text:
Chord Ummi - Haddad Alwi ft. Sulis
Intro Am G F E Am Am G F E Am Am G Ummi yaa lahnan a'syaqohu G F wanasyidan dauman..ansyuduhu F E Am Fikulli makanin adzkuruhu huu.. Chorus Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Int. Am Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G Ummi yaa lahnan a'syaqohu G F wanasyidan dauman ansyuduhu Am G Fikulli makanin adzkuruhu E G F E wa-azhollu azhollu uroddiduhu Am G Ummi yaa lahnan a'syaqohu G F wanasyidan dauman ansyuduhu Am G Fikulli makanin adzkuruhu E G F E wa-azhollu azhollu uroddiduhu Chorus Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G Ummi yaa ruuhi wa-hayati G F yaa bahjata nafsi wamunaati Am G Unsi filhadhiri wal-ati... E G F E Unsi filhadhiri wal-ati... Am G Ummi yaa ruuhi wa-hayati G F yaa bahjata nafsi wamunaati Am G Unsi filhadhiri wal-ati.. E G F E Unsi filhadhiri wal-ati.. Chorus Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G F Int. Am-Am Am-Am F-F F-F Am-Am Am-Am F-F F-F Am-Am Am-Am F-F F-F Am Am G F E Am Am G F E Am Am G Allohu ta'aala aushoni G F fissirri walau fil i'laani Am G Bilbirri laki wal-ihsaani E G F E Bilbirri laki wal-ihsaani.. Am G Allohu ta'aala aushoni G F fissirri walau fil i'laani Am G Bilbirri laki wal-ihsaani E G F E Bilbirri laki wal-ihsaani.. Chorus Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G Ismuki manquusyun fi qolbi G F Hubbuki yahdini fi darbi Am G wadu'a-i yahfazhuki robbiy E G F E wadu'a-i yahfazhuki robbiy.. Am G Ismuki manquusyun fi qolbi G F Hubbuki yahdini fi darbi Am G wadu'a-i yahfazhuki robbiy E G F E wadu'a-i yahfazhuki robbiy.. Chorus Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Am G F E Am Ummi.. Ummi.. Ummi.. Ummi..iii.. Outro Am G F E Am (2x) Am
ATTENTION ! Indonesiachord.com is focused on providing song’s lyrics and chords as an appreciation to the authors and composers who have dedicated their life in music industry, especially in Indonesia. The copyright of all songs and lyrics are owned by their respective authors, artists, and music labels.
RELATED CHORDS
Note : Gunakan tombol CAPO diatas untuk merubah nada dasar !


c: text/html

text:
ñalawma teddiniraaɗo haɓaade rafi sidaa e nder Afirik
Saakitaama ñannde :
Ñalawma hande o min njewtata ko yowiti e ñalawma tediniraado haɓaade rafi sidaa e nder Afrik. Jeewtidiiɗo men e Ko mbiiɗon wiyete ko Ibrahima Ba gooto e ardiibe kawtal pelle dariinde ngam haɓaade rafi joorngal o e leydi senegaal. Omo haalaana en ɗoo holi peeje mbaɗetea haa fooloɗen rafi sidaa e nder Afirik. O haali kadi hol ko foti wonde darnde mawɓe leyɗelle Afirik e ndee hare. Timminirten yewtere nde ko e jaadigal gooto et sukaaɓe naalankooɓe biyeteeɗo Ndey Jaara Gaye omo tawe e fedde Yontam.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bookara Alfaa Bah, ruttima e Joomi men ñalnde alarba 11 abriil 2018. Eɗen mbaawi wiyde hankadi ɓe ngasii. Ɓe, ko ɓeen sosnooɓe Muritani, mbaɗti ɗum leydi, leydi ngalɗirndi keeweendi eddaaji leƴƴi e pine, ganniyinooɗi wuurdude e nder ɓiyngu yummaagu.
Bookara Alfaa Bah jibinaa ko hedde 1924 to Kayhayɗi. O ɓaari jaŋde makko leslesre ko to Kayhayɗi ; o janngoyi caggal ɗuum to Ndar, caggal ɗuum Ndakaaru ɗo o janngi fannu cellal (medesiin) haa o woni doktoor. O idii gollaade ko ɗo Butelmiit ɗoo, hakkunde 1952 e 1956. Ko ɗoon o anndi Muttaar wul Daddaa tawi ina arti ɗoon guurti, ina rafaa, o safri ɗum haa selli. Caggal ɗuum, e hitaande 1958 o yahi Bordoo ngam jokkoyde jaŋde makko doktoraagal. Ko ɗoon o anndondiri e jom suudu makko oo, ummorinooɗo Gadelup, garnooɗo kam ne jokkude jaŋde mum faatunde e ganndal tago.
No yoga e sanɗaaji janngunooɗi e duɗal koloñaal Balnchot e William Ponty nii, omo joginoo miijooji ndimaagu e salaare ngonka ndeen kaa. Nii woni o jeyanooma e fedde wiyeteende UGOF (Dental Kuuɓtodinngal Daande maayonaaɓe) kam e RDA (Dental Demokaraasiyeewal Afrik). E nder ɗuum, o tawtoraama mooɓondiral Eeleega e hitaande 1958. O suɓii jeyeede e ɗaɓɓunooɓe jeytaare Muritani. Kono tawa, leƴƴi ɓaleeji leydi ndii ina keɓtinanee e nder Doosgal leydi hee (Garanties constitutionnelles) hakkeeji mum en haa timma. O daraninooma ɗuum e mooɓondiral Eeleega (2 haa 5 mee 1958), kam e nder fedde UGOMS (Dental Kuuɓtodinngal Muritaninaaɓe Daande maayonaaɓe), e caggal ɗuum e Manifest 19 (Manifest sappo e njeenayo).
E hitaande 1961 o nomaa kalifu Cellal, jom suudu makko fektaa to Liisee ngenndiijo cosaaɗo ko ɓooyaani (1959) ngam jannginde ko faati e ganndal tago. Ko ndeen o diidi Opitaal mawɗo oo, e yoga e cafrirɗe (dispaaseeruuji) leydi ndii. Duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum o waɗaa jaagorgal toppitiingal kaalis. Kono ɓuri maantinde e darɗe makko, ko darnde makko mbele leyɗe jeyaaɗe e Goomu Casabalanka (Misra, Mali, Gine, Alaseri, Ganaa, Libi e Maruk) ina keɓtina jeytaare Muritani.
Ɗuum haaɗaani mo, nde o teskii ko feewnitaaki mo e ngardiigu leydi ndii, ɗaɓɓude yaltude guwarnama oo (demisonde) e saawiyee 1965, o faati opitaal ngam safrude yimɓe e oon ñalawma gooto. Ɗoon o woni haa nde opitaal oo gasi maheede, o ardinaa ɗum. Hitaande wootere o woni heen, o ittaa, sabu makko yooɓtoreede waɗde ɗoon batuuji dawrugol. O fektaa Ayyuun, o salii yahde, o jooɗii sibu alaa ko o lomtinanaa.
Caggal ɗuum, e hitaande 1968 o udditi safrirde makko (kabinee) hade makko mahde kilinik e hitaande 1970. Kono, laamu ƴetti, e hitaande 1974, dekere ngam uddude kilinik makko. E hitaande 1978 o soodti sosiyatee SNEL (Société Nataionale des Etablissements Lacombe), o gollodii heen e Maamuudu Sammbooli haa 1992.
Bookara Alfaa ko neɗɗo darinooɗo, katante, jiɗɗo leydi mum, ndi o meeɗaa jaɓde yaltude ngam golloyaade bannge goɗɗo. Omo haalatnoo ɗemɗe leydi ndii kala, omo renndini pine mum en kala.
Guurɗo fof ko maayoowo, kono Bookara Alfaa ɗaccii ko ina jangtee haa abada. Yo Alla yurmo mo, yaafoo mo.
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : winndannde Bubakar Jagana e Siree Bah, abriil 2018


text:
Ñalnde 4 suwee 2009, Obama waɗii, to Keer, leydi Ejipt, diskuur mawɗo, mo juulɓe e aarabeeɓe mbeltii e mum, e ko ɓuri heewde.
Ñalnde 4 suwee 2009, Obama waɗii, to Keer, leydi Ejipt, diskuur mawɗo, mo juulɓe e aarabeeɓe mbeltii e mum, e ko ɓuri heewde. O idorii ko wiyde wonde addi mo Ejipt, ko tafde jotondire kese tuugiiɗe e kormondiral e nafoore moni kala. So artii e luural hakkunde israayiil-palestiin o wiyi wonde wondi ko e feere nde leydi Amerik sakkiti, o eerii Israayiil nde woppata politik mum teettugol (colonisation) to nokku biyeteeɗo Cisjordanie, o wiyi Palestiinaaɓe kam en ne yo ngoppu njannguuji mum en.
Ma mi darano, sabu am wonnde hooreejo leydi Amerik, «moƴƴitinde wutte Lislaam». O noddi juulɓe nde «peewnata koye mum en» kam enne. Amerik wonaa no won e yimɓe cikkirta nii, so wonde leydi hooram-hoorameeri, alaa, sibu ko oon Amerik «suɓii persidaa biyeteeɗo Barak Huseyn Obama».
O juutniima e haalande ɓe iwdi makko, wonde mo jilluɗo, iwdi juulɓe, iwdi Afrik, ɗum ɗoon noon ina addana mo «waawde faamde ngoƴa juulɓe». Obama, e nder oo diskuur, yiylii ko faameede, kono kadi, yiylii ko heɓde ɓerɗe aarabeeɓe.
Alaa ko Obama huutoraaki, gila e «horsinde mo pinal Lislaam mawngal, jiytungal Aljabar e ganndal safaara (Médecine)». O wiyi wonde «oolel noddinaango ina miira e hoore makko, gila e cukaagu makko to leydi Inndonoosi». Caggal ɗum o yetti «njiylawu jam e kisal e ndimaagu» juulɓe Chicago, to Amerik, wuro ɗo o gollotonoo. Obama, sabu mum «gaddaade kisal yimɓe» wiyi : «ko huletee ko ummoraaki e Islaam, alaa, foti huleede tan ko seɓɓitiiɓe». O refti e ko o haalnoo to Ankara, leydi Turki, wonde «Amerik haɓaaki, tee haɓotaako abada diine Lislaam».
Wonande weltinooɓe e 11 settammbar, o siftini ɗum en wonde «3 000 aadee maayɓe heen ɓe, ko yimɓe ɓe mbiyaani mbaɗaani», tee ina tawee e diineeji hee fof. E miijo makko ko ɗum foti addande yimɓe haɓde e Al Kayda, haa teeŋti noon to Afganistaan.
Ɗum fof e wayde noon, o heptinii wonde wonaa haala ɓola jogori ittude kutuya e kulol gonɗi hakkunde leyɗe hirnaange e juulɓe. «Ɗum ɗaɓɓi ko golle ceedtinɗe». E ngoon yeeso omo wiya «nguurndam ɓesngu Palestiin wuuri hannde ɗam, hay gooto waawaa ɗum jaɓde», «Amerik welsintaako jojjanɗe Palestiinnaaɓe kaanɗe ɗe, haa arti noon e wuurde e ndimaagu e nder dowla mo keerorii», ɗuum firti ko Amerik jaɓaani politik Israayiil tabitinta toon o, so teettugol nokkuuji e leyɗe Palestiin, ko anndiraa « colonisation ». O heptinii kadi «ko ina ɓura duuɓi capanɗe jeegom, Palestiinnaaɓe, juulɓe e kerecee en fof, nguuri ko e koyeera ñalnde kala, sabu njiimaandi Israayiil», konngol karmunoongol e galle laamorɗo Amerik.
Ngam jam arta e oo nokku «muuyaaɗe ɓesnguuji ɗiɗi ɗii kala ina poti teskeede, tawa gooto heen kala ina daña dowla mum, ɓe mbaawa hoɗdude e deeƴre e jam». Ɗum ɗoon noon, e miijo Obama, alaa e sago ɓe tiimtoo e hare ɓaleeɓe Amerik nde aldaa e fitina, ɓe kaalda, ɓe mbaasa huutoraade neegre : «dartoraade neegre e warngo yuumtataa». O noddi laamu Palestiin nde «ƴellitta kattanɗe mum gardagol », Hamaas ne «nde wootiɗinta palestiinnaaɓe, heptina nanondire ɓennuɗe ɗe, heptina Israayiil kam ne ina jogii hakke woodde».
So artii e Iraan noon, o hollitii o wondaani e darnde Israayiil dari inde. Ɗoo ne, o teeŋtini ko kaaldigal e maslondiral.
O etiima e ooɗoo diskuur juutɗo fotde waktu, ittude sikkeeji jowitiiɗi e demokaraasi, e hakke to bannge dewal, hakkeeji rewɓe e geɗe renndo goɗɗe garduɗe e ƴellitaare teknolosi (karallaagal kesal), ko wayi no Internet. Yeru, o wiyi wonde «hakke mo sukaaɓe rewɓe njogii e waawde janngude o, ardii haala ɓoorungal walla caccuki mum en».
Bookara Aamadu Bah


text:
Hooreejo wakiili’en majaliisaabe ndotti’en boymaajo, Dr. Bukola Saraki tindini Sukaabe kambe on tammi wadduki jahargal yeeso kilantaaji riskuuji enanta laamu siyaasaaku nder Lesdi Naajeeriya.
Bukola Saraki suuditi haalakan haa mobtorde Sukaabe taskanaadum PDP ko wada haa Jihawol Ilorin ngam seyo lamar Sukaabe.
Hooreejo on wi sukaabe suba ardiibe aadili’en wakkati cubi 2023 garooji ngam weltinki gurndam mabbe.
O tefri sukaabe Jihawol Kwara lorna hakkiilo mabbe boddum wakkati cubi tata siyaasaabe naftora be ngam hewtinki yidannde mabbe tan.
Kadima Saraki, tefri be waduki fodde bawde mabbe ngam yiiki Jm’iyawa PDP hebi nasaraaku nder Lesdi Naajeeriya.
Nder jawaabu maako O sappi bee wiiki Sukaabe enanta luttube ummaatoore Jihakan fu heba kaatiiji sakkinol kuriyaaji mabbe ngam be suba mobe yidi mo wallitittabe.
Haaragare, O naftori bosesel wakkatiire nden O wadani ministaajo Sukaabe enanta pijirle boymaajo, Mallam Bolaji Abdullahi barka bee waduki seyo lamar nyaaloomaare danyorde maako.
SADIQ ALFA


text:
18 desaambar 2021 ko ñalawma sunaare ngenndiyankooɓe, sibu sankaare Abdullaay Siree Bah (ACB), ngenndiyanke kuɓɓuɗo, jaaynoowo ŋanaa mo kuɗol kaŋŋe.
Abdullaay Siree jeyaa kadi ko jagge cosɗe Fedde Ɓamtaare Pulaar he Muritani. Ko o neɗɗo ɓadinooɗo no feewi Fooyre Ɓamtaare, mo meeɗaa seerde e jannginde en, e wasiyaade en ko faati e binndol.
Hono makko e moƴƴude kuɗol he ɗemngal Farayse weeɓaani. Kala nde o winndi, yimɓe njiyloto, « tappilooɓe» he ɗemngal Farayse mbeltoo. Heewii ɗo ACB sahtii seernaaɓe mawɓe he ɗemngal Farayse, gila e tuubakooɓe haa e woɗɓe, haa teeŋti e taatinooɓe e piɓle ndimaagu e potal walla ngootaagu. ACB ine marnoo gannde renndo jaajɗe, ko o bittuɗo, kumpitiiɗo, joom pinal jaajngal. ACB ko neɗɗo jankiniiɗo, moƴƴo, belɗo, jaajɗo, sehil yimɓe fof.
Nguurndam makko kala o waɗi ɗum ko he hare ndimaagu e potal. O naatii law dillere ngenndiyankoore demokaraasi. E hitaande 1989, “o woppi kala ko o fagginoo”, o tacci ngam sosde dillere dartagol laamu wul Taaya. Nde o arti he Muritani e hitaande 1992, o sosi jaaynde kaɓtagol anndiraande UNITE, suurtunde yoga e bonanndeeji laamu Maawiya, ko wayi no wiiduru Wocci.
Heewɓe ngoyii mo, ceedtiima he makko geɗe moƴƴe :
Meer Baabaaɓe, Abdullaay Mammadu Bah : « ciftoren darnde makko e nder kitaale caɗtuɗe ɗee, …o felliti woppude fof (o woppi hay galle gooto mo o fagginoo to socogim) ngam yahde to o waawnoo haɓtaade e suurtude bonnandeeji kitaale 90… Ko ɓuri haawnaade he makko kadi, ko salaare makko jawdi aduna.»
Jibi Bekkaay Sih : « yankinaare makko, pinal makko jaajngal, darjirde mo wonde neɗɗo meho mo tulataa goonga, cuusal makko e pellital makko, darnde makko duumiinde nde meeɗaa waylaade hay sahaa gooto ngam nuunɗal, potal, e ngootaagu ɓesngu Muritani, ngaddani ACB wonde neɗɗo bannge mum, neɗɗo keeriiɗo »
Muhammed Faal Wul Umeer : « He subaka hee, nde njahaten wirwirnde makko, won biyɗo mi hay gooto waawaa jarfirde ACB no jarfirtunoo maayɓe nii, no o jarfiri heewɓe nii. O haali ko goonga. Omo heewnoo mawninde jooɗɗi e moƴƴi neɗɗo, o deƴƴa « ajaaɗe mum ; o bonnitaani »”.
Biraan Hammaat Wan : “ Ablaay mawni am tiiɗɗo mi, aɗa yenanaa hay gooto waawaa teddinirde ma no teddule mbaɗno-ɗaa ɗee, hay ɓadaade ɗum tan waawaa, wonaa to bannge binndol ngol, wonaa to bannge luggeendi maanaa mum… Miɗo yiɗnoo wiyde ma, mi meeɗaa waawde huccitde e maa mi haalan maa. Ganndondiral men waylii nguurndam am. Nde ngar-mi gollodaade e maa to jaaynde L’Unité, miɗo woni suka, miɗo heewti hoore am. Miɗo janngina to Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde, miɗo siimta mawmawu … miɗo hoolii hoore am haa ɓurti… Sara maa, mi janngii ñeeñal binndol, mi janngii ɓure waawde heɗaade, mi faamii haawtaare ko wasu, mi faamii ɓure muñondiral, e luggeendi yankinaare, nuunɗangol fiɓnde, yiɗde janngondirde, kono ko ɓuri teeŋtude fof, mi faamii maanaa helmere Nuuñɗal… Ceerno am, yo jiidal ñaawe !”
Muhammed El Hasen Lobbaat : « Ablay ko kaŋŋe, ko neɗɗo luggiɗɗo. Kooni hakkille mawɗo ñifii ! Kooni ɓernde mawnde nattii dillude ! »
Aamadu Malal Gey : « miɗo siftora, e piilngal Ceerno Barooɓe ñalnde 2 desaambar 2017 to Sahre Ndoogu, tawi miɗo wuufnoo jaɓɓaade ma cuuɗi amen, ko kaalno-ɗaa ko faati he baɗtugol hakkille he kelme neɗɗo huutotoo, nde mbiyataa so ine haala : Mbiy-ɗaa «…heen sahaaji, konngol ine roondii ɓarakke daartol, ene foti waɗde, so neɗɗo ina haala, waɗtude hakkille e reentaade no feewi konngol huutortoo ».
Alasan Ngayde : « Ko tesketee he oo neɗɗo ko pinal mum jaajngal, kattanɗe mawɗe golle, Jaaynoowo ŋeeñɗuɗo, baawɗe golle, mo hakkille jaambuur, belɗo gollodaade, keewɗo muñal mo hono mum weeɓaani… Sukaaɓe heewɓe, hannde hoohooɓe mawɓe to bannge jaayndiyaagal e politik, ko he ganndal makko ƴoogi. »
Fooyre Ɓamtaare e denndaangal terɗe Fedde Ɓamtaare Pulaar he Muritani, ine mbiy maa Abdullay, a tuɗɗiima leppi teddungal, yo Alla yurme, yaafo maa !


text:
Jab Jab Dil Se Shyam Song | Kumar Deepak | Khatu Na Aaun To
Jab Jab Dil Se Shyam
More from Khatu Na Aaun To
Song Artists
- Kumar DeepakSinger
- Shyama Prasad ChattarjeeComposer
- Abhishek SharmaLyricist
About Jab Jab Dil Se Shyam Song
Listen to Kumar Deepak Jab Jab Dil Se Shyam MP3 song. Jab Jab Dil Se Shyam song from the album Khatu Na Aaun To is released on Jun 2018. The duration of song is 09:11. This song is sung by Kumar Deepak.
Related Tags - Jab Jab Dil Se Shyam, Jab Jab Dil Se Shyam Song, Jab Jab Dil Se Shyam MP3 Song, Jab Jab Dil Se Shyam MP3, Download Jab Jab Dil Se Shyam Song, Kumar Deepak Jab Jab Dil Se Shyam Song, Khatu Na Aaun To Jab Jab Dil Se Shyam Song, Jab Jab Dil Se Shyam Song By Kumar Deepak, Jab Jab Dil Se Shyam Song Download, Download Jab Jab Dil Se Shyam MP3 Song


text:
Mo fotaani lohaade so lohiima on, koyɗe mon tonngaaka ummee njeyee accidon mo e yeeweende makko so tawii kay ko onon njeewtunoo mo.
– Haaliraneede ngoƳa mum ɗemngal jananal ngal janngaaka saka njanngaangal ko ɗaweede faamu gonɗo heen o, ɗaweede faamuya mum noon ko hakke mum yaɓɓeede, ko ɗuum tan yimɓe ɓe ndogata ngoyata e ɗemngal goɗngal, wonaa aňde e salaade hay ɗemngal gootal, heddii noon ko salni yo annde no saloree.
Galle jokkondiral (orange) senegaal nani yaɓɓi hakke ujune – ujune yimɓe e kuutorgal sawtowol(serveur vocal) mum e haaliran’de ɓeen ujune – ujune yimɓe ɗemngal ngal ɓe paamataa, hay tan dalal ton maɓɓe nani ňaama jawdi senegaalnaaɓe heewɓe sabu waasde ɓe faamde no haala ka haalorii ni, ɗuum ɓuri famɗude heen, sabu telefoŋ ko jokkorgal neɗɗo e yimɓe, ko kumtal haaju. So tawii so a ňoƳƳi butoŋ telefoŋ ma – keredi ma haalanii ma ko a nanataa, o naatnii ma e kala caɗe!!!
Waɗde kaaloowo o ne woto aňan wato salano yimɓe yiɗde mum en nde : faamde ngoƳa mum en – ngoƳa leydi mum en – ngoƳa aduna o, gila noon e perisidan leydi haa tellii les, sabu hay gooto heedaani dowu ɗemngal, neɗɗo fof heedi ko les ɗemngal.
Tagi ɗuum ko nan’de e faamde wonaa gootum, hay paho – muumo ina faama, neɗɗo noon yiɗi ko faamde, sabu ɗemngal fof ngal muynaaka janngaaka nanete kono faameteeke, ko ɗuum nii jooɗii e dawol afrik ɓaleeɓe fof e hoyre mum, ɗemɗe koɗe e ɗemngal leydiwal gootal tan wiyee yo yimɓe fof nguurdu ɗum, ɓe nannee ɗeen ɗemɗe 2 e dow waawnere tawde kay ko heen ngoƳa aduna o haalirtee e ndiin leydi, tawa noon ɗeen ɗe 2 njottaaki ngaandi maɓɓe ndi.
Afriknaaɓe heewɓe na nana ɗemngal faranse kono ko ɓe paamata heen ko ɓurataa hay 5% so wonaa jannguɓe ngal ɓe.
Ɗoo e senegaal ne ko noon tan wayi laamu ngu haalirta ngoƳa leydi ndi tan ko ɗemngal faranse e ɗemngal jolfe rokkataa kadi yamiroore yo haala mum ka fire e ɗemɗe leydi ndi tawa ko firo laawɗinaango firooɓe hebliraaɓe ɗuum.
Ko ɗuum waɗi ko muynuɓe jolfe e seeɗa jibinaaɗo dakaar ɓee tan paamata ngannda ko aduna o yahata ko.
Ko wiyetee heewɓe e sengaal ina nani jolfe ɗuum sellaani ko yiɗde ko weeɓi tan, nanɓe ɗemngal jolfe tee ngonaa jolfuɓe ko geɗe njeeygu ɗee tan ɓe nani ɓe paami, kala e maɓɓe mo keɗno-ɗaa waaju ceerno ko seeɗa o hoccata heen, walla kala heen dariiɗo e yeeso foktoor waawaa haaldude ňawu mum e terɗe mum e sifaa ňawu ngu.
Ko ɗuum tan woni duko ronkaango yo ňif ngoo nde tawnoo ndiyam ňifam yuppaaka heen tawo,
Ko haɗi renndo pulaar e nder senegaal fof fuɗ-naange mum hiir-naange mum e rewo e worgo mum rennda suɓoo hilfaaɓe ɗemngal ngal e hilifaaɓe e ɗemngal ngal kaalda ɗum e laamu senegaal paamna ɗum caɗe gonanɗe ɗum en heen ɗe, kadi ɗuum woto fawe e ko sammba laamii walla ko jaata laamii, laamiiɗo fof laamii ko senegaal.
Hannde huunde fof nani daroo e yeeso laamu ina naamnoo geɗal mum, ɗemngal noon ɓuri geɗal, sabu ɗemngal ko kanum jeyi leydi, kala ko inniraa geɗal ko ɗemngal jiimi ɗum heedi ɗum dowu.
So a durnii miijo ma a tawat erop alaa leyɗe , erop jogii ko ɗemɗe e laamu ɗemɗe :
faranse ko ɗemngal, leydi fof e erop ko innde ɗemngal.
Pulaar noon ina e leyɗe keewɗe ko ɗuum haɗi ɗum innireede leydi, so tawiino pulaar tawetee ko e leydi ngootiri tan, ndiin leydi wiyeteno PULAAR, ko ɗuum woni ko nanataa ina wiyee ful-fulde ko, ful-fulde wonaa ɗemngal ngal ko nokkere nde ɗemngal ngal jeyi walla jeyaa e mum.
Pulaar kala ko jeyi holloto ko njeyaandi pulaar ɗuum woni :
nokkere ful-fulde
baali pul-fuli
nayi pul-fuli
suudu ful-fuldu
PUL-FULUM.
Pulaar huunde mum fof ko « pul’ful – ful-ful ».
Ko alaa e sago wiyooɓe ina ngonana ɗemngal pulaar jaale ɓe, ɓe mbaasa nawde ngal e won’de ɗemngal goytanteengal e nder ngenndiije mum.
Juumre nde woni ko e ndiin njuɓɓude, oon HAAL – HAAL haa ɗuum wontii innde leňol ngol, ɗemngal Ƴeewat haaleede tawa wonaa e dowu haal – haal.
Wonaa yimɓe na mbeddoo haala mum en e henndu tan, haala maa daňa ɗo saggi nde waawa naneede heɗee faamee.
Ko RFI PULAAR haalata hannde koo ko ɗuum tan pulaar haalatnoo, kono noon nde tawnoo haala rfi ka na jogii ɗo saggi ina jogii jaɓɓordu e lottirdu eɗeni nannee ko en meeɗaa nanneede e haala ndima ndimoowa ko ɗemɗe mawnuɗe ɗe ndimanta aduna o haa yimɓe fof na maay-maayna e yiɗde nan’de ɗeen ɗemɗe mawnuɗe.
Kala ko haalaa e aduna he rfi o jaɓɓoto ɗum renndina waɗa e lottundu mum lotta ɗum saroo e aduna fof yimɓe keɓɓoo, pewje bayɗe nii ko e sagstaaɓe ɓamtooɓe ɗemngal maantiniiɓe jeyaa.
idrissa kah


text:
Talk:Jaɓɓorgo
This is a page for discussin the Main page. For general discussions, please go to Wikipedia:Damugal renndo.
Woo'inde hala nder fulfude. Min hali, hala e fulfulde ngam mi famtina bandiraɓe am.
Ali baaba[taƴto ɗaɗi wiki]
Daartol Ali baaba e wuyɓe cappanɗe nayi (40) (Mille une nuits) Miɗo ngara haalande on no Ali baaba e dimaaɗi cappanɗe nayi ɗi wuyɓe no mbadi. Hono Ali baaba waawi hisirde?
O waawi hisude sabaabu moƴƴere golloowo makko. Ali baaba e kaasim wonoo wanndiraaɓe ɗiɗon, Jooɗinooɓe he nder ngenndi ngoɗundi ngootiri. Kaasim wonoo julaŋke jom ngalu, Kono Ali baaba wonoo baaso cotoowo leɗɗe Ñannde wootere tawi mo teenoyi leɗɗe he nder ladde Ali baaba yi'y worɓe cappanɗe nayon e dow dimaaɗi 40 Ɓe fuf eɓe ndongii dolle tedduɗe Ali baaba yi'y ɗum tawi omo waɗi e dow lekki, e kin lekki wuyɓe ɓe ngari kaɓi pucci mum'en Caggal ɗum kamɓen kañe e dolle maɓɓe kucci he hayre wonnde. Worɓe cappanɗe nayon ɓe hooreejo mun hucciti e hayrende wi'i sezamu, uddito ! Ɗon tan hayrende udditii Worɓe cappanɗe nayon ɓe naati Ɗon tan hayrende uddanii hoore mum Caggal ɗum hayrende udditii katin worɓe cappanɗe nayon ɓe njalti Hooreejo maɓɓen wi'i sezamu uddo hayrende uddanii hoore mum Caggal ko ɓe nduŋi ko Ali baaba jippii Hucciti e hayrende wi'i sezamu uddito ɗon tan hayrende udditii holli Ali baaba naatirigal o yi'y ton kulle kawniiɗe keewɗe mo yi'y kaŋŋeeji e kaalise daneejo e kulle koltu keewɗe Ɗon o anndi ɓe ko wuyɓe no Ɗon tan kaŋko hoore addi kaŋŋeeji keewɗi e kaalise keewɗo
Mo daroy e damal o wi'i sezamu uddito ɗon tan hayrende udditii o yalti o wi'i sezamu uddo hayrende uddanii hoore mum. Ko o hooti to galle makko mo hollii kaŋŋeeji ɗi kañe e kaalise ji ɗi debbo makko Eno o heɓiriɗi. Ɗon tan debbo makko doggi yahi haalnoy ɗum debbo kaasim On ndu haalni ɗum goriiko Ɗon tan kaasim hoore warani Ali baaba o wi'i mo haalnam no keɓirɗa kaŋŋeeji maa ɗi so walla noon Mi haalnoyan ɗum Poolisi'en. Ali baaba jaabii mo Banndam gorko Min hulataa kono mi haalante ngam tawde ko a banndi'am. Ko kaalan maamin, Ndeenoɗa e hooreema Ngam tawde kaŋŋeeji ɗi kañe e kaalise daneejo o ɗum wuyɓe bonɓe cappanɗe nayon njeyɗum Nden tan Ali baaba sifanii kaasim nokkuɗo hayrende Woni, O haalni kaasim ko'o haani wadde. Kaasim yehi he nder hayrende o ɓami kaŋŋeeji e kaalise daneejo keewɗo Nde o warano yaltude ko nden o yejjiti koŋngol ngol kaalataa yalla hayrende ina udditoo O heddi daraa ton haa wuyɓe cappanɗe nayon ɓe ngari tawi omo ton mbari mo. Binngel afil (yeewtu) 21 Bowte 2019 à 19:41 (UTC)
Hala maa weli am bo ka wodi Ardibe Ardake (yeewtu) 26 Seeɗto 2021 à 16:32 (UTC)
Welii kam sanne Barry Alpha Boubacar (yeewtu) 18 Siilto 2021 à 23:36 (UTC)
Adlam alphabet[taƴto ɗaɗi wiki]
- I have included Fula as part of this list of languages which are written in multiple writing systems.
I recommend that the Latin to Adlam alphabet converter be installed on Fula Wikipedia to enable all Fula articles here to be readable in the Adlam alphabet at the click of a tab (eg. Serbian Wikipedia, Kurdish Wikipedia). --DaveZ123 (yeewtu) 25 Seeɗto 2020 à 03:56 (UTC)
- It looks like Fula was removed from the page, but I don't see where. I just added [Fulfulde https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedias_in_multiple_writing_systems&type=revision&diff=21386855&oldid=21016671] before I saw this mention here. Guaka (yeewtu) 25 Seeɗto 2021 à 13:15 (UTC)
Ne'oowo tornde[taƴto ɗaɗi wiki]
Bonjour mes frères, je postule comme administrateur pour le développement progressif de notre langue Wikipédia. J'ai donc besoin de votre soutien pour cela s'il vous plaît. Merci Musaddam Idriss (yeewtu) 7 Siilto 2022 à 21:40 (UTC)
Fulbe Wikipedia Awareness and Workshop[taƴto ɗaɗi wiki]
Hello Fulanis,
I'm glad and pleased to inform you that we will hold a virtual awareness of this wiki both online and offline, and at the end of the promotional campaign, we will organize a workshop to train new and existing editors, if you are interested ping me for more details.Anasskoko (yeewtu) 30 Bowte 2021 à 08:40 (UTC)
AA[taƴto ɗaɗi wiki]
A Anasskoko (yeewtu) 30 Bowte 2021 à 08:41 (UTC)
Fulfulde Wikipedia Promotion Campaign Kaduna[taƴto ɗaɗi wiki]
I'm happy to inform all the members of fulfulde Wikimedians User Group and other communities that we are plan to carryout online and offline Wikipedia Awareness in Kaduna state and you are all invited to come and increase your skills on how to create an article and edit Wikipedia articles especially in Fulfulde. For more details please check the project here
If you have any questions regarding this project please don't hesitate to contact me at: saliyualhaji@gmail.com. S Ahmad Fulani


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 119 (Dani fell 3)
119. Fii yanal Daana ngal 3
Patiraawo on ndaari montor on ka kuri. Daana no haanunoo wonude ka suudu. O tororii doy fewndo ko Hannatu e ben mun en ýawi ka fello fii ɗaååitugol mo.
Baabiraawo : "Daana! Daana, hara hiɗa nanude hito amen?"
Hannatu : "Baaba, Likaasi pellet no anndi fii kon ko waɗi. Mi dogay tinna, mi lanndoo mo."
Hannatu, dogi ka suudu kawtal makko, onsay o yahi ka foron fonye on woni ɗon. O ýawiri doy ka åorɗi wa si ko ñaari wadaaru woni e ýawude, o piitii e Likaasi, on no wulla.
Hannatu : "Ko honto Daana woni? E ko honɗun o waɗi mo?"
Likaasi : "Mi anndaa ko honto o woni. Hinaa kanko bonni."
Hannatu : "A anndaa fii makko e ka o woni? Yeeto lan ka o woni si wonaa ɗun mi nodday poliisiiåe åen."
Likaasi : "Daana maayii."
Yeeso Hannatu ngon rawniri no hulåinori. Onsay o dogi haa ka Likaasi, ardiiɗo mo on haa ka ngayka ka Daana yani ɗon. Baabaajo on tippii ka nder ngayka e fee huutorgol åoggol. Himo waalii e sera hayre, o yiiti Daana tawi koyngal makko ngal åoylike no kaaniri.
Baabiraawo : "Daana no wuuri! O yanaali ka ley caangol."
Hannatu ndaari ben makko no ýawida e Daana, o danduno hay ñaariwun kun.
Alla hisinii ngurndan Daana ɗan. Kono ɗun e tawde labutaani on dankike mo moýýa, hari bee o huutora tuggordu.
Hannatu : "Likaasi bonnii!"
Hari Hannatu no mari goonga? Himo añunoo Likaasi, o åurti yoomude. Ka nder åernde makko, hari o alaa faamude ko ben makko jangannoo mo kon fow jemma. Hari hittaa e makko ko wi’etee annabi Iisaa no yiɗi aduna on e o yaafanto en ngayngu men ngun.
Yaafagol? O’oowoye, himo faalaa yottaade.
Ñannde goo, Hannatu yiitii puccu lessaandu no labiraa fota ka suudu kawtal. Hari kanko Hannatu ko o åurnoo yiɗude yi’ugol ko hoýýundu ndun e kolce ɗen. Åe lesi ndu moýýa.
Hannatu : "Mi sikkaano wondema Likaasi no waawi moýýingol sugu ɗun. Pellet himmo faalaa hendaade mbuuñaa arano on ka foolotiro lekkol. Kono mi jaåataa ɗun laatoo."
(Hito ko leggal ngal yanata kon ka leydi, muncoo ka koyɗe)
O bantii mo, o piiti golle makko ɗen ka leydi, o yaaåi, wonti pecce pecce. Hakkee ko ngayngu wonunoo ka åernde makko, tawi bee hibba ɗon e ɗon.
Hannatu no anndi wonde bonki makko kin no kaani, kono himo miijoo wonde : Liksaasi no åuri lan bonde. O multiri no gooto anndiraa.
Taariika hikkotooɗo on yewtoyay en ko feýýunoo kon åawto mun.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, baaba, Hannatu, Likaasi
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Jaɓɓorgo Pese Kayhayɗi
Pesol: Kayhayɗi
Kayhayɗi : hulɓinii, yurminii
E kaawisaaji kulɓiniiɗi, ɗi Allah holli jiyaaɓe mum ñande 8 haa 10 settaamburu e nder wuro kayhayɗi e taariindi mum. Fuɗɗii ko...
Golle laaɓal e nder komin Kayhayɗi
Maa won jooni lebbi nayi ko Komin Kayhayɗi ummanii Gollal laaɓal. Kala jahoowo e nder wuro ngoo maa hawru e yimɓe ina...
Koronaawiris he Kayhayɗi : en ngalaa kaŋŋe e kaalis, kono eɗen...
Koronawiris anndinii en won gure hay so ngalaa kaŋŋe e peteroŋ, ina jogii hatanteeɓe. Kahayɗi ko wuro heedngo bannge fuɗnaange worgo Muritani,...
Duɗal Pulaar Kesal he nder Kayhayɗi
Leydi ndemeteendi, moƴƴinoori ndema, ndemeteendi hitaande kala haa heewa moƴƴa, coñateendi seeɗa…… Hol to ndiin leydi woni ? Ndi...
Sankaare Mammaa Gay : Holi kanko ?
En keɓii ko laaɓti ummoraade he ɓiy Mammadu Abuu Gay cawndiiɗo ina wiyee Aamadu Hammadi Gay, nokkuɗo e baaba mum Hammadi Abuu...
Ñalawma Alamari e Kayhayɗi Ceɗɗaagu laawiima
Mbeñu Ganna, taaniraaɓe Sammba Mayram Moolo walla taaniraaɓe Balla Jeerel (no subalɓe keewi yanoraade ɓe) njuɓɓinii ñalawma Alamari pattamlamo ñalnde 16 mars 2019 nder...
Hiirde Pinal Catal Kayhayɗi
Ñalnde talaata 23 mee, hiirde pulaar mawnde waɗii Kayhayɗi to galle sukaaɓe. Yuɓɓini hiirde ndee ko dental duɗe janngooɓe Pulaar e ballondiral Catal Fedde...


text:
Tuggi 18 haa 20 desaambar 2013, “ñalngu winndereewu nagge” ngadanu yuɓɓinaama to Ngaawundere. Ko ina wona cate 10 Tabital Pulaagu e Bilitol Fulfulde tawtoraama ɗuum. Ko ujunnaaje ujunnaaje neɗɗo nootitii heen. Ngalu keewngu kadi waɗaama heen, walla kam ummiima e juuɗe, naatii goɗɗe, hay so tawii kalfinaaɗo Bilitol gonɗo e wuro hee, seedtiima wonde « mi tinaani oon kaalis kaaleteeɗo…».
Tuggi 18 haa 20 desaambar 2013, “ñalngu winndereewu nagge” ngadanu yuɓɓinaama to Ngaawundere. Ko ina wona cate 10 Tabital Pulaagu e Bilitol Fulfulde tawtoraama ɗuum. Ko ujunnaaje ujunnaaje neɗɗo nootitii heen. Ngalu keewngu kadi waɗaama heen, walla kam ummiima e juuɗe, naatii goɗɗe, hay so tawii kalfinaaɗo Bilitol gonɗo e wuro hee, seedtiima wonde « mi tinaani oon kaalis kaaleteeɗo…».
O wiyi kadi « Mi waawaa wiyde on ko ɗum ɗoo feraa e kewu hee. Waɗi noon, ko nde yimɓe ngari e yahde Mali walla Niijeriyaa, kala garɗo ko kam jogotoo hoore mum. Ɗoo noon, ko min keɓi e balle koo alaa no wayi ».
Gaa gaa luure kaalis, yuɓɓinɓe kewu nguu ina kiisii wonde njettiima faandaare mum en, so mawningol ɗemngal e pinal fulɓe e yahdinde ɗum en e yonta gonaaɗo oo. Hay laamiiɗo Fombina to Niijeriyaa, hono doktoor Muhammadu Barkinɗo Aliyu Musdafaa, puɗɗuɗo miijo ngoo, arii Ngawundere tawtoreede kewu oo.
E nder balɗe tati ɗee, wejooji jotondirɗi e golle ngaynaaka kam e kaɓirɗe mum, mbaɗaama. Ga’i cuɓtaaɗi kadi kollitaama ; ko noon kadi jeewte njuɓɓiniraa ngam faamninde hol ko addi « Ñalngu Nagge », kam e kuccam ngaynaaka, e faggudu kocce, e ƴellitaare mboomri pullo e nder yonta hannde oo. Hade kewu nguu uddude, laamiiɗo Yolaa rokkii e joɗnde, miliyoŋaaji 20 kaalis Kamaruun, ballal mum.
BAB


text:
Jaɓɓorgo Pese Neeniwal
Pesol: neeniwal
Dawruɗi juumtuɗi Ɗemngal janngirgal
Winndannde faatunde he yiyannde politik Banke Moñnjaal « So sukaaɓe ngadoriima tawo jannginireede he nder ɗemngal ngal kaalata, paamata...
21 feebariyee, Ñalawma winndereejo Ɗemngal neeniwal
No winndere ndee he kuuɓal mum nii, 21 feebariyee kala, pelle pinal ngenndiije, hono FƁPM, AMPLCS, APROLAWO, he dow ndeenka UNESCO, kam...
21 feebariyee 2020, ñalawma winndereejo ɗemngal muuynangal : mawninde «ɗemɗe taccikeeriije»...
Hikka, UNESCO waɗi ñalawma oo ko e teddungal ɗemɗe ɗe nganndaa keeri. « Ɗemɗe waalwureeje e ɗemɗe taccikeeriije ina mbaawi wallitde kaaldigal e wallitde...
Ñalnde 17 marse 2019, pelle pine teeŋtinii jaŋde ɗemɗe muuynaaɗe
Ñalnde alet 17 mars 2019, pelle pine 3, hono Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani, Fedde Ɓamtaare Ɗemngal Wolof e Fedde Ɓamtaare pinal...
21 feebariyee, Ñalawma winndereejo Ɗemngal muuynangal
Ñalawma winndereejo Ɗemngal Muuynangal ina mawninee hitaande kala ñalnde 21 feebariyee ngam ƴellitde keewal pine e keewal ɗemɗe...


text:
Ɓooyii yeddondireede wonde onndooji wifi moƴƴaani e cellal walla nii ina boni e kala ko wuuri. Wiɗtooji keewi mbaɗaama, kono, haa jooni, alaa ɗo hawraa : mbele eɗum boni e cellal walla alaa ko bonnata ? So enɗen kaala ko faati e ɗumɗoo to bannge cellal, ɓurata woƴde yimɓe fof ko batte kuutoragol telefonaaji portaabe, nde tawnoo kañum en ɓuri heewde huutoreede, kañum ɓuri ɓallaade terɗe aadee guurwuure (noppi, hoore, gite, ekn…).
Ina wayi no, won almudɓe rewɓe njoyo liisee gooto to Danemarke ndallini wonde wifi ina boni e puɗi. Miijo ngoo aranɓe tan. Gooto e maɓɓe wiyi «so min leloo, min keewnoo joɗɗinde telefonaaji amen ko sara koye amen. Min cikkatnoo ko ɗuum haɗatnoo min ɗaanaade walla ronkude waɗtude hakkille so min njannga ». Nii woni ɓe miijii waɗde hoolkiso newiingo ngooɗoo.
Ɓe njerondiri puɗki huɗo (wiyeteeko kereson). Taasaaji jeegom ngaawaa ɗeen gabbe, cawndinaa nokku baɗɗo wifi, fotde balɗe sappo e ɗiɗi. Taasaaji 6 goɗɗi ngaawaa hono ɗeen gabbe, mbaɗaa e nokku kidiiɗo, mo alaa wifi. Nde lajal ngal timmi, tawaa gabbe gonnooɗe sara wifi ɗee puɗaani fuɗngo moƴƴo, won heen nii ina mbaklii. Tasaaji joñanooɗi ɗii noon, fuɗngo ngoo ina moƴƴi sanne.
Sabu ngooɗoo hoolkiso, ɓeeɗoo sukaaɓe rewɓe njeegomo ndokkaama njeenaari « sukaaɓe wiɗtooɓe ».
Kono golle ɗee ngasaani tawo. Heddii ko haa annduɓe koolkisoo golle maɓɓe ɗee, goongɗina ɗum walla ndiiwta ɗum. Gila e jooni annduɓe heewɓe to Angalteer, to Suwed, to Pays Bas kollitii yiɗde mum en ƴeewtaade golle almudɓe ɓee, tee ɓe mantii ɓe nii gila e jooni « sibu, e tuugnaade e tolno ganndal maɓɓe, ko ɓe puɗɗii hollitde koo, ko huunde yuumtunde sanne». So tawaama ko noon tigi wifi waɗata puɗi, ina heddoo kadi dallinde wonde ko noon kadi ɗum wayi bonde e aadee. Almudɓe ɓee noon padaani ɗuum : so ɓe payii e ɗoyngol, ko too ɓe njoɗɗinta portaabe maɓɓe…
Ɗum noon banndiraaɓe, “ina ŋata ŋatataa, fof woɗɗinde koyngal mum ɓuri”, mbaɗee no sukaaɓe rewɓe ɓee mbaɗi nii : hoto ngaflo-ɗee portaabe mon!
—————————
KO FIRTI WIFI ?
Helmere “Wifi” ndee ko dottere « Wireless Fidelity » e engele. « Wireless » oo e hoore mum ko dottere « Wire » (woni fiil = gaarawol) e « Less » (woni ko « alaa »). Nii woni « Wireless » firtata ko « alaa gaarawol », woni «saafiil» (ko alaa fiil). Ɗum naworii onndooji keewɗi, gila e onndooji rajo, haa e goɗɗi keewɗi… Telefonaaji ɓooyɗi ɗii, joɗɗinteeɗi e galle ɗii, haala rewata ko e ɓoggi kiri. Ko noon kadi wonande ko ɓuri heewde e ordinateeruuji jokkondirɗi e internet ɗii. Kono hay ɓoggol gootol jokkondiraani telefonaaji portaabe kuutorto-ɗen hannde ɗii : ina wayi no ɗi kuutortoo ko onndooji wifi (saafiil, alaa-gaarawol walla alaa-ɓoggol…). E sahaa hannde oo, ordinateeruuji kadi ina mbaawi jokkondirde rewrude e wifi.
Bookara Aamadu Bah,
Ƴoogirde : maxisciences


text:
Winndannde men hannde yowitii ko e “ holi ko mbiyaten jiɗɗo leñol ”. Sikke alaa, leñol ene heɓtiniree geɗe keewɗe, kono ɓurngal teeŋtude ngal kam ko Pinal, ngal ɗemngal woni daabaa mum. So hawrii e weleede Alla, ene waawi ngartoyen e ko waɗi ɗemngal ene wiyee daabaa pinal. Kono hade ndeen, ciftinen kam pinal wonaa huunde yiyortoonde yitere, memortoonde junngo, heɓtinirteende dillo, dakamme walla balngol. Ko huunde faamotoonde tan e ngonka walla maale neɗɗo jeyaaɗo e jeyɓe ngal ɓee.
So en njaajniima, mbiyen won e ñameele, ene anndaa tan ko yimɓe ngalɗoo pinal keewi ɗum en ñaamde. Eɗen keewi heɓtinirde pinal neɗɗo kadi ɓoornateeri mum, walla mbiyen fakko mum, njimri maa ngamri mum, maa walla gollorɗe mum, ekn…. So en ngartii e naamnal men mbiyen, mbele goppuɗo ñiiri-e-bunaa wuuri ngommbu fof ene foti wiyeede woppii pinal mum ? Mbele goppuɗo tuba njanca ɓoornii lappaa-piyaa fof foti wiyeede ko gostaaɗo ? Mbele keɗotooɗo gaaci leƴƴi goɗɗi weltoo fof ko gaño leñol ?
Naamne ɗee ene keewi, kono tonngiren nande ɗemɗe goɗɗe. Ene moƴƴi laɓɓitinen ɗoon seeɗa. Nande ɗemngal goɗngal e woppude ngal mum, nannga e goɗngal wonaa gootum. Goppuɗo ɗemngal mum e teyaaɗe, nangtii e ɗe woɗɓe, kadi e teyaaɗe, joom mum ene felnii so alaa daliilu laaɓtuɗo (yeru: waasde wuurdude e ɓe nanondirta e ɗemngal mum ngal, walla tawa ko golle mum naamnii ɗuum). Kono mbele mo woppaani ɗemngal mum, soko kaaloowo ɗemɗe goɗɗe ngam nanondira e joom mum en ko e wosteede jeyaa.
Won e men mbiyata ko kaalataa so wonaa Pulaar, hay sinno mo kaaldata oo nanataa Pulaar. Won e men so njiyii suudu huɗo tan portilat (woni natat) ngona e saɓɓitaade, e wiyde “ Pinal men majjii ”. Won haaliyanke nii jahɗo haa wiyi, en potaano mahde kuɓeeje simoŋ, sabu kala ɗo koɗ-ɗen e majje, e adunaaji garooji, so ɗoon nattii hoɗeede, hay gooto e hesɓe jogorɓe aroyde ɗoon ɓee wiyataa ko fulɓe koɗnoo ɗoo. Ndeen ne dee, ɓee haalooɓe ɗum fof, so a arii galleeji mum en, a tawataa ɗoon hay mbaalu ene nehaa, saka coraa e tiba.
So en kaaldii goonga, sahaaji, eɗen paayda petal e ɓaaƴannde. Dakamme ɗe ɗemngal tinata ɗee, ngonndaaka so bunaa walla so maaro. Ɓoornateeri, ɓuri heen moƴƴude tan ko cuuroori ɓanndu, itta jaangol e nguleeki. Kono ko yooɗata e yitere koo fawii ko e joom yitere. Won ko ene yooɗa oo, sofa e oya. Wonaa kadi ko wonnoo e pinal leñol men fof moƴƴi, kono kadi wonaa ko jiggaa fof boni.
Mboɗo haawaa wiyooɓe kaalataa ɗemɗe goɗɗe, kono so njiyii jeyaaɗo e leñol goɗngol ene haala Pulaar tan mbeltoo. Jiɗɗo ma kay, yiɗ ɗum. Kaalɗo ɗemngal maa kay, woto salo haalde ngal mum. Mboɗo haawaa won e yeewtiyankooɓe jiirondirooɓe yimɓe jeyaaɓe e leƴƴi goɗɗi nanooɓe Pulaar, ngam bismaade ɗum en e jeewte mum en, tawi enen, so gooto e men haalii ɗemngal ɓeen tan, wiyatee ko yaltii leñol. Ene gasa tawa ngondu-ɗen ko en pamaani konngol jaayndiyanke sooninke gooto biyɗo “ kala nde njanngu-ɗaa ɗemngal goɗngal, mbaaw ɗaa ɗum, a hisii e bone leñol jeyngol ngal ngol ”.
Maa en ngartu e makko so Alla haajii
Malal Sammba GISE


text:
Ministaajo mo hakkilanta shaanu maatootiral enanta no fintinta kilantaaji riskuuji hedi daldal maatootiral, Professor Isa Pantami hokkaama haatimmeere manoore CIISec.
Haatimmeere manoore nden hebaama on bawti nde O haarino yami.
Bee non on hakki Professor Pantami bosesel laataaki gooto nden Aranndeejo mo fuddi hebuki hatimmeere manoore nden nder himbe ko hewtani 89. haa Lesde Africa
Haatimmeer nden do hokke on tan mo mari daraja enanta anndudo yebre annde kiimiyaaku enanta ko laarani daldal maatootiral ‘e mo waddanta yebre nden jahargal yeeso.
CIISec (nokkuure on nde janngirde dum hakkilanta ko laarani rento enanta maatootiral daldal maatootiral ko omta haa Lesdi ingila iga 2018.
Nokkuure janngirde nden omtaama on ngam eltuki be hakkilanta shaanu fannuuji rento enanta dal dal maatootiral.
“Professor Pantami, goddo on mardo tidal ,anndal,himmidinaare,mardo basiira, giddo kuugal ko nanndi annde kiimiyaaku binndudo deftere dow ko laarani haala rento daldal maatootiral.
SADIQ ALFA.


text:
2
1 An kadi non, yo boobo an, tiiɗinor e moƴƴere wonde e Iisaa Almasiihu on nden. 2 Ko nanirɗaa mi kon e tawnde seedeeɓe ɗuuɗuɓe, halfin ɗun yimɓe holniiɓe, waawayɓe kaɲun kadi jannude woɓɓe goo. 3 Tampidu e an wa suufaajo moƴƴo Iisaa Almasiihu on. 4 Ko fii si suufaajo golloowo golle mun no faalaa weltinde hooreejo mun on, o hilnotaako haajuuji goo. 5 Ko fii foolotirteeɗo e dogudu waɗantaake *meetelol si o waɗiraali no haaniri non. 6 Ko remoowo wakkiliiɗo on haani adaade hendaade geɓal mun ngal ka baagol. 7 Hakkilan koo ko mi woni wi'ude, ko fii Joomiraaɗo on yeɗete faamu e ɗi fow.
8 Anditii fii Iisaa Almasiihu, on immitiiɗo e hakkunde mayɓe ɓen, iwruɗo e bolondaa Daawuuda on, wano Kibaaru Moƴƴo mo mi woni yottinde on wi'iri non, 9 on mo mi tampani haa mi haɓɓiraa wa waɗoowo bone. Kono daaluyee Alla on haɓɓaaka. 10 Ko ɗun waɗi si miɗo wakkilii fow sabu suɓaaɓe ɓen, fii kamɓe kadi no ɓe heɓira kisiyee wonɗo e Iisaa Almasiihu on, wondude e darja poomayankeejo on. 11 Ngol kongol ko haqiiqawol wonde:
Si en maayidii e makko,
en wuuritidoyay kadi e makko.
12 Si en ŋaɲɲike,
en laamodoyay kadi e makko.
Si en yeddii kadi fii makko,
kanko kadi o yeddoyay fii men.
13 Si tawii en sellaa-finde,
kanko ko o sella-findeejo,
ko fii o waawataa yedditaade.
Fii Golle Moƴƴe
14
E hino ko haanuɗaa andintinde kon: jeejaa yimɓe ɓen yeeso Alla wonde, yo ɓe accu pooɗotiro haala ka aldaa e nafa. Si hinaa ɗun, ɗun nawray heɗotooɓe ɓen e majjere. 15
Eto no weeɓitoraa yeeso Alla wa neɗɗo haanaaɗo jaɓeede, ɗun ko golloowo mo hersaa, e tindinoowo daaluyee goongaajo on no feewiri. 16
Reenoɗaa e haalaaji mehi ɗi yaadaa e faale Alla on, ko fii jokkuɓe ɗi ɓen ɓurtay tun woɗɗitaade Alla. 17
Ko fii konguɗi maɓɓe ɗin no layira wa nawnaare «masara.» Himenee e Fileeti no tawaa e ɓen, 18
ɓen seluɓe goonga on, no bonnira gomɗinal woɓɓe ɓen wi'ugol wonde ummutal ngal waɗiino. 19
E hin-le hayre didol tiiɗunde nde Alla waɗi nden no ɲiiɓi haa jooni, hinde notiraa ɗii konguɗi ɗoo: «Joomiraaɗo on no andi ɓe makko ɓen!», awa kadi: «Kala jantiiɗo innde Joomiraaɗo on yo yilto e angal peewal.»a
20 E nder suudu hittundu hinaa miranji tafiraaɗi kaŋŋe maa kaalisi tun woni ton, kono kunnaaje e payanɗe leydi kadi no ton. Miranji arani ɗin ko mariraaɗi fii haaju hittuɗo, kono ɗiya ko huutorteeɗi fii ko woni woo. 21 On laɓɓinɗo hoore mun e ɗii piiji bonɗi, o wonay miran hittuɗo, huutorteeɗo, laaɓuɗo, mo jom mun huutorta, hebulaniiɗo kala kuugal moƴƴal.
22 Awa dogu himmeeji cukankaaku ɗin, ɗaɓɓaa peewal ngal e gomɗinal ngal e giggol ngol e ɓuttu on, wondude e jantorayɓe Joomiraaɗo on ɓernde laaɓunde. 23 Bugitoɗaa yeddondire njofooje ɗe aldaa e nafa ɗen, ɗe anduɗaa adday hawreeji ɗen. 24 Ko fii haanaa ka kurkantooɗo Joomiraaɗo on haɓidee. Himo haani wonde newaniiɗo fow, muɲɲiiɗo, o waawa jannude. 25 Himo haani kadi wurtirde liddotooɓe mo ɓen no newori, e nder tanƴinagol wonde Alla okkay ɓe feere no ɓe tuubira, ɓe anda goonga on, 26 ɓe ruttoo e faamu maɓɓe moƴƴo on, e no ɓe sortora e pircol Ibuliisa nanguɗo ɓe fii waɗugol faale mun on.


text:
Hiisiwal laatiima danki nganndineeje, tuggi gannde toppitiiɗe nguurndam (Guurɗiwal), haa e gannde toppitiiɗe fiyakuuji ɓakdi, lewñal, e kala jotondire baawɗe kewde e nder mumen, walla hakkunde mumen (Ɓalliwal), haa ara e gannde biɗtooje mare ngalu, hay gannde toɗɗiinde maho e kewkewe renndo maa ngonanteeri hakkille ina liggoroo hiisiwal ngam heɓde won e ɓetooje cattuɗe heɓirde e mbaadi woɗndi. Ina waawi haawde yimɓe hol no diidi e limoreeje kiisateeɗe e alluwal ɓalawal mbaawirta jaŋtaade sirluuji sewlo1 ngoo; kabra mbaadi geɗe ɗe cuwaa yiyte, so ɗeen njiytaama tawee ko noon ngoori ; joofoo sifaaji ɗi cuwaa yettaade, ndokka firo laaɓtungo ko jaggiranoo ko kaawniindi… So kaawniindi ina woodi wonata ko baawal ngal hiisiwal firtirta kala ko jagganoo ko kaawniindi, ruttoo joofoo, sifoo ko jogori yettaade, sunnoo, banoo, horkita cuuɗiindi sewlo ngoo. E sahaa ɓooyɗo, nde hiisiwal joganooki tawa mbaadi mum hannde ndii, nde humpitooji toŋi, ndooɓaa so ɗi ƴeewraama humpitooji hannde ɗii, haɗaani ganndo Italinaajo biyatenooɗo Galilee wiyi « Sewlo ngo winndaa ko e ɗemngal hiisiwal, alkule maggal ko tatiwe, beɗi e ayaawe nokɓetiwe goɗɗe, so ɗe kuutoraaka baawal alanaa neɗɗo faamde hay konngol gootol e haala sewlo ngoo. So ɗe njoñaama, wonata tan ko wumbilo e duybi-duybino nder ngoo ilto-moolto niɓɓiɗngo ». Kono hakkunde men e sankaare Galilee waɗii duuɓi teemedde tati e capanɗe jeeɗiɗi e jeeɗiɗi.
Hiisiwal waɗii tekku-tekku mum, alkule Galilee haalatnoo ɗee ɓeeydiima, ɓurɗe ŋeemitaade njoltii heen, woni kiɓɓal, woni caltal, woni joofirde, woni potindire ceertal… Wadde ganndal ngal ɓeeydii kabirɗe mum, yaajtinii keeri mum, hebbinii fiyakuuji nguurndam e njiimaandi mum. Kono ellee konngol Galilee ngol ko hannde ɓuri goongɗude. So ganndal teeɗaniima waawde faamde e seekde sewlo, yo a taw noon ina jogii dalillaaji, kala ko teeɗanaa ko alanaaka daliilu laaɓɗo alaa ɗo darii : ina jaɓoo, ina saloo. Kono nde daliilu rokkaa hankati ko jaɓde tan woodani kala hakilante. Hol dalillaaji kollooji mbaawka hiisiwal faamde sirluuji sewlo ? Ko ɗi limtilimtinɗi. Soklaaji jojjanɗi yimɓe e kuuɓal mum-en ko nguura, cellal, ndeenka, jokkondiral e eggudu. E kala e ɗii senngooji, hiisiwal waɗii, kadi ina jokki waɗde, balle pattamlamiwe, ɗe kooyɗanooka ko adii nde eɗe ceedee. Nguura ina jojji, sabu ɓalndu neɗɗo ko masiŋ golloowo mo dartotaako tuma nguurndam mum, tergal baangal no ɓernde walla ngaandi ndartintaa golle, jofe ko noon, ko nguura loowata yakawere2 nde terɗe men cokli. En kaalaani juuɗe, koyɗe e kala terɗe goɗɗe jogiiɗe gollal e nder nguurndam men. Cellal men ko dewgol laawol kala terɗe cosɗe en, so gootal yanaama nattii rewde laawol ina waawi lelna en walla nih wara en. Ndeenka haalateeka ɗoo kaa ko ngonka ka ngonaten tawi eɗen kisi e geɗe goɗɗe ɗe njeyaaka e men. Ngati wonaa heege e ñawu tan mboomata, fiyeede ina woodi, sonngeede, yoolayru e tanaaji goɗɗi ina mbaawi yande e celluɗo, kaarɗo. Jokkondiral ina jojji sabu neɗɗo ko kullel renndiwel : so renndo alaa, neɗɗo alaa. Haalde ko laawol gostondiral kabri walla kabaruuji4 ; ko ɗum daɗɗii nguurndam renndo, saabii mawnugol darnde ɗemngal e nder mum, kono maa en ngartoy heen. Eggudu ina jogoo sababuuji keewɗi, ina wona moolaade bone dookɗo, ina wona ɗaɓɓoyde haaju tiiɗɗo, ina wona dirtinde jeyi maa njeeygu walla woɗɗitinde geɗe bonnooje. Ko waawi heen saabaade ɗum fof, eggudu ina jojjani neɗɗo. E nder ɗii haajuuji fof, hiisiwal fotndii heen ko wiyatee potindire ɗe pirooje mumen nganndinta en ngonanteeri kuuje sato ɗee haa kabirɗe ŋeemitiiɗe ndañaa :
– To batte nguura, masiŋaaji demooji, gaawooji, lorooji, coñooji, lappooji, ceɗooji, unooji, loowooji … ina ngoodi. Gila e tafo majji haa e yakawere dirnoore-ɗi ko hiisaaji tonngi. Ɗum heɓii wallitde neɗɗo nde safriri saɗeende nguura, golla golle keewɗe e tuma daɓɓo, ngati gollinta ko masiaaji.
– To batte cellal, kabirɗe e masiaaji ŋeemitiiɗi keɓii feewneede. Heen ko ciiwtooji ƴiiƴe haa njiyta rafiiji coomiiɗi heen, heen ko natooji ko woni nder reedu maa nder hoore walla becce, holla ko woni toon, tawa hay dara heen seekaaka, ñabbuuli ƴeewndoree heen, ɓiɗɗo yiyee heen to woni nder reedu yumma mum, terɗe mogginiiɗe lonngiree ɗum. So safaara yontii, ɗee kabirɗe nelee toon. Kabirɗe ɓeydooje jiyle, ɓamtooje nanɗe, lomtotooɗe koyɗe e juuɗe taƴɗe, hay ɓernde ina waawi joganeede lomto tawa fof ko kabirgal. Jooni yaaɓanaa ko ƴellitde kabirɗe baawooje gollaade golle terɗe jaale nguurndam neɗɗo, ngam lomtinde-ɗe so tawii ñawu waɗii.
To batte ndeenka, ganndal hiisiwal ina huutoree no feewi e karalle mahdi, hiisaaji ina kuutoree e wulnude koɗanɗe gonɗe e nokku ɓuuɓɗo, maa ɓuuɓnude koɗanɗe gonɗe e nokku gulɗo, ngati ɓalndu neɗɗo suusaa kala heen ko fakiti. Kabirɗe goɗɗe tuugiiɗe e hiisiwal ina keewti koɗanɗe, gila e defirɗe haa e mooptirɗe ñamri, wadde e senngo ndeenka, hiisiwal ina jogii darnde tiiɗnde. En kaalaani hiisa mbeeyu rokkooka kabaaru paytuɗo e mbeeyu jogorngu waɗoyde, ina holla toɓooli, keeneeli e nguli maa ɓuuɓo gila suwaa yetto, ngam waawa hebaneede.
To senngo jokkondiral, hiisiwal ina waɗa golle pattamlamiije. Gila e tefefoŋ haa e internet, aduna oo fof koko jokkondiri. Ko hiisiwal pattamlamiwal daɗɗii ɗee noddondire, ɗee nelde nate e ayawuuji baŋ-yoo-baŋ e aduna hee.
To batte eggudu, hiisiwal na jogii faamu kuuje sato men, leydi mum, ndiyam mum, henndu mum. Deegooje, ɗiirooje e kayooje, diwooje fof ina mbeeɓtina hannde eggudu. Leydi wontii boowal fijo deegooje, maaje ngontii dingiral ɗo ɗiirooje e kayooje ndimdata dimle moolanaaɗe ngeggina hakkunde dore e dore, weeyo ko diwooje ciirtotoo heen. Ko hiisiwal fammini en kuule dirto, ko hiisiwal fammini en tafo ɗee laaɗe, ko hiisiwal tonngi doosɗe diwgol ngol, kono kadi ko hiisiwal marata, yiila laabi weeyo ɗii tawa ɗee ujunnaaje laaɗe diwdooje pelɓondirtaa, tawa kadi eɗe ndeenoo kittam weeyo. Eggudu ndu waɗotanooka e koyɗe maa e daabaa waɗtii waɗeede e waktuyon seeɗa, eggudu duuɓi sappo wontii waktuuji seeɗa tawa eggoowo oo ina waawi hay naworde donngal mawngal. Ko limtaa ɗoo koo, ko seeɗa e golle hiisiwal, ngati ɗum fof ko ngartam tan, kono faandaare hiisiwal ko woɗnde ɓurnde ɗoo rimɗude : faandaare hiisiwal ko anndude, rokka daliilu tiiɗɗo ngam hurum hakkille neɗɗo. Kono ɓaade wiyaa ko mate hiisiwal ina goongɗi, alaa e sago ndokken geɗe kollirooje ko laaɓti goongaangu hiisiwal, ngati ko goongɗaani waawataa jogaade ngartam mbayɗam nih.
Muhammadu Faalil Sih


text:
Tanaa barwaro waɗii ñalnde 04 lewru duujal hitaande 2014, heedde waktuuji 2 subaka e Laawol Njoorto, hakkunde Nuwaasot e Butelmiina, yooɓorii fittaandu giɗo, musiɗɗo denndanooɗo nguurndam hono Ibraahiima Aali Mbaay lollirɗo Yero Kajjata mo Sorimalee, tawi yeeƴaaki alyatimeeɓe.
Maayde mantaani oo gorko, mo nganndu-ɗaa, wonnoo e nguurndam fof ko juulɗo teskinɗo, sabbundu ɓesngu, kuutorgal banndiraaɓe, jokkoowo leñol e enɗam.
Fedde Ɓamtaare Pulaar Muritani e jaaynde mum, Fooyre Ɓamtaare, ena ndennda sunaare e ɓesngu Sorimalee e kuuɓal e ndeeɗoo ustaare, teeŋti e ɓesngu makko hono Mammadu Ibraahiima Aali ganndiraaɗo Mamma Warba Mbaay e miñiraaɓe mum. Eɗen nduwoo woto leydi ndii teddir mo kadi nde Alla, joom kattanɗe oo, waɗata mo e Sahre aljannaaji. Aamiin.
Njaay Saydu Aamadu, lollirɗo Gelongal Fuuta


text:
Kaddaafi laamɗo lolluɗo oo, laamɗo dikkinooɗo leyɗe Aarabeeɓe kala, dikkii leyɗe hirnaange fof, baɗatnooɗo ina firta laamuuji e nder Afrik, ina urɓa luulndooji e nder leyɗe janane, ina seŋani woɗɓe gafakkeeji … jaambaaro mo hono mum weeɓaani oo, wattini ko dogde ina suuɗoo e rukkuuji e gasɗe …
Hol ko jari ɗum fof ?
Ñalnde 20 oktoobar 2011, Kaddaafi sankiima. Alla haɗii mo ko neɗɗo celluɗo hakkille kala duwantoo hoore mum, so battane moƴƴe. Hono no haɗirnoo ɗum Saddaam Huseyn e Looraa Bagboo e woɗɓe, ɓe laamu haangɗinnoo.
Kadi, hono no Saddaam nii, o tawaa ko e ngaska no doomru nii. Mo miijii no Kaddaafi laamorinoo, yiyi no o daasiraa e mbeddaaji hade makko wareede, maa wiy, hol ko jari ɗum fof ? Hol ko jari ɗum fof so a ƴeewii wonde kamɓe ɓeeɗoo fof, aɓe mbaawnoo maslondireede, ɓe njokka e wuurde e jawɗeele ɗe ɓe lemminnoo haa heewi … ?
Hay so tawii kulol ngol Libinaaɓe njoginoo e Kaddaafi ngol yettaaki ngol Tuunusnaaɓe njoganinoo Ben Aali walla Iraknaaɓe njoganinoo Saddaam e ngol Siirinaaɓe njoganinoo Asaad en (Baaba oo e ɓiɗɗo oo fof), eɗen nganndi Libi jeyanoo ko e leyɗe ɓurnooɗe hiiɗeede e winndere ndee, leydi ɗo luulndo alaano, ɗo hay gooto suusaano haalde miijo mum. En mbaawaa limtude ɗi Kaddaafi, kono kam eɗen nganndi bonɗi makko ɗii mbaawi moƴƴi makko ɗii to woɗɗi.
Kaddaafi ina anndiranoo wonde laamɗo pidduɗo, keewɗo bonannde, goynuɗo heewɓe. Ina famɗi ɗo murtere waɗi e leyɗe Aarabeeɓe walla Afrik tawa Kaddaafi neldaani toon kaɓirɗe barooje. Alaa fof no o waɗaano ndeen, mbele omo yandina Burgibaa. To Misra, oo meeɗaa seerde e haɗde Sadaat e Mubaarak ɗaanaade, sabu golle caaysayeeje. Alserinaaɓe ina nganndi wonde yoga e kaɓirɗe ɗe islaamiste en mbardatnoo toon yimɓe, ndewratnoo ko Libi, alaa ko ɓe mbaawi heen. Ɓe njejjitantaa kadi, wonde haa hannde Kadaafi ñiŋaani atantaaji bonɗi baɗnooɗi to Alsee e lewru desammbar 2007. Alaa kadi e luulndooji leyɗe aarabeeɓe keddiiɗi ɗii, gonnooɗi to London, ngo meeɗaa heɓde ballal Kaddaafi. Ɗum jiidaa e ballal ngal o rokkatnoo dille ownooje e nder winndere ndee, gila e dillere wiyeteende IRA haa e ETA. Ɗum jiidaa e atantaaji keewɗi ɗi o yooɓtoraa, haa arti noon e Lockerbie (1988) e laana UTA (1989).
Nde o toɗɗaa e gardagol Dental Afrik e 2009, alaa fof beltiiɗo heen, so wonaa Abdel Asiis e wondiiɓe mum. Bonannde makko e Afrik ɓaleeɓe kadi ina seedtini. Gila e wolde Tansaani e Uganndaa e lewru oktoobar 1978, nde o dogi arde faabaade musiɗɗo makko Idi Amin Dadaa. “E hitaande 1979 no neldiino kadi Jean Bedel Bokasaa laana ndiwoowa ina rimndi kaɓirɗe haa heewi, rokki mo kadi kaalis, yantude e soldeteeɓe, ngam yo fellu sanɗaaji mum. O waɗti heen ñiŋde Farayse e Demokaraasi kam e jojjanɗe aadee, hono no o waɗirnoo e nder Galle Mooɓondire ɗo e Nuwaasoot ñalnde 11 marse 2009”. En kaalaani cehilaagal makko e Charles Tayloor, sofru makko.
Ɗo ɓuri ɓallaade mo, Kaddaafi meeɗaa jaɓde woppude Caad deeƴa. Gila e yonta Ngartaa Tombalbaay haa e FROLINAT mo Doktoor Abbaas Siddiik, haa e Husen Abree, haa e dahngo tuubaako biyeteeɗo Françoise Claustre haa nde o wallitta Gukuni Waday haa Idriss Debi … En kaalaani rebel en to Mali, to Niiseer … Tengiti ngal dow ko ngal Muritani, ɗo o waɗanoo masloowo, o jinngani senngo : yimɓe fof ina ciftora nde o wullata to galle Dental mooɓondire ɗoo « sitte, sitte ». Ɗum jiydaani e ballal makko feewde e leñamleñameeɓe aarabeeɓe (Naseeriste en), ɓe golle mum en ceedtini e pelɓondire hakkunde leƴƴi Muritani e kitaale 1986-1988 haa bonanndeeji 1989-1991.
Omo anndiranoo kadi wonde taƴoowo enɗam, heewɓe ina njooɓtoroo mo haɗde aarabeeɓe nanondirde e yoga e geɗe : gila e hafeere Palestiin, Sudaan, Libaan… So o tawaama batu kadi, heewaani joofde e jokkere enɗam, o wonata ko e furaade ɓee, ƴattaade ɓeya too, so o ƴettii konngol o joofnataa, alaa mo o hormii … Won koohoowo Alserinaajo seedtii «so a yiɗii bonnude haala tan, naatnu heen Kaddaafi». Kaddaafi kadi ko mawnikiniiɗo, kutiiɗo yimɓe fof. Konnguɗi makko bonɗi feewde e woɗɓe ngasataa : «Alserinaaɓe ko tuubakooɓe, mbaawaa Arab» ; «Misranaaɓe mbaawi tan ko yelaade» ; «Maruknaaɓe ina poti seertude e laamɗo mum en» ; «Muritaninaaɓe ngonaa aarabeeɓe» ekn … tee ɗum fof o haalata ɗum ko e tele walla e rajo, haa aduna fof nana. Ɗum rewi haa aarabeeɓe mbaɗti wiyde wonde alaa ko huccitini mo e Afrik, so wonaa duuñeede mo e leyɗe Aarabeeɓe.
Kaddaafi kadi ko «mo kesi mum kaɗi kiiɗɗi mum haaleede» : gila e tillisaaji makko ɗi o foŋtata so o yilliima leyɗe mawɗe (haa hakkunde Pari), haa yettii rewɓe reenooɓe mo, ɓee. Kaddaafi nanndintee ko e musiɗɓe mum Idi Amin Dadaa mo Uganndaa walla Bokasaa mo Santarafrik.
Laamɗo laamiiɓe, Jomngol aaraaɓe, Jaambaaro mo hulataa, dogataa, wattini ko ko dogde ina suuɗoo, ina sora e rigolaaji diƴƴe luuɓɗe. Miɗo yenanonoo o suusaa wartaade : heɓtii mo tan ko ko koyeera keɓtinooɗo Saddaam oo, so yaltineede e ngaska ina waɗi siikuuji, ñaawoyee, waɗee yargo … Laamɓe sedduɓe fof ko ɗum woni battane mum en. Hol ko jari ɗum fof ?
Bookara Aamadu Bah


text:
Winndannde timmunde he Pulaar e ko yowitii He Miijtiyankaagal Wellitaare ummuraade gila Calliclés haa JP.Sartre, rewrude e Spinoza, Descartes, e Kant.
MIIJTIYANKAAGAL WELLITAARE. Philosophie de la Liberté,NAATIRKA-E fraysee firo iwdi-konngol liberté, to aslan ummii ko e helmere latin ”liber”, ngol loowdi mum hollita neɗɗo mo wonaa maccuɗo, ”celui qui n’est pas esclave”. Helmere nde na luutondira e maanaa ndool-ndoolnaagu, ” contrainte”, loritaare, ”servitude”.-To firo yaajngo,weltaare toɗɗotoo ko katantaagal ɗooftagal hoore mum, taw alaa loritaare waawnde wonde fof, walla taw alaa ko naatti heen. Kala ko neɗɗo oo waawi miijaade e gollaade taw ko e wellitaare mum tan loritii, ƴefti, fawi.
A. Wellitaare gaa-gaa
kala kaɗooje, gaa-gaa
kala ndool-ndoolnaangu.
A1. Wellitaare ko ɗooftagol kala yiɗde: yiyannde Callicles.
E yiyannde Callicles wellitaare ko waaw ɗooftaade kala yiɗde mum, kala muuyooji fittaandu mum, kala soklaaji ɓanndu mum.Faandaare neɗɗo foti won’de tan ko waawde yuumtin’de yiɗdeeji mum.Haa jooni e miijo makko, neɗɗo fotaani ruttude, haɗde e hamƴude yiɗdeeji e soklaaji fittaandu mum e ɓanndu mum.Neɗɗo foti tan ko riddude mbelemma fittanduyankooji mum e tuuyooji ɓalliyankooji mum.Tee alaa fof ko foti falaade ɗum. E yiyannde Callicles, weltaare ko salaade ɗooftaade jamirooje neɗɗo goɗɗo, walla kuulle mum (doosɗe mum).Ɗooftaare yiɗdeeji mum faanata neɗɗo ko mbelwelto mawɗo(bonheur).
A2. Yeru laamɗo bonɗo.
Miijooji Callicles na kollita haa jooni, laamɗo bonɗo ko yeru laaɓtuɗo neɗɗo bellitiiɗo, ko kanko tan feññinta wellitaare. Ngati nde wonnoo tago waɗiimo jom doole, joom baawɗe, jom kantanɗe, jom ƴoƴe. Neɗɗo baawɗo yuumtin’de yiɗdeeji mum, muuyo mum e soklaaji mum nder-ndereeji. E yiyannde makko kanko Callicles, no tago tafiri neɗɗo fof to bannge doole mum, to bannge ƴoƴe mum, e loowdi mum ko noon o foti wuurdude, ko noon o foti golloraade. Omo foti ardaade , laamaade, e halfude ɓeen ɓe tago hokkaani ɗumen doole, ƴoƴe e katantaagal fotde e waawde no kanko jom doole o. E miijo makko, nuuɗal ( la justice) ko ɓurɓe doole yoo kalfu doofolɓe.
B. WELLITAARE E HAKKILLE(
HAKKILANTAAGAL)
B1. WELLITAARE E HAKINDAARE. SOCRATES
Socrates miijtiyanke grec, na ñiŋa no feewi miijtiyankaagal wellitaare Callicles, ngal nganndu-ɗaa yahdaani e hakindaare, nde alaa haɗiinde, nde alaa kaɗooje, nde sagaani e hakkille e hakilantaagal.E yiyannde Socrates, wellitaare nde alaa hakindaare yuumtata ko e macungaagu.Neɗɗo wonata ko loritiiɗo, jowitiiɗo e yiɗdeeji ɓanndu mum, tuuyooji fittaandu mum. O wonata ko neɗɗo mo yiɗdeeji e mo tuuyooji ɗowata, nduñata. Hakkille makko e golle makko ngonata ko lofiiɗe, penndiiɗe, dummbiiɗe e callalle tuuyo e soklaaji nder-ndereeji balliyankooji. Daliilu makko, fawii ko neɗɗo waawa dogde caggal tuuyooji , yiɗdeeji e soklaaji. Neɗɗo ko tago ɓanndu, ndu ganndu-ɗaa soklaaji mum, mooyooji mum e yiɗdeeji mum cojjataa, ngasata, kesɗitooji e kala taaɓal goodal. E yeru mo o hokkata, ngal jaɓɓal wayata kono yiɗde heɓin’de loonde yulnde ni. E oo gagga, neɗɗo na foti jogaade ko Socrates wiyata ” la temperance”- muñal, hakindaare e hakkilantaagal waawde ɓittude hoore mum e won yiɗdeeji, rutta woon tuuyooji ɗi paayodinaani, ɗi ngalaa ngartam moƴƴam.E nder ɗuum hootoraade hakkille na haani, na foti, ina moti. Ko neɗɗo kakindiiɗo, caliiɗo ɗooftaade kala tuuyo, kala sokalaaji puuyɗi ɓalliyankooji, tamɗo fittaandu mum woni bellitiiɗo. Ko e kaa ngonka, o waawat heɓde haa jooni ko Socrates wiyata: ”ataraxie de l’âme” deeyre fittaandu. To bannge goɗɗo, ko wellitaare hakindiindi wonata ngooroondi renndo deeƴngo, fotngo, nuunɗungo, e wellitiiingo.
B2 Jokkondiral-sababuuji
e hakkille dimɗuɗo.DESCARTES
E firo miijtiyankaagal Descartes, hakkille dimɗuɗo ko hakkille jogiiɗo katanɗe waawde suɓaade, taw ko e mbaadi kaaɗtudi ɗooftaare hoore mum tan.Wonannde Descartes neɗɗo ko kullel ngel hakkille miijotooɗo, paamoowo, cikkittooɗo. Ko o hakkille seerndimo e jawdi e kala tago heddiingo. O hakkille noon na jogii katanɗe, doole e nder mum waawde suɓaade, ɗooftaade taw ko e faamaamuya mum geɗe ɗee tan fawii. Ɗooftagol makko wonaa dool-doolnaaɗo, wonaa jamiraaɗo, wonaa ñoƴƴaaɗo. Kala miijo ngo o waawi waɗde, kala gollal o waawi ƴeftude, ko e keytal e pawagol e hakkille dimɗuɗo o. E nder ɗuum, ko hakkille dimɗuɗo tan waawi hollitde wellitaare neɗɗo. Hollitde neɗɗo tamɗo hoore mum, ɗowɗo yiɗdeeji mum e hiimo-hiimo nder-ndereeji mum. Ndeke noon, e yiyannde Descartes, ɓayde neɗɗo na jogii hakkille dimɗuɗo na waawi salaade, ruɗaade e yaltude e teddeendi callalle batte jokkondiral-sababuuji tago. O ƴeesto gaa-gaa kuulle tago( les lois naturelles). E humpto Descartes, ko hakkille dimɗudo waawa ɗowde golle moƴƴe neɗɗo, miijooji paayondinɗi, luggiɗɗi neɗɗo. E nder ɗuum ngam haa wellitaare waawa yuumtude, yaajde, ñiiɓde, maa ganndal sakkoo. Wellitaare fawi ko e ganndal, ko e humpito, ko e faamaamuya geɗe aduna ɗe. Wellitaare waawa won’de gaa-gaa ganndal, e konngol daɓɓol majjere waawa tambaade walla ɗowde wellitaare.
B3. Wellitaare e kuulle (
doosɗe) renndo.
SPINOZA
E naamnal mate neɗɗo na waawi wuurde bellitiiɗo e les kuule walla doosɗe ngonɗe renndo?
E yiyannde Spinoza gooɗgol kuulle e doosɗe renndoyankooje luurotiraani, weñotiraani e wellitaare aade.Ɗooftaagol kuulle renndo firtaani neɗɗo alaa wellitaare.Neɗɗo na heytoo, na ɗooftoo kuule renndo taw ko bellitiiɗo. Daaliilu majjum, kuulle gonɗe e renndo ɗee, ko kuulle ɗe neɗɗo oo miijanii hoore mum, tafani hoore, yuumtinanani hoore mum. Kono e miijtiyankaagal Spinoza, ngam haa ɗee kuulle e doosɗe mbaawa yahdude e wellitaare neɗɗo, ma ɗe njogoo woon paayndaale: go’o, yoo taw ɗe njiilotoo tan ko malal neɗɗo, jam neɗɗo, mbelwelto neɗɗo; ɗiɗi, yoo taw eɗe njahndii e hakkille, ko miijtanɗe hakkille; tati: yoo taw ɗe njiilotoo ko ɓural kuuɓtidinngal toɗɗingal aade en fof. Ɗii miijooji tati dowluɗi na mbaawi yuumtineede e nokkuuji potal e ndenndiyankooje- espaces republicain et démocratique.
B4. Loowdi (maanaa)
wellitaare miijaade.
Wellitaare miijaade kañum ne fawii ko e hakkille bellitiiɗo, na naamnii hakkille bellitiiɗo. Ko hakkille dimɗudo e doŋle keewɗe: donngal renndo, donngal diine, donngal aadaaji, donngal fina-tawa…ekn. Miijaade e wellitaare ko jogaade hakkille jiilotooɗo faamde ngoorondi huunde kala, cikkitooɗo huunde kala, ñiŋoowo huunde kala. Ko hakkille caliiɗo yooltaade e miijoyeeje puuyɗe, toŋɗi , ɗaasɗi hanki. Ko hakkille loskoowo, ceɗtotooɗo ko gannde kaali? To pine tuuknii? Hol maanaa e loowdi nguurndam e goodal? Ko ndii mbaaydi hakkille waawata feñin’de ganndal laaɓtungal, cellungal, koolangal, e to waɗtan nafowol. Ko e ngal jaɓɓal o daɗata e juumre, e sikke, e majjere. Ko o hakkille koytuɗo e ndii teddeendi waawata waɗde neɗɗo bellitiiɗo. Ko oo hakkille wonno ngooroondi miijtiyankaagal temederannde sappo e jeetaɓiire e nde sappo e jeenayaɓiire.
C. Ñinngol goodgol
hakkille dimɗuɗo.
C1. Calagol gooɗgol hakkille dimɗuɗo. SPINOZA E FREUD.
Miijtiyankooɓe fof kawraani e miijo Descartes hollitngo gooɗgol hakkille dimɗuɗo( le libre arbitre).Ko goonga neɗɗo na jogii hakkille, kono oo hakkille dee ko jowitiiɗo e teddeendi ɓanndu e yiɗdeeji mum keewɗi, ko jowitiiɗo e teddeendi doosɗe tago, ko o mahiiɗo e teddeendi renndo makko, pinal makko, finaa-tawaa makko. Ndeke neɗɗo ndii miiji kala, ƴefti gollal kala, won sababuuji ngoni caggal mum. Ɗooftaare makko wonata tan ko yowintiinde. Ndeke neɗɗo wellitoraaki no sikkirta ni. E yiyannde Spinoza, Hakkille dimɗuɗo e kala sabaabu, e kala yowitaare e kala huunde woodaani. Hakkille alaa wellitaare mawnde, huuɓtidin’de e cuɓagol kala: woon geɗe ganndaaɗe walla majjaaɗe nduñatamo e ɗooftaade e woon mbaaydi. Ko himmi koo tan, yoo neɗɗo oo anndu: hol ko o ɗooftotoo koo? E yo o anndu mate ko o ɗooftoto koo na yahdii e hakkille? To bannge goɗɗo, e yiyanndeFreud e ganndal mum biyetengal Psychanalyse, jaɓaani gooɗgol hakkilli dimɗuɗo, baawɗo suɓaade taw alaa sabaabu woni caggal mum. E yiyanndeFreud koko o wiyata ” inconscient”( ko denndaangal kala ɗiin tuuye, ɗiin yiɗdeeji, ɗiin beeli,e jejjitte, duttaaɗi, moɗtaaɗi, diƴɗi to ɓuri woɗɗoyde e luggiɗde e nder hakkille neɗɗo), woni sababuuji miijooji e golle ɗe neɗɗo waɗata walla jogotoo.E nder ɗuum, so neɗɗo waawi luggiɗinaade e ganndal biyetengal psychanalyse ngal ( ganndal toɗɗingal geɗe hakkilleyankooji, fittiyankooji e jikkuyankooji), to waɗtan ma o waaw ɓeydaade anndu hoore makko, anndude hol sababuuji ngonɗi ngoroondi miijooji makko, golle makko, e jikkuuji makko. Wellitaare ko waawde humpitaade ooɗo bannge cuuɗiiɗo e neɗɗo.
C2 KO WELLITAARE WONI
NGOOROONDI NEƊƊIYANKAAGAL( LA
MORALE). KANT.
E yiyannde Kant, ko wellitaare woni ngooroondi neɗɗiyankaagal. Ko wellitaare hokkata golle neɗɗiyankaagal faayiida, loowdi e maanaa. Ngati ko neɗɗo dimɗuɗo, ko hakkille bellitiiɗo waawi tan yuumtinde gollal baɗngal maana to neɗɗiyankaagal. Nde wonnoo, to les ɗee golle, sakkii ko cuɓagol jowitingol e wellitaare meere. Ko ɗooftagol ngol ndool-ndoolnaaka.
E nder miijtiyankaagal Kant, neɗɗiyankaagal waawa jogaade faayida gaa-gaa wellitaare. To bannge goɗɗo, gollal pawangal e yiɗde(la volonté) waɗde fotde mum tan (son devoir), feñinta wellitaare neɗɗo. Ngati sakkii gollal ngal ko yiɗde tan waɗde fotde mum. Yeru mo kant hokkata: ko fotde neɗɗo salaade fen’de. Ngol calagol ɗooftingol ko wonaa fotde añde, na hollira neɗɗo ko tamɗo hoore mum, ɗowɗo yiɗde mum, mo heytaaki soklaaji ɓanndu mum, e konngol daɓɓol ko neɗɗo bellitiiɗo.
Tonngol. Wellitaare dowrowre. J.P. Sartre
” La conscience est, en effet ce qui empêche l’homme
d”être” sur le même mode d’être des choses”.
Miijtiyankaagal Sartre na roondi ko heewi, ko faati e neɗɗo, goodal e wellitaare. Ngal miijtiyankaagal omo sifoo ngal, e deftere makko wiyeteende: woodiyankaagal ko neɗɗankaagal- l’existentialisme est un humanisme. Omo hollira heen wonnde aduna o, goodal ngal e ngurndam ɗam alaa heen ko faamni, alaa heen ko hakkille waawi hoccude to loowdi, e maana. To iwa faamnaaki, to faya faamnaaki. Aduna o e ƴerngo mum alaa heen fof to hollirta won faayndaare mawnde, faayondin’de laaɓtunde jogaa: fof ko kunuus to bannge maana e faamaamuya.
E nder ɗuum, ɓayde tago waɗii neɗɗo jom hakkille paamoowo, kumpittooɗo, jaltinoowo ganndal omo waawi rokkude goodal ngal, aduna o loowde e maana ( donner du sens à l’existence et au monde). E yiyannde makko kadi, neɗɗo ko bellitiiɗo, neɗɗo ko wellitaare, ”l’homme est libre, l’homme est liberté”.Ngati neɗɗo tan jogii hakkille( conscience) paamɗo goodal mum, mbaawɗo wiide aduna o na woodi, winndere nde na woodi. Ɓayde neɗɗo na jogii oo hatan, nguu ngalu (hakkille e wellitaare) ko kañum hokkata hoore mum faayida, tafata taarik janngo mum, wonata baylo ngonka mum. Ndi mbaylaandi fawii tan ko e gollal neɗɗo. E nder ɗuum neɗɗo ko kaliifa golle mum, kaliifa nanndo mum, kaliifa aduna( responsable de ses actes, de son semblable et du monde). To wadtan, wellitaare e miijtiyankaagal Sartre: ko waawde suɓaade won’de ko yiɗi ko, walla saalaade ko woni ko.
JAMAL SOW. FRANCE
Ndee ɗo winndannde eggaa ko ummoraade e Jamaa-Tabital Pulaaku e yamiroore binnduɗo o Ceerno Jamal Sow


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 011 (Jesus is born)
11. Annabi Iisaa jibinaama
(Hito teppe buy tempe buy)
Mo lanɗo on immini on : "Onon, yimɓe Naasirata! Aree ɗoo heɗoɗon yamiroore lanɗo on! Yimɓe ɓen no haanaa winditeede. Mo kala no haani yiltaade ka o jibinaa ɗon fii no o winditora ka saare ka o jibinaa ɗon.
Pellet ɗun hinaa kibaaruuji moƴƴi non. Kono no ootigi lanniri winditagol, himo waawi yiltitaade ka o iwi ɗon. Ɗoftee ndee yamiroore! Anditee wonde : lanɗo on hinaa waɗoowo samakala."
Saare Naasirata nden fow jiiɓodiri. Hari yimɓe buy no monii. Yamiroore lanɗo on nden woopodirii e eɓɓooje maɓɓe ɗen, kono hinde yaadi e eɓɓoore Alla nden.
Hay Mariyama e Yuusufu no haanunoo eɓɓindagol fii ndun yaaadu woɗɗudu. Yuusufu ko o jeyaaɗo e bolondaa annabi Daawuuda on, ko ɗun si o yiltori Baytilahiimi, saare ka o jibinaa ɗon.
Yaadu ndun sattataano, kono si ko kilooji teemedere e cappanɗe jeeɗiɗi e ko fawi, haray hinaa ko weli fii!
Wonandemo kanko Mariyama, yaadu ndun welanaano mo fii ɓay ko o sowiiɗo dikkuru makko ndun. Himo andunoo wonde ko kanko wonata Geɗal Alla ko fii malaa’ikaajo on feɲɲinaniino mo kanko e Yuusufu fii ɗen nele labaaɗe.
Annabi Iisaa, Dandoowo aduna on – ko ɗun wonunoo eɓɓoore Alla nden.
Yaadu Baytilahiimi ndun ko buy juuti. Balɗe jowi hiɓe ka laawol. Mariyama e Yuusufu habbanooki sugu ɗin piiji ko heɓayno ɓe. Kono ɗun no tawdaa e ko Alla eɓɓi kon, ko ɗun waɗi si ɓe ɗoftii ko ɓe yamiraa kon.
Ko ɓe hewti Baytilahiimi, ɓe hawrondiri e ko ɓe habbanooki.
Jom suudu hoɓɓe ndun : "Alaa ka wonee. Cuuɗi ɗin fow ƴettaama. Yahee nokku goo. Yahee, alaa ka weeron ɗoo."
Ka ɓe hammiri woo, ɓe alaaka udditaneede dambugal.
Ka sakkitorun, ɓe heɓi nokkuure ka ɓe wona ka dingiraa.
Dingiraa ka eɓɓoore Alla.
Ka tumbere jemma, kaawake waɗi.
Annabi Iisaa jibinaama. Yumma Mariyama ƴetti annabi Iisaa, buumi mo, wallini e nder kunnawal.
Eɓɓoore Alla nden laatike.
Anditee, duuɓi teemeɗɗe jeeɗiɗi ado kon ko feƴƴi, hari Alla fodiino wonde Almasiihu on jibinte e ndee nokkuure wi'eteende Baytilahiimi.
Hakkee ko Alla yiɗi aduna on, o laatinii eɓɓooore makko nden, o yeɗii Ɓiɗɗo makko on fii men.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, mo lanɗo on immini on, jom suudu hoɓɓe ndun
© Copyright : CEF Allemagne


text:
“Nguurndam Koninke!” ko tiitoonde deftere hakkilleyankoore nde jinnaaɗo men Abuu Hammadi Dem lollirɗo Mammadu Huley winndi ngam yeɗde jannguɓe e janngooɓe Pulaar huunde e pille nguurndam mum. Deftere ndee ko ciimtol ko o ronki yejjitde walla ko o waawaa yejjitde e nder nguurndam makko, tuggude e duuɓi makko jeeɗiɗi haa ñalnde o ɓoorii e konunkaagu Muritani, o heɓi fooftere, o arti e nder ngenndi makko Ligiseyba Gorgol, o naatti e nguurndam ngaadoraɗam, haa e njillu makko to Orop, laawol makko to funnaange e to Dowlaaji Dentuɗi Amerik.
E ko adii, eɗen njetta ooɗoo jinnaaɗo ngenndiyanke basorɗo, diiniyanke, aadiyanke dowrowo sabu ƴeftude pellital mawngal, pellital ngal heewaani e worɓe, so ittude nguurndam mum e tinndol, waɗta ɗam e binndol, waɗana ɗam resorde daartiyankeere, garɗo fof tawa ɗoon, naftoroo. Sikke alaa, maa ndee deftere naftu ko heewi.
E nder ndeeɗoo deftere fattamlamre, jinnaaɗo men Abuu Hammadi Dem lollirɗo Mammadu Huley etii tawo ko haalande janngoowo nde, no nguurndam njulli siforinoo hanki, hade mum arde e caɗeele mum e jaŋde lekkon farayse, jaŋde quraana e taraabuya mum e baaba mum, ceerno mum hono biyeteeɗo Alhajji Umar Deh mo Gudduɗe. O jokki e ɗanngal makko to Kawlak, gila e kebungal haa e gartal makko e Ligiseyba, gural Yero, ɗo o duuɗaani fartaŋŋeeji, ɗi o dañnoo haa e geɗe kaaɓniiɗe ɗe o hawrunoo e ladde. O ɗawaani dewindiiɗo geɗe makko no o naatirnoo e konunkaagu tuubakiri, no o ardunoo e Ndar, no o wonirnoo e Dakaar Banngoo haa no o wuurdunoo e Cees hade makko yahde Alseri e laawol makko gadanol. Hay kadi mo yahaano heen Alseri ne, o anndinii ɗum, e laabi ɗiɗi ɗii fof, no jotondiral hakkunde haɓantonooɓe ndimaagu e jeytaare Alseri e konunkooɓe arnooɓe ɓee, waynoo. Haa hannde, mo jaɓi artidde e gorko Lugge Saybooɓe, maa o haalan ɗum hitaande, nde Konu Muritani sosanoo, to ngu sosanoo e nokkuuji walla e gure, ko o gollinoo e nder nguunɗoon konu, diiwanuuji ɗi o meeɗnoo wonde, no Wolde Sahara yahrunoo e no nde siiltiri haa e rewamuuji mayre. O yejjitaani, haa hannde, wonde ciiltirɗi ɗamɗoo nguurndam konunke tawnoo mo ko e wuro Aksuus, ɗo o heɓdi mbelemmaaji ɗiɗi puneeji ɗoo:
– Ko ɗoon o heblii haa o heɓi seedantaangal e ɗemngal makko neeniwal Pulaar, ñalnde 22 morso (sulyee), hitaande 1987.
– Ko ɗoon kadi o heɓi alateret, o waynii, kanko e ɓesngu makko, a fayti wuro maɓɓe Ligiseyba Gorgol e hitaande 1987.
Kono tan, haa hannde, jinnaaɗo men Abuu Hammadi woppaani, wappaaki, wappitaaki janngoowo ndeeɗoo deftere haa o anndini ɗum nguurndam ɗam o wuurti caggal alateret makko, no o yahrunoo to dowla Farayse to duunde Orop, no o yahrunoo Makkatal Mukarram ngam fawtoyaade doosgal joyaɓal diine men, Lislaam cuɓaaɗo haa e njillu, ngu o waɗnoo to Dowlaaji Dentuɗi Amerik ngam juuroyaade ɓesngu makko ngonnoongu toon.
Mbiyen jinnaaɗo men Abuu Hammadi Dem wuurii, maa o wuur, kadi o maayataa haa bada e nder ɓerɗe ngenndiyankooɓe Leñol ngol.
E joofnirde deftere ndee, maa o jokku heen kewkewe maantiniiɗe, ɗe o hawrunoo, gila o yaltaani tawo Ligiseyba haa e ko o woni e ladde koo tawi ko pille laaɓtuɗe, ɗe nganndu-ɗaa wonaa hakkille fof waawata marde ɗumen e njuuteendi dumunna potɗo nii.
Nguurndam ballifiiɗo
Alhajji Abuu Hammadi ari e aduna ko e hitaande 1935 e nder wuro wiyeteengo Ligiseyba e nder diiwaan Gorgol Muritani. O winndanooma e duɗal jaŋde farayse kono o juutaani heen. Caggal ɗuum, o wondi e baaba makko tokooso ena wiyee Alhajji Umar Deh mo Gudduɗe, omo jannga alquraana. O sakkitodii e alluwal ko e jinnaaɓe makko, kaaw makko ena wiyee Ceerno Sammba Woon. Nde o ummii e juuɗe oon, no yoga e sukaaɓe fuutankooɓe nii, o naati e ladde, o waɗi: Sagata yonta yiiloo. Nde o arti e Ligiseyba, o hawri e wiciti, o nanngaa, o waɗaa e konunkaagu tuubakiri. O heblaama e fannuuji keewɗi, o yahi heen haa to leydi Alseri laabi ɗiɗo e to Marok, tawi ko e mbaydi konunkaagu. Nde o arti, hawri e leydi Muritani ndii heɓii hoore mum, ena woni e tafde Konu Ngenndiiwu. O nootitii heen, o addi fotde makko haa timmi. O dañi heen teddungal e manoore mawnde. Ɗo o heɓi fooftere makko ɗoo walla mbiyen « alateret » e hitaande 1987, o yahratnoo ko e garaade « adsidaŋ».
Kanko fof e heewnoode duuɓi e wonde mawɗo karciiji konunkooɓe, jahru fannu karallaagal otooji daɗɗo, haɗaani mo, nde jaŋde ɗemɗe ngenndiije ari e leydi hee, sooynaade nafoore wonde heen ndee e ittande nde geɗal timmungal e nder nguurndam makko. Gila ndeen, o darii, o dadii haa tiiɗi, o janngi. O rewi, kanko fof e heewnoode golle e oonɗoon sahaa, haa o naati keblorgal jannginooɓe. O heblaa heblo seniingo e duɗal keblorgal jannginooɓe Pulaar catal Aksuus, tuggude e nyalnde 11/04/1986 haa nyalnde 11/07/1987. O heɓi seedantaagal pattamlamal ñalnde 22/07/1987, finnde hattan laaɓtuɗo waawde jannginde, winndude e wiɗtirde ɗemngal Pulaar. Hannde oo, ko kanko woni hooreejo Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar Ligiseyba Gorgol.
Gelongal Fuuta lollirɗo Njaay Saydu Aamadu


text:
Caɗeele walla ŋakkere ndiyam laaɓuɗam e nder leyɗe sahel
Saakitaama ñannde :
Musiɓe teɗɗuɓe on salminaama on mbi'aama kadi bisimilla mon e Kiiwal Taariindi ɗoo e Rfi Fulfulde. E oo ɗo taskaram men yewtan ko yowitii e Ndiyam laaɓuɗam no heɓɓorta tawa kono no haaniri non e nder Sahel. Ɗum eno saɗti yogga e leyɗeele Saahel. Ɗon ɗo teskaa ŋakeende golle tintuɗe ngam pooɗude ndiyam. E yogga e diwaanuuji koni sabu ŋakkude ndiyam ɗam ko waasde kissal. Holno waɗetee haa ɗen leyɗeele mbaawa heɓude ndiyam laaɓudam. Ngam yañude toɓɓere nden en bismoto koɗo men Lansana Saako,diiseteeɗo to baŋŋe ndiyam. Kono ko adii e seeditannde makko en keɗoo jantoore nultondiraaɗo men Wagadugu Daraman Tammbura.Ka joofinirde en bismoto kadi Aamadu Usmaan andiraaɗo Belko Bari arɗiiɗo kawtal pelle remooɓe ka ceeɗu to Ñaamey laamorgo leydi Nijeer. Ɗum non toolii mon, foofo mon.


text:
Kisal ko fuɗɗoode e nder puɗɗooje geɗe Lislaam, ko huunde anndaande, Lislaam luggiɗiniima heen haa ɗum ɗum woni fooɓre e nder ɓerɗe juulɓe. Firti ko ɗum fuɗɗii e nder ɓerɗe juulɓe haa wonti fooɓre feccere e nder ngonka mum en, wonti fiɓnde e nder piɓle mum en. Wulaango Lislaam ƴellitiima gila annoore mum ƴellitii, woni tan ko e noddude kisal. Caggal ɗuum lislaam lelni diidol laaɓtungol haa waawi darnude neɗɗaagu e dow mum.
Lislaam, ɗum woni jebbilaare ina yiɗi nguurndam moƴƴam, hormii ɗum kadi, ruttii kadi yiɗni ɗum yimɓe, ko ɗum tagi ɗum ari ko rimɗinde yimɓe ngam ummaade e kulhuli, ruttii kadi feri laawol tawa yeru mum ko wuurtinde neɗɗankaagal fayde e paandaale mum to bannge toowal e ƴellitaare, ko ɗum waawata waɗde mo kanko neɗɗo oo e les ɓuuɓiri kisal e hoolaare.
Helmere Lislaam woni jebbilaare, ko kañum woni ñiiɓirde diine lislaam, ɗum ittaa ko e helmere kisal, ngam so kisal alaa, jebbilaare alaa, so jebbilaare alaa, kisal alaa. Waɗi noon kisal ittaa ko e jebbilaare. So en ƴeewtindiima inɗe Alla capanɗe jeenay e jeenay ɗee, ma en taw heen wootere wiyetee ko kisal. Ndeke, fawaade ɗoo, hay leydi so laamɗo lelnaani e nder mum kisal, laamu mum deeƴataa. Kisal noon addata ɗum ko potal ndimaagu ɓesnguuji e kala geɗe nguurndam mum en.
En mbiyii jom ooɗoo diine e inɗe mum ɗee heen wootere wiyetee ko kisal, waɗi noon ko yimɓe ngoongɗinii ko o ñaawi e ko o diidi e paandaale mum, ndekete noon, oon neɗɗo doondiiɗo oo ɓataake, o roondii ko araaraay kisal, waɗi noon kanko neɗɗo oo, o roondii ko deeƴre e annoore e moƴƴere e timmal ɗeeɗoo geɗe jangtaaɗe fof so laatiima ko ɗum woni yurmeende, ngam joomiraaɗo jom baawɗe oo wiyi : ko miin oo woni yurmeende walla tuubuya deeƴal.
E nder yeewtere Quraana tedduɗo oo wiyi : « min neliraani ma so wonaa yurmeende ngam winndere ndee ». Caggal ɗuum eɗen nganndi hay salminaango juulɗo e ittaa ko e innde kisal, ngam so juulɗo tawii juulɓe walla juulɗo wiyata ko yoo jam e kisal won e mon, ko ɗuum kadi o jaabetee, so ɗum ɓennii, juulɗo e juulɗo banndum mo wonaa juulɗo fof alaa e sago ɓe kisal waawde wuurdude e nder winndere ndee.
Ngam won ɗo nelaaɗo Alla mo jam e kisal woni e mum oo wiyi: “hono Alla waɗanii leñol am ngol salminaango kisal, ko ɗum hoolaare koreeji men tedduɗi”, ko ɗum tagi ƴellitaare waawaa aaɓnaade e nokku walla leydi ɗo kisal alaa, ngam so kisal woodii tan e nder nokku, maa Alla renndin ɓerɗe joomum en, ɓerɗe hoɗduɓe noon so ndenndii, sikke alaa maa Alla waɗ ɗoon yurmeende, ngam nelaaɗo Alla mo jam e kisal woni e mum oo, wiyi: « Alla ƴeewataa tafngo mon, o ƴeewataa jawɗeele mon e askooji mon, o ƴeewata tan ko ko woni e ɓerɗe mon».
Jibriil Muusaa Joob


text:
Pulaar.org | Tuggi 22 haa 31 lewru mee 2014, Sifaa Hanki Pinal Hannde yuɓɓinii Lappol Hirjino fayde Diiwaan Gorgol e Diiwaan Gidimaka. Diiwaan heen fof ko gure ɗiɗi cuɓaa e mum ngam waɗde hirjino yowitiingo e REWINDO DEBBO COWIIƊO, kanum e DOKKIRGOL ƳIIƳAM.
Ɗii hirjinooji mbaɗaa ko e ballondiral e fedde adunaare wiyeteende FNUAP
Pulaar.org | Tuggi 22 haa 31 lewru mee 2014, Sifaa Hanki Pinal Hannde yuɓɓinii Lappol Hirjino fayde Diiwaan Gorgol e Diiwaan Gidimaka. Diiwaan heen fof ko gure ɗiɗi cuɓaa e mum ngam waɗde hirjino yowitiingo e REWINDO DEBBO COWIIƊO, kanum e DOKKIRGOL ƳIIƳAM.
Ɗii hirjinooji mbaɗaa ko e ballondiral e fedde adunaare wiyeteende FNUAP
(Fonds des Nations Unies pour la Population) woni Fedde Dowlaaji Dentuɗi Daraniinde kala ko fayti e Ɓesnguuji. Magooji, jimɗi e jime mbaɗaama heen. Saabii ngoo hirjino noon ko teskaaade, ɗo ɓuri heewde e nder dowri hee, rewindo rewɓe sowiiɓe ina welsindaa. Haa ko ɗuum waɗi caɗeele ene kawree e sahaa jibingol. Debbo wiyaa ko so sowiima, yo o taƴ karnal wiciti, lebbi tati fof yaha to Cafroowo ngam ƴeewa ngonka mum, so won leɗɗe foti rokkeede rokkee, so won tinndinooje walla jeertinooje foti waɗaneede kadi waɗanee. To bannge dokkirgol ƴiiƴam, saabii ngoo hirjino ko caɗeele teskeede, tawi ene e majje waasde anndude FEDDE ƳIIƳAM mum. Yanti heen ko siftinde yimɓe ɓee wonde ƴiiƴam anndaa leñol, anndaa hinnde, anndaanguru ɓalndu. Ɓe njiydaa leƴƴi ene mbaawi nanndude Fedde ƴiiƴam, jiyduɓe leñol walla nii enɗam ene mbaawi seertude Pelle ƴiiƴam.
Ene e ko faamaa e golle ɗee : neɗɗo fof ene foti anndude Fedde Ƴiiƴam mum. E ngaan sahnga, omo waawi faabaade neɗɗo katojinɗo heen tawa leelaani, so tawii ko kanko hatojini heen kadi goɗɗo ene waawi faabaade mo ko yaaccii.
Goɗɗum ko faamaa heen ko neɗɗo fof ene foti rewindaande cellal mum haa teeŋti e rewɓe sowiiɓe. E nder ɗuum faamaama debbo, so sowiima ene foti ustude liggeyaaji muusɗi walla ƴeftude ko teddi. Yanti heen kadi ene foti ɓadaade safrooɓe ɗowtoo jamirooje mum en. Kono hay so noddaaka, lebbi tati fof ene foti yahde suudu safrirdu ngam rewindaade cellal mum. Yanti heen ko alaa e sago o teddina laaɓal, o tewoo.
Malal Sammba Gise


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 005 (God loves you)
5. Alla no yiɗu-maa
On salminaama! Hino moƴƴi tawde hiɗa heɗitii men! Ko toolii!
Hara hiɗa niɓɓiti kaa hiɗa weltii hannde? Hara hiɗa wondi e wulaa kaa hiɗa wondi e kulol? Hara hiɗa selli kaa hiɗa nawni?
Mi andaa ko honno fewndorɗaa, kono hino woodi huunde labaande nde mi anndinte : Alla no yiɗu-maa! Himo yiɗu-maa no wonirɗaa non! Fewndo ko Alla tagi kammuuli ɗin e leydi ndin, hari himo mijaade fii maa e on saa’i. Alla jom ngurndan ɗan taguɗo on kammuuli ɗin e leydi ndin, hari no miijii fiii maa. Hari himo weltor maa adalde o tagude ma.
(Waɗee ɗoo beytol sifiingol fii giggol Alla ngol hara ko suka maa jiwo woni e jangude hara himo towni hawa kan wondude e foolifenji ɗin no tawaa)
beytol :
Iisaa no yiɗi paykoy koy, paykoy koy aduna on fow!
Boɗeejo maa neteejo ɓaleeejo maa daneejo,
Ɓe fow hiɓe hitti e gite makko!
Annabi Iisaa no yiɗi paykoy aduna on!
Iisaa maayanii paykoy koy fow, paykoy aduna on fow!
Boɗeejo maa neteejo, ɓaleeejo maa daneejo,
Ɓe fow hiɓe hitti e gite makko!
Iisaa maayanii paykoy aduna on fow!
Alla no yiɗi kala tagaaɗo wonɗo e nder aduna on – hellifaaɓe ɓen e fayɓe ɓen. Ko ɗun si o marani mo kala e men eɓɓoore labaande. Hiɗen waawi jangude ɗun e oo aaya ɗooe :
"Ko fii hakkee ko Alla yiɗi aduna on, o yeɗii mo Ɓiɗɗo makko bajjo fii kala gomɗinɗo mo wota halko, kono yo ontigi heɓu ngurndan poomayankejan" (Yuuhanna 3 : 16).
Giggol Alla ngol no mawni. O nelii Ɓiɗɗo makko on ka aduna fii yo o maayu lonto men sabu junuubaaji men ɗin. Annabi Iisaa surraama, kono ɓawto balɗe tati, Alla immintinii mo hakkunde mayɓe ɓen. O saatinii ma hannde fii yo a gomɗin sabu Iisaa-Almasiihu Joomi on wa Dandoowo e Joomi maa.
Hawa Alla kan : "Mi yiɗirii ma giggol poomayankewol; ko ɗun si miɗo pooɗirde ma moƴƴere" (Yeremiiya 31 : 3).
Hara hiɗa hebulii jaɓugol noddaandu ndun immorde Alla? A heɓoyay weltaare, a haana hulude han-kadi. Alla no wondi e maa soono kala. Giggol makko ngol lannataa. Hara yiɓɓe maa ɓen no humpitii ɗun? O hollu ɓe wondema Alla no yiɗi kamɓe kadi.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, hawa Alla kan
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Ndarnde sukaaɓe e rewɓe e hare ñawu Koronawiris !
Saakitaama ñannde :
Sakiraaɓe caggal nde kaalɗen ndarnde doktorooɓe e hare nde kaɓotoɗen ñawu koronawiris, hannde en yeewtan e holko ndarnde sukaaɓe ɓe, sagaataaɓe worɓe e rewɓe e haɓo ñawu Koronawiris. Mate sukaaɓe ɓe koko poti hofde juuɗe mumen ɗaƴƴida hare nde mawɓe ɓe walla kala to mawɗo darii ene haani suka daroo ?
Ngam yeewtidde toɓɓere nde en njaɓɓoto biyeteedo Aali Bookum. Oo gorko jeyaa ko Burkina Faaso. Kanko woni hooreejo “Conseil régional de la jeunesse du Sahel” waldeere sukaaɓe too Sahel. Ma o haal “bataillon 20-20” ko ummanii.
Men mbismo kadi biyeteeɗo Idiriisa Jah. Oo noon ko suka haɗata omo anndi fodde makko no feewi. O ndarnii to wuro makko woni Thies waldeere wiyeteende “Thies en marche” aniyya e faandaare Idirisa e gollidiiɓe mum woni ɓamtude ooɗon diiwaan. Ma o artu e holi eɓɓanɗe ɓe gummini illa ñawu Koronawiris fuɗɗi.
Caggal ɗum men paa Ginee, heɗaade holko woni ndarde rewɓe ɓee ne e nder hare nde


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 007 (On the winner’s side)
7. Senngo Fooluɗo on
Filistiyankeeɓe ɓen yahi waɗugol hare e ga’al ɗoo kadi hakkunde maɓɓe e Israa’iila’en. Kotiraaɓe annabi Daawuuda ɓen no ka hare ɗen waɗata ɗon. Ko woodannoo-mo kanko annabi Daawuuda ko addangol ɓe ɲaametee e humpitagol no ɓe fewndori. Ko o hewti ka hare ɗen waɗata ɗon, o haynii aaden toowuɗo fota – mo tooweendi mun woni sogone sappo! – e baøøe goo. Innde makko ko Jaaluutu. Himo felude???, huɗa Israa’iilayankeeɓe ɓen. Sufaaɓe ɓen fow huli, hay Taaluutu lanɗo on.
Hara o yejjitiino ko Alla ɓuri fow doole?
Jaaluutu : "Hee, ko onon ɓee Israa’ilayankeeɓe bulawuuɓe! Eyyo, hara ko kulol wonduɗon! Haa-haa haa! Mi okkitiray on colli ɗin fii ko ɗi ɲaama. Alla mon on waawataa wallitaade on. Miɗo ɓuri mo jogaade doole."
Daawuuda : "Hara on nanii, on fow e mon? Himo yawitaade Alla! Hara on newnanay mo ɗun?"
Hari Daawuuda no monanii fota oo Filistiyankeejo bewiɗuɗo. Yawitagol Israa’ilayankeeɓe ɓen ko goɗɗun, kono yawitagol Alla ko goɗɗun goo. O yawtii keerol ngol!
Daawuuda yahi kisan ka Taaluutu lanɗo on fii hollugol mo wondema himo faalaa tippirde e Taaluutu oo toowuɗo.
Hari annabi Daawuuda hinaa fijidaaru woni. O naɓorno weduru ndu o aynirta ndun, o fokkitani Jaaluutu.
Ko Alla ɓuri marde doole – ko kanko woni ko suusini mo.
Suufaaɓe buy waawano hoolaade ko ɓe sutii kon nde ɓe yi’i aynoowo tosooko on; foofaango maɓɓe ngon taƴiti e nder ko ɓe habbii kon.
Jaaluutu no ɓadoo tun himo ɓadoo.
Jaaluutu : "Hara ko mi rawaandu, min, si ardiranaa lan e weduru? Hara hiɗa sikka Alla maa on hisinte? Haa-haa, miɗo ɓuri mo doole. Mi fittete wonkii kin."
Daawuuda : "An, hiɗa ardirande lan kaafa e conkenwal; min non miɗo arirde e maa e innde Alla Geɗo Wawɗo on, on mo huɗuɗon. Himo ɓur-maa doole! Mi foolete, onsay aduna on fow anday wonde Israa’iila ko Alla jom ngurndan ɗan on woni e rewude."
Annabi Daawuuda ƴetti lampurawol ngol, o hayli ngol, o taarii ... (Hito lampurawol).
Jaaluutu : "Ooooooooouch" (Hito tappugol goɗɗun).
Hayre nden ka lampurawol annabi Daawuuda, o fiɗi juutuɗo on ka hoore. On yani, o maayi.
Ko nafa honɗun Jaaluutu huɗani Alla? Ka sakkitorun, ko hombo ɓurnoo doole? Ko Alla ɓuri doole!
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Jaaluutu, Daawuuda
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Si tawii ko goonga, oo mooddibo wi’eteeɗo NANFO ISMAILA DIABY
Ila hitaande 1997 himo juulirde N’ko o julnira ɗun almuɓɓe makko ɓen, haray toŋe Cernooɓe ɓen kankan fii juulirgol ngol N’ko, ko ittugol tuundi e hunnduko kere.
Si tawii ko goonga ila (joŋi) 1997 himo julnirde N’ko ɗun no anndaa no fankaa. Haray ko facebook naadi mo e sonnjaa e sonko, ko fii haray golle makko ɗen no hecciri internet Gine on hitaande timmunde.
Si tawii o kawtirii e ɓen cernooɓe mawɓe ka saare Kankan ko ɓuri duuɓi 20 himo kurndoo sukaaɓe maɓɓe ɓen himo lunndii laawol maɓɓe ngol ka finnde e kadewal, hiɓe fankani mo.
Ɗun ko holli ko gootel e nder piiji ɗiɗi : Ko joganagol binndi N’ko ɗin giggol ɓurtugol, maa anngal jogagol daliili selluɗo ko dartora mo.
Ɓen ɓe laamungun halfini ton fii politik diina kan, ɓen kan hiɓe anndi haa felliti si ɓe wullitike e hoore makko, tawii wonaa Sa’uudii maa Afganistan ñaawani ɓe.
Pellet ɓe heɓataa goonga hoore makko, sabu ka sari’a mawɗo leydi Gine ndin, damal yewtungal fii diina kan e ɗenɗe taakannje ɗen Gine, ko yewtere laaɓunde poy hay e huunde ko mumaa alaa tun.
Musiɓɓe men maninkaaɓe ɓen, hiɓe haani jaɓude ɗii goongaaji ɗiɗi :
1. Yiɗugol maɓɓe ɗenngal maɓɓe ngal e pinal maɓɓe ngal, ɗun jibinanii ɓe ganndo o tafani ɓe binndi heeriiɗi « N’ko ».
2. Yiɗugol maɓɓe ɗin binndi « N’ko » giggol ɓurtungol, ɗun jibinanii ɓe gorko julnoowo (e ɗenngal maninka) sincuɗo laawol diina kesol.
Alii Muhammdu Ridaa sincunooɗo fedde Baabiya nden (Le bahaïsme, ou baha’isme) Leydi Iran 1844, ko sifa nii o gollirnoo hakkunde cernooɓe hooloraaɓe tun, ɓe fankani mo haa o gayni hodude hakkilaaji yimɓe heewuɓe.
Ontuma ɓe immii haɗugol mo ɓe ronki, ɓe fuɗɗii haɓugol mo, kono tawi laawike nge yawtii ka hoosaa ɗon.
Ko raɓɓiɗi kon : Alii Muhammdu Ridaa (1819-1850) Iran e Simon Kimbangu (1889- 1951) Kongo (Congo) ɓe heɓii tataɓo ka me’en Gine, on hino maakee : NANFO ISMAILA DIABY.
Sanusii Jallo Boowoy


text:
Mbeɗe yiɗi mi yimat ngenndi am
Hoore am teddaani balabe am
Mi wuurtinat pinal am
Muritani mi yiɗii ma mi añtataa
Ko e maa nokki jayngol ngenndiyankaagal
Nde yaynii jaambareeɓe ndimaagu leydi am.
Mbeɗe yiɗi mi yimat ngenndi am
Hoore am teddaani balabe am
Mi wuurtinat pinal am
Muritani mi yiɗii ma mi añtataa
Ko e maa nokki jayngol ngenndiyankaagal
Nde yaynii jaambareeɓe ndimaagu leydi am.
Ooyre ndimaagu fuɗtii lewlewtii
Ƴiiƴe jaambareeɓe laatii docotte kuɓɓii
Hisnude ngenndi am ndi koloñaal meerii
Cinndingal laɓal kiñci-kañca ceerndowal leƴƴi
Huubna kalifaandi ɗo hay gooto umsaaki.
Hiitaaɓe ko majjinaaɓe e kaasaara tiindii
Ngati kiñcowal darnde jaambareeɓe sikkitaaki.
Fooyre sukkii ooyre ndimaagu duñcooɓe hakkaani
Yarooɓe ƴiiƴam naatii leydi am bommbooje ina mbakkii
Cohirɗe jaambareeɓe cukkii haɗtaa duttal alaa
Hare ndimaagu duukii arani hartaa heytaa.
Kono sukña jommbii ko meeɗɗo ɗo hay gooto dillaani
Nde jaambareeɓe laaɓaa ndimaagu rokketaake sakketaake
Law ɓe laawii salaade e leydi maɓɓe yaɓɓeede.
Caasal e pellital pilñitii ɓerɗe ɓe puuntetaake
Kalfowel sikki fof ina yamiraa ngati ɗojjooje sinndaade
Kumpinaangel ko tiiɗi jaambaraagal ñemmbetaake.
Ɓe coorii Waalo no yamiraaɓe yo coñ ko ngaawaani
Diile Faatim Kummba Njommboos Caam ina siimtee
Ko ɗeŋñintu maa beeyooje ina nganndi weeɓaani.
Jodom foolii tuuba e Ndate Yalla Fatim Yamar
Jokkondirii e barogal Jolof jabgol mum bonɓe cikkitaaki
Hurɓannde Aliburi Njaay mo faayaani koloñaal wemjii
Bona-kitangel no hojom geenol luggol rokkii
Kono janfa ɓadtiiɓe konu Waalo feƴtiima
Doole gaño cowiima mosol yoolaare feraama
Salaŋeeje ndoontiima yaaɓan’de Fuuta e kummaari.
Leydi ngulndi jaw gila e piyanɗe hattaaɓe
Umar Saydu Taal mo fuutankooɓe njejjittaa
Sileymaani Baal dillere maa findinii Fuuta
Satigaagal lomtin-ɗaa almamaagal ko ƴellitaare
Muudo kalifaandi tokkit-ɗaa ko karsol yowitaare
Mata ndimaagu leem-ɗaa ko mbaydi ɓeydaare.
Jaambaraagal, nuunɗal e cuusal mo bettataa
Abdul Bookara Aali Dunndu Segele mo Daabiya
E kalfowel e naafigel sago maa ko daande coddtitaa.
E takko maa golle Baydi Kacce Paam en njaafnataa
Yedditii naamndoo battane solimaaru Abel Sanndeer
Tooro haa Laaw e Booseya… Ngenaar haa Damga e Dimat
Jayli kuɓɓii kure e conndi ñaamii sagataaɓe Fuuta halfataake
Añɓe tamii teppe nde heɓata ɓe suusɓe e ɓakkere nikña ɓe.
Kalfowel ko ŋatngel wallitirtoo ko seerndude feewnitoo sorkoo
Fuuta jiimaa udditi damal Ngalam waɗaa takko.
Gidimaƴa gaddiima, mo giddan maa gaddee koƴombol mum tinaani
Maalamin Demmba Dabaase Daraame:jeetati ndunngu njahdii e naange
A dartiima koloñaal hisnude Ngalam e kalifaandi
Cuusal maa, newaare maa e ganndal maa ina keri ŋeŋ
Fayndaare maa a hollii tigi Galiyeni e kapiteen Forteŋ..
Rewo e woodi boowe yerɓannde mum humpaani
Sheeƴ Melayniin ganndal maa a suuɗaani
Ƴiiƴe jaambareeɓe ceenal woɗjii hare a addaani
Koloñaal ko ko mawnikinii ndimaagu a yeeyaani
Siidi Sagiir wul Mullaay Seyn e Taganiit sahodinii
E nguurndam Siidi añii gaño haa maayi yiɗtaani
Bakkaar wul Suweid Ahmed yiɗde ngenndi mum ɓurɗo weeɓaani
Barooɗe Taganiit daande Koppolani kirsi haa kirsi leydi.
Ɓee e woɗɓe ɓadiiɓe e woɗɗuɓe fof en limtaani
Ɓe maayaani maa juut inɗe maɓɓe ko en haaltooɓe
En njaɓataa ko salinoo taaniraaɓe e njaatiraaɓe
Ndimaagu ! ndimaagu enen njeyi wune e manoore ndokkenɓe
Golle ! golle maɓɓe en njokkat e ɗee mawɗe ko en tuugnotooɓe.
Kalifaandi ! kalifaandi kesiri e ngenndi men fewjaama
Mawɓe men hanki leñƴi men kaɓɓondiraama
Leñƴi men hannde taƴooɓe mbelsindaama
Ɓee heen woɗeeɓe ! ɓee heen ɓaleeɓe ! madditooɓe kersataa
En paamii wostaaɓe soodaaɓe law ɓe cuuɗtaama
Yaakaare ko ɓe sarkitooɓe leñƴi men ɓe njilliima
Maabanɓe ko mbaawaa so nikñaama mbaɗtataa.
Abdallaahi mo Inaal fooɗii Sammba mo Fuuta
Muhammed mo Tiiris sinngiima Maƴa mo Gidimaƴa
Duudu mo Waalo naŋtiima e Siidi mo Neema
Doole men ko dental baawal men naafige heɓataa
Seekooɓe ko ñootataa moojobere mon yiytaama
Doole ngootaagu leñƴi peeje pelle mon mbaawanaa
Onon soofaaji bonɓe caggal leydi ndi mon on naftataa
Daabaaji laamuuji gañaaɗi gañtaaɗi ɓesngu mon on njurmotaako
Kuutorɗe laamuuji wostaaɓe yeeyde muuɗaandi mon on ɗeŋƴotaako.
Ndiwkeeru hassaneeɓe rewo e senngo worgo juutii min cuuɗaama
Goonga suuɗaaki wirni ɗo woɗɗaani sanndolinɓe penñinaama.
Ndii leydi ko liingu lummbotoo ko e luggam
Ceŋdi mon anndaama soomi ko bonan’de
Aamde janfante e ruttooɓe e ngumndam dewus
Dummbooɓe e majjere mgoni tufdi bane mon kogole
Mbippee ! mbippee loŋon ko ndoolon mon mbaawataa
Kattantaa ɓadin’de pokopokolam saka ƴeeŋnude
Battane mon ko buñcaŋ ! no noɗde pay-ɗon ko ɓakkere.
Ngootaagu senngo ngenndiyankooɓe hisnata ndii leydi
Berɗe amen ina njeedi balle amen moggaaka
Dental amen ina heri ɗoo beeroowo heƴataa
Sukkii on corataa toowii on ndiwataa wontii loggaare
Ɗo mbaaw-ɗon ardude inan tommbii on ɓe tampataa.
Janfante haawtii ndoolon mum sikki teddungal teddii maa daasee
Puuyɗo majjuɗo ngal roondete roŋkii horkitee
Feere fenndii fedannde nde ɓiraɗam haaɗaani
Fuunti duumotaako amin ngoɗii ngenndi amen aɗa hona
Fuunti hoore mum so berliiɗo naange ɗooɗe.
Haɓɓere ngenndiyankooɓe ɗo ndiyam sorataa
Daraniiɓe haɓde e añɓe e janfantaaɓe : hisana ndii leydi
Añɓe huutorteeɓe caggal leydi booraaɓe ko serindiiɓe
Ɗo nafata ma on nimsu haɗtaa bolle mon ko min fenñinooɓe
Njurum alaa ! so on ndillii ko min monñooɓe
Ndogee ! so min pilñitiima becce mon ko min lappooɓe
Goonga e doole minen ndokkaa penoowo kaari min loppaaka.
Ndimaagu ngenndi juutat ko min habantooɓe
Ngootaagu leñƴi haa bada ko min dartantooɓe
Ɗo waɗi cereeli giɓ ! ko min sukkooɓe
Min mbaasaani leydi amen min ngonaa yeeyooɓe
Min kalfaaka ndiwkeerunkooɓe min ngonaa huutorteeɓe.
Kaaddi nguurndam ndii ko min teddinooɓe ɓamtooɓe
No taaniraaɓe e njaatiraaɓe ngenndi amen ko min reenooɓe.
Ɓe mbiyi ! kamɓe ɓee ɓe mbiyi ! e tee minen min njaɓii
Muuɗaandi ko mbonndi .
Aamadu Malal Gey
Settaamburu 1982


text:
Aamadu Hampaate Bah jibinaa ko hedde hitaande 1900 – 1901 to Bañnjagara, e nder nokku meeɗnooɗo wonde laamorgo laamu Tekruur nder Maasina. Baaba makko wiyetee ko Hampaate Bah, yumma makko Kadiija Paate Pullo Jallo. O mawni ko juuɗe kaaw makko Tijjaani Aamadu Aali Caam, ɓamtunooɗo yumma makko caggal sankaare baaba makko. O idii naatde jaŋde Quraana ko e duɗal Ceerno Bookara mo tuubakooɓe ƴettunoo ina janngina o ekkol Bañnjagara caggal ɗum to Jenne. E hitaande 1915 o dogi, o tawtoyi yumma makko to Kati, ɗo o jokki jaŋde makko.
E hitaande 1921 o salii naatde ekkol normaal Gore. Ngam pinde mo, guwerneer fekti mo Wagadugu yo o won toon « binndoowo e mudda baawɗo seekeede e sahaa kala ». Tuggi 1922 haa 1932 o gollaniima koloñaal en Haute-Volta (Burkinaa), caggal ɗuum o gollii ɗo Bamako ɗoo haa 1942. E hitaande 1933 o hokkaa hirjo lebbi jeegom ɗi o waɗoyi to Ceerno Koobara, ceerno makko.
O fektaa IFAN (Duɗal Farayse kalfinaangal Afrik ɓaleejo) e hitaande 1942, e ballal Théodore Monod. O waɗi ɗoon wiɗtooji, o winnditii aadaaji jangtaaɗi. Duuɓi 15 amo wiɗta, omo winnda deftere « Empire peul du Macina » (Laamu Fulɓe Maasina). O heɓi bursi Unesco e hitaande 1951, o yahi Pari. Ko toon o anndondiri e ngenndiyankooɓe afriknaaɓe heewɓe.
E hitaande 1960, nde Mali heɓi jeytaare mum, o sosi « duɗal gannde aadeeje Bamako », o jooɗanii leydi makko e Batu kuɓtodinngu UNESCO. Omo jeyaa e golliiɓe ngam wootiɗinde mbinndiin ɗemɗe Afrik e hitaande 1966. O wattindorii ko Abijaa, omo renndina duttorɗe ɗe o fagginoo e nguurndam makko e ballifagol defte, yeru « Amkoullel l’enfant peul » e « Oui mon commandant ». Ko ɗoon o sankii e lewru mee 1991.
Bookara Aamadu Bah


text:
1
Haala maamiraaɓe Iisaa
(Lukka 3.23-38)
1Inan binndi kollooji inɗe maamiraaɓe Iisaa Almasiihu, dimaaɗo ley lenyol Daawda, taan Ibrahiima:
2Ibrahiima rimi Isiyaaka.
Isiyaaka rimi Yaakuuba.
Yaakuuba rimi Yahuuda e minyiraaɓe muuɗum.
3Yahuuda rimi Fares e Sera. Ɓeen ngoni ɓe o rimdi e Tamar.
Fares rimi Hesruuna.
Hesruuna rimi Aram.
4Aram rimi Aminadaabu.
Aminadaabu rimi Naasuuna.
Naasuuna rimi Salmon.
5Salmon rimi Bo'as, mo o rimdi e Rahabu.
Bo'as rimi Obet, mo o rimdi e Ruttu.
Obet rimi Yesa.
6Yesa rimi Daawda kaananke oon.
Daawda rimi Suleymaana. Oon woni mo o rimdi e dee Uriya-no.
7Suleymaana rimi Robo'am.
Robo'am rimi Abiya.
Abiya rimi Asa.
8Asa rimi Yosafat.
Yosafat rimi Yoram.
Yoram rimi Usiya.
9Usiya rimi Yotam.
Yotam rimi Akas.
Akas rimi Hesekiya.
10Hesekiya rimi Manasa.
Manasa rimi Amon.
Amon rimi Yosiya.
11Yosiya rimi Yekoniya e minyiraaɓe muuɗum.
Ɗum hawrii e jamaanu mo Alhuudiyankooɓe njaalanoo, njaaraa Baabiila.
12Caggal ɓe njaaraama Baabiila,
Yekoniya rimi Seyaltiyel.
Seyaltiyel rimi Sorobabel.
13Sorobabel rimi Abiihudu.
Abiihudu rimi Eliyakim.
Eliyakim rimi Asoro.
14Asoro rimi Sadok.
Sadok rimi Akim.
Akim rimi Eliyuda.
15Eliyuda rimi Eliyasar.
Eliyasar rimi Mattan.
Mattan rimi Yaakuuba.
16Yaakuuba rimi Yuusufi, jom suudu Mariyama.
Mariyama woni inna Iisaa bi'eteeɗo Almasiihu oon.
17Ndelle ɗum hawrii e jamaanuuji sappo e nay illa Ibrahiima faa yottii Daawda. Illa e Daawda faa yottii nde Alhuudiyankooɓe konanoo njaaraa Baabiila ndeen fu, wo jamaanuuji sappo e nay hawrata. Wooɗi du, illa nde Alhuudiyankooɓe konanoo njaaraa Baabiila faa garol Almasiihu ndeen, wo jamaanuuji sappo e nay hawrata.
Haala rimeede Iisaa Almasiihu
(Lukka 2.1-7)
18Inan no Iisaa Almasiihu rimiraa: Mariyama inniiko oon wo kaɓɓanaaɗo Yuusufi. Ammaa fadde makko e suddeede, tawi o reedirii saabe baawɗe Ruuhu Ceniiɗo. 19Yuusufi kaɓɓanɗo mo oon wo neɗɗo ponnditiiɗo, yiɗaa semtinde mo, anniyake fiirtude kaɓɓal ngaal e suuraare. 20Nde o miilotonoo ɗum ndeen, maleyka Joomiraaɗo wari to makko ley koyɗol, wi'i mo:
—Yuusufi, taan Daawda, taa hulu ɓaŋude Mariyama, sabo ɓinngel ngel saawi ngeel e Ruuhu Ceniiɗo ƴuuri. 21O riman ɓiɗɗo gorko. Inndiraa mo Iisaa, sabo wo kanko hisinta yimɓe makko e hakkeeji muɓɓen.#1.21 Innde Iisaa ndeen, e ley Ibraninkoore wo Yoosuwa. Inde fiirta «Joomiraaɗo wo kisinoowo».
22Ɗum fuu, ɗum waɗii faa haala ka Laamɗo yottini annabaajo kaan tabita nde wi'unoo:
23«Surbaajo mo anndaa gorko reedan,
rima ɓiɗɗo gorko.
O inndirte Imanuwel.»#1.23 Esaaya 7.14.
Maanaa innde ndeen wo: «Laamɗo ina wondi e meeɗen».
24Nde Yuusufi finunoo ndeen, waɗi no maleyka Joomiraaɗo wi'iri ɗum noon. O ɓaŋi Mariyama, 25ammaa o wondaay e muuɗum faa rimi ɓiɗɗo gorko. Yuusufi inndiri ɓiɗɗo oon Iisaa.


text:
GANNDAL E JAAMBARAAGAL
Kuɗol : Daawuda Abdullaay Dem
Ñalnde : 17 Suliyee 1986
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Ganndal e Jaambaraagal mbirniima
Too e Gawdal Koolɗi Ceerno Sammbba janfaama
Ceerno Sammba Jaadanaa
Mo duwwawu mum jaabanaa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Jaŋde maa to Duɗal Pir Sañakuru, Fuuta na gooŋɗin maa
Nde ngartu-ɗaa ɓe naftoriima kala ko ngaddu-ɗaa.
Ceerno Sammba Jaadanaa mo daartol mum majjinaa
Hannde mi haala haala maa, mi siŋka golle ngolli-ɗaa
Mi ñiŋa ɓe kolñaal husni feewde e maa haa njanfi maa.
Golle ɗe kersinaaki nana njaŋtee caggal maa
Golle ɗe tiimaandi añi tiimtaandi hersinaa
Wela metta ko ñaam-golluuje maa njaŋti maa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Daartol maa nde haalaa fof ɓerɗe ngenndiyankooɓe na njaɓan maa
Janfinooɓe Fuuta na kersa e jeece ɓesngu maa
Haa saabii dartingol jeewtanɗe maa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Ko Juuwde woni jibinannde maa
E lewru Abiriil 1890 woni taƴgol daande maa,
Sabu ngenndiyankaagal maa
Ko duuɓi capanɗe joy njahru-ɗaa, ko cagataagal nganndira-ɗaa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Fuuta na woya haame e maa
Ndee yaakaare fawanoonde e maa
Ngam keblugol ngenndiyankooɓe maa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Nde halfooɓe paayi gonal maa
efti feere na meero maa
Neli dawaaɗi na cusa kala koyɗe ɗe njaɓɓu-ɗaa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Saanga nde tiimtaandi ndi riiwaani caɗeele haa maayi
Waɗi konu fayde e maa, yo a yaltu e tata ka Fuuta mahan maa
Ñande heen won ko njaabi-ɗaa,
Ndee hoɗorde nde Fuutaŋkooɓe mahan maa
Aɗa fotni e mayre maayde maa
Ko weli ɓe ko ɗuum wel maa
A wonaa laamɗo saka yiytere ene waɗtee e maa
A jaɓataa laamu tuubakiri
Alaa ko haali buubi maɓɓe gommbbooji e yeeso maa
Ceerno Sammba Jaadanaa !
ii konnguɗi ɗi mberli-ɗaa
Laatiima no gaawe e ɓerɗe kuutorɗe koloñiri janfiiɓe ma
e miijaaki hannde daartol na haalta golle maa
e cikkaano janfa maa na haaltee e jeese Fuuta maa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Ñlande janfanteeɓe mbeltii
Ulli conndi e kure nder hoɗorde maa
Mbari sagataaɓe ɓe Fuuta nelduno maa
Darnde Kasganaaɓe na seedtini e kareeli maa
Fotde pelle tati jamɗe ñaamii ngam danndude fiɗtaandu maa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Warngo Ceerno Sammba Jaadanaa !
E lewru Abiriil caggal nde poolgu laatanii husnaaɓe yo ñif fooyre maa
Duɗal maa fusaama, hoore taƴaama, ƴiiƴam waɗii waraango
Hoore iil-iilni na jannga Quraana tellaaki
Dokke ɗe Alla rokku maa pamɗaani.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
anndu maa ubbaama e Koppu sara Gawdal Koolɗi
Hoore maa waɗoyaama too Tebegut to roondinooɓe nganndi kattanaani.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Janfa waɗii ƴiiƴam keccam memii leydi taƴii fiɓotaako
Fiɗtaandu maa wirniima, ɓanndu maa naatii leydi
Golle e jaambaraagal e ganndal maa keddiima
Kunuɗe ngenndiyaŋkooɓe ndañii to njaŋtii.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Fuuta dillii hoodere jaayre siirtiima
To Booseya Abdul Bookara Aali Dunndu, duurnaniiɗo ndimaagu Fuuta
Tafii konu duppal laamɗo mo waɗaani ko feewi
Sabu suynude mette warngo maa ko leelaani.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Leydi mooftii ko teddi so ɓanndu maa
Nde hokkere waɗi kala Fuuta na juuroyoo maa
Ena yarnoo e yanaande maa
Digaali ndilla, maje maja, baade telloo, caaɗli mbaama
um fof ko hurum Alla sabu waliyaagal maa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
So Fuutaŋkooɓe mbiyii duɗal maa toɓaama,
Ilaama duuɓi jeeɗiɗi jayngol ñifaani mi yeddataa
Hayso alaa ko mbaaw-ɗaa Alla alaa ko roŋki waɗde e innde maa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
So neɗɗo dariima na ubba daartol maa
So mi fiyii ɗum yelloore, maa wonta anñeere
Wontaa dañ manoore, e daarti jaambareeɓe.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Sabu warngo maa e warngo wondiiɓe maa
Baydi Kacce Paam paamɗo ko wonaa Alla fof ko mere
Laamtooro Sidiki cidditaniiɗo Fuutaŋkooɓe
Maamuudu Yero Sal caliiɗo yawaare,
Abdul Bookara Aali Dunndu sukkii naatotaako
Addanii Fuuta wonde ndewna Tuubakkoɓe.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Ko seeɗa nganndu-mi ɓure e jaambaraagal maa
Kono mi yooɗaama ngenndiyaagal maa
So mi ɓalliima nayeeɓe na kaala haala maa
Gitam ngaal-aalna gonɗi
ernde am bona roondanoo ɓeen janfinooɓe ma.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Ko Deftere Alla e Sunna Nelaaɗo ngoni tuugnorgal maa
Ko silaama wonnoo njogitaari ndi ngoowno-ɗaa
Ko jellaaba woni ɓoornateeri maa
Kurus meeɗaa seerde e junngo maa
Dahaa e alluwal, Deftere Quraana meeɗaa woɗɗuɗo njooɗi-ɗaa.
Ceerno Sammba Jaadanaa !
Yo ɓernde ɓuuɓ toon to ngon-ɗaa, aan e nanndodiiɓe maa
Ko min dariiɓe e ubbitde daartol maa.
Ooy haaliyaŋkooɓe e heɗiyaŋkooɓe !
Njarfen njimen jaambareeɓe liganinooɓe yontaaji haŋki
Haa nafta hannde, riiwta ɓiɗteende,
Njennen ñiŋen ɓeen janfinooɓe Fuuta haŋki hoto ñemmbeede hannde
Ko kaal-mi ko so won mo welaani yo won ɗo haaɗi
Wonaa miin haali ko e daartol ndaartinii mi.
… /// …


text:
Alet 18 noowammbar kippu Muritani fuku bal, hono Muraabituun en, hawii kippu Botswana (2-1), to estaad Sheek wul Boydiya Nuwaasoot. Oon kikiiɗe wuro ngoo fof wonti ko gulaali e luukaali yimɓe e piipaali otooji sabu weltaare. Ndaw ko foti, sibu ko ngol woni go’o ko Muritani ina daña yahde tawtoreede joofirde kawgel Karaŋ Ngenndiije Afrik (CAN), gila heɓi hoore mum e hitaande 1960.
Ndee weltaare ko weltaare muritaninaaɓe no diidorinoo, boɗeejo heen, ɓaleejo heen, cooyo heen, galo heen, baasɗo heen, gonduɗo e laamu, mo wondaani e laamu, ko fofof, faltaaki leƴƴi, faltaaki diiwaan… Ko yiɗde wiyde tan yimɓe leydi ndii ndenndii heen weltaare, ngonii heen gootum. So won ngootaagu leydi ndii e nuunɗal peeñaani, yeru e fawaade e teskuya won ɓeen « mbaadi kippu oo yahdaani e mbaadi ardorde leydi ndii », e oo fannu kam, yimɓe ngonii heen gootum.
Eɗen njaakorii tan so ɓe njahii Kamaruun, to kawgel joofnirgel ngel waɗata to, hono to Karaŋ Ngenndiije Afrik fooɗondiroytee too, to Kamaruun e lewru suweŋ 2019, ɓe cooynataa jikke, maa ɓe njokku weltinde Muritaninaaɓe kala.
Fooyre Ɓamtaare