text:
Usmaan Sonko ko e luulndiiɓe laamu Makki Sal jeyaa gila e wooteeji 2019. Kanko ardii heerto PASTEF, kadi ko o sarɗiyanke to Suudu sarɗi dowla Senegaal. Suka debbo ina wiyee Aji Raabi Saar takki mo ƴeeɓo haa ɗum addani leydi ndii fof yerɓude gila 3 mbooy (marse) 2021.
Ñalnde 8 mbooy (marse), Usmaan Sonko sonki yo dille ɗee ɓeydo kono yo wondu e deeƴal, ɗe ngona jam-yame. O wiyi e haala makko « Makki Sal nattii jogaade laawol laataade hooreejo leydi Senegal », yo o ɗekkine jappeere hooreyaagal hay so o welaaka.
Ko adii ɗuum, ko suka debbo wullitoyii to « sandarmori », Sonko noddaa ñalnde 3 mbooy to ñaawirde Ndakaaru. Ɗum addani wuro ngoo fof dillude, reɓi haa yettii yoga e diiwanuuji leydi ndii, hay nii caggal mayri. Ko adii suɓngooji 2019, hay gooto anndaa Usmaan Sonko. O teskaa ko nde o ari 3ɓo (o dañi 15%) he suɓngooji hee caggal Idiriisa Sek dewɗo e Makki Sal.
Makki Sal waawii haɗde waawnooɓe falaade ɗum ko wayi no Kariim Wad (ɓiy Abdullaay Wad) e Kaliifa Sal meeɗnooɗo wonde « meer » Ndakaaru. Idiriisa Sek yantii e laamu Maki Sal.
Holi Usmaan Sonko ?
Jinnaaɓe Usmaan Sonko ɗiɗo fof ko gollatnooɓe he njuɓɓudi laamu. Ɓe njeyaa ko diiwaan Kaasamaas, worgo Senegaal. Ko o koroowo to bannge faggudu, fanniyanke ngalu denndal, o golliima he laamu fotde duuɓi 15, o riiwaa gila he 2016. Nde o woni « Loskoowo kubbe » tawi omo haalti nguykaaji laamu e njeenaaje yimɓe dawrugol ndokketee.
He hitaande o winndi deftere nde tiitoonde « Pétrole et gaz au Sénégal – Chronique, d’une spoliation » (Peteroŋ e gaas, cuurte nguykaaji). He nder heen, o takki Makki Sal e sawndiiɓe mum dirtingol booñuuji e ngaluuji leydi Senegaal. Ko ndeen o wiyo « so rewaama laawol hay dawriyaake gooto fotaani alɗude, sabi eɗen nganndi ngalu maɓɓe ummotoo ko e nguykaaji, teeŋti e ɓe doŋre Afirik ».
Usmaan Sonko naati e dawrugol ko 2014 nde o sosi fedde PASTEF hebornde wontoyde heerto dawrugol. PASTEF ko « Patriotes du Sénégal pour le travail, l’éthique et la fraternité » woni « Ngenndiyankooɓe Senegaal ngal gollal e nuunɗal ɓiyngu-yumma ». He hitaande 2017 o fiilaa Sarɗiyanke. O yeddi ko wiyetee Senegaal woni ko he « laawol suppitaare ». Eɗen teskoo noon Usmaan Sonko ina seerti e ko woowaa e dawriyankooɓe. Haala makko woowaaka, nanndaani e adiiɓe mo, aka taƴondiri yuɓɓo aadoraango ngoo. Omo darji to sukaaɓe. Tee sukaaɓe ɓuri ceŋɗe renndo Senegaal ɗee fof keeweendi.
Darnde hare dawrugol
Cuuɗi Ñaawirɗi keɗiima Usmaan Sonko, o wiyaa hoto o yaltu wuro, kala nde o soklaa maa o nodde. Kono Usmaan jebbilaaki, hare makko e Makki Sal ko ko jokki. Ñalnde o woppaa haa weeti, o wiyi « Waklitere ko ko jokki, haydara, haygooto waawaa ɗum falaade ». O haali ɗum ko tawi omo hucciti e jaayndiyankooɓe. Fanniyannke dawrugol jannginoowo to Duɗal Toowngal Gaston Berger mo Ndar wiyi « Ko alaa-e-sago Usmaan Sonko waɗta dillere nde dawrugol mbele ko o takkaa ƴeeɓayru koo ina yejjitee…». Ina laaɓi ɗee dille fof e ɗee balɗe ɓennuɗe ndiwtii ko o takkaa koo. Mboros COVID-19 jibinii caɗeele iiñturu to faggudu, ɗo sagataaɓe Senegaalnaaɓe njumpi e baasal golle.
Jaayndiyanke Olakounlé Gilles Yabi ko hono ɗum haali, « nde ngam dowla Senegaal waasde woƴeede ɗee caɗeele e ɗii duuɓi addani yimɓe mettinde haa Usmaan Sonko waawi ɗum huutoraade. Wonaa kanko huɓɓi filñitere nde ». O jaggu e fartaŋŋeere ndee. Nde Makki Sal waɗi haalannde e tele RTS ñalnde 8 mbooy ndee, o noddi Senegaalnaaɓe nde « ndeeƴnata hakkillaaji mum en ». O wiyi « Enen fof, ngoppen ngañguuji men, calo-ɗen pelɓondiral baawɗi jibinde ko ɓuri bonde ». Ko ndeen o wiyi « maa ñaawirɗe mbaɗ golle mum en e dow jeytaare » … takkere fawaande e Usmaan Sonko maa laawɗine cer..
Adji Sarr e cukaagu mum to wuro Fatik
Holi Aji Saar ?
Karallo ɓoosgol ɓalli pappuɗi biyeteeɗo Aji Saar, jeytoraaɗo nder caɗe e tuume golle kaantare ɗe Usmaan Sonko. Gila ɗee kewkewe carii, alaa fof ko haalaaka e Aji Saar : wiyaama ko o debbo jom-bellanteeje, kono kadi hollitaama ko o baɗaaɗo ko welaani. Ko ɗum fof addani etaade haalde holi Aji Saar gila to duuɗe Jirna saraaji Funnjuñu.
Iwdi makko ko duuɗe Jirna
Innde makko tigi-rigi Ajiratu Raabi Saar jibinaaɗo he hitaande 2000 tan. O jeyaa ko duunde Jamñaaƴo to banngal baaba makko. O lollirnoo adan ko Raabi tan, nde ɓooynoo « Aji » waawtii. Baaba o ko Paabi « Rasta » Saar, yumma oo ko debbo Seereer biyeteeɗo Pullo, jeyanooɗo e diɗɗal naalankooɓe ngal ardii ɗum Kadi Juuf e Fayaa. Pullo noon (hay sinno ko Seereer wiyaa noon) ko jimoowo ŋanaa nder lammbaaji Funnjuñu.
Ko o suka debbo moƴƴo mbaydi. Wiyaa noon o arti moƴƴere mbaydi ko yumma makko. Yumma Abii Saar sankiima gila Aji ko ngejem. Aji maa Raabi Saar mawni ko he juuɗe gorgol mum, jom-suudu baaba makko. Jaŋde makko heewaani kono o jaŋngii haa o heɓi seedantataagal jaŋde lesere (CFEE). Baaba makko nawi mo to mawnum debbo toppitii jaŋde makko to “koleysa” Duunde Jirnda. Ko ndeen noon Raabi Saar fuɗɗii jolde.
Giiri-gaaraaji mboomaagu makko
Nde wonnoo o woɗɗii baabiraaɗo nehoowo, Aji Saar naati he nguurndam kesam. Joljole cukaagu naati e hakkillaaji makko, o seli laawol peewngol. Omo teskoranoo heewde « sehilaaɓe » worɓe, heewde comci ɗi cuuraataa ɓanndu makko. Wiyaa waɗi mo wayde noon ko yiɗde dañal ceede. Ŋari makko wonti ko dañirgal ngalu. Ko ɗuum addani gorgol makko wiyde mo yo o yaltu galle mum, hade ɓiɓɓe mum ñemmbude darnde makko. Ko ndeen tawi omo yahra e duuɓi 16 o fuɗɗii faggaade ngalu e rewrude e laabi ɗi pooƴtaaki. Musiɗɓe makko ceedtiima, so o wiyii hannde ma o addu ujune noogaas, tan o addat.
Aji Raabi Saar ko tooñaaɗo ?
Mbaasen juumde wonande mo keedan-ɗen, so Raabi maa so Usmaan. So neɗɗo wuurii e bellanteeje e huutoraade ŋari mum, maa meeɗ nde naati ɗo meeɗaa naatde anndanaa. Aji meeɗii “ƴeeɓeede” ko adii ngol. Wonaa Usmaan Sonko adii jotondirde e makko. Dental kabari biyeteengal SeneNews loskii haa duɗe ɗe o janngatnoo. Ɓe mbiyi won e jannginooɓe mo, meeɗi yande e makko. Ene kaalataa innde oon, kono oon kadi ko Sonko yettaa… mbaasen nawdude e Usmaan. Ko « ƴamaaɗo makko ɗeɓii wartaade ».
To wuro Gannduur ɗo o janngatnoo ɗoo, yummiraaɓe boombi njiɗaano ɓiyɓe mum en njahda e Aji Saar. SeneNews wiyi omo rummbunoo to ƴamooɓe. Battindiiɗo ndaartirde mo dewgal wattini ko wiyde ina wartoo sabi, ko e nder carɗugol dewgal hakkunde maɓɓe, Raabi naati e ladde, saltii reseede. Ƴamaaɗo makko sunii heen, mettini ko ɓelsi heen ceede koo. O wiyi omo wartoo, kono banndiraaɓe makko keƴi heen haa o deeƴti. Ɗuum addani Raabi uujde fayi Ndakaaru to baaba mum cawndiiɗo Layti Saar, e wiyde SeneNews. Gila ndeen o woni Ndakaaru omo fella piyanɗe makko. Ngol laawol noon, o fellii fiyannde ɓurtunde mo doole, nde golal mum baŋ-yoo-baŋ adunaaru nduu, haa ko ina tolnoo e jaambureeɓe 11 maayi heen.
Ɗo Senegaalnaaɓe puɗɗotoo foofde ɗoo, Aji wiyi ñalnde 17 nduu mbooy ndu ngon-ɗen, o yiɗi ko wullitaango mum jokku haa ñaawoore loma ɗoon yolnde. Nde jaayndiyankooɓe kuufi mo o wiyi ko « …mawɗo luulndo Senegal yanii e makko wonaa go’o wonaa ɗiɗi, haa nih o wonii heen reedu… ». O wiyi o waɗiri ɗum ko « …waawnere, so mi saliima o adda e am kataa… ». Aji wattindorii wiyde ko « so Usmaan Sonko yeddii min lelodiima, yo o woon e dow Ɓuraana, so o waɗii ɗuum maa mi mi woppit wullitaango am… ».
« Alaa hay moojobere wootere »
Noon Aji Raabi Saar wiyi. O yaafniima dille ɗee ngati « …mi meeɗaa sikkude maa ɗum heɓ ɗoo… mi duwaniima maayɓe ɓe… ». O waɗti heen yeeso jaayndiyankooɓe ko yo « ñaawooɓe mbaɗ gollal mum en…nganndon noon alaa ko Makki Sal waɗi heen hay ndiga…».
Aamadu Malal Gey, Fooyre Ɓamtaare


c: text/html

text:
Hikka waɗi duuɓi 50 ko aadee fawi koyngal mum e Lewru. Oon aadee wiyetee ko Neil Armstrong. Ɗuum waɗnoo ko ñalnde 21 sulyee 1969, waktu ɗiɗaɓo e hojomaaji 56 subaka pel (waktu winndereejo : WW). Ndeen o wiynoo, ndeen teppere makko fawiima e Lewru : « taaɓel tokosel wonande aadee, taaɓal mawngal wonande winndere !».
Ngool konngol, nde haalaa ndee, e no haaldaa nii, ina soomi maanaaji keewɗi : ko idii fof ko hollitde wonde aadee taƴtii yolnde moolanaande to bannge ganndal e karallaagal nde waɗi haa koyɗol laatii goonga, kono kadi ko ngam hollitde Dental Sowiyet wonde Amerik woni yeeso fof. Waɗi noon, e oon sahaa, ko daɗndu mawndu wonnoo hakkunde leyɗe ɗiɗi ɗee, tee juutii ko Dental Sowiyet ardinoo Amerk to bannge weeyiwal (ganndal weeyo).
Laana potka juuraade e Lewru kaa duñi ko ñalnde 16 sulyee 1969 to Nokku weeyo Kennedy to Floride. Balɗe seeɗa caggal ɗuum, ka juurii e lewru, aadee gadano tellini koyngal mum, teppere mum wiyi pat dow Lewru ñalnde heen, ñalnde altine 21 sulyee, w 02 : hj 56 (waktu winndereejo). Oon aadee gadiiɗo yaɓɓude e Lewru wiyetee ko Neil Armstrong, gardinooɗo lappol Apollo 11. O yahdunoo toon ko e worɓe wiyeteeɓe Michael Collins e Edwin Aldrin.
Leydi e Lewru
Aadee jooɗiima ko juuti ina sikka wonde ko leydi men ndi woni nehaande winndere ndee, ina sikka wonde naange e koode fof taarotoo ko Leydi. Ɓooyaani ko nganndu-ɗen leydi men ndii ko geɗel tokosel, tokoñillel e nder tago ngo miijo aadee waawaa huɓindaade, hakke mawnugol mum, hakke pamɗugol kadi geɗe mum. Ko heen nganndu-ɗen wonde Naange men ngee ko hoodere. Koode ɗee, gaa gaa naange men ngee, ina ngoɗɗi leydi men ndi no feewi : ɓurɗe ɓallaade en ɗee, hakkunde mum en e Naange ina wona 40 000 miliyaar kiloomeeteer ! Jiiryiirngal ngal ngon-ɗen e mum ngal (Fedannde Malaaɗo), ina waɗi ko ina wona 100 miliyaar hoodere. Annoore ina waawi dogde 100 000 hitaande gaynaani njuuteendi jiiryiirngal men ngal ; nde doga ko ɓuri 10 000 hitaande nde taccaani tekkeendi maggal. Ƴeewaa noon, annoore ina doga, e nder leƴƴannde wootere fotde 300 000 km (woni miliyaar e capanɗe jeetati miliyoŋ kiloomeeteer e nder waktu gooto) !
Ganndal tago, ɗum noon ganndal leydi men ndii e lewru waɗii daawe mawɗe ummaade 1957 feewde jooni ; ɗuum ko sabu ko wiyetee satelitaaji (ko mbiyaten fiisee koo) taarotooɗi Leydi. Kaɓirɗe gonɗe e ɗiin satelitaaji ina nelda leydi kabaruuji keewɗi jowitiiɗi e ganndal ngal nafoore mum alaa ɗo haaɗi. Nii woni ina anndaa wonde lewru yowitii ko e Leydi, ɗum firti ko lewru rewi tan ko e leydi ina taaroo ɗum, hono no leydi ndii e hoore mum taarortoo naange nii. Nder balɗe 27 e waktuuji 7 e hojomaaji 43 fof, lewru ina arta ɗo tolninoo e weeyo (leydi kam ne firlotoo naange ko e nder balɗe 365 e waktuuji 6) ; kono noon lewru maayrata ko balɗe 29 e feccere. Yolnde hakkunde leydi e lewru ina millee e 384 454 km. Tekkeendi lewru ina wona kam ne 3 490 km. Tekkeendi leydi men ndii ko hedde 12 800 km. Leydi ina sowoo lewru, to bannge mawnugol fotde laabi 50. Lewru ina jogii noon bannge mo yiyataa Naange, oon woni bannge birniiɗo en oo, ɗo laanel Sinuwaa en juurii ñalnde alkamiisa 3 saawiyee 2019 (ko kamɓe tan meeɗi yahde toon). Kala nokku gonɗo e bannge lewru jiyoowo Naange oo, ina yiya naange (wona e ñalawma) balɗe 14 e feccere, wona ko foti noon e nder niɓɓere (jamma). Ñalawma toon ina wuli haa ɓurti (alaa ko faddotoo cereeli naange), jammaaji mum ina jaangi haa ɓurti (fotde -150°C). Ko ɗuum tagi yahooɓe toon ɓee ina njogii comci keeriiɗi ɓoornotoo. Jamɗe biyeteeɗe koymet (Alimiñoom) e njamndi ɓaleeri, kalsiyoom e mañesiyoom e tentaan ina tawee toon. Nduufdi lewru jogii ko sifaa ceenal leppungal.
Daartol yahdu Lewru
Daɗndu mawndu ina woodnoo hakkunde Dowlaaji Amerik Dentuɗe (DAD) e Dental Sowiyet Riisi (DSR) ngam « jiimde » weeyo, gila nde jeyli hare adunankoore ɗiɗmere (39-45) ñifi. Ndutto-ɗen heen seeɗa :
Ɗo adan ɗoo ko DSR heednoo yeeso, ndaɗnoo seeɗa, sibu, ñalnde 4 oktoobar 1957 ɓe mberlii fisee maɓɓe gadano biyeteeɗo Spoutnik1, caggal ɗum, ñalnde 3 noowammbar 1957 kadi ɓe mberlii Spoutnik2, eɓe njolni heen fittaandu, hono dawangel biyeteengel Laïka. Ko maa ñalnde 1/02/1958 nde Amerik kam ne werlii (walla mbiyen lotti) fisee biyeteeɗo Explorer1. Kono Riis en taƴti daawal goɗngal, sibu ñalnde 4 oktoobar 1959 satelit maɓɓe biyeteeɗo Lunik-III waawii portilde (fotde) bannge lewru birniiɗo en oo, mo anndananooka hay dara oo. Ɓe ɗimmiti kadi ñalnde 12 feebariyee 1961, ɓe mberlii satelit maɓɓe gadano jolnuɗo neɗɗo, hono Vostok1 : yahnoo e kaan laana ko biyeteeɗo Youri Gagarine. Ameriknaaɓe keptii ɓe e ɗuum ko ñalnde 20/02/1962 nde neldata John Glenn e nder satelit biyeteeɗo Mercury. Ko ɗoo noon Amerik daɗtii, sibu ñalnde 24/12/1968 Appolo 8 weeyi dow lewru ina jolni weeyiyeeɓe tato : Frank Borman, William Anders e James Lovell. Ñalnde heen ɓe ceediima « puɗal leydi » (ummagol leydi) : e nder cooyngal maɓɓe leydi men ndii, ɓe mbaawii seerndude njoorndi e diƴƴe ɗee (geecuuji). Lebbi joy fat pawtii heen Appolo 10 weeyi kadi dow lewru ngam waɗde refto huftodinngo golle potɗe waɗeede e ɗowgol ɗanngal Appolo 11 ngam juuraade e lewru. Ngam kadi teskaade e portilde nokku ɗo Apollo 11 foti juuraade ɗoo : yahnoo e kaan laana ko wiyeteeɓe Thomas Stafford, John Young e Eugene Cernan. Ñalnde 16 sulyee 1969 Apollo 11 duñi : aduna hooynii, werti noppi. Gila e teeruuji haa e nder gure ladde. Wonnoo e kaan laana ko kumaandaŋ Neil Armstrong, Michael Collins, Edwin “Buzz” Aldrin. Ñalnde 21 ɓe ngoni aadee en idiiɓe yaɓɓude e lewru.
Bookara Aamadu Bah

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Golle teeriiɗe walla habbiiɗe Mohammed BAZOUM, laamɗo keso Niijeer
Saakitaama ñannde :
Hannde e talaata ñannde 23 lewru 3ɓuru 2021 ka yewtere men On Tottaama Konngol, on feññinii miijooji mon ko faati e golle teeriiɗe walla habbiiɗe Mohammed BAZOUM, laamɗo keso Niijeer.
Hiɗon waawi neldude men lamndal ngal yiɗuɗon yo men jaabo e guurol.
Okkee miijo mon e ndee toɓɓere ka tongoode watshapp : 00221766441280.
Heɗee jeewte amen fow ka kelle amen Facebook e Twitter: RFI FULFULDE
On Tottaama Konngol ko ñalaande kala gila njamndi 13:15 faa 13:30 (GMT).


text:
Lewru
Lewru[1] (alaama: )
Tagoore kammu Alla ɓurnde fof ɓadtaade Leydi ko Lewru. Ngoɗɗeeki hakkunde lewrue leydi ko 384.000 km. Wuddowol lewru, hono ngoɗɗeki tuggi hakkundu lewru ter e hawngo mayru ko 1738 km. Ko fayti e teddeeki, leydi ena sowoo lewru teddeeki laabi 81.
So lewru ena taaroo leydi, ummortoo ɗum ko bannge hirnaange fayaa bannge fuɗnaange.
So a hooyniima jamma dow hoore ma, a ndaarii lewru ma a yih e mayru diiwanuuji ɓurɗi laaɓde e diiwanuuji ɓurɗi ɓawlude ɓurɗi niɓɓiɗde, hay so a alaa lonngorde.


text:
Haa jooni ko e damal salligi ngon-ɗen. Tatobinde : firti ko neɗɗo so ina salliginoo, won e terɗe ɓuri moƴƴude, ko lootde ɗum laabi tati tati. Ko wayi no : newe juuɗe, wufƴaade, sorɓinaade, sulmaade, e lootde juuɗe. Ɗee geɗe fof ɓuri moƴƴude ko waɗde ɗum laabi tati. Ko luunndii ɗuum fof, ɗum jeyaa ko e ɓurtinde. Fuddoraade ñaamo : fuɗɗoraade salligi bannge ñaamo, ko wayi no lootde juuɗe e cemmbagol koyɗe. Fawaade e yeewtere Umruwi bun su-Aybi e nanirde ɗum Baaba makko e taaniiko (YMAM) o wiyi :
“Aarabe ariino e nelaaɗo (JKM), ina naamndoo ko fayti e salligi, nelaaɗo holli mo wonnde ko tati tati ɓuri moƴƴude, nelaaɗo wiyi mo « ko ɗumɗoo woni salligi jiɗaaɗo oo. Oon mo ɓeydi heen goɗɗum woofii, ɓurtini tooñii ». Naniraa ɗum ko Ahmadu e nisaayi. Hono Usmaan (YMAM), hono nelaaɗo Alla (JKM) waɗiratnoo salligi mum tan ko laabi tati tati.
Jiggugol : geɗel heen fof noon ko ma yiggee, wonaa juurtude heen ndiyam tan ɓenna e tergal goɗngal ngal, alaa e sago won e terɗe kam njiggete tan. Ko wayi no juuɗe, hunuko, e yeeso. Ko ɗum woni sunna. Eɗen poti faamde haa jooni ngon-ɗen ko e geɗe sunna. Ngam won e geɗe, Alla haalii ɗum en e nder Quraana tedduɗo oo, ko wayi no gufƴagol e laabi tati tatiiji ɗii, ngam Alla wiyii e nder Quraana : “eehey mon goongɗinɓe, so on ummiima oɗon payi e juulde, lootee jeese mon e juuɗe mon, haa heɓa poloŋtoŋi, moomon koye mon e koyɗe mon.” Ko nii Alla wiyi, ko waɗetee tati koo, ɗum ko Alla lonngini ɗum nelaaɗo (JKM) yoo waɗ ɗuum.
Rewondirde: so neɗɗo ina salliginoo, ina foti o rewondira ɗum, o waasa taƴondirde tawa, taƴi ɗum ko yeewtitde e neɗɗo goɗɗo.
Moomde noppi: ko woni sunna koo, ko moomirde noppi ɗii peɗeeli mum ɗiɗi mawɗi ɗii, o naatna ɗum haa nder noppi ɗii e boowal fof, caggal nde o gayni moomde hoore. Naniraa ɗum ko Abuu Dawuuda Ɗahaawiyyu, hono Ibnu Abbaas (YMAM), e sifaa salligi nelaaɗo wonde moomata hoore mum e noppi mum tan ko laawol gootol. Naniraa ɗum ko Ahmadu e Abuu Daawuda.
Ngowaari ndiyam: neɗɗo calligintooɗo yo reeno bonnude ndiyam, ɗum ɓuraani yiɗeede, fawaade e hadiis Anas (YMAM), o wiyi: “laatiima Annabi (JKM) ɓuuɓtortonoo ko hamdatuuji nay ndiyam. Ɗum noon firti ko liiteruuji nay walla joy, omo salliginirtonoo kadi feccere liiteer ndiyam.”
Ñaagunde (duwaawu): ñaagunde wonaa huunde tabitnde e nder hakkunde salligi wonande nelaaɗo Alla (JKM), kono tan hadiis Abuu Muusaa Asra-iyyu (MAWM), o wiyi : “mi arii e nelaaɗo Alla (JKM) taw-mi ena salliginoo ena wiya : “yaa Alla! yaa yaafo mi bakkatuuji am, njaajnanaa mi galle am, mbarkiniraa mi arsukaaji am””. Arsuga noon firtata e Pulaar ko ngeɗu. Mbarkiniraa mi ngeɗuuji am. Mbiy-mi : “yaa nelaaɗo, mi nanii aɗa duworoo kajaa e kajaa”. Nelaaɗo wiyi mo : “min ngoppaani hay huunde, firti ko ɗo min tolnii fof, min ngoni ko e ñaagaade. Wadi noon Alla ko potɗo ñaageede, ko kañum tan waawi hokkude”. Naniraa ɗum ko Nisaa-iiyu e Ibnu Saniyyu.
Ñaagunde caggal salligi: Hono Hadiis Umar (YMAM), o wiyi : “gooto e mon so salliginiima, o yettinii salligi mum ɗo fotnoo yettaade ɗoo, o wiya : “mbiɗo seedii dewateeɗo alaa so wonaa Alla gooto mo alaa denndidiiɗo, mbiɗo seedii hono Mohammadu ko maccuɗo makko, ko nelaaɗo makko. Ina wayi no, udditanaama damuɗe Aljanna jeetati ɗee, ngal o welaa fof o naatira.” Naniraa ɗum ko Muslim, hono Abii Sayiidi khudiriyyu (YMAM) o wiyi hono nelaaɗo Alla (JKM) wiyi : “oon mo salliginii wiyi: senaare woodanii ma, aan Alla e jettooɗe maa, mbiɗo seedii deweteeɗo alaa so wonaa aan, mbiɗo yaafno maa, mbiɗo tuuba ɗo maa ɗoo. Ena wayi no, o winndanaama moƴƴere Alla toownde.” Naniraa ɗum ko Ɗabaraaniyyu.
Ko añaa e salligi:
Ina añaa e nder salligi, nde calligintooɗo woppata sunnaaji salligi, hono no ko ngadi-ɗen haaldude nii. Hoto wontude haram. Ngam rewde gañaaɗi ɗii, ko ɗum naatnata haram.
Bonnooji salligi:
Ina woodi gede taƴooje salligi mbonna ɗum : ɗuum noon faamatee ko e nder ko arata koo :
– kala ko ina yaltira yeeso walla gaɗa, ɗum noon ina renndini e ko arata ɗoo koo: coofe, jalte neɗɗo ; e fawaade konngol Alla toowɗo oo : “walla ara e gooto e mooɗon jalte”. Simore fulkuru, ɗum woni: maayida, kaawise: 6)
– henndu caggal walla les : fawaade e hadiis Abii Hurayrata (YMAM), o wiyi: nelaado Alla (JKM) wiyi : Alla jaɓataa njuulu gooto e mon so tawii won ko yalti e makko haa o salliginoo. Gorko gooto wiyi : holi ɗeen geɗe aan Abuu Hurayrata ? O wiyi: ɗum ko suyinere e riiɗde. Ɗum koko hawraa e dow mum. e wiyde makko kanko Abuu Hurayrata , o wiyi nelaado Alla (JKM), wiyi : “so tawii gooto e mon tinii dille henndu e nder reedu mum, ɗum yaltii walla ɗum yaltaani, yoo accu haa o yenanee henndu yaltii walla riiɗde, nde o fuɗɗoo yaltude jamaa. Kono sikkitaade tan ɗum yaltii walla yaltaani ɗum yaltintaa juuloowo jamaa, yo o accu haa o laaɓee henndu yaltii walla o nana sawtowol riiɗde ndee, nde o yalta.” Naniraa ɗum ko Muslim.
Maniyyu, majyu, wadyu, fawaade e konngol nelaaɗo (JKM) e nder majyu ina heen lootngal. Kono konngol Ibnu Abbaas (YMAM) wiyi: “ko feewti e maniyyu, ɗuum so yaltii e neɗɗo ina heen lootngal, kono majyu e wadyu o wiyi: (ɗum a lootat njogoram maa tan calligino-ɗaa salligi maa njuulu, alaa ko bonnata.”
Ɗoyngol luggol : Ɗoyngol luggol haa joom mum tina ɗaaniima tigi rigi, ɗuum ina bonna salligi, fawaade e hadiis sufyaan bun asaal (YMAM) o wiyi: “laatima nelaaɗo Alla (JKM) ina yamiratnoo min, so min ngonii e ɗanngal hoto min ittu moɗo moɗo gonɗo e amen oo, so wonaa tawa ko janaaba, walla kuudi, walla coofe, walla ɗoyngol caɗtungol.” Nanira ɗum ko Ahmadu e Nisaa iyya. So tawii noon ɗaaniiɗo oo ko ɓaafniiɗo tigi-rigi e leydi ɗoyngol ngol bonnataa salligi makko.
Hakkille diwɗo : Ko ɗum waawi wonde fof, so ɗum kaadi walla ko fekkorde, walla ko manndilde, walla ko e safaara wonaa, ɗee geɗe fof ina mbonna salligi.
Memde njogoram mum: Fawaa e hadiis Busrata bintu safwaan (MAWM), hono Annabi (JKM), wiyii: “oon mo memi njogoram mum hoto juul so wonaa o salliginoo”. Naniraa ɗum ko njoyo, ina sellini ɗum Tirmisiyyu. Hono Busurata, kanko o nanii nelaaɗo Alla (JKM), ina wiya: “oon memɗo njogoram mum yo salligino. Ɗumɗoon noon, so njogoram neɗɗo oo, walla ko njogoram goɗɗo o memi, fof foti”. Fawii noon, ko so tawii alaa ko heedi juuɗe ɗee e njogoram ɗam, so tawii noon, won ko heedi hakkunde juuɗe ɗee e njogoram ɗam o salligintaako, so wonaa tawa omo faandotirii heen dakamme, so o memiri ko haa o weltoo, ɗuum alaa e sago o salliginoo. So maniyya yaltorii heen ɗuum o lootoo lootngal janaaba. Hono Abii Hurayrata (YMAM), hono nelaaɗo Alla (JKM) wiyi: “oon mooytuɗo njogoram mum so alaa ko heedi heen ina waɗɗii e joom mum salliginaade.” Naniraa ɗum ko Ahmadu e Ibnu Hibbaan.
Ko bonnataa salligi : Ina heen sahaaji won ko cikkaten ina bonna salligi tawa bonnataa ɗum ngam waasde heɓde daliilu mo ina hollira ngaal geɗal to ummorii. Hono Abdarahmaan Al-akhdari wiyi : “neɗɗo fotaani gollaade gollal e nder lislaam tawa o anndaa hol ko Alla ñaawi e nder ngaal ɗoon gollal.” So ɗum ɓennii ma en paam ko bonnataa ko e ko arata ɗoo koo:
– Memde dewbo tawa alaa ko woni hakkunde maɓɓe : Hono Aysata (YMAM), o wiyi: “Annabi (JKM) laatiima ina ɓuucotonoo mo, tawi ina hoori, o wiyi: ɓuucagol bonnataa koorka, bonnataa kadi salligi”. Yaltini ɗuum ko Ishaakh Bun Rahawiya. Hono Basaar kadi yaltini ko wayi noon. Hono kanko Aysata o holli wonde nelaaɗo Alla (JKM), ina ɓuucotonoo yoga e rewɓe mum ɓee, caggal ɗum o yalta fayde jamaa tawa o salliginaaki. Naniraa ɗum ko Ahmadu.
Jaltugol ƴiiƴam no fotaani yaltirde: So ɗum gaañannde, walla ko hommbitaade, walla ko ɗum tuƴƴere, e ɗum heewi walla eɗum famɗi : hono Elhasan, (YMAM), o wiyi “juulɓe ceeraano e juulde tawa ina njogii gaañande ciimtooje ƴiiƴam”. Naniraa ɗum ko Bukhariyyu, hono Asara Ibnu Umar Khataab (YMAM), o mo jogiino uure ina yaltina ƴiiƴam o juuli o salliginaaki, kono Ibnu Abii Awfa tuutii ƴiiƴam kono ɓennini njuulu makko. Hay Umar Ibnu Kataab meeɗii omo juula gaañannde makko ina ɓula ƴiiƴam. Hono habbaadu Bun Busra gaañiima, gaañannde makko ina siimta ƴiiƴam kono haɗaani o jokki juulde makko.
Tuure : So nde hebbinii hunuko walla nde hebbinaani, alaa taw ɗo yiyaa ina bonna salligi.
Ñaamde teewu gelooɗi: E yiyannde Annduɓe nayo ɓee fof, e Sahabaaɓe e rewnooɓe e mum en ina ngongɗini wonde so neɗɗo ummiima e ñaamde teewu gelooɗi ina foti ruttaade e salligi. Ina selli ɗum yamiroore salligi, ngam hono jaabir Bun samarata (YMAM), hono gorko gooto naamndiima nelaaɗo Alla (JKM), o wiyi: “aan nelaaɗo amin calliginoo so min ngummiima e ñaamde tebbuuli ndammiri?” Nelaaɗo Alla (JKM) wiyi: “so on njiɗii calligino-ɗee, walla so on njiɗii mbaason salliginaade.” Gorko gooto kadi wiyi : “mbele amin nduttoo e salligi so min ñaamii tebbuuli gelooɗi?” Nelaaɗo wiyi “eey ndutto-ɗon e salligi”. O wiyi kadi mbele “amin mbaawi juulde e jofnde ndammiri?” Nelaaɗo wiyi: “eey”. O wiyi: “mbele amin mbaawi juulde e jofnde gelooɗi?” O wiyi “alaa”. Naniraa ɗum ko Ahmadu e Muslim.
Jibriil Muusaa Joop


text:
Sarde ko Daande baɗotoongalSarde ina waawi ɓaggeede e fannu Jaŋde.
Werlaade bang yoo bangƁeydou firo woɗngo
Saraade /sarde /sareede: éparpiller Ko baɗal baawngal wambude walla yaltinde sifaaji baɗe 3 ɗee fof. Ittude huunde e nokku, nawa ɗum nokku goɗɗo, foti wonii ko huunde memotoonde walla hakkilinaande. Saakaade / saakeede : se dispercer, se répandre Exemple : Arsuka suraaka, saaka. Saakeede ina waawi firtude yaajneede. E ngol konngol yeru ngol, *sureede* mbeňdi mum ko *saakeede*. Sareede saakeede : saakeede ari ko teeŋtinde baɗal sareede. ATK


text:
Yahyaa Bun Yahyaa yeewtanii min, wiyi : “mi janngii e Maalik, gaa Ibnu Sihaabin, gaa Abii Salamata Bun Abderahmaan, hono Abii Hurayrata yo mbelemma Alla won e makko (YMWM) : hono Nelaaɗo Alla mo jam e kisal ngoni e mum (JKM) oo wiyi : so tawii gooto e mon ummiima ina juula, seyɗaani ina naata e mum wona e bonnude hakkille mum haa roŋka anndude ɗo yahratnoo, firti ko roŋka anndude no foti darɗe ɗe juuli, ɗum so heɓtiima njuulu gooto e mon yo sujju, cujjanɗe ɗiɗi tawa o mo jooɗii.
Hono Abii Salamata Bun Abderahmaan, gaa Abii Hurayrata, hono Nelaaɗo Alla (JKM) o wiyi : “gooto e mon so yejjitii ko juulno no foti, yo timmin, o sujja laabi ɗiɗi tawa ko o jooɗiiɗo;”
Yeewtini min, Muaaji bun Husaam, yeewtanii kam Baaba am, gaa Yahyaa Ibnu Abii Kasiir, yeewtanii min kadi Abuu Salamata Bun Abderahmaan, hono Abaa Hurayrata yeewtanii ɓe, hono Nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyi : “so noddinaandu noddinaama, seyɗaane ruuŋtoto doga, ina riiɗa yaha, haa heɓa ɗo nanataa noddinaandu, so ɗum dartiima tan arta, so sappeeji ndarnaa ma kadi doga, so ɗum gasii kadi arta, wona e sorsortude nder ɓerɗe juulooɓe ina juumna ɗum en, ina siftina ɗum en ko nganndunoo ina njejjiti ɗuum, caggal ɗuum, juuloowo o roŋka anndude hol ko juuli no foti. Ko wayi noon so heɓtiima neɗɗo, yo o sujju laabi ɗiɗi tawa ko e joɗnde.”
Yeewtani min Harmelatu bun Yahyaa wiyi : yeewtani min Ibnu Wahbin, habrii kam Umrawi, gaa Abii Hurayrata, hono nelaaɗo Alla mo jam e kisal ngoni e mum oo wiyi : “seyɗaane, so sapeeji ndarnaama tan dogat yahdude e diiɗe so ɗum ɓennii arta wona e bonnude ɓerɗe yimɓe”, ɗumɗoo ko teeŋtinde ko adii haaleede koo. Hono Abdellaahi Ibnu Buhaneynata wiyi : “Nelaaɗo Alla (JKM) oo juulniino min darɗe ɗiɗi yoga e juulɗeele, o sujjoyi o yejjiti jooɗtaade, o ummii yimɓe ngummodii e makko caggal ɗum nde o gayni juulde o ƴeewtindii juulde makko ndee, o habbiri, o sujji laabi ɗiɗi tawi omo jooɗii ko adii nde o salminta, caggal ɗum o silmini”. Abdellaahi Ibnu Bihaynata El asadiyu, hono Nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyi : waɗii sahaa o ummii o juulni min Tiisubaar o yejjiti jooɗtaade. Nde o gayni juulde o sujji laabi ɗiɗi tawi omo jooɗii, ko adii nde o silminta juuldannooɓe e makko ɓe cujjidi e makko.
Hono Abii Sayidi Khudiriyyu (MWM) wiyi; “hono Nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyi : so gooto e mon sikkitiima e nder njuulu haa roŋkii anndude ko juuli, mbele ko laabi ɗiɗi walla tati, yo o werlo sikke oo, o lomtina ɗoon yenaneede. Firti ko o timmina juulde ndee. Holno ɗum timmirta ? ɗum timmirta, ko so tawii juuloowo sikkitiima juulde mum ko ɗiɗi walla tati, yo o waɗ e hakkille makko ko ɗiɗi o juuli, o timmina tati ɗii; so tawii o sikkitii ko hakkunde tati e nay o woni, yo o timmin tati ɗii, o fawta heen nayaɓere ndee, e dow yenaneede, nde o fuɗɗoo sujjude laabi ɗiɗi ko adii nde o silminta.”
Hono Alhamata wiyi : Abdellaahi wiyi, “Nelaaɗo Alla (JKM) oo juuliino, o ɓeydi walla usti, ɓe mbiyi eeyhey maa nelaaɗo ! won ko joli e juulu maa hee ?” o wiyi : ko ɗum woni ? Ɓe mbiyi mo, a juulii naŋngam e naŋngam. Ɗoon e ɗoon o hofi koyɗe makko, o hucciti fuɗnaange, o sujji laabi ɗiɗi, caggal ɗuum, o hucciti e yimɓe ɓee o wiyi ɓe : “ko wayi nii so tawii joli, on tinii ɗum, tintinee kam, ngam miin ko mi neɗɗo tan, mbiɗo yejjita hono no njejjitirton nii. So mi yejjitii ciftinee kam, so gooto e mon sikkitiima juulde mum, yo o timmin, o sujja laabi ɗiɗi.”
Yeewtanii min Ubeydillaahi Bun Muaaji el Anmbariyyu. Yeewtanii kam baaba am, hono nelaaɗo Alla (JKM) oo juuliino tiisubaar darɗe joy, ndeen o silminii ɓe mbiyi mo : mate juulde ɓeydiima ? o wiyi : ko ɗum firti ? ɓe mbiyi a juulii darɗe joy, o yeeƴtitii o sujji laabi ɗiɗi.
Hono Ubeydillaahi wiyi : nelaaɗo Alla (JKM) oo, juulnii min darɗe joy, ndeen o yeeƴiima, yimɓe ngoni e naamndondirde e koye mum en, o wiyi ɓe : ko woni ngoƴa mon ? ɓe mbiyi a juulii darɗe joy ! O sujji laabi ɗiɗi caggal ɗum o silmini, o wiyi : “nganndee miin ko mi neɗɗo no mon nii, mbiɗo yejjita hono no njejjitirton nii. So gooto e mon yejjitii yo o sujju laabi ɗiɗi.”
Yeewtanii min Khutaybata Bun Sayid, gaa Maalik Bun Anas ; Daawuuda Bun Elhuseynu, gaa Abii Sufyaan, Mawlaa Ibnu Abii Ahmed, oon wiyi : mi nanii Abaa Hurayrata ina wiya : Nelaaɗo Alla (JKM) oo, juulniino min takkusaan. O silmini e darɗe ɗiɗi. Biyateeɗo Julyadayni ummii wiyi : ko a ustuɗo juulde walla ko a jejjitɗo ? Caggal ɗuum o hucciti e yimɓe ɓee o wiyi : “Julyadayni ko haali koo, ko goonga ? ɓe mbiyi mo : ko goonga kay. O ummii o timmini darɗe ɗiɗi keddinooɗe ɗee, o silmini, o sujji laabi ɗiɗi caggal nde o silmini. O silmini kadi.
Njuulu daɗaaɗo darɗe
Ina waɗa dumunnaaji neɗɗo ina ara e njuulu dental tawa Imaam ina daɗi mo darnde walla darɗe ɗiɗi, haa tati, hol no o waɗata ? Waɗɗii e makko ko jokkude juuldude e maɓɓe haa silminee wonndude e imaam, caggal ɗuum, o ummoo o adda darnde heddinoonde ndee. O jannga udditirɗi deftere e simoore tawa nanetaake so tawii ɗum hawri ko e tiisubaar walla takkusaan. So tawii noon ko juulde futuro e geeƴe walla subaka o ɓamta daande makko dow.
– Daɗaaɗo darɗe ɗiɗi walla tati so tawii juulde ndee ko nde juulde darɗe nay walla tati :
– Wonande juulde darɗe nay : oon ɗoon daɗaaɗo jokkat juuldude e adiiɓe ɓee haa imaam silmina, caggal ɗuum o adda darɗe ɗiɗi ɗe o daɗaa ɗee. darnde heen fof o jannga udditirdi deftere e simoore, o jooɗoo o silmina.
– So tawii ko ɗo juulatee darɗe tati, ko wayi no njuulu futuro, oon ɗoon daɗaaɗo jokkat njuulu makko wonndude e imaam, so tawii imaam silminii, o timmina darnde heddiinde ndee, o silmina. So tawii noon ko darɗe ɗiɗi o daɗanoo, o juuldata e imaam ko darnde wootere, so imaam silminii o ummitoo, o juula darnde ɗiɗmere ndee, o jannga faatiya e simoore, o jooɗtoo, o teyyoo, caggal ɗuum o ummoo o juula darnde heddiinde ndee, o jannga faatiya e simoore daande dow, so o jooɗtiima o teyyo, o silmina.
– Daɗaaɗo darɗe tati e njuulgol darɗe nay : oon ɗoon daɗaaɗo darɗe tati, o jokkat juuldude e imaam haa imaam silmina, caggal nde imaam silmini o ummoto o adda darnde, o jannga faatiya e simoore, o jooɗtoo, o teyyoo, o ummoo o adda tataɓiire nde, oo jannga faatiya e simoore caggal ɗuum o adda darnde nayaɓiire nde o jannga faatiya tan.
Jibriil Muusaa Joop
Ina jokki tonngoode faande e “Njuuluuji sunna ɓurɗi yiɗeede”


text:
Hannde 20/01/2017, Donald TRUMP, laamɗo keso Dowlaaji Amerik Dentuɗi ƴettata golle. Ɗum noon, kolliten banndiraaɓe ɓee, holi kanko.
Donald Trump
Donald Trump, jibinaa ko ñalnde 14 sulyee 1946 to New York. Ko o julanke mawɗo. Kanko wonata hoorejo 45ɓo Dental Dowlaaji Amerik caggal nde « wootooɓe mawɓe » teeŋtini ɗum nder woote mum en ñalnde 19 desaambar 2016. O ƴettoyta golle ko ñalnde 20 saawiyee 2017. Ko o taanum wiyeteeɓe Frederick Trump e Elizabeth Christ Trump, ummoriiɓe Almaañ. Baaba makko wiyetee ko Fred Trump, ko golloowo e ndiiñiindi (immobilier), coso gollirde wiyeteende Elizabeth Trump & Son ɗo o gollotoo gila omo woni sanɗa njulaagu to jaaɓihaaɗtirde Pennsylvanie. Nde o joofni jaŋde o heɓti gardagol gollirde ndee, o innitiri ɗum “The Trump Organization”. Ko e ɗeen golle o mahi dañal makko e innde makko kam e kuɓeeje mawɗe ɗe yoga e mum ngoni nder New York, ko wayi no Trump Tower. O golliima kadi e teleeji hakkunde 2004 e 2015. O mahi TRUMP Tower ko e hitaande 1983. Oon sahaa kayre wonnoo hoɗorde ɓurnde mawnude e winndere ndee. O mahii goɗɗe caggal ɗuum : Trump Tower to Chicago e 2009, Trump Palace Condominiums to New York, Trump Taj Mahal to Atlantic City, Trump Las Vegas. Omo yiɗnoo mahtaade kuɓeeje World Trade Center ɗe ownooɓe njandinnoo ñalnde 11 settaambar 2001.
Kono daraja ɓuri iwrude mo ko e deftere nde o winndunoo e hitaande 1987 tiitoriinde Trump: The Art of the Deal, ɗo o hollitta hoore makko, nde nganndu-ɗaa duuɓi 13 woni hoore defte ɓurɗe horsineede. O yeyii e mayre miliyoŋ tumbitere.
E kitaale 1990 o feeñii e filmuuji simemaa keewɗi, ko wayi no Maman, j’ai encore raté l’avion, Ghosts Can’t Do It, Les Chenapans, kam e filmuuji tele, yeru Le Prince de Bel-Air, Une nounou d’enfer, Sex and the City. Tuggi 2004 noon o wonii jirwinoowo teleeji, yeru omo joginoo yeewtere wiyeteende The Apprentice nde nganndu-ɗaa heɓii daraja mawɗo e leydi hee, sabu makko wonde neɗɗo jalnoowo. Itti mo heen ko gongol makko kanndidaa e woote garwaniije hooreleydaagu.
E hitaande 2005 o sosi duɗal toowngal heblo ko faati e ndiiñiindi. Ngaal duɗal golliima haa 2010, kono huunde e sanɗaaji mum ko nawɓe mo ñaawoore e hitaande 2013 ( Ñalnde 18/11/2016 o fellitii yoɓɗe 25 miliyoŋ dolaar ngam maslahaa mo o wiynoo o jaɓataa abada nde o yiylotoo laamu ndee.) Oon doosiyee jeyanoo ko e doosiyeeji makko keewɗi dogooji ɗi nguddaaka tawa (ina wiyee ɗi njettiima 75), ɗi o waawi noddireede ñaawoore ɗoo e makko jooɗaade e jappeere laamu hee.
TRUMP ina horsini fijirde wiyeteende GOLF nde o ardii walla o yuɓɓini kewuuji mum keewɗi, o jogii heen boowe keewɗe, o faggii heen kadi jawdi keewndi. Innde TRUMP ndee e hoore mum ko innde njulaagu (marque) latiiji, karwatuuji, matelaaji ekn, jibinannde mo ngalu njonngu, sibu, e hitaande 2014 ndee tan, o dañii heen fotde miliyoŋaaji sappo dolaar njoldi. Jaaynde Forbes millii ngalu makko, e hitaande 2015 ndee, e 4,5 miliyaar dolaar, woni 113ɓo e nder ameriknaaɓe ɓurɓe alɗude.
To bannge politik, o idorii ko wonde demokaraat hade makko reftaade Ronald Reagan e naatde tigi rigi politik e hitaande 1987. Daraja makko to binndol defte addanii mo miijaade yahdude e Oprah Winfrey e woote garwaniije heerto Ripobilikee en e hitaande 1988, kono, ndeen, ko George H. W. Bush fooli. O yalti parti oo e hitaande 1999, o fayi e partiyel goɗngel ngam etaade birgirde toon laamu e hitaande 2000, kono o haayti sibu ɓeeyno rokki mo tan ko 7% e woote gardagol leydi so mbaɗii. Hakkunde 2001 e 2009 (e laamu Bush mo o luulndinoo) o faati e Demokaraat en kadi. E hitaande 2008 ndee, omo jeyaa e difiiɓe kampaañ Hilari Clinton. E hitaande 2009 o ruttii e Ripobilik en… E 2012, o walliti Mitt Romney… Ñalnde 16 suwee 2015 o saakti yiɗde makko fooɗanaade laamu ngam « Make America Great Again! » woni “Ndokkiten Amerik mawneeki mum kadi”, konngol ngol Ronald Reagan huutorinoo. O fuɗɗorii kampaañ makko ko haala kaaɓniika, haala ooyoowo, mo yiɗaa hoɓɓe e leydi mum, e takkude laamu Meksik neldude warkoyeeɓe e Dental Leyɗe Amerik walla haalde rewɓe konngi coofɗi, maa wiyde ina uddana juulɓe keeri Amerik. O innitorii daɗndoowo Amerik e deestaare sabu wonde ardiiɓe ɗum ɓee yimɓe yeenaaɓe e ñiŋde sifaa no woote mbaɗirtee e Amerik nii e wiyde ko woote ɗe tuugaaki e nuunɗal.
Ɗoo, eɗen mbaawi wiyde ma a taw o haalii goonga, “wonde woote Amerik ngonaa nuunɗuɗe”, sibu ko kanko hawi kono Hilari Clinton ina ɓuri mo daaɗe 638 750. Ko e Amerik tan ko wayi nii yiyetee, ɓurde heewde daaɗe kono hawee. Ko wayi nii alaa nde meeɗi waɗde so wonaa e kitaale 1824, 1876, 1888 e 2000. Caggal Ronald Reagan (duuɓi 73 e woote 1984), ko Donald Trump (duuɓi 70) e Hilari Clinton (duuɓi 69) ngoni kanndidaaji ɓurɗi heewde duuɓi e woote gardagol Amerik. TRUMP woni ɓurɗo heewde duuɓi mo Ameriknaaɓe toɗɗii e manndaa gadano yo ardo Amerik. Ñalnde 13 noowammbar 2016 o habrii wonde o yaafiima njoɓdi makko hooreejo leydi (400 000 dolaar hitaande kala), kono laawol ina waɗɗini e makko jaɓde dolaar gooto.
Bookara Aamadu Bah


text:
Alhaali sukaaɓe janngooɓe gollayɓe e nder gurte fii nafkugol jannde maɓɓe
Saakitaama ñannde :
Ka Laawol Ganndal e Needi on hiwraama ka RFI Fulfulde. En yewtay hannde fii ɓee sukaaɓe janganaakuuɓe (jangooɓe) yeeyayɓe walla gollayɓe saa’i ngurte fii ko ɓe nafkira jannde maɓɓe.En jennto janntoore Mamadu Aadama Jallo nultondiraaɗo men Gine ko fewti e ndee toɓɓere.Fahin en yewtiday kadi fii mum enen e Mariyam Koytaa jeeyaaɗo e fedde daniinde hakkeeji fayɓe Mopti, Mali.En okkay kadi konngol yoga e heɗiyankooɓe RFI Fulfulde.Ka waynondiral men koɗo men on ko Kusugdu Tindano Jakeliin jannoowo ɓe pahooɓe (ɓe nanataa) e nder Burkina Faaso. Ummu BAH
iɗon waawi accude nulal, maa okkude miijo mon ka tonngoode amen WhastApp : 00221766441278.
Porogaraamuuji walla njuɓɓundiiji amen ɗin fow/fof hino tawee ka Twitter e ka hello amen Facebook :
RFI FULFULDE. Laawol Ganndal e Needi no heɗee aljumaare kala 8:50 (GMT), heɗitee altine 17:50 (GMT).


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 076 (Three lies in one night)
76. Fii yeddanɗe ɗen tati e nder jemma gooto
Petruusu : "O’oowoye, hinaa goonga! Mi waɗataa ɗun hay nde wootere!"
Wonde kanko Petruusu himo nandita e saasumaaniijo, kono miɗo sikki himo anndi tigi ko o woni e yewtude kon.
Petruusu : "Pellet min ɗun heåataa lan few."
Hara a miijike fii ɗun? Hari Petruusu no hoolii fota. E nder on jemma ɗon, fewndo ko o seppidaynoo e annabi Iisaa e taalibaaåe makko åen. Hari hino niååiti, tun nde wootere annabi Iisa dartii, o woni e haalugol.
Iisaa : "E on jemma, åe fow seeday, åe acca mo."
Petruusu : "Waawaa wonde! Hay si åe fow, åe selii ma, min mi selataa ma."
Annabi Iisaa no anndi åerɗe men ɗen.
Iisaa : "Petruusu, miɗo anndu maa. Ado ndonto ýoggude, haray a yeddii fii an haa timmii laabi tati."
Petruusu : "Iisaa Joomiraaɗo, mi waɗata ɗun few, hino åuranin mi maayugol edii yeddugol fii maa."
Åeya taalibaaåe ko huunde wootere faalaa. Kono annabi Iisaa no anndi åuri ɗun.
Saa’i seeɗa feýýu tun, fewndo ko Iisaa haååaa e ko ayåe makko åen addi mo, taalibaaåe makko åen fow acciti mo. Petruusu kadi hari no huli. Kono ka woɗɗitii, himo jokkitude annabi Iisaa, åayru himo faalaa yi’ugol ko honɗun åe waɗata mo.
Petruusu : "Ko honto åe naåata mo? Ko ka tata yottinoowo mawɗo sadaka on? Min goy? Ko woni tun mi alaa ardinde gite maååe ɗen e an fii wota åe nangan min kadi?"
Petruusu jooɗii takko ayåe Joomi makko on. Himo iwloda e maååe ka nder tata. Hara ɗoo ko ka wonetee? Weldiɗɗo annabi Iisaa e ayåe makko åen nokkun gootun?
Debbo Kurkaaduujo 1 : "Hey an, miɗo woowi yi’ugol ma. Hara a wondaano e Iisaa an kadi?"
Petruusu : "Ko honto ngon miijo maa iwi, mi faamaali ko honɗun wonɗaa e wi’ude."
Debbo Kurkaaduujo 2 : "Ndaaree, hari himo wondi e Iisaa."
Petruusu : "Hinaa goonga, min mi anndaa oo aaden."
Debbo Kurkaaduujo : "Mo kala no waawi wi’ude ɗun tigi. Pellet hari hiɗa wondi e Iisaa, sabu yewtere maa nden no holli ɗun."
Petruusu : "Accee haalugol haalaaji mehi, min mi anndaa" (Hito ýoggugol ndontoori ndin).
Petruusu haawii, o ndaari takko makko. Fewndo ontuma hari Iisaa naåaama. Ko o feýýata, o ndaari Petruusu e hoore himo yurmaa mo. Ɗen gite makko tufi åernde Petruusu nden. Petruusu annditi ko Iisaa yewtunoo mo kon saa’iiji seeɗa adalde mun.
Petruusu yeddi fii Iisaa. Hari himo wondi e ninse fota non. O yalti, o woni e wullugol gonɗi sattuɗi. E taw le si himo anndunoo non wondema haa jooni annabi Iisaa no yiɗi mo?
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Iisaa, Petruusu, kurkaaduuåe, Kurkaadu
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Fijo Olempik: Ko woni miijooji mon e ngal tawtoral afriknaaɓe e ngoo foolotiro?
Saakitaama ñannde :
Hannde e altine, ñannde 26 lewru 7ɓuru 2021 ka yewtere men On Tottaama Konngol, on feññinanii men yi’annde mon ko yowitii e Fijindaaru Olempik wonndu e waɗude Japon, ndu afriknaaɓe ɗuuɗuɓe tawaa e mum hikka.Ko honno yiiruɗon tawegol afriknaaɓe ɓen hikka e ngoo Fijo Olempik?
Hiɗon waawi neldude men lamndal ngal yiɗuɗon yo men jaabo e guurol.
Okkee miijo mon e ndee toɓɓere ka tongoode watshapp : 00221766441280.
Heɗee jeewte amen fow ka kelle amen Facebook e Twitter: RFI FULFULDE
On Tottaama Konngol ko ñalaande kala gila njamndi 13:15 faa 13:30 (GMT).


text:
3
1 Ndaaree noone giggol ngol Baabaajo on yeɗi en ngol, haa noddaɗen fayɓe Alla. Awa kadi ko en ɗun. E hino ko waɗi kon si aduna on andaa en, ko fii o andaali mo. 2 Yiɓɓe, jooni non ko en fayɓe Alla. Ko wonoyten kon feɲɲinaaka taho. Kono hiɗen andi, nde o feeɲoyi, en nandoyay e makko, ko fii en yi'oyay mo wano o woniri non. 3 Kala jogiiɗo on tama'u e makko, haray no laɓɓintinii wano kanko *Almasiihu on o laaɓiri non.
4 Kala non on waɗuɗo junuubu, haray ontigi bonnii Sariya on, ko fii junuubu ko bonnugol Sariya. 5 Kono hiɗon andi, kanko Almasiihu on ko o feeɲiri ko fii ittugol junuubaaji, e hin-le junuubu alaa e makko. 6 Kala on humondirɗo e makko duumotaako e waɗugol junuubu. Kala non waɗoowo junuubu, haray yi'aali mo, andaali mo.
7 Ko onon, yo fayɓe, wota hay gooto ɗaynu on, ko fii kala on waɗuɗo ko feewi, haray ko feewuɗo, wano kanko Almasiihu on o woniri feewuɗo non. 8 Kala non on waɗoowo junuubu, haray ko mo Ibuliisa, ko fii gila ka fuɗɗoode Ibuliisa no waɗude junuubu. *Ɓiɗɗo Alla on-le ko feeɲiri ko fii mulugol kuuɗe Ibuliisa ɗen. 9 Kala on jibinaaɗo immorde e Alla duumotaako e waɗugol junuubu, ko fii haray awdi Alla ndin no e makko, haray o waawataa waɗude junuubu, ɓay ko e immorde e Alla woni ko o jibinaa. 10 Awa e hino ko ɓangini hakkunde fayɓe Alla ɓen e fayɓe Ibuliisa ɓen: kala on mo waɗataa ko feewi, haray hinaa mo Alla, ko wano non kadi on mo yiɗaa musiɗɗo mun.
Fii Yiɗindirgol
11
E hino kibaaru mo nanuɗon on gila ka fuɗɗoode: yiɗindiren. 12
Wota en wa'u wa Qaayiinab
, on mo Ibuliisa, warunooɗo miɲɲiraawo mun on. E ko fii honɗun o warannoo mo? Ko tawde kuuɗe makko ɗen kanko Qaayiina ko bonɗe, ɗe miɲɲiraawo makko on ɗen kan ko feewuɗe. 13
Musiɓɓe an, si tawii aduna on no aɲi on, haray wota on ŋalɗu. 14
Ko fii hiɗen andi ko e mayde iwuɗen, aruɗen e ngurndan, ɓay hiɗen yiɗi musiɓɓe men ɓen. On mo alaa giggol, haray ko ka mayde woni. 15
Kala on aɲuɗo musiɗɗo mun, haray ko waroowo. Hiɗon andi-le kala waroowo, haray *ngurndan poomayankejan alaa e makko.
16 E hino no andirten ko woni giggol: Almasiihu on okkitirii ngurndan mun ɗan fii men, haray enen kadi hiɗen haani okkitirde ngurndan men ɗan fii musiɓɓe men ɓen. 17 Si tawii goɗɗo no mari ngaluuji aduna, o yi'ii musiɗɗo makko sokolɗo, o ombanii mo gite, haray ko honno giggol Alla ngol wonirta e makko? 18 Ko onon, yo fayɓe, wota en yiɗir kongol maa ɗenngal tun, kono yiɗiren kuugal e goonga. 19 Ko nii andirten ko en ɓe goonga, ɓerɗe men ɗen heɓirta kadi hoolaare yeeso makko. 20 Hay si ɓerɗe men ɗen no felude en, Alla no ɓuri ɓerɗe men ɗen mawnude, e himo andi fow.
21 Awa, yo yiɓɓe, si tawii ɓerɗe men ɗen felaali en, haray hiɗen mari hoolaare yeeso Alla. 22 Kala ko toriɗen mo, en heɓiray mo, ɓay hiɗen ɗoftii yamirooje makko ɗen, hiɗen waɗude ko welata mo. 23 Awa e hino yamiroore makko nden: ko yo en gomɗin innde Ɓiɗɗo makko on, ɗun ko Iisaa Almasiihu on, yiɗindiren kadi wano o yamiri en non. 24 Kala on ɗoftiiɗo yamirooje makko ɗen, haray no humondiri e Alla, Alla kadi no humondiri e makko. Awa kadi e hino no andirten wonde himo humondiri e men: ko *Ruuhu Seniiɗo mo o yeɗi en on andirɗen ɗun.


text:
Sariya deftiiɗo mbaawka ciynoowa
Ciinaagu ina yaaji e nder Muritania hannde. Ɓurii ɗoon bonde, sibu dokkal yiyraa walla jaggiraa ko no muuɗnugol nii, hay so alaa ko dokkuɗo oo dañata heen. Jaaynooɓe tato e gardiiɗo lowre enternet wootere nana leeptee yeeso sariya sabu tan meeɗii anndude Muhammed wul Buamatu
Kala mo anndaa maa haawe no feewi luural gonngal hakkunde Buamatu e denɗum hooreejo leydi hannde oo, sibu, gaa gaa luural meeɗnongal wonde hakkunde Haydalla e omdafeer biyeteeɗo Haaba, duuɓi capanɗe tati e jeegom hannde, ngalɗoo luural ine metti faamde.
Oo ngarmi-ngaraa nana jogoo mbaadi kulɓiniindi, sibu alaa senngo daɗi e makko, gila e fiilaaɓe (senaateeruuji), jaayɗe, senndikaaji, jooni o yettoo partiiji politik, tawi ɓesngu ina haawaa, hay huunde faamaani e ndee hare ɓuji.
Muritaninaajo ɓolo waawaa faamde, ko neɗɗo baaɗo no Buamatu nii ƴoƴde, e neɗɗo baaɗo no persidaa Asiis nii feertande nafooje mum keeriiɗe ndonkirta dañdude maslahaa kisnoowo nafooje mum en kam en fof, mbele heen gooto kala ina waawa wellitaade e gollal mum ; ɗuum woni njulaagu wonande heen gooto, e politik e kisal wonande oya.
Faandaare ndee winndannde ko rokkude huunde e geɗe paamninirɗe iwdi e happu ndeeɗoo hare. Mbele kadi jeewte ina mbaɗee e nder jaayɗe rewrude e binndanɗe keeriiɗe mbele mbaawen rewindaade ndee hare e arditaade ko nde jogori jibinoyde. Waɗi noon ko so luural ngal maɓaaka, angal waawi lorde deeƴre leydi ndii.
Luural gardungal e kuudetaa 2008
Muritaninaaɓe heewɓe kumpaaka wonde, so wonaano Buamatu, kuudetaa mo Siidi wul Seek Abdallaahi waɗaa oo yaawataano ɓennirde noon tan. Kono ko seeɗa heen nganndi no ngaal ballal siforii, haa teeŋti e teddeendi e keeweendi maggal to bannge kaalis, tee to banngeeji ɗii kala.
Hade men naatande limtude geɗe ɗe hooreejo GBM yoɓi ɗee, paamninooje en hannde ngañgu luggu o joganii Asiis, ine moƴƴi ciftinen wonde wonaano e anniya Asiis waɗde kuudetaa e hitaande 2008 ndee. Eɗen nganndi kadi o heblanooki kanko e hoore makko ardaade leydi ndii, hono ko o woni hannde koo.
E oon sahaa, eɗen nganndi woni e hakkille makko ko hollude Siidi, hay so tawii ko hooreejo leydi toɗɗaaɗo, ina waɗɗii ɗum teskaade yimɓe waɗɓe haa toɗɗaa ɓee. Ko hollude Siidi wonde fotaani joñde ɓe, sibu so wonaano kamɓe, foolataano e woote gardagol leydi ndii. Ɗum noon maa o hollu ɗum wonde keeweendi parlemaa ndii, wonaa kañum jeyi ɗum… Ko ɗumɗoo addi ko anndiraa « depiteeji murtuɗi », dewtiiɗi jamirooje Senerooji, ɓe ngalaa laamu keɓtini so wonaa laamu seneraal gardiiɗo Basep oo. Ɗumɗoon noon, persidaa Siidi wul Seek Abdallaahi waawaano jaɓde ɗum, so wonaa tawa jebbili wonde persidaa mo alaa ittu, mo alaa waɗtu. Sabu makko haɓɓaade e mbaawka ka laawol rokki mo, e wondude kadi e tinndinooje satiiɓe ɓe nganndaa wonde dagagol huunde jogii faayiida tan ko nde tuugii e ɓurgol heewde doole to bannge konu, Siidi wul Seek Abdallaahi waɗi taƴii fiɓotaako nde felliti ɓoorde senerooji ɗii.
Ndee yiiriinde bonnde aanni no feewi wul Abdel Asiis, tee alaa ko heddanii ɗum so wonaa suɓaade gootal e ɗee geɗe ɗiɗi muusɗe kañum en fof. Maa wonii o jaɓa joñtaade laamu ngu o heɓtirnoo doole makko, walla o waɗa kadi ‘’kuudetaa kaaɗtudi’’, hono no o seedtorii ɗum kanko e hoore makko caggal ɗuum, kuudetaa dartinɗo demokaraasi Muritani keso oo, jaakoranooɗo no feewi oo.
Kono wonaa waɗde gollal baangal nii bonde ɓurnoo tiiɗde. Ɓuri tiiɗde ko jaɓnude yimɓe leydi ndii e winndere ndee, haa teeŋti noon e winndere ndee, sabu mum nattude waɗde maslahaa wonande mbayliigaaji ɗi tuugaaki e demokaraasi. Ɗumɗoon noon ko huunde mettunde, sibu seneraal oo e waɗdiiɓe mum bone wonɓe e konu hee ɓee, ngonaano anndaaɓe e aduna hee. Yanti heen kadi, won e ofiseeji ɓurɗi fellitde e kuudetaa hee, ko wayi no kolonel wul Haadi e wul Baay, yimɓe leydi ndii njoganaaki ɗum en ñaamgolle moƴƴe.
Kono goomu waɗɓe kuudetaa ɓee ina hoybi so ƴeewdaama e luulndo softunngo, fellitngo pellital ngal aadoraaka sabu mum tuugaade e goonga mo sariya dagnani ɗum e kimmugol darnde joopiinde nguurndam e maayde demokaraasi baggo. Ɗum tagi hay gooto miijanooki oo kuudetaa ina waawi ɓennude. Ko ɗoo darnde omdafeer oo feeñata, hono no jogori hollitireede nii.
Buamatu walla ngaari kuudetaa
Gila e jooni, yo laaɓ wonde hay innitortooɗo demokaraasi gooto waawaa yaafaade ko Buamatu newniri nii dartingol ngoo humpito politik heso ardungo e jeewte demokaraasiije ɗe hono mum en meeɗaano waɗde e leydi hee, hono ko anndiraa ñalɗi diisnondiral.
Buamatu wallii heewɓe, o waɗii golle keewɗe, miijaaɗe, juumtuɗe, tawi kadi ko Alla ɓolo o waɗiri ɗum en. Ɓurngal heen maantinde e yiytinaade ko opitaal gite inniraaɗo mo oo. Miijo moƴƴo ngo yimɓe fof njeeɓata. Kono dee, ɗuum fof ustaani doŋngal makko e ɓenningol ajaande kuudetaa Asiis ndee.
Ngam ɓenninde kuudetaa oo, Buamatu golliima e geese keewɗe :
- Feewde e Elisee. Ngal gollal ɓuri fof battinde. Eɗen nganndi, waktuuji seeɗa caggal kuudetaa oo, Quai d’Orsay yaltinii bayyinaango ina ñiŋa ñiŋgol ŋeerngol kuudetaa oo. Huunde faaynunde wonande Senerooji ɗi ngalaano hay feere wootere no njettorii Nikolaa Sarkosi. Ko goonga wul Abdel Asiis yahiino Maruk e Farayse ngam hujjikinaade e haalde no luural hakkunde mum e hooreejo leydi oo ardi, haa arti noon e wiyde oon ina yeebii hare feewde e ownugol. Kono alaa mo o heɓi jokkondirde toon so wonaa gardiiɗo tumbudu Afrik to Quai d’Orsay ɗoo. Ɗum noon hay huunde alaa ko waawi wallitde dagnugol gollal baangal no kuudetaa nii bonde.
Buamatu kañum yahi ko to ɓuri toowde, e no haanirta nii. O rewri ko e awokaa lolluɗo e nder nokkuuji France-Afrique, hono Robeer Burgi, ngam yettaade omdafeer en. Oon jibinaa ko Senegaal, ko nehneho Jacques Foccart, gooto e yimɓe de Gaulle toppitinooɓe « geɗe Afrik », ko neɗɗo keƴɗo ɗo ɓuri toowde e laamu Farayse, gila 2008. Omo wasortonoo wonde neɗɗo « mo Nikolaa Sarkosi wertani nofru no feewi », hono no o wiyrunoo ɗum e jaaynde le Monde e hitaande 2009… Ko noon o wonirnoo sehil tiiɗɗo Claude Guéant, gonnooɗo Kuuɓal dowla to Elysée, ɗum noon mawɗo Bernard Kouchner gonnooɗo e oon sahaa jaagorgal udditaare, mo Sarkosi hoolanooki no feewi.
Claude Guéant, hay nde wondi e caɗeele ndee, yeddaani ngaal cehilaagal. Nde Bourgi tuumaa buuñgol caggal nde Sarkosi liɓaa ndee, o heɓtinii yeeso ñaawoore Farayse wonde, e cili keewɗi, o addanii hoohooɓe toowɓe politik laamu Farayse (o limti heen Claude Guéant) wolisaaji loowaaɗi biyeeji banke haa keewi, ummoraade e hooreeɓe dowlaaji Afrik. Oon yeddii jeyeede heen, kono wiyi ñaawooɓe ɓee « ko goonga miɗo heewnoo yiyde mo nde ngonnoo-mi Kuuɓal kuuɓtodinngal Elysée ndee (hakkunde 2007 e 2011), sibu ko o neɗɗo kumpitinooɗo no feewti Afrik ». Ko ɗum waɗi en mbaawaa waasde miijaade wonde, e ɗiin wolisaaji, ina gasa tawa heen gooto walla ɗiɗi, ummorii ko Muritani, so en kiisiima wonde ɓenningol kuudetaa dow demokaraasi baggo ina jari ɗuum.
Gaagaa Burgi, neɗɗo goɗɗo ina wiyee Bollore, ina sikkaa wallitii. Bollore ardinoo e oon sahaa gollirde mawnde jolngo, ina joginoo kadi geɗe keewɗe e tufɗe Afrik ɓurɗe mawnude, ko kam jeyi jaaynde Canal+, tee ko sehil Sarkosi no feewi, kanko difinoo ko ɓuri heewde e fereeji kampaañ mum…
Ɗo yahanoo artaa fof, darnde Buamatu addanii leyɗe winndere ndee yeebaade kuudetaa oo e huccande gollodaade e laamu kesu nguu. Ɗuum addani kuudetaa oo yuumtude.
- E nder duunde Afrik ndee : maa resoo Farayse oo huutore kadi ngam heɓde Kaddaafi, jogodinooɗo e Farayse jotondire moƴƴe e oon sahaa. Kanko Kaddaafi ne, o wallitiino kampaañ Sarkosi. Oon sahaa Kaddaafi ina yaaɓani ardaade Dental Afrik (feebariyee 2009), tee ina joginoo wallidiiɓe heewɓe e nder Afrik, haa teeŋti noon to Mali. Yimɓe fof ina ciftora nde o wiyata « sitte sitte » to Galle mooɓondire Nuwaasoot.
To gaɗa maayo, resoo Burgi/Buamatu ina yaajnoo haa yettii nder galle persidaa Wad (Burgi ko caɗtidiiɗo Karim Wad, ɓiy hooreejo leydi Senegaal e oon sahaa). Oon resoo kadi wallitii no feewi, Siidi fof noon wonnoode sehil Wad. To oon bannge, yahnooɓe yeewtideede Nanondire Ndakaaru ina ciftora ɓoodgol darnde Seek Tijjaan Gaajo, jaagorgal geɗe caggal leydi Senegaal, gila ɗo luulndinoo, haa waɗti wallitde kuudetaa oo, nawori heen Ramtane Lamamra, alserinaajo gonnooɗo komiseer Deeƴre e Kisal Dental Afrik, nelanooɗo yo dog e maslahaa hakkunde muritaninaaɓe.
Wonande ballal Maruk, Wikileaks yaajniima heen no feewi. Maruk wallitii yamɗinde luulndagol Amerik kuudetaa oo, peeñnogol e jotondire mettuɗe ɗe ammbasadeer Amerik, hono Mr Brown, jogodinoo e persidaa jamfeejo Abdel Asiis. E wiyde Wikileaks, ko Maruk ɗaɓɓiri Amerik yo nattu naamnaade gartugol Siidi e laamu, yo wallit jeewte Ndakaaru ɗee. E nder ɗuum Maruk ɗaɓɓi yo Amerik toɗɗo e kaaldigal hee ammbasadeer mum to Ndakaaru, hoto neldu toon Mr Brown, joginooɗe hakke jooɗanaade toon Amerik oo, sibu mum wonde ammbasadeer mum e nder Muritani. Ko Mr Brown gooto woni ammbasadeer jooɗiiɗo e Muritani mo tawaaka kaaldigal ngal, sikke alaa sabu mum luulndaade kuudetaa oo.
Muhammed wul Mawluud jahannooɗo toon maalde wallittunoonde Siidi wul Seek Abdallaahi ndee, seedtaniima huunde e ɓalliiɓe ɗum, wonde, e kaaldigal Ndakaaru ngal, ɓurnoo luultndaade ɓe e tampinde ɓe fof ko ammbasadeer Amerik to Senegaal. « oo debbo alaa fof ko waɗaani ngam firtude e bonnude kala peeje ɗe cakkitnoo-mi. Ŋatre makko, e balɗtugol makko hakkille e ndeen darnde ngaddanii kam sikkitaade mo ».
So tawii Maruk waɗiri ɗum ko sabu hujjaaji mum keeriiɗi, eɗen teskoo kadi wonde ardiiɓe kuudetaa oo, hono Asiis e Ghaswaani fof njanngii e duɗe koninkooje Maruk. Asiis nii yahii toon jonte seeɗa ko adii kuudetaa oo ngam hujjikinaade, e heɓtinde ɗum noon wonde « Maruk ina jogii hakke naatde e geɗe Muritani ». Seneraal oo kadi ko esum laamu Maruk. Ko waawi heen wonde fof kadi, alaa luural wonde jotondire keewɗe Buamatu jogodii e nokkuuji njulaagu to Rabaa, keedaani heen sara.
- Nder leydi hee : Buamatu, ko famɗi fof daroriima banngeeji tati. Wallitde yamɗinde luure renndo ɗe kuudetaa oo jibini, haɗde cosgol maalde yaajnde luulndiinde kuudetaa oo, e wallitde kampaañ oo kaalis.
To bannge luure renndo, o daraniima ɗoon e ɗoon toppitaade geɗe Kattu mint el Bukaari. Caggal nde Siidi dahaa e biro mum mooftoyaa, Kattu e ɓesngu mum ko toon e galle laamorɗo hee keddinoo, konu na taarii ɗum. Nde tawnoo ko o neɗɗo mettuɗo maɓde, o woni e noddude jaayɗe winndere ndee wonde ko o dahaaɗo, dummbaaɗo. Ko Buamatu ɗaɓɓi e Asiis « yo woppu ɗum toppitoo ndii mbaaroodi pinnundi, hono Kattu, mbele ina jaɓa yaltude galle oo, e naworde kaake mum »…
Abdel Asiis kadi ina soknoo huunde e jagge ɗe o takkunoo waasde weltaade e makko. Nde tawnoo ko o parñotooɗo, ɗuum waati no hare feewde e leñol (tirbii) nii. Buamatu huutorii fedde patronaa nde ardinoo e oon sahaa, ngam yoɓde jukne ɗe sokanooɓe ɓee calinoo yoɓde, dow goonga mum en. Ko noon o darorii maslude hakkunde julaaɓe ɓallinooɓe laamu Siidi, sokanooɓe e kuudetaa hee.
To bannge politik, Buamatu jokkondirii e huunde e pelle politik ngam wiyde ɗum en yo njejjit hankadi Siidi wul Seek Abdallaahi, geɗe mum njawtii. O hawraani e caɗeele no feewi, sibu e kampaañ woote gardagol leydi ɓennuɗo ɗee, moƴƴere makko yettiima denndaangal kanndidaaji ɗii, ɗo mbaawnoo heedde kala. Ɗuum ina addana en sikkude wonde cehilaagal hakkunde makko e jagge toowɗe RFD keewɗe, bonaani e darnde oon parti darinoo so wiyde wonde teskiima ko kewi koo, salii tawtude maalde daraninoonde deftingol geɗe leydi ndii laawol.
Ballitgol kampaañ Asiis. Ballitgol kampaañ oo jogiima mbaadiiji tati. To bannge jeeyngal, yeru e miitiŋ gooto to Arafaat, nde o ñaagotoo kala mo o meeɗnoo waɗande huunde yo tiiɗno wootana Asiis. To bannge kaɓirɗe, yimɓe ina ciftora otooji makko (otooji fonndaasiyoŋ makko) kuutoraama e kampaañ hee, ko jiidaa e otel ɗo Asiis waɗnoo joɗnde kampaañ mum. To bannge ngalu. Ngalɗoo ballal fof ɓuri teeŋtude. Buamatu waɗii jokkondire haa caggal leydi (ina wiyee o heɓii e libinaaɓe teemedde miliyoŋaaji dolaar), ko jiidaa e kaalis mo o jeyani hoore makko. GBM, (banke makko), nde ñalngu woote heedi, deŋii e keesuuji mum miliyaaruuji keewɗi ugiyya, ɗaɓɓiri kala arnooɓe yaltinde kaalis mum en nde njahata haa yontere faande. Ɗum fof ko ngam hollitde darnde Buamatu.
Hol ko Buamatu waɗiri ɗum fof ?
Yimɓe heewɓe ina kaawanoo ko addani Buamatu, ganndiranooɗo wonde ‘demokaraat’, wallirde nii huunde nde wonaa moƴƴere so kuudetaa, wallirde nii neɗɗo baaɗo no Abdel Asiis mo o woɗɗondirnoo banngeeji fof. Ina haawnoo kam hol ko haɗnoo mo tawtoyde sehil makko ɓooyɗo, hono Eli wul Muhammed Faal. Nde tawnoo mi anndondiraano e makko (…) mi ɗaɓɓiriino gooto e sehilaaɓe am nde yettinta mo naamnal ngal. Ko ɗumɗoo woni jaabawol makko : “wonande kuudetaa oo, ko mi gabbiiɗo tan, alaa ko ngon-mi heen. Darnde am ko yiɗde ustude tanaaji makko e leydi hee. Waɗi mi suɓaade Asiis dow Eli, ko sabu golle am. Ɓuri bonde e omdafeer fof ko wonde e leydi ndi persidaa mum hiilnii lemminde ngalu. Hakkunde ɗiɗo ɓee, miɗo anndi Eli wul Muhammed Faal ko fittaandu julanke jogii. Kono ellee won huunde wiyata mi wonde Abdel Asiis yiɗi tan ko laamaade”.
Juumre mawnde, bonnde, hollitoore wonde Asiis e Buamatu nganndondiraano hay huunde. Sibu so wonaano ɗuum, Buamatu no wayi seeɓde nii, no wayi humpitaade yimɓe nii, juumataano nde juumre bonnde wonande paandaale lugge Wul Abdel Asiis. Eɗen mbaawi wiyde hannde, ko ndee juumre ɓurtunde woni yumma caɗeele leydi ndii wuuri e ɗii duuɓi sappo cakkitiiɗi. Eɗen mbaawi miijaade wonde ko nimsa ndee juumre e caɗeele ɗe nde addani leydi ndii nduñata Buamatu gila ndeen e daraade ngam yiɗde safrude ɗum…
Ɓooytaani, gila e lebbi gadani, Buamatu yenanaa geɗel gootel, wonde ko sikkatnoo e makko koo, ko ko luulndii ɗum tawi e makko, sibu alaa fof geɗal o ittani ɗum, tee o wayi ko no mo heɓtinaani ballal o walli ɗum haa woni hooreejo leydi ngal. Asiis ko calaniiɗo Buamatu hono ko ɗaɓɓirnoo Siidi wul Seek Abdallaahi koo, so « yoɓde ñamaande ».
Mettere e fitina Buamatu ina mawni e ɗuum, haa teeŋti noon won geɗe keewɗe ɗe o huninoo, gila e nder leydi hee haa e caggal mum, ɗe o fotnoo waɗde caggal nde neɗɗo makko toɗɗaa.
Buamatu ina ɗamininoo maa fedde gollinooɓe (patronat) heɓtine, laamu jaggira no ɗum no gollodiiɗo timmuɗo e denndaangal fanuuji : lelnugol politikaaji gollingol jawdi, jeyegol e Goomu ndowrowu kalfinoowu marseeji (commission centrale des marchés) ngam laaɓal golle, jeyegol e Diiso njuɓɓudi BCM ngam jogaade konngol e politik kaalis leydi ndii, jeyegol e kaaldigal e gollidiiɓe to bannge ƴellitaare kam e juɓɓule Brettons Wood. Ɗum fof laatiima koyɗi muumo.
Kono kadi, ina sikkaa no feewi Buamatu won ko hunaninoo wallitnooɓe wonɓe caggal leydi. Hay gooto majjaani wonde Bollore ina yiɗnoo halfineede tufnde (port) Nuwaasoot caggal nde waasi tufnde Ndakaaru, Tunis Air ina yiɗnoo soodtude Air Mauritanie, eɗen nganndi kadi maruknaaɓe ina mettanoo no feewi ko Muritani ɓuri abbitaade e miijooji Alaseri wonande luural Saharaa. Caggal nde o ɗamtindii ñawndugol hujjaaji makko ɗii fof, alaa ko heddaninoo mo so wonaa taƴondirde e Abdel Asiis, mbele kam, kala ɓe o hunaninoo huunde ngannda ko noon fotnoo e makko, ko o jalfaaɗo tan. Nii woni o yalti leydi ndii, o woppi ɗoo ngalu makko fof, o tawti haɓatnooɓe e Asiis.
Hol to paaɗen ?
Buamatu wonaa ɓuftaaɗo lelnaa, wonaa jaɓoowo jamfeede laabi ɗiɗi. So hay gooto nanaani dille makko e hitaande adannde laamu Abdel Asiis ndee, ina gasa tawa o wonnoo ko e fewjude feere no o tuutniri ɗum.
O idorii ko renndinnde e saaktude geɗe jiytiniiɗe, kollitooje wonde ko Asiis wiyatnoo ina haɓa e gabesi koo, ko yiɗde ullude leydi e gite yimɓe tan wonnoo. To oon bannge, cukñaagu e ngaybeela huunde e ɓadiiɓe hooreejo leydi oo, e sifaa puuyɗo, puŋŋiniiɗo no ɓe mbaɗirtunoo ɗum nii, daɗndu maɓɓe ngam heɓde ɗo ɓuri neyɓude e faggudu leydi ndii, ndokkii haɓdiiɓe persidaa oo hujjaaji paayodinɗi. Gajaaɗe njokkondiri ngasataa. Hannde, ina laaɓani yimɓe fof wonde, to bannge jiilgol ngalu buur, laamu Abdel Asiis wayi ko no laamuuji gadiiɗi ɗii nii, walla nii jaasi ɗum en. Nguuɗoo laamu ina heerorii geɗel, heerorii gabesi oo ko tamamngel yimɓe, kono tamanngel ngel haarataa.
Wallitde cosgol resoo wallidiiɓe nder fiilaaɓe leydi ndii (parlemaa) ngam sukkude yolnde baasgol woodde toon luulndo politik. Ɗum woni waklitde huunde e fiilaaɓe laamu nguu. Ɗoon ne kadi, kaaɗi e ɗokkeende politik laamu nguu wallitii no feewi. Kono tan, ɗoo ko Asiis e hoore mum waɗiri juungo mum. Puuyndam politik ɗam woɗɗaani wartaare persidaa oo e nder diskuur mum Neema, wonanii kuutorɗe senaa ballal mawngal. Batte ndee juumre ina maantini.
Ko senateeruuji ɗii calii wootde mbayliigu doosɗe leydi ndii koo, waawnii laamu nguu waɗde geɗe goofɗe laawol. Ɗoo, Asiis waasi geɗal kimmungal, so dagaare to bannge sariya, caggal nde deggondiral gajaaɗe mbaasni mo dagaare to bannge neɗɗaagu.
Ñookgol kaayitaaji woote nder bakanon woote e referaandoom mo alaa faayiida, noddugol jaaynooɓe e hoohooɓe senndikaa, e fiilaaɓe to polis, dummbugol senaateer wul Gadda, baawnugol ñaawooɓe, ɗumɗoo fof ko geɗe kollitooje manndilo keɓtiingo laamu nguu to tolno ɓurɗo toowde.
Buamatu nana duña laamu nguu e waɗde geɗe ittooje faayiida mum gooto mo heddorinoo, so wonde persidaa demokaraat kormiiɗo wellitaare heeriinde. So jokkirii nii, jooni wasoore « hay neɗɗo politik gooto alaa e kasoo » wonta fenaande.
Neɗɗo teelɗo, leeftuɗo !
To bannge doosgal leydi, Abdel Asiis na heddoraa duuɓi ɗiɗi e laamu. Ɗooftagol ngalɗoo lajal, huunde nde fotaano waɗde hay sikke gooto e nder kala leydi ndewndi laawol, kañum woni ngoƴa ɓurɗo mawnude e leydi hee hannde.
« Hol ko jogori wuurtude Abdel Asiis e wiyde ina arditoo leydi ndii, e hol no o jogori waɗde ?»
Kala joganiiɓe mo hurum, poogani mo ɗoon, sibu mum en hiisaade ko o neɗɗo dimo, jiɗɗo innde mum heddoo e defte daartol leydi ndii, no persidaa Muritani gadiiɗo woppude laamu e weleede mum ngam ɗooftaade woondoore mum. Kanko e hoore makko o haalii ɗuum e cili keewɗi, ko o ɗooftotooɗo ngaal lajal, kono o woppataa politik.
Hay so en ngonaa tiimooɓe ne, eɗen cikki geɗe ɗee newortaako noon fof. Persidaa men wonaa neɗɗo kaɓɓiiɗo e miijo, o haɓɓaaki e aadaaji politik, ko o jogori waɗde janngo fawoytoo ko e no doole mbaadi to bannge politik, so woote gardagol leydi heedii. So tawii, e oon sahaa, luure politik ustiima haa o waawii suɓaade lomtotooɗo mo ko aldaa e caɗeele keewɗe, eɗen ɗeɓi yenanaade maa o yah alteret ngam hollitde faayidagal makko.
Kono so tawii ngonka politik kaa ina lutti waade no wayi hannde nii, walla ɓeydiima bonde sabu darnde senaateeruuji e FNDD e G8, e huunde e jaayɗe, e caɗeele faggudu, tawi kadi gonɗo to Marakes oo ina jokki e wuttude e jeynge, Asiis ina waawi hulde woppude laamu sabu hulande hoore mum kam e ɓalliiɓe ɗum : ñaawoore, keɓtugol jawdi, kasoo, hono ko heɓtii Gbagbo koo nii.
Oon sahaa, yimɓe fof ina nganndi ɗo o jogori suppitoraade, seede mum ko no o waɗnoo ko ɓenni. Kala nde nafooje makko walla ngonka makko njoopanoo, o jajtaani e fettude fof, hay so ina bonnana leydi ndii.
Addannoo mo waɗde wul Taaya kuudetaa ko sabu mum wiyde ine fekta mo rewo ngam haɓde e ownooɓe, o ummoo e ɓuuɓri ndi o wonnoo to Basep ɗoo. Ko noon kadi, o jajajtaani e oo beetawe, jiiɓde Muritani nde Siidi wul Seek Abdallaahi itti mo ndee.
Geɗel goɗngel kadi ina waawi addande mo ŋottilaade e laamu, ko ɗaminaade, ɗoo e duuɓi ɗiɗi haa nay, Muritani ina jogori alɗude, sibu gaas yiytaama e mum haa waɗtii fompondirde e Kataar.
Cibooji taariiɗi mo ɗii ina poti sukkirde noppi makko : “hay gardiiɗo leydi Afrik ngalɗundi ngootiri ɗooftaaki demokaraasi. Yeruuji mum ina mbayi no simme : Teodoro Ngemaa waɗii duuɓi 38 e laamu, Pool Biyaa, 35 hitaande, galle Bonngoo, duuɓi 50, Sasu Ngeso, duuɓi 25.” Ooɗoo cakkitiiɗo ina maantini, sibu nde o joofni manndaaji makko dagiiɗi ɗii, konngonaaɓe ɗaɓɓiri haralleeɓe sariya yo mbinndu doosɗe leydi goɗɗe haa o waawi ƴettitde laamu hikka, tawi hay gooto e winndere ndee ɗippaani.
Ɗum noon, eɗen mbaawi wiyde, hakkunde Asiis e luulndiiɓe mum, gila e wonɓe e leydi hee haa e daayɗo to Maruk oo, ko idaa. Peral jommbaani e duuɓi ɗiɗi paaɗi ɗii.
6 settaambar 2017
Muusaa wul Abdu
Moussaabdou77@yahoo.fr
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
Jaaynoowo gooto ina wiyee Nasim Kayid Silimaan (Alserinaajo) ina waɗi winndannde, tiitoonde mum ko « Ɓuji ɗi Manndelaa wirni : jaambareeɓe yejjitaaɓe e hare apartaayd ». O waɗi winndannde ndee ko e marse 2011. Ɗiin ɓuji, e wiyde makko ko Albeer Lutili e Olifiyee Tammboo e Walteer Sisulu.
Jaaynoowo gooto ina wiyee Nasim Kayid Silimaan (Alserinaajo) ina waɗi winndannde, tiitoonde mum ko « Ɓuji ɗi Manndelaa wirni : jaambareeɓe yejjitaaɓe e hare apartaayd ». O waɗi winndannde ndee ko e marse 2011. Ɗiin ɓuji, e wiyde makko ko Albeer Lutili e Olifiyee Tammboo e Walteer Sisulu.« 11 feebariyee 1990 : ñalngu maantinngu e daartol Afrik worgo tee ko ñalngu poolgu wonande winndere ndee no diidorinoo. Caggal duuɓi 27 nder kasoo apartaayd, dummbiranooɗo miijooji mum politik ɓurɗo lollude e winndere ndee, woppitaama hankadi. Huunde jibinnde wempeƴere mawnde weltaare e ɗamaawu. Duuɓi 21 caggal ɗuum, haa hannde innde Manndelaa ina hormaa, aduna oo fof ina yeeɓa mo sabu ɗo o rewdaa ɗoo, sabu miijooji makko, haa teeŋti noon e nder yontaaji kesi ɗii. Sabu makko wonde baaba mum ngenndi timtimol e maande winndereere hare luulndiinde rasisma, fotaani yejjitinde en darnde teeŋtunde won ɓeen woɗɓe darinoo e ndeen hare, darnde fotnde yeeɓreede e mawninireede no darnde makko ndee nii, kono ɓe mbeelu e daraja Manndelaa moolanaaɗo oo, kam e jeeyngal mawngal ngal o waɗanaa e nder winndere ndee, ɗeɓi wirnude e yejjitinde.
Manndelaa jahroowo hannde e duuɓi 92, haa hannde ina jeyaa e ɓurɓe mawnude e nder daartol winndere ndee, ɓurɗo heƴde e ɓerɗe yimɓe fof, faltaaki iwdi walla duuɓi, tee o seeraani e siftoreede e kewuuji winndere ndee. Omo haandi e ɗuum no feewi. Kono, so tawii yimɓe fof ina nganndi Manndelaa, ina famɗi gannduɗo Albeer Lutili e Olifiyee Tammboo e Walteer Sisulu e Ahmed Katarada e woɗɓe waɗnooɓe nguurndam mum en fof e hare luulndiinde laamu rasisma Afrik worgo, yarlitiiɓe ko tiiɗi ngam liɓde nguun laamu. Eɗen poti heɓtinde wonde Manndelaa wayaano no Ho Chi Minh walla Senngoor walla Hufet Boñi gardo dillere keɓtinaaɗo kam woni coso ngenndi kesiri. African National Congress (ANC) dañiino, hade Manndelaa ardiiɓe woɗɓe, maantinɓe, ɓe darnde mum walliti no feewi e poolgu hare ndee. Ɓe nganndiino Manndelaa, won heen ngoniino yahdiiɓe makko, won heen mbaajiima mo, kamɓe fof aɓe njeyaa e wallitɓe e tafɓe Manndelaa e lollinde ɗum e nder dingiral politik Afrik worgo e winndere ndee. Ina haani waɗde inɗe maɓɓe nganndee, ɓe ciftoree.
Albeer Lutuli (1897-1967) woni Afrinaajo gidiiɗo heɓde njeenaari Nobel wonande jam e hitaande 1960 sabu darnde makko e hare yamyamre apartaayd. O jibinaa ko Rodesi (Simbaabuwee hannde oo). O janngi ko to Afrik worgo. O ardinooma fedde jannginooɓe hade makko naatde ANC e hitaande 1944. Oon sahaa parti oo ina naati e luure mawɗe jowitiiɗe e miijanteendi mum e peeje potɗe reweede, tawi pooɗondire leƴƴi e diiwanuuji ina cakkii ɗum.
Lutuli rokkaa hoolaare ardaade ANC tuggi 1952 haa nde maayi. O waɗi doole makko fof e hisnude ngootaagu fedde ndee e yaajnude ngooroondi mum e nder renndo ngoo. Kono miijooji ɓurɗi seɓɓitaade e neegde njaawii feetoraade mo, haa teeŋti noon caggal cosgol e kitaale capanɗe jeegom catal fiyannde biyeteengal Umkhonyo we Sizwe (ngal Manndelaa jeyaa e sosɓe ɗum), ina sikkaa tawi wondaani e yamiroore Lutuli, walla kam tawi o yiɗaano. Lutuli ɓurnoo ardinde ko hare politik yamyamre, tee ina hulnoo hoto hare bettel bonnande hare nde ɓe ngoni e mum ndee. Kono tan warngo Shaperville e marse 1960 waawnoo yuumtude tan ko e mbayliigu ANC e kuutoragol peeje ɓurɗe ŋeerde ɗe Lutuli kam e hoore wattindii jaɓde jojjugol mum en. O sankii ko e 1967 omo yahra e duuɓi 69; o woppi ANC e juuɗe jaggal mawngal goɗngal hare apartaayd, hono Olifiyee Tammboo.
Olifiyee Tammboo (1917-1993) jeyaa ko e yonta keso oo, mo alaa njuɓɓudi politik anndi so wonaa apartaayd, ɗum noon ɓurɓe faamde hare nde wonaa yamyamre ɓolde. O jibinaa ko e diiwaan Cap fuɗnaange. O janngi ko duɗal jaaɓihaaɗtirde Manndelaa janngi ngal (ngal ɓe ndiiwaa kamɓe ɗiɗo fof sabu maɓɓe waɗde geroo !)
Caggal nde wonti jannginoowo to Jahanesburg, o tawtoyi ANC, kanko e Manndelaa e Sisulu ɓe cosi Haɓɓere Sukaaɓe ANC (ANCYL) dartoriinde peeje hare kese, ko wayi no salaare rewde jamirooje laamu walla gerew. E oon sahaa noon ANC dartorinoo tan ko peeje nanondiraaɗe, ko wayi no petisiyoŋaaji walla seppooji (batte peeje Ganndi huutortonoo, tee Ganndi waɗii ko ɓuri duuɓi 20 e Afrik worgo, tee ko ɗoon fuɗɗii waɗde politik).
Nde Manndelaa e Sisulu nanngaa cokaa, Olifiyee Tammboo neldaa caggal leydi ngam saaktande laamuuji e yimɓe winndere ndee hare apartaayd, oon sahaa mo warngo Shaperville feeñninani winndere ndee fof rasismayaagal e neegre apartaayd. O waɗii duuɓi 30 caggal leydi, to Londres, omo yaha e aduna hee ko taƴondiraani ngam lollinde hare ANC. Ɗuum na jeyaa e ko bonniti laamu Peretoriyaa, teelɗini ɗum e nder aduna hee. Ko noon kadi o darorii laŋ ngam humpitde ngonka Manndelaa, huunde ɓeydunde mbaawnooraaji e dow laamu Afrik worgo mbele ina woppita ɓe o renndi hare ɓee. Olifiyee Tammboo ardiima ANC duuɓi 24, haa hitaande 1991 nde o arti Afrik worgo o jaaɓɓaa toon jaɓɓungal mawngal. O waawii kadi hisnude juɓɓule ANC (ɗe yoga e terɗe mum cokanoo walla leeptetenoo leepte caɗtuɗe), o bonnii innde apartaayd, omo jeyaa kadi e ɓurɓe lollinde «innde Manndelaa ». Kono o rokkaaka wuurde ko juuti haa o hawra e persidaa ɓaleejo gadano ina ardoo leydi ndii, sibu o sankii ko e abriil 1993.
Walteer Sisulu (1912-2003) woni mbir mawɗo cakkitiiɗo, mawnum Manndelaa e Tammboo, hay so tawii ɓeen ɓuri mo anndeede. Ko o metis. Baaba makko ko tuubaako ñaawoowo, yumma makko ko mbinndaan ɓaleejo. Omo waawnoo winnditoraade metis ngam newnude nguurndam makko e nder apartaayd hee (sibu leƴƴi ɗii mbaɗaa ko taakawuuji) ; kono o suɓii winnditoraade ɓaleejo e haɓeede ngam ittude ɗee penaale laamu paltoor. O jeyaa ko e jagge gadane jaale ANC, kanko wonnoo ceerno Manndelaa gonnooɗo sehil makko ɓadiiɗo e nder kasoo Robben Island, caggal nde ɓe pawdaa kuugal e ñaawoore wootere (ñaawoore Rivonia ɗo hoohooɓe 10 catal konu ANC ñaawanoo, hono nayo raneeɓe, iñnjee en ɗiɗo e ɓaleeɓe nayo).
Sisulu waɗii duuɓi 26 kasoo, tee ko hitaande wootere adii jahdiiɗo mum kasoo, hono Nelson Manndelaa woppiteede. Aɓe nganndondiri haa ɗoon waawi haaɗde, haa ɓe ngonti timmotirooɓe. So tawii Manndelaa ko neɗɗo laaɓtuɗo, ittanaaɗo nemsa, Sisulu kañum ko neɗɗo keewɗo sirlu, miijiyanke. Ko nii Manndelaa siforinoo mo : « Miin e Walteer alaa fof ko min njiydaani. Ko o neɗɗo deeƴɗo hakkille, teeyɗo, tee alaa fof ɓurɗo mo anndude mi. Ko kanko woni neɗɗo mo ɓurnoo-mi hoolaade miijooji mum, tiiɗnooɗi-mi ».
Sisulu hollitiino ɓe sokdanoo to Robben Island miijo mum no yiyri Afrik worgo caggal apartaayd, o waajii Manndelaa nde haaldata e laamu apartaayd nde woni e saamde ndee. Omo horsiniraa yankinaare makko e nuunɗal makko; o yaafii kala poosto politik. O wirnii ko e 2003. Darnde makko e batte mum e ANC kam e Manndelaa e ngenndi Afrik worgo ko ndonaandi keewndi faayiida sanne (…) ”
B.A.B


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 027 (Jesus dies on the cross)
27. Fii no annabi Iisaa maayiri ka leggal altindiraangal
Paykun : "Miɗo miijii wondema hino hulåini fota haa ka Yudaasi ara e janfagol annabi Iisaa."
Paykun : "Ko fii honɗun annabi Iisaa salorii tippirde e maååe? Himo waawunoo hettinde hoore makko."
Ko goonga, himo waawunoo, kono o jaåi yo wonir non.
Paykun : "Mi faamaali."
Ko Åiɗɗo Alla on arani ka aduna ko fii maayugol sabu junuubaaji men ɗin. Ko yeddugol men ngol e bonnere men nden woni ko sendi en e Alla. Awa kadi njoddi junuubu ko mayde. Annabi Iisaa jaåii ronnditanaade en ɗen lette, fii no o moýýintiniri kadi naåidal men ngal e Alla.
Paykun : "Eyyoo, mi faamii non jooni."
Ñaawoowo on waɗii anngisaare sakkitorde nden. Nde jamaa on woni e annditude fii ko åe jattinaa kon leydi Misira, ñaawowo on accitay naadaaɗo kaso gooto.
Pilaatu : "Ko hombo mi yaltinta ka kaso e ndee hitaande ɗoo? Ko annabi Iisaa kaa ko Barabaasi?"
Ka haqiiqa, Pilaatu no faalanoo accitude annabi Iisaa edii oo aaden ittowo hoore wi’eteeɗo Barabaasi, ko ɗun si o lannditii åe kadi ɗimmun, o wi’i :
Pilaatu : "Hara hiɗon faalaa yo men accitan on Barabaasi kaa yo men accitu annabi Iisaa?"
Jamaa on : "Ko Barabaasi! Ko Barabaasi men faalaa yo accite!"
Pilaatu : "E ko honɗun mi waɗata non annabi Iisaa?"
Jamaa on : "Fempee mo! Fempee mo!"
E ko ɗun o waɗi. Åiɗɗo Alla on ronndii leggal altindiraangal ngal, ýiiýan no sinta ka åaawo makko e ka hoore laawol hewtinayngol haa ka hoore fello ka wi’etee ɗon Golgotaa fii no o maayirana en. O anniyani hoore makko kanko tigi maayugol lonto men, e maanaa mayde nde hannduɗen e mun nden. E nder wattuuji jeego’o, annabi Iisaa no ka hoore leggal altindiraangal. Ado o timmude, o yewti ɗii konguɗi åurɗi konguɗi ɗin fow hittude ka aduna :
Iisaa : "Timmii!"
Onsay o ombi gite makko ɗen, o maayi fii junuubaaji aduna on fow.
Kala on gomɗinɗo annabi Iisaa, o jogondiray e Alla, o heåa ngurndan poomayankejan ɗan.
Hara hiɗa gomɗini ɗun?
Fewndo ko Åiɗɗo Alla on maayata, kammu ngun niååiti – tumbere ñalorma! – Leydi ndin dimmbii. Hooreejo suufaaåe åen ŋalɗi, o wi’I :
Hooreejo sufaaåe åen : "Pellet oo ko Åiɗɗo Alla on!"
Kiikiiɗe, annabi Iisaa wallinaa e nder yenaande, kono o luttaali nder ton. Ko åuri labeede kon no yeeso!
Mi yewtete fii ɗun fow ka taariika hikkotooɗo.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, fayåe åen ɗiɗo, pilaatu, jamaa on, Iisaa, hooreejo suufaaåe åen
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Leydi Fulɓe Uruuɓe naatanii wuurtinde Jolol-Burgu to wuro Konsa. Hikka waɗata duuɓi teemedere e capanɗe jeenay (190). Holi ko ɗum woni ? Nyalnde 25 Nowambar 2005 to Paris, laamorgo leydi Farayse, fedde UNESCO hokkii dowla Mali teddungal mawngal, nde « weeyo pinal » Ƴaaral e Degal heptinaa wonde « gollal ŋarɗungal nder ngoodaandi njaŋtaandi mbirniindi wonande winndere ».
Caggal ɗuum, laamu dowla Mali ne, e lewru nowammbar 2006, e ballal ngalu UNESCO, tutii eɓɓaande ngam sowde Ƴaaral e Degal to gure Jaafaraaɓe e to gure Jalluɓe tawa ko e dow anniya huɓindaade gure gadanteeje Diina (gure gonɗe e Kofol Maayo Niijeer), hakkunde ndeen e hitaande 2009.
Too to Maasina Mali, Wero Pinal Ƴaaral e Degal renndini ko nyaayirɗe Fulɓe Kofol Maayo Niijeer, tuggude nyaaruwal Kemaasina e Tumbukutu, haa yettii Seeno lesɗe Dogoŋ’en kam e lesɗe toowɗe ɗe iletaake to Meema, e Kareeri, e to Farimake.
E nder lugge pinal Fulɓe Maasina, gaagaa ngamiri e pijirlooji, Degal (joltugol jawdi feewde waalo) kam e Ƴaaral (duttugol ndiyam maayo), e fawaade e yiyannde nde yiyotaako, diwtii ɗiin pijirlooji, renndini ko daawe e lappi durnirɗi (eggirɗi) ɗi durnooɓe njaŋngirta hitaande fof ganndal koode.
Gila e yonta Yirayɓe (lefol Arɗooji –Arɓe- 26 ndeggondirii gila hitaande 1400 haa 1818), yah-ngartaa jawdi nder Kofol Maayo Niiijer wiyatee ko « eggirɗe » e keewal, woni « eggirgol » e teelo. Ngol fawotoo ko e toɓo e ilam maayo. Ko e hitaande 1821 Diina mo Seeku Aamadu hokki ɗum doosɗe e fawaade diiƴgol durnatnooɓe, kono doosɗe ɗe toɗɗinoo ko leyɗe capanɗe tati (boowe nyaaye), e capanɗe tati juuwɗe to wuro Meru-Jaaka haa to wuro Meru-Debo nder Kofol Maayo Niijeer, nokku mo Fulɓe mbiyata Burgu.
E fawaade e doosɗe durnugol ɗe Diina lelni e teskaade donaaɗi Burgu, jolal jawdi fawii ko e daawe ɗiɗi jahdooje e naatgol maa jaltugol ilam. Ɗeen ngoni :
i. Daawal Ƴeeŋol, ko nde jawdi ƴeeŋtata feewde jeeri Saahal-Farimake (fonngo nano, woni rewo maayo), kam e Seeno Haayre (fonngo nyaamo woni worgo maayo). Teskini e ngal daawal ko jiylagol jawdi alaa haɗde sahaa ndunngu e naatgol ndiyam maayo ;
ii. Ngala daawal ko Degal (tellagol) feewde Kofol Maayo : ko nde ilam ruttata. Degal e hoore mum, ko daawe tati tokoose ceertuɗe : degal e jolol e ƴaaral, daawe pawiiɗe e laabi e jeyi boowe durnirɗe, maa e jeyal e kuutoragol « tolo » (jeyi « gamarawol » biyeteengol Burgu).
Kam fof e noddude gannde lugge peewtuɗe e Gannde Koode, e Gannde Diƴƴe maaje e Diƴƴe Beeli jarnirɗi, yah-ngartaa jawdi ina teskini hitaande fof nder Kofol Maayo Niijeer, teskiniri dille pinal maantinɗe biyateeɗe Ƴaaral to Jaafaraaɓe, Degal to Jalluɓe.
Ɗee dille ɓesngu njappondirii gila e teeminannde XIVɓiire, yonta Diina mo Seeku Aamadu lelnani ɗe doosɗe nder teeminannde XIXɓiire. Ko ɗe dille teeŋtinooje dental e kaɓɓondiral leƴƴi koɗduɗi nder oo nokku (Fulɓe, Dogoŋ’en, Boso’en, Bamanan’en, Soninkooɓe, Rimayɓe, ekn.). Hitaande fof aɗe njuɓɓinee nder diiwaan e boowe durnirɗe jawdi biyateeɗe « leyɗe » e keewal, woni « leydi » e teelo. Dille ɗe ina njogii no innirtee fawaade e nokkuuji e tunnduuji, bayɗe no « Degal, Joltol, Jolol, Lumbal, Fiire, Ƴaaral, Ƴeeŋol ».
Ɗee inɗe fof e seertude e jokkondirde e « leydi » durnirndi, kanyje fof ko ɗe kaɓɓol gootol pinal pawingal e diƴƴe : tellaade e maayo (Degal, Joltol) ; naatde e ndiyam (Jolol, Lumbal, Fiire) ; yaltude ndiyam seeɗe (Ƴaaral) walla ƴeeŋtude haa jeeri (Ƴeeŋol).
Diina Aamadu Seeku fawnoo doosɗe ɗe ko e duttal ndiyam Burgu, e taƴtirɗe maayo capanɗe tati (30) « juude » ɗo « eggirɗe » puɗɗortoo. E nder diiwaan Mooɓti, juude (« juuwde ») ɗe ko ɗee :
Tunndu Teneŋku : Juude 9 ; ina heen Jaafaraaɓe fonngo nano Maayo.
Tunndu Jenne : Juude 9 nder maayo mawngo e calti mum ko wayi no Baani.
Tunndu Mooɓti : Juude 9 ; to Jalluɓe nder maayo mawngo e to Konsa fonngo nyaamo.
Tunndu Yuwaru : Juude 2 fonngo nano maayo, ina heen Walladu.
Nde golle « Office du Niger » puɗɗii, juude (juuwde) Sanari (Meru) woppaama.
Tesko 1 :
« Nyaamo » maa « nano » maayo fawii ko e tiinde waraango ndiyam. Waraango Maayo ummotoo ko sewnde, faya waltunde (ɗo ndiyamm yuppotoo). Sewnde Maayo Niijeer (Joliba) woni ko e kaaƴe Fuuta Jalloŋ, waltunde maggo woni ko nder leydi Niijeriya, hedde Onitsha.
Tesko 2 :
Njuɓɓudi dille ɗe hitaande fof njiydaa, e fawaade « juude » kuutoraaɗe. « Gumbol » ko laawol feewde Konsa (ƴeewee kartal ngal), ɗoon kadi ko nokku pinal jowitiingal e waylooji ndema e durno nder Kofol Maayo Niijeer. Taƴtugol Burgu hitaande 2008-2009 wattata duuɓi 190 tuggude hitaande 1818. Jolol-Burgu hitaande 2009, ko 190ɓiire nder leydi Ururɓe-Duude.
1. GUMBOL FEEWDE KONSA
Gumbol woni ko nder tunndu Mooɓti, 15 km hade yettaade Konsa, hakkunde Konna e Koriyese. Wuro Konsa wonii laamorgo Ururɓe-Duude fotde duuɓi 122. Seraaji Konsa ina woodi boowal durnirgal ngal njaajeendi mum tolnii e 10 km, deedal ngal ilam mum iwrata weendu Debo. Ina ɗoon duuɗe 48 ɗo nayi ndurata « gaarawol », huɗo lollirngo « burgu ».
Ko e lappol « gumbol » seraaji Konsa nayi « cuuɗi baaba » (galleeji Konsa) kam e nayi janani (ummiiɗi Haayre e Seeno-Gonndo e Gumbala, ekn.) ndewata hitaande fof feewde maa ummaade « leydi » duro nayi.
Gila noon eggiyaŋkooɓe ngonti wuraŋkooɓe (« tubal ») nder kitaale 1818, deedal durnirngal Konsa wontii nokku ndema e duro, ɗo jokkondire hakkunde leƴƴi woni huunde tiiɗnde sanne (Fulɓe durnooɓe, Dogoŋ’en, Booso awooɓe, Riimayɓe remooɓe, Maabuɓe sanyooɓe, ekn.).
Aamadu Malal Gey


text:
Hah, ko tallooje koo. Alla ina fawi ɗe tampere, so yeerude tallude dubuuje, ngam naatnude ɗum en e gasɗe ngam reentoraade heege. Kono ko ɓuri haawnaade koo, ko hol no ɗee koowooje ndewrata laawol portingol e nder niɓɓere jamma. Tee, ɓeydi kaawis oo, ɗe tallata ko aɗe ndumtii laawol, aɗa njahra caggal.
Hol ko ɗowata ɗe, hol no ɗe njiyrata laawol portol ɗe ndewta ngol ? Ko ɗumɗoo wonnoo ko nanngunoo annduɓe kaawis.
Ɓe mbiɗti, haa ɓe njiyti, e hitaande 2003, wonde jamminta ɗeeɗoo tagooje ko annoore wulluure ummortoonde e lewru. Ndeen annoore noon ina leefi no feewi, no feewi boom. Kono, ñalnde 24 saawiyee 2013, annduɓe ɓee kollitii wonde njiytii goɗɗum kadi : Ina jeyaa e ko ɗowata tallooje, annoore koode, haa arti noon e annoore koode jiiryiirngal biyeteengal fedannde malaaɗo. Waɗi noon, e wiyde maɓɓe, tallooje ngalaa caɗeele yiytude bolol mum en hay so tawii lewru ummaaki, oon sahaa mo koode ñaarata no feewi e nder kammu.
Aannunoo ɓe ko anndude mbele koode kala ina ɗowa ɗe. Ɓe mbaɗi jarribo, ɓe mbirni koode ɗee kala haa heddii koode fedannde malaaɗo ; tawaa tallooje ɗee ngalaa caɗeele rewde portingol. Ɓe mbeñciti, ɓe mbirni fedannde malaaɗo, ɓe mbirniti keddiiɗe ɗee fof, tallooje ɗee mbemji. Kono, miijo annduɓe ɓee, alaa ko saabii ɗuum so wonaa koode fedannde malaaɗo kam e lewru ɓurde keddiiɗe ɗee leerde.
Ɗum noon, ko ɗee koowooje ngoni gadane teskaaɗe huutoraade koode e lewru ngam yiytude bolol. Haa e ooɗoo sahaa, annduɓe cikkatnoo ko aadee en tan e colli e won ɗeen barooɗe maayo, njamminortoo koode. Heddii ko annduɓe ɓee ina kaawaa ko addani tallooje huutoraade ngal beforgal ceeɓngal. Ɓe mbiyi jaabawol majjum woni ko nguurndam tallooje, sibu teskaama tallooje ina keewi wujjondirde talle. Ko ɗum tagi, Alla lonngini ɗe huutoraade geɗe gaddanooje ɗe waawde suuɗde ko yaaccii talle ɗe ngujjata ɗee, e rewde laawol ɓurngol raɓɓiɗde: ngool laawol ɓurngol raɓɓiɗde hakkunde toɓɓe ɗiɗi (nokkuuji ɗiɗi) noon, ko laawol portingol.
Kelmeendi
– annoore wudduure : lumière polarisée
– jiiryiirngal : galaxie
– fedannde malaaɗo : Voie lactée
– Jamminoraade : s’orienter
– Beforgal : outil de navigation
Bookara A.B.


text:
Waɗde Pulaar/Fulfulde Ɗemngal Afrik Winndereyeewal
Renndo waawaa mahaade tawa alaa ɗemngal ari-ndendiyeewal, ngal jooma mum en kala ene nanondira heen. Afrik noon ene anndiraa won’de nokku keewɗo ɗemɗe. Hayso tawii he nder Afrik alaa neɗɗo fof mo waawa haalde haysinno ko ɗemɗe ɗiɗi ne, keeweendi ɗemɗe ɗee waasataa tawa ko ɗum paddal wonno fayde mahgol renndooji jaajɗi he nder jookdu he (haysinno eɗen nganndi nii Afrik waɗiino laamuuji jaajɗi).
Ngaal paddal ene jokki teppude Afriknaaɓe e haɗde ɗum en waawde tabitin’de ngootaagu mum en to bannge dawrugol e woottiɗin’de faggudu mum mbele maa mbaaw ƴellitaade. Ko sabu ngool keewgol ɗemɗe e ŋakkeede pellital dawrugol ɗemɗeyeewol waɗi ko ɗemɗe jananiyankeeje ngoni ɗe ɓiyɓe Afrik kuwtortoo ngam kumtondiral haajuuji ñalnde kala hakkunde mum en, kadi ko kamɗe ngoni janngirɗe e nehirɗe ɓiyɓe jookdu nduu; ko kamɗe kadi ngoni kuwtorteeɗe he kala gollorɗe laamuji he. Ɗeen ɗemɗe araniyeeje, ko wayno Arab, Engele, Farayse, Purtugees walla Españool, ko kanum en ngoni ɗemɗe lawakeeje he nder leyɗeele jookdu hee kala, kadi ko kanmɗe ngoni kuwtorteede he dente Afriknaaje ko wayno Fedde Ngootaagu Afrik walla Dental Afrik (Union Africaine), Dental Faggude Hiirnaange Afrik (CEDEAO), ekn.
Kaan ngonka, ko huunde nde annduɓe Afriknaaɓe heewɓe e haɓantenooɓe ngam jeytaare Afrik e ndimaagu mum, dukatnoo wonnde ene foti waylaade. Seek Anta Joop e ngenndiyankeeɓe Afriknaaɓe heewɓe, njeertiniino jookdu nduu wonnde neɗɗo waawa ɓamtoraade ɗemɗe e pine janane. Ɗemɗe Afriknaaje ko ngaluuji ɓiyɓe Afriknaaɓe kadi ko ndonateeri mum en ummoraade he taaniraaɓe mum en gila e ganni, ko kamɗe moofti pinal e daartol renndooji jookdu ndu.Ɗuum noon ko huunde fotnde reeneede kadi rontinee yontaaji garooji, tawa ko rewrude e huwtoraade ɗeen ɗemɗe to bannge haalde, jannginirde, e huwtoraade ɗe e kala ko toɗɗii geɗe laamuuji e renndooji. Ɗe toŋtee haa ɗe mbaawa huwtoreede ngam waawde faccirde miijooji luggi kadi e wiɗtireede gannde kese e mbaylaandi.
Sikke alaa, hannde won taaɓanɗe mbaɗaa he tolnooji keewɗi ceertuɗi ko fayti e winndude e janngude ɗemɗe Afriknaaje. Ene wayno hannde kala ɗemngal Afriknaawal ene tafanaa alkule ngam haa waawa winndeede e janngeede.
Dawrugol leyɗeele Afrik he ko fayti e ɓamtugol ɗemɗe ngenndiyeeje ene seerti, kono leydi heen kala won laawol ngol ƴetti, kono ko to Fuɗnaange Afrik, ko wayno Tansani, Ruwanndaa, Keñaa walla Konngo (RDC),ɗum ɓuri yahrude yeeso. He nder ɗee leyɗeele ɗe limtuɗen, hono no kala leydi he nder Afrik, ɗemɗe ceertuɗe ene keewi heen, kono ko ɗemngal Swahili/Kiswahili ɓuri yaajde toon. Ko ɗuum waɗi ngootiri kala e ɗee leyɗeele e ngal rokkaa daraja ɗemngal lawakeewal (statut de langue officielle). He mbeñdi, Fuɗnaange Afrik, Hiirnaange Afrik kanum alaa hay ɗemngal gootal afriknaawal jogingal daraja ɗemngal lawakeewal. Ndeen ne dee, ɗemɗe momtikeeriije ene keewi he diiwaan he, ko wayno Fulfulde, Hawsankoore, Manndiŋkoore, Yoruba e Wolof, fof ene kaalee e ko ɓuri leydi ngootiri he nder leyɗeele Hiirnaange Afrik, kadi ene rokkaa daraja ɗemngal ngenndiyeewal (satut de langue national) he nder ko ɓuri leydi ngootiri kono alaa ɗo woni ɗemngal lawakeewal. Ko ɗemɗe araniyankeeje ɗee tan (Engele, Farayse, e Purtugees,) njogii oon daraja he nder leyɗeele Hiirnaange Afrik.
Nafoore Ɗemngal Lawakeewal
Ɗemngal suɓeede waɗee ɗemngal lawakeewal hono no Amharik he nder Eccopi ni walla Swahili he nder leyɗeele ɗe limtuɗen dow ɗee ni, ene walla e wuurnude kadi e ƴellitde ɗum, haysinno wonaa ɗuum tan addanta ɗemngal ƴellitaade.
So ɗemngal wonii lawakeewal ma ngal won kuwtorogal he kala ko toɗɗi geɗe laamu nguu, ko wayno huwtoreede he gollirɗe laamu nguu, jannginireede he duɗe laamu e saaktirde kabaruuji. Maa ngal huwtore he wiɗtooji kala fannuji ganndal, karalaagal e mbaylaandi. Ɗuum maa wallungal e faggitaade kelmeendi hesiri he kala yonta, rokka ngal waawde faccirde miijooji luggi e gannde toowɗe.
He nder Afrik noon, nokku mo kala leydi ene waɗi ɗemɗe keewɗe, suɓaade heen gootal waɗa ɗum lawakeewal woppa keddiiɗe ɗee, ene laaɓndi cuusal (cuucal) walla mbiyen pellital dawrugol. Nde tawnoo ene waawi jibin’de fitina he nder leydi sabu kirondiral hakkunde leñɗi mayri. Sikke alaa, ko sabu ŋakkeede ngaal pellital dawrugol waɗi leyɗeele Afrik ŋottilaade he ɗemɗe jananiyankeeje ene mbaɗi ɗum en lawakeeje ngoppi ɗemɗe mum en. Waylude kaan ngonka, e ɓe kuli, way ko no helde suudu mbuɓɓutu ni.
Mbele Afrik heddoto e huwtoraade ɗemɗe jananiyankeeje tan woppa ɗemɗe mum maaya, walla hayso nguurii ne keednaa tan ko les ɗemɗe araniyeeje?
Welsindaade ɗemɗe Afriknaaje haa maaya walla ƴellitde ɗemɗe araniyeeje keedtina ɗemɗe Afriknaaje less jananiyeeje ko jaɓde daɗeede e jebbilanaade jaasre he nder daartol. Nde tawnoo ko ɗemngal woni faawru pinal kala leñol. Kala ɗo ɗemngal ɓetetee ko ɗoom jooma maagal en ne kiisetee. Haysinno ko ko goonga wonnde Afriknaaɓe nana kuwtoroo ɗemɗe jananiyeeje en paggitoroo ɗum en kala fannu e ganndal ne, so ɗeen gannde eggaaka paytiraa he ɗemɗe Afrik, wayata tan ko hono no luɓaade wutte keso ñalnde juulde nii. Hayso oon tigi ñaantiima ene anndaa tan ko o kolɗo.
Pellital Dawrugol Gonndungal e Ñeeñal kam e Udditaare Hakille.
Ko goonga suɓaade ɗemngal gootal he nder ɗemɗe keewɗe ene waawi jibin’de fitina, kadi hay gooto yiɗaa ummin’de fitina he nder keeri leydi mum, kono ko alaa e sago, pellital dawrugol wooda ngam yaltin’de Afrik he oo nguumu-ngaama.
Ko goonga wonnde Afrik ene heewi ɗemɗe, kono wonaa kamɗe ɗee fof ngoni jaajɗe, cariiɗe he nder leyɗeele ko ɓuri ɗiɗi, ɗal boom, ko ɓuri heewde e ɗemɗe Afrik, gootal heen kala tawatee tan ko he leydi ngootiri walla nii he diiwaan gooto he nder leydi ngootiri.Hayso tawii haalooɓe ngaal ɗemngal ene keewi he ndiin leydi. Yeru Igbo ko ɗemngal mawngal he nder Nijeryaa (Nigeria) kono ko toon tan ngal tawatee. So en ƴeewi ɗemɗe Afrik ɗe gootal e mum en kala ene tawee he ko ene wona leyɗeele joy, en tawat ɗeen ɓuraani ɗemɗe joy. So en mbaɗtii ɗum leyɗeele sappo (10) ni ko ɗemɗe ɗiɗi tan ndañaten, woni Pulaar/Fulfulde e Swahili/Kiswahili.
En kaaliino, mbiyɗen addani Swahili waɗeede ɗemngal lawakeewal he nder leyɗeele keewɗe Fuɗnaange Afrik, ko sabu maggal won’de ɓurngal saraade toon, kono wonaa kamngal tan woni he oon diiwaan. He nder Hiirnaange Afrik ne ɗemɗe hono ɗeen ene toon tawa ko momtikeeriije, ko wayno Fulfulde, Hawsankoore, Manndiŋkoore,Yoruba e Wolof. Kono so en ƴeewii denndaangal ɗee ɗoo ɗemɗe ɗe kaalɗen, alaa heen fof potngal e Pulaar/Fulfulde yaajde. Sabu kamɗe kala, gootal e majje fof wonɗo haalatee tawa goɗngal ngal haaletaake ɗoon, Fulfulde noon ene haalee he kala ɗo gootal e ɗee ɗemɗe ene haalee. Ɗuum firti ko Pulaar/Fulfulde tan woni ɗemngal kuuɓnungal leyɗeele Hiirnaange Afrik. So wonii ko noon, ndeke heddii tan ko pellital laamuuji Hiirnaange Afrik ƴettude dawrugol ɗemɗiyankeewol, ngol ene ƴellita Pulaar he nder diiwaan hee kala mbela maa ngal won ari-ndenndiyeewal ɓiyɓe diiwaan o. Ɓe mbaawa huwtoraade ngal he kala ɗo ɓe kuwtortonoo ɗemɗe jananiyankeeje ɗe tawa haɗaani ɗemɗe keddiiɗe ɗee gootal heen kala ene janngee kadi ene huwtoree he nokku ɗo jeyaa ɗo, sabu eɗen nganndi hayso Swahili waɗaama ɗemngal lawakeewal he yoga e leyɗeele Funaange Afrik ne, addanaani ɗemɗe keddiiɗe ɗee woppeede.
Maa wood laabndiiɗo ko waɗi eɗen cuɓoo Pulaar/Fulfulde he dow ɗemɗe keddiiɗe te hayso e ngal haalee he leyɗeele keewɗe ne, kala heen leydi ɗo ngal tawatee, so wonaa Gine (Guinee), e ngal wonndi ɗoon e ɗemngal ɓurngal Fulfulde waawde haaleede? Ko tommbaade ngaal laaɓndal waɗnoo en wiyde: Afrik ene hatojini e pellital dawrugol gonndungol e ñeeñal e udditaare hakkille. Sabu so en Ƴettii yeru leydi Burkina Faso, ɗemɗe tati ɓurɗe waawde haaleede toon ko Fulfulde, Moosiŋkoore e Mandiŋkoore (Julaaare). Kono so en ƴeewi hakkunde ɗee ɗoo ɗemɗe tati ma en taw ko Moosiŋkoore ɓuri waawde haaleede sabu ko kanum woni ɗemngal wuro laamogo ngo. So laamu Burkina ƴeewii ko Moosinkoore ɓuri waawde haaleede he nder leydi he, ɓe mbiy eɓe cuɓoo Moosinkoore he dow keddiiɗe ɗee, ɗuum firtata ko ɓe tonngi miijojo maɓɓe tan ko he ngonka maɓɓe Burkinaaɓe, ɓe mbellitaani miijooji maɓɓe he ngonka maɓɓe Afriknaaka e ngootaagu mum.Sabu Moosinkoore hayso ene yaaji he nder Burkina ne, ko ɗoon tan ngal haaɗi, alaa ɗo ngal tawatee nokku goɗɗo. Ɗuum firti, soɓe njaltii leydi maɓɓe ɓe njahii to leyɗeele goɗɗe Afrik, ma ɓe katojin e ɗemngal goɗngal, ngal e ɓe nanondira heen e mum en. Te Fulfulde e Manndiŋkoore ɗe ɓe njoñi ɓe mbelsiindii ɗum en ɗee ko ɗemɗe momti keeriije ɗe ɓe mbaawnoo huwtoraade ngam haaldude e yimɓe leyɗeele Afriknaaje goɗɗe. Ko hono noon so leydi Senegaal wiy ene ɓamta Wolof kono ene yeeboo Pulaar, ma ɓe mbaas fartaŋŋe maɓɓe waawde mahde ngootaagu hakkunde maɓɓe e Mali, Burkina Faso, Niger walla Nigeria, so tawiino kannje ɗee leyɗeele fof ɗe pellitiino ɓamtude Pulaar e huwtoraade ɗum no ɗemngal lawakeewal e kuwtorgal hakkunde maɓɓe.
Pulaar/Fulfulde won’de ɗum ɗemngal tokosal he ko ɓuri heewde he nder leyɗeele ngal tawetee ɗe, ittaani so en ƴeewrii ngal to bannge wertaango Afrik, alaa hay gootal e ɗemɗe koɗdiiɗe maggal ɗee ngal ene nawdee e maggal to yaajde e heewde haalooɓe. Kadi no pulaar way saraade e yaajde ni, ko noon kadi Fulɓe ngoniri joom en enɗameeji en he nder jookdu Afrik. Gooto fof ene anndi enɗam hakkunde Fulɓe e leñɗi Senegambi, ko wayno Jolfuɓe (Wolof en), Seeraraaɓe, Soninkeeɓe walla Joolaaɓe e Basari en. So a yahi Mali ne ko noon Fulɓe mbaydi e Wasulu en, Bamarankooɓe e Dogon en. So a yahii Burkina Faso ma nan ene wiyee Pullo-Moosi, so a yahii Nigeria ma nan ene wiyee Pullo-Hawsa, hakke ko Fulɓe e ɗiɗoo leñɗi naatnaatondiri haa ɗeɓi wontude leñol gootol. Nde ke noon ɓawo dee fayndaare men ko ngootaaku Afrik, so en njaɓi, Pulaar ko Allah suɓanii en ɗum. Pelle ngootaagu Afrik ko wayno Union Africaine e CEDEAO en potiino adaade mbaɗa taaɓannde feewde e suɓaade Pulaar e Swahili ngam yoo ngon ɗemɗe mum en gollorɗe kadi ɓe kirjina leyɗeele Afrik ɗee fof rewde heen.


text:
Manndelaa yiɗaa leñamleñameeɓe, raneeɓe heen, e ɓaleeɓe heen fof. Omo luulndii kala kiiɗal tee ko o daraninooɗo haɓde e baasal. Ko ɗum tagnoo en wiyde ko o «mbaabuur miskinɓe ». Hono no o wiyrunoo e hitaande 1662 e ñaawoore Rivonia « mi haɓiima njiimaandi raneeɓe, mi haɓiima njiimaandi ɓaleeɓe », omo luulndii njiimaandi leñol e dow leƴƴi goɗɗi. Ɗuum ina feeñi e mahngo ANC, sibu ina heewnoo raneeɓe e jilluɓe.
Manndelaa yiɗaa leñamleñameeɓe, raneeɓe heen, e ɓaleeɓe heen fof. Omo luulndii kala kiiɗal tee ko o daraninooɗo haɓde e baasal. Ko ɗum tagnoo en wiyde ko o «mbaabuur miskinɓe ». Hono no o wiyrunoo e hitaande 1662 e ñaawoore Rivonia « mi haɓiima njiimaandi raneeɓe, mi haɓiima njiimaandi ɓaleeɓe », omo luulndii njiimaandi leñol e dow leƴƴi goɗɗi. Ɗuum ina feeñi e mahngo ANC, sibu ina heewnoo raneeɓe e jilluɓe.
Kono kadi, e hitaande 2001 Manndelaa ñiŋii won ɓeen hoohooɓe ɓaleeɓe waɗooɓe teskuyaaji rasisteeji joopiiɗi iñnjee en.
Omo waɗtunoo hakkille woto hare makko jogaade mbaadi luural hakkunde leƴƴi, haa arti kadi e deƴnude hakkillaaji e ɓerɗe leƴƴi pamari leydi ndii. E hitaande 2008, nde afrikworgonaaɓe pinnani tumarankooɓe, o wiyi ɗum en « Ciftoree musiiba ɗo ummo-ɗen ɗoo ; woto njejjitee bada mawneeki ngenndi kattanndi diwtude pecce mum haa yettii ɗo woni hannde ɗoo ; ɗum noon woto njaɓee bada ruttitaade e ɗeen pecce boomooje, sabaabu baawɗo sakkaade les ɗum fof noon ».
E miijo Manndelaa, addata kiiɗal ko rasismayaagal : « Neɗɗo kaɗɗo goɗɗo ndimaagu mum, woni ko e kasoo ngañgu e sikkeeji e faaɗeende hakkille ». Ko yiɗde wiyde kala leñamleñamo fotaani faarnoraade Manndelaa sibu miijooji maɓɓe ko luutondirɗi.
E miijo Manndelaa, baasal e ɓurondire mbayi ko no apartaayd nii : « Baasal mawngal e ɓurondire hersiniinde njeyaa ko e musibbaaji ɓurɗi mawnude e yonta men oo, bayɗi no macungaagu e apartaayd ». Nde o heɓata njeenaari Amnesty International e hitaande 2006, o wiyi : « foolde baasal wonaa sadak, ko gollal nuunɗal ». E hitaande 2000, e mawningol duuɓi sappo goppitgol makko o wiyi kadi : « Hay gooto lelotaako ɗaanoo ɗoon ɗo yimɓe njokki e maayde heege e ñawde e ŋakkireede nehdi e jaŋde, ɗoon ɗo miliyoŋaaji miliyoŋaaji yimɓe woɗɓe, e nder winndere ndee ŋakkiraa kisal, soklaaji ñalnde kala ina kaɗi ɗum en weytaade ».
B.A.B


text:
MELƁONDIRAL TABITAL PULAAGU OROP E GARDAGOL MAMMADU JALLO BELJIK E YAHDIIƁE MUM
( Mammadu JALLO noon jeyaa ko leydi Gine Konaakiri )
Ari e ngal melɓondiral TPO jooɗingal nyalnde 22/10/2022 ɗo e Buruksel laamorgo Beljik, ko cate tati
(3) Farayse, Olannda e Beljik. Cate Orop keddiiɗe ɗe nel, ɗeen ngoni Itali e Espaany.
Catal Almaany haawnii e garɗo toon , ko o anndaa gardiiɗo Tabital Pulaagu Almaany, o anndaa kadi
hay tergal gootal jeyangal e yiilirde Tabital Pulaagu Almaany.
HOL NO OO MUSIIBA BAƊƊO BELJIK ARDI ?
Happu yiilirde Tabital Pulaagu Orop joofii ko ena wona hitaande fawnde.TPO wiyi kala leydi njiɗndi
arditaade yiilirde nde yo neldu ɗereeji neɗɗo mo ndiin leydi yiɗi ardoo o. E ngaan sahnga leydi fof
ruttii e peŋɗe mum. Ɗo e Farayse to ngonɗen laakngal werlaa e paŋɗe Tabital Pulaagu Farayse(TPF)
kala jiɗɗo ardonoyaade en Tabital Pulaagu Orop yo haal. E denndaangal peŋɗe TPF ko yimɓe tato (3)
mbiyi: “Ena njiɗi”. Ɓeen ngoni; Aamadu Biraan BAAL mo Peŋgal Pari, Safiyatu JALLO mo peŋgal Maasi
e Tijjaani MBAALO mo peŋgal Bordoo.
E dow ɗuum Buubakara BAALNDE hooreejo Tabital Pulaagu Farayse (TPF) yamiri e dow tuugnaade e
Kuwle TPF yo suɓngo waɗe ngam keɓen gooto ƴamoyoowo ngardiigu Tabital Pulaagu Orop.
Peŋɗe 9 ɗe Tabital Pulaagu mbaɗi batu suɓngo e penyti nyalnde 15/10/2022, peŋɗe 7 cuɓii Tijjaani
MBAALO, peŋɗe 2 cuɓii Safiyatu JALLO, Ceerno Aamadu Biraan BAAL heɓaani suɓeede.
Hooreejo TPF neldi ɗereeji Ceerno Tijjaani MBAALO mo peŋɗe TPF cuɓii fayde e ceerno BASUM to
BELJIK kalfinaaɗo juɓɓingol suɓngooji hooreejo TPO.
Safiyatu JALLO mooytii yahi Buruksel wiyi ceerno BASUM ko ƴamoowo ngardiigu TPO e innde
Farayse, tawi ko o kawanooɗo cuɓe leydi Farayse, haalanaani ɗuum ceerno BASUM.
Nde yottaa laamorgo Beljik, Farayse holliti waawaa jaɓde Safiyatu jeyee e ƴamooɓe ngardiigu ngam
tuugnaade e no kuwle e nanondire TPO mbiyiri.
Ciftinen noon Safiyatu jeyaa ko leydi Gine Konaakiri, ko naati e peŋgal ngal TPF wonaani lebbi 2.
Nde Farayse haali ɗo iwaa haa yottii hannde 22/10/2022, haɗaani ceerno BASUM wiyi :” Safiyatu a
jamfiimami, ngam a haalaani no mbaɗdaɗaa, e dow enɗam pulaagu kala”. Safiyatu jaabaaki. Nde
jooɗnde nde jooɗaa Safiyatu rokkaa konngol holli dental ngal ari ko ƴamde ngardiigu, woppaani
hannde, woppaani janngo. Lamaraan JALLO jeyaaɗo e peŋgal fulɓe Gine to Farayse ndeka na wondi e
makko ngool ƴamgol (ciftinen noon ceerno Lamaraan JALLO jeyaa ko peŋgal TPGS, ngaal pŋgal
ardiiɗum ko Sokna Kadijatu BALNDE mo leydi Gine Konaakiri, tawtoranooɗo suɓngo peŋɗe TPF. Kadi
peŋgal TPGS duuɓi 6 hannde piyaani, piye tabital pulaagu Farayse, ngarataa batuuji ɗuum ko ko
seedtaa e maggal ). E dow ɗuum woɓɓe ɓe njeyaaka e Tabital Pulaagu Farayse mbiyi tan ko ma
Safiyatu jeyee heen e alaa e sago. Iinyturu waɗi.
Mammadu JALLO gonnooɗo hooreejo TPO waɗaani ginol golle no mooɓondiral ngal foti ɗowireede,
yiilirde mum araani, anndaaka elle ko kanko gooto wonnoo hooreejo, koolaaɗo kuuɓal, kalfinaaɗo
kala kala e ndaɓɓa hay gooto yiyaani yiilirde (Bureau) makko e ɓe o wondunoo so ena ngoodnoo.
Waɗde fulɓe mbiyi:” So go’oo bonii, limoore aayiima”. Mooɓondiral wonti melɓondire, yimɓe caakii
kooti leyɗe mum en.
Jawɗeele mbonii e diwooje e laaɗe njoorndi e werlaaji e dow gardagol ndeen bonande Ceerno
Mammadu JALLO en njettiimo KAMARA.
Ko nii Mooɓondiral ngal yahri, yimɓe caakii kooto yiilirde hesere waɗaaka alaa ko kadi ko sakkaa ko
nanondiraa. Lamaraana JALLO kadi winndi e farayseere mooɓondiral dirtinaama, o wiyi yo cate ngar
ciifa. Won e cate calii tawi nii e ngool binndol farayseere omo winndi heen fulɓe e Haalpulaar en ko
hay gooto faamataa. Yo Geno faabo
YIYANNDE
E yiyannde men, addani en innirde mooɓondiral ngal MUSIIBA feenyii e maggal Leydamleydaagu haa
laaɓti cer.
Feenyii e mooɓondiral ngal Ngaddamngaddinaagu e Ndoolndoolaagu, ɗuum fof noon jibinii miijooji
ceergol doŋre Orop, leydi fof yahra bannge mum so Geno suraani. Ɗuum ko aayaare, aayaare fulɓe
noon ko musiiba. Fof noon tekki roondii ko ceerno Mammadu JALLO e yahdiiɓe mum e ngol
juɓɓingol.
Farayse njalnde 23/10/2022
SOH Muusaa Sammba


text:
Daartol ƴellitaare: Taaɓal Neɗɗo fayde e ɓamtaare Pinal e Ganndal
Aadee he ƴellitagol Pinal e Ganndal
Sabu men finde tan kawruɗen he yonta mbaylaandi e karallaagal mum toowngal kanum e pine mum ƴellitiide saabii, eɗen njejjita laaɓndaade koye men hol jolɗe ɗe aadee taƴi haa waawi yettaade ɗo o woni hannde ɗoo to bannge pinal e neɗɗaagal. Kono so en ndurnii miijooji men hayso ko seeɗa tan, maa en njiy wonnde neɗɗo, nde o ari he dow leydi ndee hay-huunde o addoraani. Ko o foppoldu ɓoldu, hay ko o suurdi terɗe makko ko kanko faggitanii ɗum hoore makko.Jokku Taro