text:
Etaa siwil ko denndaangal kaayitaaji ɗi ɓiyleydiyanke hatojini e jogaade mgam haa waawa anndeede seerndee e heddiiɓe, waawa kadi huutoraade ɗi e fiyakuuji ndenndaanndi : ɗum woni kaayitaaji ɓurɗi lollirde kaayit juddu, kaayit dewgal walla cergal e kaayit cankagol. Keɓgol ɗiin kaayitaaji noon ina jeyaa e ngoƴa yoga e ɓiɓɓe leydi ndi, sabu saɗtande noon ɓeen e waasde newaade laabi keɓirɗi ɗiin kaayitaaji. Ɗeen caɗeele ina mbaawi tonngaade e sababuuji ɗiɗi :
1. Ŋakkere pinal ɓesngu ngu, waasde ummanaade keɓgol heen kaayit fof e sahaa mum sabu waasde faamde hol ko etaa-siɓil nafata.
2. Caɗeele kawreteeɗe nder Administaraasiyoŋ sabu mum wonde njuɓɓudi ndi liggotooɓe mum ngoni yimɓe ɗaɓɓooɓe njeenaari e kala ko ina ngollanoo ɓesngu ngu. Walla noon tawa ɓeen liggotooɓe e laamu ndaranii e ɗo keedi ɗo, ko miijooji mum en dawruwol walla welemma pittaali numen, tawa e ɗum woɗɗondiri e ko laawol yamiri ko.
Ko ɗum addani min yiɗde hollitde on e faccirande on hol ko sariya lelnuɗo etaa-siɓil yamiri ko feewti e ɗeen geɗe, mbele oɗon mbaawa anndude laabi ɗi pot-ɗon rewde, ko woni heen hakke mon e ko farlii e mon. Fayndaare ɗum fof noon ko mbele oɗon mbaawa daranaade hakkeji ɗi sariya rokki on.
Naamne sappo ngam anndude hol ko woni Etaa-Siwil
Sabu teskaade ngoƴa Muritaninaaɓe e keɓgol kaayitaaji addani kuuɓal Dowla kalfinaangal Etaa Siwil lelnude ɗiiɗoo dabi ngam wallitde ɓe e anndude laabi deweteeɗi ngam tabitinde haŋŋeeji maɓɓe e farillaaji pawiiɗi e maɓɓe.
Hol ko woni Etaa Siwil :
Etaaa Siwil ko kewkewe kewanooje neɗɗo, teskoree binndol e nder kaayit, tuggi nde o jibinaa haa nde o wirnii.
Hol ko Etaa Siwil nafata ?
Etaa-Siwil nafata ko seedtaade goodaangal maa e aduna o, anndinde ma, fenñina jeyeede ma e nder renndo ngenndi ndi. Etaa-Siwil ina wallit maa naatnude ɓiɓɓe ma lekkon, wallit ma ɗaɓɓude liggeey e ummanaade yoga e haajuuji aduna (yeeyde walla soodde, ɗannaade ekn… ) So tawii neɗɗo alaa Etaa Siwil (kaayitaaji) alaa ko waawi ummonaade e geɗe cifaaɗe ko adii ko.
Hol kaayitaaji limteteeɗi e Etaa Siwil ?
Ɗo e Muritani ko kaayitaaji nay cifetee ko e Etaa-Siwil njeya, holi ɗiin :
– Kaayit juddu : ko kañum teskotoo jibineede neɗɗo, sahaa e nokku ɗo jibinaa, inɗe e jettooɗe jiknaaɓe mum. Tesko-ɗen : kaayit juddu wonaa seedantaagal ganndinoowo neɗɗo, oo seedtotaako jeyeede ma e leydi. Ɗum noon mbaason jaawondirde kaayit juddu e nasiyonaalitee (seedantaagal jeyegol e leydi).
– Kaayit dewgal : teskotoo ko dewgal hakkunde yimɓe ɗiɗo tawa ko jom njogorameeje ceertuɗe (debbo e gorko). Ngaal desondiral ina addana gooto e maɓɓe fof jogaade hakke e goɗɗo o e baɗɗiiɗi ɗum.
– Kaayit ceergal : teskotoo ko pirtagol dewgal gonnongal hakkunde resondirɓe.
– Kaayit cankagol: teskotoo ko maaygol neɗɗo. O sifoo sahaa maayde nde kam e nokku o e inɗe jiknaaɓe makko. Ɗiiɗoo kaayitaaji fof mbaanjittee ko e nder karneeji gonɗi e nder kominaaji mon. Ko ɗum waɗi, oɗon poti humpitde kala ko kewani on mbele sahaa kala nde coklu-ɗon gooto e ɗiin kaayitaaji mbaawon heɓde heen tumbutere e nder santaruuji Etaa-Siwil.
Hol no neɗɗo humpitirta kewkewe jowitiiɗe e Etaa-Siwil?
Kewkewe jowitiiɗe e Etaa-Siwil poti humpiteede ko e kala nokku gonɗo e nder keeri ngenndi ndi, yettinee gooto e wallidiiɓe Etaa-Siwil (auƴilliaire de l’état ciɓil) wonɓe en nder leeɗe. Oon tonnga ɗum e nder kaayit. Ko kaan tonngaaka yettintee Santar Etaa-Siwil jowitaaɗo o ngam peewnugol kaayit Etaa-Siwil coklaaɗo oo. Caggal leydi, kumpitgol kewkewe Etaa-Siwil tuugotoo ko e sariyaaji leydi ngonaandi ndi. Ɗiin kaayitaaji peewnaaɗi caggal leydi poti ko waañnjiteede e karneeji Etaa-Siwil gonɗi e nder Ambasaduuji walla Konsilaaji. So tawii leydi njaatigeeri ndi udditanaani tumarankooɓe karneeji mum etaa-siwil, humpitgol kewkewe Etaa-Siwil waɗetee ko e Ambasaad walla Konsilaa leydi men to ndiin leydi.
Hol lajal dottangal ngam kumpitgol kewkewe etaa-Siwil?
Lajal laawɗinaangal ngam kumpitgol kewkewe Etaa- Siwil ko lebbi tati. Ngaal lajal dogata ko tuggi ñalawma nde huunde nde kewi walla so wonaani ñalawma o kam, wona ñande huunde nde joofi (yeru ko wayi no ceergal).
Kumpital baɗangal caggal lajal laawɗinaangal.
Caggal lebbi tati ɗi, kumpitgol kewkewe Etaa-Siwil mbaawata waɗeede tan ko caggal nde sariya taƴaa e nder ñaawirde. Ɗum noon ko nii foti yahrude : jom kewkewe o foti waɗde ɗaɓɓaande nde huccina ɗum e mawɗo ñaawirde muughataa o, wondude e sakkitoore mum. So tawii ñaawoore nde waɗaama, nde neldee Santar Etaa-Siwil ngam haa kaayit oo waɗeede.
Hol no tummbutere kaayit Etaa-Siwil heɓretee?
So neɗɗo yiɗii heɓde tummbutere kaayit mum Etaa-Siwil, foti ko yahde Santar Etaa-Siwil ɗo kewkewe ɗe mbinndaa ɗo tawa ina jogitii duttorɗe kaayit mo yiilotoo o.
Kuule paweteeɗe e neɗɗo so tawii humpitaani kewkewe Etaa-Siwil haa lajal lebbi tati ɗi diwtii.
Kuuge maa ƴettee feewde e kumpitgol kewkewe Etaa-Siwil baɗaaɗe caggal lebbi tati. Ɗum fawii ko e sariya lelnuɗo Etaa-Siwil mo tonngoode 96 019 baɗaaɗo ñande 19/06/96 kam e kuulal mum 42. Oon sariya wiyi ko : ‘kala mo farlii e mum humpitde kewkewe etaa-Siwil tawi waɗaani ɗum maa fawe alamaan 2000 mbuuɗu, tawa yoɓetee ko Teresoor ko adii nde peeje cifaaɗe e kuulal 80 ƴettetee. Ɗum firti ko ɗaɓɓaande joofaande e kuulal 80, waawi jaɓeede tan ko nde alamaan oo yoɓaa.
Kuuge paweteeɗe e humpitooɓe kewkewe ɗe ngoodaani walla seettotooɓe fenaande.
Kuulal 41 jowitiingal e sariya lelnuɗo Etaa-Siwil hollirii wonde yimɓe humpitooɓe ko woodaani walla seettotooɓe fenaande ngam feewnude Etaa-Siwil, maa sariya rewne e mum en. Oon sariya ina waawi wonde kasoo lebbi tati haa lebbi jeegom wondude e alamaan tuggi ujunaaje noogaas (20 000) haa ujunnaaje teemedere (100 000) walla noon gootal tan e ɗee kuuge. Joomum kadi ina waawi haɗeede won e haŋŋeeji e nder renndo (ko wayi no haɗeede wootde).
Juɓɓule laamu taƴɗe sañ ko yowitii e kaayitaaji Etaa-Siwil.
Ko wiyetee Osifee Etaa-Siwil : ɗum woni meeruuji e Perefeeji. Ko ɓeen ngoni halfinaaɓe geɗe Etaa-Siwil kam e juɓɓingol mum e keɓgol ɗaɓɓaaɗe mum e dokkitgol kaayitaaji Etaa-Siwil.
Etaa-siwil yowitii ko e Kuuɓal Dowla kalfinaangal Etaa-siwil, ɗum woni :
– juɓɓingol tippudi ndi
– jiilgol binnditagol yimɗe e leydi ndi
– jiilgol yimɓe liggotooɓe e nokku he
– juurnitagol golle ɗe e fannu Administarasiyoŋ e to bannge karallaagal
– denndingol golle santaruuji Etaa-siɓil
– kirjingol yimɓe.
Haakemaaji e meeruuji wonɓe ofiseeji Etaa-siɓil njowitii ko e ministeer interiyeer, posto e telekom. Oon ministeer woni jokkorgal hakkunde kuuɓal dowla toppitiingal Etaa-siɓil e santaruuji mum rewrude e waaliiji, haakemaaji e mawɓe ranndismaaji.
Ministeer toppitiiɗo ko yowitii e ñaawirɗe ina jogii heen golle kimmuɗe :
– ko kanko ñaawata baɗgol kaayitaaji Etaa-siɓil
– ko kanko dagnata karneeji Etaa-siwil
– ko kanko yuurnittoo dewgal laawol kaayitaaji Etaa-siɓil
– ko kanko saatotoo ko boni e kaayitaaji Etaa-siɓil; kadi ko kanko feewnitta karneeji Etaa-siɓil so goodnooɗi ɗi majjii.
E ministeer toppitiiɗo Cellal e fiyakuuji renndo : ko kañum rokkitta seedanteeje keɓtagol rewɓe walla maaygol neɗɗo. Ko e ɗeen seedanteeje tuugnetee ngam feewnude kaayitaaji Etaa-siɓil.
Ministeer toppitiiɗo fiyakuuji faggudu e ƴellitaare : ko kañum woni jokkorgal hakkunde Kuuɓal Dowla kalfinaangal Etaa-siɓil e santaruuji gonɗi caggal leydi.
Ministeer toppitiido fiyakuuji faggudu e ƴellitaare : ko kañum halfinaa kuutoragal limoore yimɓe ngam haajuuji jowitiiɗi e ƴellitaare to bannge faggudu e renndo.
Ministeer kalfinaaɗo ndeenka leydi : ko kañum feewnanta militeermiji e ɓesnguuji mum en kaayitaaji Etaa-siɓil e tuuma nde ngoni e golle caggal keeri leydi ndi.
Ittaa ko e ganndindirgel ngel Kuuɓal Dowla kalfinaangal Etaa siwil wallifii e hitaande 2005
Fulo : Maamuudu Haaruuna Joop


c: text/html

text:
Usmaan Sonko ko e luulndiiɓe laamu Makki Sal jeyaa gila e wooteeji 2019. Kanko ardii heerto PASTEF, kadi ko o sarɗiyanke to Suudu sarɗi dowla Senegaal. Suka debbo ina wiyee Aji Raabi Saar takki mo ƴeeɓo haa ɗum addani leydi ndii fof yerɓude gila 3 mbooy (marse) 2021.
Ñalnde 8 mbooy (marse), Usmaan Sonko sonki yo dille ɗee ɓeydo kono yo wondu e deeƴal, ɗe ngona jam-yame. O wiyi e haala makko « Makki Sal nattii jogaade laawol laataade hooreejo leydi Senegal », yo o ɗekkine jappeere hooreyaagal hay so o welaaka.
Ko adii ɗuum, ko suka debbo wullitoyii to « sandarmori », Sonko noddaa ñalnde 3 mbooy to ñaawirde Ndakaaru. Ɗum addani wuro ngoo fof dillude, reɓi haa yettii yoga e diiwanuuji leydi ndii, hay nii caggal mayri. Ko adii suɓngooji 2019, hay gooto anndaa Usmaan Sonko. O teskaa ko nde o ari 3ɓo (o dañi 15%) he suɓngooji hee caggal Idiriisa Sek dewɗo e Makki Sal.
Makki Sal waawii haɗde waawnooɓe falaade ɗum ko wayi no Kariim Wad (ɓiy Abdullaay Wad) e Kaliifa Sal meeɗnooɗo wonde « meer » Ndakaaru. Idiriisa Sek yantii e laamu Maki Sal.
Holi Usmaan Sonko ?
Jinnaaɓe Usmaan Sonko ɗiɗo fof ko gollatnooɓe he njuɓɓudi laamu. Ɓe njeyaa ko diiwaan Kaasamaas, worgo Senegaal. Ko o koroowo to bannge faggudu, fanniyanke ngalu denndal, o golliima he laamu fotde duuɓi 15, o riiwaa gila he 2016. Nde o woni « Loskoowo kubbe » tawi omo haalti nguykaaji laamu e njeenaaje yimɓe dawrugol ndokketee.
He hitaande o winndi deftere nde tiitoonde « Pétrole et gaz au Sénégal – Chronique, d’une spoliation » (Peteroŋ e gaas, cuurte nguykaaji). He nder heen, o takki Makki Sal e sawndiiɓe mum dirtingol booñuuji e ngaluuji leydi Senegaal. Ko ndeen o wiyo « so rewaama laawol hay dawriyaake gooto fotaani alɗude, sabi eɗen nganndi ngalu maɓɓe ummotoo ko e nguykaaji, teeŋti e ɓe doŋre Afirik ».
Usmaan Sonko naati e dawrugol ko 2014 nde o sosi fedde PASTEF hebornde wontoyde heerto dawrugol. PASTEF ko « Patriotes du Sénégal pour le travail, l’éthique et la fraternité » woni « Ngenndiyankooɓe Senegaal ngal gollal e nuunɗal ɓiyngu-yumma ». He hitaande 2017 o fiilaa Sarɗiyanke. O yeddi ko wiyetee Senegaal woni ko he « laawol suppitaare ». Eɗen teskoo noon Usmaan Sonko ina seerti e ko woowaa e dawriyankooɓe. Haala makko woowaaka, nanndaani e adiiɓe mo, aka taƴondiri yuɓɓo aadoraango ngoo. Omo darji to sukaaɓe. Tee sukaaɓe ɓuri ceŋɗe renndo Senegaal ɗee fof keeweendi.
Darnde hare dawrugol
Cuuɗi Ñaawirɗi keɗiima Usmaan Sonko, o wiyaa hoto o yaltu wuro, kala nde o soklaa maa o nodde. Kono Usmaan jebbilaaki, hare makko e Makki Sal ko ko jokki. Ñalnde o woppaa haa weeti, o wiyi « Waklitere ko ko jokki, haydara, haygooto waawaa ɗum falaade ». O haali ɗum ko tawi omo hucciti e jaayndiyankooɓe. Fanniyannke dawrugol jannginoowo to Duɗal Toowngal Gaston Berger mo Ndar wiyi « Ko alaa-e-sago Usmaan Sonko waɗta dillere nde dawrugol mbele ko o takkaa ƴeeɓayru koo ina yejjitee…». Ina laaɓi ɗee dille fof e ɗee balɗe ɓennuɗe ndiwtii ko o takkaa koo. Mboros COVID-19 jibinii caɗeele iiñturu to faggudu, ɗo sagataaɓe Senegaalnaaɓe njumpi e baasal golle.
Jaayndiyanke Olakounlé Gilles Yabi ko hono ɗum haali, « nde ngam dowla Senegaal waasde woƴeede ɗee caɗeele e ɗii duuɓi addani yimɓe mettinde haa Usmaan Sonko waawi ɗum huutoraade. Wonaa kanko huɓɓi filñitere nde ». O jaggu e fartaŋŋeere ndee. Nde Makki Sal waɗi haalannde e tele RTS ñalnde 8 mbooy ndee, o noddi Senegaalnaaɓe nde « ndeeƴnata hakkillaaji mum en ». O wiyi « Enen fof, ngoppen ngañguuji men, calo-ɗen pelɓondiral baawɗi jibinde ko ɓuri bonde ». Ko ndeen o wiyi « maa ñaawirɗe mbaɗ golle mum en e dow jeytaare » … takkere fawaande e Usmaan Sonko maa laawɗine cer..
Adji Sarr e cukaagu mum to wuro Fatik
Holi Aji Saar ?
Karallo ɓoosgol ɓalli pappuɗi biyeteeɗo Aji Saar, jeytoraaɗo nder caɗe e tuume golle kaantare ɗe Usmaan Sonko. Gila ɗee kewkewe carii, alaa fof ko haalaaka e Aji Saar : wiyaama ko o debbo jom-bellanteeje, kono kadi hollitaama ko o baɗaaɗo ko welaani. Ko ɗum fof addani etaade haalde holi Aji Saar gila to duuɗe Jirna saraaji Funnjuñu.
Iwdi makko ko duuɗe Jirna
Innde makko tigi-rigi Ajiratu Raabi Saar jibinaaɗo he hitaande 2000 tan. O jeyaa ko duunde Jamñaaƴo to banngal baaba makko. O lollirnoo adan ko Raabi tan, nde ɓooynoo « Aji » waawtii. Baaba o ko Paabi « Rasta » Saar, yumma oo ko debbo Seereer biyeteeɗo Pullo, jeyanooɗo e diɗɗal naalankooɓe ngal ardii ɗum Kadi Juuf e Fayaa. Pullo noon (hay sinno ko Seereer wiyaa noon) ko jimoowo ŋanaa nder lammbaaji Funnjuñu.
Ko o suka debbo moƴƴo mbaydi. Wiyaa noon o arti moƴƴere mbaydi ko yumma makko. Yumma Abii Saar sankiima gila Aji ko ngejem. Aji maa Raabi Saar mawni ko he juuɗe gorgol mum, jom-suudu baaba makko. Jaŋde makko heewaani kono o jaŋngii haa o heɓi seedantataagal jaŋde lesere (CFEE). Baaba makko nawi mo to mawnum debbo toppitii jaŋde makko to “koleysa” Duunde Jirnda. Ko ndeen noon Raabi Saar fuɗɗii jolde.
Giiri-gaaraaji mboomaagu makko
Nde wonnoo o woɗɗii baabiraaɗo nehoowo, Aji Saar naati he nguurndam kesam. Joljole cukaagu naati e hakkillaaji makko, o seli laawol peewngol. Omo teskoranoo heewde « sehilaaɓe » worɓe, heewde comci ɗi cuuraataa ɓanndu makko. Wiyaa waɗi mo wayde noon ko yiɗde dañal ceede. Ŋari makko wonti ko dañirgal ngalu. Ko ɗuum addani gorgol makko wiyde mo yo o yaltu galle mum, hade ɓiɓɓe mum ñemmbude darnde makko. Ko ndeen tawi omo yahra e duuɓi 16 o fuɗɗii faggaade ngalu e rewrude e laabi ɗi pooƴtaaki. Musiɗɓe makko ceedtiima, so o wiyii hannde ma o addu ujune noogaas, tan o addat.
Aji Raabi Saar ko tooñaaɗo ?
Mbaasen juumde wonande mo keedan-ɗen, so Raabi maa so Usmaan. So neɗɗo wuurii e bellanteeje e huutoraade ŋari mum, maa meeɗ nde naati ɗo meeɗaa naatde anndanaa. Aji meeɗii “ƴeeɓeede” ko adii ngol. Wonaa Usmaan Sonko adii jotondirde e makko. Dental kabari biyeteengal SeneNews loskii haa duɗe ɗe o janngatnoo. Ɓe mbiyi won e jannginooɓe mo, meeɗi yande e makko. Ene kaalataa innde oon, kono oon kadi ko Sonko yettaa… mbaasen nawdude e Usmaan. Ko « ƴamaaɗo makko ɗeɓii wartaade ».
To wuro Gannduur ɗo o janngatnoo ɗoo, yummiraaɓe boombi njiɗaano ɓiyɓe mum en njahda e Aji Saar. SeneNews wiyi omo rummbunoo to ƴamooɓe. Battindiiɗo ndaartirde mo dewgal wattini ko wiyde ina wartoo sabi, ko e nder carɗugol dewgal hakkunde maɓɓe, Raabi naati e ladde, saltii reseede. Ƴamaaɗo makko sunii heen, mettini ko ɓelsi heen ceede koo. O wiyi omo wartoo, kono banndiraaɓe makko keƴi heen haa o deeƴti. Ɗuum addani Raabi uujde fayi Ndakaaru to baaba mum cawndiiɗo Layti Saar, e wiyde SeneNews. Gila ndeen o woni Ndakaaru omo fella piyanɗe makko. Ngol laawol noon, o fellii fiyannde ɓurtunde mo doole, nde golal mum baŋ-yoo-baŋ adunaaru nduu, haa ko ina tolnoo e jaambureeɓe 11 maayi heen.
Ɗo Senegaalnaaɓe puɗɗotoo foofde ɗoo, Aji wiyi ñalnde 17 nduu mbooy ndu ngon-ɗen, o yiɗi ko wullitaango mum jokku haa ñaawoore loma ɗoon yolnde. Nde jaayndiyankooɓe kuufi mo o wiyi ko « …mawɗo luulndo Senegal yanii e makko wonaa go’o wonaa ɗiɗi, haa nih o wonii heen reedu… ». O wiyi o waɗiri ɗum ko « …waawnere, so mi saliima o adda e am kataa… ». Aji wattindorii wiyde ko « so Usmaan Sonko yeddii min lelodiima, yo o woon e dow Ɓuraana, so o waɗii ɗuum maa mi mi woppit wullitaango am… ».
« Alaa hay moojobere wootere »
Noon Aji Raabi Saar wiyi. O yaafniima dille ɗee ngati « …mi meeɗaa sikkude maa ɗum heɓ ɗoo… mi duwaniima maayɓe ɓe… ». O waɗti heen yeeso jaayndiyankooɓe ko yo « ñaawooɓe mbaɗ gollal mum en…nganndon noon alaa ko Makki Sal waɗi heen hay ndiga…».
Aamadu Malal Gey, Fooyre Ɓamtaare

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tuma nde Liyonel Mesii, yillii leydi Gabon, Aali Bonngoo e laamu mum ndukraama, ñiŋaa no feewi. Tuggude nde hoodere mawnde fuku koyɗe, arsantinnaajo mo kippu Barseloon wi’i koyɗe cip dow leydi Alhajji Umaar Bonngoo, saaktooɓe kabaruuji, dobotooɓe geeseeji enternet kam e luulndo leydi ndii ndañii ko ina coccoo. Naamnde maɓɓe mawɗe ɗee ko holi ko woni jooni gini golle ɗowngu laamu leydi ndii ?
Mbele engu jogii garwanɗe (ko himmi ko laamu ngu ardini), walla alaa, ko e memmbaade tan ngu woni ? Urmbiti noon duko ngoo, ko garaangal toon pettoowo fuku ŋanaa, hono Liyonel Mesii, jippiiɗo e ndiwoowa mum ɓoornaaki so wonaa simbisel ñillel e tuubayel ceekingel kaaɗngel dow koppi, yalti ina waɗi juuɗe e poosooji koyɗe, ellee garɗo yuurnaade (e wiyde maɓɓe), wasorde.
E nder ndii leydi, ɗo luure keewi, njillu arsantinnaajo mo Kippu Barseloon, ina woɗɗi boom nanondireede. Lannda luulndo UPG, kañum kam nii yiyri ko Liyonel Mesii ina ŋakkaa nehdi e hurum no feewi: « Mesii, hoodere winndereyankoore foku ari ko ina waɗi juuɗe e poosooji, holtaani, laaɓaani, yooɗnaaki, hay waare mum femmbaani, ellii jilliiɗo “zoo”, ɗo kulle ladde ɗehatee », hono no jaaynde Figaro ƴettitiri haala kaa. Won ɓeen noon ina njiyra ɗum to bannge Aali Bonngoo e to Mesii too fof, ko ɗum yankinaare tan e tellitinde hoore mum haa jaamaano oo heɓa ɗum, ɓeya gaa ne ina mbiya, ɗum wonaani so wonaa lonngorɗe politiki, mbele heɓde won ɓeen!
« Timmuɗo, joom aadi »
Aali Bonngoo Odimmbaa, hooreejo leydi ndii, holliti kañum ko yiyaanii e Mesii so wonaa ko o gorko joom konngol: « Nana wona duuɓi seeɗa, mi tawii mo Barseloon, caggal yeewtere seeɗa, o fodani mi, maa o yillo Gaboŋ, waɗde ko o joom konngol tan, kuuɓnuɗo aadi mum ». Nii woni o arii, o tawtoraama kisa gaafgol haayre adannde dingiral foku koyɗe (estaad) to wuro Poor Sentiy, wuro ɗiɗmo leydi ndii, wuro alɗirngo ndeelam petoroŋ. Kanko Mesii ne o hollitii ko e bismaang ngo o nootii, kam e ɗaɓɓitaande sehilaaɓe makko Samiyeel Etoo e Dekoo, ɓe o fettidi Barsaloon, etee kadi ɓeen hannde ko e diisneteeɓe Aali Bonngoo njeyaa. Ciftinen kadi, ko leydi Gabon foti jaɓɓaade kawgel fuku Afrik 2017 (CAN 2017). Gaafgol ngol waɗi ko e dow dingiral jaajngal, keewngal ceenal, e yeeso yimɓe laamu, kalifaaɓe tedduɓe heewɓe kam e jaaynooɓe yonɓe.
«Peelee ariino Gaboŋ, woodii ko mofanaa»
Estaad gaafanaaɗo haayre adannde oo, eɓɓanaa ko hedde 20 000 jooɗorde (palaas), tawi ko e makko foti fetteede kawte gadane ƴeewndorɗe gila e lewru nowammburu 2016. Golle mum poti gasde ko e maayirɗe 2015. Leydi Gabon yuɓɓiniino kawgel ngel nder hitaande 2012 wallondirde e leydi hoɗdiindi mum Gine Ekuwatoriyaal, yuɓɓinde kawgel 2015. Eyyoo, njillu Mesii ina siftina en njillu ngoɗngu ! Kaananke fuku Peelee mo Bereesiil, ñookananoo ma 2,5 milyaar e kaalis seefaa, ko ina tolnoo e 3,8 milioŋ Oroo, nder balɗe 5 tan njillu toon to Gaboŋ, hono no jaaynde Figaro. So tawii ɗuum jaalɗii, ko alaa e sago gabonaaɓe njiɗa loskude so tawii alaa ko sornii les.
Dooro Gey-Boobo Loonde


text:
Mbooyo Soh woni Juppuɗo yontere nde o addi alkaali baay tekk
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Yontere nde Rfi fulfulde bismii e nder yewtere Ko mbiiɗon, ko biyete Mbooyo Soh o suka debbo yaarete ko duubi noogaas e nay o jibdina ko e nder remooɓe. E hitaande ujunnaaji ɗiɗi fawi sappo e jee ɗiɗi o addi kanko e gorko goɗɗo biyeteedo Suleyman Baydi Aany miijo ngam nafde rendo remooɓe haɓe danyaata hay gooto caɗeele e ngese ɗe؛ holi oon miijo ؟ ngoon miijo wiyetee ko baay tek؛ o arii e yewtere ko mbiiɗon ngam haalde holi no ɗum yarata kadi holno remooɓe ɓe kutortoo ɗum.


text:
Ciimtol ngesa boynaaji
Ngesa boynaaji sonaama ko no hikka ngartam dam ina hakindi no feewi won jogiibe kul huli so tawi mabe njaltu walla ala kono tan eden nganndi ndema kam ko huunde heewnde nafoode no feewi sinno kabirde coklaade de ina ngood no tan ko heewi ma bur naftoreede e nder ko gese de ngaddi ko vila e hudo ha e haakooji …
Bisimilla mon e faabu
Yidi tan ko faabaade e wallude
Faggudu
Hannde ina udditi damal diisno ndirde e denndaangal jogiido feere ko faati e bamtaare nokkuuji di fof e lelnude gollirde ballooje renndo no wuurdi e hoore mum e fawaade e laawol bamtaare duumiinde
Association faabu
STATUTS D’ASSOCIATION TITRE I : OBJET ET COMPOSITION ARTICLE PREMIER : Il est crée à Boyinadji le 18/11/2018 Conformément aux dispositions du code des obligations civils et commerciales modifié, une association à but non lucratif dénommé : FAABU. Sa durée est illimitée et son siège installé à Boyinadji ARTICLE II : cette association a pour but de : unir les membres animés d’un même idéal …
Jokko ndiral
Faggudu ne udditi e jokkondireede ko faati gede bamtooje renndo e bamtaare duumiinde e peeje paade e bamtaare
Paanda le faggudu
Naam nal
01 banndiraaɓe faggudu hol yiyannde mon e ɓamtaare tuugnorde 02 holi yi a annde men e faggudu diiwaani yaŋkeeru 03 e holi yi a annde men faggu du falnde yaŋ kooru
Ɓaywin gol
Tintingol. Juuro tooɓe faggudu ne ɓaywina. Geɗe baylaaɗe walla demaaɗe e leydi senegaal ne walla julanŋ kooɓe no ndaniri jokkondire njeey gu yaŋ kooje ɗo e waŋngor de he ina daño jokko ndire newnooje heblooji ko faati e ɓamtaare dowri e ɓaydeede mbaawka e njuɓɓudi golle kala jogiiɗo miijo e yi. Yannde yo o jokkondir e faggudu ma o dan …


text:
Mooɓondiral jeegaɓal Maalde Demokarasi / Dillere ngam Heerto Gollal (LD/MPT) jooɗiima nyalnde Aset 20 e Alet 21 Deesambar 2008 to CICES Ndakaaru (CICES ko nehaande hakkunde-leyɗe ngam njulaagu e gostondiral nde Senegaal), ɓurɗo lollirde « Foire ». Sikke-alaa maa ngal mooɓondiral LD/MPT woppu jeloode nder dawrugol catiindi Ndenndaandi Senegaal.
Udditi golle Mooɓondiral ngal ko Abdullaay Baccili, koolaaɗo kuuɓal LD/MPT.
Mooɓondiral jeegaɓal Maalde Demokarasi / Dillere ngam Heerto Gollal (LD/MPT) jooɗiima nyalnde Aset 20 e Alet 21 Deesambar 2008 to CICES Ndakaaru (CICES ko nehaande hakkunde-leyɗe ngam njulaagu e gostondiral nde Senegaal), ɓurɗo lollirde « Foire ». Sikke-alaa maa ngal mooɓondiral LD/MPT woppu jeloode nder dawrugol catiindi Ndenndaandi Senegaal.
Udditi golle Mooɓondiral ngal ko Abdullaay Baccili, koolaaɗo kuuɓal LD/MPT.
O siftinii tiitoonde ndee joɗnde : «Feewde e laabi-celi ƴellitaare Senegaal, holi darnde LD/MPT» ? Gaagaa keerti ummiiɗe leydɗe goɗɗe, dille dawrugol Senegaalnaaje tawtoraama njoɗnde nde ; ina heen ADEMA e RPM ummiiɓe Mali, CDP to Burkina Faso, PAIGC to Gine Bisaw, PAICV to Kap-Weer, UFP e RFD to Muritani, UPG to Gabon, RPG to Gine Konakiri, PNDS-Taraya to Niijeer.
Aranɓe partiiji mum en bismaaɓe e ndee joɗnde, ndegoondiri, mo woni kala haali ko heerto mum neli ɗum. Ɓe ciftini e kuuɓal darnde LD/MPT darii e haɓanaade demokarasi e ɓamtaare leydi Senegal, ɓe teeŋtini pellital e cuusal Abdullaay Baccili, mawɗo LD/MPT.
Ina jeyaa e ɓurɓe foɓɓaneede, Alfaa Majoor Juuf mo heerto RND, Taala Sillaa mo Jëf Jël, Momar Samb mo Maalde Jubbanti Senegaal, Ciɓaaɗo Jakkaa Senegaal biyeteeɗo Sheek Bammba Jeey ardii kadi heerto FSDBJ, Usumaan Tanoor Jeŋ mo PS, Mustafa Nyas mo AFP, e Hammaat Danssoko mo PIT.
FEEWDE LAABI-CELI ƳELLITAARE SENEGAAL / HOLI DARNDE LD/MPT ?
Kamɓe fof ɓe teeŋtini konngi maɓɓe ko fewjude peeje ngam « firtude laamu PDS sonngooɓe kala dilli ». Aɓe njenanaa, leydi maɓɓe waawataa ƴellitaade so satii « Wade ittaaka e jappeere laamu ». Ɓe nyaagorii heen Mustafa Nyas e Tanoor Jeŋ yo mbeldit e innde ko sowata Senegaal.
Ɓe kesɗitinii kadi miijannde maɓɓe e ko yowitii e caru dawrugol e faggudu, gila e caggal-leydi e nder-leydi. Caru faggudu dammbii ko e luure hoore-jawdi winndere kollitɗe ɗo baawal mum en tolnii. Waawaa ɗoon diwde.
Ko sabu ɗuum ɓe mberlii noddaango feewde e doole nane nde noototoo Maalde Jubbanti Senegaal, ɓe tonngita ngenndi maɓɓe ngam renndo maɓɓe ƴellitoo, ɓesngu weytoo.
Woodi wiyɓe, wayɓe no Sheek Bammba Jeey, wonde hannde o, liggey nattii horsineede e leydi hee. Joli ko fuunti e nguyka, e kala ko ina adda danyal e ko yaaƴtii. Kerse nattii, kulol alaa. Kala jiɗɗo danyde hannde, “yo o hofo yeeso neɗɗo goot”. Ko ɗum woni « lijjanti » e « goorgorlu ».
Wayɓe no Tanoor mbiyi « Yonta PDS addii car under faggudu leydi ndi, Senegalnaaɓe ko tampuɓe, ko waasɓe, ko heewɓe… reftata heen ko murtude ».
Kaŋko e Mustafa Nyas fof, ɓe kollitii alaa caɗeele maa tikkere ngoni hakkunde maɓɓe. Aɓe ndarii e jokkondirde mbele doole luulndiiɗe laamu kala ina nanngondira, pewja eɓɓaande dawrugol gootol, tafa cuɓogol njuɓɓudi e yimɓe yenytinooɓe ndeen eɓɓaande..
Ɓe kollitii yimɓe fof beldal gonngal hakkunde maɓɓe, ɓe njaɓɓondiri e jeece yimɓe. Ndeen ɓe kolliri wonde ngol koolol LD/MPT ko koolol luulndiiɓe laamu PDS kala. Poolgu hare maɓɓe noon ummortoo tan ko e ngootaagu e kaaldigal, e jokkondiral e ɓesngu, e naatde dingiral sippiro dawrugol.
Hammaat Dansoko jaɓɓaa, foɓɓanaa sanne ngati makko laataade hannde daarorgal haɓantooɓe moƴƴere ɓesngu Senegal no woorunoo. Haala makko yahri tan ko to nodudde heertooji dawrugol nde jokkondirta, mbaɗa maalde tiiɗnde ngam « liɓde laamu PDS, ngu laamu laatiingu dute jiimɗe e jiiba ».
Heertooji dawrugol ummiiɗi lesɗe goɗɗe nootiima noddaango LD/MPT. Mo woni heen kala yettinii nulaango heerto mum, ko abbitii e yettude LD/MPT, hirjinde ɗum e darnde mum seeɗtinnde nder Afiriki kala. Woni heen ummiiɗi leydi Mali e Gabon, e Burkina Faso, e Gine Konakiri, e e Nijeer, e Muritani.
Muhamed wul Mawluud, nde ƴetti konngol, siftinii jokkondiral hakkunde UFP e LD/MPT, jokkondiral ɓooyngal, gila ardiiɓe ɗi ko sanɗaaji nder duɗe toowɗe to Ndakaaru e to Paris. E wiyde makko, ngol koolol ari ko e yonta mo leyɗe Senegal e Muritani ngoni e caru dawrugol ceeɗtinngu, ko lesɗe ɗiɗi ɗe daartol e jogarafi njokkondiri. Kala ko memi heen leydi ngootiri, yettoto keddiindi ndi.
O siftini kadi ballal ngal LD/MPT seeraani e addande ɓesngu Muritani haa teeŋti noon e heerto UFP, nder darnde mum ngam ummitinde demokarasi mo « jenorooji » ngujji gila 6 UT 2008. O hokki yeru o wiyi « demokarasi Muritani ko dero kecco wonnoo, jahratnooɗo e hitaande wootere ina ekkoo tan yahde, jenorooji ngari coppi koyɗe maggel, ɓe mbari ngel, ɓe mbiyi aɓe njibina dero goɗɗo ». Holi ko ɗum addata : kudetaa, laamu koniŋkooɓe, demokarasi… refta heen kadi kudetaa goɗɗo, ekn… Hannde o, ngenndiyaŋkooɓe Muritani yuɓɓuɓe nder FNDD (maalde ngenndiire ngam demokarasi e ƴellitaare) ina katojini e ballal ngenndiyaŋkooɓe Afiriki fof, haa teeŋti noon e ɓe Senegal ɓee. O hollitii kadi hakke kala ɓesngu e suɓaade ardotooɓe mum, hakke mum e juumde, hakke mum kadi reftude laawol caggal juumere.
E tonngol, Muhamed wul Mawluud hollitii calɗi ɗiɗi tammbiiɗi laawol ngenndiyaŋkooɓe Muritani ndewi nder FNDD : salaare kala fiilngo ngo koniŋkooɓe njuɓɓuni, salaare laamu ngu koniŋkooɓe ngardii. Raay FNDD laatotoo juggere koniŋkooɓe… ɗum wonanta ɓesnguuji diiwaan o kala ko alluwal.
Ahmed wul Daadah, nde ƴefti konngol, adii tawo ko jaabaade Muhamed wul Mawluud. O wiyi « Mi wonanaani koniŋkooɓe… kono kala mahaa e ngooroondi fenaande ko fenaande ». O waɗti heen o wiyi o araani ɗoo hollitde Senegalnaaɓe caɗeele Muritaninaaɓe, ɗe ɓe ngon’di ɗee tan njonii. Kono, o etiima dallinde kudetaa koniŋkooɓe, o wiyi « Horeejo gadano o (Siidi) ko koniŋkooɓe ŋabbini mum e laamu haa toowi, kono nde o yannoo, o ardi ko doole ». O waɗti heen o wiyi « caɗeele Afiriki ko dewondiral e ndonu laamuu » no foti yahrude. O ruttii o wonti « sawriyaŋke » o wiyi « winndere men woni ko helde daartol mum caggal waawnere miijannde liberalisma gadduɗo caru. Hoore-jawdaagu ko caru e iinyturu addi e winndere ». E tonngol haala makko, o noddi ngenndiyaŋkooɓe e dental. O feewni konngol e Hooreejo UFP, o wiyi : « mbeɗe hebii e kaaldigal gila haŋki e hecci-haŋki, mbeɗe refta heen ɗoo e jeece mon ». O wattindorii konngol miijiyaŋke Albert Camus nde wiyi « Ina hersinii weltaade kam tan gooto ».


text:
Hol no neɗɗo wayata so kural seekii ɓalndu mum? Luural alaa, hay gooto yiɗaa humpitaade ɗum. Ɗuum ina goongɗi wonande Lamin Manngaan (baraaɗo to Magaama), ina goongɗi wonande Raja mintu Weys wul Esyadi (piɗanooɗo kural), e wonande Muhammed wul Abdel Asiis.
Gidiiɗo limteede oo alaa ko waawi haalande en heen, sibu o yahdii e oon sirlu nder yanaande makko. Ɗiɗo heddiiɓe ɓee, won ko mbaawi seedtaade heen.
Hol no neɗɗo wayata so kural seekii ɓalndu mum? Luural alaa, hay gooto yiɗaa humpitaade ɗum. Ɗuum ina goongɗi wonande Lamin Manngaan (baraaɗo to Magaama), ina goongɗi wonande Raja mintu Weys wul Esyadi (piɗanooɗo kural), e wonande Muhammed wul Abdel Asiis.
Gidiiɗo limteede oo alaa ko waawi haalande en heen, sibu o yahdii e oon sirlu nder yanaande makko. Ɗiɗo heddiiɓe ɓee, won ko mbaawi seedtaade heen. Jooni noon? Nguurndam ina waawi waytude e neɗɗo no waynoo e mum ko adii nde nanata kure ina nguuɗa sara mum, haa ɗamtindaa? Alaa ko haalaaka heen. Kono tan, ɓuri moƴƴude ko ndesnden ɗum janngo (mo en nganndanaa hay batte), maa laaɓoy.
Ɗuum ɗoon noon waawaa ittude kaawisaaji ooɗoo aksidaa. Hay so tawii en teskiima koyɗi muumo ɗi kalifu kumpital janngatanii en ɗii (…) ɗuum ittataa ko kewi koo, ko yeebaare mawnde, walla nii ko ŋakkeende kellifuya hooreejo leydi, gardiiɗo leydi e sahaa jiiɓiiɗo.
Sibu, ko idii fof, kanko e hoore makko o heɓri laamu ko doole, kanko ɓuri yimɓe fof anndude, so wonaano ɓurde mo heddiiɓe ɓee jogitaade, o ardotaako politik ngenndi ndii, no o ardorii ɗum gila nde laamu Maawiyya hoorameewu nguu yani ndee. Mbayliigu nguu ittanaani Muritani njiimaandi Dowla koninkeejo baɗboniijo, mooftuɗo leptooɓe e warkoyeeɓe, ɓe nganndu-ɗaa, yooɓaade ɗum en fittaandu neɗɗo, wayti ɗum en ko no hay huunde nii.
Ko neemnaare sibu ɗum hollitta ko hooreejo leydi oo hoolaaki sarwisaasi kalfinaaɗi kisal mum ɗii. Ko neemnaare e waasde hellifeede sibu leydi men ina jiñii e hare ownooɓe lislaamiyeeɓe, tee hare ina dooki to Mali, ɗum noon nder suudu keediiɗo.
Kono kam hay gooto ɗaanaaki, saka goongɗina haala laamu nguu. Tee, no ɗum waawnoo ardude e yahrude fof, batte oo kewu, ko bonɗe tan. Hay gooto waawaa wiyde hankadi wonde leydi ndii ina hisi, sibu hay ɓalndu hooreejo leydi hisaani e kure konu.
Ko noon kadi, jaltugol mawɗo leydi ndii e tele, ina lelii, ina ronkiti, ina ɓoornii comci ɓoortorɗi, ko huunde battinoyoore batte bonɗe e jimme Muhammed wul Abdel Asiis, keewnooɗo hollitde wonde ko gorko tiiɗɗo, cuusɗo, koosɗo, coftuɗo, mo hulaani dikkondireede… Yimɓe ɓee e luulndiiɓe mo to bannge politik ɓee fof, alaa ko teskotoo hankadi so wonaa ko o neɗɗo parwuɗo.
(…) Heddanii en tan ko wiyde “yo Alla rokku jam”, ko duwantonoyo-ɗen kala neɗɗo mo hono ɗumɗoo heɓtii. Eɗen nduwanoo mo jogaade peeral hakkille ngam waawde ardaade tawa omo reentoo juume e wiyde ko kam tan gooto ardotoo fof. Waɗi ɗum, ko dowla ardortaake no bitik nii, walla no jeyi keeriiɗo nii. (…)
Taƴre e winndannde Abdullaay Jagana
(kassataya.com)
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
E lewru marse 2013, Muritani yowaama e njuɓɓudi toppitiindi laaɓal e nder golle mbaylaandi gaggitagol (ITIE). Muritani naatnoo heen (ɗaɓɓaande mum jeyeede heen jaɓanooo) ko ñalnde 15 feebariyee 2012. Kono gila ndeen won gollooɓe faggudu e leydi hee ndonkii yettaade nokkuuji MCM walla Tasiast, ngam hoolkisaade ɗooftagol sarɗiiji dental ngal.
E lewru marse 2013, Muritani yowaama e njuɓɓudi toppitiindi laaɓal e nder golle mbaylaandi gaggitagol (ITIE). Muritani naatnoo heen (ɗaɓɓaande mum jeyeede heen jaɓanooo) ko ñalnde 15 feebariyee 2012. Kono gila ndeen won gollooɓe faggudu e leydi hee ndonkii yettaade nokkuuji MCM walla Tasiast, ngam hoolkisaade ɗooftagol sarɗiiji dental ngal.
Yanti heen, Muritani tardii fotde duuɓi ɗiɗi e bayyingol ciimti golle mum, huunde himmunde wonande ITIE, sibu ko ɗiin ciimti kollitta no golle ɗee njahri e hitaande kala. Tee, leydi jaɓetaake e njuɓɓudi hee tawi hunaaki gollondirde e renndo siwil kam e sosiyateeji faggudu ngam siynude ITIE.
E Muritani, gila 2008, kala nde batu hilifaaɓe jooɗii, jamirooje keewɗe njiylawu oogirɗe walla gaggitagol mum en, ina ndokkee. So tawiino ina wondi e laaɓal, ɗuum ko maale moƴƴe wonande leydi ndii. Kono hay gooto anndaa no rokkirtee, e ko dañetee heen, sibu hiisa mum alaa fof ɗo feeñata e ɓeto kaalis leydi ndii.
Hannde, ina wiyee wonde «hooreeji leydi oo walla ɓalliiɓe ɗum ina njogii ko ina wona pelle 20 ɓaggorɗe (sous-traitance), dokkaaɗe kontaraaji keewɗi kaalis, gollotooɗe e nder niɓɓere kunuus » ! Ɗum ina jeyaa e ko addanno lowre internet «africa intelligence » wiyde wonde « oogirɗe Muritani ngoni ko e juuɗe wulaad Buu sbaa en ».
—————————-
ITIE (Initiative pour la Transparence des Industries Extractives), woni njuɓɓudi toppitiindi laaɓal e nder golle mbaylaandi gaggitagol. Ko dental denndinngal laamuuji e sosiyateeji e pelle renndo siwil e jom kaalisaaji en, e pelle adunankooje. Faandaare dental ngal ko waɗde feere mbele ngaluuji leyɗe ɗee ina nafta ɓiɗɓe mum en. Ɗum ɗoon noon aaɓnotaako so anndaaka ko dañetee e ɗiin ngaluuji tago. Ko ɗum tagi ITIE toppitii ko waɗde feere mbele terɗe mum ina kollita aduna oo kala no golle gaggitgol oogirɗe walla kuutoragol ngaluuji tago goɗɗi ɗii njahri, ko dañaa heen, ko ronkaa heen … ɗum noon, kala ko gollaa heen yo a taw ina laaɓti.
BAB


text:
Jaagorɗe Muritani e Senegaal e sosiyatee biyeteeɗo Polychangda Engineering Co Ltd ciifondirii, ñalnde alkamiisa 23/03/2021 to Rooso, nanondire puɗɗagol golle e huufo golle sala Rooso. Wonande Muritani ko jaagorgal kalfinaangal kaalis (Muhammed Lemiin Demmbi) e jaagorgal kalfinaangal njogitaari e daabaaji, wonande Senegaal ko Jaagordu kalfinaandu mahaaɗe leydi e jooktugol (Mansuur Fay) e jaagordu kalfinaandu kaalis e Ɓeto kaalis (Ablaay Daawuuda Jallo). Hankadi, en kooliima Sala kaa maa laato goonga.
Njaru sala kaa ko 88 miliyoŋ oroo (hedde 37 miliyaar ugiyya gadano oo). Ɓesngu Senegaal e Muritani fof ngadotoo naftoraade ɗum, sibu maa ka newnu jokkondiral hakkunde majji, kam e jokkondiral hakkunde rewo e worgo Afrik, tuggi Le Caire haa Ndakaaru.
Njuuteendi sala kaa ko 1,416 km, njaajeendi makka ko 3 m. Ine eɓɓaa heen kadi mahngo e baɗgol kaɓirɗe e postooji takkondirɗi deenooji taccugol keerol ngol, kam e mahngo, ko famɗi fof, 60 km laabi caltooji e nder nokkuuji ndema e ngaynaaka. Nafooje goɗɗe kadi ina eɓɓidaa e mahngo sala kaa, ko wayi no peewnitgol ekkolaaji 7 e nokkuuji cellal 3, walla kadi mahngo laylaytol dokkitgol ndiyam ceniɗam nder Roosooji ɗiɗi ɗii, yantude e laylaytol senaare e mahngo e baɗgol kaɓirɗe nokku weytaare sukaaɓe, walla nokkuuji goɗɗi renndo wonande rewɓe e ɗawaaɓe won ɗeen kattanɗe e nder Rooso Muritani. Sikke alaa maa ɗum yaawnu jolngo e ruso e njuuteendi yolnde Tanger-Lagos e Alsee-Ndakaaru, e sifaa kuuɓtodinɗo hakkunde Orop e Afrik worgo Saharaa. Maa ɗum softin njulaagu e nder diiwaan hee kala.


text:
Jaɓɓorgo Pese Amerik
Pesol: Amerik
Joe Biden arii, TRUMP yahii waynaaki
Ñalnde 20 saawiyee (siilo) 2021, tuggude jamɗe (waktu) 17 UTC ko piilungal Joe Biden, kawnooɗo suɓngooji hoore-leydaagal juɓɓinanooɗi toon gila 3 noowammbar...
Hakkunde Amerik e Siin : Huawei, 5G, Njiimaandi…
Suwee 2019 Donald TRUMP, hono hooreejo Dental Dowlaaji Amerik sooynaani jikke. Gila o laamii, jotondire winndere ndee fof...
Siin-Amerik : Ko firti wolnde njulaagu ?
Hare mawnde ina hannde hakkunde Amerik e Siin leyɗe ɓurɗe doolnude to bannge faggudu e winndere ndee. Amerik ina yooɓtorii Siin waasde...
Njulaagu ɓaleeɓe : Njulaagu feewde hirnaange
Njulaagu ɓaleeɓe (traites négrières) ko njeeygu miliyoŋaaji miliyoŋaaji ɓaleeɓe jeyanooɓe e Afrik hirnaange e Afrik hakkundeejo e Afrik fuɗnaange waɗtanooɓe jiyaaɓe, njulaagu nduumiingu fotde...


text:
O fuɗɗorii njillu makko balɗe tati ngu ko wuro wiyeteengo Shanghai ñalnde alet 15 noowammbar. Nguuɗoo njillu ko teeŋtungu no feewi sibu hannde, caggal Amerik, ina gasa tawa ko Siin woni leydi ɓurndi doolnude to bannge faggudu, ngootiri mbaawndi dartaade Amerik.
E kitaale jawtuɗe ɗe, luure jolɗe hakkunde Amerik e Siin ɗee kala ko teeŋtuɗe, hee teeŋti noon luure to bannge faggudu (njulaagu), yeru luural cakkitiingal. Luure politik kadi njejjitaaka, ko wayi no ngonka diiwan biyeteeɗo Tibet. Ɗum jiidaa e luure militeer. E hitaande hikka ndee tan laaɗe « mutooje » (sous-marins) leyɗe ɗiɗi ɗe njagondirii to Geec Siin. Ɗum jiydaa e ballal Amerik rokkata Taywaan. Ɗum fof e wayde noon, leyɗe ɗiɗi ɗe ina katojini e nanondirde no feewi, sibu heen ngootiri kala ina sokli ngoɗndi ndi. Sikke alaa ko ɗee geɗe njogori yeewteede e nguuɗoo njillu.


text:
Leydi Siin huniima tottude leydi Muritani 300 miliyoŋ Yuan (kaalis mum) woni hedde 16 miliyaar ugiyya ɓooyɗo oo ngam mahngo gostorgal laabi (ɗii ndewa dow, ɗii ndewa les) e nokku laabi celi (karafuur) Madrid e nder wuro Nuwaasoot. Huunde e oon kaalis ina foti kadi huutoreede e coodgol kaɓirɗe ngam ɓeydude kisal kanndaa (boowal diwooje) Umtunsi. Ngalɗoo nanondiral gollondiral karallaagal e faggudu hakkunde Siin e Muritani, siifaa ko ñalnde 16 saawiyee 2018.
Ɗumɗoo ko huunde nde Nuwaasootnaaɓe mbeltotoo sibu oon nokku ina heewi jiiɓru e waktuuji dawol walla jippagol gollooɓe, tee ko ɗoon laabi ummiiɗi nder leydi ɗii kala pottata : laawol Neema (fuɗnaange), laawol Rooso (worgo), laawol Aksuus (rewo). BAB


text:
O ɓuri anndireede ko Taqiyullaah Jah. O jibinaa ko Nuwaasoot hitaande 1972, e nder galle seernaaɓe anndiraaɓe mbaawka alɓuraana, ɗuum waɗi o fuɗɗorii alluwal, refti heen o naati duɗal laamu (école 10 Elmina) e wuro hee, o janngi haa o naati Liisee (fannu hiisiwal), ɓaawo ɗuum, hedde 1990, o jokki jaŋde makko to Lycée Technique Andrée Peytavin to Ndar e nder leydi Senegaal.
O ɓuri anndireede ko Taqiyullaah Jah. O jibinaa ko Nuwaasoot hitaande 1972, e nder galle seernaaɓe anndiraaɓe mbaawka alɓuraana, ɗuum waɗi o fuɗɗorii alluwal, refti heen o naati duɗal laamu (école 10 Elmina) e wuro hee, o janngi haa o naati Liisee (fannu hiisiwal), ɓaawo ɗuum, hedde 1990, o jokki jaŋde makko to Lycée Technique Andrée Peytavin to Ndar e nder leydi Senegaal.
Hitaande 1993 o jokki jaŋde makko to Duɗal jaaɓihaaɗtirde Seek Anta Joop, e duɗal ina wiyee École Supérieure Polytechnique, heen o yaltiri seedantaagal karallo toowɗo e golle isinaaji, (Technicien Supérieur en Productique et Maintenance des Systèmes Industriels).
O ɓamii gollaade e Isinaaji gila 1999 haa jooni ko heen o woni.
Golle makko e Pulaar
Gila ko o kurka ɗemngal makko ngal o muuyni ngal ina himmi mo, ɗuum addani mo janngude ngal e nder duɗe keeriiɗe gonɗe e nder wuro Nuwaasoot tawa ko yarlitiiɓe jannginde Pulaar ngoni heen, ko heddii koo, ko tiiɗnaare makko e yiɗde mo heɓindaade mbinndiin ɗemngal Pulaar addani mo soodde defte pulaar omo jannga heen, tawa ko defte daari (Ndikkiri Joom Moolo…).
Nde Facebook joli o naati heen, o waɗti waɗde heen binndanɗe gannde kese e pulaar, yimɓe janngooɓe pulaar heewɓe kolliri weltaare mum en e ɗeen binndanɗe, ɗuum addani mo yaaɓande waɗde lowel (Blog) tawa ko pulaar ɓolo paatuɗo e firde gannde kese e karallaagal kesal e nder ɗemngal hee. Woni faandaare makko adannde ko faamninde fulɓe wonde ɗemngal Pulaar horaaki roondaade gannde kese, ko heewi e yimɓe cikkata ko ngal hattanaani daartude kala ko abbitii e kesam-hesamaagu.
O darni jaaynde e nder internet ina wiyee PULLO HANNDE, jaaynde ndee ko cate tati, ko fedde kadi, ko hello to Facebook, ko blog to Skyrock.com. Blog o sosaa ko 15 Juko (ut) 2013, ina yahra hannde e binndanɗe 103, o jolaama laabi 2 971 ngam janngeede walla yilleede. Fotde 22 neɗɗo ina njiɗi jeyeede e skyrock, yanti heen blog oo heɓii teddineede laabi 13 to Skyrock.
Kala jiɗɗo yillaade blog o ina waawi dobaade ngol jokkol :
http://hammadi-jah.skyrock.com


text:
Konu Riisi habrii ñalnde alarba 26/12/2018 wonde koolkisiima misil keso, pattamhito* biyeteeɗo « Avagard ». mo hooreejo leydi Riisi, hono Putin, wiyi hay huunde waawanaa ɗum. Sibu, ko o misil mo faddotaako, heɓɓotaako, ko kanko jogori reende kisal Riisi tuggi hitaande 2019 faande ndee, fotde duuɓi capanɗe paaɗi ɗii. Njaawendi misil ina sowoo laabi 20 njaaweendi hito (dille), omo hattani naatde e tippule paddagol goodɗe hannde e winndere ndee. Ɗuum firti, ko kala ɗo o toɓɓi, o fiyat ɗum. Omo hattani roondaande halitere aadoraande walla nikleyeer. Putin wiyi : « mi haalaniino ɗum huunde e hooreeve leyɗe, kono ɓe calii heɗaade mi, jooni noon keɗo-ɗee ! » O wiyi kadi wonde misilaaji Kinjal kam e njogotaaje Riisi kese ɗe « weddere mum dottaaka (alaa ɗo haaɗi) », « pattamhitiije (hypersoniques» walla laseer (laser), ko njogitaaje ɗe « paddotaako ». O wasiyii leyɗe hirnaange (Orop, Amerik) faamde wonde Riisi heɓtii semmbe mum koninkaagu, yo ɓe « keɗoo ɗum » ; o ɓeydi heen « mi ruubaani » hay gooto.
E oo sahaa, ko leyɗe joy tinaa ina njogii tuugnorɗe feewnude misilaaji ɗi njaaweendi mum en sowii njaaweendi hito laabi keewɗi (pattamhitiiji) : Farayse, Dental dowlaaji Amerik, Siin, Riisi e Inndo (e ballondiral e Riisi). Sikke alaa heen, ɗoo e 2030, yoga e leyɗe maa njogo ɗi e kaɓirɗe mum en.
Pattamhito : hypersonique : Njaaweeki cowiiki, ko famɗi fof, laabi joy (5) njaaweeki hito (oolel). / Ɓurhito : supersonique : ɓuri njaaweeki hito kala.
Boobara Aamadu Bah


text:
E tonngoode 108 Fooyre Ɓamtaare, en njaltiniino winndannde tiitoriinde “Binndital paltoor”, ɗo kollituno-ɗen caɗeele ɓiɓɓe yummiraaɓe men wonɓe to Orop kawrata ngam waawde winnditaade.
E tonngoode 108 Fooyre Ɓamtaare, en njaltiniino winndannde tiitoriinde “Binndital paltoor”, ɗo kollituno-ɗen caɗeele ɓiɓɓe yummiraaɓe men wonɓe to Orop kawrata ngam waawde winnditaade.
Haa hannde ɗeen ina lutti, ɓe ɓeydii nii ko teeŋtude. Ko ɗum addani pelle keewɗe ñiŋde ɗum e yooɓtoraade laamu yiɗde ɗawde ɗanniyankooɓe men ngenndaagu mum en. Ko ɗum addannoo Ibiraahiima Saar, Hooreejo AJD/MR wiyde “e hitaande 89 laamu Muritani taccinii ɓaleeɓe, jooni ngu waawaa waɗde hono ɗuum, kono ngu woni ko taccinirde feere woɗnde, so waɗtude ɓe yimɓe ɓe ngalaa ɗo njeyaa”.
Muhammed wul Mawluud, hooreejo Dental Doole Ɓamtaare (UFP) kam ne, wiyi “ngam waawde winnditaade, laamu Muritani farlinii e ɓiɗɓe leydi ndii wonɓe to Orop kuuɓnugol sarɗiiji ɗi njiidaa e sarɗiiji pawaaɗi e Muritaninaaɓe heddiiɓe ɓee, haa arti noon e kartal koɗaagu”. O haali ɗuum ko e yeewtere jaaynde parti makko yuɓɓinnoo ñalnde alarba 15 mee 2013. O fawti heen “haa hannde to leydi Farayse, so a addaani kartal koɗaagu (carte de séjour) a winndittaako. Ɗum noon ko huunde nde faamnaaki, luulndiinde laawol”. E wiyde makko, ɗum ko wallitde añamngureeɓe FN (parti tuubakooɓe ooyooɓe, mo mawɗo mum en wiyetenoo Jan Marii Lepen). O naamndii “Hol fof ko jotondiri kartal koɗaagu to Farayse e wonde Muritaninaajo ?”
Ko ɓuri bonde nii “Laamu Muritani winndii Laamu Farayse ngam wiyde ɗum wonde paaspooruuji gadani ɗii nattii huutoreede”. Ɗum ɗoon firti ko kala mo alaa paaspoor keso oo, waawaa hesɗitinde kartal mum koɗaagu, tee, so a alaa ngaal kartal a waawaa winnditaade saka keɓaa paaspoor keso oo ; ko ɗum woni ko wiyetee «aaɓnotaako» ! Ko wiyde joom en tan «on mbinndittaako !». «Ɗum noon, Muritaninaaɓe wuurɓe to Orop hannde ɓee, ko fawaaɓe huunde nde aaɓnotaako, sibu, hakkeeji maɓɓe ñalnde kala fawii ko e jogagol kartal koɗaagu ngal yawtaani lajal ». Ɗum ɗoon noon, e wiyde wul Mawluud «ko feere nde rewaani laawol, ko feere bonnde, sibu faandaare mum ko yiɗde haɓɗe ko ɓuri heewde e Muritaninaaɓe winnditaade». «No etaa siwil leydi ndii jogoraa hannde nii rewaani laawol». Omo ɗaɓɓi «loskitgol (audit) golle sarwiis kalfinaaɗo binnditgol oo», tee aɓe «calii, ñiŋa kadi ko laamu nguu waɗata e etaa siwil leydi ndii ngam haɗde Muritaninaaɓe wonɓe caggal leydi winnditaade e waɗtude ɗum en yimɓe ɓe ngalaa kaayitaaji, ngalaa ɗum noon ɗo njeyaa, soomoreeɓe, tawi noon darnde laamu fotnoo wonde ko wallude ɗum en. Aɓe ɗaɓɓi binnditgol alaa e sago denndaangal jasporaa Muritani, ko aldaa e paltoor. Geɗe keewɗe newiiɗe, dewɗe laawol, ina mbaawi seedtaade gonaangal e nokku, ko wayi no faktiiraaji, luwaas, walla seedewol njoɓdi ekn…»
Aɓe noddi denndaangal Muritaninaaɓe e aduna oo kala «nde mballitta kareeli jamyami Muritaninaaɓe jasporaa kaɓetee hannde ngam salaade binndital paltoor ngam yooltude hakkeeji mum en dagiiɗi ɓiyleydaagu».
E miijo Gurmo Loh, musiiba ɓurataa no binnditgol ngol waɗirtee hannde nii : «ko ɗum huunde nde alaa ko ɓuri ɗum bonde, nde meeɗaa yiyeede». E miijo makko «laamu Muritani woni ko e ɓoorde ɓiɗɓe leydi ndii ngenndaagu mum en ». « Hay gooto meeɗaa yiyde e winndere ndee no diidorinoo, ɗo dowla finata tan, wiya yimɓe mum nattii jeyeede e leydi, kam en fof maa mbaɗta denndaangal kaayitaaji mum en. Ɗo laamu finata tan wiya, denndaangal kaayitaaji ɗi Dowla Muritani rokkatnoo gila nde heɓi hoore mum faade hannde, nattii moƴƴude… Ɗum firti, to bannge sariya, ko Muritaninaaɓe nattii woodde, ko leydi ndii ko puɗɗittoondi » walla mbiyen « darnge ko ko darinoo, ko jooni woni ummital !».
E no o wiyri, ɗumɗoo ko caɗeele teeŋtuɗe wonande Muritaninaaɓe wonɓe leyɗe goɗɗe, sibu wonaa e laamu Muritani tan ɓe njotondiri, ɓe njogodii caɗeele, aɓe njotondiri kadi e laamuuji leyɗe ɗe ɓe koɗii ɗee. Ko ɓuri bonnde « laamu Muritani, wonaa wallitde yimɓe mum wonɓe ladde, alaa, ngu wonti ko sibooru laamuuji janani, ko wiyetee merseneer dowlaaji janani»…
Muritaninaaɓe wonɓe to Farayse ndiinnii yeeso ammbasaad Muritani to Pari ñalnde alarba 15 mee, caggal nde ceppi ñalnde talaata 14 mee yeeso parlemaa Farayse, caggal ɗum kadi ñalnde 29 mee … ngam hollitde mette mum en e salaare mum en sarɗiiji bonɗi laamu Muritani fawi e binnditagol ɓiɗɓe leydi ɗanniiɓe ɓee.
Bookara Aamadu Bah


c: application/xml

text:
HAKKEEJI ƁII-ADAMA TABITINAAƊI NDER DUUNIYAARU
FUƊƊOODE
Nde laati tabitinki manngu e fotuki hakke neɗɗaaku ngu wosintaako ngu ɓiɓɓiaadam fuu maɓɓe hanjum joɗɗinanaaɗum rimɗuki, adilaaku e joonde jam nder duuniyaaru, nde laati rellere faalaaki be yawaaki hake ɓii-aadama laatake sababu kaɓe ƴaggaare laatiiɗe sanadu jiiɓaaki hakkiilooji ɓiɓɓe-aadama, be nyaamki yeeso Duniyaaru waɗi nder maaru ɓii-aadama tammii nanki belɗum ndimaaku wolwa no yiɗi rewa diinamum no yiɗi hisa kulol be cooyndam ɗi’I fuu tabitinaama kanji ngoni ko ummaatoore duniyaaru fuu darni dow ɗum huunde nde talaka ɓuri tiinanki e haajeego, laatiinde haajaama masin, to ɗum yiɗaa ɓillanki neɗɗo haa laato doole o sela, o laato o walaa laawol sey tuurtuki e saldorki toskaare e ɓillaneeki, hakke neɗaaku maako ɗum ko haani reenire sari’a, nde laati doole nyaamki yeeso wallite
Nde laati memba’en lesɗe duuniyaaru kooƴii alkawal e hoore maɓɓe ɓe kuuɓina, bee ballal Majlis Kautal Hoore Duniyaaru, nyaaminki yeeso hokkuki mangu e reentaaki hakkeeji e ndimaaku ɓii-aadama, Nde llaati ko koomoye andi ɗi’i hakkeeji e ndimaaku ɗi mawɗi haro ɗii alkawalji, Jooni, ngam non, Majlisa Mawɗum wolwii dow ɗu’um nder duuniyaaru ngam yimɓe lesɗe duuniyaaru fuu, regere ni koomoye, koongale kawtal ɗon sigii ngo’ol ɗerewol koondeye nder ngaandi, ɓe ɗon wallita jannginki ngol ngam ɗe’i hakkeeji e ndimaaku e nyaamki yeeso seese-seese, nder lesdiiji e maa duniyaaru ndun fuu, ɗum anda ɗum tabitina hakunde ummaatooje wonɓe nder lesɗe dimɗinaaɗe e lesɗe gonɗe les goɗɗe lesɗe
Yeɓre Ire
Ɓi-aadama fuu dimo danyete/jibinte o fotan be koomoye e neɗɗaaku be hakkeeji. ɓe ndokkaaɓe hakkiilo ngaandi nden bo ɓe kuutindiray hakkunde maɓɓe nder yiɗyiɗɗirki mbandiraagu.
Yeɓre 2re
Ɓii-aadama fuu ewoodani hake e dow baawɗe fuu be ndimaaku tabitinaangu nder ɗerewol ngo’ol walaa ɓurɓurtiki ko iri kiye bano asli, tagdi, laataaki debbo maa bo debbo, wolde, dina, siyaasa, maa bo ko nandi e maajum, lesdi maako ko ummatore maako, mardi, danyeeki, mangu.
Ɓesdaari dow ɗu’m, walaa feerootirki waɗetee ngam mangu siyaasa, keerol, mangu duniyaaru ɗum maako maa bo lesdi maako, lesdi ndin rimɗii na rimɗaayi, , lesdi ndin laami maa bo jogaaɗe ngondi lesdi, maa bo nder goɗɗi keeraaɗi laamu.
Yeɓre 3re
Komoye woodi hake wuurugo, bawɗe be joonde jam.
Yeɓre 4re
Walaa koomoye wuurinte nder maccungaaku maa bo kuuɗe torra, resuki macuɓe e coggu maccuɓe e horɓe koo iri nguye haɗaama
Yeɓre 5re
Walaa ɓii-aadana naadete torra, nyaametee jarfu, nyaametee hersa, yangitee.
Yeɓre 6re
Koomoye hokkaama baawɗe e hake daraago kootoye yeeso sari’a e hoore maako.
Yeɓre 7re
Ɓii-aadama fuu fotay yeeso sari’a, nden boo woodi baawɗe walaa yawaare, o woodi deenal potoowal ngal sari’a. Moye fuu woodi deenal potoowal ngam yawaare e nyaakeeki neɗɗaaku.
Yeɓre 8re
Koomoye woodi baawɗe e hakke maagooje naftirooje hukuumaaje ɗe nder lesdi ngam sari’aaji torrooje hakke ɓii-aadama ɗi siri laamu tabitanimo ma abo sarii’a.
Yeɓre 9re
Walaa ɓii-aadama gooto nanngetee, haɓɓee maa bo riiwee diga lesdi muuɗum dow giɗaaɗi ɓernde goɗɗo feere.
Yeɓre 10re
Koomoye woodi baawɗe naneeki no wooɗi yeeso ummaatoore no haani yeeso alkaaliijo daraniiɗo goonga e darnuki hake maako e wosinki ko o takkana fuu.
Yeɓre 11re
Kiitanaaɗo do sari’a woodi daama tammire goonga sey to ɗum tabitini rellere goonga maako be sari’a yeeso koowa saydi o hokkaama ko haani ngam reentaaki.
Walaa gooto nangirtee aybe kiita ngam nanki o woɗii goɗum maa bo rellere waɗugo goɗum nder lesdi maako maa bo duunjyaaru, wookati nde ɗum waɗaa. Non boo o yowantaake tedduɗum kiita ɓuruka ko o waɗi wookati o waɗi kiita kan.
Yeɓre 12re
Walaa neɗɗe gooto gaɗanteeɗo naatalmaaku nder lamaruuji maako, iyaalu maako,ɓaade maako be defte e ɗereeji maakonon nyaamki neɗaaku maako e mangu maako. Koomoye woodi baawɗe e neɗɗaaku deeneteeɗi be kiita dow naatalmaku ngun e torruki mo.
Yeɓre 13re
woode hakke wancuki e joonde nder keerol koondiye lesdi.
Koomoye hokkaama baawɗ ɗaluki koondiye lesdi, haa e lesdi maako, o woodi baawɗe wuytuki lesdi maako.
Yeɓre 14re
Koomoye woodi baawɗe tefuki e weltinaaki weerde lesdi ngondi to o welnaayi e lesdi maako.
2.Ka’a daama ummintaake ngam torra laatiika naa ka kiita siyaasa koo bo sanadu kiita e hiitaaki kin luutanii ko Kawtal Hoore Lesɗe Dunyaary darni.
Yeɓre 15re
Koomoye woodi hakke laataaki ɓii lesdi.
Ɓii-aadama fuu teetantaake laataaki maako ɓii lesdi naa bee daliila cembiɗɗum.
Yeɓre 16re
Worɓe e rewɓe kewtuɓe walaa ko haɗata ɓe te’te’ndirki ngam asili, lesdinkaakkuko bo dina, hamɓe mari hakke te’ugo ɓe ngaɗa gorko e deekiraawo. Ɓe ngoodi hakkeeji potooji wookati teegal, ɓaawo teegal waɗaama e wookati saakaaki magal
Teegal sey to te’ooɓe narri nden ngal haɓete.
Waɗugu iyaalu ɗum ko fina tawa kadibo ɗum tuggere e fuɗoode ummaatoore kadimaa ɗum haani reeneeki.
Yeɓre 17re
Koomoye woodi baawɗe mara njawdi feere maako maa bo be woɓɓe.
Walaa ɓii-aadama sendetee bee njawdi muuɗum bee sembe.
Yeɓre 18re
Koomoye woodi baawɗe yaaki endimaaku e miillo maako, llamiiri maako, diina maako; bauɗe ɗe’e hawtuub e ndimaaku waylutuki diina maako, goongɗinki maako bee ndimaaku, feere maako maa bo nder ummaatoore bee woɓɓe bee kuuɓnol maa bo coondol, nden holla diina maako maa bo goongɗinki maako e janginki, huutirki, ibaada, e reentaaki.
Yeɓre 19re
Koomoye woodi baawɗe yaaki ndimaaku ra’yu bee wannginki ɗe baawɗe hawtii e maruki ra’ayu e wannginki ɗe’e baawɗe naa bee natalmaaku nden boo tefa, jaɓa nden naadina habaru e ra’ayuuji nder koongale ɗatal naa bee waanneeki e keerolji
Yeɓre 20re
Koomoye woodi baawɗe naatuki kawtal ngal hakkiilo waaltiingo.
Walaa ɓillanteeɗo maatuki kawtal
Yeɓre 21re
Koomoye woodi hakke naatuki nder gomnati lesdi maako dow laawol naadeeki maa bo suɓeeki.
Koomoye woodi hakke huwuki nder gomnati lesdi muuɗum.
Giɗaaɗi yimɓe woni erseese laamu gomnati siyaasa, tiɗaaɗi ɗi’I boo eɗi mbanga wookati-wookati be cuɓol goonga laatotoongol weeɗaango potoowol e daama suɓuki bee siri waɗeeki e suuɗi maa boo wanginee
Yeɓre 22re
Koomoye, laataaki maako gooto nder ummaatoore woodi hakke reenaneeke hersa bee andeeki, nder kuuɗe o huwani lesdi bee walluuki duuniyaaru no haandi bee siriiji bee baawɗe koongaye gomnati wuttudu mardi e jooɗodaaki yimɓe e baawɗe.
Yeɓre 23re
Koomoye woodi baawɗe huuwa,to yiɗinee adilaaku no yiɗaa hakke maako boo reene taa o rella kuugal.
Koomoye, naa bee nyaameeki jarful, woodi hakke yoɓeeki cede ko foti kuugal maako.
Koomoye kuwoowo woodi hakke adilaaku e ko haani o yoɓee ngam yonkintaaku maako e iyaalu maako e reenuki neɗɗaaku maɓɓe, to haajaama boo wallite.
Koomoye woodi hakke waɗugo kawtal yimɓe koo boo nasta kawtal ngam reenugo neɗaaku maako.
Yeɓre 24re
Koomoye woodi daama foptiinde e siwtaare, haa e haaɗingo saa’aaji kuugal e poptiinde yoɓeteende.
Yeɓre 25re
Koomoye woodi hakke yonkintaaku no haanidi ngam njamu maako e iyaalu maako, haa e nyaamdu, koltal, ɓaade bee maagani bee ko yonkintaaku buka fuka bee reeneeke to o rellii kuugal, nyawu, naunaaki, maayde gorko, nayeeku koo boo rellere nanki belɗum ngam ko ɓuri sembe maako.
Inniraagu e Mbaccaku woodi hakke faabeego no haani e walliteego. Bacci fuu, marɓe baaba e ɓe ngala haani faabe wallite bano koowa
Yeɓre 26re
Koomoye woodi hakke jangineeki, jangineeki laatake doole haanaa yoɓanee ceede diga fraamari haa sakandari, laatiiɗum wookati doole neɗɗo janga, non boo andal luggungal haani wallitee.
Andal laatake huuccinaama kadimaa laataake doole ngam nyaamki yeeso ɓii-aadama e tabitinki ndimaaku maako. Andal wallitai ɓiɓɓe Aadama andootira, wallotira munyindira ɓe soobootira. Ɗu’um wallitay andindirk, munyal, soobaaku hakkunde leƴ, asluuji, diinaajinden boo ɗum wallita kuuɗe Majlisa Kawtal Hoore Duniyaaru.
Inniraaɓe hokkaama daama suɓuki naw’u andal ɓiɓɓe maɓɓe haani ɓe ndokke.
Yeɓre 27re
Koomoye woodi daama e hakke naatuki ko laati ɗum al’aada maako diidi o welnitorooɗum haa e Sanaa’aaji e nafuudaaji mum.
Koomoye woodi daama reenuki al’aada e ne’eeji ɗi o diidi.
Yeɓre 28re
Koomoye wooodi , nder jooɗideeki maa bo umrinkaaku duniyaaru, naftira be ko diida nder ɗerewol ngo’ol.
Yeɓre 29re
Koomoye woodi laruura yowanaa ngam to woni ngam bo ɗon tan mari daama yonkintaaku maako no haani.
Nder yonkintaaku koomoye e dogginki hakke maako koomoye o laatoto les keeraaɗi ba ɗi keeriɗina bee sarii’a ngam tan dalila reentaaki tabitinki e reentuki tabitinki hakkeeji e rimɗuki e umrooje ngam woɓɓe e fottinki bee adilaaku e tabitinki ne’aare e joonde jam e feesaarender deemukuraaɗiyya ummaatoore.
Ɗi’i hakkeeji e rimɗuki laatataako naftirteeɗi to yaadaayi bee giɗaaɗi Majlisa Kawtal Hoore Duniyaaru.
Yeɓre 30re
Walaa ko woni nder ɗerewol ngo’ol fassirteeno hollirta ngam koondiye lesdi maa bo ummaatoore maa bo neɗɗo hiɓuki daama waɗugo sa’ani gaddoojum wonnere.


text:
Lansana Konte
Jibineede e mawnugol e naatugol ka larme[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
O jibinaa heedde 1934 e hoɗo no wi'ee Buraamayaa (woɓɓe no wi'a ko Lummbayaa) e nder diiwal Dobirikaa, leydi daande baharu ndin. Ko ɗon o janngi e duɗal Alqur'aana o naati kadi lekkol kono no sikkaa o feƴƴaali duɗal aranal ngal. Ɓaawo ɗum Lansana Konte yahri e lekkolji ekkitorɗi miniteeriyaagal Bingerville (Koddiwaar) e Sen-Luwii (Senegal).
E hitaande 1955 o naati ka larme Faransi o nawraa Aljeri fewndo konu wonande hettaare ndin leydi e hitaande 1957. Caggal ɗum Konte hooti Gine, tawi leydi ndin heɓtii hoore mum e kolonaaku Faransi nyannde 2 uktuubar (yarkomaa) 1958. O naati e nder larme Gine on o wallitii semmbingol mo. Ɓaawo miniteeriiɓe Portokeesiiɓe e dartiiɓe laamu Gineyankeeɓe yanii e leydi ndin nyannde 22 nuwambar (jolal) 1970 e dow anniyee liɓugol laamu hooreejo-leydi on Seeku Tuuree, Konte hino tawanoo e wallitiiɓe danndugol leydi ndin. Ko ɗum waɗi o ɓeydanaa garaadu o waɗaa kapiten 1971. E hitaande 1973 Konte waɗaa kumaandan diiwal Boke ngal, takkiingal Gine-Bisaawo, leydi laatinoondi on tuma no haɓee fii sortugol hoore mum e kolonaaku Portokeesi'en, tawi kadi Gine no tammbitii fedde PAIGC, laatinoonde hino ardii ngon cippiro.
Laamu[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Nyannde 26 maarasi (mbooyi) 1984 Persidan Seeku Tuuree feƴƴini. Yimɓe makko ɓen woni e pooɗondirgol laamu ngun haa larme on tawi ko maa ƴetta ngu fii wota hare ɓiɓɓe leydi huɓɓu. Njuɓɓudi laamu inneteendi CMRN (Conseil Militaire de Redressement National, e Pular: Teekun Miniteeri wonande Feewnitaare Leydi) sincaa. Lansana Konte, tawi nden o wontiino kolonel, waɗaa hooreejo teekun on, e maanaa o laati hooreejo-leydi Gine. Wondiɗɗo makko on Jaraa Tarawore laatii jaggo (Premier Ministre). Fillitaama wonndema ko Jara Tarawore adanoo toɗɗeede kono o salii, o wi'i wonndema nde tawnoo Seeku Tuuree, lamɗo fawnooɗo laamu sattungu e jamaa on ko Maninkaajo, haanaa ka kanko Jara Tarawore Maninkaajo go'o kadi halfinee laamu. Ko non laamu ngun yaniri e Lansana Konte, ɓurnooɗo duuɓi on hakkunde maɓɓe. Kono neeɓaali fota kamɓe ɗiɗo ɓe fuɗɗii lurrude e fii laamu ngun. Nyannde 4 yuliyuhu (morso) 1985, tippude e ko wi'aa kon, Jara Tarawore etii hippagol laamu ngun tawi Lansana Konte hino yahi Lome (laamorde Togo) e kawrital leyɗe CEDEAO/ECOWAS (kawtital leyɗe Afirik Hiirnaangeeri e baŋŋe ngaluuji-leydi). kippugu laamu (coup d'État) ngun fogi, Tarawore e yimɓe mum ɓen wondude e yimɓe laamu Seeku Tuuree sokanooɓe wano Siyaaka Tuuree, Ismaa'iila Tuuree, Maamadii Keyta, Muusaa Jakite ekn. nanngaa fellaa. Fahin ofisiyeeɓe Maninkaaɓe heewɓe waraa e ɗum. Yimɓe lancooɓe yani e galleeji e jawle Maninkaaɓe Konakiri bonni. Ɗen balɗe ɗon Konte yewti jamaa on ka Palais du Peuple o ewnii ɓe e haala Sooso: "wo fataara", ko ɗum woni "on tewi". Haa hannde Lansana Konte no jokki felireede ɗin konnguɗi. E haqiiqa on, haa hannde hay gooto faltaaki ko laaɓi kon ko feƴƴunoo fewndo ko wi'aa Gine gila on tuma "Coup Diarra".
Ɓaawo ɗon Konte ɓurɗi tamude laamu ngun o hawtindiri taaqa hooreejo-leydi e ministir defansi. Kono e hitaande 1992, tawi hoodere demokaraasi no fuɗɗii jalbude e leyɗeele ɗuuɗɗe winndere nden, tawi kadi hooreeɓe opozisiyon on (feddeeji dartiiɗi laamu ngun) e nder Gine tigi wano Alfaa Konnde, Siraaju Jallo, Baa Mammadu fuɗɗike ƴamude uddital e baŋŋe polotigi, Konte newnani ɗuuɗal partiiji. Woote waɗaa nyannde 19 dujambar (bowte) 1993. Fedde makko wi'aande PUP (Parti pour l'Unité et le Progrès, e Fulfulde: Fedde fii Pottal e Yahrugol yeeso) fooli, Lansana Konte lutti persidan. Wano non kadi o fooli woote 14 dujambar 1998 e dujambar 2003. Lasindiiɓe buy no sikki wonnde ko e dow kansugol Konte fooliri ɗin wooteeji fow.
E nder nguu laamu juutungu Lansana Konte hawrii laabi buy e bononndaaji kono o daɗii ɗi fow: nyannde 2 fabraa'iru 1996 murtal miniteeriiɓe ɗeɓi yirbingol laamu Lansana Konte kono nde tawnoo faandaare maɓɓe wonaano ƴettugol laamu ngun ko ɗaɓɓugol nguure maɓɓe, Lansana Konte lutti e laamu. O fodi ɓe hunnugol kala ko ɓe faalaa, e maanaa ɓeydangol ɓe njoɓdi sabu laatino on tuma ko miniteeriiɓe dowdooɓe ɓen halorta geɓal kaalisi larme on tawa non leyleeɓe ɓen no hattini tampere e ɓillaare. E yunaayiru (siilo) 2005 wi'aama yimɓe ɓe yiitaaka haa hannde felluno e oto makko tawi himo fokkiti hoɗo inneteengo Waawaa (hoɗo yumma makko) ngo o ɓuri tabitirde ɗii duuɓi sakkitorɗi kono o daɗuno. Yiltii jamaa on foltanii laamu makko wallini golle yunaayiru (siilo) e yuunuhu (korse) 2006 kanyum e fabraa'iru (colte) 2007 sabu hari tampere nden feƴƴitii keerol. Ko ɓuri yimɓe 200 fellaa on saanga. Lansana Konte jaɓi e hoore karahan senndidude laamu ngun e jaggal (Premier Ministre) suɓaangal hakkunde yimɓe nayo ɓe bammbodalji (senndikaaji) ɗin holliti. O suɓii wi'eteeɗo Lansana Kuyaate. Neeɓitaali ɗon lurral fuɗɗii hakkunde maɓɓe kamɓe ɗiɗo. E giiɗe lasindiiɓe ɗuuɗuɓe ko toolodal Lansana Konte ngal woni bonnude huuwondiral makko e jagge makko ɗen. Nyannde 20 maayuhu (duujal) o itti tokora makko e jonnde jaggal nden o lomtiniri mo Ahmadu Tijjaani Suwaare, wi'aaɗo no ɓuri ɗaatude no ɓuri yankinanaade hooreejo-leydi on.
Wi'aama Persidan Konte no wondi e nyabbuuli bonɗi wano jabeeti (nawnaare sukkar) kono ɗum laaɓaali sabu bileten yewtoowo fii cellal lamɗo leydi on hay gooto hollaaka taho. Kono non sikke alaa nawnaaje e nayeewu lo'inii mo sanne, fayda o hunnanaa hankadi golleeji waɗɗiiɗi hooreejo-leydi. Ko ɗum woni sabaabe yaltugol dekereeji luutondirɗi e ɗii duuɓi sakkitiiɗi. Ɗum e wonnde Zeneral Lansana Konte no catii e laamu ngun. Wonndiɓɓe makko wallii mo haa o wayli tuuginorde leydi ndin fii jooɗagol ko ɓuri happuuji ɗiɗi yamiraaɗi ɗin. Manndaa makko fewndiiɗo on ko e hitaande 2010 timmata. O wi'uno e nder yewtere wondude e rajo Faransi on wonnde o tortotaako laamu si on happu.
Maayde[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Ko ñannde 22 dujambar 2008 Persidan Lansana Konte hawri e caate mum. Kabaaru on ko ka rajo leydi RTG ewaa, e konngol Buubakar Sompaare, hooreejo Assemblée Nationale on, ɗum ko suudu depiteeɓe ndun maa mbatu ngenndiiwu ngun. Caggal ɗum Mawɗo Jaagorɓe on Ahmadu Tijjaani Suwaare ƴetti haala holliti wonnde ɗowgu ngun yamirii balɗe 40 janaaʼiza fii faatunnde laamɗo leydi on. Neeɓitaali ɗon Sompaare lamndii yo lomtagol Konte ngol laatoro wano no tuuginorde leydi ndin yamiriri non, e maanaa ko yo o halfine laamu ngun kanko Sompaare fodde happu balɗe 60 haa woote waɗee laamɗo keso lamminee. Caggal waktuuji seeɗa miniteeriiɓe ɓen liɓi laamu ngun e innde njuɓɓudi inneteendi CNDD (Conseil National pour la Démocratie et le Développement, e maanaa mbatu ngenndi wonande demokaraasi e ɓamtaare). Hooreejo ndin njuɓɓudi ko Muusaa Dadis Kamara. Miniteeriiɓe ɓen holliti tuuginorde nden e partiiji ɗin dartinaama, ɗowgu ngun follaama. Sompaare e Suware salii taho yankinanaade laamu hesu ngu ɓe holliti fahin hiɓe jogitii joonndeeji maɓɓe ɗin. Kono ɓayri CNDD on nodditii hooreeɓe follaaɓe ɓen fow to daakorde maɓɓe, ɗum ko Daakorde Alfaa Yaayaa wiʼi kala mo araali ko ɗaɓɓiteteeɗo, ɓe anndi soobee naatii ɓe yahi to daakorde ɓe yankinii. Ɗen ɗon balɗe kadi laamu hesu ngun fotti e hooreeɓe partiiji ɗin kanyum e senndikaaji e mofte siwilɓe ɓen. CNDD on anndini wonnde ko addi ɓe ƴettude laamu ngun ko danndugol leydi ndin hare ɓiɓɓe-leydi e haɓugol coodtaari e laamu bonngu tampinnoongu jamaa Lagine on gila duuɓi. Hay nde wootere non ɓe ŋinyaali Persidan Lansana Konte tigi, ɓe wiʼii tun ko yimɓe makko ɓen bonni laamu ngun. Persidan Lansana Konte ko nyannde juma 26 dujambar qabrinaa. Goyki makko kin wallinaa taho bimmbi law ka Galle Jamaa (Palais du Peuple), on tuma juuloyaa ka Jaamiʼu Faysal, naɓaa ka estaadi 28 sutambar fii yo jamaa on waawu waynaade laamɗo on. Kiikiiɗe furee on naɓaa ka marga Lansana KOnte, ɗum ko hoɗo ngo o jibinaa e mum ngon Lansanayaa ko ton o qabrinaa. Leyɗe e feddeeji adunayankooji ɗin fow wiʼuno jaɓaali liɓal laamu ngal Gine ɓe wiʼi yo miniteeriiɓe ɓen jokku laawol tuuginorde nden. Kono CNDD hollitii wonnde ɓe anniyaaki duumaade ka laamu. Ɓe wiʼi tuma nde woote waɗaa woo, ɗum le ko ko hitaande 2010, ɓe accitay laamu ngun e juuɗe siwilɓe ɓen. Ɓe wiʼi hay nden hitaande 2010 wonaa laabudda, hinde gasa raɓɓiɗineede si ko ɗum woni sago jamaa on. Jamaa Gine on kanyum kan yaltuno ka ɗate holli weltaare mum nde liɓal laamu ngal waɗunoo ko ɗum waɗi sikke alaa feddeeji adunayankooji ɗin sakkitoray jaɓude gollidude e laamu hesu ngun. Kono Dental Afirik ngal dartinii ɓii-feddeyaagal (maamburyaagal) Gine ngal haa demokaraasi on arta.


text:
Ko hare e yiite famɗi koo fof hiɗe waawi firtude renndo, ko peetel famɗi koo fof engel waawi roynude kala huunde, wonno paandaaje men e yeruuji, e tinndi, walla daarti, e cifti, gila haŋki haa hannde, ko tabitinde jikkuuji moƴƴi haa mbattinda, e waklude jikkuuji bonɗi haa majja njejjite, teyaaɗi walla ɗi teyaaka, ko nanndi e ko ɓii yumma wiyata hunnduko maa ina luuɓi eko…
Aamadu Hampaate Ba (yoo ALLA yurmo mo yaafo), ko gooto e winndiyaŋkoo-ɓe men wonno, heewi koo winndi e oo fannu ina jeyaa e tinndi ɗi o winndi: “Hare famɗata…” ngol tinndol dogota ko’e hakkunde rawaandu/bareeru e ngoriyal, e ndamndi, e ngaari, e puccu.
Giɗo wertu noppi maa keɗo ɗaa tinndol ngol, naftoro-ɗaa faandaare maggol, ko nii tinndol ngol way:
Waɗii-no saha ɓooyɗo gila kaaƴe ko kecce denndaangal muumanteeje ina paamatno haala yimɓe, hono noɗe paamondirta hakkunde kohe majje nii…
Gorko galo, e ɓesgu mum, eɓe koɗnoo (hoɗunoo) e oon saha e nder gurel galɗungel, eɓe nehnoo yoga e daabeeje ɗeɓe goowondiri, ɗeɓe jewtidta, ɗeɓe gollondirta, marɗe geɗal yirlaade e nder galle, walla e nder cuuɗi, hono no gooto kala e nder galle hee mariri geɗal nii.
Ñalawma gooto e nder ñalɗi ALLA, jom galle oo muuyi nde ɗanno too, to wooto e gure hoɗdii-ɓe, ngam waɗɗaade geɗal koɗdiiɗo, e jokkere enɗam, sabu sankaare/maayde gooto e worɓe lollirɓe ñeeñal…
Deen o felliti ɗannaade gaa koreeji makko e wiido makko yoga e balɗe, yaay makko ñawɗo ñaw manngu e ñaw terɗe ndaardi-mo de o waasata leelde, o wi’i yaay wallin ɓernde maa mi darotaako toon so ALLA jaɓi, mi duwoto tan mi arta.
[irp posts= »155″ name= »Taali yoo… Ko kaareeru goo nun… »]
Ko adii nde jom galle oo ina yalta galle oo, o noddi rawaandu/bareeru makko nduu, o yamirindu nde ndu daroto damal galle, ndu reena galle ɗen, ndu tombo kala ko ina kewa nder galle walla bowal galle, o teeŋtinani-ndu, nde ndu waasata dirtude e damal galle hee, kala noon ko waawi kewde.
O wi’i rawaandu ndu: So woodi ko kewi nder galle too, yoo ngoriyal, e ndamndi, e ngaari, e puccu ndarono ɗum.
Subaka gooto e nder subakaaji caggal balɗe ɗiɗi, e ɗaŋngal jom galle, kalfinaaɗo hoolaare “rawaadu” nani pooɗee nduuree nder suudu nayeejo, tawo nayeejo ina waali e dow daŋki mum, ina yaynii lampayel mum baŋnge mum ñaamo, tawo ngoriyal ina roɓo e tugunder damal sudu debbo nayeejo, rawaandu ndu eewnii mo eeehey maa! Ngoriyal eehey maa ngoriyal! Hol oo pooɗee nduuree nder suudu nayeejo?
Ngorgiyal: ko lugujadde ɗiɗi ngoni dow mbildi too, ina pooɗondira e mbuubu maaygnu ! rawaandu nduu wi’i ngoriyal ngal mi ñaagori maama sabu ALLA yaa biyaa lugu jadde ɗee yoo ndeeƴ ɗe leeɓtii nayeejo oo…
NGoriyal ƴuufi miin laamɗo gertooɗe, noddinoowo anndina yimɓe puɗal naange oo biyataa yoo seerndu lugu jadde!
Rawaadu: ndu wi’i sehil am, aɗa anndi hare famɗata, jeynge famɗata, waandu wi’i bone filtat, tee so filtii hay gooto anndaa ɗo yanata, waɗ sabu ALLA ceerndaa-ɗe, aɗa anndi mi waawataa yahde, ngam jom galle oo wii ko woto mi dirtu damal galle ɗoo hawo arta…
Goriyal ngal jaabii e mawnikinaare waɗ kala ko njiɗɗa ko miin seerndantu-maa lugujadde kala! Ngal jokki roɓindaade e sikaade, anngal ŋormito lugu jadde kuɗaaɗe ko miin seerndantu-ma!
Ɗoon e ɗoon, dammdi e waare mum juutnde ina way no kellifaaɗo nii wirti…
Rawaandu: Eehey maa ndamndi! Yaa to suudu nayeejo too ceerndaa lugu jadde kaɓooje ɗee ngam hare famɗata…
NDamnndi: Ndamndi heewi haa ɗeɓi feɗɗitaade miin jom galle bey oo neleta!…Caggal nde nelɗaa ngoriyal salii, Ko haɗi njahaa ceerndoyaaɗe pooftinaa yimɓe ?
Rawaandu: Aɗa anndi jom galle oo yamiri nde baasat-mi dirtude e damal galle hee hawo arta…
NDamndi: Awa heddo e jonnde maa hee, baraa-kam deƴƴere, gacca lugu jadde ɗee kaɓa, alaa koɗe ndañata heen so wonaa fukkaade ko’e majje pusa, meeɗaaka naneede nde hare lugu jadde leeɓti, ndi heɗdii e seyfitde endi wiya ndaw ko haawni ceerndee lugu jadde!! Ɗum fof lugu jadde ɗee ne jokki hari mum en…
Rawaandu ndu eewni ngaari, eehey maa ngaari ! Tawa endi yeedi e dow dingirel jookdu galle too, endi hoyɗa…
[irp posts= »1072″ name= »20 maarasi – ñalgu taali e tinndi »]
Ngaari ndi jaabii : Tawa endi finni ko hol ɗum kadi rawaandu ?
Rawaandu : Njiɗmi ko njahaa to suudu nayeejo too ceerndaa lugu jadde kaɓooje ɗee, ngam so hare fuɗɗii ma haygooto anndaa ɗo haaɗata…
Ngaari ndi jali miin nayeejo gadiiɗo denndaangal muumanteeje ɗee e nder galle hee, oo seerndoyta lugu jadde! Saa fooftinaani-mi ko allaadu am nduu tufatmi e reedu ma hee ndu feɗɗito…
Rawaandu: Ndeen rawaandu sooyniima pucci, ndu wi’i eehee ma puccu! Yaa suudu nayeejo too ceerndaa lugu jadda kaɓooje e mbuubu to suudu nayeejo to hono no nganndir-ɗaa ni hare famɗata…
Puccu nguu gufi rawaadu ndu, ngu wi’i wona a teddinaani-mi, aɗa yawii-mi, caggal nde ngoriyal, e ndamndi, e ngaari cali daranaade hare lugu jadde hersiniinde hay nannde ko miin ɓurɗo teddude muumanteeje oo, ɓurɗo hay jombaajo horsude oo mbiyataa yoo darano ndee hare hersiniinde? Yaa aan seerndoya pooftinaa-kam…
Rawaandu : Aɗa anndi jom galle oo wii ko woto mi dirtu ɗoo hawo arta…
Kuɗol: Yuusuf Muusaa Jah


text:
Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar to Baabaaɓe yuɓɓinii hiirde pinal ñalnde aset 8 suwee 2013 ɗo dingiral Jibiriil Bah. Caggal jonte ɗiɗi deftagol, sukaabe laaɓa juuɗe ɓee mbaɗanii Bahbahbenaaɓe jamma mo yejjittaake. Bismaanoo e hiirde hee ko perfee bahbahɓe, meer, juurnittooɗo jaŋnde diiwan oo, cafroowo opitaal oo; mawɗo fedde jiknaaɓe elewaaji, mawɓe pelle ɗe ngonaa laamuyaŋkooje e koope. Kono heɓi tawtoreede hiirde ndee ko
Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar to Baabaaɓe yuɓɓinii hiirde pinal ñalnde aset 8 suwee 2013 ɗo dingiral Jibiriil Bah. Caggal jonte ɗiɗi deftagol, sukaabe laaɓa juuɗe ɓee mbaɗanii Bahbahbenaaɓe jamma mo yejjittaake. Bismaanoo e hiirde hee ko perfee bahbahɓe, meer, juurnittooɗo jaŋnde diiwan oo, cafroowo opitaal oo; mawɗo fedde jiknaaɓe elewaaji, mawɓe pelle ɗe ngonaa laamuyaŋkooje e koope. Kono heɓi tawtoreede hiirde ndee ko
Baal Umaar Hammaat, Sal Sileymaani, Aysata Jaari Sal e mawɓe pelle ɗe ngonaa laamuyankooje e koppe.
Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar e Baabaaɓe yuɓɓinii hiirde pinal ñalnde aset 8 suwee 2013 ɗo dingiral jibiril Bah to Baabaaɓe. Caggal jonte ɗiɗi deftagol, sukaabe laaɓa juuɗe, ɓe mbaɗanii Baabaaɓenaaɓe jamma mo yejjittaake.
Bismaama e hiirde hee ko perfee baabaɓe, meer, deenoowo jaŋnde diiwan oo, cafroowo opitaal oo; mawɗo fedde jiknaaɓe elewaaji, mawɓe pelle ɗe ngonaa laamuyaŋkooje e koope. Kono heɓi tawtoreede hiirde ndee ko Baal Umaar Hammaat, Sal Sileymaani, Aysata Jaari Sal e mawɓe pelle ɗe ngonaa laamuyankooje e koppe.
Hedde waktu 22 jamma, horeejo catal ngal udditi hiirde ndee. Ko musiɗɗo Mikaayiilu Haaruuna Bah, kalfinaaɗo kumpital e jokkondiral e yilirde catal hee heedi e mikoro hee. Caggal konngol hooreejo, Baal Umar Hammaat ganndiraaɗo Umarel, hooreejo duɗal ɗiɗmal Baabaaɓe. Mawɗo wuro oo waɗii ciimtol tolno hojomaaji 10. O haali gila pulaar ne winndee e alkule arab, haa alkule Bamaako haa alkule Mbaañ. O haali meɗɓe ardaade fedde ndee.
Banndiraaɗo men debbo, hono Aysata Jaari Sal artii e Ɓamtaare Pulaar e Muritani. O hirjini janngude pulaar, sabu kanko o janngaani ko wonaa pulaar; yo yimɓe ɓee ƴettu yeru e makko. O ruttitii e darnde Fedde Fonadh yiɗnde daranaade ɗemɗe muuynaaɗe. Kanko Aysata o wiyi janngude ɗemngal ko ɗuum reenata pinal neɗɗo. Saal suleymaani, horeejo fedde jiknaaɓe almudɓe nder diiwan baabaaɓe e jokkondiroowo ardorde fonadh e nokku hee, kolaaɗo kuuɓal Fedde wiyeteende (A.M.D.H) Baabaaɓe, wasiyii ko toppitaade sukaaɓe hade kawgel, ɓuri woytaade toɓɓe caggal kawgel.
Caggal Sal Suleymaani, sukaaɓe laaɓa juuɗe kuccani golle ɗee, juɓɓiniraaɗe nii : esketse gadano : “caɗeele pulaar”.
Ko neɗɗo mo sellaani ena woytoo, doktoor ara e makko, naamndoo mo : “ko ngonnduda ?” O jaaboo : “Miin fof ko mi ñawɗo, holi aan ?”
– Miin doctor.
– Ñawɗo : accu, a waawaa safrude mi.
Bileejo ara e makko : “Ko ngonnduda ?” O jaaboo “miin ko mi ñawɗo bof, holi aan?”
– miin bileejo.
– Ñawɗo : accu, a waawaa safrude mi.
– Janngino ara e makko: “Ko ngonnduda ?” O jaaboo “miin ko mi ñawɗo bof, holi aan?”
– Miin jannginoowo ?
– Ñawɗo oo wiya, “haayoo ko aan njiylotoo-mi.
– Ko ngunndu-ɗa? holi aan?
– Miin pulaar, ko mi belsindaaɗo, ko mi jaɓɓaaɗo, ko mi beddaaɗo. Fotnooɓe toppitaade mi ko hoomtaaɓe, pine ngoɗɗe abbitiiɓe.
Rewi heen : “Eeh maa ɓinngel leydi”. Haaletee ɗoo ko Pulaar e ɓiɓɓe mum jannguɓe ɗemde ngoɗɗe kalki ɗum. Rewa heen jimol : “Halki pulaar “.
Esketse tataɓo oo ko hirjino catal baabaaɓe. Rewi heen ko jimol : “Baabaaɓe looti”. Hokkaa konngol tawtoraaɓe : Sire Jaaya, suka dariiɗo wiyi “mi wiyataa mi meeɗaa yiyde hono ndee hiirde yuɓɓude, kono hono mayre weeɓaani”.
Hiirde ndee uddira ko ngamri (Balee).
E innde catal ngal e innde am heeriinde, e min njetta : Sal Suleymaani; Baal Umaar Hammaat ; Aysata Jaari Sal; Mikaayiilu Haruuna Bah; Abdaramaani Joop; Ajiiju Baal ; Abdul Jah; Hawwaa Abdullaay Sal; sukaaɓe wonnduɓe e amen gila fuɗɗoode haa joofnirnde.
Horeejo catal Baabaaɓe


text:
« Mooftee kaalis mon ! » ko ɗuum woni ko Paul Kagame, hooreejo leydi Ruwanndaa, wiyi ñamlooɓe kaalisaaji. Ina gasa heewɓe mbiya « oo hooreejo leydi koy ko cuusɗo reedu » walla « oo hooreejo leydi koy ko cuusɗo gacce ! ». Waɗi noon, gila leyɗe Afrik keɓi ndimaagu mum en, ɗe nguuri tan ko e ñamaale, hay Ruwanndaa e hoore mum. Fotde 40% ɓeto kaalis (bidsee) Ruwanndaa ko ñamaale. Kono hol leydi e winndere ndee ndi ñamlotaako ? So ƴeewdaama e dañal leydi kala, Japon e Farayse e Amerik ina njeyaa e leyɗe ɓurɗe roondaade ñamaale…
Ndeke Kagame ƴeewretaake ɗuum. Kono hol ko tagi mo wiyde noon ? Waɗi mo wiyde noon ko waasde goongɗinde leyɗe mawɗe ɗee, haa arti noon e Farayse e Belsik. Ɗee leyɗe ɗiɗi ina njooɓtoraa “wallitde warhoore baɗnooɗo Ruwanndaa oo”. Yanti heen leydi ndii ina seedtanaa ƴellitaare faggudu, tee Kagame ƴettii toon kuule maantinɗe, ko wayi no ittude Farayse e waɗtude jannginde Engele e duɗe leydi mum.
Ko wonaa ɗuum, eɗen njenanaa so ɓe mooftii kaalisaaji maɓɓe, en tinataa. Waɗi noon, ko leyɗe men ɗee ɓami ñamlaade koo fof en njiyaani nafoore mum. So en mbelaama mbiyen alaa ko ɗiin kaalisaaji alaa ko nafata so wonaa hebbinde jeybaaji ardiiɓe, kono fus nafaani ɓesnguuji men. Ndeke, Kagame halii goonga.


text:
Maayde ɗemɗe wonaa huunde hesere. E nder duuɓi 5 000 ɓennuɗi ɗii, fotde 30 000 ɗemngal njibinaama, maayii, majjii menndeŋ. Ɗum ɓeydiima no feewi gila tuubakooɓe mbaɗti yahde ina kalfa leyɗe goɗɗe e leƴƴi goɗɗi. E nder Afrik, fotde 200 ɗemngal ina ngoodi, tawi haalooɓe heen gootal kala ɓuraani 500 neɗɗo.
Maayde ɗemɗe wonaa huunde hesere. E nder duuɓi 5 000 ɓennuɗi ɗii, fotde 30 000 ɗemngal njibinaama, maayii, majjii menndeŋ. Ɗum ɓeydiima no feewi gila tuubakooɓe mbaɗti yahde ina kalfa leyɗe goɗɗe e leƴƴi goɗɗi. E nder Afrik, fotde 200 ɗemngal ina ngoodi, tawi haalooɓe heen gootal kala ɓuraani 500 neɗɗo.
E miijo ɗemɗiyanke faraysenaajo biyeteeɗo Claude Hagège, balɗe 15 kala, ɗemngal ina maaya e winndere ndee, woni 25 ɗemngal ina maaya hitaande kala. Ndeke, so alaa ko waɗaa, feccere e ɗemɗe winndere ndee ko nattooje huutoreede (maayooje), ɗoo e duuɓi teemedere. Hol barhoore oo ? Barhoore ɓurɗo teeŋtude oo ko ƴellitaare hulɓiniinde kuutorɗe kumpital, ina jeyaa heen internet e telefoŋaaji portaabe ekn … Barhoore ɗiɗmo oo, ko ɗemɗe mawɗe «moɗooje » tokoose ɗee, ko wayi no Engele e ɗemɗe mawɗe goɗɗe.
Yeru, e nder Afrik, ɗemɗe keewɗe, «dartinooɗe» (walla daɗnooɗe) njiimaandi koloñaal, ngonka mum en hannde moƴƴaani, ɗemɗe mawɗe goɗɗe ina njogori warde ɗum en. Eswaahili (Afrik fuɗnaange) e Pulaar (Afrik hakkundeejo) e Hawsa (to Niiseer e Kamaruun) e Wolof (to Senegaal), ina njeyaa e ɗeen ɗemɗe mawɗe moɗooje keddiiɗe. Ina hiisaa wonde ɗeeɗoo ɗemɗe ɗe kaal-ɗen, ɓurondiraani e Engele e Farayse jaggiraaɗe no ɗemɗe koɗe nii, wonde ɗemɗe « conngooje », nde tawnoo ɗe njeyaa ko e ɗemɗe mawɗe e nder Afrik.
E miijo won ɓeen haralleeɓe, 50% haa 90% ɗemɗe kaaleteeɗe hannde ɗee ko majjooje menndeŋ ɗoo e duuɓi teemedere paaɗi, woni fotde 3 000 haa 4 000 ɗemngal. Won wiɗto Unesco (fuɗɗanongo e 2007, joofngo e 2002) holliti wonde, ko famɗi fof, 5 500 ɗemngal nder 6 000 ɗemɗe goodɗe hannde ɗee, ko majjooje ɗoo e teeminannde, ɗum woni 90% ɗemɗe winndere ɗee. Musiiba mawɗo, «warhoore» kulɓiniiɗo, e miijo Unesco.
Sababuuji maayde ɗemɗe
Ɗemngal heewi hiiseede «naatii kallulahaa» ko e ɗiiɗoo sifaaji : so nattii layde, so nattii huutoreede e nguurndam yimɓe, so nattii huutoreede to bannge njulaagu, walla so nattii heewde haalooɓe. Ina hiisee wonde ɗemngal waawaa wuurde so tawii, ko famɗi fof, jogaaki 100 000 kaaloowo. Ndaa noon, feccere e 6 700 ɗemɗe goodɗe e winndere ndee hannde, njogaaki ko ɓuri 10 000 kaaloowo.
Sababuuji majjugol ɗemngal ina keewi, tee ina metti faamde, kono yoga e majji ina njotondiri e laygol, walla e geɗe koninkaagu,maa keeweendi haalooɓe, walla ngonka to bannge nokku, faggudu, politik walla pinal. Ɗee geɗe kala ina naat-naattondira, tawa newaaki anndude hol heen geɗal ɓurngal teeŋtude.
– Sababuuji koninkaagu : Ina waawi wonde poolgu walla warngooji yimɓe haalatnooɓe ɗemngal. Woni mumtugol haalatnooɓe ɗemngal fof. Ɗum meeɗii waɗde e winndere ndee. Walla foolɓe e wolde ɓee mbaawna ɗemngal mum en, walla ɗemngal mum en yooloo e nder ɗemɗe leƴƴi poolaaɗi ɗii so tawii ko kam en ɓuri yaajde e wuurde ; alaa no wayataa.
– Famɗude haalooɓe : Heewde haalooɓe, ina hokka ɗemngal doole, ko noon, famɗude haalooɓe ina usta doole ɗemngal. Yiyaama ɗo ɗemɗe majji sabu haalatnooɓe ɗum en fof maayii. Hannde ina woodi ɗemɗe ɗe njogaaki ko ɓuri haalooɓe 5 walla 10 walla 20 jogiiɓe ko ɓuri duuɓi 50. Kono tan, « leeɓol siraaɗi » ngol ko jogaade ko famɗi fof 100 000 haalooɓe. Ina waɗi ko luulndii ɗum, ɗo ɗemngal ngal heewaani haalooɓe wuurata ko juuti, so tawii yimɓe mum ko moɓɓolde joñiinde, yeru e nder dunli walla e kaaƴe walla e duuɗe … hisa e bone ɗemɗe mawɗe goɗɗe… E aduna hannde oo noon, ɗuum nattii aaɓnaade, sibu alaa nokku baawɗo joñaade hannde.
E sifaa kuɓtodinɗo, ɗemngal ina maaya so nattii heewde haalooɓe ɗum ngam humtude haajuuji aduna, walla so tawii haalatnooɓe ɗum ɓee njaɓii walla cuɓiima woppude ɗum e waasde ronnude ɗum ɓesnguuji mum en. Ɗemngal noon so maayii, ko baasal mawngal wonande wiindere ndee, nde tawnoo ɗemngal kala ina soomi fannuuji nguurndam, ɗum woni sifaa keeriiɗo laynugol ganndal.
Ina jeyaa e ko ɓuri bonde e ɗemngal pamaral, saraade haaloɓe ɗum e nder wertallo yaajngo, sibu ngaal ɗemngal alaa no waawi haɓtoraade ɗemɗe jaajɗe.
Ina jeyaa heen kadi uujooji, ɗo ɗemɗe koɗe arɓe ɓee ɓurtotoo ɗe tawaaɓe ɓee, doole ; walla e dewle hakkunde ɓe njiidaa leƴƴi e ustagol jibingol.
– Ngonka renndo e faggudu : ɗemngal ina waawi kadi waaltaade walla semmbolinde sabu coftal haalooɓe ɗum to bannge renndo e faggudu. So tawii ɗemngal waawaa wuurnude walla lamminde haalooɓe ɗum, walla rokkude haalooɓe ɗum ɓee hay faayiida gooto walla faaro wooto, ngaal ɗemngal, battane mum tan ko woppeede. Nafoore faggudu noon (ko won heen mbiyata « neyɓingol bool ») ina waawi addande leñol woppude ɗemngal mum.
– Doole politik : ina jeyaa e ɗemɗe parwuɗe, ɗemɗe ɗe laamaaki : ɗe ngardaaki dowla walla guwarnama, walla ɗe ngalaa hay diiwaan mo keerorii … Yoga e ɗemɗe winndere ndee noon ko e ooɗoo sifaa ngoni. Ɗemngal ngal laamaaki ina famɗi kaɓtorɗe so waɗdaama e ɗemɗe mawɗe, ƴaañiiɗe e doole laamu. Ɗe keewi ko duuñeede, ɗe natta huutoreede so wonaa e nguurndam keeriɗam : diine walla nder galle walla e ndema ekn, hay so tawii noon ko ɗemɗe ɓooyɗe … Laamu ina waawi nii haɓaade won ɗiin leƴƴi, yeru berbeer en to Alaseri walla Kurde en to Irak, Turki e Iraan…
Laamu ina waawi boom yaɓɓude ɗemngal doolnungal, teetta ɗum mbaawkaaji mum haa laaɓa, waawna ɗemngal ngal welaa, hay so wonaa ɗemngal jaajngal : ɗuum yiyaama e winndere ndee nde tuubaako Farayse biyeteeɗo Guillaume le Conquérant heɓti Angalteer, jiimi ɗum (teem XI), ƴetti Farayse fawi dow Engele : hankadi, fotde duuɓi 300 caggal ɗuum, kala tinɗo hoore mum ko Farayse haalata, Farayse winndata, haalata Engele tan ko yimɓe jiimaaɓe ɓee. Engele naatti e parlamaan ko e hitaande 1363.
Ndeke, golwole e laamu so njantondirii, ina mbaawi jogaade batte teeŋtuɗe e nguurndam ɗemngal. Ɗum ɓuri heewde fof ko e maayirɗe teel XXe, ɗo ɗemngal laamiiɓe jiimi ɓurngal keeweendi : « Sinuwaa to Taywaan, Saafaan to Inndonosi, Afaar to Jibuti, Eswaahili to Konngo, Bemmba to Sammbi, Mosi to Burkinaa, Pulaar to Gammbi ekn … E nder ɗee leyɗe kala ko ɗemngal tokosal walla koɗal jiimi. E nder yoga e leyɗe laamuuji ɗii mballitta ko ɗemɗe koloñaal walla ɗemngal tokosal laamiiɓe ɓee. Ɗum ko seede batte laamu e nguurndam ɗemngal. »
Ko ɗum tagi ɗemɗe ɗe ngonaani e laamu (ɗemɗe laawɗinaaɗe, ɗemɗe jaŋde e njuɓɓudi laamu) ina parwi no feewi, haa teeŋti noon so tawii ko laamuuji doolnuɗi, ɗi njaɓataa renndeede mbaawka (Farayse, Angalteer, Siin, Inndonoosi, ekn). E nder ɗee leyɗe, dowlaaji ɗii coklaani nii mumtude ɗemɗe tokoose ɗee, ko kañje e koye majje ɗaccittoo, sibu ɗe ngalaa hattan dartaade.
– Njiimaandi pinal
Ko njiimaandi ɗemngal e fannuuji keewɗi haa arti e faggudu e geɗe pinal goɗɗe, tuggi ekkol haa yettii geɗe karallaagal, ko wayi no sinemaa e rajo e tele e informatik. Ɗemɗe jiimaaɗe ɗee, ɗe tawetaake hay e janngirɗe laamu, ngalaa no ndartorii. So tawii ɗemɗe ɗe njanngetaake e ekkol ko parwuɗe, alaa ko haali ɗemɗe ɗe mbinndaaka. Ko noon kadi, hay so tawii ɗemngal ina winndaa, so ko yeñtinta to bannge pinal ina famɗi, ngaal ɗemngal alaa ko nafata : yeru, « remooɓe wambarankooɓe to Mali jannginteeɓe Bammbara, ngalaa defte walla jaayɗe e nder deftorɗi walla nokkuuji jeeyirɗi jaayɗe, nii woni ɓe keɓataa hay kabaaru walla humpito wooto e ɗemngal maɓɓe, fof rewrata ko e ɗemngal koloñaal, hono Farayse. Ko ɗumɗoo woni, ɗemngal ngal alaa njeñtudi pinal », binndol maggal alaa nafoore.
« leƴƴi pamari kuutortooɗi no feewi pine goɗɗe, gontata ko jowitiiɗi, leefna ɗemɗe mum en, mballita laygol ɗemɗe cemmbolinɗe. Daartol hollitii wonde ko leƴƴi jogiiɗi tiiɗndi to bannge pinal tan, tiiɗndi tuugiindi e juɓɓule duumiiɗe kam e njuɓɓudi janngirɗe e aadaa binndol tan mbaawi wuurde, hay so tawii noon kalfiraama fetel».
To bannge ɗemɗiyankaagal, so ɗemngal ina maaya, hay tippudi gowlaali mum wonata ko e saayde e ɗemngal jiimngal ngal, hay konnguɗi maggal mbaɗtata ko ñemmbude lelngo kelme ɗemngal jiimngal ngal, kelmeendi mum kadi wona e saayde e ngala. Ɗemngal maayrata ko saayde e ɗemngal jiimngal ngal, gila e celluka mum haa e faayiida mum e ustagol haalooɓe ɗum».
Kono tan, ɗemngal ina seerta e tagooje goɗɗe ɗee, sibu ɗemngal ina waawi wuurtude, fof fawii ko e mbayliigaaji renndo.
Yeruuji mum ina ngoodi, ɗo ɗemngal pamaral moɗi ɗemngal mawngal. Yeru, e teeminannde VIIIɓiire, ɗemngal Wiking en (Viking en) ɗeɓii warde Engele, sibu ɓeen keddoranoo ko golwole seeɗa ngam muumtude haa laaɓa leñol Anglo-Saxons en. Haa e teeminannde XVIIɓiire, Engele ko ɗemngal leefngal wonnoo, tee haralleeɓe heewɓe mbiyiino ko ngal maayowal. Kono hannde, eɗen nganndi ɗo ɗum wattini.
E teeminannde XVIIɓiire, heewɓe kadi ina tijjinoo maayde ɗemngal Farayse to Amerik hirnaange, kono hannde, ɗemngal Farayse ina wuuri toon, ina semmbolini hay sinno ko to Kebek, sibu ngal waawii dartaade njiimaandi Engele. Ɗemngal Farayse jiimii Arab to Alaseri fotde duuɓi 150, kono hannde Farayse ina toon yahra caggal no feewi, banngeeji kala.
Yeru ɓurɗo maantinde ko ɗemngal Hebree (ɗemngal banii israayiil en). Ngal nattiino haaleede gila e teeminannde ɗiɗaɓere, haa yimɓe fof koddiri ko ngal maayngal haa bada. Kono, duuɓi 1 700 caggal ɗuum, ngal wuurtii ha ngal wonti ɗemngal dowla. Hay so tawii noon ko miliyoŋaaji 7 tan kaalata ngal, semmbe maggal ina mawni, alaa ko yoga e ɗemɗe njoganii ngal.
Bookara Aamadu Bah
————————————
- Aadi men e Umar Mboyna Bah


text:
Ndiyam
Ndiyam (e ganndal kimiiyu H2O) ko memtinaari (maceer) sariindi e dow leydi haa e boowal leydi, teeŋti noon e nder ko wuuri, sabu alaa ko wuurata nguurndam ɗam ngannduɗen ɗam tawa ndiyam heƴaani heen.
Neɗɗo tan ina waɗi ndiyam ko ina abboo e 65% e teddeendi mum, ndiyam ina mooɓi ko ina abboo e 72% e wertaango leydi, 97% e majjam ko kaaɗɗam, ko heddi koo woni mbelɗam hono caaɗli (canɗi), beeli e ilameeje e maaje.
No ndiyam woodiri e leydi ?
Ko heewi na haalee heen, ko ɓuri jaalaade ko ndiyam ummii ko e weeyo, haayre ndiyam moolanaande yani e leydi, ilni ndi haa ndi hawri, oon saha tawi ko e ndi wuli sanne, ɗam ƴeri faade dow, toɓooji nduumii ko juuti haa ɗam waawi deeƴude e dow leydi, tawi laral leydi dow ngal ɓuuɓi waawi huufude ndiyam e mbaadiiji kala e ballal kammu.
Ndiyam ko soppoo-joloo waɗata hakkunde leydi e kammu, so naange wulii, hello ndiyam maaje dow ngo suurka yanta e waaƴo puɗi, cuurki kii ƴeɓa (roondoo dow), nde wonnoo dow na ɓuuɓi, cuurki kii rennda fenndo, wonta duule, tedda, toɓa, saakitoo e dow leydi, kadi refta ɗo rewnoo wonta duule.
Ndiyam na tawee e mbaadiiji 3, ɓooɗde(haayre), ndeelam e henndu (cuurki), ɗam fuɗɗotoo fenndaade ko 0°C, ɗam wonta haayre so nguleeki jokkii ustaade, ɗam wontata henndu (cuurki) ko 100°c, hakkunde 0°C e 100°C ɗam tawetee e mbaadi ndeelam, ngoo waylo-waylo noon fawi ko e ɓittigol kammu (pression atmosphérique)
Ndiyam ko geɗe ɗiɗe ndenndi laati ɗam, mittere Oksijen (oksaari), e mitte ɗiɗi Hidrojen (hidraari),
Seerndude mitte ɗee saɗtaani, so kuɓɓam (électricité) rewnaama heen tan ɗe ceertat, Oksjen yaltira bannge (+), Hidrojen bannge (-),
Ndiyam na e boowal leydi (weeyo), dow tagopeeje, e kaaƴe kayhaytooje e ndeer weeyo, ɗuum addani neɗɗo fooɗanaade weeyo ngam hoɗoyde e dow tagopeeje ko arata.


text:
Pulaar wiyi, “ haɗi nofru mawnude ko ñalnde kala ene nana ko nanataano.” Waɗde, ene gasa tawa ko ɗuum heɓtii yitere ne. Sabu kanum ne, ñalnde kala ene yiya ko yiyataano. Eɗen keewi nande won e dartiyankooɓe men ene mbiya « tuubakiri siiɓiima pinal men, loowii e men ngal mum ». Kono so en miijtiima, maa en taw ko heewi e pinal men nani ɗoo heddii, nde tawnoo eɓe kuutortonoo ɗum ngam ñiɓde laamuuji maɓɓe.
Enen fof eɗen nganndi, nde tuubakooɓe ngari ndee, mbaɗ haa nganndi no renndooji afriknaaɓe mahorii, nganndi eɗen njogii kinɗe keewɗe, tawi won heen kinɗe biyateeɗe ko kañum en keedi dow kinɗe keddiiɗe ɗee. Ko e ndiin mbaydi ɓe cuɓtii wiyetenooɓe ko laamɓe ɓee, ɓe ƴefti ɓiɓɓe mum en ngam nawde ɓe njanngina e ɗum en he duɗe biyatenooɗe « duɗe ɓiɓɓe laamɓe » biyetenooɗe e ɗemngal Farayse « Ecole des fils de chefs ».
Fayndaare ndee ko mbele so ɓeen njanngii, laamoyoo ɓe njanngaani ɓee. Ɓe nduɗtoo ɓe tuugnoo e mumen ngam laamaade en enen fof. Mi siftorii konngol Ceerno men Njaay Saydu Aamadu biyɗo e wootere e jime mum, so en tonngii : « Ndenten mbele eɗen kulee kerse-ɗen, ngittane-ɗen fotde nde kaandu-ɗen, njanngen mbele laamo-ɗen koye men, sabu mo janngaani laamete, kono kadi ngollen ngam ndañen mbaasen wonde loritiiɓe ».
Ngam noon waasde fiddinde leƴƴi men e weltinde ɓeen wiyatenooɓe laamɓe, kamɓe tuubakooɓe ɓee, ɓe ngoppidi e won e aadaaji men. Ƴeften heen tan yeru gooto, woni leppi ɗi won e hoohooɓe men piiletenoo. So en ndokkii yeru, lefol teen, lefol farba, lefol farmbaal, ekn… Maa en ngartoy e sifaaji leppi ɗii, so Alla haajii, tawa ko tuugnaade e wiɗto ngo Ceerno Njaay Saydu Aamadu waɗnoo heen. Sikke alaa, fulɓe ene peccitii e kinɗe keewɗe, tee heen hinnde fof ene jogii lefol ngol fiiletee, ene waɗi kadi tan fiilooɓe ɗum.
Ɗum heewi waɗaneede ko dente mawɗe, gayi e ndammiri mbaree, ñamakala en njima ene njuuree, woɗɓe ndaroo ene mbakkoo. Ɗeen dente, ene keewi yahdude kadi e gaatuleeje keewɗe. Won ɗo ɗe njibinta dukooji, pooɗondiral, ɓinngu baabaagu, haa nii e kareeli. Ndeen ne dee, piilaaɗo oo alaa fof baawal keeringal ngal jogii e renndo hee. Ene wiyee noon, ko kanko feccata gese, tee ko kanko heewi jeyde ɓurba mawnude baa.
Ngondiigu men e leƴƴi koɗdaaɗi kadi hollirii wonaa fulɓe tan peccii e ɗeen pecce. Kadi wonaa enen tan njogii kaan aada. Hoɗdiiɓe men safalɓe ne, sahaa-e-sahaa fof ene njuɓɓina dente ngam fiilde leppi mumen kinɗeyankooji. Hono no fulɓe nii, ngool lefol ne fiiltetee tan ko nde joom mum maayi. Kadi ngol rokkittee ko ɓiyum, walla miñi mum. Eɗen keewi nande jeyaaɓe e hinnde fof ene nginniree « wulaad nanngam en ».
E hoddiro Alla noon, ko ɓooyaani, ɗoo e nder leydi Muritani hee, won ɗo hinnde safalɓe fottitnoo e dental. Ɗum waɗi duko haa wonti hare, waɗi jingi-jingitere, petelaaji njaltinaa ene pellee. Ellee noon alaa heen gaañiiɗo saka maayɗo. Kono ɗum hulɓinii laamu nguu, haa Jaagorgal kalfinaangal geɗe nder-ndere ƴeftanii ɗum kuugal. Ngaal kuugal wiyi ko « hankadi, dente kinɗe e leƴƴi ene kaɗaa ». Ardiiɓe diiwanuuji ndokkaa yamiroore « kala ɗo nani ko wayi noon ene jogori waɗeede, yo kaɗ ».
Ko ɗoo noon haala kaa woni. Enen fuutankooɓe, eɗen njogii mawɓe heɗanaaɓe e laamu hee. Waasataa tawa ɓe tinii ngal kuugal ƴeftangal. Waɗde geɗe ɗiɗi ene mbaɗɗii ɓe :
• Geɗel gadanel ngel ko haalande leñol ngol, kuugal ngal woodii. Waɗde alaa jaɓanteeɗo hankadi, so ñaagiima yamiroore yuɓɓinde piilungal lefol, ko ngol waawi wonde fof ;
•Geɗel ɗiɗaɓel ngel ko eɓe mbaawnoo yahde to laamu, ɓe pammina ɗum wonde leppi Fuuta ɗii ngalaa jaltinodiral petelaaji.
So ɗuum alaa, woodat kadi ƴeftuɓe miijo yuɓɓinde piilungal, laamu saloo rokkude yamiroore (sabu goodal kuugal ngal), ngonten e wiyde « laamu Muritani ƴeftii anniya warde pinal Pulaagu », tawa noon ko enen ngoni nanngirɓe fof bolle puuyɗe gila adan. Pulaar ene wiya « won ko ene feeña e cappanɗe tati lewru, tawa salminiino gila ñalnde go’o tee salmitaaka ». Waɗde mbasiyondiren e rewindaade ko waɗatee e leydi hee koo. Haa teeŋti e kuule ƴefteteeɗe heen ɗee. So ɗum alaa, en ɓooyat woytoraade « en piyaama » tawa ko enen mbaɗi ko fiyata en, walla nii tawa ko enen piyi koye men.
Malal Sammba GISE


text:
Ñaawoore leydi Farayse fawii e ruwanndaanaajo biyeteeɗo Paskaal Simbikangwa kuugal kasoo duuɓi 25. Ñaawoore oo neɗɗo ko huunde hesere, tee ko jogornde battinde e geɗe goɗɗe nannduɗe e ko o ñaawraa koo. Waɗi mo faweede ngalɗoo kuugal ko sabu makko jeyeede e warnooɓe yimɓe (warhoore leñol Tutsi en) to leydi Ruwanndaa e kitaale 1990, ɗum noon o ñaawraa ko bone ɗe o waɗnoo ko ɓuri duuɓi 20 hannde, tee ko e nder leydi Farayse,
Ñaawoore leydi Farayse fawii e ruwanndaanaajo biyeteeɗo Paskaal Simbikangwa kuugal kasoo duuɓi 25. Ñaawoore oo neɗɗo ko huunde hesere, tee ko jogornde battinde e geɗe goɗɗe nannduɗe e ko o ñaawraa koo. Waɗi mo faweede ngalɗoo kuugal ko sabu makko jeyeede e warnooɓe yimɓe (warhoore leñol Tutsi en) to leydi Ruwanndaa e kitaale 1990, ɗum noon o ñaawraa ko bone ɗe o waɗnoo ko ɓuri duuɓi 20 hannde, tee ko e nder leydi Farayse,
e fawaade e fiɓnde wiynde « mbaawka kuuɓtodinka» (compétence universelle) addanoore leydi mbaawndi wonde fof ñaawde tumarankooɓe waɗɓe golle bonɗe mawɗe e nder leyɗe goɗɗe.
Faandaare ndeeɗoo fiɓnde ko mbele kala baɗɗo bone ɗo waawi wonde fof, ina waawaa ñaaweede ɗo waawi yahde kala.
Firo majjum wonande Muritaninaaɓe ina mawni, sibu ɗum firti, ko ɓayri laamu Maawiyya ƴettiino kuulal jaafotoongal warkoyeeɓe Muritani, haɗataa ɓe waawde ñaaweede so ɓe njahii Farayse, tawa ko e tuugnaade e seedanfaaguuji. Ɗum noon, ɓeen warnooɓe yimɓe e kitaale 1989-1991, yo nganndu ndaɗaani tawo, hay so tawii noon laamuuji wul Taaya e Abdel Asiis etiima daɗndude ɗum en.


text:
Dootgol golle, hol no yahrata ?
Hay gooto miijanooki TRUMP ina waawi foolde, so wonaa yimɓe ɗiɗo : heen gooto wiyetee ko Michael Moore wiyetee, ko jaaynoowo. Goɗɗo oo wiyetee ko Allan Lichtman, jannginoowo to duɗal jaaɓihaaɗtirde Washington DC. Ooɗoo ina feewni “tiimrugal” tuugingal e hiisa “toɓɓe 13 teeŋtuɗe” ngam anndude hol jogorɗo foolde e woote. Gila 1984 ngal meeɗaa juumde. Ngolɗoo kadi ngal juumaani, sibu ngal wiynoo ko TRUMP hawata, KONO TAN…
KONO TAN oo, ko so TRUMP foolii ne, ko jogorɗo “rooteede golle” (woni liɓeede). Kono ɗumɗoo, o tuugaaki e “tiimrugal” ngal, ko miijo makko tan. Addani mo wiyde noon, ko “Ripoobilikee en njiɗaa TRUMP wona persidaa sibu ɓe mbaawaa maɓde mo, hey gooto waawaa anndude ɗo o yaltirta…” O wiyi : “Miɗo yenanaa maa TRUMP rokku ɓe hujja no ɓe liɓiri ɗum, maa wonii o waɗii huunde bonnoore kisal leydi ndii walla yahoore e nafoore makko heeriinde”.
Liɓgol hooreejo leydi to Amerik («impeachment» e Engele, “destitution” e Farayse) ina laawɗinaa e Doosɗe leydi Amerik, sibu ina wiyaa heen « hooreejo e cukko hooreejo e denndaangal foksineeruuji siwil en Dental Leyɗe Amerik ko rooteteeɓe doŋle mum en so tuumaama, pawaama kuugal sabu jamfa walla mooɗnegol walla warhoore walla bonannde mawnde ». Silsil dootgol ɓennata ko maa keeweendi « Senaa » ngooti ɗum. Oon sahaa ñaawoore udditee. Ɗoo noon Hooreejo leydi oo rootetee golle mum ko nde tataɓe ɗiɗi (2/3) Senaa ngooti ɗum.
Wonaa ngol wonata go’o so woodii waɗde sibu persidaa Andrew Johnson (1868) e Bill Clinton (1998) ndewdanooma ɗoon, hay so tawii senaa wattini ko laɓɓinde ɗum en. Richard Nixon noon kañum woppu laamu ko idii nde silsil oo ummintee e hitaande 1974 (hafeere Watergate).
Bookara Aamadu Bah


text:
9
Fii no Iisaa Imminiri Maaya-Ɓanduujo
1 Ɓawto ɗun Iisaa bakii ɗon e laana, o lumboyi weendu ndun, o yahi ka saare makko. 2 Ɓe addani mo maaya-ɓanduujo waaliiɗo e ɓoggi-dimborɗi. Ɓay Iisaa yi'ii gomɗinal maɓɓe ngal, o wi'i maaya-ɓanduujo on: «Wakkilo yo boobo an. Junuubaaji maa ɗin yaafaama.»
3 Onsay woɓɓe e jannooɓe fii Sariya on wi'indiri: «Oo neɗɗo no hoynude Alla!»
4 Nde tawnoo Iisaa no andi miijooji maɓɓe ɗin, o wi'i ɓe: «Ko honɗun joganiɗon ɗii miijooji bonɗi ka ɓerɗe mon? 5 Enee, hakkunde wi'ugol ‹junuubaaji maa ɗin yaafaama› e ‹immo yahaa›, ko honɗun e ɗii ɗoo ɓuri weeɓude? 6 Fii no andiron wonde *Ɓii-Aaden on no mari bawgal ka aduna ɗoo fii yaafagol junuubaaji», o wi'i jukkuɗo on: «Immo ƴettaa ɓoggi-dimborɗi maa ɗin, hootaa ka maa.» 7 On immii, o hooti ka makko. 8 Ɓay jamaa on yi'ii ɗun, ɓe huli, ɓe mawnini Alla, on yeɗuɗo yimɓe ɓen sifa ngal bawgal.
Fii no Matta Jokkiri Iisaa
9 Wa ko Iisaa iwata ɗon, o yi'i goɗɗo no wi'ee Matta no jooɗii ka ƴantirde sagalle. O wi'i mo: «Aru, jokkaa mi!» Kanko Matta o immii, o jokki mo.
10 Ɓawto ɗun, Iisaa jooɗii fii ɲaamugol ka suudu Matta, tawi *ƴantooɓe sagalle e junuubankeeɓe ɗuuɗuɓe no jooɗodi e makko, wondude e taalibaaɓe makko ɓen. 11 Ɓay *Fariisiyaaɓe ɓen yi'ii ɗun, ɓe wi'i taalibaaɓe makko ɓen: «E ko fii honɗun karamoko mon ɲaamidanta e ƴantooɓe sagalle ɓen e junuubanke'en?»
12
Ɓay wonii Iisaa nanii ɗun, o wi'i: «Hinaa selluɓe ɓen hatonjini e ɲawndoowo, kono ko ɲawɓe ɓen. 13
Allaahu non no daali: ‹Ko yurmeende mi faalaa, wonaa sadaka.›s
Awa, yahee andinoyoɗon ko woni firo ɗun. Ko fii min, wonaa noddugol feewuɓe ɓen mi arani, kono ko junuubankeeɓe ɓen.»
Landal fii Hoorugol
14 Onsay taalibaaɓe Yaayaa ɓen ari e Iisaa, ɓe wi'i mo: «Ko fii honɗun menen e Fariisiyaaɓe ɓen men hooranta, hara taalibaaɓe maa ɓen kan alaa hoorude?»
15 Iisaa jaabii ɓe wi'i: «Taw si njaatigiiɓe jom jomba no haani yoomude yeru hiɓe wondi e jom jomba? Ɲalaaɗe aroyay nde jom jomba pottinaa e hakkunde maɓɓe, onsay ɓe hooray. 16 Hay gooto ƴettataa ceelol bagi keso, walkira dolokke kiɗɗo. Ko fii ceelol ngol pooɗay dolokke on, haa wuddere nden ɓurta yaajude. 17 Njaram kesan men loowetaake e nder bootooji guri kiɗɗi. Si hinaa ɗun, guri ɗin seekoto, njaram ɗan hibba, bootooji guri ɗin kadi bona. Kono njaram kesan ko e nder bootooji guri kesi loowetee, ɗi fow ɗi maroda.»
Fii no Iisaa Wurnitiri Jiwo, Sellini Debbo
18 Wa fewndo ko Iisaa yewtata ɓe ɗii konguɗi, hooreejo goo hewti, jiccii yeeso makko, wi'i: «Jiwo an on maayii jooni jooni! Kono aree *fawon juuɗe mon ɗen e hoore makko, o wuuritay.» 19 Iisaa e taalibaaɓe mun ɓen immii jokki mo.
20 Onsay debbo wonnooɗo soncaade gila duuɓi sappoo e ɗiɗi ari wontiri ɓaawo Iisaa, o meemi kombol dolokke makko on. 21 Ko fii hari on debbo no miijoo wonde: «Si mi waawii tun meemude dolokke makko on, mi ndikkay.»
22 Onsay Iisaa yeƴƴitii. Ɓay o yi'ii mo, o wi'i: «Wakkilo, yo jiwo an! Gomɗinal maa ngal sellinii ma.» On debbo selli e on saa'i tigi.
23
Ɓay Iisaa hewtii ka suudu on hooreejo, o yi'ii ko wuttooɓe ceri ɓent
e jamaa on woni e nder jiiɓoldu kon, 24
o wi'i ɓe: «Pottitee, jiwo on maayaali, o ɗaani.» Ɓe jali mo. 25
Ɓay wonii jamaa on yaltinaama, onsay o naati, o nangi jungo jiwo on, jiwo on immii. 26
Fii ɗun andii e leydi ndin fow.
Fii no Iisaa Wuntiniri Bumɓe Ɗiɗo
27 Wa ko Iisaa iwata ɗon, bumɓe ɗiɗo jokki mo, no ewnoo wi'a: «Yurminee men, yo ɓii Daawuuda!»
28 Ɓay o hewtii ka suudu, bumɓe ɓen ɓadii mo. Iisaa wi'i ɓe: «Hiɗon sikka miɗo waawi waɗude ɗun?»
Ɓe jaabii mo: «Hiiyii, yaa an Koohoojo.»
29 Onsay o meemi ɓe gite ɗen, o wi'i: «Yo ɗun woniran on wano gomɗinirɗon non.» 30 Gite maɓɓe ɗen wunti. Iisaa yamiri ɓe ɗunɗoo, o sattini, o wi'i: «Reenee wota gooto andu.» 31 Kono nde ɓe yaltirnoo, ɓe nangi e fillagol e nder leydi ndin fow ko Iisaa waɗani ɓe kon.
Fii no Iisaa Selliniri Mboboojo mo Jinna Nangi
32 Wa ko Iisaa e taalibaaɓe mun ɓen fokkitata, ɓe addani mo mboboojo mo jinna nangi. 33 Ɓay wonii jinnawii ngin raɗaama, mboboojo on wowli. E nder ko jamaa on ŋalɗi kon, ɓe wi'i: «Haa hande sifa ɗun yi'aaka e leydi Isra'iila ndin!» 34 Kono Fariisiyaaɓe ɓen kaɲun wi'i: «Ko tippude e lanɗo jinnaaji ɗin o woni raɗorde jinnaaji ɗin.»
Fii no Iisaa Yurmiraa Jamaa on
35 Tawi Iisaa no yiilotonoo e ca'e ɗen fow e koɗooli ɗin, janna ka nder juulirɗe maɓɓe, waajoo fii Kibaaru Moƴƴo *laamu Alla ngun, ɲawnda kadi kala nawnaaje e ɲabbeeli. 36 Ɓay o yi'ii jamaa on, o yurmaa, ko fii hari hiɓe aybi, hiɓe ŋakkiraa ballo wa baali ɗi alaa ngaynaako. 37 Onsay o wi'i taalibaaɓe makko ɓen: «Baagol ngol no ɗuuɗi, kono wa'ooɓe ɓen ɗuuɗaa. 38 Awa jooni, toree non Jom baagol ngol yo o addu wa'ooɓe ka baagol makko.»


text:
Naange
Naange ko koodal moolanaangal, hakkundewal e nder yuɓɓo tagopeeje ngo wonu-ɗen ngon e muuɗum, inneteengo kadi yuɓɓo naangeyankeewo maa sato naangeyankeewo. E finaa-tawaaji men kañum e haala men, en wiʼay naange fuɗay bimmbi (puɗal naange) yiiloo haa kiikiiɗe si muta (mutal naange) kono tippude e gannde kese ɗen, naange sottataa hay nii e ɗaa, ko tagopeeje ɗen, e maanaa leydi men ndin, woni e sottude tawa enen hiɗen sikka ko naage ngen. Jooni ko honɗum senndindiri hoodere e tagofeere? Hoodere ko ɓanndu asamaan-yankeeru wulndu jaw, ko kañum rokkata hoore mum ndaygu (lumière) e nguleeki.
Tagofeere noon ko ɓanndu asamamaan-yankeeru ɓuuɓndu, niɓɓiɗndu, nokkooru ndaygu mum e hoodere ɓurnde ɓallaade ɗum.
Jooni ndutto-ɗen to naange nge, wolla hoodere men ñalawma nde. Naange nge, ina woɗɗi leydi men ndi fotde teemdere e capanɗe joyi milyoŋ km (150 0000 km), palal mbeɗu magge ko 1392000 km. E nge doga taaraade jiriyiringal ngal (la galaxie) 72000 km/h (waktu gooto) so en mbaɗtii ɗum e ɗemngal farayse, mbiyen : le soleil tourne autour du centre galactique à la vitesse de 72000 km/h. Nguleeki magge to hakkunde mbuuɗu ngu ko : 15100000 °C (degré).
Nguleeki to ceɓe magge ko: 5500 °C (degere). Geɗe shimiyankooje (chimique) gonɗe he naange ko: idraari, oksaari, heliyum e kemmbuuri (carbone). Naange nge; tagopeeje jeetayti (8) ina njiiloo taaraade ɗum, lewru ina yiiloo taaraade leydi, leydi ina yiiloo taaraade naange, naange ina yiiloo taaraade jiriyiringal, jiriyiriiɗe (galaxie) ina keewi; jiriyiringal fof ina moofti maa won hedde 300 milyaar hoodere, kala heen hoodere ko naange; hono no naange men nge nih. Ndeke en nganndii leydi men ndi wonani he winndere he so wonaa toɓɓel ndiyam e nder maayo geeƴ. Taaree oo joomiraaɗo tagɗo ɗee geɗe , ɗum ɗoo ko seeɗa e golle makko e kaawisaaji makko.