text:
Ɓarakorde Tummbere Jiinge walla mbiyen Jeeriyel Tummbere ko ɗeɓi-duunde ɗo ɓarake Sammba Gelaajo Jeegi, Ceerno Suleymaani Baal e Ceerno Maalik Gallu Bah tawetee ko aldaa e sikke. Ko ɗeen jaale teskinnooɗe e nder yontaaji mumen ngaddani nokku oo heewde faayiida e fooɗtude hakkillaaji woƴaaɓe kisnugol geɗe ganni. Nii woni, Jeeriyel Tummbere wonti Hajjirde e wanngorde gila e ngenndiyankooɓe haa e wiɗtooɓe ɓaleeɓe e woɗeeɓe.
Ɓarakorde Tummbere Jiinge walla mbiyen Jeeriyel Tummbere ko ɗeɓi-duunde ɗo ɓarake Sammba Gelaajo Jeegi, Ceerno Suleymaani Baal e Ceerno Maalik Gallu Bah tawetee ko aldaa e sikke. Ko ɗeen jaale teskinnooɗe e nder yontaaji mumen ngaddani nokku oo heewde faayiida e fooɗtude hakkillaaji woƴaaɓe kisnugol geɗe ganni. Nii woni, Jeeriyel Tummbere wonti Hajjirde e wanngorde gila e ngenndiyankooɓe haa e wiɗtooɓe ɓaleeɓe e woɗeeɓe.
E oo ñalnde ñalluɗo 1 duujal (mee) 2016 Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani e Fedde Sifaa Hanki e Dental Orop ngarii timminde aadi e naamndoraade Jeeriyel Tummbere ko seedtinoo tuggude e teeminannde 18ɓere.
Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi
Daarooɓe ena ndowlini cuusal Sammba Gelaajo Jeegi, ena mawnini ƴoƴre mum e kaɓɓagol mum e wune, no ɓe kaalirta geɗe tati ɗe o seertataa: fetel makko Buseelarwaay, ndimaangu makko Ummulatuum e lekki makko(Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi). Ɓamtu-ɗen ɗoo ko keeri daartol to bannge jotondiral e timmondiral inɗe ɗiɗi ɗee.
Ɓiyi Kummba Joorngal e Gelaajo Jeegi, Sammba Gelaajo Jeegi jibinaa ko hakkunde kitaale 1690 e 1700 to Jowol Worgo. O yalti ko e galle laamotooɓe, ɓe hinnde Deeniyankooɓe, laaminoonde Fuuta Tooro tuggude e 1 512 fayde e 1 776. Daartol nguurndam makko jokkondiri ko e tiifaande lomtondiral e jappere laamu e nder hinnde ndee.
Gelaajo Jeegi, baaba mum Sammba jooɗiino e jappeere ko e hitaande 1710 caggal nde liɓi ɓiyi baaba mum Bukaar Siree Tabakali. Nde Bukaar Siree follaa, ittaa e jappeere, ferani Guumel, kañum e yimɓe mum (Sey Nimaadi hannde sara Moonngel to Gorgol). Ko toon o nuliri ɓiyiiko cawndiiɗo to Mullaay Idriis, laamɗo Maruk ngam ɗaɓɓitde ballal harbiyankooɓe tawi faandaare ndee ko yiɗde heɓtude jappeere to Jowol. Nulaaɗo Bukaar arti Maruk ko e 1716, ena arti e konu keewngu doole, ngu 5000 harbiyanke, liɓi laamu Gelaajo Jeegi, cankiiɗo duuɓi ɗiɗi caggal mum, ñalnde 04 kawle 1718 e Jowol. Ɓiyiiko Sammba ne yalti, woni e ɗaɓɓitde balle ngam yoɓtanaade baaba mum e heɓtude jappeere.
E ngaal ɗanngal, o yahdi ko e gawlo makko, diisnondirɗo makko Sew Malal e dookoowo makko ena wiyee Dunguru. Nguun njillu, nehaande daari keewɗi ganndaaɗi, paytunooɗi e nguurndam makko, nawii mo haa leydi safalɓe, to laamanteeri Eli Ben Zekri e to laamɗo sooninke Tunka mo Tiyaabu (sara Bakkel). Teen Yuusuf Gey e Umaar Kan fof ena kawri wonde nde Sammba yalti ndee, joñtoyii ko Ɓunndu ngam heblude njangu. O naatti Jowol ko e 1725, o haɓi e baaba makko tokooso Konko Buubu Muusaa wolde ɓurnde yooɓaade pittaali e sahaa makko (no daarol wiyri). E oon sahaa, ko ɓiyi baaba makko Buubu Muusaa laaminoo Fuuta, Sammba itti mo e jappeere, laamii tuggude e 1725 haa e 1735. E no daarol wiyri, ko e ɗiin sahaaji pidduɗi woni nde Sammba yiyti Ɗeɓi-duunde Jeeriyel Tummbere to Tummbere Jiinge, fotde 10 km, rewo Jowol ɗo o jibinaa ɗoo. E ɗeɓi-duunde ndee, ɓokki mawki ena darii heen, saayaande makki ena tiimti e diiwaan hee fof. Sammba waɗtiino arde e nokku hee gila ɓokki kii ko soɓoƴuru. Ko e makki, o humatnoo puccu makko. Nde ki mawni, o waɗti, o waɗti ŋabbude e makki, o sooynoroo lobbuli ɗi o sikkitii wonde yanooɓe ena mbaawa bettirde mo.
Ngaal jokkondiral hakkunde Sammba e ɓokki kii duumiima fotde capanɗe kitaale. Gila ndeen hankadi, ɓokki kii ƴettiti innde Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi: inɗe ɗee ceŋondiri, calii seertude gila e nder daari, nder pefi e nder denndaangal tinndi laawɗuɗi walla pepindaaɗi.
Ɓokki kii wuurtii ko juuti caggal Sammba hade makki yande e 1980. Bannge e makki ko jammbel-ƴiiwoonde liɓi ɗum. Bannge keddinooɗo e fooɓre ndee ko jumatnooɓe ñaaku, nduppi. Ɗaɗi ɗii e baaji ɗii, Duudu Baal (Kolonel Diƴƴe e Dulɗi e oon sahaa), roɓii, no o wiyri, resndoyi cate fanniyankooje to bannge gannde arkewoloosi (IFAN/ UCAD). Ñalnde 21 lewru mbooy (mars) 2007, e ballal sukaaɓe Jiinge (wuro men ɗo njibina-ɗen) mbaɗtu-ɗen ɗo Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi ngadanki kii darnoo ɗoo wabbunde woɗnde (soɓoƴuru ɓokki) ngam wuurnude faayidaaji makki e daɗndude ki e jejji.
Ceerno Suleymaani Baal
Ceerno Suleymaani Baal mo Boode (Laaw) woni Ceerno gadduɗo e Fuuta Tooro (laamanteeri njooɗiindi e belgol kakindiingol daande maayo Senegal, rewo e worgo), dillere walla “filñitaare seernaaɓe”, liɓnde, e 1776, laamu Deeniyankooɓe, sompi njuɓɓudi almamaagal.
Ɓiyi Raasin Sammba Bukaar Baal e Maymuuna Yumma Jeŋ Lamiin, Ceerno Suleymaani Baal ari e aduna, tuugnaade e daariyankooɓe hesɓe, ko heedde 1720 to Boode e nder falnde Laaw (Senegaal). Kono daarti hunuko-nofru nanngi wonde o jibinaa ko Haaso, to bannge Muritani, hakkunde Siñcaan Jamaa Alwaali e Mbooyo Wahaa e nder tunndo Daarel Barka hannde oo.
Ceerno Suleymaani Baal jibinaa ko e galle seernaaɓe mawɗo (Ceerno Haaso). Caggal jaŋde yuumtunde nde o waɗi to Muritani, to Kayoor (duɗal jaaɓi-haaɗtirde Pir Sañekuru), to Ɓunndu e to Fuuta Jaloŋ, o arti e ngenndi makko, omo ardi e anniya yiɗde ɓamtude lislaam. Ena gasa tawa o tuugnii ko ko o yiynoo e duuɓi jawtuɗi ɗii to Fuuta Jaloŋ e to Ɓunndu, kono faandaare makko ɓurnde teeŋtude ko lelnude njuɓɓudi diineyankeeri. Nde o arti, o ñallinaani, o wallinaani, alaa ɗo o heddi e leydi ndii ngam eeraade yimɓe feewde e diine juulɓe e diisnaade seernaaɓe ɓurnooɓe dowlude e oon sahaa. Nii woni o dañi fooɗtude e yiɗde makko ɓiyi baaba makko, tokara makko Suleymaani Yero Sammba Bukaar, Tafsiiru Ɓoggel Aamadu Ly mo Jaaba, Ceerno Moolle Mammadu Aali Lih mo Cilon, Elfekki Maat mo Gaawol (Johnson 1974; hello 72). Nii woni tummbudu seernaaɓe mawni, daraaki wonti lannda goonga e goonga sabu nootagol heewɓe, toowɓe gannde leydi ndii teeŋti e ummoriiɓe to Fuuta hakkunde( Yirlaaɓe-hebbiyaaɓe e Boosoya) wayɓe no Tafsiir Sawa Kudi Kan mo Mboolo Biraan, Siree Ama Aan to Ngijilon, Abdul Qaadiri Kan jeyaaɗo to Koɓɓillo, dokkaaɗo teddungal e teddeendi fiileede lefol gadanol Almaami Fuuta.
Nii woni, wondude e hakkilantaagal mawngal, lannda seernaaɓe, e gardagol Suleymaani Baal, fooɗti lawakooɓe aada to bannge Fulɓe (teel: pullo) (Joom, Arɗo, Kamalenku e Seɓɓe (Farba, Bummuy). Hankadi poolgu makko natti sikke e sahaa nde o fooɗti seɓɓe Koliyaaɓe, harbiyankooɓe saasɓe, ɓe nganndu-ɗaa ko e mumen semmbe Satigeeɓe fof yowitinoo. Ko ɗuum addani Suleymaani Baal e jagge mawɗe to bannge lislaam, ɗe wondunoo, waasde dañde caɗeele e liɓgol lawake deeniyanke cakkitto e 1776. Filñitaare seernaaɓe ari ko e sahaa nde laamanteeri deeniyankooɓe famɗiti doole(coobagol Safalɓe e Maruknaaɓe e geɗe ndere laamanteeri ndii) e nde juulɓe ɓuri heewde e Fuuta.
Ceerno Suleymaani, mo ciimti cifii wonde neɗɗo jankiniiɗo, nuunɗuɗo, juulɗo, dañaani joofnude gollal mum. O maayi ko heedde 1776 e wolde hakkunde makko e Safalɓe Wulaad Abdallaah, o wirnaa ɗoo e Tummbere Jiinge. Kono hade makko maayde tawi ko o feranii wondiiɓe makko laabi ngam sosde laamanteeri tuugniindi e potal.
Batte gollal Suleymaani Baal (e rewnooɓe e mum, teeŋti e Abdul Qaadiri Kan ngalaa ɗo kaaɗi (keeri): yimɓe ɓee naati e lislaamiyankaagal luggal (mahgol jamaaji e duɗe quraana, toɗɗagol iimameeɓe e ñaawooɓe e nder gure ɗee fof, lelnugol sariya tuugniiɗo e lislaam, ekn.)
Fuuta wonti nokku deeƴɗo, kaɓotooɗo kalfaandi e njiimu, daranii feccitaade leydi, ko wiyetee Feccere Fuuta koo.
Ceerno Suleymaani Baal ena heewnoo wasiyaade wondiiɓe mum : « Poolgu woni ko e hoosre…Mi anndaa so tawii mboɗo jogori yaltude e ndeeɗoo wolde, mboɗo wuuri. Kono tan mboɗo wasiyoo on, so tawii mi nattii wonde e ooɗoo aduna, ƴeewee gorko duuɗiiɗo aduna ngam ƴettude golle Almaami, mo jiirataa jawdi e oo aduna ngam hoore mum walla ɓadtiiɓe ɗum”:
Ceerno Maalik Gallu Bah
Ceerno Maalik Gallu Bah ko kedde wolde Gawdal Koolɗi (Gawdal Koolɗi ko nokku, woni ko hakkunde Juude Jeeri e Haayre Golleera e nder falnde Baabaaɓe Muritani. Ndeen wolde, nde nganndu-ɗaa o luutinooma heen, waɗnoo ko hakkunde 5 e 6 lewru seeɗto 1890. Nde joofri ko warngo ceerno makko, Ceerno Sammba Jaadanaa Njaac, Ceerno dowluɗo, caliiɗo njiimu tuubakiri, caggal ɗuum, fergo makko e diiwaan hee.
Weeyo fergo ngoo e koɗoygol makko to Tummbere Jiinge ena jokkondiri e kewkewe dawriyankooje baɗnooɗe e nokku hee e hitaande 1890.
Hitaande 1890, ko hitaande teskoraande iiñcuru to bannge dawrugol e nder reedu Fuuta Tooro fof, teeŋti e hakkunde oo. Mawɓe diiwanuuji Laaw e Ngiril(Yirlaaɓe-Hebbiyaaɓe), tawi nii kañumen ɗiɗo fof naatii e ndeenka tuubakooɓe, kaɓɓondiri e ballal kumaandaŋ tuubaak, mawɗo tata Salnde(Salnde Tebegut). Kala mo foɓɓanaani tuubakooɓe walla yettaani wondiiɓe mumen, nanngirtee ko añɓe fotɓe haɓeede. Nii woni ɓe tuumi Ceerno Sammba Jaadanaa, nde wonnoo ko jattiniiɗo, caliiɗo tuubakooɓe, jeyeede e ɓeen. E miijo maɓɓe, ko ngañgu makko e tuubakooɓe reɓi haa e ngañgu makko e mawɗo diiwaan Laaw, addani mo joñtoyaade Gawdal Koolɗi, kanko e almuɓɓe makko e mahde toon tata hare. Ko e kaan ngonka owgol beeli e leepte caɗtuɗe woni nde njangu Sammba Jaadanaa Njaac heblaa, siynaa e lewru seeɗto 1890, e gardagol Ibraa Almaami, caggal cakkital kumaandaŋ Salnde. Ko ndeen wiyetee Wolde Gawdal Koolɗi, nde mbiy-ɗen joofri ko e kirsugol Ceernaajo oo. Ngam dallinde baɗal mumen, heblunooɓe njangu nguu kujjinorii ko ɗiiɗoo dalillaaji: Sammba Jaadanaa e almuɓɓe mum ngonnoo ko e heblude kaɓirɗe ngam yantoyde e konu Abdul Bookar Kan (jattiniiɗo tuubakiri ɓurɗo mawɗo e Fuuta) to Boosoya. E dow ɗuum kadi, alaa fof mo o ittani geɗal hay Ibraa Almaami, gardiiɗo Laaw oo. Oon e hoore mum ɗaɓɓiino e cili keewɗi waɗtude mo e laawol, kono o tiiɗir ɗum hoore.
E ko laaɓi, Sammba Jaadanaa wardaa ko miijo mum, eeraango mum ñiŋoowo geɗe kaantare ɗe tuubakooɓe e wondiiɓe mum mbaɗatnoo e daande maayo ngoo, kono kadi ko sabu ɓadtagol mum laaɓtungol harbiyankooɓe jattinaare Fuuta wayɓe no Abdul Bookar Kan. Caggal maayde ceerno oo, kumaandaŋ jamirnooɗo taƴgol daande makko ngol, yamiri kadi nde almuɓɓe makko walla kala neɗɗo mettinɗo, pewjoowo njoɓtiigu ceerno mumen, onngetee.
Nii woni, yoga e wondunooɓe Ceerno Sammba Jaadanaa haa e almuɓɓe mum ɓadtinooɓe ndogi mooloyii e nokkuuji goɗɗi e nder Fuuta. Ceerno Maalik Gallu Bah (oon sahaa elimaan /joom wuro Baabaabe), mo nganndu-ɗaa seedtiniino e Wolde Gawdal Koolɗi, tuumaa, ittaa e jappeere, waɗaa e ndeenka : ko o gorko deentoraaɗo gannde ɓaleeje e daneeje, cellal, cuusal e pellital wonande kala golle ɗe ummanii. E dow ɗuum kadi, sato daariingo mo ngoo ko seɓɓe Juude Jaaɓinaaɓe, ɓe nganndu-ɗaa meeɗaani yahtirde caggal e yeeso kaɓdiiɗo.
Ndeenka kaa fof e hiisde, o noddi ɓurnooɓe ɓadtaade mo (ɓesngu e sehilaaɓe) batu, o holliti ɗumen wonde tuugnaade e owre nde dañi e maayde Ceerno makko ndee yanti e leeɓte e caɗeele dewɗe heen ɗee, o fellitii yaltude Baabaaɓe, o ferana nokku goɗɗo tawi o faanditorii heen ko artoyde ngam yoɓtanaade Ceerno makko. O naati kalwa yontere, a yalti, o habri ɓe: “leydi ndi podana-ɗen ndii woniri ko bannge fuɗoowe. Nokku oo ko ɗeɓi-duunde joñiinde, hakkunde ndiyam keewɗam. Annoore yeynotoonde e maamaawi mawki, ki saayaande mum sooyneteende e saraaji ɗii, ena e mayre».
Lappol gadanol ƴeewndo nokku cifaaɗo oo yahi e sirlu haa Kayhayɗi kono alaa maale ngol artiri. Lappol ɗimmol ummii, o yahdi e ngool, kanko e hoore makko, haa Maqaama. O daaklii ɗoon fotde lebbi, omo fadndii jibinegol ɓiyiiko afo Mammadu Ceerno. Oon yumma mum, Aram Ceerno, ko ɓiyi Siik Mammadu Maamuudu Kan. Ceerno Maalik Gallu arti e Baabaaɓe, waɗti kadi kalwa goɗɗo. O hollaa wonde nokku jiileteeɗo oo woni ko e diiwaan Kayhayɗi, heedde waktuuji seeɗa wonande jahroowo koyngal. Nokku oo ko ladde mehre, alaa ko wuuri e makko so wonaa kulle ladde.
Ceerno Maalik Gallu e wondiiɓe mum ndimti dimle mumen e dow duunde ndee fotde lebbi. Kalwa kadi holli mo wonde duunde ndee wonaa hoɗeteende e mbaydi nduumotoondi sabu so ilam arii, nde wontata ko jookre fotde lebbi nay . Nii woni ɓe ndirti seeɗa feewde hirnaange, caggal duunde ndee, ɓe inniri hoɗorde hesere ndee Laaw Tummbere Jiinge (tuugnaade e diiwaan maɓɓe iwdi, Laaw e innde nokku mo o hollaa oo, Tummbere Jiinge). Paamen ko sosto woni ɗoon, sabu Umaar Kan (yo Alla ɓuuɓan mo) wiyi ko leppi meeɗnooɗi laamaade e Fuuta fof, tuggude e laamu Jah Oogo haa e filñitaare Seernaaɓe, ndewii e Jiinge so wonaa ɗiɗi : Laam Termes e Laam Taaga.
Saayni faandaare nde Ceerno Maalik Gallu joginoo saatu nde ferande Tummbere Jiinge ndee (yoɓtanaade Ceerno mum) ko kewkewe mawɗe baɗnooɗe to funnaange Fuuta Tooro : ko adii fof pellal Kayhayɗi e lewru morso 1890 ngam yaltinde habdiiɓe tuubakooɓe, daaklinooɓe ɗoon, Abdul Bookar Kan (mo Boosoya) e Aali Buri Njaay (Burba walla laamɗo Jolof), rewti heen ko dillere waɗnoonde to Horndolde (sara Maqaama) e siilto 1890 haa saabii warngo Siik Mammadu Maamuudu e njoɓtiingu ƴiiƴiwu njannoongu e yimɓe nokku oo.
Nii woni Laawankooɓe (ummoriiɓe Laaw) njondinii e lewde kolaaɗe jaajɗe, egginoyde galleeji mumen e ñiiɓde hankadi e Tummbere Jiinge heedde 1894. Ɓe tafi njuɓɓudi maɓɓe no yoga e gure Fuuta hanki. Ko ɗoon ɓe ngoni haa Alla nawti ɓe. Ko ɗoon kadi kamɓe fof ɓe lelii ɗo Jeeriyel Tummbere ɗoo.
E daarti nokku oo, Maalik Gallu Bah ko gooto e siñcuɓe wuro Tummbere Jiinge ngoo.
Faayiida Ɓarakorde Tummbere Jiinge to bannge banngagol
Nokku ciftorɗo to bannge daartol biyeteeɗo Jeeriyel Tummbere walla Tummbere Jiinge ko nokku kadi banngorɗo hono no winndiyanke biyeteeɗo Teen Yuusuf Gey hollirnoo ɗum nii: “ñalnde fof Muritani dañi naftoraade denndaangal kattanɗe mawɗe ɗe mari to bannge banngorɗe, sikke alaa ko Jeeriyel Tummbere wontata hajjirde, sulɗaane yiilotooɓe dakmitorɗe. Ndee annama duunde haawniinde, mugoore, muuyoore ko jaribtoonde saɗne. Ndee luurnde haawniinde ena joota tago-leydiyanke, yimiyanke e daartiyanke hay nii ndiwriyanke. Faayiida Jeeriyel gadano wonaani e kawisi mbaydi mum walla e jarabi siilaaji ndiwri ndiyam nde fooɗtata e saanga ile mawɗe, kono faayiida oo soomii ko e daartol diiwaan oo. Ena waɗi duuɗe pattamlame ciftinooje geɗe hanki no goodal gure ɓooyɗe, laatiiɗe paabi ganni mooftuɗe ɓarakke taariik. So neɗɗo dariima e Duunde Gore, hakkille artata ko e njeeygu Ɓaleeɓe. E Jeeriyel Tummbere, miijo hootata ko e jaale ɗiɗi maamaaje, doolnunooɗe e nder daartol Fuuta e teeminannde 18ɓere: Sammba Gelaajo Jeegi e Ceerno Suleymaani Baal ». Tuug : Mbaydiiji e Coñce Pulaar to hirnaange Afrik; huunde e jeese worgo-Muritani/ Teen-Yuusuf Gey.
Geɗe keewɗe kawritɗe ena newni baɗgol Tummbere Jiinge walla Jeeriyel Tummbere wootere e ɓarakorɗe banngorɗe ɓurnde faayodinde e jeejegol Maayo Senegaal, bannge Muritani:
– Geɗe ceedtotooɗe huunde e daartol leydi ndii (senngo daartol)
– Kaawniiɗe njuɓɓudi hettere leydi nokku oo
– Puɗi, diƴƴe, ndiwru e kulle ɗeɓ-duunde ndee, belɗum yiyde teeŋti e ndunngu (saanga ile nde mawni e Maayo Senegaal). Ko ndeen woni sahaa ɓurɗo hawrande banngagol.
Tummbere Jiinge ko ngalu potngu hisneede. Yimɓe nokku oo ena mbaɗani nde pente coñciyankooje keewɗe: jeƴirɗe rewɓe, jime, jaraale aynaaɓe, conngi e keroole waañooɓe e raddooɓe potɗi fiileede, winndeede e fireede e ɗemɗe e saakteede.
E joofnirde ndeeɗoo yeewtere, emin njogii njoorto wonde won humpito no fotiri fof ngo min addani on e ndeeɗoo ɓarakorde Tummbere Jiinge ɗuhnde en hannde e ooɗoo ñalawma.
Emin njetta kaaɗtudi njettoor, njettoor keeriiɗo feewde e PESCC e Laamu Muritani nde newnani ARPRIM e SIFAA waawde yuɓɓinde ndeeɗoo yeewtere e nder mbaydi yiɗde addude ballal e ƴellitgol ngaluuji pinaliyankooji ngenndi ndii, kisnugol e ɓooynugol nokkuuji ciftorɗi ko wayi no oo nokku jaɓɓiiɗo en hannde oo, ɓarakorde Tummbere Jiinge walla Jeeriyel Tummbere.
—————————————-
Jamirooje Ceerno Suleymaani Baal
Jamirooje Ceerno Suleymaani Baal ko ɗeeɗoo garooje:
1. Cuɓo-ɗen gorko ganndo, nuunɗuɗo, mo jiirataa jawdi aduna ngam alɗude walla resande sukaaɓe mum
2. Pollee kala almaami mo njiy-ɗon ngalu mum ena ɓeydoo, keɓton jawdi mum fof
3. Kaɓee e makko, njaltinee mo so o jaanndiima
4. Ƴeewee woto almamaagal wondude laamu ndoneteengu, ɗo ngondu-ɗaa ko ɓiɓɓe tan ndonata baaba mumen
5. Nde oɗon cuɓoo fof, toɗɗo-ɗee gorko ganndo, gollotooɗo
6. Woto keertinee muk suɓngo ngoo e diiwaan gooto tan
7. Tuugno-ɗee daañaa e kattanɗe.
On njaaraama
Njaay Saydu Aamadu, Gelongal Fuuta


c: text/html

text:
Baaba en an hino toolii ka nokkuure maɓɓe eɓɓaande fii yewtere ñannde woo, ɓe fuɗɗori yewtere nden hannde fii (istihaada).
Hay ɓe gaynaali maakude konngol fii istihaada ngol mi tawi kanngol e fii fiilayeeru ndun ko daƴƴere wootere e tafoodi wootiri ɗi jogii, ɗun woni e mbaadinagol e an mbaadi sonnaajo.
• Mi wi’i: Enee istihaada ko fii sonnaaɓe ɓen tun?
Ɓe maaki: eyyo,
• Mi wii: ko ƴiiƴan yaltata?
ɓe maaki ko ɗun..kono..
• Kono honɗun ?
- Kono ko sarti wota ɗan wonu ƴiiƴan fiilayeeru, wonaa ƴiiƴan ɓesungu, wonaa ƴiiƴan barme, maa ɓuddi, maa ƴiiƴan wudere futu.
Mi wi’i: Awa ko istihaada firi ko kala ƴiiƴan ɗan wonaa fiilayeeru maa ɓesungu maa barme maa ɓuddi wonaa kadi ƴiiƴan iwugol wudere futu.
Ɓe maaki: ko non woniri.
Mi wi’i: Ɗun ɗo’o ko ƴiiƴan ɗuuɗu ɗan.
Ɓe maaki: goɗɗan ɗan ko dalil cukaaku suddiiɗo a yi’aali si tawii o nawyii ƴiiƴan fiilayeeru ndun taƴii o tuunataa.
Mi wi’i: ƴiiƴan barmeeji ɗin e ɓuddi ndin e ɓesungu ngun ko ɓuri heewude kon ɗun ko anndaa ɗun. Ɗun wonaa ƴiiƴan fiilayeeru non.
Ɓe maaki: Annditu sifaaji fiilayeeru ɗin?
Mi wi’i: Eyyo, ko ƴiiƴan boɗejan maa ɓalejan, yaltay ɗan hara hiɗan wuli.
Ɓe maaki: ko ɓuri heewude kon sifaaji ƴiiƴan istihaada ɗan nanndaa e sifaaji ƴiiƴan fiilayeeru, ƴiiƴan istihaada ko ɓuri heewude kon noonee majjan on ko soyɗuɗan selbuɗan, ɗan yaltay hara ɗan wulaa.
Mi wi’i : ko honno sonnaajo senndindirirta ƴiiƴan wudere futu si tawii ɗun hawrii ñannde jommbere makko nden?
Ɓe maaki: ƴiiƴan wudere futu huɓindoto buna hun kun, taarakun a sikkay daroode lewru, ƴiiƴan istihaada non hino waawi mutude e nder buna hun kun, hiɗan waawi ɓeydaade kadi haa hewta ko kun haɓɓiraa kon.
• Awa ƴiiƴan istihaada hino waawi hewtude buna on fow?
- Eyyo, hino waawi kadi hara huuɓitaali mo, istihaada ko geɓe tati:
Istihaada ɗuuɗuɗo: Si tawii ƴiiƴan ɗan naatii e buna hun kun haa feƴƴitii,e hewtugol ko kun haɓɓiraa kon tuunina ɗun.
Istihaada hakkundeejo: Si tawii ƴiiƴan ɗan mutii ka nder buna hun kono hara feƴƴaali ɗan yaha e ko kun haɓɓiraa kon.
Istihaada fanɗuɗo: Si tawii ƴiiƴan ɗan nooninii bunahun kun, kono hara ɗan mutaali e nder makkun sabu fanɗugol ɗan.
• Ko honɗun woni ñaawoore gooto kala e ɗe’e geɓe tati?
- Ka nder istihaada ɗuuɗuɗo, hino waɗɗii sonnaajo o nde o loototoo laabi tati, lonngal fii julde subaka nden, e lonngal fii julde fanaa e alansaraa nden si tawii a hawtindirii ɗe e lonngal fii futuroo e geeƴe si tawii a hawtindiriiɗe.
• Si tawii non a senndindirii ɗe?
- A lootanto julde kala.
• Enee ko ɗun woni ñaawooje majje ɗen e nder alhaaliiji ɗin fow?
- Wonaa non woniri, ko woni tun ɗun ɗo’o ko si tawii ƴiiƴan ɗaa alaa e taƴonndirde yaltugol ka buna hun, kono si tawii yaltugol majjan on ka bunahun hino taƴondiri ka tawata himo waawi lootaade adda julde wootere maa ko ɓuri ko adii ƴiiƴan ɗan yaltude e makkun laawol go’o [haray hino waɗɗii mo heyɗintingol lonngal ngal tuma kala ƴiiƴan ɗan yalti, si tawii o lootike o juulii fanaa ɓaawo ɗun ƴiiƴan ɗan yalti ka bunahun ko adii julde alansaraa nden maa e nder mayre haray hino waɗɗii mo lootanagol nde] si tawii keerol hakkunde yaltugol ɗan ngol ko emmbere nde o waawata juulude julɗe ɗiɗi maa julɗe buy hay ɗun hino daganii mo haray ɗun hino daganii mo o hatonnjinaa e heyɗintingol lonngal ngal.
Ɗun ɗo’o ko ka istihaada njano.
Ka nder istihaada hakkundeejo hino waɗɗii mo salliganagol julde kala [o lootoo e nder ñallal bee laawol gootol ko adii o salligaade].
• Piyanee lan misal e ɗun ?
- Ko adii julde subaka nden-e piyude e misal-sonnaajo anndii wonnde himo wonndi e istihaada, o ƴeewitike o tawii wonnde ko istihaada hakkundeejo [o loototo] ɓaawo ɗun o salliganoo julde subaka nden ngal lonngal ɗon yonay mo fii julde ngal ñallal ɗon fow wonndude e salligii e nder julde kala, si tawii ñalaande ɗiɗiɓere nden hewtii [o lootoo] ɓaawo ɗun o salligoo, ko wano non si tawii ɗin sifaaji ɗon jokkondirii ɗi ɗuytaaki ɗi ɓeydaaki.
Ka nder istihaada fanɗuɗo: Ko waɗɗii mo ko salliganagol julde waɗɗiinde kala maa julde yiɗaande.
• Enee istihaada sonnaajo hino waawi iwde e feccere yaha e feccere go’o?
- Eyyo, hino waawi iwde e tosooko yaha e njano, njano kadi hino waawi fanɗitude wonta tosooko, ko wano non.
• Ko honno sonnaajo anndirta wonnde istihaada makko on waylike?
- [Hino fawiimo ndaarugol hoore makko fii yo’o anndu ɗun] ɓaawo ɗun o waɗa ko o faami e mu’un kon. Si tawii o anndii wonnde ko istihaada fanɗuɗo o waɗa ñaawoowooje istihaada fanɗuɗo on. Si tawii ko istihaada hakkundeejo o waɗa ñaawooje istihaada hakkundeejo, ko wano non.
• Hottollo hun kun e ko haɓɓori kon si tawii wonii ƴiiƴan?
- Haray hino moƴƴani mo wattitugol kun maa o laɓɓina e nder julde kala, si tawii istihaada makko on ko fanɗuɗo maa ko hakkundeejo, si tawii on ko ɗuuɗuɗo[ haray ɗun hino waɗɗii mo] o reenitoo e yaltugol ƴiiƴan ɗan fewndo ka lonngal ngal lannata ɗon haa ka julde nden lannata ɗon, si tawii ɗun lorraali alhaali makko on.
• Enee si tawii o timminii laaɓal fawii ngal mo ngal yaccagol ka julde hino waɗɗii mo?
- [Eyyo].
• Ko honɗun woni ñaawooje istihaada?
- Aranun e mu’un : Hino waɗɗii wonnduɗo e istihaada nde o laɓɓinortoo salligii si tawii istihaada on ko fanɗuɗo maa hakkundeejo tuma ƴiiƴan ɗan taƴi fii julɗe arayɗe ɗen, o laɓɓinora lonngal si tawii istihaada on janɗuɗo.
- Ɗiɗaɓun e mu’un: Hino harmani wonnduɗo e istihaada e pecce ɗen tati non meemugol Alghur’aana tedduɗo on ko adii o heɓude laaɓal, si tawii o heɓii laaɓal haray hino daganii mo meemugol ko adii o timminnde julde makko nden.
Tataɓun e mu’un: Cergal hino daganoo mo e nder ko woni e istihaada on kon.
Nayaɓun e mu’un: Ñaawooje fiilayeeru ɗen gogataa e sonnaajo wonnduɗo e istihaada: Immorde e renndugol, e harmugol naatugol e juulirɗe, e neeɓugol nder ton, e waɗugol goɗɗun e nder majje, e janngugol aayaaje sujjeteeɗe e mu’un ɗen.
Jowaɓun e mu’un: Korka hino sella si tawii ko istihaada fanɗuɗo e hakkundeejo hay si tawii wonnduɗo e istihaada on waɗaali ko waɗɗii mo fii julde immorde e salligii maa lonngal. Si tawii non ko wonnduɗo e istihaada ɗuuɗuɗo, ko heewi e fighihiyankooɓe ɓen yaarii wonnde sellugol korka makko kan hino yowitii addugol mo huunde ko waɗɗii mo e lonngal jemma feƴƴuɗo on e ñallal ngal o hoorata ngal, e lootagol lonngal ñalorma, kono ko ɓuri sellude kon ɗun wonaa yowitii ɗun e sellugol korka makko kan.
Jeegaɓun e mu’un : Sallihgii waɗɗaaki e wonnduɗo e istihaada ɗuuɗuɗo wonndude e lonngal ji ɗin, hino waɗɗii wonnduɗo e istihaada hakkundeejo salligagol tuma o gayni lootaade lonngal [waɗɗiingal mo ngal].
* * * * * *

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ñalnde 25 settaambar 2008, leydi Siin naatii « fedde mawɓe », fedde leyɗe kattanɗe yahde kam en tan nder weeyo. Ko leyɗe tati tan ngoni e ndee fedde : Riisi, Amerik e Siin. Ɗumɗoo noon ƴellitii faayiida ndii leydi caggal faayiida mawɗo ndi heɓi e juɓɓingol « pijirlooji Olempik » e nder karallaagal e ñeeñal mawngal winndere ndee kala seedtii.
Ɗum noon ñalnde 25 settammbar nde, Siin werliima « laana weeyo » inniraaka Shenzhou VII, tawi alaa fof ɗo telɓaa e golle ɗe. Hu Jintao, mawɗo leydi ndi tawtoraama, o yettii aasiñooruuji ɗi e haralleeɓe ɓe. Nde laana ka yahii haa dow kolonel Zhai Zhigang yaltii laana ka, feerii e weeyo : Duuɓi joy caggal ko Siin tawti ko wonnoo Dental leyɗe Sowiyet en e Amerik, ko taykonot (weeyiyanke Sinuwaa en, Tuubakooɓe mbiyata ɗum ko Kosmonot) Siin neldii aadee e nder weeyo. Denndaangal golle eɓɓanooɗe e ngalɗoo ɗanngal njahrii no potnoo yahrude : gila e jaltugol e laana ka e peeragol nder weeyo, haa e gartol e juuragol laana ka.
Siin tabitinii ɗo, e nder dumunna daɓɓo, tuugnorgal ngal Ameriknaaɓe e Riis en ciyni e nder ko ina ɓura duuɓi sappo. Tee ina wiyee njaru mum jaasi ɗo woɗɗi ko ɓeen perinoo heen ko. Fayndaare Siin ko werlaade ɗo e duuɓi payɗi laana njirlotooka (ngonka e weeyo ina taaroo leydi) koɗaaka, kam e yahde to lewru ɗo e hitaande 2017 e yahde marse e hitaande 2015.
Ko e hitaande 2003 Siin naatnoo Fedde leyɗe nelduɗe neɗɗo nder weeyo, duuɓi 42 caggal ɗanngal Youri Gagarin. Ɗumɗoo noon ko danndu ɓooyndu hakkunde Dental Sowiyet e Amerik.
Bookara Aamadu Bah


text:
Hono no o heewnoo waɗde hitaande kala, hooreejo leydi ndii, Muhammed Abdel Asiis, «fottii» kadi e ɓesngu. Hikka noon ko to Neema. Tee wonaa ñalnde 6 ut, ko ñalnde 13 ut, sibu ko o jahnooɗo Farayse ƴeewtoyaade ɓalndu makko. Teskuyaaji ɓurɗi ɓadaade : «rawane o ɓurnoo neyɓude», «kala ko wonnoo ɗoo e jaggal laamu, walla ko wiɗi yiyeede, ko kam ɓuri yiytinaade toon», «ɓesngu heɓaani konngol, sibu arnooɓe yeewtere ndee, jeyaaɓe e nokku hee, njowii toon juuɗe, kono ndokkaaka konngol»…
So ɗum yawtii, denndaangal jaayɗe leydi ndii ina kawri wonde « Abdel Asiis ko haali koo e ko yimɓe leydi ndii nguuri koo, ina ngoɗɗondiri ». En ngartaataa e limooje ɗe o haali ɗee.
Jokkorde luulndo (COD), kam e ko ɓuri heewde e jaayɗe kollitii ko waɗaa toon koo, “wayi ko no fijo nii”. Won wiyɓe ina jaaki ɗum en mbele Abdel Asiis haaldatnoo ko e ɓesngu (woni ko ɓuri heewde e yimɓe ɓee) walla tawii o haaldatnoo ko e hoore mum.
Abdullaay Jagana, jaaynoowo “kaasataaya” naamndiima persidaa Abdel Asiis, ko faati e ñaawoore mum e Noel Mameer kam e haala caaktanooka e internet, ko anndiraa ganagate. Jaaynde yaltinnoonde ɗum ndee wiyi ko Abdel Asiis haaldatnoo ɗoon e Iraknaajo biyeteeɗo Alawi termo-termo kaalis, omo wiya oon « Uddit heen wakannde wootere, ittanaa ɓe heen miliyoŋaaji ɗiɗi ngam ñawndude caɗeele ɗee… Min ngalanaa ɓe feere woɗnde ».
Kanko hooreejo leydi oo, o heɓtinii ko kanko tigi wonnoo sibu o wiyi « ɗum waɗnoo ko gila 2006, miɗo sikki (…). Ko goonga ndee hafeere ina woodnoo ». O ɓeydii heen noon « ko huunde tafaande, tee, waɗɓe ɗum e internet ɓee, mbaɗiri ɗum ko yiɗde bonnande mi, ɗum woodaani ». O wiyi kadi wonde neɗɗo bayyinɗo haala kaa, soodi ka ko hedde ujunnaaje 6 walla 7 oroo (miliyoŋaaji ɗiɗi e feccere haa tati ugiyya).
Nde o wiyaa wonde luulndo ngoo sosii goomu wiɗto ngam anndude mbele ko kanko haaldetee ɗoon, o jaabii « mi nanii haala nguun goomu wiɗto, miɗo fadi ngu haa hannde. Hay gooto kam haɗaani yimɓe parlemaa sosde goomu, kono, miin, mi hulaani ɗuum ; wonaa to oon bannge keɓratee-mi ».
Kono kadi, persidaa men anniyaaki nawde ɓe laawol, no waɗi Noel Mameer nii, sibu o wiyi «Neɗɗo waawaa nawde saaysayeeɓe, jokkondirɓe e saaysaaye gannduɗo hoore mum, laawol».
Ko faati e njeeygu paaspooruuji, Abdel Asiis wayi tawo ko no mo tinaani caɗeele paaspooruuji nii, kono ɓooytaani tan, o wiyi “caɗeele ɗee ñawndaama gila 16 settaambar”. Yanti heen kadi, o anndaa nii paaspooruuji 100 000 ɗii mbaɗi ko kelle 64 kono wonaa 70 walla 100 no o wiyri nii. O wiyi kadi o rokkii yamiroore yo ɗi njeeye 30 000 UM tan wonande kala kajjoyoowo gadduɗo seedantaagal binnditagol to ministeer. Kono ma a taw o anndaa, neɗɗo waawaa winnditaade toon tawa addaani paaspoor…
O wiyi kadi wonde kartal dentitee ngal, ujunere mbuuɗu wonaa huunde tiiɗnde so ƴeewdaama e kartal dentitee goodnongal ngal ; o yejjitii (walla o yejjikiniima) wonde kartal njogino-ɗen ko ɓuri duuɓi 10 ngal, yeeyetenooka, tee ma a taw nii kam ɓurnoo ngalɗoo kesal waawde muñde joote, tee, ngaal, ina waɗnoo kadi maaɗe ngenndi ndii.
Jaabawol goomu politik COD
Caggal ɗuum, luulndo ngoo hollii miijo mum heen, ngo fecci ɗum e daawe ɗiɗi : go’o : Abdel Asiis e ordinateer ; ɗiɗi : Abdel Asiis ŋaa-saa-ŋaas. Hade ɗum noon, ɓe « cunii e ko ngalu potngu nii bonnaa e ngoo fijo ngo alaa ko firti, ngalu potnoongu huutoreede ngam wallude waasɓe ». « ngalɗoo laawol kadi, maantini heen ko piytagol becce e yawaare ɓesngu e woɗɗude goonga … ɗo biyoowo ko kam reeni laawol waasortoo waɗii kuudetaa ɗiɗi ».
Go’o : Abdel Asiis e ordinateer : « … Abdel Asiis yejjitii ko e Muritani ngon-ɗen, yimɓe fof ina nganndondiri… Ko ina ɓura waktu, alaa ko o waɗi so wonaa fenande ɓesngu, rewrude e limooje baɗiraaɗe wirnude njeenaari ngonndi e leydi hee gila nde o laamii ndi. Kono, ɓesngu nguu ina siftora ɗiiɗoo yeruuji : go’o : no diwooje Mauritania Airlines keɓraa, no diwooje konu keɓraa, no kaɓirɗe safaara ɗe moƴƴaani keɓraa, no hafeere « ceinture verte » Nuwaasoot golloraa, no hafeere kanndaa Nuwaasoot golloraa, no ATTM e ENER kalfiniraa golle, no Tuugnorgal EMEL yahri … » ɗum ko yeruuji wonande ko wiyetee marseeji laamu (golle laamu halfinta) koo. «2. Booynagol ngaluuji diƴƴe e oogirɗe leydi ndii rewrude e nanondire dagnooje nguyka e ruso ngaluuji leydi, ko nanndi e : geɗal tokoñillal leydi ndii e gaggitgol kaŋŋe e nder nanondire baɗdaaɗe e MCM (Aksuus) e Tasiast : 3% fat ; nanondiral e sosiyatee Sinuwaa ‘’Poly HonDone Pelagic Fishery Co’’ ; gartugol e tufɗe men laaɗe awo ɓuje biyeteeɗe ‘’ Atlantic Dawn ‘’ e ‘’ Annelies Ilena ‘’; baawnugol SNIM waɗde kaalis mum e geɗe ɗe ngalaa nafoore, faartungooji Abdel Asiis » ; « 3. Jaltingol kaalisaaji keewɗi tawi rewaani laawol sibu alaa e bidsee : 50 miliyoŋ $ dokkal Sawuud ; njeeygu Senusi » ; « 4. Bonnugol jawdi buur e eɓɓaaɗe ɗe ngalaa nafoore ko wayi no ciiñcugol gure kese e nder ladde moraande tawi gure goodnooɗe ina ŋakkiraa fof » ; «5. joñgol annduɓe sabu tan cujjanaani laamu » ; «6. ɓeydugol coodguuli ngol meeɗaa yiyeede » ; « 7. Juloragol miskineeɓe tawi hay gooto anndaa ɗo oon kaalis naatata : njeeygu paaspooruuji, njeeygu kartal dentitee, taksuuji pawaaɗi e otooji… » ; « 8. Dokkitgol leydi : hooreejo leydi oo e galle mum e sehilaaɓe mum ndokkaama leydi keewndi e nder Nuwaasoot e nokku ‘’Sukuuk’’ e saraaji laawol Nuwaadibu, jehre liɗɗi e Tufnde cehilaagal » ; « 9. Calagol Abdel Asiis bayyinirde ngalu mum no laawol wiyri nii » ; «10. Baasgol Abdel Asiis ɗooftaade laawol to bannge kuutoragol kaalis leydi ndii, sibu o waɗirta ko no o weliraa, o wondaaka laabi jaltinirɗi kaalis » ; «11. kala ko faati e golle laamu e kaalis e faggudu ko goomuyel ɓadingel Abdel Asiis fawi heen junngo mum : gudditgol bankeeji kesi e pelle gaddotooɗe, jamirooje njulaagu caggal leydi, jamirooje njiylawu oogirɗe, keɓgol weccudi e comagol » ; «12. Jularagol dowla e maaɗe mum e nafoore heeriinde walla ngam haɓoraade luulndiiɓe : impoo, duwaañ, ñaawoore, IGE …».
So artii e ŋaasaa-ŋaas oo, ɓuri maantinde heen ko « penaale joorɗe kos, ko wayi no « mahngo jumaa Nuwaasoot » ; « ustagol soomaas » ; « moƴƴitgol nguurndam yimɓe » ; walla wiyde ina fuunta yimɓe e haalde ko woodaani « wiyde ina fawta ɓeydagol coodguuli teewu e dow keeci aynaaɓe e yeeyooɓe teewu » ; « dallinirde ɓeyde deggondirɗi coodgu isaas ngol alaa daliilu ‘pingol fijirooɓe otooji’ ». Won geɗe kadi ɗe o haali hay gooto faamaani : « ɓeydugol njoɓɗeele gollotooɓe e batte mum » ; « yawaare makko e yimɓe nde o heɓtini, o yeddi kadi ganaagate » ; « basoragol makko ngol haanaani cellal ɓayndu e hakkille makko » ; « cikkitagol Abdel Asiis limooje FMI ɗe o huutortoo ngam dallinde seedantaagal makko » ; « yedditaade hoore mum » e ko wonaa ɗuum tan.
E wiyde COD, « won toɓɓe ɗe o jaɓaani haalde to Neema : – hol battane RAJA ? Ko o haali e maslahaa cuuɗaaɗo mo ñaawoore waɗdaa ngam deƴƴude haala kural ngal ngelɗoo cukalel dewel fellaa ngal ? – « Fiyanɗe giɗo » ne ? Mbele ko Tweila o fellaa ɗum, walla ko Ain Talh walla ko bannge goɗɗo ? Hol battane pellunooɗo mo tigi-rigi oo ? – Hol ko woni caggal yaafuya persidaa oo yaafii tarafikaaji dorog ? Hol ko tagi omo jaɓɓoo njaatigeeɓe ɓeen to galle laamorɗo ɗoo ? Ɗum ko seeɗa e geɗe ɗe Abdel Asiis foti jaabaade, ɗe Luulndo ngoo yiɗaa bonnude pulaar mum, sibu nguurndam ɓesngu nguu e ngonka leydi ndii ɓuri tiiɗde ɗum hannde ».
l BAB


text:
Huunde e partiiji luulndo njeertinii laamu Muritani musiiba ketɗo aynaaɓe e remooɓe, sibu ŋakkeende toɓo e ndunngu hikka teskaande e leydi hee no diidorinoo. Ine e ɗiin partiiji, UFP e maalde luulndo anndiraande FNDU (bayyinaango ñalnde 15/9/2017). Maalnde ndee woytiima no feewi e ko « miliyaaruuji ugiyya mbonnaa e woote ɗe ndewaani laawol, ngalaa nafoore », nde takkii « laamu nguu waasde woƴeede caɗeele ɓesngu nguu » sibu hooreejo leydi oo alaa ko hiilnii « so wonaa ɗanle ñalnde kala, ɗe ngalaa hoore, ngalaa laaci », bayɗe no « turismayaagal » (banngagol) mawɗo leydi ndii kam e galle mum, ko jiidaa e kuutoragol doole e pewjugol doosiyeeji fenaande feewde e denndaangal ɓiɓɓe leydi e doole politik e renndo, luulndiiɗe yiɗde makko tiindinde leydi ndii to hay gooto anndaa ngam heddaade e laamu.
Bayyinaango ngoo jokki « e sahaa mo ɓesngu jiñii e caɗeele teeŋtuɗe, mawɗo leydi oo e koreeji mum ina lummboo e dañal ɓurtungal, ina njokki e ɗannaade ɗanle weytaare, tawi hay gooto teskaaki e maɓɓe woƴeede hay so seeɗa musiiba ketɗo leydi ndii ».


text:
Hikka, tiitoonde ñalngu nguu ko « Ɗemɗe nokkuuje ngam ɓiyleydaagu winndereewu : mawninde ganndal » ngam hollitde no ɗemɗe nokkuyeeje mbayi teeŋtude e keɓgol ganndal kam e cargol mum e keewal mum. Yimɓe hewɓe ina cikka wonde ɗemɗe nokkuyeeje mbaawaa loowde ganndal. Ɗuum ko miijo ngo sellaani.
Hikka, tiitoonde ñalngu nguu ko « Ɗemɗe nokkuuje ngam ɓiyleydaagu winndereewu : mawninde ganndal » ngam hollitde no ɗemɗe nokkuyeeje mbayi teeŋtude e keɓgol ganndal kam e cargol mum e keewal mum. Yimɓe hewɓe ina cikka wonde ɗemɗe nokkuyeeje mbaawaa loowde ganndal. Ɗuum ko miijo ngo sellaani.
Ɗemɗe nokkuyeeje ɗee « ina mbaawi tigi rigi loowde ganndal ɓurngal mawnude e kesɗude ko wayi no matematik (hiisa) e fisik (ganndal ngoodndi) e karallaagal. Heɓtinde ɗee ɗemɗe, ko udditde dame gannde siyaas ganniije limtilimtinɗe cuuɗinooɗe ngam alɗinde gannde joganooɗe ɗee».
Ɓeydi rokkude ɗee ɗemɗe himme ko kañje ɓuri heewde haalooɓe e winndere men ndee. Kono kadi ko kañje ɓuri farwude. Waasde huutoraade ɗe, ko haɗde haalooɓe ɗe ɓee hakke mum en aadeejo ɓurɗo famɗude e kuuñitagol ganndal siyaas.
E wiyde kadi sokna Irina Bokova hooreejo UNESCO « hannde, winndere ndee wontii wuro wooto. Ɗumɗoon noon ina foti addande yimɓe waɗtude hakkille e nanondiral e gostondiral pine. E aduna hannde oo, gooto fof ina foti waawde ko famɗi fof ɗemɗe tati : ɗemngal nokkuyeewal, ɗemngal ɓurngal waawde haaleede e nokku ɗo o woni ɗoo, e ɗemngal winndereewal. » Ɗum ko mbele omo waawa faamondireede e nder nokku o woni e mum oo, e leydi makko, e nder winndere ndee kadi.
Toɗɗii mawningol nguu ñalngu ko batu kuftodinngu UNESCO gila 1999. Kono ngu fuɗɗii mawnineede ko e hitaande 2000, ngam semmbinde keewal ɗemɗe e heewɗemɗiyaagal e keewal pine. Hono no heewnoo waɗireede, Sokna Irina Bokova, Kuuɓal kuftondinngal Fedde UNESCO nde, waɗii diskuur mo o huccitini e ɓesngu winndere ndee.
Nafoore keewal ɗemɗe e keewal pine e heewɗemɗiyaal ina heptinaa hannde, tee darnde ɗemngal e nder tippudi nehdi e jaŋde e pinal e faggudu e nder renndooji men faamaama hankadi. Ɗemngal muuynangal, ɗemngal gowlaali gadani cukalel e puɗɗorgal haala mum, ko kam woni ngooroondi daartol e pinal neɗɗo kala. Hannde kadi, jeddi naattii woode, annduɓe kala ina keptini wonde cukalel ɓurata yaawde faamde jaŋde, e duuɓi mum gadani, ko e ɗemngal ngal muuyni ngal. Ina jeyaa hannde e darnde UNESCO, semmbinde heewɗemɗiyaagal timmotiroowal e ɗemngal muuynangal, e wallitde mbele neɗɗo kala ina waawa ɗemɗe tati : ɗemngal muuyni ngal, ɗemngal ngenndiwal goɗngal e ɗemngal gollorgal.
Margol ɗemɗe keewɗe, jaŋde ɗemɗe koɗe e firo, ngoni tiiɗe tati politikaaji ɗemɗiyaagal janngo. Eɗen poti gollaade ngam hokkude ɗemngal muuynangal hakke mum, tawa noon ko e yeeso kormondiral e muñondiral, ngam udditde dame deeƴre e kisal.
Bookara Aamadu Bah


text:
Ndenndaandi Arab Misra, walla e raɓɓiɗinaade Misra, ko leydi ndi ko ɓuri yaajde e mum jeyaa e Afrik rewo. Ko bannge fuɗnaange rewo oo tan woni e duungel Sinay, jeyaa e Asii. Ko heddii koo fof ko e Afrik woni. Misra hannde woni ko e nokku Misra ɓooyɗo oo.
Ndenndaandi Arab Misra, walla e raɓɓiɗinaade Misra, ko leydi ndi ko ɓuri yaajde e mum jeyaa e Afrik rewo. Ko bannge fuɗnaange rewo oo tan woni e duungel Sinay, jeyaa e Asii. Ko heddii koo fof ko e Afrik woni. Misra hannde woni ko e nokku Misra ɓooyɗo oo.
Misra woni leydi tataɓiri e Afrik to bannge keeweendi yimɓe, sibu fotde 89 miliyoŋ fittaandu ina nguuri e mayri. Ko Niiseriyaa tan e Ecoppi ɓuri ndi heewde yimɓe. Laamorgo mayri ko al-Qâhira (Keer). Ɗemngal mayri ko Arab. Ɗemɗe goɗɗe ina kaalee toon hay so njaajaani, ko wayi no Tamasig (bebeer) walla ɗemngal kopte, ɗemngal kerecee en wuurɓe toon.
Ko ɗoon e Daande maayo Niil gootal e pine ɓurɗe soñtude e mawnude e nder winndere ndee, ƴellitii, lewlewti e nder duuɓi 3 000 (ujunnaaje tati). Ko ɗoon binndol fentaa e mbaadi eyɓingol (yerogilif) ko adii nde binndi diidi naatnata aadee e daartol, duuɓi 3 300 ko idii hannde. Ɗuum na jeyaa e ko ɓamti Misra firawna en haa heɓi kaaɗtudi ƴellitaare e teeminannde 13ɓiire, woppani winndere ndee ngalu pinal keewngu sanne.
E teeminannde go’oɓiire, leƴƴi keewɗi njanii e Misra ɓooyɗo, keɓti ɗum, haa arti noon e Perse en, e Gerek en, e Romee en, e Bisantiin en … Caggal ɗuum, aarabeeɓe, caggal ɓeen, Usmaani en njiimi ndi kadi. Nde yahnoo haa ɓooyi, hedde 1882, Laamaandi Ndentundi (Engele en) njiimi ndi haa wolde adunaare ɗiɗmere. Kono, e hitaande 1914, ɓe njolbini njiimaandi maɓɓe, Misra wonti e ndeenaandi (protectorat) maɓɓe, ndi waɗtaa laamaandi Fuwaad gadano, ndi Biritaan keptini e hitaande 1922. Tuggi ndeen, dille politik keewɗe peeñii toon, ko wayi no heerto Wafd, walla heerto maruceewo (1925), Akwaan Muslim en (1928) jogorɓe heewde toon dolle no feewi.
Laamaandi Misra heɓi hoore mum ko e hitaande 1922. Ottomaan en fof jiimde ndi ko juuti, ko pinal Arab ɓuri yaajde e mayri. Gamaal Abdel Naseer ina jeyaa e idiiɓe ñiiɓnude ngal.
Gaa gaa mahaaɗe ɓujeeje bayɗe no kanaal Suyees walla udoo Asuwaan, Misra ina lolliri kadi ngaluuji mum daartiyankooji taweteeɗi e yoga e cuuɗi ganni nder winndere ndee.
E lewru saawiyee 2011, demminaare aarabeeɓe wuttunoonde toon mobborii laamu Hosni Mubaarak. Caggal pelɓondire keewɗe hakkunde akwaan Muslim en e pelle demokaraasi e konu, koninkooɓe caaynii laamu Muhammed Morsi (jeyaaɗo e akwaan en), njooɗtii e jappeere laamu.
Tommbo-ɗee tonngoode aroore, eɗen uddita damal e daartol ɓooyngol e kesol Misra fof.
Bookara Aamadu Bah


text:
O waɗi ɓe ńentinteeɓe wonannde joomiraaɓe hakkille timmuɗe e laaɗe fii daɗugol si tawii benpeƴƴe naafighaaku heewi. E hoolaare wonaade mofte ɗen e luutondiral si tawii keneeli luutondiral ɗin wippii. Ko ɓe dammbugal fukkaneede bakkatu wonanndeon naatuɗo, ko kamɓe woni awnde tiiɗunde nde firtagol alanaaɗun.1
وقد قال أمير المؤمنبن: فأين تذهبون واني تؤفكون ؟ و الأعلام قائمة والآيات واضحة والمنار منصوبة فأين يتاه بكم بل كيف تعمهون وبينكم عترة نبيكم وهم:
زمة الحق وأعلام الدين والسنة الصدق فانزلوهم بأحسن منازل القرآن.
((Ko honto yahoton ko honto wonɗon e iwrude e diinakan?
E hinaa jooma gannde ɗen aayeeje ɗen ko feeńuɗun soorooji ɗin hino darnaa ko hont wembirtiɗon, ko honno wumirton, e hino hakkunde mon ɓeynguure Nelaaɗo mon on ko ɓen woni deftiiɓe fii goonga, ko kamɓe woni annduɓe fii Diina kan ko kamɓe woni ɗenɗe goonga tellineeɓe ka ɓuri moƴƴude e tellorɗe Ghur’aana ɗen yilteeɓe ittanoɓe ɗonka ɗonɗaaɓe.
أيها الناس خذوها من خاتم النبيين (ص) إنه يموت من مات منا وليس بميت ويبلى من بلى وليس ببال
(Ko onon yo yimɓe ƴettee ndee huunde immorde e oo timminiraaɗo Annabaaɓe1 (S.A.W.)(ko woni fii on maayoowo maayay immorde e amen Nelaaɗo on wonaa mayɗo, on re’oowo re’ay Nelaaɗo on wonaa re’oowo).
فلا تقولوا بما لا تعرفون فإن أكثر الحق فيما تنكرون واعذروا من لاحجة لكم عليه وأنا هو.
Wotaa on yewtu ko on anndaa annde ko ɓuri ɗuuɗude immorde e goonga ko ko ańuɗo kon ngantinee e ommo on alaanaa hujja e hoore mu’un ko min woni on.
ألم أعمل فيكم بالثقل الأكبر واترك فيكم الثقل الأصغر.
Enee hara mi golliraali hakkunde mooɗon peesirgal ɓurungal e mawnude ngal2mi accii hakkunde mon peesirgal togosal.
وركزت فيكم راية الإيمان ألخ..
Mi tentinii e mooɗon darapoo iimaanu on…
Haaka lannoode yewtere
وقال (ع) أنظروا أهل بيت نبيكم فالزموا سمتهم واتبعوا اثرهم فلن يخرجوكم من هدى ولن يعيدوكم فيالردى فإن لبدوا فالبدوا وإن نهضوا فأ نهضوا ولاتسبقوهم فتضلوا ولاتتأخروا عنهم فتهلكوا
On mo jam e kisiiye woni e mu’un maaki:2
Ndaaree yimɓe suudu Nelaaɗo mo’on on ńiiɓidee e banŋeeji maɓɓe okkee batteeji maɓɓe, ɓe yaltintaa on e peewal ɓe naadataa on e halkaare, siwii ɓe ńiiɓii ńiiɓe, siɓe immike immee, wota on aditoɓe sakko majjon wotaa on neeɓu gay maɓɓe sakko halkoɗon:
وذكرهم عليه السلام فقال:
هم عيش العلم وموت الجهل يخبركم حلمهم عن علمهم وظاهرهم عن باطنهم وصمتهم عن حكم منطقهم لايخالفون الحق ولايختلفون فيه هم دعائم الإسلام وولآئج الإعتصام بهم عاد الحق في نصابه وانزاح
الباطل عن مقامه وانقطع لسانه عنمنبته عقلوا الدين عقل وعاية ورعاية لاعقل سماع ورواية فإن رواة العلم كثير ورعاته قليل.
On mo jam e kisiiyee woni e mu’un jantikeɓe e saa’i goo o wi’i :1
Ko ɓen woni nguuree ganndal e mayde wonande majjere muńńaare maɓɓenden yewtay on gay ganndal maɓɓe ngal kene maɓɓe on gay ko wirnii e maɓɓe, e deƴƴere maɓɓe gay ñeeñugol yewtere maɓɓe, ɓe lunndotaako goonga on ɓe luutondirtaa e makko ko kamɓe woni tugaale lislaamu on, e naatirde reenaare, ko sabu maɓɓe goonga on ruttori ka duwaaɗon, fenaande immaaki ka jooɗiiɗon nokku goonga on, ɗenngal fenaande nden taƴii iwi ka daƴƴere mu’un, ɓe haghghilii Diina kan yeru no reenoowo haghghilirtano, wonaa yeru ko nanoowo haghghilirta maa fillagol anndu no fillotooɓe ganndal ɓen hino ɗuuɗi reenayɓe gannde ɗen hino fanɗi.
وقال عليه السلام من خطبة آخري :
عترته خير العتر وأسرته خير الأسر وشجرته خير الشجر نبتت في حرم وبسقت في كرم لها فروع طوال وثمرة لاتنال .
On mo jam e kisiiye woni e mu’un maaki e khutba go’o:2 Ko menen woni maandeeji ɗin e wonndiiɓe ɓen, marirɗi ɗin e dammbuɗe ɗen, cuuɗi ɗin ardantaake siwonaa ka dammbungal kalawoo on arduɗo cuuɗi ɗin hara wonaa ka dammbuɗe o wi’ete wujjoowo, haa o maaki sifa gol ngol geyngol laaɓungol:
Hino e maɓɓe teddungalji ghur’aana, ko kamɓe woni ngaluuji lanɗo hinnotooɗo on, siɓe wowlii ɓe goongay, siɓe deƴƴi ɓe adotaako, yo jokkoowo ɓeynguure makko nden goongu yo o tawnu hakkil makko kin.
وقال عليه السلام في خطبة له :
وأعلموا أنكم لن تعرفو الرشد حتي تعرفوا الذي تركه ولن تأخذوا بميثاق الكتاب حت تعرفوا الذي نقضه ولن تمسكو به حتي تعرفوا الذي نبذه فالتمسوا ذلك من عند أهله فإنهم عيش العلم وموت الجهل هم الذين يخبركم حكمهم عن علمهم وصمتهم عن منطقهم وظاهرهم عن باطنهم لايخالفون الدين ولايختلفون فيه فهو بينهم شاهد صادق وصامت ناطق إلى كثير من النصوص المأثورة عنه في هذا الموضوع نحو قوله عليهالسلام :
On mo jam e kisiiye woni e mu’un maaki:3
Anndee wonnde onon on faamataa peewal ngal haa faamon on accuɗo ngal, on ƴettataa ahdi deftarnden e hoore tentitingol haa anndon on firtuɗo ahdi ndin, on jogitotaakondi haa anndon on liiɗiiɗondi ɗaɓɓitee ɗun ka annduɓe ɓen, ko ɓen woni nokku nguuree ganndal, nokku majjirde majjere, ko ɓen woni yeetoto on ñaawoore mu’un ganndal mu’un deƴƴere maɓɓe gay yewtere maɓɓe, e kene maɓɓe gay gunndoo maɓɓe ɓe lunndotaako diinakan, ɓe luutondirtaa e makka, diinakan hakkunde maɓɓe ko seedee goonguɗo, e deƴƴuɗo wowloowo.
E ko ɗuuɗi immorde eko yi’inaa (yewtaa)eko addaa efii oo nokku wano ommo jam e kisiiyee wonie mu’un maakiri:1
بنا إهتديتم في الظلماء وتسنمتم العلياء وبنا انفجرتم عن السرار وقر سمع لم يفقه الواعية .
ko sabu amen feewirɗon e nder niɓe, waɗɗiɗon toowalji, ko sabu amen naatirɗon e peewal2 hari hiɗon e niɓe nanɗe ɓuuɓi faamaali
وقال عليه السلام :
نحن شجرة النبوة ومحط الرسالة ومختلف اللائكة ومعادن العلم وينابيع الحكم ناظرنا ومحبنا ينتظر الرحمة وعدونا ومبغضنا ينتظر السطوة.
On mo jam e kisiiye woni e mu’un maaki:
Ko menen woni leggal annabaaku ngun e tipporde nelalngal e nokkuure lontondirgol malaaika, e oogirɗe ganndal, e ɓulli hikma, ɗoftiiɗo men o yiɗimen yo’o habbito yurmeende ańuɗo men yo habbito jawlande.3
وقوله عليه السلام :
إين الذين زعموا أنهم الراسخون في العلم دوننا كذبا وبغيا علينا ؟ أن رفعناالله ووضعهم وأعطانا وحرمهم وادخلنا وأخرجهم بنا ستعطى الهدى ويستجلى العمى.
E maaku makko ommo jam e kisiiye woni e mu’un:
(Ko honto ɓen aaƴiiɓe wonndema ko kamɓe woni tutiiɓe e ganndal hara wonaa menen ka fenugol eka bewugol e hoore amen.?
Fiitun Allaahu on ɓantii men o wallinii fii maɓɓe o okkii men o ɗawii ɓe, o naadii men o yaltinii ɓe ko menen ɗaɓɓirtee okkeede peewal e soccaneede bunɗan.
إن الائمة من قريش غرسوا في هذا البطن من هاشم لاتصلح على سواهم ولا تصلح الولاة من غيرهم آثروا عاجلا واخروا آجلا وتركوا صافيا وشربوا آجنا .الخ…
وقوله فإنه من مات منكم على فراشه وهو على معرفة حق ربه. وحق رسوله وأهل بيته مات شهيدا ووقع أجره على الله أستوجب ثواب ما نوي من صالح عمله وقامت النية مقام إصلاته لسيفه.
Anndee imaamuuɓe ɓen ko iwi ko ghuraysi yankooɓe ɓen, ɓe tutaama ender nduu reedu ɗoo immorde e haasimiyankooɓe ɓen, Imaamaaku moƴƴataa si wonaa immorde e maɓɓe.
Hewtugol fii fiyakuuji jaamaa on waawataa siwonaa immorde e maɓɓe.Ɓen lunndiiɓe ɓe suɓike adunawel jaasungel nettinii laakira sakkitotooɗo ɓe accii sewnde laaɓunde nden ɓe yarii e nokkuure wuddinaande haa ka lannoode haala makko.1
E yewtere makko:
Ko wi fii on maayuɗo immorde e mo’on e hoore ndaɗɗudi mu’un hara ko’o annduɗo haghgheeji joomi makko on, e haghgheeji Nelaaɗo makko on e ɓeynguure mu’un nden o maayii ko’o yanɗo sahiidi haray njoddi makko ndin tabitii ka Allaahu on o tabintinanee baraaji ɗi o anniyinoo ɗin sabu
:moƴƴude golle makko on wonana mo nokku fontugolmo kaafa fii geddoAllaahu.2 haɓugol
نحن النجباء وافراطنا إفراط ؟ الأنبياء وحزبنا حزبالله عزوجل والفئة الباغية حزب الشيطان ومن سوى بيننا وبين عدونا فليس منا.
وخطبالمجتبى أبو محمد الحسنالسبط (ع) سيد شباب اهل الجنة فقال:
اتقوا الله فينا فإنا أمراؤكم
3- وكذ الإمام ابو محمد علي بن الحسين زين العابدين وسيد الساجدين إذا تلا قوله تعالي يا يهاالذين آمنوا اتقوالله وكونوا مع الصادقين يدعوالله عز وجل دعاء طويلا.
E yewtere makko onmo jam e kisiyee woni e mu’un:
Ko menen woni joomiraaɓe ɓure, welsindiiɓe fii amen ko wau’ɓe wa welsindiiɓe fii Annabaaɓe ɓen, fedde amn nden ko fedde Allaahu on mawnuɗo tedduɗo fedde bewunde nden ko fedde shaytaani, on fonnuɗo men e ayɓe amen wonaa e amen ojeyaa.
Imaamu mujtabaa abuu Muhammadu Alhasana koohoojo sukaaɓe Aljanna wi’ii:
Hulee Allaahu e telen amen anndee dey ko menen woni yeesooɓe mo’on:
3-Ko wano non Imaamu Abuu Muhammadu Aliiyu bunil Husayni si’o nawdii daalol Allaahu:
((Ko onon yo gomɗimɓe hulee Allaahu rentoɗon e ko’o haɗion ko wonndon e goonguɓe ɓen ɓaawo o nawdude oo aaya o janngay du’aa juutuɗo moftuɗo fii ɗaɓɓugol hewtagoldarja goonguɓe ɓen e darjaaji toowuɗI ɗin du’aa on hino mofti fii sifagol tampereeji e konko faggitiiɗun ɓen adduɓe bid’a seeduɓe e Imaamuuɓe Diina ɓen.
E leggal Annabayankowal ngal hooti himo wi’a:
وذهب آخرون الى التقصير في أمرنا وأحتجوا بمتشابه القرآن.فتأولوا بآرائهم واتهموا مأثور الخبر فبيناالى أن
قال: فإلى من يفزع خلف هذه الأمة وقد درست أعلام هذه الملة ودانت الأمة با لفرقة والإختلاف يكفر بعضهم بعضا الله تعالي يقول
(ولا تكونوا كالذين تفرقوا واختلفوا من بعد ما جاهم البينات)
(فمن الموثوق به عليى ابلاغ الحجة وتأويل الحكم الاأعدال الكتاب وبناء أئمة الهدى ومصابيح الدجى الذين إحتج الله بهم على عباده ولم يدع الخلق سدى من غير حجة هل تعرفونهم أو تجدونهم الا من فروع الشجرة المباركة وبقايا صفوة الذين أذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا وبرأهم من لأفات واترض مودتهم من الكتاب.)
Woɓɓe e maɓɓe yahi hino raɓɓinndinoo gay fiyaake amen, ɓe adde hujja e fii jilɓuɗi Ghur’aana on ɓe tawliri feereeji maɓɓe ɗin ɓe tuumi fillayeeji ɓurnaaɓe wonuɗI ka amen, haa o maaki:
Ko faade e hommbo lanto ɗee mofte joońotoo.
Gomɗii annduɓe ɗee mofte lnnii, mofteɗen diininori e luutondiral e senndindirgol yoga e maɓɓe hino inna yoga ko heeferɓe, Allaahu toowuɗo on hino daala:
(Wota wa’u waɓen sertuɓe luutondiri ɓaawo hujjaaji ɓannguɗI ariiɓe).
Hino e tawaa eko hoolaa yottingol hujja on, tawlugol ńaawoore nden siwonaa yeruuɓe firugol ghur’aana on e ɓiɓɓe Imaamuuɓe peewal ɓen, e lanpuuji niɓe ɗin, ɓen ɓe Allaahu hujjinori ɗun e hoore jiyaaɓe mu’un ɓen, o accitiraali tagu ngun e hoore niinaanii, ko aldaa e hujja.
Yarli hiɗon anndiɓe kaaon tawayɓe siwonaa immorde e calɗI ngal leggal barkinaangal e kedde ɓen suɓaaɓe, ɓen ɓe Allaahu itti soɓe e mun1 o laɓɓiniɓe e laɓɓinngol.
O danndi ɓe masiibooji yeddugol mo.
O farli e yimɓe ɓen ka nder Deftere yiɗugolɓe.
Ko nii yewtere imaamu Ali nden woniri1 tenƴin nderɗe e mayre e koo ko men jannganmaa ɗoo yeesoojo ngannduɓe a taway ɗii ɗiɗi hino yewtaa fii Laawol Ahlulbayti en (Sii’a en).
E nder ndee deftere ko ɓuri feeńude e mu’un taskito ndee yewtere makko ɗoo misal fii yewtereeji Imaamuuɓe ɓen fow immorde e suudu Nelaaɗo men on anndu ko kamɓe ko fottuɓe e hoore ɗun hadiiseeji amen selluɗi fii ɗun ɗoo hino lolli…
1-Men welsindaaki fii addugol seedeeji ɓannguɗi immorde e nelaaɗo (S.A.W.) e neele men joopike e mayre ka fuɗɗoode deftere amen hino wi’ee Almuraaja’aatu nden deftere ko feeńude e waɗɗagol jokkugol Imaamuuɓe ɓen immorde e suudu Nelaaɗo on hara wonaa goɗɗo go’o.
Ɗun ko sabu en wi’ii wonnde ma Nelaaɗo on hiɓɓindiriiɓe e deftere Allaahu ńeŋaande nden o waɗiɓe ńentinal wonannde joomiraaɓe nendiiji hakkil.
O waɗiɓe laaɗe daɗal, e kisiiye wonande mofte ɗen e dambugal fukkaneede bakkaatu ka joopagol faade e hadiiseeji Nelaaɗo immorde e ɗin yewtereeji e daliji feeŋuɗi…
2-Yewtere Imaamuuɓe amen ɓen gasay sabu konko joopiɗen e mu’un wonugol hujja e hoore ɓen wennjayɓeɓe ɗunɗoo non ko daliilu selluɗo mo aldaa e sikke woo.
ياأيها الناس إني تركت فيكم ما إن أخذتم به لن تضلوا كتابالله أهل بيتي
Ko onon yo yimɓe anndee mi accanii on konko tawata si on jokki on majjataapooma deftere Allaahu nden e geyngol anngol yimɓe suudu an ndun.2
وقال (ص) :إني تارك فيكم ما إن تمسكتم بهلن تضلوا بعدي كتاب الله حبل ممدود من السماء إلى الأرض وعترتي أهل بيتي ولن يفترقا حتي يردا على الحوض فانظروا كيف تخلفني فيهما.
Nelaaɗo maaki (S.A.W.) mi accanii on konko tawata si on jogitike on ajjataa ɓaawo an deftere Allaahu nden nden ko ɓoggol yottigol ka Allaahu on immorde ka Asama haa ka leydi, e geyngol anngol yimɓe suudu anndun, ɓee ɗiɗo haa ɓe jolida ɓe tawammi e weendu kawsara ndaaree ko honno lontortoɗonmi e ɓee ɗIɗo.1
وقال (ص) إني تركت فيكم خليفتين: كتاب الله حبل ممدود ما بين السماءوالأرض أو ما بين السماء إلي الأرض وعترتي وإنهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض.
Nelaaɗo maaki (S.A.W.) mi accii hakkunde mon ton lontiiɓe ɗiɗo: Deftere Allaahu nden ɗun ko ɓoggol fontaagol hakkunde asama on e leydindin maa hakkunde asama on haa ka leydi,e geyngol anngol yimɓe suudu anndun,pelleti ɓee ɗiɗo seedata haa ɓe jolida e an ka weendu kawsa ra.2
وقال (ص): إني تارك فيكم الثقلين: كتاب الله وأهل بيتي وإنهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض.
Nelaaɗo (s.a.w.) maakii:
Komi accoowo hakkunde mooɗon tedduɗI ɗiɗI:
Deftere Allaahu nden e yimɓe suudu anndun, pelleti ɗii ɗiɗi ɗi seedata haa ɗi joloya ɗi tawammi e weendu kawsara.3
وقال (ص):
إني أوشك أن أدعي فأجيب: وإني تارك فيكم الثقلين.
كتاب الله عزوجل وعترتي كتاب الله حبل ممدود من السماء إلي الأرض وعترتي أهل بيتي وان اللطيف الخبير أخبرني أنهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض فانظروا كيف تخلفوني فيهما.
Nelaaɗo (S.A.W.) maakii:
No min ko ɗaɓɓoowo (ɓattotooɗo nde mi noddetee mi jaaboo: komi acciroowo on piiji ɗiɗi tedduɗi:
Deftere Allaahu nden on tedduɗo mawnuɗo e geyngol anngol, deftere Allaahu nden ko ɓoggol fontaangol gilg kammu haaka leydi e geyngol anngol yimɓe suudu anndun, anndu no on newiiɗo humpitiiɗo yewtii lan wonnde ɗii ɗiɗi seedataa haa ɗi jola ɗi tawammi e weendu kawsara, ndaaree ko honno lontortoɗommi e ɗii ɗiɗI.1
ولما رجع (ص) من حجة الوداع ونزل غدير خم أمر بدوحات فقممن فقال: كأني دعيت فأجيب إني قد تركت فيكم الثقلين أحد هما أكبر من الآخر كتاب الله تعالى وعترتي فانظروا كيف تخلفون فيهما فإنهما لن يفترقا حتي يردا علي الحوض .
ثم قال: إن الله عزوجل مولاي وأنا مولى كل مؤمن ثم أخذ بيد علي فقال:من كنت مولاه فهذا علي وليه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه الحديث.
Tuma nde Nelaaɗo iwtaynoo hajju maɓɓe sakkitoro on ɓe telli e nokku hino wi’ee khadiire khum mi ɓe yamiri yo leɗɗe ɓanne ɗe ɓannaa ɓe maaaki:
Awi’ayma mi noddaama mi jaabike, gomɗii mi acci hakkunde mo’on tedduɗi ɗiɗi gootel e majji hino mawni ɓuri ngla deftere Allaahu nden on toowuɗo e geyngol anngol ndaaree ko honno lontorto ɗon mi e ɗii ɗiɗi, no ɗii ɗiɗi ɗi seedataa haa ɗi jola ɗi tawoyammi e weendu kawsara gomɗii o maaki:
Ko Allaahu tedduɗo mawɗo on woni ko hefti fii an, ko min woni ko hefti fii kala gomɗinɗo, hooti Nelaaɗo jogitii sookewo Imaamu Alii ngon o wi’i on tawunooɗo komin woni ko hefti fii mu’un ko oo ɗoo woni ko hefti fii makko, mi tori kema yo an Allaahu heftu yiɗaa on yiɗuɗo mo ańu on ańuɗo mo, haka lannoode hadiise on2.
وعن عبدالله بن حنطب قال:خطبنا رسول الله بالجحفة فقال:
ألست أولى بكم من أنفسكم قالوا بلى يا رسول الله . قال:
فإني سائلكم عن إثنين: القرآن وعرتي .
Fillaama gay abdullaahi bunhantabi owi’ii.
Nelaaɗo khutbanii men e nokku hino wi’ee juhfatu o wi’i:
Mi ɓuraa hanndude e mooɗon edii wonkiiji mo’on ɗin?
Ɓe wi’i konon woniri ko an yo Nelaaɗo Allaahu.
Nelaaɗo maaki:
Miɗo torii on fii piiji ɗiɗi:
Ghur’aana on e ɓeynguure annden 1
4-Hadiiseeje selluɗe ńaawayɗe waɗɗagol jogitagol oo hadiise mo yewtuɗen fii mu’un jooni-himo wi’ee hadiisu assaghalayni himo ɗuuɗi, laawi makko hino ɓuri noogayo e sahaabaaɓe ɗuuɗuɓe.
Gomɗii Nelaaɗo yewtii oo hadiise e nokkeeli ɗuuɗuɗi, no e ɗin nokku wi’eeteeɗo Khadiir Khummi, nokku go’o ko tuma nde ɓe darinoo ka nder hajju Nelaaɗo sakkitoro on nokku go’o konde ɓe seeninoo taa’ifa immorde e taa’ifa, e saa’i goo hari himo ka hoore gangunal makko madiina tuma go’o hari himo ka suudu makko e nder nawnaare makko nden o faatii e mu’un nden tawi suudu makko ndun hino heewi wonndiiɓe makko ɓen, tuma nde’o wiunoo:
إذ قال:
ايها الناس يوشك أن أقبض قبضا سريعا فينطلق بي وقد قدمت إليكم القول معذرة إليكم .
الا إني مخلف فيكم كتاب الله عزوجل وعترتي اهل بيتي. ثم أخذ بيد علي فرفعها فقال: هذا علي مع القرآن والقرآن مع علي لا يفترقان حتي يردا علي الحوض.
Ko onon yo yimɓe hino ɓattoo nde wonkii ankin tametee tamande yaawunde mi naɓee gomɗii mi yewtii ndee yetere ka taƴugol nganto faade e mooɗon.
Anndee dey no min komi lontinɗo e mo’on deftere Allaahu nden e yimɓe suudu anndun. Hooti Nelaaɗo jogitii jungo Imaamu alii ngon o ɓantingo o wi’i:
Alii oo hino wodi e Ghur’aana Ghur’aana hino wonndi e alii, kamɓe ɗiɗo ɓe seedataa haaɓe jolida ɓe tawammi e weendu kawsara.2
Gomɗii jamaa immorde e gannduɗuɓe Ahlulsunna ghirritike o’o hadiise, haa ibnu hazar wi’I tuma nde’o jolnunoo o’o hadiise :
Anndu no o’o hadiise yewtuɗo fii jokkugol Ghur’aana on e ɓeynguure Nelaaɗo on ɗuuɗi ɗate, ɗen ɗate hino yona noogay e jowi Sahaabankeeɓe).
O wi’i ɗate ɗuuɗuɗe feƴƴinii mo e nder hadiise ashara asshuɓa tu,e nder yoga eɗen ɗate o wi’i ɗun e hajju makko sakkitoro on arafa e laawolgoo o wi’i ɗun ko madiina ka nawnaare makko tawi sahaaba en heewi ka suudu makko.
Tuma go’o o wi’i ɗun ko ghadiir khum e laawol o wi’i nelaaɗo on wi’i ɗun tuma ndse o khutbunoo tuma nde o iwunoo taa’if o wi’i:
Riiwondiral ala e ɗun ko sabu halde jantike oo hadiise e laawi ɗuuɗuɗi e ko hinaa ɗin.
Ka tentingol fii fiyaake deftere Allaahu nden e geyngol yeytere makko.1
Laaɓugol ngol haa ka sakkitoode
Yonii imaamuuɓe geygol Nelaaɗo on ndeɓe wonata ka Allaahu e nelaaɗo mu’un on e nokku deftere nden meere arataande iwra yeeso mayre maa ɓaawo mayre ɗun ɗon yonii hujja mono nannga daaɗe fii rewirgol laawol maɓɓe ngol, julɗo yiɗa wattitugol deftere Allaahu nden.
إني تارك فيكم الثقلين ما إن تمسكتم بهما لن تضلوا كتاب الله و عترتي.
Maccirii on piiji ɗiɗi si on jogitikeɗi on majjataa deftere Allaahu nden e gey ngol anngol (ɓeynguure annden) ko majjugol on mo jogitaakiɗi ɗii ɗiɗi ɗun wonaa ko suuɗii maaku nelaaɗo on (s.a w.) ka tabaraanii hino semmbina ndee yewtere:
فلا تقدموهم فتهلكوا ولاتقصروا عنهما فتهلكوا ولاتعلمو هم فإنهم أعلم منكم.
Wota on ardo ɗii ɗiɗi sakko halkoɗon wota on raɓɓindino gay ɗii ɗiɗisakko halko ɗon wota on anndimɓe ko sabu hiɓe ɓuri on anndude.
ɗunɗoo ko seedee wonnde on hannduɗo e maɓɓe martabaaji toowuɗi e golle diinayankooje ko onɗon ardintee e dow goɗɗo
go’o haa ka lannoode haala makko.
فلا تقدموهم فتهلكوا فلا تقصروا عنهم فتهلكوا ولاتعلمو هم فإنهم أعلم منكم:.
1Ibnu hazar wi’ii hino e yewtere Nelaaɗo on (s.a.w):
Wotaa on ardoɓe sakko halkoɗon, wotaa on raɓɓinndino gay maɓɓe sakko halkoɗon wota on anndimɓe ko kamɓe ɓuri on anndude seedee (dalil wonndema on tawuɗo hino hanndi e martabaaji toowuɗi e golleeji diina yankooji haray ko’o ardinteeɗo e hoore goɗɗo go’o.
Hino tawaa e ko nanngata faade e jokkufol yimɓe suudu nelaaɗo on gomɗinɗo ƴooñoo faadee e maɓɓe fii faamugol diina kan maaku nelaaɗo on (s.a.w.).
قال (صألا إن مثل أهل بيتي فيكم مثل سفينة نوح من ركب نجا ومن تخلف عنها غرق.
Anndee dey misal yimɓe suudu anndun hino wa’i wa laana annabi nuuhu kan on naatuɗo e makka haray o ɗaɗi ommo naataali e makka o yooloto o perda.2
و قال (ص): إنما مثل أهل بيتي فيكم كمثل سفينة نوح من ركبها نجا و من تخلف عنها غرق وإنما مثل أهل بيتي فيكنم مثل باب حطة في بني إسرا ءيل من دخله غفرله.
E-nelaaɗo (s.a.w.)Anndee misal ɓeunguure annden hakkunde mo’on hi no wa’i wa laana annabi nuuhu kan on naatuɗo e makka haray o daɗii onmo naataali e makka haray o yoolike.
Anndee misal ɓeynguure annden hakkunde mon hino wa’i wa dambugal fukkaneede bakktu banii israa’iilu on naatirɗo ngal o hafrante.1
و قوله (ص):النجوم أمان لأهل الأرض من الغرق وأهل بيتي أمان لأمتي من الإختلاف(في الدي فإذا خالفتها قبيلة من العرب اختلفوا فصارو حزب إبليسز
Emaaku nelaaɗo (s.a.w.) koode ɗen ko holnayɗun yimɓe ledundin hara ɓe loƴaaki yimɓe suudu anndun ko holnayɗun mofte ɗen hara ɓe luutondiraali (ka nder diina).
Si gorol immorde eaarabuuɓe ɓen lunndikeɓe ɓe luutondiray ɓe wonafedde ibliisa.2
Ko ɗunɗoo woni hattirde e tentingol fii waɗɗagol jokkugol imaamuuɓe ɓen ka suudu nelaaɗo ɗun ko waɗdiiɗun mofteɗen mofteɗen gufaama gay lanndagolɓe oo hadiise ɗoo hino laɓɓinani en ɗun poy.
7-Ko faandaa e imaamuuɓeɓen immorde e suudu nelaaɗoon ko ɓen ɓe tawata imaamaaku mu’un tabitirii sabu ñaawoore hakkil e dalilji eggaaɗi immorde e ghur’aana tiiɗuɗi yoga e gannduɗuɓe ahlussunna ghirritike ɗun.
Ehino e nder assawaa’ighulmuhrighawonannde ibnu hazar:
Yoga e maɓɓe wi’ii:
Hino tanƴinaa nde tawata ko faandaa e yimɓe suudu nelaaɗo on ɓen tawayɓe wonay sabu yimɓe leydi ndin wona e kisiiye, tawayɓe wonay sabu yimɓe gannde wona ender kisiiyee ko sabu ko ɓenɗon feewirtee sabu mu’un wano koode ɗen ɓen tawayɓe si hattaama e hoore leydindin maandeeji halkaareeji heeway.
O wi’i:
Ɗun ko tuma imaamu mahdii tippii tuma o arata o hewta:Annabi iisa juula e ɓaawo makko, dajjaali waree e jaamaanu makko ɓawto ɗun maandeeji ɗin jokkondira haaka sakkitorde haala makko.1O jantike e nokkuure goo wonnde w’aama ko’an yo nelaaɗo ko honno yimɓe ɓen heddoroyta ɓaawo imaamuuɓe ɓen ?
Nelaaɗo maaki; ko yeru no mbabba heddorta sitawii kaaci mabba on helaam[1]a.2
8-Hiɗa anndi ko faandaa kon e nanndingolɓe e laana annabi nuuhu kan .Wonndema kala on dooñiiɗo e maɓɓe ka diina o jogitii calɗi diina ɗin e tugaale diina ɗen immorde e imaamuuɓe sii’a ɓen haray o daɗii immorde e lette yiite.
Kala woo on lunndiiɗoɓe o wa’a wa on dooñoynooɗo ka fello ñannde wanmbaru on piyunoo yooli yedduɓe ɓen e hino le on wi’unooɗo fellongon danndaymo oyoolino.
Nanndingolɓe e danmbugal fukkaneede bakkatu ɗun ko tawude.
Allaahuhu toowuɗo oo waɗii ngal dammbugal ɗon feeñirde immorde feeñirde yankinaare sabu teddugol ngal dammbugal e gollirgol ñaawoore Allaahu ko sabu ɗun si ngal danmbugal ɗon woni sabu yaafaneede yimɓe ɓen.Gomɗii Allaahu waɗanii mofteɗen ɗoworgol ɓeynguure annabaajo maɓɓe on e jokkugol ɓen imaamuuɓe immorde e ndun suudu feeñirde immorde e feeñirɗe ynkinanagol Allaahu, gollira ñaawoore makko ko sabu ɗunɗoo ngal dambugal ɗon (baabu hittati wonirnoo sabu hafraneede yimɓe ɓen ko ɗun woni ko nanndi kon hakkunde imaamuuɓe ɓen e ngal dambugal (baabu hittati).
Ibnu hazar yewtii ɗun o wi’i 1ɓaawo addii ɗii hadiiseeji e ko wa’i wa ɗii o holli e ko nanndi kon e gannduɗuɓe sii’a e laana annabi nuuhu kan, wonndema on yiɗuɗoɓe o teddiniɓe ka jarnugolAllaahu sabu on neema, o feewiri sabu peewal maɓɓengal o daɗay gay niwre luutondire, kalawoo lunndiiɗoɓe o yooloto e nder maayo yeddugol neemaaji, o halkoo onaata e bewre haa o wi’i.2
E danmbugal fukkeede bakkatu–ko’o faandii ko’o yewti fii nanndingolɓe e danmbugal fukkeede bakkatu –wonndema Allaahu waɗɗii naatugol ngal baafal ngal tawayngal kodanmugal nokkuure hino wi’ee ariiha maa suudu teddinaandu wonndundu e yankinaare e insinagol ɗun wano sabu hafraneede o waɗani ɗee mofte yiɗugol rerɗa e ɓeynguure nelaaɗo nden sabu hafraneede. Hadiiseeji ɗin fii waɗɗagol jokkugol ɓe hino ɗuuɗi tentinii e laawol fillayeeji geyngol nelaaɗo on...
1 –Hino e nahjulbalaakha s /1 khutba 38/h152 .
1 –Ko woni ɗun ƴettee ndee huunde ɗoo immorde e nelaaɗo (s.a.w.) ɗunle ko yo on anndu maayoowo immorde e suudu Nelaaɗo on maayay kono hara on ɗon ka haghiigha hara o maaya li sabu ruuhu makko on heddoto hino jalba annoora e nder winndere nden ko wano nii yewti sayku abda e ko hinaa on immorde e sarhuɓe nahjulbalaakhatu
2 –imaamu ulii gollirii peesirgal ɓurungal e mawnude ngal ko ɗun woni ghur’aana on o acci peesirgal togosal ngal ko ɓen woni ɓiɓɓe makko ɓen, hino wi’ee ɓeynguure makko nden ka ńentinalko nii wi’iri sayku muhammadu abda eko hinaamo immorde e sarhu nahjulbalaakha.
2 –ko wanonon e hino e nder nahjulbalaakha h/189 /s 1 khutba 93.
1 – wano woniri e nder nahjulbalaakha h/259 /s/2 nden
2 –nahjulbalaakha h/185/s /1 khutba90.
3 –nahjulbalaakha s/2 h/43 khutba143
1 –nahjulbalaakha s/1 h/3 khutba 3
2 –ko faandaa o k’on wonii e nder niɓe majjere wontuɗon e nder jalbeendi sabu fewnugol men on ko ɗun woni sabu nelaaɗo (s.a.w.) e imaamu alii (a)
3 –nahjulbalaakha s/2 h/156 khutba 185.
1 nahjulbalaakha s/2/h/ 36 khutba140
2 – Nahjulbalaakha s/2/h /156khutba 185
1 –ko faandaa e soɓe e oo aaya ɗoo ko soɓe maanayankooje, ko wa’I wano soɓugol iwdi maa yeddugol Allaahu, ko sabu ɗii hino kontee soɓe.
1 –ƴeyto ndee yewter e sawaa’ghul muhrighatu wonande ibnu hajar h/90 e firo aaya jowaɓo on
oohino tawaa e ɗen aayeeje ɗe’o addi ka keerol aranol dammbugal 11.
2 – tirmijii e nisaa’ii yal tinii oo hadiise gay jaabir almuttaghii alhinndii eggi oo hadiise gay ɓen ɗon ɗiɗo e dammbugal aranal hino wi’ee alii’tisaamu bil kitaabu wasunna immorde e deftere hino wi’ee kanjul ummaali 44 s /1
1 –Tirmiizii yaltinii oo hadiise immorde e zaydu bun arghamu ,oo ko hadiise 874 immorde e hadiiseji kanjul ‘ummaali 44 s/ 1.
2 – Imaamu ahmadu yaltinii oo hadiise immorde e hadiiseeji jeydu bun saabitu e ɗate ɗiɗi selluɗe aranalngal h/182 ɗimmalngal h/189 s/5musnadu makko on. Tabaraanii yaltinii oo hdiise, hadiise 873 kanjul ‘ummali h/44 s/1
3 –Haakimu yaltinii oo hadiise immorde e mustadraku s/3 h/148 hooti o wi’i: oo hadiise hino selli tuugannde e konko sartiniɗun saykuuɓe ɓen ɗiɗo, ɓe yaltinaalimo. Zahabii yaltinii oo hadiise e nder talkiisu mustadraku ko’o ghirtiiɗo sellude oo hadiise e sart saykuuɓe ɓen ɗiɗo.
1 –Imaamu ahmadu yaltinii oo hadiise immorde e hadiise abii sa’iidilkhidrii immorde e laawi ɗiɗi gootol e majji hino e sakkitoode h/17.ɗimmol ngol hino e sakkitoodo h/26immorde e s/3 e musnadu makko on. Ibnu abii shaybatu kadi yaltinii oo hadiise ko wano non abuu ya’ali e ibnu sa’adu gay abii sa’iidi oo ko hadiise 945 e immmorde e hadiiseeji wonuɗe e kanzi h/47 s/2
2 –Haakimu yaltinii oo fillayee immorde e zaydu bun argham h/109 s/3 immorde e mustadraku hooti o wi’i oo hadiise ɗoo hino selli esartii saykuuɓe ɓen.
o yaltinimo e laawol go’o gay zayd u bun argham e nder h/533 s/3 zahbii addi oo fillayee e nder talkiisu mu’un ko’o ghirritiiɗo sellude oo hadiise.
1 –Tabraanii yaltinii oo hadiise ender 40 /40 wonanndenabhaanii . Ender ihyaa’ilmayiiti wonannde suyuutii.
Hiɗa anndi yewtere nelaaɗo nden (s.a.w.)nden ńannde hari wonaa yewtere seeɗaare ko sabu si wi’aama waaju maa khutba haray hino mofti hino juuti juuti, yewtere nelaaɗo nden nden ńannde hino juutunoo ɓurinii, kono non yimɓe politiki heewii ko kolmbi ɗenɗe fillotooɓe hadiise dummbi karammbi winndooɓe. Wonndude e ɗun ɗon ndee sentere iwunde e ngonmaayo yoni yewtoore tabitnii Allaahu
2 –ƴeewu oo hadiise e sakkitoode keerol ɗimmol immorde e dammbugal jeenayaɓal immorde e assawaa’ighul muhrighatu wonandeibnu hajar h/75
1 Ndaaru aaya naya? o mo? e addi e keerol aranol immorde e dammbugal didabal 2 e sawaaighu luhrighati sakkitoode ? erol 89.
1 –assawaa’ighu muhrighati h 135 dambugal fii wasiyagolnelaaɗo fii ɓeynguure mu’un nden hooti lanndoɗaa wallifiiɗo deftere nden ko fii honɗun o ardinani ashari yankoojo e hoo maɓɓe ka tugaale diina on ardini figh’hi yankooɓe ɓen nayo ka calɗi diina ɗin ko honɗun waɗi si o ardi imraana bun hataam e ko wa’i wano ɓee immorde yaltunooɓe e ɗoftaare imaamu alii e hoore imaamuuɓe e ɓe no ardini mughaatilu bun sulaymaana e hoore maɓɓe ka firo o ardini e ganndal jikkuuji moƴƴi e neediiji ñabbeeli wonkii ko honɗun waɗi si o ghirritaaki on lontotooɗo nelaaɗo on wasiyaaɗo makko giɗo makko on mo tawata ko kañun tun waawata tottude yamiroore nelaaɗo on no haaniri, hooti o ardini woɓɓe go’o e hoore ɓiɓɓe nelaaɗo ɓen (s.a.w.) o ardini ɗen ɗuuriiɓe nelaaɗo e ɓeynguure mu’un nden o ardini joomiraaɓ e jawle, o lunndii nelaaɗo on o iwtiri ɓaawo ɓen ko honno oo hadiise selluɗo gerdetee ko honno lunndiiɗo oo hadiise wi’irtee ko jogitii ? o geyngol nelaaɗo on maa ko’o waɗɗiiɗo laana daɗal maɓɓe, maa ko’o naatuɗo e dambugal fukkaneede bakkatu.
2 – haakimu yaltinii oo hadiise e tuugaade e abii zahri h/ 151/s /3 immorde e mustadraku .
1 –ko tabraanii yalti oo hadiise e nder awsatu immorde e abii sa’iidu hadiise 18 immorde e arbaiina e 25 immorde arba’iina wonannde na?aanii h/216 .
2 –haakimu yaltinii oo hadiise ittude e mustadraku h/ 149 s/3 gay ibnu abbaasi
1 – rassawaa’ighu .
2 – Assawaa’ighu ka’o firi aaya jeeɗiɗaɓo on?on immorde e dambugal sakkitoral uttorde feɗɗunde nden e firo aaya 7 dambugal 11 h/91 , nokku ka Nelaaɗo (s.a.w)joopinoo hollugol konko yimɓe suudu makko ndun heɓi immorde e nooneeji tanpere ɓaawo makko h/143 .Me?e lanndoo ibnu hazar sitawii yimɓe nganndal iwuɓe e suudu Nelaaɗo on konii mariri nokku toowuɗo kohaɗi jokkomɗe
1 – ka’o firi aaya jeeɗiɗaɓo on ɗon dammbugal 11 h /91.
2 –ƴewtee yewtere oo hooti yewtaami :ki fii honɗun waɗi si’o jokkaali peewal imaamuuɓe sii’a wonaa calɗi diina wonaa tugaale diina e fiide mu’un wonaa tugaale figh’ha wonaa ngannde hadiise maa ghu’aana wonaa fuy fii neediiji diina ? ko fii honɗun s’o lunndiiɓe o mutini hoore makko maayooji yeddugol neemaaji?


text:
“Miin, pulaar jaranii kam karwaas, kasoo e kasaŋka ; ko pulaar ɓurani mi hoore am, neene am, baaba am, ɓiɗɗo am. So pulaar wuurii, ngenndi men wuura ; so pulaar maayii, ndi falja. Ndeke ɗemngal famɗaani e leñol e renndo, ko kanngal ɓamtirtee, ko kanngal lesɗinirtee, boomirtee leñol.”
“Miin, pulaar jaranii kam karwaas, kasoo e kasaŋka ; ko pulaar ɓurani mi hoore am, neene am, baaba am, ɓiɗɗo am. So pulaar wuurii, ngenndi men wuura ; so pulaar maayii, ndi falja. Ndeke ɗemngal famɗaani e leñol e renndo, ko kanngal ɓamtirtee, ko kanngal lesɗinirtee, boomirtee leñol.”
“Kala ko mawni famɗittu ; kala ko famɗi ene wuuri, toppitaa, mawnat. Aduna ko sippiro, ko gorle, ko goobe jiile. So won ko neɗɗo goongɗini, yo o niiɓ e fiɓnde makko. Ko ndimaagu ɓuri ngalu. Galo mo riiwtataa fenaande, wallittaa tooñaabe, ngalu mum ene nefnii. Ganndo mo heedanaani goonga, jeyba mum, wutte mum, wuttulo mum, oto mum, galle mum, haarannde mum e haarannde ɓurani ɗum huunde fof ; ganndo mo faalaaka so wonaa nguurndam mbelɗam ɗam, ganndo mo wallataa miskineeɓe, oon, ganndal mum ko jiiba, so wonaa dutal hatojinaani e mum.”
Fooyre Ɓamtaare ina yaltina on ɗo konngol udditirgol deftere Murtuɗo wiyetende «Wullaango boolumbal», nde ARED muultinoo hitaande 2002.
_________________
“Ndeeɗoo deftere, jubbannde e jime am pulaar ɗe ARED muuli, ari ko e sahaa mum. Mi winndii, firii defte keewɗe, nde wonnoo ɗum ɗabbi ko ngalu keewngu, doombi e come ndakmitiima e majje. Gila nde puɗɗii-mi waɗde jime e ɗemngal pulaar e hitaande 1973, ko e leppi haala tlan ɗe loowetenoo, ɗe caree, ɗe caakee, kañum e denndaangal jeewte limtilimtinɗe de mbaɗatnoo-mi to Moritani, Senegaal, Gammbi, Burkinaa Faaso, to Farayse, Holannde, Belsik, Espaan, Itali, ekn.
Miin, pulaar jaranii kam karwaas, kasoo e kasaŋka ; ko pulaar ɓurani mi hoore am, neene am, baaba am, ɓiɗɗo am. So pulaar wuurii, ngenndi men wuura ; so pulaar maayii, ndi falja. Ndeke ɗemngal famɗaani e leñol e renndo, ko kanngal ɓamtirtee, ko kanngal lesɗinirtee, boomirtee leñol.
Kala ko mawni famɗittu ; kala ko famɗi ene wuuri, toppitaa, mawnat. Aduna ko sippiro, ko gorle, ko goobe jiile. So won ko neɗɗo goongɗini, yo o niiɓ e fiɓnde makko. Ko ndimaagu ɓuri ngalu. Galo mo riiwtataa fenaande, wallittaa tooñaabe, ngalu mum ene nefnii. Ganndo mo heedanaani goonga, jawba mum, wutte mum, wuttulo mum, oto mum, galle mum, haarannde mum e haarannde ɓurani ɗum huunde fof ; ganndo mo faalaaka so wonaa nguurndam mbelɗam ɗam, ganndo mo wallataa miskineeɓe, oon, ganndal mum ko jiiba, so wonaa dutal hatojinaani e mum.
Neɗɗo ene waawi wonde haaside, kono leñol e leydi mbaawaa wonde haasideeji. Kala ko ndi walla ko ngol waɗanaa yejjittaake. Ko annduɓe e alɗuɓe e naalaŋkooɓe e jaambareeɓe darodinooɓe e tooñaaɓe mbayli aduna oo.
Konngol ko semmbe, ene bonna ko fetel waawaa bonnude, ene feewna ko kural waawaa feewnude. Ko ɗum waɗi jime haaliyaŋkooɓe sirŋinaniiɓe sañtude tooñannge, ko ɗe kaɓirɗe tookaaɗe. Ko ɗe nguura, naantorɗe, e kaɓtorɗe kala renndo. Renndo fof ene jogii haaliyaŋkooɓe mum e annduɓe mum dowrowɓe teskoraaɓe goongirantaagal.
Koli Tengella Bah, Sileymaani Baal, Umaral Fuutiyu’en, Alfaa Yaayaa Jallo’en, Usmaan Dan Fojo’en e wodɓe, ene njeyaa e hilifaaɓe ɓe ngenndi Pulaar yejjittaa. Wiktoor Higoo, Laamartiin, Laa Fonten, Deegool e woɗɓe ene njeyaa e ɓe Faraysenaaɓe tuugnortoo. Gogol, Puskiin, Mayakowsoki, Goorki, Taras Geregoriwitshe Shefcenko ko to leydi Riisi, ko hormaaɓe. Haaliyaŋkooɓe, naalaŋkooɓe nannduɓe e Baaba Maal’en to Senegaal, Felaa to Niseriyaa, Alfaa Bolonndii to Kootdiwaar, sukaaɓe Senegaalnaaɓe yimooɓe jimɗi « rap » ɗii, e woɗɓe to leyɗeele Wiyetnaam, Alseri, Palestiin, ekn., caaktii mette ɓittaaɓe, siiɓaabe, coftinii monaaɓe jattinanaade goonga.
Haaliyaŋkaagal ko leelewal ɓerɗe niɓɓiɗinaaɗe, ko pindinirgal hakkillaaji koomtaaɗi. Minen tuuyaaɓe wellitaare, teeɗantooɓe tiɗɗitaare, ko ngal gootal e njogitaaje amen, hono ngal wonirnoo njogitaari taaniraaɓe men, jiimanooɓe, dahanooɓe to leyɗeele woɗeeɓe, kaɓtorii jime mum’en paayondinde e nder aduna oo. Tijjaani Aan gooto e konuŋkoobe men mawɓe duttiiɗo saare goonga ene jeyanoo e wallitɓe en lollinde jime am ɗee e nder jeewte mum’en pindinooje : « Anndu; so a anndii, anndin. » Geggugol makko aduna oo, ko ɗum baasal mawngal haalpulareeɓe aduna o, ndeen yolnde ene foti sukkireede dental, golle, njuɓɓudi, himme. Taarik yejjittaa mo.
Ɗemɗe ngenndiije
Kala e nder aduna oo ɗo yimɓe mawnikinii, laamɓe mum’en canndolini kimmiri fawde ɗemngal mum en e dow ɗemde godde, du m jibini ko fitinaaji ɗi mbeeɓaani ñifde. Ko fitina ɗemɗe Dental Sowiyetik ngal. Ko kanngal addi jiiɓru hakkunde Korsenaaɓe, Breton’en ɓee, Oksitan’en, Baske’en, e ngenndiyagkooɓe Farayse ɓee. Korse’en ene kaɓanoo jeytaare duunde mum’en ngam añde ñifireede ɗemngal Farayse ngal.
Nduun jiiɓru layi to Espaaiï hakkunde haalooɓe ɗemngal Baske ɓee e haalooɓe Español. Ndu wifii to leydi Belsik hakkunde Falama’en e Wallon’en. Ndu yerɓini Kebek hakkunde Farayse’en e Engelenaaɓe. Ndu duniino Tamul’en to leydi Seylan Shik’en to Ennde, Añañaa’en to Sudan, Kirde’en to Irak, Beerbeer’en to Alseri e Marok, Tuwaareg’en to Maali e Niseer daranaade ɗemɗe mum’en.
Nduun duleendu fitina dalƴiniino leydi Niiseriyaa e hitaande 1968. Ko Kolonel Osukwu to Biyafra huɓɓunoo ndeen hare ngam saltaade kiiɗal ngenndi mum. Boneeji Ruwanndaa e Sayiir fof ko e majjum jeyaa. Ndee ñawannde ko adunayaŋkoore ; ko nde ñawu politik cafrirteengu safaara gabbitiiɗo e politik, kono wonaa waɗooɓe politik fof walla annduɓe fof kumpitii oon safaara. Nguun nawu wiyetee ko « naamndal ngenndiyaŋkeewal ». Mo anndaa ngal wallittaa e safaara maggal. Ko kanngal dalƴinnoo leyɗeele Orop ɗee fof gila e sahaa njilaŋkooɓe Kaarle Maksee en, Ferederik Engelse en, Lenin, Estalin’en, Roosaa Liksammbuur en. Dillere Irlannde ɓooyii, abbitii ko e maggal.
Rennduɓe huunde peccat, walla mbaɗa gooɓe jiile. Ko faamde min oo musiiba addanii min daraade e riiwtude ɗum. Laamuuji ɗii, faaydude ɗum en Lislaam e aarabaagal ene jeyaa kadi e ko ɓeydi tooñde min. Al quraana ko timmal ɓuri huunde fof kono ko ɗemɗe fof poti. Annebi kala nelaa ko e ɗemngal mum, etee ɗemngal kala ko semmbe kattanɗe saaktude ɓure Alla. Ko kaŋko tan jeyi, rokkirde mo o welaa, ngam o wiyi e Al quraana : « Ɗemɗe mon ɗee e goobuuji ɓalli mon ɗii, ko e maale Alla ɗum jeyaa. » Ko Alla waɗi maale mum rokki min, min mbeltii heen. Hol sabaabu woɗɓe ene mettina heen, njiɗa ittude min heen. Moƴƴinta koɗdigal ko kormondiral jojjanɗi.
En njaawataa ɓamtaade. Alaa e sago cosen Njuɓɓudi Afrikiyaŋkoori mbiy-miyaŋkooɓe ndarantoondi geɗe men kuuɓtidinɗe. Ɗemɗe men ene poti laamoreede e liggoreede. Kono ndeento-ɗen mejol ngol añɓe peewnani en ngol. Ɗemngal men fotaani jogaade abajadaaji ɗiɗi – ɓee tuugnoo e alkule laten ɗee, woɗɓe naftoroo alkule arab ɗee. Ko ɗum huunde leeltinoore. Ko alkule laten ɗee ɓuri yaajde e nder aduna o, ndeke ko kañje ɓurata en yaawde wallitde ɓultaade gannde kese ɗee, ɗe mbaɗtee e ɗe haŋki, ɗe cukkana en jolɗe tampinɗe en ɗee.
Leydi fof ene foti waɗde saggitorde ngaddiin mum. Caggitorɗe ngaddinaaji pulaar e fulfulde ɗïi fof mbaɗtee saggitorde wootere ɓurnde mawnude e alɗude e saggitorde pulaar nde ganndo Riisnaajo biyeteeɗo Subkow waɗnoo ndee. Ɗeen golle ene ɓeyda akɗinde e semmbinde ɗemngal men. Ngaddinaaji men poti, ko ɗi nafoore, kono ko pulaar woni yumma e baaba majji.
Kañji fof, ko Fuuta Tooro woni fooɓre majji. So ɗuum ɓennii, fotii ko annduɓe men ɓee nanondiri e no limto pulaar ngoo foti wowlireede. Jannguɗo farayse wowlira ɗe no alkule laten ɗee ; jannguɗo arab wowlira ɗe no arab nii. Ɗuum kadi ko e caɗeele jeyaa.
Pulaar ene jeyaa e ɗemɗe ɓurde ɓooyde, luggiɗde e yuɓɓude e ɗemɗe aduna ɗee fof, engal jogii noogaas e go’o lawirde ; so lawirɗe jeeɗiɗi fulfulde ɗee njantii heen, wona lawirɗe noogaas e jeetati. Hono majjum weeɓaani dañde e ɗemɗe winndere ndee fof. Ndeke ko semmbe kattanɗe roondaade kala gannde. Jannguɗo fof yo janngu ngal, o waɗta gannde makko e maggal, ko ɗum wonata lottundu ɓamtaare maggal.
Kaalen ngal e nder galleeji e boli e nder gollorɗe. Mbaɗen feere arani’en njiɗa ngal, naftoroo ngal. Sikke alaa engal ñisi, won e men mbinndataa helmere so wonaa peeñnina ɗaɗol, woɗɓe mbinndirta tan ko no haaldirtee nii. Engelenaaɓe ndañiino hono ɗeen caɗeele, annduɓe mum en ndenti, koybini ngal mum en. Tuubakooɓe farayse naŋtii e aada, calii hoybinde ngal mum en. Hannde ko engele woni ɗemngal gardingal ɗemɗe aduna ɗee fof.
Pulaar hoybinaaka tawo, kono ko kanngal woni ɗemngal jeegoɓal ɓurngal yaajde e ɗemɗe Afrik ɗee fof, (so arab, linngala, hawsaa, swahili, manndeŋ), ɓennii, ndeke so ngal woodii hoybineede, dogdu maggal yaawat. Alaa e sago pinal wuurtinee, ko moƴƴi koo hisnee, naftoree, ƴelliten neene e faggudu men, kiren e kala fannu heedtude yeeso daɗnoobe en.
Yowitaare e fawaare jibinta ko yawaare. Limoore ngenndi men ene mawni e Afrik, kono keewal men alaa ko ɗum nafi en tawo ; wadil noon ko keewal buubi, ngal yahdaani e hakkillantaagal. Ko enen ɓuri Israyeelnaaɓe e Shiin Taywannaaɓe heewde, kono ko kambe buri en bamtaade, etee ko enen buri be maaje ndiyam mbeldam, dunli ngalu iriingu e leydi e goɗɗum.
Hol ko saabii ɓafgol men ? Ene foti anndeede e safreede.
Enen ɓuri seereraaɓe heewde, hannde ɓe ndentii, ɓe mbaɗïi kawtal biyeteengal « Ndeflen, », eɓe mbaɗa ko en mbaawaa waɗde.
Ko jolfo, Kalifa Ñas, arata Fuuta, o rentina fuutaŋkooɓe, o fodana ɓe ko o waɗataa. Woorti Baaba Maal e meccal makko ngal Alla ɓamti, alaa fuutaŋke goɗɗo baawɗo rentinde en. Ɗum wayi ko no ñaantaade ŋabba dow lekki nii.
Maayde Tijjaan Aan ndee, wootere e koode men mawɗe jalboore nde fiifataa, ene foti dunde en eeraade ko yaawi ngenndi men fof to dingiral pottitte ɓurngal mawnude, ko nanndi e fettirde fukubal Lewopool Sedaar Seŋoor to Ndakaaru, yimɓe yeewa hol no ɓe mbadata.
Hol no ɓe cafrirta caɗeele mbi’miyagkooɓe fof tawa alaa hare e taƴondiral e leƴƴi ɗi koɗdu-ɗen ɗii fof ? Alɗuɓe men, annduɓe men, naalaŋkooɓe men, ɓiɗɓe ngenndi men cunnoo caɗeele men, ƴeewa no ɗe cafrirtee, ɓe toɗɗoo hattanɓe roondaade donngal, yarlitiiɓe. Dariiɓe cemmbinee, mo daraaki ittee.
Ɗo e Senegaal, eɗen poti daranaade kawtal ngal pelle pulaar …. Ngal toppitoo ɗeen geɗe fof, e leydi ndii e Afrik. Ko yebaare men, waasde en sirŋinanaade ko nafata en koo, waasde yuɓɓinde koye men, ñiiɗde e fiɓnde wootere, leeltini en. Alaa oo ko o ɓiɗɗo cuurel walla cuural, ko kattanɗo jarlitiiɗo tan hatojinaa. Won geɗe ene kersinii e men no feewi. So pooɗondiral wooteeji ene mbaɗa e Senegaal, leƴƴi goɗɗi ɗii, gooto fof e rajo e telewisiyoŋ ene yiyee, ene nanee ene haala ɗemngal mum. Haalpulareeɓe ɓee kaalata ko wolof walla farayse, ɓe ngoppa ngal maɓɓe.
Hay so eɓe kaala ɗemɗe woɗɓe, yo ɓe ngidoro pulaar tawo. Ko heewi e haalpulareeɓe ɓe nganndaa karte woote, ɓe ngalaa ɗe, ɓe ngootataa, hay seeremɓe e hilifaaɓe mawɓe diine ; ɗum ko ustaare men. Seeremɓe men tedduɓe ene poti daraade, keɓa geɗal mum en rajo e telewisiyoŋ ; kamɓe ne, ɓe mbaɗta haalde e majjum, diine o e ɗemngal pulaar.
Tawde laamɓe ɓee ko e maɓɓe njowitii, yo ɓe mbiyi ɓe yo ɓe potndu ɗemɗe leydi ndi. Abdullaay Wad, mo killanten o, so o haalii wolof, yo o fir e ɗemɗe goɗɗe : so wonaa ɗum, wiyetee ko omo jinngana ngenndi makko. Kala haalpulaar pooɗantooɗo huunde e woote mo fasnaaki pulaar, woto en paale mo. Goɗɗo fof jiɗɗo huunde e men, kaaloowo ɗemngal mum mo wiyataa yo ɗum fire e ɗemngal men, hoto en toppito mo. So en tiiɗaaka koye men, woɗɓe pasnotaako en. En monaama baŋ-yoo-baŋ, hay to rajo e telewisiyoŋ leydi men. Rajooji ɗi ngonaa laamuyaŋkooji keɓaama, alaa heen tawo mo ndañ-ɗen ko faayodini ; ko ɗum aayaare mawnde.
So telewisiyoŋ yahii Fuuta, Jolof, Bunndu, Fuladu, tawi pulaar alaa heen geɗal, ko ɗum yoolanduru ngenndi men. Yoo seeremɓe men tedduɓe ɓee mbaɗtu naftoraade pulaar e mowludaaji ɗii e kutbaaji ɗii. Ceerno Boy, Ceerno Abdarahmaani Banaaji, Ceerno Baras to Ɓunndu, mbinndii jime keewɗe e pulaar, yo ɗe naftore. Almaddaa en ene ngoodi, yo beyti ɗii nguurtine. Yoo coñce pulaar haŋki ɗee mbiɗte, ɗe nguurtinee, gila e kerooɗe, kontimpaaji, leele, pekaan, dillere, fataŋ e goɗɗum. Ko Teen Yuusuf Gey winndunoo e majjum ko ene foti yaajneede.
Kawtal Mbiy-miyagkooɓe
Kawtal janngooɓe pulaar to Farayse ɓee, ko ɓe yarlitaniiɓe pulaar no feewi. Ko fuladunaaɓe rewɓe e worɓe wonnooɓe Bordoo ngidii lewlewtinde pulaar to Orop. Ɓe eerii mi to Pari, ngar-mi semmbinde ɓe. Alfaa Ibiraahiima Soh, gardinooɗo muulirde Nubia oo wallitiino pulaar no feewi. Ko liggotooɓe Bordoo ndenndini jawɗeele mum en, noddi haralleeɓe haalpulareeɓe wonnooɓe e Orop, kam e to leyɗeele aarabeeɓe, ngam tafde njuɓɓudi ƴellitoori ngenndi pulaar e nder winndere ndee.
Ko e 1981 Kawtal Janngooɓe Pulaar sosaa to Bordoo. Engal roondii yaakaare mawnde ; ngal dañii cate to Itali, Almaañ, to Amerik e to leyɗeele aarabeeɓe. Ballal maggal e ɓamtaare ɗemɗe men, ballal maggal e ɓamtooɓe pulaar, teeŋti noon e miin Murtuɗo Joob, ene teskinii. Oon bannge, catal Itali kam e Hoodere Pinal Pulaar to Amerik, eɗum fuŋŋinii. Ko ɗum waɗi ndee deftere ari ko wallitde ɗe, wallitde Pelle Ɓamtaare Pulaar Moritani e Senegaal e denndaangal dente e juɓɓule daraniiɓe ƴellitde ɗemngal pulaar e nder aduna oo.
Leeltinnoo jaŋde am to Pari, laamorgo leydi Farayse, ko semmbinde kawtal janngooɓe pulaar to leydi « Deegool ». Ko haalpulareeɓe darnunooɓe catal Bordoo, ngidii e Orop rokkude yeru moƴƴo jannginde ɗemɗe ngenndiije. Ko miin e wondiiɓe am, Abuu Bakri Dem e Yaayaa Jah, cosi cate Mante La Soli, Baranten, Haawur, Orleyan, Kompiyen, Montargis, Etampes. Ko miin semmbini ɗe, udditi cate Pari, Kerey, Boowee. Ko e innde fedde Binndi e Jaŋde – nde miin e ganndo Kameruunnaajo biyeteeɗo Mohammed Aliw Modiboo, jannginoowo pulaar to Sorbon, e Mammadu Alasan Bah e Alasan Caam e Jibi Mbooc e woɗɓe janngatnooɓe e iniwersiteeji Pari cosi -wallatnoo liggotooɓe haalpulaar en ɓee ; kono ko miin wonnoo ɓernde golle ɗee.
Sikke alaa won ko waɗaa haa wayli hakkillaaji. Kono ko heddii koo ɓuri heewde e saɗtude, waɗi noon ko laamuuji men ɗii njiɗaa ɗemɗe men, ɗi mballitaani e ɓamtaare majje. Ko haala ɓuri golle. Ko ɗum waɗi en potaani yowitaade e majji, soko e doole men.
En ɓamtotaako so en ndentaani, so en nganndaa ellaaji men, so en cafraani ɗi, so en ɗaɓɓanaani koye men peeje ɗe ɓamtorto-ɗen e nder njuɓɓudi mawndi, mbiyeten : Kawtal Pelle Pulaar Senegaal. Kala leydi e Afrik waɗa hono noon, ɗeen kawte njooɗodoo, tafa kawtal pulaar Afrik, tawde ɓesngu men ene sarii tuggude e Geec Altantik haa to Maayo Woɗeewo.
Ngootaagu Afrik yahdata ko e ngootaagu Mbiy-miyaŋkoobe ɓee fof, semmbinooɓe dental Afrik. Ndeen faandaare wammbataa ellaaji men mooreteeɗi, ɗi moretaake : mawnikinaare, ɓinngu baabaagu, haasidaagu, taƴ-enɗamaagal, dabare, mi-yiɗaa-tinaa-mi-yiɗaa-pinaa, salaade desondiral ɓiɗɓe men ɓe ngonaa fasiraaɓe, ekn.
Ñawu mawngu haalpulareeɓe, ko ɓe mbaawaa rentude sabu mawu-mawu maɓɓe ene ɓurti, hakkillantaagal maɓɓe ngenndiyaŋkeewal ene ŋakki. Ko kamɓe tigi ngoni añɓe koye maɓɓe. So ɓe cafraani ɗii ellaaji, ɓe cellataa. So ɓe paamaani nafooje ngenndi maɓɓe tigi, ɓe ndaranoo ɗe, ɓe mawnataa.
Ene jeyaa e caɗeele men duumagol majjere e humambinnaagal, gonɗum sabaabu baasal men, e keedtugol caggal leƴƴi goɗɗi ɗii. Ceertugol ngaddinaaji ngenndi men gila e Fuuta Tooro haa e Aadamaawa. En ngalaa njuɓɓudi Afrikiyaŋkoori, mbiy-miyaŋkooɓe diisnondirooɓe e ko ɓamtata en, semmbinta ngootaagu men, tekkina nanondiral men e hoɗdiiɓe men woɗɓe ɓee. Ngaari Caytu, Sheek Anta Joob anndinii en jiidigal ɓiɗɓe Afrik fof, ngal mi meeftataa saka ɓaafta. En ngalaa ɗowooɓe fellitɓe, e annduɓe daawe e peeje potɗe lelneede haa fiɓta saqqaaji men. Ngenndi jumpat e cazeele, so anndube mayri mbiyataa : « Hol no mbaɗaten ? », ndi ɓamtotaako.
Hannde noon, hay fedde wootere pulaar waawaa kañum tan ƴellitde pulaar e Senegaal e Afrik. Ɓuri moƴƴude ko pelle goodɗe ɗe cosa kawtal pelle pulaar Senegaal. Ngal waɗanee njuɓɓudi golle e kala fannu, dañirɗe ɗaɓɓee, haralleeɓe toɗɗee, taƴre leydi mawnde dañee, ɓurnde Galle Pulaar Geejawaay mahee haa feewa, kaɓirɗe kese e jipporde hoɗɓe e keblirɗe waɗee heen, ngal difoo golle Senegaal fof, ngal wallita tuggude e Geec Atlantik haa e Maayo Woɗeewo kala leydi ɗo Mbiy-miyaŋkooɓe ngoni tafde kawtal mum. Ɗeen jiilirɗe kawte noddee e Ndakaaru, ɗe peewna yiilirde Afrikyaŋkoore « Kawtal Mbiy-mi », darantoongal suggitde geɗe men fof.
Ngaal kawtal waɗataa politik ; ko alhaaliiji ɓiɓɓe men tan e ɓe Afrik ngal toppittoo, ngal joganoo en konngol e kaaldigal leƴƴi aduna ɗii, ngal feewna iniwersite (akademi) pulaar, ngal daranoo rajo e tele « Mbiy-mi » e Afrik fof. Ngal ƴellita ndema, awo, ngaynaaka, fitiramgollaagu ; ngal himmira heɓde ngalu timmungu njettinoowo faandaare men e kala fannu …
Mammadu Sammba Joop


text:
– Sabu teskaade sawraaji mawɗi inan njokki e yerɓinde leyɗeele Magreb e Mashrek
– Sabu teskaade wonde jangol laamuuji lorlooji, ƴiiƴiiji ɗi ZEYN EL ABIDIIN BEN AALI e HUSNI MUBAARAK woni fuɗɗoode ko lolliri hannde « Printemps arabe » ;
– Sabu teskaade hannde cahodingol ɓesngu Siiri (ujunaaje ujunaaje maayɓe, ujunaaje yimɓe gaañiiɓe e teemedde ujunere yimɓe mooloyiiɓe), ɗum fof sabu tiiɗkoyaagu laamu warkoyeewu Basaar El Asaad ngu nganndu-ɗaa, alaa ko waawi danɗndude ɗum hannde ;
HEERTO (Parti) UFP renndungo e batu mooɓondiral 3ɓu e ñalɗi 27, 28, 29 e 30 deesammburu 2012 :
– Ina luulndi leɓte bonɗe ɗe laamu Bashaar El Asaad fawi e ɓesngu mum
– Ina teeŋtina kaɓɓondiral mum e sippirooji leyɗeele aarabeeɓe ngam compugol demokarasi ;
– Ina ɗaɓɓi kormagol muuyaaɗe ɓesngu Sirii ngam yiɗde mum sompude laamu tuugiingu e demokarasi ko aldaa e naatgol heen jananiŋkooɓe;
– Ina waggina ardorde parti oo nde ummantoo dipolomasii coftuɗo e nder leyɗeele aarabeeɓe ngam wallitde e daɗndude e semmbinde ɓure sawraaji ɗii.
Hawraa ko ɗo e Nuwaasoot ñande 30 deesamburu 2012.
Batu Moɓondiral


text:
Ko fefindagol danba montugol Ghur’aana. oo Ghur’aana ko deftere Alla nde meere woo waawata iwtirde ɓaawo mun wanaa yeeso mun,ko kayre woni tutorde pinal me’en ko kayre woni sariya me’en e ɓunndu ndu yarata immorde e mu’un,kala julɗo hino marani Ghur’aana teddungal ngal heɓataaɗun hay gooto,ngal heɓataaɗun hay fuy nde tawunoo ko kayre woni daƴƴere sariya Lislaamu on; sariyaajiɗin fow ko’e Alghur’aana on ruttetee si hawrondirii e Ghur’aana on ƴettee siwanaa ɗun hawkee, sitawii no Ghur’aana ko gasay-nooɗun montaade goɗɗowoo waawataano hoolaade nde(koɗun woni sikkitagol waɗayno e nyaawooje mayre on) ɗun non foti danba e mayre ɓeydagol maa ɗuytagol fow mu’un hoolaare waɗataano ko wanonon si tawiino goɗɗo hino waawunoo montude kalfe Ghur’aana on maa yewtere mayre on.Allaahu towɗo oo daalii:
]إنا نحن نزلنا الذكر وإنا له لحافظون[
((Anndee dey ko menen woni ko tellini Ghur’aana no menen wonannde Ghur’aana komen reenayɓende))
Nde tawunoo Ghur’aana hino teddi e wonkiiji julɓeɓen kala woo fedde wi’unde Alghur’aana hino montaa nde wonay fedde hulɓiniinde wonannde ɗee mofte nde wona e hoore tampere.
Ɗun non waɗi tawi hino hulɓinii ka danbee e Sii’a wi’ugol wonndema Ghur’aana hino waawa montaade maa ko montaande.
Hiɗen saatii yi’ude enmbere sellugol ndee danbannde e enbere yaajude kaa haala ka yimɓe sunna-yankooɓe fii yo feenyan en enmbere sellude e ko danbetee e Sii’a. Firooɓe amen buy e fighiha yankooɓe amen buy riiwi ndee danbannde e Sii’a, ɓe riiwi ɗun ender defte buy (ɗen defte yewtayɗe fii ghur’aana.Nde tawunoo non faale an on ɗoo ko fennyinangol jangoowo faade e yoga e defte ɗeno ɓanngina feere imaamu yanko no feenyiri hara ko enmbre yonaynde fii seedi-tagol e hoore ɗun (dallinorgol) miɗo fawi jantaade ko yonata en ɗoo.
Annden dey ko sii’aa ɓeɓen wi’i ko wonndema Ghur’aana on ko reenaaɗo gay monteede ɗuytagol maa ɓeydagol hewtaali Ghur’aana on foti ko’e aayeeje mayre maa ko’e simooje mayre maa e harfuuji mayre, ko woni goonga ko nden woni hakkunde juuɗe men hiɗen yiltindira nde hakkunde men, ka tentingol ndee yewtere hiɗen waawa ruttaade e tafsiiru majma’ul bayaan wonannde Tabrasii, e kashful khitaa’i wonande saykuujo karamokoojo fighiha yankooɓe; sayku ja’afar e dambugol e haghghul yaghiini wonande (wallafuyee) Mullaa Muhsin alfayd on lolli-rɗo wi’eede almuhaddisul kaasaanii, e Aala-a’urrahmaani wonande sayku Muhammadu jawwaadu albalaakhii, e albayaan e fuɗɗoode tafsiirul ghur’aana wonande aayatullaahi Alkhuu’ii Abilghaasim,(1) ko ɗun woni ko Almufiidu e Albahaa’ii e Alghaadii nuurullaahi wi’i, ammaa non konko dambaa e Saykull kulaynii e nder kaafii,fii addugolmo hadiiseeji jantotooɗi fii monteede Ghur’aana on kanko tigi himo riiwi ɗin hadiiseeji.ndee yewtere araynde tentinay ɗun:
1-Hadiiseeji addayɗi sikke fii monteede Ghur’aana on Kulaynii jantikeɗi e danbugal hino wi’ee annawaadiru, ko faandaa e annawaadiru ko hadiiseeji ɗi sella ɗi ɗuuɗa ɗi gollirtaake, kala hadiise luutondirɗo e Ghur’aana maa e sunna Nelaaɗo’on (S.A.W) o gollirtaake ko wanonon hadiise hay siko selluɗo si tawii o luutondirii e hadiise ɓurɗo lollude ka fillotooɓe hadiise on gollitirtaake, ko ɗunɗoo woni ko nyinni ɗun joomiraaɓe gannde immorde e Sii’a e Ghur’aana maa hadiiseeji waaweteeɗi gollireede maa acceede, nde tawunoo hadiiseeji jantiiɗi fii monteede Gur’aana on hino luutondiri e Gur’aana e sunna Nelaaɗo (S.A.W) eko ɓuri lollude kon ɗin ɗon gollirtaake.
2-En jantanaama wonndema sitawii en faalaama senndindirde hakkude hadiise (fillayee) selluɗo emo sellaa koyo en weeɓi-tumo e Gur’aana e sunna nelaaɗo on kala ko hawrondiri e ɗii golliree kala ko luutondiri e ɗii hawkee, e nder ɗunɗoo en heɓay dalil wondema fillayeeji luutondirɗi e Gur’aana on gollirtaake, o fillorii ɗin hadiiseeji wano Bukhaarii e Muslimu fillori fillayeeji monte-ede Ghur’aana on.
3-Sa’adul khayri jantike fillayee e nder deftere hino wi’ee rawdatul kaafii, feenyuɗo e riiwugol ɗuytaare e nder Ghur’aana on.Tuma nde Abaaghiru wi’unoo wonnde Sa’adul khayri: ((hino tawaa ekoɓe werlinoo Ghur’a-ana on ndeɓe nyinnunoo kalfe mayre ɓe monti keeri mayre on)) Hino feenyi e tinndingol timmude kalfe Ghur’aana on .
4-Wanaa filliiɗo fow wonannde fillayee yewtata ko woni e makko hara ɗuytaali ɓey-daali, ɗun non koko anndaa e nder nooneeji gannde.
Ɗunɗoo ko miijannde raɓiiɗunde gay moteede oo Ghur’aana tedduɗo,e finnde Sii’a e telemma Ghur’aana on, ɗun non hino feenyi fota, meɗen jogii dalilji buy wonndema sii’aaɓe ɓen wi’aali wonnde Ghur’aana on hino montaa,eneele wi’ayɓe Ghur’aana on hino montaa hara ko’e ma’anaa ɓeydugol e ɗuytugol ko woɓɓegoo.
Ruttoɗen ɓaawoɗun faade e feere nde yaariɗun yinɓe Ahlussunna e monteede Ghur’aana on e ma’anaa ɗuyteede hara ko’e defte maɓɓe mawɗe tuugotoɗen e mu’un:
Hino tawaa e ko hawnii tawde ko ahlussunna wi’i monteede Ghur’aana on, yewtere maɓɓe ko feenyuɗun e ɗuyteede Ghur’aana on ko aldaa e ndaarugol si tawii hiɓe wi’a ko nyiiɓidi e ndee feere, ɓe wowtinii en wonndema e fiyakuuji buy ɓe jaɓata, ko konngol maɓɓe ngol tinndini kon, ɗun non hewtaa ka adden dalil fii seeditagol e ɗun, ɗun ɗon ko nokkugoo, arma nde aroyen ɗon si Allaahu newnii, mi wi’ay yewtere maɓɓe nden ko feenyunde e ɗun,kono hiɓe werloo ɗun woɓɓe goo. wano saatorɗen addugol mise e ɗun, adden yoga e konnguɗi maɓɓe hara wanaa ɗuɗɗingol joopoɗen ɓaawoɗun yoga e defte wonande faalaaɗo yanynyude ɗun.
1-Suyuutii wi’ii e nder deftere hino wi’ee al itghaanu fii uluumil ghur’aani e danbugal hino yewta fii enmbere simooje e konnguɗi e kalfe Ghur’aana on faade e fillayeeji iwruɗi e saydinaa Umaru bunil khattaabi, o laatinoke himo wi’a wonde kalfe Ghur’aana ɗen ko miliyon e guluuji sappoo e jeeɗiɗI([1]) ko wanonon ɗun filloraa immorde e saydinaa Umaru bunil khattaabi attabraanii e tuugorde hoolaande.
2-Wallifiiɗo deftere hino wi’ee Munta-khabu kanzul ummaali jantike e fillayee mu’un mo’o fillii gay Zarri Bun Habiisni o wi’ii:Ubayyu wi’iilan: Ko an yo Zarri ko honno jangirtaa simoore ahzaabi? Wi’umi: ko aayeeje cappanɗe jeeɗiɗi e tati.o wi’i hayfi-ikala ndee simoore ɗoo hino nanndi e suuratul bagharati.Ko faameten e ɗii fillayeeji ɗoo e faamu Alkhaliifatu Umaru([2]) wano danbirtee e makko wondema kalfe Ghur’aana ɗen hiɗe ɓuri fanɗude tataɓal, ko faametee kadi e fillayee ɗimmo on immorde e Ubayyi ko wondema suuratul ahzaabi hino uytii ko ɓuri fanɗude e tataɓal simoore nden fewndo konde tellina.
3-Ahlussunna jantike wonndema suuratul hafdi e suuratul khul’i ko tawaaɗe e simooje tosooke ɗen ɗe tabitaali ka Ghur’aana hari alkhaliifatu Umaru waɗirayɗe ghunuutu si tawii hari a nanaali fii ɗen simooje awa e hiɗe:
(اللهم انا نستعينك ونستغفرك ونثني عليك ولا نكفرك ونخلع ونترك من يفجرك). (اللهم إياك نعبد ولك نصلي ونسجدوإليك نسعىونحفدنرجورحمتك ونخشىنقمتك إن عذابك بالكافرين ملحق)
(Ko an yo Alla ko an woni momen ɗaɓ-ɓirta ballal meɗen insinanomaa meɗen mante men yeddataama meɗen ɓooroo diinaaji fow si wanaa diina maa kan meɗen sela on yeddoowoma ) (Ko an yo Alla ko an tun woni ko men rewata ko an woni momen juulanta men sujjana ko faade e maaɗa woni komen yahata men yaccoo meɗen jortoo yurmeende maa nden, meɗen huli lette maaɗen anndu no lette maaɗen ko hewtinteeɗe yedduɓeɓen). Ndaaru e deftere hino wi’ee assuyuutii e dambugal limoore simooje ɗen, gomɗii ɗun fillaama e ɗate ɗuuɗuɗe harale ɗee simooje ɗiɗi woodaaka (ala) ka Ghur’aana.
4-Imaamu Ahmadu bun hambali jantike e suutannde (juz’u) aranere e musnadu makko on e tuugugol makko immorde e Ibnu Abbaasi gay Umaru bunil khattaabi wonndema o wi’ii: Anndu no Alla o nelirii nelaaɗo meeɗen Muhammadu (S.A.W) wondude e goonga o tellini wondude e makko deftere, hino tawanoo e ko Allaahu tellini e makko aayaturrajmi menen kadi men rajmi ɓawto Nelaaɗo, hari meɗen jannga:
]ولا ترغبوا عن آبائكم إن كفروا بكم أن ترغبوا عن آبائكم[
((Wata on relɗu gay baabiraaɓe mo’on ɓen si tawii ɓe yeddii on nde relɗoton gay baabiraaɓe mo’on ɓen))([3]) oo aaya alaa ka nder Alghur’aana(2)..
5 - Syuutii jantike oo fillayee e nder deftere hino wi’ee Itghaan e fillayee Naafi’u gay ibnu Umaru:
(لا يقولن احدكم قد أخذت القرآن كله، وما يدريه ما كله قد ذهب منه قرآن كثير ولكن ليقل قد أخذت ما ظهر)
(Wata goɗɗo e mo’on wi’u gomɗii mi ƴettii ghur’aana on fow, hara o anndaa wanaa nde fow, gomɗii ɗuytike immorde e ghur’aana on buy koɗun si waɗi yo’o wi’u mi ƴetti ko feenyikon immorde e mayre).([4])
(كما روي عن عائشة زوج النبي(ص)كانت سورة الاًحزاب تقرأ في زمن النبي مائتي آية، فلما كتب عثمان المصاحف لم نقرأ منها إلا ما هو الآن)
(Ko wano non filloraa gay neene Aaisatu sonnaajo nelaaɗo on (S.A.W) Suuratul ahzaabi woniino hino janngee fewndo nelaaɗo tawi hinde mari aayeeje teemeɗɗe ɗiɗi tuma nde saydinaa Usmaani (lonto nelaaɗo on) winndunoo kaamilu on men janngaano e mak-ko si wanaa no o wonirnon fewndoɗoo, ɗii fillayeeji ɗoo ɗiɗi hino e hattirde feenyugol.
روى الإمام مسلم في صحيحه الجزء الثالث، بسنده عن أبي حرب بن أبي الاًسود أن أبا موسى الاًشعري، قال، لقراء اهل البصرة: إنا كنا نقرأ سورة كنا نشبهها في الطول والشدة ببراءة (فانسيتها) غير أني قد حفظت منها (لوكان لإبن آدم واديان من مال لأبتغى واديا ثالثا، ولا يملأ جوف ابن آدم إلا التراب، وكنا نقرأ سورة كنا نشبهها بإحدى المسبحات فأنسيتها غير أني حفظت منها: يا أيها الذين آمنوا لم تقولون ما لاتفعلون فتكتب شهادة في اعناقكم فتسألون عنها يوم القيامة .
Imaamu Muslimu fillike e nder deftere mu’un hino wi’ee sahiihu muslimu e nder suutannde (juz’u) tataɓere nden e konko o tuugiɗun immorde e Abii harbi bun Abil aswadi wonnde Abuu muusal’ash’arii,wi’anii jangooɓe Basaratu: Menen dey men laatinoke himen jannga simoore meɗen nanndinande e juutugol e sattugol simoore baraa nden (yejjituminde) kowonitun mi hunnjike e mayre koo ko arata ɗoo(si ɓiɗɗo baaba men Aadama woniino marɗo ayɗe ɗiɗi immorde e jawdi o ɗaɓɓayno aynde tataɓere,ko leydi tun waawata hebbinde reedu ɓiɗɗo baaba men Aadama, hari himen jannga simoore meɗen nanndinande e gootel e subbun hinorɗiɗin yejjutumiɗi ko wonitun mi hunnjike e majji: (Ko onon yo gomɗimɓe ko honɗun wowla-nton ko on huuwataa) o windi seedeeyaagal e daaɗe mon ko on lanndoy teeɓe fii majje nyalaande darngal.(1)
Ɗee simooje ɗoo woodaaka e nder Ghur’a-ana on gomɗii ɗen ɗon simooje ɗiɗi maa aayeeje; montaama e feere (faamu) makko tawti yoga e ko feƴƴi immorde e seeɗa, anndu laawol mooɓugol Ghur’aana on wano ahlussunna fillorta non fii winndugol nde e faamugol maɓɓe faade e monteede nawdugol (janngugol)e ko heewi e aayeeje Alghur’aana on, foti ko nyaawoore nden montaa maa oo’o, ɗunɗoo fow tinndinay ma’anaa ɗuytagol.
(أخرج إبن ماجة عن عائشة زوج النبي(ص) قالت نزلت آية الرجم ورضاعة الكبير عشرا، وقد كان في صحيفة تحت سريري، فلما مات النبي(ص) تشاغلنا بموته فدخل داجن فأكلها)
(Ibnu Maajata yaltinii immorde e neene Aa’isatu sonnaajo nelaaɗo (S.A.W)o wi’i aayaturrajmi e muynugol njano woɓɓanɗe saɓɓo, ɗee aayeeje ɗiɗi hari hino ka ley ngawlu an tuma nde nelaaɗo (S.AW) feƴƴin-noo men maapori ɗun kulloy nder suudu nyaamiɗe)(1).
Gomɗii ganduɗuɓe Sii’a ɓen yewtii yewtereeji buy jaabagol ɓen wi’uɓe monteede Ghur’aana,mono faalaa hino waawi ruttaade e ɗen defte jantaaɗe ko feƴƴi. Ko defte seeɗaaje jantaaɗoo hino lutti ton defte buy foti kaka Ahlussunna maa ka Sii’a ɗehino seeditoo wonndema monteede Ghur’aana on kaka defte Ahlussunna tawetee.
Min miɗo felliti miɗo hoolii wonnde kooko winndeten firen immorde e ko fefindaa bakaa e Sii’a ko seeɗaaɓe nafitorta ɓen tawayɓe ko fii Alla woni e ɗaɓɓirde goonga on jokkamo kononon ko ɓuri kon wanaa ɗaɓɓitayɓe goonga fii huutorgol koɓen woni deppitotooɓe ehuuwugol ko boni haa nokku ka tawata si’a wi’ii naange ɓe wi’ay oo’o ko kaaƴe ɓaleeje, kononon annden dey mokala e men hino waɗɗii ɗun ɗaɓɓitirde goonga on hakkil mu’un kil hara o ɗoftaaki beleeɗe wonkii kosabu wonkii heewii yamirde ko boni.
1-Ɗunɗoo fow ko inɗe defte ɗe waaweten ruttaade e mu’un fii anndingol wondema sii’a wi’aali Ghur’aana on hino montaa. Ɓee fow ko joomiraaɓe gannde fellutuɓe Ghur’aana on waawataake uyteede maa ɓeydee.
[1]- Al itghaanu fii uluumil ghur’aani 1/152.
[2]- Ko tawanooɗo e lontinooɓe Nelaaɗo men on (S.A.W)
[3]- kono ɗunɗoo hino hawnii e hara woodii nanuɗo fii oo aaya fefindaaɗo?
2-oo aaya fefindaaɗo ittaama e deftere sunnaÄ Åyankooɓe hino wi’ee Musnadu Ahmadu bun hanmbali juz’u (suutannde) arano hello 58/Daarulkutubil ilmiiyyati muulannde Bayruut.
[4]- Al’itghaan 2/35.
1-Ko Ibnu maajaha woni ko yaltini fillayee on 1.
1-Ibnu maajaha fillike oo hadiise e deftere hino wi’ee Annikaahu e danbugal 36 hadiise 19944 ndaaru kadi hayaatul hayawaani wonannde daymiirii 1/453 daarulkutubil ilmiyyati muulannde1 Beyruutu 1994 ji.Annabi Iisaa.


text:
Ko UNESCO sosi « Ñalngu winndereewu ciftorgol Mandelaa », nganndiraangu e ɗemngal Engele « Mandela Day », ñalnde 10 noowambar 2009. Ñalngu nguu fiɓaa ko 18 sulyee hitaande kala, ngam mawninde golle Mandelaa, oon jaambaaro kaɓinooɗo Apartaayd, liɓi ɗum, woni ɓaleejo gidiiɗo wonde hooreejo leydi Afirik worgo. Ñalngu nguu waɗiraa kadi ko dowlinde deeƴre.
Ko UNESCO sosi « Ñalngu winndereewu ciftorgol Mandelaa », nganndiraangu e ɗemngal Engele « Mandela Day », ñalnde 10 noowambar 2009. Ñalngu nguu fiɓaa ko 18 sulyee hitaande kala, ngam mawninde golle Mandelaa, oon jaambaaro kaɓinooɗo Apartaayd, liɓi ɗum, woni ɓaleejo gidiiɗo wonde hooreejo leydi Afirik worgo. Ñalngu nguu waɗiraa kadi ko dowlinde deeƴre.
Ñalnde heen (18 sulyee hitaande kala) kala neɗɗo guurɗo e winndere men hee ina ɗaɓɓiraa gollanaade renndo fotde capanɗe jeegom e jeeɗiɗi hojom. 67 hojom ɗii ko duuɓi 67 ɗi Mandelaa waɗi e haɓaade Apartaayd. Ñalngu nguu idii mawnineede fof ko e hitaande 2010.


text:
Ɗo yahanoo artaa fof, ñalnde 9 feebariyee 2017, ñaawtirde San Francisco teeŋtinii jowgol dekere mo hooreejo leydi ndii, hono Donald TRUMP ƴettunoo ñalnde 30 saawiyee 2017 ngam haɗde jeyaaɓe e leyɗe 6 juulɓe naatde Amerik. Ina wayi no ko gacce mawɗe wonande TRUMP sibu ɗum ina yejanoo e geɗe ɓurnooɗe tiiɗde mo, haa seedtina wonde ko laamu kesu ardii leydi ndii. Jooni, heddanii mo ko wullitoyaade to Ñaawirde rowrowre. Toon noon, alaa e sago ñaawooɓe 5 e nder 8 jeyaaɓe heen ɓee njaɓana mo. Nde tawnoo o ɗaminaaki ɗuum, o wiyi ko o ƴettoowo “dekere goɗɗo”.
Ɗum noon, eɗen mbaawi wiyde wonde doole luulndiiɓe ngañgu e ooyre ndañii poolgu. Ina jeyaa e ɗeen doole darinooɗe faddaade yamiroore Trump ndee, ko ina abboo e teemedere pelle mawɗe toppitiiɗe karallaagal kumpital e jokkondiral toowngal (Apple, Microsoft, Google, Facebook ekn), ngullitinooɗe to Ñaawoore leydi Amerik, sibu e miijo majje dekere ndee rewaani laawol, tee ina « bonnana no feewi atampirisaaji amerik, ina haɗa ƴellitaare e pentugol geɗe kese ». E nder ɗaɓɓaande ñaawoore ɗe njoɗɗini ndee, eɗe mbinndi heen wonde « tumarankooɓe njiytii gannde keewɗe nafoore wonande ngenndi men, tee cosii teemedee antampiris ɓurɗi lollude e waawde fentude e leydi ndii », ɓe limti heen Apple, Disney, Google walla kadi Ford.
E wiyde maɓɓe, dekere TRUMP ndee ina ɗawa antampirisaaji leydi ndii « ƴettude yimɓe jom en kattanɗe mawɗe », ina ɓeyda fereeji golle, tee « ina leefɗina ɗe e nder winndere ndee ». Dekere ndee ina luutondiri haa ɗoon waawi haaɗde e « piɓle potal nder tippudi tumarankaagu », yanti heen ende luutndii sariya ƴettanooɗo e hitaande 1965 karminoowo paltoor tuugiiɗo e ngenndaagu wonande ɗaɓɓooɓe mooleede, mo persidaa Lyndon Johson siifnoo ndeen oo. Ko ɓuri heewde e siifɓe nde ko antampirisaaji karallaagal-Toowngal (high-tech), ko wayi no Facebook, Google, Microsoft, Apple, Twitter ekn…
Dekere ndee ina haɗi jeyaaɓe e won e leyɗeele naatde Dental Dowlaaji Amerik (DDA) e mudda balɗe 90. Hay leydi ngootiri limtaaka heen, kono, e ko tabiti, ɗum anniyaa faweede ko e jeyaaɓe e leyɗe jeeɗiɗi juulɓe, hono Siiri, Iraan, Sudaan, Libi, Soomali, Yemen, e Iraak. Ɗum toɗɗaaki wiisaaji (jamirooje naatgol) dipolomaat en e gollotooɓe e Fedde Ngenndiije Dentuɗe.
Donald TRUMP laaɓɓitinii ñalnde aljumaa 27/1/2017 e tele wonde faandaare kuulal ngal yahata ko e « hisnude kereecee en ».
Kono tan, daliilu mo TRUMP rokki oo, gaddanɗo ɗum ƴettude ndee yamiroore, wonaa hujja jaɓniiɗo, e wiyde ñaawooɓe 3 ñaawtirde San Francisco ndee. Waɗi noon, ko e nder 182 ownooɓe yiɗnooɓe waɗde bone e leydi hee gila 1990, hay heen gooto jeyaaka e leyɗe jeeɗiɗi jopaaɗe ɗee (heen 101 boom ko ameriknaaɓe).
Tesko : Ko ñaawoowo dowrowo (juge fédéral) ina wiyee James Robart yownoo dekere oo ñalnde 3 feebariyee 2017.
Bookara Aamadu Bah