text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 122 (Peter’s life in danger)
122. Ngurndan Petruusu ɗan no hawrude e ko hulåinii
Lampuuji ɗin ñifinaama gila ko neeåi, kono ndaygu ngun no jalbude haa jooni ka nder suudu yumma Mariyama. Hari himo saatini yimåe åen fii huunde wullinaynde: Petruusu no sokaa. O yewtuno fii annabi Iisaa, e miijo makko kanko Heroodu, hari ko huunde hulåiniinde. Hara ko jemma sakkitoro on nii adalde åe happande mo fii yo o ware? Weldiååe makko åen bontiraaka tama’u, ko fii Alla no waawi waɗude kaawakeeji. Jemma e ñalorma, hiåe toraade ...
Debbo : "Iisaa Joomiraaɗo, hita a accu Petruusu maaya."
Gorko : "Hiɗa waawi waɗude kaawakeeji. Meɗen hooli maa."
Kanko Petruusu goy? Hara hiɗa waawi ndaarude nder kaso ngon? Kitaabul-Muggadasi on no nandita e fineeter ka yimåe åen ndaarirta ko honno yimåe åen wuurirnoo e nder humondiral maååe e annabi Iisaa, gila ko neeåi buy.
Suka : "Petruusu ɗaanii. Ko honno o ɗaanorta jemma weetayɗo wareede makko?"
Jiwo : "Himo waɗaa e jolokeeje e juuɗe aynooåe ɗiɗo ɗiɗo."
Suka : "Ɗiɗooåe åen no darii ka dambugal."
Hari ngurndan Petruusu ɗan no weeåitii, yimåe makko åen no toranoo mo soono woo. Kono åe waawataano miijaade fii ko woni e feýýude kon e on jemma ka nder kaso.
Tun nde wootere, ndaygu jalbi. Malaa’ikaajo on feeñi nde wootere binde Petruusu.
Malaa’ikaajo : "Petruusu, immo, wattoɗaa paɗe maa ɗen. Ýettu burmuusu maa on, immoɗaa, yaaden."
Petruusu no seppude åaawo malaa’ikaajo on wa si tawii o hoynayno woni. Ɗun e tawde jolokooje ɗen accitii mo, aynoowo hay gooto wattanaali yili e memminagol makko ngol. Baafal janndiwal njanal ngal udditaa rewrude e junngo ngo yi’otaako. Onsay malaa’ikaajo on muti. Alla no waawi waɗude kaawakeeji!
Petruusu : "Mi hettike! Alla nelii malaa’ikaajo on fii dandugol lan e juuɗe Heroodu."
Petruusu dogi ka suudu Mariyama (Hito ko baafe ɗen hoɗɗaa kon).
Rodaasi : "Ko hombo nii?"
Petruusu : "Ko Petruusu."
Rodaasi no weltii haa tawi fewndo ko o nani hito ngon o yejjitii udditugol baafal ngal. O dogi haa ka åeya woni ton.
Rodaasi : "Petruusu no ka baafal!"
Gorko : "A feetii! Waawaa wonde."
Rodaasi : "Ko goonga, mi heɗitike hawa makko kan!"
(Hito hoɗagol baafal ngal)
Petruusu : "Udditee!"
Gorko : "Ko kanko tigi. Alla waɗii kaawake."
(Hito udditugol baafal ngal)
Debbo : "Petruusu, ko honno yaltirɗaa ka kaso?"
Petruusu fillitanii weldiååe makko åen no feýýiri non fow.
Alla no waawi waɗugol kaawakeeji, o jaabina torndeeji ɗin no ŋalɗirta en.
Hanndeere ndee, himo waɗude kaawakeeji, fanɗuɗi e mawɗi. Hoolee mo!
Yewtooåe : Fillitotooɗho, debbo, aaden, gorko, jiwo, malaa’ikaajo, Petruusu, Rodaasi
© Copyright : CEF Allemagne


c: text/html

text:
Nder nehaande wuro Koldaa, leegal Dumaasu, ko ɗoon Jammi Muusaa Moolo Balde hiŋkinii. Njuuteendi makki abbiima e meeteruuji noogaas haa fawi. Kii jammi ɓurii duuɓi teemedere, kaŋki adii ɗoon leegal Dumaasu ngal. Leegal Dumaasu ngal fuɗɗii hoɗeede ko e kitaale 1870 fayi 1872. E oon tuma, ɓurnoo heewde e leegal hee ko Mandiŋkooɓe. Bieteeɗo Foode Kulibali laatinoo mawɗo leegal ngal. Jammi Muusaa Moolo wonii seede golwole keewɗe nder Fuladu, yontaaji Koldaanaaɓe keewɗi cakkiima les makki, korsinii ki, kormiima ki.
So Koldaa wonii laamorgo Fuladu Pakaw Balanta Kunnda, Jammi Muusaa Moolo ina jeyaa e ko tagi ɗum ñiiɓde. Ki tamii jeloode daartol e pinal Fuladu e kuuɓal, haa arti noon e ngal leegal Dumaasu Koldaa.
Muumo lemsuɗo seediima daartol
Adii hoɗde e leegal Dumaasu Koldaa ko Wambaraŋkooɓe yetteteeɓe Keyitaa e Konaate e Kulibali e Dumbuya. Ko ɓe koniŋkooɓe suusɓe jaambareeɓe ummoriiɓe leydi Mannde, ɓe ndewi leydi Gaabu haa ɓe njettii Fuladu. Ɓe ngaddori pinal maɓɓe e donaaɗi maɓɓe (finaa-tawaa) e goowaaɗi maɓɓe e allaaji maɓɓe. Nde ɓe njettii ɗo Koldaa woni hannde ɗoo, ɓe koɗi ɗoon. Ɓe inniri nokku o Dumaasu, ko firtata « cuuɗi les » ngam yerondirde ɗum e haayre toownde wonnde sara ɗoon.
Daartol Jammi Muusaa Moolo jotondiri ko e daartol leegal Dumaasu, kono kadi jokkondiri e golwole Muusaa Moolo Balde, laamɗo Fuladu.
Nde Muusaa Moolo lomtii baaba mum Alfaa Moolo Balde e hitaande 1881, nde o fooli baabiraaɓe makko-sawndiiɓe Bakari Balde e Dikkori Balde, o raaŋani yaajnude laamandi o roni e baaba makko Alfaa Moolo. O waɗti yahde omo hona omo rugga jawɗeele e leyɗeele Mandiŋkooɓe. Tuma gooto, kaŋko e koniŋkooɓe makko, ɓe ngari Koldaa tawi eɓe tampi. O yiyi jammi ki ina wiifni cate jahɗe haa keɓi leydi.
Ko ɗoon o felliti waɗtude jammi ki fooftorde, ñallirki, batirki. Ko les makki kadi Muusaa Moolo Balde yiyondirtunoo e hoohooɓe Fuladu Pakaw Balanta Kunnda. Kuuge keewɗe ɗe Muusaa Moolo ƴefti, ɓulnaa ko les kii jammi. Tuggi oon tuma, ko laatii waynorde so koniŋkooɓe ina njaha haɓoyeede. So ɓe poolii so ɓe poolaama, ɓe ngartata kadi ko les makki. Ko jammi ndoondiiki weltaare e sunaare, ko jammi korsuki jibinannde Koldaa Pakaw e Fuladu haa heɓi Welingaraa. Gila ndeen ki waɗti wiyeede Jammi Muusaa Moolo ɗo Fulɓe Fuladu kawrata.
Cuuɗndi ndi hoɗdiiɓe nganndaa
Gaagaa darnde jammi ki to bannge daartol, aki reeni kadi bannge cuuɗiiɗo, cuuɗndi nde won e Fulɓe Fuladu nganndaa. Heen sahaaji teeŋti e demminaare, ki sila haa ki laaɓa, cate caama, hay foobere makki fera haa yimɓe cikka ko ki maayki. Ko ndeen tan hoɗɓe saraaji makki ndoɓintoo cate maayɗe njaha kuɓɓoya. Kono so demminaare fuɗɗiima maayde, ki wilta haa ɓura no ki waynoo adan nii.
Fulɓe Koldaa ina mbiya ko e makki sanam koldanaaɓe hoɗi. Ko ki koɗaaki. Nde wonnoo kadi ki darii ko sera jumaa, ɗum waɗi duwawuuji baɗaaɗi ɗoon fof ko jaabaaɗi. Koɗɗo e kii jammi ko jinne moƴƴo mo bonnantaa hay gooto. Ko ɗum tagi Koldanaaɓe horsinde Jammi Muusaa Moolo, ki ɓe cifotoo ko kam woni « wuddu Koldaa », alaa miijotooɗo feƴƴude ki, walla nii soppude e makki hay baramlefol.
Feƴƴaa wuurtini hoore mum
Won ko waɗi ko haawnii ko Koldanaaɓe njaŋtotoo. E yonta koloñaal, tuubakooɓe ummanii feƴƴude ki. Ɓe noddi lawɓe, ɓe njoɓi ɗum en e gardogol tuubakooɓe addorɓe kaɓirɗe mum en, jammbe e jaasiiji e « riisuuji ». Koldanaaɓe etii, enndii yo ɓe ngoppu jammi ki, ko kaŋki reenata Koldaa, ko ki koɗaaki. Tuubakooɓe calii. Ɓe ndawi e makki subaka gooto, ɓe ñalli feƴƴude haa naange muti ɓe ngaynaani. Ɓe pelliti fooftaade haa no janngo mum ɓe ndawa kadi e makki. Nde ɓe ngartunoo subaka law, ɓe tawi ki waytii no ki waynoo, cate caamnooɗe ngontii ɗo ngonnoo, hay cetetine ndentii naattii e foobre. Ki wiltiti haa ɓuri no ki waynoo adan nii. Yimɓe kaawaa, woodi e lawɓe ɓe, ɓe hakkillaaji mum en mbirnii, ndogi naati e ladde. Ɗum tinndanii tuubakooɓe, kii jammi wonaa mehi. Koldanaaɓe ina mbiya « ɗoo e Koldaa, alaa baawɗo wiyde ina anndi tigi-rigi Jammi Muusaa Moolo. Wuurɓe Fuladu fof njibina tan tawi ki ɗoon… ».
E jaati ko Mandiŋkooɓe ngadii hoɗde e leegal Dumaasu. Ɓe ndewatnoo sanamuuji maɓɓe ko e takko jammi ki. Ko les makki sukaaɓe kaddintee, njulliiɓe njooɗotonoo. So ndunngu naatii, so toɓo leelii toɓde, ko ɗoon Koldanaaɓe ñaagotoo yarnaango, nduwoo yo gese keew gawri…
Hannde o, pijirlooji Mandiŋkooɓe ko wiyatee «Jambadoŋ», ko les makki fuɗɗotoo, ko les makki fusata. Heen sahaaji, ina hasii yimɓe njaha lootoyaade les makki mbele ñaagunde mum en ina jaɓee. Nde sabu ɗum fof, hay gooto hannde miijotaako feƴƴude Jammi Muusaa Moolo.
Kuɗol : Aliw Saane
Firo : Aamadu Malal Gey

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wonaani duuɓi 10 tawo ko neɗɗo waawi jooɗaade nder dunndu Ciikon, (sara Ɓoggee) ina haalda e gonɗo Pari, walla miijoo neɗɗo gonɗo ɗo waawi wonde e winndere ndee fof tan, nodda ɗum, wona e haaldude e mum… Ɓooyaani ko wonɓe Amerik mbaɗti habrude Nuwaanaaɓe ko kewi e Nuwaa e hoore mum. Hol baawnooɗo miijaade ɗumɗoo ina waawi aaɓnaade ko adii hannde ?
Wonaani duuɓi 10 tawo ko neɗɗo waawi jooɗaade nder dunndu Ciikon, (sara Ɓoggee) ina haalda e gonɗo Pari, walla miijoo neɗɗo gonɗo ɗo waawi wonde e winndere ndee fof tan, nodda ɗum, wona e haaldude e mum… Ɓooyaani ko wonɓe Amerik mbaɗti habrude Nuwaanaaɓe ko kewi e Nuwaa e hoore mum. Hol baawnooɗo miijaade ɗumɗoo ina waawi aaɓnaade ko adii hannde ?
Hol baawnooɗo miijaade, duuɓi 10 ko adii hannde, neɗɗo ina waawa haaldude hannde e telefoŋ mum portaabal e ɗemngal ngal welaa? Hay gooto.
Ɗoo e duuɓi 20, maa neɗɗo waaw ɗowrude kaɓirɗe mum (ordinateer mum, portaabal mum) ƴeewki, woni dille sonndu yitere, walla maandingol (maandinirgol juuɗe e peɗeeli walla dille ɓalndu). Ko wayi no, so aɗa jannga deftere waɗannde nder ordinateer, so a wikkii hoore bannge nano, ɗerewol deftere ndee weɗɗitiroo oon bannge, so a ƴeewii helmere a majaani, firo mayre udditoo ekn …
Ɗoo e duuɓi 20, so a yiɗii waasde jotondirde e Somelec, aɗa waawi pentirirde hoɗorde maa pentiir jaggoowo naange waɗta ɗum kuuraa, walla kuuraa heen laral koyngal soleer njaynoraa galle maa, kuɓɓiraa kaɓirɗe maa (tele, filsideer ekn…). Ndeen, hay dille (diiraali masiŋaaji e dille goɗɗe), maa kuutore ngam yaltinde yakawere (énergie), ko nanndi e kuuraa (no cereeli naange kuutorirtee jooni nii). Ko noon kadi, comci jaynotooɗi maa mbaɗtu feewneede ; so aɗa yaha jamma e nder ladde, a soklaani fitirla, walla, so a welaama, ɗi ngonta tele maa, walla jaynirgel (ekraa), tawa aɗa waawa winndude heen ɓatakeeji maa (SMS-uuji, iimeeluuji ekn.) Ɗum firti kadi, ko ndeen, ɓale nder galle maa ngonata tele maa ; tee, oon tele ɗowrataa ɗum ko beesaali walla ƴeewki, walla miijo…
Ɗoo e duuɓi 20, kala ɗo tolniɗaa e winndere hee, hay so tawii ko e nder ladde moraande ngon-ɗaa, aɗa waawi heɓde internet : Google woni ko e jarribaade ɗuum. So werlaade e weeyo winndere ndee mankaaji (fukiiji, baloŋaaji) mawɗi, woni wertude e weeyo hee gaccungol mankaaji dokkooji internet, keɓɓittooɗi onndooji, cara ɗum ɗum en e denndaangal jookli winndere ndee.
Ɗoo e duuɓi 20, ko leɗɗe guurɗe ñilkooje, mbaɗtata jaynaade mbeddaaji gure men. Eɗen nganndi won koowooje jaynotooɗe ngoodi, ko wayi no “sowti”. Ko heen annduɓe ɓee tiimtii ngam fuɗnude puɗi jaynotooɗi jamma.
Ɗoo e duuɓi 20, maa yimɓe mbaɗtu hoɗde e nder gure kayooje. Ko goonga nii maa karallaagal aadee yetto ɗoon, kono ɓeydata ɗum, ko e oon sahaa, ina gasa tawa yoga e winndere ndee hujjitii sabu ɓeydagol nguleeki weeyo jogorngol saabaade ƴerngo maaje… E duuɓi 20 jawtuɗi ɗii mmaaje ƴerii fotde diraaji ɗiɗi (hedde 90 santimeeteer). Nayaɓal Banngaladesh yooliima, sappoɓal njoorndi Pays Bas ndiyam moɗii ɗum. Ko goonga yoga e yimɓe maa « ngabbo dow », koɗoya e tule walla kaaɗe toowɗe. Kono maa wood heen kadi ɓe ngalaa ɗo luuñcitii, so wonaa sakkude peeje no nguurdi e diƴƴe : miijo japponnaaɓe walla hollandenaaɓe… Maa wood, ɗum noon, mahɓe gure nder geec, gure kayooje. Ɗeen ɗe annduɓe inniri « Lilypad » walla « Polyv’îles »…
Gure kayooje
Ɗoo e duuɓi 20, ko heewi kadi maa waylo to bannge cellal e safaara !
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde e nate 01net


text:
DAMAL VIII : Tottirgol leydi e gure teeru
Kuulal 121 – Caggal diisnondiral hakkunde Ministeer Finaas e Hilifaaɓe diwanuuji e tunnduuji e hoohooɓe meeriiji, sarwisaaji Ministeer toppitiiɗo wuraagu (Urbanisme) ina foti lelnude palaŋuuji pawatooɗi e ɓetgol leydi ngol sarwisaaji Topogaraafi waɗi.
DAMAL VIII : Tottirgol leydi e gure teeru
Kuulal 121 – Caggal diisnondiral hakkunde Ministeer Finaas e Hilifaaɓe diwanuuji e tunnduuji e hoohooɓe meeriiji, sarwisaaji Ministeer toppitiiɗo wuraagu (Urbanisme) ina foti lelnude palaŋuuji pawatooɗi e ɓetgol leydi ngol sarwisaaji Topogaraafi waɗi.
Kuulal 122 – Ina tawee e nder doosiyee eƴɓo taƴngo galleeji, gaagaa miijo maa wasiyaaji sarwisaaji cifaaɗi e kuulal gonngal dow ngal, deftere parliiɗi sifotoonde ko faanditaa e nokkuuji taƴaaɗi ɗii kala, haalee heen ko ɓuri famɗude ko dokkaaɗo oo ɗaɓɓiraa yoo waɗ heen, goɗɗondiral boli deweteeɗi, jerondiral keeweendi mahdi ndii so waɗdaama e wertaango lowre ndee, sarɗiji parliiɗi e koɗki e nder teeru.
Ko diiso Ministeeruuji jaɓata eƴɓo taƴngo galleeeji e fawaade e pillitol ngol Ministeer Kalfinaaɗo wuraagu waɗanta ɗum.
Dekere jaɓoowo eƴɓo taƴngo ngoo ina bayyina heen wonde eƴɓo ngoo ko nafoore ndenndaandi, haala heen kadi wonde lowe ɗee ina poti reggondirde caggal nde mbaɗanaa peŋɗe keeri hakkunde majje.
Kuulal 23 – Eƴɓo taƴngo galleeji ngoo foti ko tabitineede e dow leydi hee, heen lowre fof heertiniree peŋɗe laawɗinaaɗe.
Kuulal 124 – Sarwisaaji Ardorde huuftidinnde jeyuuji Dowla (Domaines) e ballondiral e sarwisaaji Ministeer kalfinaaɗo wuraagu ko kam en poti winnditaade leydi ndi taƴngo mum jaɓaa ndii e innde Dowla caggal nde kala jeyuuji keeriiɗi njaltinaa e leydi hee.
Kuulal 125 – Nokkuuji taƴaaɗi ɗii ina njogii mbaadiiji ɗiɗi :
– Taƴngo ngam koɗki, walla hakkunde koɗki e goɗɗum, walla ngam njulaagu walla noon ngam golle mbaylaandi e ñeeñal, tawi ɗiin nokkuuji, sarɗiiji wuraagu keeriiɗi ina pawii e gollugol mum.
– Taƴngo koɗki ngaadoraandi mbaylotoondi ndi farlaaki e mum sarɗiiji wuraagu keeriiɗi.
Kuulal 126 – E nder nokkuuji teeru , jogii hakke tottirde leydi e mudda walla e pandungal tan ko :
– Ministeer kalfinaaɗo kaalis so tawii wertaango leydi ndii diwtaani ujunere meeter kaare ɗo nokku oo waawi wonde fof.
– Diiso Ministeeruuji so tawii wertaango ngoo diwii ujunere meeter kaare.
Kuulal 127 – Kala jiɗɗo tottireede leydi e nder nokkuuji koɗki, njulaagu walla mbaylaandi e ñeeñal foti ko huccinde ɗaɓɓaande mum wondude e jamminoore laaɓtunde feewde e Ministeer kalfinaaɗo kaalis.
E nder ndeen ɗaɓɓaande ina foti yahdude heen :
– Tummbutere laawɗinaande kartal dantitee ɗaɓɓuɗo oo ;
– Neldal doosɗe ɗaɓɓuɗo oo so tawii ko fedde walla sosiyetee.
Kuulal 128 – E nder nokkuuji teeru baɗanaaɗi palaŋ ɗowoowo, taƴngo ngoo, ɗaɓɓaaɗe nokkuuji koɗki, ko goomu diiso cifaaɗo e ko arata ko foti yuurnitaade ɗum :
Hooreejo : Ko gardiiɗo kuuftidinɗo jeyuuji Dowla walla lomto mum e nder diwaan oo.
Nduubanuuji :
– Gardiiɗo sarwiis topogarafi walla jooɗaniiɗo ɗum e diwaan hee;
– Gardiiɗo sarwiis wuraagu walla jooɗaniiɗo ɗum e diwaan hee tawa ko kañum wonata pillitoowo goomu nguu.
Ko nguun goomu yettinta Ministeer kalfinaaɗo kaalis oo doggol yimɓe wagginaaɓe yo ndokke ɓee.
Kuulal 129 – Jogii hakke tottireede leydi e mudda e nder nokkuuji taƴraaɗi sabu golle mbaylaandi, ñeeñal ko neɗɗo teelɗuɗo walla fedde maa sosiyetee binnditiiɗo e nder Karnal njulaŋkaagu, tawi kadi joomum rewaaka lempooji, ngonka mum ina rewi laawol to bannge sarwiis kisal renndo e baŋkeeji yantude e kala gollorɗi ciforteeɗi ndaranii ko nafoore ndenndaandi.
Kuulal 130 – Foti lelnude doggol dañɓe tottireede leydi e mudda ɓee e nder nokkuuji taƴiranaaɗi nokkuuji mbaylaandi, ko goomu ciforiiɗo ni :
Hooreejo :
– Ko gardiiɗo kuuftidinɗo jeyuuji Dowla walla lomto mum e nder diwaan oo ;
Nduubanuuji :
– Gardiiɗo peewnugol leydi e Golle e nder Diwanuuji ;
– Gardiiɗo Mbaylaandi
– Gardiiɗo njulaagu
– Gardiiɗo Ñeeñal
– Gardiiɗo Wuraagu kalfinaaɗo kuuɓal Goomu nguu.
Kuulal 131 : Ko Ministeer kalfinaaɗo kaalis humpitta tottiraaɓe leydi e mudda tottirgol ngol etee ko kaŋko siññinta yamiroore jooɗagol e leydi hee, caggal nde keɓɗo leydi ndii yoɓi haa timmi hakkeeji pawiiɗi heen ɗii.
Tottiraaɗo leydi ndii ina foti hunaade wonde maa how leydi ndii e nder lajal duuɓi ɗiɗi caggal ñalawma mo heɓi kaayit tottirgol ngol etee, e nder lajal duuɓi joy, maa o gollo e dow leydi hee ko sarɗaa e nder deftere parliiɗi ɗii, so wonaa ɗuum, kaayit tottirgol leydi ndii nattii rewde laawol.
Kuulal 132 – E nder nokkuuji koɗki maa njulaagu walla ñeeñal, leydi tottiraandi e mudda jeyi ɗum tan ko tottaaɗo oo, leydi ndii ina waawi yeeyeede, rokkeede walla tottireede goɗɗo e dow sarɗi tawa ɗum waɗetee ko e dow kaayit mo Noteer siifi.
Kuulal 133 – Caggal nde Waali rokki kaayit jamiroowo mahgol nokku oo e dow wagginaango sarwisaaji karalleeji taƴɗi sañ majjum e baɗgol golle carɗaaɗe e nder deftere parliiɗi ndee, tottiraaɗo leydi ndii e mudda e oon sahaa oo, ina waawi heɓde dokkal pandungal.
Dokkirgol pandungal noon tottirtee ko kaayit biyeteeɗo « arrêté » walla dekere « décret » ƴettaaɗo e nder Diiso Ministuruuji no siforaa e nder kuulal 125 ooɗoo dekere nii.
Kuulal 134 – Teskotoo golle baɗaaɗe e dow leydi tottiraandi e mudda e nder denndaangal nokkuuji gonɗi e teeru ko goomu mo jeyaa e mum :
– Hakem/ Hooreejo
– Mawɓe sarwisaaji palɗe walla diwanuuji Domen (Domaines), wuraagu e lempoo.
Pillitol batu nguuɗoon goomu ɓetata ko golle baɗaaɗe e dow leydi hee walla bagginaaɗe yoo mbaɗe heen tawa ko ko laaɓti :
– maa wonii ko ɓeydugol lajal golle ɗee ;
– walla dokkal pandungal ;
– walla teettugol e juuɗe tottanooɗo oo.
Kuulal 135 – E nder nokkuuji taƴraaɗi ngam koɗki ɓeydotooki, ɗaɓɓaaɗe tottirgol leydi e mudda kuccitintee ko e Hakem. Doggol ɗeen ɗaɓɓaaɗe, lelnata ɗum ko Goomu ngu jeyaa e mum :
Hooreejo : Hakem
Nduubanuuji :
– meer wuro ngo ɗum toɗɗii ngoo ;
– mawɓe sarwisaaji palɗe walla diwanuuji Domen, wuraagu, booñ leydi e njulaagu nder leydi ;
– yimɓe ɗiɗo ɓe waali toɗɗotoo fawaade e humpito mum en e nananeede ɗum en e nder renndo hee.
Doggol battindiingol heen fof foti ko yettinoyeede Ministeer toppitiiɗo ko yowitii e kaalis.
Kuulal 136 – Tottirgol leydi e mudda e nder nokkuuji koɗki ɓeydotooki, tottirtee ko fawaade e silsil joofaaɗo e kuulal 126 ooɗoo dekere.
Kuulal 137 – E nder nokkuuji desanaaɗi koɗki ɓeydotooki, tottiraaɗo leydi e mudda ina waawi ɗaɓɓude jaɓgol koohoowo tottirnooɗo leydi ndii nde yamirta coodoowo mo addani ɗum, yo yeey geɗe puɗɗanooɗe golleede e dow leydi hee so tawii kay ko gollanoo koo, ko jaasi fof, yettiima ko deftere parliiɗi fawnoo heen koo.
Kuulal 138 – Caggal gollagol leydi fawaade e palaŋ taƴngo leydi ndii, tottiraaɗo leydi e mudda oo ina waawi heɓde haŋkati dokkal pandungal leydi ndii.
Teskotoo ngool gollagol ko goomu cifaangu e kuulal 133 ooɗoo dekere.
Tottiraaɗo leydi ndii e mudda oo ina waawi ɗaɓɓude, e sahaa nde yiɗi kala, garaangal teskotooɗo golle baɗaaɗe ɗee.
So tawii lajal duuɓi joy ngal timmii, Administarasiyoŋ fanndotaako hay dara, arat tan teskoo gollagol leydi ndii so wonaa noon tawa joomum dañiino ɓeydaneede lajal hee hitaande.
Kuulal 139 – Rokkiraaɓe leydi ina farlii e mum en howde lowe tottaa ɗee fawaade e sarɗiiji lelnaaɗi e nder deftere parliiɗi ndee e nder lajal duuɓi ɗiɗi, tuggude ñalngu nde tottirgol ngol waɗi.
Ngam heɓde dokkal pandungal, eɓe poti gollaade leydi ndii e nder lajal duuɓi joy tuggi ñalngu tottirgol ngol.
Baasgol gollaade leydi ndii e lajal duuɓi joy ina saaboo ittugol leydi ndii e juuɗe tottiranooɗo ɗum oo.
E oon fannu ko yoɓanoo e leydi hee wonaa ko ruttetee, heddotoo ko e jeyal Booñ ndenndaandi.
DAMAL IX : KUULE LAJAAƊE
Kuulal 140 – Ministuruuji halfinaaɓe kaalis, Fiyakuuji nder leydi e Wuraagu maa ƴettu “arrêté” (kuugal) cifotooɗo no dokke leydi dowri ndeftinirtee e laawol dekere 2000-089 ñalnde 17 sulyee 2000 e nder nokkuuji teeru.
Kuulal 141 – Ko yowitii noon e ɗaɓɓaaɗe leydi walla geɗe goɗɗe gonnooɗe e waɗeede e sahaa nde ooɗoo dekere siññintee ndee, doosiyeeji mum maa njettine hilifaaɓe taƴɓe sañ mum ngam rokkirde ɗum fawaade e kuule ooɗoo dekere.
DAMAL X : KUULE JOOFIRƊE
Kuulal 142 – Kala kuule ƴettanooɗe ko adii, luutondirɗe e ooɗoo dekere pirtaama, teeŋti noon e dekere toŋ.2000/89 ñalnde 17 suliyee 2000.
Kuulal 143 – Ko Ministeer Kalfinaaɗo kaalis, Ministeer kalfinaaɗo Fiyakuuji ndernderi e Wellitaare, Ministeer toppitiiɗo Koɗki, Wuraagu e Peewnugol leydi kalfinaa yo ciynu ooɗoo dekere potɗo yaltineede e Jaaynde Laawɗunde Ndenndaandi Islamiyaeeri Moritani.
Waɗaa ko ɗo e Nuwaasoot ñalnde 31 marsa 2010
– DR MULLAAY WUL MUHAMMED LAGDAF
– MINISTEER KALFINAAƊO FIYAKUUJI NDERNDERI E WELLITAARE : Muhammed Wul BOYLIIL
– MINISTEER KALFINAAƊO KAALIS : USMAAN KAN
– MINISTEER KALFINAAƊO KOƊKI, WURAAGU E PEEWNUGOL LEYDI : Isma’iil wul BEDDE Wul sheekh Sidiyaa.


text:
Ndeen kanko nelaaɗo yahuud en ɓe leelii tan, ɓe pelliti naatde, ɓe naati ɓe tawi mo nder omo wondi toon e yummakko, nde ɓe njettii tan ɓe njani e dow annabi Iisaa (JKM), ɓe kuuñti hoore ndee, ɓe tawi ko annabi Iisaa tigi woni ɗoon, ɓe muuri e dow hoore makko laafa, ɓe ƴetti mo, ɓe njolni mo e nder huunde, ɓe njaltini mo galle, ɓe ngoni e yiilnude mo e nder wuro ngoo ngam yiɗde hoynude mo. Ɓe ƴetti leɗɗe ɗiɗi ɓe palondiri ɗum en haa wayi no gallaaɗi burgal nih, ɓe pali e dow geenol makko, juuɗe makko e koyɗe makko fof ko tonngaaɗe, ɓe ƴetti juuɗe ɗee ɓe porti ɗe e dow leggal gonngal e dow geenol makko ngal. Ɓe peŋi heen pontooje ɓutte, ɗum fof o woyaani, o ñirɓinaaki. Caggal ɗuum, ɓe njaggi yimɓe ɗiɗo, eɓe tuumi ɗum semmbinde diina makko oo, ɓeen ne ɓe mbaɗi ɗum en no ɓe mbaɗi annabi Iisaa nih. Ɓe njaltini ɓe kamɓe fof e boowal mawngal yahuudu en fof noddaa ngari tawtoreede warngo annabi Iisaa (JKM) e dow ɗuum, ɓuraana tedduɗo o wiyi: « ɓe mbaraani mo e yenaneede ɓe palaani e leggal, ko woni kay oon ina nanndi ɓe e makko, ɓe mbaraani mo e yenaneede kono ko geno ɓamti mo feewde e mum » simoore rewɓe, kaawise: 157—158. Hono ganndo gooto ina wiyee Asiis wiyi: gorko nannduɗo e Annabi Iisaa oo wiyetee ko Asyuu – oon ko gooto e annduɓe Yahuud en. Hono Wahab bun man mbahi wiyi : « ndeen nannduɗo e Iisaa oo, leggal falaama e dow geenol mum, nguun ñalngu ko ñalawma Aljumaa saanga waktuuji tati kikiiɗe. fiɗnde mum ko geno niɓɓiɗinii aduna oo kala ɗeen balɗe, kadi ko ina tolnoo e balɗe tati, ina teskaa ñalnde heen kadi waɗii yerɓannde leydi mawnde sanne.» Hono Saalabi wiyi : « nde Annabi Iisaa safaa nawaa dow asamaan ndee, oon tuma omo yahra e duuɓi capanɗe tati, ko kanko ɓuri famɗude duuɓi e annabaaɓe ɓee kala ». Hono Ibnu risqi wiyi : « ina tabiti hono laamɗo debbo roni-ronaati (roi) gooto ina wiyee Kistantiin, gooto e ɓiɓɓe jamaa bayti Elmakdis, nde yahi to boowal to annabi nawaa too, o tawi leggal ina darnaa, leggal goɗngal ina falaa e dow mum Iisaa ina haɓɓaa e dow mum, nde yahi haa kamɓe tato haɓɓaaɓe ɓee fof ɓe maayrii noon, ɓe ƴetti leɗɗe tati ɗee fof ɓe ndenndini ɗum en, ɓe kaayi e majje kaŋŋe caggal ɗuum, ɓe mbaɗti oon ɗoon ñalawma ñalngu welnere ?» ɓe inniri ɗum welnere gallaaɗi burgal, ɗum noon ko tawi heɓii teemedinɗe tati.
Ina laatii hono Annabi Iisaa, (JKM) ko annabi, ko o nelaaɗo, omo jeyaa e nelaaɓe njoyo ɓurɓe jogaade pellital e nelaaɓe winndere ndee. Caggal ɗuum, Geno toowɗo oo wiyi e nder Ɓuraana mum tedduɗo oo, tuma nde wiyi Iisaa ɓiy Mariyam « eehey mon ɓiɓɓe Israayil en, miin ko mi nelaaɗo geno feewde e mon goongɗinɗo ko hakkunde ɗoo e yeeso am ummoraade e Tawraata, mbiɗo weltinira on nelaaɗo goɗɗo maa ar ina wiyee Ahmadu » simoore Safa, kaawise: 6. Hono ganndo gooto ina wiyee Elmukaatilu wiyi: « hakkunde Iisaa e Mohammed, ɓe jam e kise ngoni e mum en, ɓadtiima duuɓi teemedde jeegom. Hono kalabii kañum ne wiyi hakkunde maɓɓe ko duuɓi teemedde joy e capanɗe nay (540), e oon tuma ko e yonta mo wonaa yonta aarabeeɓe nde tawnoo hay huunde alaa ko geno meeɗi lonnginde e ngoolɗoon leñol so wonaa Annabi Iisaa mo jam e kisal ngoni e mum. Caggal ɗuum, refti heen ko Mohammde mo jam e kise ngoni e mum o, ñaawooje annabaaɓe ko adii annabinaa Mohammed, mo jam e kise ngoni e mum, ina taƴondirnoo, kono tan gila nelaaɗo Mohammed mo jam e kisal ngoni ari o addi sariya mum walla mbiyen ñaawoore diina lislaam, gila ndeen alaa fof ko waylaa e sariyaaji makko ngam ɓuraana no ardunoo nih ko noon tan heddorii haa jooni.
Cifteregol jippogol Annabi Iisaa, (JKM).
Hono biyeteeɗo Awsaa saqafi wiyi : mi nanii nelaaɗo (JKM) ina wiya: Annabi Iisaa ɓiy Mariyam maa jippine saanga nde darnga ɓadii, ina laatoo e jippagol makko maa fooyre raneere tal maa yiye to nokku jumaa Dimaska ɗoo, sifaa mum kadi ɗum waɗata ko nokku wayi kono lowre nih, kanko Annabi Iisaa sukundu nduu wonata ko sukundu ɓaleeru kurum, ɓalndu raneeru tal, so tawii o jippiima kadi o naatata ko nder jamaa, o daroo e dow minbara, o wona e heɗtaade yimɓe ɓee. Njiyaa lislamiyankooɓe, yahuuduyankooɓe, e annasaara en ina ngara ɗo makko ɗoo, ɗum wontata kadi ko ɓittondiral haa njiyaa gooto fof ina ɓoosa hoore mum alla e nguleeki ɓittondiral, caggal ɗuum, islaamiyanke noddinoowo ara, noddina, njuulu darnee, annabi Iisaa ina jeyaa e heedɓe caggal ngam ñemmbude Mahdii.
Daartol e nder yonta Iisaa (JKM), hono ɗum joliri ummoraadee Seekh Abuu Elfarja ibnu jawsi e nder njuɓɓudi mum; o wiyi hono Seek Abaa Elqaasim, (JKM) ina laatii oon hoɗnoo ko e caggal caaɗngol, ko o ganndo mawɗo, omo leemnoo defte gannde keewɗe e nder wakannde leɗɗe, omo joginoo almuudo gooto mo o meeɗaa seertude e mum hay ñalngu ngootu, o noddi ɗum o wiyi ɗum: a yiyii ndeeɗoo wakannde, woni heen ko defte, mbiɗo yiɗi mbeddono-ɗaa-mi nde to nder maayo. E nder ɗeen ɗoon defte noon ina heen deftere Ɓuraana timmunde, wakanndee noon ko nde sokaande nde sokiraa kannaar njamndi.
Almuudo o ƴetti wakannde ndee, o nawi nde to maayo too, omo yahatnoo tan, haa o miijii e hoore makko o wiyi: miin kam, mbiɗo ƴoƴi ? Mbiɗo roondii wakannde waande nih teddude, etee mi anndaa ko woni e nder mum, fawaade heen kadi ceerno no wayi tampude e lelnugol ɗee defte nih, ee ndaw ko haawnii ! O darii, o felliti ruttinde wakannde ndee, o ruttini ɗum to galle makko kanko almuudo oo. Nde o yettii to galle makko too, o joƴƴini wakannde ndee, o fayi to Seek, ɗum woni ceernaajo oo. Nde o yettii to Seek, Seekh wiyi mo: aan kam, a werliima wakannde ndee ? Almuudo oo wiyi mo: eey. Seekh wiyi mo nde mberli-ɗaa ndee haa ngaynu-ɗaa, hol ko njiy-ɗaa ? O wiyi: mi yiyaani hay huunde. Seek anndii ndeke o werlaaki wakannde ndee. Seek wiyi mo: mi anndii ndeke a werlaaki wakannde ndee. Seek wiyi mo: aan ko a almuudo am jaɓɗo ɗooftiiɗo ngonno-ɗaa, so mi yamirii ma yo a waɗ huunde, waɗ ɗuum. Waɗ feere ko yaaccii, rutto werloyo wakannde ndee e nder maayo ngoo. Almuudo oo ruttii, ƴettiti wakannde ndee, o yahi, o werlii wakannde ndee e nder maayo ngoo. O darii omo ƴeewa, haa o yiyi junngo neɗɗo ina yalti e ndiyam ɗam, nanngi wakannde ndee mutni ɗum nder ndiyam maayo ngoo, o darii ko juuti omo fadi wakannde, wakannde yaltaani, o fokkiti o hooti. Nde o yettii to Seek, ceerno oo wiyi mo: a werliima wakannde ndee ? O wiyi: eey. O wiyi mo: nde mberli-ɗaa ndee hol ko njiy-ɗaa ? O wiyi : mi yiyii junngo yaltii e ndiyam ɗam, jaggi wakannde ndee, mutni ɗum nder ndiyam ɗam. Seek wiyi mo: ko jooni tigi mberli-ɗaa.
Caggal ɗumɗoon, kanko almuudo oo e ɗum waɗi kaawise no feewi, etee o waawaa naamndaade ceerno oo hol ko addani ɗum werloyaade wakannde defte ɗee. Ndeke ceerno oo ina waɗti hakkile mum e almuudo mum, o faamii almuudo makko koko hersi naamndaade mo geɗe wakannde ndee.
Haa waɗi ñalawma gooto, eɓe njooɗodii, Seek wiyi almuudo oo : aan kaari, aan kam aɗa anndi ko woni goonga fiyaaku beddegol wakannde defte ɗee ? Almuudo oo wiyi mo: alaa. Seek wiyi mo: maa puuntoowo ar e nder aduna aarabeeɓe, ɓe mbiyata oon ko Dajjaal, oon so arii tawata ko hay deftere wootere alaa e dow leydi winndere ndee. O wona e yiɗde fuuntude yimɓe ɓee ngam naatnude ɗum en e diina mo yamiraaka, e ngaan saanga maa geno tellin Annabi Iisaa (JKM), ko kañum warata oon ɗoon puuntoowo; e ngaan saanga hay huunde alaa ko ñaawirtee e nder winndere ndee so wonaa sariya mo Mohammed (JKM), ko ndeen geno jippinta Jibriil, (JKM) o wiya Annabi Iisaa (JKM) : geno yamirii ma yo a ñaawru winndere ndee lisalaam, e dow ɗuum, yah to maayo Jeyhuun, so a yettiima noddaa mbiyaa: eey maa koolaaɗo geno ina waɗɗi e am defte Abaa Elqaasim ! So a wiyii noon, maa geno yaltin wakannde Seek elqaasi ndee, so a udditii wakannde ndee ma a taw e nder defte ɗee deftere Ɓuraana tedduɗo oo, ko ɗuum ñaawirtaa winndere ndee. Annabi Iisaa yaha waɗa kala no Jibriil (JKM) wiyirnoo ɗum: ko ndeen o wontata ñaawoowo winndere ko adii darga. Ko geno tan woni goonga, anndi goonga, yo geno yaafo en.
Jibriil Muusaa Joop
00222 46 56 51 10/ whats app: 34 46 64 47


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 149 (It‘s difficult for Inam 1)
149. Hino sattani oo wi’eteeɗo Amaanata 1
Hari basagaare nden no teddi. Amaanata ko ka caangol woni ko ýetti nde. Ko ɗon conci tuunuɗi ɗin waɗanoo, o hoyni ɗi ka nder ndiyan, o wuppi ɗi e hoore hayre janɗude.
Hari ɗen golle hinaa weluɗe fii. Ko fii ka buruure, hari masin wuppoowo heåotaako.
Gonɗi ɗin no ila ka yeeso Amaanata faatumakenewo. O piyano kadi. Amaanata no ndaarirde hella ka ngese himo miijitoo fewndo ko gabbe maaro ɗen fanɗunoo fota.
(Hito galol doy wano o maaditornoo non)
Amaanata : "E on saa’i hari hoååe iwuåe leydi Indoneezi ndin no hewti tun, hiåe darni juulirde tosokere ka binnde leɗɗe. Mo kala no waawi yahude ton. Mi ndaariri ka budde, miɗo heɗoo fewndo ko beyti labaaɗi ɗin beytetenoo. Onsay mi naati ka nder, mi heɗii taariikaaji labaaɗi sifiiɗi ɗin fii annabi Iisaa e ko honno o maayiri ka hoore leggal altindiraangal fii men.
Mi fiåi anniye jokkugol mo, mi watta ngurndan an ɗan e juuɗe makko. Åayru mi yeetike mawåe an åen wondema mi torike e innde annabi Iisaa nden, åe monanii lan, åe piyin mi" (Lannoode galol ngol).
Amaanata wulli, kono hinaa piggal ngal woni e wullinde mo, kono ko mawåe makko åen woni e wullinde mo.
Amaanata : "Iisaa Jom an, miɗo faalaa yo mawåe åen gomɗin e innde maa nden, åe wuura fii maa, åe naata ka aljanna ñannde goo. Mi jeeji ma, wota a jaåu åe laatoo hayruåe."
Amaanata ýetti bagasaare conci nden, o hooti ka makko.
Neene (tikkere) : "Ko honɗun wonumaa e neeåinde? Yahu, tinnoɗaa! Defa maaro kon!"
Åay åe gaynii ñaamude, åe newnanaali mo kanko Amaanata yaltugol ka suudu ka o waalata ɗon.
Kono fewndo ko fow deýýi, o yaltiri ka fineeter, o dogiri ka buruure fii yahugol ka juulirde.
(Galol doy doy)
O faalanooka lutteede julde nden. Beyti ɗin e aayeeje ɗen ka Kitaabul-Muggadasi ko o ekkitii kon åeydani mo cuucal. Kono ka suudu, mawåe makko åen ko wedure woni e piyirde mo.
Amaanata rewii e saa’iiji sattuɗi gila ko o anniyii wuurangol annabi Iisaa.
Soono woo himo piyeede, kono haa jooni himo hoolii innde annabi Iisaa nden.
Åay o nawnii, yumma makko waɗi hito e ñanneejo on. O jillindiri goɗɗun e nder jardukun kun, o mocci goɗɗun ton.
Amaanata miijitii ko honɗun o haani waɗude fii no o ronkira yarirde. Ñanneejo on jonni mo jardukun kun, tun nde wootere yumma makko wi’i.
Neene : "Miɗo haani dogude ka kuri, maaro kon no sumude!"
Ñanneejo on iwtiri åaawo makko, Amaanata hibbi kisan lekki kin ka åaawo fineeter.
Si åe anndii non kon ko o waɗi!
On nanoyay fii ko feýýi kon ka yewtere aroyoore.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Amaanata, neene
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Lurral (galdigal) hakkunde Faransi e Ostaraliya sabu firtugol ahdi suumaariin wonndi hakkunde maɓɓe
Saakitaama ñannde :
Koɗo men hannde ko Mammadu Njaay hertorɗo faggudu adunayanko e kadi jokkondire haku-leyɗe. O yewtii e Abdullaay JALLO ko faati e dartingol nanondiral walla ahodal hakkunde Faransi e dental kesal wonugal hakkunde Amerik Ostraliya e Beretaniya. Faransi nodditii ambassadeerɓe mum wonɗe Ostaraliya e Amerik . Holko ngal lurral waawi battinde e jokkondiral Hakkunde Faransi e ɗee leyɗe? Mbelle holaare no waawi artude hannde kadi hakkunde ɗen majje? Keɗoɗen mo e faandu haala Abdullaay JALLO.


text:
Duwaaw ko noddude Alla ñaagoo ɗum moƴƴere, nde wonnoo Alla ko moƴƴo, jogiiɗo, dokkoowo, jiɗɗo ñaageede, kala mo ñaagotaako Alla rewaani Alla, sabu ma o ñaago ko wonaa Alla. Nelaaɗo ( j.k.w) wiyi: « Duwaaw woni dewal Alla, joomi mon wiyi : «Noddee kam mi jaaboo on », o wiyi kadi: « joomi mon toowɗo tedduɗo o, ko keewɗo kerse, kaaraysira, omo hersana jiyaaɗo mum so ɓamtii juuɗe mum fayde e makko nde o ruttata ɗe ko ɗe cooyɗe.»
Kala duwaaw moƴƴo laaɓɗo ko jaabeteeɗo sikke alaa heen, kono noon ko Alla anndi no jaabortoo, ene ɓurirta moƴƴude e ñaagiiɗo o. Nelaaɗo Alla ( j.k.w) wiyi : «alaa juulɗo ñaagotooɗo Alla duwaaw mo alaa bakkaat, alaa taƴde enɗam so wonaa Alla rokka mo heen gooto e geɗe tati : maa o yaaccinanii mo ko o ñaagii ko, maa o mooftanii mo ɗum (moƴƴere) haa laakara, maa o firlitanii mo e worodde hono muuɗum», Sahabaaɓe ɓe mbiyi : ndeen kay yo min kebbinoo heen ! o wiyi : Alla ɓuri heewde.
Duwaaw ko siftorde Alla, e hollirde lohre mum e sokla mum fayde e joomi mum, wondude e mantude neemaaji makko, Alla toowɗo o wiyi: «Ciftoree kam mi siftora on, mantanee kam (neemaaji), hoto njeddito-ɗee kam ».
Hol ko woni duwaaw moƴƴo biyaaɗo ene jaabee o ? Duwaaw ene jogii sarɗiyeeji, e nehdiiji potɗi reeneede heen, won heen njowitii ko e duwotooɗo o, ɗii heen njowitii ko e duweteeɗo o, won heen njowitii ko e ko duwetee koo, e no duwortee e ɗen mbaawi feccude ɗum pecce nay :
A. Jowitiiɗi e noddateeɗo:
- Yo o taw ko Alla gooto noddaa, renndinaaka e hay gooto. Alla toowɗo o wiyi nelaaɗo mum Muhammad (j.k.w) : « so jiyaaɓe am naamniima ma gaa am ‘no noddirtee mi’ : miin mbeɗe ɓadtii, mbeɗe jaaboo noddaango nodduɗo so noddi kam (miin tan), kono yo ɓe nooto mi noon, yo ɓe ngoongɗin am mbele aɓe peewa ». So neɗɗo noddii Alla renndidinii mo e goɗɗo o ɗaccida mo e koo renndidini mo ko.
- Omo waawi noddude Alla o jokkoroo ɗum, o tefnoroo Inɗe Alla ceniiɗe ɗe e sifaaji mum toowɗi ɗi, walla o tefnoroo golle moƴƴe ɗe o meeɗnoo waɗde, walla duwaaw neɗɗo moƴƴo mo o yaakorii Alla ene welaa ɗum.
B. Jowitiiɗi e duwotooɗo o:
- Laɓɓinande Alla ɓernde mum, hakkille mum wona e ko duwotoo ko.
- Ƴeewtaade bakkatuuji mum tuubana Alla, siftora neemaaji mum, manta ɗi, o woɗɗitoo kala goofi, o yamira ko moƴƴi o haɗa pankare.
- Lorlikinaade e yankinaade yeeso Alla, e hollirde ndeereeru e kulol mum Alla
- Ruttude hakkeeji janani, wondude e tuubde e anniyaade waɗtataa.
- Tawa ñaamde makko e yarde makko e koltu makko fof ko ko dagii, ko harmi alaa heen, mo wayaani noon Alla ƴeewataa duwaawu mum.
- Fellitande duwaaw, e yananeede ko jaabanteeɗo, ɗuum noon naamnii ko timminde sarɗiyeeji duwaaw, e moƴƴinde njoorto e Alla.
Ceerno Ahmed Sukayrij wiyi: « sirru jaabeede duwaaw ko goongɗude heen » woni goongɗude heen ko so a ñaagiima dañde gawri, ndemoyaa, so a ñaagiima heewde ganndal, njanngoyaa, so a ñaagiima Alla peewal ummono-ɗaa dame peewal, so a ñaagiima yoo Alla hawridin ɓerɗe yimɓe, ummono-ɗaa ɗuum mbaasaa sarde yimɓe ekn …
7. Hooŋlude e duwaaw: ɗuum woni ñiiɓde heen waasa heñaade, sabu ko Alla anndi nde jaabotoo, e no jaabortoo, nde Annebi Ibraahiima (j.k.w) ñaagii Alla yoo nel e Makkanaaɓe Nelaaɗo, sikke alaa wonde Alla jaabiima duwaaw makko nde o ñaagii nde, kono nde Alla neli e Makkanaaɓe Nelaaɗo Muhammad ( j.k.w) ko caggal duuɓi ujunnaaje ɗiɗi pawɗe, Nelaaɗo ( J.k.w) wiyi : « Miin ko mi duwaaw Baaba am Ibraahiima ( j.k.w) ».
C) Jowitiiɗi e ko duwetee ko :
- Tawa ko o ñaagotoo ko harmaani, ko taƴata enɗam alaa heen.
- Tawa tooñde goɗɗo alaa heen.
- Tawa wonaa huɗde hoore mum walla ɓesngu mum walla jawdi muuɗum.
- Tawa konnguɗi mum ŋeñaaka haa wonti faaro.
C) Jowitiiɗi e mbaydi duwaaw : ene jeyaa e nehdiiji duwaaw :
1. Huccitde fuɗnaange, walla ɗo Kaaba heedti mo fof.
2. Wondude e laaɓal sallige so newiima.
3. Ɓamtude juuɗe mum saanga nde duwotoo.
4. Lesɗinde daande mum tawa eeraaki.
5. Fuɗɗoraade duwaaw e joofnirde ɗum mantude Alla e yettude ɗum, e juulde e Annabiijo Muhammad ( j.k.w), sabu duwaaw fof ko ko yowaa hakkunde leydi e asmaan, ɓamtetaake so wonaa juulee e Nelaaɗo ( j.k.w).
6. Duwanaade banndum juulɗo ɗo tawaaka, maa Alla jaabano oon rokka mo kanko ne hono ɗuum.
Ɗiiɗoo sarɗiyeeji e nehdiiji cuɗata duwaaw mbaɗta ɗum e dewe Alla dowrowe timminooje njiyaagu juulɗo wonande joomi mum, duwaaw mum jaaboree teddungal e korsa. Ko haɗata duwaaw jaabeede ko e sarɗiyeeji jeyaa, ko yooɗnata ɗum ko, ko e nehdiiji duwaaw jeyaa.
Banndiraaɓe ngannden duwaaw laawɗiniraa ko ngam yiɗde fooftinde juulɗo, e deeƴnude ɓernde mum, e newnande ɗum jokkondiral e Alla waktu kala, waktuuji yaajeende, e faaɗeende fof.
Aadee anndaa ko moƴƴi e mum, anndaa ko boni e mum, aandi tan ko ko yiɗi, ɗuum ndeke, so o ñaagiima Alla huunde, yo o ɗaccu e juuɗe Alla e muuyaande mum.
Ɗum waɗi Nelaaɗo ( j.k.w) jannginde juulɓe duwaaw listikhaara, kala ko juulɗo yiɗi waɗde walla dañde yo o ardin waɗde listikhaara, o waɗana hoyre makko.
Listikhaara firtata ko suɓnikinaade Alla e ko njiɗɗaa ko. Arii to deftere Albukhaarii wonde Laabir Ibnu Abdillaah wiyi: « Nelaaɗo ( j.k.w) ene jannginirtunoo min listikhaara hono no o jannginirtunoo min simoore e Kuraana nii, o wiya: « So gooto e mon himmanii huunde, yo o juul darɗe ɗiɗi ɗe ngonaa farilla, so o salminii o wiya : « Alla! miin dee mbeɗe suɓnikino maa e ganndal maaɗa, mbeɗe semmbiniroo kattanɗe maaɗa, mbeɗe ñaago maa e ɓural maaɗa mawngal ngal, nde wonnoo ko Aan hattani, mi hattanaani, Aan anndi mi anndaa, ko Aan woni kumpitiiɗo mbirniinde, Alla so tawii a aandii ooɗoo fiyaaku (innaa haaju o ) ko moƴƴere e am to diine am e nguura am e battane fiyaaku am- ko yaaccii heen e ko neeɓi fof- yo a hoddiran am ɗum, mbarkinanaa mi heen, so a anndii ooɗoo fiyaaku (innaa mo kadi) ko woroɗde wonande mi to diine am e nguura am e battane fiyaaku am- ko yaaccii heen e ko neeɓi fof- yo a woɗɗinan am ɗum, ngoɗɗinaa kam ɗum koddiranaa kam moƴƴere ɗo waawi wonde fof, kadi mbelnanaa kam ɗum’ ».
Ɗumɗoo woni duwaaw listikhaara Nelaaɗo ( j.k.w ). Ene teeŋti e kala juulɗo huutoraade mo, nde wonnoo ko ɗuum deeƴnata ɓernde, humataa haaju hay gooto.
So a ummaniima huunde a waɗii ooɗoo listikhaara tan fellitan ɗuum, ndewaa sababuuji muuɗum dagiiɗi, so newiima njettaa Alla, so newaaki njettaa Alla kadi, sabu ko ɗuum ñaagino-ɗaa Alla yo o suɓono ma ko ɓuri moƴƴude e maaɗa, wona a fooftii, a welaama hoddiro Alla.
Ene yiɗaa juulɗo duworoo konnguɗi Nelaaɗo (j.k.w) duworinoo ɗii tawa omo faami maanaa majji so ɗum alaa en pirii ɗoo maanaa majji yo o duworo; Alla ene nana ɗemɗe fof.
Darɗe ɗiɗi kaalaaɗe ɗe ko naafila ɗe ngonata e kala waktu dagiiɗo naaflude, aɗa waawi janngude e majji faatiha ndewnaa heen kala simoore nde njiɗ-ɗaa, won e annduɓe noon cuɓii ko yo jannge e darnde adannde nde faatiha e simore (Alkaafiruuna ) ɗiɗmere nde Faatiha e Qul huwallaahu Ahad.
(ene jokka)
Bun Umar Lih


text:
Nattii wonde “haala luulndiiɓe” laamu tan, ko haala Booñ Winndere (banke moñnjaal). Ɗum noon, ɗum arii e hulɓinaade. E wiyde Booñ Winndere (BW), « baasal ina ɓeydoo e nder teeruuji e gure oogirɗe Muritani » yanti heen, « Muritani ina wondi e caɗeele limtilimtinɗe to bannge faggudu e renndo ».
Nattii wonde “haala luulndiiɓe” laamu tan, ko haala Booñ Winndere (banke moñnjaal). Ɗum noon, ɗum arii e hulɓinaade. E wiyde Booñ Winndere (BW), « baasal ina ɓeydoo e nder teeruuji e gure oogirɗe Muritani » yanti heen, « Muritani ina wondi e caɗeele limtilimtinɗe to bannge faggudu e renndo ».
Wonaa haala luulndiiɓe laamu ; ko haala Booñ Winndere (banke moñnjaal). Ɗum noon, daande wontii wootere. E wiyde Booñ Winndere (BW) « e nder Muritani, baasal ina ɓeydoo e nder teeruuji e gure oogirɗe » yanti heen, « Muritani ina wondi e caɗeele limtilimtinɗe to bannge faggudu e renndo ».
Ko ɗuum woni ko luulndo politik Muritani seeraani e ñiŋde ɗii duuɓi kala, ina hollita wonde so tawii hooreejo leydi oo nodditirinooma “ persidaa waasɓe “, ma a taw ko “ yiɗnoode hollitde maa laamu mum ɓeydu baasal e nder leydi hee “. Reftiiɓe laamu ɓee noon, anndiraaɓe reftaade kala laamu ngarngu, keewnoo ko willude kaa haala, mbiya “ ɗum ko haala luulndiiɓe tan, kono ko hannde fof Muritani ɓuri yahrude yeeso ”. Ɓesngu nguu noon, hay so daande mum nanetaake, ina waawi waasde heɗaade haala hay gooto, sibu ina anndi ɗo caɗeele nguurndam mum tolnii.
E wiyde Mahfuud wul Bettaah, gooto e ardiiɓe luulndo ngoo, persidaa Muhammed Abdel Asiis « hormaaki yimɓe, tee gollanaaki nafoore leydi ndii », o « bonnii fof, gila e cellal, jaŋde, ngootagu ngenndi, tee o nimsanaani ɗum ». O wiyi wonde persidaa Muhammed Abdel Asiis ko neɗɗo bannge mum, ko « persidaa kutiiɗo wonduɓe e mum, gañɗo luulndiiɓe ɗum, mo woƴaaka nafoore ɓesngu mum » ; ɗum noon, « o faalaaka jaɓde kaaldigal moƴƴal e luulndo… »
Wonande yimɓe ɓee, heewɓe ina ngoytoo hannde caɗeele e nder leydi hee : « e ndi metti wuurde sibu fof na tiiɗi, golle ngalaa, kaalis majjii, nuunɗal alaa ». Ɓurnooɓe waawde golle nana njalta njuɓɓudi laamu, sukaaɓe hesɓe ɓe keblaaka, aybuɓe, majjuɓe nehdi ɓiyleydaagu e doosɗe leydi, ɓe nehaaka, heppuɓe alɗude, inan keɓta fof. Faggudu leydi ndii yahrii caggal, njeenaari huuɓtodinii…
Ina gasa tawa ko ɗee geɗe Booñ Winndere oo teskii nde winndata « Muritani ko leydi leefndi no feewi », « laamu nguu ina ɗawi leƴƴi ɗiɗi e geɗe mum », tawi ɓeydi ɗum ko politikaaji ndema ɗi moƴƴaani. Muritaninaaɓe noon ina keewi wiyde hannde « so tawii e yonta wul Taaya, yimɓe fof ina ñaamatnoo e kaalisaaji ɗi laaɓaani ɗii, hannde, ɗiin kaalisaaji njeenaari ngontii jeyi keeriiɗo, sibu naftortoo ɗum en tan ko tamanngel yimɓe ».
Muttaar


text:
Mawɗo gooto meeɗii wiyde, « moƴƴinde njoorto ko e dewal Alla jeyaa ». Ngol konngol ene waawi dallinireede ɗo Pulaar wiynoo « soodde wutte ɓoornoo, sooda goɗɗo moofta, ko ɗaminaade moƴƴere Alla» sabu hakkunde fewjude e tabitinde, huunde fof ene heƴi ɗoon. Waɗde kay, won konngi kaalaten, eɗen mbaawi wiyde ngonaa goonga. Yeru: « Fulɓe ndonkaama yo ndentu ». Eɗen keewi nande ɗum. Walla mbiyen : « hay so fulɓe ndentii ne duumotaako ». Won nii, ɓe mbiyat-mi bonɓe njoortooji kadi, yahooɓe haa mbiya « fulɓe ndentataa tan ». Woɗɓe kadi ene keewi wiyde, « Dente men fof, keew-ɗen ko ƴeftirde ɗumen CAS, njoƴƴiniren NDEŊ ».
Sikka alaa, ko konngi keewɗi artude e jeewte men. Kono alaa e haalooɓe ɗi ɓee meeɗɗo addude daliilu deeƴoowo he hakkille. Nde tawnoo nii kadi eɗen njaawi jebbilaade e tuumde jananinkooɓe, won wiyooɓe « fulɓe ko liggaaɓe mbele woto ndentu ». Yoo Alla daɗndu en e ɗii miijooji, daɗnda heen kala leñol daraningol waɗde ko moƴƴi. Sikke alaa, ene anndaa, hay so aadee kam timmataa, ko wonataa kam alaa, so tawii pellital ardiima, nuunɗal e nanondiral cawndiima.
Caggal noon nde kiñ-mi konngi nanat-mi, ngetii-mi faamde no ɗi kaldetee nii e no haalooɓe ɓee miijortoo nii, taw-mi, fulɓe ndonkaani rentude, tee calaaki ɗum. Ngam dallinde ɗuum, ngartat-mi ko e kelme ɗiɗi « mi » e « en ». Mi teskiima, heewɓe, so ene kaala, nattii huutoraade « mi », haa e dow hoyre am. So mi rokkii yeru, won kabratnooɗo jahgol mum nootoyaade ɗo bismanoo yoo ar yuɓɓina yeewtere, o wiyaani « mboɗo yiɗnoo anndinde on ko miin toɗɗaa ngam yeewtude yeewtere ndee », o wiyi ko « eɗen njiɗnoo habrude banndiraaɓe, wonde ko enen toɗɗaa yo en njuɓɓin yeewtere ndee ». Mi wonaa karallo to bannge celluka, kono mi yiyii, e haala makko, wayi ko no kanko e ɓe o haalanta ɓee fof mbismaa nii. Sabu o waɗtii ɓe heen, nde o salii wiyde « mbiɗo », o wiyi « eɗen ».
Ngadii-mi nande ene huutoroo ngoo lelngo haala ko Tijjaani Aan (Yoo yurmeende Alla won e mum). Waɗti noon, mo nan-mi ene wiya noon fof, mi sikka ko kanko ñeemtinta. Sabu teskaade, Tijjaani ko joom ɓayre, mo heewɓe njiɗata innitoraade, ñeemtinde e nannditineede. (ko ɓeen ngoni heppuɓe naneede, ɓe nganndaa ɓayre fawaaki e golle, ko Alla rokkata. Ene anndaa kay, won golliiɓe nanaaka. Kono kadi won nanaaɓe tawi hay dara ngollaaki. Ko hakkunde lañe wonnoo. Maa en ngartu e ndee lowre ko fayi arde, so Joomiraaɗo hoddirii. Njahratnoo-mi ko hakkunde « miin » e « enen ». Hakkunde « mbiɗo » e « eɗen ». Caggal nde miijtii-mi, miin fof e waasde huɓindaade ganndal fittiyaagal, taw-mi, waɗi fulɓe huutoraade « enen », ko hay gooto e maɓɓe yiɗaa yahde ɗo wondaani e banndum en.
Ɗum anndini mi tan, ndeke, en calaaki rentude, tawde gooto fof duumii ko e fooɗtude banndum. Yanti heen, kala ɗo yimɓe rennduɓe wuro koɗdi e nokku gooto, miijotoo ko waɗde fedde. Kala ɗo nannduɓe ngoƴaaji njiyondiri, sago mumen ko waɗde fedde. Kala ɗo fulɓe jogiiɓe caɗeele potti, miijotoo safrirde ɗeen caɗeele ko rentude mbaɗa fedde. Hay e dente watsApp, waɗti ko yeewtidɓe hakke lewru fof miijotoo ko waɗtude ɗum fedde. Waɗde kay, so neɗɗo wiyii « fulɓe ndentataa ». Ma a taw haali tan ko ko weli ɗum. Fulɓe kay ene njiɗi rentude, te ene mbaawi rentude. Firtaani noon, caɗeele ngalaa. So mi ruttiima e miijo ngoo, luɓotoo-mi ko konngol nannoo-mi e jimol sukaaɓe Catal El Mina ngal Fedde Ɓamtaare Pulaar. He jimol hee, ɓe mbiyi, so en mbaɗii pelle « won heen, so ngardaaki tan, mbiyata ko yoo bon…». Waɗde kay, caɗeele men, wonaa en njiɗaa dente, wonaa en mbaawaa rentude, wonaa en nganndaa no dental yiilirtee, wonaa en nganndaa nafoore dental e cafrugol caɗeele kuuɓtidinɗe e keeriiɗe.
Caɗeele men ko « NGARDIIGU ». Bayɗo no am fof, wiyata ko so tawii wonii e fedde, « so ardaaki ne, kala ko haali yo waɗe, kala ko yiɗi yo golle, kala no yiɗiri yo waɗire, kala kadi mo jaɓaani miijo mum, walla kala lojoowo konngol mum, yoo yaltine. Sabu mum jooɗtoraade kala mo jaɓaani miijo mum ko gaño ». Yeruuji mum ene keewi. Tawde ko ɗoo e Muritani ngon-ɗen, nduttinen miijooji cagal, maa en taw, won pelle walla dente cosanooɗe ɗoo, puɗɗii gollaade, yaakaare mawnde waɗaa e mumen, tinaaka maataaka tan haa ƴiiwoonde majatnoonde boobo loongel feccii, wonti ƴiiwolon tokoson, kon ngalaa ndiyam. Heddii gootel fof ene majira bannge, ene digoroo bannge. Nde hiiñaa, tawaa, alaa ko saabii ɗum, so wonaa ndeke ko kalhali mbiynoo ene njarnidee e tufnde wootere, e sahaa gooto. Won wiyooɓe, kalhahali jarnidaaɗi e mbalka ngoota. Ene waawi ngarten e winndande dabiyaagal, mbele ngannden, walla ciftoren : « neɗɗo ene waawi ligganaade fedde, feeña heen, mantee heen, yontee heen, yiɗee heen, darja heen, tawa ardaaki ɗum ».
Eɗen nganndi kay, leñol wumaani, faaɗaani. Kala golliiɗo, engol yiya hay so joom mum holliraani. Engol nana hay so joom mum haalaani. Wune ko Alla rokkata, tee o rokkataa mo haandaani heen. Ko ɗum waɗi, diwde ene denkoo ndee, wullude ene luuka ndee, fiytaade becce, nodditoraade ko wonaani, fof ko tampinde hoyre mum tan. Aamadu Sammba Demmbele wiy « huunde kala, ko maa yonta waɗa. Ko waɗi kala maa ɓennu yahaa. Maa jibinii neema e manooje, walla jibina nimsa e pelooje, so ɗum alaa, kala ko Alla haaji ». Ndowirten ko duwaawu « Yoo Alla waɗan en ko ene mbaawaa waɗande koye men. Yoo Joomiraaɗo daɗndu en e mawu-mawu, koongu e jarabi ɓayre ».
Malal Sammba GISE


text:
2
1 Ndenne, mi hiisake miin he hoore am ngi'umi ko to mi fantu on no ɓuri ngam to mi mettin ɓerɗe mooɗon kaden. 2 Nde nii mi mettinii ɓerɗe mooɗon, ndenne moy welnata ɓerne am ko ƴaari onon ɓe mettinmi ɓerɗe mum'en ? 3 Ko waɗi mbinndanmi on ɗerol ngool woni mi hiɗaa mi wara, dey woɓɓe nder mooɗon mettina ɓerne am, baa nii ko kamɓe kaani mbelna ɓerne am. Mi tabbintinii ko nde nii ɓerne am weli, too onon duu ɓerɗe mooɗon mbelan. 4 Mi winndaana ɗerol ngool nder ɓillaare, ɓerne mettune, faa he gonɗi. Mi winndanii on hanaa ngam wattude on nder mettal ɓerne, amma ngam paamon no hidde mooɗon foti nder ɓerne am.
Jaafol gaɗuɗo gacce
5 Nde gooto mooɗon waɗi ko mettinii, hanaa miin Pol joomum waɗani ɗum amma on fuu o waɗani ɗum. Mi hiɗaa haalude sanne dow ko waɗi ɗum, ngam mi hiɗaa mawninde haala kaan. 6 Jukkol ngol heewɓe hakkune mooɗon njukki neɗɗo oo heƴi. 7 Ndenne joonin, ko ɓuri wodde woni njaafonoɗon mo, cemmbinɗinon ɓerne makko heɓa to mettorgal ɓerne heewu mo faa jaaloo mo. 8 Ngam majjum waɗi miɗo eela on ngam barke ko woni hakkune am he mooɗon, kollon mo ko oɗon ngiɗi mo. 9 Mi winndanii on ngam hi'ude nde nii oɗon njaɓa tokkude ko mbi'anmi on fuu. 10 Neɗɗo fuu mo njaafaniɗon, miin duu mi yaafanake joomum. Nde nii no woodi ko kaanumi yaafanaade joomum, too paamee ko *Almasiihu no seedi, mi yaafake ngam mooɗon, 11 heɓa to Seyɗan heɓu laawol jammbaade en, eɗen anndi anniyaaji makko.
Ummaaki hakkillo Pol nder huɓeere Torowas
12 Wakkati ngarnoomi huɓeere Torowas ngam mi waajoo *Habaru lobbo, filla Iisa *Almasiihu, Joomiraawo omtani kam laawol gollude toon. 13 Amma ko mi tawaay banndam Titus, hakkillo am fukkaaki baa seɗɗa. Nden mbayniimi banndiraaɓe meeɗen goonɗinɓe wonɓe Torowas, ponndiimi Makedoniya.
Almasiihu laawol jaalorgal
14 Jettooje laatanoo Alla kokkoowo en jaalorgal wakkati fuu daliila kawtal meeɗen he *Almasiihu. O waɗi en laawol wannginde moy woni *Almasiihu nokku fuu hano no uurdi welni wannginirtaa nokku to wattaa. 15 Ngam nde nii en ndaari en nanndaana hano uurdi welni ndi *Almasiihu wuli ngam teddinde Alla. Henndu uurdi ndii no sankitoo hakkune ɓe Alla hisini he ɓe o hisinaay. 16 To ɓe Alla hisinaay, min lumngol maayde, ittoowol yonki, amma to ɓe o hisini ɓeen kay, min uurngol mbuurnam gattowol yonki.
Walaa baawɗo adude teddirka gollal ngaal. 17 Enen, eɗen ceedii he himɓe nawtortooɓe haala Alla ngam heɓude riiba. Amma ngam Alla lilii en, eɗen kaala goonga laaɓɗo he ɓerne worre yeeso makko nder kawtal meeɗen he *Almasiihu.


text:
Hooreejo leydi oo, hono Muhammed Abdel Asiis yuɓɓinii yeewtere mum jaaynde jamma alarba 22 ina jofi 23 marse 2017 to galle laamorɗo ɗoo. Ina raɓɓiɗi, o wiyi ko o noddoowo referaandoom e tuugnaade e kuulal 38 Doosgal leydi ndii. E wiyde makko, “kuulal 38 ina aaɓni denndaangal mbayliigaaji doosɗe leydi tawi rewraaka e cuuɗi sarɗi ɗiɗi ɗii”.
So artii e kuulal 38, o wiyi omo jogii “dalillaaji sariyeeji biyɗi geŋ“ caggal nde o diisnii “annduɓe sariya jaambureeɓe ɓurɓe mawnude, ɓe meeɗaa halfineede golle kaɗooje ɗum en wonde jaambureeɓe”. E wiyde makko kadi, senaateeruuji caliiɗi eɓɓaande mbayliigu ndee ko yiɗɓe “fefde ɓesngu Muritani”. O fawti heen “ko miin woni ñaawoowo hakkunde ɓesngu nguu e cuuɗi sarɗi ɗiɗi ɗii. Ko ɓesngu Muritani halfini mi ɗuum. Mi woppataa fiilaaɓe 33 ina pefa ɓesngu Muritani”. Wonande ko yuɓɓinta woote ɗee, o wiyi wonde ko miliyaaruuji jeegom eɓɓanooɗi nii e bidsee dowla oo. Ma a taw ko yiɗnoode wowaade ɗi addannoo mo rewrude e cuuɗi sarɗi. Jooni kam, alaa e sago o fellita yaltinde ɗi.
Haala ka huunde e haalooɓe puɗɗii jaabtaade ngam anndude hol pefɗo hannde leydi ndii, mbele “ko wootɓe miijooji mum en ɓee, walla ko kanko caliiɗo ɗooftaade woote oo ?” Sibu, e fawaade e dalillaaji ɓeen kolliti, yo won referaandoom, yo won mooɓondiral cuuɗi ɗiɗi ɗii, alaa heen ko waawi huutoreede tawi tataɓe ɗiɗi heen suudu kala (2/3 asaambele e 2/3 senaa) njaɓaani ɗum tawo. Ko ɗuum nii woni ko Jallo Mammadu Bacca, kalifu ndeenka leydi, mo o nulnoo to asaambele e to senaa ngam faamninde fiilaaɓe ɓee nafoore wonnde e jaɓgol eɓɓaande mbayliigu nguu.
Mbele Abdel Asiis ko jedditiiɗo haala kalifu mum walla ko belaaɗo “yaɓɓude doosgal leydi laawol goɗngol kadi” ? Eɗen nganndi tan, waɗnoode miliyoŋaaji 6 e nafoore ɓesngu nguu, yeru ngam ustude cogguuli, ɓuratnoo waɗande yimɓe fof ngartam e huccande sarkitde maande leydi Muritani nde wiyaani waɗaani…
Bookara Aamadu Bah


text:
Baaba Maal Ene Bismaa e Fijirde -Concert-Black Panther Ñalnde Hoorebiir 11/09/2021
Ñalnde Hoorebiir 11/09/2021, Black Panther mo Marvel studio ene waɗa fijirde (concert) tawa fijata ɗum ko orchestre Los Angeles Philharmonic, he ɗowgol Thomas Wilkins, wonndude e Baaba Maal mo ngannduɗaa ko kanum wonata bismaaɗo keeriiɗo (invité spécial) hiirde nde. He nder hiirde ndee maa yeeɓooɓe ɓe ndañ fartaŋŋe yeeɓde naɓaka (film) kaa tawa orkester o ene fija gaaci (score/Soundtrack) filma o ɗi ngannduɗaa yuɓɓinno ɗum en ko juɓɓinoowo gaaci (musique compositeur) Suwednaajo, Goransson Ludwig.
Filma o (naɓaka kaa) eɗe ciftora, nde o yalti he 2018, o heɓiino daraja mawɗo he adunaaru hee kala, tawa ene jeyaa he ko ɓeyɗi ɗum, juɓɓugol gaaci filma o. Ko ɗuum saabii kanko Ludwig o heɓiino heen njeenaaje keewɗo ko wayno Garamiiji (Gramay Award)tati e Academy Award. Keeriindi gaaci ɗii noon wonno ko ƴettude hitooji gaaci Afriknaaji o renndina ɗum he e hitooji orkester kalaasik tawa fof ene renta wona fiingo Afriknaawo. Goransson dañii waawde gollude ɗum wonndude e naalankooɓe Afriknaaɓe ko wayno Baaba Maal mo daande mum welnde udditta naɓaka kaa, kono kadi Masammba Joop piyoowo buuba (ɓittee wela) e Magat Soh kanum ne ko piyoowo bawɗi jooɗiiɗo to Califonia, e naalanke Ginenaajo guttoowo serdu.
He nder Interwiiw juutɗo mo Goransson waɗi he jaaynde deadline.com omo haalta no yiitondiri he Baaba Maal, tuggude e nde o noddi ɗum haa e garaangal makko Senegaal, no jaɓɓoraa, jiyondiral makko e Baaba e hakkunde he nder reedu Fuuta, haa nde ɓe puɗɗi fiilde gaaci ɗii he nder studio.
“ Hakkille am seeraani e huccitde e Hiirnaange Afrik. Mi heɗiima gaaci Afriknaaji keewɗi kadi ceertuɗi nooneeji, kono won ko woni e ɓawɗi e sabareeji Hiirnaange Afrik, e yakawere ndee, ko ene so’a naɓayankaagu ɗo am ɗo.” Goransson jaŋtanii laaɓndotooɗo deadline.com o. “Miijiimi wonnde, ɗum maa wonatno hitooji belɗi so waɗaama he naɓaka (film/movie). Taƴmi biyee am fayde Senegaal. Yontere, ko adii nde miɗo yaha, keɓmi tonngoode Baaba Maal, gooto e ɓurɓe mawnude e naalankooɓe Afriknaaɓe. Noddumoomi kono mi anndaano ko njogormi wiyde mo. Laaɓndi moomi mbele omo jogii yaajeende fiilde gaaci walla haysinno kam hokkudemi fartaŋŋe yiyndirde e makko, o wiy eey kono ko o jahoowo njillu (tourné) so miɗo waawi so mi arii yomi abbo mo mi mirewa e makko.”
Nde Ludwig Goransson e joom-suudu mum njettii Dakar tawi ko Baaba Maal fayii Podoor, kono omo woppi caggal makko koolaaɗo makko so ɓe njettiima yoo oon ƴettoyɓe boowldiwooje arda e maɓɓe Podoor. Nde jaɓɓotonooɗoɓe o ƴettiɓe, Ludwig wiyi, oon nawiɓe e nokku ene doganee hakke wakktuuji ɗiɗi hakkunde mum e Dakaar, jippiniɓe toon wiyiɓe yo ɓe poofto ɗoon haa weeta. Nde weetnoo oon araniɓe ene wonndi e komiseer Polis jahɗo fooftere ɓe payi Fuuta. Caggal doga-fooftoo, ɗannungal juutngal hakkunde Dakaar e Fuuta, nde ɓe njettoytoo Podoor tawi woni hedde waktiiiji ɗiɗi jamma, kono tawi ko Podoor ɗaanaaki nde tawnoo ko ɗoon Jaalal Leñol Baaba baydi Maal waali.
Goransson wiyi ndeeɓe njettii o nawaa suudu to Baaba Maal wonnoo to. O tawi oon ene jooɗii he colla yimɓe ene taarii ɗum. Rewɓe e worɓe, ñaantiiɓe kaddule Afriknaaje jooɗɗe, e ɓe mbaali e koɗungu ndee hoodere jaayre leñol Fulɓe, mo daande mum ƴelliti Pulaar e pinal Haalpulaar en he kala colla he nder jookli aduna he. He nder ndee joɗnde wonaa Baaba woni jimoowo, alaa, ko kanko wonnoo jimeteeɗo. Ene jeyaa e taarinoomo koo, ñeeñɓe e jabbaaji Fulɓe ene njima en njarfoo o taanum jaaltaaɓe. Sikke alaa, eɗen mbaawi wiyde, he ngaan saanga hayso tawii Suwednaajo o anndaano ko yimɓe ɓee kaalata ne, ma o tesko kam ko weltaare tigi hiiri ɗoon. Ma o yiy ɗoon teddungal fuutankooɓe, e waawde ɗum en jaɓɓaade e hoɗtude koɗo.
Caggal nde ɓe njettii kiraaɗe ndottaa, tummbuɗe caraa Baaba wiyi ɓe yo ɓe ngar ɓe ndennda e mum lahal. Ko kanko Suwednaajo oo haalata o wiy: “Ko minen fof ñaamdi e lahal gootal kadi minen kala, min ñaamiri ko juuɗe amen. Way ko hono no maaro e teew dammuwol ni, kono mi meeɗani ñaamde ko waynii welde.” Ko ɗum jannginta en e Baaba Maal, ko wonnde ko o neɗɗo paarnoriiɗo pinal mum mo hersirtaa ɗum hay sahaa goo. Nde tawnoo eɗen nganndi alaa pinal e adunaaru hee ngal o humpaa, kono sabu neɗɗo oo wonde koɗo makko addanaani mo woppude ko makko ngam ƴeewde ko weli ɗum, alaa, o holli ɗum koko o woni ko, e woni ko makko koo.
Ko ɗuum nii jey sabaabu gaddanɗo Baaba Maal yiɗde Goransson Ludwig ara Fuuta. He ner interwiw mo Baaba Maal waɗnoo, ene haala heen wonnde, nde juɓɓinoowo gaaci (music composer) Suwednaajo oo wiyimo ene ara kadi addata ɗum ko yiɗd ɓeydoraade ganndal e janngude gaaci Afriknaaji, o wiy ɗum ko so ene yiɗi ɗuum yoo ar yahda e makko to mbunndi-mbunndi ɗiin gaaci ñeɗetee to. Sabu ɓe njahdi toon wona kanko tan yimata, kono kala ɗo ɓe ngari ma ɓe njaɓɓe, kadi tawa yimɓe ɓee njaɓɓortooɓe ko bawɗi, buubaaji, jimɗi e ngamri. Kadi so o yimii toon maa oon waaw yiyde hol co’anɗe yimɓe ɓee njogotoo heen, holno ɓe mbaɗata ha ɓe kollira wetaare maɓɓe. Ɗuum fof noon ko jaŋde nde oon waawi janngude toon.
Caggal nde ɓe kiirtii, Baaba Maal wiyi ɓe yo ɓe ngar ɓe njaha to fijirde too, Ludwig ene jaŋtoo: “Min njolti he werlaa hee, nde wonata hojomaaji (silmaaji) joy tawi min njettiima to fijirde ndee waɗata too. Min tawi wuro ngoo fof ene renti toon, ene sabbii fijirde ndee. Yimɓe ummiiɓe haa gure goɗɗe, ɓee heen ene njoli saretaaji ngam arde nootitaade he fijirde he. Tawi wonii wakutu tataɓo jamma, nde Baaba Maal yalti tan fuɗɗii yimde kanum tan gooto ene fiya piyaano(Piano). Huunde ndee kala deeƴti, co’anɗe koɗiiɗe mi ɗee ellee ko mi gonɗo he dewal alla luggiɗngal, walla keɗotonooɗo waaju diine.”
“Kaaɗoo ngonka e ɗeeɗoo co’anɗe ɗe Baaba Maal rokkata yimɓe ɓee he ngaaɗo saanga, so mi waawno ñemtinde ɗum he nder filma hee, ma mi weltotono no feewi.” Ludwig woni ene ñuumbondirde e hoore mum.
Ko he ñalawma makko battindiiɗo he nder Senegaal, Luswig wiyi, dañi fiildude lefol e Baaba Maal, gaacol udditirgol filma Black Panther ngol.
“Mi noddu Ryan (Ryan Googler, woni juɓɓiɗo filma o) e FaceTime tan tottumoomi Baaba Maal, Ryan haalani Baaba Maal loowdi filma o. Hojomaaji joy tan caggal mum min payi Studio. Njah mi ngonmi e fiyde piyaanoo Baaba Maal toƴƴi daande mum welnde ndee, o woni yimde. Jimol ngol ko he Pulaar nde tawnoo Baaba Maal jeyaa ko e leñol Fulɓe. O yimatnoo koko fayti e maayde ñiiwa. Ñiiwa noon ko soowoore laamɗo. Laamɗo maayii yontii goɗɗo ene lomtoo kono ko seese yahrete.Ko ɗuum wonat udditirde beeygol he dow Wakanda.”
Sikke alaa, Baaba Maal ko kollirɗo mbaawka mum he dingiral naalankaagal gila ko ɓooyi. Eɗen ciftina ko gila 1995 he 38 ɓo ANNUAL GRAMMY AWARDS album Baaba Maal Firin’ In Africa ,nominaa BEST WORLD MUSIC ALBUM. Gila ndeen kadi o seeraani, ñalnde kala e hollirde wonde mo gooto e naalankooɓe Afriknaaɓe ɓurɓe dowlude kadi ɓurɓe toowde karallaagal e ñeeñal e ko yowitii e gaaci (Musik) Afriknaaji. Ballal Baaba Maal e gaaci (score/soundtrack) Black Panther waawde heɓde njeenaaje keewɗe ko huunde nde alaa jeddi.


text:
Luumo defte rewɓe ngo ndakaaru (Salon du livre Feminin de Dakar) taggii wejo mum hanki, caggal balɗe tati, ñalnde 5,6, e 7 Duujal, to Hotel de Ville mo Ndakaaru. Fayndare ngooɗoo luumo wonno ko wallude rewɓe winndiyankooɓe mbele ene mbaawa saaktude golle mum en haa ɓura anndeede e tineede, kono kadi e teeŋtinde no ballifanɗe maɓɓe mballiri e hare maɓɓe ngam yooltude jojjanɗe maɓɓe.
Jokku Taro
Like this:
Like Loading...
Dewbo tuubaak Ameriknaajo cuuɓiiɗo Afrik e ɓamtaare ɗemɗe mum,Sonja Fagerberg-Diallo yeɗii nguurndam mum fu Pulaar, ngal o gallaani tuggude e nyalawma mo o yiytingal haa e foofaango makko wattando. No taaniraaɓe tutorinooɓe ngal tinndi ɗi njannginiratnoongal entaaɓe saanga nde naange muti haa kuunaali, nyalbi e ɓoti jiitondirɗe e yumum en ndeeƴti;
Jokku Taro
Like this:
Like Loading...
Yero Dooro Jallo (1947-2006) ko kanum woni ballifiiɗe deftere Pulaar lollunde, nde tiitoonde mum woni : “Ndikkiri Joom Moolo”. Ene wiyee ko kayre woni deftere fento (fiction) adiinde winndeede e ɗemngal pulaar.
Jokku Taro
Like this:
Like Loading...
Galle muulngo defte “Les Editions Papyrus Afrique” habrii maa njaltin hannde, 7 Feburye, defte nay (4) e ɗemɗe ngenndiyankeeje ngam mawninde ciftorgol maayde Seek Anta Joop. Ɗeen defte ngoni: “Norwa e Cukalel” ko deftere sukaaɓe
Jokku taro
Like this:
Like Loading...


text:
Holko lurral dipolomasi hakkunde Aljeriya e Marok battinta e dow leyɗe hiirnaage Afrik?
Saakitaama ñannde :
Hannde e altine, ñannde 30 lewru 8ɓuru 2021 ka yewtere men On Tottaama Konngol, on hollii men miijo mon ko faati e ko Aljeriya e Marok dartini huuwondiral diplomasiyankowal hakkunde maɓɓe.Holko ko ngal lurral walla anngal huuwondiral hakkunde ɗee leyɗe ɗiɗe battinta e leyɗe hirnaange Afrik ?
Hiɗon waawi neldude men lamndal ngal yiɗuɗon yo men jaabo e guurol.
Okkee miijo mon e ndee toɓɓere ka tongoode watshapp : 00221766441280.
Heɗee jeewte amen fow ka kelle amen Facebook e Twitter: RFI FULFULDE
On Tottaama Konngol ko ñalaande kala gila njamndi 13:15 faa 13:30 (GMT).


text:
Hukuuma hakkilanta shaanu ledde karminaade, NDLEA nanngi Ledde kramde ko hewtanta bilionji haa juude Chief Afam Mallinson Emmanuel Ukatu bii saare Abba Kyari ballo hooreejo police’en mobe darni kuude.
Haalakan wurti haa hunnduko directaajo mo hakkilanta shaanu kubaruuji NDLEA haa Abuja Mr Femi Babafemi,wiido “neebi min do heppa nannguki Ukatu haa riftorde piirooje iga Gasol Lagos yaaki Abuja nyennde Alarba 13th April.”
“lincitol amin ‘e holluki dow neebi mr Femi do nastina Ledde karamde andira Tramadol Hydrochloride, mardum sembe bana 120mg, 200mg, 225mg enanta 250mg,
Bawti doofu min hebti Ukatu do mari sorrirde ledde enanta nokkuure nde b tafata roobaaji ko’o naftirta ngam O fadda hoore maako nanngeeki.”
Bawti kafuumaaka nde be nanngino Ukatu woodi gollidoobe bee maako be nanngi kadima bee Ledde karamde haa nder mabbe woodi “Pius Enidom,Sunday Ibekwete, be nanngi be haa Ojota nder Lagos.
Kyari enanta wakiili’en maako 4 do haa juude hiitordu mawndu ndu Abuja.
Sadiq Alfa


text:
E nder joɗle ASAMMBELE NGENNDI e lewru deesammburu 2009, laamu ngu yettinii «suudu leslesru » ndu eɓɓaande memtagol sariya juɓɓinɗo jeyegol e leydi e nder Moritani (nationalité).
So oɗon ciftora, won ko mbinnduno-ɗen heen e tonngooɗe Fooyre Ɓamtaare jawtuɗe ɗe, en etinooma faccirande moritaninaaɓe sariya mo toŋ 61 112, lelnaaɗo nyalnde 12 suwee 1961, juɓɓinɗo sifaa no neɗɗo jeyirtee e Moritani, hakkeeji ɓiɓɓe leydi gonɗi heen, e baɗɗiiɗi ɗum en.
E nder joɗle ASAMMBELE NGENNDI e lewru deesammburu 2009, laamu ngu yettinii «suudu leslesru » ndu eɓɓaande memtagol sariya juɓɓinɗo jeyegol e leydi e nder Moritani (nationalité).
So oɗon ciftora, won ko mbinnduno-ɗen heen e tonngooɗe Fooyre Ɓamtaare jawtuɗe ɗe, en etinooma faccirande moritaninaaɓe sariya mo toŋ 61 112, lelnaaɗo nyalnde 12 suwee 1961, juɓɓinɗo sifaa no neɗɗo jeyirtee e Moritani, hakkeeji ɓiɓɓe leydi gonɗi heen, e baɗɗiiɗi ɗum en.
Ender ndeen winndannde en kollitiino wonde jeyeede e Moritani ina arda e fannuuji ɗiɗi ɓurɗi teeŋtude : ko jeyeede heen e lasli walla faggitaade ɗum. Jeyeede heen e lasli firti ko kala jibinaaɗo e Moritani (e nder leydi he) ko Moritaninaajo hay so tawii noon yumma mum ko arani, walla baaba mum ko arani, tawi noon jiknaaɓe mum en ko Moritaninaaɓe. Hay cukalel koccangel ina jibinaa e nder leydi Moritani tawi jiknaaɓe mum nganndaaka, hiisetee ko Moritaninaajo.
To bannge Moritaninaagal paggitangal noon, foti faamreede ko hakke mo neɗɗo mo jibinaaka e Moritani, tawi baaba mum ko arani, yumma mum ko Moritaninaajo, walla o jibinaa dee ko e Moritani, omo wuuri heen ko ina tolnoo e duuɓi joy, kono jiknaaɓe makko ko arani en, walla noon o jibinaaka e Moritani, kono ko heen o hoɗi ko ina tolnoo e duuɓi joy, etee nehi mo ko Moritaninaajo. Jogiiɓe ɗiin sifaaji ina njogiinoo hakke ɗaɓɓude wonde Moritaninaaɓe, hitaande ko adii nde keɓata duuɓi kellifuya. Kono kadi, debbo arani desondirɗo e Moritaninaajo ko ina tolnoo e duuɓi joy ina jogiinoo hakke ɗaɓɓude wonde Moritaninaajo. Keddiiɗo fof (arani en), so ina yiɗi wonde Moritaninaajo yo a taw ko jaasi fof hoɗii e Moritani ko ina tolnoo e duuɓi sappo. Ngal lajal ina waawi usteede artiree e duuɓi joy so tawii joom mum jibinaa ko e Moritani, walla ina resi heen tawi ko e dow laawol diine lislaam, walla noon ina waɗani leydi ndi golle maantinɗe.
Hol ko memtagol sariya o jolni ?
Ko adii fof, ina foti anndeede, sariya keso o artirii duuɓi keɓgol kellifuya e duuɓi sappo e jeetati, nattii duuɓi noogaas e go’o.
Ko hesɗi e sariya he yowitii ko e Moritaninaagal keɓreteengal e lasli : ko cukalel jibinangel caggal leydi tawi jiknaaɓe mum ko Moritaninaaɓe ina waawi ɗaɓɓude wonde Moritaninaajo hitaande ko adii naatgol mum kellifuya. Hakke mo neɗɗo joginoo e wonde Moritaninaajo so jibinaama e Moritani, tawi jiknaaɓe mum ko arani en, kono njibinaa ko e Moritani, ɗum nattii hankati.
Ko ɓuri waylaade e sariya goodnooɗo ɓuri yowitaade ko e Moritaninaagal paggitangal. Debbo arani desondirɗo e Moritaninaajo waawaa hankadi wonde Moritaninaajo so wonaa caggal duuɓi sappo, hay ɗum ne ko maa huuɓna sarɗiiji ɗiɗi: 1- tawa dewgal mum duumiima duuɓi joy ko aldaa e ceergal ; 2- tawa hoɗii e Moritani duuɓi joy ko aldaa e taƴondiral.
Arani jiɗɗo ɗaɓɓude Moritaninaagal jooni, yo a taw hoɗii e Moritani ko ina tolnoo e duuɓi sappo e joy e sahaa nde waɗata ɗaɓɓaande nde, nattii wonde duuɓi sappo tan kadi e sariya ɓennuɗo o, arani jibinaaɗo e Moritani tawa kadi ina resi Moritaninaajo e dow laawol lislam ina newnananoo tawa lajal ngal ina waawi usteede haa duuɓi joy, hay ɗum ne nattii jooni.
Ina teskaa kadi e sariya keso o, arani mo haalataa Arab, Pulaar, Wolof e Soniŋke waawaa wonde Moritaninaajo. E sariya ɓennuɗo o ina yaajnanoo haa e haalooɓe wambaraŋkoore e Farayse.
Sariya ɓennuɗo oo yamiraano Moritaninaajo jeyeede kadi e leydi ngoɗndi (jogaade nasiyonaalite leydi ngoɗndi), kono sariya keso o ina newnani Moritaninaajo jogiiɗo nasiyonaalitee leydi ngoɗndi fandinde Moritaninaagal mum, so tawii kay ɗaɓɓii ɗum. Ndeen yamiroore ƴettirtee ko dekkere.
Ina foti anndeede kadi wonde kaayit juddu, walla seedantaagal dewgal waawi feewnireede seedantaagal jeyegol e leydi tan ko so tawii feewniraa kono annama kaayit ummoriiɗo e Etaa siwil, ɗum firti ko kaayitaaji juddu walla dewgal peewniraaɗi nyaawoore (jugement) mbaawaa feewnude seedantaagal jeyegol e leydi.
Holi winndannde nde mbaaw-ɗen fooɗtude e ngolɗoo memtagol sariya 61.112 mo 12 juin 1961.
Sariya keso oo ɓeydi ko saɗtinde peeje no neɗɗo jeyirtee e Moritani, teeŋti noon wonande yiɗɓe faggitaade Moritaninaagal (arani en), sabu, so tawii en ƴeewii fartaŋŋe dokkanooɗo won e yimɓe hiiseede njeyaa ko e Moritani e lasli, yeru jibinaaɓe e Moritani, jiknaaɓe mum en njibinaa e Moritani, hay so tawii ko arani en, walla jibinaaɓe caggal leydi, tawa jiknaaɓe mum en rewɓe njeyaa ko e Moritani, jiknaaɓe mum en worɓe ko arani en ekn … ; ɓeen fof hankadi, mbaawa jeyeede e Moritani e lasli. Ko noon ne kay wonande dewgal, walla neheede e Moritani, ɗum fof nattii rokkude hakke jeyegol e Moritani e lasli. Heddii noon ko joom mum en ina mbaawi faggitaade Moritaninaagal.
To bannge paggitagol ngol ne, hay ɗum ne newaaki tawde wonii desondirɗo e Moritaninaajo ko maa jooɗoo duuɓi sappo, nde waawa wiyde ina ɗaɓɓa Moritaninaagal, arani ko maa wona e Moritani duuɓi sappo e joy. Goonga oo tan ko Moritaninaagal ɓeydiima saɗtude. Hol ko saabii ɗum ɗoon ? Ina gasa tawa ko ooyre ummoriinde e won leñamleñameeɓe aarabeeɓe wiyooɓe wonde Moritani ari ko e wontude leydi ɓaleeri, sabu fergooji ummortooɗi bannge worgo. Ɗum ina jeyaa e ko saabinoo taccingol hay ɓe Moritaninaagal mum en waɗaano luural e hitaande 1989.
Ko goonga, leydi fof ina jogii hakke reende keeri mum e lelnude laabi no neɗɗo jeyirtee e mum, kono e oo aduna juulyultondiral, yimɓe ina poti jogaade udditaare wonande yimɓe yiɗɓe jeyeede e mum en, so tawii kay ko yimɓe ɓeydooɓe to bannge ɓural. Ƴetten yeruuji tan e won ɗeen leyɗeele mawɗe, ko wayi no Amerik, Farayse, ekn… Ndeen udditaare alaa ko usti ɗum en, so wonaa ko ɓeydi ɗum en.
Ko teski-ɗen e newuya sariya oo tan ko wiyde «wonde Moritaninaajo jogiiɗo seedantaagal wonde ina jeyaa e leydi ngoɗndi, ina waawi woppireede Moritaninaagal mum, so tawii ɗaɓɓii ɗum”. Hulaa heen tan noon ko mbele wonaa damal udditangal ngam yedditaade Moritaninaagal won ɓeen, yeru doknooɓe e kitaale bonɗe ina mooloyii Farayse, Amerik ekn…
Eɗen mbiya tan, e joofnirde, wonde sariya kala baawɗo ƴetteede e leydi yo a taw faandaare mum tan ko nafoore huuftodinnde, ƴellitoore leydi, nawra ɗum yeeso, waasa wonde sariya ooyoowo won ɓeen, walla baɗiraaɗo yo lor won ɓeen, walla nafa won ɓeen, sabu sariya foti wonde ko huunde huuftodinnde, wonaa huunde heeriinde.
Maamuudu Haaruuna Joop


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 056 (God forgets no one 4)
56. Alla yejjitataa hay gooto 4
Yuusufu no habbii. Yontere feývi, onsay yontere goo kadi feývi. Lewru. Lebbi ɗiɗi ... saa’i juutuɗo feývi, Yuusufu woni e miijagol :
Yuusufu : "Mi bonnaali hay huunde, kono miɗo ka nder kaso ɗoo. Ko fii honɗun gooto alaa lan yaltinde ɗoo?"
Kasoojo goo accitanooɗo foduno Yuusufu wondema o haalanay Fir’awna fii makko. Kono o yejjiti Yuusufu. Duuåi ɗiɗi feýýi gila ko ɗun waɗi. Kono no woodunoo mo yejjitaali Yuufusu. On ko Alla. O foduno wondema o wononay mo lanɗo mawɗo. Jooni non, Alla fuɗɗii timminde fodaari makko ndin.
Fir’awna hoyɗi koyɗol. Kono hay gooto waawaali firande Fir’awna ko o hoyɗi kon. Himo monii. Onsay, tun nde wootere suka kurkantooɗo on Fir’awna annditi goɗɗun.
Jiyaaɗo : "Miɗo anndi goɗɗo waawuɗo firude koyɗi ɗin. Ko Yuusufu o wi’etee. Himo ka kaso kono o bonnaa hay huunde. Mi yejjitii mo fes."
Fir’awna : "Noddee mo kisan."
Yamiroore Fir’awna nden jokkaa.
Yuusufu addaa yeeso lanɗo leydi Misira ndin, o sujjani mo.
Fir’awna : "Mi nanii no wi’ee wondema hiɗa waawi firude koyɗi ɗin."
Yuusufu : "Fir’awna Mawɗo, hinaa min, ko Alla firata koyɗi ɗin firo moývo."
Fir’awna : "Mi hoyɗi wondema miɗo darii daande Niiluwol. Mi yi'i kolce jeeɗiɗi na'i ngarbuɗi laatiiɗi no ƴawa Niiluwol, Ɗin na'i horiiɗi kaanuɗi ɲaami ɗiya kolce jeeɗiɗi ngarbuɗi. Onsay mi yi’i kadi e koyɗol goo cawti jeeɗiɗi hebbinɗi labaaɗi, Cawti sewuɗi ɗin moɗi cawti labaaɗi ɗin. Mi fillitanii ndureeɓe ɓen ɗin koyɗi, kono hay gooto firanaali lan ɗi. Ko honɗun woni firo ɗun? Hara hiɗa waawi sifanaade lan?"
Yuusufu : "Alla no yewtude ma wondema duuåi jeeɗiɗi haarannde tiiɗunde arata, on soñay ko ɗuuɗi e nder leydi Misira ndin. Kono duuåi jeeɗiɗi heege hikkoo ɗon. Huunde fuɗataa. Pellet ko ɗun waɗata. E ko åuroton waɗude kon : ɗaååu aaden faamuɗo gandiɗuɗo, o mooåa ko soñitaa kon e nder duuåi haarande nden fii wota men maayu fii heege aroyoonge ngen."
Nden yewtere weli Fir’awana.
Fir’awna : "Ko an woni on neɗɗo. Alla no wondi e maa, o suåii mo, o wa ɗi mo hooreejo ka galle makko. Yimåe leydi ndin fow no haani ɗoftaade mo."
Ko non Yuusufu woniri ɗimmo e laamiiåe åen e leydi ndin : hari ɗun o diwi mo; hari Alla yejjitaali mo hay si tawii o hoolanooki ɗun.
Ben-gootooåe makko åen no añi mo, o yeeyaa, o wattaa maccuɗo, o sokaa fii kala huunde o bonnaa. O feývini duuåi sappo sonjaa. Ɗun no haanunoo wakkilinde mo. Alla yejjitataa hay gooto. Hay an. Hoolo, halfinaa mo ngurndan maa ɗan. A ŋalɗay fii ko Alla waɗani kon Yuusufu. Ko ɗun waɗi si a haanaa tultude taariika hikkotooɗo on.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Yuusufu, jiyaaɗo, Åannoowo ñaameteeji ɗin, Fir’awna
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Ƴamɗe feere feere
Deftere Allah sanjaama na?
A meeɗi nango goɗɗo wi’a “Yimɓe sanjake Deftere Allah – waato Tawreeta, Jabuura e Linjiila”? Ɗum gooŋga na? Deftere Allah nde en njogoto hannde, nde feerortiri bee Deftere Allah nde yimɓe ɓooyma njogake na? Haa toy fuu a tawata julɓe ɓe mbiꞌete Deftere Allah nde tokkiiɓe Iisa Almasiihu njaŋgata hannde naa ɗum Deftere Allah nde ɓooyma ngam Deftere man nde sanjaama. Sey a ƴama hoore ma kadi – Moy sanji Deftere Allah? Wakkati nde o sanji ɗum? Haa toy Deftere Allah arandeere haa en annda fakat to Deftere man sanjaama? To a yiɗi faamgo goonga dow haala ka sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.
Ko winndooɓe Deftere Linjiila mbinndino, ɗum gooŋga na?
Woɗɓe mbiꞌata ko winndaama nder Deftere Linjiila ɗum pewe tan, a waawataa hoolaago binndi ɗiꞌi. E an – noy numɗa? Windooɓe Linjiila ɓe pukaraꞌen Iisa Almasiihu – ɓe ngondino bee maako, ɓe nyaamdi bee maako, ɓe ngiꞌi kaayeefiiji maako bee gite maɓɓe, ɓe nani mo bee noppi maɓɓe, ɓe meemi mo bee juuɗe maɓɓe. Nden kam, ɓe mbinndan pewe dow maako na, malla ɓe mbinndan gooŋga na? To a yiɗi faamgo gooŋga dow haala ka sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.
Ɗum gooŋga na, Iisa Almasiihu maayaay haa leggal gaafaaŋgal?
Fodde Deftere Allah Linjiila e seedamku tokkiiɓe Iisa Almasiihu, fakat Iisa Almasiihu maayi wakkati o ɓilaama dow leggal gaafaaŋgal. Ammaa woodi ƴimɓe feere ɓe njaɓataa haala ka, ɓe ɗon mbiꞌa Iisa Almasiihu maayaay haa leggal gaafaaŋgal. Woɗɓe ɗon mbiꞌa goɗɗo feere maayi haa pellel maako, malla Allah sanjiri Iisa bee goɗɗo nanduɗo bee maako mo maayi haa pellel maako. Woɗɓe feere ɗon mbiꞌa wakkati Iisa Almasiihu ɗonno dow leggal gaafaaŋgal o faɗɗaamano nden wakkati o ɗonno waali nder yenaande o heɓtino semmbe maako fahin. Nden kam, haa toy gooŋga woni? Iisa maayi haa leggal gaafaaŋgal, malla o maayaay na? To a yiɗi faamgo gooŋga dow haala ka sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.
Ngam ɗume haani Iisa Almasiihu maaya haa leggal gaafaaŋgal?
A meeɗi numugo dow maayde Iisa Almasiihu na? A meeɗi ƴamugo hoore ma “Koni tokkiiɓe Iisa Almasiihu ɗon mbolwa tum dow maayde maako?” Maayde Iisa Almasiihu woni caɓɓawal nuɗɗinki maɓɓe. Ngam ɗume tokkiiɓe Iisa Almasiihu mbiꞌata doole Iisa Almasiihu maaya haa leggal gaafaaŋgal? Woodi ko saawi nder haala man a meeɗaay faamugo na? To a yiɗi faamgo gooŋga dow haala ka sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.
Iisa Almasiihu woni Ɓiɗɗo Allah na?
Tokkiiɓe Iisa Almasiihu mbiꞌata Iisa woni Ɓiɗɗo Allah, fodde ko ɓe tawata nder Deftere Linjiila. Ammaa yimɓe, ɓen ɓe tokkataa Iisa Almasiihu, njaɓataa haala kaꞌa ngam fodde faamu maɓɓe Allah danyataa ɓiɗɗo. E noy Iisa Almasiihu woni Ɓiɗɗo Allah kadi? A meeɗi ƴamugo hoore ma “Iisa Almasiihu woni Ɓiɗɗo Allah na, malla waɗataako na?” . A faami fakat ko saawi nder innde “Ɓiɗɗo Allah” na? To a yiɗi faamgo gooŋga dow haala ka sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.
Ɗume Iisa Almasiihu wi’ani hoore mum?
To a ƴami koo moy nder duniyaaru “Ɗume a numata dow Iisa Almasiihu?”, a heɓan jaawaabu feere feere. Ammaa to a ƴamino Iisa Almasiihu ƴamol ngol, noy o jaabeteno? To a ƴamino mo “An, a moy?”, ɗume o wi’eteno? To a yiɗi faamgo gooŋga dow haala ka sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.
Ko maayni Annabi Iisa?
Buuba wari haa moodibbo Ibraahiim ngam o ƴama mo dow maayde Annabi Iisa. A jaŋngan ngeewta maɓɓe haa ɗo.
To a yiɗi jaŋngugo dow haala ka fahin bee Français sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.


text:
Hannde baabiraawo ngomnaajo Kano ɓoymaajo Dr Rabiu Musa Kwankwaso, anndiraaɗo Alhaji Muusa Sale Kwankwaso Makama Karaye maaynaa, ɗo’o nder diiwal Kano. Maynaaɗo on haa juulaama nden o uwaa, ton nder jaayri juulirde wuro ngomnaajono on, taweteengo e Miller Road nder fattude Bompai.
Kanko ni Musa Sale, kanko wonnoo haakimiijo Madobi, nden kadi neeɓaayi o lammina laamu Makama. Laamu naatinngu-mo nder suɓooɓe laamɗo, to laamorde Karaye.
Yimɓe ɗuuɗɓe ni, puɗɗii waɗanki ngomnaajono Kano on foofo. Nder haa e ngomnaajo Kano Dr Abdullahi Umar Gannduuje, Atiiku Abuubakar ballono hooreejo lesdi e woɗɓe ɗuuɗɓe.
BAABIRAAWO NGOMNAAJO KANO ƁOYMAAJO MAYNAAMA
Hannde baabiraawo ngomnaajo Kano ɓoymaajo Dr Rabiu Musa Kwankwaso, anndiraaɗo Alhaji Muusa Sale Kwankwaso Makama Karaye maaynaa, ɗo’o nder diiwal Kano. Maynaaɗo on haa juulaama nden o uwaa, ton nder jaayri juulirde wuro ngomnaajono on, taweteengo e Miller Road nder fattude Bompai.


text:
Ɓarakorde Tummbere Jiinge walla mbiyen Jeeriyel Tummbere ko ɗeɓi-duunde ɗo ɓarake Sammba Gelaajo Jeegi, Ceerno Suleymaani Baal e Ceerno Maalik Gallu Bah tawetee ko aldaa e sikke. Ko ɗeen jaale teskinnooɗe e nder yontaaji mumen ngaddani nokku oo heewde faayiida e fooɗtude hakkillaaji woƴaaɓe kisnugol geɗe ganni. Nii woni, Jeeriyel Tummbere wonti Hajjirde e wanngorde gila e ngenndiyankooɓe haa e wiɗtooɓe ɓaleeɓe e woɗeeɓe.
Ɓarakorde Tummbere Jiinge walla mbiyen Jeeriyel Tummbere ko ɗeɓi-duunde ɗo ɓarake Sammba Gelaajo Jeegi, Ceerno Suleymaani Baal e Ceerno Maalik Gallu Bah tawetee ko aldaa e sikke. Ko ɗeen jaale teskinnooɗe e nder yontaaji mumen ngaddani nokku oo heewde faayiida e fooɗtude hakkillaaji woƴaaɓe kisnugol geɗe ganni. Nii woni, Jeeriyel Tummbere wonti Hajjirde e wanngorde gila e ngenndiyankooɓe haa e wiɗtooɓe ɓaleeɓe e woɗeeɓe.
E oo ñalnde ñalluɗo 1 duujal (mee) 2016 Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani e Fedde Sifaa Hanki e Dental Orop ngarii timminde aadi e naamndoraade Jeeriyel Tummbere ko seedtinoo tuggude e teeminannde 18ɓere.
Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi
Daarooɓe ena ndowlini cuusal Sammba Gelaajo Jeegi, ena mawnini ƴoƴre mum e kaɓɓagol mum e wune, no ɓe kaalirta geɗe tati ɗe o seertataa: fetel makko Buseelarwaay, ndimaangu makko Ummulatuum e lekki makko(Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi). Ɓamtu-ɗen ɗoo ko keeri daartol to bannge jotondiral e timmondiral inɗe ɗiɗi ɗee.
Ɓiyi Kummba Joorngal e Gelaajo Jeegi, Sammba Gelaajo Jeegi jibinaa ko hakkunde kitaale 1690 e 1700 to Jowol Worgo. O yalti ko e galle laamotooɓe, ɓe hinnde Deeniyankooɓe, laaminoonde Fuuta Tooro tuggude e 1 512 fayde e 1 776. Daartol nguurndam makko jokkondiri ko e tiifaande lomtondiral e jappere laamu e nder hinnde ndee.
Gelaajo Jeegi, baaba mum Sammba jooɗiino e jappeere ko e hitaande 1710 caggal nde liɓi ɓiyi baaba mum Bukaar Siree Tabakali. Nde Bukaar Siree follaa, ittaa e jappeere, ferani Guumel, kañum e yimɓe mum (Sey Nimaadi hannde sara Moonngel to Gorgol). Ko toon o nuliri ɓiyiiko cawndiiɗo to Mullaay Idriis, laamɗo Maruk ngam ɗaɓɓitde ballal harbiyankooɓe tawi faandaare ndee ko yiɗde heɓtude jappeere to Jowol. Nulaaɗo Bukaar arti Maruk ko e 1716, ena arti e konu keewngu doole, ngu 5000 harbiyanke, liɓi laamu Gelaajo Jeegi, cankiiɗo duuɓi ɗiɗi caggal mum, ñalnde 04 kawle 1718 e Jowol. Ɓiyiiko Sammba ne yalti, woni e ɗaɓɓitde balle ngam yoɓtanaade baaba mum e heɓtude jappeere.
E ngaal ɗanngal, o yahdi ko e gawlo makko, diisnondirɗo makko Sew Malal e dookoowo makko ena wiyee Dunguru. Nguun njillu, nehaande daari keewɗi ganndaaɗi, paytunooɗi e nguurndam makko, nawii mo haa leydi safalɓe, to laamanteeri Eli Ben Zekri e to laamɗo sooninke Tunka mo Tiyaabu (sara Bakkel). Teen Yuusuf Gey e Umaar Kan fof ena kawri wonde nde Sammba yalti ndee, joñtoyii ko Ɓunndu ngam heblude njangu. O naatti Jowol ko e 1725, o haɓi e baaba makko tokooso Konko Buubu Muusaa wolde ɓurnde yooɓaade pittaali e sahaa makko (no daarol wiyri). E oon sahaa, ko ɓiyi baaba makko Buubu Muusaa laaminoo Fuuta, Sammba itti mo e jappeere, laamii tuggude e 1725 haa e 1735. E no daarol wiyri, ko e ɗiin sahaaji pidduɗi woni nde Sammba yiyti Ɗeɓi-duunde Jeeriyel Tummbere to Tummbere Jiinge, fotde 10 km, rewo Jowol ɗo o jibinaa ɗoo. E ɗeɓi-duunde ndee, ɓokki mawki ena darii heen, saayaande makki ena tiimti e diiwaan hee fof. Sammba waɗtiino arde e nokku hee gila ɓokki kii ko soɓoƴuru. Ko e makki, o humatnoo puccu makko. Nde ki mawni, o waɗti, o waɗti ŋabbude e makki, o sooynoroo lobbuli ɗi o sikkitii wonde yanooɓe ena mbaawa bettirde mo.
Ngaal jokkondiral hakkunde Sammba e ɓokki kii duumiima fotde capanɗe kitaale. Gila ndeen hankadi, ɓokki kii ƴettiti innde Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi: inɗe ɗee ceŋondiri, calii seertude gila e nder daari, nder pefi e nder denndaangal tinndi laawɗuɗi walla pepindaaɗi.
Ɓokki kii wuurtii ko juuti caggal Sammba hade makki yande e 1980. Bannge e makki ko jammbel-ƴiiwoonde liɓi ɗum. Bannge keddinooɗo e fooɓre ndee ko jumatnooɓe ñaaku, nduppi. Ɗaɗi ɗii e baaji ɗii, Duudu Baal (Kolonel Diƴƴe e Dulɗi e oon sahaa), roɓii, no o wiyri, resndoyi cate fanniyankooje to bannge gannde arkewoloosi (IFAN/ UCAD). Ñalnde 21 lewru mbooy (mars) 2007, e ballal sukaaɓe Jiinge (wuro men ɗo njibina-ɗen) mbaɗtu-ɗen ɗo Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi ngadanki kii darnoo ɗoo wabbunde woɗnde (soɓoƴuru ɓokki) ngam wuurnude faayidaaji makki e daɗndude ki e jejji.
Ceerno Suleymaani Baal
Ceerno Suleymaani Baal mo Boode (Laaw) woni Ceerno gadduɗo e Fuuta Tooro (laamanteeri njooɗiindi e belgol kakindiingol daande maayo Senegal, rewo e worgo), dillere walla “filñitaare seernaaɓe”, liɓnde, e 1776, laamu Deeniyankooɓe, sompi njuɓɓudi almamaagal.
Ɓiyi Raasin Sammba Bukaar Baal e Maymuuna Yumma Jeŋ Lamiin, Ceerno Suleymaani Baal ari e aduna, tuugnaade e daariyankooɓe hesɓe, ko heedde 1720 to Boode e nder falnde Laaw (Senegaal). Kono daarti hunuko-nofru nanngi wonde o jibinaa ko Haaso, to bannge Muritani, hakkunde Siñcaan Jamaa Alwaali e Mbooyo Wahaa e nder tunndo Daarel Barka hannde oo.
Ceerno Suleymaani Baal jibinaa ko e galle seernaaɓe mawɗo (Ceerno Haaso). Caggal jaŋde yuumtunde nde o waɗi to Muritani, to Kayoor (duɗal jaaɓi-haaɗtirde Pir Sañekuru), to Ɓunndu e to Fuuta Jaloŋ, o arti e ngenndi makko, omo ardi e anniya yiɗde ɓamtude lislaam. Ena gasa tawa o tuugnii ko ko o yiynoo e duuɓi jawtuɗi ɗii to Fuuta Jaloŋ e to Ɓunndu, kono faandaare makko ɓurnde teeŋtude ko lelnude njuɓɓudi diineyankeeri. Nde o arti, o ñallinaani, o wallinaani, alaa ɗo o heddi e leydi ndii ngam eeraade yimɓe feewde e diine juulɓe e diisnaade seernaaɓe ɓurnooɓe dowlude e oon sahaa. Nii woni o dañi fooɗtude e yiɗde makko ɓiyi baaba makko, tokara makko Suleymaani Yero Sammba Bukaar, Tafsiiru Ɓoggel Aamadu Ly mo Jaaba, Ceerno Moolle Mammadu Aali Lih mo Cilon, Elfekki Maat mo Gaawol (Johnson 1974; hello 72). Nii woni tummbudu seernaaɓe mawni, daraaki wonti lannda goonga e goonga sabu nootagol heewɓe, toowɓe gannde leydi ndii teeŋti e ummoriiɓe to Fuuta hakkunde( Yirlaaɓe-hebbiyaaɓe e Boosoya) wayɓe no Tafsiir Sawa Kudi Kan mo Mboolo Biraan, Siree Ama Aan to Ngijilon, Abdul Qaadiri Kan jeyaaɗo to Koɓɓillo, dokkaaɗo teddungal e teddeendi fiileede lefol gadanol Almaami Fuuta.
Nii woni, wondude e hakkilantaagal mawngal, lannda seernaaɓe, e gardagol Suleymaani Baal, fooɗti lawakooɓe aada to bannge Fulɓe (teel: pullo) (Joom, Arɗo, Kamalenku e Seɓɓe (Farba, Bummuy). Hankadi poolgu makko natti sikke e sahaa nde o fooɗti seɓɓe Koliyaaɓe, harbiyankooɓe saasɓe, ɓe nganndu-ɗaa ko e mumen semmbe Satigeeɓe fof yowitinoo. Ko ɗuum addani Suleymaani Baal e jagge mawɗe to bannge lislaam, ɗe wondunoo, waasde dañde caɗeele e liɓgol lawake deeniyanke cakkitto e 1776. Filñitaare seernaaɓe ari ko e sahaa nde laamanteeri deeniyankooɓe famɗiti doole(coobagol Safalɓe e Maruknaaɓe e geɗe ndere laamanteeri ndii) e nde juulɓe ɓuri heewde e Fuuta.
Ceerno Suleymaani, mo ciimti cifii wonde neɗɗo jankiniiɗo, nuunɗuɗo, juulɗo, dañaani joofnude gollal mum. O maayi ko heedde 1776 e wolde hakkunde makko e Safalɓe Wulaad Abdallaah, o wirnaa ɗoo e Tummbere Jiinge. Kono hade makko maayde tawi ko o feranii wondiiɓe makko laabi ngam sosde laamanteeri tuugniindi e potal.
Batte gollal Suleymaani Baal (e rewnooɓe e mum, teeŋti e Abdul Qaadiri Kan ngalaa ɗo kaaɗi (keeri): yimɓe ɓee naati e lislaamiyankaagal luggal (mahgol jamaaji e duɗe quraana, toɗɗagol iimameeɓe e ñaawooɓe e nder gure ɗee fof, lelnugol sariya tuugniiɗo e lislaam, ekn.)
Fuuta wonti nokku deeƴɗo, kaɓotooɗo kalfaandi e njiimu, daranii feccitaade leydi, ko wiyetee Feccere Fuuta koo.
Ceerno Suleymaani Baal ena heewnoo wasiyaade wondiiɓe mum : « Poolgu woni ko e hoosre…Mi anndaa so tawii mboɗo jogori yaltude e ndeeɗoo wolde, mboɗo wuuri. Kono tan mboɗo wasiyoo on, so tawii mi nattii wonde e ooɗoo aduna, ƴeewee gorko duuɗiiɗo aduna ngam ƴettude golle Almaami, mo jiirataa jawdi e oo aduna ngam hoore mum walla ɓadtiiɓe ɗum”:
Ceerno Maalik Gallu Bah
Ceerno Maalik Gallu Bah ko kedde wolde Gawdal Koolɗi (Gawdal Koolɗi ko nokku, woni ko hakkunde Juude Jeeri e Haayre Golleera e nder falnde Baabaaɓe Muritani. Ndeen wolde, nde nganndu-ɗaa o luutinooma heen, waɗnoo ko hakkunde 5 e 6 lewru seeɗto 1890. Nde joofri ko warngo ceerno makko, Ceerno Sammba Jaadanaa Njaac, Ceerno dowluɗo, caliiɗo njiimu tuubakiri, caggal ɗuum, fergo makko e diiwaan hee.
Weeyo fergo ngoo e koɗoygol makko to Tummbere Jiinge ena jokkondiri e kewkewe dawriyankooje baɗnooɗe e nokku hee e hitaande 1890.
Hitaande 1890, ko hitaande teskoraande iiñcuru to bannge dawrugol e nder reedu Fuuta Tooro fof, teeŋti e hakkunde oo. Mawɓe diiwanuuji Laaw e Ngiril(Yirlaaɓe-Hebbiyaaɓe), tawi nii kañumen ɗiɗo fof naatii e ndeenka tuubakooɓe, kaɓɓondiri e ballal kumaandaŋ tuubaak, mawɗo tata Salnde(Salnde Tebegut). Kala mo foɓɓanaani tuubakooɓe walla yettaani wondiiɓe mumen, nanngirtee ko añɓe fotɓe haɓeede. Nii woni ɓe tuumi Ceerno Sammba Jaadanaa, nde wonnoo ko jattiniiɗo, caliiɗo tuubakooɓe, jeyeede e ɓeen. E miijo maɓɓe, ko ngañgu makko e tuubakooɓe reɓi haa e ngañgu makko e mawɗo diiwaan Laaw, addani mo joñtoyaade Gawdal Koolɗi, kanko e almuɓɓe makko e mahde toon tata hare. Ko e kaan ngonka owgol beeli e leepte caɗtuɗe woni nde njangu Sammba Jaadanaa Njaac heblaa, siynaa e lewru seeɗto 1890, e gardagol Ibraa Almaami, caggal cakkital kumaandaŋ Salnde. Ko ndeen wiyetee Wolde Gawdal Koolɗi, nde mbiy-ɗen joofri ko e kirsugol Ceernaajo oo. Ngam dallinde baɗal mumen, heblunooɓe njangu nguu kujjinorii ko ɗiiɗoo dalillaaji: Sammba Jaadanaa e almuɓɓe mum ngonnoo ko e heblude kaɓirɗe ngam yantoyde e konu Abdul Bookar Kan (jattiniiɗo tuubakiri ɓurɗo mawɗo e Fuuta) to Boosoya. E dow ɗuum kadi, alaa fof mo o ittani geɗal hay Ibraa Almaami, gardiiɗo Laaw oo. Oon e hoore mum ɗaɓɓiino e cili keewɗi waɗtude mo e laawol, kono o tiiɗir ɗum hoore.
E ko laaɓi, Sammba Jaadanaa wardaa ko miijo mum, eeraango mum ñiŋoowo geɗe kaantare ɗe tuubakooɓe e wondiiɓe mum mbaɗatnoo e daande maayo ngoo, kono kadi ko sabu ɓadtagol mum laaɓtungol harbiyankooɓe jattinaare Fuuta wayɓe no Abdul Bookar Kan. Caggal maayde ceerno oo, kumaandaŋ jamirnooɗo taƴgol daande makko ngol, yamiri kadi nde almuɓɓe makko walla kala neɗɗo mettinɗo, pewjoowo njoɓtiigu ceerno mumen, onngetee.
Nii woni, yoga e wondunooɓe Ceerno Sammba Jaadanaa haa e almuɓɓe mum ɓadtinooɓe ndogi mooloyii e nokkuuji goɗɗi e nder Fuuta. Ceerno Maalik Gallu Bah (oon sahaa elimaan /joom wuro Baabaabe), mo nganndu-ɗaa seedtiniino e Wolde Gawdal Koolɗi, tuumaa, ittaa e jappeere, waɗaa e ndeenka : ko o gorko deentoraaɗo gannde ɓaleeje e daneeje, cellal, cuusal e pellital wonande kala golle ɗe ummanii. E dow ɗuum kadi, sato daariingo mo ngoo ko seɓɓe Juude Jaaɓinaaɓe, ɓe nganndu-ɗaa meeɗaani yahtirde caggal e yeeso kaɓdiiɗo.
Ndeenka kaa fof e hiisde, o noddi ɓurnooɓe ɓadtaade mo (ɓesngu e sehilaaɓe) batu, o holliti ɗumen wonde tuugnaade e owre nde dañi e maayde Ceerno makko ndee yanti e leeɓte e caɗeele dewɗe heen ɗee, o fellitii yaltude Baabaaɓe, o ferana nokku goɗɗo tawi o faanditorii heen ko artoyde ngam yoɓtanaade Ceerno makko. O naati kalwa yontere, a yalti, o habri ɓe: “leydi ndi podana-ɗen ndii woniri ko bannge fuɗoowe. Nokku oo ko ɗeɓi-duunde joñiinde, hakkunde ndiyam keewɗam. Annoore yeynotoonde e maamaawi mawki, ki saayaande mum sooyneteende e saraaji ɗii, ena e mayre».
Lappol gadanol ƴeewndo nokku cifaaɗo oo yahi e sirlu haa Kayhayɗi kono alaa maale ngol artiri. Lappol ɗimmol ummii, o yahdi e ngool, kanko e hoore makko, haa Maqaama. O daaklii ɗoon fotde lebbi, omo fadndii jibinegol ɓiyiiko afo Mammadu Ceerno. Oon yumma mum, Aram Ceerno, ko ɓiyi Siik Mammadu Maamuudu Kan. Ceerno Maalik Gallu arti e Baabaaɓe, waɗti kadi kalwa goɗɗo. O hollaa wonde nokku jiileteeɗo oo woni ko e diiwaan Kayhayɗi, heedde waktuuji seeɗa wonande jahroowo koyngal. Nokku oo ko ladde mehre, alaa ko wuuri e makko so wonaa kulle ladde.
Ceerno Maalik Gallu e wondiiɓe mum ndimti dimle mumen e dow duunde ndee fotde lebbi. Kalwa kadi holli mo wonde duunde ndee wonaa hoɗeteende e mbaydi nduumotoondi sabu so ilam arii, nde wontata ko jookre fotde lebbi nay . Nii woni ɓe ndirti seeɗa feewde hirnaange, caggal duunde ndee, ɓe inniri hoɗorde hesere ndee Laaw Tummbere Jiinge (tuugnaade e diiwaan maɓɓe iwdi, Laaw e innde nokku mo o hollaa oo, Tummbere Jiinge). Paamen ko sosto woni ɗoon, sabu Umaar Kan (yo Alla ɓuuɓan mo) wiyi ko leppi meeɗnooɗi laamaade e Fuuta fof, tuggude e laamu Jah Oogo haa e filñitaare Seernaaɓe, ndewii e Jiinge so wonaa ɗiɗi : Laam Termes e Laam Taaga.
Saayni faandaare nde Ceerno Maalik Gallu joginoo saatu nde ferande Tummbere Jiinge ndee (yoɓtanaade Ceerno mum) ko kewkewe mawɗe baɗnooɗe to funnaange Fuuta Tooro : ko adii fof pellal Kayhayɗi e lewru morso 1890 ngam yaltinde habdiiɓe tuubakooɓe, daaklinooɓe ɗoon, Abdul Bookar Kan (mo Boosoya) e Aali Buri Njaay (Burba walla laamɗo Jolof), rewti heen ko dillere waɗnoonde to Horndolde (sara Maqaama) e siilto 1890 haa saabii warngo Siik Mammadu Maamuudu e njoɓtiingu ƴiiƴiwu njannoongu e yimɓe nokku oo.
Nii woni Laawankooɓe (ummoriiɓe Laaw) njondinii e lewde kolaaɗe jaajɗe, egginoyde galleeji mumen e ñiiɓde hankadi e Tummbere Jiinge heedde 1894. Ɓe tafi njuɓɓudi maɓɓe no yoga e gure Fuuta hanki. Ko ɗoon ɓe ngoni haa Alla nawti ɓe. Ko ɗoon kadi kamɓe fof ɓe lelii ɗo Jeeriyel Tummbere ɗoo.
E daarti nokku oo, Maalik Gallu Bah ko gooto e siñcuɓe wuro Tummbere Jiinge ngoo.
Faayiida Ɓarakorde Tummbere Jiinge to bannge banngagol
Nokku ciftorɗo to bannge daartol biyeteeɗo Jeeriyel Tummbere walla Tummbere Jiinge ko nokku kadi banngorɗo hono no winndiyanke biyeteeɗo Teen Yuusuf Gey hollirnoo ɗum nii: “ñalnde fof Muritani dañi naftoraade denndaangal kattanɗe mawɗe ɗe mari to bannge banngorɗe, sikke alaa ko Jeeriyel Tummbere wontata hajjirde, sulɗaane yiilotooɓe dakmitorɗe. Ndee annama duunde haawniinde, mugoore, muuyoore ko jaribtoonde saɗne. Ndee luurnde haawniinde ena joota tago-leydiyanke, yimiyanke e daartiyanke hay nii ndiwriyanke. Faayiida Jeeriyel gadano wonaani e kawisi mbaydi mum walla e jarabi siilaaji ndiwri ndiyam nde fooɗtata e saanga ile mawɗe, kono faayiida oo soomii ko e daartol diiwaan oo. Ena waɗi duuɗe pattamlame ciftinooje geɗe hanki no goodal gure ɓooyɗe, laatiiɗe paabi ganni mooftuɗe ɓarakke taariik. So neɗɗo dariima e Duunde Gore, hakkille artata ko e njeeygu Ɓaleeɓe. E Jeeriyel Tummbere, miijo hootata ko e jaale ɗiɗi maamaaje, doolnunooɗe e nder daartol Fuuta e teeminannde 18ɓere: Sammba Gelaajo Jeegi e Ceerno Suleymaani Baal”. Tuug : Mbaydiiji e Coñce Pulaar to hirnaange Afrik; huunde e jeese worgo-Muritani/ Teen-Yuusuf Gey.
Geɗe keewɗe kawritɗe ena newni baɗgol Tummbere Jiinge walla Jeeriyel Tummbere wootere e ɓarakorɗe banngorɗe ɓurnde faayodinde e jeejegol Maayo Senegaal, bannge Muritani:
– Geɗe ceedtotooɗe huunde e daartol leydi ndii (senngo daartol)
– Kaawniiɗe njuɓɓudi hettere leydi nokku oo
– Puɗi, diƴƴe, ndiwru e kulle ɗeɓ-duunde ndee, belɗum yiyde teeŋti e ndunngu (saanga ile nde mawni e Maayo Senegaal). Ko ndeen woni sahaa ɓurɗo hawrande banngagol.
Tummbere Jiinge ko ngalu potngu hisneede. Yimɓe nokku oo ena mbaɗani nde pente coñciyankooje keewɗe: jeƴirɗe rewɓe, jime, jaraale aynaaɓe, conngi e keroole waañooɓe e raddooɓe potɗi fiileede, winndeede e fireede e ɗemɗe e saakteede.
E joofnirde ndeeɗoo yeewtere, emin njogii njoorto wonde won humpito no fotiri fof ngo min addani on e ndeeɗoo ɓarakorde Tummbere Jiinge ɗuhnde en hannde e ooɗoo ñalawma.
Emin njetta kaaɗtudi njettoor, njettoor keeriiɗo feewde e PESCC e Laamu Muritani nde newnani ARPRIM e SIFAA waawde yuɓɓinde ndeeɗoo yeewtere e nder mbaydi yiɗde addude ballal e ƴellitgol ngaluuji pinaliyankooji ngenndi ndii, kisnugol e ɓooynugol nokkuuji ciftorɗi ko wayi no oo nokku jaɓɓiiɗo en hannde oo, ɓarakorde Tummbere Jiinge walla Jeeriyel Tummbere.
—————————————-
Jamirooje Ceerno Suleymaani Baal
Jamirooje Ceerno Suleymaani Baal ko ɗeeɗoo garooje:
1. Cuɓo-ɗen gorko ganndo, nuunɗuɗo, mo jiirataa jawdi aduna ngam alɗude walla resande sukaaɓe mum
2. Pollee kala almaami mo njiy-ɗon ngalu mum ena ɓeydoo, keɓton jawdi mum fof
3. Kaɓee e makko, njaltinee mo so o jaanndiima
4. Ƴeewee woto almamaagal wondude laamu ndoneteengu, ɗo ngondu-ɗaa ko ɓiɓɓe tan ndonata baaba mumen
5. Nde oɗon cuɓoo fof, toɗɗo-ɗee gorko ganndo, gollotooɗo
6. Woto keertinee muk suɓngo ngoo e diiwaan gooto tan
7. Tuugno-ɗee daañaa e kattanɗe.
On njaaraama
Njaay Saydu Aamadu, Gelongal Fuuta


text:
Huunde hesere, so toɗɗegol e Diiso Dossɗe (Conseil constitutionnel) terɗe ɗiɗi jeyaaɗe e pelle luulndo, hono Muhammed Mahmuud wul Siddiig (Tawaasul) e Haymuut Bah (UFP). Ɗumɗoo noon jeyaa ko e nanondire kaaldigal 2016 hakkunde laamu e luulndo « hakindiingo », e fawaade kadi e njeñtudi woote 2018.
Galle laamorɗo leydi yaltinii, ñalnde alkamiisa 20/12/2018, yamiroore toɗɗiinde terɗe diiso doosɗe (Conseil constitutionnel).
Toɗɗaa yo ardo Diiso Doosɗe ngoo ko Jallo Mammadu Bacca gonnooɗo kalifu ndeenka leydi (ministeer defaas), o lomtii ko Sagiir wul Mbaarek. Huunde hesere, ko toɗɗegol heen terɗe ɗiɗi jeyaaɗe e pelle luulndo caggal nde ndiisnaa, ndokki inɗe jooɗantooɓe ɗum en toon. Ɗeen pelle ngoni Tawaasul e UFP. Ɗumɗoo noon jeyaa ko e nanondire kaaldigal 2016 hakkunde laamu e luulndo « hakindiingo », e fawaade kadi e njeñtudi woote 2018. Ɓeen ngoni Muhammed Mahmuud wul Siddiig (Tawaasul) e Haymuut Bah (UFP). Terɗe jeegom keddiiɗe ɗee ko ɗeeɗoo : Aysettu mintu Desag wul Mhaymed, Ahmed Faal wul Mbaarek, Yahyaa wul Muhammed Mahmuud, Ahmed Ahmed Jibaaba, Selema mintu Lemrabot, e Bamariyam Koytaa.
Ɓe ngoondii ñalnde alkamiisa 10/01/2018. Nii woni woondoore ndee : “Mi woondirii Alla Gooto Joom baawɗe Oo, golloraade pellital e nuunɗal, dow hormaade Doosgal leydi, e mooftude sirlu jeewte e woote diiso ngoo, e reenaade feeñninde walla rokkude miijo am e geɗe jeyaaɗe e hattan Diiso ngoo”
Eɗen ciftora, e darorɗe noowammbar 2018, won hoohooɓe politik luulndo ñiŋnoo no feewi ngardiigu leydi ndii, njooɓtorii ɗum ƴoogde « ardiiɓe leydi ndii e leñol gootol, walla nii e suudu wooturu e nder leñol gootol » e nanndinde ɗum e laamu Apartaayd. Ɗum noon ko caggal toɗɗagol hooreejo hilifaaɓe keso jooni oo. E oon sahaa laatiima juɓɓule toowɗe leydi ndii kala, woni Hooreejo leydi, Hooreejo asaambele, hooreejo Diiso doosɗe, fof ardii ɗum en ko « jeyaaɓe e leñol gootol », tee ɗuum meeɗaa waɗde. Ina moƴƴi noon hay luulndo teskoo ɗum e joɗle mum, waɗta hakkille e jeyegol eddaaji leƴƴi ɗii e pelle renndo ɗee kala.
Muttaar


text:
Nafa ɗee dente joɗɗinaaɗe ngam wallugol no jam, nunɗal e kawral laatora hakkunde ɓiɓɓe leydi
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Hannde e alarba, ñannde 14 lewru 4ɓuru 2021 ka yewtere men On Tottaama Konngol, on holli miijooji mon ko yowitii e nafa ɗee dente ɗe leyɗele Afrik heewuɗe joɗɗini ka mum, ngam ñimnugol (tabintinngol) goonga, nunnɗal e kawral hakkunde ɓiɓɓe leydi.No wi’e " commission vérité justice et réconciliation" e faransiire. Tawu so ɗee pelle no waɗude ko ɗe habboraa kon? Tawu so ɗe waawude wallude fii yaafondiral e nantondiral laatora hakkunde ɓiɓɓe leydi ?
Hiɗon waawi neldude men lamndal ngal yiɗuɗon yo men jaabo e guurol.
Okkee miijo mon e ndee toɓɓere ka tongoode watshapp : 00221766441280.
Heɗee jeewte amen fow ka kelle amen Facebook e Twitter: RFI FULFULDE
On Tottaama Konngol ko ñalaande kala gila njamndi 13:15 faa 13:30 (GMT).