text:
Jaraale. Ɗoo, ɗo mbayni-ɗen duɗal njanngu Alhajji Muktaar Sammba lollirɗo Kaaw Hajji, ngoomi-ɗen galle Jiyaaɗo Alla, telli-ɗen les, bannge funnaange-rewo wuro ngoo, les Tulde Njabaldi, njooɗi-ɗen ko e dow ɗaɗi, eɗen ɓaarii e fooɓre Jammi Jakel, eɗen kucciti e Weendu Jakel. Rewo Weendu Jakel nduu ko maayo Senegaal woni toon. So gite njawtii bannge rewo maayo ngoo, ko sahre tawoyta toon.
Sahre ndee kadi, ko sahre Satigi Demmba Atumaani Jah. Ngoon wiyetee Sorimalee, Jammal e Ndenndoori. Koɗdi e maggo ko toorodɓe Petenaaɓe e subalɓe Sahre Buubunaaɓe. Laamotoo ngo ko Aan-aanɓe Pete, kono njeyi leydi ndii ko Jahjahɓe Jaawɓe Dinndi. Eɗen cooynoo ɗoo e niiwre Tufngel ladde, funnaange Tufngel Jamaa, Tufngel Gawdel e Koylel, piindi, njoori, mbonnaani maayo saka metta ƴoogooɓe. Miijo artii e Falo laamorgo e lummbirde, lummbirde Tufnde Jaawɓe Dinndi, funnaange Tufnde Haaraw.
E oon sahaa, ɗo naange arti e waynaade, ena sura walla ena forla caafe mum cakkitte, punndi njofoori e kaɗooje mutoowo ena mbaɗdi iirtilloo. E oon sahaa, ɗo niɓɓere muñtori, ena fuɗɗii tellinde ridooji mum e nder jooli kaaƴe walla e nder dunuuli mawɗi, walla haa hannde, ena fuɗɗii halfude won e nokkuuji, laaɓii ngon-ɗen ko e falnde Pete e nder diiwaan Yirlaaɓe, e nder wuro mum wiyeteengo Barooɓe Jakel :
« Barooɓe Jakel, wuro duɗe e defte e alluuje, cikkaaje e makatuumi. Barooɓe Jakel wuro seeremɓe e waliyaaɓe duworteeɓe, duwotooɓe Alla jaaboo. Diiniyankooɓe, aadiyankooɓe, hulɓe Alla, ɓe luutndaaki sunna Mohammadu, rasuul bil haqqi.
Barooɓe Jakel, sahre Hammee Yero, ɗo jaɓɓe toowi, ngubii, njiimti e soorooji, Tulde Barooɓe saɗtunde toɓe rega, diira, waama e Beelal Jakel. Gural Njabaldinaaɓe e Muuseyaaɓe, taaniraaɓe Eli Baro e Hammee Baro e Dewuut Baro, diiri Hebbeeɓe woɗeeɓe e ɓaleeɓe, jatti Talla e Taal, Gasamme, Dem, Dukkee e Koreera, aljanna wayluɓe waylooɓe jamɗe, ɓe mbaylaani diine Alla “.
Ganndal leydi. Barooɓe Jakel jiimi ko e maayo Senegaal, bannge mum worgo, hakkunde wuro Waasetaake e Salnde Tebegut. Ngo ɓuri ɓadtaade ko Waasetaake. Ko mbedda seerndi gure ɗee kono hay genaale ko kannje ndenndi. Barooɓe adii Pete hoɗde kono hankadi ngo lommbitiima, falnde ndee moɗii ngo, ngo jeytaama e nder Pete.
Daartol Barooɓe Jakel. To bannge daartol, e wiyde Seek Muusaa Kamara mo Ganngel, Barooɓe mbaɗi ngummorii ko bannge funnaange, e nokku biyeteeɗo Bornu. Nde ɓe ndaayi toon, ɓe payi ko to wiyetee Wagadu e nder leydi Mali. E laawol maɓɓe, kala ɗo ɓe ndaaklii, ɓe ƴettii yettoode ɓurnoonde yaajde e oonɗoon nokku. Ko ɗuum jeyi sabaabu keewgol jettooɗe maɓɓe: Kebbee, Dukkuree walla Dukkee, Koreera, Gasamma e Sumaare. Haa hannde, e wiyde Muusaa Kamara, won e maɓɓe kadi yetteteeɓe Baro. Ɓeen, ko ngam waasde yejjitde innde nokku ɗo ɓe koɗnoo (Bornu) ko adii nde ɓe perata. Ko e yettoode Baro ndee, lawakooɓe Barooɓe njaltata haa e ñallunge hee. Ena e jettooɗe Barooɓe kadi yettoode Talla. Ɓeen ko Tallakoronaaɓe gila e asli. E nder Barooɓe, haa hannde, ena woodi heen Caamɓe. Ɓeen ngummorii ko Halwaar to diiwaan Tooro. Caamɓe ɓee ena mbaawi waɗeede elimaneeɓe jumaaji e jamaaji kono ɓe ngardintaake gure. E toɗɗeteeɓe elimaneeɓe jamaaji e nder Barooɓe, yettoode Kebbee ena jeyaa heen.
E nder Fuuta Tooro, Barooɓe ngadii hoɗde ko ɗo wiyetee Tulel Barooɓe. Oon nokku woni ko sara wuro Ndormbos e nder diiwaan Mboon Halayɓe, bannge Muritani. Ko ɗoon ɓe taƴtiri ngam hoɗtoyde Jakel, hakkunde Waasetaake e Salnde Tebegut, hoɗorde ndee wiyaa Barooɓe Jakel, hono no kollir-ɗen to dow too. Caggal ɗuum, ɓe carii e nder Fuuta. Woodi e maɓɓe fayɓe Haayre Laaw. Woodi e maɓɓe kadi, haa hannde, yahɓe Jaaba to diiwaan Hebbiyaaɓe, koɗoyi toon. Won wiyɓe, wonande yahnooɓe Jaaba ɓee, ko ɓeen ndokki Jaaba innde mum ndee. Ko sabu maɓɓe jaabaneede duwaawu e ñaagule Alla, addi innde Jaaba ndee. E sahaa nde ɓe koɗatnoo e wuro ngoo hawri ko e Satigi Dekle ena woni e caɗeele mawɗe. Satigi ñaagii ɓe ballal to bannge duwaawu. Ɓe nduwii, Alla jaabii, ɓe mbaɗti wiyeede Jaabanaaɓe. Won woɗɓe kadi mbaɗi tagi nokku oo wiyeede Jaaba ko sabu gadinooɗo hoɗde ɗoon oo wiyetee ko Jaaba Waali.
Ɓesngu Barooɓe yalti ko e worɓe tato: Hammee Baro, Eli Baro e Dawuut walla Dewuut Baro. Ko ɓeeɗoo pernoo Bornu, payi Wagadu e wiyde Ceerno Muusaa Kamara. E laawol, Hammee jippii e galle Hebbeeɓe, waɗti yetteede Kebbee. Dewuut jippii e galle Dukkureenaaɓe walla Dukkeenaaɓe, kañum ne ƴetti yettoode mumen. Eli, kañum salii waylude yettoode mum, heddodii e Baro. Ɓe peri kadi Wagadu, eɓe ngondi e yimɓe Jaafunu, ɓe payi to wiyetee Leyyeen walla Layyeen. Oon nokku woni ko hakkunde diiwaan Tagante e Affoole e nder leydi Muritani. Caggal ɗum, ɓe ceerti e jaafununaaɓe ɓee. Kamɓe, ɓe ɓaarii bannge hirnaange, ɓe ndewi e nokkuuji kaalaaɗi dow ɗii, ɓe taƴti maayo haa ɓe ngari Barooɓe Jakel. Ko ɗoon, Eli e Dewuut maayi, Hammee heddodii e ɓesnguuji maɓɓe.
Wiyaama Hammee ko ganndo, joom ganndal mawngal, dewoowo Alla tabitɗo. Sahaa gooto, e yonta Koli Tengella walla e ɓesngu mum, nanngi mo, haɓɓidi mo e wahre huɗo yoorko haa o ɓiici, weddii mo e oƴu noorngal jeynge boɗewal coy. Huɗo koo e kaɓɓi ɗii cumi haa ndoyti, kanko Hammee o yalti, o warñaani. Satigi piilanooɗo, e oon sahaa, ndeen yiyii ɗum, fooɗti mo, takki mo e sara mum, jooɗɗi mo e nokku ɓurnooɗo ɓadtaade jooɗorde mum. Oon nokku wiyetee ko Tummbere Gumde e nder diiwaan Gorgol Muritani. Nii woni Hammee yahi woppi ɓesnguuji miñiraaɓe mum ɗo Barooɓe Jakel ɗoo, fayi Tummbere Gumde. Won wiyɓe kadi wonde Barooɓe peri ko to wiyetee Baajaar walla Bajar to nder leydi Gine. Nde ɓe ngarata ndee, ɓe ngardii e Mboonnaaɓe haa e Tulel Barooɓe, sara Ndormbos.
Mowluuda Barooɓe Jakel. Barooɓe Jakel ko wuro diineyankoowo, ɓooydungo e diine. E wiyde Seek Anta Joop, jamaa dariima ɗoon gila duuɓi sappo ko adii garal Koli Tengella e nder reedu FuutaTooro. So en koddirii, Koli naati Fuuta ko heedde hitaande 1559. Ɗum firti ko jamaa dariima e nder wuro ngoo gila e hitaande 1569, duuɓi capanɗe jeenay ko adii garal tuubaak e Ndar e hitaande 1659.
Ngo jeyaa kadi ko e gure gadiiɗe waɗde mowluuda e nder reedu Fuuta. Fuɗɗi mowluuda e nder Barooɓe Jakel ko Ceerno Muktaar Sammba lollirɗo Ceerno Yero Kudeeje. Ceerno Muktaar Sammba jeyaa kadi ko e almuɓɓe ɓurɓe seedtinde e nder almuɓɓe Alhajji Maalik Sih mo Tiwaawoon (yo yurmeende Alla won e makko). Alhajji Maalik Sih jeyaa kadi ko e adiiɓe waɗde mowluuda e nder leyɗeele Hirnaange Afrik. O fuɗɗii waɗde mowluuda ko e hitaande 1902, e wiyde jinnaaɗo men Alhajji Abuu Kebbee lollirɗo Abuu Diiye. Oon sahaa noon ko kanko tan e almuɓɓe makko mbaɗatnoo. Caggal mum, o yamiri walla o sakkiti njoyo e almuɓɓe makko nde mbaɗtata waɗde mowludaaji e nder gure mumen. Ɓeen ngoni:
– Ceerno Muktaar Sammba lollirɗo Ceerno Yero Kudeeje mo Barooɓe Jakel;
– Alhajji Baabakar Njoŋ ena jeyaa Podoor;
– Alhajji Mammadu Seyni, mo Haayre Laaw;
– Alhajji Aamadu Bookar Aan to Ngijilon walla Daara wuro koliyaaɓe
– Rawaan Ngom(jolfo) ena jeyaa to wiyetee Paal.
Ɓeeɗoo njoyo, ɓe limtu-ɗen mbaɗii mowludaaji e nder gure mumen duuɓi limtinɗi ko adii kuuɓtidingol mowludaaji e nder reedu Fuuta e hitaande 1927. Ko ndeeɗoo hitaande, fuutankooɓe mbiyata hitaande mowluuda, nde tawnoo ko ndeen ɓe mbaɗti waɗde mowluuda. Haa hannde, e ndiin mbaydi, en nanirii gooto e sukaaɓe dowlirɓe njimri e nder wuro ngoo, ena wiyee Aamadu Saydu Baro ena wiya wonde nanirii Ceerno Maamuudu Jah mo Salnde Tebegut (yo yurmeende Alla won e mum) ena haala e nder hiirde mum wonde Barooɓe Jakel fuɗɗodiima e mowludaaji gila mawɓe mum ena kippa boɓi, kuɓɓa jeynge, taaroo, njooɗoo, ngona e yimde.
Kono tan, so tawii ko nde jibinannde wuro ngoo waɗti ummitaade Ndakaaru walla e nokkuuji goɗɗi ngam arde yuɓɓinde mowluuda e nder Barooɓe Jakel, fuɗɗii ko e hitaande 1975. Tuggude e ndeen hitaande, fayde ɗoo, ɗo wonaa hannde ɗoo, so wonaa ko ɓeydii e fiɓnde maɓɓe walla e njuɓɓudi maɓɓe, alaa ko yahtiri heen caggal.
Gelongal Fuuta lollirɗo, Njaay Saydu Aamadu


c: text/html

text:
Lewru yooraani ! Batte ndiyam keewɗe ina toon ! Hakke feccere liiteer ina waawi dañeede e wertallo fotngo e dingiral fuku bal, woni hedde miliyaaruuji 4 liiteer ndiyam e dow wertallo mayru fof ! Habri ɗum ko NASA, caggal ɗum bayyini e jaaynde siyaas wiyeteende Science. Njiylawu ndiyam dow lewru jeyaa ko e golle ɓurɗe teeŋtude wonande karalleeɓe tagopeeje e aasiñooruuji weeyo e weeyiyankooɓe kam e winndiyankooɓe ko wiyetee Science-Fiction.
Ndaw ko haani ! Sibu ɗo ndiyam alaa, nguurndam alaa. Yahde lewru, hoɗa toon, waɗde toon tuddule ngam yettaade tagopeeje goɗɗe nder yuɓɓo naange … ina ɗaɓɓi ko adii fof ñawndude gagga ndiyam o. Hol ko anndini en ndiyam na lewru ? Ɗuum ko haala juutka. Kono tan, laanon ɗiɗo wiɗto (sondes spatiales) ina njeyaa heen : laanel Inndo biyeteengel ‘Chandrayaan’, haa teeŋti noon kadi e laanel NASA Amerik biyeteengel Deen Impact, hay so tawii wonaa ɗuum ngel neldiranoo e yeewo. Kadi nde ngel « yiyi » ɗam wonaa ɗum ngel ƴeewatnoo …
KELMEENDI :
– NASA WONI “NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION” WONI NJUƁƁUDI NGENNDIYANKOORI AERONOTIK E WEEYO. NASA SOSAA KO ÑALNDE 29 SULYEE 1958 NGAM WOOTIƊINDE GOLLE CEŊƊE KONU AMERIK E WERLAADE SATELIT HAA WAAWA DAƊTAADE RIIS EN.
– AERONOTIK (AÉRONAUTIQUE) WONI DENNDAANGAL GANNDE SIYAAS E KARALLAAGAL JOWITIIƊE E DIWNGO NDER WEEYO KAM E PEEWNUGOL LAAƊE WEEYO (AÉRONEFS) KO WAYI NO ABIYOŊ, ELIKOPTEER, BALOŊ EKN…
BOOKARA AAMADU BAH

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Tag Archives: Journée
L’ institut national des langues et civilisations orientales (INALCO); organise une journée Peul
Sous le thème central « Oralité, pratiques scripturales et écriture littéraire dans une langue africaine transnationale : l’exemple du peul », L’ Institut national des langues et civilisations orientales (INALCO); organise une journée Peul; organise une journée Peul le Vendredi 10 Octobre 2014 a partir de 10:00, dans l’enceinte de l’Inalco – Auditorium et Amphi 2.


text:
Darnde amen ko ƴellitde udditaare, kesamaagu & fartaŋŋe e Geese.
Ɗoo e Mozilla ko min harbiyaŋkooɓe huuɓnuɓe, miijiyaŋkooɓe e tafooɓe, gollidooɓe ngam Enternet laatoo wuurde e heɓaade, haa yimɓe winndere ndee kala mbaawa wontude tafooɓe e humpitiiɓe geɗe Geese. Amin ngoongɗini ballotiral adeeji e dinndeere udditiinde ko huunde tiiɗnde nawoore mo woni kala e renndo men fof yeeso.
Tar Manifeste Mozilla oo ngam ɓeydude faamde ko min tiiɗaa e ko min ndiinii e ko wallata min jokkude darnde amen.
-
Ar yantu e amen
Fartaŋŋeeji yarlitaare ena keewi ɗo amen ɗoo e fannuuji ceertuɗi
-
Daartol
To min ngummii e hol no min ngardi haa ɗo min ngoni ɗoo
-
Jeewtirɗe
Amin kumpita heen baɗte wallitorde, topirɗe amen e karalleeje.
-
Ɗowamteeru
Sifaa maen, njuɓɓudi amen, e renndo huuɓngo Mozilla


text:
Sukaaɓe ceppii to Ɓoggee ngam haɗde dokkitgol boowal leydi nder wuro ngoo ñalnde 14 mee 2013. Ko gooto e perfeeji Ɓoggee rokkunoo boowal ngal sosiyatee biyeteeɗo TIVISKI, toppitiiɗo njeeygu kocce, mo nganndu-ɗaa jeyi ɗum ko Nansi Abeydarahmaan. Sukaaɓe ɓee ko laawinooɓe no feewi : ko ɗum waɗi ɓe keli “birikaaji joowanooɗi ɗoon ɗii”. Nokku oo noon, haa e ooɗoo sahaa ko nokku ɗo ɓe pettatnoo bal.
Ɓe njooɓinoo ko ɗiiɗoo konnguɗi, ɗi ɓe mbinndi kadi e kartoŋaaji ɗi ɓe mbeeynatnoo : « hoto mem leydi am », « reende leydi men, ko hisnude janngo sukaaɓe men », « leydi men, nguurndam men », « ɗoo, ko minen njeyi », « leydi am ko ngalu am »… Ndeen haakem nokku oo tinii ɗum, o jaɓɓii yonaaɓe seppooɓe ɓee e nder biro makko, e tawtoregol meer wuro ngoo. O wiyi yo sukaaɓe ɓee ngaddu ko ina hollita ko wuro ngoo jeyi nokku oo. Ko ndeen, e wiyde « elfoutiyou », Umar Alasan Jah yaltini eɓɓaande Ngesa Ɓoggee (CPB), nde nganndu-ɗaa ko jeyi keeriiɗo remooɓe Ɓoggeenaaɓe. Ko noon kadi jonaaɗo Nansi ɗaɓɓiraa nde addata seedantaagal “jeyi mum”, kono, « o yahi, o artaani tawo ». Jooni noon, golle puɗɗanooɗe ɗoon ɗee njowaama. So laatiima nokku oo ko dokkaaɗo « saretaaji e otooji ngontaa dañ ɗo ndewi faade maayo, so wonaa taartoyi Ɓoggee les walla ndewa e kanaal hee. Hay furiyeer oo jookoto ».
Wonaa ngolɗoo ko wayi nii fuɗɗii. Ko ɓooyaani koo tan, jeyoowo liɗɗi gooto biyeteeɗo Nami dikkondirii ɗoon e meeri Ɓoggee nde wiyi ina maha ɗoon e oon nokku mo kaalaten oo, gaaraas, tawi “rokkunoo ɗum yamiroore nde rewaani laawol ko perfee biyeteeɗo Muhammed Nuuh wul Taaleb Wesaas, gonɗo hannde diisneteeɗo cawndiiɗo hooreejo hilifaaɓe leydi ndii”. Oon sahaa ɗum waɗiino dille mawɗe, sibu Nami wullitoyinooma to tirbinaal, kono laamu nguu rokki goonga ko komin oo.


text:
Musiiba bonɗo, so ɗii kuudetaaji puɗɗitiiɗi e Afrik hirnaange, caggal daawal deeƴre seeɗa. Idorii ko Muritani, leydi ndi meeɗaa heen seertude. Tuggude , ɗiɗmiti ɗum ko Gine Bisaawu, hay so tawii juutaani, fayi Gine Konaakiri, hay so tawii ko teŋre kadi waɗaa kuudetaa, arti e Gine Bisaawo, caggal warngo gardiiɗo konu mum, hono Tagme Na Waye jamma 1 fayi ɗiɗi marse 2009.
Musiiba bonɗo, so ɗii kuudetaaji puɗɗitiiɗi e Afrik hirnaange, caggal daawal deeƴre seeɗa. Idorii ko Muritani, leydi ndi meeɗaa heen seertude. Tuggude , ɗiɗmiti ɗum ko Gine Bisaawu, hay so tawii juutaani, fayi Gine Konaakiri, hay so tawii ko teŋre kadi waɗaa kuudetaa, arti e Gine Bisaawo, caggal warngo gardiiɗo konu mum, hono Tagme Na Waye jamma 1 fayi ɗiɗi marse 2009.
Subaka hannde 2 marse ko hooreejo leydi o, hono Joao Bernardo Wieraa fellaa, waraa, e damal hoɗorde mum.
Konu leydi ndi ina tuumaa no feewi e ngoo warngo, haa arti noon e koninkooɓe wondunooɓe e mawɗo larme ɗe.
Ɗoon e ɗoon winndere ndee kala ñiŋii ɗee golle bonɗe. Hooreejo Goomu Kisal Afrik, hono Jean Ping, seyfitii no doole mum potirnoo oo warhoore bonɗo. “Ko huunde bonnde waɗi ɗo, sibu e nder daawal daɓɓal, kuudetaaji tati mbaɗii e nokku Afrik hirnaange o”. “Ɗumɗoo ko huunde soklinnde no feewi”, o jokki kanko Jean Ping, tawi omo siftina ko waɗi Muritani e Gine Konaakiri ko.
O ɓeydi heen « ina waɗɗii Dental Afrik ɓamde kuule ŋeerɗe ngam dartinde Ould musiiba bonɗo ». Ko adii ɗum noon o wasiyii nde hay gooto waasata haalde ko ina wallita ɗee golle.
Eɗen ciftina tan, ñalnde 23 noowammbar Ardorde leydi ndi fellanooma, caggal nde njeñtudi woote depiteeji bayyinaa. Abdullaay Wad hollitiino e oon sahaa heɓaare mum neldude toon konu mum, hay so tawii noon ballal makko e folluɓe laamu Siidi wul Sheek Abdallaahi e Muritani kam e Militeeruuji Gine Konaakii ina maantini. Ɗum ko Laay Caakaan tan waawi jogaade darɗe ɗiɗi ceertuɗe, luurondirɗe wonande kewkewe goote. Alla yoo paamnoowo en ko Wad yiɗi.
João Bernardo « Nino » Vieira jibinaa ko ñalnde 27 abriil 1939 to Bisaawo. O ardii leydi ndi ko gila 1 oktoobar 2005 caggal nde o fooli e woote juɓɓinanooɗe ñalnde 24 sulyee 2005, duuɓi jeegom caggal nde o riiwaa e laamu e nder wolde ɓesngu.
Ko o karallo ko fayti de yiite (elektirisitee). O naati e Parti Afriknaajo ngam Jeytaare Gine e Kap Weer (PAIGC) mo Amilkaar Kabraal e hitaande 1960. O dariima darnde maantinnde e geriyaa kaɓotonooɗo njiimaandi koloñaal Portugaal. Omo seedtananoo kattanɗe mawɗe e nder hare he. Waccoore makko wolde ko « Nino », innde nde o lolliri haa nde waraa nde.
E woote juɓɓinanooɗe e hitaande 1972, o toɗɗaa hooreejo Asaambele ngenndi. Ñalnde 28 settammbar 1978 o nomaa mawɗo hilifaaɓe Gine Bisaawo.
E hitaande 1980, iiñcuru mawndu waɗi e leydi he sabu caɗeele nguura, woppaani haa liɓi laamu Luwis Kabraal e nder kuudetaa militeer ƴiiƴiiwo. Doosɗe leydi ndi njowaa, Goomu militeer ngu terɗe jeenay sosaa yo ardo leydi ndi tawi ardii ɗum ko kanko.
E hitaande 1984 doosɗe leydi kese ngootaa, leydi ndi arti e njiimaandi siwil en. Gine Bisaawo naatani demokaraasi heewpartiijo ko e kitaale 90, partiiji politik mbellitaa e hitaande 1991, woote njuɓɓinaa e hitaande 1994.
E woote juɓɓinanooɗe ñalnde 3 sulyee, Wieraa heɓi 46,20%, kanndidaaji jeeɗiɗi keddiiɗi ɗi pecci ko heddii ko. O fooli e daawal ɗiɗmal woote ɗe (52,02%) Kummba Yelaa (47,98%). Woote ɗe ina ceedtanaa laaɓal. Nii woni Wiera woni hooreejo gadano toɗɗoraaɗo woote demokaraatiyankooje. O filaa ñalnde 29 settammbar 1994.
Leydi ndi naati e wolde ɓesngu caggal nde kuudetaa joopinooɗo mo galli e lewru suwee 1998. Ndeen hare ko hakkunde yimɓe makko e yimɓe Ansumaan Maane. Murtuɓe ɓe (Rebel en) pooli mo, o mooloyii to Ammbasaad Portugaal, caggal ɗum o joñtoyii to leydi Portugaal.
E lewru Abriil 2005, kuudetaa goɗɗo yandini laamu Kummba Yalaa. Wieraa arti. Woote njuɓɓinaa o fooli kadi, o fiilaa ñalnde 1 oktoobar 2005.


text:
Njaajeendi mayri ko 274200 km2 . Heedtini ndi bannge funnaange ko Niiseer. Hirnaange haa bannge rewo ko leydi Mali. Hirnaange worgo mayri ko Kodduwaar. Worgo, ndi heerondiri ko e leydi Gaana e leydi Togo. Funnaange worgo mayri ko leydi Bene woniri toon. E lewru mee hitaande 1984, ko ɗoon woni ɗo laamu ngu fuɗɗii heɓde caɗeele. Ñalnde 28 lewru ndu, tawi Sankara ena eɓɓi yahde Yaamusukoro ngam yiydoyde e Felikse Hufet Booñi, Kolonel Nobilaa Dijjee gonnooɗo mawɗo ngalluure Wagadugu, ɗum woni e ɗemngal farayse maire de Ouagadougou, fewji yandinde laamu ngu.
Njaajeendi mayri ko 274200 km2 . Heedtini ndi bannge funnaange ko Niiseer. Hirnaange haa bannge rewo ko leydi Mali. Hirnaange worgo mayri ko Kodduwaar. Worgo, ndi heerondiri ko e leydi Gaana e leydi Togo. Funnaange worgo mayri ko leydi Bene woniri toon. E lewru mee hitaande 1984, ko ɗoon woni ɗo laamu ngu fuɗɗii heɓde caɗeele. Ñalnde 28 lewru ndu, tawi Sankara ena eɓɓi yahde Yaamusukoro ngam yiydoyde e Felikse Hufet Booñi, Kolonel Nobilaa Dijjee gonnooɗo mawɗo ngalluure Wagadugu, ɗum woni e ɗemngal farayse maire de Ouagadougou, fewji yandinde laamu ngu.
E nder ndeen feere nde Kolonel Nobilaa e wondiiɓe mum pewjunoo, eɓe ammirnoo heen ballal tuubakooɓe wonnooɓe to leydi Kodduwaar. Ɓeen njooɗtorinoo ko so nanngondiral ngal waɗii, ngarda e laaɗe mumen diwooje e ballondiral liyetnaa Moriis Wedraa-Oogo, liɓa laamu Tomaa Sankara, mbara koyhoyi ɗi. Ngoon miijo noon laataaki sabu ɗuum ɓe njiyta, ɓe nanngaa, ɓe cokaa. Ñalnde 11 lewru korse maa mbiyen suwee, warngo ñaawaa e dow njeeɗiɗo e maɓɓe. Ɓeen ngoni: Kolonel Nobilaa Dijjee, liyetnaa Moriis Wedraa-Oogo, Aadama Wedraa-Oogo, adsidaa sanndarmori Bernaar Kaboore, Sarsaŋ Muusaa Kaboore e biyeteeɗo Iisaa Anatol. Oon ko sofeer diwooje to bannge siwil en.
Ñalnde 12 morso(suwiyee), ɓe mbaɗaa takko, ɓe pellaa. Njoyo heddiiɓe ɓe taƴanaa kasoo hakkunde duuɓi 15 fayde dow. Sappo e nayo woɗɓe, ɓe nanngaaɓe ɓe njogornoo waɗde e laamu mumen so tawii keɓoyiino, ɗaccitaa.
Ko ɗoo jibini luural e sikke hakkunde hakkunde Burkinaa e Kodduwaar. Tawi kadi ko adii oon kereƴ, ñalnde 29 lewru kawle( oktoobar) hitaande 1983, ardiiɓe dowlaaji jeyaaɗi e fedde fagguru leyɗeele hirnaange Afrik, nde ɓe mbiyata e ɗemngal farayse » CEAO », ena potnoo jooɗaade to Ñamee. Ko Hot Woltaa fotnoo ardaade ngaal dental. Ko adii nde jooɗnde nde jooɗotoo, mawɗo leydi Kodduwaar noddi saaktooɓe kabaruuji, suɓii mawɗo dowla Mali, hono Seneraal Muusaa Tarawore, o wiyi ɗumen: » ko ooɗoo min cuɓii, ko kanko jogori haalde e inɗe amen ». Ndeen Tomaa Sankara nanii wonaa kañum jogori ardaade dental ngal, dañi heen mettere e fitina mawɗo. So wonaano Alla e Abdu Juuf, mawɗo dowla Senegaal, Sankara e wondiiɓe mum njogornoo ko geddude batu ngu, koota. Nde ɓe ngarti, ñalnde 31 lewru oktoobar, Tomaa Sankara saaktani leñol ngol ko ɓe mbaɗdaa to ɓe njahnoo to. Leñol ngol ne mettini heen no feewi, miijii ko rewam yawaare ɓooynde, gila e kalfaandi koloñaal.
Caggal ɗuum, nde yahnoo haa juuti, Tomaa Sankara faami ko bonɓe e nan-nanti naati hakkunde mum e gardiiɗo leydi Kudduwaar hono Felikse Hufet Booñi. Nii woni ñalnde 7 lewru bowte (deesaamburu) hitaande 1984, Belees Kompaawore jaɓɓaa e wuro ɗo Hufet Booñi jibinaa ɗo. Ngoon wuro woni Yaamusukoro. O arnoo, kanko Belees Kompaawore, ko e innde leydi Burkinaa Fasoo ngam tawtoreede wuurtere ngenndiire leydi ndi, ɗum woni e ɗemngal farayse » Fête nationale »: E nder oo mudda mo o yillii ngoo wuro, kanko Belees Kompaawore, o yiyndirii fotde laabi tati e mawɗo dowla o. Ñalnde 12 e ñalnde 13 colte(feebariyee) hitaande 1985 kadi Tomaa Sankara e Hufet Booñi kuccondiri ngam riiwtude niɓɓere wonnde hakkunde maɓɓe nde.
Won heewɓe, ɓe njiɗaano ngaal kaaltidal sabu ñalnde jofnde garal Tomaa Sankara, bommbo fettii e won nokkuuji ɗo lappol ngol o ardunoo ngol fotnoo jippineede.
Kono Tomaa Sankara wiyi ñalnde heen, ko ena laaɓaa, no laaɓiraa ko maayoowo nii, wonde Hufet Booñi jillaani heen hay batte. Oon ne to bannge mum, e nder wootere e jeewte maɓɓe, meeɗii wiyde mo: « Faam e aduna, mi wallittaa, mi semmbintaa añɓe walla luutndiiɓe laamu ma; wonaa to bannge kaɓirɗe, wonaa to bannge peeje. Leyɗeele men ɗiɗi ɗe mbaawaa seertude. Daartol majje e nguurndam majje meeɗaani seertude gila dawaa-dawi ». O wiyi mo kadi: « So ɗum ɓennii, waɗ hankadi fitina e waasde faamondirde e ko wonnoo hakkunde men e dumunna jawtuɗo o, fof ñifii hannde ».
Ciftinen banndiraaɓe wonde gorko biyeteeɗo Hufet Booñi, mawɗo leydi Kodduwaar, fuɗɗii nguurndam mum dawriyankeejam ko e wuro Boobo Julasoo gila e hitaande 1945, duuɓi nay ko adii garal Tomaa Sankara e aduna.
Caggal nde naange fuɗi hakkunde makko e Sankara, o waɗi miliyaaruuji ɗiɗi e kaalis seefaa yo yaajtinire boowal laaɗe diwooje wuro Boobo Julasoo ngo. O yoɓi kadi, kanko Hufet Booñi, ko asiraa boyli e nder diiwaan Wagadugu e ko ko feewniraa mooftirɗe tebbuuji.
Ndeen beldital ngal fuɗɗiima rewde laawol e woccitde, woodi ɓe ngonaa burkinaanaaɓe, ɓe ngonaa kudduwaarnaaɓe naatti heen, mbele luure ñifnooɗe ɗe ena kuɓɓita. Nii woni ñalnde 15 lewru colte (febariyee) hitaande 1985, burkinaanaaɓe njoyo mbaraa e nder diiwaan Duyekuye Kodduwaar. Ñalnde 5 lewru mbooy(maarse) hitaande 1985 Mammadu Tarawore gooto e hoohooɓe Burkinaa Fasoo, nanngiraa ŋaña-ŋañalde to boowal laaɗe diwooje Abijaa. O waali jamma cofel e kalumbal, o waali e juuɗe polis. Maa yahi haa weeti nde ɓe nganndi ko juumre, ɓe njaafnii, ɓe ɗacciti mo, o yahi. Ñalnde 8 lewru seeɗto (abriil) hitaande 1985 kadi kodduwaarnaajo gooto, galo kaaɗtudi ena wonnoo Kodduwaar, waraa. O waraa ko e nder wuro Abijaa e damal otel mo o jeyani hoyre makko, to leegal biyeteengal Markori.
Ɗuum fof ko mbele burkinaanaaɓe ena miijoo wonde ɗeeɗoo golle bonɗe waɗata ɗumen ko kudduwaarnaaɓe walla mbele añɓe laamu Burkinaa Fasoo ngu ena miijoo wonde Tomaa Sankara wontii no Kadaafi nii, waɗtii kañum ne rewde e luutndiiɓe laamu mum haa caggal leydi, ena wara. Weenndoogo ñalnde 1 lewru korse (suwee) e hitaande 1985 nde haa hannde, faawru ɗo kaɓirɗe mooftanoo, sumi haa royti. Rewam mum waɗi maayɓe tato e gaañiiɓe. E hoohooɓe laamu Burkinaa, woodi heen ɗeɓnooɗe tuumde Kodduwaar, kono Tomaa Sankara itti ɓe heen.
Caggal ɗuum, henndu bonndu wutti ko hakkunde Burkinaa e Mali. Luural ɓurngal teskinde joli hakkunde ɗee leyɗeele ɗiɗi haa jibini wolde ɗimmere hakkunde majje, ñalnde 25 lewru bowte hitaande 1985. Hare nde ko bonnde. Nde waɗii maayɓe, nde waɗii gaañiiɓe e dahaaɓe.
Seyni Kuñcee, yo Alla ɓuuɓan ɗum, ndeen wontaani ƴiye, oon sahaa ko e nguurndam mum. Ko kañum wonnoo gardiiɗo fedde dowlaaji kaɓantooɗi yooro e nder diiwaan Sahel. Oon saha kadi ko Abdu Juuf, mo leydi Senegaal, ardinoo Fedde Ngootaagu Afrik. Gooto e maɓɓe fof mettini e hare nde. Gooto e maɓɓe fof, darnde mum seedtinii yo nde ñif. Nde wonnoo wolde nde yani ko ɗo haanaani, e nde haanaani, yanti heen kadi ko nde hare hakkunde waasɓe.
Leyɗeele keewɗe, ko wayi no Alaseri e Libi, ndogi e moƴƴere, sabu won ko haani woƴde afriknaaɓe ko wonaa ñaamondirde e koye mumen. Ñalnde 28 lewru bowte hitaande 1985, Felikse Hufet Booñi e Abdu Juuf noddi batu kalifaaji geɗe caggal leydi » Ministres des affaires étrangères » wonande dowlaaji jeeɗiɗi jeyaaɗi e fedde nde ɓe mbiyata ANAD. Ɗiin ngoni: Kodduwaar, Burkinaa Fasoo, Mali, Muritani, Niiseer, Togo e dowla Senegaal. Ñalnde 29 lewru bowte ndu, kamɓe fof ɓe kawroyi Abijaa, laamorgo leydi Kodduwaar.
Jeyli ɗi ndartinaama hakkunde Burkinaa Fasoo e Mali kono konunkooɓe ɓe ena keddii tawo ɗo ngonnoo. Ñalnde 17 siilo (samwiyee) hitaande 1986 kadi e noddaango Hufet Booñi, batu pattamlamu fedde ANAD jooɗii Yamusukoro. Ko e nguun batu, Tomaa Sankara e Muusaa Tarawore nawti konunkooɓe mumen.
Banndiraaɓe, hol ko woni sabaabu walla hol ko addi ndeeɗoo hare?
Sikke alaa ko miijo ngo Sankara jogii ngo e hakkilantaagal ngal o naatni e diiwaan he, tawi o suuɗaaki heen, o hersiraani ɗum, o mogginaaki heen. Caggal nde o ari e laamu ko ena fota wonde lewru e huunde, kanko Tomaa Sankara, o haaliino ngolɗoo konngol: « Ena laaɓi won ɓe min kaɓi feewnitaade. Min nganndaa ko ɓurɓe heewde ɓe walla ko ɓurɓe famɗude ɓe. O heɓtii kadi, o jaabtii hoyre makko, o wiyi: » Min paaynata ko kala mo yiɗaa leñol ngol ɗowi ngol walla ngol ardii ngol, faama maa annda ɗo ɓural maggol woniri. Min laawata ko koon kullon ciiɓotookon ƴiiƴam leñol mumen, waɗi noon min tabitinta golwole amen ko e dow dingire makkon, min mbeejnata ko penaale makkon ».
Ngool konngol kaalanoongol, nanaama etee faamaama no feewi saɗne e nder diiwaan he sabu won konunke gooto, mawɗo leydi wiyi: « Ɓaleejo wayi ko no waandu nii, ena yiɗi ñeemtinde. E nder diiwaan amen he, ofisee walla suu-sofisee ena waawi finde subaka gooto waɗa no Sankara waɗi nii » .
Neɗɗo waawi wiyde ko yiɗaa wojere kono wonaa waawaa dogde walla mawnaani nofru. Neɗɗo ne wiyata ko mi yiɗaa Tomaa Sankara kono wonaa darnde mum seedtinaani. Ko o geec, maayo mawngo, taarotaako, diwotaako, juuwotaako. Mo enndi weccude ne, balɗe kuuɓat kono joofnataa. Mo wiyi ena haalda ɓure Sankara, ñalɗi mum, ñalaaɗe mum e ñaam-golluuje mum, tampat kono feccintaa.
Darnde makko seedtinii e haɓde e laamɓe mahɓe koɗorɗe, ena ɗaɓɓa heen jawdi aduna, tawi ko mahraa ko, siiɓaa ko e warñeende leñol. Ɗuum waɗi kala galle tawaaɗo alaa gonɗo heen, woodat koɗnaaɗo heen tawi hay batte yoɓataa so lewru maayii. Hodɓe leydi ndi maa pelle ɗe ngonaa laamuyankooje ena fawaa e dow mumen yoɓde galleeji ɗo koɗi ɗo. Ɓe njoɓata noon ko laamu kono wonaa mahɓe ɗi ɓe. Ɓeen mahɓe, yoga heen ko ñamlinooɓe kaalis e booñuuji leydi ena ndiwi ena njooɗii e dow heen. Kanko e hoyre makko, kanko Tomaa Sankara, nde galle makko gasi maheede( cuuɗi ɗiɗi e saloŋ), nde wonnoo o hoɗi ko to galle Mawɗo Leydi to, ko woɗɓe koɗi heen.
Pittirɗi Sankara ɗi kaaɗaani tan e leydi mum he, eɗi njettii haa caggal mayri. Sabu hay so wonaa kanko tan gooto ubbiti miliyaaruuji jeegom e feccere Fedde Fagguru Dowlaaji hirnaange Afrik tilfanooɗi ɗi, darnde makko ena feeñi heen saɗne. Ko nii ɗum yahrunoo: Fedde Fagguru Dowlaaji Hirnaange Afrik resnduno Muhammadu Terekuru Jaawara miliyaaruuji jeegom e feccere. Muhammadu Jaawara ko kaliifa walla jaagorgal wonnoo to leydi Kodduwaar. To asli noon o jeyaa ko Mali. Anniyaaji fedde nde ko wooda ɗo kaalis o waɗaa mbele ena ɓeydoo. Kaalis o waɗiraa noon, kono njeñtudi mum ronkaa yiyeede. Nii woni, e jooɗnde mayre jeenaɓiire, kayre fedde nde, to Ñamee e maayirɗe lewru kawle hitaande 1983, mawɗo leydi Kodduwaar ubbiti haala kaalis o. Mawɓe dowlaaji ɓe fof kawri yo kaalis o artu ko ɓuri yaawde. Koolaaɗo kuuɓal fedde nde, hono Muusaa Ngom yettini ɗum Muhammadu Jaawara. Jaawara fodi maa yoɓ kaalis o fof haa laaɓa tawi aldaa e lajal. Kono jonte e lebbi keewɗi njawtii tawi alaa fof ko gasi. Caggal ɗuum, nde sunnanoo, tawaa Muusaa Ngom e malinaajo gooto ena wiyee Muusaa Jakite e Muhammadu Jaawara, ena mbaɗdi junngo e faandu. E lewru duujal hitaande 1984, kanko Jaawara o yahi to Muusaa Tarawore, oon sahaa ko kañum woni mawɗo fedde nde. Wonnoo podooje keewii, penaale njokkondirii ɗo bannge makko, kanko Jaawara, o yahi haaltidoyde e Muusaa Tarawore mo dowla Mali. Laamɗo Mali o yamiri mo yo o yah to Hufet Booñi, waɗdi mo e joom suudu mum. Nde o yettinoo, kanko Muhammadu Jaawara, o sujji. Hufet Booñi heɗii haala makko. Caggal ɗuum neltiri mo to Muusaa Tarawore. Mawɗo leydi Mali taƴani mo daawal goɗngal haa ñalnde 30 lewru siilto hitaande 1984. Batu sappaɓu, fedde nde jooɗinoo ko Bamako. Hufet Booñi dañaani tawtoreede sabu sunaare galle. Kono lappol gumminoongol toon ngol noon sorɓinanooma woto salo so tawii Burkinaa Fasoo ɗaɓɓitii ardaade fedde nde. Nii woni ñalnde 28 lewru kawle, Tomaa Sankara heɓti ko salananoo adan ko, so ɗowgol fedde nde. Ndeen Sankara arii e ardorde fedde nde, naamndii so tawii Muhammadu Jaawara yoɓii kaalis o. Tawaa Jaawara yoɓaani tawo. Tomaa Sankara wiyi yo o soke. Muusaa Jakite e Muusaa Ngom kañumen ne, nanngaa, cokoyaa to leydi Burkinaa Fasoo. E maayirɗe lewru maarse fayde darorɗe Abriil, Muhammadu Jaawara e Muusaa Jakite ñaawaa, taƴanaa duuɓi sappo e joy, kadi njoɓta kaalis tilfaaɗo o. Muusaa Ngom noon taƴanaa ko duuɓi sappo kasoo.
Njaay Saydu Aamadu


text:
AQMI jibinaa ko caggal naatgol GSPC e nder Al Kayda mo Ben Laaden. GSPC ko fedde jihaadi Alaserinaare sosaande e hitaande 1998, e sahaa nde GIA (Goomu Lislaam njogitiingu, hono Groupe Islamique armé). Caggal nde ngu naati les wimmbo Al Kayda, ngu sarii e nder diiwaan Saahal oo kala, gila Muritani haa Niiseriyaa, ƴaaŋan maa Mali e Niiseer. Ina wiyee wonnoo fayndaare Ben Laaden nde AQMI sosaatee nde ko Orop, kono, nde tawnoo toon ina metti heɓde, ɓe ngarti e Saharaa.
AQMI jibinaa ko caggal naatgol GSPC e nder Al Kayda mo Ben Laaden. GSPC ko fedde jihaadi Alaserinaare sosaande e hitaande 1998, e sahaa nde GIA (Goomu Lislaam njogitiingu, hono Groupe Islamique armé). Caggal nde ngu naati les wimmbo Al Kayda, ngu sarii e nder diiwaan Saahal oo kala, gila Muritani haa Niiseriyaa, ƴaaŋan maa Mali e Niiseer. Ina wiyee wonnoo fayndaare Ben Laaden nde AQMI sosaatee nde ko Orop, kono, nde tawnoo toon ina metti heɓde, ɓe ngarti e Saharaa.
- Hol ardiiɓe AQMI
Ko Abdel Maalek Durukdel (Abuu Musaab) gila 1994. Ko o ganndo ko fayti e Shimii (Chimie). O rewri ko e Jordaaninaajo biyeteeɗo Abuu Musaab al Zarqawi, gardiiɗo fedde nde to Iraak ngam naatde Al Kayda. Durukdel sosii tuddule ekkito hare to Kabili ngam heblude sanɗaaji jihaadi ummoriiɗi to Maruk, Libi, Tunisi, Muritani, e nokkuuji goɗɗi. Aɓe ngona 200 haa 300 e nder cukkiri Kabili.
- Njuɓɓudi AQMI
AQMI waɗi ko goomuuji goomuuji, hono ‘katibaaji’ (keeweendi «katiba») e nder Saahal e Saharaa. Ɗi ngonataa ɗo gootel. «Katiba» ko innde goomuuji konu dillere ndimaagu Alaseri (ALN) nde haɓantonoo ndimaagu Alaseri nde. Katiba kala ina jogii «amiiru» mum, tee ina waɗi capanɗe tergal. Toɗɗotoo amiraaji ɗi ko Abdel Maalek Durukdel. Ɓurɗi mawnude ɗi ko ɗiɗi :
– Katiba hirnaange, ɓurɗo waawde yande e Muritani. Ardii mo ko Moktaar bel Moktaar (Khaled Abuu walla «Mister Marlbor»).
– Katiba fuɗnaange baggoowo hakkunde worgo Tunisi e rewo Niiseer e fuɗnaange Muritani e Caad. Ardii mo ko Abiid Hammadu ganndiraaɗo kadi Abdel Hamiid Abuu Zayd.


text:
Hannde, ganndal biyeteengal hiisiwal ngal ina tawee e kala fannuuji nguurndam. E ngal wiɗtee, e ngal wiɗtiree. Woni ɗamaawu aadee en ko heɓindaade fiyakuuji tago ngoo, anndude ɗi ngam huutoraade ɗi, eeltude ɗi, tiimde ɗi e marde ɗi. So ronkaama kam, dañde no reentorii ɗi. Kono kadi ko ƴellitde geɗe beeɓtinirɗe nguurndam e kala fannu, ñawndirde caɗeele ɗe guurɗo hawrata. E nder heen hiisiwal hollii, kadi ina jokki hollude mbaawka mawka. Woni faandaare ndee windannde ko hollitde en huunde e mbaydiiji ngaal ganndal.
Ko woni hiisiwal ?
Hiisiwal ko kawtal gannde peeñtore mahiraaɗe kisindi dewriwi. Ɗe ɓuri toɗɗaade ko geɗe bayɗe no limoral, maho, cañu e baylol. So wiyaama ganndal peeñtoral, njiɗ-ɗen wiyde ko ganndal ngal soklaani tuugnol memtindiingol, maa jiyatoongol, walla peeñngol e mbaydi wonndi.So wiyaama kisindol dewriwol, yiɗaa joofeede ko dallinagol ganndal ngal. Tippudi miijirndi (wiyateendi Rewriwal) ko ko fawaa, ko ndiin ñaawata kisgol kala konngol. Hisindaade ko sañde daliilu konngol e tuugnaade e ngaal rewriwal. Ngaal rewriwal ne ko cembinol hakkille aadee, kala aadee gonnduɗo e timmal mum ina ardi e kuule diiñorɗe rewriwal ngal. Ɗeen kuule diiñorɗe noon so ngasaama, eɗe njaltina ko ɓuri seeɓde e sañaade, ko woodi goong’ɗi wirnii feeñana kisintooɗo !
E tonngol, mbiyen Hiisiwal ɓamtat miijagol kisindiingol ngaandi aadee, haa oon waawa tonngude fiyakuuji ceeɓɗi birniiɗi, tawa ngool tonngol diiñii ko e rewriwal. Rewriwal kañum woƴaaka yooɗi/yooɗaani, ngal woƴaaka feewnitii/feewnitaaki, ngal woƴaaka moƴƴi/moƴƴaani, ngal woƴaa tan goongɗii/goongɗaani. Kala tonngol hiisiwol ñaawirtee tan ko goongɗii walla goongɗaani.
Hol daartol hiisiwal ?
Hiisiwal feeñii e neesu aadeeji waɗii ko ina tolnoo e duuɓi 20 000. Leƴƴi aadee en kala mballitii e mahdi maggal. Ngal fuɗɗii ko e duunde Afrik, e nder nokkuuji ɓurɗi tummbaade e ndeen duunde. Ƴiyal Isaango yiytaa ko to wiyatee hannde Congo RDC, ene tonngaa e maggal geɗe limorankeeje paayodinɗe. Caggal ɗum Misra, Babilon, Perse, Enndo, Geres, Siin, Arab, Latin en kala mbaɗii heen golle pattamlamiije. Hannde oo, ganndal ngal seedanaama diwde ɗum keeri kala, huuɓtidinnde ɗum kala fannu hakkilantaagal e pinal, e ngal ɓamtoo ñalnde kala e ballal wiɗtiyankooɓe yiytooɓe hitaande kala ko ina tolnoo e 100 000 fiyaaku hesu.
Hol no hiisiwal gollortoo ?
Hiisiwal ƴeewata ko faamde e tonngude goongaaji toɗɗiiɗi fiyakuuji tabitɗi e nder tago ngoo, walla ɗi hakkille miijatoo tawo tabitol mumen suwaa seedeede. Hiisiwal ina jogoo mbaydi cifagol maho geɗal (mbaydi maggal e mare toddiiɗe ɗum), cañu maggal (kuule mooɓondiral kette geɗal ngal), baylol maagal (so gollal ƴettaama fawaama e geɗal ngal hol no ngal heɓɓortoo gollal ngal, hol batte gollal ngal e maggal). Ngaal geɗal noon, ciftinen, ina wona limoral, ina wona wempeƴere, ina wona kadi ngal miijo hetti tawa seedanaaka goodal tabitngal.
Huutoraade geɗe ɗee goodal ɓulnangal ina addana hiisiwal, e kala sahaa, daɗde karallaagal fotde tumaaji keewɗi; won dalillaaji hiisiwal doli, ko maa fadee haa juuta nde karallaagal fuɗɗoo hattannde siynude ɗum. Yeru: Saño Jowotiral kuuɓnungal ngal Albeer Aancteyn fadii fodde duuɓi 80 ko adii ko ina huutoree e karallaagal keeɗtinirɗe (GPS) ngam huutoreede e nguurndam ñalnde kala.
Hiisiwal ko mooɓondiral juɓɓungal hakkunde konngi e dalillaaji mumen. Konngol hawrata ko e sifaa geɗal walla fiyaaku. Ko ɓuri heen heewde ɗiin konngi mbiyatee ko dallinanɗe. Ɗiin ngoni konngi kisɗi ɗi goongɗugol mumen tabiti, ngol firataa so wonaa tawa daliilu oo ina waɗnoo saggere. Kono goongɗugol hiisiwol meeɗngol laataade wontaa firto, huunde wonataa hannde goonga ka aldaa e juumre, wontoyaa fenaande janngo. Hono noon ne, fenaande laatiinde wontoytaa goonga tawa hay dara waylaaka e tippudi hisindirki kii.
Ɗum ɗoon ko sifa hiisiwal seertinka-ngal e fannuuji goɗɗi. So a yiɗii waɗde ko firtotaako, alaa e sago ɗowol ngol ndew-ɗaa ngol wona tiiɗngol, laaɓndotoongol miijiyankaagal caɗtungal, ngol yonetaake ko nanndi e goonga, ngol yonetaake ko ɓadii goonga, ngol yiyataa ko feewnitirii goongɗude… Alaa ɗum fof ina gasa tawa won to nafata kono ɗum sifortaake hiisiwal, hiisiwal, ko ina goongɗi tan walla goongɗaani, tawa ina tuugnaa e daliilu laaɓɗo. Ko ɗoo ɗum saɗtiri, kono kadi ko ɗoo faayiida mum fof woni. Sabu hoolaare heɓeteende e ko dallinaa, heɓotaako e ko sikkaa !
Hiisiwal, yumma gannde ?
Hiisiwal ene laatii hannde wonnde ganndal ngal ganndineeje kala cokli huutoraade e won e fannu haa won e tolno. Kono ko Galilee adii tonngude, lollini wonnde ndeke « Tago ngoo winndaa ko e ɗemngal hiisiwal », wonande Galilee ko hiisiwal woni finnde heednde en e faamde fiyakuuji tago ngoo, tolno men e hiisiwal wonata tolno faamaamuya men tago ngo yimɓe ngoni ngoo e nder mum ngoo. Golle gollaaɗe gila ndeen ina cemmbina, ñalnde kala, konngol Galilee kaalangol gila teemedannde 17re. Oon saanga hiisiwal wonnoo maandooje mum ko diidi e limoreeje. Ɗeen maandooje e « waasde », keɓiino tonngude fiyakuuji koode e ɗaŋe. Caggal ɗum hiisiwal ƴellitii maandooje ceeɓɗe ɗe keɓindagol mumen noddi golle keewɗe. Ɓalliwal heɓii dolde ɗeen maandooje kala ngam haaldude e tago ngoo haa waawa tonngude humpitooji. Lowe ɓalliwe kuutorteeɗe hannde e kala fannu karallaagal e kesam-hesaagu sooyniraa ko jiyirɗe hiisiwe, aaftiraa ko juuɗe hiisiwe, tonngiraa ko ɓoggi hiisiwi biyateeɗi potindire, ɗum fof loowaa ko e bataaji hiisiwi biyateeɗi cañe. E ngool bolol juutngol ngaliwal ƴellitaama, kabriwal tafaama, fannuji gannde limti-limtinɗi mahtiima e lelngo hiisiwo.
Hol ko woni hiisiyankaagu ?
Hiisiyaagu ko jikku hiisiyanke sahaa nde o woni e gollaade ndee, ɗum rentini ko ko ɓuri teddude oon sahaa e gite makko (ko wayi no laaɓtam kisindol, daragol hujja…), ko ɓuri jaasde e gite makko (ko wayi no woɗa kawraaɗo, goodgol tintiniingol…). E oon jikku, goodal huunde fawaaki wonnde ɗum mooɓniɗum, fawii tan ko e waasde waas-goodal mum joganeede daliilu. Goonga wonaa jooɗɗo, wonaa moƴƴo walla bonɗo, wonaa cikkaaɗo, wonaa cooynaaɗo walla nih ceediraaɗo yitere, goonga ko dalliniraaɗo kisindol dewriwol. Ko heddii koo ina jogoo faayiida, kono mo wonaa hiisiwo. Kala ko sikkaa, sooynaa, nanndi e goonga kadi joganaaka yeddoore innatee ko « Tuumre » hade mum dallineede. Hiisiyanke alaa hakke waawde tuugnaade e tuumre, ko ɗum jowaɗum haa dañanee daliilu laaɓtungu. Yeru : «Tuumre Feerma sakkitiinde » jooɗiima ko ɓuri duuɓi teemedde tati (300) ko adii ko Anduru Waayils heɓanta ɗum daliilu. «Tuumre Poyenkaare» yowaama duuɓi teemedere (100) ko adii nde Girigori Perelmaan ina sakkana ɗum daliilu. Etee goongɗugol ɗee tuume kala ene laaɓirnoo hakkillaaji yimɓe kono goonga hiisiwa ko laaɓndii koo diwii ɗoon. Hannde tuumre Golbak dañii duuɓi teemedde ɗiɗi e capanɗe jeeɗiɗi e joy (275), haa jooni alanaaka daliilu, waɗde nana yowaa ! Ɗum fof ko hollirde caɗteeki daliilu laaɓɗo mo aldaa e hay sikki gooto. Hiisiyankaagu ko reende hakkille tuugniiɗo e daliilu e kala sahaa.
Muhammadu Faalil Sih


text:
Leydi Fulɓe Uruuɓe naatanii wuurtinde Jolol-Burgu to wuro Konsa. Hikka waɗata duuɓi teemedere e capanɗe jeenay (190). Holi ko ɗum woni ? Nyalnde 25 Nowambar 2005 to Paris, laamorgo leydi Farayse, fedde UNESCO hokkii dowla Mali teddungal mawngal, nde « weeyo pinal » Ƴaaral e Degal heptinaa wonde « gollal ŋarɗungal nder ngoodaandi njaŋtaandi mbirniindi wonande winndere ».
Caggal ɗuum, laamu dowla Mali ne, e lewru nowammbar 2006, e ballal ngalu UNESCO, tutii eɓɓaande ngam sowde Ƴaaral e Degal to gure Jaafaraaɓe e to gure Jalluɓe tawa ko e dow anniya huɓindaade gure gadanteeje Diina (gure gonɗe e Kofol Maayo Niijeer), hakkunde ndeen e hitaande 2009.
Too to Maasina Mali, Wero Pinal Ƴaaral e Degal renndini ko nyaayirɗe Fulɓe Kofol Maayo Niijeer, tuggude nyaaruwal Kemaasina e Tumbukutu, haa yettii Seeno lesɗe Dogoŋ’en kam e lesɗe toowɗe ɗe iletaake to Meema, e Kareeri, e to Farimake.
E nder lugge pinal Fulɓe Maasina, gaagaa ngamiri e pijirlooji, Degal (joltugol jawdi feewde waalo) kam e Ƴaaral (duttugol ndiyam maayo), e fawaade e yiyannde nde yiyotaako, diwtii ɗiin pijirlooji, renndini ko daawe e lappi durnirɗi (eggirɗi) ɗi durnooɓe njaŋngirta hitaande fof ganndal koode.
Gila e yonta Yirayɓe (lefol Arɗooji –Arɓe- 26 ndeggondirii gila hitaande 1400 haa 1818), yah-ngartaa jawdi nder Kofol Maayo Niiijer wiyatee ko « eggirɗe » e keewal, woni « eggirgol » e teelo. Ngol fawotoo ko e toɓo e ilam maayo. Ko e hitaande 1821 Diina mo Seeku Aamadu hokki ɗum doosɗe e fawaade diiƴgol durnatnooɓe, kono doosɗe ɗe toɗɗinoo ko leyɗe capanɗe tati (boowe nyaaye), e capanɗe tati juuwɗe to wuro Meru-Jaaka haa to wuro Meru-Debo nder Kofol Maayo Niijeer, nokku mo Fulɓe mbiyata Burgu.
E fawaade e doosɗe durnugol ɗe Diina lelni e teskaade donaaɗi Burgu, jolal jawdi fawii ko e daawe ɗiɗi jahdooje e naatgol maa jaltugol ilam. Ɗeen ngoni :
i. Daawal Ƴeeŋol, ko nde jawdi ƴeeŋtata feewde jeeri Saahal-Farimake (fonngo nano, woni rewo maayo), kam e Seeno Haayre (fonngo nyaamo woni worgo maayo). Teskini e ngal daawal ko jiylagol jawdi alaa haɗde sahaa ndunngu e naatgol ndiyam maayo ;
ii. Ngala daawal ko Degal (tellagol) feewde Kofol Maayo : ko nde ilam ruttata. Degal e hoore mum, ko daawe tati tokoose ceertuɗe : degal e jolol e ƴaaral, daawe pawiiɗe e laabi e jeyi boowe durnirɗe, maa e jeyal e kuutoragol « tolo » (jeyi « gamarawol » biyeteengol Burgu).
Kam fof e noddude gannde lugge peewtuɗe e Gannde Koode, e Gannde Diƴƴe maaje e Diƴƴe Beeli jarnirɗi, yah-ngartaa jawdi ina teskini hitaande fof nder Kofol Maayo Niijeer, teskiniri dille pinal maantinɗe biyateeɗe Ƴaaral to Jaafaraaɓe, Degal to Jalluɓe.
Ɗee dille ɓesngu njappondirii gila e teeminannde XIVɓiire, yonta Diina mo Seeku Aamadu lelnani ɗe doosɗe nder teeminannde XIXɓiire. Ko ɗe dille teeŋtinooje dental e kaɓɓondiral leƴƴi koɗduɗi nder oo nokku (Fulɓe, Dogoŋ’en, Boso’en, Bamanan’en, Soninkooɓe, Rimayɓe, ekn.). Hitaande fof aɗe njuɓɓinee nder diiwaan e boowe durnirɗe jawdi biyateeɗe « leyɗe » e keewal, woni « leydi » e teelo. Dille ɗe ina njogii no innirtee fawaade e nokkuuji e tunnduuji, bayɗe no « Degal, Joltol, Jolol, Lumbal, Fiire, Ƴaaral, Ƴeeŋol ».
Ɗee inɗe fof e seertude e jokkondirde e « leydi » durnirndi, kanyje fof ko ɗe kaɓɓol gootol pinal pawingal e diƴƴe : tellaade e maayo (Degal, Joltol) ; naatde e ndiyam (Jolol, Lumbal, Fiire) ; yaltude ndiyam seeɗe (Ƴaaral) walla ƴeeŋtude haa jeeri (Ƴeeŋol).
Diina Aamadu Seeku fawnoo doosɗe ɗe ko e duttal ndiyam Burgu, e taƴtirɗe maayo capanɗe tati (30) « juude » ɗo « eggirɗe » puɗɗortoo. E nder diiwaan Mooɓti, juude (« juuwde ») ɗe ko ɗee :
Tunndu Teneŋku : Juude 9 ; ina heen Jaafaraaɓe fonngo nano Maayo.
Tunndu Jenne : Juude 9 nder maayo mawngo e calti mum ko wayi no Baani.
Tunndu Mooɓti : Juude 9 ; to Jalluɓe nder maayo mawngo e to Konsa fonngo nyaamo.
Tunndu Yuwaru : Juude 2 fonngo nano maayo, ina heen Walladu.
Nde golle « Office du Niger » puɗɗii, juude (juuwde) Sanari (Meru) woppaama.
Tesko 1 :
« Nyaamo » maa « nano » maayo fawii ko e tiinde waraango ndiyam. Waraango Maayo ummotoo ko sewnde, faya waltunde (ɗo ndiyamm yuppotoo). Sewnde Maayo Niijeer (Joliba) woni ko e kaaƴe Fuuta Jalloŋ, waltunde maggo woni ko nder leydi Niijeriya, hedde Onitsha.
Tesko 2 :
Njuɓɓudi dille ɗe hitaande fof njiydaa, e fawaade « juude » kuutoraaɗe. « Gumbol » ko laawol feewde Konsa (ƴeewee kartal ngal), ɗoon kadi ko nokku pinal jowitiingal e waylooji ndema e durno nder Kofol Maayo Niijeer. Taƴtugol Burgu hitaande 2008-2009 wattata duuɓi 190 tuggude hitaande 1818. Jolol-Burgu hitaande 2009, ko 190ɓiire nder leydi Ururɓe-Duude.
1. GUMBOL FEEWDE KONSA
Gumbol woni ko nder tunndu Mooɓti, 15 km hade yettaade Konsa, hakkunde Konna e Koriyese. Wuro Konsa wonii laamorgo Ururɓe-Duude fotde duuɓi 122. Seraaji Konsa ina woodi boowal durnirgal ngal njaajeendi mum tolnii e 10 km, deedal ngal ilam mum iwrata weendu Debo. Ina ɗoon duuɗe 48 ɗo nayi ndurata « gaarawol », huɗo lollirngo « burgu ».
Ko e lappol « gumbol » seraaji Konsa nayi « cuuɗi baaba » (galleeji Konsa) kam e nayi janani (ummiiɗi Haayre e Seeno-Gonndo e Gumbala, ekn.) ndewata hitaande fof feewde maa ummaade « leydi » duro nayi.
Gila noon eggiyaŋkooɓe ngonti wuraŋkooɓe (« tubal ») nder kitaale 1818, deedal durnirngal Konsa wontii nokku ndema e duro, ɗo jokkondire hakkunde leƴƴi woni huunde tiiɗnde sanne (Fulɓe durnooɓe, Dogoŋ’en, Booso awooɓe, Riimayɓe remooɓe, Maabuɓe sanyooɓe, ekn.).
Aamadu Malal Gey


text:
Ciddal:
Hingal anndiniree sowugol alkulal ngal, e piide misal:
golle, galle, wallude, maɓɓe, makko, majjere, addude
Manndito-ɗen: ciddal hino waawi seerndude kelme (karfeeje) ɗiɗi e fulfulde, e misal (yeru) addude/adude, holude/hollude.
Yoga e alkule fulfulde heewaaka siddeede, si wonaa e kelme luɓaaɗe e aarabu, ɗum ko wano: r, s, f, w, h e piide misal saffawol. E saaʼi goo Fuuta Jaloo hino heɓa hh e kelme lasliije (kelme fulfulde finaa-tawaaje) wano hahhannde kono ko woni sabu ɗum, ko sartiiji hitoyankaagal (phonologie), si en ndaarii lasli on: haaɗ-haaɗ-nde (Fulɓe woɓɓe wiʼa kaaɗkaaɗngol). rr kadi hino woodi seeɗa wano surrude (suuɗ-r-ude, pulpule luttuɗe ɗen ko: suurude). Kelme janane kadi hino adda rr wano lorra (iwdi aarabu). Fulfulde Maasina hino adda ɗum e kelme lasliije wano hoorrude (hoot-r-ude) = naɓtude.
-Alkule nyonnde:
Alkule nyonnde ko b, d, g, j si ɗe hawtidaama e alkulal n wano: mb, nd, ng, nj. Tigi-tigi on mb ko nb ko tawde tun n takkaaɗo e b maa wonta m. Mise:
mbeewa, ndoondi, ngaari, njaareendi
-Pooɗugol:
Ko alkule laaɓuɗe tun pooɗetee, ɗum ko wano a, e, i, o, u. Mo no faalaa ɗe pooɗude, o sowa ɗe laabi ɗiɗi: aa, ee, ii, oo, uu.
Mise: aamude, meemude, iidaango, hootude, uumude.
Maandito-ɗen ɗoo kadi: pooɗugol ngol hino waawi seerndude kelme e fulfulde wano aamude/amude, meemude/memude.
-Siddugol alkule nyonnde ɗen:
mb → mmb, nd → nnd, ng → nng, nj → nnj
E hino ɗoo yoga e mise: Sammba, tammbaade, anndude, banndiraawo, janngirde, hannjere (takuure, gaŋaare, waskoore).
Siddugol ny ko nny (wonaa nyy/nyny!), e piide misal (yeru): sannyude
Winndirooɓe ñ ko ññ siddirta.
Ko alkule muume tun siddetee.
Timmii.
Créer un site gratuit avec e-monsite - Signaler un contenu illicite sur ce site


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Tag Archives: sarr
GOODAL présente l’ouvrage de Hamet Amadou LY, intitulé « ƊALEE MAWƁE NDEENA »
Le groupe GOODAL en collaboration avec l’ONG USE, animés par la volonté de récompenser les bonnes actions, organise une cérémonie de présentation de l’ouvrage du journaliste Hamet Amadou LY intitulé: « ƊALEE MAWƁE NDEENA ». Cette cérémonie est prévue le samedi 07 juin 2014 au Centre Bopp de 16h à 18h.


text:
JAŊGDE 9
Noy iyaalu mon heɓirta hayru?
1. Ngam ɗume haɓɓugo teegal yeeso ngomna tan waddanta iyaalu mon hayru?
Kubaruuji belɗi iwi haa Yeehova, Allah ceyiiɗo, mo yiɗi iyaaluuji wona nder hayru. (1 Timote 1:11) Teegal iwi haa maako. Teegal dagiiŋgal kaanduɗum ngam kaŋgal waddanta te’eruɓe e iyaaluji maɓɓe hoolaare. Dole sey masiihiŋko’en ɗowtana umrooje ngomna wuro maɓɓe dow ko laarani teegal.—Njaŋge Luka 2:1, 4, 5.
Noy Allah laarata teegal? O yiɗi gorko e debbo njooɗodo haa foroy. Yeehova yiɗi gorko e debbo njooɗodo dow hoolaare. (Ibraniŋko’en 13:4) O wanyi ceergal. (Malakiya 2:16) Ammaa o duŋgani masiihiŋko’en ceera e ɓaŋga fahin to debbo maako malla gorko maako waɗi njeenu.—Njaŋge Matta 19:3-6, 9.
2. Noy gorko e debbo maako njogotirto?
Yeehova tagi gorko e debbo haa ɓe mballootira. (Laataanooji 2:18) Ngam o ardiiɗo, gorko waddanta yimɓe saare maako ko ɓe mari haaje, e ekkitingo ɓe anndugo Allah. Sey o yiɗa debbo maako bee tiinaare. Dole gorko e debbo maako ngiɗotira, cemtotira. Koo ngam worɓe e rewɓe ɓe waɗooɓe hakke, ekkitugo yaafugo wallan ɓe jooɗidaago nder teegal maɓɓe bee hayru.—Njaŋge Efesu’en 4:31, 32; 5:22-25, 33; 1 Piyer 3:7.
3. On foti seedugo to teegal mon welaay na?
To on mari saɗirmaaji nder teegal mon, sey on ɗiɗo fuu on njogotira bee yiide. (1 Korintu’en 13:4, 5) Wolde Allah wi’aay ceergal woni dabare wurtaago saɗirmaaji teegal.—Njaŋge 1 Korintu’en 7:10-13.
4. Ɓikkoy, ko Allah yiɗani on?
Yeehova yiɗi on wona nder hayru. O hokki mon saawariiji booɗɗi dow noy on keɓata hayru nder sukaaku mon. O yiɗi on naftoro hikma e kirseeku saarooji mon. (Kolossi’en 3:20) O yiɗi boo on keɓa hayru bee huuwango mo, kaŋko tagɗo mon e huuwango Ɓiɗɗo maako boo.—Njaŋge Gaajoowo 11:9–12:1; Matta 19:13-15; 21:15, 16.
5. Saarooji, noy ɓikkoy mon keɓrata hayru?
Sey on kuuwa bee tiinaare haa ɓikkoy mon keɓa nyaamdu, saare e limce. (1 Timote 5:8) Ammaa, haa ɓikkoy mon keɓa hayru, sey on ekkitina ɓe yiɗugo Allah e ɓe acca Allah boo jaŋgina ɓe. (Efesu’en 6:4) No on hollata yiide Allah foti raaɓugo ɓe. To on kuuwtiniri Bibel, ekkitinol mon foti sanjugo hakkiilo maɓɓe haa ɓe ngaɗa ko wooɗi.—Njaŋge Tooktaaki Tawreeta 6:4-7; Balndi 22:6.
Ɗum nafan ɓikkoy jur to on ɗon tiɗɗina ɓe e on ɗon ngetta ɓe. Ɓe ngiɗi boo ɓe elto ɓe e sora ɓe. Eltol ngol hisnan ɓe daakareeku e ɓe keɓan hayru. (Balndi 22:15) Ammaa, taa eltoore saata masin e boo taa nde wona bee halleende.—Njaŋge Kolossi’en 3:21.
Seedooɓe Yeehova ngurtini defte ɗuuɗɗe ngam wallugo saarooji e ɓikkoy. Defte ɗe ɗon ekkitina saawariiji Bibel.—Njange Jabuura 19:7, 11.


text:
dimanche 17 août 2014
Puzzorze gollondiral hakkunde "Teraanga Gold Operation" e SODEFITEKS ngam danndude Hottollo ko e ndema ka e dii- waan Keedugu oo. E oo aset 9 ut 2014, sete sosiyetee wi'eteezo Teranga Gold Operations (nde catalmum Sabodala Gold Operations SA toppitii gasgol kaqqe zo Sabodola zoo) wa-zii njillu e diiwaan hottollo Senegaal oo. Tawanoo e sete oo ko...
samedi 2 août 2014
Rewindo kampaa 2014/2015 haa e 25 sulyee 2014 : "25 sulyee, dartingol aawre nde !" Veto tovo ngo Caggal xeftitgol tovooli teskangol e diiwaan hottollo oo fof e nder balze sappo hakkunde sappo e noogaas e lewru Sulyee ndu, tovooli zi ndartinooma e balze sappo sakket ze, teeqti e diiwaan Tammbaa/Kawon. Zuum addii cazeele e tim-mingol evvoore...
lundi 5 mai 2014
Heblo Golle e mecce dowri kese zee, ko coktirgal vamtaare ndema hottollo Senegaal Humpito hollirii, te wizo baqke aduna oo e kitaale 90 seedtinii wonde si tawii remoove njanngii eve veyda keval mavve e ko wonata 15 %. Ko addata vamtaare ndema Senegaal ko heblo ngo, kumpital ngal e veydugol karallaagal e faggudu haantanndeeji zi. Ko zum wazi, zii...
vendredi 21 mars 2014
GOLLE NJEEYGU HOTTOLLO ZE NGASII ! Yontere 17vere sakkitiinde e njeeygu ngu (yontere 11 vere e 2014), fuzzi 10 haa 16 marse, gollii zum ko ekipaaji 12 soodgol jiilotoozi, ina heen 8 to Pakuur e to Janke, ko ziin keddoranoo soodgol. Wakkilaare soodgol ngol, tawi zum hiisaa ko e limoore soodgol e kala allal e nder faandaare evvanoonde ndee...
mardi 11 mars 2014
Fuzzagol gollondiral moxxal hakkunde Yiilirde Momtugol Hu- mambinnaagu e Zemze Ngenndiije, e SODEFITEKS Sokna Ndey Naam Juuf, hooreejo Galle Jaqde e Zemze Ngenndiije yilliima e duze Sodefiteks, fuzzi 27 haa 28 febariyee 2014 e diiwanuuji Tammbaa e Kolda. Omo wonndunoo e diisneteezo makko Suleymaani Lih. E nguu zoo njillu wonndungu e...
mardi 11 février 2014
I.Peeje xeftaaze fii moxxingol soodgol ngol. Ndee zoo yontere 11 viire e golle soodgol ngol (yontere joyavere e 2014), fuzzi 27 samwiyee haa 2 feebariyee, golloraa ko ekipaaji 38. Ko nih zum feccorii e diiwanuu-ji zi : 13 to Welingara, 10 to diiwaan Tammbaa, 2 to diiwaan Kawoon e 4 to Keedu- gu. Faandaare soodgol ngol wonnoo e nder yontere...
mercredi 22 janvier 2014
I. Peeje xeftaaze e moxxingol golle njeeygu ze E ndee yontere jeetavere e njeeygu ngu (yontere tonngoode 2 e hitaande 2014), fuzzi 07 haa 11 samwiyee 2014, peeje xeftanooze ze ko ekipaaji 38. Ko nih zum fecciraa e diiwanuuji zi : 13 to Welingara, 9 to Kolda, 10 to Tammbaakun-nda, 2 to Kawoon e 4 to Keedugu. Ko faanditanoo soodeede...


text:
Haa hannde ɗum toɗɗii ko ɗemɗe e masiŋaaji. Haa e ñalawma hannde oo, so neɗɗo yiɗii winndude huunde maa winndira junngo mum walla tappa e masiŋ, nde winndannde mum feeña. Ngolɗoo laawol kadi taaɓal baɗangal ngal, ko Google waɗi ɗum. Taaɓal baɗangal ngal ko masiŋaaji na « mbaɗta faamde haala, mbinnda ko paami koo ». Ɗum woni ko anndiraa « karallaagal keptingol daaɗe », walla mbiyen kadi « karallaagal keptingol sawta » …
Winndannde bayyinnde ɗum ndee ko nii fuɗɗorii : « So tawii oɗon njogii telefoŋ Android (mo Google yeeyata oo), mbaɗiree nii : so ekraa jaɓɓorɗo oo feeñii, ɓoɗɗee e natel mikroo ngel, caggal ɗum mbiyon « no foti angströms woni e miles ? ». Haaldu no ngoowno-ɗaa haaldirde, tawa a leeltikinaaki walla a ƴagginaani haala maa, « angström ». So tawii seŋorde maa internet ina moƴƴi, ina yaawi kadi, wonataa leƴƴannde, telefoŋ maa ina foti faamde naamnal maa, winnda jaabtawol ngolɗoo : 1 609 344 X 1013. »
« Ɗumɗoo ina marsa wonande naamnde kala. Yeru, naamndo-ɗee « No foti 10 laabi 10 so feccaama e miliyaaruuji 5 wonata » : Telefoŋ maa waɗat hiisa oo. Hay sinno naamndi-ɗaa mo ko laawol pot-ɗaa rewde fayde won oon nokku (wonande gure leyɗe mawɗe ekn …e ooɗoo sahaa) walla a rokkii mo adrees nokku … maa telefoŋ maa nat kartal, diida heen bolol pot-ɗaa rewde, e hol no potataa yahrude toon !!!
Huunde ndee ina marsa e ɗemɗe goɗɗe ko wonaa Engele tan. Topirde Android firoore ndee (e nde woodi kadi e iphone) waɗtat Engele ɗe e Farayse kaaleteeɗo (ina waawi wonde ɗemɗe goɗɗe) ; telefoŋ oo kadi ina waɗi « cuɓal yeewtere » gaddanoowal, e yeru, kaaloowo Engele kuccitɗo e carwo (masiŋ carwoowo) to Farayse waawde nantinaneede e Engele ko haaletee e Farayse. Tengital ngal kadi, aɗa waawi fidde (fido) Android iimeeluuji maa e binndanɗe maa, o winndan maa ɗum haa laaɓta.
Kala enndunooɗo topirde « keptingol daande » ina waawi waasde softande jarribaade ko haalaa koo. Sibu ndeen, maa neɗɗo haalda no masiŋ haaldata nii, tee juume binndol ina keewi no feewi, haa ko ngañtaa, pellitaa tappanaa hoore maa winndannde maa. Kono hannde, topirɗe keptinooje daaɗe njahrii yeeso no feewi : hannde, kaaldataa tan ko no kaalirtuno-ɗaa, masiŋ oo winnditano maa.
Topirde Google ndee noon huutortoo ko denndaangal gannde mooftaaɗe e nder Google, carwooji doolnuɗi njuurnitoo haala maa ngam faamde ɗum. Ina yaawi no feewi, tee ɗo ngon-ɗaa kala aɗa waawi ɗum huutoraade, tee eɗum yuumti sanne. Kaaldataa tan ko no ngoowruno-ɗaa (so aɗa yiɗi waɗde heen poofirɗe noon, maa mbiyaa mo ‘piccal’ walla ‘toɓɓere’, nde o waɗa heen piccal walla toɓɓere)… Hol ko addani gollirgel ‘keptingol daaɗe Android yuumtirde nii’ ? Ko sabu keewal keɓe mooftaaɗe e Google. Topirde « keptingol daaɗe » jeyaa ko e porogaramuuji (topirɗe) « ƴoƴre tafaande » Google (ɗeya ko kuutorɗe firo walla njiylawu nate) juumtuɗe sanne. Wonande « keptingol daaɗe » ngol noon, ko daaɗe keewɗe ƴettaa, mooftaa e carwooji Google. So tawii a meeɗiino haalirde gootal e kuutorɗe Google, ina gasa tawa daande maa ina sawtawol maa ina maraa (mooftaa) e carwooji Google. Ko sabu Google mooftude daande maa, e daaɗe goɗɗe, addani topirɗe mum waawde heptinde daande am e faamde ko kaalat-mi koo.
Ko miliyaaruuji miliyaaruuji daande ƴettaa, mooftaa e masiŋaaji Google. Daaɗe maraaɗe ɗee, ngalaa joomiraaɓe ; ɗum firti ko hay so daande neɗɗo ƴettaama, innde mum walla kala ko ina heptiniree waɗdetaake heen. So wonaano ɗeeɗoo daaɗe ceertuɗe, ina gasa tawa ooɗoo fannu « keptingol daaɗe » waawataa aamnaade.
E wiyde Mike Cohen, gardaniiiɗo Google ooɗoo fannu ganndal, « e nder kitaale 70 ko goomuuji ɗiɗi ɗi itindirtaano ngoodnoo, so ɗemɗiyankooɓe e annduɓe Informatik. Idanɓe ɓee ina njenanoo wonde denndaangal sawtaaji ɗemɗe ina mbaawi sileede mbaɗtee doosɗe informatik. E miijo maɓɓe, alaa ko foti waɗeede so wonaa heɗaade daaɗe keewɗe, sunnoo ɗe. Caggal nde ɗe cilaa, ɗe mooftaa e faawru, kala ordinateer maa waaw heptinde kala sawta nani, tawa alaa ko waɗi so wonaa yiylaade hono makko e nder faawru sawtaaji ɗii.
Kono ina ɓooya tan, goomuuji ɗiɗi ɗii ina ɓeydoo ɓallondirde. Peeje keptinirɗe daaɗe hannde ɗee, tuugii ko ganndal luggal ɗemɗiyankooɓe e annduɓe informatik. Kono tan, wattindiiɓe ɓee ina kawra e caɗeele mawɗe : sawtooji neɗɗo ina keewi no feewi ; ko ɗum tagi ɗi mbaawaa siforeede doosɗe ɗemɗiyankaagal laaɓtuɗe. Yeruuji kollitooji ɗeen caɗeele ina limtilimtini. Yeru, e ɗemngal Engele, yimɓe heewɓe cikkata ko ‘a’ gonɗo e kelme ‘map’, ‘tap’ e ‘cat’ jogii ko njanngiin gooto, tawi noon omo seerti. (…) Ƴeewaa noon hol no ɗum jogori siforaade so tawii a ƴettii denndaangal kelme denndaangal ɗemɗe winndere ndee, ceerungal hakkunde sawtooji ɗii hay gooto waawaa ɗum millude. Ndeke ɗum waawaa golloreede doosɗe. Feere wootere woodnde ko marde daaɗe keewɗe ɗe ordinateeruuji mbiyatee yo njerondir e ko nanata koo ngam faamde ɗum.
Hol no ɗiin konngi fof keɓortoo ?
E wiyde Mike Cohen, saɗre adannde keptingol sawta ko dañde faawru konnguɗi, woni keɓe. Tan, haa Google ari, addori yiylorde mum. Yiylorde Google alaa ɗo naatataa, alaa ɗo yettotaako. Ko ɗum tagi, nde waawii renndinnde keɓe ɗe keeweendi mum en ɓurti kala ko neɗɗo waawi miijaade : ko ɗum wonnoo caɗeele ; ndeke hankadi caɗeele keptingol daaɗe ñawndaama. Njiylawu e haala ina njogii ɗo nanndi haa heewi.Ngam faamde ko neɗɗo haali, Google yondintaako tan e yerondirde e sawtaaji moofti ɗii, alaa. Ma o ƴeewa kadi konngi ɗii to bannge njiylawu (no foti laabi yimɓe njiylotoo ɗum en ekn …). Yeru ko a wiyii « Paris », neɗɗo ina waawi faamrude ɗum « pas ri » (woni jalaani, e Farayse). Kono Google ina faama njiɗ-ɗaa wiyde ko wuro Paris ngoo, sibu oya faamamuya heewaani yiyleede e nder internet.
Tuugnorgal Google keptingol daaɗe renndini ko miliyaaruuji keewɗi taƴetine binndanɗe e dille. E wiyde Mike Cohen, ko « hedde 70 hitaande porseseer » ciynata huunde e tuugnorgal ngal. « Ruulde » porseseruuji Google ɗii ina waawi waɗde golle ɗee kala e nder hitaande wootere. (…).
O joofniri, kanko Mike Cohen gardiiɗo tuugnorgal keptingol daaɗe ngal Google oo : « min njiɗi ko gollirgel keptinirgel daaɗe ngel waɗta huutoreede e nokkuuji hee fof, e kaɓirɗe hee fof. Ko mbaaw-ɗon huutoraade kala, ko njiɗ-ɗaa gollirde telefoŋ maa kala, min njiɗi ko tawa aɗa waawa haaldude e makko. »
Ƴoogirde : Farhad Manjoo
Firo Bookara Aamadu Bah
________________________
Tesko : Ko sabu kimmugol ndeeɗoo winndannde addani en etaade firde ɗum. Ina gasa noon wooda heen geɗe « mettuɗe faamde » nde tawnoo ko geɗe joopiiɗe karallaagal ɓurngal seeɓde. Kono tan hay sinno ko e Farayse, ko noon faamamuya mum saɗtirta, alaa e sago taroowo o, yiyloo firo won ɗeen kelme kuutoraaɗe … Ko ɗum waɗi en nii fentude kelme kese e nder firo hee, nde tawnoo ko kelme ɗe cuwaa tawo saraade hay e nder ɗemɗe mawɗe ɗee (yeru hitaande porseseer). Ina jeyaa e ko addani en reerɗude e firde geɗe bayɗe nii, yiɗde hollude nafoore wonnde e naatnude geɗe men, haa arti noon e ɗemɗe men, gila e binndol haa e haala, e nder Google (walla e Yahoo … ??), sabu men yenaneede maa ɗum addan ɗemɗe men (e geɗe men goɗɗe …) saraade ko yaawi : ko sodorde. Ko yiɗde wiyde tan, hannde, alaa fof ko ɓuri « internet » e won ɗee gollorɗe bayɗe no « Google » himmande ɗemɗe men. Ko fartaŋŋe « janɗo » e men mo en potaani welsindaade so en njiɗaa heedde laawi ɗoo e duuɓi garooji. So en mbaɗii ɗeen golle, ina gasa ɗemɗe men ƴellitoo ko yaawi, so en mbelsindiima, en mbaɗaani ɗeen golle, ina gasa ɗemɗe men maaya, majja menndeŋ, sibu, weleede e metteede, nguurndam aadee en ko e karallaagal kesal jogori tuugaade e « janngo ɓadiiɗo » garoowo o.
—————————-
Kelmeendi
- Porseseer : processeur
- Ruulde porseseeruuji : muage de processeurs
- Hitaande porseseer : ko porseseer gollotoo e nder hitaande. 70 hitaande porseseer : gollal porseseer e nder duuɓi 70, walla golle 70 porseseer e nder hitaande wootere.
- cuɓal yeewtere : mode discussion
- ƴoƴre tafaande : intelligence artificielle
- yiylorde : moteur de recherche
Bookara Aamadu Bah (Ƴoogirde : Slate.fr)


text:
Caggal nde golle ɗee njokki haa jooni en etiima ƴeewde ko yuppaa e suɓngooji suudu sarɗiiji e nder falnde Raneeru. Ko heɓi winnditaade ko 21.235
Ko heɓii suɓaade ko 16.089
Ɗi ndewaani laawol 284
Ko heɓi naatde e booñ ko 15.800
Jaggaaɗi ɗi ko 16.084
Bennoo bok yaakaar heɓii: 7973
Bunt bi: 6469
Mankoo takaw senegaal 198
Mankoo yeesal senegaal 120
Kaddu askan wi: 159
Gañante: 220
Teemedere e dow ko heɓi naatde e dingiral cuɓagol woni 75,76%. Ko ɗumɗoo woni ko teskaa to ɓetgol golle e suɓngooji ɗi.
Wadde ko Aliw Demburu Sow woni gooto cuɓaaɗo e diiwaan oo.
Bookar sek Lewlewal Maatam


text:
Kala hitaande nde nguura ŋakki, keew-ɗen wiyde ko «hikka ko hitaande». Fulɓe kadi mbiyi «ko haalaa hikka, wonaa ɗum jangtetee mo wuuri». So tawii rawane e hitaande 2010 ndee, ndunngu, gulaali ngullii e Afrik bannge hirnaange haa teeŋti e leydi men, toɓo heewi ha yimɓe kaasti, sabu miɗo siftora, so kammu gijinooma, yimɓe fof ɓamda «bone waɗii kadi, ƴiiwoonde ƴiiwii»; Sihsihɓe e Njaayɓe ko maayɓe kulol, Jaakɓe e Jeŋjenɓe e Sohsohɓe ngonata ko e ubbude lamɗam, mo njiy-ɗaa fof ina mooloo Alla e bone toɓo e ilam.
Kala hitaande nde nguura ŋakki, keew-ɗen wiyde ko «hikka ko hitaande». Fulɓe kadi mbiyi «ko haalaa hikka, wonaa ɗum jangtetee mo wuuri». So tawii rawane e hitaande 2010 ndee, ndunngu, gulaali ngullii e Afrik bannge hirnaange haa teeŋti e leydi men, toɓo heewi ha yimɓe kaasti, sabu miɗo siftora, so kammu gijinooma, yimɓe fof ɓamda «bone waɗii kadi, ƴiiwoonde ƴiiwii»; Sihsihɓe e Njaayɓe ko maayɓe kulol, Jaakɓe e Jeŋjenɓe e Sohsohɓe ngonata ko e ubbude lamɗam, mo njiy-ɗaa fof ina mooloo Alla e bone toɓo e ilam.
Ɗo ngar-ɗaa e jonɗe fof ko ɗum haaletee
Wonaa ko arnoo rawane koo, yillitii en hikka. Hoɗii hikka ko ŋakkeende toɓo e ilam, haa jibini faayre mawnde. Faayre ndee ina nanndi e ko Njaay Saydu Aamadu wiyatnoo e yimre mum wiyeteende « Faayre », wonde « won miijo ina adda faayre, won e faayre ina adda ɗaayre, reedu ŋeera waya no waɗndu haayre, fof arani mi ko e miijo, miijo sahtu nde kaɗtii-mi, kaɗtii-mi e nder nguurndam ko tiiɗi ».
So en ƴeewii ko o haali ɗoo koo, ina nanndi e ko kewi hikka koo : toɓo toɓaani, ilam ilaani, sooño hawii hanndiima, heege ñippii araaraay. Maa ladde toɓee, tuɗa, huɗo fuɗa, leɗɗe mbilta nguboo, nde durngol dañee, jom ndariindi en ina ngondi e kulol e faayre kala, ngam miijaade hol to fayaa.
Ellee dogdu ko ko waɗi, ɗo tiindee anndaaka tawo sabu to Mali e to Senegaal haa leyɗeele Afrik hirnaange kala, sawru fiyndu gaay nduu, ko ko yettoyii toon. Waɗde woondu nduu ko wooturu, gooto fof ina naamnitoo hoore mum, hol no ndee hitaande taccirtee haa ndunngu mo wuuri, tee mo wuuri hay gooto anndaa ko addata.
Remooɓe ndaɗaani e ndee faayre, jeeri ena famɗi walla nii alaa, ko walo koo ɗamaamu mum faafaani.
Ko woni goonga tan sokla ina woodi, paaɗeele e caɗeele ko ko naati, sabu hay cogguuli ko ko ŋabbi, tee kaalis alaa, hay tuubakooɓe nana ngoytoo faaɗeende winndere, waɗde ‘joowde neɗɗo e dow neɗɗo nafataa cakkiiɗo oo’.
Haade noon sahaa oo ko nii addiri, waɗde gooto kala ɗo woni yo ɓeydo tiiɗnaade e liggey e ɗaccude joɗnde nde alaa ko addata so wonaa baasal e ɗaminaare, gooto fof yo ɗamino e Alla ina jogii ko gasataa. Fereeji puuyɗi e sahnga kewuuji, bonannde jawdi nde alaa daliilu, moni kala feƴƴa ɗo foti, fotndoo mo foti : bannde waɗi mbaɗaa, mo alaa ɗo fawii so wonaa addude gacce e koyeera. So dañal famɗii, yo ko yiɗaa koo famɗu, huunde fof noon maa gas haa heddoo daarol. Kadi mbiy-ɗen « unde seeɗa ɓuri sooynaade unooɓe ». Mballitoro-ɗen darnde e duwaawu, ko kanko Alla waɗi ko kanko ittata, yo o ittaan en ɗee caɗeele, o ittira ɗum jam e jam jam, o itta faaɗeende o lomtina en yaajeende.
Abuu Aamadu Joop to Likseyba Gorgol


text:
Holi ko moƴƴinta koɗdigal ? hay sinno mi nanaani, mboɗo sikki tan jaabawol miiji-ɗon ngol ko nanondiral, paamondiral, jahondiral, jokkondiral, kono kadi luɓondiral. Ko e ndeeɗoo helmere sakkitiinde (luɓondiral) njiɗ-ɗen yeewtude hannde.
Eɗen nganndi kay, neɗɗo waawaa jogodaade fof. Heewi tan ko njogo-ɗaa ko koɗdiiɗo alaa, tawa so hatojinii heen ene luɓo maa, tawa aan ne kadi, won ko a alaa, ko ɗaɓɓitiraa mo ndenndu-ɗaa nguurndam. Ɗoo noon, kaal-ɗen ko haala neɗɗo. Tee, no neɗɗo ñaamirta yara nii, no ñawirta sella nii, no o wuurdata o maaya so toppitaaka nii, no o majjirta so o alaa mo o jotondiri hay gooto nii, no o joñirtee so o jaɓaani gollodeede nii, no o ɗukkirtee gite, o dañora kadi caɗeele so o yondikiniima nii, ko noon leñol ne kadi sifortoo.
En njiɗaa juutnaade e firo walla facciro ko soomii e helmere leñol, nde tawnoo waasataa ɓurɓe en humpitaade ɗum. Kono eɗen nganndi kam engol waawi yerondireede e neɗɗo so tawii en tuugniima e ko kaal-ɗen dow koo. So tawii on njaɓanii kam ɗuum, waɗde paamen Pulaagu wayi ko no aadee nii. Aadee noon, wonaa kañum tan wuuri e aduna hee, soko wuurdi ko e aadeeji goɗɗi.
Waɗde leñol hoɗdata ko e leƴƴi goɗɗi. En mbiyiino en cifotaako ko woni leñol sabu men yenaneede won ɓurɓe en heen ganndal haawnaaki maa cifoo walla nii tawa cifiima haa ngasnii, kono tan, eɗen mbaawi siftinde. Eɗen nganndi kay, ko weli, walla lammi, walla haaɗi, heɓtinirtee ko dakamme mum. Ko uuri walla luuɓi anndirtee ko balngol mum. Dillo fof waawngo wonde, tinirtee woodii ko nanɗe. Ko yooɗi walla soofi ne kay heɓtinirtee ko jiyɗe.
Ko noon ne kadi, ko yaafi walla tiiɗi heɓtinirirtee memgol. Wonaa kumpa men noon, alaa e ɗii laabi fof ngol keɓtinirten leñol, so wonaa tawa tuugni-ɗen ko e maale peeñooje e ngonka neɗɗo jeyaaɗo e ngool leñol. Baɗe mum, haala mum, ñamri mum ngaadoraandi, jimɗi mum, ngamri, mum, ɓoornateeri (fakko) mum.
Eɗen nana ene wiyee ko pinal woni fittaandu leñol, kono ngaal pinal ne kadi ko ɗemngal laatii daabaa mum. Ɗum ene waawi firtude wonde kala leñol ngol haalaani ɗemngal mum, ene hasii pinal mum majja, tee so pinal majjii, ko ngal laatinoo wonki mum koo majjat, ɗuum woni leñol ngol.
So tawii en paamdii ɗoo, kadi en ngoongɗinii ko haalaa ɗoo koo, mbiyen ngaal ɗemngal, ko kañum woni jokkorgal hakkunde terɗe leñol ngol, kono kadi ko kañum jokkondirta terɗe ngool leñol e terɗe leƴƴi goɗɗi. Waɗde so tawii ngal aynaaka, ngal reenaaka, ngal toppitaaka, ngal alɗinaaka, jokkondiral laatotaako, tee so jokkondiral alaa, kaaldigal woodataa ; so kaaldigal alaa paamondiral woodata, ɗuum noon jibinta ko majjondiral.
E sahaa noon mo pine njulyultondiri, gootal fof yiɗi ɗemngal mum ɓura haaleede, ellee enen fulɓe eɗen kumpaa holi peeje lelnaten mbele ngal men ɓura ɓeydaade yaajde. Sabu men haraade e huutoraade kelme lugge ɗe njahdaani e jamaanu, njahdaani nii e hay e goonga. Sabu ndeen, ko mbiyaten JUKO koo, ko sahaa mo toɓo e ilam keewata, haa won e gure daande maayo pusa ngabboo jeeri. Oon sahaa aratnoo ko e lewru UT (Août). Hannde, UT ene daroo haa maaya tawa hay waadere memaani leydi. Nde tawnoo waalo wayrii naatde e remeede, ko ɗuum waɗi en nattii ruujde nde demminaare wiyatee uurii ndee. Waɗde holi ko waɗi eɗen nangtoo e wiyde lewru MEE (MAI) wiyatee ko DUUJAL ? Ko ɗoo njowaten yeewtere ndee haa winndannde faande so Alla haajii. Sabu alaa e sago kaalden goonga !
Malal Sammba Gise


text:
Battiya Bujhaade Tu Battiya Bujhaade Lyrics from Vaishali Samant - V sung by Vaishali Samant. Vaishali Samant - V movie stars . Vaishali Samant - V Releases on 1900-01-01.
Lyrics : Battiya Bujhaade Tu Battiya Bujhaade
Movie : Vaishali Samant - V
Music Director : N/A
Singers : Vaishali Samant
Lyricists : N/A
Genre : N/A
Battiya Bujhaade Tu Battiya Bujhaade Lyrics
chandra badan chhab baakee toree, akhiya kajar dore saham varan muskaan adhar dharee, hosh uda gaya more (mann moh liya tune rasiya, mann basiya akhiya kee churaa lee nindiya, mann basiya) - (2) mohe prit kee rit sikhaade, piya nainan mad chhalaka de toh pe vaaree vaaree jaanu, prem sudha barsate battiya bujhaade, (battiya bujhaade tu battiya bujhaade -2) chaahat kaa apanee tu diya jalaade - (2) Battiya Bujhaade Tu Battiya Bujhaade - (2) sudh budh mai kho baithee, divaanee ho baithee - (2) teree lagan me sajan samajhe naa harjaayee, chaahat kee gehraayee par par mai haree jatan, kis bidh me samajhau tohe julmee tu batlaade battiya bujhaade, (battiya bujhaade tu battiya bujhaade -2) chaahat kaa apanee tu diya jalaade - (2) battiya bujhaade tu battiya bujhaade - (2) ho nakhrawaalee raanee - (2) toree cha?li jawaniya sambhalake rakho naa ta? lut legi duniya sambhalake rakho akhiya me batiyaave, samajhe naa samajhaave - (2) kaiso anaadee piya, kaun anaadee jaane naa barjoree mat maaree gayee moree de baithee kisako jiya, todke laj ke bandhan saare phulan sej saja de, arre yee kaa kahlu battiya bujhaade, (battiya bujhaade tu battiya bujhaade -2) chaahat kaa apanee tu diya jalaade - (2) battiya bujhaade tu battiya bujhaade - (4) chalo bujhaadee


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Tag Archives: Bah
Gelo-den Sonna Fooli Bah (Folly BAH THIBAULT), ka Aljazeera English
Ko non tigiri woniri, fii Fooli BAH, ko yo en gelodo! Sabu non sonnaajo on hino suuɗitii gila ko ɓooyi. Wikipediya e hoore-mun yewtaali ko ɗuuɗi fii oo sonnaajo gooto. Ɓe wi’u tun wonde «Fooli Bah Thibault ko jaayndiyankeejo gollanoowo Aljazeera fewndo ɗoo». Ɓe ɓeyditi ɗon seeɗa ɓe wi’i : «O gollanii France 24 ka Une semaine en Afrique, fewndo maanditaare jowaɓere sinceede France 24 nden, Fooli Bah yaltituno e tintorngal jaaynde nden himo rokka kumpite».


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Monthly Archives: mars 2014
Gaaci: Koode Pulaar humpitii yaltugol koral kesal hikka
Koode Pulaar ko innde fedde sukaaɓe fulɓe Moritaninaaɓe yimooɓe e pulaar jillora hen faranse, sukaaɓe ɓen ko anndaaɓe lesdi Moritani, ɓe jinndii kadi nokkeeli heewuɗi e winndere nden. Hikka ɗoo, ɓe eɓɓii yaltingol koral (albon) keso, ɓe tiitori mo: « CultiRim », e maanaa« Pinal Moritani ». Koral kesal ngal ko e lewru arooru yaltata (Awriil) e wi’i maɓɓe.
Les noms de familles Fulbe (Jammooje e yettooje)
Les peulhs ont bien des noms de famille qui n’ont pas de lien avec l’aire culturelle mandingue et qui n’ont pas été crées dans le mandé. La migration des peulhs s’est faite de l’ouest vers l’est, du Fouta Toro vers de Maasina puis vers l’Adamawa (je ne parle pas de la migration plus ancienne, d’ailleurs sujet à caution qui aurait amené les peulhs de l’orient vers le Fouta). Si les peulh de l’Est ont perdu leur noms de familles, cela est du au contact avec le monde haoussa lors de leur passage à travers ce pays; il est bien connu que les haoussa n’ont pas de noms de famille.
Mawninen fii Taali men, ñannde noogay maarasi, ñalaande mawninirnde Taali
Sakiraaɓe teddduɓe,
Gila e hitaande 2004 nden, winndere nden fof halduno fotti suɓii ñalaande noogaas (20) lewru Maarasi (Mbooy) ndun ngam mawningol finaa-tawaa kafaaɗo e aduna on fow, ɗum woni Taali (Contes). E hitaande kala non tiitoonde suɓete e innde ñalaande nden, hikka 2014 on, ko ndee tiitoonde suɓaa « Monstres et Dragons », hiɗen gasa firirde ɗum « Sari e Bono » wano woowiraa non ka men.
Communiqué de l’Observatoire Kisal sur la crise en République Centrafricaine Mars 2014
La menace de la disparition de la communauté peule de la République Centrafricaine interpelle personnellement Kisal, Observatoire des Droits Humains pour les Pasteurs Nomades,en tant qu’organisation de la nation peule. Par ce communiqué, nous exprimons notre deuil pour les victimes, et notre consternation face aux exactions en République Centrafricaine. Nous appelons tous les amis des Peuls à se lever pour venir en aide aux victimes des violences et des massacres à caractères religieux et ethniques, dans ce pays.


text:
1 Mahammed Boun Abdallah DIONNE 2 Ndèye Fatou DIOUF 3 Moustapha Cissé LO 4 Aminata GUEYE 5 Abdoulaye Makhtar DIOP 6 Aissatou Sow DIAWARA 7 Aly LO 8 Salimata KORERA 9 Mouhamadou NGOM 10 Ndèye Lucie CISSE 11 Nicolas NDIAYE 12 Sira NDIAYE 13 Cheikh SECK 14 Aminata DlAW 15 Abdou MBOW 16 Marième GUEYE […]
Diiwaan Maatam e nder falnde Kanel ko loowanoo e sasa yuppaama gooto fof anndii ko heɓi. Heɓi winnditaade e doggol suɓngooji 2017: 96.293,heɓi suɓaade ko 53.369 e dow teemedere fof ko 55,42% heɓi suɓaade. E doggol heɓɓe toon 1.Pvd heɓi ko 106 2.C. mankoo T s: 688 3.E I d s: heɓi ko: 72 4.Rds: […]
Caggal nde golle ɗee njokki haa jooni en etiima ƴeewde ko yuppaa e suɓngooji suudu sarɗiiji e nder falnde Raneeru. Ko heɓi winnditaade ko 21.235 Ko heɓii suɓaade ko 16.089 Ɗi ndewaani laawol 284 Ko heɓi naatde e booñ ko 15.800 Jaggaaɗi ɗi ko 16.084 Bennoo bok yaakaar heɓii: 7973 Bunt bi: 6469 Mankoo takaw […]
To falnde Linngeer Winndiiɓe ko 103444 daande Wootɓe 59539 daande Woote mo feewaani 597 daande Woote laawɗinaaɗe : 58942 Bennoo bokko yaakaar darodii e 43444 Mankoo 4655 Wondiiɓe Abdullaay Wade : 3487 Pur 1413 Mankoo Yeesal : 656 Keewal wootɓe : 57;55 E KALA TEEMEDERE YAHYA BAH LEWLEWAL DAHRA JOLOF
Ceerno Alasan Sal yaltii lannda APR. Ko alarba hannde oo o habri ɗum. E ko o dallinorii ko wiyde lannda kaa ko gooto duhii heen tuuba, ka nattii wonde lannda potal to moni kala waawi rokkude miijo mum. Hade ngal ɗoo jaltal, ko tawa o jooɗiima ko ɓuri lewru caggal nde o riiwaa ne laamu […]
Duuɓi ina njawti ko ɓooyaani, ko waɗooɓe politik keewnoo fuuntude wootooɓe e so on ngotonii min, ma min mbaɗan on kajaa oo. Ellee jooni koko waklitii. E oo sahaa, ko ɓesngu Senegaal faami kartal ko njogitaari ngal ina ngijiro ndaartooɓe woote. E nder ɗuum seppooji puɗɗiima heewde e ɓeen gubbitooɓe so on mbaɗanaani min, min […]


text:
Miijo men ko yowitii e ngalɗoo damal, panndo-ɗen haa ngal uddee nde mbaawen silde sariya oo ko yowitii e oo fannu sabu eɗen mbaawi wiyde ko ɓuri tiiɗde e sariya jeyi leydi mo toŋ 83 127 ñalnde 5 suwee 1983 ko ɗoo fawii, sabu ma a taw ko ɗum ɓurnoo himmande tabitinooɓe sariya oo.
Kuulal 68 : Caggal nde lajal balɗe capanɗe jeegom ɗee joofii tuggi ñalngu takkugol bayyinaango fuɗɗii, tawde kay wonii alaa ɗo jedditaagol jeyi laamu yettii ɗum ummoraade e neɗɗo walla ñaawirde taƴnde sañ wullitaande, haakem ina foti yettinde ɗaɓɓaande ndee Goomu Jeerto masloowo luure jeyi leydi dente mo Muughataa ngam diisnaade ngu, so ina hatojini ɓennina ɗaɓɓaande ndee to Goomu Jeerto masloowo luure jeyi leydi denndaaɗo mo Wilaya.
Kuulal 69 : Lajal toɗɗangal e nder kuulal gardingal ngal, ina waawi dogde (fuɗɗaade) heen sahaaji caggal nde jedditiiɗo jeyi laamu habraa wonde wullitaango mum ñaagagol walla ɗaɓɓugol feewde e koohoowo ngam leydi ndii waasa rokkeede, jaɓaaka.
Kuulal 70 : So tawii won jedditiiɗo jeyi laamu leydi tawi yettinii ɗum ñaawirde taƴnde sañ e nder lajal no siforaa e kuule 68 e 69 gonɗe dow ɗee, gardiiɗo administarasiyoŋ ina foti yowde dokkirgol luɓal e mudda leydi ndii haa nde ñaawirde yettinaande ɗum ndee taƴi sariya oo.
Kuulal 71 : E nder batuuji Goomuuji leydi noddata ngam yuurnitaade ɗaɓɓaaɗe dokkirgol luɓal leydi e mudda, haakem e waali poti addude e nder ginol golle ɗiin batuuji ko leyɗeele ɗe ɓe nganndi njedditaaka ko jeyi laamu tawi ina yettina ñaawirde taƴnde sañ mum.
Ngam ɗuum ɗoon eɓe poti humpitaade e yeeso ñaawirde ndee wonde alaa ñaawooje jowiiɗe ɗo mum en ɗoo.
Kuulal 72 : Waali e haakem ina poti humpitde renndo ngoo miijo Goomu falnde e diwaan, takka kabaaru oo e nokkuuji laawɗuɗi keblaaɗi ngam ɗum. Oon kabaaru takkaaɗo e ɓalal anndinta ko rokkaaɓe ɓee ngonka leyɗeele dokkaaɗe ɗee, njaajeendi mum en e njaru mum en. Rokkaaɓe leydi njaha njoɓoya ko farlii e mum en e kaalis koo to sarwiis toppitiiɗo booñ ndenndaandi, ɓe keɓa e ɓeen kaayit seedamfaagal ko ɓe njoɓi koo. So koohoowo o yiyii ngal seedaamfaagal, o nodda dokkaaɗo leydi yo siif kaayit kunagol mum, ko adii nde rokketee luɓal leydi e mudda, hormaade sarɗiiji parliiɗi e dokkirgol luɓal leydi e mudda.
Caggal ciifgol kunagol no siforaa e tayre adiinde nde, koohoowo oo ƴetta dekkere wala aretee, rokkira luɓal leydi ndii e mudda e mbaadi cinndaandi e ooɗoo dekere.
Kuulal 73 : Woni e kunagol gaddotoongol dokkirgol luɓal leydi dowri ko sarɗiiji potɗi siyneede gaddotooɗi ciynugol, wonande dokkaaɗo luɓal leydi e mudda oo, ko farlii e mum to bannge gollagol leydi ndii e nder lajal cifangal e nder kuulal 57 gonngal down ngal.
Kuulal 74 : Tottirgol leydi e mudda ina waawi :
– heɓreede ndonu, so wonaa noon tawa keɓrunooɗo luɓal ina ruttii e joomum, won wasiya binndaaɗo mo woppunoo tawa ronooɓe mum walla ɓe o rokki jawdi makko ɓee ina njaɓi heedde e kala ko farlinanoo e makko.
– Yeeyeede walla rokkireede neɗɗo jeyaaɗo e leydi hee walla jogiiɗo neɗɗaagu keeriingu (fedde walla sosiyetee) sarɗaandu e Moritani so tawii kay kanko tottiranooɗo luɓal e mudda oo, o gollinooma e leydi hee ko ina waawi qiimeede ko feccere ko o fotnoo waɗde heen fawaade elajal duuɓi joy no siforaa e kuulal 57 gonngal dow ngal.
– Wostondireede e leydi ndokkiraandi panndungal walla tottiraandi luɓal leydi e mudda so tawii kay leyɗeele gostondirteeɗe ɗee puɗɗaama golleede walla remeede ko ina fota qiimeede feccere ko fotatnoo golleede heen no wasiyoraa e kuulal 91 gonngal dow ngal, e nder lajal duuɓi ɗiɗi tuggi nde dokkirgol luɓal ngal fuɗɗii ndee.
Maamuudu Haaruuna Joop


text:
Doggol ɓurɓe heewde ngalu e aduna oo yaltinaama. Haa jooni ko Bill Gate ari hoore e keewal kaalis. Ko jaaynde Forbes yaltini doggol ngolaltine hanki. Bill Gates ina moofti ko ina qiimee e 86 miliyaar dolaar. Ko ngol woni duuɓi 4 deggondirɗi ko Ameriknaajo oo ina ardoo doggol ngol. Debbo gadiiɗo e ngool doggol jeyaa ko Farayse. O wiyetee ko Liliane Bettencourt.Mooftal makko ko 39 miliyaar dolaar e feccere.
Afriknaajo gadano e ngool doggol ko Aliko Dangote mo Niseriyaa. Ko kanko woni capanɗe jeegoɓiijo e maggol. Ngalu makko ina hiisee e 15 miliyaar pawɗi.
1-Bill Gates Amerik, 2-Amancio Ortega mo Espaan.3-Warren Buffett mo Amerik
4-Carlos Slim Helu Meksik


text:
Ñalnde alet 5 suwee Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani (F.Ɓ.P.M.) yuɓɓinii ɗo Galle Sukaaɓe Kiiɗɗo ɗoo, maanditaare duuɓi mum 40. Tiitoonde ñalngu nguu ko « Duuɓi capanɗe nay kaɓagol majjere ».
Ñalnde alet 5 suwee Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani (F.Ɓ.P.M.) yuɓɓinii ɗo Galle Sukaaɓe Kiiɗɗo ɗoo, maanditaare duuɓi mum 40. Tiitoonde ñalngu nguu ko « Duuɓi capanɗe nay kaɓagol majjere ».
Hoohooɓe heewɓe tawtoraama kewu nguu ; ina jeyaa heen Sileymaani Kan hooreejo teddungal tataɓo Fedde ndee kam e Umar Idiriisa Saawo, hooreejo teddungal joyaɓo Fedde ndee. Ardiiɓe pelle ngenndiije keewɗe kadi nootiima heen, limten heen Mammadu Saar hooreejo Fonadh, Jaabira Maaruufa, hooreejo GERDDES, Laaji Tarawore, wonande Fedde Ɓamtaare Sooninke, ko jiidaa e terɗe Fedde ɓooyɗe, ko wayi no Yaayaa Mammadu Bah jeyaaɗo e sosɓe Fedde ndee, Saada Aan, hooreejo gadano Catal Nuwaasoot, Aamadu Malal Gey jeyaaɗo e tumbudu adanndu Fooyre Ɓamtaare, Abuu Mborom Gelaajo, ekn… Ina tawtoraa kewu nguu yoga e seernaaɓe duɗe Fedde ndee e huunde e almudɓe mum kam e arnooɓe heɓde seedanteeje mum en…
Caggal nde hooreejo Fedde ndee, hono Aamadu Umar Jah waɗi daartol kuɓtodinngol Fedde ndee, ko Abdulaay Muusaa Sal, kalfinaaɗo jaŋde holliti golle Fedde ndee to bannge jaŋde, caggal ɗuum, kalfinaaɗo kumpital Fedde ndee, hono Bookara Aamadu Bah waɗi seedantaagal golle Fooyre Ɓamtaare kam e golle fedde ndee to bannge karallaagal kesal.
Huunde e terɗe Yiilirde Ngenndiire FƁPM : Aamadu Jibeeri Sih, cukko kalfinaaɗo pinal, Abdullaay Muusaa Sal, kalfinaaɗo jaŋde, Aamadu Umar jah, hooreejo, Faatimata Sal, cukko kalfinaaɗo eɓɓooji, Bookara Aamadu Bah, kalfinaaɗo kumpital e Abdullaay Haaruuna Sih, koolaaɗo kuuɓal.
Sikke alaa, e teskaade nde FƁPM sosaa ndee, hono 1974, eɗen mbaawi wiyde ko kayre woni baaba mum kala pelle ngenndiije toppitiiɗe ƴellitaare ɗemɗe e leydi ndii. Oon sahaa, tawi miijo dille politik daraninooɗe ndimaagu e demokaraasi nder leydi ndii ina ɗaɓɓi keɓtingol “leƴƴi Muritani ko 4 : aarabeeɓe, haalpulaaren, sooninkooɓe e jolfuɓe”, kam e potal majji e potal ɗemɗe majji to bannge hakkeeji. Ɗuum hawri e pinal ngal sukaaɓe haalpulaaren janngatnooɓe leyɗe Arab (haa arti to Misra) ngartiri, so yiɗde ɓamtude kam enne ɗemɗe mum en. Ko ɗee ummanɗe ɗiɗi kawriti, njibinoyi Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani. Fedde ndee wuurii e suuɗaare fotde duuɓi ɗiɗi hade mayre heɓtineede ñalnde 4 suwee 1976. Won anndaaɓe ina njeyanoo e ɓeen iddiiɓe daranaade ɗum, ko wayi no Umar Mammadu lollirɗo Sileymaani Kan, walla ko wayi no yarham mum Jibi Hammee Lih, won heen ɓe keewaani limteede ko wayi no Abdullaay Siree Bah (jaaynoowo) en, yarham mum Muhammed el habiib Soh en, Abdu Caam ganndiraaɗo Aali Caam en, Abdul Buubu Soh en, e woɗɓe …
Fedde ndee findini leñol ngol e nafoore wonnde e binndugol e janngugol ɗemɗe ngenndiije, no sodorde ɓamtaare. Ko waɗaa e jeewte, gila e boowe haa e rajooji limotaako, tee alaa ɗo heddi e leydi ndii haa teeŋti noon e gure Fuuta ɗee.
So ɗemɗe ɗee keɓtinaama e kuule oktoobar 1979, Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije sosaama ngam jarribaade jaŋde majje e naatnude ɗe e tippudi nehdi e jaŋde leydi ndii, darnde Fedde ndee heedaani heen sara.
So humambinnaagu mumtaama e yoga e gure ladde haa e teeru Muritani, haa teeŋti noon e gure men, nder lowlowi Gidimaka walla to ɓuri woɗɗude e Asaaba e Gorgol (Fum Gileyta, Barkewol ekn…) ko sabu fedde ndee softunoode e ɗiin nokkuuji, hirjini, janngini toon awooɓe e remooɓe e aynaaɓe… E daawal 1978-1988 fotde 400 jannginoowo keblaama walla keblitaama e Catal Nuwaasoot e nder 17 rogere. Ko ɓeen, kam e woɗɓe heblanooɓe to Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije cari binndol cellungol ɗemngal ngal haa e nder leyɗe catiiɗe (Senegaal, Mali), sibu heblo maɓɓe laaɓtude e yuumtude. E ɗii duuɓi tati cakkitiiɗi, fedde ndee heblii jannginooɓe heewɓe to joɗnde Fedde ɗoo, heblo heso ñaastagol kattanɗe jannginooɓe e duɗe eɓɓaande Caritas e Manos, salndu hesuru addundu humpito heso haa teeŋti noon wonande jaŋde rewɓe mawɓe e nder leeɗe ɗo baasal ɓuri mawnude. E nder ɗuum Fedde ndee ina jogii hannde, e nehaande mum ɗoo (Y.NG), diɗɗal 60 jannginoowo kattanɗo, e gardagol goomu heblooɓe hoosɓe, jannginooɓe tolno I e II e jannginooɓe haa tolno III (huufo pelle e golle njeñu …), ko jiidaa e jannginooɓe wonɓe e cate, haa teeŋti noon e catal Kayhayɗi e Nuwaadibu…
Ɗum noon, So sukaaɓe jannguɓe jaŋde toownde mbaɗtii waɗtude won gannde lugge e ɗemɗe men, waɗi noon ko ɓe taw miijo ngoo, ɓe mahii heen, ɓe ƴelliti ɗum hannde.
Haa hannde kadi, eɗen mbaawi wiyde, e nder leyɗe ɗo fulɓe nguuri e diiwaan Saahal oo no diidorinoo, Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani jeyaa ko e pelle daraniiɗe ɗemngal ngal ɓurɗe wuurde e softude. A nde anndiraa wonde Fedde baafal, sibu hay to bannge kesam-kesaagu nde jeyaa ko e pelle etotooɗe nawdude ɗemngal e sahaa oo. So en ƴettii yeru :
Ina saɗi Fedde jogiinde Jaaynde wuurnde, nde faɓɓintaa e nder leyɗe men ɗee, tawi ko e Pulaar : Yo FOOYRE ƁAMTAARE ɓooy huɓɓude e yaynanaade en bolol. Fooyre ina yahra hannde e tonngoode mum 148. Ɗum firti ko nde ƴettitaa e lewru abriil 2006 faade hannde koo, nde yaltii laabi 120 !
Ina saɗi fedde jogiinde lowre internet wuurnde duuɓi 9 deggondirɗi, waɗne ñamri. Yo PULAAR.ORG (sosaande e darorɗe 2007) ɓooy laylaytude e nder geese (World Wide Web), kala befiiɗo e ngoo maayo jaajngo ngo alaa keerol woni internet, ara tuuɓa heen ganndal. Fotde 2 000 winndannde ina njollaa e lowre hee, toɗɗiiɗe fannuuji kala, tawi fotde 300 heen ko ganndal siyaas. Binndanɗe ɗee kadi ina ndenndinaa e mbaadi defte : Ganndal kuule Asamaan, Sida, Jaambareeɓe men, Al Hajji Mahmuud Bah, Tomaas Sankara, Manndela, Ganndal sawru, Dartagol naatgol koloñaal, Sariya Jeyi leydi, Weeyo ɓadiiɗo, Weeyo woɗɗungo, Lislaam e njiyaagu, Anndude Leyɗeele, ɓee hoohooɓe, Ñawu Jabet, nguurndam e maayde ɗemɗe ekn… Wasiyaaji kadi ina tawee heen wonande kuutorɗe ko wayi no tappirɗe ekn… Tuggi 2006 faayde hannde, lowe pulaar keewɗe cosanooma, kono ina famɗi heen guurɗe, walla keɓotooɗe e internet hannde gaa gaa pulaar.org, pulaagu.com e misiide.net.
FƁPM ina jogii kadi HELLO FACEBOOK wuurngo gila 2010. Ɗuum noon ko sabu yiɗde jokkoondirde e yimɓe heewɓe ko aldaa e keerol, haa teeŋti noon e sukaaɓe ɓee, ngam sarde e mum en en binndol e giɗli ɗemngal ngal.
FƁPM ina jogii duɗal keblorgal ko faati e informatik. E ballondiral e Fedde BELAA (fedde sukaaɓe janngatnooɓe e duɗe jarriborɗe) FƁPM udditii duɗal karallaagal kesal e lewru marse 2014 ngam heblude sukaaɓe waawoyooɓe sarde binndol ngol e jokkude jaŋde e nder geese rewrude e kuutoragol kaɓirɗe kese. Doge 3, e 49 almuudo njanngii heen kuutoragol masiŋ, ngoowtii sato dognirgal Windows, mbaawii huutoraade gollirgal Word e sinkude winndannde tawi kuutorii ko alkule pulaar (tappirde mum ina woodaa).
Bookara Aamadu Bah


text:
Ndenndaandi ɓesgu Siin, (e Sinuwaa koybinaaɗo : 中华人民共和国 ) walla ‘’Siin ɓesnuɗo’’ (mbiyen tan Siin) ko leydi Asii fuɗnaange. Ko famɗi fof, miliyaar e teemedde tati miliyoŋ fittaandu (1 300 000 000) Ina nguuri e mayri, woni jeegoɓal yimɓe winndere ndee.
Ndenndaandi ɓesgu Siin, (e Sinuwaa koybinaaɗo : 中华人民共和国 ) walla ‘’Siin ɓesnuɗo’’ (mbiyen tan Siin) ko leydi Asii fuɗnaange. Ko famɗi fof, miliyaar e teemedde tati miliyoŋ fittaandu (1 300 000 000) Ina nguuri e mayri, woni jeegoɓal yimɓe winndere ndee.
Kayri ɓuri leyɗe aduna ɗee kala heewde yimɓe. Siin ko leydi njaajndi, sibu wertallo mayri ko 9 677 009 km2. To ooɗoo bannge ko ndi nayaɓiri e winndere ndee. Ndi tuggi ko e powle Geec pasifiijo haa e kaaƴe toowɗe gonɗe fuɗnaange Tajikistaan (PAMIR), faade moraande Gobi, haa haayre Himalaya, haa e lowlowi duungel Inndosiin (Wiyetnaam, Kammboje, Laawos, Birmaani e Caylannde). Siin na heerondiri e 14 leydi. Kayri e Riisi ɓuri leyɗe ɗee fof heewde heediiɓe. Ɓeen heediiɓe Siin, tawi ko e njoorndi, ngoni : Wiyetnaam, Laawos, Birmaani, Butan, Nepal, Pakistaan, Afganistaan, Tajikistaan, Kirgisistaan, Kasakstaan, Riisi, Mongoli, Koree rewo. Njuuteendi keeri Siin ko 22 117 km (ɓurngol juutde e winndere ndee). Heediiɓe Siin, tawi ko e diƴƴe ko : Koree worgo, Japon, e Filipiin.
Ina wiyee ko ndi ɗiɗmiri to bannge ƴellitaare faggudu, walla nii, gila 2014, ko kayri heedi yeeso Dental dowlaaji Amerik to oon bannge. Konu mayri ɓuri konuuji winndere ndee kala mawnude ; ko ndi ɗiɗmiri to bannge njeeygu. Ko ndi tergal duumingal nder Goomu Kisal Fedde ngenndiije dentuɗe.
Tippudi mayri politik e faggudu ko keeriindi, sibu ndi nawdi ko demokaraasi e jiilgol tamingol, hono ko anndiraa « faggudu renndiyaagu jehre » (économie socialiste de marché), ɗum firti ko faggudu nduu ko faggudu hoore jawdi (capitalisme), kono endi waɗanaa keeri, tee ko laamu ɗowata ɗum. Doosɗe leydi ɗee ko nii cifirii ndi : “Dowla renndoyaagu les yamiroore demokaraasi ɓesngu, dow gardagol lannda ubriyeeji, gardagol tuugingol e kaɓɓondiral hakkunde ubriyeeji e remooɓe”. E nder ngardiika doosɗe leydi ndii, ina feeñninaa heen ko Heerto Maruceewo Siin (Parti communiste chinois – PCC) ardii fof, kadi miijanteendi dowla oo ƴoogi ko e miijooji Marx-e-Leniin.
Siin jeyaa ko e pine aadee ɓurɗe ɓooyde. Ine wiyee nii pinal mayri woni pinal duumingal ɓurngal ɓooyde e winndere ndee. Pinal ngal fuɗɗorii ko e daande maayo “maayo oolo” (fleuve jaune), reɓi feewde worgo (keɓtugol leñol Han en leyɗe Yangsi Jiang) e feewde hirnaange (leñol Han e Tang), keɓtugol Shinjang e Tibee (leñol Tsing en) e feewde rewo, hono Mandsuri e Monngoli (leñol Tsing en).
E nder ngolɗoo daartol juutngol, ɓooyngol, leydi Siin fecciima e cili keewɗi, caggal ɗuum rentiti. Jananinkooɓe kalfii ndi e cili ɗiɗi. Monngol en kalfii ndi e teem 13ɓiire, Mansuu en kalfii ndi e teem 17ɓiire, hay so tawii noon ɓeen mbattini ko huutoraade aadaaji siinnaaɓe e njuɓɓudi mum en ngam yiilde leydi ndii.
Idii wootiɗinde leydi ndii ko laamɗo biyeteeɗo Shin Shi Huang, coso laamu Shin (Qing) (dokkuɗo leydi ndii innde mum ndee), duuɓi 221 hade Iisaa. Ko ndeen Tata mawka Siin (la Grande muraille de Chine) mahaa. Siin wonti leydi mahiindi to bannge politik e ɗemngal e pinal ƴellitingal, daɗi winndere ndee kala e fannuuji keewɗi, haa arti to ñeeñe e safaara e karallaagal.
E njiimaandi leñol Han en (206 hade Iisaa haa 220 caggal Iisaa) e Tang en (618 haa 907 caggal Iisaa) e Song en (960-1279) leydi ndii ina deeƴi, ina duumii e jam. E oon sahaa Siin ina hiisee wonde leydi ɓurndi faayodinde e winndere ndee to bannge yimɓe mum e karallaagal mum e pentugol geɗe kese, teeŋti noon nde Tang en e Song en laamii ndi ndee ; hay so tawii noon e daawal hakkunde ngal, laamuuji leƴƴi ɗiɗi kaal-den dow ɗii, kareeli ɓesngu njolii e mayri haa ndi feccii. Ɗo yahanoo artaa fof, leñol Han heɓti laamu e hitaande 1 368… Ko tesketee ɗoo, ko hay e sahaaji nde Siin feccii ndee, pinal mayri fof e heewde eddaaji, yo won to bannge aadaaji ndefu, haa e ɗemɗe, e caccuki e sifaaji nguurndam, leydi ndii ina wootiɗi to bannge pinal e njuɓɓudi e politik, kayri fof e yaajde haa ɓurti. Waɗi nguuɗoo ngootaagu aaɓnaade ko binndol ngol tuugaaki no feewi e sawtawol, sibu ko ɗuum addani ɗemɗe ceertuɗe leydi ndii e calsalti mum en, waawde nanndude maaɗe mbinndiin.
E sahaa nde leyɗe tuubakooɓe njaaɓani jiimde winndere ndee, hawri ko leñol jiimnongol Siin ngol ina leefi ; ko ɗuum addani leydi ndii fooleede e cili keewɗi, tuggi “wolde opiyoom” (la guerre de l’opium). Siin rimɗiti tan ko nde fooli Japon e hitaande 1945 mawninteende hannde ndee.
Ndenndaandi ɓesgu Siin sosaa ko ñalnde 1 oktoobar 1949 caggal nde Heerto maruceewo Siin fooli Kiyoomintang.
Bookara Aamadu Bah


text:
O ɗanniima laabi 38, o taccii yolnde tolniinde e 307 139 km, so renndinaama, o waɗii balɗe 17 e waktu e hojomaaji 12 e nder weeyo (diwooje), o waalii ladde balɗe 91. Waɗi ngoo wiɗto ko lowre internet wiyeteende « Alakhbar ». Wiɗto ngoo bayyinaa ko ñalnde 11 ut 2012, waktu 16ɓo ina fawi hojom gooto.
O ɗanniima laabi 38, o taccii yolnde tolniinde e 307 139 km, so renndinaama, o waɗii balɗe 17 e waktu e hojomaaji 12 e nder weeyo (diwooje), o waalii ladde balɗe 91. Waɗi ngoo wiɗto ko lowre internet wiyeteende « Alakhbar ». Wiɗto ngoo bayyinaa ko ñalnde 11 ut 2012, waktu 16ɓo ina fawi hojom gooto.
Ɗum noon, Abdel Asiis ɓuri Siidi wul Seek Abdallaahi waawde ɗannaade.
Eɗen nganndi tan, hiisaade ɗumɗoo ina ɗaɓɓi wiɗtooji keewɗi e jot keewɗo. Kono hol nafoore majjum ? Ina gasa tawa ko sabu haalaaji kaaletenooɗi ndeen… Ndeen nde ɓe njiɗi follude laamu Siidi ndee. Sibu, ko gila e naatirde winndannde ndee Alakbar winndi « E hitaande 2008, ina jeyaa e dalillaaji ɗi Abdel Asiis hollitnoo, gaddanɗi ɗum jamfaade laamu Siidi, wiyde wonde oon ina heewi ɗanle ɗe ngalaa nafoore so wonaa yiɗde yiyeede, tawi noon leydi ndii ina wondi e caɗeele, njuɓɓule laamu ngollotaako. Kono tan, e hitaande 2011 ndee tan, Abdel Asiis ɗanniima laabi 16, o ƴaaŋii 29 laamorgo e gure teeru ».
Alakbar haaɗaani ɗoon, sibu ɓe kiisiima njaru ɗeen ɗanle Abdel Asiis : «lebbi 34 ɗanle makko ɗee, njaru mum en ko 872 299 579 mbuuɗu » walla mbiyen tan ko seeɗa ŋakki miliyaar ugiyya, « tee oon kaalis ko lempe gollotooɓe men njoɓata ɗum», ɗum firti ko kaalis buur, wonaa e poos makko o itti. Ɓe mbiyi wonde heen 606 208 216 ugiyya njoɓaama e hitaande 2011 ndee. Ɗumɗoon ɓurii «bidsee senaa fotde 70%, ina sowoo bidsee Ñawwirde rowrowre ndee fotde 420% (ɗum woni sowiima ɗum ko laabi 5,2) ». Ko noon kadi o «ɓurdiri bidseeji opitaaluuji Nuwaadibu e Neema e Rooso e Ayyuun e Kayhayɗi e Kiifa fof so ndenndinaama », ɗum « ɓurtii bidsee opitaal Nuwaasoot mawɗo oo tolniiɗo e 386 469 155 mbuuɗu, walla mo opitaal Seek Saayed oo tolniiɗo e 186 885 179 mbuuɗu ».
Ƴeewdee ɗum kadi e « bidseeji Diiso Toowngo Lislaam (67 410 000 mb), e bidsee Diiso Doosɗe (100 148 042 mb)… » ekn.
« E nder ɗiin 34 lewru ɗanngal, fotde 191 652 344 mb ko ndaamordi (perdiemi) yahdooɓe e persidaa Abdel Asiis ɓee. Ndi tolniima e 11 066 677 mb e hitaande 2009, ndi yettiima 66 572 344 mb e hitaande 2010, hade mayri yettaade 83 340 108 mb e hitaande 2011. Hakkunde saawiyee e sulyee 2012, ndi yettiima 30 673 124 mb. »
Ndaamordi ndii noon fawii ko e tolno joomum e nder laamu hee. Alakbar hollitii wonde ko pelle tati ngoodi : Hilifaaɓe e diisneteeɓe e Halfinaaɓe golle, ina « heɓa 500 Oroo ñalawma kala mbaɗi to Orop, walla 550 dolaar ñalawma kala mbaali Amerik, walla 500 dolaar ñalawma kala to Asii e 300 Oroo ñalawma kala so tawii ko e Afrik. »
Fedde rewnde heen ndee, woni Cukko Kuuɓal Dowla, cukko gardiiɗo kabine Hooreejo leydi kam e halfinaaɓe golle e diisneteeɓe to Pirimatiir (nokku mawɗo hilifaaɓe) kam e ammbasaderuuji e Kuuɓe Hilifaaɓe (SG guwarnama)… ɓeen ina « keɓa 350 Oroo ñalawma kala mbaɗi to Orop, walla 400 dolaar ñalawma kala mbaali Amerik, walla 360 dolaar ñalawma kala to Asii e 200 Oroo ñalawma kala so tawii ko e Afrik. »
Fedde tataɓere ndee, woni folsineeruuji laamu goɗɗi ɗii, ɓeen ne ina « keɓa keɓa 250 Oroo ñalawma kala mbaɗi to Orop, walla 320 dolaar ñalawma kala mbaali Amerik, walla 260 dolaar ñalawma kala to Asii e 150 Oroo ñalawma kala so tawii ko e Afrik. »
Gaa gaa ɗumɗoon, jaaynoonooɓe 7 (jaaynooɓe njoyo gollantooɓe laamu e jaaynooɓe ɗiɗo heeriiɓe ina njeyaa e ɗofto mawɗo leydi. « Ɓeen ne ina kaɓa 700 Oroo ɗanngal kala ».
Kelmeendi :
– ɗofto : délégation d’accompagnement
Fulo : Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : Alakbar
Jokkol : http://www.fr.alakhbar.info/4560-0-Mauritanie-En-34-mois-Aziz-a-fait-409-heures-de-vol-et-91-jours-a-letranger.html


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Toɓɓe Tawhiid (2)
Yaa ayyuhan’naasu
Ko onon yo yimɓe
Antumul fuqaraa’u
Ko onon woni waasuɓe
Ilal’Allaahi
Faade ka Allaahu
Wal’Allaahu
Kanko Allaahu
Huwal khaniiyu
ko Kanko Galo (Alɗuɗo) Yondiniiɗo
Alhamiidu
Yetteteeɗo
Wal wahadaaniyyatu
Gootimbaaku Makko
Law kaana
si tawno laatino
Fii himaa
no e nder kammuli maa ka nder leyƊe
Aalihatan
Reweteeɗo
Il’Allaaha
Ko wanaa Allaahu
Lafasadataa
Ɗi bonayno ɗi ɗiɗi kala
Wal quduratu
Bawgal
Innal’Allaaha
Kanko Allaahu
Alaa kulli say’in
E kala huunde
Qadiirun
Ko O hattinɗo waawude.
————————————————-
Waaju Hajja Mariama Keso Bah


text:
Lewru
Lewru[1]
Tagoore kammu Alla ɓurnde fof ɓadtaade leydi ko Lewru. Ngoɗɗeeki hakkunde lewrue leydi ko 384.000 km. Wuddowol lewru, hono ngoɗɗeki tuggi hakkundu lewru ter e hawngo mayru ko 1738 km. Ko fayti e teddeeki, leydi ena sowoo lewru teddeeki laabi 81.
So lewru ena taaroo leydi, ummortoo ɗum ko bannge hirnaange fayaa bannge fuɗnaange.
So a hooyniima jamma dow hoore ma, a ndaarii lewru ma a yih e mayru diiwanuuji ɓurɗi laaɓde e diiwanuuji ɓurɗi ɓawlude ɓurɗi niɓɓiɗde, hay so a alaa lonngorde.