiin
[4] Tafsiiru ibn Kasiir-6/438
[5] Tafsiiru Xabarii-20/156, Ma’aariju tafakkuri-12/152
[6] Tafsiiru Qur’aanil kariim-Suuratu Az-Zumar-fuula 28, Ibn Useymiin


text:
GARTUU DHIIGAA FI NYAATA
Gartuu dhiiga A
✍Nyaata fuduraa fi kuduraa kanneen akka Muuzii, Papaya, abukaadoo, maangoo, burtukaana, aananaasii, fi kkf
✍Midhaan firii isaanii nyaattaman kan akka baaqelaa, atara, boloqqee, qamadii, garbuu, boqqolloo, mishingaa, talbaa, ajjaa fi kkf fi oomishaalee isaanii.
Namoonni gartuu dhiiga A osoo foonii fi oomishaalee foonii baay’isuu baatanii
Gartuu dhiiga B
✍Nyaata kuduraa haalluu magariisa ta’an fknf raafuu fi fuduraalee garagaraa ,
✍Foon diimaa, garbuu fi oomishaalee isaa
✍Aannanii fi oomishaalee aannanii
✍Hanqaaquu, tiruu fa’a
Namoonni kunneen osoo nyaata kanneen akka boqqolloo, qamadii fi oomishaalee isaanii, misira, timaatima, oocholonii, qamadii, foon lukkuu fa’a nyaachuu baatanii
Gartuu dhiiga AB
✍Nyaata akka qurxummii, kuduraalee magariisa,
✍Aannanii fi oomishaalee aannanii
✍Foon hoolaa, garbuu fi oomishaalee isaa
✍Fuduraa fi muduraa garagaraa
Namoonni kunneen osoo dhangala’as ta’ee nyaata of keessaa ‘caffeine’ qaban kan akka bunaa, lallaafaa fa’a, alkoolii, Sijaaraa goonkumaa fayyadamu baatanii. Kana yoo jennu kun yaa fayyadamu jechuu keenyaa mitii!!!
Gartuu dhiiga O
Isaan kun immoo nyaata;-
✍Pirootiinidhaan badhaadhan, kan akka foon diimaa, qurxummii fa’a
✍Kuduraa fi fuduraa garagaraa fknf Muuzii, abukaadoo, raafuu fi kkf
✍Garuu midhaan firiin isaanii nyaattaman kan akka baaqelaa, atara, boloqqee, qamadii, garbuu, boqqolloo, mishingaa, talbaa, ajjaa fi kkf fi oomishaalee isaanii fi aannan osoo baay’isuu baatanii gaaridha jedha, garuu qorannoo kana waliin wantootni wal dhahan hedduun waan jiraniif, akka dhuunfaa kootti nyaata madaalawaa nyaachuun gaaridha yaada jedhun qaba.
Galatoomaa !!!!
Madda:- www.webMD.com, www.health.harvard.edu


text:
Tramp fi Kim Jong-Un marii Vetnaam keessatti jalqaban osoo hin xumurin gara biyyoota isaaniitti deebi’uu gabaafame
Prezdaantiin Ameerikaa Donald Tramp fi hogganaan Kooriyaa Kaabaa Kim Jong-Un, dhimma sagantaa Niwukilarii Kooriyaa Kaabaa irratti marii Vetnaam magaalaa Hanooy keessatti kaleessa jalqaban, walii galtee tokko malee kan addaan kutan tahuu gabaafame. Hoggantoonni lamaan sagantaa marii osoo hin xumurin gara dhufanitti kan deebi’an yoo tahu, Tramp akkuma mariin addaan citeen yaada kenneen “Mootummaan Kooriyaa Kaabaa uggurri irra kaahame hundi akka irraa ka’u barbaada, nuti ammoo kana fudhachuu hin dandeenyu, kanaafuu maricha walii galtee tokkoon malee jiddutti addaan kunnee jirra”jedhe.
Haaluma walfakkaatuun Waayithaawus ibsa baaseen, “Hoggantoonni lamaan dhimmoota sagantaan Niwukilarii Kooriyaa Kaabaa fi diinagdee biyyattii deeggaruu irratti bal’inaan kan mari’atan tahus walii galtee irra gahuu hin dandeenye. Haata’u malee sadarkaa qondaaltota ol’aanootti fuulduraaf mariin kan itti fufu taha”jechuun beeksise.


text:
Bineensi Kowkaa (Quokka) jedhamee waamamu kun Ardii Awustraaliyaa keessatti kan argamu yoo tahu, bineensota korojoo garaa irraa qaban keessaallee isa xiqqaadha. Miilli isaa kan duubaatiifi eegeen isaa akkaan gaggabaabaadha. Qaamni isaatis xiqqaa ta’us, saffisaan socho’uu irraa isa hin dhoorku. Gogaan qaama isaa rifeensa bifa daalachatiifi tuuchaadhaan haguugamee jira. Naannoo fuula isaatii ammoo bifa gara magaalaa dabu kan qabu yoo ta’u, garaa jalaa ammo gara adiitti dhihaata. Gurri isaa xiqqaa fi geengoo walakkaa fakkaata. Qoffeen isaatis geengoo fi halluu gurraacha qaba. Eegeen isaa ammo rifeensa hin qabu.
Bineensi kun jireenya isaatiif bosona tuuchaa fii naannoo bishaan hedduminaan jiru jaalata. Bosona tuuchaa keessa garee uumee gamtaadhaan jiraata. Qubsuma tolfatanii daangaa wal jalaa daangeessuun hin jiru. Hunduu akka barbaadetti olii gad deemaa jiraata. Wal keessa seenanii nagayaan jiraatanis, yeroo aduun hammaattutti garuu gaaddisa jalatti daheeffatan irratti walitti bu’uu malu. Hunduu guyya guyyaa gaaddisa jala rafaa ooluun, halkan wayta lafti qabbanooftu soorata barbaaduu sochii eegalu.
Kowkaan biqiltoota sooratuudhaan jiraata. Hedduminaan waan lafarra jiru kan sooratu yoo ta’u, waan sooratu sanis osoo heddu hin bulleesin liqimsa. Yeroo oowwi aduu hammaatu ammoo gaaddisa jala ciisee alala dhaha. Bineensi kun yeroo heddu bishaan hin dhugu. Guyyoota hedduuf osoo bishaan hin dhugin turuu danda’a. Bishaan isa barbaachisu firiiwwanii fi baala sooratu keessaa argata.
Osoo ummanni Awurooppaa gara Awustraaliyaa deeme dachii san hin koloneeffatiniin dura, Kowkaan nagayaan jiraataa ture. Haa ta’u malee, ummanni Awurooppaa saree fi adurree qabatanii eega dachii san irra qubataniin booda, lakkoofsi Kowkaa xiqqaachaa jira. Yeroo ammaa kanas uumama rakkoo hamaa mudachuu danda’u jedhamee galmaayee jira. Diinni uumama kanaa inni guddaan Adurree, saree fi jeedala. Dabalataan simbirroonni gurguddoonis uumama kana adamsanii sooratu. Sooratni isaa hedduminaan biqiltoota waan ta’eefis, ciramiinsi bosonaa jireenya isaa irratti rakkoo guddoo tahutti jira.
Kowkaan bakka lafti jiidhaan akkasumas bishaan jiru filata. Garuu bishaan hedduminaan hin dhugu. Eegasuu naannoo bishaanii jiraachuun maaliif barbaachisa gaafiin jedhu ka’uun hin oolu. Kowkaan bishaanitti qajeela haajamuu dhabus, biqiltoonni garuu biqiluudhaaf bishaan isaan barbaachisa. Bakka bishaan hin jirre, biqiltoonnis waan hin jiraanneef, Kowkaanis jiraachuu hin danda’u. kanaafuu uumamni kun qajeelatti bishaan hedduminaan dhuguu dhabus, karaa soorata sooratuun bishaan akkaan isa barbaachisa.
Uumamni kun amala addaa tokko qaba. Akkuma sila jenne miilli isaa kan duubaa akkaan gabaabaadha. Sababa kanaafis lafa margaafi mukkeen hedduminaan jiranittuu, akka barbaadetti deemuu hin danda’u. Furmaata rakkoo tanaatiif Rabbiin dandeettii addaa tokko isa badhaasee jira. Bineensi kun yeroo heddu nannoo qubsuma isaatti, lafa jalaan qotee karaa baafata. Yeroo soorata barbaadutti karaa lafa jalaan qote san keessaan ol bahaa biqiltoota argate soorata.
Qophii Abu Ibtisam


text:
Sirna adeemsa walii galtee nageenyaa Sudaan Kibbaa hanga yoonatti jiran keessaa kan akka isa ammaa gara hojiitti hiikuutti kan siqe waan jiru hin fakkaatu.
Kan Finfninneetti argamu hoteela Sheraaton keessatti kan geggeessame sirna walii galtee mallatteessuu irratti kanneen argaman martinuu isuma kana calaqqisan.
Araar taa’aa gameessi garee mormitootaa Tabaan Dangaay walii galtee sana hojiitti hiikuuf fuula duratti tarkaanfachuuf qophee dha jedhan.
Sadaasi bultiin sadii uummata Republikii Sudaan kibbaaf guyyaa seena qabeessa ta’uu ni amanna. Kun walii galtee nageenyaa nuti mallatteessine hojiitti hiikuuf tarkaanfii baay’ee barbaachisaa dha. Guyyoota lama dura Kanaan booda hojii nuti kana booda hojjennu galmee of keessaa qabu mallatteessuu keenya ni yaadattu.
Walakkeessa baatii kanaa jiloonni SPLMA gara Juubaatti kan imalu ta’uu beeksisuun fedha. Jaallee Maaykil/ministeera odeeffannoo/ jechuu isaanii ti simannaa sanaaf haa qophaa’an. Yeroo bakka sana turrutti tajaajila kennamu maraafis akkasuma jedhan.
Ministrtii odeeffannoof araar taa’aa gama mootummaa ijoo kan ta’an Maaykil Maakuwi-luweez adeemsi sun Juubaatti akka itti fufu abdii qaban ibsaniiru.
Kun Finfinneetti kan geggeessinu wal ga’ii isa dhumaa ta’a jedheen abdadha. Sababiin isaas kana booda adeemsa walii galtee nageenyaa hojiitti hiikuu gara Sudaan Kibbaatti geessaa jirra waan ta’eef. Yeroo kanattis IGAD hojii gaarii inni hojjeteef galateeffachuu feena jedhan.
Akka walii galtee har’a mallatteeffametti waardiyyaalee prezidaantii fi itti aanaa prezidaantii gamtaa murna waraana fi tajaajila naga eegumsa biyyoolessaa dabalatee loltoonni kuma shan ta’an Juba keessa buufachuuf jiru. Mootummaa fi mormitoota keessaa kan walitti dhufe humni poolisii kummi sadiis jiraachuuf jira. Akka walii galtee sanaatti yeroo mootummaa ce’umsaa dura inni jedhu baatii Muddee 28 dhufu xumurama. Muddee 15 fi Amajjii 15 yeroo jiru gidduutti immoo mootummaa ce’umsaa tokkummaa biyyoolessaatu hundeessama.


text:
Haala halleellaa boombii Finfinneetti raawwatameen booda ture
Ministirri Mummee Itoophiyaa halleellaa boombii hiriira deeggarsaaf ummataan qindaa'ee irratti raawwatame ''gocha tokkummaa biyyattii miidhuuf aggaamame'' jechuun balaaleeffataniiru.
Gareen BBC achi tures haala dho'iinsa boombiin booda ture akkasiin waraabee jira.
Viidiyoo, Ethiopian cliff church gives priest daily test of faith, Turtii 3,26
In the remote mountains of northern Ethiopia, a lone priest scales a 250m cliff each day to reach his church.


text:
Cyclone Kenneth: Taanzaaniyaan balaan bubbee rooba makatee jiraachuu akeekkachiifte
Dha'ichi hamaan rooba bubbee makatee Tanzaaniyaafi Mozaambiikiif sodaa guddaa uumaa jiraachuun gabaafamaa jira. Balaan sodaatamaa jiru kun Mozaambiik miira dha'icha Cyclone Idai keessa osoo jirtuu itti deebiyuuf jedhamaa jira.
Aanga'oonni Taanzaaniyaa bubbeen hamaa dhufuuf jiru kun osoo hin qaqqabiin dura namoonni naannoo qarqara Kibba biyyattii jiran gara lafa nagaadha jedhamutti akka bahan akeekkachiisaa jiru.
Dha'ichi Cyclone Kenneth jedhamu kun biyya olaa kan taate Mozaambikiin karaa gama Kaabaatiin dha'uu danda'a jedhamaa jira. Bubbeen hamaa rooba makate kun saffisa saatii tokko keessatti km200 (200km/h) akka deemu beekameera.
Jiraattonnis manaafi qonnaan isaanii akka jalaa miidhamuu danda'u itti himameera.
Mozaambiik ammallee miira balaa Cyclone Idai namoota dhibbaan lakkaa'aman galaafateefi kumaatama ammoo mana malee hambise keessaa hin ba'iin jirti.
Namoonni 700 Mozaambiik, Maalaawwiifi Zimbaabuwee keessatti du'anii, namoonni yoo xiqqaate miliyoona sadii ta'an ammoo gargaarsa namoomaa eeggachaa jiru.
Bubbeen hamaa sodaatamaa jiru kun Kaaba Mozaambik Kaaboo Delgaadoo jedhamtuuf hedduu sodaachisaadha jedhammeera.
Akka gabaasa haala qilleensa BBC'tti dha'ichi Cyclone Kenneth kun dha'icha Afrikaa kibbaa keessatti isa yeroo kamirra caalaa hamaadha jedhamudha.


text:
Mummichi Ministeera Itiyoophiyaa Dr. Abiyyi Ahmad Samabata Ebla 7 bara 2018 aangawoota federaalaa fi kan bulchiinsa naannoo waliin magaalaa guddoo bulchiinsa naannoo Somaalee kan taate Jigjigaatti imalanii turan.Achittis aangawoota bulchiinsa Somaalee fi bakka bu’oota uummataa kana naannoo sana waliin marii gaggeessanii turan.
Uummata gam lameen irraa jireenya ofii irraa buqqa’an debisanii dhaabuu fi nagaa buusuu irratti kan fulleefate marii kun kanas fixaan baasuuf mootummaan Federaalaa bulchiinsa naannoo lamaanii wajjin kan hojjatu ta’uun ibsamee jira.
Gidduun dhaabachaa fi hammaachaa baatileef kan itti fufee walitti bu’iinsa Kanaan uummanni Miliyoona tokko caalu manaa fi qe’e ofii irraa buqqa’uuf dirqamee jira.
Gama kaaniin kanneen mooraa Hamaareessa keessa buufatan batii saddeet kan guutan yoo ta’u bulchiinsa naannoo Somaaleetti deebi’uu waan yaadamu miti jedhu.
Gabaasa guutuu caqasaa


text:
Badii maalii qaba diinni?
Nutu karra saaqeef, balabala banee olgalche.
As taa’i jennee teessoorraa kaaneef.
Cooma murree afanitti gurshine.
Itittuu habuuqqachiifne.
Qe’ee bal’aa itti agarsiifne.
Tumaalessaafi sangaa qotiyyoo itti lakkoofne.
Boora yaabbii shaakalsiifne.
Qabannaa dheeboo shaakalsiifne.
Miila irraa dhiqnee ol dabarsinee diinqarra ciibsine, ofii diinqarraa kaaneef.
‘Rafi’ jennee balbala duuban cufneef.
Inni maal balleesse?!
Akkamiin haa ka’u siree hoo’ituu irraa?
Eenyu haa dammaqsu hirriiba mi’ooftuu irraa?
As ilaalee achi ilaalee, bitaafi mirga daawwatee godoo abbaan koo ijaara na dhaale.
Qabannaa dheeboo ani shaakalsiise natti naanneffate.
Qe’eerraa na hari’ate.
Araddaa koo na dhuunfate.
Inni maal balleesse?
Karoora isaa galmaan ga’uuf dhufe.
Galmaan ga’achaa jiras.
Dammaafi aannan nyaachutti jira.
Lafa bal’aa irra jiraachaa jira.
Kaayyoon isaa galma ga’eefira.
Kan dagate nu’i. Badii guddaa nutu qaba.
Badii badii caalu.
Yakka. Uumaa keenya shakkine.
Galata dhorkanne.
Akka harree malkaatti fincoofne.
Odaa murree bobeessine.
Hangafa kabaja dhorkanne.
Quxusuu tuffanne.
Seenaa dhoksine.,
Gaachana bilii nyaachifne.
Dheeboo suuqattii qaqaadhan xureessine.
Tokkummaa waldhorkine.
Diinaaf dabarsinee walkennine.
Daldala garbaa irraanfatame as deebisne.
Goota owwaallee shamarraaf weeddisne.
Qabannaa ulee daganne.
Diinatti darabaa galle.
Iccitii walii keenyaa baasnee gabatti afarsine.
Kanaafi, kanaafi kan malkaan bishaan nu dide.
Kanaaf burqaan bishaan goge.
Kanaaf dacheen Oromiyaa goota liqimsuu malee goota biqilchuu didde.
Odaan gaaddisa ta’uu dide.
Gogee mandhee cirrii ta’e.
Kanaaf sigabaan nu dhaale.
Kaanaf dhiirri dhiiraf jilbiinfate, gugguufee sagade.
Weennin korrisa didde.
Barii lafa dagatte.
Leenci akka harree halaake.
Sangaan fardaa keenya gulufa jibbee gaarii harkisuu filate.
Maanguddoon keenya jaarsummaa dagate, qunduftii adamsuu filate.
Beerri keenya ililcha dheebottee watwaata amaleeffatte.
Diinni maal balleesse?!
Nu’i abbaan yakkaa.
Haa kaanu, malkaa bunee tulluu baanee, araara yaa kadhannu, bilisummaan nuuf haa deebitu. Ilmaan Booranaafi Baarentuu waliif yaa yaadu.
Lafa jiruu wal yaa iffaafatu.
Uuman nuuf yaa araaramu.
Gaashaafi eeboo lafa keenyee haa barbaannu.
Farda gaarii irraa haa hiiknu Hojii isaatti haa deebisnu.
Bariitee Abbaa Haqaatii, Boolee irraa
Addis Abeba – Protests erupted in many towns and cities, including schools and university compounds,…
Shabboo Miidiya: Seenaa amaarsaa fii gara jabeenya isaanii. https://www.youtube.com/watch?v=MjL1acJzXgc
Gocha suukkanneessaa sirni nafxnyaa Oromoo irratti gidduu kana raawwachaa jiran balaaleffachuun Barattoonni Oromoo godina addaa…
His Excellency, Olusegun Obasanjo, former President of the Federal Republic of Nigeria and AU High…
By Daniel Behailu Overview of Ethiopian Politics Africans have always complained that their resources are looted…
Akkuma beekkamu baroota dabran keeysa gaafa mootummaa EPRDF sanitti hoggansa amantiin isaa islaama tahe irra…


text:
Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad fi Prezdaant Abdulfattaah Al-siisii dhimma laga Abbaay irratti Ruusiyaa keessatti waliin mari’achuuf akka tahe gabaafame
Prezdaant Abdulfattaah Al-Siisii fi Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad guyyaa kaleessaa bilbilaan kan mari’atan yoo tahu, Prezdaant Al-Siisiin injifannoo badhaasa Noobeelii Dr. Abiy argateef gammachuu itti dhagayame kan ibsate tahuu gabaafame. Dabalataanis hoggantoonni lamaan dhimma hidha laga Abbaay irratti marii addaan kutanii turan, itti fufuudhaaf kan walii galan tahuu FBC’n gabaase.
Mootummaan Ityoophiyaa mariin kun eessaa fi yoom akka itti fufu kan hin ibsin yoo tahu, miidiyaaleen idil addunyaa Masri keessa jiran guyyaa har’aa akka gabaasanitti ammoo, hoggantoonni lamaan Ruusiyaa keessatti mari’achuuf walii galan. Akka gabaasa kanaatti mariin Prezdaant Abdulfattaah Al-Siisii fi Muummichi ministeeraa Dr. Abiy Ahmad karoorfatan kun, kora hoggantoota Afrikaa fi Ruusiyaa dhiheenya magaalaa Sochii keessatti geggeeffamu cinatti tahuu mala.
Marii kanaan dura Khaartuum keessatti geggeeffame irratti Ameerikaan akka biyyoota sadeen mariisistu yaada Masri irraa dhihaate, mootummaan Ityoophiyaa kan dide tahuun ni yaadatama.


text:
Paartileen mormituu Ethiopiaa lama filannoo bara 2002 booda hidhaa fi dararaan miseensota keenya irra ga’aa ture erga gab jedhee booda irra deebi’uun itti fufee jira jechuu barreessaan warraaqsa fderaalistii dimokraasummaa Oromoo Obbo Baqqalaa Naggaa VOAf ibsaniiru.
Kanneen keessaa hagi tokko eessatti akka hidhaman illee hin beekamu jedhu. Obbo Baqqalaan maatii namoota hidhaman kanaa wabii godhachuun akka dubbatanitti miseensota isaanii kanneen turaniif yeroo filannoo bara 2002 paarlamaaf dorgomanii ka turan obbo Mulatu Shifarraa mana jireenya isaanii dhaquun sakta’anii argachuu dhaban jedhan.
Ijoolleen isaanii umurii 14 fi 15 bakka isaanii qabamanii mana hidhaa Gimbiitti hidhamuu isaasniis beeksisaniiru. Itti aanaan itti gaafatamaa waajjira congresa uummata Oromoo obbo Olbaanaa Leellisaas haaluma wal fakkaatu VOAF ibsuu dhaan qaama hawaasaa mara keessaa miseensonni keenya qabamanii hidhamaa jiru jedhan.
Gabaasa guutuu MP3 tuquun dhaggeeffadha.
Paartileen Mormituu Oromoo Miseensonni Keenya Hidhamaa fi Dararamaa Jiru Jedhu.
Paartileen mormituu Ethiopiaa lama filannoo bara 2002 booda hidhaa fi dararaan miseensota keenya irra ga’aa ture erga gab jedhee booda irra deebi’uun itti fufee jira jechuu barreessaan warraaqsa fderaalistii dimokraasummaa Oromoo Obbo Baqqalaa Naggaa VOAf ibsaniiru.
Oduu
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Tamsaasa Guyaadhaa Guyyaa
Kanaas caqasuu feeta ta'a
-
29-11-2022
Komishinni Araaraa Ibsa Baasee Jira
-
-
-
-
-


text:
“Seera Kiristoos raawwadhaa!” Gal 6:2
Dn. Yooseef Baqqalaa
Hiikaa: Soorii Moosisaa
Seerri Kiristoos Maali dha?
Seerri Kiristoos Jaalala dha. Jaalli namni tokko kan nama biraa waliin kan walii walii isaa kan ittiin gaggeessu; walii yaaduu irratti kan hundaa’e jaalala laphee fi kennaa Afuuraa ti. Walitti dhufeenya gaarii namoota gidduu jiru irraa ka’uun tokko kan biraaf kan raawwatu waan gaariin jaalala dha. Nama biraaf kan Raawwannu jaalalli gaariin kun Waaqayyo biratti gatii guddaa qaba. Kanaafis walitti dhufeenya guyya guyyaa keessatti kan beela’e nyaachisuun, kan dheebote obaasuun, kan daare daara baasuun, kan rakkate gargaaruun, kan gadde jajjabeesuu fi hojiiwwan gaariin kana fakkaatan hundi jaalala namni namaaf qabu irraa kan ka’e dha. Hojiiwwan gaarii kana fakkaatan kan raawwatan hundaa Gooftaa keenya Qorichi keenya Iyyasuus Kiristoos murteedhaaf yeroo dhufutti, “Eebbifamtoota ijoollee Abbaa Koo koottaa addunyaan yeroo uumamtee eegalee kan isiniif qophaa’e Mootummaa Koo dhaalaa! Hundumaa gadi kan ta’an obboloota Koo isaan kana keessaa isa tokkoof waan raawwattaniif akka Anaaf raawwattaniti.” jechuun gatii kabajamaa akka nuuf kennu Wangeelaan nutti dubbatee jira. Maat. 25:35-36
Nama jaalachuu fi nama gargaaruun jaalala ti. Waaqa jaalala kan ta’e Waaqayyoo biraa gatii argamsiisa. Qulqulluu Phaawuloos “Egaahoo yeroo yoo arganne nama hundaaf gaarii yaa raawwannu.” kan jedhe gaarummaan jaalalaan kan raawwatamu gatii Afuurawaa inni argamsiisu sirritti waan hubateefi dha Gal. 6:10. Jaalala kan jedhame kun namaaf waan gaarii hojjachuu, dadhabbina namaa illee haguuguun ykn dhoksuun raawwii ibsamu dha. Qulqulluu Phaawuloos isa kana ilaalchisee “Isin keessaa tokkoon tokkoo namaa ba’aa isa tokkoo haa baatu, akkasumas seera Kiristoos raawwadhaa!” jedhamneerra. Kanaafuu, seera Kiristoos kan jedhame jaalala dha. Kunis barsumsa hojiidhaan mul’atuu dha Gal. 6:2. Fayyisaan Keenya Iyyasuus Kiristoos jaalala Isaa gonkaa irraa kan ka’e ba’aa ilma namaa baatee duuti Isaaf kan malu osoo hin taane, foon keenya uffachuun du’a mo’ee ka’uun mo’icha akka nuuf kenne, hir’ina keenya keenya balleessaa keenya obsuun nama gara jireenyaatti gara Fayyinatti deebisuun jaalala gonkaa hojiidhaan ibsamee dha.
Jaalalli qooqa Ergamootaan dubbachuudhaa olitti kan kabajamee dha. Jaalalli dhugaan beekumsa fi arjoomina kamiyyuu ni caala waan ta’eefi dha. Jaalalli bu’uuraa jireenya kiristaanummaa akka ta’e Qulqulluu Phaawuloos 1ffaa Qor. 13:1-10 irratti jireenyi ykn qabsuurri jaalalaan hin mi’oofne kan hin fayyadne ta’uu isaa nutti himee jira. Sababni isaas “Jaalalli ni obsa, jaalalli namaaf gadda, jaalalli hin boonu, jaalalli ana qofatu jiraata hin jechisisuu, jaalalli waan hamaa hin yaadu, jaalalli dhugaa waliin yeroo hunda ni gammada, jaalalli hundumaa ni amana. Akkasumas jaalalli hin kufu.” jechuun nu barsiisee jira. Haala kanaan kan jaalalatuuf arjummaa taasisa, ni obsaafis. Kanaafuu, kan isaa illee osoo hin hafin ni dhiisaafi ykn ni kennaafi. Nama jaalatu akka hin dhabneef gadi of qabummaadhaan, garraamummaadhaan, obsaan of’eeggaanoodhaan ni jaalata. Eef. 4:2. Namni hunduu kan jaalatu arjummaa fi gara laafummaa qabu irraa osoo hin sassatin ni qooda, waan hundaanuu garaa hin jabaatu. Eef. 4:32
Namni Waaqayyotti amanu hundumtuu kan jaalalaa ta’uutu isa irraa eegama. Fannoo irraatti addunyaaf beenyaa ta’ee kan fannifame Fayyisaan Addunyaa Iyyasuus Kiristoos kan nu barsiise nama hunda jaalachuu akka qabnu dha. Bu’uurri baruumsa fi amantii amantaa Kiristaanaa jaalala kanaan ibsamuu qaba. Qulqulluu Phaawuloos Gal. 5:6 irratti “Kiristoos Iyyasuusiidhaan ta’uun amantii jaalalan raawwatamuu dha malee kittanamuu yookan kittanaamuu dhiisuun hin fayyadu.” jechuun nu barsiisa. Kunis amantii kan sochoosuu fi hojii gaariin akka hojjatamu kan taasisu inni guddaan jaalala dha. Kanaan alattis bilisummaa Afuuraatiif kan waamamne amantaa Kiristaanaa keenyaa fedhii foonii fi qoruumsa garaa garaatiin akka hin gufannee fi dhabeessa akka hin taane yeroo nu akeekkachiisu “Yaa obboloota isin fakkenyuummaadhaaf waamamtaniittu. Fakkeenyuummaan keessan fedha fooniif akka isin hin kennine. Garuu, jaalalaan walii walii keessaniif akka garbootaa ta’aa!” Gal. 5:13 jechuun akka of eeggannuuf nutti himee jira. Amantaa hojiidhaan ibsuuf jaalalli baay’ee murteessaa dha. “Haa ta’u malee yoo wal ciniintan, wal nyaattan illee akka wal hin balleessine of eeggadhaa!” Gal. 4:14 Kana irraa ka’uun jaalalli raawwii hojii amantaa ta’uu isaa hubanna.
Kanaafuu, gidduu keenya jaalalli jira jechuun tokkummaa fi wal hubachuun nu gidduu jira jechuu dha. Kana yoo ta’e immoo namoonni jaalala tokkoon jiraatu, waan tokko yaadu, kaayyoo tokkoof hojjatu, karaa tokko irra deemu. Akkasumas, laphee tokko ta’u. Wangeela tokkoon tajaajilaa Afuuraa ykn Mootummaa tokkoof kan waamamani dha. H.D.B. 1:14 “Laphee tokkoon ta’anii kadhachaa turani.” 1Phex 3:8 irratti Qulqulluu Pheexiroos “Dhuma irratti hundi keessanuu laphee tokkoon ta’aa gidiraan nama biraa isiniif akka ta’eetti fudhadhaa, akka obbolaatti wal jaaladhaa!” jechuun akka nu barsiise nutis waa’ee jaalalaaf jennee namoota wal jaalatan fakkaannee bultoo Waaqayyoo kan ta’e madda jaalala dhugaa haa taanu. Kanaafi dha Qulqulluu Phaawuloos Eef. 5:2 irratti “Jaalalaan deddeebi’aa, jaalala hordofaa!” kan nuun jedheef. Sababni isaas sossobaa kan hin qabne jaalalli dhugaa (gonkaa) diina ykn gufuu cubbuu waaan ta’eefi dha. Jaalalli hammeenya nu gidduuu jiru kan balleesu meeshaa afuura ti. Fkn. 10:2 irratti “Lolli mormii kaasti; jaalli garuu cubbuu haguugdi.” jechuun nu barsiisee jira. Akkasumas, Qulqulluu Pheexiroos ergaa isaa 1ffaa 4:4 irratti “Jaalalli baay’ina cubbuu ni uuwwisaatii, hunda dura cimsaati wal jaaladhaa!” nuun jedhee jira. Kanaafuu, jireenyi nuti jiraannus jaalalaan yoo hin mi’oofne hiika hin qabuutii nama jaalalaa taanee jaalalaan jiraachuu qabna.
Jaalala Akkamitti Hojiitti Hiikuu Qabna?
Qulqulluu Daawiit Faar. 132:2 irratti “Obboloonni tokkummaan yoo ta’an ni bareeda.” jechuun akka nutti hime waliif yaaduu laphee irraa madde, walgargaaruu, waliif gadduu, walumaa galatti laphee tokkoon ta’uu akka qabnu nu hubachiisa. Qulqulluu Yohaannisis 1ffaa Yoh. 4:7 irratti “Walii walii keessan jaaladhaa!” nun jedhee jira. Kanaafuu, jaalalli nu gidduu jiraachuu qabu jaala lafarraa isa boru badu jaalala yeroo gabaabaa osoo hin taane gatii hin badne kan nuuf kennisisu jaalala isa samii kan Afuuraa ta’uun nu hubachiisee jira. Akkasusmas, 1ffaa Yoh. 4:20-21 “Eenyumtuu Waaqayyo nan jaalaldha jechaa obboleessa isaa kan jibbu inni sobaa dha. Obboleessa isaa isa ijaan argu kan hin jaalanne kan ijaan hin argin Waaqayyoon akkamiin jaalachuu danda’aa? Waaqayyoon kan jaalatu obboleessa isaas akka jaalatu ajajni kun Isa biraa nuuf kennamtee jirti. Kanaafuu, kun ajaja Waaqayyoo ta’uu isaa haa beeknu.” Armaan olitti akkuma ibsame walii walii keenyaa akka jaalannu Waaqayyoo irraa kan nuuf keennamee dha. Bu’uura amantii Kiristaanummaa irratti kan dhaabbanne hundi keenyaa jaala gonkaa kanaan wal jaalachuu akka qabnu haa beeknu. Sababni isaas jaalalli samii fi Afuuraa ajaja Waaqayyoo raawwachuudhaan tajaajilaa amanamaa fi jaalatamaa ta’uu kan mirkaneessuu dha. Qulqulluu Pheexiroos ergaa isaa 1ffaa 1:22-23 irratti “Dhugaaf kan ajajamtan nuffiin kan keessa hin jirre jaalala obbulummaatiin lubbuu keessan jabeessaatii laphee keessan irraa wal jaaladhaa!” jedha. Qulqulluu Phaawuloos 2ffaa Qor. 6:3 irratti “Tajaajilli keenya akka hin qeeqamneef waan tokkonillee hin gufachiisnu. Haa ta’uu garuu, waan hundaanuu akka tajaajiltoota Waaqayyoo jaalala nuffii hin qabneeen of jabeessina.” jechuun jaalalli dhugaa gonkaa nuffii kan hin qabne ta’uu nu hubachiisee jira.
Kanaafuu, obboolota gidduu jaalalli jiru yeroo tokko mul’atee yeroo biraa kan badu, yeroo tokko daraaree waqtiin booda kan coollogu ta’u hin qabu. Kana caalatti amantii jabaa irratti biqilee, yeroo hundaa daraaree eebba Afuuraa fi arjummaa Waaqayyoo argamsiisaa kan jiraatu fi walitti fufaa ta’uu qaba. Kanaafidha Qulqulluu Phaawuloos 1Tes 3:13 “Nuti akkuma isiniif taanuu yeroo hunda walii waliif keessanii jaalalli qabdan haa baay’atu.” jechuun ibsa. Abbootiin keenya akka taasisan hunda jaalalli akka jabaatuu fi guddatuuf fiis akka buusuuf kadhaannaadhan kan deeggaram,ee of eeggannoodhan kan qabame ta’uu isaa hubanna. 2ffaa Phex. “Sababa kanaaf jabina agarsiisaa Waaqayyoon fakkachuun jaalala obbolootaa dabalaa!” jechuun jaalalli Afuuraa inni gonkaa yeroodhaa yerootti guddachaa deemuu kan qabu mi’eessituu jireenya Kiristaanummaa akka ta’e hubachuun jaalala nuffii irraa bilisa ta’e qabaachuun seera Isaa eeguun hojiin kan mul’atu akka nuuf taasisuuf kadhachuutu nu irraa eeggama. Kan kadhatan kan nama hin dhowwanne, kan itti himatan kan hin daganne Waaqayyo Gooftaan Abboota darbaniif kan kadhatame akka nuuf kadhatamu, nama jaalalaas akka nu taasisu, jaalala Isaatiinis jabaannee dhaaltuu Mootummaa Isaas akka nu taasisu fedhaa fi jaalala Isaa nuuf haa ta’u.
Dn. Yooseef Baqqalaa


text:
Tarkiin Ambaasaaddara Amerikaa biyya ishee keessa jiran waamsiiftee jirti. Kunis prezidaantiin Tarkii Erdogan torban darbe yeroo Waashington daw’atanii turantti tarkaanfii hamaa waaridiyyoota prezidaantichaa eegaa turan irratti fudhatame jedhan mormuuf ta’uun beekamee jira.
Prezidaantii Tarkii mormuun Waashington DC keessatti namoota hiriiranii turan irratti/ waardiyyonni prezidaantichaa haleellaa geesisan kan ilaaleen qeeqa jabaa Amerikaan dhiyeessiteef deebii Tarkii kennuuf Ambaasaadaricha kan waamsiifte fakkaata.
Amerikaan hokkara sana booda Ambaasaaddara Tarkii biyya ishee keessa jiran waamsiiftee turte. Ministriin dantaa alaa kan Amerikaa Rex Tilrson dhaabbata oduu FOX jedhamuuf Dilbata kaleessaa akka ibsanitti hokkarri sun kan fudhatama qabu akka hin taane Ambaasaadara Tarkiitti himamee jira.
Kana irratti qorannaan gaggeeffamu itti fufee kan jiru ta’uu fi xumurri isaa yeroo baramu deebii barbaachisaan kan itti kennamu ta’uu ibsan.