text:
Tuggi 2007, nde laanel ndiwoowa jippinnoongel keesuuji keesuuji dorog to Nuwaadibu yiytaa faade hannde, alaa hitaande meeɗnde ɓennude tawi ajaande njulaagu dorog kewaani e leydi Muritani. E hitaande 2009, Ahmeddu wul Abdallaahi wiyiino “Miɗo sikki ownugol fotaani wonde ko tuubakooɓe mbiyata “lekki mbirnuki dunndu” koo. Hol ko woni dunndu nduu ? Dunndu nduu ko njeenaari tuddiinndi e huunde e juɓɓule kisal kam e sarwisaaji ndenndaandi, kono noon, e ko ɓuri teeŋtude ko dorog.” Ɗum firti ko ɗee gajaale mawɗe kewooje e leydi men e ɗii duuɓi cakkitiiɗi ɗii fof, kam en fof njiydi lamol…
Tuggi 2007, nde laanel ndiwoowa jippinnoongel keesuuji keesuuji dorog to Nuwaadibu yiytaa faade hannde, alaa hitaande meeɗnde ɓennude tawi ajaande njulaagu dorog kewaani e leydi Muritani. E hitaande 2009, Ahmeddu wul Abdallaahi wiyiino “Miɗo sikki ownugol fotaani wonde ko tuubakooɓe mbiyata “lekki mbirnuki dunndu” koo. Hol ko woni dunndu nduu ? Dunndu nduu ko njeenaari tuddiinndi e huunde e juɓɓule kisal kam e sarwisaaji ndenndaandi, kono noon, e ko ɓuri teeŋtude ko dorog.” Ɗum firti ko ɗee gajaale mawɗe kewooje e leydi men e ɗii duuɓi cakkitiiɗi ɗii fof, kam en fof njiydi lamol…
Ina anndaa nii wul Taaya ko ko nooyninoo ɗum, sibu heewɓe ina mbiya ko kanko wiynoo « Dorog rewat e Muritani tan, tee ina jibina ngalu », yiɗde wiyde « ɓayri yimɓe ina ndaña heen, tee huutoraako ɗum ɗooyene, ɗuum alaa ko bonnata », kono kam, hay gooto, e oon sahaa, meeɗaa tuumde wul Taaya jokkondirde walla takkade nguun njulaagu mbonngu, hay so tawii noon ardiiɓe kisal (ko wayi no komiseeruuji) walla julaaɓe mawɓe ina tuumee heen. Jaaynde Al Akhabar wiyi heɓiino, e hitaande 2008, ɓataakeeji ɗiɗi, heen gooto e lewru noowammbar 2008, oya e lewru desaambar 2010, tuumooji hooreejo leydi Muritani jokkondirde e ɗiin nokkuuji njulaagu (Ƴeew Alakhbar n°19, e jokkol ngolɗoo : http://fr.alakhbar.info/6158-0-Mauritanie—Drogue-les-reseaux-et-le-pouvoir-de-Aziz.html).
Ko wonaa ɗuum, depitee Faraysenaajo takkiino mo ɗuum. Ina woodi woodaani, leydi ndii moddii e haala hee no feewi, tee, hitaande kala eɗum ɓeydoo hulɓinaade, sibu ngolɗoo ko wiyaa jaggaama ñalnde 29 saawiyee 2016 koo, ina heewi haa ɓurti. Eɗum faayni sibu ɗum addanii mawɗo leydi oo haaytude ɗannaade faade Misra, ma a taw ngam ñifde musiiba majjum. Ko ina haaytina ɗanngal hooreejo leydi noon, hollitii ko huunde hulɓiniinde.
Ɓeydi tuumuyaaji ɗii noon, ko kafeeje dorog no mbayi heewde nii fof, alaa heen meeɗɗo wiɗteede haa joofi. So haala mum fuɗɗaama haaleede tan, woon juuɗe kippata ɗum. Ɗeen juuɗe noon, mbaawaa wonde juuɗe famarɓe tekke, ko juuɗe juutɗe, toowɗe, ɓutte tan mbaawi wonde, tee ko laamu tan walla jom jawdi en njogii juuɗe baaɗe noon.
Heen sahaaji nii, hay jaggeteeɓe heen ɓee mbattinta ko woppiteede, tawa hay gooto anndaa ko ngoppiraa koo ko woni. Ɗuum na jeyaa e geɗe ɓeyduɗe tuumde laamu nguu, sibu engu yooɓtoraa yamirde (ƴettude yamiroore wiyaande saaktaaka e jaaynde dowla) ustugol kuugal kasoo yimɓe njoyo (5) sokranooɓe njulaagu kokayne e lewru feebariyee 2011. Ina e ɓeen Siidi Ahmed wul Taaya kalfinanooɗo jokkondiral e Interpol kam e Eric Walter Amega mo leydi Senegaal nelditnoo Muritani e hitaande 2009. Walla kadi kuulal Ñaawtirde (kuur dappel) Nuwaasoot ƴetti e oon sahaa gooto, ngam woppitde 30 neɗɗo cokranooɗo njulaagu dorog e lewru sulyee 2011.
E ndeen hitaande 2007, ko kaar nanngaa nder jehre ina waɗi dorog, kono hay gooto nantaani haala mum, deƴƴaama; won boom ɓe tinaani ɗum.
Rewi heen ko hafeere neɗɗo mo kaalno-ɗen dow oo, hafeere “Mini wul Sudaani e Siid Ahmed Taaya”. Nde ƴeewaa tawaa yimɓe heewɓe woɗɓe ina heen, yeru Eric Walteer mo kaal-ɗen haala mum dow oo. Yimɓe ina ngoni e ɗuum njoofnaani, hafeere biyeteeɗo Barikalla timpii heen ; hitaande kasoo, o laɓɓinaa heen, kono o woppaa kasoo, omo wondi e tuumaaɓe woɗɓe. Huunde jiiɓiinde hollitoore moddugol huunde e hoohooɓe laamu e nder geɗe njulaagu dorog. Ko wonaa ɗuum ko jotondire e yimɓe tunwuɓe walla tuumaaɓe. Yeru, e wiyde jaaynde Al Alkhbar, “jaɓɓagol to galle laamorɗo too yimɓe tuumaaɓe e njulaagu dorog e hitaande 2013. Ina e ɓeen Seriif Ahmed Taheer gonnooɗo hoore hafeere boeing dorog cumanooɗo to rewo Mali e hitaande 2009, kam e Antoñoo Injay gonnooɗo mawɗo konu Gine Bisaawo (ñalnde 15 desaambar 2010) mo Amerik takkunoo njeeygu dorog e njeeygu njogitaaje.
En kaalaani yeewtere waɗdanoonde e biyeteeɗo Alawi walla haala malinaajo biyeteeɗo Hamed Umar … http://www.fr.alakhbar.info/6727-0-Le-president-mauritanien-recevait-des-narcotrafiquants-dAzawad.html
So en ngartii e kafeeje dorog, en cikkaano wonde bone ina mbaawi ɓurde ɗe 2007 ɗee, sibu laana ndiwoowa umminooka gila Kolommbi yebbitnoo ɗoon fotde 21 kees, fotde 630 kg kokayne. Oon dorog hay gooto waawaa wiyde ma ko ɗoo rewi, majjii menndeŋ … ndiwoowa kaa tottaa konu, tuumanooɓe heen ɓee, njejjitaama … hay gooto anndaa no yahri. Ɗo adan ɗoo, wiɗto fuɗɗinooma, kono, ine wiyee, nde anndaa ɗo fayi ɗoo « memotaako », ɗum taayri noon. Sibu ina wiyee ko ofiseeji konu, ko ñaawooɓe mawɓe, ko hoohooɓe laamu mawɓe, ko julaaɓe mawɓe. E ngolɗoo laawol kadi ko Muhaamed Khuuna wul Haydalla, mo ɓiɗɓe njooɓtoraa wonde hoore ndee ajaande, winndi hooreejo leydi, hono Muhammed wul Abdel Asiis, ina woytoo ko kalifu geɗe nder leydi sowti innde ɓiɗɓe mum koo, sibu, e wiyde makko, “doosiyee dorog ina woodi e Muritani ko ɓuri duuɓi noogaas” tee “hitaande kala dorog ina jaggee e jookli leydi hee kala”. O siftini heen cakkitiingol ngol ɗo soldaat gooto waraa heen. O naamnii “hol ko haɗi hoore tuumaaɓe ɓee, ganndaaɗo no feewi, nanngeede ?”
Yimɓe ina ngoni e oo bone mawɗo njoofnaani, ajaande woɗnde, bonnde, timpii e men, “haafeere Maasina”.
Eɗen mbaawi wiyde laamu Muritani wonde “So Alla jolaama bonde e baañoowo, wuurtata e mum ko teko !”
Muttaar


c: text/html

text:
Eɗen nganndunoo wonde fettooɓe bal njeyaa ko e ɓurɓe mawnude njoɓdi, hay sinno ko e duuɓi ɗi keewaani no feewi. Yeru njoɓdi pettoowo bal biyeteeɗo Neymaar oo, ko hedde miliyaaruuji tati pawɗi lewru kala (1 273 000 000 MRO). Ɗum tolnondiri ko e njoɓdi 10 000 jannginoowo jaŋde hakkundeere (porferseer) e Muritani (hedde 120 000 MRO/lewru). Kono mbele eɗen nganndunoo hay e kawgel winndere fuku, aɓe keɓa ndaamordi moolanaandi ?
E kawgel ɓennungel ngel, ina wiyee wonde kippuuji tawtoraaɗi ɗii (hay mo hawaani hay pottital gootal) e fettooɓe ɓee keɓii kaalis keewɗo
32 kippu tawaaɗi ɗii peccii fotde 400 miliyoŋ dolaar Amerik (US $).
Kippu kawɗo oo, kippu Farayse heɓii 38 miliyoŋ US $ (hedde 14 miliyaar MRO), kippu ɗimmo oo (Korowasi) hedde miliyoŋaaji 38 US $ (hedde miliyaaruuji 8 MRO).
E nder oo kaalis, fettooɓe ɓee njeyi heen 30%. Ɗum noon, so en ƴettii kippu Farayse nawɗo raay oo, kala pettoowo maa hootdu, ko famɗi fof e 350 000 oroo (hedde 150 miliyoŋ MRO)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tiiris semuur (Tiris Zemour) ko diiwaan sappo e ɗiɗaɓo leydi Muritani (Mauritanie). Ko diiwaan ɓurɗo wonnde rewo leydi Muritani, etee o jeyaa ko e diiwanuuji ɓurɗi wulde, sabu makko wonnde e nder mbunndi-mbunndi ŋorol nguleeki (Tropique du cancer). O woni ko nder ɓernde saharaa, ɗo ŋakkeende ndiyam seedtini, sabu mawnugol jeereende saharaa ndee.
Tiiris semuur (Tiris Zemour) ko diiwaan sappo e ɗiɗaɓo leydi Muritani (Mauritanie). Ko diiwaan ɓurɗo wonnde rewo leydi Muritani, etee o jeyaa ko e diiwanuuji ɓurɗi wulde, sabu makko wonnde e nder mbunndi-mbunndi ŋorol nguleeki (Tropique du cancer). O woni ko nder ɓernde saharaa, ɗo ŋakkeende ndiyam seedtini, sabu mawnugol jeereende saharaa ndee.
Laamorgo oo diiwaan ko Suwoyraat, mo safalɓe inniri “tulel ceenal” e ɗemngal hasaaniya, ngo mbiyaten ɓernde leydi Muritani, sabu oogirɗe jamɗe KEJJAA (Kédia d’Ijil)ɗe tooweendi 915 m kam e laana njoorndi ka mbiyaten laadoori ɓaleeri e nder ladde Allah e jeereende, ɗoofotooka e kala ñalngu e wuro Suwoyraat fayde hawngooji laaɗe ndiyam to Nuwaadibu. Kaa laana ɓuri kala laana e nder adunaaru nduu juutde e teddude, sabu njuuteendi makka ina tolnoo e kiloomeeteruuji 2 (2km).
E hitaande 1950 Miferma, hannde SNIM, siiñti, inniri wuro ngoo Suwoyraat tawi fayndaare ɓeen e oon sahaa wonoo (sahaa) ko ooggol oogirɗe jamɗe mum. Kaawisaaji Allah e ngoo wuro e diiwaan mum sabu kanngo fof e ŋakkeende ndiyam, boyli keewɗi maa cewɗe jonɗe ina tawee e nder laddeeji maggo, ko wayi no (boyli tuuriin, f’deerik, maa car, e ko wonaa ɗiin). Kono kadi ina tawee e rewo f’deerik feewde Ayyuun weendu lamɗam, ndu nganndu-ɗaa ina yooytina kala Muritaninaajo.
Hakkunde Suwoyraat e Nuwaasot laamorgo leydi Muritani ko 638 km tawi ko portal weeyo (laana ndiwoowa). So tawii noon ko laawol les ko : 750 km. Hakkunde Suwoyraat e Nuwaadibu, nokku yurmeende ko 523 km weeyo . So tawii noon ko laawol les ko 650 km.
Diiwaan Tiiris Semuur heewaani gure kadi o wonaa nokku keewɗo yimɓe no feewi. Gure ɓurɗe heen teskinde ko Suwoyraat (laamorgo diiwaan oo), f’deerik, Biir Mogreen, sabu e binnditagol kuuɓtinngol leydi Muritani e hitaande 2013 tonngi ko :
Suwoyraat : 46 182 neɗɗo tawi heen 21 428 ko rewɓe. F’derik : 30 km hirnaange Suwoyraat 6 031 neɗɗo tawi heen 2 914 ko rewɓe. Biir Mogreen rewo suwoyraat : 3 758 neɗɗo tawi heen 1 622 ko rewɓe.
Leƴƴi Muritani fof ina njiytee e Suwoyraat, e tee kañnji fof a ɗi nguurdi, aɗi ngollodoo no haaniri. Dokke Allah ɓuri jiiroo, leñol fulɓe hannde e wuro Suwoyraat ina wuuri, ina reeni pinal mum, ina njokki enɗam hakkunde mum sanne. Yoo allah aynu reena.
On njaaraama.
Haamiidu Mammadu Bah,
kalfinaaɗo jaŋde catal FƁPM suwoyraat


text:
Giɗgiɗtire njaljaltire enɗootire ngam nde Allah
Te’eetire, te’eetire njaafootire ngam nde Allah
Teftu denɗa hinnu ta naa sakiraaɓe banndu yaltaa dara
Tokka takka taa tikku coma
Ngam mbiile kuddi-am doole munya
Yolnde maaɗa taa maɓɓu falaa
E mbiiɗo hokka-am taawii-ɗum walaa
Koɗo maaɗa yewtam jalaa
Nyamnu yarnu ngam jaango kisaa
Keddo maaɗa taa toonyaa bonaa
Koo kalbam luttu yaaru o yara
Faro nyawɗo mbaaliiɗo jaha
Eftu juuɗe maaɗa tora
Na walla ɓanndu maako hoya
Hakkeeji maako lootoo kuba
Mo baaba maayi
Mo baaba maayi noddu wara
Bee gonɗi enɗam ndar-mo mboya
Moytu hoore maako yurmi-mo mana
Weƴƴitan-mo yiɗaande haraa
Peecinan-mo ko nyaamee-yara
Limce julde holtin-mo belaa
Njawdi maako taa meemu ngulaa
Ɓernde maako taa mettin sunaa
To o wii-ma wallam, taa faa salaa
Janngin-mo diina e fiijiiji dunya
Faaba sankin-mo haa o mawna o ɓaga
Ngam keɓa kedda aan faa yaamada
Dabbaaji maaɗa
Dabbaaji maaɗa taa weelnu nyawa
Taa haɓɓu yoofu sakkin nduraa
Nyalla nyamki to wartii ɓira
Hokku saaro nden bacci e njara
Taa yeeba wonna majja wujjee wila
Fabboo njuugam-ma hakkeeji e tila
Kuuɗe boɗɗe maaɗa kooce biya
Resane mo a meeɗaay gi’a
Woɗɗa fiyki dow jaggu bara
Ngam nyannde darngal to latu-ma hawa
Nyamaande Jowma wurtin keɓa
Rima rimtoo ɓesdoo laya
Mbarjaari maaɗa ton yeeso yaha
Ngam ɓiɓɓe rewɓe Firdawsi ɓagaa
Taa sukku laabi ngam peecoɗaa
Taa nyamtu leddi heddooɓe maaɗa
Taa soɓin beeli ngam lootoɗaa
E ɗowle leɗɗe bee tuundi maaɗa
Taa pe”u lekki ngam dow walaa
Ki woodi yonki dey ba yonki maaɗa
Ki woodi ɓanndu dey ba ɓanndu maaɗa
Ki juulay ki tasbay dey ba juulde maaɗa
Koo faa ƴuungel aan fa taa yawa
Taa damfu-ngel taa yaawu ndara
Feho maaɗa hebbin rufa
Colli ladde e gerooɗe e njara
Taa yar taaba ɓanndu maaɗa nyawa
Woɗɗa njaram e caaca e boɗa
Pelle ƴoore ɗemngal marɗaa kaɗa
E laabi fewre joofa celaa
E jeynu e nguyka e nyaamol ribaa
Yawaaki yeebo saaro’en dudaa
Taa way gasaa kuugal iraa
Ngam njawdi denɗa maaɗa wila
Ngam o cooya seyoɗaa belaa
Ngam o rella ko o nyaama o yara
Ngam ɓuraamo ko o marii maraa
Ngam o sooko o majja o wuma
Ngam o waaloo duuɓi o nyawa
Ngam o yinnoo o haɓɓe o suna
Ngam o haɓa o haɓdee o fiya
Rewɓe maako e ɓiɓɓe maako o wanya
Jowma faa e ndar-ma nana
Jogiiɗo yonki maaɗa kulaa
Annduɗo ko miilata numaa
O wii-ma boɗgal tiinoɗaa kuwa
E gedde tikkinooje Jowmam alaa
Jipporde maaɗa aan faa ton Lazara
A hubay e nder Jahannama dudaa
Taa rewu ko taga taguɗo-ma alaa
Nuɗɗin Jowmam gannginɗo-ma diga e nder walaa.
GIƊGIƊTIRE Yimre Goɗɗo Pullo Suudan Bindi; Surajo Teete
Giɗgiɗtire njaljaltire enɗootire ngam nde Allah


text:
Ko kiɗiiɗe alkamiisa 17 settaambar 2015 seneraal Jenndere, gardiiɗo RSP, heɓti laamu to Burkinaa, sosi Diiso Ngenndiiwo Demokaraasi (CND). Jenndere jeyaa e yimɓe ɓurnooɓe ɓallaade Beles Kompaawore. Hujja makko : « deeƴnude leydi ndii ». O hunii yuɓɓinde woote caggal nde o diisnondiri e hoohooɓe politik leydi ndii.
Ko kiɗiiɗe alkamiisa 17 settaambar 2015 seneraal Jenndere, gardiiɗo RSP, heɓti laamu to Burkinaa, sosi Diiso Ngenndiiwo Demokaraasi (CND). Jenndere jeyaa e yimɓe ɓurnooɓe ɓallaade Beles Kompaawore. Hujja makko : « deeƴnude leydi ndii ». O hunii yuɓɓinde woote caggal nde o diisnondiri e hoohooɓe politik leydi ndii.
Kono, Seriif Sih, hono hooreejo Diiso ngenndi cabborɗo, ko majjirɗo ɓe (ɓe mooftii hooreejo leydi oo e gardiiɗo hilifaaɓe oo), tee wiyi ko kañum woni hankadi hooreejo leydi, hade Kafando woppiteede. Seriif ɗaɓɓiri ardiiɓe konu nde njaggata Jenndere e yimɓe mum.
Tuggi ndeen, haa nde konu uddata Wagadugu ndee, ko seppooji e leydi hee kala, teeŋti noon e Wagadugu, Boobo Julaaso, Fada Ngurma ekn… Koninkooɓe RSP pellii ɓe, kono ɗum haɗaani ɓe duppude galle Jenndere to cuuɗi mum en, walla yande e galleeji ardiiɓe CDP woɗɓe. Fotde yimɓe 10 maayii heen, tawi ko kure mbardaa, woɗɓe heewɓe kadi ngaañii heen.
Yoga e hooreeɓe leyɗe Afrik, nde tawnoo ko hono ɗee golle coofɗe keɓri laamu, muumɗu. Makki Sal tan e Yayi Boni mo Benin ñiŋi kuudetaa oo. Gaa kamɓe ko hooreejo Goomu Ngootaagu Afrik hono Nkosazana Dlamini-Zuma, biyɗo “ina ñiŋa no doole mum potirnoo dahngo e dummbungol ardiiɓe daawal cabborgal, sibu ko ɗum ownugol (terrorisme), kam e bonnugol ngol njaɓnaaki golle puɗɗanooɗe ngam reftinde Burkinaa Faso e laawol”. Ko noon kadi wonande Dental Afrik e Cedeao e Fedde Ngenndiije Dentuɗe, pelle ñiŋɗe ɗee baɗe bonɗe. Ko wonaa ɗuum ko laamu Farayse e Laamu Amerik.
Ñalnde altine 21 settaambar henndu fuɗɗii waklitaade sibu konuuji gonnooɗi nder leydi tiindiima Wagadugu. Jofnde talaata, konu naati wuro ngoo hay huunde ɗippaani. Kono ardiiɓe konu nguu mbiyi njiɗaa rufde ƴiiƴam, ɓe cukkani waɗde feere mbele Jenndere e yimɓe mum ina njebbiloo… Heddii mbele aɓe njaɓa ko Cedeao sakkiti koo, so gartirgol laamu nguu ɗo wonnoo ɗoo, kono tawa waɗɓe kuudetaa, mbari yimɓe ɓee ina njaafee, RSP waasa fuseede, ɓaɗtiiɓe Beles Kompaawore ɗaccee jeytoreede e woote paaɗe ɗee. Huunde nde ɓesngu Burkinaa salii, fotndi heen huunde fof.
Refti heen ko goppitgol mawɗo hilifaaɓe ñalnde talaata… älnde alarba kewu tottitgol laamu yuɓɓinaa e tawtoregol hoohooɓe Cedeao.
Bookara Aamadu Bah
Tele Burkinaa : Koninke RSP ina habra pusgol juɓɓule cabborɗe to Burkinaa ñalnde 17 settaambar 2015.
Kuudetaa Burkinaa siftinii yaawɓe yejjitde wonde konuuji Afrik hirnaange ko jommbuɗi laamu kaaraani, « demokaraasi » kaaleteeɗo gila 1990 oo yaawataa tabitde ɗoon ɗo ɗiin konuuji njaltaani dingiral politik. Ko ɗum nguɗu mbonngu e nguurndam ɗeen leyɗeele sibu alaa ko waawi golleede ko waɗi battane nde tawnoo ɓe ɓuri anndireede ko ngaybeela e hooramaagu. Tuggi 1990 faade hannde, ko ina wona 40 kuudetaa mbaɗii e Afrik, tawi heen 26 ko e Afrik bannge hirnaange, heen ɗiɗi ko e Muritani tan (2005 e 2008).


text:
Pulaar, Ɗemngal gootal Jooma Mbinndinaaji tati: Ajami, Abajada e ADLaM.
Mbele Fulɓe meeɗii huwtoraade binndol gila nde ɓe koɗi Misra, so tabitii kay wonnde ko toon ɓe ngadii jeyeede, hono no woon e daartiyankooɓe njogitorii ɗum ni? Ɗuum jaabowol mum suwaa yiyteede tawo he ko tabiti, hayso alaa ko haɗata ɗuum waawde aaɓnaade. Kono ko laaɓi kam, fawaade he batteeji tabitɗi, ko wonnde ko Pulaar fuɗɗii winndeede fayde jooni ɓurii duuɓi teemedde ɗiɗi.
AJAMI:
Gila he teemedannde 18ɓre taw Fulɓe mbaɗtiino huwtoraade alkule Arab (Ajami) ngam winndude he ɗemngal mum en neeniwal Fulfulde. Ɗiin binndi ene njaajnoo kadi ene carinoo he leyɗeele Fulɓe ɗee, ko wayno Fuuta Tooro, Fuuta Jalon, Maasina e Sokoto.
Fulɓe ene kuwtortonoo ɗiin binndi ngam winndude ko wonno soklaaji mum en he ngaan saanga, ɗuum woni ɓataakeeji e jime, ɗe ko ɓuri heewde e mum en njowitii ko he fiyakuuji diine Islaam e tinndinooje dewal Allah. Caɗeele gonɗe he ɗeen alkule noon woni ɗe ngalaa woon e hitooji ɗi ɗemngal Pulaar hatojini ko maa oon tigi ɓeyda heen toɓɓe ngam addude ɗiin hitooji. Caɗeele goɗɗe ɗee wonnoo ko cañu kelme ɗee ko gooto kala winndirta ko hono no weliraa walla no faamiri nde tawno hay njuɓɓudi ngootiri woodaano ndi ene lelna kuule mbinndiin Pulaar he ngaan saanga.Ɗuum waɗi so oon tigi ene taroo binndi ɗii ko ma o wadda heen ƴoƴre. Binndi Ajami fof e heewde ŋakkeende haɗaani Fulɓe kuwtoriima ɗum, hono no mbiyɗen ni, ko ene wona duuɓi teemedde ɗiɗi. Ene jeyaa e winndiyankooɓe Fulɓe lolluɓe huwtortonooɓe ajami, ko wayno Neene Asmaa’u, ɓiy Sayku Usmaan Danfodio, Laamiiɗo Sokoto, Seyku Usmaan e hoore mum, ɓiyi makko Muhammad Bello e miñi makko Abdullaahi Ɓiy Foodiyo. Ceerno Sammba Mommbeya mo Fuuta Jalon ballifiiɗo deftere nde tiitoonde mum ko OOGIRƊE MALAL, Amadu Ali Caam mo Fuuta Tooro, binnduɗo daartol Seyku Umar Taal he ɗemngal Pulaar walla ko wayno Ceerno Boy mo Fuuta Tooro, ballifiiɗo kanum ne jime keewɗe he ɗemngal Pulaar tawa yowitii ko he waajuuji e tinndinooje Islaam.
ABAJADA (Alkule Latin):
Gila he yonta koloñaal tuubakooɓe heewɓe etinooma winndude ɗemɗe Afriknaaje tawa kuwtorii ko alkule latin, kono ko he 1966 he ballal UNESCO annduɓe e fanniyankooɓe he ɗemɗe Afriknaaje lulii to Bamako, Mali, tuggude ñalnde 28 Feb he 5 Mars ngam daɗɗude peeje e holno ɗemɗe Afrik mbinndortoo. Ene jeyanoo e tawtoraaɓe ndeen ɗoon lulnde Mawɗo Amadu Hampaate Bah, ko kanko jooɗaninoo toon ɗemngal Fulfulde yantude e annduɓe woɗɓe Afriknaaɓe ko wayno Demmba Ndaw jooɗaninooɗo Manndinkoore e annduɓe woɗɓe tuubakooɓe fanniiɓe he ɗemɗe Afriknaaje. He ndeen joɗnde ɓe kawri e huwtoraade alkule latin ngam winndude ɗemɗe Afriknaaje kadi ɓe ɓeyɗi heen alkule ɗe ene mbaawa addude hitooji ɗi ɗemɗe Afriknaaje katojini ɗe, haa ɓuri teeŋtude he ɗemɗe ɗe joom mum en tawtoranoo he ndeen jonnde ɓe. Woni Kanuuri, Hawsa, Fulfulde, Manndingkoore, Tamasheq, e Sonngaay (Jermaare).
Caggal joɗnde Bamako, batuuji goɗɗi keewɗi mbaɗaama ngam ƴeewde nanondiral he mbinninaaji ɗemɗe Afriknaaje. Yeru he 1970 batu jooɗiima to Yaounde laamorgo Kameruun ngam daɗɗude peeje e holno ɗemɗe Bantu mbinndirtee. He 1975 lulnde woɗnde jooɗi tuggude ñalnde 21-23 Juko (Aout) to Kotonu leydi Benin, ngam fawjude tafngol binndol ɗemɗe Ghana, Togo, Benin, Nigeria e Haut Volta (Burkina Faso).
He ngaan saanga pelle Pulaaryankooje ɗee ne taw ene ndukda e hol alkule ɗe Pulaar foti huwtoraade. Nde tawnoo yimɓe yahruɓe jaŋde Arabeere heewɓe mbiynoo ko Fulfulde foti huwtoraade ko alkule Arab ɗe tan, hono no leyɗeele juulɓe, ko wayno Iran, Pakistan e Afghanistan en ni ekn.., Kono almuudɓe fulɓe janngatnooɓe leyɗeele Arabeeɓe ɓee, ko wayno Misra, kanum en taw mbaɗtiino huwtoraade alkule latin ngam winndude he pulaar. Ɗeen woni ganndiraaɗe alkule Keer (Caire). Ɓe mbayli hitooji woon e alkule ɓe ndokki ɗum en hitooji jahduɗe he ɗemngal Pulaar. Yeru: alkulal (v=ɓ), (z = ɗ). He ngaan saanga kadi taw lo leydi Lagine (Guinee), Seykou Toure yamiriino yoo ɗemɗe ngenndiije ɗee njannge. Kamɓe ne ngam winndude Pulaar, ɓe kuwtorii alkule latin kono ngam ɓe mbaawa dañde won e hitooji Pulaar, ɓe kuwtorii alkule ɓasaaɗe, woni (bh = ɓ), (dh =ɗ), ekn…
To leydi Senegaal, caggal pooɗee-nduure hakkunde harbiyankeeɓe ɗemɗe ngenndiije ɓee e hooreejo leydi o, Loepold Sedar Senghor, laamu nguu yaltini he jaaynde lawakeere ngenndi (Journa officiel), ñalnde 31 Juko (Aout) 1968, dekkere 68-871 he ko yowitii he jaŋde ɗemɗe ngenndiije e cosgol goomu toppittooɗo tafgol alkule e cañu kelme Wolof e Seereer. Golle nguun goomu njey sabaabu kuulal goɗngal: dekkere 75-1021 ñalnde 10 Yarkomaa (Octobre) 1975. Kono golle goomu Pulaar ngu kanum jaɓoyaa ko he kuulal 80-1049 ñalnde 16 Juin 1980. Ko he ngaan saanga kadi to Muritani, Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije Muritani (Institut des Langues Nationales 1982-1999) sosaa (siñcaa).
He 1978 UNESCO yuɓɓiniino joɗnde to Ñemey, leydi Niger tuggude ñalnde 17 haa 21 Morso (Julliet) 1978 nde ɓe noddiri, Joɗnde Fanniyankeeɓe ngam binndugol e paamondiral ɗemɗe Afriknaaje ( Réunion d’experts sur la transcription et l’harmonisation des langues Africaines). He ndeen joɗnde, annduɓe heewɓe ummoriiɓe ga leyɗeele Afrik e Orop tawtoraama ɗum. Joɗaninoo toon ɗemngal Pulaar ko Professor Alpha Ibraahiima Soh mo Lagine, ummorinooɗo Farayse. Ko soñaa hee ɗeen golle ko nawtaama to dowlaaji Afriknaaji ngam haa wona tuugnorɗe he binndugol ɗemɗe mum en ngenndiije.
Ndeke so en ƴeewi, ma en taw tuggude gila Afrik heɓti ndimaagu mum e jeytaare mum dawrugol, peeje ceeraani e waɗeede ngam no ɗemɗe Afrik mbinndiraa. Tuggude 1966 haa e 1980 jonɗe keewɗe e batuuji keewɗi njooɗiima gila e batuuji nder leyɗeele haa e batuuji fanniyankeeɓe to bannge ɗemɗiyankaagal, jannginooɓe walla winndiyankeeɓe ngam fewjude no ɗemɗe Afrik mbinndiraa. Ko he ɗeen jonɗe e ɗiin batuuji paamondiral dañaa he kuwtorogol alkule latin ngam winndude Pulaar. Tuggude kadi gila nde ngaal nanondiral waɗi Pulaar waɗii taaɓannde mawnde he binndol e jaŋde ɗemngal Pulaar. Gannde keewɗe mballifaama heen. Tuggude he 1980 fayde hannde ko ene ɓura ujunere (1000) tiitoonde, he kala fannu ganndal, winndaam he pulaar tawa ko he alkule latin; lowe geese (site internet) keewɗe ene ngoodi tawa mbinndata ko he pulaar tawa kuwtortoo ko alkule latin. Ene gasa tawa ko golla he ɗuuɓi cappanɗe nay, gila pulaar waɗti huwtoraade alkule latin, fayde hannde ko, ene fota walla ɓura ko winndanoo he pulaar duuɓi teemedde ɗiɗi jawtuɗe nde pulaar huwtortonoo alkule ajami (Arab) nde.
ADLaM
Hayso alkule ɗe kaalɗe dow ɗee ko luɓaaɗe (Arab e Latin) ADLaM kanum ene wiyee ko Fulɓe penti ɗum. Tinndi e daari ene keewi e holno ɗee alkule pentiraa. Arii e jaŋtawol wonnde sukaaɓe ɗiɗo fentuɓe ɗe ɓee, Abdullaay e Ibraahiima puɗɗi hettude alkule ɗee ko taw heen gooto ene yahra e duuɗi 14, goɗɗo oo kanum ko duuɓi sappo (10) tan yahratnoo he ngaan saanga. Ene fillo ngoo haaliri, sukaaɓe ɓee ene njiyatnoo yimɓe ene ngara to baaba maɓɓe ene ngaddi ɓataakeeji mum en binndiraaɗi alkule ajami, yoo oon jannganɓe. Heen sahaaji so baaba maɓɓe joɗɗini ɗoon ɓataakeeji mum ɓe kocca ɓe ngona e taraade. Caggal ndeɓe teskii wonnde alkule ajami ɗe baaba maɓɓe huwtortoo ɗe ngonaa newiiɗe janngude sabu majje ŋakkeede woon e hitooji Pulaar. Waɗi sahaa ɓe laaɓndii baaba maɓɓe ko waɗi Fulɓe ene kuwtoroo alkule Arabu, yalla Fulɓe ngalaa binndol koye mum en na? “Ko alkule Arabu ɗee tan ngoni binndol men,” baabiraaɗo o jaabiiɓe. Kono sukaaɓe ɓee ngool jaabawol yonaani ɗum en, ɓe piɓi ko maɓe pentana Fulɓe alkule ɗe njeyani ko’e mum en. Waɗti so ɓe ngummitii ma duɗal tan ɓe uddoo nder suudu kamɓe ɗiɗo e ɓe ndiida tan haa ɗoɓe kawri fof ɓe njowondira wonnde yoo ɗuum won alkula kadi ɓe ndokka ɗum hito. Ko noon ɓe ngollorii haɓe tafi alkule 28 e limanɗe sappo, caggal ɗuum ɓe ɓeydi heen alkule jeegom (6) goɗɗe ngam haɓe mbaawa winndude kelme jiggaaɗe.Hono no binndol Arabu ni, ADLaM ne fuɗɗortoo ko ñaamo faya nano.
Ndɓe ngayni fentude alkule ɗee nde ɓe ngadii janngin’de ko banndi maɓɓe dewbo. Ndeɓe kaalani baaba maɓɓe wonnde ɓe pentii alkule kese baawɗe winndude pulaar, baaba maɓɓe ŋoongɗinaani ɓe. Ngam ƴeewndaade ɓe e jaribaade mbele ko ɓe kolli ɗum ko huunde waawnde naftoreede o noddi gooto he maɓɓe o teeldi e mum o rokki ɗum konnguɗi pulaar yoo oon wiindan mo. Nde oon winndi o noddi keddiiɗo o e teelal yoo ar jannganamo ko goɗɗo oo winndunoo ko, oon janngi o fami kisan ko ngoonga ɓe tafii alkule kese. Ɗuum wonnoo ko gila 1989 taw e ɓe njannga to duɗe les-lese e hakkundeeje.
Hannde kamɓe ɗiɗo kala Abdullaay e Ibraahiima Bari, ɓe nguuri ko he Dowlaaji Dentuɗi Amerik, caggal nde ɓe ɓaari to Jaaɓihaaɗtirde Guinee ɓe njokkitoyi jaŋdeeji maɓɓe Amerik. Gila ndeen e ɓe ndarii no ɗe alkule nguurdata kuwtoree he kala ɗo Fulɓe ngoni. Ɓe cippiraama haa alkule ɗee naatnaama he Unicode kadi Microsoft ne addii heen balla mum, nana liggondira heen he hettooɓe (designers) ngam tafde alkule (fonts/polices) baawɗe huwtoreede he windows e office ɗe ɓe inniri “Ebrima” baawɗe yahdude e ADLaM e alkule goɗɗe Afriknaaje.
ADLaM ene yaaji hannde he nder Guinee kadi nana saroo to Nigeria e leyɗe Fulɓe goɗɗe haa e caggal Afrik, ko wayno Amerik.


text:
Kautal saaro’en Lesdi Naajeriya (PAN), mettini bee nyaamu ki neddaaku bacci nder Lesdi Naajeeriya bee non fu woodi diidaangol ko wada musamman dow ko laarani ka nder hitaande 2003.
Hooreejo kawtal ngal PAN, Dr. Edward Alikor on suuditika bee wiiki O faami nder bacci 10 da cced a tawa 4 nder mabbe fu yiidai ‘e yangada wonnere.
Alikor wolwi haala kan keenya haa galluure Uyo, nder Jihawol Akwa Ibom wakkati o wadanno jawaabu haa lamar hewtuki 53 ko dum fuddi waduki giidal kawtal ngal.
Alikor tefri kubaru’en besda tiinaare haro waitinki ummaatoore ko’e mabbe dowko laarani wonnere bacci nden haandi jihaaji bo tokka ko diidaadi sappi.
Sadiq Alfa.


text:
Wonii duuɓi 12 ko mawɗo Facebook hono Mark Zuckerberg woppi jaŋde (2005 wonnoo) ngam toppitaade ƴellitgol Facebook, laylaytol ngol o sosnoo e nder suudu makko to duɗal jaaɓihaaɗtirde Harvard to Dental Dowlaaji Amerik. Ko hikka o jogori heɓde seedantaagal jaŋde teddungal ngal duɗal ngal rokki mo, sibu o yalti duɗal ngal ko o heɓaani dipolom. Kono hannde omo ardii gollirdu ndu ngalu mum milletee e 400 miliyaar dolaar (hedde 144 404 miliyaar ugiyya). Ina wayi no ko teddule ɗiɗi o rokkaa sibu duɗal Harvard ngal fellitii kadi rokkude mo teddungal udditde kewu dokkitgol seedanteeje wonande rogere sanɗaaji jaltooji duɗal ngal e hitaande 2017 ndee. Oon kewu yuɓɓintee ko ñalnde 25 mee garoowo oo.
Mark Zukerberg ina haandi e ɗuum, sibu “o waylii no feewi sifaa jotondire renndo e nder winndere ndee no diidorinoo. Hay huunde hannde waawaa fotndaade Facebook to bannge batte lugge, teeŋtuɗe, battini e sifaa no yimɓe njokkondirirta e koye mum en e woɗɓe”. Fotde miliyaaruuji 2 neɗɗo ina kuutoroo hannde Facebook, ko jiidaa e 1,2 miliyaar neɗɗo kuutortooɗo jokkel Facebook biyeteende WhatsApp ngel. Ɗum noon ko ina ɓura miliyaaruuji 3 aadee ina naftoroo hannde golle Mark.
Ina wayi no Mark Zuckerberg yaɓɓi ko e koyɗe Steve Jobs (coso Apple) e Bill Gates (coso Microsoft) ɓe nganndu-ɗaa kam enne ngoppi jaŋde ko gila keɓaani dipolomaaji ngam toppitaade gollirɗe mum en, e kitaale 1970. Harvard hokkiino Bill Gates dipolom teddungal e hitaande 2007. Ko ɗum waɗi Bill sakkitde Mark huunde e wasiyaaji so ina winnda diskuur mum….
Bookara Aamadu Bah


text:
Daartol Siise ɓii Aadama (2)
Caggal ɗuum geno itti annoore wonnoonde e makko waɗti ɗum e tiinde ɓiɗɗo oo. Nde yahi haa ɓiɗɗo oo mawni o jebbili ɗum geɗe maande laamɗo, o wasiyii ɗum yo teddin jaŋde defte e ñiiɓnude njuulu. O wiyi ɓiɗɗo oo, eehey maa ɓinngel am, mbiɗo anndin maa, miin ko mi ŋabboowo dow asamaan, mi anndaa so miɗo jogori artude walla alaa, kono tan waɗ ko njamir-maa-mi koo. Caggal ɗuum, annabi Idriisa naati nder mihraab mum, o naamndii Geno toowɗo oo yo hollu mo Aljanna gila omo wuuri, hono no O holliri mo jeynge nih. Geno lonngini Maleyka mbelemmaaji, deenoowo Aljannaaji oo, yo waɗ ko yaaccii, nawa Annabi Idriisa to Malayka toppitiiɗo coktirɗe Aljannaaji, yo oon udditan mo damuɗe Aljanna, o naatna toon annabi Idriisa. Nde ɓe njettii to oon ɗoon Maleyka, oon udditani ɓe damuɗe, ɓe naatni toon annabi Idriisa, kono o naataani nder aljanna oo mbunndi mbunndi mum, o addanaa tan ko gootal e leɗɗe aljannaaji, ngal yortinaa o ŋaylii heen, ko nih woni o safaa, o fayi dow asamaan omo wondi e Maleyka mbelemmaaji, o duusi annabi Idriisa haa naati nder aljanna. Ko ndeen o fuɗɗii yiyde denndaangal ɓure aljannaaji, o jooɗii toon ko juuti caggal ɗuum, Maleyka mbelemmaaji wiyi mo eeheymaa annabi Idriisa, o wiyi: ooy. O wiyi mo, yaltu hankadi a yiyii aljannaaji e ko woni e nder mum. Annabi Idriisa wiyi mo: miin kay hankadi mi wonaa jaltoowo. Maleyka mbelemmaaji wiyi mo : a yontaani tawo naatde aljanna. Njiɗno-ɗaa tan ko yiyde, a hollaama jooni kay a ruttoto e nokku maa keddo-ɗaa e hoddiro Geno. Ɗum woni Geno lonngini annabi Idriisa, wiyi ɗum: aan, a suwaa maay tawo, etee miin mi fodanii kala fittaandu ko ko maayata (ɗum woni ko to simoore Aali Iraan, kaawise : 185), ɗuum noon alaa e sago njaltaa. ko ndeen o njaɓi yaltude. Caggal ɗumɗoon annabi Idiriisa ruttii e joomum, ko ɗoon noon hankadi Geno waɗi kattanɗe mum, o safaa o nawaa dow asamaan, ko ndeen o ruttinaa to aljannaaji e no winndiyankooɓe diina kaaliri ɗum.
Hono Wahab bun Man mbahi wiyi: ko nii woni annabi Idriisa safaama nawaa dow asamaan ina yahraa e duuɓi teemedde tati e capanɗe joy. Hono winndiyanke goɗɗo ina wiyee Ibnu Jawsi wiyi: hono annabi Idriisa e annabi Iisaa ɓe ngoni to asamaan nayaɓo eɓe nguuri to dow asamaan too, eɓe njokki dewe maɓɓe feewde e geno toowɗo oo, won e waktuuji ɓe njuula won waktuuji ɓe njaha to aljannaaaji too ngam ƴeewde ɓure geno. Hono no geno wiyiri ɗum e nder Ɓuraana mum tedduɗo oo : « siftor e nder deftere Idriisa no kanko, laatiima ko o sehil, ko o annabi, min ɓamtii mo haa to nokku ɓurɗo toowde ». simoore Mariyam, kaawise: 56, 57. Hono Kisaawi wiyi : nde annabi Idriisa ɓamtaa feewde dow asamaan, Maleykaaji ɗii tinii, ɗi nganndii kadi o wonaa ummotooɗo toon, Maleykaaji ɗii mbiyi : eehey maa geno amen, koohowo amen, min cikkaano ina laatoo ooɗoo maccuɗo pergittooɗo ina waɗtinda wonde e nokku Maleykaaji ɓadtiiɗi. Geno lonngini ɗi, o wiyi ɗi : onon, on potaani hirde ɓiy Aadama ngam golle mum, so tawii ko heɓtotoo ko e ɗum heɓatnoo on to bannge dakamme, fittaandu ndeen ma mi hoddiratno e dow mon e pergitte ɗe ɓe mbaɗata ɗee fawaade e golle mon ɗee. Ko ndeen ɗi keɓɓitii ɗi mbiyi : senaare woodanii ma joomi amen, minen kay woodanaani min woofde ma. Caggal ɗuum, geno lonngini Maleykaaji ɗii yo cuɓo e majji Maleykaaji ɗiɗi, maa o jippin ɗi e leydi, o loowa e nder majji ngena hono no o waɗiri e ɓiy Aadama nih. Ɗi cuɓii maleykaaji ɗii, heen gooto wiyatee ko Haaruuta goɗɗo o wiyatee ko Maaruuta. Nde ɗi njippinaa e Leydi tan, geno naatni e majji ngena, o yamiri ɗi yo ɗi ñaaw hakkunde yimɓe e dow leydi hee goonga, o haɗi ɗi renndinde geno e goɗɗum e warde fittaandu ko aldaa e goonga, e reentaade jinaa, e yarde sanngara. Caggal ɗuum, ɗi ngoni e ñaawde yimɓe e nder kala ñalawma e mbaadi neɗɗaagu, so yahii haa hiirii ɗi nduttoo e inɗe geno ɓurɗe mawnude ɗee, ɗi ŋabbita, ɗi payta dow asamaan. Ko noon ɗi ngoniri haa timmi lewru timmundu. Waɗi sahaa gooto, debbo gooto ari e majji ɓurɗo yooɗde e rewɓe, e mbaadi ina ñaantii comci jooɗɗi basorɗi. Oon ɗoon debbo wiyetee ko Sahratu ina laati kadi oon debbo ummii ko e leñol perse en, e wiyde winndiyankooɓe : oon debbo ne yilliima gure keewɗe, haa o naati e nokku ɗo Haaruuta e Maaruuta ngoni ɗoo, omo wondi e ñaantungal makko e cuɗaari makko omo yurtini sukundu makko caggal haa tellii les, ko o muurninooɗo o ñoorti ɓurtungal ngal. Nde ɗi njiynoo mo tan, ɗi naati fitina ngam giɗli ɓurtuɗi naatii e majji, ɗum woni Haaruuta e Maaruuta. Ɗi njarlibaama no feewi e makko. Nde kanko debbo oo o tini ɗuum e majji tan, o firlitii o yalti, heddii eɗi naamnondira e koye majji, eɗi mbiya: oo kam ko holi oo ? Oo debbo koy ko jooɗɗo kaaɗdi njooɗndam, gooto heen fof ina haalana goɗɗo oo, gilli mum e jarabi mum no potiri e makko. Nde yAhi haa ñalawma ɗimmo o arti e majji ɗi naatani gerde mo, o salii, o wiyi ɗi aaɓnantaako on heɓde e am ko njiɗ-ɗon koo haa mbaɗon ko njiɗ-mi koo. Ɗum firti ko haa mbaɗton sujjande sanam e yarde sanngara. Ɗi ɓamdi ɗi mbiti: so tawii ko noon ndeke laawol alanaa min e ɗuum. Ngam geno toowɗo oo, ina haɗi min ɗuum. Ɗi calii yiɗde makko ndee kanko debbo oo, o salii ko ɓe njiɗi koo. Ko nii woni kanko debbo oo o hootii galle makko ɓe ndonki yeedde caggal makko, ɗi pelliti tawoyde mo galle makko. Ɗi ngummii ɗi tiindii galle makko nde ɗi njettii ɗi puggi damal galle ngal, o udditi ɗi, ɗi naati, o bismii ɓe, refti heen o addani ɗi ñaamde ɗi ñaami heen seeɗa, caggal ɗuum ɗi ngoni kadi e gerde mo. O wiyi ɗi : ko mbiy-mi koo alaa e sago mbaɗon ɗum so waɗde ko njiɗ-mi koo. Ɗi keɓɓitii ɗi mbiyi: sirku kam ko hunnde mawnde bonnde sanne, warde hoore kadi ko noon, kono sanngara kam ko huunde hoyfunde, ɗum kay en njarat tan, so en ngaynii njaafno-ɗen, maa geno yaafo en. Ɗi ƴetti sanngara ɗi njari haa ɗi manndili, ɗi njani e debbo, ɗi ngonndi e mum haa ɗi mbeltii, ɗi ngayni tan, ɗi njiyi gorko gooto ina yaha, ɗi kuli hoto fenoyde, ɗi mbari ɗum. Debbo oo noddi ɗi, o wiyi yo ɗi cujjan sanam mum, ɗi cujji, nii woni Haaruuta e Maaruuta ngofii joom mum en.
E wiyde Wahab bun man mbahi : ndeen Haaruuta e Maaruuta mbaɗii ɗeeɗoo golle coofɗe, so yande e nder bakkatuuji mawɗi ɗi geno haɗnoo ɗum en, ɗi njiɗi diwde ɗi payta dow asamaan, ɗi enndi ɗi ndonki yo bibje majji ngartu e majji, ɗii miijtii ɗi nganndi ɗi mbaɗii ko boni, ngam ɗi njɗnoo ruttaade dow asamaan bibje ngalaa, ko ɗoon ɗi ƴetti miijo yahde to annabi Idriisa ngam ñaaganoo ɗi geno, mbele yaafoo ɗi bakkatuuji majji. Annabi Idriisa, (JKM) tefani ɗi, geno jaabii wiyi : yo ɗi cuɓo hakkunde leeɓte aduna e leeɓte wattannde, ɗum woni laakira. Ɗi cuɓii leeɓte aduna. Ko nii woni ɗi nawaa to nokku ina wiyee Baabilon (Babilon) ko toon ɗi leeptoyaa. Caggal ɗuum, wiyaama gorko gooto mo diiwaan Baabilon ariino e majji ngam ɗi njanngina ɗum mbilewu, kono nde o yettii ɗo ɗi ngoni ɗoo, no o tawri ɗi nih feewaani, kanko gorko oo, nde o yiynoo ɗuum tan, o wiyi: mbiɗo seedoo deweteeɗo alaa so wonaa geno gooto mo alaa denndidiiɗo, mbiɗo seedoo hono Muhammadu ko nelaaɗo geno. Nde Maleykaaji ɗii nani innde Muhammadu ndee tan, ɗi naamndii mo hol mo woni Muhammadu. O wiyi ɗi : oon ko nelaaɗo geno toowɗo oo, ɗi mbiyi mo: oon amin nganndi maa ar, e kala nde o ari min nganndii min ɓiltiima ummoraade e caɗeele. Ko caggal ɗumɗoon wiyaa annabi Idriisa ruttii e joom mum ɓamtaa feewde dow asamaan, lomtii mo ko ɓiyiiko ina wiyee Mutawasillaka, kañum ne waɗti ñaawde hakkunde goonga e fenaande. Oon ne nde ruttii e joom mum, lomtii ɗum ko ɓiyum ina wiyee Laamaka. Laamakaka kañum ne ina yahatnoo tan haa yiyi debbo gooto ina ayna ndammiri o wiyi ɗum: aan ko a ɗaɗa famɗi, ko a cukalel, ndeke ɗoo woni ɗo o jarlibaa e suka debbo oo, o naamndii innde mum, debbo oo wiyi mo wiyetee ko Faynuuku ɓii Ikliil. Oon ko e ɓiɓɓe Kaabila jeyaa, o wiyi ɗum aɗa jogii gorko ? Debbo o wiyi mo alaa. O wiyi, miin noon njiɗnoo-mi ko so a mawnii, mi res maa. Suka debbo oo wiyi mo, miin mbiɗo yahra e duuɓi teemedde ɗiɗi e noogaas. O wiyi ɗum hol mo humata dewgal ma ? Oon wiyi mo ko baabam humata dewgal am. Ko nii woni kanko Laamaka o yahi to baaba mum debbo oo, o ƴami ɓiɗɗo oo, o hokkaa ɗum, ɓe ngonndi. Oon saawani mo ɓiɗɗo gorko caggal ɗuum, jibini. Kanko laamaka o inniri ɗum Yaskuru, oon woni Abdul Gaffaaru, kono o ɓuri anndireede ko Nuuhu (JKM).
Jibriil Muusaa Joop


text:
Hono no nder Barakna nii (Diiwaan Eleega woni laamorgo mum), inɗe nokkuuji ɗii ina addana en miijaade wonde fulɓe, kam e sooninkooɓe, meeɗiino wonde e nokku Tagante oo, nder nehaande Muritani. Seede mum ko huunde e kelme, ɗe ngalaa ko pirti hay huunde e sapatoore, kono ɗe ngalaa sikke e Pulaar. Yeru :
Addu kalumbam : so a ummiima Misriyya, bannge fuɗnaange rewo, to keerol hakkunde Tagante, tuggi rewo Gorgol haa fuɗnaange worgo Barakna. Addu (addude) ; Kalumbam : ndiyam lawƴam gawri cottaandi (sottude).
Beeliñaar : callalal beeli. Beeli ko keewal weendu. Ñaar (ñaarde) noddi ɗoo ko keewal, yeru : « koode ñaarii ». Remata oon nokku ko leñol (tirbii) Kunta Abel Hayballa en.
Elb Idaar. « Elb » firti e sapatoore ko « tulde ». « Idaar » woni ko hakkunde poosto Misriyya e Taamuurt (innde nokku leppuɗo). E wiyde safaɓe, Idaar ko laamɗo leñol fulɓe koɗnongol ɗoon e sahaa mo anndaaka.
Eriyaara, nokku jiimtuɗo e sewnde inniraande noon to Tagante, hakkunde Tiisiksa e Tiisit. Ine wiyee Eriyaara ko « ari yara » bonnaa ɗoon.
Gaarawol kadi ko sewnde wonnde hakkunde Misriyya e Juk, laadoore hakkunde kaaƴe, no gaarawol nii.
Geneygiira ko heltirde Ganngeera ; firti e sapatoore ko « sarakulle ». Geneygiira waɗde ko boombel sarakulle. Oo nokku woni ko kilooji 15 fuɗnaange rewo Misriyya. E wiyde safalɓe hoɗɓe ɗoon ɓee, sikke alaa heen, ko sooninkooɓe koɗnoo ɗoon ko ɓooyi.
Ngabu : ko weendu wonnoondu ndeen hedde 70 km fuɗnaange rewo Misriyya.
Nginaar (ginal bonnitaa ɗoo) ko sodorde wonnde hakkunde Misriyya e Juk, dow laawol faade Kiifa, bannge fuɗnaange worgo ɗum noon so a ummoriima Misriyya. Ko nokku mo gine (keeweendi « ginal ») korsini.
Caafal kosam kañum woni ko kilooji 40 worgo Misriyya. Ndee innde kam ko ɗoon waawi haaɗde laaɓtude.
Ko jiidaa e ɗuum, Umar Bah wiyi e deftere mum nde ƴoog-ɗen ko yawti koo, wonde inɗe nokkuuji goɗɗe ine ngoodi, kollitooje ko aldaa e sikke fulɓe koɗiino e ɗiin nokkuuji. Yeru : « Weendu mbabba », walla « ƴakkaa tuuɓaa »….
Ƴoogaa ko e deftere Umar Bah, IFAN, Ndakaaru


text:
En puɗɗoriima innde Allah tedduɗo, joom yurmeende huuɓtidinnde e joom yurmeende heeriinde, yoo jam e kisal ngon e nulaaɗo men ɓurnaaɗo winndere. En njettii jibnaaɓe, seernaaɓe, nootitiiɓe e oo siyaara, ngam mawnin’de ɗum. ɓeen ngoni : Ceerno Umaar Taal, Ceerno Demmba Caam, Ceerno Usmaan Sal, Ceerno Aamadu Tijjaani Bah e Ceerno Umaar Jah.
En calminii, en njaafniima, en njuuriima ɓesngu jibnaaɗo men, ceerno men, ceerno fuutankooɓe, hono ALjajji Ceerno Moktaar Taal(weluya allah e makko). Banndiraaɓe tedduɓe e siyaaruuji ɓennuɗi, en kaaliino ko heewi e ko yowitii e nguurndam ceerno. Hannde etoto-ɗen ko siftinnde toɓɓe kimmuɗe ɗe ceerno Muttaar Taal jeertintunoo en e kala sahaa. Ina heen kulhuli waylooji, e joljole nguurndam men hannde. Hade ɗuum ciftinen huunde e nguurdam makko.
Jibinannde e iwdi. Alhajji ceerno Moktaar Taal jibinaa ko e hitaande 1936 to bannge kayitaaji to nokku biyeteeɗo Njorol to hirnaange worgo Ɓoggee. Kono o jibinaa goonga goonga ko e hitaande 1930.
O jeyaa ko e jokkere Alhajji Sayku Umar Taal mo o renndi taaniraaɗo gooto, o renndi diine lislaam, o ɗooftii laawol naatni e leyɗeele Sudaan, hono laawol Tijjaani.
Jaŋde makko. Alhajji ceerno Moktaar Taal janngii e seernaaɓe heewɓe, annduɓe ko wayi no : Alhajji ceerno Saydu Nuuru Taal, Ceerno Mammadu Bookara Kan, Dedda Wul Telmiidi ekn. Kono o jokkii, o yowitii to bannge diine ko e Galle Alhajji Mammadu Muusaa Lih.
Seedanteeje. Alhajji ceerno Moktaar Taal heɓii seedanteeje keewɗe to bannge jaŋde e kilifaagu maa hoolaare e juuɗe seernaaɓe heewɓe. Ɗeen seedanteeje ngoni : yamiroore joɗnde ngam jannginnde e sarde diine e nder wuro Suwoyraat; seedantaagal timmoode jaŋde Qur’aan e sariyya, seedantaagal yonnde mo koolaaɗo e kaliifu laawol tijjaani, seedanfaagal jonaaɗo e jooɗaniiɗo diine lislaam ekn.
Alhajji ceerno Moktaar Taal naati Suwoyraat ko e hitaande 1966. Ko ndeen o heɓi yamiroore seernaaɓe makko, yo o jooɗo e wuro Suwoyraat ngam sarde jaŋde Qur’aan e dabi diine lislaam.
Cargol diine. Ceerno Moktaar Taal, jannginii annduɓe heewɓe. O sarii dabi diine Lislaam e nder wuro Suwoyraat, e nder Afrik hirnaange e hakkundeejo. O tafii pelle jokkere enɗam jonɗe e nder leydi ndii e caggal mayri.
Teddungal (Geɗal). Sabu ganndal e duuɓi, o teddiniraama ɗowgol e konngol diine e siyaaruuji ɗi o nootitinoo kala. Kala nde o tawtoraa siyaara o ittanaama geɗal maa wonii ɗowde siyaara oo, maa wonii udditde e uddirde ɗum duwaawu.
Sooynannde. Ceerno Moktaar Taal ko cooynotooɗo ko dariiɗo yiyataa. Ko o joom binndi, ganndal e pinal. Ina jeyaa e ko ciftinten : noddaango fayde e juulɓe ngam nootoo, toowna laawol Allaahu, lewre wuro ngo e ndeenka to bannge diine. So wonaano katantaagal, kaaraysiragal e nuunɗal makko, keɓal hannde ngal woodataano. Eɗen teskoo e ɗeen keɓe : diine e iimanaagal wuro ngoo jogii, jokkere enɗam hakkunde hoɓɓe, hoɗɓe e hoɗdiiɓe ko aldaa e paltoor leƴƴi, nanondiral, dental, ɗooftaare e peewal hakkunde wuurduɓe, duwawuuji makko e duwawuuji moƴƴuɓe ɓe o jotondirnoo, koɗki e faggudu (sabu omo sifortonoo hoɗorde no faayiida koɗɗo, no teddungal, geɗal timminoowal jilliiɗo, riiwtoore faaɗeende e fawre.
Ngadduki kesiri (kulhuli). Ɗo o yiyaaka hannde ɗoo banndiraaɓe, faayre mawnde ina dooki sabu firtaare nehdi e jikkuuji o tafnoo e men. Daliilaaji mum : mbayliigu aduna oo e koomtooje mum, ustagol mawɓe (joom duuɓi en ) e nokku oo, ɓesnugol leñol ngol, ɓesnugol wuro ngoo e naatnaatondiral jikkuuji e faggooji kesi, jeeƴtanagol won ɗiin mbelemaaji pittaali (inɗeeli, ndiiftunguuji) tawi aldaa e kattanɗe.
Wasiya - Jaŋde. Njannginen ɓesngu men, jannginen ɓe gannde taaniraaɓe kam e waliyaaɓe. Paamen ko ganndal woni sabaabu banii Aadama resndaa Leydi. Ganndal noon koko suuɗii, ko maa yiylee nde yiytee. Leñol ngol alaa jaŋde, waawa dañde ganndo, waawaa dañde galo, waawaa dañde jaambaaro.
Jokkere enɗam. Njahondiren sabu hannde jahondiral nattii duumaade, sabu gooto fof ruttoto ko e fedde mum, wuro mum, maa diiwaan mum. En ndiiwtaani ɗuum, kono eɗen poti semmbinnde njuɓɓudi kuufndi renndo men ndii (jamaaji, jumaaji, dewle, inɗeeli ekn.) sabu ko ɗuum reenata, hisna enɗam hakkunde men.
Liggey. Liggo-ɗen, ligginen, udditen jeeyirɗe, njeñtinen, mbele ɓesngu men ina deeƴa, nguurndam men tabita.
Muñal. Eɗen ñaagii yimɓe ɓee nde mballitortoo e muñal, ndoonda koye mumen ko foti e hattan mumen, nangtoo e golle mumen, muñondira, ndeentoo tooñde e kala fannu (to liggey ƴettude ko jeyaa, salaade hare e reentaade ɗum, njogoo himme e golle mum en).
Dental. Ndeento-ɗen seegaare sabu ko ɗum aayaare renndo, aayaare leñol. Dental ko renndinnde ɓerɗe, renndude anniya, renndude miijo. So yimɓe ndenndii hakkillaaji, ndenndii miijooji, ndenndii anniya kala ko fayti e moƴƴere, maa Allaahu wallu ɗumen. Eɗen laaɓaa to Allah sinno ceerno Mokhtaar wuurduno e men hannde maa oo, o waajotono en hono ɗum.
Banndiraaɓe tedduɓe ɗum ko seeɗa e nguurndam oo katante coftuɗo, guurnooɗo, wuurni enɗam, kosam e enɗam lislaam, baawnooɗo ngonndiigu, ñootatnooɗo hakkunde yimɓe, jiɗnooɗo dental, nuunɗuɗo, kuuɓnatnooɗo aadi, laatinooɗo neɗɗo binndi, ganndal e pinal.
Laawol kisal jibinande ndee noon fawii ko e ɗooftaade jamirooje seernaaɓe e mawɓe men lomtiiɓe. Ko Nanondiral e paamondiral maɓɓe noon ngoni dabi peewal jibinannde nde. Njettoor keeriiɗo feewde e seeremɓe wuro Suwoyraat, hono Ceerno Yuusuf Bah, Ceerno Abdullaay Aaw, Ceerno Haamiidu Jah, e Ceerno Abdul Wahaab Ac, kam e fedde fulɓe Dekam (dental, kawral e musiɗal) e gardagol Abdarahmaan Abbaas Jallo. Yo Allaahu accu en caggal makko ko juuti, tawa eɗen kuutoroo daartol tinndinooje makko. Yo Allaahu hokku en heɗaade, e ɗooftaade, lomtii ɓe mo ɓee, e dente ɗee kala. Yo Allaahu juutnu nanondiral, e dewondiral maɓɓe, sabu ko ɗuum woni peewal men. Yo Allaahu hokku en nafondirde e koye men ko aldaa e wasuya. Yo Allaahu semmbin en kala hitaande, ngam wuurtinde siyaara Ceerno Muktaar Taal, sabu ko o maande tiɗnde piɓondiral men. Ko Allah ñaagi-ɗen ballal e barke fayde e ɗee golle, yoo Allah waɗ ɗe golle laaɓɗe, jaɓaaɗe, waɗa e njeñtudi majje nafoore julɓe fof. Yo Allah yurmo, yaafoo mo, aljanna wona jaaƴnde, toon wona fooftorde makko, kanko e kala maayɗo juulɗo.
E innde fedde DEKAM,
Haamidu Mammadu Bah e
ballondiral e ceerno UMAR Hammaat Dat


text:
Ñemmbaas ko biineegara renndintee e ɓohe e kibmaasi. Kaas biineegara e kaasuuji sappo ɓohe e buuɗi joy (5) kibmaasi, walla ko ɓuri ɗuum heewde. Ɓuri heewde waɗde ɗum ko sukaaɓe rewɓe e worɓe fof. Ko e bitikaaji ɓe coodata suukara e ɓohe e biineegara e kibmaasi, ɓe ndenndina, ɓe njiiɓa ɗum haa lamma, ɓe ngacca haa ɓohe ɗee coofa e mbuus hee, joom mum yula mbuus oo, wona e ɓuucaade lammo-lammo oo.
Ñemmbaas moƴƴaani e cellal, sibu hay kibmaasi defaaɗo oo moƴƴaani, alaa ko haali kecco oo, haa teeŋti noon e sukaaɓe. na ñawna jooni jooni, na wara jooni jooni. Cukalel grel soi na mucca ɗum, ngeel kam haaytii resde, sibu hade maggel yontude, tawata koo ngoraagu maggel maayii haa laaɓi, son gel daɗii kay e ɓernde muusoore.
Ko ɓuuti hollinii, sibu ɗum warii ɗo Magaama ɗoo suka debbo jahroowo e duuɓi 14. O jiiɓ ɓohe e biineegara e kibmaasi e suukara haa lammi, o mucci haa mbuus oo gasi. Hjomaaji seeɗa tan ɓernde makko muusi, nde wonata 30 hojom tawi o sankiima.
Salli Sih, to Magaama, Nod : 46 77 02 60


text:
Fooyre Ngenndi e gardagol Aadama Jah lollirɗo Ndey Kummba jah yillinooma wuro men Jiinge Jeeri e nder tunndu Ligisayba, falnde Kayhayɗi, ñalnde ñalawma nayaɓo e joyaɓo caggal juulde koorka e nder ndeeɗoo hitaande 2009. Ɗuum hawriti ko e ñalnde 23 e ñalnde 24 lewru siilto.
Mbisminoo Ndey Kummba Jah e diɗɗal mum ko Fedde Jeeriyel Tummbere e gardagol hoyreejo mum Sammba Jibi Bah. Sammba Jibi Bah ena wondi e jaale keerɗe sanne. Kalfinaaɗo geɗe Pinal Fedde nde hono Ibaa Bilaali Sal ko waalaare mawnde. Ko kanko jokkondirnoo e Ndey Kummba haa garal ngal waawi laawɗineede. Gaagaa ɗuum, ko o suka yimiyanke mo puɗɗi-ɗen heptinde geɗe mum, gila to golle haa to nehdi (yo sopoƴuru wontu jaalal). Aamadu Daawuuda Bah lollirɗo Aamadu Faama, Maamuudu Aamadu Bah lollirɗo Dooro Daali, Abdullaay Baydi Soh, Sooyibu Demmba Bah, Maamuudu Danngu Jallo, Yero Baabayel Caam, Hawwaa Saam e Abuu Demmba Cillel Soh ko calɗi guurɗi ɗi fedde nde wasortoo. Kala ɗo ɓe keedti, ɓerɗe ngenndiyankooɓe ena ɓuuɓa ɗoon. Tullaay Gedda, gedduɗo leƴƴitaare mo geddaani ɓamtaare e Faama Demmba en ɗiɗo tokaraaɓe ko cinkal wuro tawo hade ɓe wonde cuɗaari fedde. E oon sahaa, tawi Mohammadu Aali Tokosel, ganndiraaɗo Hammadu Huray ena ardi e galle mum ngam nootaade e wolde Fedde Jeeriyel Tummbere. O teddini, o timmini, o feewni, o rokki Jeeriyel fotde mum haa timmi. Njuɓɓudi agaaɓe wuro ngo e gardagol Ifraa Hammadi Bah e Sammba Baabayel Caam ndiisnondiri e Aamadu Demmba Cillel, Ismaa Balla, Baru Demmba, Daawda Yero Astel e agaaɓe heddinooɓe e ɓoraaji mumen, naatti e kartaaji, piilii taggaaji, ŋati marañaaji, tuggii cabbi, ndarii, cabbii e wolde. Jawɗi jolooji e damɗi baali keddii ena ndippa, ena taaroo jamaanu ellee ɗi mbiyata ko : yo ɗum gas hankadi haa min koota!
E oon sahaa ne, tawi seyɗaane ena fuɗɗii maɓɓude Alasan Gorel Jallo, njuumri Jiinge, ngay wuppa jeeri, nanoyee waalo, ena jeysa ɗo hakkunde ɗo, ena jarfa yeewtanooɓe hanki, yeewteteeɓe hannde, yeewtoyteeɓe janngo. Alasan ko gorko moƴɗo, nehiiɗo, newiiɗo. O wayi e nder Jiinge ko no lamɗam wayi e barme nii…..
Ndey Kummba Jah naati Jiinge ko hoyre futuro. Ko ɗoon o tawi Fedde Jeeriyel e jibinannde wuro nde fof to bannge sukaaɓe. O yiyi sukaaɓe ñaantiiɓe, ñaantoriiɓe gaaɓɗi e geɗe ganni. Sukaaɓe rewɓe heblaaɓe, sinkiiɓe, suɗiiɓe, sormitoriiɓe bakaaji, welɓe daaɗe no njuumam, catii mo, nanngi jaaroore makko, jimol ngol Ibaa Sal fentani mo. Jaaroore joofi, o bismaa, o jooɗii, kanko e ɗiɗɗal makko.
Nde Ndey Kummba Jah heblii, naati dingiral gam hollirde hoyre mum, Fedde Jeeriyel Tummbere weltiima saɗne. Kala ko nde waɗannoo mo e moƴƴere e teddungal, nde tawi o ɓurii ɗoon to pucci ndogata. Ndey rutti teddungal, hollii Jiingenaaɓe neɗɗaagal. O holli ɓe naalankaagal ceningal, o anndini ɓe kadi potɗo wiyeede naalanke, nde tawnoo heewɓe mbaawaani seerndude hakkunde sasa e wolis. E wiyde jinnaaɗo men Aali Hammadi Aali Sih mo Sahre Sukki e mbolo gawde, naalankooɓe ko tato: 1) naalanke mo Alla waɗi, 2) naalanke mo yimɓe mbaɗi, 3) naalanke baɗɗo hoyre mum.
Banndiraaɓe, fannu heen fof won ko firti:
1- Naalanke mo Alla waɗi ko naalanke jahduɗo e jamaanu, ɓulnotooɗo ko hawrani renndo e kala sahaa. Oon woni ciftinoowo ko ɓenni, baajotooɗo e sahaa gonaaɗo, jeertinoowo ko fayi arde. E nder heen, o yeewta jeewaaɗo, o suusna kulɗo, o waajoo canndolinɗo, o artira peeriiɗo njuɓɓudi.
2- Naalanke mo yimɓe ko naalanke kewɗo e nder yonta mo fedde walla pelle tammbii walla ƴelliti. En hasii so ndeen fedde walla ɗeen pelle njaltii dingiral tan ngaal naalankaagal nuskat.
3- Naalanke baɗɗo hoyre ko naalanke jiɗɗo tineede e yiyeede. Ɗo njiyɗaa mo fof omona yima walla ama, omo suɗoroo naalankooɓe dowluɓe e pille pepindaaɗe. Oon jogotoo ko jikku bileejo mo nootaaka. Ɗo yiyaa fof ena sinndii lohi, talki e ceede, ena tami gallaaɗi ngam tuumeede wonde ganndo walla jaribaade aanduɓe e peeje mumen.
Ndey Kummba Jah ko naalanke mo Alla waɗi goonga e goonga. Adii teskinde e makko ko pulɗugol sormatuuji makko ɗi e wonde mo naalanke gorworilo. Ndey ko naalanke keewɗo nehdi e hakkille, juumtuɗo peeje. Ndey ko naalanke belɗo daande saɗne, ganndanɗo jimol kaaɗtudi. Ndey Kummba Jah ko jañɗuɗo e nder dingiral, koyɗo e leydi. Oto Alla yaawnu kono nde Baaba Maal yiyaaka janngo fof Fulɓe ndañii ɗo teeɓtii. Ndey ko almuudo Baaba Maal, mo selaani hay nokku, gila e sormatuuji haa to nder dingiral.
Ndey Kummba Jah e diɗɗal mum njirwinanii Fedde Jeeriyel Tummbere jammaaji ɗiɗi pattamlami, ɗi ɓerɗe e hakkillaaji ɓooyata resande yontaaji garooji e nder joolooli duttorɗe pille paayodinɗe. Ɓesngu Jiinge ne kadi nootiima, nootodiima e harbiyankaagal mawngal. Rokkanooɓe ɓatakuuji pooɗondiri teddungal ko e dow hakkilantaagal, ndummbi Alasan Gorel Jallo, njuumam Jiinge e gaw caɗeele, so haalde haa daande saala.
Kiirɗeeli Jiinge Jeeri ndañii wune no feewi sabu pittaali maantiniiɗi, maantoraaɗi ngenndiyankaagal naatii wuro ngo. Yurmeende Geno mo ɓe noddirta Raama Tullaay Sal, jirwinoowo yeewtere Yimiyanke Leñol, arii e bismaango Ibaa Sal. Maamuudu Gise Maabo, Aadama Aaw e Ɗaahiiru Galo Bah to Madiina Mbaayɓe ndokkii jammaaji ɗi faayiida timmuɗo.
Ndey Kummba Jah ko ngenndiyanke laaɓɗo, ɓamtoowo leñol. Ena heewi hannde ko askitintoo e ngenndiyankooɓe tawi ko ɓamtortooɓe leñol, no Gelongal Bah miñi am heewi wiyrude nii: ngenndiyankaagal wontii ɓayre, gooto fof ena yiɗi moomaade heen.
Ndey Kummba Jah ko teddinɗo ngenndiyankooɓe wuurɓe e maayɓe. Ko oon aadi kadi addani mo, nde o naati Jiinge, juuroyaade Rawda Ceerno Sileymaani Raasin Baal, kelnooɗo Muudo Hormo e Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi. Rawda o e Ɓokki ki e yanaande Ceerno Maalik Gallu Bah ngondi e nder Duunde Jeeriyel Tummbere nde wootere. Ko ndeen duunde kadi Fedde Jeeriyel nde inniraa. Oon kikiiɗe, o yahdi ko e gooto e haaliyankooɓe Fooyre Ngenndi ena wiyee Abuu Demmba Gay, ena jeyaa Subalo Madiina Njaacɓe. Ɗowi ɓe ko Gelongal Fuuta lollirɗo Njaay Saydu Aamadu ena wondi e miñi mum ena wiyee Umaar Tappaa lollirɗo Ɗaahiiru Njaay. Ko oon nawi ɓe e laana.
Njillu Fooyre Ngenndi e Jiinge waɗii ngartam naftojam no feewi. Ngu weltinii, ngu siftinii, ngu jeertinii. Mawɓe yahnooɓe haa mbaɗti saɓɓitanaade joljole yonta hannde, ceediima ko mbayrunoo yiyde e gite mumen. Sukaaɓe ɓe ne nandii eeraango ngo waɗnoo, maa wonan ɗumen njooɓaari naftoori.Fooyre Ngenndi e gardagol Aadama Jah lollirɗo Ndey Kummba jah yillinooma wuro men Jiinge Jeeri e nder tunndu Ligisayba, falnde Kayhayɗi, ñalnde ñalawma nayaɓo e joyaɓo caggal juulde koorka e nder ndeeɗoo hitaande 2009. Ɗuum hawriti ko e ñalnde 23 e ñalnde 24 lewru siilto. Mbisminoo Ndey Kummba Jah e diɗɗal mum ko Fedde Jeeriyel Tummbere e gardagol hoyreejo mum Sammba Jibi Bah. Sammba Jibi Bah ena wondi e jaale keerɗe sanne. Kalfinaaɗo geɗe Pinal Fedde nde hono Ibaa Bilaali Sal ko waalaare mawnde. Ko kanko jokkondirnoo e Ndey Kummba haa garal ngal waawi laawɗineede. Gaagaa ɗuum, ko o suka yimiyanke mo puɗɗi-ɗen heptinde geɗe mum, gila to golle haa to nehdi (yo sopoƴuru wontu jaalal). Aamadu Daawuuda Bah lollirɗo Aamadu Faama, Maamuudu Aamadu Bah lollirɗo Dooro Daali, Abdullaay Baydi Soh, Sooyibu Demmba Bah, Maamuudu Danngu Jallo, Yero Baabayel Caam, Hawwaa Saam e Abuu Demmba Cillel Soh ko calɗi guurɗi ɗi fedde nde wasortoo. Kala ɗo ɓe keedti, ɓerɗe ngenndiyankooɓe ena ɓuuɓa ɗoon. Tullaay Gedda, gedduɗo leƴƴitaare mo geddaani ɓamtaare e Faama Demmba en ɗiɗo tokaraaɓe ko cinkal wuro tawo hade ɓe wonde cuɗaari fedde. E oon sahaa, tawi Mohammadu Aali Tokosel, ganndiraaɗo Hammadu Huray ena ardi e galle mum ngam nootaade e wolde Fedde Jeeriyel Tummbere. O teddini, o timmini, o feewni, o rokki Jeeriyel fotde mum haa timmi. Njuɓɓudi agaaɓe wuro ngo e gardagol Ifraa Hammadi Bah e Sammba Baabayel Caam ndiisnondiri e Aamadu Demmba Cillel, Ismaa Balla, Baru Demmba, Daawda Yero Astel e agaaɓe heddinooɓe e ɓoraaji mumen, naatti e kartaaji, piilii taggaaji, ŋati marañaaji, tuggii cabbi, ndarii, cabbii e wolde. Jawɗi jolooji e damɗi baali keddii ena ndippa, ena taaroo jamaanu ellee ɗi mbiyata ko : yo ɗum gas hankadi haa min koota!
E oon sahaa ne, tawi seyɗaane ena fuɗɗii maɓɓude Alasan Gorel Jallo, njuumri Jiinge, ngay wuppa jeeri, nanoyee waalo, ena jeysa ɗo hakkunde ɗo, ena jarfa yeewtanooɓe hanki, yeewteteeɓe hannde, yeewtoyteeɓe janngo. Alasan ko gorko moƴɗo, nehiiɗo, newiiɗo. O wayi e nder Jiinge ko no lamɗam wayi e barme nii…..
Ndey Kummba Jah naati Jiinge ko hoyre futuro. Ko ɗoon o tawi Fedde Jeeriyel e jibinannde wuro nde fof to bannge sukaaɓe. O yiyi sukaaɓe ñaantiiɓe, ñaantoriiɓe gaaɓɗi e geɗe ganni. Sukaaɓe rewɓe heblaaɓe, sinkiiɓe, suɗiiɓe, sormitoriiɓe bakaaji, welɓe daaɗe no njuumam, catii mo, nanngi jaaroore makko, jimol ngol Ibaa Sal fentani mo. Jaaroore joofi, o bismaa, o jooɗii, kanko e ɗiɗɗal makko.
Nde Ndey Kummba Jah heblii, naati dingiral gam hollirde hoyre mum, Fedde Jeeriyel Tummbere weltiima saɗne. Kala ko nde waɗannoo mo e moƴƴere e teddungal, nde tawi o ɓurii ɗoon to pucci ndogata. Ndey rutti teddungal, hollii Jiingenaaɓe neɗɗaagal. O holli ɓe naalankaagal ceningal, o anndini ɓe kadi potɗo wiyeede naalanke, nde tawnoo heewɓe mbaawaani seerndude hakkunde sasa e wolis. E wiyde jinnaaɗo men Aali Hammadi Aali Sih mo Sahre Sukki e mbolo gawde, naalankooɓe ko tato: 1) naalanke mo Alla waɗi, 2) naalanke mo yimɓe mbaɗi, 3) naalanke baɗɗo hoyre mum.
Banndiraaɓe, fannu heen fof won ko firti:
1- Naalanke mo Alla waɗi ko naalanke jahduɗo e jamaanu, ɓulnotooɗo ko hawrani renndo e kala sahaa. Oon woni ciftinoowo ko ɓenni, baajotooɗo e sahaa gonaaɗo, jeertinoowo ko fayi arde. E nder heen, o yeewta jeewaaɗo, o suusna kulɗo, o waajoo canndolinɗo, o artira peeriiɗo njuɓɓudi.
2- Naalanke mo yimɓe ko naalanke kewɗo e nder yonta mo fedde walla pelle tammbii walla ƴelliti. En hasii so ndeen fedde walla ɗeen pelle njaltii dingiral tan ngaal naalankaagal nuskat.
3- Naalanke baɗɗo hoyre ko naalanke jiɗɗo tineede e yiyeede. Ɗo njiyɗaa mo fof omona yima walla ama, omo suɗoroo naalankooɓe dowluɓe e pille pepindaaɗe. Oon jogotoo ko jikku bileejo mo nootaaka. Ɗo yiyaa fof ena sinndii lohi, talki e ceede, ena tami gallaaɗi ngam tuumeede wonde ganndo walla jaribaade aanduɓe e peeje mumen.
Ndey Kummba Jah ko naalanke mo Alla waɗi goonga e goonga. Adii teskinde e makko ko pulɗugol sormatuuji makko ɗi e wonde mo naalanke gorworilo. Ndey ko naalanke keewɗo nehdi e hakkille, juumtuɗo peeje. Ndey ko naalanke belɗo daande saɗne, ganndanɗo jimol kaaɗtudi. Ndey Kummba Jah ko jañɗuɗo e nder dingiral, koyɗo e leydi. Oto Alla yaawnu kono nde Baaba Maal yiyaaka janngo fof Fulɓe ndañii ɗo teeɓtii. Ndey ko almuudo Baaba Maal, mo selaani hay nokku, gila e sormatuuji haa to nder dingiral.
Ndey Kummba Jah e diɗɗal mum njirwinanii Fedde Jeeriyel Tummbere jammaaji ɗiɗi pattamlami, ɗi ɓerɗe e hakkillaaji ɓooyata resande yontaaji garooji e nder joolooli duttorɗe pille paayodinɗe. Ɓesngu Jiinge ne kadi nootiima, nootodiima e harbiyankaagal mawngal. Rokkanooɓe ɓatakuuji pooɗondiri teddungal ko e dow hakkilantaagal, ndummbi Alasan Gorel Jallo, njuumam Jiinge e gaw caɗeele, so haalde haa daande saala.
Kiirɗeeli Jiinge Jeeri ndañii wune no feewi sabu pittaali maantiniiɗi, maantoraaɗi ngenndiyankaagal naatii wuro ngo. Yurmeende Geno mo ɓe noddirta Raama Tullaay Sal, jirwinoowo yeewtere Yimiyanke Leñol, arii e bismaango Ibaa Sal. Maamuudu Gise Maabo, Aadama Aaw e Ɗaahiiru Galo Bah to Madiina Mbaayɓe ndokkii jammaaji ɗi faayiida timmuɗo.
Ndey Kummba Jah ko ngenndiyanke laaɓɗo, ɓamtoowo leñol. Ena heewi hannde ko askitintoo e ngenndiyankooɓe tawi ko ɓamtortooɓe leñol, no Gelongal Bah miñi am heewi wiyrude nii: ngenndiyankaagal wontii ɓayre, gooto fof ena yiɗi moomaade heen.
Ndey Kummba Jah ko teddinɗo ngenndiyankooɓe wuurɓe e maayɓe. Ko oon aadi kadi addani mo, nde o naati Jiinge, juuroyaade Rawda Ceerno Sileymaani Raasin Baal, kelnooɗo Muudo Hormo e Ɓokki Sammba Gelaajo Jeegi. Rawda o e Ɓokki ki e yanaande Ceerno Maalik Gallu Bah ngondi e nder Duunde Jeeriyel Tummbere nde wootere. Ko ndeen duunde kadi Fedde Jeeriyel nde inniraa. Oon kikiiɗe, o yahdi ko e gooto e haaliyankooɓe Fooyre Ngenndi ena wiyee Abuu Demmba Gay, ena jeyaa Subalo Madiina Njaacɓe. Ɗowi ɓe ko Gelongal Fuuta lollirɗo Njaay Saydu Aamadu ena wondi e miñi mum ena wiyee Umaar Tappaa lollirɗo Ɗaahiiru Njaay. Ko oon nawi ɓe e laana.
Njillu Fooyre Ngenndi e Jiinge waɗii ngartam naftojam no feewi. Ngu weltinii, ngu siftinii, ngu jeertinii. Mawɓe yahnooɓe haa mbaɗti saɓɓitanaade joljole yonta hannde, ceediima ko mbayrunoo yiyde e gite mumen. Sukaaɓe ɓe ne nandii eeraango ngo waɗnoo, maa wonan ɗumen njooɓaari naftoori.


text:
Ko ina wona jooni duuɓi 3, gila coggu njamndi yani, heewɓe ceyfitii no SNIM ardoraa nii, njeertinii ko faati e ngonka mum. Jooni kadi, caggal nde gardinooɗo ɗum oo nomaa hooreejo hififaaɓe, goɗɗo toɗɗaa yo ardito ɗum, haala kaa ummitiima. E nder ɗuum, e fawaade e ciimti jaaynde alakhbar wiyi heɓii, geɗe keewɗe ina kollita wonde SNIM ardoraaka peewal. Diiso Njuɓɓudi SNIM jooɗiima ñalnde 8 noowammbar 2018 to Pari, jaɓii toɗɗegol Hasan wul Eli e gardagol mum.
E tuugnaade e dokimaaji ɗi Alakhbar wiyi heɓii, e nder ɗiiɗoo duuɓi 15 jawtuɗi, ngardiigu sosiyetee oo moƴƴaani, o yahrii caggal no feewi to bannge laaɓal kalfingol golle, tee jawdi keewndi booynaama e daawal hee. ñamaande SNIM yettiima 257 milyaar ugiyya…
Ina wiyaa heen wonde, e nder ɗii duuɓi 15 cakkitiiɗi, yimɓe 6 lomlomtondirii e gardagol sosiyatee oo, « ɓe ngalanaa ɗum hattan, ɓe ngalaa humpito, ɓe ngonaa jaambureeɓe ».
Njuɓɓudi fedde ndee ɓurndi toowde ndii, hono Diiso Njuɓɓudi (Conseil d’Administration), rokkaaka mbaawka ɓetde golle mawɗo Snim oo. E nder ɗuum, « ko banndiraangal e jinngere ɓuri teeŋtude e ƴettugol ardiiɓe ɓee : yeru, gardorɗe 15 nani toon, fof woni heen ko jiiduɓe tirbii gooto ».
Gila 2009, mbaawkaaji ardiiɓe sosiyatee oo ko beñtitiiɗi : hooreejo Diiso Njuɓɓudi (Kaba wul Elyu) potnooɗo tiimde golle ɗee, « wontii kuutorgel gardo kuftodinɗo oo ». Gila o toɗɗaa e hitaande 2013 « o waɗii oorle woote ɗee fof, kanko fof e woppude posto makko depitee ». E les laamu Maawiya, ardinoo Diiso Njuɓɓudi ngoo ko cukko guwerneer Banke Santaraal ngam gaddaade jaamburaagal mum.
E duuɓi cakkitiiɗi ɗii, jahral yeeso jagge sosiyatee oo “nattii teskaade mbaawka e moƴƴugol golle mum en”. Gardo kuftodinɗo oo ina waawi yaɓɓude doosɗe, ƴetta mo welaa e nder sirlu.
Haa hannde, e wiyde Alkhbar, ina wiyaa e ciimtol heɓi ngol, baasgol woodde horo e nder sosiyatee oo. « Ko gardo kuuɓtodinɗo nomata horooɓe ndernderɓe ɓee, tee ɓeen mbaawaa horde walla saaktude ciimti mum en so wonaa o yamir ». To boowal, « wonaa Horirde Huuɓtodinnde Dowla (IGE), wonaa Ñaawirde hiisaaji, wonaa Parlemaa, hay heen gooto horaani SNIM»…
E hitaande 2017 ndee, ñamaande SNIM yettiima 257 milyaar ugiyya, tawi heen 149 miliyaar ko ñamaale boowal e 108 miliyaar ñamaale nderndere. Ɗumɗoo tolnondiri ko e 39% (ɓurii tataɓal) bidsee laamu nguu e hitaande 2018 (663 miliyaar ugiyya). Hakkunde 2001 e 2009, ñamaande SNIM ɓuraani 59,4 miliyaar ugiyya hade mum yettaade 229 miliyaar ugiyya hakkunde 2009 e 2013, daawal ngal coodgu njamndi ɓurnoo moƴƴude, tee njeñu mum deestiima, gollotooɓe mum mbeltaaki.
E nder daawal 2008-2013 ngal, SNIM naatnii miliyaaruuji 4 dolaar benefiis (1 428 miliyaar ugiyya) woni laabi tati bidsee laamu e hitaande 2014 ndee. Ine wiyee oon kaalis jaaƴoyii ko e poosuuji alɗuɓe, heen huunde waɗaa e geɗe ɗe ngalanaa SNIM ngartam. Ɗum waɗi gootol e ciimti ɗi Alakhbar wiyi heɓii ɗii wiyi SNIM huutoraaki ɗuum ngam « sarde ngalu mum e nokkuuji mbaylaandi e nokkuuji jeñtinooji (…), kono wonti ko kuutorgal hoohooɓe politik, siiɓiiɓe ɗum ngam mahde boowal diwooje Nuwaasoot e coodgu diwooje kompaañi Mauritania Airlines. » Ko jiidaa e ɗuum, « SNIM rokkii sosiyatee biyeteeɗo ‘’Nejah’’ 15 miliyaar ugiyya ngam daɗnduɗe ɗum e uddugol ».
Ko SNIM kadi totti 30,97% e hoore jawdi kompañi Mauritania Airlines, kono jeyaaka e jom-juuɗe en.
Kadi, SNIM yaltinii miliyaaruuji 20 ngam mahngo otel koode 5 sara Galle mooɓondire Nuwaasoot, gaafaaɗo e noowammbar 2015, kono mo golle mum ndonkaa yo ngas.
SNIM yaltinii miliyaaruuji 5 ugiyya ngam mahngo huɓeere mawnde hakkunde Nuwaasoot, uddiinde gila wortaa.
SNIM depisiima 3,5 miliyaar ugiyya ngam cosgol isin peewnugol potooji kuuraa to Kiifa (wuro ɗo gardo mum jahɗo oo jibinaa). Isin oo yeeytaama Somelec 4,5 miliyaar ɗi njoɓdaaka tawo.
Sosiyatee ATTM jowitinooɗo e SNIM, yanii caggal nde depisii 14 miliyaar ugiyya ngam keblugol Batu Dental Afrik e Nuwaasoot.
… ko jiidaa e ko “Fondation* SNIM rokki goomu Ghadda miliyaaruuji 4 ugiyya koo, ngam coggu ñamri jawdi mbele rokka ɗum Komisariyaa Kisal Nguura. Kono Komisariyaa salii ƴettude ko goomu Ghadda soodnoo koo sabu mum waasde ɗooftaade sarɗiiji. Ko Snim yoɓi ɗum ngam daɗndude goomu Ghadda. Fondation SNIM yahrata ko e duuɓi 11 fat (sosaa ko e 2007), kono depisiima miliyaaruuji 20 ugiyya.”
* Fondation SNIM sosaa ko e hitaande 2007. Kayre toppitii yuɓɓinde e huufde golle SNIM waɗanta yimɓe hoɗɓe takko laawol laana njoorndi hakkunde Nuwaadibu e Suwoyraat walla e nder leydi hee.
Bookara Aamadu Bah
Daartel SNIM
SNIM (Société nationale industrielle et minière) woni Sosiyatee Ngenndiijo Mbaylaandi e oogirɗe, sosaa ko e hitaande 1974 caggal nde MIFERAMAA heɓtaa waɗtaa jeyi laamu. Hannde ko laamu Muritani jogii 78% hoore jawdi Snim, ko heddii koo jeyi ɗum ko juɓɓule kaaliseeje e oogirɗe aarabeeje (ine heen Fades e Bid). Snim ina gollina ko ina 6 400 neɗɗo. Snim woni sosiyatee ɗiɗmo e nder Afrik to bannge gaggitgol njamndi. Ko ɓuri heewde heen yeeyoytee ko Siin e Orop. Daawe mawɗe gaggitgol oogirɗe haayre Kejjaa Idjiil sara Suwoyraat ko ɗeeɗoo :
Ko e hitaande 1935 faraysenaaɓe annduɓe ko faati kaaƴe njiyti haayre Kejjaa ndee, kono ko maa 1951 nde anndaa ende waawi golleede. Miferma sosaa e 1952, golle wiɗto e njiylawu kaalis ngummanaa, mahngo ngoo e gaddugol kaɓirɗe puɗɗaa e hitaande 1960 caggal nde nanondiral siifondiraa e BIRD*. Golle mawɗe ɗee njoofoyi e hitaande 1963, laana njoorndi kaa naati Nuwaadibu ñalnde 12 abriil 1963, laana ndiyam ngadiika rimndude kaaƴe duñi ɗo Nuwaadibu ɗoo ñalnde 27 abriil 1963.
E hitaande 1974 laamu Muritani soodti juuɗe MIFERMA fof waɗti ɗe e SNIM cosaaɗo 1972. E hitaande 1978 SNIM udditanaa heeriiɓe, kono ko laamu jeyi 78,35% juuɗe ɗee.
* BIRD (Banque internationale pour la reconstruction et le développement) ko koppe winndereeje hakkunde 189 dowla. O sosaa ko e hitaande 1944 ngam wallitde mahtagol Orop caggal wolde adunaare ɗiɗmere. O jeyaa ko e juɓɓule tammbiiɗe golle Banke winndereejo (Bank monnjaal), kanko e Fedde winndereere ƴellitaare (IDA) heeroriinde leyɗe baasɗe.


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 094 (Bad conscience 6)
94. Fii Fonndo bongo ngon 6
Hari Ringoo wujjii foolifen misiyonerjo on. Jooni non fondo makko ngon no felude mo. Nguyka addataa moýýere. Hara a yiitii mo kadi? Yo a ýettu goɗɗun ka magasan maa ka saaku yumma makko, ko gootun non. Ko laawol gootol woodi fii artirgol piiji ɗin ka ɗi wonunoo ɗon.
Kanko Ringoo o suåike yahugol e ngol laawol ɗon. O torii annabi Iisaa yaafuyee, himo faalaa jonnitugol mo ko o wujji kon.
O mottindiri giri-giriwal ngal, o watti ton foolifen on.
Baluuta : "Ringoo, ko honɗun wonɗaa e waɗude?"
Ringoo : "Miɗo faalaa jonnitugol foolifen on."
Baluuta : "Hara a feetii? Ko fii honɗun wujjanɗaa mo si tawii a jonnitay mo kadi ko wujjuɗaa kon? Mi faamaali ma gila ko fiåuɗaa anniye fii jokkugol annabi Iisaa."
Ringoo : "Ýawu, mi sifanto ka hoore laawol no ɗun woniri."
Hari Ringoo no hawji hewtitugol ka nder saare.
Hari himo weltii fii yiitugol madan Merri ko yaawi. Ko gollowo ka firo Kitaabul Muggadasi on e nder leydi Indiyaa ndin.
Madan Mari : "On fow, on finii e jam. On moýýike e an. Miɗo waawi huutorde on. Hino heddanii lan kalfe goo ka haala Kurku e nder firo an ngon. Hara hiɗon faalaa wallitagol lan?"
Ringoo : "Hii-hi, kono mi yahay taho mi yiida e Saïdu Grubb."
Madan Mari : "O alaa ɗoo, himo nawni. Awiyonwal nattii mo ka maååe leydi Ameriki. Hari doftooruuåe åen waawataa han kadi wallitaade mo. Saïdu Grubb no ka kammu jooni."
Ringoo : "Saïdu no ka kammu kanko e Iisaa Joomi on, himo weltii ton fota. Kono o wondaa e men ɗoo jooni?"
Madan Mari : "O’oowoye, o alaa ɗoo han kadi."
Ɗen kumpite welaali mo kanko Riingo, o ninsi. O wulli.
Madan Mari : "Ndaarii, mido jogii fotoo makko ɗoo? Hara hiɗa faalaa marude mo?"
Ringoo : "A jaaraama buy. Ko Saïdu yewtuɗo lan fii annabi Iisaa."
Madan Mari : "Ringoo, Alla no jogii eååoore fii ngurndan maa ɗan, miɗo hoolii himo faalaa yo a yewtu åeya yimåe fii makko."
Ringoo : "Kono min mi wujjii foolifen on. Himo ka nder giri-giriwal ɗoo."
Jooni himo qirritaade ko o waɗi kon. Kanko Ringoo o hettiti åuttu.
Madan Mari yaafanike mo. Åay o rowtiraama dongal ngal, o hoccii ka hoore giri-giriwal, o jonniti ko o wujjunoo kon.
Ringoo : "Mi waynike, madan Mari. Yeeso mi artoyay mi salmina on, mi yewtoyay on fii åuri nii fii kalfe haala Kurku kan. Kono jooni meɗen haani ɗaååude leɗɗe iwlorteeɗe."
Ka hoore laawol, o woni e toragol.
Ringoo : "Mi jarnii ma buy yo Iisaa Joomiraaɗo, fii ko yaafaniɗaa lan kon. Mi torike ma yeeto Saïdu wondema mi artirii foolifen on. Jooni mi weltike, miɗo faalaa gollangol ma."
Baluuta : "Ringoo, hara hiɗa faalaa yewtugol fii annabi Iisaa?"
Ringoo : "Hiihi, miɗo weltii yewtugol ma fii makko ñannde woo."
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Ringoo, Baluuta, Madan Mari
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Helmere “morfil” (morphil) ummii ko e españool (marfil).
Duunde morfil (ile à morfil) walla Duunde iwaar (ivoire). Iwaar (ivoire) (ñiiƴe ñiibi) ɓooyii wonde marsandiis njulaagu korsinaaɗo, paayodinɗo. Seede mum ko goodaangal “duunde morfil” dow daande maayo Senegaal, duunde Senegaal ɓurnde mawnude (180 m njuuteendi e 20 m njaajeendi), jeyanoonde ndeen e Tekruur. Nde woni ko hakkunde maayo ngoo e caaɗngol Duwee. Ko ciifol leydi lesɗundi. Gure ɓurɗe maantinde e duunde hee ko Podor, ceɓtam hirnaaange, e Salnde ceɓtam fuɗnaange. Ko ɗoon Halwaar, wuro ɗo Al Hajji Umar Taal jibinaa ɗoo, woni. Ko e nder heen foor Podoor mahanoo, ina wiyee kadi cehe ñiibi ina wonnoo ɗoon.
Hedde teeminannde 11-ɓiire, Morfil wonnoo ko e mbunndi mbunndi Tekruur, gooto e dowlaaji juulɓe worgo Saharaa, ndeke ɗoon ko nokku njulaagu tacci-saharaa mawɗo wonnoo.
Caggal ɗuum duunde ndee jeytaama e laamu Ganaa, e laamu Mali, hade tuubakooɓe Farayse jiimde ɗum. Innde duunde ndee ko « duunde ñiiƴe ñiibi » firata, sibu ɗoon ina heewnoo ñiibi, tee ɗoon ko cehe majji wonnoo. Ɗi natti yiyeede ɗoon ko e hedde 1960.
Bookara Aamadu Bah


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 114 (An angel came)
114. Malaa’ikaajo arii
Hari Markuusa no waalii ka hoore gatal. Deftere hittude fota no hilni mo (hita ko sonata kon).
Markuusa : "Ko hombo kadi woni ka baafal?" (Hito udditannde baafal ngal)
Markuusa : "Alsayni, ko an? Ko honto iwuɗaa?"
Ko kaawee hawniiɗo hombo nii! Markuusa haawii. Giɗo makko åurɗo hiååaade on eggii waɗii jooni duuåi ɗiɗi, åe yiidaali gila on saa’i.
Jiwo wonɗo Israa’iila hari no heåi koɗo mo habbaaka fes.
Åe haldaano. Tun nde wootere, o darii yeeso on jiwo : malaa’ikaajo!
Ko non Alla woniri. O hewtay tun nde wootere. Hara goɗɗo habbaaki.
Mariyama diwni kulol.
Malaa’ikaajo : "Wota a hulu, yo Mariyama. Alla no yiɗu-maa."
Alla no arude e himo yewtude en. Himo huuwude ɗun kadi hannde. Himo yewtude en rewrude e daaluyee makko on, e maanaa Kitaabul Muggadasi on. Wonde, himo yewtude rewrude e kaawakeeji ɗin maa rewrude e yimåe goo kadi. E on saa’i hari Kitaabul Muggadasi on on windanooka, ko rewrude e koyɗi ɗin maa o imminayno malaa’ikaaåe åen haa yimåe åen.
Malaa’ikaajo : "Mariyama, Alla no wondi e maa, a heåay åiɗɗo. A innay mo Iisaa."
Mariyama : "Ko honno ɗun gasirta? Mi jombaaka, mi alaa moodi."
Malaa’ikaajo : "Alla waɗay kaawakee rewrude e maa. Ruuhu Seniiɗo on aray e maa, o ɗuwa maa. Ko ɗun si boobo mo jibinɗaa on noddiroyte Åiɗɗo Alla."
Mariyama : "Mi kurkanto Alla. Yo woniranan wano wiiruɗon non."
Kaawake on waɗii. E nder on dingiraa wonɗo e ndee nokkuure wi’eteende Baytila-hiimi. Åiɗɗo Alla on jibinaama. Rewrude e annabi Iisaa Alla arii e oo aduna.
Alla arii haa ka men fii no yahiren ka makko.
Soono kala miɗo juula juldeee jibineede Iisaa nden, kono haa jooni on kaawake no ŋalɗinde lan. Alla mawɗo on wontii aaden, o arii haa ka men. Rewrude e makko kanko annabi Iisaa, Alla arii takko men, hakkee ko o åadii yimåe åen no waawi yi’ude mo, meema mo. Ɗun weltini ngaynaakooåe åen fota. Alla arii haa ka men, e makko, himo waawi arude haa jooni e men.
Hara hiɗa faalaa saatinde mo ka nder ngurndan maa? Hiɗa waawi huuwude ɗun rewrude e toraare nden, no gasa hara ko wano nii :
Markuusa : "Iisaa Joomiraaɗo, mi torike ma aru ka nder ngurndan an, mi udditii baafal åernde an nden fii maa. Miɗo faalaa wondude e maa haa poomaa. Mi jarnii ma fii giggol maa mawngol ngol fii an."
Alla no arude haa e maa fii no yahiraa haa kaa makko.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Markuusa, malaa’ikaajo, Mariyama
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Gila abriil 2014, nde golle jaajtingol ngesa Ɓoggee (CPB) puɗɗitii, Goomu ɗowgu e rewindo (komitee pilotaas) golle sompaa ngam huufde golle ɗee. Nguun Goomu ina waɗi ardiiɓe nokkuuji laamu ɗe golle ɗee toɗɗii, yantude e terɗe Goomu karalleewu ngu ADM sompidnoo e jom en leydi ɓee. Nguun goomu gollodiima e jaagorɗe ndema ɗee haa teeŋti e mo gonɗo ɗoon jooni oo lomtii oo. E darorɗe lewru mee 2017, hakkillaaji fof njaggi ko laamu nguu tuugotoo ko e golle defaaɗe haa ɓenndi ɗe haralleeɓe nokku oo, yonaaɓe jom en leydi ndii ɓee, ngollii ɗee, ɗe yimɓe ɓee fof nanondiri (jom leydi en e terɗe laamu gollodtenooɗe ɗee).
Kono, yimɓe tinaani maataani, wiyaa waali Barakna yaltinii yamiroore (aretee) t°04 /W.B./W du 18.05.2017 sosnde goomu potngu feccitaade lowe ngesa baa. Tee hay yonaaɓe remooɓe ɓee e terɗe komitee pilotaas ngalaa heen, ko ɓuri heewde e waɗaaɓe heen ɓee alaa ko nganndani nokku oo e geɗe ɗee hay huunde. Ko ɗuum addi laawgu mawngu sibu ɗum wayi e yimɓe ɓee ko no jamfa nii…
Nguun Goomu ɗowgu e rewindo (komitee pilotaas) renti gadanol mum ko ñalnde 26 marse 2015 nder Ardorde Diiwaniire Sonader to Ɓoggee e gardagol Haakem Ɓoggee, e tawtoreede fiilaaɓe nokku oo e yonaaɓe jom leydi en, e yonaaɓe Ardorde Peewnugol Dowri e ardiiɓe Sonader e yonaaɓe Ardorde peewnugol dowri kam e yonaaɓe SNAAT e STAM (ɓee ko heɗotooɓe tan). Terɗe maggu ko njeenayo (fiilaaɓe, yonaaɓe jom leydi en, e Sonader). Ɗum noon no paamraten, goomu nguu ko hakkunde laamu e jom en leydi en, tee ko e ngoon yeeso ministeer ndema ndeen oo jaɓi gollondirde e yimɓe ɓee, o laawɗiniri ɗum yamiroore sarwiis t°004 ñalnde 31 marse 2015 nde o yaltinnoo. Goomu nguu ooñtii golle ɗee, moƴƴitinii ɗum en. Denndaangal ardiiɓe ndema leydi ndii ina ceedtii kellifuya maɓɓe e ganndal maɓɓe. Yeru, ɓe mballitii e geɗe keewɗe haa arti e deftingol golle ɗee laawol haa mbaawi moƴƴude. So wonaano kamɓe, miliyaaruujii ugiyya keewɗi maa mbooyneteno e eɓɓaande hee tawi alanaa yimɓe ɓee hay ngartam ngootam. Ɓe mbinnditiima denndaangal galleeji jom en leydi en jeyaaɗi e gure ɗee kala ; hannde gooto fof ina anndi ɓeto wertallo leydi mum ndi rematnoo. Ɓe keblii doggol jom en hakkeeji en, fotɓe idaade heɓde lowe e doggol hoɗdaaɓe ɓe ngalaano leydi fotɓe heƴneede e ngesa hee. Ɓe keblii palaŋuuji kolaaɗe ɗee potɗe jeyeede e ngesa baa wondude e kumi GPS laaɓtuɗi.
E darorɗe lewru mee 2017, hakkillaaji fof njaggi ko laamu nguu tuugotoo ko e ɗee golle defaaɗe haa ɓenndi, ɗe yimɓe ɓee fof nanondiri (jom leydi en e terɗe laamu gollodtenooɗe ɗee).
Kono, yimɓe tinaani maataani, wiyaa waali Barakna yaltinii yamiroore (aretee) t°04 /W.B./W du 18.05.2017 sosnde goomu potngu feccitaade lowe ngesa baa. Yamiri waali yaltinde oon aretee ko ɓataake tŋ 203 mo ministeer ndema winndi mo ñalnde 18 mee 2017.
Alaa fof ɗo jom leyɗeele en ceytoraa e goomu hee. Wiyaa e aretee hee tan ko « goomu nguu, e nder ciynugol golle mum, ina waawi diisnaade kala mo sikki ina waawi wallitde, haa teeŋti noon e terɗe goomu ɗowgu e rewindo golle jaajtingol CPB.
Tee kanko jaagorgal ndema ngal, o majjaani ɗuum, sibu o meeɗaa humpineede ɗo golle ɗee njahrata, tee e ɗeen balɗe tan o noddiino komitee pilotaas ngam naamnaade hol no lowe ɗee peccirtee e hol geɗal ‘’hoɗdiiɓe’’ ɓee ndokketee. O jaabanooma wonde hoɗdiiɓe ɓe ngalaa leydi ina ɓetaa heen, kono ko joom leydi en ɓee tan mbaawi jaabaade naamnal makko ngal. Ko noon kadi Gardo Kuuɓtodinɗo Sonader noddiri ɓe ngam naamnaade hono ɗuum.
Yamiroore ndee ina dotti sarɗiiji keɓgol lowre e ngesa baa, so waɗde ɗaɓɓaande, wonde muritaninaajo, jogaade galle, waasde meeɗde heɓde lowre e ngesa ba laamu feewni e falnde Ɓoggee hee. Ɗoo ne kadi ; jom gese en caytoraaka heen, komitee pilotaas siftoraaka heen. Wayi tan ko no wiyde ko muritaninaaɓe fof ndenndi ɗum nii. Ɗumɗoon noon ina anndaa ko ɗuum woni miijo yimɓe laamu nguu.
Caggal ɗuum haakem Ɓoggee jooɗodiima joɗle ɗiɗi e terɗe Goomu ɗowgu nguu ngam ƴeewde no yamiroore ndee siyniraa. Ɗeen joɗle mbaɗi ko caggal jokkondiral haakem e delegeeji gure kuufɗe kolongal Ɓoggee wondude e meer komin oo.
E joɗnde adannde ndee, ñalnde 2 suwee 2017, terɗe goomu nguu njettinii mo hujjaaji mum en. Ine heen: terɗe goomu ɗowgu nguu yo njeyee goomu kalfinaangu peccugol ngol, winndude haa laaɓta wonde woni hoore ko jom leydi en ɓee, hono no waɗiranoo adan nii, ittude ko wiyaa maa waɗee ɗaɓɓaande koo (jom leydi fotaani naamneede yo waɗ ɗaɓɓaande ngam heɓde ko jeyi).
E joɗnde ɗimmere ndee, ñalnde 10 suwee 2017, ɓe njeewtii ngam nanondirde e huunde jaɓniinde wonande jom en leydi ɓee e laamu nguu, e waylude yamiroore ndee fawaade e ko nanondiraa koo. Caggal ñalawma kuurɗo termondiral, ɓe nanodirii e toɓɓe ɗeeɗoo : 1. Yimɓe nayo Goomu ɗowgu ina naatnee e Goomu peccugol ngol ; 2. Wonande sarɗiiji keɓgol lowre, ɓe nanondirii : go’o ko wonde muritaninaajo (toongoode heɓtinirde ngenndiire wonata seede mum), ɗiɗi ko tawa joomum meeɗaano heɓde parsel e ngesa ba laamu feewni ; tati ko dañde ko famɗi fof duuɓi 25 e difaade hay so neɗɗo gooto, nay ko jeyeede e komin Ɓoggee ; 3. ɓe nanondirii fotɓe heɓde lowe ɓee ko pecce ɗiɗi : jom en hakke en e hoɗdiiɓe ɓe ngalaano leydi. Wonande jom hakke en (woni jom leydi en) aɓe poti huuɓnude sarɗiiji nay kaalaaɗi dow ɗii. Yanti heen, mawɓe gure ɓee, e ballondiral e terɗe goomu ɗowgu nguu maa toppito lelnude doggi ɓeen jom en hakke en ɓee. E nder 4 297 parsel goodɗi ɗii, heen 3 497 ko ɓeen njeyi. Wonande hoɗdiiɓe ɓe ngalaano leydi ɓee, maa goomu peccitagol nguu lelnu doggol maɓɓe. Aɓe ndesanaa 800 parsel dow 4 297 goodɗi ɗii. 4. Wonande binndugol ɗaɓɓaaɗe ɗee, maa mawɓe gure ɗee lelnu doggi jom en hakke ɓee wondude e ɗaɓɓaande wootere e innde maɓɓe kamɓe fof, wonande wuro kala, les ndeenka e jaɓgol Goomu ɗowgu nguu. Wonande heddiiɓe ɓee, gooto fof ina foti waɗde ɗaɓɓaande winndiraande junngo heeriinde nde goomu peccitagol foti yuurnitaade. 5. Yamiroore (aretee) t°04 ñalnde 18/05/2017 maa wayle ngam teskaade toɓɓe nanondiraaɗe ɗee.
Ɗeen toɓɓe nanondiraaɗe mbinndaama caggal ɗuum haa laaɓti, Haakem e yonaaɓe goomu ɗowgu ciifii ɗum.
E wiyde gooto e hoohooɓe goomu ɗowgu nguu « So jamfa joltoyaani, yimɓe ɓee fof ine keddii e nanondiral ngal, sibu hujjaaji maɓɓe keɓtinaama. So jamfa jolii ne, yimɓe ɓee ina pelliti daranaade jeyi mum, haa no Alla waɗiri fof. »
Eɗen ciftina tan eɓɓaande kolangal Ɓoggee fuɗɗii ko e hitaande 1983. Ko yimɓe seeɗa keɓnoo heen gese. Bannge mo feewnanooka oo ina naatatnoo seeɗa so ilam arii, so tawii uddo caaɗngol Oolo udditaama. Joom en huunde e gese ɗe peewnanooka ɗee ndema heen gawri, no ɓe ngoowirnoo nii. Kono, joom en lowe (parselaaji) mbaɗti woytaade ilam ina naata e parselaaji mum en, waɗti ardiiɓe koppe ɗee, nguddita ndiyam nde mbelaa, walla nii mbaasa udditde. Ɗuum waɗi ɓeen joom en gese ɗe peewnanooka walla ngalaano parselaaji, kañum en kam ko ɓelsunooɓe tan. Gila ndeen, wonii ɗum noon duuɓi 35, ko ɓe fadɓe e peewnugol bannge keddinooɗo oo, mbele kamɓe ne ɓe ndaña remde e naftoraade gese maɓɓe, ɗe nganndu-ɗaa, ko donkal haɗi ɓe remde ɗum, sabu waasde ɗum en feewneede e waasde peeje sakkeede (yeru ɓeydugol tooweeki bannge parselaaji maaro keedoowo e ilam oo) mbele aɗe ila, joomum en ndaña no ndemri heen samme ndematnoo heen gila dawaa dawi oo. Duuɓi 35 aɓe padi !
Noon wooraa haa e lewru abriil 2014, yimɓe tinaani maataani tan haa masiŋaaji naati kolongal ina pecca leɗɗe, gulaali ngulli, jom en gese ndiiri kappani yande e ɓee “feƴƴooɓe ɓe mbaynaaki”, ɓe “hay gooto anndaa ko njahata…” Ndeke ko laamu felliti yaajtinde ngesa maaro ngoodnooba baa, huunde nde jom en gese padnoo ko ɓooyi. Ndaw ko haawnii, hay tintineede jom gese en tintinaaka, saka kaaldee, njeewtidee no golle ɗee njahrata, saka no ɗe peewirta.
Ko ndeen, e cakkitgol huunde e pelle gure, ADM (Fedde halayɓe) felliti toppitaade geɗe ɗee. Nii woni, ñalnde 20 desaambar 2014, ngam wallitde jom leydi en ɓee, nde noddi jagge nokku oo, karalleeje ko faati e ɗuum, e batu ngam miijaade e peeje huufo cakketeeɗe ngam reende golle puɗɗaaɗe ɗee. Ko e ndeen joɗnde Goomu karalleewu (ko terɗe maggu njeyoytee e Goomu ɗowgu) toɗɗaa. Nguu goomu karalleewu yuɓɓini joɗnde adannde ñalnde 11 saawiyee 2015, ngu bismii heen delegaasiyoŋ Goomu Komin kalfinaangu jokkondiral hakkunde jom leydi en kolongal Ɓoggee (CCC/PFPB) e gardagol Jiggo Muusaa mo hay gooto waawaa haalde tampere tampi heen, e golle paayodinɗe gollii heen. Ko ndeen o habri ɓe wonde golle ɗee puɗɗiima ko ina wona lebbi jeetati jooni, tee jokkorgal maɓɓe ngal waɗi ko terɗe 7 ɗe jom leydi en ɓee toɗɗii ngam heedande ɗum en e jokkondire e laamu. O wiyi ɓe njokkondirii e laamu nguu jokkondire keewɗe, ɓee njooɗodiima e gure ɗee kadi ngam sakkude peeje dewindagol oo doosiyee.
O wiyi ɓe meetiima 891 ngesa, ɓe mbinnditiima gese heen wuro kala, heen kolongal e kala e heen jom leydi kala. Yanti heen ɓe puɗɗinooma yettinde laamu nguu huunde e hujjaaji : cosgol goomu rewindo, naatingol 560 ha keedɗi bannge worgo e ngesa hee, baasgol 500 e nder 2 600 ha eɓɓanooɗi ɗii golleede ɗii…
O holliti kadi wonde ɓe njettinii hujjaaji keñoraaɗi goɗɗi, hono binnditiragol jeyuuji ɗii tiitaruuji jeyi leydi (titres fonciers), e innde kopperafuuji potɗi sosreede ɗuum ngam hisnude jeyuuji ɗii, denndinngol doole, goppangol jawdi lappi ekn.
Caggal ɗuum joɗnde ndee felliti rewindaade ɗo ɓadii golle ɗee e jokkondirde e SNAAT, yuurnitaade lelngo eɓɓaande ndee (ADP) ngam humpitaade no golle ɗee nganniyiraa golloreede, compugol goomu rewindo ɗo ɓuri toowde (ministeer ndema), jokkondiral e fiilaaɓe nokku oo (senaateer e depitee e meer). Ko ɗee joɗle ngoni ngooroondi golle gollaaɗe haa hannde ɗee.
Nde tawnoo ndaɗɗudi golle ɗee ina tiiɗi, alaa kumpinaaɗo ko yehetee, yimɓe ɗeŋƴaaki laamu, ndariima darne laŋ, cakkitii peeje juumtuɗe (ngoppidaani heen laamu haa wellitoo gollirde no weliraa walla no waawri), pawii golle ɗee dow pecce politik e dow nafooje keeriiɗe… yimɓe ɓee njaggondirii, laamu nguu, hay so yiɗiino ooñaade, feewnittaako.
Heddii jooni ko jokkude e jeertaade e gollaade mbele ko nanondiraa koo ina rewa laawol. Dental ŋeerngal ina hatojinaa ɗoon ɗo golle njoofaani, gooto kala yo moɗtu mette mum keeriiɗe, welsindoo faro mum, mbele leydi ndii ina hisa e juuɗe maappiiɓe…
Bookara Aamadu Bah


text:
Ñalnde mawnde 18 duujal fedde nde wonaa laamuyaŋkoore “ONG/ESE”(jaŋde-cellal-taariindi) e ballondiral catal Fedde Ɓamtaare Pulaar ɗoo e Kayhayɗi, yuɓɓinii hiirde mawnde ngam dokkirgol seedanteeje e wuro Kayhayɗi. ko ina abboo 26 Ceerno keblaama tawi ko e ɗemngal Pulaar, kamɓe janngannooɓe ɓee, ɓe nginniraa ko rogere Mammadu Sammba Joop Murtuɗo. Ko ɓeeɗoo ngonnoo seernaaɓe : Gumaalo Umaar soh, Abuu Siidi Wele e Saydu Siise Jaw. Sukaaɓe ɓee njanngii ko ina tolnoo e lebbi jeetati, hakkunde kitaale 2011 e 2012. Ngenndiyankooɓe mawɓe tawtoraama ndeeɗoo hiirde, ina jeyaa heen : Bah Sammba Gata, hooreejo Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar ɗoo e Kayhayɗi , Aamdu Jaw, Aamadu Tijjaani Jeew, Aamadu Lih, Sammba Ndonngo, Usmaan Caw, Umaar Mammadel, Bun Umaar Kan, Jah Maamuudu e woɗɓe.
E konngol gooto e terɗe fedde ndee, ɗeeɗoo golle ina poti jokkude sibu ɗum, e ooɗoo sahaa, fedde ndee woni ko e heblude rogere woɗnde. E wiyde makko ɗeeɗoo golle naatti ko e nder mbaadi haɓde e humambinnaagal e nder leydi men. Hiirde ndee fuɗɗii ko e njontu 18ɓo, ginol golle hiirde nde ko ni siforii :
• Konngol ɓuraana tawi janngi ɗum ko ibraahiima jibi saawo.
• Konngol bismaango hoɓɓe.
• Konngol seernaaɓe
• Ciimtol nguurndam Mammadu Sammba Joop Murtuɗo.
• Dokkirgol seedanteeje.
• Konnguɗi hoɓɓe bismanooɓe.
• Jime e njalniika.
Doggol heblaaɓe
- Ibraahiima Jibi Saawo
- Habii Aadama Jallo
- Ibraahiima Abuubakri Jallo
- Belal Sammba Bah
- Haaruuna Abuu Jah
- Abuu Aadama Bah
- Muusaa Ibraahiima Soh
- Haaruuna jallo
- Saada Aadama Soh
- Muusaa Maamuudu Soh
- Faati Aadama Jallo
- Maryam Aamadu Soh
- Jeynaba Aamadu Soh
- Jaariyata Abuu Bah
- Ummu Hammadi Soh
- Bah Mammadu Muusaa
- Hammadu Muusaa Bah
- Hawoli aadama Jah
- Huley Usmaan Bah
- Aminata Aadama Jah
- Maamuudu Alasan sih
- Hawa Maamuudu Ñaan
- Aysettu Kulibali
- Huley Jah
- Karjatu Mammadu Deh
- Sileymaani Sammbu
Usmaan Ñaan / 46 53 38 80


text:
En ngardiino e daartol men Misra Ɓooyɗo haa ɗoo : “… So tawii ko e ñalɗi mbelemma, ko sanngara e teewu. Liɗɗi ɗii e teewu nguu e ndiwri ndii moomete lamɗam, yoornee, caggal ɗum sahee walla juɗee. Kala baawɗo kadi ina waawi waɗde gaaci e ngamri e ñalɗi mbelemma. Kuutorɗe gaaci maɓɓe ko bayli caggal ɗum liite. Aɓe njoginoo kadi pijirlooji keewɗi. Alɗuɓe ɓee ina njahatnoo raddo wallo befagol.” Jooni njokken
En ngardiino e daartol men Misra Ɓooyɗo haa ɗoo : “… So tawii ko e ñalɗi mbelemma, ko sanngara e teewu. Liɗɗi ɗii e teewu nguu e ndiwri ndii moomete lamɗam, yoornee, caggal ɗum sahee walla juɗee. Kala baawɗo kadi ina waawi waɗde gaaci e ngamri e ñalɗi mbelemma. Kuutorɗe gaaci maɓɓe ko bayli caggal ɗum liite. Aɓe njoginoo kadi pijirlooji keewɗi. Alɗuɓe ɓee ina njahatnoo raddo wallo befagol.” Jooni njokken
Dewe
Goongɗingol gene, (genooji) e nguurndam caggal maayde, ko huunde teeŋtunde e nder pinal Misra Ɓooyɗo, sibu aɓe miijii hay firawna ko geno rokki ɗum mbaawka jogii kaa. Ko gene ɓee ñaagotonoo ballal e ndeenka, hay so tawii noon wonaa genooji maɓɓe ɗii kala ngoni moƴƴi. Ko ɗuum nii addantunoo ɓe juulde e rokkude ɗi njeenaaje sahaa e sahaa fof ngam suraade e fitinaaji majji. Ko e nder juulirɗe (walla dewirɗe) genooji ɗii ndewetee.
Ina tawee hakkunde heen juulirde kala suudu waɗndu nanndolla geno deweteeɗo heen oo. Juulirɗe ɗee noon udditanaaka yimɓe fof so wonaa e ñalɗi juulɗeeli dewal. E ɗiin ñalɗi, nanndolla oo yaltinte boowal mbele yimɓe ina mbaawa hoofnanaade geno oo. Ko toppitiiɓe juulirɗe ɗee tan mbaawi yettaade nokku mo geno oo resanaa e nder juulirde hee, kono yimɓe fof ina mbaawi jogaade nanndollaaji e nder galleeji mum en e saddude talki moolorɗi musibbaaji. Nii woni nde Yonta Keso ari ndee, yimɓe natti rewrude e firawna en ngam rewde genooji mum en, mbaɗti hawritde e dente ngam juuldude mbele sago geno ina laatoo ko aldaa e heɓni-heɓni.
E miijo misranaaɓe, neɗɗo kala ina jogii geɗe peeñɗe e geɗe birniiɗe. Gaa gaa ɓalndu mum, ina jogii mbeelu (šwt) e neɗɗaagu walla fittaandu (baa) e semmbe guurwuuro (ka) e innde. E miijo maɓɓe, ko ɓernde ɓuri gaanndi wonde tergal miijo. So neɗɗo maayii, ɗee geɗe njaltat teewu ɓalndu nduu, mbellitoo yahrude no mbeliraa. So neɗɗo maayii tawtoytu ‘’kaa’’ mum e ‘’baa’’ mum, nde wona maayɗo malaaɗo, wuurta e mbaadi ‘’akh’’. Ɗuum noon ko caggal ñaawoore ɗo ɓernde peesondirtee e « kuɗol goonga », so joom mum ɓennii heen waawa wuurde dow leydi e mbaadi ayaawo.
Misranaaɓe Ɓooyɓe ina etoo faamrude kala ko ina njiya, miijooji mum en ɓooyɗi. E miijo maɓɓe, huunde fof ko ko yirlotoo : ñalɗi ko jirlodtooɗi e naange subaka kala, duuɓi ko jirlodtooɗi e ile gaddooje mbelemma walla mette (sooño walla amo ɓurtungo), nguurndam kadi koko yirlodtoo e maayde.
Aadaaji birwire
Misranaaɓe ɓooyɓe ina ngoginoo aadaaji wirwirnde keewɗi. E miijo maɓɓe ko ɗiin aadaaji ngaddantunoo maayɓe maɓɓe jokkude wuurde caggal maayde, ko wayi no peewnugol ɓalli maayɓe mbele mbaasa ñolde e mooƴde, ubbidgol kaakurteeje e maayɓe, kaake ɗe ɓe kuutoroytoo caggal maayde. Ko adii ɗuum teskanooma wonde ɓalli ubbaaɗi e moraaɗe joortatno, ko ɗum addantunoo ɗum en hisde. Kono misranaaɓe alɗuɓe ɓee mbaɗti ubbude maayɓe mum en e nder gaññeeje mahraaɗe kaaƴe, ɓe mbaɗti huutoraade peeje kisnugol ɓalli : ittugol kaake reedu kala, joomum hasnee, ɓalndu nduu naatnee e wutte (muul) kaaƴe walla leɗɗe…
E nder Yonta Keso, misranaaɓe mbaɗti ittude denndaangal terɗe nderndere : kaake reedu, gaanndi (ndi ittirtee ko kine), ɓalndu nduu moomee lamɗam. Caggal ɗuum ndu taggee e tagar tawi talki ina mbaɗaa nder too, fof waɗee e kasanke cinkaaɗo.
Misranaaɓe alɗuɓe ina ubbidtenoo e kaɓirɗe jooɗɗe e njooɓaari maayɗo, wondude e nanndolla « ushebti », woni jiyaaɗo potɗo gollonoyaade maayɗo oo. Koreeji maayɗo oo kadi ina njoknoya mo sahaa e sahaa fof, nduwanoo mo.
Konu
Golle konu Misra ɓooyɗo ko reende leydi ndii e njannguuji leƴƴi goɗɗi e tabitinde njiimaandi Misra e dow fuɗnaange ɓadiiɗo kam e Nubi. Kanngu reenatnoo oogirɗe Sinay kadi. Ngu reena laabi njulaagu rewrude e tataaji. Njogitaari konu nguu ko laañe e cette.
Karallaagal e ganndal siyaas
Misranaaɓ e ɓooyɓe njettinooma tolno toowɗo to bannge karallaagal e ganndal cellal e hiisa (matematik). Aɓe kuutortonoo oogaaɗe ɗaɓɓuɗe peeje ceeɓɗe, ñeeñɗuɗe, ngam waawde huutoreede e waɗteede kaɓirɗe.
Aɓe kuutortonoo ɗeen oogaaɗe, ko nanndi e weer, ngam feewnude ñaaƴe, e kaakurteeje cinkirɗe goɗɗe tawi ko goobaaɗe goobuuji caɗtuɗi feewnude, gila e oolum, boɗejum, bakajum, purum ekn… Weeruuji ɗii ko jaynotooɗi walla niɓɓi.
Cellal
To bannge cellal, nde tawnoo ɓe koɗnoo ko takko maayo Niil, ñawbuuli ɓurnooɗi heewde toon ko jontinooje e ñawu bilarsiyoos (jicce ƴiiƴam). Yanti heen, nde tawnoo golle ndema e mahngo ko golle muusɗe, battinooje e keeci e jokkorɗe, parwuɗe, aɓe keewnoo rafeede rafiiji jokkondirɗi e keeci e jokkorɗe. Ko noon kadi ceenal janowal e coneele gawri sibu ko kaaƴe gaweeje unirtenoo, rosirtunoo ñiiƴe maɓɓe, saboo ɓuut hunuko, hay so tawii noon ɓe keewaano woytaade ñiiƴe julɗe.
Ɗamaawu nguurndam ndeen ɓuraani duuɓi capanɗe tati e joy wonande worɓe e capanɗe tati wonande rewɓe, naywude weeɓaani, tee tataɓal jibinteeɓe maayrata ko cukaagu.
Safrooɓe maɓɓe ina ndarjunoo no feewi e diiwaan fuɗnaange ɓadiiɗo oo fof. Won heen ɓe inɗe mum en keddii e daartol, yeru Imhotep. Ina teskaa kadi gooto heen kala won fannu yahri : safrooɓe ñiiƴe, ƴeewooɓe ɓalndu, annduɓe ko faati e deedi ekn.
Aɓe kaɓɓatnoo ñawanɗe, tawi ɓe kuutorii ko teewu keccu, ceelti bagi daneeji, ɓe ñoota ceekanɗe, ɓe ɓiɗira ñawanɗe ɗee ceelti cuuwaaɗi njuumri ngam faddaade mborosaaji. Aɓe kuutortonoo Opiyoom ngam ustude muuseeki. Aɓe teddinnoo huutoraade laac e basalle (ɓeyda cellal, haɓa e aasma). Safrooɓe ɓee ina mbaawnoo ñootde ceekanɗe ɓalndu, e safrude kelanɗe, e taƴde terɗe ñawɗe… Kono alaa ko ɓe mbaawannoo gaañanɗe lugge, so wonaa ustande joomum muuso haa nde maayi fof. Misranaaɓe Ɓooyɓe ina mbaawnoo sehde e mahde laaɗe mawɗe.
Hiisa
Ina teskaa kamɓe Misranaaɓe ndeen aɓe njoginoo njuɓɓudi limoore, tee aɓe mbaawnoo kiisorɗe nay ɗee : ɓeydugol, ustugol, cowgol e peccugol. Aɓe kuutortonoo kelte, kiisotonoo feto korwe e tuufeeje e tibaaje kam e bertalle naykibbe dariiɗe, tatiije, beɗi, walla nii pukuuje. A ɓe paamnoo ngooroondi hiisa limooje (aljeebar) kam e hiisa ɓeto mbaadi (géométrie). E nder ɗuum aɓe paamnoo no feewi ngooroondi dallinaande Pitaagoor, ɓe kattannoo hiisaade wertallo mbeɗu…
Bookara Aamadu Bah,
Ƴoogirde : Wikipedia


text:
Ɗii duuɓi fof haala jeyi leydi ina heewi. Haa teeŋti noon caggal 1989 nde gure daande maayo keewɗe taccinaa, leyɗe mum en keɓtaa. Ɗuum ina jeyaa hannde e caɗeele artiranooɓe nguuri, so ronkude heɓtude jeyuuji mum en, mbele ndaña no guurdi. Ko wonaa ɗuum koo, gila 2009, laamu ina yiɗi lartuɗe nokkuuji mawɗi daande maayo too, ngam rokkude ɗum joom jawɗeele ummoriiɓe caggal leydi, tawi diisnondiraani e hoɗɓe e ɗiin nokkuuji.
Ɗii duuɓi fof haala jeyi leydi ina heewi. Haa teeŋti noon caggal 1989 nde gure daande maayo keewɗe taccinaa, leyɗe mum en keɓtaa. Ɗuum ina jeyaa hannde e caɗeele artiranooɓe nguuri, so ronkude heɓtude jeyuuji mum en, mbele ndaña no guurdi. Ko wonaa ɗuum koo, gila 2009, laamu ina yiɗi lartuɗe nokkuuji mawɗi daande maayo too, ngam rokkude ɗum joom jawɗeele ummoriiɓe caggal leydi, tawi diisnondiraani e hoɗɓe e ɗiin nokkuuji.
Gaa gaa ɗuum, hoohooɓe laamu heewɓe e jom jawɗeele en muritaninaaɓe ina ndokkaa boowe mawɗe sara gure, e dow jeyi gure walla teelɗuɓe tawi rewaani laawol. Ko ɓuri heen heewde hay hurum gure ɗee ɗaccanaaka, sibu ardiiɓe laamu e ɗiin nokkuuji ko rokkuɓe leydi haa e nder gure, e dow cehe, durirɗe kaalaaka.
E ɗii duuɓi jawtuɗi, fedde jojjanɗe aadee wiyeteende Fonadh ndee, yuɓɓinii golle keewɗe jowitiiɗe heen. Yeru :
– wallitde remooɓe e aynaaɓe dartaade teettugol leyɗe mum en, haa arti noon to Baabaaɓe, Haayre Mbaara, Mbaañ, Ɓoggee, Wul Biroom, Daarel Aafiya, Baarel Barka … to Daar Salaam (30 000 ha ɗi laamu wiynoo ina rokka fedde Sawuudnaare wiyeteende Er-Rajihi);
– ballitgol artiraaɓe ummoriiɓe Senegaal ngam heɓtude leyɗe mum en, haa arti noon e wonɓe e tuddule Tararsa e Barakna e Gorgol e Asaaba (Kankoosa);
– juɓɓingol gollordu ngenndiiru yowitiingu e caɗeele jeyi leydi (kawrital ngam miijaade e geɗe ɗee) e lewru suwee 2014. E nder ɗiin ɗoon ñalɗi wiɗto jooɗiiɗi ñalnde 23 haa 25 suwee 2014 to Otel Tufeyla e Nuwaasoot, geɗe kimmuɗe njeewtaama heen. E wiyde tawtoranooɓe ɓee, hannde, ko ina wona « 200 000 ha ina ndokkaa teelɗuɓe to worgo leydi too, tee tawi ɗooftaaki jojjanɗe wuurɓe e ɗiin nokkuuji, wuurɓe e ndema e ngaynaaka ». Tawi noon e oon sahaa gooto, « rewɓe kam e yimɓe woɗɓe ɗawaaɓe, ina njiɗi dañde leydi ko nguurdi ina ndonki ». « Woon e gure nattii dañde hay ɗo ubbi maayɓe mum en. Goɗɗe nattii dañde ɗo ndurni jawdi mum en, hay lappi faade ladde nattii woodde. » Taccinanooɓe 1989 heewɓe, « artiranooɓe ummoraade Senegaal haa hannde ina padi e rokkiteede leyɗe mum en ndema ». « Yimɓe ɓe laamu hoɗnunoo e daande maayo hee e kitaale 89, walla telliiɓe ngam abbaade keccol, ina ɗaminii rokkeede leydi ».
Ko ina wona lebbi 5 hannde, Fooyre Ɓamtaare ina yaltina heen binndanɗe keewɗe, ngam wallitde faamamuya caɗeele jotondirɗe e jeyi leydi. Woɗɓe kadi (pelle e teelɗuɓe) njuɓɓinii jeewte keewɗe e dumunna jawtuɗo oo, paatuɗe heen. Ellee ɗum wayi ko no ummannde nii. Jeyaaɓe e ɗiin nokkuuji, kam e pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee, e pelle politik e teelɗuɓe ceeraani e suurtude ɗum e ɗaɓɓirde laamu ñawndude ɗee caɗeele joopiiɗe nguurndam e goodal yimɓe, haa teeŋti noon e hoɗɓe daande maayo ɓee.
Ko e nder ɗuum fedde wiyeteende Kawtal ngam Ƴellitaare winndi kalifu geɗe nder leydi ɓataake ñalnde 25 oktoobar 2014, ngam habrude ɗum ina yuɓɓina seppo « hirjino e nehdi yowitiingo e ɓamtaare nokkuure (doosɗe ngaynaaka, doosɗe sato, sariyaaji jeyi leydi) ». Ɓe ɗaɓɓiri ɗum « yo tintin jooɗaniiɓe laamu to Ɓoggee, Baarel-Barka, Likseyba, Teekaan, Jidrel-Mohgen, e Rooso » mbele kadi lamu nguu ina ƴetta peeje kisal jojjuɗe. Ɓe cifii heen ɗo lappol ngol rewata : Ɓoggee-Rooso : nokkuuji gonɗi e laawol. Miitiŋ to Rooso. Ummagol Ɓoggee : ñalnde 07 noowammbar 2014 ; jettagol Rooso ñalnde 11 noowammbar 2014. Waaliiji Barakna e Tararsa e haakemaaji Ɓoggee e Rooso e mawɓe ronndismaaji Darel Barka e Likseyba e Teekaan e Jidr el Mohgen neldaa tumbitte ɓataake oo.
Ñalnde 7 noowammbar, goomu kumpital fedde IRA yaltini bayyinaango wonde ina yuɓɓina, tuggi aljumaa 7 noowammbar lappol kaɓotoongol njiyaagu njotondirngu e leydi, tuggi Ɓoggee haa Rooso. Mbele kañum e seppo Kawtal ngoo, ko seppo wooto ?
Ko waawnoo heen wonde fof, ñalnde 10/11/2014, guwerneer Tararsa, hono Iselmu wul Siidi (gonnooɗo mawɗo rondismaa Jidrel Mohgen e hitaande 1989) winndi Kawtal ɓataake, ngam tintinde ɗum wonde seppo ngoo ko haɗaango sibu, e wiyde mum « ɗooftaaki sarɗiiji katojinaaɗi ngam juɓɓingol mum », ina winndi heen « Oɗon kaɗaa jokkude ngoo seppo e nder wilaaya Tararsa ». « Kala golle ɗe ɗooftaake ndee yamiroore ina waawi addande joom mum en faweede kuuge joopaaɗe e sariya ».
Nii woni ndeen seppo ngoo arii haa heddii kiloo gooto hakkunde mum e Rooso sanndarmori lappi e maɓɓe gerenaatuuji. Biraam wul Daa wul Abeydi (mawɗo IRA) e Barahiim Kaliil e Jibi Soh (mawɗo Kawtal) nanngaa heen, caggal ɗum paanaa kasoo Rooso. Caggal ɗuum Jibi Soh e gooto e ardiiɓe IRA ngoppaa. E ooɗoo sahaa mo mbinndaten, (ñalnde alet 23-11-2014) ɓe ngoni tawo ko e kasoo.
Muttaar


text:
Komin Faraa Liitaama ina waɗnoo pecce ɗiɗi hakkunde lanndaaji ɗiɗi. Kono, e dumunna cakkitiiɗo oo, gila e nguurndam Bah Mbaare, pecce ɗiɗi ɗee kawritiino e wontude lannda gooto. Ko ɗum saabii lappol mawngol waɗaa ummaade Nuwaaasoot ñalnde 27/03/2013 feewde falnde Magaama haa komin Faraa Liitaama.
Ngol yettii komin FL ko ñalnde 29/03/2013. Ko idii garaangal maɓɓe tawi sukaaɓe komin oo mbaɗii lofuuji e nder komin hee kala, wuro e wuro ngam heblude jaɓɓungal hoeɓe ɓee. Nii, fulɓe e safalɓe fof mbaɗi dental gootal, fijirde wootere, iirtondiri. Ɓe njettii, ɓe mbismaa, ɓe njooɗii. Cuɓaaɗo maɓɓe ƴetti konngol, hamdinii e ko yiyi koo : ngal keewal, ngal dental, ngal teddungal. O holliti ɓe, ɓe ngari ko anndinde banndiraaɓe hanki ko miijooji ceertuɗi wonnoo, kono hannde ko miijo wooto, haaldaama, hawraama, ko ɗum woni hoore njillu maɓɓe. Kadi ɗum toɗɗii ko falnde Magaama ndee fof, sibu kominaaji jeetati ɗii fof kawrii e ɗuum. Caggal ko ɓenni, ɓe njiɗi ko mahde falnde Magaama ndee e coɗol gootol, tee aɓe njiɗi ƴellitaade e caɗeele nokku oo ngam safrude ɗum en, ko aldaa e paltoor.
Caggal ɗum koolaaɗo kuuɓal komin oo ƴetti konngol, o holliti komin oo ko galle gooto sabu hannde nantinde ɗemngal leeltinaani golle. Ko Pulaar tan haalaa, tee ɗum na hawrani yimɓe fof. Caggal ɗuum, komin Faraa Liitaama ina jogii caɗeele ɗe njiidaa e caɗeele kominaaji falnde Magaama keddiiɗi ɗii.
1. Ko adii fof komin oo alaa ndiyam, wonaa woyndu, wonaa fooraas. 2. Komin oo ina jookii. 3. Komin oo ina jogii nokku remru ndema njowitiika e toɓo e ilam, njuuteendi nokku oo ina wona 38 km. Nokku oo ko caaɗngol ila ndunngu, yalta kawle ; ina remee e maggol gawri makka e feelaa e ñebbe e kala leƴƴi layateeri. Oo nokku keewɗo nafoore ina heewi borjere nguura, sibu jabbete, remee haa jibina, jawdi ara bonna, tee ɓuri waawde bonnude ɗum ko gelooɗi. So coñal ɓadiima ko jiiroo hakkunde jom gese en e jawdi ; tataɓal ko fotnoo soñeede ko jawdi durata ɗum. Komin oo waɗi ko 19 wuro, alaa mo ndee bonannde furgi, haa e banndiraaɓe iwooɓe diiwanuuji goɗɗi ngara remde e caaɗngol hee.
4. To bannge jaŋde sukaaɓe ina ŋakki ɗoo e komin oo sabu 19 wuro ko duɗe 8 ngoni heen etee fotde duuɓi 2 duɗe ɗee ƴettataa sukaaɓe naatooɓe fuɗɗotooɓe, ɗuum firti ko jibintee jooni koo, e ko mawnata koo, njogoraani janngude. Etee duɗe goodɗe ɗee, duɗal kala ko jannginoowo gooto e dow doge 2 haa tati.
5. To bannge jawdi nduroori, rafiiji mu mina hoɗi e jawdi ndii, sabu safaara alaa, nde tawnoo safrooɓe ngoni tan ko Magaama, so ndunngu arii kadi heɓde ɓe weeɓaani.
Caggal ɗii goytaali, nelaaɓe ɓee mbiyi paamii, kono ko waawi heen wonde kala, ko maa woote paaɗe ɗee ɓenna.
Mammadu Demmba Bah, to wuro Silli, Noddirgel : 46 75 18 56


text:
Pulaar.org – Diine | So koorka dariima, won ko koorɗo foti himmirande ko wonaa ɗoyngol ɓolol. Won ko njiy-ɗen e jumaaji e jamaaji so lewru koorka dariima ɗum feewaani ɗum yooɗaani : ko hol ɗum ? Ko hoorooɓe lelotooɓe e jamaaji tan ɗaanoo, ɓee paloo, ɓee cooroo, ɓee na kara, ɓee na kooƴa, ɓee na koyɗitoo. Tee ɗum fotaani wonde e jamaa sabu jamaa yiɗaa heen ko laaɓal, e softeende. Ɗaaniiɗo haa waɗti harde, oon kam seertii e laaɓal sabu so neɗɗo salliginiima, o leliima, ombo wonndi e sallige, o ɗaaniima ko juuti, sallige makko bonii, waɗde ko bonnata sallige yiɗaaka e jamaa. Ɗaaniiɗo na waawi hoyɗitaade, na waawi woppude henndu, kadi so jamaa ina tafsira neɗɗo foti ko jooɗaade, heɗoo tafsiir naftoroo. So a naatii e jamaaji hee, a roŋkat hay to njooɗi-ɗaa Alla e leliiɓe, ɓee ina kippii, ɓee ina ngajjii, ɓee ina palii, ɓee ina coori, kadi ɗaaniiɗo juuldataa e dental sabu so yimɓe kaftiima ndariima tawata ko kanko ko o ɗaaniiɗo o wonndaani e sallige, ala e sago o ummoo o wona e salligaade, nde o haljitta tawa o daɗaama darnde walla ɗiɗi, ko woni goonga tan ko so aɗa ara jamaa yo a taw ko juulde walla janngude, walla heɗaade tafsiir, so tawii ko lelnde walla ɗoyngol won to foti waɗeede tawo wonaa e jamaa.
Salli Sih, sakke mo ñaamataa hakke


text:
Kaalen ko fayti e putgol naange e mutgol mum.
So mbuuɗu naange feeñii subaka law fuɗnaange, mbiyen naange fuɗii. So mbuuɗu nguu nattii yiyeede hedde futuro, mbiyen naange mutii.
Mbiyaten naange fuɗii, ko nde njiy-ɗen mbuuɗu naange ngee fuɗnaange; nge mutii, nde nattu-ɗen yiyde mbuuɗu nguu.
Jooni noon, en mbiyiino naange ngee to woni too, hakkunde mum e leydi ko 149 miloŋ kilomeeteer, pawɗi 597 ujunere e 871 kilomeeteer. Eɗen mbaawi jaggude ɗum ko hedde 150 milioŋ kilomeeteer.
Caafal njaaweeki dogdu mum e nder weeyo ɓolo, ko 300.000 kilomeeteer (km) e nder leƴƴande. Ko ɓooyaani koo, won kiistiiɓe njaaweedi ndii, wiyaa ɗum ɓurii ɗoon, maa ɗum yetto 312.000 km e nder leƴƴande.
Hiisaama tan so caafal naange ummiima e naange ena tiindii leydi, ma ngal waɗ hojomaaji 8 e leƴƴanɗe 30 hade maggal yettaade leydi. Neɗɗo noon waawata yiide naange tan, ko maa caafal ngal ara e gite ndaaroowo.
Ndeke so en paamii, so naange fuɗii, ma en njooɗo hedde hojomaaji 8 tawa en njiyaani nge, eɗen pada haa caafal ngal ara e gite men. Ko nde caafal ngal wiyi pat e gite men, ko ndeen njiyaten ngee, mbiyen nge fuɗii! Ɗum firti ko naange ngee e ngena ɗoo, kono tawde caafe ɗee ko e laawol goni ena ndoga njettaaki gite men, mbiyaten ko nge fuɗaani, tawa noon ko nge fuɗnge.
So en ndaɓɓikiniima tan, naange ngee yaltat, kono tawde caafe ɗee cuwaa yetto gite men, mbiyen nge yaltaani (nge fuɗaani).
- Payen e mutgol naange.
So naange arii e mutde, caafe cakkitte ɗee nge nuldata en ɗee, ma mbat e laawol hojomaaji 8 hade mum en yottaade gite men. Ndeke, maa naage ngee mut hedde hojomaaji 8, tawa noon e oon sahaa, caafe cakkitiiɗe ɗee ko e laawol ɗe ngoni eɗe ngara, eɗen ndaara naange ngee, kono nge alaa ɗoon.
Kokken yeru ko fayti mutgol naange e hol no neɗɗo yiyrata caafe naange e nder hojomaaji 8 cakkitiiɗi ɗii, tawa noo nge alaa ɗoon.
Njaggen jooni neɗɗo ena jogii heeɗelde, walla haayre. Aɗa yiya mo, omo werlo maa kaaƴe (aɗa ruuɗoo). Ɗoo kam alaa caɗeele wayi tan ko naange ena werlo maa caafe ñalawma, aɗa yiya naange ngee.
Jooni noon, neɗɗo o ena waawi werlaade ma haayre caggal ɗum hippoo walla soornoo caggal suudu. Ma a yiy haayre ndee ena ara e maa, kono beddiiɗo oo, a yiyataa ɗum. Haayre nana ara e laawol, kono beddiiɗo oo nattii wonde ɗoon, a nattii yiyde ɗum. Naage werlotoo caafe mum cakkitte ɗee, e nder yolnde fotnde hojomaaji 8 caafe ɗe ko laawol ngoni, aɗa ndaarda caafe e mbaydi nange ngee, tawa noon yumma oo (hono naange ngee) waɗi hedde hojomaaji 8 ko nge wirnii.
Ɗii kaawissaji noon, woto heen e men, fof noon Bahbaaɓe e Sohsohɓe e Wanwaɓe Jowol, woto kuutoro ɗum, mbiya tawde ko nii, so ɓe ngarii e humtaade e nder lewru koorka, ñande fof yo ɓe taƴ heen hojomaaji 8. On mbiyaa noon koy!
Jamma eɗen njiya koode e nder ndoogu (asamaan), kono tawa ɗeen koode pettii, pusii, cariima e weeyo hakkunde koode, no faandu moññortoo nii, walla no manka fettirta nii, natti woodde gila en njibinaaka. Kono tawde to nde wonnoo ɗoo ena woɗɗi en kaɗdtudi goɗɗugol, ko jooni caafe ɗe ngarata e men.
Umar Abdalla Wele
Ina jokki