text:
ɲalooma tediniraado rewɓe eno mawnine niande jeetati lewru tataɓurɗu e windere kala
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
ɲalooma hande o men jewta ko yowiti e ɲalooma tediniraaɗo rewɓe. Holko Oodo ɲalooma waawi waylude e ngurdam rewɓe? Mbelle ngonka rewɓe Afrique no bamti e ɗiido duubi sappo jawtuɗi?
Jewtiddo men e Ko mbiidon wiyetee ko Fatoumata Sy kanko non ko neɗiyanke
Kono ko adii en jahad haa to Bamako jokondiren et joodaniido en ton Abdoulaye Diko. Njoofniren et totoudé kongol Gooto et sukaabe naalankoobe jeyaaɓe do e ley leydi senegal mbo wiyee Aboubacry Diallo ardiiɗo nde fedde nalankgaagal Goonga.


c: text/html

text:
Jaaynde Al-Akhbar ine saakti e ko sakkitii koo kabaaru kulɓiniiɗo so wiyde wonde mawɗo hilifaaɓe, hono Yahyaa wul Hademiin wiyii: « ina gasa tawa dowla Muritani ko ko welaa yeebaade daande maayo Senegaal ndee », ko ko welaa waasde toppitaade ƴellitde ɗum to bannge faggudu, kañum fof e heewde nafoore to oon bannge. Ɗumɗoo ko haala kulɓiniika, sibu so ine woodi, ka hollititta ko laamu nguu hiisaaki wonde hoɗɓe toon ɓee ine njogii hakke e ngalu leydi ndii. Hoto keppee, jaaynde ndee jokki wiyi, o fawtii heen kanko mawɗo jaagorɗe oo, kanko Yahyaa wul Hademiin (sibu ko kanko wiyaa haalii ɗuum) : « minen mbelaa waasde foŋtude debakadeer Njaago kam e gaawol Lemseydi, kañum en fof e heewde nafoore to bannge faggudu ». Sabaabu kaa haala e wiyde jaaynde Al-Akhbar haa hannde, ine feeñi e haala mawɗo jaagorɗe ɗo wiyata « Jiyle dowla oo ina laaɓti to oon bannge. Ko waasde ƴellitde nokkuuji daande maayo Senegaal. Sibu ine gasa e ko fayi arde, ɓaleeɓe Muritani ina mbaawi heeroraade oo bannge e Muritani walla teettude ɗum. Hafeere ɓaleeɓe ɓuri fof wonde ngoƴa mo dowla Muritani huccitani ».
Won e yimɓe mbiyi, so o haalii ɗum, o sifii tan ko huunde woodnde, sibu, e wiyde maɓɓe, dowla oo ko ko salii huutoraade ngaluuji gonɗi daande maayo ngoo, tee ñalnde kala paltoor mum e ɓaleeɓe ine ɓeydoo fuŋŋinaade. Woɗɓe mbiyi njaɓaani, sibu ponndaani mo e kaa haalaa coofka, njaaska.
Ko waawi heen wonde fof, eɗen nganndi e lewru mee 2016, nulaaɗo Fedde ngenndiije biyeteeɗo Filip Alstom wiyiino e ciimtol waɗnoo caggal nde yillii Muritani, wonde : « Baasal noon wonaa tan waasde jogaade dañirgal. E ngal toɗɗii geɗe keewɗe, gila e ŋakkeende nguura haa e keɓal ndiyam e senaare, e nehdi e jaŋde e safaara e soklaaji tokoosi goɗɗi. E ngal joopii kadi joñeede e renndo, tee e ngal jotondiri no feewi e paltoor. Ɗooftagol jojjanɗe Aadee ko senngo teeŋtungo e nder hare basal.”
Muritani ko leydi ngalɗundi no feewi e banngeeji keewɗi. E ndi alɗi oogirɗe e liɗɗi e ndariindi e leydi ndema moƴƴiri daande maayo Senegaal. Ko ndi leydi ndi sariya mum natti jaɓde njiyaagu, ndeeƴndi, keɓndi balle ƴellitaare keewɗe ummoriiɗe e winndere ndee » kono « ko ɓuri yimɓe heewde e gorgolnaaɓe, tararsanaaɓe e baraknanaaɓe ɓe njokkondir-mi ɓee, nguuri ko baasal ɓalewal kurum, alaa ko teskii e nguun ngalu so wonaa ɓorƴitgol leyɗe mum en.
Muritani ina waawi nattudedeeƴde sabu mum wonde e diiwaan mo deeƴaani, so wonaa noon njeñtudi ƴellitaare leydi ndii waɗtu fecciteede e potal. Laamu Muritani ina foti ɓeydaade huuɓnude ko huninoo ko fayti e kaɓgol e batte njiyaagu, waasa yiyrude golle ɗee no sadak nii, annda muritaninaajo kala ina jogii hakke gorworo heɓde ndiyam e safreede e janngineede e heɓde nguura.
Hardaneeɓe e ɓaleeɓe alaa fof ɗo njiyetee e denndaangal tolnooji laamu tamngu hattan, tee ko ɗawaaɓe e ceŋɗe faggudu e renndo keewɗe. Ɗii goomuuji ɗiɗi ɓurii tataɓe ɗiɗi yimɓe leydi ndii, kono faandaare politikaaji deweteeɗi ɗii ko majjinde soklaaji maɓɓe e hakkeeji maɓɓe.» E miijo makko « TADAMOUN fotnoo ko mahde janngirɗe goɗɗe kam e taarorɗe, wallita gollotooɓe e ekkolaaji ngonɗi e sawndooji ɗii, hatojinɓe heen no feewi, kono wonaa ƴettude 84 miliyoŋ ugiyya fof waɗa ɗum e mahngo ekkol bayɗo no Taj Mahal to Dar el Barka.
… Ko idii fof hardaneeɓe e ɓaleeɓe ina pamɗi e nokkuuji pewjooji. Caggal ɗum, e nder diiwanuuji rewo ɗi njillii-mi ɗii, caɗeele jaŋde ina toon sibu tataɓal sukaaɓe ɓee jahataa ekkol. Yanti heen jaŋde ndee moƴƴaani. Ko ɗuum tagi ko 10% (sappoɓal) fat ɓennata faade kolees, tee ko ɓuri heen heewde ngoppat gila keɓaani hay seedantaagal gootal.”
Hooreejo jaagorɗe oo wonaa ɗum tan yooɓtoraa e dumunna jawtuɗo oo, sibu, etuugnaade e no jaaynde Le Calame wiyri, o wiyii kanko e hooreejo UPR hono wul Maham wonde “tippudi politik hannde ndii ummotaako e laamu e hitaande 2019”, so en mumaani kaa haala ine waawi firtude wonde “Abdel Asiis ummotaako e laamu e ndeen hitaande 2019, ko birgoowo manndaa tataɓo”.
Bookara Aamadu Bah

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Holko woni denɗiraagal e holko sababini ɗum ?
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Hannde loowdi yewtere denɗiraagal (denɗiraagu). Hande e ɗum tawee e leyɗe keewɗe ɗoo afirik. Sa yehii Malii a tawan denɗiraagal, Burkina hono noon, haa Camerun, Cote d’Iwaar, Niser, Senegaal, Moritani a tawan denɗiyaagal hakkunde leƴƴi, hakkunde gure, hakkude galleeji, hakkunde beynguure. Holto dendiyaagal iwi ? Hol nde fuɗɗi ? Holko addi ɗum ? Holi nafa mum ?Hoɗɓe men Mamadu Alasan Bah e Boori Jallo maa njaabo e naamdule men.


text:
haddingol (teddingol, sinningol) sukaaɓe rewɓe e yoga e leyɗeele Afrik
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Ñalawma hande o min jewtata ko yowiti e haddingol (teddingol) sukaaɓe rewɓe e yoga e leyɗeele Afrik. Jewtidiiɗo men wiyete ko Binta Aathi Demba Saar. OO ko cafroowo kadi omo e pelle wona laamuyankooje dariiɓee ngam haɓaade kaddingol rewɓe e leydi Senegal.
Hol ko saabi caggal hirjino saha kalla golle no keddi ?
Hol ko foti wonde darnde men ngam haɓaade ɗum ?
E ndee yewtere ma en jokkondirn e Abdulaay Dikko jaayniyanke men jooɗiido to Mali.
Timminta yewtere nde ko Kumba Jallo naalanke mawɗo fedde Africa lead.


text:
Wooteeji hooreleydaagu Ameriik baɗnooɗi ñande 8 noowammburu 2016 njoofirnoo ko e poolgu Donald TRUMP e dow Hillary CLINTON hay so tawii nii teskaa ko Hillary daɗi mo wootooɓe ko ina tolnoo e 2 900 000 kartal. Kono Amerik no lelniri sariya mum woote nii, ko ɓurɗo heewde karte e nder cuuɗi carɗooji ɗii foolata. Ko ɗum addani TRUMP dañde poolgu sabu ko kanko ɓuri toon heewde karte. Ɗuum ina addani yimɓe heewɓe sikkitaade so tawii demokarasi ñaanteteeɗo Amerik oo ko timmuɗo.
Nii woni TRUMP fiilaama ñalnde 20 saawiyee 2017 to jooɗorde (Capitole) cuuɗi carɗooji amerik e nder wuro WASHINGTON, laamorgo leydi ndii. Barack OBAMA e jom suudu mum tawtoraama nguu ɗoon kewu, jiidaani e laminooɓe ko adii : Jimmy Carter, Bill Clinton, Georges Bush tokooso… E nder piilungal hee, o dariima o woondi yeeso ñaawoowo, amo fawi junngo makko e dow deftere Bible (deftere katolik en). Ko ɗoon laamu Barack OBAMA joofi, D.Trump ƴettii laamu.
Seppooji luulndiiɗi Trump
Ko ina tolnoo e 250 000 aadee tawtoraama kewu nguu, huunde woɗɗondirnde e tawtoranooɓe piilungal Obama, fotde miliyoŋ e teemedde jeetati ujunere (1 800 000) e hitaande 2009, e miliyoŋ aadee e hitaande 2013. Ko haawnii ko seppooji juɓɓinteeɗi ina luulndi piilungal makko e nder yoga e gure tappamaaje e nder Amerik (New York, Chicago, Boston, Denver, San Francisco…) denndinɗi ko ɓuri miliyoŋaaji yimɓe haa ɗum nannganoy maa e leyɗeele Orop, gure baaɗe no Pari, Room, Amsterdam, London, Sidney hay Tel aviv to Israyiil. Ko ujunnaaje ujunnaaje yimɓe ɗiin seppooji mooɓi, tawi ko ɓuri heen heewde ko rewɓe njuɓɓini ɗum en. Ɓurngo teeŋtude heen waɗi ko Washington ɗo o fiiletee ɗoo, renndinii 200 000 debbo jiidaani fotde 100 000 debbo nootitiima e seppo London, 2 000 e nder Pari, 500 to Room, fotde 300 neɗɗo e Tel Aviv. Rewɓe ɓe ina njogii e makko yawu gila e kapaañ makko nde o fooɗantoo lefol ngol, nde wonde e haala makko o nanngiri rewɓe tan ko no kuutorɗe dakamme (so en ngañii reftude e ko o halnoo). E nder raayuuji ɗi ɓe towi e seppoji hee, njiyataa heen ko : “Liɓen Trump”, “rewɓe ngonaa kuutorɗe”, “Trump mawɗo penoowo”, “Trump leñamleñamo”, “Trump ko gacce amerik”…, ɗum woni ko ɓuri moƴƴude heen koo.
Konngol Trump caggal piilungal
E nder konngol makko caggal piilungal ko geɗe tati poti teskinde heen : “Amerik tawo” ɗum firti ko nafoore Amerik tan o ardini, e miijo makko, baasal e nder Amerik e ngenamlesaagu saabii ɗum ko ngaluuji e gollorɗe naweteeɗe caggal leydi ɗum noon, maa o artir ɗeen gollorɗe e ɗiin ngaluuji e nder Amerik. O wiyi maa o mumtu ownugol beeli e nder aduna oo (terrorism) caggal nde o wootiɗini darnde aduna oo fof feewde e ɗuum, o ɓilii toowngal. O jokki heen maa o tottit ɓesngu nguu mbaawka mum timmuka , waasa wonde e juuɗe moɓɓolel yimɓe, ɗum firti ko maa demokarasii ɓur hoonaade e Amerik. Hay so tawii haala makko woɗɗondiraani e konnguɗi makko mettuɗi e sahaa kampaañ oo, ittataa ngolɗoo laawol o ƴattaaki hay gooto, kadi ko o haalata koo fof paden haa njiyen ko o hebori waɗde sabu “laamɗo miskineeɓe” rewiino ɗoo.
Obama woppii maantoode e daartol Amerik
Barak Obama yahii nawaani gacce. Ɗum feeñii so tawii en njerondirii kewu piilungal makko e piilungal Trump, hay so tawii ko o yiɗnoo waɗde koo fof o dañaani waɗde ɗum, yeru : uddude dummbirde Guantanmo, ñawndude luural hakkunde Israyiil e Palestiin, ustude ɓurondiral hakkunde leƴƴi koɗduɗi e Amerik teeŋti noon hakkunde ɓaleeɓe e woɗeeɓe, yaltinde Amerik e iiñcuru ndu wuurnoo e hitaande 2008 e artirde soldateeɓe Amerik wonnooɓe Iraak. Hay so tawii o uddaani Guantanamo (sabu palagol sarɗooɓe Amerik ɗo lannda Ripobilik en koonii maa won duuɓi jeegom), o woppitii yoga e dummbanooɓe toon e fenaande, hedditii toon tan ko 15. O salaniima Israyiil pankare keewɗe ɗe fawnoo e Palestiin, yeru siifde leyɗeele palestiin ina hoɗa heen, o hollirii Natanayu Gardiiɗo Dowla Israyiil waawnataa mo kala ko yiɗi no laamuuji Amerik gadani ɗii nii, o artiri soldateeɓe wonnooɓe Irak, o yooɓiima fittaandu Ben Laadeen, kaɗnooɗo Amerik ɗaanaade, o dartinii faggudu Amerik wonnoondu e iñcuru bonndu e hitaande 2008, kono, sabu reentaade e dogde faweede leñamaagu, o yeebiima tooñanngeeji e warngooji kuccinaaɗi e ɓaleeɓe. O wallitii miskineeɓe e famarɓe doole nde o lelni tuugnorgal safaara lollirngal OBAMACARE dokkungal ɓeen fartaŋŋe no cafrorii tawa njoɓaani, walla tawa ko njoɓata koo ina newii (fotde 16 miliyoŋ aadee). E raɓɓitde haala tan, gardagol makko duuɓi jeetati Amerik kersinaaki.
Winndannde nde pooɗtaten e gardagol makko tan ko haala makko e sahaa nde o heɓata hoolaare Ameriknaaɓe, piili mo. O wiyii : “So won cikkitinooɗo wonde huunde fof ina waawi aaɓnaade e ndii leydi, so won naamnittonooɗo hoore mum mbele njoortooji njaatiraaɓe ɓeen sosnooɓe ndii leydi ina lutti tawo, so won baɗnooɗo ɓerɗe ɗiɗi e kattanɗe demokaraasi men, heɓii jaabawol e oo kikiiɗe hannde”; ɗum ko e konngol makko ñalnde o foolata e wooteeji 2008.
GELAAJO


text:
Aljumaa 8 marse 2013, rewɓe winndere ndee kala mawninii ñalawma oo, haa yettii rewɓe Likseyba Gorgol, e mbaydi kesiri, ŋarɗundi, ndi heewaani yiyeede. Ko e boowal jaajngal, sara gardiiɗo falnde oo, geɗe ɗee kala mbaɗaa. Ñalnde heen ko juulde ñaldaa.
Aljumaa 8 marse 2013, rewɓe winndere ndee kala mawninii ñalawma oo, haa yettii rewɓe Likseyba Gorgol, e mbaydi kesiri, ŋarɗundi, ndi heewaani yiyeede. Ko e boowal jaajngal, sara gardiiɗo falnde oo, geɗe ɗee kala mbaɗaa. Ñalnde heen ko juulde ñaldaa.
Boowal ngal ñaantiraa caaleeje e tillisaaji mawɗi, wejo geɗe rewɓe diiwaan oo kolliraa heen. Ko rewɓe leƴƴi ɗii kala mawnidini ñalawma oo. Rewɓe soninkooɓe ngaddi comci goobaaɗi e ciiri mum en ceertuɗi. Ɗum sawndii ko wejo geɗe ndema, ko wayi no legimaaji e geɗe goɗɗe, ko nanndi e ñooti e looɗe e uurateeri. Fedde rewɓe Agriis ngaddori ko kaɓirɗe baylooje jooni jooni kosam ɓiraɗam mbaɗta ɗum kaaɗam; ɓe ngaddori kosam ndaaƴaɗam e pakketaaji ceniiɗi : ina heen kosam ɗam nebam mum ittaaka, kosam ɗam waɗtaaka ndiyam, ko anndiraa « ittaaka waɗtaaka ». Hay rewɓe Bele ndenndi luutaaka kewu nguu. Kala ɗo debbo wonnoo e nokku hee, nootiima heen, addori ko dillirta to bannge darnde mum.
Ina bismanoo e kewu nguu gardiiɗo falnde Likseyba e meer Likseyba e kalfinaaɗo ndeenka e kisal nokku oo, e Mustafa Kan gonnooɗo kalifu, e Kan Abdul Wahaab gonnooɗo depitee e hoohooɓe wuro ngoo e diiwaan oo.
Rewɓe ɓee puɗɗorii ko seppo ummoraade fuɗnaange e hirnaange wuro ngoo, aɓe ngara haa ɓe naati dingiral ngal, aɓe mbeeyni leppi binndaaɗi, ɓe kuufi caali ɗo hooreeɓe ɓee njoɗii ɗoo. Ko Baaba Guuro Bah udditiri subaka oo Quraana haa rowi. Kajjaa Manngaan, jannginoowo e duɗal hakkundeewal ɗoo e Likseyba, gardiiɗo Fedde rewɓe 8 marse, ƴefti konngol, bismii hoohooɓe arɓe tawtoreede udditgol ngol ; o yetti ɓe sabu faayiida mo ɓe ndokki ñalawma oo, o yetti meer Likseyba, sabu ballal mum teeŋtungal waɗi haa ñalawma oo yuɓɓinaa, o yetti kala baɗnooɗo heen junngo mum, e anniya mum moƴƴo haa ñalawma oo yuɓɓinaa. O daarti hol ko addi ñalawma 8 marse oo haa fedde ngenndiije dentuɗe dagnani rewɓe winndere ndee, e kala nde 8 marse arti, ko juulde mum en. O jokki e konngol makko, o wiyi « debbo ko gootal e baalaaje ɗiɗi winndere ndee, ndaa baalaaje so potaani, lujol yahataa ». O wiyi « debbo ko jaalal tiiɗngal to bannge faggudu e renndo e pinal, ko kañum woni duɗal gadanal ɗo kala neɗɗo ena jannga ». Debbo heedi ko ɗo tiiɗi, ko jom doŋngal teddungal, kadi mo seeraani e feccude e gorko donngal roondii to bannge nguura e nguurndam galle. O rokki seede e geɗe bejaaɗe ɗoon ɗee, fof ko rewɓe ngollotoo ɗum, mbele ina mbaawa wallitde worɓe mum en e ɓesnguuji mum en falaade caɗeele nguurndam caɗɗam, caɗtuɗam, nguurndam ɗam nganndu-ɗaa ɓurtiima yimɓe doole sibu heewde ko soklaa. O teeŋtini nde jaŋde sukaaɓe rewɓe toppittee, kala ko ina laƴna jaŋde maɓɓe ƴeewtee, sabu teskaama sukaaɓe rewɓe ina keewi e ekkolaaji dow ɗii, tee, ina hiisaa telɓinta jaŋde maɓɓe tan ko dewle law. Ɗum ɗoon noon ina foti sakkaneede peeje, safree, mbele rewɓe ina mbaawaa janngude sabu ko jaŋde tan waawi ɓamtude rewɓe, hokka ɗum en fotdeeji mum en haa timma.
O wiyi « enen rewɓe naamndi-ɗen ko ndimaagu men e heɓde fotde men. Kono yo ɗum wondu e teylaare e hakilantaagal sabu teskaade renndo men ko renndo Lislaam fotngo teskaade laabi Lislaam. Fotde men e worɓe wonaa aaƴaade e nder galleeji e salaade yamiroore Lislaam yamiri yo en ɗoofto worɓe. Kala ko eɗen mbaɗa ndiisnondiren e worɓe men, kaalden, njeewtiden, paamondiren, mbaɗen koo NJaay Saydu Aamadu wiyata koo : « so aɗa yaha, wayno, so a artii tintin », sabu nguurndam ko maa yuɓɓa nde feewa ».
Nde Kajjaa Manngaan rowi ko Raamata Ceerno Bah joofni konngol mum. Meer Likseyba, Mammadu Maamuudu Kan yetti rewɓe Likseyba haa nguu ñalngu yuɓɓiniraa nii, o wasiyii dental rewɓe, sibu ko dental maɓɓe tan waawi waɗde huunde ; dental ngal kadi alaa paltoor, ko yo rewɓe Muritani fof ndentu, kala ɗo dental alaa, alaa ko gasata. O wasiyii nde rewɓe ɓee moƴƴinta ko keɓata e kewuuji ɗii, sibu 700 000 mb ina mbaawi fiyeede e kewu, fof sarkitee haa laaɓa, tawa naftaani piyanaaɗo oo, naftataa kadi fiyɓe ɓee. Geɗe bonannde bayɗe noon so nattaani, renndo men seerataa e baasal, nattataa wonde renndo yelotooɓe, daɗeteeɓe haa aduna firtoo. E miijo makko so kaalis oo fiyaama, yo wood ko ittaa heen waɗee e booñ, goɗɗo so kewnii ittee heen waɗee e booñ, mbele so ɓooyii booñ oo ina heewa, ñalawma janngo kala jiɗɗo liggaade, ittanee heen, taƴanee daawal liggoroo, so daawal timmii o artira, wooda ko o fawi heen, woni kaalis oo wona e gollaade. Iwen e adaaji ɗi nganndu-ɗaa aduna oo fof woppii ɗum en.
Nde meer Likseyba rowi, ko ɗoon e galleeji saraaji ɗii ñallaa, haa kikiiɗe Hawwaa Sih e Al Huseyni Yuusuf Kan njeewti ko faati e «caɗeele jaŋde rewɓe», wondude e gaaci Maamuudu Demmba Bah e jimɗi sukaaɓe rewɓe haa caggal futuro. Ko nii juulde rewɓe 2013 yahri to Likseyba, yo Alla rokku en tawtoreede nde mo wuuri.
Abuu Aamadu Joop


text:
Jibiril Jaw, hooreejo fedde Fuuta Pulaar Hip Hop
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Min mbiino on gila fuɗɗoode Ko Mbiiɗon ko jeewte aduna, jeewte sukaaaɓe Afirik, sukaaɓe dillinɓe jamaano, sukaaɓe waɗuɓe fayida e golle mumen. Wadde hannde en njaɓɓoto gooto e ɓeen sukaaɓe.
O wiyete ko Jibiril Jaw, kanko woni hooreejo fedde Fuuta Puular Hip hop. Hol ndeen ndee fedde sosaa ? Holko ummani ? Holko woni fandaare mum ? Ma en ngandu sen kediima haala Jibiril Jaw.
Fulfulde famminiinde :
Ceerno Issa Jallo addi hannde ko helmere laamu. Holko woni laamu ? Holno sifortoo ? Holko waɗi yimɓe ene njiɗi laamu ?


text:
Wiɗtooɓe ostaralinaaɓe mbiyi njiytii duunde hesere e nder Geec pasifiijo, bannge mum hirnaange worgo, tolnde Ostaraali. Ko ɓuri heewde e mayre woni ko e nder ndiyam, fotde 94%, woni e mayre njoorndi tan ko nduukon rewo e worgo Nuwel Selannde e Nuwel Kaledoni. Ɓe innirii nde “Zealandia’’ kono aɓe mbiya nde kadi “duunde Leydi suuɗiinde”. E wiyde maɓɓe, ɓeto wertallo mayre ko miliyoŋaaji joy km2, ko ina yerondira e e Inndo. Haa e oo sahaa, winndere ndee limtantenoo ko duuɗe jeegom (6). Ɗeen ngonnoo : Amerik rewo, Amerik worgo, Orop, Afrik, Asi, Oseyani.
BAB


text:
So wiyaama haddinde ina soomi haddaade. Haddotoo noon, e aadaaji men, ko debbo. Ina waɗi wiyooɓe ɗum kadi juulnugol, sibu e hakkillaaji maɓɓe, so tawii debbo haddinaaka, ko soɓe wondi, juulataa. Wonande gorko wiyatee ko duhaade, ina soomi ɓoornaade tuuba; ina wiyee kadi naattineede.
Winndannde men hannde abbittoo tan ko e kaddingol debbo, sibu haalaluuji keewɗi, kam e miijooji keewɗi ina peeñi tawi ko luurondirɗi ko fayti e ɗuum.
Hol ko firti haddinde, maa juulnude?
Haddinde (juulnude), ko taƴde seeɗa e seɓetere tergal njogoram debbo, faaɗnude ɗum to baɗte ñootde ɗum, maa walla sumde ɗum. So en ndaɓɓiɗinii, ko taƴngo terɗe ndewaagu
Haddinde ina waɗi mbaadiiji 4:
– taƴde seɓitere (sedere) haa laaɓa cer, maa walla taƴa heen seeɗa. Ko ngolɗoo kaddingol tan nanndi e duhagol gorko to baɗte safaara keso. Oo fannu ɓuri heewde e Moritani.
– taƴde seɓitere, hooltoo toni ndernderi ndewaagu. Oo fannu ina waɗii e leyɗeele 25 Afrik bannge rewo e Afrik ɓaleeɓe, e leyɗeele Asi (teeŋti noon to Enndenoosi kam e Malawi), to funnaange ɓadiiɗo (Ejipt, Suudaan) kam e to leyɗeele Aarabeeɓe hono Yemen e Emiraaji Arab dennduɗi. Ko ina tolnoo e 80% e haddiiɓe ko e ɗii mbaadiiji ɗiɗi limtaaɗi dow ɗi.
– Kaddinngo firawnankeeri : ko taƴde seɓitere kam e hooltaade toni mawɗi ndewaagu, renndina ɗi, ñoota fof, woppa heen seeɗa ɗo ndeelam ina yaltira. Ndiiɗoo mbaadi ɓuri waawde waɗeede ko to Jibuti e nder won e nokkuuji to Ejipt, to Mali, Soomali, e rewo Sudaan. Ko ina tolnoo e 15% e kadduli ko e ndii mbaadi.
– Mbaadi nayaɓiiri ndi, renndini ko mbaadiiji tati gadani ɗi fof, ɓeydi heen cumgol seɓetere, maa walla heefte tergal.
Hol heewɓe haddinde rewɓe
Heewi haddinde ko rewɓe ŋarwinooɓe, maa walla sakkeeɓe. Ɓe keewi huutoraade lo laysetaaji, walla laɓɓe. Won e nokkuuji, joom ngaluuji keewi nawde sukaaɓe mum en ko to safrooɓe heblaaɓe e oon fannu. Ɗum wontii doktoraagal.
Daartol kaddingol.
So en naamndiima hol to kaddingol ummorii ? jaabawol weeɓataa ! Anndaaka hol to ummorii. Ina woɗɗi to ummii. Gila dawaa dawi, hade diine kerecee en kam e lislaam fof peeñde.
Herodot, neɗɗo puɗɗuɗo daartol gerek o, hollitii wonnde haa teeminannde5ɓere hade peeñgol annebi Iisa, kaddingol kam e duhnugol ina mbaɗetenoo to Ejipt, feniseeyen, Hitit en kam e Eccopiye en. Anndaaka hol gadduɗo ɗum e oon diiwaan.
Daartiyanke-wiɗtiyanke Senegaalnaajo hono Seek Anta Joop (1923-1986), ganndo e daartol Afrik ɓaleejo, wiyi wonnde kaddingol e duhnugol ngummorii ko Ejipt firawnanaaɓe, caggal ɗum saroyii e nder Afrik ɓaleeɓe.
Won wiɗtoyankooɓe heewɓe to fannu ejiptoyankaagal, njiyti e won loskooji wiɗto yimɓe maayɓe ko ɓooyi, tawi ina kaddinaa. Ko ɗum jeyi innde “kaddungu, walla naattungu firawnankeeri”. Ɗum jaggiranoo kono laawol coñtinirgol nii. Ɗum firtata ko huunde waɗateende mbele ina wallita jeñgol ɓesngu.
E raɓɓiɗinaade mbiyen ko aada gadiiɗo diineeji lislaam, e kerecee en fof.
Kaddingol e sahaa diineeji
Denndaangal diineeji peeñɗi ɗi, haa teeŋti e Lislaam, alaa fof ɗo deftere mum haɗi maa walla dagni kaddingol.
To baɗte laabi (mawɓe annduɓe) ko arata ko haalaama :
– laawol Maalik wiyi ko duhagol ko sunna, kaddungal ne ko ɓural wonande debbo.
– Laawol Hanafii ina hawriti e laawol Maalik ngol.
– Laawol Hannabal kañum wiyi ko ina farlaa e worɓe tan.
Ɗoo e Muritani, ɓesngu mum ko Maalikiyankeewu, oon haali ko woni dow ko.
E sahaa nelaaɗo, o haɗaani ɗum, won ɗo o nuli o wiyi yo ŋurmite seeɗa tan waasa taƴeede fof.
Kaddingol e sahaa jooni o
E sahaa jooni o, pelle keewɗe daraniiɗe hakkeeji rewɓe maa aadee ; heewɓe daraniiɓe ko fayti e cellal , ko wayi no UNICEF, OMS, e juɓɓuli keewɗi, e seernaaɓe heewɓe ngoni ko e gostondire miijooji e gannde ko fayti e kaddingol sukaaɓe rewɓe.Goonga nii luure keewɗe ina ngoodi hakkunde yimɓe ɓe, kono kam ko e wiɗtooji ngonaa ngam dallinde rewam maa nafoore woodnde e kaddingol ngol.
E ɗiin wiɗtooji battindiiɗi, kawral seernaaɓe , kam e renndoyankooɓe kam e annduɓe to baɗte cellal to Keer leydi Ejipte (hitaande), to Abujaa(hitaande), e to Kiifa leydi Moritani e hitaande 2007, kollitii wonnde to baɗte:
1- Cellal:Wonnde kaddingol sukaaɓe rewɓe(hay so tawii ko mawɗo) rewam mum(tanaa mo addata o) ko:
– warde neɗɗo o,
– telɓina aadee adda e mum sii,
– adda sii e hakkille neɗɗo o,
– addana beelol neɗɗo owde,
– ŋakkere senaare terɗe( ko wayno ñawanɗe, coofcoofngel ngel dartotaako)
– muuseeki so tawii joomum ina jotondiree(ina leldee),
– rewam so joomum ina jibina(rufo ƴiiƴam),
– jogaade caɗeele e taaragol
– tetaanoos
– ndimaru.
E raɓɓiɗinaade ɗum ɓe kawrii heen.
Won e doktoreeɓe heewɓe mbiyi kadi wonnde debbo so haddinaama ina addana ɗum waasde weltaade (kaarataa) e lelnde, haa ko ɗum saabotoo won heen ina njaha ina ƴeewa to mbeltoyyi(ko kaartoyii); (ɗo ɓe luurondirii e wiyooɓe wonnde so debbo haddinaama ina usta muuyo mum e ngoraagu ɓe)
Ina teskaa kadi wonnde ñawu Sida ina waawi heɓde joom mum sabu teskaade wonnde naattinooɓe ɓe kumpitaaki ko fayti e ñawu ngu kadi ngalaa senaare cellal taƴgol.
2- To batte Lislaam: Dental to Keer ngal, to Abuujaa, e to Kiifa fof won ko Seernaaɓe kam e annduɓe to baɗte diine kaali heen:
– Ŋuraana alaa fof ɗo haali hafeere naatingol rewɓe,
– wonnde hadisaaji keewɗi jaŋtateeɗi ngalaa ɓaarorgal laaɓtungal wonnde ko sunna, sibu ɗi laaɓtaani.Wonande janngooɓe arabe ɓe eɓe mbaawi ruttaade e defte maa binnanɗe:Ibn El Hadji, Al Ghayali ‘jeertingol siyaas diie’ walla deftere risaala nde seeruk winndi.
Mammadu Maamuudu Baal


text:
Dillere 25 feebariyee (Mouvement 25 février) dillii ñalnde 3/06/2013 ngam aybinde laamu nguu e waasde wallude ɓesngu leydi ndii to bannge safaara, ndiyam, golle, caɗeele nguura, koɗorɗe e tiiɗgol coodguuli, ekn. Seppo ngoo waɗi ko beetawe toowɗo e dow laawol Gamaal Abdul Naseer, hakkunde Otel Marhabaa e Rajo Muritani.
Dillere 25 feebariyee (Mouvement 25 février) dillii ñalnde 3/06/2013 ngam aybinde laamu nguu e waasde wallude ɓesngu leydi ndii to bannge safaara, ndiyam, golle, caɗeele nguura, koɗorɗe e tiiɗgol coodguuli, ekn. Seppo ngoo waɗi ko beetawe toowɗo e dow laawol Gamaal Abdul Naseer, hakkunde Otel Marhabaa e Rajo Muritani.
Ñalnde 03 lewru korse hitaande 2013, fedde noddirteende « Mouvement 25 février », seppii hakkunde Otel Marhabaa e Rajo Muritani, beetawe toowɗo. E wiyde Seex Abdallaah, gootal e terɗe dillere ndee, addani ɓe waɗde ko ɓe mbaɗi ñalnde heen koo, ko teskaade laamu woodaani hannde, sabu ngu waɗaani fotde ngu fotnoo waɗande ɓesngu leydi ndii. Ko heewi hannde e nder wuro ko wonduɓe e caɗeele ndiyam, gila e nokkuuji ɗi ngalaa tan hay waadere ndiyam walla e tiiɗɗi keɓal. To bannge safaara, hay so won jogiiɓe heen fartaŋŋeeji, ɗawaaɓe ɓee ɓuri heewde, ko jiidaa e ŋakkere golle wonaande ndee, etee coodguuli ena ɓeydoo ñalnde kala tiiɗde.
Seppo ngoo heewii doole haa haɗi otooji yahde. Yuɓɓini ngo ko sukaaɓe, ɓe duuɓi 20 fayde 35.
Njaay Saydu Aamadu


text:
Cours d’initiation au Pulaar Dakar-Mermoz. Public. · Hosted by Cours de Pulaar Dakar Details. Venez vous initiez à cette belle et riche langue qu’est le pulaar. 22 juil. Apprendre une langue africaine, accéder à des cours de langues africaines Connu sous l’appellation Pulaar ou Fulfulde et appartenant à la. bord, sera. bord (de cours d’eau), pencen. bord (rivière, fleuve), daande-maayo. bord marécageux d’un cours d’eau, parawol. bords, gaaɓe. bordure, kommbol.
Aamadu janngii deftere makko – Ngol konngol ina waawi waasde sellude sabu so tawii ko Aamadu jeeyi deftere nde, potno-mi wiyde: Neddo hayso ene jogii gedal e huunde ne ko maa foodanoo. MbiDa jogii naamne seeDa so tawii woni e mon waawBe wallude kam.
Musiddo mon Jaakoraado mo Bagodin. Aller, merci et a plus tard. Mido yiDi Beydotiraade Gay ganndal nanndo mon. KO o jaalal mawngal o wonno e lenyol hee. Hol ko mbaD mi? Dakar,departement-ji 2 burdi pulsar yimbe dii ko Pikine e Guediaway, ko Haal Pulaar en kodi heen.
Min kam allah wali kam mi wona afo ,ko mi koumbadjo! Aamadu wonaa sehil am. Dum non eDen neldamo du kanko e mayBe pulaaar Konngol kala, so tawi oDo jogii heen miijo, kaalanon kam mbele konngol ngol ina selli, walla sellaani.
Forum du Sénégal
puaar J’risque d’en avoir plein des questions Te ko kanko fuddi haalde pulaar e nder oodo site? So allah rokki kam biddo, kabantomi ko yo waw poular! Konngol ina waawi sellude kadi hay so tawi ngol wonaa goonga, ko way no, so mi wiyii maa: So tawi on njiyaani oon sit enternet tawo mbaDon feere haa njiyon mo: Moi aussi parfois je suis jalouse pour ma patrie!
Dari de bonni indema, ar jabo pulxar kire jam. E miijo am, ngol faamnaako. Dum tan hollirii won fulBe ko dariiBe e nder kesam kesiri. Onon on ngona serembi ngatti ko ardi fof kone bandidji! Te ccours siisiibe on booyi e digaral fenaande. E min mbeltaniimo, sabu ko kanko woni sabaabu ngaldoo dingaral. Vos cassettes nous apprennent sur la culture et la langue pulaar nous qui sommes entre 2 cultures.
E sawtowol Almudel e Almuuve maa Siraaji joob Madiina gunaas leegal Amaana gonzo kahayzi ngam ndaartoyde ganndal, Misalminii on miin e renndirve goongo goomu am. Kono ko njiDno-mi anndude ko wonaa mbele ko Dum woni mboombaagu, njiDno-mi anndude tan mbele konngol ngol ina selli walla sellaani. Ce sujet va atteindre les messages. E oDo yonta, jogade “cam” walla Skype, ce n’est pas un luxe diari! Kadi kaalanonmi secrets-ji jibnaabe mon holno be mbadi haa mbaadonii wonde Fuutankoobe.
Tedu galma ne hen, welamma nani hala cerno lih, jam danama Sukam to mauritanie mo piyantuno mi o A wallii kam no feewi. Woni, so tawii janngoowo Pulaar haalii 1 kono ko Aamadu jeeyi deftere nde, te janngoowo oo ina anndi ko Aamadu jeeyi nde, 1 sellaani kono ko o haali ko ko goonga. Bien,en njabii rokkudemo benefice de doute.
SearchWorks Catalog
Jom suduma woniko USA? Ko mawdum mbodo selli! Et pour ce qui est du magasin MbeDa yiDi andude so tawi ko a bittoowo demgal pulaar. Adou yewter nde noon!
Njokkee sabu maa Alla wallu. Kori de on tampani e week end o?
Hol baNge bittugol maa yaahri. Pouvez vous me conseiller?
Mi meedaani yiide ko foti e mabbe jaasde. Dis moi diari ko afrique kurtida walla france? Aadou bobelguel hankadi, mi fadi haami tampi.
DUM none gnalen to modji! Duum noon nyaagon deemin Allah mbele njudduuji amen Amerik diine ene mbaya no mon nii. Ko gerngal lowre men Pulaagu. Minen, to Madiina Gunaas, Senegaal, amin njizi janngude e jannginde Pulaar e saaktude gannde e nehdiiji e pine ballitooje renndo men.
Mi watanta henn lamdam nii!
Fula Language on the Internet | Columbia University Libraries
Mi heltiraani famDinnde,ko korsa haali. Diari so allah de ahalde nayejo tubac o anniekono hankadi accumo, hayso hali woto jaabomo. MbaDmi ko wii de mbiimi!


text:
Siyaara Ceerno Abdul Wahaabu Tuure to Woolum Neere. Ñalnde aljumaa 14/03/2014. Caggal nde kaliifa galle oo, hono ceerno Siidi Tuure e miîmum Aliu Tuure mbismii hoɗɓe ɓee e kuuɓal, golle ɗee puɗɗii caggal takkusaan. Udiitiraa ko silke Quraana deftere nde ceerno Abdul Wahaabu wiindiri junngo mum.
Siyaara Ceerno Abdul Wahaabu Tuure to Woolum Neere. Ñalnde aljumaa 14/03/2014. Caggal nde kaliifa galle oo, hono ceerno Siidi Tuure e miîmum Aliu Tuure mbismii hoɗɓe ɓee e kuuɓal, golle ɗee puɗɗii caggal takkusaan. Udiitiraa ko silke Quraana deftere nde ceerno Abdul Wahaabu wiindiri junngo mum.
Woolum Neere noon woni ko e falnde Kayhayɗi, komin Neere waalo. Nde yahi haa pecce jamma mawluud waɗaa haa salaatu. Subaka saanga waktuuji 12:00 (midi) juuragol to Rawda Ceerno Abdul Wahaabu Tuure, duwaawu sakkitaa, juulɓe leliiɓe ɗoon ɓee fof nduwanaa. Golle ɗee njahrii no haanirta nii. Caggal ɗuum “Ceerno Aamadu Yero Kiiɗe yeewti ko faati e ganndal. O yaajnii heen sanne, o hirjini e ndaartude ganndal…”. Eɗen ciftina noon Woolum Neere ko wuro Umar Bah Mboyna, yo Alla ɓuuɓnu ƴiye makko, oo mo nganndu-ɗaa ko ngenndiyanke cuusɗo wonnoo.
Alasan Demmba Sih


text:
Faandaare Joɗnde COP21 e lewru desaambar 2015 to Pari ko haaɗnude ɓeydagol nguleeki weeyo e 2°C. Annduɓe ɓee mbiyiino ndeen, “so yimɓe mbaylaani aadaaji mum en nguurndam ngam yettaade ndeen faandaare, musibbaaji mawɗi ina ndooki.”
Fotde maɓɓe jeertinde yimɓe sibu ɓeydagol nguleeki weeyo ina jogii batte keewɗe ɗe moƴƴaani e nguurndam aadee. Eɗen mbaawi limtude heen :
« Duuɗe aljanneeje » maa kujjit. E nder duuɓi 50 jawtuɗi ɗii, tolno geec ɓeydiima santimeetaruuji 10 (10 cm). E wiyde haralleeɓe, ɗuum koko ɓeydotoo e duuɓi paaɗi, ko ina wona meeteer e nder duuɓi 100 haa 200 paaɗi, fawaade e ƴergol geecuuji e caaygol galaas gulli Leydi sabu ɓeydagol nguleeki weeyo.
Adotoo tinde batte ƴergol geecuuji fof ko dente duuɗe Pasifik (archipels), haa arti noon e duuɗe Marshall, duuɗe Polinesi, Maldiif (geec innjeejo) e huunde e duuɗe diiwaan Asi (Filipiin e Inndonoosi). E wiyde wiɗto CNRS wooto waɗanoongo e 2014, 10 000 haa 20 000 duunde koko majjata menndeŋ e teeminannde ngon-ɗen ndee (ko adii 2100). Ko ɗuum addannoo yimɓe hoɗɓe e nduukon Bikini nder Pasifik, ɗaɓɓude moolaade e hoɗtineede nder Dental dowlaaji Amerik.
Huunde e gure mawɗe maa kujjit. Gure teeru mawɗe mahanooɗe ɗo toowaani (ɓurɗe geec lesɗude) ina mbaawi ilde, ko nanndi e Senngapuur, Miami, New York, Amsterdam, Rotterdam, Nuwaasoot, ekn.
Guubiliiji/mobbooji ɓeydoo doowlnude. E wiyde haralleeɓe, guubiliiji (uragaaji e tifoŋaaji) guttooji e won e nokkuuji Leydi men maa ɓeydo semmbolinde sabu ɓeydagol nguleeki, sibu ɗi ƴoogata semmbe majji ko e semmbe biimtotooɗo e geec (uragaaji Harvey, Irma, Maria, Jose, Katia guttunooɗi to Karaybe) . Guubiliiji ina njogii inɗe keewɗe e fawaade e deedal guubiliiwal ɗo ɗi nguttata ɗoo. Nii woni, helmere Wuubiliiru (walla wuubiliiru ŋoriiru) herorii ɗum tan ko geec iñnjeejo e pasifiijo worgo. So tawii ko to Atlantik rewo walla to Pasifik rewo guubiliiji ɗii mbiyetee ko Uragaa (Ouragan); so tawii noon ko to Pasifik hirnaange rewo wiyee Tifoŋ (typhon).
Kaaɗtudi nguleeki. Ina jeyanoo e paandaale mooɓondiral Pari, waɗde feere mbele ɓeydagol nguleeki weeyo ina jaasa 2°C. So ndee faandaare yettaaka, tijjooɓe ina ɗaminii dumunnaaji nguleeki ɓurtuki ɓurɗi heewde e juutde. E nder ɗuum, ina ɗaminaa maa « nokkuuji leppunooɗi ɓeydo heewde toɓooli, nokkuuji joorɗi ɓeydoo yoorde ».
Fatraaji ɓuuɓol mawngol to Orop. Kono kadi, ɓeydagol nguleeki weeyo maa jibin dumunnaaji ɓuuɓol mawngol, to gulli leydi to Orop (e yeru).
Cumuuji ladde ɓurɗi heewde. E lebbi cakkitiiɗi ɗii, cumuuji ladde keewɗi mbaɗii to Portugaal, Kanadaa, Dowlaaji Amerik dentuɗi, Itaali, Farayse … tawi ina jeyaa eko saabii ɗum en nguleeki. Ɗuum yoornata kuɗooli e leɗɗe haa njaawa jaɓde jayngol.
250 miliyoŋ mooliiɗo sabu ngonka weeyo ɗoo e 2050. Yoorooji e guubiliiji e ile mawɗe maa ɓeydo heewde e doolnude. E duuɓi paaɗi, ɗumɗoo ina jogori saabaade uujo fotde 250 miliyoŋ neɗɗo ɗoo e hitaande 2050. «Gila e jooni, mooliiɓe sabu musibbaaji weeyo kam e mooliiɓe sabu golwole poti keeweendi. Joyaɓe nay (80%) e maɓɓe nguuri ko e leyɗe worgo. Hakkunde 2011 e 2014, mooliiɓe ngonka weeyo tolniima e 83,5 miliyoŋ.”
Ɓeydagol baasal. 100 miliyoŋ neɗɗo maa ngontu waasɓe no feewi, tee ko yimɓe waasɓe ɓee kadi ɓurata fof tinde batte ɓeydagol nguleeki kii. Sibu maa ɗum battin e toɓooli, ɗum noon e coñal, ndeke e keɓagol nguura. Ko Afrik fof noon ɓurata tinde ɗeen batte ŋakkeende nguura e ɓeydagol cogguuli geɗe nguura.
E miijo Fedde ngenndiije dentuɗe, ko ina tolnoo e 600 miliyoŋ neɗɗo ina mbaawi heegeede ɗoo e 2080. « ɓeydagol musibbaaji weeyo, ɓeydagol nguleeki diƴƴe geec, ile mawɗe e yoorooji ina mbattina e kattanɗe keɓgol nguura ».
Ɓeydagol ñawbuuli. Ñawbuuli ɓeydodtoo ko e nguleeki kii e musibbaaji weeyo goɗɗi ɗii (ile, mobbooji ekn.) Maa ɗi ɓeydu njuuteendi muddaaji raaɓo-raaɓo ñawbuuji ɓowɗi ngaddata, yeru, so nguleeki weeyo ɓeydiima hedde 2°C haa 3°C, jontinooje ina mbaawi ɓeydaade fotde 5% (hedde 150 miliyoŋ neɗɗo). E wiyde OMS, « ñawu dennge ina waawi yettaade miliyaaruuji ɗiɗi neɗɗo ɗoo e 2080 ».
Ñawbuuli ndogu reedu, ko ɓuri heewde daaɓrooji diƴƴe, ina mbaawi ɓeydaade fotde 10% e duuɓi 15 paaɗi.
Ustagol ciiri kulle. Annduɓe ɓee kiisiima : so degereeji ɗiɗi goɗɗi pawtiima e nguleeki weeyo ɗo yahratnoo ko adii mbaylaandi, ko 5,2% e kulle goodnooɗe ɗee nattata woodde. Ɗuum maa wonoy 16% so nguleeki kii ɓeydiima 5,2°C.
Pirtagol Uddoode Koraay Mawnde (la Grande Barrière de Corail). Uddoode Koraay Mawnde ina lattinii e 348 000 km2 to bannge fuɗnaange rewo tufɗe Ostarali. Tanaaji ɗiɗi ina keti nde : ɓeydagol nguleeki ndiyam kam e ɓeydagol diƴƴe geec wonde asid. Ɗee geɗe ɗiɗi ko tanaa wonande keewal ciiri kooraay guurɗi e Uddoode Mawnde ndee, mooftunde ko ina wona 400 ciirol koraay, e 1 500 ciirol liingu, e 4 000 ciirol wujo.
Battingol e ndema reseŋ… Hay sanngara maa tin ɗum ! Ɓeydagol nguleeki weeyo e ustagol toɓo maa mbattin e ndema reseŋ (raisin), ɗum noon e peewnugol sanngara. Waɗi noon ko leyɗe mum ndema maa ndiiwtu e yoga e nokkuuji ɗo ɗum remetenoo, ko wayi no saraaji Bordoo walla e naɗde Rhône hedde wuro Lyon (ɗum fof ko to Farayse), walla to diiwaan Toskaan (Toscane) to Itaali.
Dummbugol jolngo diwooje keewngol. Diwooje ina njeyaa e geɗe bayluɗe ngonka weeyo. Weeyo ina jogori yoftoraade keewgol nokkuuji weeyo dummbuɗi (keneeli, dumbitorɗe ekn…).
Bookara Aamadu Bah


text:
Ceerno Sileymaan Baal
Ceerno Sileymaani Baal Fondateur de l’Almaamiya (1776-1890) ko deftere hesere nde Press Universitaire de Dakar (PUD) yaltini ko ɓooyaani. Wallifii deftere nde ko wiɗtiyanke biyeteeɗo Mamadou Youry Sall. Fayndaare deftere nde ko anndinnde yonta keso o, binndi oo gorko joom daartol
puɗɗunooɗo waylowaylo e nder Fuuta Tooro haa woni sabaabu jibineede laamu almameeɓe, fawinoongu e dow nñaawooje dinee, nunɗal e potal. Wallifiyanke o ene siftina wonnde, Ceerno Sileymani Ball ko ganndo dowrowo kadi kaanake ŋana wonno. O haaɗaano tan e miijaade e fewjude kono kadi o gollirii ɗiin miijooji. O mahii laamu ngu hono mum alaano e ngaan tuma hay e leyɗeele tuubakooɓe( Europ). Ko leydi ndi yimɓe mum ene joginoo jojjannde suɓaade ardiiɓe mum en kadi ene jonginoo jojjannde addude yiyannde mum en e kala geɗe. “Tummbukutu (Mali) ene haale haa ɓuri teeŋtude noon to bannge yeeñcinde ganndal e binndol sabu ko yiytaa toon e ballifanɗe kanum e defte, kono diiwaan men Fuuta Tooro haa fayi Fuuta Jalon ɓurnoo heewde annduɓe, ko ɗuum addani Fuuta won’de leydi huɓɓundi”, Mamadou Youri Sall habri.
Kanko wallifiyanke o kadi o siftinii wonnde ko Ceerno Sileymaani Baal artiri ndimaagu e nder Fuuta itti ɗum en e les kalifaandi safalɓe, itti maccungaagu rewrude e laabi demokaraasi e ngardiigu moƴƴu. “Hirjinimi e winndude nde deftere,” o wiy kanko wallifiyanke o, “ ko miijaade o gorko ko potɗo anndeede. Miijo am yahi e yontande nde;sukaaɓe janngooɓ e duɗe hakkundeeje haa e duɗe dowrowe(Lycee) mballifiimi nde ɗo deftere nde kelle 70.” Ceerno Sileymaani Baal wallifii ko e Pulaar kono ko e alkule arab, ɗuum ene hollira wonnde renndooji Afrik kuwtorinooma binndol ngonaano renndooji leɓo tan(societe oral) hono no wiyretee ni. En mbinndiino hono no heddiɓe ɓee fof ni. Luɓinoɗen ko alkule arab ngam winndude e ɗemɗe men Pulaar, Soninkoore, e Wolof gila e teemadannde 15ɓere. Ko e ngaan saanga Faraysenaaɓe ne luɓii alkule Latin ngam winndude e ɗemngal mum en. Ko taƴondiral tan joli hakkunde mbaydi ndi kuwtortonoɗen adan ngam winndude e rontin’de ganndal ndi e mbaydi tippudi jaŋde kuwtorteendi jooni e Senegaal ndi. Binndol kuwtortonoɗen adan ngol ko alkule arab, nde laamu konoñaal ari haɓii ɗuum lomtini ɗoon binndi latin. Ɗemɗe men duñaa, janngatnooɓe e alkule arab ɓee keedtinaa caggal ko ɗuum waɗi njuɓɓudi men jaŋde hannde ndi heblata ko ɓe mbaawa taraade binndi hanki ɗi ko ɗuum waɗi ɓe mbaawa humpitaade golle e wallifooji baɗanooɗi hanki ɗi. Kanko Mamdou Youry Sall o wiy kadi:”Eɗen kaala rewolison mo 1789 (France) walla mo Dowlaaji Dennduɗi Amerik kono en kaalataa mo men -laamu almameeɓe- waɗi noon ko duttorɗe kaalooje ɗum ɗe ngoni ko e alkule arab. E yiyannde makko waawi safrude ndeen ŋakkannde kadi artira jokkondiral hakkunde men e daartol men ko Duɗal Jaaɓi Haaɗtirde ngal waɗta jannginde arab hono no jannginirta latin ni, haa ɓuri teeŋtude e fanniɓe e daartol ɓe, mbele maɓe mbaaw humpitaade ko mawɓe men mbinnduno. Eɗen ciftina deftere nde winndaa ko e ɗemngal Farayse. Sewnde: Agence de Press Senegalaise (APS)


text:
Holko wadi rewbe ene piye, ene torkine, ene diane ene mbare?
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Nialawma hande o min jewtata ko yowiti e mette pawiidi e rewbe be. Diewtidiido men e ko mbiidon wiyete ko Amadu Ali Kan dillata ko e sharia et haqqe yimbe. Kanko rewe horeejo Rhaddo fedde ummanii reende e nder Afrique o fof haqqe yimbe do e Senegal. O ari et yewtere ngam halande hettiibe Ko Mbiidon, hol niaawore fadi yanoobe walle fiyoobe rewbe. Su dum yawti men kedo kadi yiyande Me Abi Jallo horeejo fedde rewbe daraniibe sharia e leydi Senegal, kadi Jeynaba Mariko darnudo fedde Aprodefe fedde ummaniide haybude hakke rewɓe e sukaaɓe to Mali.


text:
Taaree mon ñallooɓe ñaamaani njaraani, pooftaani, kiira liggaade, mbaala ɗaanaaki e nder ɗii jammaaji jahɗi haa ngamotini, jammaaji cuurkooji ɓuuɓol, ñalawmaaji cuurkooji nguleeki, saabiiɓe buklet baklet mawɗo e nder lewru mee 1968; tuuma nde liggotooɓe MIFERMA (SNIM) pelliti filñitaade, nde paami koloñaal Farayse e kuutorgel mum Moktaar wul Daddah (laamɗo gadano leydi Muritani) ndaranii tan ko siiɓaade warñeende ɓiɗɓe ngenndi, e dow ko naftaani hay gabbel leydi Muritani.
Laawol laana njoorndi ɗuggitiima toon e oogirde suwoyraat, angol ari ara, haa ngol tuggii e hawngo pakkeeji (bateau), ko ina tolnoo e 650 km e dow keeceeje ɓee liggotooɓe haa jamma tawi njoftaani.
Kono fuunti duumotaako haa abada, liggotooɓe Miferma (snim) ndurni miijo, paami goonga ko gooto, ko pecce ɗiɗi tan ngoodi e aduna hee kala, tee ɗe njotondiraaani hay baɗte e nguru ɓalndu. Ndee feccere ko waasɓe, yeeyooɓe doole mum en coodgu maayngu, sabu alaa no waɗee, codgu ngu waawaa hay difaade nguurndam mum en. Ndeya ko siiɓotooɓe ƴiiƴam baadoolo en, feccere alɗuɓe, alɗanɓe arani.
Ko e oon wono (sahaa) ɓaleeɓe e safalɓe kaɓɓondiri, guri ɓalli njejjitaa, ngati gaño denndaaɗo yiytaama. Ɓe paami ko araaraay kaɓoowo e ɓee foti weeyneede. ɓe ngiƴƴii e dow pellital caasngal, ɓe pelliti haɓanaade hujjaaji maɓɓe. Ko ɗoo Farayse aani, haaɓi, wiyi yo Moktaar wul Daddah hooreejo leydi yo dartin ɓe, etee yo o ɓamtin liggotooɓe ɓee ko yaawi, so wonaa ɗuum, ɓe mbaara juuɗe maɓɓe. Ko e oon wono (sahaa) Moktaar nuldi dadiiɓe mum, njettii cokki kure e conndi e liggotooɓe Miferma (Snim) ceenal wojji ƴiiƴam ɓiɗɓe ngenndi. Capanɗe jeenay (90) liggotooɗo caamii e oon ñalawma. Ko ɗuum woni jaabowol oo colgoddo, taƴgoddo e baylugol nguurndam liggotooɓe Miferma (snim), baylugol nguurndam ɓiɗɓe leydi.
Ndaw ko muusi, ndaw ko haaɓnii, ndaw ko fotaani, ndaw ko…..
29 Mai 1968 gonɗi yumiraaɓe ngonti deebeele, ungaaaali e bojji ɓee rewɓe woppaaɓe ɗo alaa, ɓernde boni e ɓee sukaaɓe woppaaɓe baayeeji. Oo ñalawma 29 Mai 1968, ɓesngu men kala sunii, ɓerɗe ngenndiyankooɓe kala ndillii, naamndii Moktaar wul Daddaah oo bone ko woni ? O jaabii ko naatataa hakkille sabu o wiyi : « Soldateeɓe ɓee mbiyanoo ko yo pellu e koyɗe, hawri liggotooɓe ɓee tukkiima ina kocca kaaƴe, kure ɗee njani e koye mum en. »
Banndiraaɓe, hol fof ko addi pellee, saka pellee e koyɗe ? ndaw fenannde. Moktaar wul Daddaah hoyreejo leydi e oon tuma heɓii jaaɓi haaɗtirde jaasre, nde felliti sortude pittaali miskineeɓe, pittaali ɓiɗɓe leydi, ɓe naamndaaki so wonaa nguurndam moƴƴam.
29 Mai 1968 ñalngu warngo liggotooɓe Miferma (snim) suwoyraat ina roondii maanaa keewɗo.
Liggotooɓe suwoyraat ngadii rokkude yeru ngootaagu leƴƴi leydi Muritani. Kamɓe perani en laawol ndimaagu e goonga, ngati ko e nder ndee niɓɓere bonnde fooyre pinal yaynii, ɓerɗe cukkanooɗe, coknooɗe fof coktii.
Hare liggotooɓe suwoyraat woni yumma dillere ngenndire demokaraasiire e nder leydi Muritani. Ko ñalnde 05 juin 1968, Siidi wul Mohammed Sumeyda ummii Ndakaaru laamorgo leydi Senegaal, yuɓɓini seppo doolnungo, suurti warngo liggotooɓe Miferma (snim). Haa hannde ɗaam nguurndam moƴƴam ina lutti ɗaɓɓeede, etee ardiiɓe Snim ina poti faamde wonnde ngardiigu naamndii ko nuunɗal kam e potal e nder kala gollal goonga e fenaande, heedi heeda walla leñam-leñaagu potaa takkondirde. Fulɓe noon mbiyi : so junngo ina daande ɗeɗɗere yawtaani.
E toongol daɓɓol, banndiraaɓe Muritaninaaɓe ko ndee hare addani kala liggotooɗo hannde e snim yoɓeede ko addunoo filñitaare mawnde e nder wuro Suwoyraat. Ko ɗuum saabii mawningol oo ñalawma 29 Mai 1968, gontuɗo tiimtorgal, ciftorgal sahodinɓe Suwoyraat ko huunde waɗɗiinde.
On maayaani, etee min ngoyaani on, sabu yarlitaare mon wonanii min yeru. On peranii min laawol ngol maayataa, sabu on cuusiino naamndaade nguurndam moƴƴam.
Heewii noon ɗo neɗɗo aawi lekki, waasi sakkaade e ɓuuɓri mum. Heddii ko yoo liggotooɓe Snim, pellit ɗaɓɓitde mbele oo ñalawma ina wonta ñalawma fooftere kala liggotooɗo Snim, ñalawma mawningol sahodinɓe Miferma (Snim) Suwoyraat.
Yo Allah yurmo yaafoo on, toon ɓurana on aduna mon, aljanna wona jaaƴnde, nulaaɗo wona njaatige, onon e kala maayɗo juulɗo.
On tuɗɗiima leydi, kono leydi tuɗɗii on leppi teddungal.
Haamiidu Bah,
Kalfinaaɗo jaŋde catal FƁPM Suwoyraat


text:
Mbayliigu mawngu nder daartol winndere, caggal jiytugol 47 ñiire aadee keewɗe, ɗe mbaylaaki, e nder ngaska Fuyan to diiwaan Hunan to leydi Siin. Wiɗo ngoo waɗaa toon ko hakkunde 2011 e 2013. Ko ndeen wiɗotooɓe ɓee njani e faɗo kollawaka ina waɗi 47 ñiire.
Mbayliigu mawngu nder daartol winndere, caggal jiytugol 47 ñiire aadee keewɗe, ɗe mbaylaaki, e nder ngaska Fuyan to diiwaan Hunan to leydi Siin. Wiɗo ngoo waɗaa toon ko hakkunde 2011 e 2013. Ko ndeen wiɗotooɓe ɓee njani e faɗo kollawaka ina waɗi 47 ñiire.
Goomu wiɗtooɓe jeyaaɓe e leyɗe keewɗe kalfinaa yo njuurnito ɗum. Njeñtudi yuurnito ngoo noon, ina waawi waylude ko ngannduno-ɗen e laabi uujo aadee. Feeñi heen ko caggal nde aadee keso (Homo Sapiens, woni enen) ummii Afrik, o rewi ko Arabi, hade makko naatde Siin worgo. Wiɗtooɓe ɓee ina kaawaa ko haɗi mo ñiiɓde e Orop. Won miijiiɓe ko ɓuuɓol gonnongol e Orop e Asii hirnaange addani mo hoomaade e tiindaade fuɗnaange.
Ɗum noon ko mbayliigu mawngu e nder ganndal men daartol winndere, sibu Homo Sapiens arii Siin duuɓi 80 000 hitaande, walla nii 120 000 hitaande, ko juuti ko adii nde o ñiiɓata Orop. Ɗum noon ina addana en ƴeewtaade nde o ummii Afrik e laabi o rewnoo haa o yettii Siin.
Ina sikkaa wonde Homo Sapiens feeñii to Afrik fuɗnaange fotde 190 000 haa 160 000, ina sikkaa o fuɗɗii yaltude duunde Afrik ndee ko hedde “duuɓi 70 00” ko adii hannde.
Saakti ɗee geɗe ko jaaynde wiyeteende Nature, ñalnde 15/10/2015.
BAB


text:
Hol nguurndam KJPF e hol jotondiral mayre e Tapital Pulaaku? Ɗuum e laaɓnde goɗɗo hoorejo KJPF jabanto en.
KJPF ko wootere e pelle pulaaryankeeje burɗe dowlude, sabu maantingol golle mayre. Tuggude e 1981 nde Fedde nde sosa fayde hannde, nde liggiima e ɓamtugol jaŋde pulaar ko seeɗtini kadi nde daraniima ƴellitaare pinal Fulɓe e nder aduna hee kala haa teeŋtinoon e nder leydi Farayse ɗo nde nyiiɓi ɗo.
jokku taro
Like this:
Like Loading...
Yero Dooro Jallo (1947-2006) ko kanum woni ballifiiɗe deftere Pulaar lollunde, nde tiitoonde mum woni : “Ndikkiri Joom Moolo”. Ene wiyee ko kayre woni deftere fento (fiction) adiinde winndeede e ɗemngal pulaar.
Jokku Taro
Like this:
Like Loading...
Galle muulngo defte “Les Editions Papyrus Afrique” habrii maa njaltin hannde, 7 Feburye, defte nay (4) e ɗemɗe ngenndiyankeeje ngam mawninde ciftorgol maayde Seek Anta Joop. Ɗeen defte ngoni: “Norwa e Cukalel” ko deftere sukaaɓe
Jokku taro
Like this:
Like Loading...


text:
Ñalnde 21 noowammbar ɓennuɗo ndee, hooreejo leydi oo, honoMuhammed Abdel Asiis, teeŋtinii ɗaɓɓataa manndaa tataɓo ngam ɗooftaade Doosgalleydi ndii. O haali ɗum ko to Waalata, to o yahnoo tawtoreede koolol gureganni. O wiyi noon, ko ɗoo e leydi hee o keddotoo, omo ndaara kala ko yahataheen e ko waɗetee heen. O fawti heen wonde « miɗo teeŋtina noon doosgal leydi haɗaani mi ɗaɓɓoyde wontoyde hooreejo leydi caggal ɗuum ».
Firti ko so ɗeeɗoowoote ɓennii, so manndaa paaɗo oo joofii, omo waawi kadi wonde kanndidaa ngamarditaade leydi ndii. Huunde hesere no feewi, jogornde kadi addude duko mawngo !Gila e jooni boom, luulndiiɓe puɗɗiima jaabaade mo ngam wiyde wonde ina mbeltiie ko waasata ɗaɓɓude manndaa garoowo oo, kono yo o faam, Doosgal leydi ngalharmini ko “manndaa tataɓo”, so reggondirii walla so reggondiraani fof !Hankadi o waawaa artude e laamu, sibu, e doosgal leydi hee wiyaaka manndaaji ɗiɗideggondirɗi walla taƴondirɗi, wiyaa tan ko manndaaji ɗiɗi, so ɗi ngoniideggondirɗi walla ɗi ndeggondiraani fof.
Sibu, kuulal 28 Doosgal leydi ndii caaktangal e hitaande1991, cahtangal ñalnde 25 suweŋ 2006 wiyi : « hooreejo leydi waawi toɗɗiteede tan ko laawol gootol ». Kuulal 29 ngal ɓeydi heen : hade makko ƴettude golle,hooreejo leydi oo ina woondira ɗiiɗoo konnguɗi : “mi woondirii Alla Bajjo Oo, ardoraade peewal, e ɗooftaade doosgal leydi e laabi sariya, e toppitaade ɓesnguMuritani, e hisnude ndimaagu leydi ndii kam e ngootaagu ngenndi ndii e timmalwertallo mum. Mi woondirii Alla Bajjo Oo, waasde abada fuɗɗude wallawallitde, miin e hoore am walla rewrude e woɗɓe, kala feere waawnde yuumtoyde lelnaaɗedoosgal leydi ndii jowitiiɗe e njuuteendi manndaa hooreejo leydi ndii kam esifaa no waylirtee, cifaaɗe nder kuule 26 e 28 ngalɗoo doosgal leydi “.
« hooreejo leydi waawi toɗɗiteede tan ko laawol gootol », ina laaɓti haa maayi, firti ko so waɗii manndaa gadano, ko gooto bajjo goɗɗombaaw-ɗaa waɗde, wona ɗiɗi, a waawaa diwde ɗoon hankadi kaaɗdi nguurndam maa.Ɗumɗoo noon yiiloo banngoo alaa ko nafata heen, « ittamko daande » alaa ɗoo geɗal,so wonaa kay joomum waɗ kuudetaa goɗɗo hono no heewnoo waɗde nii.
Bookara Aamadu Bah


text:
Hamed Bakayoko, lollirɗo Hambak wonnoo Jaagogal Garwanal e sabbordu sankiima ñalnde 10 Mbooy (marse) (marsa) 2021 to wuro Almaañ Fribourg, to o yahnoo safroyaade. Wiyaa noon nawti mo « fekkuru ɓernde » kono won wiyɓe kadi ko Koronaa yooɓii mo.
O jibinaa ko 8 Mbooy (marse) 1965 to laamorgo faggudu Kodduwaar.
Ciftoren ko o tergal heerto RDR-RHDP ngo Alsan Darmaan Wattara ardii. Nde o sankii nde, kanko wonnoo Jaagorgal garwaniiwal, o woni kadi jaagorgal ndeenka, o laatii « meer » wuro Abobo.
Caggal jaŋde leslesere, Hamed Bakayoko naatoyi he 1984 duɗal toowngal Wagadugu, biyeteengal hannde « Université Thomas Sankare”. Ko nde o janngata Wagadugu o naati e dawrugol, o toɗɗaa hooreejo sanɗaaji Kodduwaarnaaɓe wonɓe Burkinaa he hitaande 1986.
Nde o hooti Kodduwaar, o naati he fedde sukaaɓe daraniiɓe heerto PDCI-RDA, o fiilaa hooreejo sukaaɓe janngooɓe (MEECI). Hawri e dille udditaare demokarasi nder leyɗe men. Caggal sankaare Félix Houphouët-Boigny, o jeytoraa e saɗere naatannde sanɗaaji Kodduwaarnaaɓe, kanko e Guillaume Soro e Ble Goudet en.
O janngi haa dursi ko fayti e Jaayniyankaagal, o sosi jaaynde ñalwmare « Le Patriote » he hitaande 1993. Ko sabu darnde makko addani jaaynde nde wontude jaaynde PDCI-RDA haa yettii RDR nde Jeeni Kobinaa. Nde rajo keeriiɗo « Radio Nostalgie Côte d’Ivoire » sosaa, o waɗaa hooreejo mum he hitaande 2000.
To dawrugol, Hamed Bakayoko waɗii jokkondire keeriiɗe, haa arti noon e kaananke Maruk, Muhamed 6ɓo, o seholondiri e hooreejo Burkina, Roch Marc Christian Kaboré. Nde hare renndoyankoore fuƴtitii nder Kodduwaar, o salii naatde heen, o jokkondiri e senngooji ɗii kala : Alsan Wattara’en, Laurent Gbagbo’en, Guillaume Soro’en e Ble Gudee’en.
Ko o korsinɗo pinal e coftal-ɓalli. Ɗuum waɗi gaaciyahkooɓe heewɓe ko sehilaaɓe makko, ko wayi no DJ Arafat, Asalfoo (Saalif Tarawele) mo Magic System, Tiken Jah Fakoly. Omo yiɗi kadi ngamiri Makosaa mo Manu Dibango, ndommbolo. Haralleeɓe “fuku” koyngel hono Didier Drogba ko musiɗɓe makko.
Ɓadtini mi laamu Alsan Wattara ko sabi makko wonde sehil jom-suudu mum. Ɗuum addani mo waɗeede Jagogal Nderndri e gardagol Jaagorgal garwaniwal Jeannot Ahoussou-Kouadio haa yettii Daniel Kablan Duncan e d’Amadou Gon Coulibaly.
O waɗaa Jaagorgal Ndeenka ko 2017 gila ndeen o yaltaani laamu. O nawdi e ɗum fof “meeryaagal” wuro Abobo.
He maayirɗe hitaande 2020, o waɗti sahaa kala yande jontinooje haa Korona yanti heen. Tawi o tampii nde o nawaa Farayse ñalnde 18 Colte (Faabiriyee) 2021. Wiyaa noon o wondunoo ko « janngara-kajoor » (cancer), ɓe payri mo to wuro Almaa^ina wiyee Fribourg. Ko haralleeɓe ngu ñawu ko ɗaccataa guuroowo, teeŋti e « cancer » nannguɗo heeñere. O fotnoo naweede ko Turkiya, o ñootanee heeñere woɗnde. Nde o lelii o sellaani, o fiilaa kadi sarɗiyanke to Suudu Sarɗiyeeji Koduuwaar, kono o sankii ɗoon he wuro Friburg. O artiraa leydi makko, o wirnoyaa wuro makko Abobo, hirnaange-rewo Kodduwwar. Yoo Geno ɓuuɓan mo.
Aamadu Malal Gey


text:
Lislaam ko diine gooŋɗinɗo Allaahu toowɗo o ko gooto, ko Quraana woni haala makko etee Muhammadu Rasuul allaahi ko Nulaaɗo makko. Allaahu subhaana huu wa Taalaa tagi neɗɗo e nder tagooje kala, o halfini neɗɗo o nulal maa gollal to aduna hono nokku nguurndam makko ngam o wona ɗoon gaynaako ngurndam makko. Ko hono noon o hokkiri nulal ngal fayndaare laaɓtunde e nder daawal nguurndam
Lislaam ko diine gooŋɗinɗo Allaahu toowɗo o ko gooto, ko Quraana woni haala makko etee Muhammadu Rasuul allaahi ko Nulaaɗo makko. Allaahu subhaana huu wa Taalaa tagi neɗɗo e nder tagooje kala, o halfini neɗɗo o nulal maa gollal to aduna hono nokku nguurndam makko ngam o wona ɗoon gaynaako ngurndam makko. Ko hono noon o hokkiri nulal ngal fayndaare laaɓtunde e nder daawal nguurndam
neɗɗo o. Nulal ngal ina dartinani kala juulɗo dabi no foti wuurdirde e tagooje Allaahu goɗɗe ɗe.
E nder Lislaam, kala neɗɗo (aadee) ko wakiilu e yeeso Allahu golle mum e jikku mum.Nguurndam makko ina foti teskaade tagooje keddiiɗe ɗe, o hormoo ɗe, o heɓtina keewal e caragol ciiri tagooje ɗe, o daroo e newnude nguurndam moyyam hakkunde majje.
Sabu e nder Lislaam, kala juulɗo ina foti jaɓde wonde ciiri ɗemɗe e ciiri leƴƴi e ciiri ɓesnguuji e leyɗeele e ciiri pine e neesuuji fof mbaawataano laataade sinno wonaa e dow yiɗde e yamiroore Allaahu.
Ɓure et toowal Lislaam, mahagol Lislaam e dow hakkilantaagal parlinii e kala adee wuurde nguurndam mum e neema Allaahu tawa ina huutorii nehdi, neɗɗaagu e neɗɗaagal mum e wuurdeede e deeƴre e nanondiral, ɗum woni :
– Wuurde tawa ina miijoo maayde ko goonga (maayde ina woodani kala fittaandu- laakara ina woodi) ;
– Yeeƴtaade e joom mum, durna miijo ko adii kala gollal, semmbina golle moƴƴe, ɗooftoo doosɗe Sariya,
– Anndude ko gooto (to golle e baɗle mum) kono tagiraa tan ko haa wuura, wuurdee, huutondiree nder renndo wonaango ngo e tagooje catiiɗe ɗum,
– Ñaamninde maa ƴoogande hakkille mum (jaŋde gannde, diine, binndi, humpitooji) hono no ñamminirta ɓanndu mum e fitaandu mum (ñaama ɗum, ela ɗum)
– Fiɓde yaakaare mum fof e Allaahu, neha hoyre mum e fiɗtaandu mum, waawa seerdndude moƴƴere e bonande, seerndude goonga e fenaande.
E nder diine Lislaam, jihaadi ndernderdi (nehdi fittaandu) maa waawde hoyre mum ina waɗɗii mo woni kala ngam waawde wuurde e wuurdude e tagooje kala e wallitde e deeƴre winndere nde kala. Ko ɗum waɗi piɓle ɗowirɗe maa tuugnorɗe ngonka sifeede e jippineede e nder Kuraana, ɗe pacciraa e Sunna Nulaaɗo (SAS). Ɗeen kuule njooɓii ko kala wertaango e gollal nguurndam adee.
Kala kuccanɗe dawruɗe maa rendoyankooje e nder Lislaam toɗɗii e kuuɓal ko : Neɗɗo teelɗo e galle maa nehaande e renndo e sifaaji mum ceertuɗi. ko ɗum waɗi e nder Lislaam, dawrugol nguurndam ina gooŋɗini nafoore kaaldigal (Maslaha) hono Shûra ngam renndo ngo waawa huufde e reende keewal mum (yimɓe njiidaa ciiri, njiidaa jikkuuji, njiidaa koɗki… etee ɓe ngooɗtiɗintaako hono nii tan). Ndeke alaa sago wertaango ngurdam adee teskee tawa ina tabitini hakkeeji e keeriiɗi kuuɗtidinɗi dente ɗe.
To bannge faggudu, Lislaam ardini ko nuunɗal e goonga e peewal, kuutortoongal piɓle Sariya e ñaawooje renndo. E nder Lislaam gorko noon e dewbo fof ko halfinaaɓe e yeeso Allaah ko woni e ndeenka maa njiimaandi mum en. Ɗoon joom men wiyi : kullu kum ra’i wa kullu kum masûlun alaa ra’iti hii.
Al Quraana e Sunna Nulaaɗo Allah (SAS) fof noon ina ndartini jamirooje e kaɗooje gollal adee, ina ndartinani gollal ngal keerol e kaaɗtudi. Nii woni eɗen tawa e Hadiseeje hol no Lislaam yiɗiri aduna o waya e hol no juulɓe poti hollirde e teeŋtinirde jotondiral mum en e Allaahu, jotondiral mum en e tageefo maa sato, jotondiral mum en e dente neɗɗiije goɗɗe. Ɗee jotondire fof noon jokkooɗe mum en peeñata ko e nder gannde siaas, gannde karallaagal, gannde ñeeñal maa nder denndaangal juɓɓule renndoyankooje, dawruɗeyankooje maa fagguduyankooje
Ɗum waɗi, eɗen mbaawi wiyde ko aldaa e juumre wonde Lislaam diwii diine tan ɓolo. Lislaam ko pinal, pinal tuugningal e baɗle e jamirooje e jikkuuji e miijooji e jotondire moƴƴe (moral), pinal tuugningal e Tawhîd (gooŋɗingol e keɓtingol Allaahu ko gooto), pinal gardin ngal hokkude kala nguurndam huccande, pinal dokkowal kala gollal adee fayndaare (loowdi, daliilaaji, muddaaji, jarriborɗe)
Duttorɗe toowɗe ɓiɓɓe juulɓe ko Al Quraanae Sunna Nulaaɗo Allaah (SAS).
Wonande kala juulɗo :
– Al Quraana ko haala Allaahu timmuka, kuuftidinka kala winndere, ka loowdi mum toɗɗii gannde ɗe ngalaa keeri
– Al Quraanako haala yummeewa, ko haala toɗɗiika kala geɗe e piɓle gollal maa nguurndam adee (aduna mum),
Ko ɗeen piɓle noon ciforto-ɗen no duugnorɗe ñaawooɓe, tawa ko yonaaɓe ɓesngu, hokkaaɓe kellifuya e kala sahaa e kala nokku maa kala ngonka yoo
njiiɓtu won iiñce jotondirɗe e ngondiigu, kuutondial, kormondiral, dewondiral maa e sato, ɓe njiitana ɗum en jaabawuuji ɗi luundaaki ñaawirɗe asliije Allaahu hono Al Quraanae Sunna Nulaaɗo (SAS).
Eɗen mbaawi seerndude ndeke hakkunde Sariya Lislaam (denndaangal doosɗe kuuɓtidinɗe cifaaɗe e Al Quraanae Sunna Nulaaɗo (SAS) e ko wiyatee Fikh (ɗum ko gollal wiɗto, miijo e hakkilantaagal hono “Ijtihâd ” ngal ñaaw-ooɓe kettata ngam jaabaade e jiibtude naamne e jeddi jotondirɗe e sahaa mum en tawa ina teskii sifaaji renndoyankooji, faggudiyankeeji maa dawruɗi-yankeeji e nokku mo nguuri o.
Renndo e raɓɓinaade, ko kala dental guurdungal e nokku gooto maa falnde wootere, jogingal doosɗe maa nanondire njuɓɓudi teeŋtuɗe to bannge ngurndam e ngonka. Angal waawi renndude ɗemngal e pinal maa neesu.
Caggal peeñgol diineeji keewɗi e caɗeele mum en hono bonandeeji jaltuɗi Sariya e jartolino, Lislaam jippinaa, fayde e reendooji adaayankeeji ngam :
– Seerndude winndere (tagoore) nde e niɓɓere e belanteeje
– Mumtude keeferaagu (sanamuuji e Allaaji leɗɗe e …..)
– Mumtude ndoolndoolaagu e warhoyre e lelnude sariya tuugniiɗo e ɗooftogol hakkeeji e ñaawoore e nder renndooji.
– Udditde hakkillaaji adee en fayde e Tawhiid (gooŋɗingol Allaahu ko gooto, Quraana ko haala makko etee Muhammadu ko Nulaaɗo makko).
– Ooñtude hakkillaji aadee en fayna ɗi e jaŋde e gannde e koɗdigal moƴƴal e nafondiral
Lislaam e aadaaji
Sikke alaa, firtude kaan ngonka e ɗiin aadaaji (Uurf) mahiiɗi e renndo (diineeji, laamuuji, jikkuuji e jotondire e jowitondire …) no ka waawi siforaade kala e naattinde mbaadi kesiri, Sariyaji e laabi ñaawirɗi kesi e nder mum ina waawi jibinde fitina so tawii hakkilantaagal e ganndal ngardinaaka.Ɗoon gollal e ñeeñal jom Fîŋh en feeñata. Ko ɓeen njooɗotoo njuurnitoo hol aadaaji ɗi luundaaki Lislaam, hol adaaji dagiiɗi e hol aadaaji karmuɗi. Aadaaji dagiiɗi ɗi ceɗee, ciggee naattinee nder ñaawooje renndo mbaɗanee tuugnorɗe, adaaji karmuɗi ɗi kaɗee, so huutortooɓe ɗi ɓe njaanndiima, sariya waawnee e dow mum en. Ndeke ko adii adaa ina riiwtee e diine maa jom gannde en ngannda o yahdaani e Lislaam etee o yahdaani e maslaha renndo.
E yeru : Dewgal ko Sariya, kumal ina dartinanaa sarɗiiji laaɓtuɗi e nder Lislaam, kono yannge nge kam ko aada . Ko ko dagnaa noon sabu ɗee ɓure : -Sadak kirse, ñaamdu e yardu e peeñgol weltaare jom yannge e nootiiɓe fof, jokkere enɗam, nafondiral, ballondiral e kewuuji, guurtingol pinal (lenngi, jime e jimɗi e ngamri). Ɗum fof noon tawa ɓurtaani etee ina haaɗi e kattanɗe, waɗiraa sabu Allaahu ko aldaa e duttal (ñamaande).
– ko nder yanngeeji e inɗeele ganndal keewngal feeñata e jeewte : Cargol kabaruuji keewɗi toɗɗiiɗi ngonka, teentingol jiitondire e jotondire, dokkal wasiyaaji e sarɗiiji moƴƴi, kalfondiral aduna, jeewte humpito ɗanniiɓe e yilliiɓe aduna loowɗe tinndinooje.
– Nehdi suka ina huutoroo adaaji ngam reentinde geɗe keewɗe : Nefnagol ƴattoore yeeso mawɗo, yaɓɓude paɗe e leeso, hormaade jibnaaɗo gotto no jibnaaɗo mum… (luunndaaki diine).
Lislaam e kinɗe
Kinɗe njeyaa ko e juɓɓule renndoyankooje jooɓiinde peccitaagol gollal, karallagal e ñeenal e nder kala renndo ngam koybingol nguurndam, tabitingol jotondiral e kuutondiral hakkunde wonduɓe e wuurduɓe. Ko sabu yelllitaare golle kinɗe (ñeeyal e ganndal) waɗi renndooji keewɗi daɗde e danndude ɓesnguuji mum en e won bonandeeji kulɓiniiɗi maa moƴƴinde raddo nguura (awo, ndema, waaño, hareeji, ilameeje, kaɓtagol conngon, nehngo jawdi e ko wonaa ɗuum…)
E yeru;
– Hol to maabo heedani renndo (gila e mahdi looɗe, julɗe, barmeeji, cañu comci laamɓe e lawakooɓe e ɓesngu…)?
– Hol to baylo heedani renndo (gila e tafngo jale e geeƴi jambe, lañe e dennge, petelaaji, kure e conndi, gaawe…)?
– Hol to cuballo heedani renndo (gila e faddungo tufɗe, awo nguura liɗɗi, toobtugol fonngo e fongo sahaa jolal waalo, kurne maa kewkewe…)?
– Hol to labbo heedani renndo (gila e sehngo lehe, kolfe ɓiruduɗe, laaɗe e awƴe, hirkeeji, boɓi e unuɗe e luuɗe, banɗe jambe, wooroŋaajie…)?
– Hol to sakke, hol to bambaaɗo, hol to gawlo…. keedani renndo, mo woni fof e ko toɗɗii ɗum maa ko feccii?
Ndeke, e miijo am, diine riiwtaani kinɗe so tawii ko bannge karallaagal e ñeeñal ƴeew-ɗen sabu kala hinnde won ɗo heedani diine e saatu Jihaadi, won ɗo heedani rendo ngo kadi.
Diine Lislaam salii ko jartolino e kuutoragol golle e gannde e kaawisaaji jaltuɗi sariya ko ina adda sikkitaare e hakkille juulɗo.
On njaaraaa
Umaar hammaat DAAT
Ñalnde 27/05/07 Yiilirde njuɓɓudi hakkunde pelle pine ndenndinndi 11 fedde e nder suwoyraat yuɓɓinii yeewtere pinal nde tiitoonde mum woni LISLAAM e RENNDO, to nokku sinemaa SNIM Pelle sappo e goo ɗe ko jallungol pulaagu, sukaaɓe diiwaan ɓoggee, diiwan mbaañ, kayhayɗi, baabaaɓe, mariyata jeemaayo, malisaajo e gardagol BAH HAAMIIDU E MUUSA MAMADU ÑASS. Waɗi yeewtere nde ko Musiɗɗo Ismaiila Sall, jannginoowo ganndal (siaas) to Lisee Suwoyraat. kanko musiɗɗo Sall ko o jaagorgal diine mawngal e dental El hadj Ibrahiima Ñass sabu o tolnii ko e Mughadam etee ko o almaami, juɓɓinoowo jeewte diine teentuɗe en nder wuro he To bannge renndo, ko musiɗɗo Daat umaar, hooreejo teddungal FƁPM catal Suwoyraat toɗɗanoo yoo wallondir e makko ngam ɓe timmotinondira. En keɓaani yeewtere Misiɗɗo Sall.
Nafoore heewnde yaltii heen hay sinno feeñii ŋakkeende keewal yimɓe nootitiiɓe.
Min nuldata on ɗo ko tonngol konngol Mɗo DAAT so tawii ina waawi alɗinde binndanɗe FOOYRE ƁAMTAARE Oɗon mbaawi saataade winndannde nde


text:
Mbiɗo yiɗi ɗo weddaade tan no annama konngiɗi tati : konngol gadanol, “ko seeɗa alaa, ko barke woodi! “, konngol ɗiɗaɓol, “so doole ndonkii, yo doole keɓɓo! “, konngol tataɓol, “ndenten ɓuri ceerten”. Sikke alaa ɗiiɗoo konnguɗi fof, won ko coomi haa heewi, gasataa ɗooyene, ɗum tagi konngol heen fof mi jubba heen cetta.
“Seeɗa alaa, ko barke woodi” : Eɗen nganndi kay Fedde Ɓamtaare Pulaar dañii duuɓi capanɗe tati kono noon gila e duuɓi mum nay, joy, jeegom, sappo gadani, golle ɗee fof ngollaama. Alaa fof ɗo golle Fedde Ɓamtaare Pulaar nganndaaka.
Gila ndeen ko ɗum reɓata haa e oo sahaa jooni. Ndeke eɗum waɗi barke.
Konngol ɗiɗaɓol : “so doole ndonkii, yo doole keɓɓo” : oɗon nganndi yoga e ɓeeɗoo wonɓe ɗo e ardorde nde, e wonɓe ɗo e nder saal o, heewɓe heen fotde duuɓi capanɗe tati, ko e jiilirɗe ɗe e nder goomuuji ɗi ngoni ina liggoo. Kono ko heewi heen ko yiɗde ɓuri heddude ɗum en ɗo kono wonaa softeende. Gila e dow hoyre am noon, gila e duuɓi 1977 wonde ɗooyene e peŋgal Madinaaji, 1988 wonde ɗo e catal Nuwaasoot, 1980 wonde ɗo e yiilirde Ngenndi, ruttaade kadi e ɗiiɗoo duuɓi wonde koroowo ngalu e yiilirde ngenndi, ɗum noon mbiɗo anndi won ko heewi ko waawaa yahdude. Ko yiɗde tan woni ɗoon! Kono ɓur-mi yiɗde ko yo sukaaɓe ɓe ngar!
Toɓɓere tataɓere : “ndenten ɓuri ceeren!” ko ngaree e kala ko eɗen ngolla, mbaɗen feere kawren e yuɓɓinde e dawruɗi men ɗi e ko ngollaten koo fof, ndarano-ɗen pinal meeɗen ngal, ɗo mbaaw-ɗen tolnaade fof, so e nder galleeji men, so e nder partiiji, so e nder kala ɗo moni kala dillinta sabaabu, enen fof yo a taw eɗen kawri e miijo wooto, e hol no mbaɗirten haa pinal men ngal waawa yahde e laamu, tammbee heen, gollee heen, tawi laamu ngu ina waawa tammbaade ɗum, ina waawa golloraade jawɗeele jogaaɗe e doole jogaaɗe toon ɗe. Ɗum noon mo woni e men kala ɗo tolnii, ɗo mbaaw-ɗen yahde e banngeeji goɗɗi fof en mbaawaa gaynude hay dara so wonaa enen e koye men pelliten, mbele pinal meeɗen ngal ina ƴellitoo, mbaawen fooftirde, mbaawen neemaade e nder heen. Kadi janngo e jam so ɓesnguuji men ngarii mbaasa hersude.


text:
Naamngal jangtangal keñorangal feewde e Kalifu Geɗe Caggal Leydi e Gollondiral, jowitiingal e caɗeele binnditagol to Farayse…
Kalifu,
Muritaninaaɓe wonɓe caggal leydi ndii, haa teeŋti noon e wonɓe Farayse ina ngondi e caɗeele binnditagol teeŋtuɗe (ɗaɓɓireede kartal koɗaagu) caggal nde Ammbasadeer Muritani to Pari winndi laamu Farayse, ina hollita ɗum wonde paaspooruuji ɓooyɗi ɗii nattii huutoreede, tee ɓe mbaawaa kadi heɓde paaspooruuji kesi ɗii.
Ɗum ɗoon noon, gonaangal yoga e maɓɓe e ɗeen leyɗe nattat dagaade, refatata e ɗum ɗoon, ko ɓe mbaasa golle maɓɓe, walla boom hay ngenndaagu maɓɓe (ɓe natta wonde Muritaninaaɓe).
Ko ɗum addani mi ɗaɓɓirde ma laɓɓitinande yimɓe kaa ngonka, kaalanaa min peeje ƴettu-ɗon ngam yaltinde ɓe e kaa ngonka mbonka, ndeeƴnaa ɓerɗe amen.
Depitee Kajjata Maalik Jallo
Paccirgol naamnal ngal
Haa hannde haala binnditgol puɗɗanongol duuɓi ɗiɗi jooni, joofaani. Haɗi ɗum joofde ko caɗeele coomiiɗe heen ɗee, sibu maggol fuɗɗorireede no feewaani, jokkireede no feewaani. Ko ɗum addani gulaali heewde haa njuumti e warngo Lamin Manngaan. Haa hannde, ɓiɓɓe leydi ndii ina ngoytoo caɗeele e heɗɗooji baɗiraaɗi saɗtinde binnditgol mum en. Ko sabu batte bonɗe ɗe hay gooto anndaa ko njibinta wonande ɓiɓɓe yummiraaɓe men wonɓe caggal leydi, addani mi, ngolɗoo laawol, artirde haala kaa e sifaa naamnal keñorangal (interpellation), sibu eɗum ɗaɓɓi peeje keñoraaɗe no feewi ngam reftinde geɗe ɗee laawol.
Binnditgol fuɗɗodii Farayse ko dow e ko wonnoo yumma bone ɗe ngoytino-ɗen ɗoo ko ɓooyi, so waɗde wonde yimɓe fof nattii wonde Muritaninaaɓe, ko maa neɗɗo winnditoo nde wonta Muritaninaajo. Kono, nde tawnoo golle ɗee lelnanaaka laabi ɗowdi ɗi winndooɓe e winndittooɓe poti ɗooftaade, gooto waɗirta tan ko no feewnitorii ɗum, fawaade e nokkuuji, e yimɓe fotɓe winnditeede e gardiiɗo golle binnditgol ngol. Oɗon ciftora ko maa golle ɗee ñiŋaa haa tampaa, wullaa haa tampaa, ko maa yimɓe ndartii laŋ, nde Gardo Kuftodinɗo golle ɗee oo, waawnaa arde hujjikinaade to tele. Ko ndeen o holliti (e haala tan) laabi ɗi o wiyi potɗi reweede, o teeŋtini wonde Muritaninaaɓe kala maa mbinndite, kono ko doge nay waɗatee :
– Jogiiɓe kaayit juddu e kartal dantitee Ranvec ;
– Jogiiɓe gooto e kaayitaaji dow ɗii ;
– Jogiiɓe kaayitaaji keccuɗi Ranvec ;
– Ɓe ngalaa hay kaayit gooto, fotɓe heɓtinireede jinnaaɓe mum en walla koreeji mum en.
Ko kannko gooto, bajjo, anndi tee fellitta holi ndeen e hol fotɓe winnditeede, tee, e ooɗoo sahaa, yimɓe ina ngoytoo no feewi caɗeele binnditagol.
To leydi Farayse ko biro gooto udditaa wonande Orop no diidorinoo, wonaa hay wonande Farayse tan. Yiɗɓe winnditaade ɓee ngummotoo ko to woɗɗi, alaa e sago ndoƴa law (ko adii fajiri) ngam waɗde lasal. Muritaninaaɓe wonɓe Farayse ɓee tan ina tolnoo e 20 000 haa 30 000 fittaandu, tee, ko 40 tan mbinndittoo ñalnde kala. Cikkatnoo-mi, ko no golle ɗee leeliri fuɗɗoreede caggal leydi nii, maa addantuno ɗe ɓurde heblaneede e yuɓɓude. Kono, mi teskiima, no fuɗɗorinoo ɗoo nii, ko noon kadi fuɗɗoraa toon, wondude e caɗeele ɗe hay gooto waawaa jaɓde, sibu ngonka toon kaa teskaaka (ŋakkeende jot, sarɗiiji golle e jaŋde, caɗeele weeyo teeŋtuɗe, lasi juutɗi rewɓe e sukaaɓe tawi ko boowal, dow bolol, geɗe lorooje yimɓe wuurɓe e ɗiin saraaji). Ƴeewaa noon, yimɓe ina mbaawnoo huutoraade ƴellitaare maɓɓe e njuɓɓudi ɗeen leyɗe ngam newnude golle ɗee.
Haaɗaani ɗoon tan. Ina waɗɗii kadi kala jiɗɗo winnditaade addude kaayitaaji naamneteeɗi gaa e nder Muritani, kam e kartal koɗaagu ngal laamu leydi ngonaandi ndii (wonɓe Sawuud e Koddiwaar, e yeru, naamnaaka ɗuum). Yimɓe ɓee ina ngoni e ɗuum, ina kaɓtoo ɗee caɗeele bonɗe, ammbasadeer fawti heen caɗeele goɗɗe, so wiyde laamu Farayse wonde paaspooruuji gadani ɗii nattii huutoreede. Oɗon paami kam batte ngonka mbaaka nii? Batte mum ko ronkude heɓde kartal koɗaagu e wonde e ngonka ka rewaani laawol, ɗum noon ko waasde golle mum rewata heen, oon sahaa mo leyɗe Orop ngoni e kiris. Ko ɓuri ɗum boom, ko ronkude winnditaade, ɗum noon ronkude etaa siwil e waasde ngenndaagu mum. Ɗum noon, oɗon poti faamde mettere e fitina Muritaninaaɓe, sibu laamu potnoongu wallude ɗum en huccitande caɗeele tumarankaagu, ko nguun laamu leptata ɓe, kamɓe fof e heɓaade haaldeede.
Ina foti yimɓe naamnoo hol ko saabii ina waɗɗinee e mum kartal koɗaagu ? Mbele ko sikkitaade wonde ɓe ngonaa muritaninaaɓe ? Walla ko ngam yiɗde dallinde ɓe nguuri ko caggal leydi, hono no yiɗaa faamninireede nii ? Alaa heen fof ko waawi wonde hujja nanniiɗo. Hol no ɗerewol laamu leydi njananndi waawirta dallinireede jeyegol neɗɗo e Muritani, tawi kadi ngool ɗerewol tuugotoo ko e kaayitaaji ngenndi jedditaaɗi ɗii? Ɓayri ko binnditgol ɓetnguurki, nokku gonaaɗo nattii himmude. A yiyii dey kalifu, mi heɓaani tawo jaabawol naamnal am. Ndeka noon, ñawndugol caɗeele yimɓe men wonɓe Farayse ko huunde heñoraande ngam falanaade ɓe musiiba dookɗo ɓe oo.
Mbunndi mbunndi haala kaa, hay so tawii haalaaka, ellee ko cikkitagol ma a taw won e maɓɓe keɓii ngenndaagu ngoɗngu, ɓooroowu joom mum en ngenndaagu Muritani. Min mbaawaa waasde hol ko tagi ko muritaninaaɓe wonɓe Orop tan tuumetee ɗuum ?
Ko waawnoo heen wonde fof, ɗumɗoo ina addana en ƴeewtaade hol ko haɗata Muritaninaaɓe waawnaaɓe wuurde caggal leydi jeyeede e leyɗe ɗiɗi. Sariya ngenndaagu oo ina yamiri ɗum, kono ko e sifaa mo nuunɗaani sibu ko maa hooreejo leydi yamira (ɗum rokkii mo mbaawka rokkude ɗum mo welaa, e haɗde ɗum mo o welaaka), tawi noon fotnoo wonde ko dekere tuugiiɗo e sarɗiiji laaɓtuɗi, potndooji ɓiɓɓe leydi kala. Ko ɗum tagi dagagol sariya jowitiiɗo e ngenndaagu oo ina foti ƴeewteede to Diiso sarɗinoowo. Ɗum noon e miijo am, ooɗoo sariya ina foti ƴeewteede ngam ittude ndee fenaande e newnude binnditagol ujunnaaje ujunnaaje Muritaninaaɓe wartotooɓe ngam dañde no nguurdi, nguurna ɓesnguuji mum en, wallitooɓe kadi leydi ndii no ƴellitorii to bannge faggudu e renndo (ko ɓuri heewde e dañal maɓɓe ko gaa ɓe neltirta …).En njiɗaa ko heɓtii Muritaninaajo baraaɗo ko ɓooyaani koo to Anngolaa, mo nganndu-ɗaa naattiino jogaade kaayitaaje Muritani, heɓtoo ɓe.
E tonngol, miɗo ɗaɓɓiri suudu men teddundu nduu, nde ƴettata kuulal ɗaɓɓowal e laamu nguu nde ƴettata sarɗi ittoowo kartal koɗaagu e binnditagol hee, sibu ko kaayit janano mo fotaani jeyeede e sarɗiiji binnditgol yimɓe men to Farayse.
On njaaraama.
Ñalnde alkamiisa 23/05/2013
Depitee Kajjata Maalik Jallo
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
Faabu Pulaagu : Asakal
Ɗumɗoo ko miijo Musiɗɗo men Maymuuna Caam, muritaninaajo, Hooreejo Fedde Pulaagu Hakkunde Leyɗeele ("Association Peule Internationale"), gonɗo hannde to Paris, laamorgo leydi Farayse. Ko toon o sakkani NGOOƊOO miijo ngo denndaangal winndere Pulaagu e ko wonaa ɗum tan, e nder winndannde makko e ɗemngal farayse, hono "Le secours Peul". "Miijo ngo arani mi tan ko nde teskii mi wonde e nder Fulɓe teemedere fof, ko ɓuri capanɗe njeenayo heen (90 %) ko juulɓe, te asakal, hono salndu tataɓuru Lislaam,
Asakal muddo hoore (deftel 2)
1) Ñaawoore mum
Asakal muddo hoore ko farilla baɗɗiiɗo e kalaa juulɗo, debbo e gorko, suka e mawɗo, dimo e diimaajo, jogiiɗo ko ɓurti nguura mum, hono “deppas” mum, ñande juulde koorka.
2) Faayiida mum (“hikma” mum)
Faayiida gonɗo e yaltinde muddo hoore, hono nafoore mum, ko ɗumɗoo : laɓɓinde koorɗo o e pergitte, heɓɓaana ɗum gebbi gonɗi e koorka, tawi saabii ɗum ko kuddi e ƴettooje e ko nanndi heen, paggitaaɗi e nder lewru koorka ; haɗande miskineeɓe njelaari ñande juulde nde, mbele eɓe ndennda e juulɓe weltaare, ngati juulde ko ñalngu weltaare e weytaare.


text:
Suka e sifaa kuuɓtidinɗo ko tagoore jibinaande e galle, jeytoraande e wuro.Jiygol mayre aduna ko weltaare mawnde wonande jibnaaɓe, jiidaaɓe e hoɗdiiɓe. Innde mayre tabitinta ko jokkere enɗam, kawral e nafondiral hakkunde hoɗdiiɓe. Daawe tagoodi suka ina ciforoo ɗee taƴe:
- a) Ummaade hitaande haa duuɓi joy
E nder ɗiiɗoo duuɓi, suka jibinaaɗo o woni ko daawal ndeenka, njurum e korsa. O yeƴotoo ko hakkunde juutɗe yumma, taaniraaɓe, denɗiraaɓe e mawniraaɓe. Fawaade e mbaydi maa katanɗe o ardi e aduna, mo woni e maɓɓe kala ina jeynoroomo, ina sifoomo maa yanoomo, ina fooɗtanamo gilli. E ngal ɗo daawal ko sato galle e ɓadiiɓe mahata huunde e neɗɗaagu makko: Jeertaali, kulol, cuusol, softeende, fijirde e jaleeɗe, dillere terɗe. Tonngitaare ɗemngal, neesu maa jikkuuji makko (welde- hittude) ina puɗɗoo ɗoo feeñde sabu ko ɗoo kadi o heɓata yoga e jamirooje, haɗdeeji e deentaali.
- b) Umaade duuɓi joy haa sappo e ɗiɗi
Suka o e nder ɗii duuɓi, ina tawe e jonɗe ceertuɗe; E nder galle: Keɓal won kattanɗe jooɓiiɗe miijo e hakkille ko wayi no peeral ngal sato makko tabitinta ina puɗɗoo heɓreede jeewte haa e tinndi e cifti sabu kala heen geɗel ina soomi sifaa aduna ɓennuɗo, guuraaɗo maa cooynaaɗe (cuusal, muñal, koddigal, ballondiral, ndeenka enɗam, nehdi, kattanɗe, gacce, jaambaraagal, jaamburaagal, yondinaare,gondigal e ko wonaa ɗuum). Ɗee jeeewte ina kuutertenoo e nguurndam suka haa o tolnoo e duuɓi 15 maa ɓura. Musiɗɗaagal e yahdiiɓe, pinal dingiral, heblo fedde e ekkor gollal (ndema, ngaynaaka, awo, cañu ) maa moori, kettuki,ñembo suudu (wonande rewɓe) ina puɗɗoo fiɓaade e makko. Ko e nder ngal ɗoo daawal kadi o heewi naatneede jaŋde kuraana maa ekkol. Ko ceerno makko heewi jokkitde ko o heɓaano e nehdi ko jiidaa e huñaare cimooje e bindanɗe jaŋde.
c)Ummaade duuɓi sappo e ɗiɗi fayi sappo e jeetati
E nder ngal ɗoo daawal, suka yeeƴtanto denddaagal humpitooji dañnoo e daawe ɓennuɗe dow ɗe, o fuɗɗoo yiytaade hoyre makko to bannge fedde e jolo ko ina tabitina peeral hakille e ngondiigu. To bannge wuro, hakkilantaagal renndowal feeñana mo, o fuɗɗo daranaade nafooje tammbiiɗe ɓural e faabu (ɗofte, geɗe mguurndam).
Cagataagal mokko timmirta ko wuro jogoo e makko hoolaare feeñnde to golle, jonɗe e jamirooje, kono kanko ne o joganoo wuro ngo piɓle nawrooje yeeso , ƴellitooje (yiylaade ngalu, haɓde e humambinnaagal, jogaade coftal).
Hol anndinoore (firo) suka
1) Anndinoore suka fuutanke (hanki)
a- Suka ko yontannde: Ɗum woni njiƴƴiigu duuɓi, mawnidde e wuro maa falnde wootere tawa hadi kuutondiral to bannge aduna ina woodondiraa (o wona jahdiiɗo e cukaagu, kuutondirteeɗo e cagataagal, goyondirteeɗo e duttorgal e nayeeewu)
b- Suka ko ngoƴa aduna: Ɗum woni jolo dingiral ko ina adda pinal e peeral hakkille. Humpito, faayidaagal. Goodondiral e musiɗɗaagal e jaŋde gollal tabitta ko e ngal ɗoo daawal nguurndam.
c- suka ko nehdi e jimme neɗɗaagal: Ɗum woni nehdi hakkunde wonduɓe, nehdi fayde e jibnaaɓe e heccuɓe, nehdi tabitiroori teddungal sabu hay esiraagal ko heen fodatee. Mbaydi e jikku mo woni kala heen yuurnittee. Cukaagu ko sutura e hurum sabu suka wirnoto gite mawɗo, ko hono noon mawɗo ne faalkisto golle suka (dinngire, kiirɗe, ɗofte e kurne). Ndeke cukaagu ina waawi wiyeede ko jolo e jamirooje mum e kaɗooje mum.
Ina hasii noon ciftinen nguurndam fuuta hanki fawinoo ko e ndema, awo, ngaynaaka e golle ñeeñal keeriiɗe (mahngo, cañu, tafngo ekn) etee kinɗe e pasiraagal ina toownoo jonnde e nder renndo ngo. Ɗum waɗnoo ɓiyɓe heewɓe nduttantoo ko golle donaaɗe. Renndo ngo ina hiisi to bannge nehdi e ngondiigu etee soklaaji yummaaji ɓesnguuji ɗi fof ko kakindinooɗi, jahdunooɗi e kattanɗe .Ɗum waɗi newuya e ɗooftaare njeyanoo ko e calɗi dente men. Aduna kesam-hesaagu, ƴellitaare gannde kese, doole kumpital e kuccanɗe tamgol doole faggudu e pine hannde ngoodaano hanki.
- 2) anndinoore suka e kuuɓal
Sikke alaa mo wiyi ina sifoo suka hannde, ina haani teeŋtina darnde e gannditirɗe suka Muritaninaajo e kuuɓal, suka gannditiranooɗo e nder winndere nde pinal mum, coftal mum, ƴoƴre mum e aada mum daranaade piɓle moƴƴe nawrooje leydi e nokkuuji mum keeriiɗi yeeso.
Suka noon e kuuɓal ina saɗti heertinde ɗo fuɗɗii e ɗo haaɗi e nder nguurndam aadee, kono yimɓe heewɓe kawrii wonde foti siforeede suka ko mo duuɓi mum lommbii hakkunde 15 e 35 ndunngu. Ndee tayre duuɓi tuugnaaki hay sariya gooto ko jiidaa e tesko meho tan. So tawii cukaagu fawii ko e tolno duuɓi, ɓuri nannaade ko jokkonndirde cukaagu e hakkille sabu: Neɗɗo ina heewa duuɓi tawa ina heddii e cukaagu maa famɗa duuɓi tawa ko jikku mawɗo jogii.Mbiyen tan wonde gannditirgal teskingal cukaagu yowitii ko e jikku mum e softeende mum e nder renndo*:
- Jikku e softeende yiɗde waylude tippudi renndo e mbaadi kesiri,
- salanaade ɗum won geɗe, riiiwtannde ɗum aadaaji daɗaaɗi e sompande ɗum jikkuuji kesi jahduɗe e ngonka, jokkondirɗi e nguurndam,
- Jikku e softeende riiwtude fitinaaji ɗi ngañamtumaagu, añan – nguraagu e añamleƴƴaagu e heedi-heeda caabotoo hakkunde ɓesngu,
- Jikku e softeende tuugniiɗe e pinal e finaa-tawaa leñol tawa aɗi alɗinira ɗee geɗe ɓure kesamhesaagu ngonka hannde,sikke alaa noon kala ɗo jikkuuji moƴƴi ndoganaa, maa yiye aafooɓe e tonngooɓe ɓesngu e renndo mum en ɗo gootel ngam humtude hujjaaji mum en keeriiɗi. E nder sukaaɓe, hare miijooji maa hare jontanɗe ina keewi feeñde hakkunde yiɗɓe nafoore huuɓtidinde e yiilotooɓe nafoore heeriinde
- Hol sifaa suka hannde e fuuta?
En etiima sifaade dow too suka fuutanke to bannge nehdi njahdunoondi e ngonka hanki. Sikke alaa waylooji keewɗi njolii etee njumpii e nguurndam fuutankooɓe e jaati. Musiɗɗo men Kajjata Maalik Jallo maa yaajno e majji e konngol mum kono tan ma mi jubban en e majji seeɗa. Kanji cifortoo mi:
- a) aduna kesamhesaagu
- Juljultondiral aduna hannde dowlirɗo ƴellitaare kaɓirɗe e daabaaji to banngeeji kala (wertaango, gannde, kabaruuji, kumpital) ngaddanii aduna o ɓattondirde no duunde,
- Waylooji doole tageefo e gollal nguura, kimmugol soklaaji keeriiɗi ina ngaddani yimɓe ɓe seertude haajuuji e darɗe goodanooɗe hanki. Ko ɗiin waylooji jaajɗi e aduna hannde o ngaddani ɓesnguuji men jigganɗe kese ɗe njeyanooka e neesu suka fuutanke tawi kadi ko mbelloto-ɗen heen ko en mbaawaa jaɓnude ɗum renndo men jogiingo aadaaji tabitɗi e nder mum.
- Nii woni, nehdi tumarankeeri ina laya, ɗemɗe mum ina calta e nder men, pittaali ina pooɗanoo jolo kesamhesaagu jananiiwo. Ɗum saabii:
- Baylagol fanuuji keewɗi potnooɗi nehde suka e neesu renndo mum, gila e dingiral, fedde, pijirlooji haa e golle jokkooje enɗam e ballondiral
- Jiidigal ngoyaaji ina ustoo, horamhoraagu ina lomtoo,
- Ngonka sukaaɓe wayliima sabu hanki wonnoo ko mo woni kala ina jogiinoo fiɓnde naftude ngam ɗooftaade konngol “so doole ndonkii yoo doole keɓɓo”
- b) To jaŋde e nehdi
- Sukaaɓe heewɓe ɓe aduna hoomti celat laawol jaŋde gila ngalaa won tolno ngam yiɗde yiytude jawdi law, ɓe uujana teeruuji e cadeele e soklaaji mum.
- Ɓe mbaasa ganndal etee ɓe keɓataa gollal so wonaa “mineebaraagal” ko nganndu- ɗen ko liggeey doole mo yooɓaaki miijo e hakkille (to bannge karallaagal golle)So tawii jaŋde e gollal ngalaa, jombaani humambinnaagu e bonandeeji mum koɗoo oon suka hannde,
- Nehdi e hurum fayde e mawɓe wayliima, sukaaɓe heewɓe ko nooynotooɓe, yaawɓe aannude renndo, ɓe faggooji e gumpaali ɗi ngalaa daliilu e nder pinal men. Teskaama ustaare nehdi e gollal sukaaɓe ɓe fayde e renndo (ɗoyli keewɗi, dawi beetɗi, ɓalli maayɗi etee kala ɗo suka heedantunoo jibnaaɗo mum hanki, hannde ko jibnaaɗo heedanta ɗoon ɓiɗɗo
- c) Pinal
- Hay so tawii keeri to bannge pine ndottaaka sabu alɗinta pine leƴƴi kodduɗi, keedondirɗi, jotondirɗi tan ko jiggondiral naftowal fawaade e yiyannde e yiɗde yontande leƴƴi ɗi. Kono ceedto-ɗen “micikaaji”, gaaci e hitooji keewɗi heɗteede hannde ko paaynooji jontanɗe ɓennuɗe (mawɓe) sabu won e kuutorɗe ko kaljinoje jonɗe (jamaaji, jumaaji) etee leppi naalankoogal hannde, hay sinno aɗi njaltina kuutorɗe hanki (kolli, buubaaji, ñaañooji), ɗi ɓuri yahdude ko e duƴƴe, leewaali, beesaali e ñaaƴaali koɗi e nder renndo ngo. Teskaama hay to bannge haala beñagol kelmeendi e konngi sukaaɓe hannde.
- d) Kettuki (koltu) e ngonka
Koltu ko sutura noddi etee kettuki fotnoo wonde ko cinkal leñol, peeñirgal coñce e ñeeñal men, geɗal gannditirgal leñol ngol hakkunde leƴƴi hono no jeloode wayi e jawdi. Hannde noon so leƴƴi cukaaji ƴi ndentii, hol no ɗi ceerndirtoo?
Sabu kanji nanndi koltu, nanndi mbeñiika, nanndi pemmbi e ƴeewki, simmeeji jarateeɗi ɗi ina njilla dorogaaji ɗi tanaaji kulɓiniiɗi (ustam doole e kattanɗe, ustam cellal ɓanndu e kakkille, ustam gacce e softeende) Sukaaɓe heewɓe, rewɓe e worɓe ko wojjintooɓe ngam ɓooraade goobuuji nguri labaaɗi Alla hokkunooɓe. Ƴeewen noon: Hol ko ɓuri oo ɓaleejo no fino Alla yooɗde? Hol ko ɓuri oo mo boɗowol poolngol no kelloori yooɗde? Baɗɗo “keesal” ne holi foof to jooftintee ? Banndiraaɗe, “keesal” ko bonande nguru ɓanndu, jibinta ko “kanseer”, ko firtaare ngalu sabu kala ko aɗa sooda maa heddu heen coggu “keesal”o. Ɗii sifaaji fof e hiisde pirtaani alaa ɗo sukaaɓe pini, peerti sabu: Pelle sukaaɓe keewɗe e nder cahe ina njogii ngoƴa e piɓle toowɗe ɓamtude e ƴellitde nokkuuji mum en maa faabaade ɗi e sahaa fataraaji, pelle sukaabe keewɗe ina njokkondira etee ndiisnondira e mawɓe ngam tabitinde pinal naftowal e nder nokkuuji mum en (ñalɗi pinal, coftal ɓalli, jaŋde mumtugol humambinaagu), mawɓe heewɓe kadi ina njeertina sukaaɓe e geɗe aduna gondaaɗe. Ndeke so kaaldigal e diisnondiral woodaani, so tawii feere rendaaka e nder juɓɓule men, hurum e teddungal eggat hakkunde wonduɓe haa teeŋnti noon e hakkunde mawɓe e sukaaɓe, deentondiral e jeertaali lomtoo yiɗde e piɓle moƴƴe.
- Tonngol
Banndiraaɓe, sehilaaɓe, musiɓɓe tedduɓe. En etiima sifaade ko heewi e suka e cukaagu gila e tagoodi haa e ngonka mum hannde. ko heewi e ko ngoytiɗen maa cifiɗen jotondiri ko e baylogol weeyo ngo e nguurndam ɗam, ɗum woni ngonka e jikkuuji goowanooɗi. Sikke alaa noon kala waylooji ƴellitooji ganndal, pinal, doole faggudu e cellal, ko waylooji tambiiɗi ɓural. Kono kala waylooji teeŋtinooji lawakaagal, tekkooji fitinaaji ,doondotooɗi caru e ceeral juɓɓule haa teeŋti e doole cukaagu, ko waylooji bonnooji. Hol ɗiin waylooji nafooji? Hol ɗiin waylooji gañaaɗi e hol darnde suka fuutanke hannde fawaade e oo aduna guuraaɗo ? Ko ɗee naamne Musiɗɗo Kajjata Maalik Jallo etotoo jaabanaade en, on njaaraama. Ngam tabitinde teddungal e Musiɗɗo Kajjata malik Jallo mi etoto tonngude yoga e toɓɓe burɗe himmude e miijannde makko. Eɗen njaafnoomo noon sabu miijo lummbotoo ko e luggam etee konngol ñaaƴata ko hunuko joom mum.
Yeewtere Umar Hammaat Daat e
Kajjata Maalik Jallo njuɓɓinnoo e ñalɗi pinal Fedde Sukaaɓe Ŋoral Gidaala
(Ñalɗi pinal fedde sukaaɓe Ŋoral Gidaala 18 haa 23 UT 2001)


text:
Yiilirde ngenndiire Fedde Ɓamtaare Pulaar he Muritani, e denndaangal terɗe fedde ndee, ine nduwanoo ɓesngu Baabaaɓenaaɓe sabu sankaare Mammadu Bookara Lih, cankiiɗo ñalnde 3 abril to Baabaaɓe Looti.
Sankaare Mammadu Bookara Lih ko baasal mawngal wonande ɓesngu men kala, haa teeŋti e Fedde Ɓamtaare Pulaar he Muritani, kam e Fooyre Ɓamtaare e sifaa keeriiɗo. Ceerno Mammadu Bookara Lih jeyaa ko idiiɓe daranaade ɗemngal Pulaar : o wonii koolaaɗo kuuɓal FƁPM tuggi 1980 haa 1985, oon sahaa fedde ndee ine woni e naange e hoore mum.
Caggal ɗuum, nde Fooyre Ɓamtaare ƴettiti golle e hitaande 2006, omo jeyaa daraninooɓe ɗum laŋ, gila e binndol, ngalu, haa e jeeyngal, o sari nde, sibu oon sahaa, kala tonngoode yaltunde o ƴettata heen ko 100 o sara ɗum, gila he nokku ɗo o gollotonoo ɗoo, hono Banke Santaraal, haa to wuro makko, to o udditnoo duɗe jaŋde pulaar e Quraana tedduɗo oo, en kaalaani nokku ɗo o hoɗnoo he Nuwaasoot, ɗo o wuurnunoo duɗe goɗɗe.
En ƴettitii seedantaagal ngal yimɓe wuro makko mbaɗi he makko, ngam teeŋtinde darnde makko, e moƴƴere makko, e wonde dewoowo Alla :
– « … darnde makko Zaataar ɗo o hoɗnoo ɗoo, o huccitnoo ko he dingiral. O fooɗondiri ngal e neɗɗo gooto, ɓe ñaawdi haa ɓe lelii, ngal feccaa ; o tottaa pecce ɗiɗi, oon rokkaa feccere. Feccere o rokkaa ndee, ko jamaa (suudu Alla) o diidi ɗoon. O soodtoyi kadi feccere oya rokkanoo ndee, o waɗti heen… »
– « En njiyii galle makko Baabaaɓe, o soodii galle kuccitnooɗo he makko coggu tiiɗngu, o mahi heen kadi ko jamaa. Ɗum jiidaa e golle moƴƴe ɗe o seeraani waɗde e wuro hee… Nde o yahi Nuwaadibu, en njiyii korsa makko he Ceerno Njaay Baro. Mammadu Bookara Lih ko moƴƴo, jiɗɗo moƴƴuɓe. Kala ine ɓamta leñol ngol o waɗii, o jeyaama e Fedde Ɓamtaare Pulaar. Kala ko ine ɓamta wuro Baabaaɓe, o waɗii. Ko o neɗɗo daraniiɗo diine Lislaam, daraninooɗo ngonka meeɗen, daraniiɗo yooltude hujjaaji meeɗen… ».


text:
Sifaa hanki pinal hannde, ko fedde nde wonaa laamuyankoore hirjinoore, siftinoore, tintinoore, rewrude e tinndinooje, daraniinde siftinnde leňol e famminnde ngol caɗeele dookɗe renndo, e reentinnde ɗum en, e weytinnde, e yejjitinnde ɗum en mette walla siftinnde ɗum en nguurndam haŋki. Ko yimɓe fof ndenndi, njeydi Sifaa.
Nde faltaaki hay leňol gootol, haa teeŋti e ngol fulɓe ngol, ko fedde yillotoonde e kala wuro maa gurel, sabu nde yiɗi ko sarde pinal haa yimɓe fof pota heen faamamuya.
Ko ɗuum waɗi, alkamiisa 5 e Aljumaa 6 lewru mee, Sifaa Hanki Pinal Hannde yilloyinoo ma Kahayɗi e noddaandu USAT. Nde Sifaa dawi Nuwaasoot e waktu 8 subaka, aroyi kahayɗi ko hedde waktu 4 e feccere kikiiɗe. Hade mayre naatde Kayhayɗi, nde tawi ko terɗe USATnaaɓe ina ngari jaɓɓaade nde to wiyetee Beelinaaɓe. Otooji ɗii ndeggondiri fayde kay dimmbee joorooro sammee naayoo, kay wonaa yumma, kay wonaa baaba, kono kay diwnii baayeeji. Nde Alla addi nde haa e leegal biyeteengal TANTAAJI, nde tawi ko gila naatirdeTANTAAJI, ko lasi yimɓe rewɓe e worɓe, sukaaɓe e mawɓe, ina ngari jaɓɓaade Sifaa, e mbaydi njooɗndi. So a yiyii ɗee lase rewɓe, ɓee ina ɓornii ɗii comci, sago maa tan ko yo a daň hono majji. Eɓe moorii moorol wiyetee ko Sifaa Hannki Pinal Hannde. Worɓe ɓee ina kolliri cubalaagal haŋki, so mi hulaani nii, mi wiya, kala heen mo ɓoɗɗu-ɗaa ko ndaneewu yaltata e mum. Nde mbismaa, nde wertanaa leeso e yeeso, nde tawnoo yeeso wonaa kasoo kono cokaaɗo heen fof tinat, nde ɓuuftaa, nde ňaamninaa, nde yeewtaa, tampere yalti e ɓalli maɓɓe. ňlande heen Kahayɗi ina wuli, fotde 45 degere, kono nde wonnoo jeewte ɗee ina kawri e yiɗde, nde yahdu e nguleeki kii tan. Ndeen yahii haa naange ngee mutii, golle kuccanaa, nokku ɗo hiirde nde waɗatee ɗo feewnaa. Waktu 11ɓo jamma yontii, diɗɗal Sifaa hanki pinal hannde, wonndude e jalluɗi Yelaa Faama Mbay, keblii ngam waɗoyde aadii mum en, hawri ko ňalnde heen Usmaan Hammadi joob ina jofti e wuro hee, ummoraade Dakarel. Sifaa hannki pinal hannde ina ardi e jaayndiyankooɓe rajo renndo e rajo Fonndu, jokkondiral hakkunde hiirde ndee e ɗiin rajooji waɗii haa addani wonɓe Amerik, Bankok, Orop, Afrik e ɗo ɗiin raajoji mbaawi heɗeede fof, renndude e Kahayɗinaaɓe hiirde ndee, nde wonnoo jokkondiral ngal wonnoo ko ɗoon e ɗoon (direct).
Nde Usmaan hammadi toƴƴi daande e udditgol hiirde ndee, daande makko seeki jamma, finndini ɗaaninooɓe, diwni kelewaaji joŋtunooɗi koyɗe ina ɗaanii, ɗum jirwi no haanirta nii, Kahayɗinaaɓe ngirňitodii e wutteeji mumen ɗi guubu ceertungu, haa teeŋti e bula Kahayɗi, ɓe ndaangani hakkunde dingiral ngam juuroyde oo ɓiɗɗo jibinannde Kahayɗi mo wulaango boolumal. Kelle e gulaali e luukaali mbaɗii oolel, yimɓe mbeltiima, hakkillaaji ngartii, sabu maɓɓe wayrude nannde ndee
daande. Nde Usmaan ƴeeŋi, yimɓe njooɗtii, debbo gawlo o lomi yolnde e daande mum ngawlaagu e yimre mum malisaajo, hono Faatimata Mammadu Mbay mo Jalluɗi Yelaa. Hiirde ɗeɓi fusde sabu feccere e tawtoraaɓe hiirde ndee, ko yari maayo en, ɓe njaraa deeɓeele ɓe mbaccaa balamaaje, ɓe nguutaa dimmbeeji, ɓe njolaani e laakon bal mbacca. Itti min samaawu tan ko dille keewɗe ina ngummirii min bannge rewo, min cikkatnoo ko yimɓe, kono ndeke ko noodi. Seeɗa hiirde nde fusa, kono nde wonnoo jaaltaaɓe ina e hiirde ndee, ɗum wonti baar ɓuuɓɗo, oon woni Jibi Hammadi joob, hooreejo fedde USAT.
Golle njokki, yimɓe mbeltii. Fedde mo ceɗɗo mo saɗaaka ňalaande naati dingiral, hono Mamadu Yero Jak. Ndeen woni Sifaa Hanki Pinal Hannde e ɗii comci ɗi goobu asamaan ; kelle e gulaali eelti, wonndude e naayaali jooɗɗi, jimɗi belɗi, e tinndinooje baɗɗe faayiida, pinndinooje, ciftinooji neɗɗo e nguurndam mum. Ko noon jammaaji ɗi njahri. Ndeen hiirde fusi ko e waktu tataɓo jamma, ko e oon sahaa ciifondiral nanondiral gollodaade hakkunde hooreeɓe pelle ɗee waɗaa, hono SHPH e USAT. Ko ňalnde aset 7 mee fedde SHPH ummitii kahayɗi fayde Nuwaasoot .
Umar Bah Mboyna


text:
Caggal ko pinal mbiy-ɗen pinal ina yaaji. Onon fof oɗon nganndi ɗum, miin kam mi wonaa fanniyanke to oon bannge, kono mbiɗo jogii heen miijo… Eɗen teskii pinal pulaar to bannge renndooji baɗooji ɗo e nuwaasoot e banngeeji goɗɗi, ina moƴƴi mbaɗen heen hakkillaaji sabu ɗum ko ko yaajnata pinal, ɓamta yimɓe. Ko wayi no jooni hiirde ina waɗa, walla yannge, walla innde, neɗɗo luwa sonorisaasiyoŋ, ɓe ngadda banndaaji ɗi ngonaa pulaar, ko kanji tan njimata, tawi ko njiey-ɗaa ko a waɗaani ɗum; tawa kadi huunde tokosum ina waawi firtude ko oon waɗi koo… ko wonaa ɗum ko, senegaalnaaɓe kay njettaama no min keɗortoo ɓe e rajooji maɓɓe, Alla anndi emin njeeɓa ɓe, sabu ko ɓe kaalata ko pulaar janngaaɗo, laaɓɗo, belɗo heɗaade….
Mbiɗo wiya ndeeɗoo yiylirde Fedde Ɓamtaare Pulaar e Moritani e hoyre muuɗum terɗe gonɗe heen ɗe, eɓe njettee hay so tawii mbaɗi ko ho poti waɗde. Mbiɗo wiya ɓe ko ɓe saasɓe, muñɓe, ko ɓe jaambareeɓe. Sabu neɗɗo fof caasɗo, muñɗo ko jaambaaro. Daliilu am ɗum ɗoon ko ɗuuɓi capanɗe tati, wonnooɓe heen e sosɓe ɓe, so oɗon teskii, ko kamɓe ngoni ɗo haa jooni. Ɓe ndogaani, ɓe ngaamaani ɓe caaltaani… oɗon teskii e kadi e maɓɓe hay gooto heen laamu suuwtaani hokki ɗum palaas galɗininirɗo haa wona galo, sabu woɗɓe mbaɗaama noon… To bannge goɗɗo o, mbiɗo wiya pulaagu, haalpulaar, hay gooto jeyaa. Hay gooto woto wiyat ina fiytoo becce ko kañum jeyi pulaagu. Pulaagu ko kala tan nafɗo pulaar, janngi, nafi yimɓe ɓe, waɗi coñce leñol ngol, nawri ɗum yeeso… Ammaa jibineede, pesaa tiinde maa mbiyaa ko miin jeyi pulaagu wonaa goonga! Miin mi wonndaani e oon! Pulaagu ko nafɓe fulɓe tan njeyi pulaagu, mo wonaa oon fof jeyaaka heen. Yo o Alla ɓamtu Fedde Ɓamtaare Pulaar.


text:
“…doole amen fof e hakilantaagal amen fof kucciti ko e njiylawu peeje juumtuɗe mbele ɓiɗɓe yummiraaɓe men mooliiɓe ɓe ina ngarta e nder ndimaagu e leydi mum en, bonanndeeji baɗnooɗi ɗo ndañanee safaara moƴƴo, batte macungaagu fof muumtee…”
“…doole amen fof e hakilantaagal amen fof kucciti ko e njiylawu peeje juumtuɗe mbele ɓiɗɓe yummiraaɓe men mooliiɓe ɓe ina ngarta e nder ndimaagu e leydi mum en, bonanndeeji baɗnooɗi ɗo ndañanee safaara moƴƴo, batte macungaagu fof muumtee…”
Hooreejo leydi ndi hono Siidi wul Seek Abdallaahi huccitinii e ɓesngu ngu ñalnde aljumma 29 suwee 2007, konngol mum gadanol caggal nde ƴetti golle ñalnde 19 abriil. E min pulana on konngol ngol no woorunoo.
«Musiɗɓe tedduɓe, tiiɗtingol ngootaagu ngenndi ndi kam e mahondiral renndo ngo jeyanoo ko e toɓɓe garwaniije e tuugnorgal amen kampaañ ngal kollitnoo-mi ɓesngu Muritani e woote gardagol leydi ɓennuɗe ɗe. Ko oon ngoƴa dowrowo woni mo kollit-mi e ɓataake kalfingol golle mo mbinndunoo-mi gardiiɗo hilifaaɓe.
Musiɗɓe tedduɓe,
Ngootaagu ngenndi ndi e mahondiral renndo ngo ina ɗaɓɓi nanondiral hakkunde moɓe ɓesngu men kala, nanondiral tuugotoongal e ɗooftagol piɓle potal, e nuunɗal e ndimaagu. Ina waɗɗii en waɗde feere mbele muritaninaaɓe kala ina paarnoroo jeyeede e ngenndi mawndi. Kamɓe kala ɓe tina wonde dowla o ina reeni kisal maɓɓe tee ina fotndi ɓe kamɓe kala, ko aldaa e paltoor.
Leƴƴi leydi men ndi meeɗaa seerde, ko kañji fof nguurdunoo ; ko ɗum woni ko daartol men denndangol, galɗungol, hollitti, daartol teskinirngol compugol laamuuji jaajɗi ɗi daraja mum diwti keeri leydi men hannde ndi. Kono tan, e duuɓi cakkitiiɗi ɗi, koɗdigal ngal hawrii e caɗeele teeŋtuɗe e golle e baɗe muusɗe.
E nder kitaale 80, hakkeeji aadee njaɓɓaama ɗo no feewi. Ngool jaɓɓugol jojjanɗe aadee heɓi kaaɗtudi mum ko e kitaale 1989-90-91. Woon Muritani-naaɓe e nder leydi ndi haa e caggal mayri, walla tumarankooɓe wonnooɓe ɗo e leydi ndi mbaɗaa golle bonɗe ɗe ngalaa daliliilu. Muritaninaaɓe ɓe alaa ko mbiyi, alaa ko mbaɗi njaltinaa leydi mum en. Jaɓɓugol jojjanɗe aadee ɓurtungol, golle yoor-ɓerndaagu e ittugol neɗɗaagu mawɗe, kuftodinɗe mbaɗii ɗo e leydi ndi.
Musiɗɓe tedduɓe,
Miɗo yiɗi, e innde dowla oo renndude sunu e denndaangal ɓe ɗii bonanndeeji njettinoo e ɗiiɗoo sahaaji niɓɓi. Miɗo wiya on, onon rewɓe hesniiɓe, onon baayeeji, onon mooliiɓe, onon kala hiiɗaaɓe ɓe ndimaagu mum en nuskaa, wonde ko enen ndenndi oo muus.
Cafrugol bonanndeeji ngooɗoo hello niɓɓo e nder daartol leydi men ina ɗaɓɓi e moni kala muñal e jaɓondiral mbele mbaawen udditde hello heso e daartol men, ɗo ɓaɗe bayɗe nii bonɗe ngontaa waɗtu. Ko ɗum tagi kadi hannde, doole amen fof e hakilantaagal amen fof kucciti ko e njiylawu peeje juumtuɗe mbele ɓiɗɓe yummiraaɓe men mooliiɓe ɓe ina ngarta e nder ndimaagu e leydi mum en, warhooreeji baɗnooɗi ɗo ndañanee safaara moƴƴo, batte macungaagu fof muumtee.
Ɗee geɗe noon ina ɗaɓɓi gartirgol koolondiral baawngal wattitde beltital hakkillaaji e ɓerɗe. To oon bannge, laamu ngu maa waɗ fotde mum haa timma ngam artirde e ngenndi mum en ɓiɗɓe yummiraaɓe men mooliiɓe caggal leydi ɓe. Maa laamu ngu daro sara kala ɓe bonannde yettinoo walla ronooɓe mum en ngam lomtinande ɗum en hakkeeji mum en e fawaade e nuunɗal, mbele aɓe jeytoree, e nder ndimaagu e nuunɗal e mahgol janngo men denndaaɗo.
Kala Muritaninaajo moolinooɗo maa waaw artude e leydi ndi. Tee, maa laamu ngu wallondir e gollodiiɓe mum to bannge faggudu kam e HCR yantude e jokkere enɗam hakkunde Muritaninaa-ɓe mbele tuugnorɗe ina lelnee ngam naattingol maɓɓe e nguurndam leydi ndi kam e nokkuuji ɗo ɓe ngonnoo. Maa peeje ƴette mbele kala ɓe ɗum toɗɗii ɓe ina mbaawa jeyeede e ngool gartirgol juɓɓinangol.
Denndaangal kuule maa ƴette ngam newnude ngool gartugol ɓiɓɓe yummiraaɓe men e nder leydi mum en. Miɗo nodda denndaangal muritaninaaɓe nde ndarotoo ngam jaɓɓaade musiɗɓe men e hoɗtude ɗum en e nder muñondiral e ɓiyngu yummiraagu e kaɓɓondiral.
Ko ndeen tan leydi men waawata hollitde mawnugol mum e kattanɗe mum waawde ñawndude caɗeele mum tawi ƴoogi ko ɓure mum ɗe heerorii. Nii woni ma en tiiɗtu tee ndañen semmbe huccande mahngo Dowla ɗooftiiɗo sariya.
Musiɗɓe tedduɓe,
Hare ngam potal to bannge ndimaagu ɓiɗɓe leydi ndi nder dowla ɗooftiiɗo sariya maa yahda kadi e kaɓagol macungaagu e sifaaji mum fof, gaadanteeji e kesi fof. Hanki tan guwarnama o jaɓii eɓɓaande sariya hiisotoonde macungaagu e warhooreeji, harminoore ɗum. Gaa gaa golle jogorɗe ummaneede ngam mumtude batte macungaagu, maa hakkille waɗte no feewi e ndeenka e kaɓgol e mbaydiiji kesi macungaagu, ko wayi no kuutoragol sukaaɓe, njeeygu maa dahngo yimɓe kam e denndaangal sifaaji ciiɓagol neɗɗo, neɗɗo banndum.
Musiɗɓe tedduɓe,
So en tonngii, faandaare men ko sompude dowla potal ɗo ndimaagu e hakkeeji ɓiɗɓe leydi kala e yimɓe kala kormaa. Huuɓnude fodoore potal, ko waawde tabitinde potal hakkeeji e fartaŋŋeeji, ko waɗde feere mbele ko yimɓe ɓe ceerti ko ina waasa jaggireede no geɗel ceerndowel, kono no ngalu nii, tawa kadi yimɓe fof ina njiytoo e ɗeeɗoo ɓure dowla tuugiiɗo e diine, so kormondiral e ɓiyngu yummaagu e nuunɗal.
Ko ɗumɗoo tan waawi addande leydi men daraade darnde seedtinde hakkunde leyɗe, ɗo waawata hollitde neɗɗaagu mum e keeriiɗi mum ummoriiɗi ɗum e nokku mo Aarabeeɓe e Afriknaaɓe ndenndi kam e ɓure diine lislaam.»
Ƴoogirde : AMI
Firo : Bookara A. Bah


text:
Soofaa ko martaba e nder konu, heewi innireede ɗum ko jettiiɗo he won e tolno e nder harbiyaŋkooɓe konu. Ko ɗum waɗi maa ɗum haaw on seeɗa so mi innirii Jerry Rawlings e Aamadu Tumaani Tuure soofaaji demokaraasi sabu oo ko laaminooɗo Ganaa, oya ko laaminooɗo leydi Mali. Eɓe nanndi e fannu gooto, kamɓe ɓe njettinooma e nder konuuji leyɗeele maɓɓe e martaba wonde soofaaji (ofisiyeeji) « garad kapiteenuuji », ɓe polli laamuuji canndolinɗi leyɗeele maɓɓe, ɓe laamii e mudda, ɓe compi laabi demokaraasi ɗo kala paaɗo e laamaade foti tuugaade.
Soofaa ko martaba he nder konu, heewi innireede ɗum ko jettiiɗo he won e tolno nder harbiyaŋkooɓe konu. Ko ɗum waɗi maa ɗum haaw on seeɗa so mi innirii Jerry Rawlings (JR) e Aamadu Tumaani Tuure (ATT) soofaaji demokaraasi, sabu oo ko laaminooɗo Ganaa, oya ko laaminooɗo leydi Mali. Eɓe nanndi e fannu gooto, kamɓe ɓe njettinooma he nder konuuji leyɗeele maɓɓe he martaba wonde soofaaji (ofisiyeeji) « garad kapiteenuuji », ɓe polli laamuuji canndolinɗi leyɗeele maɓɓe, ɓe laamii e mudda, ɓe compi laabi demokaraasi ɗo kala paaɗo e laamaade foti tuugaade.
Holi Jerry Rawlings
Jerry Rawlings jeyaa ko leydi Ganaa, o jibinaa ko e hitaande 1947, yumma makko ko gananaajo kono baabiraaɗo oo ko tuubaako jeyaaɗo leydi Ekoos. O naatii e konu law etee ɓurnoo wonde muuyaaɗe makko ko konu weeyo, o huɓɓi e nder ngoon senngo. Hawri e oon sahaa leydi Ganaa ina tampi sabu heege e baasal, yaakaare nde Kuwaame Kurumaa (ciforteeɗo ko kam woni baaba ngenndi ndii) telɓinanooma law e hitaande 1966 sabu pollugol laamu makko ummoriingol e senerooji konu. Jerry Rawlings noon ko neɗɗo mo jikku mum salii tooñannge e fenaannde, kadi ko cuusɗo. Ko ɗum waɗi, e hitaande 1979, tawi ko o kapiten larme, omo yahra e duuɓi 32, o ardii goomuyel militeer en, ɓe ndaranii follude laamu senerooji ɗii kono ɗum laataaki, ɓe nanngaa ɓe ñaawaa warngo. Balɗe seeɗa gadiiɗe daaɗe maɓɓe remeede, sete e militeer en woɗɓe (ina jooɗtoraa ko ɓe tummbudu wooturo ɓe ngonnoo) fillii pollugol laamu nguu, ruttii halfini Jerry Rawlings yo ardo ngu. O arditii laamu nguu, o sompi laawol ngam tafde demokarasii ɗo leydi Ganaa foti tuugaade mbele ina yaltina ɓesngu mum e caɗeele wuuri ɗee. O rewni leydi ndii yolnde fotnde heblude wooteeji laaɓtuɗi kadi kaŋko e hoore makko o jeytortaake e ɗiin wooteeji. Nde ɗiin wooteeji mbaɗi, ko biyeteeɗo Hilla Liman fooli ardii leydi ndii. Kono law teskaa e oon ko gardagol mum refti tan ko he peeje gardagol laamuuji mbuuñaari ɓennuɗi ɗii (nguurndam ɓesngu wonaa ngoƴa mum), Jerry Rawlings tafi moojobere woɗnde, folli nguuɗoon laamu, felliti ngolɗoo laawol kañum e hoore mum laammaade leydi ndii. E nder lajal duuɓi nay ngal doosgal leydi maɓɓe yamiri gardagol laamu, o wayli mbaadi Ganaa, o ɓamti faggudu mum, o teeŋtini gollugol ɓiɓɓe leydi, o hiisi e daɗndugol jawdi laamu e reende ɗum e juuɗe wujjooɓe, o mahtii jotondiral makko e leyɗeele mawɗe ɗee, teeŋti noon e jiimnooɓe leydi ndii (Angeleteer). Ko e ñalngu 12 noowamburu 2020 o ruttii e joom makko tawi omo yahra e duuɓi 73.
Tomaas Sankara
Tomaas Sankara to Burkinaa Fasoo ko sehil makko, nanndo makko, mbiyaten, tawde wonii laawol ngol o ferani leydi makko ndii ko hono ngol Tomaas Sankara rewi, maa mbiyaa duɗal maɓɓe to bannge politigi ko gootal : « Njiɗ-ɗen ko addude waklitere e nder leyɗeele men, sinno ko sago, en mooɓat ɓesngu daranoo ɗum, kono ngol laawol ina liilti. Tawde eɗen njogii petelaaji, lomto-ɗen ɓesngu teetten ɗii laamuuji e juuɗe ɓe ruttoriiɓe caggal, ndokkiten ɓesngu hakke mum ». Ko ɗum waɗi, oon ne seeɗa e darnde mum fof ko lelnude dawruɗi ƴellitooji ɓesngu, ƴellita faggudu, demokaraasi, renndo ekn. J.R. reentininomo « yo o reeno jamfotooɓe » Ellee won ko o wahyanoo, sabu ko jamfa addani waklitere (révolution) Sankara laataade « koyɗol muumo », o waraa ñande 15 oktoobar 1987 tawi omo hirndoyoo batu ministeeruuji ɗi o ardinoo amo yahra e duuɓi 38. Kono haa e ñallunge hannde ngee daarol makko ko ko daartetee e nder Burkinaa.
Holi Aamadu Tumaani Tuure ?
Ɗo woɗɗaani ɗeen leyɗeele ɗiɗi, hoodere woɗnde ñifii toon ñalnde 10 noowammburu 2020, nde Aamadu Tumaani Tuure (ATT) ruttii e joomum to leydi Mali, ina yahra e duuɓi 72, o daɗondiri e Jerry Rawlings ko balɗe ɗiɗi, ɓe keccondiri ko hitaande wootere. Ko o hoodere sabu ko e sahaaji nde ɓesngu Mali hakki sabu ceddugol laamagol Muusaa Tarawore pollunooɗo laamu Moodibo Keytaa ngenndiyaŋke , baaba jeytaare leydi Mali joginooɗo dawrugol ɓamtaare renndo tuugiinde e ndema e ƴellitaare dowri. Moodibo jeyanoo ko e laamɓe Afirik daraninooɗo ngootaagu duunde ndee, ko ɗum addunoo jibingol ko lollirnoo « Fédération du Mali » kono nde wonde tiimaandi Farayse yiɗaa ɗuum, e ballondiral maɓɓe e Senngoor (hooreejo leydi Senegaal siboor maɓɓe), ndeen feere jibinaaka, boosi.
Aamadu Tumaani Tuure noon tawi ko Maali ina jaasti sabu laamu loroowu ngu Muusaa Tarawore : remooɓe ina lori, foksineeruuji inan pitoo he caɗeele, sanɗaaji duɗe jaaɓi-haatirde naatanii seppooji (ɓe tampinaama heen), rewɓe kaaɓii naatanii murtooji ngam haɓɓondirde e sanɗaaji…Tawde ko heewi fof rufat, e gardogol ATT, won sete e konu nguu felliti follude laamu, ndaranii kadi lelnude laawol demokarasii tuugingol e wooteeji laaɓtuɗi, ko ɗum addani Alfaa Umar Konaare laamaade etee yonta makko, hiisaa Mali naati tigi e demokaraasi tawde o bonnaani. Ko caggal manndaaji makko ɗiɗi, ATT dikkii lefol laamu, nde wonde kanko ne omo waɗani ɓesngu Mali yaakaare, ngu fiili mo rewrude ngol laawol e demokaraasi. O jogitii lefol manndaaji ɗiɗi, o gollanii leydi ndii hakke baawɗe makko tuugaade e demokaraasi haa ɗum rokki mo innde nder leydi e caggal leydi sabu hono ko makko koo weeɓaani, so wonde koominke ɗaccira goɗɗo laamu.
Pusgu leydi Libi e maaygol Kaddaafi annominta ko pusgu « sahre korndolli », ɗum addii pusgu e nder diiwaan Saahal oo sabu ko ɗum saabii caragol lollirɓe « jihaadiyankooɓe », tellitii e rewo leydi hee njaaɓaani Mali « ɗo yawaa he galle fof ko ɗoon ƴaaɓortee ». E oon mudda, laamu makko jaastii no feewi sabu jagge catinooɓe mo fof, teeŋti noon e jogitiiɓe larme ɗee, ngontii buuñeteeɓe, liggantoo tan ko koye mum en, kono ngoƴaaka kisal Mali, haa « jihaadiyankooɓe » keɓti feccere he leydi hee. Kono ko e oon sahaa kadi woodi « boyyel » suppiti he nder foonde (Aamadu Ayaa Sonogo) folli laamu ATT. Yaakoranooma maa kapiteen-yel ngel riddu « jihadiyankooɓe artirana Mali jeytaare mum, kono ko ndeen Mali ɓuri yoolaade, alaa ko o firti etee o haɗii ATT wune sabu ko kebornooɗo ɗoon e lebbi ɗiɗi tottitde ɓesngu Mali lefol mum.
Ko ɗii yeruuji tati, Jerry Rawlings, Aamau Tumaani Tuure e Tomaas Sankara, ittanta en jiyɗe ɗe moƴƴaani, ɗe njoganino-ɗen kooninkooɓe, wonde nganndi tan ko lorlude e dirtinde jawdi ɓesngu, no ko ngaadori-ɗen ɗoo he Muritani e won ɗeen leyɗeele.
Maamuudu Haaruuna joop