text:
Gila e maayirɗe 2011, leydi Mali woni ko e tiimaandi mbonndi, tiimaandi maalde goomuuji innitortooɗi diine, jeeyooji dorog e tarafikaa en, wondude e fooɗaniiɓe jeytaare diwaan rewo Mali lollirɗo Asawaad. Ɗum fof noon, ina jeyaa ko saabii ɗum geɗe tati :
– Jiilgol laamu ngol fooƴtaaki e daawal ɗimmal laamagol Aamadu Tumaani Tuure, sabu ɓuri teskinde e ngaal daawal ko jeebagol laamu Mali keeri leydi mum, e burñitagol konu mum. Ko ɓuri teskinde ko hoohooɓe konu ɓee kala njiiɓiima haa boni e geɗe tarafik, e njeeygu dorog e tee, ɗum wonaa majjere ATT, omo tuumaa nii mbele kanko e hoore makko walla ɓalliiɓe mo (banndiraaɓe ɓadtiiɓe mo) naataani e ɗeen geɗe. Nii woni ko wonnoo faaro Mali (tiimtorgal demokaraasi e nder Afirik) wonti tan ko wutte jooɗɗo ɓoornaaɗo e ɓalndu wondundu e ñawu nguɗoowu.
– Pusgu leydi Libi e jangol Kaddaafi gonnooɗo mbootu mbaabnoongu denndaangal fusinooɓe e murtooji tuwareg en ɓennuɗi to Mali, e kitaale 1990-1995 e 2007-2009; sabu, e ɗiin sahaaji, ballal Kaddaafi walla Alaseri, wonnooɓe ndaartatnooɓe maslahaa hakkunde laamu Mali e murtuɓe tuwareg en, ko sakkude peeje tan no fitina ñifiri, kono wonaa safrude ko saabii ñawu nguu koo. Kaddaafi, e oon sahaa, nawi yoga e ɓurtuɓe tuwareg en haɓantenooɓe jeytaare rewo Mali, naattini ɗum en e konu mum, teeŋti noon e ceŋɗe deenooje mo. Yoga e ɓeen ngonti hoohooɓe fedde lollirnde MNLA saabiinde ummingol fiyannde e maayirɗe 2011 ngam faltaade diwaan Asawaad oo.
– Pollugol laamu ATT e gardagol Kapiteen Sonogo e lewru marsa 2012. Ɗum ɗoon ne ko kaawis goɗɗo sabu yaakoranoo ko pollugol laamu ngu faanditaa heen ko yuɓɓitinde konu Maali ngam falaade goomuuji ownooɓe ɓee (terorist en) e ɓurtuɓe MNLA wonɓe e mooɓde leydi Maali kala sabu ɓe keɓtii 2/3 (tataɓe ɗiɗ leydi ndi) e tee hay mbuubu ɗojjaani; ɓuri teskinde nii ko militeeruuji polluɗi laamu ATT ɗii ɓuri woƴde ɗum en ko fooɗondirde e siwil en laamu e nafooje gonɗe heen, ɗum ɓeydi ko feccude renndo Maali e gollotooɓe mum politigi.
Laamu ”jihaadi“ walla laamu ownooɓe ?
Cikku-ɗen ko nde innde ɓuri wonde sifaa maɓɓe sabu konngol “jihaadi” e nder hakkillaaji juulɓe ko daranaade haɓde e heeferɓe ngam naatnude ɗum e diine lislaam, ɗum ɗoon noon so won ɗoo fotnoo huccineede wonaa e nder leydi Maali, sabu hay so tawii tan ko goodal Tummbuktu ina hollira wonde diine e lislaam ko ɗoon tuddini e nder duuɓi jappondirɗi tawa nii en nduttaaki e jihaadi ndi Alhajji umar Taal umminnoo toon e teeminannde 18 jiidaani e gostondire galɗuɗe hakkunde leyɗeele aarabeeɓe e leydi Sudaan (Maali hannde) gila e jamanuuji gadiiɗi ɗum. Ummantooɓe jihaadi tuugnotaako e njeeygu dorog e kala ko rewaani laawol walla diftagol jaambureeɓe ina ɗaɓɓira laamuuji mum en kaalis.
Ko hedditii e hakkilaaji Malinaaɓe e nder laamu ownooɓe nder lebbi sappo (10) tiimaandi maɓɓe ko juuɗe taƴaaɗe, rewɓe larbeteeɓe e mbeddaaji, kiiɗal sukaaɓe, kaɗgol yimɓe heɗaade jaaynirɗe kumpital (rajo e telewisiyoŋ), duppugol duttorɗe diine, kelgol genaale annduɓe e waliyaaɓe, tiɗɗugol kala geɗe pinal e wellitaare…. Maa wood naamnitiiɓe hol to MNLA woni sabu oon goomu tuwareg en adiiɓe umminde fiyannde ndee, innitortoo ko wonde demokarat en daraniiɓe jeytaare rewo Mali. Maa taw ko ɓuri “sasa yanii e woyndu” sabu ɓeen ina wayi no heɓtii ɗum en ko “roondaade haayre, ɓoccitoo yana e koyɗe mum”, ɓe laatanii ownooɓe ɓee tan ko no ardotooɓe uddita laawol caggal ɗum mbiyee yoo njoño. Ɓeen ɓe ɓe udditani laawol ngadorii ko kamɓe, ndiiwi ɓe e nokkuuji ɗi ɓe njooɗinoo kala : Tummbuctu, Gaawo e Kidaal; Nii woni, Aqmii e wallidiiɓe mum, Ansaar diin , Mujao ekn.. kawi kanndii, tali Maali, gooto heen fof jogii tuddunde mum e nder leydi hee.
Mali wontii pecce ɗiɗi : rewo ina mooɓi gure ɓurɗe himmude e mum : Tummbuctu, Gaawo e Kidaal, worgo ko ina qiimee e 1/3 leydi Maali woni ko hedditii e tiimaandi Bamako tawi keerol hakkunde maɓɓe rewi ko dow wuro Moɓti e Sewaare tawi ko heerondiri ɓe timmaani teemedere 100 kilomeeteer. Ngaal cooynondiral juutii seeɗa kono nde wonde goomuuji ownooɓe paamii wonde keblagol CEDEAO wayi ko no “yaadu heende nii”, ko hedditii e laamu Mali e gardagol Sonogo won ko hiilnii ko wonaa kisal Maali, ɗi pelliti diwde “keerol nanndirangol” so etaade yaaɓande Sewaare, wuro ngo nganndu-ɗaa ko tuddunde larme Maali wonnoo etee, ko nokku jogiiɗo himme e kala golwole baawɗe ummaneede e ko fayi arde. Ko ɗum saabii pellitgol leydi Farayse naatde e hare ndee.
Ñalnde 11 saawiyee konu farayse ummoriingu e tuddunde mum to leydi Caad ardii e beeyooje mum sompi kaɓirɗe mum e tuddunde koonunayaŋkoore Sewaaree, ummanii furtinde goomuuji ownooɓe sordinnooɓe e nder gure Tummbuktu, Gaawoo e Kidaal; Ko ina tolnoo jooni e lebbi ɗiɗi ko e ndee hare wonaa, konu Farayse riiwii ɓe e nokkuuji ɗii kala e ballondiral e ko ɓuri laaɓtude konu Caad sabu nokkuuji ɓurɗi saɗtude ɗii ko wayi no Gaawo e Kidaal e tuddule ownooɓe lommbiiɗe e nder kaaƴe Tasaliit e hayre “Adraar Iforaa en”, ko caadnaaɓe ngoni fedde baafal. E ñalawma hannde oo, konu Farayse waasii fotde soldateeɓe nayo e ofisiyee gooto (5), cadnaaɓe mboomoraama ko ina tolnoo e sappo e njoyo neɗɗo (15), arme Mali, e ko tinaa, ina foti waasde ko ɓadtii soldateeɓe capanɗe njeegomo (60). To bannge goomuuji ownooji ko waasi e yimɓe ɓurii teemedde njeegomo (600), kono jaayu ɓurɗo bonde mo ɓe ndañi ko maayde won e hoohooɓe maɓɓe ko wayi no Abuu Seyd, alserinaajo, ina haalee suwaa tawo laaɓtude e biyeteeɗo Muktaar Bel Muktaar lollirɗo “Ɗokko” hay oon ne, ko alserinaajo. Ɓeeɗoo ɗiɗo ko e koyhoyi goomuuji ownooji njeyaa, ɓe ngadii hamminde tawo ko leydi maɓɓe Alaseri e kitaale 90, ɓe pelloyii hay Afganistaan, ko ɓe jagge tiiɗɗe e dillere winndere ownooɓe innitirtooɓe lislaam. Ko ɗum waɗi maayde ɓe, ko tolsere mawnde wonannde ndeen dillere.
Hannde, larme Farayse e Caad kanndiima diwaan rewo Maali oo kala, teeŋti noon e cordingel ownooɓe ɓee e nder kaaƴe “Adraar Iforaa en », sabu ko tawaa toon e kaɓirɗe e njogitaaje hollirii ko toon, ko tuddunde maɓɓe tigi. Kono kadi, laaɓii en wonde hare ndee joofaani tawo, sabu e oo sahaa, Goomuuji ownooji mbaɗti ko hare “betel” (guérilla), nde ɓe paami ngarmi-ngaraa waawata aaɓnaade hakkunde maɓɓe e maalde nde Farayse tafi ndee, ɓe carii e nokkuuji hee kala, teeŋti noon e saraaji Gaawo, ɓe ngunndo won e gure walla ɓe kuutoroo “njanguuji wartaare” (attentat suicide) saka kadi, e nder hakkillaji maɓɓe ko jihaadi ɓe pellata, ɗo gooto e maɓɓe maayi fof “ko aljanna fayi”. Ko ɗum ɓuri wonde hannde ngoƴa dowrowo wonande silooɓe politigi : So tuubakooɓe Farayse (hooreejo leydi maɓɓe hollitii wonde ɗoo maayirɗe lewru abiriil ko ɓe fuɗɗotooɓe hootde) njahii, hol gaddotooɗo kisal Maali?
Jooni woni e miijeede ko hol no Fedde Dowlaaji Dentuɗi (ONU) ɓamtirta golle ɗee, MISMA (fedde militeeruuji Afiriknaaɓe wonɓe hannde Maali) wonta e njiimaandi ONU, ina yaakoraa e oon sahaa maa ɓe ndañ jawdi no ɓe ngollorii mbele eɓe ndewindoo kisal Maali.
Hol ko addi Farayse Maali?
Ɗum roondiima haala keewka, sabu won wiyɓe wonde addi toon Farayse ko yiɗde tiimtude Maali laawol goɗngol ngam naftoraade ngaluuji ɗaminoyaaɗi toon ko fayi arde (peteroŋ, iraniyum ekn…), kono kadi won yiyruɓe ɗum e yeeso diine, wonde ko heeferɓe naatti e diwaan oo, won nii hoohooɓe diine e nder Moritani mbayyinii miijo (fatwa) wonde kala jaɓɗo walla ballitɗo Farayse e wolde he ko “goofɗo Alla”.
Kono ko ɓuri heewde e dowlaaji e yimɓe, miijo mum en ko waɗi koo, ko huunde moƴƴere sabu so Farayse araano, ownooɓe ɓee maa njettoytono Bamako, tawde woni larmeeji Afiriknaaɓe ndoŋkaama yoo nootito, etee, e oon sahaa, ɓe mettat yaltinde leydi ndii. Ngoon miijo holliti ko bonannde ownugol hakkillaaji e nder aduna oo, ɗo tolnii ɗoo, teeŋti noon so tawii anniyaaji maɓɓe; e ko teskaa, ko eggude e won e nokkuuji (Afganistan, Somali, Yemen…) ngam sompude tuddunde hesere e nder diwaan saahal oo, sabu ko e oon nokku ɓe ɓurata jogaade wellitaare to bannge nokkuuji mogginorɗi. Maali ne, ko leydi ndimɗanndi hoore mum, ina jogii hakke eeraade kala mo yiɗi ngam arde faabaade ɗum, won koohoowo politigi gooto moritaninaajo wii “joolotooɗo e maayo faltotaako juuɗe ɗe weeɗetee ngam faabaade ɗum”. Ko waawi heen wonde kala, ko ɓurnoo himmude koo, ko hol no Maali heɓtirta leydi mum, ɗum ne dañaama, hol ko Farayse waɗiri ɗum, ina gasa tawa wonaa njurum ndeeraagu mehu, walla giɗli maɓɓe e malinaaɓe. Eɗen njenana tan ko yiɗde tawo danndude hoore mum e nafooje mum, sabu so eɗen teskii, ɗii duuɓi kala, yoga e difteteeɓe ina ɗaɓɓiree kaalis ko Faraysenaaɓe so wonii ɗoon e Maali walla Niseer ekn… ɗum fof kadi, ina telɓini golle sosiyeteeji maɓɓe gonɗi e oon diwaan, ko ɗum waɗi eɗen mbaawi wiyde tan, ko yiɗde maalinaaɓe tawtawtondiri e nafoore Faraysenaaɓe.
Ɓesngu Maali kam hollirii weltaare mum e faabuya Faraysenaaɓe tawde wonii hannde eɓe ne ceppa, eɓe njima Farayse e laamɗo mum, eɓe ciŋkiri mbeddaaji maɓɓe e geɗe maɓɓe kala ciiri leydi Farayse, hay Idiriis Debi laamɗo Cad fuɗɗiima heƴde heen.
Ngonka politigi Maali hannde
So tawii won e peeje ownooɓe hakkillaji ko diftaade yimɓe ina ɗaɓɓira laamuuji mum en kaalisaaji, to Maali ko goomuyel militeer en, e gardagol Kapiteen Sonogo diftii geɗal politigi ko wonaa ko mum en, parlini e gollotooɓe politigi jiiɗe mum en daɓɓe : huutoraade joɗnde mum e laamu ngam ɗaɓɓude teddineede e heɓde nafooje dañeteeɗe e laamu. Hannde, oo alaa ko woni haaju Sonogo so wonaa ɗaɓɓude palaas toowɗo, njoɓdi keewndi e lorde kala moo welaaka diine mum (jaaynooɓe, laamɓe ekn..), ko wonnoo sabaabu pollugol makko laamu ATT o yejjitii ɗum : o woƴaaka haɓoyde e ownooɓe, saka moƴƴitinde ngonka konu Maali, o wontani ɓesngu maali ko “ƴiyal palingal e goddol”.
Ko woni ngoƴa hannde ko hol no Mali ruttortoo e demokarasii so tawii jam e kisal dañtaama e leydi hee. E nder kappanɗe laamu Jonkunndaa Tarawore, ɓe nganniyii yuɓɓinde wooteeji ko ɗoo e lewru suliyee 2013, kono hay gooto goongɗinaani ɗum tawo, sabu gaggaaji keewɗi inan ɗoon tawo : darnde bonnoore Sonogo e goomuyel mum militeer en, kisal timmungal dañaaka tawo e fawaade haa hannde e caɗeele kawreteeɗe e piyanɗe ownooɓe sahaa e sahaa kala, hol darnde MNLA e ko fayi arde hay so tawii ɓe nattii fooɗanaade jeytaare diwaan Asawaad oo. Ɗum fof yanti heen kadi ko eggugol hoolaare hakkunde won ɗiin leƴƴi, teeŋti noon e ooɗo sahaa ɗo eeraali keewɗi kollitta wonde larme Mali inan golla golle kaantare feewde e leƴƴi tuwareg en, aarabeeɓe e fulɓe sabu tuumde ɗum en wonde mballitiino ownooɓe. Laamɗo Farayse noon wiyi ko e “ lewru suliyee 2013, maa wooteeji mbaɗ, etee ɓe ngalanaa ɗum ɓerɗe ɗiɗi”, en ngannda noon hol to o fawi ɗum, mbele nii eɗum woodani mo. Hakkunde MNLA e laamu Farayse noon won ko laaɓtaani tawo, wayi ko no haa jooni, won yaakaare ɓe njogii e fedde ndee, no Sarkosii e Abdul Ajiiju ɗaminorinoo nii, wonde eɓe mbaawi wonande ɗum en heɗɗaawo e ownooɓe ɓee, ko laataaki e dumunna ɓennuɗo oo. Faraysenaaɓe njaɓaani larme Maali yettoo diwaan Asawaad oo, hulde hoto ɓe mbaddude e yimɓe MNLA, kono, hol no ndimaagu leydi Maali timmirta tawa ɓe njettotaako e nder keeri maɓɓe kala.
Ko goonga, hannde, leydi Maali heɓtii ndimaagu e nder keeri leydi mum, kono ina heddorii ngoƴa dowrowo, ɗum woni hol no jam e kisal ngartirta e nder renndo he? Ɗum ɗaɓɓi ko ɓesngu Maali kala, denndaangal gollotooɓe mum politigi, pelle renndo, juɓɓule diine ekn… ndartoo ndenndina peeje mum en e peelelaagal mum en, mbele ina pera laabi kesi, laabi kaaldigal e nanndiral ngam mahtaade leydi ndii e dow demokarasii e ƴellitaare ko aldaa e ɗawre hay gooto. Woodani hoɗdiiɓe e heediiɓe maɓɓe ko wallitde mbele ɗum ina laatoo, teeŋti noon e Moritani.
————————————–
Wolde “Serval” (culuyel walla cewngel jaawle) : “Sawru gorle weñcitiima”
Culuyel : Barogel ladde taweteengel e jeereende saahel, ɓuri ullundu yettaaki boy ina sonnga, ɓanndu ina abbitii e wutte ngatam, ina gasa ko ko keewɗen innirde e nder won diwanuuji e nder renndo fulɓe: culuyel walla cewngel jaawle.
Larme farayse tolniima e nder wolde maali he e ujunaaje nayo neɗɗo 4 000, e nder haala hooreejo leydi maɓɓe, “maa ɓe ustu soldateeɓe ɓe haa heddito ujunere wootere 1 000 ɗoo e maayirɗe hitaande nde”, soldateeɓe afiriknaaɓe keɓɓitoo o jokki noon e wi’de kono “min ngoɗataa”, ɗum firti ko tuddunde maɓɓe nan ɗo cad ɗo.
Konuuji Afirik ɗii, gaagaa Cad, kolliri keɓanaaki hare nde, CEDEAO fedde fotnoonde huufde golle ɗe fof alaa ko waɗi tawo sabu ŋakkireede kaalis e kaɓirɗe.
Gelaajo


c: text/html

text:
– Wonnoo ɗoo, ko mbaroodi e fowru e rawaandu.
Ɓe ndenndi ngaari e mbeewa e bortel. Mbaroodi wii : « Rawaandu, haadi ko aan woni cukalel, feccan en. » Rawaandu wii : «Ɗum kay feccii hoore mum : haadi ko aan woni mawɗo, naw ngaari ndii, Fowru nawa mbeewa baa, miin, mi nawa bortel ngel. »
Ndeke mbaroodi welaaka ɗuum : woni e mum, ko nawde fof. Tan mbaroodi fiyi takkere mum e reedu rawaandu : tetekki rawaandu njalti. Rawaandu maayi siinyi nyiiƴe ! Mbaroodi wii : « Fowru, feccan en. »
Fowru huli, ndu wii : « Ɗum kay feccii hoore mum : a hiirtoto ngaari ndii, kasitoɗaa mbeewa baa, ngottoɗaa bortel ngel. » Mbaroodi jali wii : « Holmo janngin-maa ndee ɗoo feccere ? » Fowru wii : « Janngini mi ndee ɗoo feccere, ko siinydu nyiiƴe nduu ! »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abdul Bookar Kan jibinaa ko hedde 1830. to Daabiya Odeeji. Taaniiko Aali Dunndu ene jokkondirnoo sanne e Satigi Fuuta kam e Seɓɓe Koliyaaɓe. Hedde 1776, nde doole laamu satigeeɓe ustii, o ɓallitii dillere seernaaɓe nde. Sehil makko Hammadi Bukkari (sehil Almaami Abdul Ŋaadiri, e diisnondirtee ɗo mum) hollimo Almaami Fuuta. Nde Hammadi sankii, Aali Dunndu wonti gooto e hoohooɓe e diisnondirteeɓe ɓurɓe ɓallaade Almaami Abdul Ŋaadiri. E hitaande 1805, nde Almaami waraa, Aali Dunndu darii darnde maantinnde e nder ge ɗe dawrugol Fuuta, etee ko sabu makko ɓiyiiko biyetee ɗo Bookara Aali (baaba mum Abdul Bookar) wa ɗaa JAAGORGAL Fuuta. E hitaande 1855, hade Bookara Aali woppude « palaas » mum Jaagorgal, e nootitaade e noddaandu Sayko Umaar Taal to Kaarta, tawui ko o heblii ɓiyiiko Abdul Bookar, mbele ene lomtoo mo.
Hol Abdul Bookar Kan ? Hol ko o gollii ?
E ko duttorɗe kaali, Abdul Bookar ko gorko timmu ɗo, joom doole, darnde hakindiinde; ko o pin ɗo, peer ɗo to bannge dawrugol. Ko o harbiyanke cuus ɗo. Kaaraysiriyaagal makko addani mo sehilaaɓe, e watulaaɓe heewɓe, to bannge Tooroɓɓe, e Seɓɓe, e Jaawamɓe. O janngi Ŋuraana Ko e wuro Seeno Paalel, to Damnga, kono o joofnaani jaŋde makko, sabu baabamakko yi ɗnoo ko o wona Jaagorgal. Nii woni o nodditi mo, yo o ar, o tawtoree jonnde Jaagor ɗe Fuuta (fotnde to ɗ ɗaade almaami Fuuta). Kono ko e hitaande 1860, tawi omo yahra e duuɓi capan ɗe tati, o naati e dingiral dawrugol, caggal nde mawniiko Mammadu Aali Dunndu yehi nootitoyaade Sayko Umaar Taal. Gila e fu ɗ ɗoode golle makko yimɓe nganndi ko o gardii ɗo timmu ɗo. O dariimayo Fuuta heɓ ndimaagu mum, omo jeyaa e ngenndiyankooɓe ɓurɓe daraade e haɓde e koloñaal en, kam e wallidiiɓe mum en. O saliima abbaade Sayko umaar, sabu e miijo makko jahgol Fuutankooɓe to Sayko (e caggal ɗum to Laamii ɗo Juulɓe, hono Aamadu Sayko) ene usta doole Fuuta, ina addana tuubakooɓe laamaade ɗum ; ko ɗum nii addani mo luurondirde e Aali Buuri Njaay. Caggal nde Kayhay ɗi « bommbaa », Aali Buuri wiyi mo yo o ar ɓe ngabboo Laal ɗo Juulɓe, kono Abdul Bookar salii yahde, hade hokkude tuubakooɓe sago mum en.
Hol daliilaaji Farayse ene Bommba wuro Kayhayɗi ? Hol no wuro ngo bommbiraa ?
E hitaande 1890, Clement Thomas hono Guferneer Ndar felliti ummanaade diiwaanuuji ɗi ɗi ɗo harbiyankooɓe ɓurnooɓe dartanaade tuubakooɓe ngoni, hono Aali buuri Njaay (mo Jolof) e Abdul Bookar Kan (mo Boosoya). Sabaabu mum ko Kolonel Archinard nana funnaange, ene haɓa e Laam ɗo Juulɓe, ene yi ɗi heɓtude leydi Sudaan (Mali hannde). Ɗum noon laatotaako so wonaa ɓe ñifa golwole gon ɗe Fuuta ɗe, ɓe keedta bannge gooto. Ngam siinude feere nde, Kumaandaŋ Allys ummanii jeeyngal mawngal ngam bonnitde Abdul Bookar, e seerndude ɗum e Fuutankooɓe. Kala ɗo o yettii, o wiyata ko Abdul « moolii gaño Farayse ». Allys yuɓɓinii yeewtere mawnde to Hoore Foonde, hoohooɓe Fuuta fof noddaa yo ngar. Abdul Bookar salii tawtoreede sabu ko ɗo mum, Aali buuri Njaay, bismaaka e jonnde ndee.
Siidi Ahmed Wuldu Heyba tawoyi mo to o wonnoo e rewo, wiyi mo hoto o mool « gaño farayse ». Abdul salii.
Ibraa Almaami e Fuutankooɓe wo ɗɓe, e hoohooɓe Wulaad Eli en, njuɓɓini jonnde ñande 7 suliyee 1890 to wuro Pete, ngam sakkude peeje no ɓe ndartorii konu Jolof. kawriti e fuutankooɓe.
Siidi Ahmed Wuldu Heyba ñaagii tuubakooɓe Farayse yo mballu ɗum moolaade e bone Abdul Bookar Kan. Fuutankooɓe mbinndi ɓataake to Allys, ɓe mbiyi mo ɓe ngondaani e Abdul Bookar e Aali Buuri.
Ñande 26 suliyee 1890, Guferneer Ndar – Clement Thomas – winndi oo ɗoo ɓataake feewde e Cukko Kuuɓal Dowla (Sous secrétaire d’Etat) :
« Abdul Bookar e Aali Buuri ceegiima, nana moolii bannge rewo maayo mawngo. Batte mum ko uujo Fuutankooɓe heewɓe feewde toon e maɓɓe. Kayhay ɗinaaɓe ina mballa ɓe. Mi yamirii laana (cuurki) mbiyeteeka « La Cigale » yo ummo wuro Kaay (to Sudaan), ara, werloo bommbooji mum fof e wuro Kayhay ɗi. Heɓtude en oo ɗoo nokku e mudda ene himmi. Mbe ɗe ñaagii yamiroore : soofaaji (soldateeɓe), e kuutor ɗe Posto o ma ngummito ɗo ñande 10 uut. »
Message en français : « Abdoul Boubacar et Ali Boury Ndiaye réfugiés sur la rive droite provoquent l’émigration des gens du Fouta. Ils sont aidés par les habitants de Kaédi. J’ai ordonné à la » cigale » de quitter Kayes pour bombarder Kaédi. L’occupation provisoire est absolument nécessaire. Je demande autorisation : troupes et matériels du poste partiraient le 10 août ».
Sikke alaa, jaabawol Cukko Kuuɓal Dowla o leelaani : « Mi jaɓii heɓtude e joo ɗaade e nokku he e mudda ».
« La Cigale » yettii Kayhay ɗi ko ñande 28 suliyee 1890, saanga waktuuji 7 kikii ɗe, hedde futuro, ka joofi bannge worgo, ka kebli kanuuji makka fof. Janngo mum, subaka law, saanga waktuuji 6 e 30 hojom, ko kure e bommbooji pindini Kayhay ɗinaaɓe. Fotde 45 hojom, « La Cigale » yuppii e Kayhay ɗi, teeŋti noon e leegal Tulde : 45 kanu 4 mm, e 100 kanu wolweer, e fotde 1000 kartus.
Heen kanu gooto yani ko e jumaa Tulde. Fotde cuu ɗi sappo cumi, yimɓe 30 maayi. Heewɓe e dañɓe wuurde ɓe mooloyii dow kaaƴe gon ɗe e saraaji Kayhay ɗi, wo ɗɓe peewi Awoynaat, Moonngel, ekon.
Caggal ɗum, Guferneer Ndar yamiraa yo o « heɓtu wuro ngo e mudda, o maha daakaa (camp) farysenaaɓe e dow haayre Kayhay ɗi ». Mahngo ngoo fu ɗ ɗii ko ñande 28 uut 1890, gasi ko e lewru saawiyee 1891.
TESKO : Kala ji ɗ ɗo ɓeydude humpito mum e daartol Abdul bookar Kan ene waawi janngude defte keew ɗe ballifaa ɗe e farayse, haa arti e ɗee ɗoo defte :
– Oumar DIOUM, « La pénétration coloniale française dans le Fuuta Tooro :la résistance d’Abdul Bookar Kan 1862 – 1891, Mémoire de fin d’Etudes, ENS, Nouakchott, 1982 – 1983, 101 pages.
– Racine Mamadou LY, « Monographie historiŋue de Kayhay ɗi des origines à 1920 », Mémoire de fin d’Etudes, ENS, Nouakchott, 1984 – 1985, 99 pages.
Aamadu Umaar Jah
(Raasiin Lih hollitii e nder deftere mum (hello 45) wonde hannde o, kedde laana « La Cigale » ene njiyee, sabu ko kanka woni laana njuwka e ceene wuro Jowol).


text:
Kawgel jaltugol tolno gadano faade tolno ɗiɗmo to Catal FƁPM Likseyba.
E sahaa mo kala daraniiɓe ɓamtaare ɗemɗe, haa teeŋti noon e daraniiɓe ɗemngal Pulaar njogii faayre e kulol e ngoƴa, sabu saakteede e kabaruuji ɗoo e duuɓi teemedere Pulaar ina waawi jeyee e ɗemɗe jogorɗe moɗeede, maaya majja melew, so goonga,
Kawgel jaltugol tolno gadano faade tolno ɗiɗmo to Catal FƁPM Likseyba.
E sahaa mo kala daraniiɓe ɓamtaare ɗemɗe, haa teeŋti noon e daraniiɓe ɗemngal Pulaar njogii faayre e kulol e ngoƴa, sabu saakteede e kabaruuji ɗoo e duuɓi teemedere Pulaar ina waawi jeyee e ɗemɗe jogorɗe moɗeede, maaya majja melew, so goonga,
so wonaa goonga, faayre ina foti jogeede, dadule ɓeydee haɓɓeede, tiiɗnee waasa aameede, yeddiree darnde e sirŋinaare. Ko goonga won ɓe njoomaani, ngaamaani, gila hanki haa hannde. Njaay Saydu Aamadu wiynoo « so won leliiɓe, luliiɓe no janaale, won dariiɓe, dadiiɓe no jullaaje. So won waɗɓe nguurndam ko ñaamde e yarde e harde, won waɗɓe ɗaam nguurndam ko nguurndam jawdi, ñaama haara, ina fola no mola ».
Ko oon sahaa duɗal Pulaar e nder Catal FƁPM to Likseyba Gorgol udditnoongal gila ut 2011, tuggi ndeen haa hannde, kala kikiiɗe alarba, aset e altine, almudɓe Pulaar kirndanat jaŋde to galle Maamuudu Demmba Bah, lollirɗo Dooro Kudiyel, jannginoowo ŋanaa, coftuɗo, katante mo haaɓataa jaŋde : lebbi sappo haa njahdi e naange ko oo gorko darii e jannginde ngal duɗal e innde catal Likseyba. Hedde noowammbar 2011 hono ngel kawgel waɗiino e duɗal hee, hono kawgel jawtugol tolno gadano faade tolno ɗiɗmo ; o yanti e hesɓe naatɓe ɓee, ɓe njanngi gila ndeen faade jooni. Ñalnde 3 lewru mee 2012, kawgel jawtugol tolno gadano faade tolno ɗiɗmo waɗaa. Ko sappo e njeetato almuudo tawtoraa e kawgel hee, ko njeegomo ɓenni heen. Ɓeen ngoni :
Aminata Habiibu Joop
Aamadu Mammadu Sal
Maamuudu Mammadu Sal
Maariyata Aamadu Bah
Aysata Aamadu Joop
Aamadu Tijjaani Bah
Duɗal ngal ina jokki jaŋde e ñalɗi biyaaɗi dow ɗii.
Abuu Aamadu Joop to Likseyba


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Category Archives: Hadiise
Hadiis : Fii lislaamu, e liimaanu, e lihsaanu (Moƴƴinngol)
Eggaama e Umar (yo Alla wele mo) , o wi’i: Fewndo men jooɗinoo ka Nulaaɗo Alla jom kisiyee on, tun ƴellitii e dow amen gorko tiiɗuɗo rawnude comci, tiiɗuɗo ɓawlude sukundu, yi’otaako e makko batte seteyaagal, hay gooto e amen kadi anndaa mo. Haa o jooɗii takko Annabuuji on (yo O his), o tuugindiri kopi makko ɗin e kopi maɓɓe ɗin (Nulaaɗo), o waɗi newe makko ɗen e hoore buse makko ɗen. O wi’i:
Hadiis: Fii hoorugol ñalaande arafa nden
• Eggaama e Abaa Qataadah (Yo Alla wele mo), Nulaaɗo on (Yo O his) lamndano fii hoorugol ñallal arafa ngal ɓe maaki : « Ɗum hino heefa hitaande yawtunde nden e heddiinde nden ».
Fillike mo Muslim.
Hadiis : Ɓure Jeegooje ɗen juldaandu (Les 6 jours de Chawal)
1. Eggaama e Thawbaan ثوبان (Yo Alla wele mo), nulaaɗo Alla on mo jam e kisiyee woni e mun on maaki : « Hoorugol lewru koorka (suumayee) hino fota wa lebbi sappo (hooraaɗi), hoorugol kadi jeegooje ɗen hino fota wa lebbi ɗiɗi, ko ɗum hawrata wa hitaande nden fow ».
Fillike mo Ibn Khuzayma.
Hadiise: Kala on faalaaɗo ɗowoyeede ka ɗowdi Alla…
Fillaama e As’ad Ibn Zuraara (Yo Alla wele mo), nulaaɗo Alla on (yo O his) maaki: « Kala on weltorayɗo nde Alla ɗowdinirta mo ka ɗowdi makko, ñannde tawi ɗowdi woo alaa si wanaa ɗowdi makko ndin, yo o hoynan saɗtiraaɗo walla o yoɓana on ñamaande ».
Fillike mo Tabaraaniyu.
……………………………………………..


text:
Duuɓi ina njawti ko ɓooyaani, ko waɗooɓe politik keewnoo fuuntude wootooɓe e so on ngotonii min, ma min mbaɗan on kajaa oo. Ellee jooni koko waklitii. E oo sahaa, ko ɓesngu Senegaal faami kartal ko njogitaari ngal ina ngijiro ndaartooɓe woote. E nder ɗuum seppooji puɗɗiima heewde e ɓeen gubbitooɓe so on mbaɗanaani min, min ngootantaa on. Feeñ ii to Bokki Sabbundu e oo sahaa keblanagol woote depiteeji. E wiyde maɓɓe, so laamu nguu addaani ko ɓe ndaartata koo, ko to lanndaaji serindaare ɓe peewi
POLITIK SENEGAAL : KARTAL WONTII NJOGITAARI NGIJORTEENDI
Duuɓi ina njawti ko ɓooyaani, ko waɗooɓe politik keewnoo fuuntude wootooɓe e so on ngotonii min, ma min mbaɗan on kajaa oo. Ellee jooni koko waklitii. E oo sahaa, ko ɓesngu Senegaal faami kartal ko njogitaari ngal ina ngijiro ndaartooɓe woote. E nder ɗuum seppooji puɗɗiima heewde e ɓeen gubbitooɓe so on mbaɗanaani min, min ngootantaa on. Feeñ ii to Bokki Sabbundu e oo sahaa keblanagol woote depiteeji. E wiyde maɓɓe, so laamu nguu addaani ko ɓe ndaartata koo, ko to lanndaaji serindaare ɓe peewi
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Ziar annuelle 2018
Rajo Lewlawal
Ayaawo
Cakkite+
-
-
EERAANGO GALLE SAYDKU UMARPosted in: Joljole Comments: 0
-
WUROSOOGI : PALEE PALEE HAKKUNDE SANNDARMORI E JOOM MOTOOJI ENPosted in: Renndo Comments: 0
-
WARNGOOJI KAASAMAAS : HOL NO HUUNDE NDEEE YAHRI ? (AAMADU JAW)Posted in: Joljole Comments: 0
-
KANEL : JOGAGOL FOORAAS OO JIBINII LUURALPosted in: Joljole Comments: 0
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0
-
CUDDIIƊO HOOREEJO SENEGAAL: KO POT-ƊEN ANNDUDE E MARIYAM FAY SALPosted in: Dawrugol Comments: 1
-
MBALLUDI LAAMU NGUU E MISKIIN EN : NDAARTUGOL KAAYITAAJI JIBINANNDE KO HEEN FAWIIPosted in: Renndo Comments: 0
-
La ziarra annuelle de la famille omarienne célébrée à partir du 22 janvierPosted in: Joljole Comments: 0
-
-
Random+
-
JAAGORGAL CAASE : CEERNO ALASAN SAL YALTII LAAMU NGUUPosted in: Dawrugol, Joljole Comments: 0
-
SILENT WORK AU FOUTA : L’ONG HOLLANDAISE AU CHEVET DES SOURD-MUETSPosted in: Joljole, Pinal Comments: 0
-
MAWNINGOL ÑALAWMA GOO ME: ƊUM. FUƊƊORII KO TO AMERIKPosted in: Joljole Comments: 0
-
ALFAAJI FUUTA DUUBI SAPPO E DINGIRAL RAPPosted in: Pinal Comments: 0
-
JUWGOL LAANA TO CALI E DIIWAAN MAATAM : ƊIƊO MAAYII KADIPosted in: Joljole Comments: 0


text:
﴿ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي * وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي * وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِن لِّسَانِي * يَفْقَهُواْ قَوْلِي ﴾.
{Jooma an yanñanan ɓernde an nden. Hoynanaa mi fiyaake an on. Firtanaami finnde wonunde ka ɗenngal an nden. Ɓe faama konngol an ngol}.
En yettii Allaahu jooma winndere nden, yo’o juulu e koohoo meeɗen Nelaaɗo Muhammadu (s a w) e ɓeynguure maɓɓe laaɓunde, ko adii kon:
Miɗo faalaa yo tay nde’e deftere laawol mayre on hino hoyi hino weli faamude, hara ko lolluɗun hakkunde winndooɓe ɓen e janngooɓe maɓɓe ɓen, wano mi etori hattirde e mbawdi firtugol finnde niɓɓitunde ka ƴi’e fighiha nden nde tawat hino wirnanii ko heewi e janngooɓe hatonnjinuɓe e mu’un, gollitirayɓe kono hara ɓe faamaali.
E nder ngo’ol laawol ɗo’o janngoowo tedduɗo on waawaay anndinaade huɓindoo ko heewi e ñaawooje diina makko selluka kan.
E hoore miɗo suɓii ñaawooje ɓuruɗe wonndude e nafa ɗe tawata hellifaaɓe ɓen hino hatonnji e majje, si tawii ɓe faalaama ɓeydaade hiɓe waayi yiltitaade e defte ɓuruɗe nde’e ɗo’o yanñeede immorde e defte fighiha lislaamu ɗen e ɓataakeeji gollitirɗi go’o.
Wano mi etori hawtindirde e nder ɓernde janngoowo on ganngal fihgiha e ganndal needi..hakkunde gollal ngal o woni waɗude ngal e hakkunde ruuhu maggal on.
Mi senndi wiɗannde nden yewtereeji tati, yewtere aranere nden fii dewe ɗen gila ka julde nde tawata (ko pempal diina kan si tawii nde jaɓaama ko wonaa kayre jaɓete (immorde e dewe luttuɗe ɗen) si tawii nde jaɓaaka ko wonaa kayre jaɓataake) ko kayre woni yiilorde dewe ɗen e ɓernde majje on.
Ɓaawo non julde alaa e ɓaawo laaɓal haray mbaadi wiɗannde nden hino ɗaɓɓi fii hewtugol ka julde yo mi fuɗɗor-si tawii mi gaynii yewtere fii ñentingol ngol-ko ittata laaɓal ɓanndu immorde e (soɓeeji ɗin) e noonee majji on fow, ɓaawo ɗun mi hikkina ɗon ko artirta laaɓal ɓanndu ngal immordee (laɓɓinayɗi) e noonee majji on fow, haa mi gayna ɗun ɗon fow mi hewta ka julde mi sifori nde no neɗɗo haaniri darorde yeeso jooma makko hara himo laaɓi pos.
Mi hikkini ɓaawo julde nden ko tawata hino wa’i wano mayre e hatonnjinugol e laaɓal wano korka maa hajju.
Ɓaawo ɗun mi waɗi yewtere ɗiɗaɓere nden gollondiraljiñ jawle yankooji ɗin immorde e ngeygu e soodugol e ko nanndi e mu’un.
Mi yiltii mi waɗi yewtere tataɓere nden fii alhaaliiji hertorɗi neɗɗanke immorde dewgal e cergal e takke e ahadi e woondoore e ko wonaa ɗun.
Mi hikki ɗon yewtere fii yamirgol ko moƴƴi haɗa ko boni, mi timminiri wiɗannde nden fow yewtereeji ɗiɗi huuɓudi.
Tippude e ngol laawol haray winndanɗe ɗen ko nii woni ardude:
Yewtere fii ñentingol, yewtere fii soɓe, yewtere fii laaɓal, yewtere fii janaaba, yewtere fii fiilayeeru, yewtere fii ɓesungu, yewtere fii istihaada, yewtere fii mayde, yewtere fii salligii, yewtere fii lonngal, yewtere fii taamaamuyee, yewtere fii jabiira, yewtere fii julde yewtere fii julde ɗiɗaɓere nden, yewtere fii korka, yewtere fii hajju, yewtere fii jakka, yewtere fii ghumusu, yewtere fii ngeygu e ko yowitii e fii mu’un, yewtere fii kirse e waaño, yewtere fii dewgal, yewtere fii cergal, yewtere fii takke e ahadi e woondoore, yewtere fii wasuyee, yewtere fii ndonndi, yewtere fii wghfu, yewtere fii yamirgol ko moƴƴi haɗa ko añaa, ɓaawo ɗun yewtereeji ɗiɗi huuɓuɗi ɗin.
Mi naɓii nde’e deftere laabi buy fii ndartugol nde ka biroo Aaayatullaahi Seyyidu Ali Huseynii Sistaanii (yo Allaahu reenu mo) Najafu fii fellitugol wonnde hi nde nanondiri e udditanɗe makko ɗen, on biroo ɗon saatii nde no haaniri non fii yo nde hawrondir e uddite makko ɗen.
Ko mi toriiɗo Allaahu yo taw mi waɗii ko mi immanii kon, ko mi yettuɗo ɓen walluɓe lan e ko mi immanii kon, tentinii biroo Seyyidu Sistaanii on Najaf Al Asraf sabu ko o hittini e yurnitagol nde’e deftere, miɗo torii Allaahu yo o waɗan e ɓen jonnitirteeɓe talkuru mu’un ndun ka junngo ñaamo o wi’a:
﴿ وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَؤُا كِتَابِيَهْ ...﴾
(Si ko on jonnitiraaɗo talkuru makko ndun ka jungo makko ñaamo o wi’a: e hino janngee talkuru an ndun). E yo’o waɗu golle an ɗen fii makko kanko tun,
﴿ يَوْمَ لاَيَنْفَعُ مَالُ وَلاَ بَنُونَ إِلاَّ مَنْ أَتَى الَّلهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ ﴾.
(Ñannde tawi jawdi e ɓiɗɗo nafataa si wonaa on arduɗo ka Allaahu e ɓernde laaɓunde).
﴿ رَبَّنَا لاَتُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا..﴾
(Jooma amen wata a nanngir men si tawii men yejjitii maa men faljii).
﴿ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيُر..﴾
(Jooma amen yawtan men ko ka ma’a woni ruttorde).
Yettoore woodanii Allaahu jeyuɗo winnde nden.
wallifiiɗo on


text:
Ngomnati lesdi Kenya hoosi jabruɗe kese ngam sattinki rento yaake nde ndi huusitini cuɓi ardanki lesdi ndin garooji nder leuru August to jam.
Horeejo police’en lesdi Kenya, Joseph Boinnet, on suuɗiti haala kan, O fa’I yeeso e andinki rentoobe ɓen huwdan bee hukuuma cuɓi ka lesdi ndin, Jamiyaaji siyaasa e horaano ummatoore lesdi ndin fuu ngam tabbutunki dum wadi cubi nder de’ende e jonnde jam.
Horeejo hukuuma cubi bee keeri lesdi ndin, Wafula Chebukati wii ngomnati lesdi Kenya, hoosi jabruɗe kanduɗe kam fuu ngam tabutunki ɗum hisi fitina futtunooka haa cuɓi lesdi ndin ndi 2007-2008.
Mr. Chebukati wii hukuuma kan hawtan hoore huwda bee horaano hukuumaaji rento e hukuumaaji ngomnati fuu ngam wurtinki dabareeji ɗi yebre kitaaji bee tentooɓe tokkata ngam hora cubi ɗin, ɗi tamma waɗeeki nder lewru August to jam.
Gurin


text:
Josef Lamptey ñaawoowo fukubal jeyaaɗo Gana yowaama kaaɗdi nguuendam. O wontaa ñaawde wonaa ro leydi makko, wonaa to caggal leydi. Ko hannde Fifa yaltini kabaaru oo e lowre mum kabaruuji. Hade ndee ɗoo yowre, o adii liɓeede ko lebbi tati ɗi o arbittaa. Caggal mum Senegaal wullitoyii rokkaa goonga caggal nde teskaa golle kaantoriɗɗi o waɗi nde o suɓaa seernde hakkunde Senegaal e Afrik dii Siid ñande 12 nowaamburu 2016.
Josef Lemptey teskaama nuunɗaani e ngaal kihondiral nde rokki leydi Mandelaa ndii poolgu. E ngaal kihondiral naattungal e ɗaftondiral kawgel aduna fukubal.
FUKUBAL : ARBIT GANANAAJO OO YOWAAMA KAADDI NGUURNDAM
Josef Lamptey ñaawoowo fukubal jeyaaɗo Gana yowaama kaaɗdi nguuendam. O wontaa ñaawde wonaa ro leydi makko, wonaa to caggal leydi. Ko hannde Fifa yaltini kabaaru oo e lowre mum kabaruuji. Hade ndee ɗoo yowre, o adii liɓeede ko lebbi tati ɗi o arbittaa. Caggal mum Senegaal wullitoyii rokkaa goonga caggal nde teskaa golle kaantoriɗɗi o waɗi nde o suɓaa seernde hakkunde Senegaal e Afrik dii Siid ñande 12 nowaamburu 2016.
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Ziar annuelle 2018
Rajo Lewlawal
Ayaawo
Cakkite+
-
-
EERAANGO GALLE SAYDKU UMARPosted in: Joljole Comments: 0
-
WUROSOOGI : PALEE PALEE HAKKUNDE SANNDARMORI E JOOM MOTOOJI ENPosted in: Renndo Comments: 0
-
WARNGOOJI KAASAMAAS : HOL NO HUUNDE NDEEE YAHRI ? (AAMADU JAW)Posted in: Joljole Comments: 0
-
KANEL : JOGAGOL FOORAAS OO JIBINII LUURALPosted in: Joljole Comments: 0
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0
-
CUDDIIƊO HOOREEJO SENEGAAL: KO POT-ƊEN ANNDUDE E MARIYAM FAY SALPosted in: Dawrugol Comments: 1
-
MBALLUDI LAAMU NGUU E MISKIIN EN : NDAARTUGOL KAAYITAAJI JIBINANNDE KO HEEN FAWIIPosted in: Renndo Comments: 0
-
La ziarra annuelle de la famille omarienne célébrée à partir du 22 janvierPosted in: Joljole Comments: 0
-
-
Random+
-
ƁOKKI JAWE: MILIYOŊAAJI NOOGAAS JIBINƊI DILLERE E MBEEJOORPosted in: Renndo Comments: 0
-
JAANGOL KEEWNGOL E FUUTA : FEERE NDEE KO …Posted in: Joljole Comments: 0
-
ASRU JUMAA SAYKU UMAR : CEERNO MADAANI BISMIIMA TAANUM SEEK TIJJAANIPosted in: Joljole Comments: 0
-
FARAYSE : BUNNDU E LOWRE HAWRII NGAM WOYTAADEPosted in: Joljole Comments: 0
-
WUROSOOGI E MAATAM : ARDIIƁE LEEDE ƁEE KEBLAAMAPosted in: Joljole, Renndo Comments: 0


text:
Ardiiɓe gollorgal sahe3000 jooɗdiima e ardiiɓe leeɗe 11 ɗe Wurosoogi ñallal 17 10 hitaande nde ngonɗen nde to galle meeri to e tawtoregol Sekereteer minisipaal Muhammadu Nuurudiin Lih. Sabaabu ngalɗoo pottital ngam yeewtitde ko fayti e juɓɓitingol doggi miskineeɓe heɓooɓe bursi sikiritee familiyaal sabu teskaade e ooɗoo sahaa alaa sago, goomuuji cuɓagol ɓeen miskineeɓe maa jooɗtoo ngam yuurnitaade ɗiin doggi. Ƴeewde won heɓatnooɓe ndaamordi mumen ujunnaaje joyi e lebbi tati jooni wonko puɗɗii waylaade yo mballu woɗɓe keɓa heen. Ngalɗoo gostondiral miijooji waɗii dumunna juutɗo yimɓe ina kaala heen kadi faamaama.
Bookar sek Lewlewal Maatam


text:
Ñalnde talaata 28 marse 2017, Ahmed Katrada, gooto e yahdiiɓe Mandelaa ruttiima. E wiyde RFI « ko senngo mawngo e daartol Afrik worgo yani ». Nde Mandelaa sankii ñalnde 5 desaambar 2013, o waɗaniino ɗum seedanfaagal dillinoongal ɓerɗe yimɓe fof, jurminiingal. Alaa ko haawnii heen sibu o anndondirii e Mandelaa gila e kitaale 1940.
Ahmed Kathrada wiynoo kadi : “Hay ɗo Manndelaa sellaani ɗoo, amin cokli e mum”. Tonngoode makko kasoo ko : 46864. Kanko e Govan Mbeki, e Walter Sisulu e Nelson Mandela, nawdaa Robben Island caggal ɗuum to kasoo Pollsmoor e hitaande 1982.
Ahmed Katrada jibinaa ko 21 ut 1929 to Afrik worgo. Jinnaaɓe makko ko ɗanniyankooɓe iñnjee en juulɓe. O waɗi jaŋde makko hakkundeere ko to liisee iñnjeejo Johanesburg, ɗo o heɓi miijooji fedde wiyeteende Mooɓondiral iñnjiyee en Tranvaal e gardo mum ine wiyee Yuusuf Daado. Law, o naati e “haɓɓere sukaaɓe maruceeɓe”, sibu tawi omo yahra e duuɓi 12 fat, o waɗti werlaade tarakuuji, e kareeli dartagol ciynugol sariya kaɗatnooɗo iñnjiyee jogaade jeyi leydi e wuro Durban, walla daratgol tawtoregol Afrik worgo wolde adunaare ɗiɗmere.
Bookara Aamadu Bah


text:
Jaaroore Nulaaɗo Allah ɓurnaaɗo winndere. Yeɗeede ɓuri yiɗaneede. Caggal yettude Allah e juulde e nulaaɗo men ɓurnaaɗo winndere, en njettii, en mantii, kono en njaafniima halifaaɓe men aada, haa teeŋti e halifaaɓe men diine, nde ɓe newnani en, ɓe ɗowi, ɓe ɗofti, ɓe nduusi haa mbaaw-ɗen tawtoreede ngol koolol almaddaagal juɓɓinaangal ɗoo e Suwoyraat, laamorgo diiwaan Tiris Semmuur leydi Muritani,
Jaaroore Nulaaɗo Allah ɓurnaaɗo winndere. Yeɗeede ɓuri yiɗaneede. Caggal yettude Allah e juulde e nulaaɗo men ɓurnaaɗo winndere, en njettii, en mantii, kono en njaafniima halifaaɓe men aada, haa teeŋti e halifaaɓe men diine, nde ɓe newnani en, ɓe ɗowi, ɓe ɗofti, ɓe nduusi haa mbaaw-ɗen tawtoreede ngol koolol almaddaagal juɓɓinaangal ɗoo e Suwoyraat, laamorgo diiwaan Tiris Semmuur leydi Muritani,
tuggude e 28 noowammbar (jolal) haa 03 desaambar 2012 (bowte).
Diiwanuuji jonɗi nootitiima e ɗii jammaaji jaaroore nulaaɗo. Ina jeyaa e majji Attaar (ɗo koolol ngol waɗnoo cili ɗiɗi ɓennuɗi ɗii) Nuwaasoot (laamorgo leydi) Nuwaadibu daande maayo, Akjuuj nokku kaaƴe kaŋŋe, e Suwoyraat mbeelu haayre. Fulɓe Suwoyraat, Sooninkooɓe Sehilbaabi, Jolfuɓe Rooso, njeyaa ko e welnooɓe, kono wonaa waɗdeteeɓe kawgel.
Ngol woni koolol tataɓol juɓɓinangol e nder leydi men, kono en meeɗaa tawtoreede nde tawnoo en meeɗaa tintineede. Ɗum ɗeɓii wonannde en seeɗa bettere, nde tawnoo en leelii tinde e tintineede, kono nde Allah hoddiri tin-ɗen, cali-ɗen ɗaweede, hay sinno en njaɓii fuunteede, nde tawnoo leƴƴi men (fulɓe, sooninkooɓe, jolfuɓe) mbiyaa ko mbaawa waɗdude kawgel e leƴƴi capatooji ɗii, ellee kay en mbaawaa jaarde nulaaɗo tawi wonaa e ɗemngal Arab, walla en nganndaa mo.
En mbaawii famminnde ɓe wonnde nulaaɗo men ɓurnaaɗo winndere, addi ko potal, goonga kam e nuunɗal. Ndeke, so en pellitii mawninnde mo, e wuurtinnde mo, ko boni fof yo a taw eɗen ñemmbi e makko hay sinno ko jikku gooto. Jammaaji ɗii njahrii no fotiri, sabu gooto fof yiytiima heen hoyre mum, hay sinno tawii won jinnganaaɗo gila e idan, yimɓe ɓee nootiima sanne, Suwoyraat wuurtii sabu kala fannu jaaroore en nanii. Laaɓi hare no wayi wayde fof, ɓuri yah mi ɗaldii ma e Alla.
Caggal balɗe joy (5) kawgel, ko Suwoyraat nawi karaŋ oo. Ngol woni laabi tati deggondirɗi ko ndee nokkuure ina nawa oo karaŋ mo alaa gaño. Leñol men noon weltinii ɓiɗɓe fulɓe kaaɗtudi, sabu hono nii weeɓaani. Heddii ko yiylaade feere ngam mbaawen tawtoreede kooli jogorɗi arde. Ɗum noon naamndii ko darnde kam e yarlitaare. Kala ɗo ɓiɗɓe fulɓe mbaawi wuurde e les leydi Muritani, ina poti waɗtude hakkille e ɗii ñalɗi jaaroore nulaaɗo , mbele eɗen nootitoo e majji no fotiri, kollen ɓe fannu pinal kesal jaaroore nulaaɗo ɓurnaaɗo winndere, tawa yahdaani e senneeji, coorumbe, maa koɗli. Eɗen ñaagii banndiraaɓe fulɓe nde mbaɗata haɓɓere caloo ɗaweede sabu hay gooto ɓuraani en e nulaaɗo, hay gooto ɓuraani en e leydi hee, ko ɓiɗɓe leydi ndii fof poti waɗdude koolol ngol, mbele anngol waasa wonnde bannginteewol. Fulɓe noon mbiyi: «piɗɗee, piɗɗee, seerndataa lacciri e haako ».
En njettii almuɓɓe men dariiɓe jamma e ñalawma mbele fayndaare ndee ina yettoo, tawi en njejjitaani fedde men DEKAM (dental, kawral, musiɗal) e darnde mum en pattamlamiire, tawi en ngoppaani seernaaɓe men caggal, nde tawnoo ɓe ceeraano e ooñtude en haa jammaaji ɗii fof kuuɓi. Ina sikkaa koolol jaaroore nulaaɗo waɗtoyta ko Akjuuj e hitaande aroore ndee so welii geno. Ɓiɗɓe Fulɓe, darnde e gollal e jeese mon. Paamen lohre moƴƴaani, tiɗnaare no wayi kala ɓuri.
Haamiidu Bah kalfinaaɗo jaŋde F.Ɓ.P.M,
Catal suwoyraat


text:
Won ko wonnoo ɗoo. Ina wona wonataa ko tinndol. E sahaa mo mbarakon kaalata no yimɓe nii. Fowru Demmba e Taamaake heyɗii, ɗomɗii. Balɗe jeeɗiɗi ndu ñaamaani hay dara. Andu ñaagoo Alla nde rokkata ndu ko ndu sonngi tawa noddaani doole mawɗe. Ngati mayru losde, ndu waawataa warde hay ɓotel. Ndu jokki laawol mayru nder dunndu sukkundu Pooɗe. Andu yaha andu fooftoo haa laawol mayru ɓadtini ndu wuro Ndormbos.
Ɗoon ɗo woɗɗaani, njawdi kalhaldi inan saaɗnoo e naange ciltirɗi nduungu. Fowru mooytii haa faandii kalhaldi ndi hulaani deŋƴaaki kam fof e yiyde fowru.
Demmba ƴefti konngol, wiyi : « ko gite am njiyata ɗoo koo ? Ɗum ko bortel ne?
Ndu ari haa ndu faandii ndu wiyi kadi : “- Holi ɗum ?
– Miin woni Njawdi Kalhaldi, kono yimɓe nganndiri mi ko « Allayel Tokosel”.
Fowru nani kaa haala maayka, ndu feɗɗitii jalaaɗe haa mbarakon ladde fof cuuɗii kulol. Sikke alaa ina jeyaa e weltaare mayru miijaade ndii bottaari mbelndi. Ɗum kam waawaa wonde. Fowru heyɗundu, fotta e jawgel cikkowel ko allayel. Ñaamde haa haara teewu njaafngu warora allayel tokosel : ko ɗee geɗe ɗiɗi ndu hebori hannde waɗde. Ndu heñaaki ndeke andu waawi feewnitaade.
Ndu woni e folde, andu diwa andu doƴƴoo, ndu doga haa ndu woɗɗa ndu arta, kadi ndu jala ndu serkita. Njawdi dillaani faayaani. Ndu haawaa ɗum, ndu naamndii Njawdi :
– « Ɓayri mbiy-ɗaa ko a Allayel, aɗa waawi toɓde ɗoo jooni ? »
– « Fad seeɗa, haa mi renndina duule am ». Njawdi wiyi noon.
Njawdi ummii tiindii e beelel ina ɗoon. Ndi fuybii heen ndi arti sera fowru ina fadi ndi. Ndi wiyi fowru yo woɗɗito hade mum leppude ngati jooni toɓo fuɗɗoo toɓde. Ina jeyaa e jikkuuji njawdi so ɓanndu mum leppii wona e yerɓude mbele ndiyam ɗam ina saama. Ndi yerɓini ɓalndu, baade toɓo ngoni e yaltude e leeɓi ina caama e leydi haa woodi heen janɗe e fowru. Fowru haawaa, futtini gite, ndu naamnii njawdi :
– « Hii ! Hay so wonaa Allayel ne dey ada ɓadii ɗoon. War am jooni noon so aɗa waawi !
– « Sago maa. Ruŋto tawo. Njawdi wiyi noon ».
Njawdi yahri caggal haa woɗɗi, ari ina doga no doole mum potirnoo. Ndi wiyi fowru felmannde e dote buŋ ! Gallaadi ñiɓii haa keɓi yiyal nder gaɗa fowru. Fowru wiyi e leydi boɓ ! Ndu giddiri noon dote ina ciiwoo ƴiiƴam. Ndu wiyiri noon ruppet ! ndu yeƴtitaaki, ndu yeeƴaaki caggal mayru nii. Ndu naati e dunndu pooɗe Jaɓɓe barooɓe andu luuki yaha. Pooɗe fof ngonti oolel gootel, kawsaali fowru Demmba e Taamaake. Demmba biyɗo yahataa maa daƴƴe ɓora. Hono fowru e weemde weeɓaani. Gila ndeen koyɗe fowru caggal ɓuri ɗe yeeso ɗee raɓɓiɗde. Haa jooni fowru yahata ko ina jooɗtoo no jooɗtaandu nii.


text:
Mussiɓɓe Julɓe teddude, yo kisiyee Alla wonu e mon.
Ko adii kon taho fow, miɗo sannira on ɓadagol lewru suumayee ndun ko neeɓaa inshaa Allaahu, (yo Alla tawnir en ɗun cellal e feere).
Ndee yewtere ɗoo ko fii finndinngol en kuuɗe ɗe seytaane eɓɓani julɓe ɓen ko adii nduu lewru naatude, nde tawde non kanko kan (seytaane), o tawdoytaake e men nder lowre ndun fow, wano no nulaaɗo men on (S A W) holliri non e maaku maɓɓe wonnde « si Lewru suumayee ndun hetii, dammbuɗe yiiite ɗen sokete, dammbuɗe aljanna ɗen udditee, seytaane kolmbee », ɓayri non oo gaño men taweetaake e men e suumayee sakko o majjina yogaaɓe e men, sago makko o etoto no julɓe goo wowtira samakalaaji goo fewndo ɗoo, samakalaaji welsindayɗi julɗo on e dewal Alla, e ɗofataare makko (Alla)...
Ɗin samakalaaji non musiɓɓe julɓe, ɗi limortaako e kolli honndu, ko ɓuri non hulɓinaade e majji ; koko arata koo leyɗoo :
1. Duumagol e ndaarugol Tele ñallal nagl fow, haa futuroo hewta hara julɗo on heɓaali hay fus e dewal Alla ko o waɗi !
Musiɓɓe Julɓe, on naniray ɓen suttuɓe ɗun won ; wonnde ko fii feƴƴinirgol ñalaande nden e hoore newaare !
Ee faayere, annden tun wonnde si hiɗen faalaa moƴƴere ka Alla, ko maa tammpen, yurmeende Alla nden heɓortaa e dow fowtere, ko maa tampen seeɗa, ɓayri hay fus en ɓuraa adiiɓe en (salaf saalih).
Haray hiɗen torondira fii Alla renntagol e ndee toɓɓere nder lebbi Alla ɗin fow, tenntinii non e nder nduu lewru mawndu ɗoo (suumayee), eto ɗen ɗuɗɗinen dewal Alla e nder mayru e noone kala, hara si ndu yehii e heddodataa e bakkaatuhun hay gootun, ko ɗun si Allaahu lamnɗo on yurmee en...
Si en wattanii yiila, en taway yoga e ɗaɓɓoo ɓe jawdi ko ka suumayee yaltiinta Filmuuji meereeji yeeyita joomiraaɓe Telewiision ji, haa no ɓen fijira ɗin e nder lewru ndun foɓ, sokolina julɓe Alla ɓen e dewal makko !
Ɓen waɗooɓe ɗun himmiraa si wonaa no ɓe heɓira mbuuɗi, ko ɓuri non yurmude e ɗun, koko tawi kon ; ɓuruɓe ɗuuɗude e maɓɓe ɓen, ko julɓe !!
Ko kamɓe woni ko nafitorta ɗen golle, ammaa non julɗo ndaaroowo ɗun on, o alaa ton hay fus si wonaa yeebaare ñalɗe makko !!
2. Ɗaanagol ñalorma on fow :
Musiɓɓe julɓe, ɗaanagol wonaa ko toŋaa ka diina men, ko woni tun si ɗuuɗi kadi, julɗo on faɗay moƴƴereeji ɗuuɗuɗi e ñallal makko ngal. Allaahu ta'aalaa on hino manti yoga e himɓe Aljanna ; o daali ka deftere makko toowunde (Alqur'aana) : (Ɓe laatinoke e nder jemma on ko ɓe fanɗuɓe waalagol...) (Azzaariyaati : 17)
Ko wano non kadi sahaabaa ɓe ɓelaaɗo ɓen (S A W) foolotiraynoo e rewugol Alla tuma kala, woɓɓe juulayno jemma on foɓ ; ɓe hoora ñalorma on fow kadi...Ɓeeɗoo le ko Aljanna mo ɗaɓɓe ten on ɓe ɗaɓɓaynoo kamɓe kadi, ko haɗta wakkiloren wonu maɓɓe, maa sugu nandinntino ɗe e maɓɓe ?!
Musiɓɓe julɓe, si en linntii ɗoo haa janngo ; golleeji ɗi saytaane sukolinnta en e nduu lewru en moftataa ɗi, sabu hiɗi ɗuuɗi haa.
Ko ɗun waɗi si tawii en etoto wowtinngol wonkiiji men ɗin golleeji moƴƴi e nder nduu lewru suumaye, hara nde ndu gayna ; en jokkitoto ɗen golle moƴƴe e ɗiya lebbi luttuɗi, eto ɗen kadi hara en wa'aali wa yogaaɓe e men ; tuubay ɓe e lewru suumaye, murta kadi ñannde julde, bonnita kala ko moƴƴunoo .
Ka sakkitorde, en ɓeyday fahin waajondirde ɓeydugol wattande yiila e oo gaño men seytaane, o yiɗanaa en si wonaa ko boni, o wonanntaa en ka moƴƴanta en kadi few ! Ɓayri tun ko pellet o dummbete e nder lewru suumayee ndun fow ; si ko sago makko o etoto haa no wowtiren jokkugol meere gila fewndo ɗoo ko adii lewru suumayee ndun naatude ; hara si ndu hewtii, en jokkitoto woni tun ɗen golle meere, ɗun le alnaa en nafa hay huunde, awa en torondiri reenagol reena ɓeenguure men, daɗen tikkre joomi men, tamƴino ɗen maloore makko ; ɗun woni yeɗeede Aljanna ! Yo Alla ɓeydu fenude en, o arsika en daranagol dewe makko ɗen no o yiɗiri non ! Aamiin.
Miɗo haaɗa ɗoo hannde haa e windannde goo kadi inshaa Allaahu.
Kɗl : Tafsir BALDE
Créer un site gratuit avec e-monsite - Signaler un contenu illicite sur ce site


text:
Ñalnde talaata 8 settaambar 2015 mawɗo hilifaaɓe hono Yahyaa wul Hademiin yeewtidii e yonaaɓe Daarel Barka ko faati e 3 200 hektaar ɗi AAAID wiyaa hasii ɗii. O habrii ɓe wonde « AAAID winndii mo ngam habrude mo woppii eɓɓaande ndema leyɗe ɗee”. O habri ɓe kadi goppitgol yimɓe ɗiɗo nannganooɓe, cokoyaa to Eeleega ñalnde 25 ut 2015.
Ñalnde talaata 8 settaambar 2015 mawɗo hilifaaɓe hono Yahyaa wul Hademiin yeewtidii e yonaaɓe Daarel Barka ko faati e 3 200 hektaar ɗi AAAID wiyaa hasii ɗii. O habrii ɓe wonde « AAAID winndii mo ngam habrude mo woppii eɓɓaande ndema leyɗe ɗee”. O habri ɓe kadi goppitgol yimɓe ɗiɗo nannganooɓe, cokoyaa to Eeleega ñalnde 25 ut 2015.
Ñalnde 10 Kalifu ndema keso oo, hono Lemina mintu Kotob Momma wiyi “nokku mum maa ɗoofto denndaangal nanondire e piɓondire jowitiiɗe e ndema baɗanooɗe”. Ñalnde aljumaa mawɗo rondismaa Daarel Barka noddii jom leyɗe en ɓee e batu. O fuɗɗorii ko furaade ɓe e fuuptaade ɓe, caggal ɗuum o wiyi ɓe wonde Dowla Muritani woppaani eɓɓaande ndema 3 200 ha Karwlaat Wullu Njaay. Ina wiyee o haalii ɗoon haalaluuji ɓutti.
Jooni noon, hol mo haala mum foti heɗeede ? Haala mawɗo hilifaaɓe walla haalayal seefyel rondismaa ngel hormaaki hay gooto ?


text:
Pottital mawngal udditii ñalnde 7 desammbar to Kopenhag, leydi Danemark. Ngal woni pottital ɓurngal mawnude jowitiingal e kilimaa (Ngonkaweeyo) caggal pottital baɗnongal to Kiyoto, leydi Japon, ngal nanondire mum puɗɗii siyneede e hitaande 2005. Fayndaare ndeeɗoo joɗnde ko etaade dañde nanondiral adunankeewal ngam ustugol gaasuuji gaddooji ko wiyetee «seer» ko. 193 leydi mbismaama e joɗnde he ngam lelnude kuule ustooje geɗe ɓeydooje nguleeki. Huunde saɗtunde nde tawnoo faggudu leyɗe keewɗe ko heen tuugii (Amerik e Siin walla leyɗe jogiiɗe petroŋ).
Pottital mawngal udditii ñalnde 7 desammbar to Kopenhag, leydi Danemark. Ngal woni pottital ɓurngal mawnude jowitiingal e kilimaa (Ngonkaweeyo) caggal pottital baɗnongal to Kiyoto, leydi Japon, ngal nanondire mum puɗɗii siyneede e hitaande 2005. Fayndaare ndeeɗoo joɗnde ko etaade dañde nanondiral adunankeewal ngam ustugol gaasuuji gaddooji ko wiyetee «seer» ko. 193 leydi mbismaama e joɗnde he ngam lelnude kuule ustooje geɗe ɓeydooje nguleeki. Huunde saɗtunde nde tawnoo faggudu leyɗe keewɗe ko heen tuugii (Amerik e Siin walla leyɗe jogiiɗe petroŋ).
Batte baylagol ngonka weeyo ina keewi no feewi. Won heen nii en puɗɗiima teskaade ɗum en. Kono, e tonngol, ɗeeɗoo batte ko heen njeyaa, hay so tawii en mbaawaa huɓindaaɗe ɗe kañje kala.
– Ilam ɓurtuɗam : Amooji mawɗi ina mbaawi kewde sabu ɓeydagol feto geecuuji ngol saabii caaygol galasuuji gulli leydi. En puɗɗiima nii teskaade ɗuum, sibu e kitaale jawtuɗe ɗe, ina teskaa toɓooli ina ɓeydoo fotde 7% hitaande kala. Sabaabu ɗee geɗe fof noon ko ɓeydagol nguleeki weeyo. Yanti e ɗuum, ina teskaa wonde musibbaaji mawɗi bayɗi no keneeli ɓurtuɗi (yeru duleendu wiyeteendu «Katerinaa»), ɓeydiima fotde laabi nay e nder duuɓi 20 fat.
– Nguleeki ɓurtuki : ɗum ko batte ɓurɗe yiytinaade e yaawde. E duuɓi ɓennuɗi ɗi, nguleeki warii yimɓe to Orop. Batte majjum e cellal ina keewi : eɗum waawi addude ñawbuuli, walla ɓeydude ɗum en, ko wayi no ñawbuuli poofaango (Aasma ekn …) walla warde ɗoon e ɗoon.
– Bonnugol dunli : Leɗɗe ko mooftirgel ko wiyetee karbon ko, sibu leɗɗe guurɗe ina njagga gaas karbonik, moofta ɗum. Tee oon gaas ina jeyaa e geɗe caabotooɗe ɓeydagol nguleekiweeyo. Ndeke leɗɗe ina laɓɓina henndu poofaten ndu. Teskaama noon, hitaande kala, fotde 13 miliyoŋ hektaar dunli ina maaya. Ko ɗum tagi ustagol leɗɗe ngol ina addana posone ɓeydaade heewde e weeyo, jiidaa e ko ɗum ɓeydata nguleeki ko. So tawii yimɓe ina njiɗi ɓeydo nguleeki waasa ɓurde 2°C (degreeji ɗiɗi Celsus), alaa e sago dunli kisnee. Hannde o, ina wiyee wonde tagofeere men nde (leydi) jogii ko bumsuɗe ɗiɗi (foofirta ko nokkuuji ɗiɗi) : dunli Amasoni (to Amerik worgo) e dunli Afrik hakkundeejo. Ɗum jiidaa e ko ɗi moofti ko, so kullon keewkon e eddaaji puɗi keewɗi, ɗi nafoore mum en e kisal leydi ina mawni no feewi. En kaalaani kadi wonde ko ina wona miliyaar e 600 miliyoŋ aadee nguuri ko e geɗe ummotooɗe e ɗiin dunli.
– Ƴergol geecuuji : Eɗen mbaawi yiyrude ɗum e sifaaji ɗiɗi. Sifaa gadano o : 22 miliyoŋ ton gaas karbonik caayooji ñalawma kala e nder geecuuji ina ɓeyda «kaaɗeeki» ndiyam mum. Ɗum ina wara won ɗiin puɗi ɗi won ɗiin liɗɗi nguurnoo, walla kadi wara won koon kullon ndiyam, kon kullon ngoɗkon nguurnoo. Sikke alaa, ɗuum so rewii, batte mum ina njettoo nguurndam kala ko tagaa. Sifaa ɗiɗmo o, ko ɓeydagol ƴerngo geecuuji e fawaade e sababuuji ɗiɗi. Sabaabu gadano o, nguleeki ina ɓeyda feto kala ndeelam (ndiyam ina liroo sabu nguleeki). Yanti e ɗuum, nguleeki ki ina saayna galaasuuji gonɗi e gulli leydi. Ɗaam caayam yantata ko e geecuuji, ɓeyda feto mum en. Batte ɗumɗoo ko ɓeyadagol tooweeki geecuuji e kujjitgol duuɗe e gure gonɗe daande geec. Yeru, Nuwaasoot.
Bookara Aamadu Bah


text:
Kuulal 6 sariya jeyi leydi mo toŋ.83-127 ñalnde 5 suwee 1983 ina hollitnoo wonde : « Hakkeeji jowitiiɗi e jeyii denndaaɗo keɓaaɗi e sariya gadiiɗo oo, tawi noon ɗum toɗɗii tan ko leyɗeele demeteeɗe, kiiseteeɗe ko jeyi mo kala jeyitoranooɗo e peewnugol leydi ndii gila e fuɗɗoode walla kam ballitɗo e duumagol golle e dow leydi ndii, ndenndi…». Ngalɗoo damal garowal haalata ko sifaa no ɗum tabitinirtee.
Kuulal 6 sariya jeyi leydi mo toŋ.83-127 ñalnde 5 suwee 1983 ina hollitnoo wonde : « Hakkeeji jowitiiɗi e jeyii denndaaɗo keɓaaɗi e sariya gadiiɗo oo, tawi noon ɗum toɗɗii tan ko leyɗeele demeteeɗe, kiiseteeɗe ko jeyi mo kala jeyitoranooɗo e peewnugol leydi ndii gila e fuɗɗoode walla kam ballitɗo e duumagol golle e dow leydi ndii, ndenndi…». Ngalɗoo damal garowal haalata ko sifaa no ɗum tabitinirtee.
DAMAL IV : Peccitagol jeyiuuji leydi denndaaɗi (« labbo fof e tunnde mum »):
Kuulal 36 : Jeyuuji leydi denndaaɗi keɓaaɗi ko adii nde sariya mo toŋ. 60.139 mo 2 ut 1960 jowitiiɗo e juɓɓingol jeyi leydi lawɗintee, tawi ko renndooji ganni ngollotonoo ɗum en, ina poti so tawii ko deeyre e nder renndo ɗaɓɓi ɗum, fecciteede hakkunde terɗe ɗiin renndooji kala jeytoranooɗi e gollugol ɗeen leyɗeele tawi kadi ina mballiti duumagol ɗeen golle.
Kuulal 37 : Ina jeyaa kadi e fotɓe feccaade e ɗeen leyɗeele denndaaɗe no kuulal 36 gonngal dow ngal jooforii ɗum nii, yimɓe ɓe nganndu-ɗaa, hay so tawii njuɓɓudi laamu winnditaaki ɗum en e renndooji toɗɗaaɗi ɗii, ko hoɗduɓe e nder sifaa duumiiɗo e nder ɗiin renndooji etee njeytoraama e gollagol ɗeen leyɗeele.
Kuulal 38 : Hiisetee njeytoraama e gollugol leydi e duumagol ɗeen golle, yimɓe ɓe nganndu-ɗa, hay so tawii njuɓɓudi laamu winnditaaki ɗum en e renndooji toɗɗaaɗi ɗii, ko hoɗɓe e nder sifaa duumiiɗo e nder ɗiin renndooji etee njeytoraama e gollagol ɗeen leyɗeele.
Kuulal 39 : E sahaaji peccitagol leyɗeele ɗee, yimɓe ummaninooɓe golle mahdi walla peewnitgol uddooji ndiyam maa wonii ko feere mum en tan, walla ko e nanondiral e renndo mum en, addantaa ɗum en foɗanaade rokkeede ɓure keeriiɗe ɗe heddiiɓe renndaaɓe ɓe keɓaani.
Kuulal 40 : E nder kala muqataa, maa karnal jeyi leydi sompe ɗoon tawa faandaare mum ko winnditaade e mayre kala feere ƴettaande walla nanondiral kawrangal e peccitagol leyɗeele denndaaɗe ɗee. Ɗeen peeje e ɗeen nanondire mbaawata siyneede tan ko caggal nde ɗe mbinnditaa e nder karnal hee.
Kuule jowitiiɗe e no Karnal jeyi leydi foti jogoreede sarɗetee ko e «arrêté» mo Ministeeruuji fiyakuuji nder leydi, Kaalis , Wuraagu, Ƴellitgol dowri e Sato poti ƴettude.
Kuulal 41 : Peccitagol leyɗeele denndaaɗe so wonii ko e nanondiral waɗaa e dow ceedtagol kiliifa dokkaaɗo oon sañ, waɗirtee ko ko aldaa e paltoor no ina siforoo kala, dow nuunɗal tawa ina reena hakkeeji yimɓe sifaaɓe nder kuule 36, 37 e 38 ooɗoo dekere.
Kuulal 42 : Ngol peccitagol leydi e dow nanondiral laawɗata ko maa Ministeer fiyakuuji geɗe nderndere ƴetta “arrêté” jaɓoowo ɗum.
Kuulal 43 : Ko adii nde peccitagol leydi ummantee, ko maa ndesaari leydi ittee tawo ko ina tolnoo e sappoɓal wertaango leydi keborndi fecceede ndii ngam gaddaade hakkeeji yimɓe ɓe tawtoraaka peccugol ngol walla ɓe ngalaa heeraniiɓe ɗum en e sahaa nde leydi ndi feccetee ndee.
Ɓeen yimɓe noon njogii hakke feccitaade tan ko e nder lajal duuɓi ɗiɗi tuggi nde peccitagol ngol winnditaa e nder Karnal leydi, no siforaa e kuulal 40 gonngal down gal.
Kuulal 44 : Foti teskaade wonde nanondiral dañaaka e sahaa peccitagol ko Waali caggal nde Goomu toppitiiɗo leydi sakkiti ɗum miijo. Taƴi sañ reende ngoƴa jowitiiɗo deeyre e nder renndo ko Kaliifu fiyakuuji geɗe nderndere.
Kuulal 45 : Taƴi sañ peccitagol leydi ko Ministeer fiyakuuji geɗe nderndere caggal cakkitgol miijo e nder pillitol jowitiingol e fiyaaku oo, Waali e Goomu toppitiiɗo jeerto e ñawndugol luure leydi hakkunde dente e nder Muqataa.
Kuulal 46 : Ko Waali fiɓata ñalngu peccitagol leydi e nokku ɗo ardiiɓe pooye woƴaaɓe ɓee poti fottitde mbele kala jogiiɗo heen hakke walla nulaaɓe mum en ina mbaawa tawtoreede.
Ngalɗoon gollal ina foti waɗaneede jeeyngal jaajngal rewrude e rajooji walla winndee, ɗakkee e won nokkuuji.
Kuulal 47 : Njeeygu, dokkal, gostondiral leydi peccitaandi yamiraaka so wonaa caggal peccitagol ndesaaje leydi hakkunde feccitinooɓe adan ɓee no siforaa e kuulal 43 gonngal dow ɗoo.
Kuulal 48 : Ko caggal nde gollal peccitagol ndesaaje leydi joofi, Minister kalfinaaɗo fiyakuuji ndernderi rokkata kala keɓɗo leydi, seedantaagal jeyal leydi. Ngaal ɗoon seedantaagal noon waawaa rokkeede, yeeyeede walla wostondireede so wonaa tawa ko e yeeso “Noteer”.
Oon noon ina foti rewindaade no gollal baɗangal ngal winnditirtee e Karnal leydi no siforaa e kuulal 40 gonngal dow ngal.
Kuulal 49 : So tawii renndooji ganni ɗii njiɗaa feccitaade leyɗeele mum en, eɗi mbaawi yuɓɓude e nder pelle haa ɗi keɓa neɗɗaagu keeriingu. Nguun neɗɗaagu keeriingu ina rokka ɓe hakke totteede seedantaagal jeyal tawa ina sinnda doggol timmungol kala binnditaaɗo e sahaaji peccitagol leydi ndii.
Ngaal seedantaagal jeyi denndangal tottirtee ko e innde fedde (jogiinde neɗɗaagu keeriingu), winndittee e Karnal leydi Muqataa tawa e caggal hello hee ina winndee “ko heɓɓe leydi fof ndenndi ɗum”.
Kuule peeñɗe e taƴe ɗiɗi gadiiɗe e nder ngalɗoo kuulal toɗɗii ko renndooji ganni tawi leyɗeele mum en mbaawataa fecciteede sabu karallagal mum aamnotaako e tee nafoore mum to bannge faggudu tabittaa.
Miijo men e nder taƴre e dekere o
Ooɗoo fannu e nder sariya hee faanditanoo e mum ko farlinde e jeyi ganni oo ciforteeɗo ko jeyi denndaaɗo, yoo wontu jeyi teelal, ɗum firti ko kala jeyaaɗo e renndo hee tawa ina liggo e leydi njeyaandi ndii tawa so yiɗii ina waawa heɓde jeyi mum keeriiɗo. Sabu jooɗtoraa ko maccuɓe jeyaaɓe e renndooji ganni hee ngalaa jeyi, jogii jeyi tan ko gardiiɗo renndo ngoo walla lawakooɓe jeyaaɓe e renndo ngoo. Ngalɗoo damal udditiraa e sariya hee ko mbele maccuɓe e samba-remooru en ina ndaña jeyi leydi laaɓtuɗo tawa wonaa ko soomii e nder jeyi denndaaɗo mo potal laataaki e nder mum.
Haa jooni noon sariya oo ina jokki heen so tawii renndooji ɗii njiɗaa feccitaade leyɗeele mum en, eɗi mbaawi sompude koppeeji, walla sosiyeteeji tawa eɓe ngollodoo leydi ndii. Kono teskaa ko ndeen yiɗde nde laamu nguu fellitnoo sompude kala addanaani potal laataade to bannge jeyi leydi sabu :
1° Alaa ɗo peccitagol leydi meeɗi waɗeede gila sariya oo feeñi so wonaa nokku gooto e nder diwaan Eeleega oo, ina wiyee Vedvede, ɗum addani joomum en, gooto fof ko darodaade e ciifol ngol njaajeendi meeteer e njuteendi kilomeeteer. Waɗi ɗum siforaade noon ko to ndiyam ummortoo too ɓuri faaɗde e tee gooto fof ko maa heeda e bannge mo heɓrata ndiyam. Ɗum firti tan ko to bannge karallaagal peccitagol ngol aaɓnaaki.
2° Cosgol dente ngol ne (koppeeji, sosiyeteeji ekn..) rokki fartaŋŋe ko lawakooɓe (teeŋti noon joom maccuɓe en) arditaade ɗeen dente ina taƴa heen sariyaaji mum en, ɗum firti ko alaa ɗo yahnoo artii ɗo wonnoo!
Ko ɗum waɗi eɗen cikki laamu fotnoo tawo ko farlinde peccitagol leydi tawo “haa labbo fof dardoo e tunnde mum” caggal ɗum ɗoon noon yiɗɓe fof ina mbaawi ƴeewde hol no liggortoo leyɗeele mum en tawa kam jotondiral hakkunde maɓɓe nattii fawaade e ɓurondiral.
MHJ


text:
Zume woni Kiristaajo?
Xamol: Zume woni Kiristaajo?
Nooto: Haalayeere tinndinirii Kiristaajo huunde bano nihi, “nezzo nuzzinzo e Yesu yo Masiifu malla diina tiggaaka dow kollitooje Yesu.” Wi’ugo non zum fuzzoode woozunde, bano no Kaalaayeeje zuuzze tinndiniri, ngam ze laavinaayi boozzum ko linjiila wi’I dow zume woni kiristaajo. kilimawol “Kiristaajo” nde tati naftiraa nder Alkawal Kesal ((Kuuze Nulaave 11:26; 26:28; 1 Biturus 4:16). Tokkuve Yesu to arti innireeki “Kirista’en” Antioch (Kuuze Nulaave 11:26) ngam ngikku mavve e kuuze mavve e bolle mavve nanndi e ze Yesu. Kalimawol “Kiristaajo” e holla to yaasi, “wona nder moofgal Masiifu” malla “tokkoowo Masiifu.”
Nder jamanuuji mettuzum, kalimawol “Kiristaajo” dullii bote muuzum ngam non e ngol naftiree ngol holla nezzo tokkuzo diina malla nezzo eltaazo amma o laatoo malla naa o tokkoowo Yesu e goonga. Yimve zuuzze nuzzinaayi e Yesu kadin ve ngalaa iimaanu dow maako nden e ve mbi’a ko’e mavve ve Kirista’en ngam tan e ve njaha Haykaliiru malla e ve nder “Lesdi” Kirista’en. Amma yahuki haykliiru, yurminanki wonve les muum, malla laatoo nezzo kakkilzo laatinaayi nezzo Kiristaajo. Yahuki haykaliiru tan wartirtaa nezzo Kiristaajo no annduzaa yahuki to wo’’inirde mootaaji wartirtaa nezzo mootawal. Kadin laataaki nder himve wonve to haykaliiru, tawee nder dewe sarde fuu, nden e huuwa ngal haykaliiru wartirtaa nezzo Kiristaajo.
Linjiila hollitii dow kuuze boozze ngazataa Jawmiraawo java-en. Taytus 3:5 wi’i, “O seetake-en, naa ngam kuuze meezen boozze, amma ngam yurmeende maako. O seetirii-en lootol danyiteeki e hesitizineeki ki Holy Spirit.” Ngam maajum, kanko Kiristaajo o gozzo danyitaazo (Yohana 3:3; Yohana 3:7; 1 Biturus 1:23) kadin e nuzzini nder hoolaare Yesu. Efiisiyankoore 2:8 wi’i-en inke “…ngam yurmeende seetazaa, dow laawol iimaanaaku—kadin naa ngam moozon, zum dokkal Jawmiraawo.”
Kiristaajo mo goonga yo nezzo nuzzinzo kadin nder hoolaare Yesu e kuuze maako, hawti e mayde maako ngam lootuki junuubaaji e fintuki maako nyannde tatavre. Yohana 1:12 wi’i-en, “Fuu e javuve-mo, e nuzzinve e innde maako, o hokkive baawal laataago vivve Jam.” Ko hollata Kiristaajo goongaajo kanjum woni enzaaki wovve e kadin tokkuki Haala Jawmiraawo (1 Yohana 2:4, 10). Kiristaajo mo goonga kanko woni vii Jawmiraawo, o zon nder iyaalu maako ngu goonga, nden o hokkaama ngeendam kesam nder Yesu.
A havvii niyya dow Yeesu ngam ko njannguza zo’o? To non, kusu nyo’’u dow "Mi javii Yeesu Almasiihu hannde " dow pezel to les.
Zume woni Kiristaajo?


text:
Ñalnde aset 16 settaambar 2016, Tele Burkinaa mawɗo oo bismiima Biraam Dah Abeydi e yeewtere. Ndeen yeewtere noon addii haala mawka e leydi men, sibu wonti ko haala mawka hakkunde hilifaaɓe geɗe caggal leydi leydi Muritani e mo leydi Burkinaa, haa mo Muritani oo wiyi wonde jaaynoowo noddunooɗo mo oo riiwaama, kono caggal ɗuum tawaa woodaani. Ɗum, ko ko yaltunoo koo tan. Ndeke, wiyaama hay hooreejo leydi oo e hoore mum, hono Muhammed Adel Asiis naatii heen, noddi tolnodiiɗo mum, ngam hollitde ɗum mettere mum e ɗuum. Waɗi haala hakkunde maɓɓe. So a yiɗii anndude ko ɓe kaaldi.
Wul Abdel Asiis ko ko mettinani hooreejo leydi Burkinaa, hono Rok Mark Kirisciyan Kabore, sabu woppii Biraam Dah Abeydi haalii e tele mawɗo leydi Burkinaa. Ina wiyee wonde Asiis ƴetti ko telefoŋ noddi Kabore ngam hollitde ɗum mettere mum woppude “banndi, barhoore” ina ñiŋa mo e Tele ngenndiijo Burkinaa. Kabore jaabtii mo wonde addi ɗum e laamu ko waklitere (rewolisiyoŋ), tee Doosgal leydi mum rokkaani ɗum hakke reɗɗude wellitaare haalde walla wanngaade e leydi mum. E wiyde Mauriweb, Kabore haaɗaani ɗoon tan, sibu o jokki heen wonde ko sarwisaaji keeri kalfinaa naat-yaltu e leydi makko. E, « So artii noon e jaayɗe (ɗe laamu walla keeriiɗe ɗee) Ko Doosgal leydi gaddanii ɗe wellitaare. » Kono, wiyaama Asiis jaɓaani faamde ɗumɗoo fof. Ko ɗum addani Kabore wiyde mo : « Kuuɓal Dowla Amerik jaɓɓiima hooreejo IRA, Kuuɓal Kuuɓtodinngal Fedde Ngenndiije Dentuɗe ñaantii mo ñaantungal mawngal no feewi, tee waɗii heen dille keewɗe. Denndaangal ammbasaduuji leyɗe hirnaange jooɗaniiɗe leyɗe mum en e Nuwaasoot ina njuuroo Biraam e ko duumii, to galle mum, tee cuuɗaaki e ɗuum, ko noon wonande denndaangal misiyoŋaaji laamuuji garooji e Muritani » hade makko fawtude heen « e ko min tini » e joonirde « Muritani meeɗaa woytaade ɗuum hay nokku gooto. Ko ɗuum tagi, so Alla, mi faamaani ngalɗoo ceerungal ».


text:
Duɗal Alworabiya Jowol. Alhajji Mahmuud Bah naatiri Jowol ko jaŋde e eeraango feewde e diine. E wiyde makko, ko annduɓe ndontata annebaaɓe e ko refti heen, almuudo fotaani faaydeede e jelotooɗo. Leelaani, o soppi ɗoon duɗal gadanal Alworabiya e Jowol.e lewru kawle (octobre) hitaande 1941. Ngaddiin ngaal duɗal ena seerti e mbaydi jaŋde ngoowanoondi ɗoon ndii. O adii jannginde ko e les ciluki mawki, damal galle almaami raatib wuro ngoo ena wiyee Ahmad Tuure.
Lawɓe nokku oo cehani mo alluwal mawngal, o feŋi ngal e lekki hee. O ƴeewi sawru, o fiili heen tekkere, omo suuwa e ngommbudi dahaa, omo winndira. Alhajji Mahmuud Bah inniri ngalɗoo duɗal ko duɗal mum gadanal to Makka biyeteengal Al Worabiya. Fannuuji janngeteeɗi ɗoon ko quraana, ɗemngal arab, gannde (sciences) e coftal ɓalli. Duuɓi sukaaɓe winndiiɓe ɓee ndottaa ko e duuɓi jeeɗiɗi. Sukaaɓe wuro Jowol ngoo e gure saraaji maggo keewɗe nootii.
Jaŋde ndee waɗanaa njuɓɓudi ŋarɗundi e kuutorgel-sahaa ngel waktuuji 29 e nder yontere, peccitaaɗi hakkunde limto alkule arab, hijjo e taro regiingo, heen bannge e kuñagol cimooje quraana wonande bannge goɗɗo oon. Ɗum woni sukaaɓe ɓee mbaawi winndude e janngude e faamde ɗemngal arab ngal haa ɓuri jinnaaɓe mumen e taaniraaɓe mumen wiyetenooɓe ko joom gannde en. Nii woni o lelni codol jaawngol e nder nokku hee. Mbaydi ngoɗndi ndi o addi e nokku hee ko jotondiral hakkunde almuɓɓe. E no wiyraa, almuɓɓe ɓee ngonoyii, e oon, sahaa fotde 300 almuudo. Ngam almuɓɓe ɓee mbaasa loritaade e njelaari kadi ñiiɓa e jaŋde mumen, Alhajji Mahmuud Bah waɗani ɓe ko waal-ñaamirdu (ɗo waaletee e ɗo ñaametee). Almuɓɓe mawnasɓe ɓee, o ndaarani ɗumen njatigeeɓe yarlitiiɓe jippinde ɗumen. Wonande jinnaaɓe almuɓɓe jogiiɓe doole haa teeŋti to bannge ndariindi, o ɗaɓɓiri e mumen kolce ɓireteeɗe.
Jagge tiiɗɗe nootii e eeraango makko, gila ɗoon e nder wuro Jowol ngoo haa e saraaji maggo. Ɗo Jowol ɗoo, ko wayi no Demmba Jallo, Hammee Seyni Jaak, Hammadi Kadi Ñaŋ e Ahmad Tuure. E gure saraaji ɗee, o jokkondiri e biyeteeɗo Maambay Bah. O jokkondiri e Qaadii Ceerno Usmaan Bah e Mammadu Umaar Ac to Kayhayɗi, Mbakal Sumaare to Aali Wuuri, Juulde Bah to Tokomaaji e Alhajji Sammba Saada to Ngijilon. Ko noon ne kadi Alhajji Mammadu Safiyatu e Alhajji Tijjaani Tuure. Ɓeeɗoo, gooto heen fof addii ballal mum haa timmi, waɗii heen semmbe mum no fotirnoo no yoga e galleeji Jowol nii.
E ballal Alla, e ballal jagge ɗee, jaŋde almuɓɓe ndee rewi laawol no haaniri, hawraani hay saɗeende wootere. E dow waktuuji joy dottanaaɗi njuulu ɗii, maajo ko huunde farlinaande e dow almuɓɓe ɓee. So ɓe maaja, ɓe mbaɗata ko simbisaaji e kalisoŋaaji daneeji. Ɓe njuɓɓa e gori jahduɗi ɗooftotooɗi jamirooje e ɗemngal arab. Sabu noon keeragol comci maajirɗi ɗii e nanndugol majji e koltu konunkooɓe wonɓe e wolde, seef-kantoŋeeɓe e kumaandaŋeeɓe wonnooɓe e diiwaan hee mbiyi wonde Alhajji Mahmuud Bah ko gaño laamu koloñaal mo suuɗaaki, gonɗo e heblude hawñitere konunkeere. E oon sahaa kadi, almuɓɓe ena nootitoo e duɗal ngal no feewi, ndartaaki. Ɗuum wonani mo ngoƴa mawka, kanko Alhajji Mahmuud Bah sabu ɗemɗe bonɗe jahooje ɗee ena mbaawi addande wuro Jowol ngoo caɗeele walla nii uddude duɗal ngal e ŋañaŋañalde. Nii woni o felliti egginde duɗal ngal Jowol, o faytira ngal Ndakaaru e nder mbunndi laamu koloñal. Haalooɓe pulaar mbiyi:”so a hoolaaki neɗɗo resndu ɗum kaake maa.
Duɗal al Falah Ndakaaru
Miijo Alhajji Mahmuud Bah e sosde ngalɗoo duɗal e Ndakkaru, ko adii fof, ko ngam jaribaade ko laamu tuubakooɓe nguu jogori haalde e duɗal gaddangal haa e les gite mum. E ko refti heen, ko ngam ɓetde caɗeele nguurndam duɗal e nder wuro teeru mawngo wayngo no Ndakaaru nii. Caggal ɗum, ko yerondirde nokkuuji ɗii, ƴeewa heen nokku ɗo ngal fotata ɓurde moƴƴude. E hitaande 1944, caggal nde o waɗi fotde hitaande e Ndakaaru, omo ƴeewndoo wuro ngoo, kanko Alhajji Mahmuud Bah, o nulani biyeteeɗo Aali Bah, yo ar, tawa mo toon. Aali Bah jeyaa ko e almuɓɓe ɓurɓe duuɓi e ɓurɓe heptineede to bannge jaŋde e nder duɗal Jowol. Aali Bah ummii Jowol, ardi e fotde almuɓɓe 150, tawi mo Ndakaaru. Nii woni duɗal Alfalah kesal sosaa, ngal wuuri fotde duuɓi 10, hakkunde sokla e faayre kisal e cellal e caɗeele nguura. E ɗiin duuɓi, fawtaade e wolde adunayankeere wonanoonde ndee, batte kitaale yooro 1941 fayde 1942, ena ndiddi ko heewi e gure goorumma fayde Ndakaaru. E dow ɗuum kadi ko ɗoon, konuuji deenatnooɗi leyɗeele hirnaange Afrik gonɗe e les njiimaandi Farayse, tuddini. Nii woni Ndakaaru heewi yimɓe haa ɗeɓi diwtude aada. E hitaande 1941, nguurnoo e nder wuro Ndakaaru ngoo ko 95.679 fittaandu. E hitaande 1942, keewal yimɓe wonɓe e nder maggo ko 165.000 neɗɗo. Maa mbiyen e nder hitaande wootere fotde 69.321 neɗɗo ɓeydiima e ko woodnoo koo. Ndeen ukkere yimɓe e ŋakkere nguura mawnii, laamu nguu woni e sakkande ngonka kaa peeje, so riiwtude dowriyankooɓe. Alhajji Mahmuud faamii, e ngooɗoo weeyo teeruyankeewo saɗtungo, duɗal ngal waawataa wuurdude no ngal wuurdunoo Jowol nii. Gaagaa añde mo almuɓɓe ɓee nguurta e njelaari, faayre makko ko mbele, e caɗeele guuraaɗe bayɗe nii jiiɓaade maa laamu nguu e won seernaaɓe ɗal duɗal ngal deeƴde e jokkude golle tawa haljinaani ngal?
Nii woni, o woni e daɗɗude peeje ngam ustude sikkeeji laamu nguu e makko. O waɗti haalde ko ena fota welde ngu e mantude ngu haa e nder batuuji mawɗi tawi omo lemoroo kadi banngeeji goɗɗi ɓurooji yamɗande duɗal ngal. E hitaande 1945, o woni e ƴeewrude hakkille haa to bannge Mali too haa miijo makko yani e wuro Kaay. Nii woni o eggini duɗal Ndakaaru ngal, o faytiri ngal Kaay.
Duɗal al Falah Kaay Mali
Duɗal Kaay huɓɓi fooyre, ƴelliti ɗemngal arab e diine haa faayiida oo suddi denndaangal duɗe hono maggal gonnooɗe e nder leyɗeele hirnaange Afrik gonɗe e les njiimaandi Farayse. Heen sabaabu, ko wonde wuro Kaay ngoo e laabi-celi hakkunde leydi Mali ndii, Muritani, Senegaal e Gine. Tesko-ɗen ko e ɗeeɗoo leyɗeele, ko ɓuri heewde e almuɓɓe duɗal ngal ngummorii sabu batte paayodinɗe ɗe jaŋde al Falah ndee battini e majje. Sabaabu ɗimmo oo, ko darnde e ballal goomu julankooɓe njeegomo haa e njeetato, alɗuɓe, ɓe nganndu-ɗaa, eeraango e jeewte Alhajji Mahmuud njettiima ɗumen nokku, pelliti waɗde heen jawɗeele mumen mbele duɗal ngal ena egga Ndakaaru, feewta nokku mumen.
Ummaade e hitaande 1947, almuɓɓe ngoni e suppitoraade e jookli ɗii kala, ena nootitoo e duɗal ngal, e felo jihaadi ganndal teeŋti e diiwanuuji Fuuta-Tooro (Damga, Ngenaar, Boosoya, Yirlaaɓe, Hebbiyaaɓe, Halayɓe, Tooro e Dimat). No almuɓɓe ɓee mbaamirta ena ngara nii, siftinta ko no fergooji fuutankooɓe ngabbortonoo Sayku Umaar e nder teeminannde 19ɓere nii. Nde timmata hitaande tawi duɗal ngal yettiima 1500 almuudo, hakkunde waali-wuro-en e hoɗɓe arɓe.
Nde almuɓɓe ɓee keewi, duɗal ngal dañii caɗeele to bannge nguura haa Alhajji Mahmuud waɗti yahde banngeeji goɗɗi ena jiggoyoo. O woni e kaan ngonka haa juuti, njuɓɓudi laamu ngonndi ɗoon ndii rokki mo paabi gawri yo o huutoro. Ɗiin paabi gawri mahanoo ko gila e sahaa wolde adunayankeere ɗiɗaɓere ndee, mbaɗaa nguura haa keewi, nguddaa. Kono gila nde wolde ndee gasi, alaa duttaniiɗo ɗi. Ndeen Alhajji Mahmuud dañii hoolaare to bannge nguura nduumiika, ɓeydi semmbe duɗal ngal to bannge njuɓɓudi haa ɓuri ko ngal yuɓɓunoo nde ngal woni Jowol walla Ndakaaru. O yuɓɓini Keblorgal jannginooɓe ngal duuɓi nay. Kala almuudo keblaaɗo, rokkee seedantaagal, fawaade e hattan mum. Caggal duuɓi nay heblo, fotde 400 almuudo mbaɗi kawgel seedantaagal jaŋde lesre (certificat d’études primaries). Ko ɓeen ngoni rogere adannde jannginooɓe, nde Alhajji Mahmuud Bah resndi 50 duɗal kesal. Kala jaltuɗo e duɗal Kaay ngal ko nii yaltiri: alaa almuudo jeloytooɗo, alaa kadi ceerno joɓeteeɗo.
Hono hojom ngaluuji ndañaa haa ɓurti muuyaaɗe duɗal ngal. Ko ɗuum rokki mawɗo oo miijo yiɗde neldude almuɓɓe to Mashrek arab ngam jokkoyde jaŋde e duɗe toowɗe.
Gelongal Fuuta lollirɗo, Njaay Saydu Aamadu


text:
Winii Manndelaa, jom suudu Nelson Manndelaa sankiima ñalnde altine 2 abriil 2018. Gootal e maaɗe cakkitiiɗe hare luulndiinde Apartaayd yahii, ngati Winii jeyanoo ko e yimɓe ɓurɓe haɓaade laamu paltoor Afrik worgo. Nguurndam makko kala, ko haɓanaade leydi ndimɗundi, kam e potal leƴƴi leydi makko e nuunɗal nder renndo. Duuɓi 27 Manndelaa waɗi e kasoo ɗii kala njerɓinaani fiɓnde makko : dummbugol, billugol, lorla e caɗeele laamu paltoor nguu lorli mo kanko e koreeji makko, ɗuum fof ɓeydii ko tiiɗnude fiɓnde makko e ŋeertinde darnde makko. Winii tabitiniino aadi e fiɓnde e giɗli fof hakkunde mum e jom galle mum Manndelaa, duuɓi woni e kasoo koo fof.
Winii jibinaa ko e hitaande 1936 to wuro wooto e nder diiwaan Transkei nder Afrik worgo. Yumma makko maayii law. Baaba makko naatni mo jaŋde, rewindii mo haa o woni « ballitoowo renndo » (assistante sociale). Kanko woni debbo ɓaleejo idiiɗo wonde ɗuum e nder leydi hee. Manndelaa yiyi mo, yiɗi mo, ko e joofirde biisuuji ɗo Sowetoo ɗoo, tawi ina woni sofru ANC. Nde o seeraa, Manndelaa resti mo e lewru suwee 1958. Caggal warngooji Shaperville e hitaande 1960, Manndelaa naati e suuɗaare sibu tawi ina yiylee, ina yooɓtoraa jeyeede e catal konuyeewal ANC. Oon sahaa tawi ɓe ndañdii sukaaɓe ɗiɗo rewɓe, hono Zeni e Zindziswa. Haa 1963 ko sahaa e sahaa tan, e mudaaji daɓɓi, o yiyata Manndelaa nder suuɗaare. Kono hay ɗuum nattii tuggi hitaande 1963, nde Manndelaa ñaawaa kasoo kaaɗdi nguurndam, werloyaa to kasoo Robben Island.
Koohoowo jettiiɗo
Ko Winii ardii oorngal (kampaañ) « Free Mandela ! » (Wellitaare Manndelaa), e hitaande 1980. Oon sahaa tawi Mandelaa dañii duuɓi 16 e kasoo, kanko Winii, omo hanndaa to dowri Brandfort, fotde 365 km hakkunde mum e Johannesburg. Oon sahaa, alaa majjuɗo mo kanko Winii, sibu tawi o waɗii kasoo duuɓi e cili keewɗi, o leeɓtaama, o fiyaama, o joñaama, o takkaama fewjude seppooji elewaaji Soweto e hitaande 1976.
Ko e hitaande 1984, tawi omo yahra e duuɓi 48, Manndelaa ina yahra e 66 hitaande, ɓe ndañi yiytondirde caggal duuɓi 21 goɗɗondiral. Alaa fof no laamu Apartaayd waɗaani ngam naatnude hakkunde maɓɓe sikkeeji, rewrude e nan-nanti bonɗi ɗi ɓe takkata Winii, kono, yimɓe fof ina njenanaa ko keñje gaño.
E hitaande 1985, laamu Apartaay wiyi Manndelaa, ina waawi woppitde ɗum e dow sarɗi. Winii totti ɓiyum Zindzi jaabawol Manndelaa ndeen sakkitoore, yo janngu ɗum yeeso ujunnaaje ujunnaaje neɗɗo rentunooɓe nder estaad Soweto : « ko neɗɗo bellitiiɗo tan waawi termondireede !», ɗuum firti ko o waawaa haaldude e laamu nguu, ɗoon ɗo o heddii e kasoo. Ngolɗoo konngol ɓeydi lolleende Winii.
Ko e ngaal daawal Winii tafi goomuuji sagataaɓe, fotɓe sataade ɗum. Ɗiin goomuuji takkaama warngooji 12 neɗɗo e piggal yimɓe heewɓe, yimɓe ɓe ɗi tuumatnoo wonde ñukkindtooɓe laamu Apartaayd. Ina jeyaa e ɓeen cukalel biyeteengel Stompie Seipei, piyanoongel baral e hitaande 1989.
Nde Joom galle makko woppitaa e feebariyee 1990, Winii jeyaa ko e hoohooɓe mawɓe, tolnodiiɗo Manndelaa e yahdiiɓe mum. O jaɓataa hay gooto wirna mbeelu makko, hakke ko o haɓaa… tee hay huunde waawaa yamɗinde miijo makko e caasal makko murtande ngonka kiiɗal nguuraaka toon kaa. Winii, e oon sahaa, ko njamndi ‘’njarndi’’ haa heri !
Winii kadi ina wellitii to bannge miijo, o wonaano neɗɗo deftotooɗo miijooji ɗi o wondaani. Ko ɗuum tagi, o nomaa kalifu e hitaande 1994, o ittaa e hitaande 1995 sibu waasde mo « nehtaade », caggal nde o ɗannii caggal leydi o waynaaki hooreejo leydi (Manndelaa e oon sahaa), o ñiŋi ɗum sibu jaɓɓiima, teddinii haa ɓurti laamɗo Angalteer debbo oo. Ɗuum, e nan-nanti goɗɗi, ndewi haa Manndelaa seeri mo e hitaande 1996 (tawi welaaka).
Caggal nde o rewi yeeso Goomu « Nuunɗal e beldital », e caggal nde o ɗaɓɓiraa yo o yaafno wonande 12 warngo kaalaaɗi dow ɗii, Winii wiyi caggal ɗuum « Mi yaafotonooka abada hoore am, so mi yaafninooma ». Ɗuum firti, ko nde o rewi yeeso nguun goomu ndee, o jaɓaani yaafnaade. Ɗuum noon, omo fotnoo ñaaweede, kono o ñaawaaka, hono no Mangusutu Butelesi ñaawiraaka nii. Ko noon woppiraa sabu yiylaade deeƴre politik !
Hakkunde abriil 2003 e 2009 Winii woɗɗitinooma politik seeɗa caggal nde fawaa kuugal ñaawoore, kono ɗuum haɗaani mo toɗɗiteede depitee e jeyteede e juɓɓule ciynooje ANC e les laamu Jakob Zuma. Ɗuum kadi haɗaani mo luulndaade guwarnama mum e jeyeede e ɓurɓe waawde ñiŋde ANC.
Ardiiɓe parti oo fof ina njiɗnoo jokkondirde makko sibu lolleende makko nde diraani ɗo wonnoo, kanko fof e jogodaade e ñaawoore caɗeele. Waɗi noon, ko ɓaleeɓe Afrik worgo alaa ko njiyatnoo so wonaa caɗeele e leeɓte ɗe o leeɓtaa ɗee, e muñal makko e ɗii duuɓi ñiɓɓi Apartaayd. Hay Tabo Mbeki wallitinooma mo nde lomtii Manndelaa ndee.
Ko tesketee e Winii ko wonde mo debbo tiiɗɗo, joom fiɓnde, dartoriiɗo no doole mum potirnoo Atartaayd. So en mbiyiino « Manndelaa hono maa alaa ! », hannde eɗen mbiya « Winii hono maa weeɓaani ! »
Bookara Aamadu Bah


text:
« Defte Fiqh ina ngaanni yimɓe hannde : so a janngii ko winndaa e majje koo, itte-ɗaa e palaas maa, so a duppii ɗe, coke-ɗaa ». Ngolɗoo konngol ina tonngi caɗeele gonɗe e gagga njiyaagu e nder leydi men. Ɗum naworii hafeere hooreejo fedde IRA, hono Biraam wul Dah wul Abeydi, duppunooɗo defte laawol Maalik sabu mum yooɓtoraade ɗe dagnude njiyaagu, gonɗo hannde e kasoo ko ina wona lebbi kam e huunde e yahdiiɓe mum.
Ko sakkitii koo, ko gooto e satiiɓe Kalifu Geɗe Lislaam ittaa e palaas mum sabu mum yooɓtoreede waɗde jeeyngal njiyaagu.
« Defte Fiqh ina ngaanni yimɓe hannde : so a janngii ko winndaa e majje koo, itte-ɗaa e palaas maa, so a duppii ɗe, coke-ɗaa ». Ngolɗoo konngol ina tonngi caɗeele gonɗe e gagga njiyaagu e nder leydi men. Ɗum naworii hafeere hooreejo fedde IRA, hono Biraam wul Dah wul Abeydi, duppunooɗo defte laawol Maalik sabu mum yooɓtoraade ɗe dagnude njiyaagu, gonɗo hannde e kasoo ko ina wona lebbi kam e huunde e yahdiiɓe mum.
Ko sakkitii koo, ko gooto e satiiɓe Kalifu Geɗe Lislaam ittaa e palaas mum sabu mum yooɓtoreede waɗde jeeyngal njiyaagu. Ko e yeewtere rajo wonnoo, o faccirtunoo ko binndanɗe fiqh jowitiiɗe e njiyaagu, ɗe jaaynoowo oo taratnoo. Ɗo ɗum joofi ? O ittaa e golle makko, jaaynoowo oo ne riiwaa.
Ko wuurtunoo heen rajo Muritani ? Wuurtunoo mo heen ko yiɗde tunwinde haɓdiiɓe maɓɓe islaamiste en to bannge diine. Ɗun addani ɓe rewrude e rajo Quraana ngam jaaynude defte ñaawoore diine. Kono ɗeen defte ina njaajnii e njiyaagu ; eɗe keɓtini ngu, tee no ɗe kaaldata ngu nii, ina metti, tee ina luurondiri e doosɗe leydi ndii.
Ooɗoo musiiba biyeteeɗo njiyaagu ko musiiba mawɗo e nder renndo men, keewɗo haala. Omo haɗaa, baɗɗo mo kala ina fawee kuugal, hay so ko e haala tan. Kono won heen ñiŋirta mo tan ko hoto ñiŋeede.
Ndaa ooɗoo gagga ko teeŋtuɗo no feewi wonande ngootaagu leydi men. Laamu nguu, to bannge mum, alaa ko waɗata ko wonaa etaade maslude e moomde dow tan, so woodii ɗo haala majjum feeñi. So wonaa ɗuum, hol ko haɗi ngu yamirde annduɓe men fiqh, ɓe nganndu-ɗaa ina keñoo tabitinde kala ko laamu yiɗi, yo kaal ko faati e njiyaagu e nder jeewte mum en e kutbaaji mum en, e mbaadi njahdundi e laabi sariya leydi ndii e piɓle jojjanɗe aadee.
Yontii nde yimɓe fof : dowla oo, gollooɓe politik ɓee, gollooɓe renndo… ndarantoo oo gagga, ndaranoo mumtude ɗum haa laaɓa, toppitoo ñawndude batte mum kala.
Biladi, udditirde 669, ñalnde 26 sulyee 2012.
Fulo : Bookara A Bah


text:
« Guurɗo fof ko maayoowo, kono maayɗeele potaani ». Maayde Teen Yuusuf Gey, ko e ɗeen maayɗeele mawɗe, tedduɗe jeyaa, sibu golle o ɗacci. Teen Yuusuf Gey ruttinoo e joom mum ko ñalnde 2 settaambar 1988, nder kasoo laamu Maawiyya añamngureewu. Luttuɗo balɗe, duttagol maa woɗɗondiraani e duttagol ɓeen woɗɓe tedduɓe, hono Tafsiiru Jiggo (ñalnde 28 settaambar 1988) kam e woɗɓe ɓe en njejjitaani. Yuusuf Gey, baɗnooɗo nguurndam mum fof e anndinde en koye men, e mawninde pinal men, e wasiyaade kaaldigal.
Teen Yuusuf Gey jibinaa ko e hitaande 1928 to Kayhayɗi.
« Guurɗo fof ko maayoowo, kono maayɗeele potaani ». Maayde Teen Yuusuf Gey, ko e ɗeen maayɗeele mawɗe, tedduɗe jeyaa, sibu golle o ɗacci. Teen Yuusuf Gey ruttinoo e joom mum ko ñalnde 2 settaambar 1988, nder kasoo laamu Maawiyya añamngureewu. Luttuɗo balɗe, duttagol maa woɗɗondiraani e duttagol ɓeen woɗɓe tedduɓe, hono Tafsiiru Jiggo (ñalnde 28 settaambar 1988) kam e woɗɓe ɓe en njejjitaani. Yuusuf Gey, baɗnooɗo nguurndam mum fof e anndinde en koye men, e mawninde pinal men, e wasiyaade kaaldigal.
Teen Yuusuf Gey jibinaa ko e hitaande 1928 to Kayhayɗi.
O ummii ko e galle subalɓe laamotooɗo, hono « teen » en. Caggal jaŋde quraana, o naatnaa ekkol. O janngii e Liisee Blanchot e ekkol William Ponty ɗo o teskoraa ɗoon e ɗoon kattanɗe to bannge fannu coñce… Caggal ɗuum, o woni jannginoowo (instituteur) ; kono, nde tawnoo ɗuum famɗirii mo, o jokki e wiɗtude e winndude. Ko ɗum tagi, o ɓuri anndireede ko wonde daartoowo, binndoowo.
Nde o ummitii Willam Ponty, o jannginii to Kayhayɗi e Butelmiit e Sehilbaabi … Caggal ɗuum o woppi jannginde. Kanko woni koroowo duwaañ (inspecteur des douanes) gadano e Muritani, e hitaande 1957, gila leydi men heɓaani hoore mum. E hitaande 1960, o nomaa gardo gollordu (directeur de Cabinet) to ministeer kaalisaaji. Sabu nehdi makko e juumtugol golle makko, Muttaar wul Daddaa fekti mo to CEE* e maayirɗe 1961, darorɗe 1962. E darorɗe 1963 o nomaa kuuɓal gadanal ammbasaad Muritani to New York, to Amerik, o waɗtanaa heen kadi donngal goɗngal, so wonde kalfinaaɗo geɗe leydi ndii to Fedde Ngenndiije Dentuɗe. Gargol makko toon hawri ko ngañgu ɓaleeɓe e ndiin leydi, lebbi seeɗa ko idii sankaare Kennedy, o yanaa heen. Denndaangal dipolomaat en Afriknaaɓe wonnooɓe toon, ñiŋi nguun njangu. O arti Nuwaasoot e hitaande 1964 ngam ardaade sarwiis to Ardorde banngagol. E hitaande 1970 o waɗaa gardo kuɓtodinɗo Njuɓɓudi toppitiindi banngagol e Afirik, ndenndinnoondi 15 dowla, njooɗinoondi to Pari. Ko tuggi 1974 o faati e wiɗtooji makko to bannge daartol e coñce e yimiyankaagal. E 1977 o ardinaa goomu heblo koolol hakkunde leyɗe Afrik to Lagos. Ko ɗoon o fuɗɗii hollitde tinndinoore makko wiyeteende « les exilés de Gumel » (Daayɓe Gumel). O dañi heen daraja mawɗo sanne. Nde o ummitii toon, o waɗaa cukko gardo IMRS (Institut Mauritanien de Recherches Scientifiques : Duɗal Muritani Wiɗto Siyaas). Kono ɗuum addanaani mo woppude yeewtere makko lollunde e ɗemngal Pulaar, to Rajo Muritani. Ñalnde 25 saawiyee 1980 o filaa Teen to Kayhayɗi, o tottaa kadi silaama mum. Ɗumɗoon noon ko donngal teddungal, so wonde mawɗo leñol, deenoowo pinal e aadaaji, masloowo, jokkoowo, ñootoowo hakkunde yimɓe : oon sahaa, ɗum wayi ko no wiyeede yo reen duɗal ngal docotte mum ngoni e roytude nii, haɗa ɗum ñifde. Yuusuf Gey bonnaani jikke, sibu o yondikinaaki e haɗde duɗal ngal ñifde, o ɓamtii ngal, haa ngal lewlewti, ngal fooyni, yaynii, o duuñtiri ngal ganndal makko pinal e daartol leñol ngol, e leydi Muritani no diidorinoo.
Teen Yuusuf Gey nanngaa ko ñalnde 4 settaambar 1986, caggal bayyingol kaayit fedde wiyeteende FLAM yaltinnoo, biyeteeɗo « Manifeste du Négro-Mauritanien Opprimé » (Bayyinaango Ɓaleejo Muritani Kiiɗaaɗo), sabu makko yooɓtoreede jeyeede e winnduɓe ɗum. Jaaynde Le Calame, e tonngoode mum adannde (12 haa 19 sulyee 1993) winndii wonde « so goonga, ina sikkaa o jeyaaka e winnduɓe bayyinaango ngoo, e fawaade e ko heewɓe ceedtii. Kono jiiɓru nduu ina mawnunoo e oon sahaa, sibu ndeen, haalpulaar en kala njaggiranoo ko FLAM en… Kono hay daliilu gooto hollitaaka, ceedtotooɗo omo jeyaa heen. Ina gasa tawa ko waame politik tan nawori mo, nde tawnoo ko o neɗɗo pinal maantinɗo. » Ɗo yahanoo artaa fof o ñaawaa kasoo duuɓi nay, o dummbaa e caɗeele teeŋtuɗe. Ɗeen caɗeele ɗe kaɗaani mo jokkude e horsinde leydi makko, e miijaade jokkude golle binndol, sibu, omo miijotonoo winndude tagannde ɗiɗmere deftere makko wiyeteende « Rella ».
Teen e yahdiiɓe mum ndummboyaa ko Waalata, nder caɗeele bonɗe. ‘’Ɗum yanti e caɗeele rafi reedu ɗe o wondunoo…’’ Nii woni rafi ɓeydii waawnude. Nde o nawaa opitaal Neema, tawi hankadi ko gasatnoo gasii, Teen ruttii e joom mum ñalnde aljumaa 2 settaambar 1988. Hade ɗuum, hoohooɓe heewɓe e nder winndere ndee, kam e leyɗe keewɗe, alaa fof no mbaɗaani mbele Maawiyya ina woppita mo, kono o salii haa yoori kos. Hay seedewol sankaare makko heɓaa ko e 1991.
Ina winndaa e tonngoode Calame arwannde kaal-ɗen ndee : «Sinwaa en ina mbiya : ‘’mo aawi lekki e nguurndam mum, wuuranaani mehre’’. Konngol Teen ɓurii leɗɗe Abujaa, Bañnjagara, Duwaala, Woygiya, kam e ceene Waalata fof. Oolel tinndol makko eelnii nder kaaƴe Fuuta Jaloŋ, nder kaaƴe Fuuta Maasina, nder yupporde Fuuta Tooro. Min ceerataa e tuuɓaade e defte makko pekaan e dillere e leele. Sukaaɓe Tararsa maa kumpito e nder deftere makko « Les exilés de Goumel » jokkondire Turaad wul Sheek e Satigi Bubakar. » Ɗum jiidaa e humpitooji gonɗi e defte makko « A l’Orée du Sahel » walla « Aspects de la littérature Pulaar en Afrique occidentale », e « Rella », ɗo Safatoore e Pulaar ngonti ɗemngal gootal, yeru ɗo o winndi « Yallaali maahu vaali, so o saliima, calminee mo, so o salaaki, pellanee mo ». Ɗumɗoo noon ina maantini e binndi Teen, sibu e « deendaangal binndanɗe makko, o wayata ko no tiiɗtinoowo aarabaagal e afirikiyaagal ngal lislaam renndini ». Warkoyeeɓe, añamngureeɓe yooɓiiɓe fittaandu makko ɓee noon, ina mbaawi wastoraade mbarii aadee, kono ɓe mbaawaa warde Teen, ɓe mbaawaa haɗde ndonaandi makko pinal e ganndal layde haa bada !
« Hannde, wonaa ekkol, wonaa boowal, wonaa hay haayre, inniraa mo. Nganndu-ɗen omo haandi e ko ɓuri ɗum, sibu alaa fof ɗo o nawaani, lollinaani innde Muritani, e njilluuji makko, e defte makko. Ɗum jiidaa e ko gollanii ndi koo, ɗum jiidaa e jagge keewɗe ɗe o hebli ɗee. So leydi ndii teskoraaki mo ɗuum, ndaw haame ! ».
Bookara A. Bah
Ƴoogirde : Le Calame n°00
Tesko : CEE woni « Communauté économique européenne » (Dental Faggudu Orop) dental goodnongal ko idii nde Union européenne (Dental Orop) sosetee.


text:
Hoodere ngenndi yuɓɓiniino hiirde pinal e naalankaagal kikiiɗo aset 4 marse 2017 to “lakaas”. Ndeen hiirde heplanaama ko ina tolnoo e hitaande. Huufnoo ɗum ko sukaaɓe ngenndiyankooɓe hironooɓe leydi ndii e leñol ngol. Wonnoo faandaare dowrowre ndeen hiirde ko wuurtinde pinal fulɓe e teeŋtinde fotde men hannde reende e reentaade, yuurnaade e yuurnitaade ngonka men, reende moƴƴi finaa tawaa men e ɓure renndooji men haŋki, kono kadi reentaade kalo ko hino waawo teppude en, leeltino en e dow ko leƴƴi aduno oo ngoni e dow mum hannde koo, ngam ɓamtaare e ƴellitaare.
So en mbiyi yuurnaade njoopi-ɗen ko reentaade leefɗi e bonanndeeji coomiiɗi e kesam hesamaagu nguu e mbaadiiji nguurndam ɗi etotoo waawnude renndooji men, tawa rewam majji wonaa moƴƴam .
Yuurnitaade noon ko teskaade e yerondirde moƴƴi, bonɗi, nguurndam hanki e nguurndam hannde e nanngude ɗo sawru hakkunde ɗoo, sabi teskaade wonde so tawii haŋki men wonaa kaŋŋe mbuure mammba fof, hannde oone kay wonaa kaalis daneejo ɓolɓoto. Tinndinooje, jime, e konnguɗi jangtaaɗi ɗii e ndee hiirde ko ɗuum ɓuri joopaade, ko ɗuum waɗi konngol yuɓɓinɓe hiirde ndee waɗii teskuyaaji, rokki yeruuji e woon ɗiin peeñkiiji kulɓoniiɗi, kollirooji kataa dookɗo oo goodal renndooji men hannde. Arii e ngool koŋngol : “E meeɗen kaalɗo hannde fof, haalata ko ɗemngal caajal pural jiidaral ngal kelmeendi njiggaandi njiiɓiindi,njilɓundi, ngonndi e ɓosɓostude mbele hino lomtoo ɗemɗe men yummiije… pitja lomtiima buuɗi sadak, wiitabiks lomtii kodde e kosam, pipsikola waɗi to lomtii tufam, lacciri e ñiiri ngonti puuyndam, koltu ɓiɓɓe men hannde ko ceelti beelti, caccuki maɓɓe ellee kululaaɗe, finoraade kelloori ɓurtonii ɓe tuppaade e sokaade, tele e fideyoo lomtiima dingire e kiirɗeeli tinndi, daari e cuɓti… Ndeke banndiraaɓe fotaani en haaw so baaba wontii pappaa, neene wostaama mamaa tan (hel) heli daande galle kaari en.
Banndiraaɓe Alla mbaɗdu-mi on, eko ɓuri hannde soofde e ɓiɗɗo pullo wiyde burgal (buruuk) sabi tan ɓe ngalanaano ngal kuutorgal innde njiggiima e men ɓuƴi helmere ndee haa nde yahda e loowdi ɗemngal maɓɓe tan, ɗoyɗoytu-ɗen, ndewɗen e maɓɓe no jawɗi ndewnaaji. So en ngadaaki ɗemngal weetat en kaljitaani, kono en ngasnataa haalo en mbiyaani wonde alaa ko ɓuri yooɗtoriɗde e tawde neene e baabo heɓe njeeɓda e esiraaɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe “muselseluuji”, kollirooji njanfooji hakkunde resondirɓe haa fijirde foolo dewgal, gacce baratnooɗe koy nattii faawnude !
Teyib Soh


text:
Fewndo baaba en an maaki: Nannde go’o en yewtay fii taamaamuyee, mi faami kisan wonnde ngol konngol wonaa jananol e an ko woni tun ko konngol newiingol. Si wonaa tun e on saa’i ɗon faamude ko hon ɗun woni sabu ɗun, e ko honto ɗun iwri. E ko honɗun woni gunndoo mu’un.
Hay ñannde yewtetee nden hewtaali hari mi faamii ko hon ɗun woni sabu nden neweende yiɗinay nde, konngol taamaamuyee hari mi janngii ngol mi nanii ngol fewndo mi janngata Alghur’aana, maa mi heɗitoo ngol e konngol janngooɓe lolluɓe ɓen, baaba en an wowtinii lan janngu-gol ñannde bee ka deftere Allaahu teddunde bere ko mi heɓi feere janngugol woo. Mi wowtii waɗugol ɗun ñannde bee...Mi janngay janngugol nde on hra hino lewñini hunnduko an kon, hino ɓuttini ɓernde an nden e hakkile an ɗen.
miɗo miijitora nde mi yaha e peewal mayre mi wona yonndiniiɗo, mi semmbinira nde njikku an on, e golleeji an ɗin ka nder jamaa an, e hakkunde yimɓe ɓeynguure an nden, e anndindiraaɓe an ɓen e siɓɓe an ɓen e njaatigiiɓe an ɓen.
Kono min wonnde kala mi faamii newagol ngol konngol e laaɓugol maggol on, si wonaa tun mi waawaali addude aayewal Alghur’aana wal yewtu ngal fii maggol on mi annditaali kadi ko e cortewol honngol ngol woni, ko fii ɗun waɗi mi fuɗɗori yewtere an nden no woniri nii:
• Baaba en..Mi etike fota annditugol ngol cortewol ngol konngol taamaamuyee jantaa e mu’un, mi waawaali annditude.
- Ko e suuratu Nisaa’i, ko konngol joomiraaɗo:
﴿ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَآءَ أَحْدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُواْ مَآءً فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدًا طَيِّباً فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِنَّ الَّلهَ كَانَ عَفُواً غَفُوراً﴾.
(Si tawii hiɗon nawni maa hiɗon e laawol maa goɗɗo e mo’on iwii ka hurgo, maa on renndii e sonnaaɓe ɓen on heɓaali ndiyan taamee leydi laaɓundi mowlon geece mo’on ɗen e juuɗe mo’on ɗen pellet Allaahu ko yaafotooɗo).
Ko pellet aaya on ɓannginii-wano yi’irɗaa non-ko honnde tuma e ko hon ɗun e honno taamorten, fuɗɗoren gootun gootun.
• Baaba en ! Ko honnde tuma mi taamotoo?
- Hiɗa taamoo lonto lonngal, maa salligii, taamoɗaa lonto lonngal e salligii e nder nokkeeli:
1-Si tawii a heɓaali ndiyan yonay ɗan ma fii lonngal e salligii kooto bee e majji hino yewtaa feere.
2-Hara a heɓii ndiyan ɗan, kono a waawaali hewtude ɗan sabu ronkere tagu yankoore wano ella e tere ma’a ɗen -wata Allaahu muuyu-maa hara hewtugol ɗan hino hatonnjini waɗɗitagol junuubi wano gollitirgol weeru hun jattaa kun kun ndiyan dagii ɗan woni e mu’un maa hara hiɗa hulani hoore ma’a, maa ɓeynguure ma’a maa jawdi ma’a ndin.
3-Si tawii a hulanii heere ma’a ɗonka maa fii wonɗo woo wonɗo mo tawi hiɗa ukkondiri e mu’un hara hino waɗɗimaa reenugol mo e tammbitagol fiyaake makko on, hay mummunte mo fiyaake mu’un himmumaa on, hara a jogaaki ndiyan yonay ɗan ko ittiree ɗonka kan e ko laɓɓinoraa.
4-Si tawii waghtu on ɓittii ka tawata heƴataa fii lootagol lonngal maa salligagol ma ngol wonndude e tottugol julde nden fow e saa’i mayre.
5-Si tawii ɗaɓɓugol ndiyan ɗan fii salligii maa lonngal tampinay hara a hunnantaa ronnditagol ɗun, wano si tawii ɗaɓɓugol ɗan addii kulol addayngol hoynde e jaasineede, maa hara ndiyan ɗan hino waylii e huunde nde wonkii ma’a kin yiɗaa hara gollitirgol ɗan on hino sattammaa fota.
6-Si tawii a halfinaama golle ñaamay ɗe ndiyan wano ittugol soɓe ka nder juulirde.
7-Si tawii a hulanii wonkii ma’a kin lorra tuma gollitirɗaa ndiyan ɗan ka salligii maa ka lonngal, sabu tawde gollitirgol ɗan addante nawnaare, maa hara tiiɗinay nde maa juutina nde hara nokkuure nden wonaali nokkuure masketeende e (jabiira).
• Ko honɗun woni jabiira?
- Miɗo saatiimaa yewtude fii jabiira e yewtere me’en aroore nden.
• Mi anndii jooni ko honnde tuma mi taamotoo. Kono ko honɗun mi taamorta?
- Ko hoore leydi ndin taamortaa gila mbullaari haa e njaareendi, maa hayre, maa ko nanndi e mu’un sarti hara ko taamortaa kon hino laaɓi hara wonaa jattaa ɗun.
• Ko honno mi taamorta?
- Mi taamoto yeeso ma’a fii hollugol ma..Baaba en an maaki ɓe fuɗɗii, ɓe ɓortii hurundaare wonunoonde ka juuɗe maɓɓe nden ɓe lappi newe maɓɓe ɗen ɗiɗi ka hoore leydi lappannde wootere, ɓe hiɓɓindiri ɗe fii yoɓe mowlirɗe tummbere wonunde hakkunde sukundu ndun e tiinde nden, e senngo ndow kinal ngal, ko ɓe mowlirɓe nder newe juuɗe maɓɓe ɗen gila ka sukundu ndun fuɗi ɗon haa ka mbaymbaykooji, ɓaawo maskugol ngol hewtii ka senngo dow kinal ɓe darii, ɓe ɓanti newe maɓɓe ɗen ɓe ittiɗe ka hoore kinal ɓe mowliri nder newre junngo maɓɓe nano ngon e hoore ɓaawo newre junngo ñaamo ngon gila ka nde fuɗi ɗon haa yottii ka hoore kolli, ɓaawo ɗun ɓe maskiri nder newre junnngo maɓɓe ñaamo ngon ɓaawo newre junngo maɓɓe nano ngon gila ka ngo fuɗi ɗon haa ka hoore kolli.
• Enee ko ɗun ɗo’o tun no hoyiri nii woni taamaa-muyee?
- Ko nii, wonaa non salligii tun hoyi weli fii.
Ko konngol joomiraaɗo:
﴿يُرِيدُ الَّلهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ﴾.
(Allaahu ko hoyeende nden faalanaa on, o faalanaaka on ko satteende nden).
• Taw hara si taamaamuyee hino mari sartiiji?
- Hino mari:
1-Hara on tigi ko ngantiniiɗo o waawataa lootaade lonngal ngal maa o waawataa salligaade wano feƴƴiri non.
2-Nde anniyotoɗaa taamaamuyee on ko ɓattor ɗun Allaahu seniiɗo on.
3-Yo taw huunde nde taamortaa nden ko laaɓunde, wonaa jattaande wonaa jillunde e ko wonaa kayre ko tawata sellataa taamoreede wano ndoondi e piyude e muisal si wonaa hara taw ko jillaa kon ko golliraa ɗun.
4-nde ko taamorɗaa kon nanngata juuɗe ma’a ɗen taamorgol hayre newɗunde nde mbullaari alaa e mu’un sellataa.
5-Nde maaskugol ngol iwrata ka dow yaara ka ley.
6-Wata a taamo si wonaa tuma taƴiɗaa iwugol nganto ngon ko adii waghtu on lannude, si tawii ko sabu julde maa waajibi wonuɗo woo marɗo saa’i happaaɗo.
7-Nde immantoɗaa hoore ma’a taamoɗaa emmbere mbawdi ma’a ndin.
8-Nde jokkindirtaa maskugol ngol hara a senndaali hakkunde golleeji taamaamuyee ɗin ko tawata waylay mbaadi makko on.
9-Heedoode wata wonu hakkunde ko maskirtaa kon e ko maskataa kon, ko woni ɗun ko hakkunde newre ma’a nden e yeeso ma’a ngon e piyude e misal.
10-Mowlugol yeeso ma’a ngon ko adii newre ma’a ñaamere nden, newere ma’a ñaamere nden ko adii nanere nden.
• Si tawii miɗo mari nganto e gollitirgol ndiyan ɗan fii lonngal maa salligii sabu nawnaare mi taamii mi juuli, ɓaawo ɗun mi yiltitii ka ñawndoowo on o newnanimmi gollitirgol ndiyan ɗan hara ko fenndo waghtu juulugol?
- Julde ma’a nden hino selli fillitagol nde waɗɗaaki ma si tawii salligii ma’a on ko sar’inaaɗo, wano si tawii a taamike wonndude taƴagol ma’a ngol iwugol ngonto ngon e nder saa’i on.
• Si tawii ñawndoowo on haɗii lan gollitirgol ndiyan ɗan balɗe buy sabu nawnaare, mi taamii mi juuli, ɓaawo ɗun o newnanimmi gollitirgol ndiyan ɗan ɓaawo mi sellii, enee hara mi yoɓay ñalaaɗe feƴƴuɗe ɗe mi juuliri taamaamuyee ɗen?
- Wonaa non woniri, a fillitotaako ɗe.
• Si tawii mi taamike ɓaawo naatugol waghtu julde nden mi juuli, ɓaawo ɗun waghutu go’o hewti, hara nganto ngon iwaali, enee taw hara si mi taamoto laawol go’o fii nde’e ɗo julde?
- Wonaa non woniri, hatonnjinaa e fillitagol taamaamu-yee on fannii nganto ngon hino woodi, hari hiɗa tanƴinii wonnde nganto ngon iwataa, haa jooni taamaamuyee ma’a on hino selli.
• Si tawii mi taamanike lonngal janaaba enee mi salliganto fii julde nden?
- Salligo si tawii a waawii si wonaa ɗun taamo lonto salligii on.
• Si tawii mi sikkitike ka maskugol yeeso maa maskugol newre ñaamere mi maskii newre nanere nden?
- Wota waɗan yila e sikke ma’a on.
• Si tawii mi sikkitike e fii majje kannje ɗiɗi tuma gaynumi taamaade?
- Ko wano non wata waɗan yila e on sikke ɗon.
* * * * * *


text:
Ballal laamu to bannge nguura, tuuse e kaalis e leƴƴi nguura addaama, moni kala heɓii heen feccere mum. Paabi njeeygu nguura caɓorɗo yoɓi-heɓa ina kuɓtodini leydi ndii fof. Kono ɗum fof e wayde noon, to bannge jaŋde, sukaaɓe ina heewi lohre jibinnde caɗeele keewɗe.
Nguurndam jaŋde e falnde Magaama
Magaama ko sahre lollunde ; ngo woni ko e diiwaan Kayhayɗi to Gorgol. Ina e les njiimaandi maggo, rento dowriiji jeetati (kominaaji). Ɗiin ngoni : Daw, Doolol, Magaama, Tulel, Waali jantaŋ, Faraaliitaama, Beyi lugge, Saŋe. E winndannde men ndee kaalaten ko caɗeele jaŋde duɗe ɗoo e rento dowri Faraaliitaama. Faraaliitaama ina waɗi 19 wuro. Heen 17 ko gure fulɓe, 2 ko gure safalɓe. E nder gure 19 ɗee, woni heen ko duɗe 8, hono : Jiŋkeere, Wuro Siidi, Tuwoysiil, Wuro Dooro, Welingaraa, Hellere, Burle, Wuro lofu. Wuro heen kala ina waɗi suudu jannginirdu wooturu, jannginoowo gooto. Keewal jannginooɓe ɓee ko doge 2 haa 3. Caɗeele ɓurɗe teeŋtude ɗoo ko ŋakkeende toŋŋinorɗe (baŋuuji), ɓe ɓarfintoo tan ko e leydi, aɓe ɓafa e leydi nduufri. Yoga e duɗe so a yiyii almudɓe mum cikkataa ko pummungal juulde ɓe payi sabu ɓee ina ɓiɗti leece, ɓee ina ɓiɗti saakuuji, ɓee ko kartoŋaaji, ko ɓe mberti ɓe ndaña ɗo ɓe njooɗii. Ɓe ngalaa ndefu njaltaari (kantin), yoga e maɓɓe so ɓaarii waktu 12ɓo ñalawma ko e les leɗɗe ñallata haa kirndol yonta, sabu duɗal heen kala renndini ko sukaaɓe gure saraaji mum.
To bannge horooɓe jaŋde, ɓe njillotoo duɗe ɗee ko laawol gootol e nder hitaande kala. Sahaa udditgol maa uddugol duɗe. A min kucciti ɗaɓɓaande e Alla e nulaaɗo mum (mo jam e kisal woni e mum oo) e laamu nguu nguu nde wallata min e ɗee geɗe: jannginooɓe e cuuɗi jannginirɗi e ndefu ñaltaari (kantinaaji) e toŋŋinorɗe (baŋuuji). A min ɗaɓɓi kadi nde horooɓe jaŋde ɓee njillotoo duɗe ɗee lewru kala so famɗii.
Muusaa Mammadu Bah lollirɗo Coftuɗo Bah,
to Jeybaaba wuro Dooro


text:
«Cukalel laaɓa juuɗe ñaamdata ko e mawɓe». Heewnoo wiyeede noon, ko cukalon nehikon no feewi, njuumtukon. Ndeke, eɗen mbaawi innirde noon sukaaɓe ɗiɗo, ɓe mbiyaaka «so mawnii maa nattu», waɗɓe geɗe teskinɗe no feewi e hitaande 2012 ndee, sibu ko yiytuɓe huunde heddotoonde e defte, daartoyteende e defte ganndal, ɓeen sukaaɓe wiyeteeɓe wageeɓe.
«Cukalel laaɓa juuɗe ñaamdata ko e mawɓe». Heewnoo wiyeede noon, ko cukalon nehikon no feewi, njuumtukon. Ndeke, eɗen mbaawi innirde noon sukaaɓe ɗiɗo, ɓe mbiyaaka «so mawnii maa nattu», waɗɓe geɗe teskinɗe no feewi e hitaande 2012 ndee, sibu ko yiytuɓe huunde heddotoonde e defte, daartoyteende e defte ganndal, ɓeen sukaaɓe wiyeteeɓe wageeɓe.
Suka gadano oo, wiyetee ko Neil Ibata. Ngel yahrata ko e duuɓi 15 fat. Ngelɗoo cukalel ngel yaltaani tawo gudde yulnde, ina jeyaa e wallifiiɓe winndannde ganndal bayyinaande e jaaynde ganndal wiyeteende ‘NATURE’ e hello mum adanngo. Hol ko ngel haali e ndeen winndannde ? Ɗum toɗɗii ko yuɓɓo koode (galaksi – jiiryiirngal) biyeteeɗe dooɓaaɗe (Galaxies naines) taariiɗe galaksi mawɗo (mo dooɓaaka) biyeteeɗo Andoromed, huunde himmunde no feewi, nanngude annduɓe weeyo e tago kaawis. Haa hannde nii, yoga e maɓɓe ko jaɗɗuɓe najoore, mugaaɓe. Waɗi noon, ko hay wonande annduɓe wiyeteeɓe « Savants » en ɓee (kaaɗtudi ganndal), yaltineede e hello adanngo ndeeɗoo jaaynde, ko daraja mo hono mum weeɓaani. Waɗde, so a dañii ɗuum, tawi aɗa yahra e duuɓi 15 fat, tee ko a almuudo liisee tan (liisee Strasbourg, to Farayse), ɗuum ina gumpila annduɓe…
Hol no ɗum ardi ?
Ma a taw ko no wiyretee nii tan «ɓiyngel sonndu ŋoñoto ». Waɗi noon ko baaba maggel, hono Rodrigo Ibata, ko ɓiɗtoowo to Ƴeewirde kuule asamaan (astoronomi) to Strasbourg, tee, oon, ko kalfinnooɗo ngel gila e lewru settaambar 2012 golle jowitiiɗe e «haala masiŋaaji » (ɗemngal topirgal Python) kuutorteengal ngam eyɓinde ngoon wiɗto. Neil, keddoraaɗo hitaande wootere waɗde bakkaa, fotnoo tan ko luggiɗinde ganndal mum e ngaal ɗemngal ordinateeruuji. Kono laaɓre maggel ɗaccaani, sibu ngel woni ko e miijaade e etaade faamde ko ngel halfinaa koo. Ɗuum yantondiri e wune, sibu, ko ɗoon ngel faami wonde jiiryiirɗe dooɓaaɗe ɗee ko jirlotooɗe ina taaroo Andoromed, tee lappol majje ko mbeɗuwol. Ɗumɗoon noon, ko ko luulndii ko sikketenoo haa hannde koo, sibu, hay baaba maggel, biɗtatnooɗo ɗeen geɗe ko ina ɓura duuɓi sappo jooni, wiyi sikkatnoo jogori yiytude ko goɗɗum, wonde jiiryiirɗe dooɓaaɗe ɗee ko jahooje tan, ngummoo ɗoo hannde, paya too janngo… Jooni, heddanii annduɓe ɓee ko etaade faamde ko ngelɗoo cukalel yiyti koo.
(Ina jokki)
Bookara Aamadu Bah