text:
TINDINOOJE:
Deftere Allah (la Bible en adamawa fulfulde) hawti defte 66. Yimɓe feere feere mbinndi ɗe, ngam maajum ɗe peerotiri. Ammaa bee non fuu ɗe kawti ngam haa ɗe kolla yiide Allah waŋgannde yimɓe fuu bee Yeesu Almasiihu.
Alkawal Ɓooymawal woni yeɓre mawnde arannde. Nde ɗon anndina en habaru Allah bee yimɓe muuɗum Isra'iila'en. Nder Alkawal Ɓooymawal, Allah wolwani yimɓe bee kunnduɗe annabi'en. Annabi'en paamtini yimɓe no hakkeeji e aybeeji mbonni kawtal maɓɓe bee Allah, ɓe kolli ɓe laawol kisndam e jam, ɓe anndini ɓe boo haala kisnoowo mo Allah tammi nelugo.
Alkawal Ɓooymawal senndaama geɓe pamare feere feere. Tawreeta woodi defte jowi (5). Ɗe tinndini en no Allah tagri asama e duniyaaru bee yimɓe e ko woni ton fuu. Ɗe tinndini en Ilam Tuufaana. Ɗe tinndini en no Allah haɓɓiri alkawal bee Ibrahiima e danygol muuɗum. Kadiboo ɗe tinndini en no Isra'iila'en njooɗino haa Misra e no Allah hisni ɓe, wurtini ɓe ton, yahri ɓe haa lesdi Kanaana.
Defte Habaruuji ndokki en habaru yimɓe Isra'iila nder defte sappo e ɗiɗi (12). En njaŋngan nder maaje no Isra'iila'en nastiri Kanaana e ko laatani ɓe ton. En tawan habaru laamiiɓe maɓɓe mawɓe Daawuda e Suleymaanu e laamiiɓe woɗɓe, non boo haala daheeki maɓɓe haa lesdi Baabila e gartuki maɓɓe haa lesdi Yahudiya.
Woodi boo Defte Gime e Hikma. Ɗe ɗon jowi: Nder Jabuura en tawan gime maŋgtooje e gettooje, non boo do'aaje e tornde haa Allah ngam heɓugo ballal e aynol e kisndam e yaafuye e jaalorgal dow konne'en. Deftere Balndi waŋgini bolle hikmaaje.
Yeɓre Defte Annabi'en mari defte sappo e joweeɗiɗi (17). En njaŋngan ton no annabi'en ngaaziri Isra'iila'en bee innde Allah nder zamanuuji feere feereeji.
Alkawal Kesal woni yeɓre mawnde ɗiɗawre. Nde ɗon anndina en haala Yeesu Almasiihu. Bee maako Allah haɓɓiri alkawal kesal bee yimɓe duniyaaru fuu. Ɗume alkawal maajum wi'ata? Ɗum kubaruwol Allah ceynoowol no o hisnirta yimɓe bee Yeesu Almasiihu. Koo moy nuɗɗini Yeesu woni kisnoowo e Jawmiraawo mum, nasti nder alkawal maajum, heɓi boo ngeendam nduumiiɗam. Fakat, Alkawal Kesal naa ɗum haala anndal. Allah yiɗi neɗɗo jaɓa, hoolo ko winnda nder deftere nde'e, o tokko ɗum bee ɓernde woore.
Defte nayi aartuɗe mbi'ete Linjiila. Ɗe ɗon anndina en kuuɗe Yeesu Almasiihu diga danyeeki mum haa maayde mum e ummitineeki mum.
Kuuɗe Nelaaɓe ɗon tinndina en no nelaaɓe Yeesu Almasiihu njahri Linjiila diga Urusaliima haa Roma.
Bataakeeji Pol mbinndaama ngam wallugo nuɗɗinɓe hesɓe.
Bataakeeji goɗɗi mbinndanaama nuɗɗinɓe koo toy fuu malla haa nuɗɗinɓe haa nokkuuje kaja.
Wahayu Yuhanna ɗon tawe haa ragare Alkawal Kesal. Deftere nde'e nanndaay bee defte aartuɗe. Nde ɗon tinndina en jaalorgal laamu Allah e laamiiɗo mum Yeesu Almasiihu bee koyɗi e balndi ɗi caɗani en faamugo. Ammaa kubaruwol maare maŋngol saɗaay faamugo, ngol waŋgi nder Wahayu Yuhanna 11:15: «Laamu duniyaaru laatanake Jawmiraawo meeɗen e Almasiihu muuɗum, o laamoto haa abada abadin!»


c: text/html

text:
Lulnde fotde balɗe joyi to ccuɗi men Cammaa joofii ñallal 10 02 2018. Faandaare ndeeɗoo lulnde wonnoo wonnoo ko ngam artirde hakkillaaji remooɓe sewosewo to bannge kuutorogol enngere walla posone baroowo ñaamon lor gonɗo heen baawɗo jibinande yimɓe ɓe caɗeele to bannge cellal mumen. Ɓayde ina anndaa eɗen njogii geɗe tawaaɗe e nder renndo men ina waawi wallude puɗi ɗi e ƴaaftagol, woni ko wiyetee ko doornde beyi, baali, nayi so tawii fewnaama ina moƴƴi e ndema tee alaa lor. To bannge aawɗeele ɗe heen sahaa ina ñawa, waasde huutoraade posone baroowo kullon sabu ina woodi heen joomum rokkatee ko happu nde potataa huutoraade suppome, salaat, newe, batayse, tamaate walla naanaa so tawii happu o timmaani ina jibina caɗeele. Ko ɗuum waaɗi ɓe njanngini ɓe karallaagal kesal pewnugol posone mo alaa lor tee seeraani. Ko niwaakiniin, saabunnde, naanaa renndintee, geɗel heen subbee e ndiyam haa wukkita heen, renndinee fewnee ndiyam wisiree pompe. Maa reen ngesa haa feewa gilɗi e koowooje naatataa heen. Ɓe mballitaama kaɓirɗe jonɗe, gurwetaaji, ratooji, binetaaji ekn…
Joom wuro ngo dariima haala mbaɗka faayiida mawɗo Jibiriil Ka, mawɗo fedde nde Kummba Lih. Kaŋko Umaar Ismayla e Ndey Faatu Siidi ɓe tonngi golle ɗe yaaji e wasiya.
Bookar Sek Lewlewal Maatam

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wiɗto ngoo waɗaa ko leydi Siin. Hade ɗuum wiɗtooji goɗɗi peññiino wonde laac ina wallita e daɗndude jofe e ñawu nguɗu (kaseer). Ko noon kadi wonande nguɗu tektekol ɓuttol. Wiɗto ngoo hollitii wonde laac ko ñamri cellal. Sibu ko noon kadi ɗum faddortoo ñabbuuli ɓernde e ɗaɗi kam e ñawu suukara, ɗiin ñawbuuli ganndiraaɗi taasiyoŋ e kolesterol e jabet.
Wiɗto ngoo waɗaa ko leydi Siin. Hade ɗuum wiɗtooji goɗɗi peññiino wonde laac ina wallita e daɗndude jofe e ñawu nguɗu (kaseer). Ko noon kadi wonande nguɗu tektekol ɓuttol. Wiɗto ngoo hollitii wonde laac ko ñamri cellal. Sibu ko noon kadi ɗum faddortoo ñabbuuli ɓernde e ɗaɗi kam e ñawu suukara, ɗiin ñawbuuli ganndiraaɗi taasiyoŋ e kolesterol e jabet.
Paɗe dalli ina ngadda nguɗu !
Paɗe dalli. Ko ina wona duuɓi capanɗe nay haa joy ko paɗe dalli mbaɗti ɓoorneede e nokkuuji men. Gila ndeen, ɗe ɓeydii ma no feewi. Eɗe keewi mbaadiiji e goobuuji e baartooji. Hoto njejjiten paɗe ɓurɗe heewde e dame cuuɗi e galleeji men hannde, ina gasa tawa ko paɗe « weeɓa ». Jooni noon, tawaana won e majje ina mbaɗi geɗe gaddooje nguɗu. Ɗeen geɗe ngoni uurtooje e ɗeeɗoo paɗe ɗo kesɗi ɗoo, kuutorteeɗe ngam goobde ɗum e rokkude ɗum noordi mboɗeeri walla ooldi walla baka ekn… Laboratuwaar baɗɗo wiɗto ngoo, ina wasiyii yimɓe, so ina cooda paɗe dalli (palastik) yo uurno ɗe tawo. So uurngol ngol ina foori, woppu. So neɗɗo ina waawi nii, yo metto ɗe, so ɗe mbeli seeɗa kadi, woto sood.
FƁ, settaambar 2013


text:
So en tuugniima e deggondiral ciimti cuurtooji dawrugol laamu Muritani ko faati e paltoor leƴƴi (rasisma) e njiyaagu e ŋakkeende nuunɗal ekn, so en kulaani mbiyen ko ngu laamu mbeejngu hannde e winndere ndee. Ɗum noon ko ngu etotoo, gila ko ɓooyi suuɗde winndere ndee koo, nde tawnoo ko geɗe puŋŋiniiɗe, buttaama hannde e dingiral. Waɗi noon ko ngolɗoo laawol kam laamu nguu waawaa wiyde ina takka joomum en wonde yeenaaɓe walla reftaade pelle yimɓe heeriiɓe, walla luulndiiɓe, sibu ko Goomu nder Komisariyaa Toowɗo Jojjanɗe Aadee mo Fedde Ngenndiije Dentuɗe (ONU), mbiyeteendu Goomu ngam Mumtugol Paltoor Leƴƴi (Comité pour l’Elimination de la Discrimination Raciale, walla e Engele Committee on the Elimination of Racial Discrimination – CERD), seedtii ɗum nder eɓɓaande ciimtol ngol ciimtoowo wonande Muritani sakkiti, caaktangol ñalnde 11 mee 2018 to Jeneef. Ciimtol ngol mumaani, ngol wiyi Muritani ɗooftaaki Nanondiral winnderewal paatungal e mumtugol denndaangal mbaadiiji paltoor leƴƴi hono ko innir-ɗen ɗoo Nanondiral tan, ngam dottude. Eɗen teskoo tan ngolɗoo ciimtol feeñinii haa laaɓti ngoƴa pelle pinal, hono Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani (F.Ɓ.P.M) e fedde Muritaninaare ngam Ɓamtaare Ɗemngal e Pinal Sooninke (AMPLCS) e Fedde Ɓamtaare Ɗemngal Wolof (APROLAWORIM) rewrude e Dental Ngenndiwal pelle daraniiɗe Jojjanɗe Aadee (ko anndiraa FONADH) njettinnoo joɗnde 62ɓiire Goomu Afrikeewu Jojjanɗe Aadee e Ɓesnguuji aadoraande (CADHP) jooɗinoonde ɗoo e Nuwaasoot tuggi 25 abriil haa 9 mee 2018. Oon ngoƴa mo pelle pine ɗee kollitnoo faati ko e joñgol ɗemɗe Pulaar, Sooninke e Wolof e nder leydi ndii, e wasiyaade laamu Muritani nguu « nde siynata politik pinal e ɗemɗe e faggudu ɗooftiiɗo hakkeeji ɓiɓɓe leydi keewndi pine e leƴƴi, nde laawɗinta ɗemɗe Pulaar, Sooninke e Wolof, ɓama kuule sariya teeŋtinooje ɗuum, nde ɗooftotoo hakkeeji yimɓe kam e ko huninoo wonande hakkeeji pinal e renndo e faggudu e politik ». Ɗum noon, so daande pelle ɗee njaɓaaka naneede ɗoo, nde fuɗɗiima naneede e aduna hee rewrude e Dental Afrik (UA) kam e Fedde Ngenndiije Dentuɗe (ONU). Teskuyaaji e wasiyaaji keewɗi mbaɗaama feewde e ciimti Muritani holliti ɗii, ciimti potnooɗi heɓeede duuɓi 9 ko adii hannde, ɗi delegaasiyoŋ tekkuɗo laamu Muritani neldunoo toon holliti. Ko noon kadi, pelle Muritaninaaje daraniiɗe jojjanɗe aadee keewɗe neldii toon yimɓe mum en ngam yettinde toon miijo mum en. Nde tawnoo konngol ñaañata ko e hunuko joom mum, min tonnganii on ko ɓuri heewde e eɓɓaande ciimtol ngol, hono no min keewi waɗirande on.
Tesko :
Kala ɗo wiyaa Dowla joopaa ɗoon ko Dowla Muritani. Kala ɗo wiyaa Goomu, ko Goomu ngam momtugol paltoor leƴƴi. Kala ɗo wiyaa Nanondiral ko Nanondiral mumtugol paltoor leƴƴi.
Gommu Fedde ngenndiije Dentuɗe ngam momtugol paltoor leƴƴi (CERD) adorii ko hollitde weltaare mum e ko Muritani yettini ciimti mum jowitiiɗi e Nanondiral mumtugol paltoor leƴƴi, hay so tawii noon kollitgol ngol leeltii duuɓi jeenay (9). Weltaare e ƴettugol kuule sariya e politik paatuɗe e njiyaagu, e leepte, cosgol Goomu ngenndiiwu jojjanɗe aadee, e njulaagu ɗanniyankooɓe, cosgol Tadamoun, ko jiidaa e ciifgol nanondire jowitiiɗe e cuuɗgol (majjingol) yimɓe ekn… Kono CERD wiyi ina teskii heen ŋakke e mumaaɗe keewɗe, ŋakkeende laaɓtugol e geɗe baawɗe ɗawde won ɗeen dente yimɓe Muritani hakkeeji mum, haa teeŋti noon e ŋakkeeji faggudu e renndo e pinal. Ɗiin teskuyaaji ngoni ɗi njogor-ɗen sifaade les ɗoo.
Ngoƴaaji e wasiyaaji
Dokkugol kabaruuji e limooje
(…) Goomu nguu ɗaɓɓii e laamu Muritani nde rokkata ɗum limooje timmuɗe, koolniiɗe, kese, paatuɗe e goomuuji yimɓe koɗɗi e leydi ndii (caggal nde teskii ɗeen limooje ina ŋakki), kam e maandinooje faggudu e renndo jowitiiɗe e leƴƴi e eddaaji ɓalli, haa waawa ɓetde mbele leƴƴi gonɗi e leydi ndii (hay tumarankooɓe) ina keɓi hakkeeji mum to bannge faggudu e renndo e pinal cifaaɗi e Nanondiral ngal.
Sariya jowitiiɗo e paltoor
- Goomu nguu ina wasiyoo Laamu Muritani nde sahtotoo sariya kesa ka ƴetti, njowitiika e jaggirgol paltoor no warhoore, haa ka yahda e Nanondiral ngal, ka teskoo haa timma ngoƴaaji ɗi siimtooɓe heeriiɓe Diiso jojjanɗe aadee kolliti ɗii. Waɗi noon ko Goomu nguu ina teskii « Paltoor leƴƴi » e taƴe keewɗe sariya kaa cifaaka haa laaɓti ; ɗumɗoon noon ina waawi huutoreede ngam reɗɗude wellitaare won ɗiin goomuuji, haa teeŋti noon kadi huutoraade ɗum ngam haɗde suurtooɓe njiyaagu e paltoor leƴƴi e leydi hee haalde miijo mum en.
- Goomu nguu ina woƴaa ko wiyaa e naatirde Doosgal leydi ndii wonde ko Sariya Lislaam tan woni « tuugorde sariya » koo, woto ɗuum addande laamu nguu ƴettude won ɗeen doosɗe sariya ɗe njahdaani e Nanondiral ngal. Ɗum noon ngu wasiyii Dowla oo nde hoolkistoo mbele alaa geɗe ngoni heen baawɗe huutoreede ngam haɗde naftoragol won ɗiin hakkeeji cifaaɗi e Nanondiral ngal.
Paltoor feewde e Hardaneeɓe e leƴƴi ɓaleeji
- To bannge Paltoor feewde e Haradaneeɓe e leƴƴi ɓaleeji leydi ndii, Goomu nguu wiyi ina woƴaa goodgol haa hannde won ɗeen juɓɓule gaadanteeje kam e sikkeeji pinal, baawɗi semmbinde paltoor leƴƴi e joñgol hardaneeɓe, haa teeŋti noon e keɓgol Nehdi e Jaŋde e golle e ɗuhorɗe e cellal e sarwisaaji renndo. Ko noon kadi Goomu nguu woƴiraa famɗeende ɓaleeɓe (Haalpulaar en, Sooninkooɓe e Jolfuɓe) e hardaneeɓe nder laamu nguu, haa teeŋti noon e poostooji ngardiigu e ɗo fewjetee nder njuɓɓudi laamu e konu e polis e poostooji toɗɗeteeɗi (depiteeji, meeruuji ekn) kam e nokkuuji keeriiɗi e jaayɗe (art. 2,5).
- E nder ɗuum, Goomu nguu ina wasiyii Dowla oo : a) nde toppittoo no moƴƴi ciynugol moƴƴol sariya paatuɗo e paltoor leƴƴi, anndina mo yimɓe ɓee e ñaawooɓe ɓee e heedooɓe ɓee (awokaaji) e polis oo kam e yimɓe laamu woɗɓe halfinaaɓe ciynugol walla ndeenka sariyaaji. b) nde toppitoo gongol moƴƴol ɓaleeɓe e hardaneeɓe e denndaangal juɓɓule politik laamu nguu e renndo ngoo, kam e senngo heeriingo, haa teeŋti e poostooji woote e pewjugol, nder laamu e juɓɓule laamu, e konu e polis e jaayɗe ; e nder ɗuum, ina ɗaɓɓaa e laamu nguu nde rokkata limooje paatuɗe heen e ciimtol mum paangol. c) nde ƴettata kuule keeriiɗe feewde e won ɗeen dente ngam wallitde naatgol majje e renndo hee haa teeŋti e keɓgol jaŋde e golle e safaara. d) semmbinde oorle pindingol yimɓe ɓee e hoohooɓe diine e renndo ngam haɓde no moƴƴi e miijooji yawu feewde e hardaneeɓe.
Kaɓgol e njiyaagu e jiyɗingol
- Goomu nguu teskiima Dowla oo ƴettii kuule ngam haɓde e njiyaagu e jiyɗingol e batte mum (…), kono tan, Goomu nguu ina woƴaa a) luttugol batte njiyaagu e miijooji yawu ñiɓiiɗi haa tiiɗi e aadaaji jowitiiɗi heen ; b) baasgol woode keɓe ngam ɓetde njaajeendi njiyaagu ; c) caɗeele ɗe wonɓe e wimmbo jiyaagu kawrata nder renndo ngoo sabu mum en waasde jogaade karte dentitee, heɓde golle, janngude e jeyde leydi, hay leydi jinnaaɓe mum en, ɓe alaa ɗo payi so wonaa ruttaade e ngonka njiyaagu.
- E fawaade e ɗuum, Goomu nguu … ina wasiyoo dowla Muritani : a) nde roɓintoo keɓe ngam anndude njaajeendi ngonkaaji njiyaagu luttuɗi woodde e ɓeydude darnde ngam momtude denndaangal batte njiyaagu, tawa ina siyna e goonga sariya 031/2015 jowitiiɗo e barhoyingol njiyaagu e pawgol kuuge e baɗe njiyɗingol ; b) semmbinde oorle pindingol e caaktugol sariya oo, haa teeŋti nder goomuuji ɓurɗi farwude ɗii, kam e ñaawooɓe e heedooɓe e gollooɓe laamu halfinaaɓe ciynugol sariyaaji, hoohooɓe diine e renndo e haɓde e aadaaji e miijooji yawu dagnooji ɗeen baɗe ; c) Reende mbele defte daartol janngirɗe kuutorteeɗe e jaŋde hee ina peeñnina darnde yimɓe jiyɗinteeɓe ɓee ; d) Heñoraade ciynugol wasiyaaji kaalaaɗi ɗii e ɓetde, sahaa kala, ciynugol mum en wondude e woƴaaɓe ɓee ; e) yenaneede … mbele yimɓe ittaaɓe e ngonka njiyaagu ina keɓa kaayitaaji dantitee, ina keɓa golle e jaŋde e jeyi leydi, mbele aɓe mbaawa ronde, ɓe ndokkee leydi ; f) rokkude Goomu nguu maandinooje faggudu e renndo wonande yimɓe haalaaɓe ɓee.
- Goomu nguu ina woƴaa caɗeele ɗe jiyɗinaaɓe kawrata ngam wullitaade e waɗde feere haa polis e ñaawoore heɗoo ɗum en, caɗeele waɗde wiɗtooji jowitiiɗi e ɗeen geɗe, caɗeele denndingol geɗe ceedtotooɗe, caɗeele waɗde feere haa ñaawoore toppitoo baɗe njiyaagu haa ƴetta kuuge tolniiɗe heen. Goomu nguu ina woƴaa kadi baasgol ñaawirɗe karalleeje (kalfinaaɗe njiyaagu) gonɗe e Nuwaasoot e Nuwaadibu e Neema rokkeede kaɓirɗe e ngalu ko ngollorii, Goomu nguu ina woƴaa kadi ko kuuge pawaaɗe haa jooni e baɗe njiyaagu ɗee mbeeyondiri e bonannde geɗe ñaawaaɗe ɗee.
- Goomu nguu ina wasiyii Dowla oo nde yenantee mbele njiyɗinaaɓe ɓee ina mbaawa joɗɗinde wullitaango tawa kulɓinaaka, mbele ngoon wullitaango ina winndee, wiɗto waɗee, waɗɓe bonannde ɓee ñaawee, pawee kuuge tolnondirɗe e bonannde baɗe mum en. E ngu wasiyii kadi Dowla oo nde rokkata ñaawirɗe Nuwaasoot e Nuwaadibu e Neema ngalu e yimɓe yonɓe mbele ina mbaawa golloraade no fotiri nii. Dowla oo ina foti habrude Goomu nguu njeñtudi kafeeje paatuɗe e njiyaagu jettinaaɗe ñaawoore ɗee.
Ƴellitgol ɗemɗe Pulaar, Sooninke e Wolof
- Goomu nguu ina teskii Dowla oo ina heɓtini wonde Wolof e Sooninke e Pulaar e Arab ko ɗemɗe ngenndiije, kono ko Arab tan laawɗinaa (ɗemngal laamu e jaŋde e golle). Goomu nguu ina sunii e baasgol woodde kabaruuji paatuɗi e ɓamtugol tabitngol, janngingol e kuutoragol ɗemɗe ɗe ngonaa Arab ɗee, nder njuɓɓudi laamu e sarwisaaji renndo e ñaawirɗe e jaayɗe. Goomu nguu ina teskoo wonde baasgol walla ŋakkeende kuutoragol ɗee ɗemɗe ina waawi ustude naftoragol leƴƴi kaalooji ɗee ɗemɗe hakkeeji mum en ɗi Nanondiral ngal heɓtinani ɗum en ɗii.
- Goomu nguu ina wasiyoo Dowla oo nde huccanta, caggal nde diisnondiri e leƴƴi goƴaaɗi ɗii, laawɗingol Pulaar e Sooninke e Wolof (ɗemɗe gollorteeɗe nder laamu, janngeteeɗe…). E ngu hesɗitina wasiyaaji maggu ɓennuɗi (CERD/C/65/CO, para.20 mo 10/12/2004) feewde e Dowla oo ngam naatnude nder tippudu nehdi e jaŋde leydi ndii wonande sukaaɓe yiɗɓe janngude e ɗeen ɗemɗe, ngu toppitoo hoto kuutoragol ɗemɗe ɗee wonde kuutorgal joñirgal won ɗiin leƴƴi. Goomu nguu ina wasiyoo kadi Dowla oo nde semmbinta kuutoragol ɗemɗe ngenndiije ɗe ngonaa Arab ɗee nder njuɓɓudi laamu, nder sarwisaaji renndo e tippudi ñaawoore kam e polis, mbele yimɓe ɓe kaalataa Arab ɓee ina mbaasaa joñeede e nder naftoragol hakkeeji lelnaaɗi e Nanondiral ngal.
Sifaa njogarameejo paltoor leƴƴi
- Goomu nguu ina woƴaa luttugol e nder won ɗiin leƴƴi baɗe gaadoraaɗe ɗe moƴƴaani, kaɗooje rewɓe naftoraade e timmal hakkeeji mum en cifaaɗi e Nanondiral ngal, haa teeŋti e hakke jeyde leydi walla ronde leydi. Goomu nguu ina woƴaa kadi ko sukaaɓe rewɓe heewɓe, ummiiɓe e yimɓe jiyɗinanooɓe walla e leƴƴi ɓaleeji leydi ndii, lutti e humambinnaagal walla ngoppata jaŋde no feewi, tee njogii caɗeele heɓde no njanngiri jaŋde toownde, lutti joñeede.
- Caggal ciftingol wasiya maggu kuuɓtodinɗo tŋ 25 (2000) jowitiiɗo e mbaadi njogarameeri paltoor leƴƴi oo, Goomu nguu ina wasiyoo Dowla oo nde ƴettata kuule katojinaaɗe ngam momtude baɗe gaadoraaɗe kaɗooje rewɓe e sukaaɓe rewɓe naftoraade hakkeeji mum en, haa teeŋti noon e hakke jeyde leydi walla ronde ɗum. Goomu nguu ina ɗaɓɓira Dowla oo baylugol Dabi ɗowooji galle e waɗde oorle kumpital paatuɗe e potal hakkeeji hakkunde worɓe e rewɓe nder yimɓe hee, haa teeŋti feewde e hoohooɓe aada e diine. E ngu wasiyoo kadi Dowla oo nde semmbinta kuule ƴellitgol jaŋde feewde e sukaaɓe rewɓe hardaneeɓe e leƴƴi ɓaleeji ɗii ngam ustude tolno humambinnaagu e goppugol jaŋde. Goomu nguu ina ɗaɓɓira Dowla oo nde rokkata limooje paatuɗe heen nder ciimtol mum paangol.
Paltoor nder donnugol ngenndaagu
- Goomu nguu ina wondi e sokla ko kuulal 8 Dabi ngenndaagu (sariya tŋ 1961-112 mo 12 suwee 1961) kam e kuule 13 e 16 sariya tŋ 2010-023 mo 11 feebariyee 2010 momtuɗo won lelnanɗe sariya 1961 oo, lelni doosɗe ceertuɗe wonande worɓe e rewɓe ko faati e donnugol sukaaɓe jibinaaɓe caggal leydi kam e suddiiɓe iwdi tumarankoori, ngenndaagu mum en.
- Goomu nguu ina wasiyii Dowla oo nde hoolkistoo mbele worɓe e rewɓe muritaninaaɓe ina pota hakke jowitiiɗo e donnugol sukaaɓe mum en e suddiiɓe mum en ngenndaagu. (Ɗum firti ko so gorko ko muritaninaajo, sukaaɓe mum e suddiiɓe mum ina njogoo hakke wonde muritaninaaɓe, kono kadi so debbo ko muritaninaajo, sukaaɓe mum e jom galle mum yo njogoo hakke wonde muritaninaaɓe).
Ngonka muritaninaaɓe mooliiɓe e artiraaɓe to/ (e ummoraade) Senegaal.
- Goomu nguu ina wondi e sokla, kam fof e teskaade kabaruuji ɗi Dowla oo rokki ɗii, sabu kabaruuji kollitooji caɗeele duumiiɗe ɗe won ɓeen artiraaɓe ummoraade Senegaal ngam heɓde ballal kaanngal ngam keɓtugol darnde mum en e renndo hee kam e njuɓɓudi laamu hee, ngam jannginde sukaaɓe mum en, ngam keɓde safaara, ngam gollaade kam e keɓde kaayitaaji etaa siwil e keɓtude leyɗeele mum en ɗe ɓe mbiyi ko kamɓe njeyi. Goomu nguu ina wondi e sokla hoto huunde e artiraaɓe ɓee ngontude yimɓe ɓe ngalaa ɗo njeyaa. Yanti heen, e ngu sunii e ko Dowla oo suwaa tawo ɓamde sariya paatuɗo e moolagol.
- Goomu nguu ina wasiyoo Dowla oo nde ɓeydata semmbe ngam dañande caɗeele koɗtugol muritaninaaɓe artiraaɓe Senegaal safaara duumotooɗo, haa arti noon to bannge faggudu e renndo, rewrude e ballitgol keɓgol golle, e jaŋde e safaara e jaawnugol naattugol maɓɓe e njuɓɓudi laamu, keɓgol jeyi leydi e kaayitaaji etaa siwil kamɓe e sukaaɓe maɓɓe. Goomu nguu ina wasiyoo Dowla oo nde siifata, siyna, Nanondiral 1954 jowitiingal e yimɓe ɓe ngalaa ɗo njeyaa kam e Nanondiral 1961 jowitiingal e ustugol keeweendi yimɓe ɓe ngalaa ɗo njeyaa. Goomu nguu ina wasiyii kadi Dowla oo nde yaawnata eɓɓaande yowitiinde e hakke moolagol e Muritani.
Ndonaandi aadeeri kewkewe 1989-1991
- Goomu nguu humpitiima kabaruuji ɗi Dowla oo rokki ɗii, kono ina heddoraa sokla sabu Dowla oo waasde haa hannde wiɗtude haa annda warɓe koninkooɓe ɓaleeɓe walla majjuɓe e sahaa kewkewe 1989-1991, e waasde mo lomtinande loraaɓe ɓee walla ronooɓe mum en no fotirnoo nii. Goomu nguu ina sunii ko Dowla oo ƴetti Sariya tŋ 93-23 mo 14 suwee 1993 ngam yaafaade waɗnooɓe ɗeen bone, sibu ɗuum ina haɗa peeñgol goonga wonande ngool jaɓɓugol jojjanɗe aadee. Goomu nguu ina teskii wonde baasgol wiɗtude ngam laɓɓinde ɗeen kewkewe, ina waawi, so ɓooyii, bonnude ngootaagu renndo ngoo e ngenndi ndii.
- Goomu nguu ina wasiyii Dowla oo nde ƴettata kuule ngam ñawndude haa timma ndii ndonaandi aadeeri. Ina heen firtude sariya yaafuya 1993 ngam feeñninde goonga e anndude waɗnooɓe bone e ɗeen kewkewe, kam e lomtinangol moƴƴol denndaangal loranooɓe e ronooɓe mum en.
Keɓe paatuɗe e paltoor leƴƴi
- Goomu nguu ina sunii e pamɗugol kabaruuji Dowla oo rokki tawi ko paatuɗi e gullitaali, e wiɗtooji, e nawgol sariya, e ñaawooje, e kuuge ɗe ñaawooje Dowla oo pawi e dow baɗe paltoor leƴƴi, walla kuule ɗe juɓɓule goɗɗe ƴetti ko faati e ɗuum.
So Goomu nguu tuugniima e wasiya mum kuuɓtodinɗo tŋ 31 (2005) jowitiiɗo e paltoor leƴƴi nder njuɓɓudi laamu kam e sifaa no tippudi ñaawoore kuuge gollortoo nii, e ngu siftina Dowla oo wonde baasgol woodde gullitaali walla ñaawooje joopiiɗe paltoor leƴƴi ummoriiɗi e loraaɓe ɓee, ina waawi feeñninde baasgol woodde sariya keeriiɗo paatuɗo heen, ŋakkeende humpitaade ɗo ɗum waawi wulliteede, ŋakkeende pellital laamu nguu ñaawde waɗooɓe ɗeen golle paltoor, baasgol hoolaade tippudi ñaawoore kuuge ngoodndi ndii walla hulde lorateeɓe ɓee tampineede so ngullitiima. Goomu nguu ina ɗaɓɓi e Dowla oo nde darotoo mbele sariya leydi ndii ina waɗa dame coklaaɗe mbele yimɓe ɓee ina ngannda hakkeeji mum en, haa teeŋti noon e yimɓe wuurɓe e nder tuddule mooliiɓe e artiraaɓe, yimɓe eggiyankooɓe kam e yimɓe dowri, kam e yimɓe rimɗinaaɓe e njiyaagu. Ɗuum ina toɗɗii kadi ñawirɗe toppittooɗe paltoor leƴƴi.
Pelle ɗe ngonaa laamuyeeje e pelle jojjanɗe aadee
- Goomu nguu ina sokli sabu ko golle pelle ɗe ngonaa laamuyeeje e pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee njuɓɓinta njowitii e yamiroore ko idii, kam e ko won heen kawrata e paddooje to bannge laamu ngam heɓde yamiroore, haa ɗum addana ɗum en gollaade e nder suuɗaare. E ngu sokli kadi sabu kabaruuji kollitooji wonde won ɗeen terɗe pelle jojjanɗe aadee kulɓintee walla kaljintee walla mdummbetee koo. Goomu nguu ina soklani ñawoore Seek wul Mkaytiir sabu ñiŋii ko won ɓeen yimɓe tuugotoo e Lislaam ngam dallinde paltoor leƴƴi e njiyaagu, kam e ñaawgol Umar wul Beybakar sabu ñiŋii darnde laamu nguu feewde e ndonaandi aadeeri ; Goomu nguu ina huli hoto golle baaɗe nii njibinde weeyo haɗoowo kala cuurtugol jaɓɓugol jojjanɗe aadee, walla jaɓɓugol Nanondiral ngal.
- Goomu nguu ina semmbina Dowla oo nde waɗɗinta e pelle ɗe ngonaa laamuyeeje e pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee tintingol golle tan (itta baɗɗingol keɓgol yamiroore) ; ɗuum ina foti naworde hay pelle kaɓotooɗe paltoor leƴƴi e njiyaagu e baɗe njiyaagu. E ngu wasiyoo Dowla oo nde faddotoo, nde reenata ɗee pelle e naatgol e fiyakuuji mum en ngol rewaani laawol kam e kulɓingol e kaljingol, o sunnoo kala nde o hollitaa golle baaɗe noon. Goomu nguu ina wasiyoo kadi Dowla oo nde hoolkistoo haa yenanee mbele sariyaaji ƴettata ɗii kaɗataa ñiŋgol jaɓɓugol jojjanɗe aadee.
Wasiyaaji goɗɗi
Ciifgol kuutorɗe goɗɗe
- Sabu teskaade denndaangal jojjanɗe aadee fof njahdata, ceerndotaako Goomu nguu ina wasiyoo dowla oo nde siifata kuutorɗe winndereeje jowitiiɗe e jojjanɗe aadee ɗe o jeyaaka tawo ɗee, haa teeŋti e lelnanɗe toɗɗiiɗe ŋaddet leƴƴi baawɗi joñeede e heedeede, ko arti e Nanondiral (tŋ 189) OIT paatungal e gollotooɓe e galleeji (mbinndaneeɓe e booyuuji ekn.)
Jaabawol Bayyinaango Tuugnorgal golle Durban
- E tuugnaade e Wasiya kuuɓtodinɗo tŋ 33 (2009) paatuɗo e batu ƴeewtorgu Durban, Goomu nguu ina wasiyoo Dowla oo nde siynata Tuugnorgal golle Durban ngal Batu kuuɓtodinngu luulndiingu paltoor leƴƴi, boroɗaagu e ŋakkeende muñal, ƴettangal e settaambar 2001 gollorteengal ngal, tawa ina teskii winndannde sakkitiinde Batu ƴeewtorgu Durban jooɗinoongu to Jeneef e lewru abriil 2009, so ina siyna Nanondiral ngal.
Goomu nguu ina ɗaɓɓa e Dowla oo nde waɗata e ciimtol mum muddewol paangol, kabaruuji laaɓtuɗi jowitiiɗi e tuugnorɗe golle ɗe o ƴetti kam e kuule goɗɗe nde o ɓami ngam siynude Bayyinaango ngoo kam e Tuugnorgal golle Durban e nder leydi ndii.
Diisnondiral e renndo siwil
- Goomu nguu wasiyiima kadi nde Dowla oo udditta kaaldigal e pelle renndo siwil gollotooɗe e ndeenka hakkeeji aadee haa teeŋti e haɓotooɓe paltoor leƴƴi, feeñnina ko gollii heen nder ciimtol mum paangol kam e rewindo teskuyaaji baɗaaɗi ɗoo ɗii.
Ciimtol ngol joofiri ko wasiyaaji cariiɗi goɗɗi, ina jeyaa heen :
Taƴe kimmuɗe no feewi
- Goomu nguu ina fooɗta hakkille Dowla oo e kimmugol teeŋtungol wasiyaaji gonɗi e taƴe 14 e 20 e 26 ; e nder ɗuum ina ɗaɓɓi e mum nde feeñinta e ciimtol mum paangol, kabaruuji jaajɗi paatuɗi e kuule memotooɗe ɗe ƴetti ngam ciynugol ɗiin wasiyaaji.
Cargol kabaaru oo
- Goomu nguu ina wasiyoo Dowla oo nde saaktata ciimti hollitta ɗii, e nde saaktata kadi teskuyaaji cakkitti Goomu nguu nder ɗemngal laawɗungal ngal, kam e nder ɗemɗe ngenndiije kuutorteeɗe ñalnde kala e leydi hee ɗee, hono no fotiri nii.
Tonngani on ɗum ko Bookara Aamadu Bah
Nanondiral winnderewal paatungal e mumtugol denndaangal mbaadiiji paltoor leƴƴi
ko Nanondiral Fedde Ngenndiije Dentuɗe, puɗɗingal siyneede ñalnde 4 saawiyee 1969. Nanondiral ngal ina waɗɗini e kala leydi ciifndi ɗum, nde momtata kala paltoor to bannge leñol, kala ceerndugol leƴƴi walla Apartaayd, e daranaade ɓamtude paamondiral hakkunde denndaangal leƴƴi.
Ina wiyaa e udditirde Nanondiral ngal : « Nder ngalɗoo Nanondiral, konngol “paltoor leƴƴi” joopii ko kala ceerndugol, ɗawgol, deɗɗugol walla ɓurnugol tuugingol e edda leñol, noordi (goobu), jibinannde, iwdi ngenndi maa leñol, tawi faandaare mum ko firtude walla haɗde keɓtingol, maa naftoragol walla gollaloragol, nder ngonka potal, hakkeeji aadee kam e wellitaare worworde to bannge politik, faggudu, renndo e pinal walla e faanu nguurndam renndo baawɗo wonde kala. » (taƴre 1 kuulal gadanal).


text:
Jaaynooɓe ɗiɗo (Muusaa Sammba Sih (Quotidien de Nouakchott) e Ahmed wul Sheex (Le Calame) ) ina njaabtii yeewtere Muhammed wul Abdel Asiis waɗdunoo e jaaynde Jeune Afrique, yaltinaande e tonngoode 2 981 (25 feebariyee haa 3 marse 2018). E nder ndeen yeewtere hooreejo leydi oo artii e hafeere lollirnde « hafeere Wul Ghadda », hono senateer cokraaɗo luulndagol mum pirtugol Senaa, ɗo jaaynooɓe ɓee njooɓtoraa, ɗawaa wellitaare mum en gila ndeen.
Ɓe idii ko wiyde aɓe njenanaa JA (Jeune Afrique) yaltintaa jaabawol maɓɓe, kono kamɓe, maa ɓe njaltin ɗum e jaayɗe maɓɓe. Kono kam wiyetaake ɓe kaalaani ko dogata e Muritani e oo sahaa koo. Ɓe kolliti wonde kamɓe ɗiɗo e senaateeruuji 12 e hooreeɓe senndikaa ɗiɗo e gardiiɗo lowre enternet gooto, ɓe njeyaa ko haɗaaɓe wellitaare mum en lebbi 6 jooni, ɓe mbaawaa yaltude leydi ndii sibu ko ɓe waɗaaɓe e ndeenka ñaawoore. Hol ɓe mbaɗi ? Ɓe mbiyi “so wonaa ko hooreejo leydi oo e hoore mum heɓtini, jaɓi koo, « so heɓde dokkal kaalis ummoriingal e Buuamatu ». Ɗum noon, so « tawii ko kanko rokkaa ina dagii, so woɗɓe ndokkaama, ina harmi ». Tee kanko e hoore makko, o heɓtinii ko wayi nii ko huunde aadoraande e Muritani.
Ɓe kaalii haala manndaa tataɓo ɗo Abdel Asiis wiyi « ɗuum woni ko hakkillaaji won ɓeen ». So tawii ko e hakkillaaji won ɓeen tan woni, mate wonaa kanko ɗaɓɓiri yimɓe makko yo ceppu ngam « ɗaɓɓude nde o jokkata mahde Muritani ?». Mate wonaa kanko e hoore makko dartii ngam salminde tamanngel seeɗa yimɓe arnooɓe wiyde mo yo o « birgu manndaa tataɓo » ? Mate wonaa kanko jaɓɓii « puɗɗuɗo petisiyoŋ miliyoŋ siñaatiir ngam o heddoo e laamu » ? Ɓe mbiyi : “So tawiino omo nuunɗi e haala makko, maa o deƴƴintuno wiyooɓe ñalnde kala yo o yaɓɓu laawol, o ɗaɓɓa manndaa tataɓo ɓee. Kono, nde tawnoo ko ɓeen kaalata koo ina weli mi, o meeɗaa heytaade ɗum en e ko nguurtata mo e geɗe bonɗe koo.”
“Hol ko waɗi yimɓon seeɗa ɗaɓɓowon manndaa tataɓo wonande mo, ina mbaawi seppude haa damal galle laamorɗo, tawi ngalaa yamiroore, tee hay gooto wiyaani ɗum en qaala, rewɓe suurtatnooɓe tiiɗgol cogguuli, ina ndiddee, caakee ɗoon e ɗoon.”
Nde o naamnaa mbele omo waawi haaldude e luulndo ngoo, o wiyi « ɗuum wonaa huunde aaɓnotoonde » tawi noon ñalnde 28 noowammbar ɓennuɗo oo tan, omo wiya « kaaldigal (jalog) politik nuunɗungal e denndaangal waɗooɓe politik e leydi ndii, ko ngoƴa duumiiɗo laamu nguu, mo ngu seeraani e hesɗitinde ».
“Eɗen ciftina tan, haɗi jalogaaji jawtuɗi ɗii kala yuumtude ko sabu makko salaade haala BASEP (baɗirgel kuudetaaji) e manndaa tataɓo, haalee, ko jiidaa e toɓɓe goɗɗe kimmuɗe.”
Ɓe mbiyi Hooreejo leydi oo yanii, sibu, “ina waɗɗii mo surde ɗemngal makko e geɗe ɗe ñaawoore mum en taƴaani, kono nde tawnoo jaaynoowo naamnotooɗo oo suusaa… oon siftinaani mo ɗuum. Sibu o wiyii « oo senateer ɓooyɗo golloraaki kellifuya (…) tee ñaawoore ina jogii dalillaaji tabitɗi ngam sokde mo ». Ndaw ko haawnii ! Persidaa oo dey haalaani wonde o nanngaa ko omo woni tawo senateer, ɗum noon omo woni e ndeenka parlemaa (immunité parlementaire), o haalaani wonde Muhammed wul Gadda nanngaama laabi joy, fiyaama laabi ɗiɗi, alaa fof golle bonɗe ɗe waɗaaka. Ma a taw « waasde mo (Wul Gadda) hellifeede ndee feeñi tan ko nde o waɗti wiyde omo sunnoo marseeji junngo e junngo (marchés de gré à gré).”
To bannge wellitaare, persidaa oo wiyiino « ina haawaa ko won ɓeen luulndiiɓe njaltata leydi koo, njaha haa teeŋti to Sengaal, tawi noon aɓe mbellitaa kala wellitaare e Nuwaasoot ». Jaaynooɓe ɓee mbiyi yo o haalan ɗum diɗɗal Ewlade Leblad, takkaaɓe fenaande, gooto e mum werlaa e kasoo, forsaa yimde persidaa…
« Ñawoore Asiis fawii kuugal duuɓi tati e suka mo alaa ko waɗi so wonaa werlaade kalifu gooto faɗo, dummboyaa haa Biir Mogren, nde fawii kuuge e terɗe IRA, nde haɗi jaaynooɓe e hoohooɓe senndikaaji wellitaare mum en ».
Ɓe njaabiima kadi hooreejo leydi oo e geɗe keewɗe goɗɗe, ko wayi no geɗe julaaɓe mawɓe leydi ndii, haala hakkunde makko e Buamatu, hakkunde makko Mustafa Limam Shaafi, hakkunde makko e Sherpa e gardiiɗo ɗum hono awokaa biyeteeɗo William Bourbon mo Abdel Asiis alaa ko heddani. Oon awokaa noon ko kam saabii pawgol kuugal e hooreejo leydi Gine Ekaatoriyaal sabu jawdi dusi mooftoyi to Pari ndii, pawgol kuugal e sosiyatee Lafarge joɓatnooɗo Daesh mbele ina woppa isinaaji mum to Siri, kanko saabii wiɗto joopiingo banke BNP Paribas, tuumaaɗo soodanii warkoyeeɓe Ruwanndaa kaɓirɗe, ko jiidaa e cuurtugol sosiyatee Gupta en to Afrik worgo. Ɗum noon, e wiyde maɓɓe, « so Abdel Asiis takkii oon wuurteede e Muritani, ɗuum ma a taw ko majjere mum tolnii ɗoon, walla tawa jeydaani ».
Ɓe mbinndi : “ko Asiis wiyi « Shaafi ko terorist (ownoowo) » tee Asiis ko berliiɗo laakngal e aduna hee, mbele omo nanngee o artiree e Muritani. Shaafi noon, o takki ɗum ko « jokkondirde e ownooɓe »”. Jaaynooɓe ɓee mbiyi mo : « Eywa, hol ko haɗ maa haalde nanondiral maa e AQMI ngal ameriknaaɓe tawi e nder kaake Ben Laden » ? « Walla bellitgol Omar Sahrawi, dahnooɗo wanngotooɓe (tuurist en) españool en e hitaande 2011, ɓe Al Qaydaa jamir maa yo a woppit, ko jidaa e jukunde kaalis mbele españoolnaaɓe ɓee ina ngoppitee ? »
Hakkunde Asiis e jaaynooɓe wontii peɗeeli e gite, ngarmi-ngaraa, gila Wul Abdel Asiis fuuptii Ahmed Wul Wejaa sabu naamndiima ɗum naamnal ngal yiɗaa naamneede. Gila ndeen laamu nguu ƴettii kuule keewɗe ngam warde jaayɗe leydi ndii, haa teeŋti noon kadi e jaayɗe keeriiɗe : kaɗgol abonmaaji ummoraade e juɓɓule laamu, duubgol jaaynooɓe, caɗeele muulngo, uddugol teleeji, e ko sakkitii baɗgol ɓee jaaynooɓe ɗiɗo e ndeenka ñaawoore.
Haa yiyee ɗo joofi.
Ciimtol Bookara Aamadu Bah


text:
Goomu kaɓɓondiral loraaɓe e kewkewe 1989 e gardagol Huley Sal, winndii Muhammed Abdel Asiis, hooreejo leydi Muritani ɓataake ina hollita heen mettere mum nande mo, kanko e hoore makko omo wiya wonde “ɗeen caɗeele cafraama haa celli”.
Goomu kaɓɓondiral loraaɓe e kewkewe 1989 e gardagol Huley Sal, winndii Muhammed Abdel Asiis, hooreejo leydi Muritani ɓataake ina hollita heen mettere mum nande mo, kanko e hoore makko omo wiya wonde “ɗeen caɗeele cafraama haa celli”.
Ɗeen caɗeele ngoni warngooji baɗanooɗi e tuddule konu Muritani e daande maayo mawngo hakkunde 1989 e 1991.
Muhammed Abdel Asiis haalnoo ɗum ko e yeewtere waɗdunoo e jaayɗe ñalnde 28 noowammbar 2015 to Nuwaadibu, ñalawma mawningol jeytaare leydi ndii. Ñalnde heen kadi, o teeŋtinii konngol ngol o seeraani e haalde, so wiyde wonde “doosiyee ndonaandi aadeeri uddaama”, tee “kala kaalɗo haala mum woni ko aawde ngañgu e peccoor, huunde nde mi jaɓaataa”.
Ɓataake oo wiyi :
“Kaaɗoo haala njaltuka e hunuko maa bonnii kala ko fuɗɗinoo waɗeede ngam safrude ndee ñawannde. Min cuniima heen no feewi. A faamii ko min riiwtuɓe to woɗɗi ndee darnde. Ko ɗum nii addanta min siftinde e teeŋtinde hujjaaji ɗi rewɓe hesniiɓe ɓee ceeraani e naamnaade, haa arti noon e :
– laaɓtitinde nanngle e warngooji baɗnooɗi e 1990-1991 ;
– yiytude gaññeeje waraaɓe ɓee, so tawii ɓalli maɓɓe mbaawaa tottiteede joomum en haa mbaawa wirnirde ɓe no diine men yamiriri nii;
– muumtude sariya yaafuya 1993 e ñaawde waɗboneeɓe ɓee ;
– lomtinande ɓoccitiiɓe e warngooji ɗii kam e ronooɓe waraaɓe ɓee.
E miijo amen, ko ndee feere tan woni moƴƴere ngam safrude ndee ñawannde muusnde. Ɗum kay wonaa larñitde ñawannde sibu ko kañum tan woni feere ɓurnde nuunɗude ngm tiiɗtinde nanondiral ngenndi…”
Eɗen ciftina tan, ko e ndeen yeewtere kadi Muhammed Abdel Asiis wiynoo “macungaagu woodaani e leydi ndii, haalooɓe ɗum ɓee ko yiɗɓe juloraade ɗum tan” tawi noon laamu ina ƴetta ñalnde kala sariyaaji jowitiiɗi e njiyaagu. Haalooɓe ɓee mbiyi “ko woodaani kay alaa ko ƴettani kuule !” So haala ñawii noon, nanɗe ina poti sellude.
Bookara Aamadu Bah


text:
koko fefindaa dambaa e Sii’a wondema ɓe wi’ii saydnaa Jibiriilu (O)faljuno tellingol wahyu on e Nelaaɗo (S.A.W):
Hino tawaa eko tabiti immorde e finnde julɓeɓen:wonndema Allaahu towɗo oo nelii Nelaaɗo meeɗen Muhammadu (S.A.W) faade e winndere nden o timminirimo nulaaɓe ɓen ɗun non Alghur’aana on yewtii en ɗun, Allaahu towɗo oo daalii:
]يآ أيها النبي إنا أرسلناك شاهدا ومبشرا ونذيرا[
((Ko an yo nelaaɗo anndu no menen men neliima ko’a seediiɗo ko’a wewlinoowo ko’a jertinoowo))([1]).
Allaahu towɗo hino daala: ((Muhammadu ko nelaaɗo Alla))([2]).
]محمدرسول الله [
]هو الذي بعث في الأميين رسولا منهم[
Allaahu towɗo oo daalii: ((Ko kanko woni on neluɗo e ɓen human binneeɓe nelaaɗo iwɗo e maɓɓe))([3]). Hino feenyani julɓeɓen fow wonndema Nelaaɗo Muhammadu ko nelaaɗo immorde ka Alla ko’o timmoode (noto) nulaaɓe makko ɓen,si tawii goɗɗo go’o ari nodditike wonndema Nelaaɗo Muhammadu wonaa nelaaɗo immorde ka Alla o wi’ii wonndema saydinaa Jibiriilu on hoolaaɗo immorde ka Alla fii yottingol nule faade e annabaaɓe ɓen janfike e tottugol nden hoolaare nde Alla hooliimo,o yottini nulalngal e Nulaaɗo e hinole ko’o nulaado e saydinaa Aliyya bun Abii taalib.Sikke woo alaa on wi’uɗo ɗun ko keefeero yaltuɗo immorde e diina Lislaamu, julɓeɓen huɗaymo ko sabu kanko o lunndike Alghur’aana on e ko Ghur’aana yewtikon.
Kadi haray onɗon yeddii huunde lorrayankoore immorde e lorra yankooji diina ɗin (huunde maaporaande) kadi haray o tuumii on mo Allaahu wi’i ko hoolaaɗo on ko Jibriilu,kadi haray o danbii e Alla on tedduɗo mawnuɗo wonndema o nyinnii Jibriilu e hoore goopol makko o deƴƴi gay makko, kadi haray o waɗii Nelaaɗo jattuɗo haghghee ɗimmo mun,kadi haray o udditii danbugal sikke e telemma e wahyu on, ko sabu on janfotooɗo e tottugol o waaway janfaade,e ko woniton buy immorde e nanngale.
Pelletti dambugol sifa ndee finnde diina e goɗɗo yonii ko yaltina ontigi immorde e diina Lislaamu,yonii ko yaltina nden fedde dambo-ore sifa dun ɗoo e goɗɗo immorde e diina Lislaamu on.
Ɗun ɗoole pelletti ko Ahlussunna danbi ɗun e Sii’a e hoore koɓe yananaaɓe (fellu-tuɓe) wonndema sii’aajo alaa nden finnde diina bonnde, ɓe deppitoo e hoore ɗun. Hiɗen fawi yewtude konnguɗI maɓɓe ɗin e fii danbugol maɓɓe ɗin wonnde Sii’a anndina-yɓe kala danbuɗo ɗun e goɗɗo e hoore fenaande haray wanaa o julɗo.
Si tawiino on danbuɗo ɗun e Sii’a ko aaden mo anndaa hay fuy harayno hino welifii,kono non ko hulɓinori danbayɓe ɗun e Sii’a ɓen ko yimɓe maruɓe teddungal,e ɓenɓe tawata nyanndewo hino janngaa kon koɓe winndata ko yimɓe linteteeɓe e jogiiɓe miijooji moƴƴi wonande Lislaamu on, miɗo jantanomaa yoga e maɓɓe:
oo gorkoɗoo danbii ɗun e sii’a tuma nde o firunoo daalol Allaahu towɗo on:
]لايمسه إلاالمطهرون[
((meemata Alghur’aana on si wanaa ɓen laaɓuɓe([4]) laawotaakolan ndemi anndintinta jangoowo tedduɗo wonnde Ahlussunna tuma goo ɓe danbay e fedde ko boni ɓe wattida e nden fedde Sii’a fii yo koɓe danbikon ɓurtu yaajude e misal ɓe wi’ii fedde hino wi’ee: almuhammadiyyatu ka danbugol e Muham-madu bun abdillaahi bunil Imaamul hasana assibti, ndee fedde ndeɓe wowli ɗoo fii mu’un woodaaka hay fii ɓe dambii ɗun e jamaa, ko wano non
Ibnu taahiru jantorii ni e nder deftere hino wi’ee: (Filfiraghi baynal firaghi), kala woo annduɗo gannduɗuɓe e nder feddeeji diina Lislaamu ɗin haray hino anndi ko honmbo woni Fakhrurraazii e ganndal ngal o mari,si tawii wano oo ganndo danbii goɗɗun e goɗɗo goɗɗowoo miijotaako wanaa goonga kowa-nonon mokala sikkay ko’e daliilu senmbuɗo o tippi si wanaaɗun ghiima (waler) gande ɗen luttata,en adday seedee ndee yewtere.
Oo neɗɗo kadi hino wa’i wa oo mo jantiɗen ko neeɓa wonaa neɗɗo mo anndaa hay fussi,tafsiiru makko on hino tawaa e tafsiiruuji hittuɗi himo jogii nokku toowuɗo e ganndal o winndataa ko yowitii e Alghur’aana on ronkee wattaneede yila e mu’un maa ronkee ƴetteede. Jooninon ko an yo janngo-owo tedduɗo ko honɗun wi’uɗaa e konko Ghurtubii danbi e Sii’a ?
E nder suutannde (juzu’u) aranere makko Mihaajussunna ,o wi’i e nder yewtere makko ka eɓɓindirgol Sii’a e Alyahuuda:Alyahuuda hino anyi saydinaa Jibiriila hiɓe wi’a:ko on woni ganyo amen immorde e malaa’ika’en,ko wanonon Raafida([5]) hino wi’a saydinaa Jibiriila faljuno e fii wahyu on yottini e Nelaaɗo (S.A.W) oo gorko ɗoo hino maridi e Sii’a ko teddi (ko satti) mi torike Alla si tawii koo ko’o danmbi e Sii’a koko selli yo’o yoɓuɓe ko wanonon kadi miɗo torii Alla yo’o yoɓumo si tawii ko nii tun o fefindori kan haala o danmbi e Sii’a ko aldaa e tippude e daliilu woo.
Mi yi’aali neɗɗo ɓurɗo suusude reedu e oo neɗɗo e saakugol keeferaaku, refti iwtiri ɓaawo ɓee on jokkuɗo ɓe e fefindagol wano on wi’eteeɗo:Jabhanu e nder deftere makko hino wi’ee: Tabdiiduzzulaami. E Muhibbu-diini alkhatiibu e ko wa’i wano ɓen. ko wano non jamaa goo hino jokkiɓen hino wi’a Sii’a wanaa julɓe tawde ɓe yi’ii kooko danmbaa e Sii’a immorde e finndeeji bonɗi, ɗi tawata Sii’a sifora kono ɓe annda.
Bakhdaadii wi’ii e deftere mu’un wonnde dagaaki juulugol sii’aajo wanaa juulugol ɓaawo makko kirse makko dagaaki wanaa resugolmo suddiiɗo woni ko dagii, dagantaako sunnayankeejo resugol sii’aajo si tawii ko’e finnde diina maɓɓe([6]). Konon joomiraawo deftere hino wi’ee: Al’ankihatul faasidatu Doktooru Amiiru wi’iri, e dental immorde e wuliiɓe oo mas’ala ko lolluɗo o hatonnjina yanynyeede ɓuri nii.
Ka ɓeydugol ɗon haala en wi’ay wonnde konko ɓee dambi e Sii’a si tawii sellii,haray hatonnjina ka ɗaɓɓen daliil (seedee) fii yeddugol sifa oo neɗɗo (wonugol keefeero) on yedduɗo huunde daruura yankoore ka diina Lislaamu:
1-Ko honto ɓee tippi si dambi ɗun e Sii’a, hiɗen mari haghghee landagolɓe ɗun, yoɓe addan en kaɓe tippi immorde e defte ɗeɓe tippi e mu’un hay siko wootere immorde e defte amen lasliyankooje (tuuginorteeɗe) hara nden yewtere hino windii ton, yarli hara ɓe waɗanay men ɗun?
Si tawii ɓe heɓaali konko hino sembina yewtere maɓɓe enee non tawsi hara ɓe accay fefindagol damba e Sii’a? tawsiɓe accay ɗin konnguɗi maɓɓe ɗi rewraa? kaa doo ɓe accataa? miɗo ɓuri tanƴinaade ɓe accata,ko sabu faandaare maɓeɓe nden ko anndaande.
2-Si tawii hoddiraama gooto e maɓɓe wi’ii ɗun yarli hino selli ka dental fow wi’a ɗun fiitun gooto wi’ii ɗun? kala defte Sii’a lasliyankooje ɗen hino tabintini ko luuti ɗun, e hino defte maɓɓe ɗen ka figh’hu e ka finndeeji diina, hiɗe heewi tew e margaaji (maktabaaji) hiɗe fenynyina wonnde Allaahu towɗo on neli Nelaaɗo Muhammadu (S.A.W) o timminirimo annabaakuuji ɗin, e wonndema saydinaa Jibriilu on ko hoolaaɗo e fii wahyu asama on e wonndema Alghur’aana tedduɗo on fenynyinii wonndema saydinaa Jibriilu ko hoolaaɗo ɗofteteeɗo.
Anndu no Karakhii on jeyaaɗo e imaamu-uɓe hanafiyankooɓe o wi’ii:kobee Alghur’a-ana on tawlee e firugol ko wanonon hadiiseeji ɗin kadi koyo tawle([7]) si tawii luutondire e konnguɗi figh’ha yankooɓe ɓen ka hanafiya-nkooɓe, eneenon jooni Ahlussunna hino yiɗi nde men fenynyinta wonnde hiɓe yiɗi nde Alghur’aana on jokkata konnguɗi maɓɓe ɗin? eneenon hara hakkil hino jaɓa wowlugol ɗun?
Pellitti e hinoton kadi yewtereeji ɗi woɓɓe yewti immorde e ahlussunna e ko luutondiri immorde e nyaawooje e piɓe diina konko tawata hino ɗuuɗi tawa yaadata e sariyaaji diina Lislaamu on,wano faamu (feere) mo Bukhaarii yahi e muuɗun, e misal: O wi’i si ɗiɗo muynidii nagge haray harmii kaɓe jonmbindira. Enee non jooni e hara hino sella ka ɗunɗoo dambee e Ahlussunna fow ?
Ɗun e kookola mu’un meɗen torii yo’on addanmen hay siko gooto immorde e Sii’a wowluɗo wonndema saydinaa Jibriilu faljuno tippini wahyu on e Nelaaɗo me’en Muham-madu ( S.A.W ).
3- Hino tawaa eko tabiti wonnde Imaamu Ali hino ɓurunoo nyiiɓudude e Nelaaɗo e dii ɗowdi mu’un ndin,Imaamu Ali woniino re’inɗo hoore mu’un fii hiwugol Nelaaɗo Alla on e hiwugol diina Alla kan, Imaamu Ali woniino wonkii nulaaɗo, ɗun non koko Ghur’aana yewti en ko laaɓi poy.ko fii honɗun si tawii Nelaaɗo jattuno wahyu on ɗun accaali batte hawre hakkunde makko e Nelaaɗo, ko wa’i wano taƴondiral maa feloore bete ko fanɗi wo ?.
Eneenon jooni e hara Sii’a- e nder taariika maɓɓe immorde e lugguɓe gannde konko lannata-ɓe faamataa ɗun tawata ko yinɓe ɓe Allaahu noti e ɓerɗe mu’un faamata ɗun? si tawiino ɗun ko goonga yi’eteno e nder wonndigal Nelaaɗo e Imaamu Ali wasiyaaɗo makko on, on mo jan e kisiyee woni e mu’un.
4-Anndu no Imaamu Ali (o) nyannde wahyu on tellinaa hari komo duuɓi jeeɗiɗi maa komo duuɓi sappo e fillayeeji ɗiɗi luutondirɗi, eneenon jooni hara o nelete hara komo duuɓi jeeɗiɗi? hari woodii nuliraaɗo ɗii duuɓi e annabaaɓe feƴƴuɓe ɓen attiiɓe Nelaaɗo (S.A.W)?
Hara oo ma’anaa ko tawaaɗo e ma’anaaji mettuɗi faamude?
Ko honɗun heɓi ɓee yinɓe ɓe do’ataa (ɓe ɓattotaako) faamugol ?.
5- Oo Ghur’aana tedduɗo hino wi’a:
]وما أرسلنا من قبلك إلارجالا[
((Men nelaali ko adimaa si wanaa worɓe)) neɗɗo wi’ataake gorko si wanaa hara o helli-faama, e telen duuɓi noogay e jowi, Imaamu Ali hari ko suka wano siforɗen ko feƴƴi koo.
E ko wa’i wano ɗun immorde e piiji duwaaɗi wattaneede yila e mu’un ko attii nde ɓe fefindoo ɓe damba e Sii’aajo gomɗii men fennii ɗen danbale e nder deftere me’en hino wi’ee huwiyyatutta shayyui ɓaawo ɗun hiɗen wi’a, e hino juulirɗe amen ɗen noddinaandu hino ɓantoo e majje e nder julɗeele ɗen jowi nyannde wo, e ko ɓuri ɗuuɗude e tatteeji aduna on hiɗe nodda :
]أشهد أن محمدا رسول الله[
((Mi seedike wonnde Annabiijo Muham-mdu ko Nelaaɗo Alla)).
Ɗee juulirɗe guluuji guluuji noddinteeɗe e muuɗun yonaali seedee fii ndee fefindaare ?. Ɓee hino fawi wowlude wonndema ko wowlirta ɗun ko fii rentagol, ɗoo non en jaabotoɓe ko timmi ko addiɓe wiide ɗun, wi’en: Menen dey men fenynyinay ka noddinaandu amen ((Mi seedike Nelaaɗo Muhammadu ko Nelaaɗo Alla)).
Meɗen filloo ɗun e juulirɗe amen e nder Eroppu e ko hinaa Eroppu.
Ko wanonon e nder ɗen leyɗe ɗe tawata ko sii’a nyaaway noo e muuɗun wano misra wonannde faatimiyyaaɓe ɓen e Irakk wonan-nde buwayhiyyaaɓe ɓen e Iran wonannde Sii’aaɓeɓen e ko hinaa ɗee. Ɓee fefindotooɓe damba e Sii’a ɓe yiɗaa goonga si tawiino ko yiɗuɓe goonga ɓe wakkilatanooko ronndagol sifa ɗee toonye e fefindagol damba e Sii’a, hayfiikala men yejjitaa joomiraaɓe nunɗal ɓen wowlayɓe goongaaji Sii’a wano Sayku Muhammadu Alkhazaalii e nder deftere makko hino wi’ee Difaa’un anil aghiidati e Doktooru Abdul waahid e nder deftere makko hino wi’ee: Baynassii’ati wassunnati.
[1]-Simoore ahzaabi aaya 45.
[2]-Suuratulfathi aaya 29.
[3]- Suuratul jum’ati aaya 2.
[4]- Attafsiirul kabiiru 10/433,daaru ihyaa’itturaasi, Bayruutu 1995, yinɓe Ahlussunna firiri ni. Ahlul bayti (ɓeynguure nelaaɗo) ɓe wi’i ko faandaa e oo aaya ko laaɓal ma’anayankowal ko ɗun woni ((faamata haghiigha Ghur’aana si wanaa ɓen laɓɓinaaɓe immorde e goopi.Seedee mu’un Allaahu towɗo on daalii:
]إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت[
((Anndu ko Allaahu faandii ko pottingol kala soɓe ma’anayankoojo itta gay mon ko onon yo yinɓe suudu Nelaaɗo))
[5]- Ko Sii’a o faandii e Raafida.
[6]- Alfighhu baynal firaghi hello/11.
[7]- Tumagoo ko fireteekon haray hino feenyi e kene ɗun wi’ee firirgol ko feenyi kon,tumagoo haray ko faandaa kon haray hino suuɗii tawa kobee ndaaren aayeeje goo feenyuɗe ka Ghur’aana firitiren on aaya mo ma’anaa mu’un suuɗii, ko ɗunɗoo woni tawlugol, ɗun non hino sella ka Ghur’aana,ko sabu ko ɗun woni firitirgol Ghur’aana yoga e Ghur’aana on, kono sellataa ka hadiise.


text:
E hino en jooni en hewtii e nder yewtere me’en nden fii julde nden-baaba en an maaki (julde nden-wano ariri ka hadiise tedduɗo non-ko nde tugalal diina kan, si tawii nde jaɓaama golleeji luttuɗi ɗin jaɓete, si tawii nde jaɓaaka golleeji luttuɗi ɗin jaɓataake). Ko nde waɗaande saa’iiji happaaɗi tabituɗi hakkunde taguɗo on e tagoore makko nden, Allaahu seniiɗo on pirintinii saa’aaji majje malaaɗi ɗin, e laawi majje on, e mbaadi majje on e noonee majje fii jiyaaɓe makko ɓen..ko e nder majje, ko a fewtirɗo e makko hakkile ma’a ɗen e ɓernde ma’a nden e tere ma’a ɗen hiɗa yewtida e makko toroo mo, o okkore e nder ɗun laaɓal hakkil yankewal e welo welo wonkii yanke wo, wonndude e neema e malal maanaa yankewal e weltorgol ngol yiidugol. Ɗun ko anndaa ɗun nde heɓataa ngol kulol yiɗinay ngol hara hiɗa darii yeeso taguɗo ma tedduɗo on..yurmeteeɗo ma, yurmee alhaali maaɗa, nanoowo yi’oowo on.
Hari Imaamu Ali (a s) ko hittinnooɗo e rewugol jooma makko e fewtugol e makko e nder kala noonee sakkorgol ɓanndu makko ndun ka hare Siffiina, sabu himo muusee muuseendi ɓanndu kono himo noddude jooma makko.
Hari imaamu Zeynul Aabidiina (a s) si tawii hari ɓe salligike mbaadi maɓɓe ndin soyɗayno, ɓeynguure maɓɓe nden wi’a ɓe: Ko honɗun woni ko heɓaymaa tuma salligiɗaa? Be maaka: (enee hiɗon anndi ko hombo mi faalaa daraade yeeso mu’un). Hari si tawii ɓe immanike julde kulol nangay ɓe, ɓe jaaboo kala lanndiiɗo ɓe: (Miɗo faalaa daraade yeeso jooma an, mi nodda mo, ko fii ɗun waɗi si tawii kulol hino nanngammi).
Hari Imaamu Kaazimi (a s) si tawii ɓe immanike julde ɓe weddodii e jooma maɓɓe ɓe wullay tere maɓɓe ɗen ɓittoo, ɓernde maɓɓe nden heewa tew kulol Allaahu seniiɗo on.
Baawo Rasiidu halfinii ɓe tooñooɓe ɓen wi’eteeɗo Rahiibu on sokiɓe, ɓe weddii e ɗoftaare Allaahu e rewugol mo, ko ɓe yettuɓe jooma maɓɓe waɗanngol ɓe on saa’i labaaɗo ɗon ko ɓe yewtu ɓe jooma maɓɓe ɓe maaki : (Jooma an! Hari mi neeɓii toraade ma nde weddintaa mi fii rewugol ma, a jaabinanii lan yettoore hino woodammaa e nder ɗun).
Julde ko fenñingol fondo e kuugal sabu haaju mariiɗo ka wonkii, ko woni ɗun ko yankinanagol Allaahu e jokkondirgol e taguɗo huɓindii on, lannɗo on, fewndo wi’ataa: (Allaahu Akbaru) hara hiɗa fuɗɗaade julde nden ko wa’i wa ɓanndu e njuɓudi mu’un huuɓitete, sabu tawde hiɗa darii yeeso taguɗo winndere nden, huɓindiiɗo e ɓanndu mayre on emmbere muuyaango makko ngon, kanko himo mawni ɓuri kala huunde fow ko e juuɗe makko woni.
Fewndo wi’ataa-hara hiɗa janngude suuratu faatiha-
﴿ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَاكَ نَسْتَعِينُ﴾.
(Iyyaaka na’abudu wa iyyaaka nasta’iinu) (ko an woni mo men rewata ko an woni mo men ɗaɓɓirta ballal) haray hiɗa lootude wonkii ma’a kin e ɓanndu ma’a ndun e kala batte fii wallinorgol ko wonaa Allaahu wawɗo ñeeño on wonɗo woo wonɗo.
Sabu waɗugol ɗen golle yiɗinayɗe yankinaare juulogol ngol ko laabi jowi e nder ñallal: subaka, fanaa, alansaraa, futuroo e geeƴe. Si tawii hiɗa faalaa a ɓeyday ko yiɗaa e majje kon.
• Ɗun hino tinndini wonnde julde nden ko waɗɗiinde e yiɗaade?
- Ko goonga, hino woodi julɗe waɗɗiiɗe e yiɗaaɗe.
• Julɗe waɗɗiiɗe ɗen miɗo anndiɗe..ko ɗen woni julɗe ɗe juule ten ɗen ñannde woo. Ko julde subaka, fanaa, alansaraa, futuroo e geeƴe.
- Wonaa ɗe’e ɗo’o tun woni julɗe waɗɗiiɗe ɗen. Ko woni hino ton julɗe waɗɗii ɗe kadi ko wonaa kanje ko woni ɗen:
1-Julde fii aayeeje ndaaru (yewtere fii julde ɗiɗaɓere nden).
2-Julde wanngagol waɗɗiingol ngol ka Umra e ka Hajju (ndaaru ka yewtere fii hajju).
3-Juulugol mayɗo, (ndaaru yewtere fii mayde nden).
4-Julde nde baabiraawo on juulaali (ɓaawo haray hino waɗɗi e ɓiɗɗo makko afo on yoɓitannde mo si tawii o maayii). (ndaaru yewtere fii julde ɗiɗaɓere nden).
5-Julde waɗɗorii nde luwugol maa takke maa woondoore e ko wonaa ɗi’i ɗo’o ɗiɗi. Hiɗe seedi e wano alhaaliiji ɗin seediri non.
Si wonaa tun julɗe ɗen jowi hino mari sartiiji jowi:
a)-Saa’i julde nden.
b)-Ghibla on.
c)-Nokkuure ka juuloowo on wonata ɗon.
d)-Conci juuloowo on.
e)-Laaɓal ngal ka nder julde.
Baaba en an maaki: Hino haani hara a sikkaali wonnde ɗi’i sartiiji tawegol ɗi waɗɗaaki si wonaa ka julde jowi (ɗe juuleten ñannde woo ñannde-immorde e julɗe waɗɗiiɗe e yiɗaaɗe-ɓaawo honi waɗɗii timmunde si wonaa sarti arano on, firo mu’un hino saatii arude si Allaahu on jaɓii.
Jooni miɗo yiltaade mi fenñina gootun gootun e ɗin sartiiji:
• Awa fuɗɗoree saa’i juulugol ngol?
- Ko kanko ɓuri hanndude:
1-Saa’i julde nden: Julɗe ɗe juule ten ɗen e nder ñallal ngal hino mari saa’i happaaɗo dagaaki yawtugol mo, saa’i julde subaka nden ko gila ka peeral fajiri haa ka naange ngen fuɗata ɗon. Saa’i fanaa e alansaraa ko gila ka jawaal haa ka naange ngen mutata ɗon, arannde waghtu on hino hertori fanaa on sakkitoode waghtu on hino hertori alansaraa, emmbere ko on tigi juulata ɗi kannji ɗiɗi.
• Ko honno mi anndirta jawaal ngal fanaa e alansaraa fuɗɗii e mu’un?
- Ko hakkunde puɗal e mutal ka tumbo ter.
Si tawii non ko waghtu futuroo e geeƴe ko gila ka futuroo on fuɗɗii ɗon haa tumbere jemma, fuɗɗoode nden hino hertori julde futuroo nden sakkitoode nden hino hertori julde geeƴe nden.
[futuroo on fuɗɗotaako si wonaa mboɗemboɗeeri ndin iwu ka funnaange ka asama].
• Ko honɗun woni mboɗemboɗeeri funnaageeri ndin?
- Ko woni ɗun ko mboɗemboɗeeri wonu ndi ka asama e banŋe fewtondirɗo e ka naange ngen mutirta ɗon, no naange ngen mutiri karyi kadi ndi mutay.
• Ko honno mi anndirta feccere jemma on saa’i mo geeƴe ɗen lannata e mu’un?
- Ko keerol hakkunde mutugol naange ngen e fajiri on.
• Si tawii non tummbere jemma on feƴƴii mi juulaali futuroo e geeƴe e hoore tewaare?
- Haray hino [fawi maa juulugol ɗe ko adii fajiri on feerude hara ko ɓattoragol Allaahu tun faandiɗaa, ko woni ɗun hara wonaa annuyee tottugol julde nden maa yoɓitugol nde].
Wonndude e ƴeewitannde himmunde e nder julde kala ko bee fellitaa wonnde waghtu on naatii ko adii a fuɗɗaade foti ko julde subaka maa ko fanaa, alansaraa maa futuroo e geeƴe.
2-Ghibla on : Hino waɗɗimaa fewtugol ghibla fewndo juulataa, ko woni ghibla-wano anndirɗaa non-ko nden nokkuure ka suudu kaaba ndun woni ɗon.
• Si tawii mi waawaali anndude ko honto ghibla on hikkori ɓaawo nde mi etii haa mi ronki?
- Juulu fewtaa e on banŋe mo tanƴiniɗaa ko ɗon ghibla on woni.
• Si tawii non mi waawaali senndindirde banŋeeji ɗin?
- Juulu fewtaa banŋeeji ɗi tanƴiniɗaa ɗin fow.
• Si tawii mi fellitii banŋe go’o ko ɗon woni ghibla on mi juuli, ɓaawo ɗun mi anndii hari mi falju?
- Si tawii faljugol ma’a ngol e ghibla on ko hakkunde nano e ñaamo haray julde ma’a nden hino selli..si tawii non hino ɓuri ɗun, maa hara a juulu fewtuɗaa e banŋe lunndiiɗo ghibla on hara waghtu on feƴƴaali taho, haray fillito julde ma’a nden, si tawii non waghtu julde nden yawtii haray yoɓitugol fawaaki ma.
3-Nokkuure ka on tigi juulata ɗon [ eto tawa nokkuure ka juulataa ɗon ko dagii ɗun, ɓaawo julde sellataa e nokkuure jattaande].
Hino jeyaa e ko jattaa huunde nde ittugol ghumusu waɗɗii e mu’un, hara khumusu mayre on ittaaka foti ko suudu maa ko ndaɗɗudi maa ko wonaa ɗun. Miɗo saatii firannde ma ɗun fensita huunde ko hgumusu waɗɗii e mu’un tuma hewtu ɗen ka yewtere fii (Khumusu) araynde, ko woni tun mi joopoto ɗo’o fii nden huunde wata welsindaare heɓan. Nden welsindaare nde buy yani e mu’un, ɓe haɗi hagghee Allaahu seniiɗo on ka nder jawle maɓɓe.
• ƴetten misal wonnde leydi ndin wonaa jattaa ndi kono ndaɗɗudi ko weƴƴitaa e mayri kon ko jattaa ndi.
- Ko wano non [julde ma’a nden sellataa e hoore ndin ndaɗɗudi].
- Baaba en an ɓeyditi:
Hino waɗɗii yo taw nokku ka sujjataa ɗon hino laaɓi hara soɓaa.
• Ko faandi ɗon e nokkuure ka sujjetee ɗon ko ka tiinde nden sujjata ɗon ?
Ko non tigi, ko laaɓugol ka on tigi sujjata ɗon pet, ko woni ɗun ko mbullaari ndin maa ko nanndi e mayri huunde ko sujjetee e mu’un.
• Ko heddii e nokkuure ka juuletee ɗon ? wano nokku ka koyɗe ɗen woni ɗon. Nokkuure ka ɓanndu heddiindu ndun woni ɗon ?
- Ɗon sarti waɗaaka yo ɗon laaɓu. Si tawii hino soɓi hara soɓe on raaɓay hara soɓe on hewtataa ɓanndu ndun maa conci ɗin hino sella juulugol e mu’un.
Ɓaawo ɗun heddike yewtereeji yowitiiɗi e nokkuure ka juuletee ɗon, mi yewtete fii majji e nder ɗe’e toɓɓe arayɗe ɗo’o:
a)-Dagaaki e nder julde e ko wonaa e julde huccugol belebonji yimmɓe laɓɓinaaɓe e junuubi ɓen (Nelaaɗo Allaahu on e ɓeynguure suudu maɓɓe ndun) si tawii ɗun addii waasere needi.
b)-[Julde duhiiɗo e sonnaajo sellataa si tawii hiɓe feppi saffewol gootol, maa hara sonnaajo on hino yeeso] si wonaa hara sogone sappo maa hara heedoode hino hakkunde maɓɓe wano maadi e piyude misal.
c)-Hino yiɗaa juulugol ka nder juulirɗe, ko ɓuri moƴƴude e juulirɗe ɗen ko juulirde hormanteere nden Makka e juulirde Annabiijo (s a w) nden Madiina e juulirde nden Kuufa e juulirde nden Palestin (masjidul Aghsaa). Wano tawiri hino yiɗaa juulugol ka belebonji imaamuuɓe laɓɓinaaɓe e junuubi ɓen (a s).
d)-Hino jeyaa e ko ɓuri moƴƴannde sonnaajo ndaarugol nokkeeli ɓuruɗi suuɗaade ɗin fii julde makko nden hay ka nder suudu makko.
4-Conci juuloowo on: Hino e nder ɗun sartiiji:
a)-Ko nde tawata hiɗi laaɓi [hara wonaa jattaaɗi] wonndude e sarti dagagol conci ɗin ko ko suuɗiree awra on tun, ɗun hino serti hakkunde suddiiɗo e duhiiɗo ɓaawo hino dagoo yoga e conci nder suudu fii worɓe ɓen, hara le ɗun yonataa fii sonnaaɓe ɓen sabu tawude ko sonnaajo suuɗata kon ka nder julde hino yaaji ɗulle ko ɓanndu makko ndun fow si wonaa ko ittintinaa kon.
b)-Hara wonaa e jiibe iwi ko tawata ngurdan hino sella e mu’un wano guril mummunte hirsaaɗo hara wonaa e laawol sari’a lislaamu on [hay tawde ɗun ɗon tun yonataa ko suuɗa awra on].
• Enee taw hara si juulidugol e sentir wol ittaa ngol e juuɗe julɗo hino selli, maa moƴƴinaangol e leydi julɓe e piyude e misal, hara on tigi anndaa si tawii ko hirsaa ɗun e laawol lisalaamu ?
- Ko non woniri, hino sella juulirgol ngol.
• Sentirwol ittaangol e juuɗe keefeero, maa moƴƴinaa-ngol e leydi heeferɓe?
- Hino sella juulirgol ngol [si wonaa hara taw a anndii ko e guril mumunte mo hirsaaka e laawol sari’a ngol ngol moƴƴinaa].
• Si tawii non mi fellitaali wonnde ngol sentirwol ko moƴƴinaangol e guril mummunte maa ko moƴƴiniraa ngol iisin ?
- E nder banŋeeji ɗin fow hino sella juulirgol ngol.
c)-Nde tawata conci juuloowo on wonaa moƴƴinaaɗi e guril ñanfenji, si tawii ɗun hino waawi suuɗude awra on [wonaa ko wonaa ɗun kadi e huunde ko tawata teewu mu’un ñaamataake].
d)-Hara wonaa e conci hariiri laaɓuɗi fii worɓe ɓen, si tawii non ko fii sonnaaɓe ɓen hino sella juurirgol hariiri laaɓuɗo.
e)-Hara wonaa kanŋe laaɓuɗe maa jillaaɗe si tawii hiɗe waawaa wi’eede kanŋe,
• Si tawii non ko hurundaare junngo maa ko hurunndaare resugol ?
- Hay si tawii ko hurunndaare junngo maa ko hurnndaare dewgal, ɗun sellantaa gorko juulirgol, wano tawiri ɓornagol kanŋe hino harmani gorko tuma woo.
• Hay si tawii wonaa e saa’i julde ?
- Tuma woo..tuma woo hay si tawii wonaa e waghtu julde.
• Ñiiƴe kanŋe ɗe worɓe go’o wattata e montorji moƴƴinaaɗi e kanŋe ɗin ɗi tawata woɓɓe e maɓɓe hino mariɗi ka jiifaaji maɓɓe ko honɗun woni ñaawoore majji?
- Ɗin ɗon hino daganii worɓe ɓen tuma woo, juulidugol e majji hino sella.
• Si tawii gorko anndaa wonnde hurunndaare makko nden ko moƴƴinaande e kanŋe o juulidii e mayre, maa hara hari himo anndi ko moƴƴinaande e kanŋe kono o yejjiti o juulidi e mayre ɓaawo ɗun o annditi ɓaawo o gaynii juulude?
- Julde makko nden hino selli.
• Sonnaaɓe ɓen non?
- Ɓornagol kanŋe hino daganii ɓe tuma woo julde maɓɓe nden hino sellida e kanŋe.
Heddike huunde himmunde e fii conci juuloowo ko woni ɗun hino waɗɗii duhiiɗo suuɗugol awra makko on ka nder julde ko woni ɗun ko sawru ndun e base ɗen ɗiɗi e duburi on tun.
Hino waɗɗii e hoore sonnaajo suuɗugol ɓanndu makko ndun fow ka nder julde, hino jeyaa e ɗun sukundu makko ndun hay si tawii ko kanko tun gooto yi’ataa, si wonaa yeeso makko ngon emmbere nde tiggaare nden waawataa buumude nden, e newe juuɗe ɗen e teppeɗe ɗen haa ka holɓundere.
Ko ɗi’i ɗo’o woni sartiiji julde nden-Baaba en an maaki-si tawii non ko julde nden tigi ko nde gollal hawti ndiraangal e golleeji waɗɗiiɗi, ko woni ɗun ko: Anniyagol ngol, e takbir Ihram on, e daragol ngol, e janngugol ngol, e jantagol ngol, e rukuu’u on, e sujuudu on, e tayya on, e salmingol ngol, hara ko’o waɗanɗo yila ardindirgol ngol e rewnindirgol ngol wano saatiɗaa anndirde non.
• Ko fii hon ɗun haɗi fuɗɗoron noddinaandu ndun e darnugol ngol?
- Ko adii mi jonnude ma jaabawol ngol miɗo faala maa anndintinnde fii yoga e ɗen pecce, ko ɗen ɓe wi’ata rukunuuji ko woni ɗin: Ko annuyee on, habbiraango ngon, e dargol ngol, e rukuu’u on, e sujuudu on. ɗe seedirii e pecce waɗɗiiɗe bonnayɗe julde ɗen si tawii ɗe ɗuytike e hoore tewaare, ɗe hanndiri nde’e innde ɗo’o e ngal ɗo’o ɓural.
Miɗo yiltaade jooni e lanndal ma’a ngal:
Noddinaandu ndun e darnugol ngol ka nder julɗe farlaaɗe ko jeyaaɗun e yiɗaaɗi tentinaaɗi ɗin, ɗi tawata hino moƴƴani juuloowo on addugol ɗi, kono hino dagii accugol ɗi kannji ɗiɗi.
O wi’i ɗun : Baaba en an ɓeyditi ko ɓe waajiiɓe:
Miɗo yiɗi wata a accu noddinaandu ndun e darnaandu ndun ka julɗe waɗɗiiɗe ɗen hayraa mbarjaari majji on.
• Si tawii mi faalaama noddinnde ko honno mi gerdata?
- A wi’ay:
الله أكبر) ( ( Allaahu Akbar) laabi nayi
(أشهد أن لا إله إلاّ الله) (Ashadu An laa’ilaaha Illallaahu) laabi ɗiɗi.
(أشهد أنّ محمدا رسول الله ) (Ashadu Anna Muhamma-dan rasuulu-laahi) laabi ɗiɗi.
حي على الصلاة (Hayya’ala Salaat) laabi ɗiɗi.
حي على الفلاح (hayya’alal falaah). Laabi ɗiɗi.
حي على خير العمل (Hayya alaa khayril Amal) laabi ɗiɗi.
الله أكبر) ( ( Allaahu Akbar) laabi ɗiɗi.
لاإله إلاّ الله. ( laa’ilaaha illalaah) (laabi ɗiɗi).
• Darnaandu ndun non?
- الله أكبر) ( ( Allaahu Akbar) laabi ɗiɗi.
(أشهد أن لا إله إلاّ الله) (Ashadu An laa’ilaaha Illallaahu) laabi ɗiɗi.
(أشهد أنّ محمدا رسول الله (Ashadu Anna Muhammadan rasuulu-laahi) laabi ɗiɗi.
حي على الصلاة (Hayya’ala Salaat) laabi ɗiɗi.
حي على الفلاح (hayya’alal falaah). Laabi ɗiɗi.
حي على خير العمل (Hayya alaa khayril Amal) laabi ɗiɗi.
قد قامت الصلاة (ghad ghaamati Salaat) laabi ɗiɗi
الله أكبر)) ( Allaahu Akbar) laawol gootol.
• Innugol (Ashadu Anna Ali yan walliya-laahi)?
- Ɗun ko timminir ɗun seeditagol nelal Nelaaɗo Muhammadu (s a w) ngal ko yiɗaa ɗun, wonaa feccere e noddinaandu ndun e darnugol ngol.
• Awa ko woni pecce julde ɗen ko ko wowluɗon e hoore annuyee ?
- Ko non woniri,
Ko annuyee on woni aranun.
• Ko honɗun woni anniyagol?
- Ko faandagol julde nden faandaare rewilgol nde, ko woni ɗun ko tuugugol nde e Allaahu tuugannde yankin-aare.
• Miɗo faalaa anndude ko honɗun woni tuugannde yankinaare e mbaadi laaɓundi ?
- Ko woni tuugannde yankinaare ko ngal gollal golletee ngal ngal hino eɓɓindiree e golle dewe yankooje ɗen ɗen so’inayɗe neɗɗanke wonnde ko kanko woni jiyaaɗo lo’uɗo yeeso Allaalu lanɗo seniiɗo on.
• Enee annuyee hino mari konngol hertii ngol happaa ngol ?
- Wonaa non woniri, ɗun ko jeyaa ɗun e golle ɓernde wonaa golle ɗenngal, ko fii ɗun waɗi o alaa konngol happaangol ɓay tun nokku maggol on ko ka ɓernde. Si wonaa tun si tawii a faandaaki julde nden ko ɓattorɗun e yankinor ɗun Allaahu sabu memminanɗe ma’a ɗe waɗataa ɗen haray julde ma’a nden bonii.
Ɗiɗa ɓun e mu’un: Ko habbiraango harminir ngo ngon.
• Awi’ay: (Allaahu akhbar). Hara ko’a dariiɗo feewuɗo yet, fewtuɗo ghibla.. Wowlaangol no ngol wowlirtee ka haala aarabu non, hara ko’a fenñinɗo alifu on, ka konngol Allaahu Akhbar ko wano non kalfe ɗen fow ko ɓuri moƴƴude kon ko yo’a senndindir hakkunde habbiraago harminirngo ngon e fuɗɗoode suuratu faatiha on fankugol seeɗa fii wata habbiraango ngon jillondir e fuɗɗoode suuratu faatiha on.
• On wi’ii lan hino waɗɗimaa habbirgol hara hiɗa darii feewi yet, e misal si tawii miɗo nawni hara mi waawataa daraade hay tuggagol maa ɓaaragol maa ko wonaa ɗun ko honno mi juulirta ?
- Juulu hara ko’a jooɗiiɗo, si tawii a waawaali ɗun juulu ko’a soɓɓindiiɗo e senngo maa ñaamo ngon maa nano ngon fewtinaa yeeso ma’a ngon ghibla [hino waɗɗii ardingol senngo ñaamo ngon e hoore senngo nano ngon, si tawii hino newoo].
• Si tawii non mi waawaali?
- Juulu hara ko’a ajjiiɗo koyɗe ma’a ɗen hino fewti ghibla on.
• Si tawii non miɗo waawi daraade fewndo habbirgol ngon tun, mi waawataa jokkindirde ?
- Haray hino waɗɗimaa habbirgol hara hiɗa darii jokkindiraa ka nder julde ma’a ko’a jooɗiiɗo maa ko’a soɓɓindiiɗo wano mi ɓannginiran maa non.
Tataɓun e mu’un : Ko janngugol ngol.
Hino ara ɓaawo habbiraango ngon janngugol suuratu faatiha [e cortewol timmungol ɓaawo makko] janngannde sellunde nde aldaa e faljere, wata yejjitu janngugol bismi-laahi on e arannde corteeji ɗin fow si wonaa cortewol Tawbati ngol wano tawirtaa ngol ka nder Aghur’aana non.
• Si tawii non waghtu on newnanaali lan janngugol cortewol go’o, ngol cortewol ngol mi janngata ɓaawo faatiha on?
- Terto janngugol cortewol ngol janngaa faatiha on tun..Ko non waɗataa si tawii hiɗa nawni a waawataa janngude certewol ɗiɗaɓol ngol ɓaawo faatiha on, maa ko’a huluɗo, maa ko’a hawjuɗo.
• Ko honno mi janngirta corteeji ɗin ɗiɗi?
- [Hino waɗɗii duhiiɓe ɓen janngugol corteeji ɗin ɗiɗi fenñina ka julde subaka e futuroo e geeƴe, on tigi sownditooɗi ka nder julde fanaa e alansaraa.
• Sonnaaɓe ɓen non?
- Fenñingol alanaa sonnaaɓe ɓen si wonaa tun sonnaajo [hino waɗɗii mo suuɗugol ka julde fanaa e alansaraa].
• Si tawii non mi anndaa ñaawoore fenñingol e sownditagol ka nder julde maa hara mi yejjitu mi janngi mi sownditii maa seeɗa e majji hara miɗo juulude subaka maa futuroo maa geeƴe, maa janngugol ɗi maa seeɗa e majji mi fenñini hara ko fanaa maa alansaraa mi woni juulude?
- Julde ma’a nden hino selli.
• Ko ɗun ɗon mi janngata ka darɗe ɗiɗi arane, ko honɗun mi janngata ka darnde tataɓere e ka nayaɓere?
- A suɓanto hoore ma’a janngugol faatiha on tun ka nder darnde tataɓere e ka nayaɓere maa janngugol tasbiih-aatuuji ɗin [hara ko sownditagol e nder alhaaliiji ɗin ɗiɗi non] si wonaa bismillaahi on, hiɗa waawi fenñinde mo, foti ko’a imaamu maa ko’a an tun woni juulude.
• Si tawii mi suɓike tasbiihaatuuji ɗin ko honɗun mi janngata nder ton?
- Sownditagol ko woni arude ɗo’o kon laawol gootol maa laabi tati yonete ko ɗun ɓuri moƴƴude:
سبحان الله والحمد لله ولاإله إلاّ الله والله أكبر.
(Subhaana-laahi wal hamdu lillaahi wa laa’ilaaha illallaahu wallaahu Akbar).
• Hino ton goɗɗun go’o ko on tigi haani wattannde yila ka nder janngugol ?
- Hino woodi, tuma fuɗɗiɗaa janngude ko ɓuri laaɓude kon ko yo’a masu sakkitoode konnguɗi ɗin, kala e nokku mu’un nahawiyankeejo on, wata daror sukuunu ka sakkitoode konnguɗi, si tawii a darike e konngol ko ɓuri laaɓude kon ko daroragol sukuunu ka harfu sakkitiiɗo e halfeere nden.
Hooti ɓaawo ɗun hino waɗɗimaa pooɗugol alif on pooɗannde foygitiinde fewndo janngataa konngol
﴿وَلاَ الضَّالِينَ ﴾ )walla-Daaliin) ka lannoode suuratu faatiha fii yo’a gollitir ciddal ngal e alif on e mbaadi sellundi.
• Ɓaawo ɗun ɗon ko honɗun mi waɗata ?
- Montu hamja jokkindirɗo on ka nder jannde ma’a tuma tawi ko ka hakkunde konngol o woni, wonaa ka fuɗɗoode maggol fenñinaa hamjatu ghat’i on hara feeñay ka ɗenngal ma’a no laaɓiri si tawii a darike.
• Waɗanee lan misal fii hamjatu jokkindirɗo on e hamjatu ghat’i on?
- Hamja on ka الله الرحمن الرحيم , إهدنا e piyude e misal hazatu wasli on (hamja jokkindiryɗo on) o yaltataa ka hoore ɗenngal e nder wowlugol ngol, hamza on ka (إياك, أنعمت ) ko hamza taƴindirɗo o feeñay ka ɗenngal ko laaɓi e nder wowlugol ngol. ɓaawo ɗun.
• Baawo ɗun honɗun ?
- Ɓaawo ɗun si tawii a faalaama janngude suuratu ghul huwallaahu ɓaawo suuratu faatiha on a suɓike mo hakkunde corteeji ɗin hino jeyaa e ko ɓurumaa hoyannde e ko ɓurumaa newanaade nde darotoɗaa e konngol أحد ﴿ waɗaa mo sukuunu hara hiɗa janngude aaya tedduɗo on ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدْ﴾ ko woni ɗun daroɗaa seeɗa ko adii a janngude aaya hikkiiɗo ɗon on ﴿ الَّلهُ الصَّمَدُ.﴾
Baaba en an maaki ɗun ɓe ɓeyditi:
Ko fii yo a hoolo sellugol jannde ma’a nden miɗo yamire nde juulataa ɓaawo waawuɗo janngude fii yo’o laɓɓinane jannde ma’a nden e julde ma’a nden, si tawii ɗun hino sattamma waɗan yila bete e janngugol ma corteeji ɗin ɗiɗi (suuratu faatiha on e suuratu hikkiiɗo ɗon on) emmbere jannde gooto e janngooɓe lolluɓe ɓen sellugol janngande e wallingol karfe ɗen noɗe haani waaloraade non, janngiraa no’o janngirta non ñentinaamo, on tuma a annday palje ma’a ɗen-si tawii hino woodi- sellinaaɗe ko ɗun ɓurumaa moƴƴannde idii jokkindirgol janngude faljere fuɗɗiinde e ma’a gila ka paykun yaagal ma’a hay si tawii a yiitii faljere ma’a nden ɓaawo ɗun, kono haray a juulii duuɓi buy julde nde janngannde mu’un sellaa.
Naya ɓun e mu’un: Daragol ngol, firo mu’un ngon hino laaɓi, kono mi ɗo faalaa ɓeydude wonnde daragol ngol ko kanñun tun woni feccere e pecce julde ɗen jogiiɗo.hino waawi wonude rukunu wano daragol ngol tuma on tigi habbiri e daragol ko adii rukuu’u on, on wi’eteeɗo daragol jokkondirgol e rukuu’u on o sifora sifaaji e ñaawooje rukunu on, hino waawi wonude ko waɗɗii ɗun hara woonaa rukunu wano daragol ngol fewndo on tigi janngata e subunhinagol ngol e ɓanntagol ka rukuu’u on tuma ko ñaawooje waajibiiji ɗi wonaa ruku’u.
Jowa ɓun e majji: Ko rukuu’u on.
Hooti ɓaawo janngugol suuratuuji ɗin ɗiɗi hino waɗɗimaa waɗugol rukuu’u.
• Ko honno mi waɗirta rukuu’u?
- A turoto haa sera kolli juuɗe ma’a ɗin hewta ka koppi ma’a, tuma tabituɗaa ka rukuu’u wi’aa: سبحان ربي العظيم وبحمده (subhaana rabbiyal –aziimi) laawol gootol, maa wi’aa سبحان الله (subhaanallahi) laabi tati maa الله أكبر (Allaahu Akbar) laabi tati maa الحمدلله (Alhamdu lillaahi) laabi tati maa ko wonaa ɗun ko fotata e mu’un ka jantagol.
Ɓaawo ɗun immoɗaa ka rukuu’u ma’a ɓantoɗaa feewaa, haa si tawii a lanni ɓantaade yahaa ka sujuudu.
Jeega ɓun e mu’un : ko sujuudu on
Darnde bee sujuudeeje ɗiɗi hino waɗɗii.
• Ko honno mi sujjirta?
- A waɗay yeeso ma’a ngon e newe juuɗe ma’a ɗen e koppi ma’a ɗin e kolli ɗiɗi mawɗi koyɗe ma’a ɗen ka hoore leydi.
Hino sartinaa e huunde ko sujjataa e mu’un kon yo taw ko e leydi ndin iwi, maa e puɗiri mayri on hara wonaa ko ñaametee kon, maa ko wattetee kon.
• Waɗanee lan misal ko sellataa sujjeede e mu’un kon sabu tawude ko ñaametee ɗun maa ko wattetee ɗun ?
- Kecci ɗin e dimɗe ɗen sellataa sujjugol e majje sabu ko ko ñaametee, hottolo dagaaki sujjugol e mu’un ɓaawo ko wattetee ɗun.
• Ko e hoore honɗun mi sujjata e piyude e misal ?
- Sujju e hoore mbullaari maa njaareendi maa hayre maa e leggal maa ko ñaamataake immorde e kaaki leɗɗe.. sujju e kaydiiji moƴƴinaaɗi fii winndirgol, e ko wonaa ɗun ko heewi.
Wata sujju e ngawri maa mbahe e buna e leeɓi e biiniiri...ko ɓuri moƴƴude e ko sujjetee e mu’un ko mbullaari, ko ɓuri moƴƴude e mayri ko (turba hussayniya on).
• Si tawii non mi waawaali sujjude e ko sellata sujjeede e mu’un kon sabu tawde alaa e piyude e misal maa hara mi hulu sujjude e mu’un wano alhaaliiji taghiyya?
- Si tawii a heɓaali ko sellata sujjeede e hoore mu’un, sujju e ndole si tawii ɗun alaa sujju e ko faalaɗaa woo..e hoore conci ma’a ɗin e hoore newre ma’a nden, si tawii ko tagghiya wonuɗaa waɗude, sujju e kala ko yaadi e waɗugol tagghiya on.
Baaba en an ɓeyditi ɓe maaki:
Wata a yejjitu nde tawata nokku ka sujjataa ɗon hara hino fotondiri e nokku ka koppi ma’a ɗin wonata ɗon e ka kolli ma’a mawɗi ɗin ɗiɗi ɓeydotaako toowugol gooto majji on e hoore nduya ko ɓuri kolli nay hiɓɓondirɗi [ko wano non kadi nokku ka sujjataa ɗon wonndude e nokku ka darotoɗaa ɗon].
• Si tawii mi waɗii tiinde an nden e newe juuɗe an ɗen e kolli mawɗi koyɗe an ɗen ka hoore leydi ko hon ɗun mi haani waɗude?
- Si tawii a ñiiɓii ka sujuudeere wi’u : سبحان ربي الأعلى وبحمده (Subhaana Rabbiyal A’alaa wa bi hamdih) laabi tati, maa: ألله أكبر (Allaahu Akbar) laabi tati maa: ألحمد لله (Alhamdu lillaahi) laabi tati, maa ko wonaa ɗun ɗo’o immorde e du’aaji fotayɗi e mu’un
Ɓaawo ɗun ɓantu junngo ma’a ngon haa jooɗoɗaa ko’a deeƴuɗo, si tawii a jooɗike ko’a deeƴuɗo ñiiɓuɗo jujjaa sujuudeere ɗiɗaɓere nden janngaa e nder nder mayre ko suɓiɗaa kon immorde e ko janngetee e sujuudu.
• Si tawii mi waawaali turagol timmungol fii sujuudu on sabu nawnaare e misal?
- Eto emmbere mbawdi ma’a ndin, waɗaa ko sujjataa e mu’un ko ka toowi waɗaa tiinde ma’a nden e hoore mu’un hara hiɗa waɗani yila fii sujjirɗe[1] ɗen fow.
• Si mi waawaali ɗun ɗon kadi?
- Joopor hoore ma’a nden nokkuure ka sujjataa ɗon, si tawii a waawaali joopor gite ma’a ma’a ɗen mummagol fii sujjugol ngol uddita ɗe fii ɓantagole sujuudu on.
Jeeɗiɗa ɓun ɗun: Tayya on.
Tayya hino waɗɗii ɓaawo sujuudeere ɗiɗaɓere nden e nder darɗe ɗiɗi kala e nder kala julde, e ka darnde sakkitorde e julde futuroo e fanaa e alansaraa e geeƴe.
• Ko honɗun mi janngata e nder ɗun?
- Wi’u:
أشهد أن لاإله إلاّ الله وحده لاشريك له, وأشهد أن محمدا عبده ورسوله اللهم صل على محمد وآل محمد.
(Ashadu An laa’ilaaha illallaahu wahdahuu laa sariika lahuu, wa ashadu Anna Muhammadan Abduhu warasuul-uhu, Allaahumma salli alaa muhammadin wa aali Muhammadin).
Janngiraa ɗun no selliri hara ko’a jooɗiiɗo feewi ko a rewnindirɗo hakkunde golle ma’a ɗen.
Jeetaata ɓun ɗun : ko salmingol ngol.
Ɗun ko waɗɗii ɗun ka nder darnde sakkitore e nder julde kala hara ko’a jooɗiiɗo feewi e jonnde ma’a.
• Ko honɗun mi wowlata e nder ɗun ?
- Si tawii a wi’ii: السلام عليكم (Assalaamu Alaykum) ɗun hino yona si wonaa tun ko ɓuri moƴƴude ko yo a ɓeydu:ورحمة الله وبركاته (wa rahmatullaahi wa barakaa-tuh) ko ɓuri ɗun moƴƴude ko nde wi’ataa :
السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته, السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين.
(Assalaamu alayka Ayyuha nabiyyu wa rahmatu laahi wa barakaatuh, Assalaamu alaynaa wa alaa ibaadillaahi Saalihiin).
Ko ɗun ɗo’o woni pecce julde ɗen, a waɗayɗe no mi lintirammaaɗe non gooto gooto, ardinaa goɗɗe e majje e hoore goɗɗe, si tawii non a waɗii heedoode hakkunde majje ɗun bonnay mbaadi majje on.
• On yewtaali lan fii ghunuutu on wonnde kala on townay juuɗe mo’o ɗen janngon ghunuutu on ka nder julde mo’on?
- Ghunuutu on ko yiɗaa ɗun laawol gootol e nder julɗe farlaaɗe e me’en ɗen e nder ñallal ngal e ko wonaa kanje (si wonaa julde Saf’i nden) ɓaawo janngugol ma corteeji ɗiɗi ka darnde ma’a ɗiɗaɓere ko adii a waɗude rukuu’u ɓantu juuɗe ma’a ɗen fii ghunuutu on, si tawii a faalaama waɗude ko yiɗaa kon.
• Enee taw hara ghunuutu on hino mari du’aa happaaɗo?
- Wonaa non woniri, hiɗa waawi janngude e nder mu’un aayeeje Alghur’aana noddiraaɗe Allaahu seniiɗo on e huunde ko faalaɗaa noddiraa ɗun jooma ma’a noddiraa kala du’aa mo faalaɗaa.
• Jooni mi anndinike e juuɗe mo’on ko honno mi juulirta, ko honɗun mi wi’ata, maa ko honɗun mi waɗata e nder calɗi julde ɗin fow. Mi faala lanndagol on fii ko bonnata julde kon, taw si hara piiji hino ton bonnayɗi julde hara hino waɗɗii lan fillitagol julde nden si tawii ɗi heɓii lan?
- Hino woodi mi lintante ɗi:
1-Ko nde julde nden mankinta gooto e pejje feƴƴuɗe ɗen e hoore tewaare immorde e: Annuyee on, maa habbiraango harminirgo ngon, maa rukuu’u on, maa sujuudu on, e ko wonaa ɗun.
2-Nde tayre heɓata juuloowo on e nder julde nden (ɗun foti ko e sahawu maa ko ɓittaare ɓaawo sujuudeere sakkitiinde nden).
3-Yeƴƴitorgol juuloowo on yeeso makko ngon fow ga’e ghibla on maa ɓanndu makko ndun fow e hoore tewaare.
• Si tawii o woñike ghibla on ko hewtaa ɗun, hara taw yeƴƴitagol makko ngol ko seeɗa nii hara bonnataa fewtugol makko ghibla on?
- Ɗun ɗon bonnataa julde nden kono ko añaa ɗun.
4-Nde juuloowo on jalata e hoore tewaare e hito toowungo nanotoongo e mu’un pooɗugol maa kankitugol.
5-[Wullugol juuloowo on e hoore tewaare foti hino wonndi e hito maa alaa hito fii fiyaake aduna yankeejo] wullugol fii fiyaake laakhira lorrataa.
6-Nde juuloowo on wowlata e hoore tewaare hay si ko harfu gooto hara himo ka nder julde makko si tawii ɗun ko faamotoo ɗun ko’ o faalaaɗo faaminirde ɗun.
7-Si tawii juuloowo on waɗii gollal firtayngal mbaadi julde nden wano si o ñootii..
8-Nde juuloowo on ñaamata maa yara ka nder julde makko (hay si tawii i mbaadi mayre on bonaali).
9-Nde juuloowo on tewotoo fiɓa juuɗe ka daragol faandagol yankinanaade ne’anoo Allaahu hara wonaa waɗuɗo taghiyya.
10-Nde wonɗo juulude ɓaawo imaamu on wi’ata Aamiina si tawii imaamu on gaynii janngude faatiha on [maa o wi’a aamiina tuma o gayni janngude faatiha on si tawii ko kanko tun]e hoore tewaare hara wonaa taghiya.
Ɓaawo ɗun miɗo mari ko mi joopotoo fii mu’un ɗulle ko fii sikke ka nder julde.
• Enee taw si sikkitagol ka nder julde hino bonna nde?
- Wonaa tuma woo sikke bonnata julde e nder alhaaliiji ɗin fow, sikkeeji go’o ko bonnayɗi julde, goɗɗi go’o ko ñawndotooɗi, goɗɗi go’o waɗantaake yila e mu’un.
Mi yewtete ƴi’e huuɓuɗe yewtayɗe fii Alhaaliiji sikke.
Ƴi’al aranal ngal: Kala sikkitiiɗo fii sellugol julde makko nden ɓaawo o gaynude julde makko nden haray hinde selli.
• Addanee lan misal?
- Si tawii a sikkitike tuma nde gaynuɗaa juulude subaka taw si hara ko darɗe ɗiɗi juuluɗaa nde ka hino ɓuri ɗun maa hino jaasi ɗun ? Wi’u julde ma’a nden hino selli.
Ƴi’al ɗiɗaɓal ngal: Kala sikkitiiɗo fii sellugol feccere e julde makko nden ɓaawo nde o yawtunoo nde o ƴettay wonnde nden feccere ɗon ko sellunde julde makko nden ko sellu nde.
• Addanee lan misal ?
- Si tawii a sikkitike e piyude misal sellugol jande ma’a nden, maa sellugol rukuu’u maa sujuudu ma’a on ɓaawo nde gaynuɗaa jangude maa waɗude rukuu’u maa waɗude sujuudu, wi’u: Julde an nden hino selli, maa rukuu’u an on hino selli maa sujuudu an on hino selli ..ɓaawo ɗun ɗon julde an nden hino selli.
Ƴi’al tataɓal ngal: Kala sikkitiiɗo addugol feccere e nder pecce julɗe ɗen ɓaawo nde’o naatude feccere hikkiinde ɗon nden o ƴettay wonndema o waɗii nden feccere sikkitaande e mu’un no moƴƴiri, julde makko nden hino selli, no on tigi naatiri e feccere go’o ɗun ɗon yonay naatugol ngol tun e nder huunde nde haanaaka naateede e mu’un ka sari’a e hoore eɓɓoore faljere feccere feƴƴunde nden e hoore tewaare.
• Addanee lan misal?
- Si tawii a sikkitike hara hiɗa ka nder cortewol ɗiɗaɓol taw hara si’a janngii faatiha on, kaa a yejjitii mo, hara a janngaali mo wi’u: Mi janngii mo jokkindir julde ma’a nden, ko wano non si tawii a sikkitike hara hiɗa e nder alhaali yahugol ka rukuu’u, taw hara si’a janngii cortewol ngol kaa a janngaali ngol? Wi’u: mi janngii ngol jokkindiraa julde ma’a nden hinde selli.
Ƴi’al nayaɓal ngal: Kala tawuɗo sikke makko on hino yawti keerol, o wedditoto e sikke makko o toppitotaako mo, o waɗantaa yila e makko julde nde o sikkitii e mu’un nden hino selli.
• Addanee lan misal?
- Si tawii ko a heewuɗo sikkitagol hara hiɗa juulude subaka-e piyude e misal e nder adadu darɗe mayre on hiɗa haani yejjitude on sikke ɗon wi’aa julde an nden hino selli. Si tawii ko a heewuɗo sikkitaade taw hara si a sujjii nde wootere kaa laabi ɗiɗi wata a waɗan yila e ɗun ko woni tun a ƴettay wonnde julde ma’a nden hino selli. Ko wano non. Tuma woo ɗuuɗuɗo sikkitagol toppitataako sikke makko on, o jogitoto wonnde julde makko nden hino selli..tuma woo, tuma woo.
• Ko honno mi anndirta ko mi heewuɗo sikke?
- Ɗuuɗuɗo sikkitagol hino waawi anndude hoore mu’un no newori..ko si tawii sikke makko on ɓeydike e sikke yeruuɓe makko, hino yona si tawii o juulataa julɗe ɗiɗi si wonaa o sikkitoo e nder gooto e majje.
Ƴi’al jowaɓal ngal: Kala sikkitiiɗo e darɗe julde subaka maa futuroo maa darɗe ɗiɗi arane ɗen e nder kala julde nde darɗe nayi, hara miijo makko ngon jiccinaali hay huunde, hara miijo makko ngon tabintinaali ko darɗe jelu o heɓi, hara o heddike ko’o yiniiɗo sikkitiiɗo o anndaa ko dalɗe jelu haray julde makko nden bonii.
• Addanee lan misal ?
- Si tawii a jikkitike e piyude e misal hara hiɗa juulude subaaka taw hara si ko ka darnde aranere maa ko ka ɗiɗaɓere, miijito seeɗa si tawii a heɓaali ko tabiti, a faamaali si tawii ko’e darnde aranere nden wonuɗaa maa ko e ɗiɗaɓere nden e piyude e misal haray julde ma’a nden bonii.
• Si tawii non hakkile an ɗen yaarii gooto e majji, wano darnde aranere nden?
- Si tawii a jiccinii gooto e miijooji ɗin haray hiɗa waawi gollirde miijo jiccungo ngon, si tawii a jiccinii ko darnde aranere nden a adday darnde ɗiɗaɓere nden, o timmina julde makko nden.
Ko wano non kadi julde futuroo nden ka nder darnde aranere e ka ɗiɗaɓere e nder kala julde nayaɓere.
• Mi faamii jooni ñaawoore sikkitiiɗo e nder julde subaka e geeƴe, e ka nder darnde aranere e ka ɗiɗaɓere e julɗe ɗen fanaa e alansaraa e geeƴe, kono ko honɗun woni ñaawoore sikkitiiɗo ka derɗe ɗiɗi sakkitore, tataɓere nden e nayaɓere nden ka julɗe jogiiɗe darɗe nayi?
- Si tawii adadu toɗɗaaɗo demmbii ka nder hakkille makko, o golliray on ɗon embere ko woni ka hakkil makko kin.
• Si tawii non o luttii e sikke on ?
- On tuma himo hatonnjini e ɓannginaneede fota, nokku bee hino mari ñaawoore mu’un, mi yewtirte gootun gootun kono mi juutintaa:
1-Kala sikkitiiɗo hakkunde darnde tataɓere nden e nayaɓere nden ka sikke on woni woo o ƴettay wonnde ko darnde nayaɓere nden o timmina julde makko nden, ɓaawo ɗun o adda darɗe ɗiɗi ko’o jooɗiiɗo, maa darnde wootere ko’o dariiɗo, ɗun ɗo’o hino wi’ee julde (ihtiyaat).
2-Kala sikkitiiɗo hakkunde darnde nayaɓere nden e jowaɓere nden ɓaawo nde’o naati ka nder sujuudeere ɗiɗaɓere (hara o waɗii tiinde makko nden ka sujjetee ɗon hay si tawii ko ko adii o jantaade) o ƴettay wonnde himo ka nder darnde nayaɓere o timmina julde makko nden o sujja sujuudeeje ɗiɗi sahawi ɓaawo julde makko nden.
3-Kala sikkitiiɗo hakkunde darnde tataɓere nden e nayɓere nden ɓaawo o naatude ka sujuudeere ɗiɗaɓere o ƴettay wonnde ko ka darnde tataɓere o woni o adda nayaɓere nden ɓaawo ɗun, ɓaawo ɗun si tawii o gaynii julde makko nden, o adda julde (ihtiyaat) nden (ɗo’o ko darɗe ɗiɗi hara himo darii).
• Ko honno julde ihtiyaat juulirtee?
- Si tawii on tigi gaynii juulude ko adii o yeƴƴitaade nano maa ñaamo, ko adii o addude ko bonnata julde o fuɗɗoo julde ihtiyaat on, o habbira ɓaawo ɗun o jannga faatiha [hara ko o sownditiiɗo] cortewol go’o waɗɗaaki nder ton, ɓaawo ɗun o adda rukuu’u on o tayyoo o salmina si tawii julde ihtiyaat nden ko darnde wootere, si tawii ko nde darɗe ɗiɗi on tigi adda darnde ɗiɗaɓere nden wano darnde aranere nden non.
• Ko ko jantiɗon kon woni sujuudu sahawi ?
- A anniyoto sujjaa ɓaawo julde nden tun, ko ɓuri moƴƴude kon ko yo a habbir, wi’aa ka nder sujuudeer
بسم الله وبالله السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته :
{Bismillaahi wa billaahi Assalaamu alayka ayyuha-nabiyyu wa rahmatu-llaahi wa barakaatuh} ɓaawo ɗun ɓantaa hoore ma’a nden ka sujuudu jooɗoɗaa fillitoɗaa sujuuduure nden ka ɗiɗaɓun ɓaawo ɗun ɓantaa hoore ma’a nden ka sujuudu jooɗoɗaa tayyoɗaa salminaa ko ɗon sujuudu sahawi on lannata.
Baaba en an ɓeydi:
Yo wonu ka ɓernde ma’a wonnde a sujjay woni sujuudu sahawi hinaa yo’a sikkito tun hakkunde darnde nayaɓere nden e jowaɓere nden ɓaawo sujuudeeje ɗen ɗiɗi, kono e nokkeeli go’o ko wonaa ɗon, ko woni ɗun:
a)-[si tawii a yewtii ka nder julde ma’a ko’a saahiiɗo maa ko’a welsindiiɗo].
b)-[ si tawii a salminii ko a saahiiɗo hara wonaa nokku ka salmintee ɗon a wi’ii: (السلام عليكم) (Assalaamu alaykum) maa a wi’ii: السلام علينا وعلى عباد اله الصالحين (Assalaamu Alaynaa wa alaa ibaadilaahi saalihiina) hara a gaynaali julde ma’a nden].
c)-Si tawii a yejjitii janngude tayya on ka nder julde ma’a sujjaa sujuudeeje ɗiɗi sahawu, ko ɓuri moƴƴude kon fii ma ɗun ko yoɓitugol tayya on.
d)-Si tawii a anndii doo wonnde a ɓeydii maa a ɗuytii e nder mayre wonnde kala julde ma’a nden ko sellunde haray hino waɗɗimaa sujjugol sujuudeeje ɗiɗi sahawi ɗen on tuma] ko ɓurumaa moƴƴannde ko nde addataa sujuudeeje sahwi ɗen hay si tawii a yejjitii sujuudeere wootere ka nder julde ma’a -ɓaawo nde yoɓuɗaaɗe ɓaawo julde nden-maa a immike ka jooɗinoɗaa ɗon e hoore saahagol, hay ko ɓuri moƴƴude ko nde sujjantaa sahawi tuma kala ɓeyduɗaa maa ɗuytuɗaa ka nder julde ma’a.
e)-Fillito sujuudu sahawi on emmbere ko’o haani kon ko woni ɗun sujju laabi ɗiɗi maa ko ɓuri.
Ɓaawo yewtere amen nden hewtii e o’o nokku ɗo’o fii ka julde miɗo ɗaɓɓiri baaba en an waɗangol lan julde nde darɗe nay mi yi’a, ɓaawo ko kayre ɓuri juutude e julɗe farlaaɗe ɗen fii yo mi ndaaru e hoore pellital ko honno baaba en an habbirirta ɓe jannga ɓe ruƴƴa ɓe sujja ɓe tayyoo ɓe salmina si wonaa tun mi tawii yo mi accu ɗon, ɗun ko ɓaawo mi annditii wonnde ɓe juulay geeƴe ñannde woo nden julde le ko julde nde darɗe nayi fenñinteende mi wi’i nder ka wonkii an yo mi accu haa ɓe fuɗɗoo juulude mi ndaara ko ɓe juulata kon.
Ɓaawo baaba en an faalaama juulude nden julde nde darɗe nayi, hari miɗo waɗani yila fota miɗo reeni memminanɗe maɓɓe ɗen fow, mi yewtete ko honno baaba en an juuliri:
Ɓe darii ka ɓe juulata ɗon ko ɓe fewtuɓe ghibla huluɓe ɓe noddinani julde nden ɓe darni, ɓaawo ɗun ɓe fuɗɗii julde maɓɓe nden ɓe habbiri ɓe maaki: (الله أكبر ( (Allaahu Akbar) ɓaawo ɗun ɓe janngi faatiha on ɓe jokkinti ɗon suuratul ghadri.
Ɓaawo ɓe gaynii janngude ngol ka ɓe darii ɓe feewi ɗon ɓe yahi ka ruku’u, ɓaawo ɓe ñiiɓii ka rukuu’u ɓe subunhinii ɓe maaki:سبحان ربي العظيم وبحمده (subhaana rabbiyal aziimi wa bi hamdihii).
Ɓaawo ɓe gaynii subunhinagol ngol ka rukuu’u ɓe darii ɓe feewi yet.
Ɓaawo ɓe tabitii ka ɓe darii ɗon ɓe yahi ka sujuudu, ɓaawo ɓe ñiiɓii ka sujuudu ɓe maaki: سبحان ربي الأعلى وبحمده (Subhaana rabbiyal A’alaa wa bi hamdih) ɓaawo ɓe gaynii janngude ɗun hari ko ɓe sujjuɓe, ɓe jooɗii haa ɓe deƴƴinii ɓe yahi ka sujuudeere ɗiɗaɓere ɓe janngiri wano ɓe janngiri ka aranere non سبحان ربي الأعلى وبحمده (Subhaana rabbiyal A’alaa wa bi hamdih).
Ɓaawo ɗun ɓe ɓanti hoore maɓɓe nden ka sujuudu ɓe jooɗii fii yo ɓe immo ko ɓe feewuɓe fii darnde ɗiɗaɓere nden, ɓaawo ɓe tabitii ka darnde maɓɓe ɓe janngi suuratu faatiha on ɓe hikkini ɗon e go’ol ɗo’o laawol suuratu lihglaasi ka waɗugol ghunuutu ɓe janngi o’o aaya ɗo’o:
﴿ رَبِّي اْغْفِرْلِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ تَبَارًا ﴾.
{Jooma an yawta nan min e yumma an e baaba en an e kala naatuɗo ka suudu an ko’o gomɗinɗo, e gomɗimɓe ɓen duhiiɗo e suddiiɗo, wota a ɓeydu tooñooɓe ɓen si wonaa halkaare}.
Ɓaawo ɗun ɓe jippini sookeeje maɓɓe ɗen ka ghunuutu ɓe yahi ka rukuu’u, ɓaawo ɓe tabitii ka rukuu’u ɓe janngi: سبحان ربي العظيم وبحمده (subhaana rabbiyal aziimi wa bi hamdihii).
Ɓaawo ɗun ɓe ɓantii ɓe feewi ɓe yahi ka sujuudu, ɓaawo ɓe sujjii ɓe janngi ka sujuudeere maɓɓe سبحان ربي الأعلى وبحمده (Subhaana rabbiyal A’alaa wa bi hamdih) ɓe jooɗii e ɓaawo sujuudeere aranere nden fii yo ɓe yahu ka sujuudeere ɗiɗaɓere ɓaawo ɓe sujjii ɓe janngi سبحان ربي الأعلى وبحمده (Subhaana rabbiyal A’alaa wa bi hamdih), ɓaawo ɗun ɓe jooɗii, ɓaawo ɓe tabitii ka jooɗagol ɓe tayyii ɓe maaki:
أشهد أن لاإله إلاّ الله وحده لاشريك له وأشهد أن محمدا عبده ورسوله . اللهم صل على محمد وآل محمد.
(Ashadu An laa ilaaha illallaahu wahdahuu laa sariika lahuu wa ashadu anna muhammadan abduhuu warasuuluhuu. Allaahumma salli alaa muhammadin wa aali muhammadin).
(Mi seedike wonnde rewteeɗo alaa e hoore ngoonga si wonaa Allaahu kanko tun, o maraa kafidaaɗo, miɗo seedii wonnde Muhammadu ko jiyaaɗo makko e Nelaaɗo makko, yaa an Allaahu juulu e Nelaaɗo Muhammadu e ɓeynguure Muhammadu).
Ɓaawo ɓe gaynii tayya on ɓe salmini e Nelaaɗo (s a w) ɓe maaki: السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته (Assalaamu Alayka Ayyuha nabbiyu wa rahmatullaahi wa barakaatuh). Ɓaawo ɗun ɓe maaki: السلام عليكم ورحمة الله وبركاته (Assalaamu alaykun wa rahmatullaahi wa barakaatuh).
Ko baaba en an juuliri geeƴe ɗen, ko wano nii tigiri ɓe juulirnoo fanaa e alansaraa -ɗen ɗon kadi ko darɗe nayi mari-si wonaa tun ɓe janngu corteeji ɗin ɗiɗi ka nder darnde aranere e ka ɗiɗaɓere ko ɓe sownditiiɓe.
Mi ndaarii ɓe kadi hari hiɓe juulude futuroo mi tawi ko no ɓe juulirta geeƴe ɗen non ɓe juulirta, si wonaa tun ɓaawo ɓe gaynii sujuuduure ɗiɗaɓere nden ka nder darnde tataɓere, ɓe jooɗii fii yoɓe tayyo ɓe salmina ɓe lanna julde maɓɓe nden [ɓaawo julde futuroo ko darɗe tati].
Mi ndaariiɓe kadi fewndo ɓe juulata subaka, mi tawi kono ɓe juulirta geeƴe non ɓe juulirta futuroo, si wonaa tun si ɓe lanni sujuudeere ɗiɗaɓere nden ka nder darnde ɗiɗaɓere ɓe tayyike, ko ɗon ɓe salminta fii yo ɓe lannu julde maɓɓe nden [sabu julde subaka ko darɗe ɗiɗi].
Ko nii baaba en an juuliri darɗe ɗen, wonndude e ɗun mi yewtay on ko julde nden hertori kon wano baaba en an juuliri non e nder ɗe’e toɓɓe arayɗe ɗo’o:
1-Hari hiɓe rerɗi (himmiri) fota nde ɓe juulata julde maɓɓe nden e saa’i mayre on ɓe juula fanaa on fewndo saa’i makko tuma o yoni ɓe juula futuroo e ka arande saa’i makko ko wano non. Ɓaawo mi landike ɓe ko honɗun ɓe juulanta ka arande saa’i julde nden ɓe yewtimmi kisan hadiise Imaam Saadighi (a s) on mo ɓe maaki e mu’un on:
فضل الوقت الأول على الأخير كفضل الآخرة على الدنيا.
(ɓural arannde saa’i on e hoore sakkitoode makko on hino wa’i wa hakkunde ɓural laakhira e hoore aduna).
2-Si tawii hari ɓe darike yeeso jooma maɓɓe fii yoɓe juulu, batte yankinagol ngol haray hino feeñi e maɓɓe tuma go’o haray hiɓe waɗani e ɗiɗi e hoore maɓɓe, kono ko e konngol nanotoongol ko adii ɓe fewtude ka ɓe juulata ɗon, ɗun ko konngol joomiraaɗo:
﴿ قَدَ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ *الذِّينَ هُمْ فِي صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ. ﴾
{Pellet gomɗimɓe ɓen malaama. ɓen (gomɗimɓe tawyɓe ko hulooɓe ka nder julde maɓɓe}.
A sikkay hiɓe yooɓii aaya on ko adii ɓe fuɗɗaade julde nden, ɓe anndintina ɓernde maɓɓe nden ko kulol e yankinaare mari himme kon ka julde.
3-Hari ko adii ɓe juulude julde subaka nden ɓe ruƴƴay darɗe ɗiɗi ɓe ruƴƴa darɗe jeetati -darɗe ɗiɗi ɗiɗi- wano subaka non ko adii o julde fanaa nden, tuma go’o siga mayre ko adii julde alansaraa nden, ɓe ruƴƴa darɗe nay-darɗe ɗiɗi ɗiɗi wano subaka on-ɓaawo julde futuroo nden ɓe ruƴƴa darɗe ɗiɗi hara ko ɓe jooɗiiɓe tuma ɓe juuli geeƴe.
Mi landike ɓe tuma go’o fii ɗen julɗe.
Ɓe maaki: Ko kannje woni julɗe naafilaaaji ɗin, ko jannje woni fillaaɗe e Imaamul Askarii (a s) wonnde ɓe maakii : Ko ɗe gooto e alaamaaji gomɗinɗo.
4-E sabu tawude hamja on ka konngol أكبر (Akbar) e nder sagara haalawol ألله أكبر (Allaahu Akbar) ko hamza taƴindirɗo, hino waɗɗii nde o laaɓata pos ka ɗenngal ma’a tuma habbirtaa. Ko nii baaba en an maakiri.
Mi wi’iɓe tuma go’o: wonnde yoga e yimɓe hino janngira o’o hamza wano waawu wano wa si tawii sagara haala kan ko : Allaahu wakbar.
Ɓe maaki : rento janngirgol mo no ɓe janngirta non, ɓe faljay woni. ɓe ɓeyditi: Ko wano non kadi hamza on ka أنعمت ka aaya faatiha ﴿ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ﴾ o’o ɗo’o kadi ko hamza taƴirɗo hino waɗimaa janngugol mo ko laaɓi pos fewndo yewtataa mo ko sifa makko tigi woni ka الأعلى ka innugol سبحان ربي الأعلى وبحمده (Subhaana rabbiyal A’alaa wa bi hamdih) ka sujuudu ko hamza taƴirɗo hino waɗɗii ka o feeña ka ɗenngal ma’a ko laabi pos fewndo janngataa mo.
5-Baaba en an maaki: Eto daragol ka daali e konngol أحد tuma wonuɗaa janngude cortewol teddugol ngol likhlaasi (suuratu ghul huwa-llaahu).
Ɓaawo ɗun daroɗaa seeɗa ko adii janngude aaya hikkiiɗo ɗon on (الله الصمد) (Allaahu Samadu) ko ɗun ɗon ɓurumaa hoyannde e welude fii.
6-Baaba en an hari hino masude sakkitoode kalfe ɗen fow ka nder julde maɓɓe, si tawii ɓe fuɗɗike janngude ɓe jokkindira si wonaa tun ko e hoore kowal ɓe darotoo e nder halfeere nde ɓe darotoo e mu’un nden, si tawii ɓe faalaama daraade.
7-Mi lanndike baaba en an tuma go’o: Miɗo nana tuma janngoton konngol joomiraaɗo: ﴿ بسم الله الرحمن الرحيم﴾ (Bismillaahi rahmaani rahiimi) on masay harfu nun picco on poccal ley ka konngol الرحمن (Arahman) e harfu miimu on ka konngol الرحيم (Arrahiim) janngiron wano non konngolمالك يوم الدين الرحمن الرحيم﴾ ﴿ ka suuratu faatiha wonnde kala mi nanii woɓɓe go’o hino janngira ɗon tural hara hiɓe juulude.
Wano mi nanirta fewndo janngoton konngol joomiraa-ɗo ka cortewol faatiha إيّاك نعبد (Iyyaaka na’abudu) a masiray baa on tural ka konngol نعبد (Na’abudu) tawale miɗo nana woɓɓe go’o hino jannga mo poccal ley hara hiɓe juulude.
Ɓe maaki: Enee a janngaali nahawu Aarabu on faamaa?
Mi wi’i: mi janngii kono hinaa haa ton (kono mi muutaaki).
Ɓe maaki: ko honɗun joomiraaɓe gannde Nahawu ɓen wi’i e nder ɗi’i konnguɗi ɗo’o ɗiɗi الرحمن الرحيم (A-Rahmani Rahimi) ?
Mi wi’i : Poccal ngal ley ko wano janngirɗon non.
Ɓe maaki addanan deftere Alghur’aana nden.
Mi addaniɓe deftere Alhgur’aana hari hino takko an.
Ɓe maaki yaltin cortewol faatiha ngol ndaaraa.
Mi yaltini cortewol faatiha ngol mi tawi poccal ngal ley ka الرحمن الرحيم(A-Rahmani Rahimi) ko feeñu ɗun, mi tawi harfu ب )ba) on ka نعبد (na’abudu) ka konngol joomiraaɗo إياك نعبد ko tural masiraa wonaa poccal ley.
Mi wi’i: Awa janngir no masiraa ka deftere Allaahu rentoɗaa e palje lolluɗe ɗen ka janngugol fii wota a yanu e majje.
8-Hari baaba en an fuɗɗotaako janntagol ngol si wonaa tuma ɓe tabiti ka rukuu’u maa ka sujuudu ɓe ɓantataa hoore maɓɓe nden si wonaa tuma ɓe gayni jantagol ngol few hara ko ɓe sujjuɓe maa hiɓe ka rukuu’u.
9-Si tawii ɓe ɓantii hoore maɓɓe nden ka sujuudeere aranere ɓe habbitoto seeɗa haa si tawii ɓe ñiiɓii ka jooɗagol ɓe yaha ka sujuudeere ɗiɗaɓere ko non ɓe waɗiraynoo, ko non kadi ɓe waɗaynoo si tawii ɓe ɓantii hoore maɓɓe nden ka sujuudeere ɗiɗaɓere ɓe jooɗoo ɓaawo ɗun ɓe immanoo darnde hikiinde ɗon nden.
10-Mi lanndike tuma go’o : Miɗo nana hiɗon du’anoo baaba en mo’on e yumma mo’on e fii julɓe ɓen no julde nden lanniri.
Ɓe maaki: Ko non woniri, Abul Hassan (a s) maakii:
(من دعا لإخوانه من المؤمنين والمؤمنات, وكل الله به عن كل مؤمن ملكا يدعو له).
(Kala du’aniiɗo siɓɓe mu’un gomɗimɓe ɓen duhiiɓe e suddiiɓe, Allaahu halfinay mo lonto gomɗinɗo kala malaa’ikaajo du’antooɗo mo).
11-Mi lanndike ɓe: Miɗo yi’e tuma woo hiɗa subunhinoo si tawii a gaynii juulude farrilla on?
Ɓe maaki: ko ɗun woni tasbiihu Zahraa (s a) ko Nelaaɗo on (s a w) anndinnoo mo ko woni ɗun ko waɗugol ألله أكبر (Allaahu Akbar) laabi cappanɗe tati e nay, ɓaawo ɗun الحمد لله (Alhamdu lillaahi) laabi cappanɗe tati e tati, ɓaawo ɗun سبحان الله (Subhaaba-llaahi) laabi cappanɗe tati e tati fow mu’un hawra subunhinanɗe teemedere.
• Enee tasbiih Zahraa on hino mari ɓural ?
- Ko non woniri, fillaama e Imaamu Saadigh (a s) wonnde ɓe maakanii Abu Haruuna El Makfuf (Ko an yo Ben Haaruuna menen meɗen yamira paykoy amen kon waɗugol tasbiih Zahraa wano men yamirirta ɓe ɗun wata accitu ɗun, anndu jiyaaɗo jokkaali ɗun o malkisaa).
Fillaama e maɓɓe (a s) (waɗugol tasbiihu Zahraa e ɓaawo julde kala ɗun hino ɓuranimmi juulugol darɗe wuluure ñannde bee).
Si tawuno hino ton ko ɓuri moƴƴude ɗun Nelaaɗo Allaahu on (s a w) anndinayno Neefe Faatimatu Zahraa sabu mawnude nokku makko on e maɓɓe wano ɗun eggiraa e imaamuuɓe ɓen (a s).
12-Hari baaba en an tuma go’o ɓe juulay fanaa on ɓe jokkintina alansaraa on kisan, maa ɓe juula futuroo ɓe jokkintina ɗon kisan geeƴe ɗen, harale tuma go’o ɓe senndindiray hakkunde julɗe ɗen ɗiɗi, ɓe juula fanaa ɓaawo ɗun ɓe wona e haajuuji maɓɓe haa si tawii alansaraa on hewtii ɓe juula mo, ko non ɓe gerdata futuroo on e geeƴe ɗen kadi.
Ɓaawo mi lanndike ɓe ɗun ɓe jaabii lan.
Hiɗa marii hagghee suɓanagol hoore ma’a hawtindi-rgol maa senndugol.
13-Yo mi yeeto on-mi wi’i baaba en an-tuma janngoton cortewol ghadiri ngol harfu laamu on feeñay fewndo janngo ton konngol joomiraaɗo: إنا أنزلناه في ليلة القدر miɗo nana le woɓɓe e yimɓe ɓen fenñintaa mo hay a sikkay wonnde harfu laamu on alaa a sikkay ko (inna azalnaahu) o woni wi’ude miɗo nana hiɗon wi’a:
سبحان ربي العظيم وبحمده (subhaana rabbiyal aziimi wa bi hamdihii) janngiraa harfu siinu on tural ka innugol سبحان (Subhaana) fenñinaa fatha on ka: ربي (rabbiya) e hinole miɗo nana woɓɓe ɓen wowlataa mo wano wowlirton mo non?
- Enee mi yeetaaki ma yo’a waɗan yila e jannde ma’a nden.
* * * * *
[1] Tere sujjirɗe ɗen wano tiinde nden e coppi ɗin e..


text:
Zume woni siri Kisndam / laawol Kisndam?
Xamol: Zume woni siri Kisndam / laawol Kisndam?
Nooto: A beelaazo? Naa weelo ngo nyaamndu, amma a beelaazo gozzum zuzzum nder ngeendam? A woodi gozzum nder maaza nannduzum zum haarataa? To non, Yeesu woni laawol! Yeeso wi’i, “Mihin woni buroodiiri ngeendam. Garzo to am fuu anndataa weelo, kadin nuzzinzome am fuu meezataa nanki zomka” (Yohana 6:35).
A za wembii? E zum nanndi bano a hevtataa zatal malla daliila ngeendam? E zum nanndi bano gozzo nyifii hiite aa nder nyimre a hevtataa jamnirze? To non, Yeeso woni laawolngol! Yeesu anndinii, “Mihin woni leelwal duuniyaaru. Tokkuzo am fuu meezataa yaha nder nyimre, amma o heavy leelwal ngeendam” (Yohana 8:12).
A za meezi nanuki bano a nder ngeendam mavvaa-zam? A foondii dammbuze zuuzze, nden tawuza ko woni vaawo maaje zum meere kadin nde walaa maana? A za zavvita nastirgal jaarayngal ma nggendam kexuzam? To non, Yeesu woni laawol! Yeesu anndinii, “Mihin woni nastirgal; wnastirzo am fuu hisay. O nastay nder nden o wurtoo, nden o heva o dura” (Yohana 10:9).
Wovve e ngazane ko a tammaaki? Sumpo maaza luggaa kadin ngo nafataa? E zum nannda bano gozzo e xoxane? To non, Yeesu woni laawol! Yeesu wi’i, “Mihin woni gaynaako mo goonga. Gaynaako goonga sooray balze muum ngam baali muum. Mihin woni o’on zon gaynaako; e mi anndi baali am kadin e zi anndi yam” (Yohana 10:11, 14).
A za numa ko jokkotoo vaawo ngeendam za’am na? A somii ngeendam maaza zam dow fiiji nyolayzi malla gazooji kire? A za numa wonnde sarde bano ngeendam walaa gozzum maana? A za yizi ngeezaa vaawo a maayii? To non, Yeeso woni laawol ngol! Yeesu anndinii, “Mihin woni fintuki e kadin ngeendam. O’on zon nuzzinzo e am yeezay,fuu e maayde maako; kadin moye fuu mo yonki nden e nuzzini e am maayataa” (Yohana 11:25-26).
Zume woni zatal ngal nden? Zume woni goonga? Zume woni ngeendam? Yeesu nootii, “Mihin woni zatal kadin mihin woni goonga kadin mihin woni ngeendam. Walaa jahoowo to Baaba maa tokkirii yam” (Yohana 14:6).
Weelo nanataa zum weelo kulol Jawmiraawo, kadin walaa no kaarira maa e Yeesu. Yeesu hanyum tan vamtata nyimre. Yeesu woni dammbugal yahuki ngeendam keewuzam. Yeesu woni hogoowo e gixoroowo mo tefaynoza. Yeesu woni yonki—nder duuniyaaru ndu’u e ndu yeeso. Yeesu woni laawol kisndam!
Daliila nanuki maaza weelo, daliila ko wazi majjuza nder nyimre,daliila ko wazi a faamataa maana ngeendam, ngam a senndaama e Jawmiraawo. Baybul e wi’a-en en ngazii junuuba en fuu,ngam non en senndaama e Jawmiraawo (Ikiliisanko’en 7:20; Ruumanko’en 3:23). Soynde nanata nder vernde maaza ngam ciya Jawmiraawo nder ngeendam maaza. En taga ngam tawreezen e Jawmiraawo. Amma ngam junuubaaji meezen, zi senndirii-en e sumpo ngon/gonndal ngal. Ko vuri halluki, daliila junuuba meezen wazay itten sumpo meezen e Jawmiraawo haa foroy, nder ngeendam za’am e zam yeeso (Ruumanko’en 6:23; Yohana 3:36).
Noye masala ka’a maagirtee? Yeesu woni zatal ngal! Yeesu hoosi junuubaaji meezen dow Muuzum (2 Korintiyanko’en 5:21). Yeesu maayu ngam meezen (Ruumanko’en 5:8), o hoo’I elte kaandunoo-en koo’en. Vaawo baalze tati, Yeesau finti to maayde, non warti jaalagal Maako dow junuuba e maayde (Ruumanko’en 6:4-5). Ngam zume wazani non? Yeesu e hoore Muuzum nootii xamol ngol zon: “Yidde vurdunde xavvataako non, ngam O soori baalze Maako ngam gixoraave Maako” (Yohana 15:13). Yeesu maayu ngam enen ngeezen. To en nuzzinii e Yeesu, javuki maayde Maako zum njobdi junuubaaji meezen, junuubaaji meezen fuu njaafaama kadin zi ilnaama. Nden keveten kaarnen weelo kulol Jawmiraawo meezen. Nden giiteeli zin njamnetee. Nden keven ngeendam keewuzam. Nden annden higo meezen mo goonga e gaynaako mo goonga. Nden annden ngeendam gozzame zon vaawo en maayii—ngeendam pintuzo zam foroy e Yeesu!
“Nde Jawmiraawo yizi duuniyaaru o hokkitiri Viyiiko tan, ngam nuzzinzo e Maako fuu lallataa amma e heva ngeendam duumiizam” (Yohana 3:16).
A havvii niyya dow Yeesu ngam ko njannguza zo’o? To non, kusu nyo’’u dow "Mi javii Yeesu Almasiihu hannde " dow pezel to les.
Zume woni siri Kisndam / laawol Kisndam?


text:
Ñalnde 31 lewru suwee 2012, wulaango yettiima en caggal juulal subaka wonde Faatimata Mammadel Soh ɓurɗo lollirde Mettu Soh ruttiima e joomum caggal rafi juutɗo. Banndiiko en e musiɗɓe makko fof cuniima kono kadi FƁPM suniima sabu darnde Mettu e nder fedde nde humpaani hay gooto so tawii ko ɗoo e Nuwaasoot to peŋgal Sammba Baydi ndeen walla e nder catal Fum el Geleyta, darnde makko ko wootere : ko ƴellitde pinal fulɓe e fannuuji kala.
Ñalnde 31 lewru suwee 2012, wulaango yettiima en caggal juulal subaka wonde Faatimata Mammadel Soh ɓurɗo lollirde Mettu Soh ruttiima e joomum caggal rafi juutɗo. Banndiiko en e musiɗɓe makko fof cuniima kono kadi FƁPM suniima sabu darnde Mettu e nder fedde nde humpaani hay gooto so tawii ko ɗoo e Nuwaasoot to peŋgal Sammba Baydi ndeen walla e nder catal Fum el Geleyta, darnde makko ko wootere : ko ƴellitde pinal fulɓe e fannuuji kala.
Ɗum fof noon woni ngooroondi mum ko fiɓnde makko tiiɗnde nde o suɓtii to bannge nguurndam makko : yiɗande Moritani ƴellitaare e ngootaagu leƴƴi e compugol potal e nder leydi hee.
Ñawu njuutngu nduuliingu fittaandu makko hannde nguu, caɗeele nguurndam e wonde baaye law, meeɗaa selnude mo ngolɗoon bolol haa o nodditaa e joom makko. Kala annduɓe mo, tolnidiiɓe makko, jiknaaɓe makko e yontidaaɓe makko fof daande ko wootere, ñande janayse makko wonde ko o neɗɗo jamyamo, jankiniiɗo, muñɗo.
Eɗen nduwanoo banndiiko en kala teeŋti noon e njaatige makko, giɗo makko, Kajjata Gamo Soh e jom galle mum. Tawde woni noon o wonaa tooñaaɗo, o rewi ko e laawol kala tagoore hebori rewde, eɗen ñaaganoo mo Alla nde yurmotoo mo, yaafoo mo, suɓonoo mo kala ɓure moƴƴe to Aljanna. Aamiin yaa rabbil aalamiina !
M.H.J.


text:
Oo alarba 17 Me, Ceerno Basiiru e dental mum ina tawee to Halwaar ngam juurogol Sayku Umar. E nder ɗuum, Lewlewal holla on huunde e nokkuuji kaawis to Sayku rewnoo e nder Gammbi: GUNNJUUR.
Gunnjuur; ooɗo noku tawateeɗo e nder leydi Gammbi, ko nokku ɗo Sayku Umar yillinoo ina ummii Madiina. Ko o jooɓnanooɗo yiiloyaade nokku oo, sabu ko ɗoon ko. Moƴƴinta jihaad makko ummotoo. Nokku oo e kaawisaaji mum ina tawee heen kaaƴe binndaaɗe innde Allah, kono kadi wujo fof ngo ƴettu-ɗaa, tawataa ko ina winndaa innde MUHAMMADU E ARAB. Oon nokku ko to duwaaw jaabatee, etee ko arata toon yillaade ngam kumtal duwaawu ina heewi.
Saadantaagal huunde e tawateebe toon. Hannde ina tawee toon Jamaa ka Yahyaa Jammeh Mahnoo. Kono haayre to Sayku heewnoo jooɗqqde oo hannde koko uddaa waɗaa daarorɗe e renooɓe.
Hammee Lih
GUNNJUUR E NDER GAMMBI: NOKKU ƊO BATTANE SAYKU UMAR TAWATEE
Oo alarba 17 Me, Ceerno Basiiru e dental mum ina tawee to Halwaar ngam juurogol Sayku Umar. E nder ɗuum, Lewlewal holla on huunde e nokkuuji kaawis to Sayku rewnoo e nder Gammbi: GUNNJUUR.
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Vous devez être connecté(e) pour rédiger un commentaire.
RADIO LEWLEWAL
JAAYNDEEJI SENEGAAL NAASAANDE 18 YARKOMAA 2018
NGALU TONNGOODE 295 : MAMMADU BOOKAR NAAN
Cakkite+
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0