text:
Kuulal 75 : Keɓal dokkal leydi dowri e mudda, keɓrangal coodgu, maa dokkal walla ngostiigu hiisetee ko rewaani laawol so wonaa tawo dokkirnooɗo leydi ndii yamirii ɗum etee tawa ɗum teskoraama kaayit noteer keɓtinaaɗo.
Noteer kala belsindiiɗo sarɗiiji cifaaɗi e nder ooɗoo dekere ko kañum deftotoo kaalis pawiiɗo e ɗum oo.
Kuulal 76 : Tottiraaɗo leydi e mudda so yiɗii tottirde leydi dowri e mudda foti ko huccinde ɗaɓɓaande mum feewde e kiliifa tottirnooɗo leydi ndii, ko oon ɗaɓɓirta sarwisaaji karalleeji taƴɗi sañ yo loskan ɗum mbele leydi ndii liggaama, mbele amo waawa ñaawde so amo waawi jaɓde tottirgol leydi ndii walla alaa.
Ngool jaɓgol foti ko waɗaneede kaayit tottee ɗaɓɓuɗo leydi ndii oo, oon hollitoya ɗum Noteer keɓtinaaɗo. Ina farlii e oon Noteer nde loskata so tawii oon kaayit tottirgol ina rewi laawol hade makko rokkirde kaayit nuunɗinaaɗo to bannge noteer mo o foti winnditoyaade to Ardorde huuftidinnde leyɗeele e jawdi Dowla e nder Karnal leydi e nder Mughataa.
Kuulal 77 : Ronooɓe e hunanaaɓe dokkal caggal birnagol tottiraaɗo leydi dowri e mudda, wakkiliiɓe lomtaade mo e kala ko farlinaa e tottiraaɗo leydi dowri e mudda, ina farlii e mum en jogoraade leydi ndii no tottiraa nii, mbaasa ɗum feccitaade haa nde ndokkiraa pandugal kala. E ɓe mbaawi e ko heerii juutnaneede lajal gollagol leydi ndii tawa diwataa hitaande.
Kuulal 78 : Leydi dowri tottiraandi e mudda hiisetee ko leydi laamu haa nde rokkiraa pandungal kala. Ndi waawaa jukneede walla waɗeede « wakf ». Tottirgol leydi e mudda waawi rokkeede tan ko moritaninaajo walla fedde jogiinde neɗɗaagu moritani.
Kuulal 79 : Kala baɗal kaayit jowitiiɗo e tottirgol leydi dowri e mudda foti tuugaade ko e silsil joofaaɗo e ooɗoo dekere, so wonaa ɗum oon kaayit hiisetee ko woodaani.
Jeyɗo oon kaayit kiiseteeɗo woodaani alaa daliilu mo waawi hollirde ko ina laawɗina jeyi mum, ko ɗum waɗi o hiisetee tan ko jooɗiiɗo e leydi ndi o jeyaa.
Kuulal 80 : Tottirgol leydi dowri e mudda ina foti yahdude e eƴɓo taƴngo juɓɓule goodɗe ɗee.
Ina farlinaa e Joom leyɗeele dowri en e mudda nde ɗooftotoo newuyaaji ndenndaandi maa keertiindi ɗi eƴɓooji juɓɓule ɗee kebli.
Sifaaj no ɗiin eƴɓooji juɓɓule lelnirtee toɗɗetee ko e rewrude e laawol sariya.
TAƳRE V. 2 – Hol ko bonnata hakke Tottiraaɓe leydi dowri e mudda.
Kuulal 81 : Leydi dowri waawi huutoreede tan ko fawaade e ko rokkiraa koo. Ɗum waawi waylireede tan ko e ɗaɓɓaande tottiraaɗo leydi ndii feewde e tottunooɗo leydi ndi oo ; Ko oon, caggal nde yuurnitii doosiyee oo waawi ñaawde so tawii baylugol kuutoragol leydi ndi ina jojji, kadi o toɗɗoo sarɗiiji ɗo ɗum fawotoo.
Baylugol ko anniyanoo e leydi hee koo, ko aldaa e yamiroore tottirnooɗo leydi ndi oo, ina firta tottirgol leydi ndii.
Kuulal 82 : Tottirgol leydi dowri e mudda firtotoo ko dow ɗiiɗoo sarɗiiji garooji:
– E sahaa nde tottirgol leydi e mudda ndii wonti dokkal pandungal ;
– E sahaa nde lajal parlingal e gollugol leydi ndii joofi walla nde lajal aawre leydi ndii no siforaa e kuulal 91 gonngal les ngal, huuɓi ;
– Walla tottiranooɗo leydi ndii e muuda kañum e hoore mum, ko aldaa e waawnere, hollitta yaafiima tottirgol ngol, winnda tottirnooɗo leydi oo. Maayde tottiranooɗo leydi e mudda so tawii kay ronooɓe makko walla ɓe o hunaninoo dokkal leydi ndi njaɓaani e nder lajal hitaande caggal nde o saŋkii, leydi ndi winnditee e inɗe mum en, kollitaani kadi yiɗde mum en lomtaade maayɗo oo e denndaangal ko farlinoo e mum ko yowitii e tottirgol leydi ndii.
– Walla so tawii ko njuɓɓudi wonnoo walla fedde, pusgol mum ko adii nde lajal gollugol leydi ndii joofata ;
– Pirtagol tottirgol leydi sabu baasgol tottiraaɗo leydi ndii hormaade sarɗiiji joofaaɗi e ooɗoo dekere.
Kuulal 83 : So tawii tottirgol firtiima no ɗum waawi jolirde fof, kaalis joɓaaɗo ngam tottirgol leydi e mudda oo, ruttetaake, heddotoo ko e booñ ndenndaandi.
Kuulal 84 : Pirtagol tottirgol leydi e mudda tawa saabii ɗum ko waasde gollaade e mayri ko farlinanoo koo walla ŋakkinde ɗum, waawi jolde tan ko caggal nde losko waɗaa, kadi joomum reentinee lebbi jeegom ko adii nde lajal gollugol leydi ndii toɗɗanoo ndee, so wonaa tawa noon lajal ngal dirtinanooma no siforaa e kuulal 94 gonngal les ngal.
Kuulal 85 : Kaayit ceedtotooɗo pirtagol tottirgol leydi ndii, baɗaaɗo fawaade e sifaaji e dalilaaji kaalaaɗi e kuulal gadingal ngal, ƴettetee ko caggal nde teskaa wonde leydi ndii gollaaka walla golle baɗaaɗe heen ɗee timmaani. Waɗata oon kaayit ko sarwisaaji karalleeji taƴɗi oon sañ, laawɗinta ɗum ko Goomu jeerto luure ko yowitii e leyɗe denndaaɗe e nder Muqataa.
Kuulal 86 : Njeeygu leydi tottiraandi e mudda tawi ko ko yaɓɓi kuule ooɗoo dekere, ɗum saabotoo ko pirtugol ngol ɗoon tottirgol leydi tawa ɗum haɗataa joomum noddeede sariya so teskaama won ko rewaani laawol ko o huutorii.
Kaɓirɗe bawɗe sompeede e leydi e oon sifaa kiisetee ko njantii e jeyi laamu.
Kuulal 87 : Ko dekere walla aretee ƴettetee ngam tabitinde pirtagol tottirgol leydi dowri. Mo ɗum yettii kala ina jogii hakke wullitaade e hilifaaɓe njuɓɓudi laamu walla ñaawirɗe taƴɗe sañ ngam niilnaneede oon dekere walla aretee.
Kuulal 88 : Tottiranooɗo leydi e mudda caggal ɗum firtaa, tawi dalilaaji ɗi sarwisaaji karalleeji toppitiiɗi ɓetde ko gollaa e leydi hee ndokki ɗii amo yedditii ɗum, amo waawi huccinde wullitaango makko etee o jaɓanee, feewde e kiliifa gonɗo dow oo walla ñaawirɗe taƴɗe sañ ngam ɓeto ngoo waɗtee goɗngol.
Ngooɗoon wullitaango ina addana tottiranooɗo leydi oo yowaneede silsil ƴettaaɗo ngam riiwde ɗum e leydi hee.
So tawii wullitaango feewde e kiliifa gonɗo dow oo jaaɓtaaka e nder lajal lebbi ɗiɗi, ndeen deƴƴere oo hiisetee ko calagol.
Kuulal 89 : So tawii saabii pirtugol tottirgol leydi ko waasde golleede walla ŋakkere golle walla noon ko tottirde leydi ndii neɗɗo goɗɗo tawa wonaa e dow yamiroore, leydi ndii fotata ko yeeyeede e peñcu fawaade e sarɗiiji joofaaɗi e deftere parliiɗi arwaniire ndee. Ko heɓaa e njeeygu hee fof waɗetee ko e booñ laamu.
Kuulal 90 : So tawii tottirgol leydi e mudda firtaama sabu cankagol joom mum, tawi teskaama won lordi, ndemri maa mahdi darii e nokku hee, ronooɓe walla jogiiɓe hakkeeji e tottiranooɗo leydi ndii, ina poti, e nder lajal lebbi jeegom caggal nde kaayit tabitinɗo pirtugol tottirgol leydi ndii ƴettaa, ɗoofde kala ko gollanoo e nokku hee.
So tawii ngaal lajal timmii, joomum en ittaani ko darinoo e leydi hee koo, leydi tottiraandi e mudda ndii waɗetee ko e peñcu, yeeyee fawaade e kuule e sarɗiiji no siforaa e deftere parliiɗi nii.
Ko administarasiyoŋ foti toɗɗaade njaru ko darii e leydi hee koo so tawii kay tottiranooɓe leydi ndii e mudda ngullitaaki Goomu Jeerto ñaawoowo luure to bannge leydi dente taƴngu sañ.
Coodɗo leydi ndii ina foti yoɓde tottanooɗo leydi keɓtaandi ndii walla ronooɓe mum walla jogiiɓe hakke e mum, ndaamordi sabu geɗe moƴƴinɗe nokku ɗe goomu ɓeto taƴngu sañ teskii e dow leydi hee.
Kuulal 91 : Ko Noteer keɓtinaaɗo mo tottirnooɗo leydi ndii toɗɗii, taƴata njeeygu nguu. Coodɗo leydi tottiraandi e mudda oo ina foti ɗoon e darnde, yoɓde hakkeeji tottiranooɗo leydi ina heɓta oo, walla joom hakkeeji makko, ko kanko kadi foti yoɓde hakkeeji booñ ndenndaandi ko adii nde leydi ndii waɗtetee e juuɗe makko.
Baɗtugol e juuɗe neɗɗo goɗɗo tottirgol leydi e mudda tottiraandi njeeygu e peñcu waɗata kaayit mum ko noteer caggal nde coodɗo oo yoɓi hakkeeji cifaaɗi e haala ɓennuka kaa.
E winndannde faynde njaaɓanten ko “ DOKKAL LEYDI PANDUNGAL ”, mbaawen timminde ganndal men ko yowitii e fannu ɓurɗo himmude e sariya jeyi leydi mo toŋ. 83-127 ñalnde 5 suwee 1983.
Maamuudu Haaruuna Joop


c: text/html

text:
Oon sahaa gooto mo peeje cakkittee ngam yaltinde leydi ndii kiris, laamu Asiis ina ɗaɓɓiri sosiyateeji tati jula mawɗo biyeteeɗo Buamatu (joom opitaal gite oo) nde njoɓata fotde miliyaaruuji 4 ugiyya. Ko ɓuri heewde e yimɓe mbiyi wonde « hay gooto meeɗaa yiyde ko wayi nii », tee ina cikkitii laamu nguu (walla Asiis e hoore mum) yiɗde bonnande Buamatu.
Oon sahaa gooto mo peeje cakkittee ngam yaltinde leydi ndii kiris, laamu Asiis ina ɗaɓɓiri sosiyateeji tati jula mawɗo biyeteeɗo Buamatu (joom opitaal gite oo) nde njoɓata fotde miliyaaruuji 4 ugiyya. Ko ɓuri heewde e yimɓe mbiyi wonde « hay gooto meeɗaa yiyde ko wayi nii », tee ina cikkitii laamu nguu (walla Asiis e hoore mum) yiɗde bonnande Buamatu.
Jooɗaniiɗo E nder ɗeen balɗe tan kadi Banke leydi ndii (BCM) yamiri denndaangal sositeeji laamu nde njaltinta kaalis njoɗɗinnoo to GBM, banke makko. BCM salii hay woppitde kaalis paanooɗo to opitaal gite too, fotde 400 miliyoŋ ugiyya. Rewi heen ko cukko hooreejo Dental BSA (pelle njulaagu Buamatu) biyeteeɗo Muhammed wul Debaag jaggaa, sokaa. No geɗe joopiiɗe mo ɗee mbayi heewde nii, ko ɓuri heewde e leydi ndii (so wonaa yimɓe fof), miijo mum en ko « Asiis woni ko e haɓaade Buu Amatau ». Hol ko addi bone ? Hay gooto anndaa. Nganndu-ɗen tan, ko Asiis e Buamatu ina njiidi no feewi. Eɗen nganndi kadi, nde Asiis waɗi kuudetaa mum ndee, Buamatu wallii mo no feewi, sibu ko kañum udditani o dame laamu Farayse e Senegaal, ƴetti ngalu keewngu waɗi e woote ngam wallitde mo… Heewɓe mbiyi « kaawaaka ko waɗi koo, sibu ko ɗum woni jikku makko, ko hono ndeen bonannde o yoɓi Maawiyya e Eli e Siidi ». Ɓe pawti heen « wonande Asiis, moƴƴere yoɓretee tan ko bonannde ! »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gooto keddinooɗo e sosnooɓe Muritani yahii. O luulndinooma laamu ko juuti, hade makko woppude politik. Omo jeyanoo e sosnooɓe Muritani, mo bone kewkewe 1966 nawornoo. Min ndañii fartaŋŋe ɓadaade mo, gollondirde e makko e les, woodi sirluuji jowitiiɗi e wiɗtooji amen e nguurndam makko ɗi o resndi min, kam. Hol ko yimɓe nganndi tigi rigi e ooɗoo seede mawɗo daartol Muritani ? Maamuudu Sammba Booli Bah jibinaa ko 8 saawiyee 1920. O fuɗɗorii jaŋde ko Kayhayɗi, jaŋde makko hakkundeere ndee o waɗi ɗum ko to Ekkol Blanchot to Ndar, hade makko naatde Ekkol Kebloowo Jannginooɓe (Instituteurs) Sebikotaan to Senegaal.
Kono o jannginaani, sibu ɗoon e ɗoon o naatnaa konu koloñaal kanko e sehil makko mo o meeɗaa seertude hono porfesoor Hasan Sek (gonɗo kalifu e cili keewɗi e laamu sosiyaalist en). Ko heen o woni haa 1946. Cehilaagal maɓɓe ngal noon fuɗɗii ko nde ɓe njanngata ekkol Blanchot. Ko o neɗɗo koosɗo, mo nganndu-ɗaa ko peranɗo hoore mum laawol wonande darnde maantinde jogori daraade e nder ngurrndam leydi mum.
Nde wolde adunaaare ndee joofi, o arti Ndakaaru, ɗo guwarnama Afrik hirnaange jooɗinoo, o waɗaa e nder njuɓɓudi koloñaal hee, jaggal to kabine Komiseer Toowɗo, caggal ɗum to Meeri Ndakaaru, hade makko fekteede to ardorde Kaalisaaji to Ndar. Ngool pektugol noon deɓi waade ko no lesɗitingol ngol geɗe daartol paamninoyta en. Ina moƴƴi yuurniteede tigi-rigi ngam faamde darnde makko e golle makko jogorɗe arde. Eɗen cifoo noon huunde e darnde makko.
O suɓii ngenndi makko tawi omo woni e luulndo : 1948-1957
Gartal makko hawri ko e cosgol Muritani : toɗɗagol jooɗantooɗo Muritani e Suudu sarɗi Farayse. Ko ɗum addani mo naatde ‘’fedde meeɗnooɓe wonde elewaaji ekkolaaji koloñaal’’, ko heewi heen ummorii ko to William Ponty, tawi kam en fof kadi ko daande maayo njeyaa, rewo e worgo, ngam « wuurtinde enɗam ». Ko ɗoo o naatiri politik, tawi kadi ko e luulndo.
E jaati, nde o woni tergal Dental Kuɓtodinngal Jibinannde Daande Maayo (Union Générale des Originaires de la Vallée du Fleuve) hono UGOVAF, omo jeyaa e addanɓe fedde ndee, tuggi 1947, daranaade nafooje ɓaleeɓe Muritani. Ɗum waɗi goomuuji ɗiɗi feeñde e kesɗitingol ardorde fedde ndee e hitaande 1948, tawi won heen ko « jogorɓe wontoyde muritaninaaɓe », wattinɓe yaltude fedde ndee, cosi fedde woɗnde wiyeteende ‘’Entente Mauritanienne’’ (Nanondiral Muritani).
Kanko e Sammba Ganndega, mo o yaltidi UGOVAF, o naatdi e goomu muritaninaaɓe (Njawaar Saar, Jeeri Sidibe, Dey wul Siidi Baaba…), ɓe cosi, e 1950 ‘’Entente Mauritanienne’’, ɓe ngardini ɗum Horma wum Baabana. Ooɗoo parti, mo koloñaal horsinaano, tawtoraama woote toɗɗagol depiteeji e lewru suwee 1951 e saawiyee 1956. O fooɗondirtunoo ndeen ko e ‘’Union Progressiste mauritanienne (UPM)’’ mo Siidi el Muttaar Njaay, mo Muttaar wul Daddaa lomtii e ballal koloñaal. Sikke alaano heen, ‘’Entente’’ ɓelsat ɗeen woote.
Caggal nde Horma wul Baabana hawaa e woote 1956 ɗee, o yalti Entente, o hucci Maruk, o wonti e wallitde miijooji parti maruknaajo biyeteeɗo Istiqlaal kam e miijooji laamu Maruk teeɗaninoongu heɓtude bannge e Muritani. Maamuudu Sammba Booli yalti Entente, sosi ‘’Bloc Démocratique du Gorgol’’ -(BDG) – (Ɓooɗde Demokariisi Gorgol) to Kayhayɗi e hitaande 1956.
Mbele ko ngelɗoo partiyel ngel woɗɗaano miijooji federaaliiji* Seengoor jibini pelle innitirtooɗe hakkeeji ɓaleeɓe e leydi ndii hannde ɗii ? Ko waawnoo heen fof, laamu nguu horsinaano cosnooɗo oo parti oo.
Humpito makko e laamu e parlamaan
O ari tawtoreede mooɓondiral Eeleega jooɗinoongal 2 haa 5 mee 1958 ko omo yooɓii humpito mawngo ngo o dañnoo e UGOVAF e Entente e BDG. Nde tawnoo Muttaar ina faami ɗuum, ñaagii mo nde ɓe ndiwtata luure ngam waawde renndinde doole maɓɓe politik e ner RPM (Parti du Regroupement Mauritanien), jogorɗo wontoyde Heerto Ɓesngu Muritani, hono Parti du Peuple Mauritanien (PPM parti bajjo), gardinooɗo leydi men haa kuudetaa koninkooɓe 10 sulyee 1978.
Ko e ngalɗoo Mooɓondiral ɓe mbaɗani Muritani Doosɗe ganndiraaɗe doosɗe 22 marse 1959, kam e guwarnama ɗiɗmo (baɗɗo terɗe 10). O halfinanoo e oon guwarnama ko ko faati e teeru e koɗki, o sawndondiri toon e Aamadu Jaaje Sammba Joom Bah, ɓaleejo bajjo jeyanooɗo e Diiso Guwarnama (Conseil de Gouvernement) mo terɗe 5, toŋtunooɗo mo : Nii woni yolnde nde naatnugol Dey wul Siidi Baaba, jaltunooɗo Entente Mauritanienne, e Diiso Guwarnama hee, lomtinaama haa timmi. Ɗum fof e waade noon, Dey wul Siidi Baaba wattini ko tawtoyde Horma wul Baabana to Maruk. O wontoyi toon Hooreejo Asaambele Ngenndi Maruk.
Ñalnde 29 settaambar 1961 Bookara Alfaa waɗaa kalifu cellal e nder guwarnama tataɓo (terɗe 11), Maamuudu Sammba Booli nomaa kalifu kaalisaaji. Nde ɓooynoo o wonti hooreejo Suudu sarɗi (Asaambele ngenndi).
Yolnde bettunde e nder darnde makko politik : 1966
Cosgol PRM majjinaani hujjaaji ɓaleeɓe. Ɓe njahii boom ha ɓe ɗaɓɓi nde nomgol fawotoo e jerondiral keeweendi (proportionnelle) kam e jedditagol koɗdigal.
Nii woni, e hitaande 1963, capanɗe keewɗe jagge ɓaleeɓe ɓe mbeltanooki e Mooɓondiral Eeleega, rentunooɓe nder fedde Union Générale des Originaires de la Mauritanie du Sud (UGOMS) woni Dental Kuɓtodinngal Jibinannde Worgo Muritani, mbinndi kaayit, totti ɗum Muttaar wul Daddaa hooreejo Dowla, ina ɓiya heen : « Minen ɓaleeɓe Muritani, amin mbasiyoo Mooɓondiral ngal e Parlemaan oo e Hooreejo dowla oo, nde ƴeewtotoo jooni jooni juɓɓule dowla oo, ngam waɗtude juɓɓule Federaal ngam jaabtaade yiɗde ɓesngu nguu ».
Caggal UGOMS, jagge 19 ɓaleeɓe mbinndi, cari kaayit ganndiraaɗo Manifeste des 19 (ina heen koreeji makko) ɗo ɓe kollitta yawre maɓɓe geɗal leñol maɓɓe rokkaa e laamu hee, hono no UGOMS waɗnoo nii, ɓe njeertini, ɓe ɗaɓɓi peccitagol ɓurngol nuunɗude laamu nguu. Jaltugol oon manifeste jibini wolde hakkunde ɓesngu.
Maamuudu Sammba Booli felliti yahde to Muttaar wul Daddaa ngam wasiyaade ɗum nde teskotoo kulhuli jagge ɓaleeɓe ɓee kolliti ɗii. Kono Muttaar wul Daddaa, ina tuumi mo wondude to les, e winnduɓe kaayit oo, tee yejjitaani miijooji e darnde makko ndeen e luulndagol, kam e yiɗde mo cosgol Dental, itti mo hooreejo asaambele ngenndi, fekti mo Singiti yo o won toon mawɗo tunndu (chef division), les njiimaandi neɗɗo mo o foti jannginde e heblude.
Biro politik ngenndi parti bajjo oo (BPN) yaltini bayyinaango raɓɓo e batu mum 21 feebariyee 1966, njooɗoriingu suddude nguu ndiiwgu : « BNP oo teskiima Bah Maamuudu Sammba Booli woppii golle (demosinii), ɗum noon o nattii wonde Hooreejo Asaambele Ngenndi, sabu o nattii wonde depitee ». Jonte seeɗa caggal ɗuum, Elimaan Kan ittaa kalifu. Kariyeer politik joofii, goɗɗo fuɗɗiima : so njulaagu. Kono politik meeɗaa woɗɗude ndee maande hormaande.
Hakkunde haala e kaandugol … Kala nde haala cosgol Muritani walla mooɓondiral Eeleega kaalaa, innde Maamuudu Samba Booli haalete heen. Fuutankooɓe walla ɓaleeɓe fof nii, mettinɓe no feewi e ngonka mum en e leydi ndii, ina keewi fawtude bone ɗee fof e makko, sibu, e wiyde mum en « ko kanko salii jaɓde ardaade leydi ndii oon sahaa ». Tawi ko goonga, ɗuum woodaani.
Ina jojji noon ndutto-ɗen e daartol ngam waawde faamde no moƴƴi ƴoƴe kuutoraaɗe ngam joñde mo kam e haalaluuji kaaleteeɗi heen ɗii. Nafooje e jamfaaji ɗe ɗum jibini, kuutorteeɗi ngam hoonaade nder Muritani, leydi ndi suwaa tawo tiiɗde, ngonaa sara e ɗuum kadi.
Ko waawnoo heen wonde fof, Maamuudu Sammba Booli fotaani walla waawaa tuumeede ŋakkeende ngenndiyankaagal, sibu nde kabaaru siyani mo wonde Horma wul Baabana jamfiima, o waɗaani hannde haa janngo, o wiyi oon gonnooɗo jahdiiɗo makko, wonde ɓe mbaawaa jokkude e wallitde ɗum so tawii fellitii yantoyde e Maruk ngam haɗde ndimaagu Muritani.
Ko noon tan nii waawnoo wayde, sibu gila e kitaale 1950, nde Muttaar wul Daddaa ɗaɓɓi yiyndirde e Maamuudu Sammba Booli to Ndar, battane « baaba ngenndi » nganndaama gila ndeen.
E fawaade e ko o seedtii, geɗe goɗɗe ina ngaddana en faamde no moƴƴi hol ko kewnoo nde o joñetee ndee. Ko waawnoo heen wonde fof nii, laamu koloñaal ko ko suɓinoo neɗɗo mum, so Muttaar wul Daddaa, tee ñaawaa ko alaa baawɗo heɓde laamu so wonaa oon.
Nde tawnoo Maamuudu Sammba Booli juutii balɗe, tee jaɓaani haalde, ɗum wayti hankadi no daarol nii. En puɗɗiima etaade ɓallaade mo gila 1985, njokkir-ɗen e makko e mbaadi ngoɗndi caggal nde ndaay-ɗen. Abdarahmaani Ngayde ganndiraaɗo Basel, gooto e wallifiiɓe ndee winndannde, e fawaade e ɗaɓɓaande teeŋtunde porfeseer Abdullaay Baccili, fuɗɗinooma jokkondirde e makko e lewru suwee 2008. Geɗe ɗe njeyaaka e teyaaɗe men ndartini ɗeen jokkondire, geɗe goɗɗe leeltini bayyingol majje.
Ooɗoo seede mawɗo, yaltiino e deƴƴere mum laawol goɗngol e hitaande 2010 nde Muritani mawninta hitaande mum 50ɓiire. Nguun « seedanfaagu » mbinndaangu maa bayyine ko neeɓaani… O huniima tee o ruttotaako, waɗde ngaal gollal daartol ngal daartiyankooɓe men hannde poti ummanaade ko yaaccii. Faandaare ndee ko yaltinde deftere feeñninoore jokkondire baɗdanooɗe, e hooreejo gadano suudu sarɗi Muritani.
Oo sofaa mo tampataa haɓaama kaaɗdi doole mum ngam haɗde taccingol galleeji keewɗi e hitaande 1989. O dariima haa heewɓe woɗɓe ndokkitaa jawɗeele mum en teettanooɗe. Ɗii keewuuji muusi mo, haa ko ɗum jarani mo, e ndeen hitaande wootere, yahdude e yimɓe woɗɓe, ko wayi no Abuubakri Kaaliidu Bah e Baaba Galle Woon, e nder diiwaan Afrik hirnaange oo ngam etaade dartinde oo musiiba bonɗo. Ɓe ndañii hakkille wallinoraade min, minen e musiɗɓe woɗɓe forsanooɓe uujde caggal leydi. Ɗum noon ko gooto e seedeeji cakkitiiɗi, tawanooɗi mahngo Muritani, dewɗo laabi ɗi ngaadoraaka, wirnii ɗoo.
Innde makko e golle makko – no inɗe e golle fuɗɗunooɓe Muritani ɓee fof nii – ina kaandi e saakteede, e hisneede. E nder ɗuum, ina moƴƴi nde sukaaɓe ɓee njokkondirta e jeyanooɓe e maɓɓe, wuurɓe haa hannde, waawɓe seedtaade nguurndam yimɓe mawɓe, jaambareeɓe, darinooɓe darnde tiiɗnde, kono ɓe nganndaaka. Maamuudu Sammba Booli ko e ɓeen jeyaa. O yahii caggal nde o tacci teeminannde no woorunoo, o yahdii e ganndal makko e teskuyaaji makko ɗi nafoore mum en alaa ɗo kaaɗi.
Hannde, haala makko ka Abdarahmaan Ngayde ƴettunoo maa naftore e no waawi aaɓnoraade kala, tawa ko e ɗooftaade yiɗde biɗtoowo oo, ngam siftorde oo ngenndiyanke mo daartol Muritani foti mawinde.
To bannge maaɗe, ina waɗɗii gardiiɗo Communauté Urbaine Nuwaasoot, e ballondiral e laamu nguu, innirde mo gootol e laabi wuro ngoo, no Muttaar wul Daddaa waɗaniraa nii. Ko huunde nde oo ngenndiyanke mawɗo, gooto e sosɓe Muritani, haandi.
Wuurtinde denndaangal yimɓe mawɓe maantinɓe e nguurndam leydi ndii, ko huunde nde ɓe kaandi, mbele kadi yimɓe fof ina ngannda ɓe.
Yo Alla ɓuuɓnu ƴiye makko, naatna mo aljanna. Aamiin.
Buubakar Jagana e Siree Bah e Abdarahmaan Ngayde
Firo : Bookara Aamadu Bah


text:
Toɓo heewngo ndiyam jippiima ñalnde 28 06 2017 e nder diiwaan Maatam teeŋti noon e falnde Kanel. Ko ɓuraa huleede to bannge diiwaan daande maayo, wuro Ballel Sowanaaɓe laawol baɗangol kaaƴe boɗeeje a dogat fotde 13 km alaa ko feewi heen, kanel fotde 80 km alaa ko moƴƴi heen. Eɗen nganndi laawol Wurosoogi Bakkel ko golle ngoni suwaa tawo gasde to bannge Bakkel fuɗɗii waɗeende laabi celduɗi ko tuggi Boñnji haa yettii Bakkel. So ɗuum gasii ko Ko Boñnji haa yettoo Fajar. Ko ɓuri hulɓinaade fof laabi ɗi moƴƴaani tee ko e naatirɗe ndunngu tee haa jooni laabi ɗi ina mbayi nih.
Ina jogaa njoorto kam ko hooreejo leydi ko udditi laawol ngol ko ina selli to fiɓnde njaru mum dariima 100 miliyaar e kaalis seefaa, ɗuum ko Njum_Wurosoogi… Wurosoogi Bakkel. Ooɗoo diiwaan Maatam caɗeele mum fof ko yah ngartaa to bannge laabi, kono happu mo lebbi 15 ina ɗaminaa e dañde laabi moƴƴi.
Bookar sek Lewlewal Maatam


text:
Jaɓɓorgo Pese Diine
Pesol: Diine
Joologol firaawna e koreeji mum
Ko nii ɗum wayi : e nanallaaji, hono Alla toowɗo oo jippinii Jibril (JKM) (JKM) e dow leydi e ayaawo neɗɗo ina ñaantii haa...
Annabi Muusaa e Khadara (8)
Biyeteeɗo Kaaba El ahbaari wiyi wonde nde Alla totti Annabi Muusaa deftere Tawraata ndee, o heɓi kadi ganndal keewngal, Annabi Muusaa wiyi : “eehey ma...
Daartol nguurndam Annabi Muusaa (6) : Jaltugol Muusaa Mudeyyana
Nde Annabi Muusaa mo (JKM) yalti, o yahi to leydi Mudeyyana, o mo yahatnoo tan, haa o tawi aynaaɓe ina njarna ndammiri e woyndu...


text:
Hukuuma honoowa filu himbe nga lesdi Naajeeriya NAPTIP hawtan hoore bee kawtal lesde Oroba ngal EU ngam raggidinki filu himbe wolaama bana filu bacci e rewbe.
Darektaajo mawdo mo hukuuma honoowa filu himbe ka lesdi Naajeeriya NAPTIP, Mrs. Julie Okah-Donli on suuditi haala kan yaake nde O jabbanno golloobe ciimaaru lesdi Spain nde yaarani mo ngilla haa laamorde hukuuma kan wonde Abuja.
O wangini tiinaare hukuuma kan ngam yiiki filu innu adama’en faddaama hawtaade e wurtinki himbe her laabi corke fuu dow anniya nastuki lesde Nasaara’en.
Mrs. Oko-Donli andini wakili’en ben dow hukuuma kan do wad fodde bawde maaka ngam yiiki ka reeni Naajeeriya en wolaama bana sukaabe nastuki juude filoobe innu adama’en nder e yaasi lesdi fuu.
Darektaajo on tefri wakili’en ben lesde kawtal Oroba e duuniyaaru fuu wllita lesdi Naajeeriya bee kubaruuji nyidda bale en ben ngam yiiki ndi hoosi jabrude kandude dow mabbe.
Gurin


text:
Caggal bismaango e calminaali, o idii ko yettude leydi Ecopi sabu jaɓɓungal mawngal jaɓɓii ɓe ngal, o duwanni ɓe sabu sankaare Meles Senawi cankiiɗo ñalnde 21 ut 2012, ‘’mo golle mum njangtoytee janngo’’. O yetti ɓe o inniri «heedanooɓe Mali», hono Doktoor Yayi Boni gardiiɗo batu hooreeɓe leyɗe, Alasan Watara gardiiɗo CEDEAO, Belees Kompaawore e Jonatan Godluk maslooɓe kiris Mali e Isufu e Idris Debi e Makki Sal.
Caggal bismaango e calminaali, o idii ko yettude leydi Ecopi sabu jaɓɓungal mawngal jaɓɓii ɓe ngal, o duwanni ɓe sabu sankaare Meles Senawi cankiiɗo ñalnde 21 ut 2012, ‘’mo golle mum njangtoytee janngo’’. O yetti ɓe o inniri «heedanooɓe Mali», hono Doktoor Yayi Boni gardiiɗo batu hooreeɓe leyɗe, Alasan Watara gardiiɗo CEDEAO, Belees Kompaawore e Jonatan Godluk maslooɓe kiris Mali e Isufu e Idris Debi e Makki Sal.
O yetti leyɗe neldude koninkooɓe ngam wallude Mali heɓtude bannge e leydi mum mo maafiyaa e julaaɓe dorog e ownooɓe huutortooɓe innde Lislaam njiimi gila 2012. O wiyi ɓe : « mbiyanon kam ɓesnguuji mon wonde Mali yejjittaa bada ngalɗoo ballal ngal hay gooto waawaa hiisaade. Ngal wayi e amen ko no ñamaande ƴiiƴam nii». O yetti kadi debbo Afrik worgonaajo gardiiɗo Goomu Kisal Afrik hannde oo, hono sokna Nkosasana Dlamini Zuma njettoor teeŋtuɗo. O salmini kadi leyɗe ɗe njeyaaka e Afrik dariiɗe hannde wallude leydi Mali ɗee, «haa arti noon e Farayse, e ɓesngu Farayse». O wiyi o salminii persidaa François Hollande sabu peelelaagal mum, sabu heñaade arde faabaade Mali, sibu, «hannde, sabu darnde konu Farayse tiiɗnde ndee, goomuuji ownuuji toowtii» ɗiin goomuuji «innooji Alla kono baɗooji golle seyɗaane».
O wiyi «min njiɗi foolde ko janngo tan, wonaa haa ɓaawo janngo, sibu, wolde amen wonaa tan huutoraade njogitaaje barooje. Wolde amen ko naatnude sukaaɓe rewɓe e worɓe jaŋde. Wolde amen ko waawde safrude yimɓe amen. Wolde amen ko waawde rokkude yimɓe amen kattanɗe ƴellitaade e nder oo aduna julyultondiral mo fanndotaako hay gooto». ‘’Mali woɗɗoyiino no feewi e caɗeele e hitaande 2012 ndee. Hannde noon, sabu ballal Farayse e leyɗe Afrik cehilaaje, kulol faati oya bannge. Ko ɗum addani ɓe wiyde wonde wolde amen ngam heɓtude ndimaagu amen e wellitaare amen e jam e kisal, ko wolde hirnaange luulndiinde juulɓe ɓe ngalaa ko ndartorii’’.
«Kaalanee min hol ko waɗi hay gooto nanaani daaɗe maɓɓe, nde leydi Mali, leydi juulɓe fotde 95%, hatojinnoo e njurum maɓɓe e ballal ɓiɗɓe yummiraaɓe mum diine Lislaam ndee ?
Hol to ɓe ngonnoo nde mboombon mbonnetee ndee, cerɗi fetel ina tukkaa e hakkillaaji mum en ?
Hol to ɓe ngonnoo nde ɓeeɗoo ñaawooɓe fenaande mbarata debbo e gorko e dow fenaande, sabu tan tuumeede jinaa ?
Hol to ɓe ngonnoo nde soldateeɓe konu Mali kirsetee rawane to Agelhok?
Kaalanee en to ɓe ngonnoo, no annduɓe diine leydi ndii fof naamndorii ɗum nii, nde ujunnaaje ujunnaaje Malinaaɓe mberletee e mbeddaaji, ndogata ina njalta leydi mum en, e nder caɗeele teeŋtuɗe e baasal mawngal?
Hol to ɓee woytotooɓe bonannde ngonnoo, nde ɓeeɗoo ruggooɓe, arɓe tooñde, ciynata sariya koyeera ustoowo, taƴata juuɗe sagataaɓe amen, kelata teleeji, ina moñña telefonaaji, karminta fuku bal ?
Hoto larñitee ñawannde, ko min ƴattaa koo tan yonii !
Mali haandaani ooɗoo kutuya sibu wonnoo ko e caɗeele bonɗe. Ownooɓe ɓee mbarii, kulɓinii, mbonnii rewɓe, alaa ko mbaɗaani e bonannde. Mali haandaano e oo kutuya sibu ko leydi pine, ko leydi muñal, yankinaare e deeƴre.
Min kaɓaaki e Lislaam. Min kaɓotoo ko ownugol, ko e ownooɓe dahooɓe ɓe mbiyaani mbaɗaani ina njuloroo ɗum en, ownooɓe wuurɓe e njeeygu dorog. Min ngoni ko e wolde goodal amen.
Min ngoni ko e wolde haɓotoonde niɓɓere. Min ngoni ko e wolde luulndiinde yiɗɓe waawnude min ruttaade caggal.
Bonanta Lislaam kay ko ɓeeɗoo ruggooɓe, ɓee naatnuɓe sikke e ɓerɗe e hakkillaaji jibinaaɓe e diine, mawni e diine, ɓe baabiraaɓe njibinaa e nder diine, gila e yontaaji ɓooyɗi, mahiiɓe e ɓure diine goonganteejo oo. Sibu, gaññeeje kelaaɗe to Tummbuktu ɗee, keldaa ko e innde Lislaam ! Lappaaɓe to Gawoo ɓee, lappiraa ko innde Lislaam ! Worɓe e rewɓe fiyaaɓe Kidaal ɓee, piyraa ko innde Lislaam !
Holi oo Lislaam ? Wonaa mo nulaaɗo Alla (mo jam e kisal ngoni e mum) oo dey ! Sibu oon lislaam meeɗaa waawnude hay gooto, meeɗaa hoynude hay gooto, meeɗaa woppude rewɓe hesniiɓe, meeɗaa baayɗinde walla woofɗinde hay gooto, sabu tan ɓurde doole. Abada, ŋakkeende nuunɗal kam e ɓooli kokayiin mbaawaa wonde Lislaam amen, diine amen. Lislaam amen oo, ko Lislaam kormagol aadee e ndimaagu mum e neɗɗaagu mum e hurum ɓalndu mum, Lilsaam amen ko deenoowo koɗdiiɗo, ko ɗuhoowo famarɓe doole e baayeeji, Lislaam amen ko doondiiɗo, cemmbinoowo jam e deeƴre e nanondiral, islaam amen wonataa abada yiɗde tan rufde ƴiiƴam yimɓe e dow amdaare.” (…)
Tonngol : Bookara A. Bah


text:
En ngardiino e winndannde men Baktansar haa ɗoo :
Lomtii Baktansar ko Laamɗo canndollinɗo ina wiyee Bardaadis, oon noon wonnoo ko nokku ina wiyee Aderbajaan, kono oon wonnoo ko e diina Majoos, oon laamɗo yahii haa dagni dewgal hakkunde ɓiɓɓe worɓe e yummiraaɓe mum en, walla wanndiraaɓe mum en rewɓe. Geno maɓɓe ko Jeyngol, ko noon ɓe nguurdunoo e nder persenaaɓe, itti kaan ɗoon ngonka ko laamɗo goɗɗo ina wiyee Kisraa Anii surwaan. Ko oon haɗi neɗɗo resde yummiraaɗo walla banndiraaɗo debbo to nokku maɓɓe too, kono ɗuum kam meeɗaani yettaade Afrik. Ko ɗoo ngurndam Asiis haaɗi.
NJOKKEN :
Ciftorgol daartol Daniyaal (JKM)
E les njimaandi Baktansar. Hono winndiyanke Saalabi wiyi “laatiima sukaaɓe ɓe Baktansar dahnoo ɓee, tuma nde naati Bayti Elmakdis ndee, ina e mum en cukalel moƴƴel ndeke ɓe ngandaa ko ngel Annabi. Kono nde ɓe nduttii to Baabilon leydi Iraak too, ɓe naworiino ngel, nde ɓe njettii to Baabilon tan leelaani ɓe tini won ko soomii e Daniyaal, ɓe nanngi mo ɓe coki mo nder kasoo maɓɓe too, o wondi toon e yimɓe cuuɗi goɗɗi (tribu), toon e nder kaso hee, o feññinii toon kaawisaaji mawɗi e nder kasoo hee, ɗum firti ko o piroowo koyɗi e geɗe goɗɗe, hol no geno waɗirta e kattanɗe mum haa Baktasar woodi ko hoyɗitii e nder ɗoyngol mum, etee ɗum aannii mo sanne, o noddi tiimooɓe makko. Nde ɓe ngari, o wiyi ɓe “miin dey won ko jaaki mi no feewi.” Ɓe mbiyi mo “hol no ɗum wayi ?” O wiyi ɓe “mi hoyɗii kajaa e kajaa”, gooto e maɓɓe fof wiyi kañum anndaa ko ɗum firti, ndeke ɓeenɗoon wileeɓe tiimooɓe, heen gooto ko to kasoo too wonnoo, oon wiyi mo: “ina to nder kasoo maa too sagata gooto, oon so noddaama mbiɗo yenanaa ina wawi firde koyɗi maa ɗii”. Baktansar heɓɓitii wiyi “ngaddanee kam mo”. Ɗoon e ɗoon, e ko yaaccii, reenooɓe ngenndi makko njahi ngaddoyi Daniyaal. Ndeen o arii haa o yettiima, o salmini, o jaabaa. Baktansar wiyi mo “aan a salminii, kono a sujjanaani-mi.” Daniyaal wiyi mo “miin mi waawaa sujjande ko wonaa Geno”. Baktansar haawaa no feewi, kono tan, o famɗini ɗum e hakkille makko, o wiyi “ko aan woni Daniyaal ?” O wiyi “eey”. O wiyi, miin dee noddirno-maa-mi ko mi yiyii ɗoo koyɗol, mi roŋkii faamde ngol, koyɗol ngol noon ko ngol nanngam e nangam. Daniyaal wiyi “ɗuum kay ko hunnde newiinde sanne”.
Koyɗol Baktansar
Koyɗol ngol ko nii wayi : oo yiyii Sanam gooto, hoore ndee ko kire, Buhe mum ko njamdi, korle mum ko leydi hollalde mahiraa, o yiyi kadi haayre ina ummii dow Asamaan yani e leydi, e dow ndeen ɗoon haayre kadi Sanam. Kanko o ari o heli Sanam oo, refti heen haayre ndee sarii wonti kaaƴon kaaƴon haa ɗum hebbini Aduna oo fuɗnaange e hirnaange winndere ndee kala. E nder koyɗol, ngol kadi o yiyii heen lekki fooɓre nde darii ko e dow leydi cate ɗe ina keɓoyi dow Asamaan, e nder ɗuum ɗoon kadi gorko gooto ina darii ina jogii jammbere ina feƴƴa cate lekki kii. O feƴƴi cate ɗe haa o gayni o woppi ɗoon fooɓre lekki kii, o memaani ɗum ina darii no wonirnoo. Nde Daniyaal heɗinoo ko o haali koo tan, o moosi, o faccirani Baktansar koyɗol mum haa laaɓi. Oon weltii heen no feewi ɓeydii teddinde mo, o ɓattini mo hoore makko. Ndeen majoosnaaɓe njiyii ɗum tan ɓe mettini, ɓe ngoni e haɗde Baktansar huutoraade Daniyaal, waɗi noon ko ɓe jom Diina en ɗoon. Majoos ko Diina, Majoosnaaɓe ko seernaaɓe ɓee. Ndeen ɗum yahii haa juuti seeɗa, kamɓe Majoosnaaɓe ɓee, ɓe pewji feere warde Daniyaal, waɗi noon ko kamɓe ngonnoo seernaaɓe, jooni noon ko Daniyaal feeñi koo, martaba maɓɓe fukkiima. Ko ɗuum addi gañamtumaagu ngu, ɓe pewjii feere warde Daniyaal, ɓe njahi to Baktansar ɓe mbiyi ɗum “Daniyaal mo mbaɗtu-ɗaa waaldude oo bonnii innde maa, o woni ko e aybinde ma ñalnde kala.“ Baktansar wiyi “ko addi ɗuum ne ?” Ɓe mbiyi “o wiyi maa ko a laamɗo coofoowo e leeso mum.” Baktansar wiyi, “ee bone ko ɗum Daniyaal yoɓata-mi ? Hannde ko minen mbaaldata.” O noddi reenooɓe ngenndi makko o wiyi ɗum en : “ƴettee silameeje mon ndara-ɗon e damal suudu ngal; so min leliima, kala mo njiy-ɗon ina adii yaltude ina soofoya, taƴee leggal daande mum, hay sinno ko miin”. Ɓe mbiyi “eey, min nanii min njaɓii.” Daniyaal tinaani ndee feere, ngam o anndaa ko o pewjanaaɗo. Baktansar ina jogii kattanɗe warde mo tawa alaa ɗo wullittee kono yiɗaa waɗirde noon, ngam o miijii ko so o waɗiri noon, yimɓe ɓe mbiyata ko Daniyaal aybinaanoo mo ko, ko goonga, ko ɗum waɗi o ƴetti ndee feere. Caggal ɗuum, nde yahi haa hiiri, jamma arii, lelnde yontii, Baktansar noddi Daniyaal, wiyi ɗum “ar so eɗen leloo jamma woɗɗii.” Daniyaal wiyi mo “ɗuum alaa caɗeele. Kamɓe ɗiɗo fof ɓe naatii nder suudu, reenooɓe ngenndi ɓe nguddii baafal. Ɓe leliima haa jamma jenngii, ndeke Baktansar ɗo lelii ɗo ɓuuƴaama coofe ronkii ɗum ɓiɗtude ngam taare ɗee, o wiyi girñet, o duñi baafal, reenooɓe ngenndi ɓee tinii ɗuum, ɓe ƴetti silameeje maɓɓe ɓe kuccitii e damal, haa Baktansar yalti, ɓe njiɗi taƴde leggal daande makko, Baktansar wiyi ɓe, hoto mbaɗee bone ko miin. ɓe mbiyi mo : “minen min ngonndaaka ɗuum, ngam min mbiyaa ko kala gadiiɗo yaltude yo min taƴ leggal daande mum.” O wiyi : ko miin woni Baktansar, ɓe mbiyi “a wonaa oon, ngam ko oon yamiri min ɗuum”. O wiyi “alaa hoto mbaɗee ko miin woni ɗoo”. Nde o haali ɗum tan, heen gooto sodi leggal daande makko. Ko nii laamɗo jaambaaro Baktansar maayiri. Ko ɗum tagi fulɓe mbiyi : “won dummbirdu ndu laamɗo mahata, ko kañum jogori maayde heen.” Fulɓe mbiyi : “Aduna waawi mbir waawi mbaaddi.
Jibriil Muusaa Joop


text:
Dekere toŋ. 2010-080 lomtiiɗo dekere mo toŋ. 2000/089 ƴettaaɗo ñalnde 17 suliyee 2000 ciynoowo sariya 83 – 127 mo 5 suwee 1983 jowitiiɗo e juɓɓitingol jeyi leydi.
Ngalɗoo damal ngal uddit-ɗen caggal facciro sariya jeyi leydi toŋ 83-127 mo 5 suwee 1983, anniya men heen ko faccirde dekere mo toŋ 2010-080 (kuule ciinooje sariya oo), caggal nde pir-ɗen kuule kuuftidinɗe cifotooɗe dekere oo, e ko fayi arde kala heen damal maa en uddit ɗum haa yimɓe ɓee paama ɗum, ndokken heen kadi hol ko woni heen jiyɗe men.
DAMAL I : KUULE KUUFTIDINƊE
Kuulal 1 : Woni ko hiisaa ko jeyi keeriiɗo wonande neɗɗo tawi ina reenaa, ko kala leyɗe ɗe joomum en ngollii no siforaa e sariya 83-127 ñalnde 5 suwee 1983 e nder kuule ooɗoo dekere mo kaalaten.
Kuulal 2 : Leyɗe gollaaɗe noon foti faamreede ko golle mahdi, leɗɗe loraaɗe, gammbi uddooji ndiyam, mahateeje ilnooje ndemri walla noon hay so ɓarakeeji mum en laaɓtuɗi.
Kuulal 3 : Waawii tabitinde leydi ko ngollaandi ko Goomu juurnittooɗo ɗaɓɓaaɗe dokkirgol leydi ndemeteendi fawaade e mbaydi golle puɗɗanooɗe e dow leydi he ; Ɗum ɗoon noon sifaa ko e kuulal 16 ooɗoo dekere.
Kuulal 4 : Nattugol jeyal neɗɗo e leydi sabu hiiseede leydi ndi ko « maaytundi » ko huunde farliinde e kala jeyɗo leydi tawa winnditaaki leydi mum e tuugaade e kuule lelnaaɗe ɗee. Kono tan « leydi maaytundi » waawi ittude jeyi neɗɗo tan ko yo a taw ko saabii ɗum koo wonaa doole diwtuɗe hattan aadee. Foti teskaade ɗum ɗoon noon ko Goomu jeertotooɗo, ñaawoowo luure dente, jowitiiɗe e leydi.
Kuulal 5 : Ministeer Finaas ina waawi ƴettude doosgal sariya (arrêté) heɓtude mahateeje, leɗɗe loraaɗe, gammbi uddooji ndiyam, mahateeje ilnooje ndemri gonɗe e dow leydi neɗɗo keeriiɗo, naattina ɗum e nder jeyi keeriiɗo dowla so tawii kay ɗeen leyɗe njooɗiima ko ina tolnoo e duuɓi nay dewondirɗi hay gooto yiyaaka e nder mum en sabu welsindaare, joomum en.
Teskotoo wonde hay gooto alaa e leyɗe hee, kadi ko ɗe belsindaaɗe ko Goomu jeertotooɗo, ñaawoowo luure jolooje hakkunde dente, jowitiiɗe e leydi, ɗum ɗoon noon ko e sahaa nde Goomu oo joofii wonde ɗeen leyɗe ko nafooje ndenndaandi. Ko nguun goomu lelnata geɗe jowitiiɗe e fannuuji garooji ɗi :
– Anndude e timmal jeynooɗo leydi ndii alaa ko tawaa e mum ndii ;
– Anndude sifaa leydi ndi alaa ko tawaa e mum ndii e ɗo ndi darii e ko taariindi kala ;
– Qiimaade njaru mayri
– Hol ko saabii alaa ko woni e mayri
Kuulal 6 : Naattingol leydi ndii alaa ko tawaa e mum e jeyi laamu waawa aaɓnaade gaagaa jeynooɗo ɗum oo tintinaaka tawi jaaɓtaaki, foti ummanaade tintingol ngol koo Ministeer Finaas.
Tintingol ngol foti waɗeede ko e rajo e ɗemngal arab walla noon e ɗemɗe ɓurɗe doolnude e diwaan ɗo leydi ndii woni ɗoo. Peñtu nguu ina foti humpiteede e binndol, ɗakkee ɗo joɗnde ardorde birooji administarasiyoŋ oo woni ɗoo.
Kuulal naattinoowal leydi ndi alaa ko tawaa e mum ndii e jeyi laamu foti ƴetteede ko caggal lebbi jeegom nde tintingol ngol yalti e rajo.
Kuulal 7 : Leyɗe naattinaaɗe e jeyi laamu e fawaade no siforaa e nder kuule gardiiɗe ɗee, mbawataa winnditeede e innde laamu walla rokkireede goɗɗo so wonaa caggal lajal duuɓi ɗiɗi nde leyɗe ɗee naattinanoo e jeyi laamu.
Kuulal 8 : Leyɗe naattinaaɗe e jeyi laamu e rewrude e sarɗiiji cifaaɗi e kuule 6 e 7 gonɗe dow ɗee ina mbaawi rokkiteede joomum en so tawii kay ɓeen ngaddii dalillaaji jaɓniiɗi ko ina dallina sabaabu goppunoogol maɓɓe leydi ndii, ɗum ɗoon noon ko ko adii joofgol lajal joofangal e kuulal 7 gonngal dow ngal.
So tawii dokkitgol leydi ndii waɗii, joom leyɗe ɗee ina poti ko adii fof yoɓde fereeje baawɗe fereede fof e jogagol leyɗe dokkitaaɗe ɗee.
Kuulal 9 : Foti ƴettude kuulal ngam rokkitde joom en leyɗe naattinanooɗe e jeyi laamu ɗee ko Ministeer Finaas caggal nde ɓeen njoɓi fereeje joopaaɗe e kuulal gadingal ngal.
Kuulal 10 : Binnditagol leydi ko baanjitagol mum e nder defte sarwiis « resorde leydi » (conservation foncière) tawa ina tabitiniree ko wiyetee « Titre foncier » (Seedantaagal jeyi leydi) . Ngool binnditagol ina daɗnda jom leydi e bone « Indiraas » (nattugol mum jeyde leydi mum) kono maa ɗum wonan ɗum seedantaagal jeygol leydi ngal yeddotaako, so wonaa noon tawa joommum ina soomi heen ko rewaani laawol.
Kuulal 11 : Yimɓe teelɗuɓe jogiiɓe hakkeeji ummoriiɗi ɗum en e seedantaagal jeyi leydi, maa dokkal pandungal (concession définitive) walla seedamfaagal jeyal (certificat de propriété) ina mbaawi teettaneede jeyi mum en e fawaade e sariya sabu nafoore ndenndaandi so tawii jeyi maɓɓe oo ina faloo jaajtingol wuro walla ina haɗa tabitingol eɓɓaande ndenndaandi.
Kuulal 12 : Hiisetee ina faloo jaajtingol wuro ko jeyuuji tawa mawnugol mum en ina taƴondira jokkondiral wuro ngoo, walla noon ina ɓeyda ko aldaa e happu golle e nder wuro walla noon tawa kuutoragol jeyi oo ko golle ɗe njahdaani e sarɗiiji nguurndam e nder wuro.
Kuulal 13 : Hiisetee ko huunde farliinde etee ina ɗaɓɓi teettaneede leydi sabu nafoore ndenndaandi, eɓɓaande nafoore huuftidinnde tawi eɓɓi ɗum ko laamu walla meeriiji.
Kuulal 14 : Leyɗe teettaaɗe sabu nafoore ndenndaandi, so ina njeeyee, ɗum waawi waɗeede tan ko e peñtu, etee ko ɓuraa waawde rokkude coggu.
Joom en ɗeen leyɗe teettaaɗe ina poti tintineede balɗe capanɗe tati ko adii nde njeeygu peñtu ngu waɗata.
(maa jokku)
MHJ


text:
Haa hannde en njaltaani Misra. E winndannde men yawtunde faatunde e Gaawol Suees, en njoopinooma heen wolde saabinoonde uddugol gaawol ngol fotde duuɓi …, nde Gamaal Abdel Naseer felliti waɗtude ngol jeyi leydi Misra. Jooni nduttano-ɗen wolde ndee, ngam ɓeydaade humpitaade sababuuji mayre, hol waddatnooɓe, hol nde yahri e hol batte mayre e gaawol hee e leyɗe kaɓatnooɗe ɗee.
Haa hannde en njaltaani Misra. E winndannde men yawtunde faatunde e Gaawol Suees, en njoopinooma heen wolde saabinoonde uddugol gaawol ngol fotde duuɓi …, nde Gamaal Abdel Naseer felliti waɗtude ngol jeyi leydi Misra. Jooni nduttano-ɗen wolde ndee, ngam ɓeydaade humpitaade sababuuji mayre, hol waddatnooɓe, hol nde yahri e hol batte mayre e gaawol hee e leyɗe kaɓatnooɗe ɗee.
Wolde gaawol Suees (ko anndiraa kadi iiñcuru walla kampaañ Suees) ko wolde huɓɓunoonde e nder leydi Misra e hitaande 1956. Kayre woni “wolde ɗiɗmere hakkunde aarabeeɓe e israayiilnaaɓe”. Huccondirnoo e mayre ko Misra bannge, e bannge goɗɗo oo maalde suuɗiinde renndinnoonde « nanondiral Sèvres » hono Dowla Israayiil, Farayse, Angalteer caggal nde Misra jeytini gaawol ngol.
Maalde hakkunde leyɗe Orop ɗee e Israayiil ina faamoroo jiidude ɗe nafooje : leyɗe Orop ɗee ina njoginoo e gaawol hee nafooje politik e faggudu e njulaagu, Israayiil ina hatojinnoo e udditgol gaawol ngol ngam waawde wefaade e geec. Kono hujja mo Israayiil feeñnini, ko wiyde woni ko e haɓtaade fedayiin en yanatnooɓe e leydi mum.
Fedayiin ko helmere Arab firoore “yarlitiiɓe maayde”. Ko goomuuji palestinnaaɓe ɗi keptinaano Israayiil, ƴettunooɗi petelaaji ngam haɓde e mum. Ko wayi no Hamaas en e Jihaad-islamik en ko e ɗiin goomuuji ngummii.
No mbiyruno-ɗen, gaawol Suees ko sodorde hakkunde geec Boɗeejo e geec Mediteraane. Ngol udditaa ko 1869. Ko Farayse e laamu Misra mahi ngol. Caggal ɗuum Angalteer soodti juuɗe (geɗal) Misra joginoo heen. Nafoore maggol ɓurnoo teeŋtande ko njulaagu petroŋ.
Luural ngal fuɗɗii ko e 1952 nde « ofiseeji dimɗuɗi » (officiers libres) konu Misra liɓi laamu Faaruk I. Ko ndee waklitere itti laamu hoorameewu e ngardiigu leydi Misra. Idii ardaade ndee dillere ko seneraal Negib, caggal ɗuum lietnaa colonel Naseer. Nde etotonoo ko haɓaade imperiyaalisma. Nii woni, laamu kesu nguu woppi denndaangal nanondire baɗdanooɗe e leyɗe Orop. Ɗum addi luurondiral e Farayse e Angalteer ko faati e gaawol ngol, gonnongol e juuɗe jom kaalisaaji en faraysenaaɓe e engelenaaɓe. E oon sahaa nii, konu Angalteer ko ɗoon tuddinnoo e nokku gaawol ngol, haa e feebariyee 1956, hay so tawii noon ndeenka engele en e dow Misra iwii gila nde heɓi hoore mum e hitaande 1936. E hitaande 1956, Misra (Naseer) uddi sorfundu Aqaba haɗi laaɗe Israayiil rewde e gaawol hee. O fawti heen heɓtinde leydi Siin kominist. Amerik mettini, itti kala kaalis waɗnoo e peewnugol uddo Asuwan ñalnde 19 sulyee. Naseer jaaɓtorii ɗum jeytingol (nationalisation) gaawol Suees, bolol teeŋtungol e faggudu Farayse e Angalteer. Ɓeen ne nawti haralleeɓe mum en fof, ɓe Misra lomtiniri haralleeɓe “leyɗe ɗe ndeftaaki” (non-alignés), haa teeŋti noon e Inndonaaɓe.
Hooreejo Biritaniyaa hono Anthony Eden sikki Naseer ko jiɗɗo baɗtaade Mosku, woni e heblude yimɓe mum e wolde feewde e Misra. E nder ɗuum, o yahi haa o nanndini Naseer e Musolini e Hitleer, ɗum fof ngam ƴeefnude ɓerɗe yimɓe makko e jaɓnude ɗum en ndeen wolde.
To Farayse, Naseer yiyraa ko no luulndiiɗo koloñaal e emperiyaalisma, ko neɗɗo Ceer-Mond, sosiyaalist, ngenndiijo, daraniiɗo aarabaagal, ɗum noon ko o gaño. E oon sahaa kadi, joɗnde FLN Alaseri kaɓatnooɗo Farayse ngam jeytaare leydi mum, wonnoo ko Keer, tee Misra ina wammbi ɗum, ina wallita ɗum e kaɓirɗe haa arti noon e njogitaaje. Guy Mollet, gardinooɗo guwarnama Farayse e oon sahaa jeyaa ko e yiɗɓe naattinde Alaseri e nder Farayse, ɗum noon wonani ko yo Israayiil wallite.
Sarwis ñukkindo leydi Farayse etii huutoraade Akwaan muslimiin en ngam warde Naseer walla posnude ɗum. Engele enne to bannge mum en ngoni e sakkude peeje no mbardi mo, kono peeje maɓɓe kala ngalli, haa teeŋti noon sabu ballal KGB (sarwiis ñukkindo Riisi).
Ñalnde 26 sulyee Naseer jeytini gaawol Suees, heɓti denndaangal jawdi kompaañi kuuɓtodinɗo gaawol Suees (compagnie universelle du canal de Suez) kuufnooɗo ɗum oo. O noosi ɗum ko e rajo, o wiyi « gacce ngalaa e wonde baasɗo, hersinii ko siiɓaade ɓesnguuji janani . Ko min keɓtooɓe hakkeeji amen kala, sibu ko minen njeyi ɗii ngaluuji fof, ngol gaawol ko jeyi Misra (…). Guwarnama Misra fawii junngo mum hannde e kompaañi Gaawol ngol. »
Gaa ɗum, wonii duuɓi ko Misra yiɗi mahde uddo to Asuwaan ngam reende leyɗe ndema e ile Niil e yeñtinde yiite. Ɗuum noon ina ɗaɓɓunoo ngalu, tee leyɗe hirnaange, e fawaade e dalillaaji keewɗi, ndartinii balle mum en, haa teeŋti noon nde teskii Misra waɗtii heɓde njogitaaje ummoraade e haɓɓere Fuɗnaange (Bloc de l’Est).
Angalteer idorii ko nangtaade e ngaluuji Misra ngonnoongu e leydi mum, caggal ɗum nodditi haralleeɓe mum gollotonooɓe toon. Fawtii heen ñalnde 28 sulyee ɓe udditi rajo waɗiraango ñiŋde Naseer, hollitoowo “ko o kuutorgal Sowiyetnaaɓe, jamfiiɗo nafooje aarabeeɓe, tee ballitoowo Israayiil”. Wiɗto haralleeɓe joofiima ngoon rajo sompanoo ko e saraaji Pari.
Feere Engele en adannde wonnoo ko uddude maayo Niil, tolnde Uganndaa mbele na haɗa ndema Misra ndiyam ilnirɗam. Kono ɓe kaayti sibu maɓɓe hulde laawaare yimɓe ɓee e baɗte mum ɗe moƴƴaani e Kenyaa e Uganndaa.
Ɓe miijii yo gooto e senerooji maɓɓe rewru Aleksanndiri, heɓta Keer, liɓa Naseer ko yaawi, wonta taƴii fiɓotaako. Ndeen feere woppaa. Ɓe mbaɗtini ko telloraade Port Said sibu faandaare njanngu maɓɓe e Misra, ko idii fof ko faandaare faggudu, ko heɓtude gaawol ngol.
155 laana wolde e doondotooɗe diwooje 5 (porte-avions) njolnaa e geec tiindii Misra. Heen 103 ko konu Engele njeyi, 52 ko konu Farayse, keddiiɗe ɗee, fotde 100 ko gumminaaɗe e nokkuuji goɗɗi, tawi heen 53 ko Farayse.
29 oktoobar Israayiil heɓti lefol Gasaa e Sinay, ɗoon e ɗoon yettii gaawol ngol. Hono no eɓɓiranoo e nanondiral maɓɓe nii, Farayse e Angalteer njeertini waɗdooɓe ɓee yo ngoɗɗito kam en fof gaawol ngol hakke kilooji 15. Naseer riiwti ɗuum. Ɗuum woni hujja mo konuuji Orop njiylotonoo ngam tawtoyde Israayiil ngam heɓtude gaawol ngol e liɓde Naseer. Ñalnde 31 oktoobar Farayse e Angalteer puɗɗii bommbude Misra ngam waawnude uddditgol gaawol ngol. Ɓe mbommbi boowe diwooje Misra, ɓe mbonni fotde 260 ndiwoowa. Jordaani jogodiiɗo e Angalteer nanondiral, haɗi diwooje konu Misra huutoraade weeyo mum ñalnde 1 noowammbar.
Diwooje Farayse keewɗe ina njeyaa e bommbuɗe Misra tawi noon ina cuuɗii e maande laaɗe Israayiil. Ñalnde 5 noowammbar paaraaji Farayse njippiima e hawngooji gaawol ngol, worgo Port-Said, tiindii kanndaa Al-Gamil ngam hisnude laaɗe garooje semmbinde doole maɓɓe konuyeeje. Ñalnde 2 noowammbar ko komaandooji konu diƴƴe Engele en kuurii e tufɗe ɗee. Oon sahaa laaɗe maɓɓe ina mbommba kaɓirɗe konu Misra. Bonannde ndee yettiima wuro Port-Said, galleeji e isinaaji keewɗi cumi heen.
Koninkooɓe tuubakooɓe naatirnooɓe koyɗe mum gure, ndonki ɓennude sabu fellooɓe misranaaɓe tuntiniiɓe e rukkuuji. Kono nde tawnoo tuubakooɓe ɓee mballitoriima elikopteeruuji hare, konu Misra ñoolaa, yahri caggal. Nii ɓe keɓtiri saraaji gaawol ngol, ɓe njaaɓani wuro Keer ngoo.
Farayse e Angalteer calii heɗanaade winndere ndee, ngoni e heblude njangu ɓurngu mawnude. Oon sahaa Amerik ina woni e woote, ronki fellitde ɗooftaade gootal e Piɓondire Atalantik. Ñalnde 26 ut konuuji diƴƴe e leydi (fotde 60 000 kooninke) ngiƴƴii.
Daawal gadanal njangu e Misra fuɗɗorii ñalnde 31 oktoobar bommbooji diwooje ummoriiɗe Malte e Chypre. Ɓe calii ɗooftaade yamiroore Fedde Ngenndiije Dentuɗe (ONU) kam e Amerik e Riisi fof. Daawal ɗiɗmal ngal rewi heen ñalnde 5 noowammbar, woni diwgol paaraaji saraaji Port Said. Daawal tataɓal ngal woni ƴeeŋtugol e njoorndi ñalnde 6 e 7 noowammbar.
Aduna oo fof heedi bannge ngam waawnude Farayse e Angalteer dartingol wolde. Konuuji ONU njettii toon ñalnde 27 noowammbar. Ñalnde 27 noowammbar konuuji njiimaandi njalti Misra. Ɗi ɗali toon maayɓe 33 (11 faraysenaajo e 22 Engeleejo), nawtori 130 gaañiiɗo.
Ko ɓuri heewde e maayɓe misranaaɓe ko siwil en (hakkunde 750 e 1 000 neɗɗo) e saraaji gaawol ngol. Israayiil waasii heen fotde 176 soldaat.
To Farayse, ko ɓuri heewde e jagge ina ngondunoo e laamu nguu, kono to Angalteer ko ɓuri heen heewde ndartiima, ceyfitii laamu nguu e wolde mum « koloñaal keso ».
So a yiyii noon leyɗe Orop ɗiɗi ɗee njowii jaynge, waɗi noon ko Dental Sowiyet (Riisi), sibu ndeen Israayiil heɓtii Sinay arii haa e gaawol hee, Riisi gijii ɓe, wiyi yo ɓe ndutto. Nii woni ɓe nduttii haa e keerol maɓɓe 1949. Riisi haaɗaani ɗoon sibu ɓe ngijoriima Farayse e Angalteer huutoraade kaɓirgal nikleyeer. OTAN ne siftini Riisi so waɗii ɗuum, kañum ne maa jaabtoro hono ɗuum. Ɗum addani Dental Dowlaaji Amerik teeŋtinde yo Farayse e Angalteer njaltu Misra. Ɓe njahii haa ɓe pawi kuuge faggudu e Angalteer, ɓe neldi laaɗe ndiyam mbele ina telɓina gollondiral hakkunde leyɗe ɗiɗi ɗee, ɓe kaɗi Farayse huutoraade kaɓirɗe coodiranooɗe kaalis maɓɓe.
Batu kuuɓtodinngu Fedde Ngenndiije Dentuɗe (ONU) njooɗinoongu ñalnde 2 haa 10 noowammbar 1956, yamiri neldugol konu mum (FUNU) ngam lomtaade konuuji Farayse e Angalteer e artirde deeƴre e nokku hee. Ko ɗoon « Casques bleus » puɗɗii.
Caggal wolde ndee, yahuud en wuurnooɓe e leydi hee ko ina ɓura duuɓi 2 000, ndiiwaa, sibu ñalnde 23 noowammbar 1956 konngol ministeer geɗe caggal leydi wiyi « Yahuud en kala ko Siyoniste (sahyuunii en) en, añɓe Leydi ». Ujunaaɓe yahuud en njalti leydi ndii alaa ko mbeelnii so wonaa wolison mum en, jawdi mum en fof « ngoppiri » laamu Misra. Heen 35 000 mooloyii Israayiil, 10 000 to Farayse, 15 000 to Beresiil, 9 000 to Dental Dowlaaji Amerik e 9 000 to Arsantiin.
Caggal ndee wolde, doole e faayiida laamu Misra ɓeydiima, kañum fof e fooleede e wolde hee. Gallugol Farayse e Angalteer to bannge politik semmbinii kadi FLN e nder hare mum jeytaare Alaseri. Ko noon kadi faayiida Riisi ɓeydorii e diiwaan hee. Laaɓii kadi hankadi, winndere ndee yaltii jamaanu koloñaal, tee Farayse e Angalteer ndeestiima, alaa kadi ko kewata hankati tawa Riisi e Amerik tawaaka.
Gila ndeen Angalteer kañum suɓii reftaade Amerik, wonti gollodiiɗo mum to Orop ɓurɗo ɓadtaade. Farayse noon suɓii faggaade doole e lelnude tuugnorgal peewnugol kaɓirgal nikleyeer ngam reentoraade. Jokkondiral mayri e Israayiil ɓeydii tiiɗde, hade politik De Galle e “wolde balɗe jeegom” bonnude ngal. E nder diiwaan hee, Israayiil wonti leydi ɓurndi doolnude to bannge konu, nde tawnoo Misra tolsinaama no feewi to oon bannge, ko heewi e njogitaaje mum bonnaama.
Bookara Aamadu Bah


text:
Ñalnde Aset 7 lewru mee (seeɗto) hitaande 2012, Njuɓɓudi Arafaat, taƴre 4 (secteur 4) mawninii belaa sosngo mum e gardagol hooreejo fedde ndee hono Konnaate Aamadu ganndiraaɗo Suleymaani Konnaate, gorko teskoraaɗo muñal tabitngal, katantaagal ceedtinngal e nuunɗal laaɓtungal. O jeyaa ko to wiyetee Siiwi daande maayo, e nder diiwaan Ngenaar, bannge Muritani.
Ñalawma oo dañii wune no feewi sabu jamaanu keewngu, keewngu doole e yimɓe teskinɓe, teskoraaɓe giɗgol mumen e leñol, ngarii, tawtoraama ñalnde ndee. Wonande jeyaaɓe ɗoon e leegal ngal, pottital ngal limanaama capanɗe tato e ɗiɗo baaba galle, ko jiidaa e hoɗɓe nootitiiɓe. Ciftinen wonde woodii kadi hoɗɓe mawɓe( hay so ɓe sihsiɓe e jaakɓe), ummoriiɓe e nokkuuji goɗɗi, goɗɗuɗi, ngari hawritde heen. Ñalawma oo waɗii gosndiral miijooji coñtungal, naftowal hakkunde terɗe fedde ndee, tawi ko e weeyo hakkilantaagal mawngal e ɓerɗe jaajɗe, laaɓondirɗe. Maa daartol tesko heen ko heewi sabu enɗam wuurtii, giɗgol wuurtii, njonngu ne kay wuurtii. Njuɓɓudi ndii weltoriima kadi, e oo ñalawma, saaktude keɓgol ɗerewol yamiroore laawɗunde keɓtingol mum ummoraade to laamu, gila ñalnde 19/12/2011 e tonngoode 402. Nde fadtirnoo ko oo ñalawma mbele belaaji ena kawrita walla tawtondira, mbaɗa nde ngada beño. Ko ɗum waɗi, ko ɓuri heewde e ñalawma oo, nde ñalli ko tarde e firde e faamnude doosɗe e sarɗiyeeji nder-nderi mayre.
Jooɗnde ndee jooɗii ko e galle Haamiidu Paam, jooɗorde mayre aadoraande. Nde udditiri ko duwaaw e ɗemngal Ceerno Haamiidu Baal mo Baabaaɓe Looti, sabbundu ganndal e yankinaare, imaam raatib jumaa ɗiɗaɓo oo.
Caggal konngol udditirgol gaadorangol jooɗnde (salminaango e bismaango), Konnaate Aamadu huccitini njettoor teeŋtuɗo feewde e fedde ndee, ko adii nde haalata golle gollaaɗe ɗee e ndee ɗoo daande: “ E innde am, miin hoore am, e innde terɗe Yiilirde Siynoore, ɗe ngollodtoo-mi ɗee, mboɗo huccitina njettoor am ɓurɗo teeŋtude fayde e Fedde Arafaat Fuuta, ko aldaa e paltoor (gila gadiiɗo e cakkitiiɗo naatde) sabu waɗde e amen hoolaare timmunde, sabu jaɓde yahdude walla darodaade e amen e nokkuuji kala, hay heen ɓurɗi mettuɗi walla haaɓnaade, sabu jaɓde semmbinirde min hakkilantaagal juumtungal, kuutorɗe ceniiɗe, semmbe haa e ngalu, ko min naatani oo ɗoo dumunna koo, haa e dumunnaaji jawtuɗi, tawi ɗuum fof ko mbele golle ɗee njuɓɓa no haanirta nii, wonana leñol ngol nafoore. Mboɗo gooŋɗini, so wonaano ballal mayre duumingal, min mbaawataano waɗde ngal ɗoo daawal fof, min njaltida e manoore. Mboɗo wiya kadi Alla jaaraama, nde jaaraama. So ɗum ɓennii, maa en kaal ɗoo, e mbaydi tonngaandi, daartol njuɓɓudi ndii, caggal ɗuum naatanen taro e firo doosɗe e sarɗiyeeji ɗowanooji en njuɓɓudi men, ko adii nde batu nguu rokkata en heen yiyannde mum e wasiyaaji mum.
Paamen tan ko adii, so Fedde ndee nanngii oo ɗoo ñalawma pottital e gostondiral miijooji, waɗii eeraango feewde e yimɓe mum, ko goonga, ko haa nde mawnina ñalawma sosngo mayre, kono kadi, ko ɓuri teeŋtude koo, ko haa nde keɓa humpito laaɓtungo ko woni e nder doosɗe e sarɗiyeeji nder-nderi mayre. Ɗo dental woni fof, ena waɗanaa laabi ɗowooji nguurndam mum. Afaraat Fuuta ne, kuule mum nana e jeese men. Paamen kadi, haa hannde, wonde kuule tonngaaɗe e ɗereeji ngalaa ko pirti, ɗoon ɗo terɗe fedde ngoniraani ɗooftaade ɗe. Ɗuum firti ko so fedde hebbinii ɗereeji ne, so tawii laaɓtinaani golle mum, alaa ko gasanta ɗum hay batte sabu nde waawataa safrude ngoƴaaji mayre saka yettaade paandaale, nde toɓɓunoo. Ena laaɓi won ko gollaa haa heewi, won faayidaaji keewɗi dañaaɗi kono kadi won ko keddora-ɗen ko heewi hay so tawii wonaa tan yiɗde hisnude teddungal mayre.
Daartol Njuɓɓudi ndii
Fedde men ndee woodii gila e hitaande 1988, sahaa mo terɗe mayre gadane koɗi e leegal ngal. Nde yiyii ko heewi, nde nanii ko heewi, nde hawrii kadi e ko heewi. Eɗen nganndi, won e sahaaji, ende hawra e sahaaji mettuɗi, tuƴƴinooji ɓerɗe, so wonaano hakkilantaagal mawngal e jogaade faandaare wootere, nde yaltataano ende hisi. Ko noon ne kadi nde lummborii e sahaaji belɗi haa neesti no limmbam, nde dañi heen nafoore e teddungal haa ɗo njuɓɓudi laamu Muritani rokki nde kaayit keɓtinirɗo. Nde mahii jumaaji ɗiɗi ngam riiwtande yimɓe mayre, hoɗɓe ɗoo, ɗanle juutɗe e oon fannu. Nde waɗii koppe, ende sood-soodtondira e hoore mayre geɗe katojinaaɗe, e mbaydi newiindi, ɗo nde soklaani yahde banngeeji goɗɗi. Nde fagganiima hoore mayre kaake ngam nootaade e soklaaji kewuuji mayre ko wayi no yannge, innde, jaɓɓungal e dille pinal. Nde waɗii kadi geɗe maantiniiɗe ko fayti caɗeele janooje e renndo, ko wayi no caɗeele koɗdigal, tifaaɗe dewle e ñaawooje, ɗo en njejjitaani e doggol ngol, balle duuminiiɗe nde waɗanta ñawɓe e jaayyaaɓe, ɗo mbaawi ummoraade fof ».
Caggal nde doosɗe e sarɗiyeeji fedde ndee njanngaa haa laaɓi kadi pira haa deeƴi e hakkillaaji ko Ceerno Habiibu uddiri ñalawma oo eeraango.
Eeraango Habiibu Demmba Soh
« Banndiraaɓe, kala ɗo mbaaw-ɗon wonde e no mbaaw-ɗon wonirde, minen Arafaat Fuutanaaɓe, emin kuccitini e mon dental. Min tawii ko dental tan woni toowal. Min tawii ko dental tan woni kisal. Ɗum firti ko kala ɗo dental alaa, kisal alaa. Kala ɗo dental alaa, toowal alaa, ɓamtaare alaa. Ko ɗuum waɗi min ndenti, min njaggondiri. E nder ko min ndenti, min njaggondiri koo, min njiɗi ko kala ɗo yimɓe ngoni e kala no ɓe mbaawi wonirde yo ɓe njaggondir, yo ɓe nguurdu. Yo ɓe ɓoortu wutte miin-miin, ɓe ɓoornoo wutte minen. Ko e wutte minen tan, yimɓe mbaawata lewirde dunuuli humambinnaagal, koongu, heege, haasidaagal, majjere, ñawu e baasal. Yo gooto fof woppu hiiɗnde e wiinnde, yooɓoo finnde e fiɓnde tawi aldaa e innde.
Emin mbeddii ngol ɗoo konngol fayde e mawɓe men, tiitooɗe men, jannguɓe men e nananteeɓe men nde ngonata hatanteeɓe, ndaroo ngam ko ena ɓamta leñol ngol. On njaaraama”.
Gelongal Fuuta lollirɗo; Njaay Saydu Aamadu


text:
Fawaade no Alla toowɗo o wiyiri : Daawuda e Sileymaani tuma nde ñaawata jom ndema, [simoore annabaaɓe, kaawise 78.] Hono Ibnu Abbaas, (Yo mbelemma Alla won e maɓɓe : (MAM)) wiyi: laatiima worɓe ɗiɗo ngariino e Daawuuda, heen gooto ko demoowo goɗɗo oo ko gaynaako.
Fawaade no Alla toowɗo o wiyiri : Daawuda e Sileymaani tuma nde ñaawata jom ndema, [simoore annabaaɓe, kaawise 78.] Hono Ibnu Abbaas, (Yo mbelemma Alla won e maɓɓe : (MAM)) wiyi: laatiima worɓe ɗiɗo ngariino e Daawuuda, heen gooto ko demoowo goɗɗo oo ko gaynaako.
Daawuuda wiyi : kaalee ko addi on ɗoo koo ? Jom ndema o wiyi : “ooɗo gaynaako woppii ndammiri mum jamma njanii e ngesa am, ñaamii ɗum haa laaɓi”. Daawuuda (KWM) wiyi kaɓdiiɗo keddiiɗo oo, “haadi a yeddaani ɗum, hokku jom ndema oo e ndammiri maa ñaamndi ngesa makko baa”.
Ndeke Sileymaani (KWM) ina jooɗii ɗoon, ina heɗii ko Baaba mum ñaawi koo. O wiyi Baaba makko, “miin dey, no ñaawru-ɗaa nii hawranaani mi.” Daawuuda (MKM) naamndii mo : “hol no ñaawirtaa ɗum ?” Sileymaani wiyi : “yo jom jawdi ittu e ndammiri mum ndii, o yoɓa heen jom ndema kaa, nawa wonnda heen ina ɓira ina ñaama heen haa lewru ndu o bonnunoo ngesa baa arta, haa gawri ngesa bonnanooba baa tolnitoo ɗo tolninoo nde bonnetee ndee, o tottita ɗum ndammiri mum, ngam o jeynoo heen tan ko kosam ɗam.”
Daawuuda wiyi jaɓii no Sileymaani ñaawiri nii ngam ko ɗum woni goonga e nuunɗal. Refti heen ko Daawuuda lomtinde ɓiyum Sileymaani ngam jogtaade nguurndam Israayiilnaaɓe. E oon mudda, Sileymaani ina yahra e duuɓi sappo e tati (13), omo famɗi sanne. Ɗum ɓeydii muusde Bani Israa-iil en, ɓe ngoni e naamndondirde e koye maɓɓe, hol no cukalel keccel ardorto yimɓe, tawa ɓurɓe ɗum ganndal ina njooɗii.
Ndeen Daawuuda nanii yimɓe ina ñoha ɗuum, o noddi bani-israa-iilnaaɓe heewɓe, haa teeŋti noon e ɓesngu Yaaguuba (MKM). Ndeen ɓe ndenndii, o naamndii ɓe : “hol ko kaal-ɗon e fiyaaku Sileymaani ?” Jooni, gooto e mon fof yo addu sawru mum, winnda e dow heen innde mum, mba-ɗen cabbi ɗii nder nokku kidiiɗo, udden haa weeta, kala mo sawru mum wonti kaayit, ko oon foti lomtaade. Kala mo sawru mum heddii no wonirnoo, oon waawaa lomtaade, etee ƴeewee deenoowo mo kooli-ɗon. Ɓe ƴetti cabbi ɗii fof, ɓe mbaɗi e nder nokku gooto, ɓe uddi. Ɓe mbaɗi ɗoon deenoowo koolaaɗo. Ndeen yahii haa weetii subaka, kamɓe fof ɓe kawri ɗoon, ɓe njamiri yo denoowo uddit. Deenoowo oo udditi, ɓe njaltiniri cabbi ɗii wooturu wooturu, haa cabbi ɗii fof njalti, sawru heen fof ina woniri no wonirnoo, waylaaki, so wonaa sawru Sileymaani. Ko ndeen kamɓe fof ɓe kawri ko Sileymaani foti lomtaade baaba mum Daawuuda (MKM). Daawuuda jokki dewe mum Alla e ɗuufnaare haa o ruttii e joom makko.
Hono Ibnu kasiir wiyi : “nde Daawuuda ruttii e joom mum ndee, ko ina tolnoo e capanɗe nay ujunere duusoowo rewii e makko, kamɓe fof ɓe ɓoorni ko comci nandiri ɓaleeji, o ubbaa ko caggal jamaa Bayt El Mekdas, won wiyɓe kadi o ubbaa ko Antaaba, etee yenaande makko ina lolli ɗoon.”
Ko ɗoo ndee jubbannde haaɗi.
Jibriil Muusaa Joob


text:
Beeli baɗooji taɓɓe e ndaayri ina poti reeneede no feewi, sabu ko ngalu mawngu paabotoongu Bahbahɓe, so paabi mum en mbaɗtii faɗɗude ngeddiri so yanii e ndalla mum en.
Beeli baɗooji taɓɓe e ndaayri ina poti reeneede no feewi, sabu ko ngalu mawngu paabotoongu Bahbahɓe, so paabi mum en mbaɗtii faɗɗude ngeddiri so yanii e ndalla mum en.
Taɓɓere walla tammere so heewii wiyee taɓɓe wallatamme. Taɓɓere loorata ɗum ko puɗol puɗowol e ndiyam, min mbiyata ngol ko daamraamol, so hewiiwiyee daamraami. Ko e beeli ɓakkere ngol fuɗata, so ndunngu toɓii, beeli ɗii kewii ndiyam, ko ndeen jalluɗi daamraami njaltata e ndiyam, ɓaawo dumunna. Ko gaɓɓe ndaayri camminoondi walla loopinoondi e ɓakkere woni aawdi ndii, ko ndiin fuɗata daamraami ɗii, hedde fuɗɗoode ndunngu, demminaare, e lewru Korse (suwe) walla Morso (suliye). Ɗe ngona e layde (mawnude) ƴeewnate ɗe les, hedde lebbi ɗiɗi haa tati haa nay, ina hawra e ɓenndugol won e gaweeje jaawɗe ko wayi no makka e suuna walla ndiyamiri e ñendiko wonande yoga e taɓɓe, ɗi njaltina boñnjol, so hewii ko boñnji, ngol adotoo ko waɗde wuufdu, no basangal nii ; wuufdu nduu , wuufta sammeere waɗnde berfetti (beramlefi) daneeji tal cawndondirɗi, juutɗi ; ɗi mbaɗa no gallol nii ɗo hakkunde majji ɗoo, waɗa no deŋloode oolde buy waɗnde berfetti (beramlefi) cewɗi ooli buy, no saŋe cette nii, tamondirɗi, uurɗi, mi eti sifaade ɗum tan. Ko ɗiin ngontata faandu. Ko nduun faandu waɗata gufi walla koɓe ; gabbe ndaayri ɗee caawoo e nder majji, ɗi mbaɗata ko cuuɗi cuuɗi, ɗi nanndi ko e ayna-aynaare. Bonnjol wayi ko no gawƴal ngal alaa wulnde, jaafngal, baɗngal coorumbal walla cereendu e hakkunde.
Loorde daamraamol
So daamraamol wonii e waɗde wuufdu, tawata ko lamol mum fuɗɗiima loorde woni loofde walla ñiɓde taɓɓere ; ɗum ina waɗa dumunna, no taɓɓe mbaydi. Ina waɗi e majje jaawɗe loorde e ɓenndude ; ina waɗi leelɗe ɓenndude. Taɓɓe ina njogii inɗe : belɗe ɗe mbiyetee ko laaɓa gaɗaaje walla kermbelle ; ɗee ina njogii jaawɗe ɓenndude e leelɗe ɓenndude. Jaawɗe ɓenndude ɗee keewi ɓenndude ko hedde lewru siilto (settammburu) ; goɗɗe ɗee mbiyetee ko doŋke e ɗeñaaɗi eɗe kaaɗi seeɗa ; ina woodi e majje caltooje walla baɗooje cinnde, ɗe mbiyetee ko ñiibiije, ɗe nanndi ko e doŋke to bannge ñaaɗgol e kaaɗgol seeɗa.
Tesko : Eɗen ñaagii Bahbahɓe ɓee yaafuya, so tawii won ko ŋakki walla feewaani, yo ɓe peewnit walla ɓe timmitina. No mbiy-ɗen nii, taɓɓe ko ngalu ; ko ñaamde, ko safaara, ko hono noon kadi wonande ndaayri ndii : indi waɗi mboɗeeri e ɓaleeri e purdi.
Beeli taɓɓe yoo nguurtine
Miɗen mbiya yimɓe ɓee yo ndaro, ndadoo, ngamwuurtinde sato mum en : Beeli taɓɓe ɗii, yo nguurtine ; so tawii ko baɗatnooɗi taɓɓe, nattii waɗde ɗum en, tawata aawdi ndii ko gasndi. Yo ɓe ngaddoy ndaayri ; ɓe ngaawa e majji gila ceeɗu. So ɗi gubbiima, yo ɓe ngaasto ɗi haa keɓa ɓakkere, ɓe cara heen gabbe ndaayri, so ndunngu ɓadiima.
Suleymaan Kan ñalnde 15/10/2016


text:
E nder njimri Baabooy Gellaay, gorko Aram Sahre ɓuri Goorumma (yo Alla yurmo mo kadi yaafoo mo), won ɗo o yimata heen jimol Balla Jeerel : ceɗɗo waawaa ndiyam. O yimii no Ceɗɗo ummorinoo gila Jolof, no ardi e wuro subalɓe, jippii e galle Jaaltaaɓe, Sammba-ngaari-maayo, daddo mo ñaamaa saayna haa e neemaaji ɗi tawnoo ɗoon. O haali heen hakkunde Balla e Faatimata, diwo joom wonngeela, gila e giɗli haa ɗo debbo cubballo oo felliti rokkude Balla sirluuji maayo.
O daari heen hakkunde ɓiɓɓe jaaltaɓeeɓe nokku oo e Balla haa ɗo Ceɗɗo jeeri waroynoo ngabu. O wattindorii hare hakkunde Jaaltaaɓe e Balla haa ɗo ceɗɗo jeeri hooti rimndaani ɗoo. E nder hare ndee, jaaltaaɓe mooltii ko e ngabu, nagge ngabu mbonnatnoongu falo makko nguu. O wiyi yo ngu nanngan mo Balla Jeerel barannooɗo mo ngari ngabu mbonnatnoondi falo makko ndii, caggal nde ɓiɓɓe jaaltaɓeeɓe ndonki, coggaa no sefre baali………
E ko ɓooyaani koo, e darorɗe nduuɗoo lewru colte, hitaande 2012 nde ngonɗen ndee, gabi ndiddii subalɓe ɗiɗo ɗo diiwaan Sorimalee ɗoo. Gadano oo wonnoo ko e awde haa nani takkusaan ena eeree, joofi laana mum woni e juulde. Ɗoo o habri ɗoo tan haa ngabu suppitii e yeeso makko, ɗo woɗɗaani, fari. O rewni ngu gite haa o yananaa ko e makko ngu fayi , o wawlirii noon : «feere am bonii, mi ɗaccii ɗo boni !»
Ngabu ndiddunoongu cuballo gawatnooɗo oo e cuballo taƴtinatnooɗo yimɓe hakkunde Sorimalee e Barooɓe Jakel Sahre Hammee Yero.
Ko ɗoon o woppi laana makko e saakitaaji makko. Ko goɗɗo artiranoyi mo kaɓirɗe makko subaka janngo e mum.
Cuballo goɗɗo oo wonnoo ko e taƴtinde yimɓe yahatnooɓe wirwirnde hakkunde Sorimalee e Barooɓe Jakel haa ngabu falii laana mum. Ɗo o fayi fof, ngu faloo mo haa ɓooyi tan kanko ne o wulli. Ko gulaali rewɓe e sukaaɓe wonnooɓe ɗoon e tufnde hee, paabii mo. O hootiri galle makko ko e weftere e paawngal.
Ena gasa tawa Balla jeerel dañiino caɗeele sabu jinngeede e ɓureede doole kono tan saalitaano. Feere am bonii walla mi ɗaccii ɗo boni wonaa e kunuko cubballo yooɗi, alaa ko haali e Cuballo jeynooɗo maayo, noddatnooɗo gabi ena hustina e seɓɓe. Oon kay so ngabu haɗi ɗum awde walla joofde laana mum, maa a taw tan ɗum haalotaako kono kadi deƴƴotaako.
Sinno hannde Baabooy Gellaay artatno, pekaan dañatno tufnde hesere pul kono tan Hammadi Ayse Jool, Hammoo Joop, Ngaari Ŋawle, Aadama Demmba Sih e Sammba Nduungel yo peewnito no moƴƴi.
Njaay Saydu Aamadu / Gelongal Fuuta


text:
Garaas Wurosoogi haa e hannde o nanondiral dañaaka tawo. Waɗi noon ko pooɗee nduuree woni toon, hannde o woni toon hooreejo o ko biyeteeɗo Maamuudu Taal jeyaaɗo to Caareen, e suɓngooji jawtuɗi ko kaŋko suɓanoo caggal nde ɓe keɓaano tawtoreede ɗiin suɓngooji o tottaa gaaraas o yo jogo kamɓe ɓe njahdaani heen ɓe ɓe njokkondiri e mawɗo kujjikinantooɓe doknooɓe werlaaji e nder Senegaal biyeteeɗo Alasan Ndooy ari ɗoo yuɓɓitini batu to gaaraas Wurosoogi ngam yuɓɓinde suɓngo woɗngo ɗuum waɗi ngooɗoo suɓngo addi nanngondiral wuppu mi woppaani. Ɗee balɗe fof ko e kaayaa mbeeyaa haɗi ɓe jooɗnde gooto kala ina duudoroo bannge haa waɗi gooto kala beri bannge mum. Kamɓe dadiiɓe ɓe ɓe ndariima hay gooto woto dillu. Ko ñalawma 17 12 2017 ɓe potnoo jooɗɗineede kono laamu ngu yahdaani heen. Ina wayi haa jooni ko Maamuudu Taal jooɗii e jappere gaaraas Wurosoogi.
Bookar Sek Lewlewal Maatam


text:
Caggal lebbi keewɗi e geddugol gaaraas wurosoogi, ko ɓuri heewde e luutndiiɓe njofataa werlaaji mumen e nder gaaraas o. Ardii gaaraas o ko biyeteeɗo Maamuudu Taal to Seedo Seɗɓe, nde o wootondiraa gadanol luutndiiɓe ɓe njahdaano heen. Nde ɓe njooɗii ko juuti gooto kala ina jolnira ɗo welaa, ina daroo ɗo welaa. Gardiiɗo senndikaa sofereeɓe biyeteeɗo Alasan Ndooy ari waɗi batu jooɗdii e dognooɓe werlaaji ngam yuɓɓinde suɓngo ɗiɗmo. Ñalawma 10 12 2017 ɓe njuɓɓini suɓngo woɗngo ɗo e wurosoogi e yamiroore Alasan Ndooy kamɓe fooɗondirooɓe ɓe ko ɓe 4 tan kaŋko Maamuudu Taal o jeyaaka e ɓeen. Waɗaama gasii kono nguun kawgu yahaani no yiɗiraa nih garaas o naatotaako. Kala oto naatɗo ko gollatooɗo, kala neɗɗo naatɗo ko ndaaroowo no yahri kono gulaali kawgu kam alaa heen. Kamɓe dadiiɓe wonii balɗe ɗiɗi ko ɗoon ɓe ngoni ngam faddaade fitinaaji. Heɓaaka haqiiqa tawo nguun poolgu ina rewi laawol.
Bookar Sek Lewlewal Maatam


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Deŋtal sukaaɓe Fulɓe janngooɓe he duɗal haaɗtirde jaŋde Seek Anta Joop Dakar
Banndiraaɓe tedduɓe, ñannde 5/9/2013 sukaaɓe Fulɓe janngooɓe he duɗal haaɗtirde jaŋde Seek Anta Joop Dakar, njuɓɓinii yeewtere mawnde, wonnoo tiitoonde mayre ko : fotde ɗemngal men Pulaar/ Fulfulde he kabrirɗe Senegaal e darned ɗanniyankooɓe he majje. Halfinanoo ndee yeewtere ko jaayndiyaŋke men mbi’eteeɗo : Hemmee Aamadu Lih.
O haalii no kabrirɗe Senegaal no poti; foti ko kabrirɗe caaktooje jolooji walla kaalirɗe “Rajo” walla jaayɗe binndol walla kabrirɗe mbeelu “TV” e jeewte ɗe Fulɓe njogii he majje, o anndini yimɓe ɓee wonde ɗemngal men ɗawaaka, ngam jeewte mbaɗteeɗe he haalirde rajo Senegaal, ko ɗemngal men ɓuri heewde, ko noon kadi kaalire ɗe ngonaa laamu, kono tan jeewte ɗe tamɗen ɗee ina ŋakki (lelli) njuɓɓudi e lelnale naftooje leñol men, kadi ko ɓuri heen heewde ko jeewte ɗe ngalaa loowdi kirjinoori ɓamtaare leñol men, kono ko he heblude ɓe wonaa.
Musidɓe tedduɓe, sukaaɓe Fulɓe janngooɓe he duɗal haaɗtirde jaŋde Seek Anta Joop Dakar, kirjinii sukaaɓe Fulɓe he ngootaagu ɗemngal men e darnde nde ɓe poti daraade haa ɗemngal men heɓa jojjaaɗi maggal he ndeer Afrik, ɓe kollitii yiɗde maɓɓe he ngootaagu sukaaɓe Fulɓe he ndeer Afrik, kadi ɓe nganndinii tawtoraaɓe ɓee, maa ɓe ndaro haa jaŋde ɗemngal men wona gootum he ndeer janngirɗe Afrik e yultiindirde Sukaaɓe Fulɓe janngooɓe eɓe ngonaa janngooɓe he ndeer Afrik e daraade haa jiɗngol ɗemngal laatoo hakkunde maɓɓe.
Sakiraaɓe tedduɓe, deŋtal sukaaɓe Fulɓe janngooɓe he duɗal haaɗtirde jaŋde Seek Anta Joop Dakar, ina potaa walleede no miijo maɓɓe jaalorii he jaŋngirɗe Afrik, mbele sukaaɓe Fulɓe jaŋngooɓe ina njiitida ɓe nganndoondira, ngam ko kamɓe ngoni jaalal leñol men janngo.
Setodiiɓe ganndal, hannde alaa ko foti wonde sokla ɓiɗɓe leñol men, so wonaa winndude e janngude e jannginde ɗemngal, mbele enen ɓoccitoo (ndaɗa) koomte jaggitooɓe, nehirɓe en ko ɗemɗe maɓɓe potaa winndeede e janngeede, ɓe ngaaɓni he yilaaji men ɗe men mbinndotaako njanngotaako, kono hannde ganndal karallaagal hollii en ɗemɗe fof poti, alaa ngal winndotaako maa ngal janngotaako, ɗuum noon ngaree caaynen miijooji maɓɓe ɗi njahdaani he ganndal, ndewen laawi ɗi ɗemɗe winndere ndewi, caloɗen wonde jaaɓneteeɓe ɗemɗe janane he enɗam puuŋti, mbi’a en ɓesngu kaaloowu ɗemngal Faransee maa Anngelee-wal walla puuŋti pawiiɗi he diine wonde ɗemngal amen ko tellingal ko ngal haala Geno (Alla), tee ina laaɓi alaa ɗemngal ngal Geno tagaani, ɓayri loowdi haala ko he tago Geno jeyaa, ko ɗuum waɗi enen poti daranaade ɗemɗe men njarlitanoɗen ɗe.
Mi yettii ɓee sagataaɓe Fulɓe, yoo Geno hebbin wano maɓɓe, on njaaraama.
Tijjaani Mbaalo.


text:
Sit internet lolluɗo ɗo e Muritani, biyeteeɗo CRIDEM, wayliima wontii duƴƴorde Muritani «ngam yahdude e soklaaji e jojjanɗe yonta keso» : ko ɗum woni ko ardiiɓe sit o kaali, ñalnde alet 29 mars 2008.
Ndeen, o ɓurnoo dartoraade ko kabrude : alaa kewata e leydi he tawa o bayyinaani ɗum ; alaa ko jaayɗe binndaaɗe kaalata,
Sit internet lolluɗo ɗo e Muritani, biyeteeɗo CRIDEM, wayliima wontii duƴƴorde Muritani «ngam yahdude e soklaaji e jojjanɗe yonta keso» : ko ɗum woni ko ardiiɓe sit o kaali, ñalnde alet 29 mars 2008.
Ndeen, o ɓurnoo dartoraade ko kabrude : alaa kewata e leydi he tawa o bayyinaani ɗum ; alaa ko jaayɗe binndaaɗe kaalata,
tawa o ɓamtaani, alaa Muritaninaajo jogiiɗo internet, finata wanngaaki e CRIDEM. Ko e maɓɓe kadi enen e koye men ndewru-ɗen e balɗe ɓennuɗe ɗe ngam habrude goodaangal sit men.
Jooni, sit o maa udditano ko wiyetee pibilisitee (publicité) ko (woni ganndingol kaɓirɗe, walla geɗe walla sarwisaaji joɓeteeɗi) ngam kadi wallitde anndinde Muritani e gollooɓe Muritaninaaɓe».


text:
Ɓesngu Alfalah dariima darnde tiiɗnde saɗnde, gila ɓesngu Alhajji Mahmuud Umaar Bah, rewɓe e worɓe, almuɓɓe duɗal ngal mawɓe e sukaaɓe haa e banndiraaɓe e musidal ɓadtingal, alaa keddiiɗo. Galle mawɗo oo e dingiral duɗal ngal ndonku nawdude jamaanu, hakke e keewal yimɓe(fotde 315). Seernaaɓe fulɓe mawɓe, en teskiima heen Ceerno Haamiidu Baal, almaami raatib jumaa leegal Senkeem, Ceerno Abuu Soh, almaami raatib jumaa leegal Siiseem, Ustaas Aamadu Yero Kiiɗe ñaawoowo dowrowo, Ceerno Demmba Hammee Kan kilifa diine, Ceerno Aadama Barahiima Kontee garanɗo ɓesngu Ceerno Jakariyaa Kontee to Maqaama e woɗɓe heewɓe ɓe en ndañaani anndidde inɗe mumen.
To bannge almuɓɓe Alhajji Mahmuud Bah, Ceerno Demmba Hammee Kan, Ceerno Demmba Cubballo Njaay, Ceerno Kaliilu Jakitee( oo ko sooninke Kahayɗi) e Ceerno Abuu Mbarom Gelaajo ndariima heen darnde tiiɗnde. Yimɓe maantiniiɓe kadi ngarii heen ko wayi no Bah Yaayaa, Alasan Ngayde, Aadama Hoore Soh, Abdarahmaan Jah mo Jiinge, Suleymaani Konnaate, cukko meer leegal Arafaat e wonɓe ɓe limdodaako, ummoriiɓe e diiwanuuji daande maayo, diiwaan Ageylaat e diiwaan Aftuut. Hoɗɓe heewɓe wonande leydi ndii, gila e janngooɓe haa aranɓe kewu nguu, njiyaama e keewal.
To bannge jaayndiyankooɓe, Joob Saydu Haamiidu, Mammadu Njaay Boskoo, Jaaƴe Kamara e Jaayndiyankooɓe tele tonnganii banndiraaɓe e duttorɗe denndaangal ko gollanoo gila e haala haa e nate, ko jiidaa e wakkiiɓe natirɗe mumen ena coorii e jamaanu.
Caggal nde waktu yoni, yamiroore yani yo golle ɗee puɗɗe hankadi, udditi ko Abdarahmaan Bah, gorko Sey Nimaadi, Sey biile e paraaje. O adii haalde ko e ɗemngal arab jerwangal haa ƴoƴi caggal ɗuum o fayti e Pulaar. Nde o joofni ko Ceerno Haamiidu Baal janngi « xatmu quraana » . Deftere Alla ndee jippinaa e nder hojomaaji daɓɓi. Taan Sileymaani Baal duwii haa gasni, Ustaas Aamadu Yero Kiiɗe mo Ñaabina e tule oole ne fawti heen duwaaw. Faatiha sakkitoraa, juuɗe kooti e jeese, daaɗe ndiirdi aamiin.
Ɗoon, Umaar Mahmuud Umaar Bah, tiitoonde galle, mawɗo duɗe Alfalah, haftii, darii, salmini jamaanu nguu, yetti banndiraaɓe, almuɓɓe e sehilaaɓe. O haali ko fayti e nguurndam duɗe ɗee. O haali darnde jinnaaɓe makko ɓennuɓe ɓee(baabiraaɗo oo e mawniraaɗo mo o lomtii oo). O anndini jamaanu nguu wonde Alhajji Mahmuud Bah gollinooma, kadi maa ɗeen golle keddo kadi nduumodoo e njuuteendi aduna. O anndini kadi ɓe nganndaano wonde ko jiidaa tan e leyɗeele Muritani, Mali e Senegaal, duɗe Alfalah ena njahi haa to Afrik Santaraal to Gaboŋ e to kameruun. Caggal ɗuum, o waɗi eeraango feewde e denndaangal Ɓesngu Alfalah, ɗo waawi wonde, e ko aldaa e paltoor, nde nanngondirta no mahateeri, ngummoo e ɓuuɓri, ndaroo e naange, walabo e walabo tawa alaa sereendu ngam rokkude njuɓɓudi ndii semmbe. Ɗum noon naamndii ko nde gooto fof ñobbata ɓernde mum haa ɗaata, haɓa e ngaameela haa foola, waɗa so Alfalah wuurii ko kañum wuuranaa, so
Alfalah lohii walla maayii ko kañum bonnanta walla waasata. O sakkitorii ko jaarde miñiraaɓe makko rewɓe. O wiyi debbo ko feccere e leñol, darnde mum wonaa sara e mahdi renndo. So ɓamtaare heɓaama, debbo ena tawa. So poolgu dañaama, debbo ena tawaa. O yetti Faatu Bah, Halimata e Nenne sabu darnde mumen tiiɗnde nde ndarii haa golle ɗee mbaawi yuɓɓude, gila to bannge ngalu, peeje haa e warñeende. O anndini yimɓe ɓee ko ɓeeɗoo mbaɗi denndaangal ngalu kuutoraangu e nguuɗoo kewu.
O adorii tawo haalde ko e arab, mo horsaaka e ɓunndu tiggundu haa o gasi, o waɗti ko o haalnoo koo e Pulaar laaɓɗo cer haa bahe keewɗe ndimmbii.
Udditi golle ɗee ko Ceerno Aamadu Yero Kiiɗe. O waɗi ko nguurndam Alhajji Mahmuud Bah( yo yurmeende Alla won e mum). O lelniri ɗam ko e mbaydi jime jaarooje. Laaɓi mi tan won fulɓe waawɓe ngal ɗemngal haa seedtini. Hay ɓe nanataa walla ɓe paamataa ko o haalata koo, naayodiima e duƴƴe ɗee. Nde o joofni, Almuudo belɗo daande no limmbam, heɓɓii, takki junngo e hakkille, toƴƴi daande quraana. Arnooɓe fof mbeltii, duwaaw sakkitaa. Njaram saraa e jamaanu, yimɓe njari haa kemmili, gooto fof rokkaa deftere quraana, nawti galle mumen.
Gelongal Fuuta lollirɗo
Njaay Saydu Aamadu


text:
Naatirdi: Yeewtude ko fayti e «jasporaa» (caragol nder winndere) Fulɓe nder tan hojomaaji 20 wonaa ko weeɓi. Maa en eto seerndude mbaydiiji uujooji Fulɓe, cifo-ɗen kuccandi majji, njaltinen caɗe jowitiiɗe heen . E wattan, maa en eto firde batte to bannge faggudu, to pinal e to bannge renndo, uujooji ɗi njogii e renndooji iwdi maɓɓe. Ngam yiɗde haa paamondiren e haala, ina moƴƴa kawren e miijo no Fulɓe njiyri uujooji e fergooji.
Eɗen kawri fergo firata ko dillere yimɓe ummiiɓe e nokku mum en, koɗoyi nokku goɗɗo. To ganndal neho-jawdi, ɗum firata ko nde kullon uujata ngam yahde to mbaawata jibinoyde, maa dañde ko ñaami e ko njari. Fulɓe noon ndenndini ko ɗee geɗe ɗiɗi fof, yimɓe e jawdi.
To bannge daartol, «jasporaa» firata ko caragol ɓesngu Yahuud’en nder winndere adii daartol ngam dogde caɗeele Firawna en pawnoo e maɓɓe. Nde konngol ngol yaaji, ngol firata e raɓɓidinaare ko caragol ɓesngu yimɓe nder winndere.
Gila dawaa dawi, Fulɓe ko durnooɓe tan. So aɓe uuja maa aɓe pera, ko galle fof maa leñol fof yahata, ɓe njiyloyoo ñaamirde jawdi, e ndiyam, e ɗo mbuubon mbonkon e nayi ngalaa. Keeri laamateedi gadani e dowlaaji kesi ngoƴaano ɓe.
Ndeke ferde jeyaa ko e pinal Fulɓe. Ko ɗum tagi ɓe saraade nder Afirik, kono nokku heen fof mo ɓe ngari, ko ɓe seeda, ɗum tagata ɓe heewde jaggireede ko ɓe « hoɗɓe » ɓe njeyaaka e leydi.
Yaakaare iwdi Fulɓe : « Fulɓe » woni helmere toɗɗotoonde leñol yimɓe nehooɓe jawdi, mbiyata koye mum en. « Pullo » woni teelo, « Fulɓe ». Ɗum firata, so en pawiima e ɗaɗol celluka helmere nde, « ful » ko huunde hesere, sosaande. Ko heen konngol « pul » seekaa (ina hesɗi pul). Hoɗdiiɓe Fulɓe hawasaŋkooɓe , e aarabeeɓe, e haalooɓe engele, mbiyata ɓe ko « Fulaani ». Manndinkooɓe Senegammbi mbiyata ɓe ko « Fula ». Safalɓe Muritani mbiyata ɓe ko « Takariir » (hoɗɓe Tekuruur). Aɓe mbiyee kadi « Haalpulaar’en » (haalooɓe ɗemngal pulaar) to worgo Muritani e to rewo Senegaal (Fuuta Tooro), to diiwaan Ñooro, nder leydi Mali e to leydi Gine Konaakiri.
Ɗemngal Fulɓe, « pulaar » maa « fulfulde » e hoore mum ina heewi kam ne no innirtee, fawaade e nokku mo ɓe koɗi. Haalooɓe ɗemngal Engele to Gammbi, to Siyera Lewon e to Niijeriyaa, keewi wiyde ngal ko «fula». To Maasina nder Mali, to Niijeer, to Cad, to Kamaruun, ngal heewi wiyeede ko « fulfulde ». Angal darjiri « pulaar » to Muritani, to Senegaal, to Mali, to Gine, to Burkina Faso.
Ɗemngal pulaar/fulfulde ɓooyii janngeede. Ngal ɓamii winndeede gila e nder teeminannde 18ɓiire. Ɗum telɓi nde koloñaal naati diiwaan o. E oon tuma, seernaaɓe e ɗemngal arab ina mbinndatnoo ɗemngal ngal e huutoraade alkule arab, ɗum woni «Abajada Ajami». Ko e hitaande 1966, fedde UNESCO toɗɗii e kuuɓal «Alkule Bamako» wonan’de ɗem ɗe Afirik ɗee kala. Ko ɗee «Alkule Bamako» kuutortee hannde nder leyɗe ɗo pulaar/fulfulde haaletee.
Kuɗol Aamadu Malal GEY (sulyee 2009


text:
Caggal Apophis (Apofis woni haayre weeyo sikkanoonde ina jogori buɓɓaade e leydi men ndii), jooni ko 500 haayre ngoƴni annduɓe weeyo, sibu mum en hulaneede buɓɓondirde e leydi men ndii. Ko ɗuum addani ɓe hawritde ñalnde 13 abriil 2015 to Itaali ngam lelnude peeje no leydi men ruuɗorii ɗeen kaaƴe. Peeje ɗiɗi ina nganndaa gila e jooni. Feere adannde ko werlaade laana ngam faloyaade haayre nder weeyo.
Laana kaa ɗowee haa sisa e haayre hee, wona e duñirde ɗum seeɗa seeɗa, haa selna ɗum bolol tiindinnoongol ɗum e leydi men hee. Feere ɗiɗmere ndee ko huutoraade bommbo nikleyeer. E wiyde maɓɓe, ko goonga ina saɗi ko haayre weeyo waawata boomde en, sibu sikkannde mum ko gootel nder miliyoŋ (nder miliyoŋ haayre fof, ko wootere sikkaa ina waawi buɓɓondirde e leydi men ndii). Kono, ɓe mbiyi kadi, hoto njejjiten wonde nayaɓe tati (75%) e kulle guurnooɗe e leydi men ndii, mumti ɗum en ko buɓɓannde haayre waɗnoonde ko ina wona jooni 65 miliyoŋ hitaande.


text:
20 sulyee 2009 waɗata duuɓi capanɗe nay (40 hitaande) ko aadee yaɓɓi koyngal mum e nduufdi lewru. Hikka noon aduna oo kala mawninii nguun ñalngu teskinngu e daartol winndere men, haa arti e Ameriknaaɓe.
Ko biyeteeɗo Neil Armstrong (Neel Amstroŋ) woni aadee gadano fawde felo mum e lewru, refti e makko ko Buzz Aldrin (Bus Aldrin). Biyeteɗo Michael Collins (Maaykel Kolins), jahdiiɗo maɓɓe tataɓo o heddinoo kañum ko e laanel he, ina fadi ɓe.
20 sulyee 2009 waɗata duuɓi capanɗe nay (40 hitaande) ko aadee yaɓɓi koyngal mum e nduufdi lewru. Hikka noon aduna oo kala mawninii nguun ñalngu teskinngu e daartol winndere men, haa arti e Ameriknaaɓe.
Ko biyeteeɗo Neil Armstrong (Neel Amstroŋ) woni aadee gadano fawde felo mum e lewru, refti e makko ko Buzz Aldrin (Bus Aldrin). Biyeteɗo Michael Collins (Maaykel Kolins), jahdiiɗo maɓɓe tataɓo o heddinoo kañum ko e laanel he, ina fadi ɓe.
Ɓe mbaɗii toon waktuuji 21, nde ñiɓi toon araaraay Amerik, ɓe ngartiri 21 kiloo kaaƴe lewru. Ko ndeen Neel Amstroŋ wiyi : «ko taaɓel tokosel wonande neɗɗo, kono ko diwal moolanaangal wonande winndere nde ». ("C'est un petit pas pour l'homme, mais un bond de géant pour l'humanité."). Ko e lewru mee hitaande 1961 John Kennedy, hooreejo Amerik lolluɗo, hollitnoo anniya mum « neldude ameriknaajo dow lewru ko idii maayirɗe sappinaande nde ». Ñalnde 20 sulyee 2009, ko hooreejo Amerik goɗɗo lolluɗo, hono Obama, jaɓɓii Neel Amstroŋ e Bus Aldrin e Maaykel Kolins, ngam yettude ɗum en e fiilde ɗum en teddungal.
Kewuuji goɗɗi kadi maa njuɓɓine to Centre Kennedy, nder dowla Floride, to nokku weeyiyankaagal to Huston, dowla Teksaas : ko ɗoon nokku ɗowngol Apollo-11 woni. Hakkunde 1969 e 1972 tuugnorgal Apollo addanii 12 weeyiyanke jaɓɓude e lewru, e nder ɗanle jeegom.
E ooɗoo ñalawma hannde, Obama yamirii juurnitagol luggol tuugnorgal George W. Bush lelnunoo e hitaande 2004, ganndirangal ‘Constellation’ (Ñaarngal) : fayndaare majjum ko ruttitaade to lewru ɗo e hitaande 2020 : daawal teeŋtungal hade maɓɓe werlaade laaɗe koɗaaɗe tiindaade tagofeere Mars, walla ko ɓuri ɗum woɗɗude.
Ina sikkaa tan fayndaare majjum ko huutoraade lewru ngam ɗannanaade to ɓuri woɗɗude. Ina wayi no alaa ko heedi aadee e yahde Mars so wonaa dañde ngalu mum, sibu ganndal mum e karallaagal ngal kala ina woodi.
Bookara A. Bah


text:
Laamlaamaandi Ganaa fuɗɗii desstaade ko e teeminannde 9ɓiire caggal nde wonti e njiimaandi almuraabid en, e njiimaandi Soso en e joofirde njiimaandi laamlaamu Mali. Ko Kummbi Saaleh wonnoo laamorgo Ganaa.
Iwdi innde ndee
Ine wiyee ko ganndo koode biyeteeɗo Muhammad al Fasari (teem 7ɓiire) idii teskeede huutoriima helmere Ganaa ndee, ɗo wiyata “Ganaa, leydi kaŋŋe”. Al Bakri, e nder deftere mum Cifagol lelnde leydi winndere anndaande, winndaande e teem 9ɓiire, wiyi wonde “Ganaa ko innde laamɓe nguun ɓesngu ; innde leydi maɓɓe ko Awkar”. Kono tan, e winndannde hee, ko helmere Ganaa ndee tan o huutorii ngam joofaade leydi ndii. Ko noon ne kadi Oropnaaɓe e hirnaangenaaɓe teeŋtiniri konngol “laamlaamu Ganaa” so ina njoofoo tiitoonde laamɗo oo. Ina sikkaa helmere Ganaa ndee ummii ko e sooninkoore “nwana” firoore “jaambaaro/koninke”. E fawaade e aada janngtaaɗo, hoɗɓe e laamaandi hee mbiyatnoo ndi ko Wagadu. Wagadu firti ko “wuro cefe jawdi” walla, e wiyde woɗɓe “leydi Wage en”. Timmoode “du” ko helmere ɗemɗe Manndeeje (Sooninke ko e ndeen fedde ɗemɗe jeyaa) firtoore “wuro” / “leydi” taweteende e inɗe nokkuuji goɗɗi e nder Afrik hirnaange (yeru laamorgo Burkinaa, hono Wagadugu). Helmere “waga” ndee ine waawi firde “sefre jawdi” walla toɗɗoo yettoode “Wage” (galleeji laamotooɗi).
Iwdi laamaandi ndii
Geɗe ɗiɗi ina njangtee e iwdi Laamaandi Wagadu ngontoyoori laamlaamaandi. E fawaade e aada jangtaaɗo Afrik hirnaange, sompi Wagadu ko yimɓe jogitiiɓe, e gardagol biyeteeɗo Dinnga Siisee hedde teeminannde III ko adii iisaa (2 300 hitaande jooni). E fawaade e duttorɗe Yonta hakkundeejo (moyen age) binndaaɗe e Arab, sompi laamu nguu ko sooninkooɓe sanamiyeeɓe wuurnooɓe e lemlemo worgo moraande Saharaa. Caggal ɗuum laamaandi Ganaa yaajti haa wonti laamlaamaandi njiimndi laamuyon ngonnokon e saraaji mum fof. Taariik es Sudaan (Daartol Sudaan) wiyi ko yimɓe ɓaleeɓe, remooɓe, hono sooninkooɓe cosi Ganaa e teem III ko adii Iisaa. E hitaande 734, aaraaɓe-berbeer en puɗɗii naatde Ganaa mo sooninkooɓe ngardinoo. Jiimgol Aaraabeeɓe diiwaan Magreb oo wallitii njulaagu jiyaaɓe hakkunde Ganaa e Sijilmasa (wuro wonnoongo worgo Maruk), ɗum noon jaajtugol mum e ngalu mum.
E maayirɗe teem VIII laamɗo Wagadu hono Kaya Magan Siisee riiwti berbeer en. E fuɗɗoode hee, laamaandi ndii yaajaani sibu ko e Wagadu e Awkar tan, kono duuɓi seeɗa caggal ɗum, ngu wootiɗini sooninkooɓe kala.
Jangtotooɓe aarabeeɓe mbiyi Ganaa ko innde laamɗo, ummiinde e helmere sooninkoore « nwana » (janngirtoonde ŋana walla gana wonande ɓe mbaawaa soninkoore). Nde firata ko “jaambaaro/koninke”. Ine jeyaa e tiitoonde laamɗo oo kadi « Kaya-Maga » (Kaŋŋe Mahan e sooninkoore, woni « laamɗo kaŋŋe »). Mahmuud Kati, e deftere mum wiyeteende Taariik el Fettash, haali ko iwdi helmere ndee. Waɗi noon ko e oon nokku e oon sahaa, yimɓe cuusaa kaaƴe kaŋŋe sibu, e miijo maɓɓe, ko ɗe kiitaaɗe, tee ko laamɗo tan waawi sammitde ɗe. Kono Chales Monteil goongɗinaani kaan haala, sibu, e wiyde makko, « Kaya Magan » (Xañe Maha) firata ko « baañoowo mawɗo ».
Compugol e faayiida laamu Ganaa ina jotondiri no feewi e Kaŋŋe. Yanti heen baɗtugol huutoraade gelooɗi e maayirɗe teem II newnii jokkondire e Afrik rewo. « Leydi kaŋŋe » tolnondiri ko e diiwanuuji kaŋŋe Bammbuk e Bure gonnooɗi e njiimaandi laamɗo Ganaa, ndi laamorgo mum wonnoo to Kummbi Saaleh, worgo Muritani hannde oo.
E maayirɗe teem IXɓiire laamɓe Ganaa njaajtini njiimaandi mum en e diiwaan kaŋŋe Galam e Tekruur, saraaji Jenne e Tummbuktu e haa rewo, to huunde e tirbiiji berbeer Saharaa en.
E teem Xɓiire Berbeer Awdagost en murti caltii laamu tunka (laamɗo) Ganaa, ɓe mbari ɗum. Hedde 990 lomtinooɗo laamɗo Ganaa baranooɗo oo heɓti laamaandi Awdagost.
Ganaa heɓi kaaɗtudi mum ko e teem XIɓiire, tawi ina alɗi no feewi. Seeɗa seeɗa laamuyon catikon kon fof ina ngarta e juuɗe laamɗo gooto, joginooɗo mbaawkaaji ɗii fof, gila e mbaawka diine e koninkaagu haa e mbaawka ñaawoore. Laamorgo laamaandi ndii ko Kummbi Saaleh, ɗo fotde 200 000 fittaandu, hakkunde juulɓe, sooninkooɓe e sanamiyeeɓe nguurdunoo.
Deestagol
Gargol juulɓe e teem XIɓiire (Almoraabid en) e bonnugol bannge e Kummbi Saaleh (1076) ina jeyaa e geɗe ustuɗe doole Laamu Ganaa. Kono ɓuri leefɗinde laamu nguu ko yooro jotondirngo e kuutoragol ɓurtungol keɓe dunli, caabingol caragol sooninkooɓe (Ina jangtee wonde ngoon yooro ina jotondiri e maayde mboddi mbiyeteendi Bida). Nii woni doole Ganaa ngoni e ustoraade seeɗa-seeɗa : laamuuji Jaara en e Sooso en to Mali keɓti koye mum en, haa alaa ko heddii e laamlaamaandi Ganaa so wonaa kettel mum gadanel ngel hono laamu Wagadu.
Sumaawuru Kante gardinooɗo laamu Sooso heɓti Ganaa e hitaande 1203. Hedde 1240 ndi naatti e laamlaamaandi Mali mo Suñnjata Keytaa.
Hol no Ganaa yuɓɓirnoo
Laamu ronirtenoo ko to bannge dewol ; nii woni lomtotoo laamɗo ko baaɗum ɓurɗo duuɓi ngam yenaneede laamɗo oo e donɗo oo njiidi ƴiiƴam. Waɗi noon, hono no Al-Bakri winndiri ɗum nii, e miijo ganaanaaɓe « laamɗo oo ina yenanaa baaɗum ko ɓiyi banndum debbo, kono o waawaa yenaneede ko kanko jibini tigi biyeteeɗo ko ɓiyiiko oo ». Wolof wiyata oon banndiraaɗo debbo ko Linngeer ; afo mum debbo kadi wonta Linngeer laamlaamu.
E fawaade e binndi Al-Bakri, so laamɗo sankiima, o mahantee ko suudu mawndu leɗɗe. Ko ɗuum wonata yanaande makko, ɗo o lelnetee e danki mawki ina wertaa tappiiji, ina fawaa njegenaawuuji. Ko o ñaantornoo fof, kam e njogitaaje makko, e lahe e kore ɗe o huutortonoo fof njoɗɗintee ko sara makko, ina waɗdaa e ñaamdu e yardu. Defooɓe heewɓe e feewnooɓe njaram heewɓe uddidee e makko e suudu leɗɗe nduu. Ndu huuree leece, ndu laaltee ɓakke haa ndu wayta no tulde leydi nii, tawi damal ko gootal.
Njuɓɓudi dewal
Diine laamu nguu ko sanamaagu wonnoo. Yimɓe maggu ndewatnoo ko laadoori ndi ɓe mbiyatnoo Bida.
Ko bida reeni Wagadu e galle laamu Siisee en. Ɓeen ne ina poti hitaande kala yeende Bida mboomri njooɗndi. Ko noon ɓe ngoorunoo haa nde gorko gooto wari Bida tawi ina heboo ñaamde mboomri rokkanoo. E miijo maɓɓe noon, maayde Bida saabii njangu laamu nguu. Daarol ngol ina seerti seeɗa fawaade e nokkuuji e ɗemɗe e leƴƴi.
Tumarankooɓe ummoriiɓe Magreb heewɓe, e huunde e waali wuro en kadi ina ndewnoo ɗoon diine Lislaam. Ɓiy laamɗo Besi biyetenooɗo Kan Mer tuubiino wonti juulɗo. E wiyde Al-Bakri nii, koroowo ngalu laamu nguu suɓetenoo tan ko e juulɓe, ko noon kadi wonande yoga e kilifaaɓe (ministeruuji). Noon kadi o winndiri wonde sanamiyeeɓe ɓee ndiccotono ngona e ullaade leydi e koye mum en so ina calmina laamɗo oo. Juulɓe ɓee noon piyndirtuno juuɗe (poɓɓatno) so ina calmina laamɗo oo (ko ɗuum kadi woni e binndi Ibn Batuta e Ibn Kaldum). Kummbi Saaleh waɗnoo ko leeɗe ɗiɗi : leegal juulɓe (12 jumaa ina e maggal) e leegal sanamiyeeɓe
Laamorgo Kummbi Saaleh
Al Bakri sifiima njuɓɓudi wuro ngoo e tuugnaade e ko ɗanniyankooɓe e julaaɓe kaalani ɗum. Nii woni o winndi : « Ganaa waɗi ko gure ɗiɗi gonɗe e wertallo. Ngo juulɓe ɓee ngoni ngoo ina waɗi sappo e ɗiɗi jumaa ɗo ɓe njuulata aljumaa. (…) Saraaji ɗii ina waɗi boyli ndiyam mbelɗam keewɗi, ɗo ɓe ƴoogata ko ɓe njari e ko ɓe njarniri ndema sewosewo. » « Wuro ngo laamɗo oo hoɗi ngoo wiyetee ko El Gaba ‘’dunndu’’, ‘’uddo’’ hakkunde majje ko jeegom milles (hedde 10 km), kono ina waɗi koɗorɗe. Kuɓeeje ɗee mahraa ko kaaƴe e leɗɗe ciluɗe. Hoɗorde laamɗo waɗi ko taakaw e cuuɗi turu keewɗi, fof na taarnaa galle nannduɗo e tata ». « Cuuɗi turo e leɗɗe mawɗe e galleeji lado e leɗɗe guurɗe ina taarii wuro laamɗo ngoo. Ko heen ñenngotooɓe leydi ndii, halfinaaɓe dewal, koɗi. Ko heen ɓe moofti sanameeji maɓɓe e gaññeeje laamɓe maɓɓe. Worɓe ina kalfinaa reende ɗii dunli, hay gooto waawaa naatde toon walla humpitaade ko woni toon. Ko ɗoo kadi kasooji laamɗo oo ngoni. »
Ko tuubaako biyeteeɗo Bonnel de Mezières yiyti nokku biille Kummbi Saaleh oo e hitaande 1914. Wiyeteeɓe Thomassey, Mauny e Lazartigues, mbiɗiima nokku oo e hitaande 1939, caggal ɗuum wiyeteeɓe Serge Robert e Sophie Berthier mbiɗiima mo e hitaande 1960. E hitaande 2001 o winndaama e doggol UNESCO jamminirgol.
Kummbi Saaleh woni ko e nder Muritani to diiwaan Hod Fuɗnaange, hakkunde Temmbedara (80 km) e Busteyla. Fotde 30 000 ina nguurnoo e maggo nde laamu Ganaa woodi ndee, tee ngo jeyanoo ko e gure ɓurɗe mawnude e winndere ndee e oon sahaa. Doggol UNESCO jamminirgol woni doggol ngaluuji ɗi dowlaaji jeyaaɗi e fedde hee nganniyii ɗaɓɓude yo mbaɗte e ngaluuji winndere. Muritani ina winndi heen nokkuuji tati : Ladde Azougui (14/06/2001) ; Wiiɗnde Kummbi Saaleh (14/06/2001) e Wiiɗnde Tegdaoust (14/06/2001).
Konu
E fawaade e binndi Al-Bakri, konu Ganaa ina waɗnoo fotde 200 000 kooninke, tawi ko ɓuri heen 40 000 ko laañe njogitinoo. E ngu waɗnoo reenooɓe laamɗo e koninkooɓe heewɓe ummoriiɓe e laamuuji jiimaaɗi. E ngu waɗnoo waɗɗiiɓe pucci (puccon pamaron no feewi) e berbeer eb waɗɗiiɓe gelooɗi.
Ñaawirɗe
E wiyde Al-Bakri ñaawirde laamu ndee wonnoo ko e leegal sanamiyeeɓe ngal, ngal laamɗo oo hoɗatnoo ngal. Kasooji ɗii ngonnoo ko e nder dunli catiiɗi leegal ngal. O wiyi, “kala nde neɗɗo sokaa toon, a wontaa nan haala mum na haalee”. Haa hannde e wiyde Al-Bakri “Sahaa e sahaa fof laamɗo oo ina udditantunoo yimɓe ɓee joɗle ñaawoore mbele ina keɗoo bonanndeeji ɗii haa mbaawa safrude ɗum en. O jooɗotonoo ko e nder fabiyoŋ, pucci 10 pawaaɗi jappeeje kaŋŋe taaroo mo, sagataaɓe 10 rimɓe ɓoorniiɓe barware (boucliers) ina njogii silameeje cinkiraaɗe kaŋŋe, ɓiɗɗe laamɓe ɓoorniiɓe comci jooɗɗi, ɓe cukuli mooraaɗi tippiraaɗi kaŋŋe keeda mo bannge ñaamo. Guwerneer wuro ngoo jooɗoo e leydi yeeso makko, wisiir en taaroo ɓe, tawa kamɓe fof nanndi no ɓe njooɗortoo. Dawaaɗi ɗiɗi ɗi leñol cuɓangol, ɗi njaltataa abada nokku laamɗo oo, caddanaaɗi cakkaaji kaŋŋe e kaalis, cinndaaɗi kulɗe kaŋŋe e kaalis ina ndeeni damal fabiyoŋ oo. Joɗnde ndee udditirtee ko dille buubaa (maa tabalde) ɓe mbiyata deba, waɗnde annde legal juutnde tawi nder mum ina wuɗaa (wuɗdere). So nde dillii tan yimɓe fof kawrita.”
Kala tuumaaɗo rewnetee ko e « jarribo ndiyam ». Al-Bakri winndi wonde « neɗɗo jedduɗo ñamaande, paawaaɗo warhoore walla bonannde woɗnde, addatee ko yeeso kalfinaaɗo geɗe laamu, oon ƴetta leggel cewngel, kaaɗngel, o sabbina ngel e ko o welaa e ndiyam fof, tuumaaɗo waawnee yarde ɗum. So o tuutii ɗam, wiyee heɓtinaama ko o tuumaa koo woodaani, kono so tawii ɗam deeƴii e reedu makko, tuumaamuya oo jaalɗa e hoore makko, o mooftee. »
Ƴoogirde : Wikipedia Farayse
Fulo : Bookara Aamadu Bah
Tesko : Yonta hakkundeejo (Moyen-âge) ko dumunna e nder daartol Orop, ɓiliiɗo hakkunde teeminande 5ɓiire e 15ɓiire, ummaade deestagol laamlaamu roomeeru hirnaange haa yonta Ummital e Jiyte mawɗe (hakkunde teem XV e teem XVII, nde oropnaaɓe njiyti Afrik e Amerik, Asi e Ostarali).


text:
Ɗo yahanoo artaa fof, hooreejo leydi ndii artii ñalnde aset 24 noowammbar 2012 kikiiɗe, e leydi mum. O jaɓɓaama kadi jaɓɓungal mawngal ; ɓee heen ko yimɓe lannda makko, ummoriiɓe gila Ɓoggee, won heen ko yiɗɓe laaɓeede no o wayi e yiyde mo ɗo ɓadii, ɓee heen ko addaaɓe ngam hebbinde keeweendi. Eɗen mbaawi wiyde, gila o yalti e tele, omo wondi e laamɗo leydi Farayse, njiy-ɗen mo e tele France 24, keɗi-ɗen haala makko e RFI, o seɓorii no feewi.
Eɗen mbaawi wiyde tan, sinno gila o fuɗɗii seɓorde o waɗiino noon, walla o haaldii e ɓesngu Muritani, ko heewi haaletenooka. Mbele ko yawaare makko e ɓesngu Muritani tolnii ɗoon walla ko waasde mo waajeede no moƴƴi saabii ɗuum? Ina gasa tawa ko geɗe ɗiɗi ɗee fof.
Caggal ɗuum, haala ka o fuɗɗii haalde kaa, ina holliti wonde omo woɗɗi ɗo luulndo makko yiɗi o wona ɗoo, walla o jaɓaani ɗuum. Eɗen mbaawi wiyde nii, ma a taw, deƴƴere makko ɓennunde ndee kala, kam e no rafi makko oo suuɗiraa nii fof, ko yiɗde tuufaade luulndo politik ngoo wonnoo ɗoon : gila e “telefoŋ Mesawuud” haa e goɗɗi ɗii, haa yettii njillu makko Elisee so weetii ina wona seppo COD, haa yettii gartugol makko… Waɗi noon, yimɓe ɓee teskittoo tan ko konnguɗi biyatnooɗi wonde “Abdel Asiis nattii jogaade kattanɗe ardaade leydi ndii sibu gaañannde mum ndee”, “hankadi ko o ustiiɗo to kattanɗe ɓalndu”, yimɓe ina mbaawi yejjitde wonde hujja luulndo ngoo gila o gaañii ndee, ko ɗaɓɓude “seedantaangal cellal” ɗo foti tuugeede ngam ñaawde mbele cellal ɓalndu makko ina rokki mo jokkude ardaade leydi ndii walla alaa. Caggal nde ɗuum ronkaa heɓeede, ko ɗaɓɓude e denndaangal waɗooɓe politik leydi ndii, nde ndentata, nanondira, ƴeewa no njokkiri gardagol leydi ndii, ɓayri wontii, hay dara Asiis anndanaaka, haa yimɓe mbaɗtii naamnitaade koye mum en “hol gardiiɗo Muritani?” Asiis noon wiyi ko goɗɗo alaa, ko kam tan laamii, hay nde lelii waawaa ummaade ndee. Nde RFI naamndii mo “hol gardinooɗo Muritani nde a alaano ɗoon ndee”? o jaabii ko “ko miin ardinoo ndi, ko miin kadi ardii ndi haa hannde”.
E naamnal “A hulaani hay sahaa gooto militeer en ɓe ngoppu-ɗaa toon ɓee ina njamfoo maa ?”
O jaabii “Miɗo sikki aɓe njogii goɗɗum ko ɓe kiilnii. Miɗo hoolii konu Muritani. Ɓerndam meeɗaa ñawude e maɓɓe … Dowla nani ɗoon, guwarnama nana ɗoon, miin, alaa fof leefre walla njangu laamu ngu njiy-mi. Ngonka leydi ndii ina moƴƴi haa ɗoon waawi haaɗde ».
Ko noon kadi, nde RFI naamndii mo : « Mbele aksidaa keɓtiiɗo ma oo maa wood ko wayli e maa ?
O jaabtii ko « aksidaa oo ɓeydi tan ko pellital am haɓde e musibbaaji gonɗi e leydi am ndii. » O haalii ɗum, kono, ko o arti koo, en teskiima wondiiɓe maɓɓe ɓee ina ngondi e fitina mawɗo.
Ɗum fof ina hollita tan, leydi ndii fayi ko e jiiɓru. Waɗi noon, ko hannde, gaa gaa caɗeele nguura e nguurndam ɓesngu nguu wondi ɗee, juɓɓule leydi ndii kala ko tolsuɗe : Asammbele e senaa e meeriiji nattii dagaade, sibu potiino hesɗitineede ko ɓuri hitaande jooni. Tee woote mbaawaa juɓɓineede sibu etaa siwil woodaani tawo. Hay diiso doosɗe ina wondi e si’i : terɗe tati nani toon ɗe ngoondaani tawo. Njuɓɓudi ngootiri ndaginoondi ndii, woni Hoore-leydaagu, ko ko tolsi kam ne. Tee wolde nana tunngee saraaji men… Ɗum noon so kaaldigal e nanondiral hakkunde ɓiɗɓe leydi ndii kala dañaaka, kulol mawngol ina dooki.
Gila ndeen kadi, alaa fof ko o waɗaani ngam hollitde wonde o sellii : o haalii ko ina wona laabi nay e rajooji, e jaɓɓungal makko, o dariima e oto gila kanndaa haa galle makko, janngo mum o yahii aafoyde haayre adannde nokku jeñtinirɗo kuuraa, o yuɓɓinii yeewtere jaaynde ɗo galle makko ɗoo …
COD, to bannge mum, wiyi ko ɗuum alaa ko nafata, sibu iiñcuru nduu ko ɗoo wonnoo gila kural fiɗaani mo, ina jokki e naamndaade compugol “guwarnama ngootaagu ngenndi” ngam ƴettitde golle ɗee e waɗde hono ko waɗanoo e 2005-2007 koo. Ɓe njaɓaani kadi haa hannde ko haalaa e aksidaa keɓtiiɗo mo oo, aɓe ɗaɓɓi nde wiɗto waɗetee. Aɓe keddii e wiyde “o nattii hattande ardaade leydi ndii, to bannge politik e cellal fof”. Ko ɗum woni ko feeñi e haala Saaleh wul Hanaanna gardiiɗo COD e ooɗoo mudda.
Eli wul Muhammed Faal, wiyi e RFI (ñalnde 27/11/12) “Min nduwanii leydi amen ko mbayliigu njamyamu, mbayliigu politik ngu denndaangal doole politik nanondiri. Waasde gollaade e ngoon yeeso ina waawi addanoyde leydi ndii, janngo walla ɓaawo janngo waaytude no Liberiyaa walla Mali nii”.
Yimɓe ina ɗamininoo maa wood ko o haali e denndaangal ɗee geɗe, o ɓeyda njoɓɗeele gollotooɓe. Kono, yaakaare bonii. Diskuur mo o waɗi jofnde 28 noowammbar oo, alaa ko humpiti yimɓe e cellal makko, alaa ko haalani yimɓe e no aksidaa keɓtiiɗo mo ñalnde 13 oktoobar oo ardi, sibu ko haalaa heen koo deeƴaani e nofru.
Ɓeydugol njoɓɗeele ? O wiyi ko hakkunde 10% e 30%. Ɗuum kay ittaani ngooƴam, sibu, tuggudu nde o heɓti laamu ñalnde 6 ut faande hannde, codguuli geɗe nguura kala ɓeydiima fotde 100% ko famɗi fof.
Ko heddii e haala makko koo seertaani e diskuuraaji gaadraaɗi, goowanooɗi gila e yonta Wul Taaya.
Yanti heen, o siftoraani maayɓe Inaal …
Won wiyooɓe kadi, ɗo waawi reweede fof, koninkooɓe ngoppataa laamu nguu. Tee, ɓayri tan Abdel Asiis ina lutti waawde dillude, ko ɓe ngemmbooɓe ɗum. Waɗi noon, ko senerooji ɗi o wondi ɗii, ɗo nuɗɗinii ɗoo, omo rokki ɗum en fof, tawi moddaani. Tee ngar-mi ngaraa oo ko kanko tan waawi waɗdeede ɗum. Ɗum noon, ɓeen nii njiɗi ko o jokka heedde e tonndu mbaangu, kam en nuɗɗinoo ina mbaɗa ko mbelaa e laamu, ina muuɗira no mbeliraa. Ɗum noon, ɓeen njanfotaako mo.
Heewɓe mbiyiino kadi so o artii, leydi ndii maa waylo, wontaa waytu no waynoo. Won ko puɗɗi-ɗen yiyde heen, sibu ñalnde o artii ndee, huunde e yimɓe makko, uddii galle Muhammed Jemiil Mansuur, hooreejo Tawaasul, njooki ɗum toon, ina ƴattoo ɗum. Ñalnde 26/11/12 kadi, ko oto yani e dow gardiiɗo kumpital parti makko oo, jaaynoowo biyeteeɗo Ahmed wul Wejaa. Ɗum noon, ko geɗe ɗe meeɗaa yiyeede e leydi hee.
Abdel Asiis noon, caggal nde holliti luulndo mum e yimɓe ɓee, wonde “sellii, laamu ko laamu mum”, ruttiima Pari ñalnde aljumaa 30 noowammbar ngam jokkude safaara mum. Hade ɗuum, e jamma hee, o waɗdii e huunde e jaayɗe yeewtere. Alaa ko teskini e mayre so wonaa ɗo wiyata wonde laamu makko ustii coodguuli nguura. Kono, ɗuum, eɗen cikki, ko onon ɓuri laaɓeede ɗum.
Ko waawnoo wonde heen fof, eɗen nduwanoo nde Muritaninaaɓe ndañata hakilantaagal haaldude e nanondirde no geɗe leydi ndii ƴettitiraa, ndeftinee laawol, sibu yimɓe fof loriima …
Muttaar


text:
Seedeeɓe Yahuwah ɓen — Ko men homɓe ?
Ko men ɓe leƴƴi ɓuruɗi teemedere e wonaa haala woota men wowlata, kono meɗen fotti e huunde wootere. Ko ɓurani men kon ko teddingol Yahuwah Joomiraaɗo on e Taguɗo piiji ɗin fow. Meɗen etaade jokkugol misal Iisaa Almasiihu on e meɗen yiɗi noddeede Almasiiyaaɓe. Mo kala e amen huutorto saa’i mun wallugol yimɓe no ɓe janngira Deftere Allah nden e no ɓe anndira fii Laamu Allah ngun. Sabu ko men woni e waajaade kon, maa yewtude yimɓe ɓen fii Yahuwah e Laamu makko ngun, meɗen noddaa Seedeeɓe Yahuwah ɓen.
Lasidee jokkorde amen nden ka Enternet. Janngee Deftere Allah nden ka Enternet. Ɓeydee janngugol fii amen e fii dewal amen ngal.