text:
Haaliyankooɓe ene mbiya « Miñi mum miijo, ko miijtaade ». Kala ko aadee ene hunoo, yo o taw terɗe mum ene kattani gollaade. Miin e bayɗo no am, min teskiima, won e ngonkaaji, ene waɗi darotooɓe mbakta, kunoo ko mbaɗataa. Walla nii kaala ko miijaaki, nduttoo kadi miijoo ko kalataa. Mbele ko hulde reedu, walla ko waasde nuunɗude, walla ko yiɗde wuurde e dow keeceeje ɓe joom mum sikki kañum ɓuri ɗumen jogaade martaba e hakkille. Pulaar noon ene wiya « jarɗo kore looɗe, mut-mutni, futtini gite tappi juuɗe e ndiyam, so rokkaama mbeleendi laɓi tan nanngat heen ».
O nanngiraani mbeleendi laɓi sabu waasde anndude ene gaaña, o nanngiri heen ko aande, ronkude feere woɗnde e sikkude maa ɗum yaltin mo e caɗeele. Ganndo gooto meeɗii, ene haalatnoo ko yowitii e bartagol, o naamnii heɗotonooɓe ɓee « holi ko heewi addande aadee wartaade »? Ñalnde mum, wayɓe heen no am fof liñcitii defte njanngunoo e fittiyaagal, miijooji amen ndogi e jannginooɓe mawɓe ɓe min tuugnortonoo.
Nde ɗum ruuki, ganndo oo jaabtii hoyre mum, jaabawol ngol bayɗo kadi no am fof furƴinani wiyi « ɗum ene fenngiɗi ». Sabu o wiyi ko « waɗata neɗɗo wartaade ko wonde e caɗeele, sikka ko maayde tan safrata ɗe ». Ko ronkude feere haa, feere fewjanaa fof, nannga heen, hay sinno anndaa to nde fayri ɗum. Ellee ko ɗuum waɗi, won e men ene kuutoroo oon fartaŋŋe ngam loowde kusumma e ɓerɗe won e yimɓe, kañum e felɓondirde ɗumen e laamuuji e leƴƴi goɗɗi. Naatna ɗumen e caɗeele, kañum en keɓa ɗah ene njala, sabu mumen yenaneede, caɗeele jogorɗe jibineede heen ɗee ko ɓural wonande ɗumen. “ so hakkille asii woyndu, yoo miijo turo ƴooga”.
Waɗde so mi ɗeɓii haalde, yo joom hakkillaaji en ɗeɓ faamde ». En kumpaaka kay, kala ɗo bone wutti laakara jogii, won mo ɗum nafata, won beltotooɗo heen. Ko oon noon e hono mum en keewi arde e miskineeɓe, leeɓtaaɓe, ɓe hakkeeji mumen njaɓɓaa, nguurta ɗumen e dartaade tawa so punndi ene ruuya farkataa ɗumen, so kaaƴe ene mberlee, ene nganndi yanataa e koye mumen, sabu tawata ko cuuɗoyiima, « ɗaldii mboolo e bone mum ».
Woto neɗɗo lelo e lewlewal sahaa nde asamaan woodaani kaɗooje, wiya yiyaani lewru. Gacce wultaade keewi ko nanngude joom mum haa naange fuɗa lokñita gite mum tawa tinaani. So bannde addii e maa caɗeele, wallu ɗum e feere no yaltiri heen, mbaasaa ruubde ɗum haa naata e hare, naata e haala, naata ɗo waawaa yaltinde hoyre mum, aan njoño-ɗaa, ellee mo tinaani maataani. Waɗooɓe ɗum ɓee, mbaawaa seerndeede e wujjooɓe haa ngasna ngara ene mballa gujjanaaɗo yiilaade. So haala binndoowo ñawii noon, yoo nanɗe janngoowo cellu. Kala mo faamaani yoo ruɗto e kew-kewe, luggiɗina miijo mum, haawnaaki joom mum nana ko haalaaka, yiya ko hollaaka, faama ko ɓoltanaaka haa laaɓi.
Malal Sammba Gise


c: text/html

text:
Duuɓi sappo wonaa balɗe sappo, 02 colte 2011 haa 02 colte 2021 duuɓi sappo ko Hammee Aamadu Lih ari 2stv, *Actu Pulaar* heɓii duuɓi sappo e nder 2s, Yeewtere ngalu heɓii duuɓi sappo e Juuɗe Hammee Lih e nder 2s, e nder ɗii duuɓi sappo faamaama wonde ɗemngal pulaar ndeke ina waawi habrireede tawa koy ayaawo hono tele wisiyoŋ, tawi ko mbaadi fanniyaŋkoori hono no ɗemngal farayse e nder france 24 nii ekn, ɗum ɗoo ina waawnoo heɓaade kono taw heelɗiriraani nii, Actu pulaar adii fof ko jogaade mbaadi lobbiri, golle keeleele noon gollata ɗum ko neɗɗo keelɗuɗo, 2s anndi daňii wune e wonde ňemtinirgal to bannge jaaynde pulaar e Ayaawo ko nde daňi Hammee Aamadu Lih nde, ganndo gannduɗo ɓe habrata, kadi ɗigginɗo fannu mbo yaari oo hono jaayndiyankaagal, kono kadi o daňi sukaaɓe finɓe faamɓe, jaŋngu ganndal ngal wonaa dummbowal, tawi ko heddiiɓe e ndigal ɓeen ngoni Ceerno Aamadu Jaw e Fatimaa Jallo, Ballal maɓɓe ina teskini heen no feewi. Ɗii duuɓi sappo noon soko Allah golle pattamlame mbaɗaama heen.
Holno Actu pulaar ardi?*
Ko adii nde kaalten Actu Pulaar taw kaalen ɗowoowo ɗum, Hamme Aamadu Lih jeyaa ko mbooyo e nder falnde podoor, o naati e mejaa koy 2000 to jamano fm ko caggal mum o yehi to RTS e 2002, omo heblatnoo toon *yeewtere cellal e boowal ganni e Faandu Almuudu* caggal mum o heɓiino fartaŋe yaade to duɗal keblowal jaayndiyankooɓe biyeteengal *Cesti* koy 2010 o heɓi seedamfaagu makko. Garal makko to 2s koy ballal ngediyaŋke ŋanaa hono Ibraahiima Muctaar Daray Saar to leydi muritani, e wiide makko ko Alhajji Njaay Mo 2s yeewti-dannoo e Ibraahiima M D Saar, o wii Alhajji Njaay wonde “omo yiɗi kabaruuji e ɗemngal pulaar ekn mbatta waɗeede e teleeji hee”, oon wii mo “ina yiɗi waɗde ɗum kono waaɓeno maa nii ngalaa ɗoo” Saar heɓɓitii wii “won sukaaɓe be njiimi ɗoo hayso ɓe mbayaani no mbaami nii, hoɓe mbaawi tuteede haa ɓe mbayoya noon” ko ndeen o noddi Hammee Lih o naamndii ɗum ngonka mum to RTS Hammee wii suwaa Ƴetteede taw, ko ndeen o jokkondiri Hammee e Alhajji Njaay, ɓe njeewtidi ɓe paamondiri ko ɗum jey sabaabu garal makko to 2stv.
Yeewtere Ngalu noon wonaa e juuɗe Hammee fuɗɗii, Adii jogaade nde ko Farba Salli Sek, tee mbaadi ndii wonaa ngootiri, ko nde Hammee heɓi nde ndee waylinde artirinde e oo sifaa mbo njiyaten hannde. Actu Pulaar noon heɗen teskoo e mum geɗe keewɗe tawa ko paayodinɗe, gila e baawgol maɓɓe heɓde kabaruuji tawa ko jojjanɗi renndo ngo, tawi ɗum fawii koy jogagol maɓɓe jaaɗaniiɓe ɓe e nder leydi hee fof, yeewtere ngalu noon faayiida mum heɓi ndaama tigi rigi, hannde kala neɗɗo gonɗo ɗoo e leydi ndii kaaloowo heɗee rewii e ngalu, nde laatii ko sewnde kabaruuji wonande wiyooɓe mbiimi, Yeewtere ngalu ina yaara hannde e teemedde tati e capanɗe jeenayi tonngoode (390 Numéro). Actu Pulaar Yaltii Istijoo(Studio) 2000 laabi keewdi ina heen Daakaa Madiina Gunaas haa e Maggal Tuubaa ekn.
Aamadu Jaw.
O jeyaa ko to wuro Paate Galo, o yii aduna ko ňande 20 seeɗto 1992, o adii janngude ko Alquraana ɗuum nawiimi to ndar ɗum wonnoo ko hakkunde 1996 haa 1999, koy hitaande 1999 o naati Ekkol hitaande 2005 o heɓi seedamfaagu makko (entrée en sixième), 2006 o waɗoy kolees makko to Doɗel, ko 2009 o heɓi BFM makko o yehi to Liisee mbo Haayre Laaw ko toon o heɓi seedamfaagu makko Bak ko ndeen o yahi to duɗal jaaɓii haatirde ngal Ndakaaru to Falnde Espaňol ko duuɓi ɗiɗi o waɗi toon hitaande tataɓere ndee o dartini jaŋde ndee, tawi haŋkadi jaayndiyaŋkaagal ngal fuɗɗiima hondemo, ko ndeen o winndii e duɗal Ensub Afrik ngam heblo jaayndiyaŋkaagal. O golliima e Rajo Safina fm hakke duuɓi ɗiɗi, koy lewru jolal 2015 o Ari 2s taw koy kastiŋ mbo 2s yuɓɓinnoo ngam ndaartude gollooɓe, e nder teemdere fawnde arnooɓe ko nayo tan Ƴettaa heen koy ɓeen o jeyaa, ndew ari nde e yamiroore jom galle oo o laatii ballodiiɗo Ceerno Hammee Lih. Aamdu Jaw e feɗɗitaare mum wonaa ɗemngal pulaar tan waɗata, omo waɗa farayse e wolof fof, ko kanko Ardii catal ňaawoore e nder Redeksoŋ mo 2s, omo jeyaa e yeewtere Lii e wolof waɗoore kikiiɗa alet kala, koo neɗɗo baawɗo ko waɗata koo kadi jankiniiɗo, ciimti makko ina ndegii soko Allah koo neɗɗo jom dokke.
Fatimaa Jallo.
Faatimaa Jallo ko Madiina Gunaas naajo, suka debbo baɗoowo ko faayodini e ngal meccal jaayndiyaŋkaagal, o rewii yoga e nokkuuji ko wayino Rajo Teccaan ɗoo waɗi ko faayodini no feewi, koo laaɓtunooɗo e nder haralde hesere jaayndiyaŋkooɓe ɓew yontidaa ɓee, fatimaa adii waɗde ko roɓindo jaayndeeji, caggal mum o watti waɗde ciimti pattam lami koy 2019 o watti yettinde jaaynde ndee, hannde oo omo yettina Actu Pulaar no feewi ko aldaa e goɗɗondirgol, koo neɗɗo moƳƳo jankiniiɗo pinɗo no feewi.
2stv ko Ayaawo (chêne) jeytiingo (privé) darnaago ňande 21 morso 2003, tawi jeyi ngo Ko Alhajji Ibraahiima njaay e Jom suudu mum Mayram Njaay, maa en ngartu heen taw koy njaajeendi.
Actu Pulaar en mbaawaa haaldude ɓure mum, ko nde jaaynde yeruyaŋkoore, hannde kala Golantooɗo ɗemngal ngal to banngo humpito ina foti tiimtaade e golle maɓɓe hee. En nduwiima tan nde Allah nawrata ɗum yeeso, duuɓi sappo ɗii yoo allah wattu ɗum duuɓi teemedde, kadi jaggonora kamɓe waɗooɓe ɗum ɓee.
Ɗum noon on njaafnaama wonaa haydara ko arde wiide ɓe tan ɓe njaaraama, faandaare nde ko yettandeɓe Allah tan e ɗee golle ŋarɗuɗe ɗe mbeeɓaani waɗde, kala ko ooňii njaafoɗon wonaa faandaare.
Kuɗol Ɗaahaa Muusaa Bah Madiina Gunaas, jooɗaaɗo Actu Fulfulde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mali woni ko e Afrik hirnaange. Heedi ndi rewo ko Alaseri, bannge fuɗnaange ko Niiseer e Burkinaa, bannge worgo ko Koddiwaar e Gine, bannge hirnaange ko Senegaal e Muritani. Mali ko leydi njaajndi sibu wertallo mayri ko 1,2 miliyoŋ km2 (Almaañ e Farayse e Angalteer e Belsik e Pays-Bas so ndenndinaama). Yolnde hakkunde rewo oo e worgo ngoo ko 1 600 km. Ndi waɗi ko diiwanuuji 8, ɗiin ngoni : Tummbuktu, Gaawo, Mopti, Kaay, Kulikoro, Sikaaso, Segu, yanti e laamorgo hee, hono Bamako.
Mali woni ko e Afrik hirnaange. Heedi ndi rewo ko Alaseri, bannge fuɗnaange ko Niiseer e Burkinaa, bannge worgo ko Koddiwaar e Gine, bannge hirnaange ko Senegaal e Muritani. Mali ko leydi njaajndi sibu wertallo mayri ko 1,2 miliyoŋ km2 (Almaañ e Farayse e Angalteer e Belsik e Pays-Bas so ndenndinaama). Yolnde hakkunde rewo oo e worgo ngoo ko 1 600 km. Ndi waɗi ko diiwanuuji 8, ɗiin ngoni : Tummbuktu, Gaawo, Mopti, Kaay, Kulikoro, Sikaaso, Segu, yanti e laamorgo hee, hono Bamako. Ndi jeyaa ko leyɗe burɗe waasde e winndere ndee. Fotde 13,5 miliyoŋ aadee ina nguuri e mayri, tawi heen 9/10 (cappaɓe jeenay) ko e worgo mayri. Fotde 90% e maɓɓe ko juulɓe.
E hitaande 2005, won wiyɓe ko nii leƴƴi mayri peccitorinoo : 40% manndeŋ en (ko ɓuri heewde heen ko bambara en), 13,9% fulɓe, 9% senufoo en, 8,8% soninkooɓe, 8% dogoo en, 7,2% sonngaay en, 6,6% Julaa en, 2,4% Bwaba en, 1,7% tuwaareg en, 1,2% safalɓe. Fulɓe ɓee ɓuri hoɗde ko e diiwaan Maasina oo (Kayes).
Mali ina waɗi ko ina tonoo e capanɗe tati (30) ɗemngal, tawi ko fotde 10 heen tan njogii ko ɓuri 100 000 kaaloowo. Ɗum noon, ɗemɗe keddiiɗe ɗee kala, e tuugnaade e binndanɗe men ɓennuɗe ɗee, ko ɗemɗe parwuɗe. Fotde 17% e malinaaɓe ina kaala Pulaar/Fulfulde, tawi ko ɓuri heewde e maɓɓe nguuri ko e diiwanuuji Kayes, Mopti e Segu.
Ko nii doosɗe leydi ndii tonngiri politik laamu Mali paatuɗo e ɗemɗe, e nder kuulal mum 25 :
– Ko Farayse woni ɗemngal haala laawɗinangal
– Sariya maa dottu laabi ƴellitirɗi e laawɗinirɗi ɗemɗe ngenndiije.
Eɗen paama ɗoo tan, Farayse ko ɗemngal laamu, haa arti noon to bannge diskuraaji ekn … Ɗemɗe ngenndiije ɗee ko potɗe ƴelliteede, laawɗinee. Nii woni, so en ƴettii yeru e ñaawoore, ñaawooɓe ɓee ina kaalda e yimɓe ɓee e ɗemɗe ngenndiije ɗee kala, hay so tawii binndi ɗii kala ko e Farayse… E nder njuɓɓudi laamu ndii, ina waɗi nii e nokkuuji ɗo ɗemɗe ngenndiije ɗee kuutortee e binndol.
Caggal jarribo juutngo, tuugnorgal jaŋde kesal lelnaama e hitaande 1993, tee yamiroore sariya (dekere) ƴettanooma ngam naatnude ɗemɗe ngenndiije 6 e nder tippudi nehdi e jaŋde leydi ndii e hitaande 1994-1995, ɗeen ngoni : bammbara, tamashek, sonngaay, sooninke, fulfulde e dogon. Caggal ɗuum, e hitaande 1996, yamiroore woɗnde ƴettaama ngam ƴellitde ɗemɗe 13 (ina heen xaasongaxanŋo, maninkakan e safatoore).
Yamiroore 26 desammbar 1999, hollitii wonde jaŋde ndee waɗetee ko ɗemngal laawɗingal ngal kam e ɗemɗe ngenndiije. E hitaande 2002, fotde 2050 janngirde ina ngoodnoo e nder 11 ɗemngal ngenndiwal (Bamanankan, Fulfulde, Songhay, tamasheq, Soninké, Dogon, Bomu, Syenara, Mamara, Bozo e khassonké), ɗo janngatnoo fotde 300 000 almuudo. E hitaande 2009 ndee, ɗemɗe ngenndiije 10 ina njanngetenoo e 2 466 ekkol (bammbara 2002 ekkol, sonngaay 157 ekkol, Fulfulde 72 ekkol…). E sahaa hannde oo ɗeen janngirɗe tolniima e 2550.
Jaŋde ɗemɗe ɗee yettiima hitaande adannde jaŋde hakkundeere (Kolees). Gila 1998 ɗe naatnaama e duɗe jaaɓi-haaɗtirde. Hannde, kañje 11 ɗee kala eɗe njannginee e hitaande adannde FLASH (Faculté des Langues, Art et Sciences Humaines) no fannu baɗɗiiɗo nii, kiiseteeɗo e kawgel ɓennugol. Ko noon kadi sanɗaaji ɗii mbagginiraa waɗde ciftorɗe (mémoires d’études) mum en e wiɗtooji doktoraaji mum en, e nder ɗemɗe ngenndiije ɗee to Duɗal Toowngal Keblorgal Jannginooɓe (ENS)…
Faayndaare laamu nguu wonnoo ko huutoraade ɗemɗe ngenndiije ɗee e jaŋde leslesre ndee mbele sukaaɓe ɓee ina njaawa marde ɗemngal Farayse ngal…
Ko jiidaa e ɗuum laamu nguu waɗii golle maantinɗe e jaŋde mawɓe e nder ɗemɗe ngenndiije. E desaambar 2010 aɓe njahratnoo hedde 8 000 nokku jaŋde mawɓe e nder 6 132 wuro ; fotde 1,2 miliyoŋ neɗɗo njanngii heen… Tee defte keewɗe kadi mballifaama heen.
To bannge jaayɗe, rajooji e ɗemɗe ngenndiije ina ngoodi (fotde 17 rajo dowri), kono rajo e tele dowla oo ɓuri waawde huutoraade ko Farayse. Jaayɗe binndaaɗe ɗee fof kadi ko e Farayse hay so teskaama jaayɗe puɗɗinooma feeñde e ɗemɗe ngenndiije (Jaaynde wiyeteende « Kabaaru » e Fulfule, Xibare e sooninke, e jaayɗe biyeteeɗe Jekabaara e Kote e Ñete wonande Bammbara). Ɗe mballitii no feewi e jaŋde mawɓe.
Kono tan ko Farayse ɓuri dowlude e leydi hee. Kono kadi ellee alaa mo ɗum metti toon. Ina gasa tawa waɗi noon ko leƴƴi leydi ndii ina njillondiri no feewi, gila ko ɓooyi, to bannge ƴiiƴam. Yanti e ɗuum, kañji kala poti e Farayse, alaa leñol ɓurngol heen goɗɗi ɗii. Yanti heen, ɗemngal bammbara ina yaaji e leydi hee, kono dowla oo welsindaaki ɗemɗe tati ɓurɗe waawde huutoreede e Afrik ɗee, hono Farayse, Engele e Arab.
Ina laaɓi tan, dowla Mali ina waɗti hakkille no feewi e ƴellitgol ɗemɗe ngenndiije, tee nafoore mayre to bannge karallaagal jaŋde e kisnugol pinal leydi ndii ko huunde faamaande no feewi. Fulfule ina jeyaa e ɗeen ɗemɗe ɗe laamu Mali waɗti hakkille. E nder ndiiɗoo leydi ɗum noon, eɗen mbaawi wiyde « dowla oo ina dadi ɗemngal ngal ». Ɗum ina seerti e Gine ɗo nganndu-ɗaa alaa politik ɗemɗe woodaa (gaa gaaa jarribooji laamu Seeku Tuure goppaaɗi ko ɓooyi), hay so tawii noon ko toon fulɓe ɓuri doolnude.
Bookara Aamadu Bah


text:
NGARDIINDI : Ene moƴƴi siftinde wonde ko e fawaade e ɗ’aɓɓaande Hooreejo Fedde nde, Kalifu Toppitiiɗo Kopporeeje laamu (Ministre des Finances) hokki Fedde “Bamtaare Pulaar e Muritani dingiral ɓetowal 60 x 60 m, hawra 3.600 m2, to leegal hirnaange Worgo Sebka.
Ɗum wonnoo ko nyande 31/08/1979, e gardagol Hooreejo fedde, Umaar Mammadu ganndiraaɗo Suleymaani Kan.
Njaru dingiral galle ngal fuɗɗaa yoɓeede ko e hitaande 1981, ɗum timminaa ko nyande 12/06/1982, fof hawri ujunnaaji teemedde ɗiɗi e capanɗe jeeɗiɗi e tati e teemedere mbuuɗu (273.100 UM), fof e gardagol Hooreejo fedde, Mammadu Siley Bah Tuggi 1979 haa 1990, ko barakuuji ngonnoo e leegal ngal. Nde barakuuji ɗi egginaa e hitaande 1993, Yiilirde Ngenndiire, e gardagol hooreejo mum Umar Idirisa Saawo, noddaa, nde hollaa nokku o, waɗi heen keeri e maaantorɗe mum. E hitaande 1993, nde Yiilirde nde ummanii mahde galle o, nde tawi ko eɓɓaande koɗki leegal ngal waklitaama ; galle fedde nde, kam e yoga e galleeji cawindinooɗi mo fof mbaɗtaa ko e Galle Pinal e Coftal Ɓalli Sukaaaɓe Sebka, tawi teskaaka noon ɗoon ko ko hokkanoo woɗɓe, tawi kadi joom mum en ndiisnondiraaka. mbaynaaka, tintinaaka, etee ko yoɓnooɓe galleeji mum en.
Yiilirde nde jokkondirii e binndol e Kalifu Toppitiido Kopporooje, ngam wullitaade ko waɗaa ko. Oon ne yettini ɓataake o to Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe, e Koɗki e Daabaaji (Ministre de L’Equipement et des Transports) mo gollorɗe mum mbakliti eɓɓaande koɗki Leegal ngal.
E nder Jonnde Mooɓondiral jooɗinoonde nyande 10 e 11/02/1994, Yiilirde nde humpitii tawtoraaɓe ɓe ngonka galle o. Jonnde nde wasiyii Yiilirde Ngenndiire yo darano yooltude galle o.
Ngalɗo seedantaagal hollitta ko denndaangal jokkondire ɗe Yiilirde nde waɗdaa, e fawaade e ooɗoo wasiya, tuggi nyande 30 marse 1994 feewde jooni (28/08/2003 ) .
JOKKONDIRE ƊE YIILIRDE NGENNDIIRE TUGGI 1994 HAA 2003 :
Gila nde Yiilirde Ngenndiire ɓami golle murn e hitaande 2003, e gardagol Hooreejo fedde, Umar Idiriisa Saawo, nde yuɓɓinii ɗee golle garooje :
– Binndugol ɓataake naamndittooɗo hujja fedde nde e leydi ndi yoɓnoo : ɓataake o feewnaa ko e Kalifu Toppitiiɗo Kopporeeje laamu, kam e Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaaji;
– Jokkondiral e Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaaji, kam e Diisnondirteeɓe mum, nyande 29/09/1994 ;
– Binndugol ɓataake ciftinoowo hujja fedde nde e leydi ndi ; jokkondiral e Gardiiɗo Gollorɗe topitiinde geɗe mahateeri maa koɗki ;
– Diisnondiral e ardiiɓe Gollorɗe Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaji. Jeese tati njiyaa e alhaali oo : 1. Rokkeede leydi e nder dingire gonɗe e Leegal E I Mina (6°), to bannge geec. 2. Ɗaɓɓude nyaawoore. 3. Waɗde huunde (mahdi) e galle he, hayso ina waɗa haala.
Yiilirde Ngenndiire F.B.P.M. suɓii heen ko yeeso adanngo ngo : miijo rokkeede leydi ngoɗndi, do ndi waawi wonde fof e Diiwaan Nuwaasoot he, yo a taw tan dingire galleeji ɗi poti (3.300 m2).
Caggal ɗuum Yiilirde nde jokkondiri kadi e Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaji ngam ɗaɓɓirde mo ciynugol miijo ngo.
– Ittugol Musiɗɗo Siree Juh (tergal Catal FƁPM to Rooso), e dow fere fedde nde, ngam newnude jokkondiral Yiilirde nde e Kalifu keso Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaji. Nde o ari Nuwaasoot, o yahdi e terɗe Yiilirde nde to oon Kalifu, nyande 17/07/95. Caggal ɗum ko terɗe Yiilirde nde tan keddii ene njokkondira e Kalifu oo laabi limtinɗi, ngam ƴeewtaade, sahaa sahaa kala, ɗo golle ɗe njahrata e tabitingol miijo hokkude fedde nde galle goɗɗo. Kono alaa ko ɗum jibini haa oo Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaji ittaa e joɗnde mum.
– Jokkondiral kadi e Kalifu keso toɗɗaaɗo yo Toppito Gollorɗe e Koɗki e Daabaji , ngam humpitde mo jokkondire jawtuɗe ɗe fof, e ɗaɓɓirde mo ciynugoi miijo lomtinaneede fedde nde galle mum, haa teeŋti e rokkeede leydi ngoɗndi, ɗo waawi wonde fof e Diiwaan laamorgo ngo. Caggal ɗum ɓataake keso ciftinoowo ngonka galle fedde nde e hujja fedde nde winndaa feewde e makko, e rewrude e Kalifu Toppitiiɗo Kopporeeje laamu. O jaɓi miijo ngo F.B.P.M. sakkunoo ngo Eɓɓaande nde heblaa, siifaa nyande 08/08/1999 to Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaji, neltiraa to Kalifu Toppitiiɗo Kopporeeje laamu : eɓɓaande nde ko lomtinande fedde nde galle ɓetoowo 3.600 m2 to Tafrak Seyna ( Lotissement N.O.T. Module C).
– Jokkondiral e Gardiiɗo Gollorde laamu Toppitiinde Jey Leydi (Direction des Domaines) mbele ciynugol eɓɓaande nde ina yaawa. Kono oon holliti ko : 1. Kalifu Toppitiiɗo Kopporeeje laamu waawaa siifde ko ɓuri 1.900 m2 ; ko seɓi ɗoon fof siifetee ko to Jonnde Halifaaɓe (Conseil des Ministres). 2. Alaa e sago fedde nde ɓeyda kaalis, sabu njaru leydi Sebka e njaru leydi Tafrak Seyna potaani. Jokkondire goɗɗe keewɗe mbaɗaama caggal ɗuum, ngam riiwtude ngoo miijo, e rokkude fedde nde hujja mum (Iomtinaneede galle mum Sebka o). Haa ɗo e hitaande 2003, saanga jooɗagol Jonnde Mooɓondiral, alaa ko ɗum jibini.
– E tonngol Seedantaagal Yiilirde Ngenndiire yaltoore (seedantaagal galle fedde, 2003) hollitaama ko ɗo haala Galle fedde nde yahratnoo, e oon sahaa. E joofnirde seedantaagal ngal, Yiilirde Ngenndiire duwaniima heen ɓesngu Abdullaay Isaaga Nyaŋ to Jowol, duttiiɗo e joom mum ; yo Alla yurmo mo, yaafoo mo, haarna mo aaljannaa, aamiin. Darnde makko e kala nyalngu, e kala sahaa, e sara Yiilirde Ngenndiire, ngam yooltude galle fedde nde, ene teenti sanne. Alla woni seede.
JOKKONDIRE ƊE YIILIRDE NGENNDIIRE WAƊI TUGGI 2003 HA A 2010:
– Caggal jonnde Mooɓondiral 4ɓal, Yiilirde Ngenndiire, e gardagol Hooreejo Aamadu Umaar Jah, toppitiima Galle fedde nde no doole mum potirnoo, hono yiilirde ɓennunde ndee nii, e dow munyal e jokkondiral e gollorɗe laamu toppitiiɗe alhaali oo, tuggi 2003 haa 2005, kono alaa ko ɓosi e ciiynugol ɓataake Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaji ciifaaɗo nyande 08/08/1999, ɓataake kollitoowo lomtinangol fedde nde galle goɗɗo to Leegal Tafrak Seyna ( Lotissement N.O.T. Module C).
– Caggal nde laamu Maawiyaa liɓaa, Yiilirde Ngenndiire jokkondirii e Kalifu keso toɗɗaaɗo yo Toppito Gollorɗe e Koɗki e Daabaji, ngam humpitde mo geɗe ɗe fof no njahri, e ɗaɓɓirde mo ciiynugol ɓataake Kalifu Toppitiiɗo Gollorɗe e Koɗki e Daabaji ciifaaɗo nyande 08/08/1999. Caggal nde oon humpitii wonde galle Tafrak Seyna oo ene woodi haa jooni, o winndi ɓataake keso feewde e Kalifu Toppitiiɗo Kopporeeje ngam hesɗitinde ɓataake mo nyande 08/08/1999.
– Jokkondire e Gardiiɗo Gollorde laamu Toppitiinde Jey Leydi (Direction des Domaines) e Haralleeɓe mum e wallidiiɓe woɗɓe, dariiɓe laŋ sara Yiilirde Ngenndiire, ngam wallude ɗum heblude denndaangal kaayitaaji doosiyee potɗo yettineede Jonnde Halifaaɓe laamu nguu, ngam tabitinde lomtingol galle oo. Caggal jokkondire keewɗe, e caɗeele, e yah-ngartaa limtilimtinɗo, doosiyee oo heblaa haa timmi, alaa ko heddii so wonaa yettinde mo Jonnde Halifaaɓe laamu (Conseil des Ministres) ; kono ɗum suggi sanne, etee haa laamu jooɗinoongu e mudda yalti e jappeere nde, ronkaa yo doosiyee oo yettoo jonnde ndee.
– E nder kitaale 2007 haa 2008 jokkondire goɗɗe mbaɗaa. E ballondiral e Gardiiɗo Senaa, Yiilirde Ngenndiire jokkondirii e Gardiiɗo Gollorde laamu Toppitiinde Jey Leydi (Direction des Domaines) e Haralleeɓe mum e wallidiiɓe woɗɓe, ngam ɓenninde doosiyee oo to Jonnde Halifaaɓe laamu nguu. Kono ɗum laataaki haa laamu nguu yani.
– E maayirɗe hitaande 2009, Yiilirde Ngenndiire ummanii jokkondirde e Ardorde laamu Toppitiinde Jey Leydi (Direction des Domaines) mbele doosiyee galle oo ene yettinoyee Jonnde Halifaaɓe laamu nguu. Nii woni, e ballal Alla, e caggal yah-ngartaa e jokkondire keewɗe, e ballondiral e musiɗɓe fedde nde, ko hikka Alla newni ɗum. Kalifu Kopporeeje laamu nguu yettini doosiyee FƁPM e Jonnde Halihaaɓe laamu nguu nyande alarba 24 feebariyee 2010. Jonnde ndee jaɓi yo FƁPM hokke galle e mudda. Caggal ɗum, ko nyande 24 Marse 2010 Kalifu Gadano laamu nguu e Kalifu Kopporeeje laamu nguu ciifi Dekeree mo T° 2010.072/MF/DGPE/DD tabitinoowo yamiroore tottingol galle oo fedde ndee e mudda. Ko ɓuri teeŋtude e jamirooje dekeree oo ko ɗeeɗoo geɗe garooje :
- – Kuulal 01 : FƁPM rokkaama e mudda galle ɓetoowo 3 600 meeteer kaaree, ganndiraaɗo 187 bis e nder eɓɓo koɗki NOT Module C to leegal Tafrak Seyna.
- – Kuulal 02 : Oo galle ari ko lomtaade galle ɓetoowo 3 600 meeteer kaaree mo fedde ndee e tuugaade e ɓataake mo T° 024 ciifaaɗo nyande 31 Uut 1979 mo Kalifu Cukaagu e Coftal Ɓalli mahi e nder mum Galle Sukaaɓe Sebka.
- – Kuulal 03 : Faandoraa e galle oo, ko maheede heen jonnde Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani.
- – Kuulal 04 : Dokkugol galle oo e mudda fawi ko e dow sarɗi yoɓde Miliyoŋ e Ujunnaaji teemedde jeetati e capanɗe jeenay e tati e Teemedde ɗiɗi mbuuɗu (1. 893.200 mb), ɗum noon ko e dow jerondiral njaru galleeji ɗiɗi ɗi, e njoɓdi temmbe e kalasal galle, etee fof foti ko yoɓdeede ɗo gootel, e nder lajal lebbi tati tuggi e nyalawma mo ooɗoo dekeree siifaa.
- – Kuulal 05 : So ɗum yoɓaaka e nder lajal dottangal ngal, galle oo artata ko e juuɗe laamu nguu, etee motaani seedtineede e binndol.
- – Kuulal 06 : Fedde ndee huniima siinude eɓɓaande mum ndee e nder lajal lebbi noogaas e nay (24) tuggi e nyalawma mo ooɗoo dekeree siifaa. So fedde ndee ɗoftaade ndeeɗoo yamiroore galle oo ittete e juuɗe mum, etee ma nde seedtinane ɗum e binndol.
- – Kuulal 07 : Caggal nde fedde ndee yenytini galle oo hono wiyraa e kuulal 03ɓal e ooɗoo dekeree nii, e dow ɗaɓɓaande mayre, Dowla oo ma hokkunde galle oo dokkal panndungal.
Nii woni, e raɓɓiɗinaade, tonngol daartol oo galle mo duuɓi capanɗe tati e goo (31) hikka. E ooɗoo sahaa hannde geɗe ɗiɗi teeŋtuɗe ene ndooki terɗe fedde ndee e kala yimɓe yiɗɓe jam, e sariya, e potal hakkunde ɓiɓɓe leydi ndii, e hurum e ɓamtaare ɗemɗe ngenndiije e pine leƴƴi afrik e kuuɓal, haa arti noon e Muritani :
- – 1. Yoɓdude ɗo gootel to Gollorde laamu Toppitiinde Jey Leydi (Direction des Domaines) Miliyoŋ e Ujunnaaji teemedde jeetati e capanɗe jeenay e tati e Teemedde ɗiɗi mbuuɗu (1. 893.200 mb) ko adii 25/05/10.
- – 2. Caggal nde galle oo yoɓaa, fuɗɗaade e joofnude mahde galle oo e nder lajal duuɓi ɗiɗi, hono lebbi noogaas e nay (24), hawra e lewru Feebariyee 2012.
Eɗen njetta denndaangal musiɗɓe, e banndiraaɓe walluɓe fedde nde heɓtude galle mum, gila adan haa e wortorde. Hay sinno ɓe mbaɗani ko koye maɓɓe, eɗen mbiya ɓe Alla jaaraama, ɓe njaaraama. Jooni heddii ko fandinde galle oo. Ɗum noon ko gollal ɓesngu nguu fof, ko gollal ɓiɓɓe Muritani fof ko aldaa e paltoor lenyol e nguru ɓanndu. Wullaango jamma ɗaccidtaake e gooto. On njaaraama.
Nuwaasoot, nyande 8 Abiril 2010
Yiilirde Ngenndiire


text:
Ñalnde 5 ut, hooreejo leydi ndi hono Muhammed wul Abdel Asiis, waɗii yeewtere mawnde to Galle Mooɓondire (Palais des Congrès) ngam mawninde toɗɗegol mum e gardagol leydi ndi. E nder ɗuum o heɓii jaabtaade naamne huunde e jaayndiyankooɓe. O fuɗɗorii ko wiyde “nii rawane, ñalnde 5 ut 2009 ƴettu-mi golle hooreyaagal leydi ndi, caggal woote juɓɓinanooɗe ñalnde 18 sulyee 2009”.
Fooyre Ɓamtaare ina tonngana on huunde e jaabawuuli naamne jaayndiyankooɓe ɓe.
Ko fayti e iiñcuru politik ngonndu e leydi ndi kam e pooɗondire hakkunde gollooɓe politik leydi ndi, o wiyi wonde, « wonande heedɓe e laamu ɓe, leydi ndi yaltii ɗeen caɗeele politik, ngonka leydi ndi ina moƴƴi sanne. » E wiyde makko, ɓesngu Muritani ina muuyanoo mbayliigu mbaɗnoongu e 2005 ngu. Kono tan, caggal ɗuum, caɗeele goɗɗe njolii gaddanɗe ɓe waɗde ko ɓe mbaɗi ko (kuudetaa), ngam reftinde geɗe ɗe e laawol… Ɗuum yuumti e juɓɓingol woote gardagol leydi laaɓtuɗe, nuunɗuɗe, ɗe yimɓe leydi e caggal mayri kala keptini. Kala nde woote mbaɗaa, maa wood dariiɓe ina njedda. Kono so yahii haa ɓooyii, ɓeen yeddatnooɓe mbattinta ko heptinde ɗeen woote ɗe njaɓaano ». Ɗum ko haala hooreejo leydi ndi.
Wonande ngonka faggudu leydi ndi (nguurndam yimɓe ɓe) o wiyi wonde « ngonka faggudu leydi ndi ina moƴƴi tee juɓɓule laamu ina ngolloroo no potnoo golloraade, yanti heen wellitaare ina woodi. Yimɓe fof ina nganndi ko woodi, yeddotaako : ngonka ka samorii no moƴƴi. Kisal na woodi, tee yimɓe fof ceediima ko golletee hannde ko».
Ngam jaabtaade naamnal biyeteeɗo Muttaar wul Je, to Kayhayɗi, o wiyi « Laamu ina waɗa ko waawi kala nde caɗeele – jaahiyaaji – keɓtii ɓesngu ngu. Laamu ngu ina jogii tuugnorgal jaajngal wonande diiwanuuji ɗii kala, so mahde laabi jokkondirooji denndaangal nokkuuji leydi ndi, haa arti noon e diiwanuuji Gidimaka e Tiris Semmuur …».
Ko fayti noon e dartingol golle taƴre Mbuut-Sehilbaabi, Muhammed Abdel Asiis wiyi jeyi sabaabu o ko sisiyatee Portigaalnaajo toppinooɗo ngoon mahngo.
Wonande naamne ummoriiɗi to Nuwaadibu jowitiiɗe e golle Horirde Huftodinnde Dowla (Inspection Générale de l’Etat – IGE-) to opitaal wuro ngo e ko fayti kadi e jogagol nasiyonaaliteeji ɗiɗi, ko ɗumɗoo woni ko hooreejo leydi ndi jaabtii : « IGE ina waɗa misiyoŋaaji keewɗi tee ina jokki golle mum ngam haɓde e bonnugol jawdi laamu ngol nganndu-ɗaa kam woni yumma caɗeele leydi ndi wondi hannde ɗee kala. » O holli mettere makko e ko won e jagge gardiiɗe njeyetee e waɗooɓe ɗeen golle. O feññinii wonde wonnoo ɗoon ko eɓɓaande mahngo opitaal mawɗo potnooɗo soodaneede kaɓirɗe kese, moƴƴe. Kono ko waɗaa heen ko ina woɗɗi ko eɓɓanoo ko, fotde miliyoŋaaji nay dolaar (hedde miliyar ugiyya) fecci ɗum ko Muritaninaajo toppitinooɗo ɗum o kam e kalfinanooɗo golle ɗe, mo jeyaaka e leydi he. O wiyi « ko wayi nii ina heewi», kono tan o hollii ko o pellitɗo haɓaade ɗum.
Ko fayti e jogagol nasiyonaaliteeji ɗiɗi, o wiyi wonde sariya Muritani ina laaɓti, hay gooto haɗaaka jogaade nasiyonaalitee goɗɗo, kono, so a rewii haa a heɓii goɗɗo o, ɗoon mbaasataa mo Muritani o, tee a wontaa ɗum heɓtu so wonaa njeddito-ɗaa (ngoppaa) goɗɗo o, mbaɗaa ɗaɓɓaande keɓtugol nasiyonaalitee ma, tawa kuccin-ɗaa ɗum ko e hoorejo leydi ndi… Caggal ɗuum o hollitii heɓaare makko yeewtideede ko fayti e baylugol doosɗe leydi ndi.
Ngam jaabaade naamnal paytungal e Jaŋde leydi ndi, o hollitii wonde ngonka ooɗoo nokku moƴƴaani, yanti heen jaŋde nde yahdaani e soklaaji leydi ndi. Ɗum noon alaa e sago nde yuurnitee no moƴƴi. E nder ɗuum, o wiyi o halfinii gardiiɗo hilifaaɓe o heblude Ñalɗi diisnondiral paytuɗi heen. Caggal ɗum o naamnaama ko fayti e ownooɓe, o haalii heen ko heewi. O wiyi wonde en mbaɗdaani e Al Kaydaa Geer. O heɓii hollitde kadi wonde ɓe ɗuhii ko e leydi ngoɗndi, ndi keerondiro-ɗen, ɓe ngalaa e leydi men.
Ko fayti e naamnal joopingal haala ɗemɗe, hooreejo leydi o, hono Muhammed wul Abdel Asiis wiyi “Doosɗe leydi ina laaɓti ko fayti e ɗuum : ɗemngal Ndenndaandi Lislaamiyankeeri Muritani ko Arab, tee alaa ko waylii e ɗuum haa hannde. Wonande ɗemɗe keddiiɗe ɗe, hono Farayse walla Engele, eɗen mbismii ɗe e leydi men he, en ngañaani ɗe. Nduwi-ɗen ko jokkondirde e yimɓe fof. So tawii eɗen cokli janngude ɗe, walla janngude ɗemɗe goɗɗe ngam waawde nanondirde, ma en njanngu ɗe. Ma en ndokku heen jaabtawol laaɓngol e jonte garooje ɗe, sibu ma en njuɓɓin jeewte kuftodinɗe nehdi e jaŋde. En kersirtaa haalde Farayse walla jannginde ɗum sukaaɓe men. Miɗo sikki caɗeele ɗemɗe ina poti diwteede e Muritani hono no ɗe ndiwtiraa e nokkuuji goɗɗi ɗii nii.”
Ko fayti e kaaldigal hakkunde gollooɓe politik leydi ndi, o hollitii wonde kala kaaldigal « foti tuugaade ko e doosɗe leydi » tee omo heblanii ɗum. E miijo makko «hay gooto ruttantooko ko ɓenni, haa arti noon e ngonka hade woote sulyee 2009”. E wiyde makko “Nanondire Ndakaaru ngonaa Ɓuraana, ngonaa sariya Doosgal, ko nanondiral ɓolal hakkunde luurdunooɓe ngam heblude woote, ɗum woni ko waɗaa ñalnde 18 sulyee 2009. Ɗum ɗoon noon hay gooto yiyataa yimɓe ina nduttoo caggal.”
Jaabawol makko won e naamne gabbiiiɗe e golle e mahaaɗe gorwore, hooreejo leydi o, hono Muhammed wul Abdel Asiis hollitii wonde “caggal nde teskaa ɓe njeyaaka e leydi he ina ngolloo e won e nokkuuji laamu, laamu ngu ƴettii won ɗeen kuule kaɗooje gollinde tumaaŋkooɓe e nokkuuji ɗi Muritaninaaɓe poti gollaade.”
Ngam jaabaade naamnal jowitiingal e jojjungol mahngo laabi, hooreejo leydi o wiyi wonde “laabi gudroŋ ina teeŋti e moƴƴitingol nguurndam miskineeɓe sibu eɗi mballita e ustugol coodguuli geɗe nguura ɓurɗe hatojineede”.
Ko fayti e ndema, o wiyi wonde laamu ngu alaa ko waɗi heen hitaande ɓennunde nde sibu caɗeele jotondirnooɗe e bonnugol jawdi e nokku he. Kono ɗum haɗaani ngonka ndema seɓorde hitaale ɓennuɗe ɗe sibu ka ƴellitiima fotde 80%. Hikka noon laamu waɗii heen junngo mum, tee golle ɗe ɓuri laaɓtude…
To bannge cellal o jaabtiima ñiŋooje laamu ngu ñiŋetee sabu coodgol won ɗeen kaɓirɗe. E wiyde makko ɗeen kaɓirɗe kese maa mballit moƴƴinde safaruuji ɗi. E ngoon yeeso maa laamu ƴettu kuule ngam dartinde comagol safaara ngol yuɓɓaani gonangol hannde ngol ….
Ko fayti e naamnal jowitiingal e Al Kaydaa, hooreejo leydi o hollitii wonde won wiɗto waɗaango hollitngo wonde sukaaɓe tawtoyooɓe ɓe ɓee, yoga e mum en ko yimɓe wonduɓe e caɗeele rafiiji, ɓe ownooɓe puuntata ina kuutoroo ɗum en e nafooje mum en keeriiɗe. O haali kadi ko fayti e njanngu ɓe njani e maɓɓe nder leydi Mali, o holliti wonde fayndaare majjum wonnoo ko fusde tuddunde waɗooɓe “contrebande” (njulaagu ngu rewaani laawol), jogitiiɓe kaɓirɗe bonɗe. Tuduunde nde woni ko 240 fuɗnaange Waalata. Waɗi konu Muritani yande e maɓɓe ko iditaade ɓe, sibu ko ɓe heblotonooɓe yande e mum. Ko heewi haalaama heen, kono golle ɗe ko nanondiraaɗe e leyɗe keediiɗe. O yeddii ko wiyetee wonde militeeruuji Farayse ina e leydi men ko.
Ko fayti e Saharaa o wiyi woni darnde Muritani ko wallitde kala ko ina semmbina ngootaagu Dental Magreb Arab.
Ko fayti e ndema, o wiyi wonde ngonka ooɗoo nokku ina boni. Bonannde kadi ina heewi e makko.
So artii e kaaldigal e luulndo politik e toɗɗagol Guwarnama ngootaagu ngenndi, wul Abdel Asiis wiyi «leydi ndi wonaani e kiriis, tee endi hatojini e goodaangal luulndo. E miijo makko nafoore luulndo ko waasde naatde e guwarnama, tee o anniyaaki naatnude ɓe e laamu makko.
Ammaa ko fayti e mooliiɓe artuɓe, Abdel Asiis wiyi “ɗum ko huunde ɗaɓɓunde mudda juutɗo” tee omo heɓii waɗande ɗum jeewte keeriiɗe.
Tonngol BAB
Ƴoogirde : AMI
Luulndo jaabiima …
Bayyinaango Jokkorde luulndo demokaraasiyeewo
Caggal iiñcuru juutndu waɗnoondu baawo kuudetaa o, e sahnga nde leydi ndi no diidorinoo ɗaminii maa weeyo politik ngo hankati wellito haa yimɓe mbaawa tiiɗtinde maalde nderndernde ngam waawde huccande kulhuli e sakkaaji gummoriiɗi caggal leydi, ko ndeen mawɗo dowla hono Muhammed Wul Abdul Asiis ƴettiti miijo mum kañum e haalaluuji mum doondiiɗi fitina hono no waɗirnoo e batu makko mbattindiingu ngu o waɗnoo Arafaat, so hollitde yimɓe ko o jaltuɗo e nanondiral NDakaaru ; o yaltini ngo miijo noon ko e nder yeewtere bayyinaade e tele e rajo e sahaa nde o mawninta hitaande adannde caggal woote sulyee 2009. Ko e oon sahaa kadi o teeŋtini wonde iiñcuru politik wiyeteendu ina woodi ndu woni tan ko e hakkillaaji won ɓeen yimɓe, o fenñini heen kadi e ko aldaa e kellifuya wonde so doosgal dowrowal leydi ndi memtaama seeɗa tan ma caɗeele leydi ndi kala ñawnde.
Yeewtere mawɗo dowla o waɗi e tele e rajo ina addana min waɗde ɗiiɗoo teskuyaaji:
1- Mawɗo dowla o, hono Muhammed Wul Abdul Asiis fenñinii haa laaɓti kutuya mo joganii ɓesngu leydi Muritani kañum e renndo winndere nde kala : kanko e hoyre makko o jeyaa ko e siifɓe nanondiral NDakaaru, etee ko ngaal nanondiral tan woni ndaɗɗudi ɗo leydi ndi fawii haa waawa yaltude e iiñcuru ndu kuudetaa hitaande 2008 jibinnoo ndu, e rewrude e woote sulyee 2009 ɗe o fooɗantoo wiyde laawɗinanii mo laamu makko, o ruttoo noon o wiya kanko o nattii tonngaade e ngaal nanondiral, tawi noon ko kanngal rokki mo hakke ardaade hannde leydi ndi.
2- Kanko, wonaa tan omo famɗi ko o tiiɗaa Doosgal dowrowal leydi ndi ngal o jaggiri no ɗerewol baawngol wayleede nde yimɓe njiɗi kala, kono omo wasoo nii e yeeso aduna kala wonde o yaɓɓii ngal, ngaal ɗoon doosgal ngal o yamiri hoyre makko e weñcitirde ɗum no o weliraa fof, gila ñande 6 uut 2008. En njiyii o heptinii e yeeso yimɓe kala wonde o firlitii fotde 14 miliyaar ouguiya tawi o winndaani ɗum e bidsee, o seedtiima kati wonde o bayyinaani ngalu ngu o jeyi , e dow ɗuum noon o yaɓɓii sariyaaji ɗiɗi laawol gootol : heen gooto ko sariya jowitiiɗo e ngaluuji leydi ndi, goɗɗo o ko sariya laabal ngalu, ɗum noon o ñaamtii woondoore o woondnoo, so ɗooftaade kam e reende sariyaaji leydi ndi. Ɗum so tawii waɗi ɗum ko biyoowo ko hoyreejo leydi, ko bonande nde hono mum meeɗaani yiyeede
3- O ñiŋata e hakiika ko nguyka jawdi laamu tokoosa (ko wayi no teefee leydi, njeenaari foksineeryon tokoson), tawi omo wammbi, omo semmbina nguyka mawka haa waya no o yiɗi ko hollude ɓesngu ngu ko nii laamortee : Jagge mawɗe laamu ngalɗira nguyka (salaade bayyinde ngalu mum), firlitde ngalu laamu e sifaa mo rewaani laawol (50 miliyon dollars pirlitaama ndewaani e bidsee), ɗum jiidaani e dokkugol e niɓɓere ko wiyetee marseeji laamu yantude jiilgol bidsee laamu no jeyi neɗɗo nii.
4- Famɗeende kellufuya ina addana mo majjinde ɓesngu ngu ngonka nguuraaka hannde ka : nguurndam ɓesngu ngu ina ɓeydoo ñalnde kala bonde, ngonka kisal paaynuka, tuubakooɓe Farayse e Amerik mbasiyiima yimɓe mum en nde ndeentotoo yahde Moritani sabu warhoyreeji ɓeydaade heewde, gargol soldateeɓe Farayse sahaa fof e leydi he, tawi alaa nanondiral ciifangal woni ɗoon, ɗum fof yantude e iiñcuru politik ndu o ɓeydata ñalnde kala bonnude sabu wonde mo laamɗo kiisɗo, hoyrameejo, mo ooñcotaako.
E fawaade e ɗii haalaluuji ɗi timmaani penñinooji yiɗde jiiɓde hakkillaaji e jokkude e weeyo fitina ardungo e kuudetaa o, Yuɓɓo Jokkondiral Luulndo Demokarasiyeewo :
1- Ina holla faayre mum e ɓeydagol iiñcuru to bannge politik, faggudu e renndo ndu laamu ngu naatni leydi ndi, ina wiya mawɗo dowla o hono Muhammed Wul Abdul Asiis yo hormo aadi mo siifno o, mo yamirnoo gardiiɗo hilifaaɓe makko yo hesɗitin e sahaa nde siifondirta e Dental leyɗe orop ñande 20 deesammburu 2009, ko yowitii e « tabitinde kaaldigal ngenndiwal kuɓtodinngal cifanongal e nanandiral NDakaaru e fawaade e geɗe gardinanooɗe joopaaɗe e kuulal 4, damal VII ngaal nanondiral». Yuɓɓo Jokkondiral Luulndo Demokarasiyeewo ina seedna renndo men kañum e renndo winndere nde kala ooɗo taaroo-yiriloo mo mawɗo dowla o woni e waɗde ngam tardinde kaaldigal ngal ;
2- Ina farlina nde wiɗto laaɓtungo waɗatee e kuutarogol ngol laaɓtaani wonande 50 miliyon dollars ballal leydi ɓiy yumma, sehil Moritani rokkunoo, ngaal ballal e tuugnaade e sariya tonngoode 78-11 fotnoo ko waɗeede e booñ keeriiɗo e bidsee tawa so ina firlitee ko yimɓe ɗiɗo ciifata. Ɓesngu Moritani ina jogii hakke e anndude hol no ko ina tolnoo e 14 miliyaar ouguiya firlitiraa tawa rewaani e bidsee, hol sariya ɗo ɗuum fawii, hol ko gaddii ɗoon laaɓal. Omo foti kati waawde humpitaade goodaangal kaɓirɗe ɗe mawɗo dowla o haali ɗe. Hade ndeen tawo Yuɓɓo Jokkondiral Luulndo Demokarasiyeewo ina farlina e gofornama o nde dartinta kuutoragol e mbaydi ndi rewaani laawol nguun ɗoon ngalu, reftina ɗum e bidsee leydi ndi hono no haannoo waɗireede gila adan nii.
3- Ina farlina toɗɗagol goomu dimɗuɗo yuurnitoo pirlitgol ngaluuji laamorgo leydi (teeŋti noon e reenooɓe laamorde nde hono BASEP) e ngaluuji ardorde hilifaaɓe nde.
4- Ina siftina ko mawɗo dowla o yaɓɓi sarayaaji ɗi fotnoo kañum e hoyre mum farlinde kormagol mum en, ina waawi yettinde ɗum Ñaawirde rowrowre leydi ndi.
5- Ina hesɗitina ɗaɓɓaande wiɗto ko yowitii e payndaale e ngonka njangu militeer mbaɗngu ñalnde 22 sulyee2010 kañum e warngooji bondi ɗi soldateeɓe men baranoo teenti e warngo Tuuriin e settammburu 2008.
Nuwaasoot, ñalnde 12 uut 2010
Jokkorde Luulndo


text:
Catal F.B.P.M to Nuwaadibu yuɓɓinii hiirde pinal ñalnde 23 saawiyee to galle Pulaar to leegal tufnde 1ɓere. Saabii hiirde nde ko waɗande musiɗɗo Kan Aaamadu Saydu, hooreejo catal ngal, hiirde mbayniigu, caggal nde heɓi fooftere mum (retraite).
Catal F.B.P.M to Nuwaadibu yuɓɓinii hiirde pinal ñalnde 23 saawiyee to galle Pulaar to leegal tufnde 1ɓere. Saabii hiirde nde ko waɗande musiɗɗo Kan Aaamadu Saydu, hooreejo catal ngal, hiirde mbayniigu, caggal nde heɓi fooftere mum (retraite).
Ko ɗuum addani hiirde nde yuɓɓineede ngam haaltude ñaamgolluuji oo gorko ngenndiyanke, e ruttude ɗum teddungal mawngal sibu golle ɗe o gollanii leñol ngol. Yimɓe fof ena ceedii wonde Kan Aamadu Saydu gollaniima F.Ɓ.P.M haa teeŋti noon e Catal Nuwaadibu, sibu ko ɗoo o ɓuri ɓooyde e jooɗaade, golle makko kadi puɗɗii ko gila e finndinde leñol ngol haa heɓi jannginde e ƴellitde ɗemngal men : o idii fof ko udditde duɗe janngirɗe Pulaar, o jannginii heen, o yuɓɓinii jeewte pinal keewɗe ngam findinde banndiraaɓe e nafoore wonnde e janngude ɗemngal mum. Omo faamnoo leñol ɓamtotaako ko maa jaŋde e winndude ɗemngal mum, ubbita pinal mum, rewa diine mum, reena ngenndi mum, wiɗta taariik mum, siftora hanki mum. Ɗuumɗoo fof Kan Aamadu Saydu gollaniima leñol ngol. Ngam raɓɓiɗinaade, mo wiyi ena haalda golle e balle makko, tampat, kono gaynataa. En ñaagiima geno toowɗo oo nde sellinta doole makko, juutna balɗe, moƴƴina battane makko (aamiin).
Golle hiirde nde ko hono nii lelorii : Idii fof ko konngol udditirgol hiirde, ngol musiɗɗo koolaaɗo kuuɓal catal, hono Caam Aadama waɗi ngam bismaade banndirraɓe arɓe tawtorrede hiirde nde. Rewi heen ko jimol Fuuta Tooro ngol Goomu pinal catal ngal, rewi heen ko njalniika nbayniigu hakkunde Kan Aamadu Saydu e catal ngal. Caggal ɗuum ko yeewrere faytunde e nguurndam Kan Aamadu Saydu, tawi yuɓɓini ɗum ko Bah Abdul Asiis.
Rewi e ɗuum ko jimdi sukaaɓe men naalankooɓe hono Jibi jeŋ, Gedda Gey, Maamuudu Bah e Ibiraahiima Saako, yanti heen ko konnguɗi huunde e hoohooɓe wuro ngo, arɓe tawtoreede hiirde nde, lomlomtondiri e haalirde nde ngam seedtaade darnde e golle Kan Aamadu Saydu hono : Yero Caam e Bah Abdul Kadeer e Sammba Jallo e Raamata Kan lollirɗo Guuro Kan. Rewi heen ko jimol yooro, e daaɗe belɗe goomu pinal catal ngal. Caggal ɗum ko dokkugol hoyreejo seedantaagal teddungal wonndude e jimol baɗngol faayida. Caggal ɗuum ko konngol mbayniigu hakkunde catal ngal e banndiraaɓe arnooɓe nootitaade e hiirde nde, e konngol ngol o huccitini e dental ngal. O idii yettude fof ko denndaangal banndiraaɓe Nuwaadibu e arɓe tawtoreede hiirde nde, e terɓe catal ngal, o yetti, o manti, o jaari denndaangal terɓe catal ngal e teddungal e nehdi e hurum mo ndokki mo gila o fuɗɗii wonde hoyreejo catal ngal. O wasiyii banndiraaɓe nde tiiɗnotoo njannga ɗemngal ngal, ndaroo, ndadoo e ƴellitde pinal men. O yaafnii kadi banndiraaɓe so tawii won pergitte ngoni hakkunde makko e yimɓe ɓe. O duwii nde geno toowɗo o ñiiɓnata catal ngal haa ɓeyda golle, yettina fayndaare F.B.P.M. O ñaggi nde Allah sellinta doole mo woni kala, juutna balɗe, ɓeyda barke (aamiin). Hiirde nde uddiraa ko jimol mbayniigu e daaɗe goomu pinal catal ngal.
Eɗen njetta denndaangal terɗe goomu pinal catal ngal nde mbaawi yuɓɓinde ndee hiirde waɗnde faayiida no feewi e dow gardagol musiɗɗo Limaan Sammba Jah lollirde ɓiyngel leydi, ɗowoowo ŋanaa kala hiirde pinal catal ngal, mo meeɗaa amande e aande ko yuɓɓinta, mo galle mum. Ko noon njettirten musiɗɗo Jibi Sih ɗowanɗo en hiirde nde haa moƴƴi, feewi, weli, weli arnooɓe fof, haa mo woni kala dañi heen weltaare e mbelemma. En njettii pelle pine e pelle gure e denndaangal banndiraaɓe arnooɓe nootitaade e hiirde nde. En ñaagiima ALLAH toowɗo o nde hono ndee hiirde waɗtatee sibu hono mayre weeɓaani. Mantude gollaniiɗo leñol, gila ena wuuri maayaani wonaa huunde weeɓde. Sibu heewii ko ngoppen haa joom mum wirnoo gite nde manten ɗum. Yo ALLAH hokku en moƴƴere e deeyre, o waɗa en e ndeenka makko, haa mbaawen ñemtinde hono ɗee golle paayodinɗe (aamiin).
Holi Aamadu Saydu Kan ?
En puɗɗoriima Innde Alla e juulde e Nulaaɗo makko Muhammadu, yo jam e kisal Alla won e mum. Jam ñalli e mon banndiraaɓe, on calminaama gooto e mon kala innde mum e yettode mum. Jettooɗe ngoodanii Alla, tagɗo reeni, hoddiri sababuuji. Sabaabu pottital men hannde oo kikiiɗe aset ko sabaabu tiɗɗo, ko seedtanaade tampanɗo leñol, gollaniiɗo ɗemngal pulaar tigi-rigi, oon ko Aamadu Saydu Kan, hooreejo Catal F.B.P.M ɗo e Nuwadibu. Banndiraaɓe, kala ñamluɗo keñol moƴƴere, yo tijjo ko wayi nii. Nguu ñalngu bettaani en. Neɗɗo sifortee ko golle mum.
Holi oo Kan Aamadu saydu ?
Aamadu Saydu Kan yiyi aduna ko e hitaande 1949 to Likseyba Gorgol, wuro anndaango, limteteengo e gure paarnorɗe Fuuta.
En hitaande 1956, o naati ekkol to wuro makko. Ko ɗoon o janngi haa hitaande 1962, o fayi ɗuɗal hakkundeewal to Kayhayɗi, haa hitaande 1966. E hitaande 1967 o yawti, o fayi duɗal hakkundewal ngenndi to Nuwaasot (lycée National de Nouakchott).
Aamadu Saydu golliima sabu e hitaande 1970 tawi o ɓamii golle ko ina wona duuɓi tati to P.T.T (poste). Caggal ɗum, e hitaande 1970 haa 1975 o gollotonoo ko to Air Afrik. 1976 haa 1977 o fayi PNUD Nuwaasoot. 1977 ha 1978 o gollotonoo ko to Mendes Junior. Tuggi 1979 haa desammburu 2009, ko SNIM tan o gollotonoo. Ko ɗoo o ɓuri ñiiɓde, o ɓuri ɓooyde. Ha o hebi fooftere makko hannde nde (retraite) tawi omo selli, omo hisi, Alla ina accidi mo timmal makko.
To bannge dowrugol ko e heertooji luulndo tan o woni sabu makko woƴeede yooltude ndimaagu e jojjanɗe ɓesngu e leƴƴi Muritani fof. E oon fannu omo tiiɗi, omo tiiɗnii, o wonii laabi keewɗi e meeri Nuwaadibu (conseiller municipal). Ko idii wooteeji 1992 (tuggi 1990 haa 1993), 1993 haa 2001, 2001 ha 2006, o jeyaama e terɗe cosɗe UFD, AC, APP (membre fondateur). Kadi o meeɗaa waasde jeyeede e terɗe jiilirɗe ɗowooje golle ɗe to diiwaan Nuwaadibu. Kan Aamadu Saydu nana to golle SNIM, to golle dawrugol, to golle pinal. Ina jeyaa e ko ɓuri tiiɗde e golle makko, daranaade golle pinal, jaŋde ɗemɗe ngenndiije, ha teeŋti e ngal fulɓe.
Tuggi 1979 ha e oo sahaa omo golloo tigi e F.B.P.M. Ko ɗum addani mo heptineede e suɓeede caggal batu mooɓondiral ɗiɗmu yo o won hooreejo Catal Nuwaadibu. Ndeke ɗumɗoo fof ko sabu darnde makko teskinnde. Ko ina wona hannde duuɓi 27 ko kanko ardii catal ngal. Kan, ko sagata, ko jaggal mawngal e fedde nde, e catal Nuwaadibu. Ina jeyaa e golle makko tabitɗe, winnduɓe defte fuɓɓorde kelmeendi e firo mum e ɓemngal Farayse.
Ngam wallitde humpiiɓe alkule latin ɓee e tuma muusɗo 1989 ha 1992, ko kanko hisni deftordu catal ngal. O waɓiino binndanɗe keewɓe e jaaynde Nuwaadibu, hono ƴellitaare, haa teeŋti e peeje no jaaynde ɗemngal Farayse haa teeŋti e peeje no jaayde ɗemngal Pulaar njaajirta. Omo jeyaa e walluɓe catal ngal haa dañi jokkondire e balle ngalu ummoraase e Fedde CERLS (Comite Eƴécutif régional de lutte contre le Sida).
Ko Kan Aamadu Saydu ligganii leñol ngol, Fedde nde e ɓesngu Muritani waawaa haaldeede kiikiiɗe gooto. Gonaangal makko e Nuwadibu ko nafoore mawnde addani en. Yo Alla yoɓ mo ko o waɗani ɗemngal ngal ko, ko o waɗani leñol ngol ko. Aamiin. Golle makko ina njooɗi. Golle moƴƴe alaa e sago njokkee, ñemmben golle makko. Sabaabu dental men ko leñol, ko ɗemngal ngal. Ɓeyden tiiɗnaare. Mboɗo yetta terɗe catal ngal fof haa teeŋti e sukkuɓe ɓe. Yaakaare men janngo rewɓe e worɓe ɓe e jinnaaɓe maɓɓe. Sabu gila nguu ñalngu heblaa ko ɓe dariiɓe tay. Ɓe paamii ko kamɓe njogori heɓɓitoyaade jaŋde e pinal fulɓe. Yo Alla won ballo, yettina fayndaare. Aamin
Abdul Ajiiju Bah, Nuwadibu 23/01/2010


text:
Eɗen njogii konngol e pulaar ina wiya « reedu leliindu ». Kono ina gasa tawa yoga e men nganndi ɗum tan ko e konngol kono nganndaa « reedu ina leloo e goonga ». Mo meeɗaa nande ɗum kala, yo ndah. Kono nganndon hono nduuɗoo reedu leliindu, ko huunde nde heewaani waɗde.Ɗum yiytaa ko to opitaal gooto to Kolommbi : tiggu jahroowo e duuɓi 40 ina tawaa e reedu debbo jahroowo e duuɓi 82. Jaraa haala, o wuuraani. Ɗum firti ko debbo oo ina moofti e reedu mum tiggu maayo duuɓi 40 tinaani.
Ngannden noon, gila geɗe cellal mbaɗti winndeede, fotde 3 000 reedu leliindu teskaama. Ɓurɗo ɓooyde oo yiytaa ko e hitaande 1582, e nokku ɗo leydi Farayse woni hannde ɗoo. E hitaande 2009, debbo sinuwaa jahroowo e duuɓi 92 dañii ko wayi noon.
BAB
Ƴoogirde : maxisciences
13 décembre 2013


text:
Ko hulanoo koo ko ɗum o waɗi sabu hooreejo leydi oo, hono Muhammed Abdel Ajiiju wiyi ko maa ruttano kuulal 38 doosgal ngal biyngal « Hooreejo leydi ina waawi yuɓɓinde Referaandoom so tawii ngoƴaaji kimmuɗi e nder leydi hee ina ɗaɓɓi ɗum » kono kadi ciftinen wonde kuulal 99 Doosgal ngal wiyi « Hokkaa hakke ƴettude feere memtaagol Doosgal leydi tan ko Hooreejo leydi e gondugol e terɗe Parlamaa. Alaa eɓɓaande memtagol doosgal baawngal yeewteede e nder Parlemaa tawi ko jaasi fof tataɓe tati terɗe wooturu e cuuɗi hee siññinaani ɗaɓɓaande ndee. Kala eɓɓaande memtagol doosgal waawata yettineede woote Referaandoom ko maa tataɓe ɗiɗi terɗe Parlamaa (Asammbelee e Senaa) njaɓa ɗum e nder woote cuuɗi ɗii. »
Paamir-ɗen ɗum tan ko Referaandoom omo jogii hakke fewjude ɗum kono ko maa Parlamaa wootira ɗum keewal, Senaa noon jaɓaani kono e haala makko o wiyi ko « referaandoom ko ko waɗata, ko kaŋko gaddotoo ɗum e wonde mo Hooreejo leydi… » sabu kanko (ɗum ko miijo men) sariya farlaaki e makko, o woni ko dow sariya e doosgal leydi kala. Ndeen darnde haawnaaki e Abdul Ajiiju, sibu, so tawii eɗen ciftora konngol makko e udditgol kaaldigal ɗiɗmal ngenndi wonde « o waɗii kuudetaaji laabi ɗiɗi etee o hulataa, o hersataa, so o welaama memtaade Doosgal ngenndi ». E nder yeewtere makko ñalnde 22/03/2017 o haalii haa laaɓti wonde anniya makko nii ko « sompude Doosgal leydi kesal » ; Anniya Abdul Ajiiju ko mahde Moritani keso, o winnditoo taarik mum, o wayla maantorɗe mum, o winndotoo doosɗe mum e sariyaaji mum, so o yahii ɓarakke makko keddoo, ina gasa tawa ko sifaa mo MANNA laamorinoo Fuuta haa ko innde mum ina siimtee caggal temminanɗe keewɗe ko laamu mum fusi, o laamorii hannde Moritani.
O hollitii kadi e nder yeewtere hee kanko, hoore makko tan ina yona mo, sabu o wiyi “haala caggal leydi (ONU, Dental Oropnaaɓe ekn… Ammbasaduuji gonɗi ɗoo, mejaani mo, o waɗata tan ko ko hakkille makko nanngi”. Ko ɗum waɗi o wiyi luulndo yo waɗ ko waɗatnoo, haala ko haalatnoo, ɗum dirtintaa mo e miijo makko hay so tawii noon omo sooma e kaan haala wonde « o salaaki haaldeede », eɗen naamnitoo koye men noon « mo hoore mum tan yoni ɗum, hol ko waɗata haaldeede ».
E joofnirde o hollitii tan ko « referaandoom koko waɗata e ko ɓuri yaawde, no kaalis ina hebroo fof maa ɓe mbaɗ » tawde wonii ko ɗum wonnoo woytoraandu nduu, nde huccaa e mooɓondiral cuuɗi carɗooji. O hollitii ne kay haa laaɓti wonde so ɓesngu nguu saliima memtagol Doosgal leydi ndii, ɗum addantaa mo yaafaade lefol laamu nguu (no Seneraal De Gaulle waɗnoo nii) so « wonaa lajal manndaa makko joofa ». O wasiyiima ɗoon nii wonde kanko o anndaa « ko woni fooleede, o anndi tan ko foolde » Enen kay jooni woƴi en ko mbar hay so manndaa makko joofii, maa o woppu laamu.
Teskini e hiirde makko hee tan ngol laawol, ko o naataani e fititinaaji makko gaadoraaɗi ɗii, so won e naamne kawranaani mo, o hebbinii moosooji e jaleeɗe « tekmuɗe ».
Eɗen ciftina tan gila nde “kaaldigal ɗiɗmal” joofi hakkunde laamu nguu e yahnooɓe haaldeede ɓee (hono won partiiji innitortooɗi “luulndo newiingo” yeru APP, WIAM ekn…) e won ɗeen pelle ɗe ngonaa laamuyeeje ko wayi no TPMN (“Tuuspaa” : Hol to mem jeyegol am e ngenndi), won e teelɗuɓe ekn…, hedditinoo ko Goomu kalfinaangu rewindo e ciynugol nanondire peeñɗe e kaaldigal hee ina ƴeewa no ɗe potata siynireede.
Ina jeyanoo e ko ɓurnoo himmande laamu nguu e njeñtudi nanondiral kaaldigal ngal ɗeeɗoo geɗe : pusgol Senaa, pirtugol won juɓɓule gonnooɗe e nder Doosgal leydi ndii yeru Ñaawirde Toownde Haaɗtirde (ñaawoore bonanndeeji gardiiɗo leydi), Masloowo Dowla, Ñaawirde Diine Toownde, tawa, e yiɗde mawɗo leydi ndii, memtagol araaraay leydi ndii e beytol leydi ndii, memtagol ngol waɗirtee ko referaandoom (Diiso ɓesngu e nder woote). Ina teskee noon e nder kaaldigal ngal lannda UPR etinooma waawnude tawtoranooɓe ɓee memtagol kuulal 26 e 28 dosgal leydi dottungal lajal jooɗagol e jappeere leydi ndii e nder daawe ɗiɗi ɗe duuɓi joy heen gootal kala, ngam newnande Abdul Ajiiju laamtagol daawal tataɓal. Kono ɗum ƴaggii, sabu yimɓe ɓee salaade ɗum haa addani Abdul Ajiiju wiyde “kañum ɗaɓɓani laamtaade daawal tataɓal”.
Kuulal 38 Doosgal leydi ndii ina rokki Abdul Ajiiju hakke yuɓɓinde referaandoom mo yeeytii waɗde oo ngam memtaade ngal. Ɓe o haaldatnoo ɓee ina njaɓani mo ɗuum, kono ko haawnii ko ɗaccugol makko ndeen feere o suɓii rewrude e mooɓondiral cuuɗi sarɗi sabu dallinoraade wonde woote referaandoom “ina ɗaɓɓi kaalis keewɗo baawɗo huutoreede e jaŋde e safaara”. Kono ɗuum ma a taw yiyanooka nde fewjetee ndee. Ooɗoo mudda fof ko e oon coow wonanoo hakkunde makko e wallidiiɓe makko e kaaldigal hee, sabu ɓeen, e miijo mum en, feere rewrude e mooɓondiral cuuɗi sarɗi wonaa ko hawraa tee ina soomi “jamfa”. Wonande luulndo ngoo noon, teeŋti noon e FNDU, ko ɓe ngalaa e memtagol doosgal leydi so wonaa tawa ko huunde ɓamdaande e nder kaaldigal kuuɓtodinngal e jeyterogol ceŋɗe ɓesngu nguu kala. Ayiiba maɓɓe feewde e laamu nguu ɓuri abbitaade fof ko e wiyde ngu e ngu memtoo araaraay leydi ndii e beytol mum tawi dalilaaji maggu alaa ɗo ɓaari. Ngoon miijo ina yaaji hannde e nder ɓesngu hee.
Jeyi konngol cakkitol ko cuuɗi sarɗi ɗii: Asaambele Ngenndi wootii ñalnde 7 marsa 2017 memtagol doosgal ngal tawi ɗum rewnetee ko e cuuɗi sarɗi ɗii : jaɓɓe ɗum ɓee ko 121 nder 147 dipitee, ko 16 calii. Ñande 17 marsa, Senaa : e nder 56 senaateer, ko 33 mbiyi ko ngalaa heen, ko 20 tan njaɓi ɗuum. Ɗum firti ko feere memtagol rewrude e cuuɗi carɗooji “maayii e nder reedu”.
Won siforiiɓe woote Senaa ɗee no “yerɓannde leydi” nii sabu 44 senatooruuji njeyaa ko e lannda UPR, ko 12 tan ngoni ko njeyaaka e maɓɓe. Tee alaa ko Abdul Ajiiju waɗaani ngam haa feere mum ndee ɓenna sabu o yeenii dipiteeji ɗii kala e senaateeruuji ɗii kala teereŋaaji, o bismiima ɓe e kiraaɗe, o gubbiima dipiteeji wonde so njaɓaani feere ndee maa o “fus suudu Asaambele nduu”. Omo jogii kaan mbaawka ka o joganaaki suudu Senaa nduu.
E nder daartol, Seneraal De Gaulle ɗaɓɓiriino ɓesngu Farayse memtagol Doosgal leydi Farayse ngam sosde Diisooji diwaniijie e hitaande 1969 (ko Abdul Ajiiju yiɗi waɗde jooni koo), o yuɓɓini referaandoom, ɓesngu Farayse wiyi alaa heen, o ñawndiri ɗum ko yaafaade lefol laamu ngu o halfinanoo, sabu e miijo makko hoolaare iwii.
Gelaajo


text:
En kaalan haala taarinde e Bookar Njaay
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Bandiraaɓe heɗitiiɓe, yuppi yontere ndee ko Bookar Njaay. Oo noon yo suka taweteeɗo Baarñi (Dakaar) kono o nehii ko to wuro wiyeteengo Duungel (Podoor). Faandaare makko fof noon woni haɓaade waylo-waylo weeyo e battane mum e gure mum. Ɗum waɗi subaka kala omon yiilo joddaade e sukaaɓe hono makko mbella hirjindeɓe, mbella famminde ɓe caɗeele ɗe tuunde addata e gure men.
- E dow ɗum min mbaddi e makko yeewtere mbella faamde honno golleɗe lelorii. E holko nanniimo e ɗum
- Caggal nde keɗiɗen Bocar mamin kokkumon hirjino eko faati rafi Koronavirus
- Timminiren yeewtere mo Abdulaay Dikko waddi oo naalanke nootirtoo innde Kadiija Bah. O yimii « Kawral ».
Fulfulde faaminiinde
Ceerno Isaa Jalloh addi e damal fulfulde faaminiinde ko kelmere “laamu’’ holko fiirti ? holko sowii e kongol ngol ?


text:
Doggol e nder juuɗe laamu ko wayno kasoŋ maa walla ñaawirɗe e nder Moritani wonaa gadanol; sibu hay gooto yejjitaani yimɓe “islaamist” en nde njagga noo ɗo e dumunna ɓennuɗo e sahaa laamu mawuya nde.Ko e ñalawma naange e hoyre gooto e maɓɓe, dognaa e nder “pirisoŋ” mawɗo to.Ko arnooɓe juuraade mo ɓe, yantude e maalde waɗdaande e gollotooɓe e nder to, sibu nde o dogata nde, ko ɓurtungal e melfe e conci kidiiɗi o ɓoornaa e nder toon , o juuwi gardeeɓe e poliseeji fof, tawi oto ina fadi mo boowal e sokkii e mbolo, hay gooto wiyataa ma mi yiyi mo ɗo walla gaay!
Hay gooto kadi yejjitaani e sahaa maawuya, ofisee biyateeɗo Eli wul Dah no dogniraa e nder juuɗe ñaawoore faraysenaaɓe!
Ko maalde tan dogni oo siidi e nder ñaawirde nuwaasoot, etee so tawii lepte caɗtuɗe mbaɗetaake e joom mum en , jokkat tan.
Piyanɗe e nder Nuwaasoot
Hedde w6ɓo kikiiɗe ñalnde 7/04/08 :
Yimɓe heewɓe ceedtiima wonde piyanɗe nanaama e nder wuro Nuwaasoot, laawol fayde Nuwaadibu. Ina wiyee wonde waɗii maayɗe, tawi heen gooto ko polisiyee.
Hedde w22ɓo e h25 jamma ñalnde 7/04/08 :
Tele Muritani mawɗo o habrii e wonde polis yiytii e ñalawma he galle ɗo Siidi wul Siidinaa suɗii ɗo. Poliseeji ɗi e wonɓe nder galle to pellondirii ko juuti. E wiyde Rajo Muritani, waɗii maayɓe ɗiɗo : gooto e ownooɓe ɓe e polisiyee gooto, gooto e maɓɓe kamɓe ownooɓe ɓe gaañiima.
Tele o hollitii ko ina wona hojomaaji ɗiɗi, pellondiral ngal. Kamɓe polisiyeeji ɗi, eɓe uddi galle o haa e sahaa.
Pellondiral hanki : huunde soklinnnde
Subaka hannde (talaata 08 mars 2008), nde polis Muritani felliti naatde galle juuknoo gila hanki jamma, aɓe njaakorinoo tawde toon jihaadiyankooɓe. Kono, hay mbuubu ɓe tawaani toon : ɓeen ulliima e sooynde ndeke gila hanki ! Ɓe mbaali ndeke uddude ko huɓeere mehre; woni, tuuba leppii, liingel maayaani ! maayɓe ɗiɗo e gaañiiɓe 7.
So tawii ko ooɗoo polis halfinaa kisal Muritaninaaɓe, aɓe poti faayde, sibu no Siidi moccitorii ɓe nii e no ɓe ndonkiri marde goomuyel tokosel e nder hare, ina firta ko heewi.
Yo Alla danndu en e polis men.
Hanki 9-04-08, e winndannde men “pellondiral Nuwaasoot, huunde soklinnde”, en nduwinooma “yo Alla danndu en polis men”. Duwaawu o jaabaaka tawo, sibu hannde, e fawaade e kabaaruuji keɓ-ɗen, caggal tisibaar seeɗa, polis uddii galle gooto to leegal biyeteengal Sukuk to Liksaar.
Wonnoo e galle he ko sanɗaaji janngooji e Duɗal Lislaam Toowngal (ISERI). Caggal ɗum ɓe pelli ɓe. Sanɗaaji ɗiɗi piɗaa : biyeteeɗo Muhammed wul Ahmed Baabe (duuɓi 22) e Aali wul Mustafa (duuɓi 20). Ɓe njaggii toon yimɓe tato. E wiyde maɓɓe, sukaaɓe ɓe ina njokkondiri e salaafiste en.
Kikiiɗe hannde, Ardorde kisal Dowla o heptinii wonde ndeeɗoo fiyannde ko juumre. Ɓe njaafniima sibu suka gooto biyeteeɗo Muhammed wul Talebna sankiima heen.
Ɗum ina addana en jokkude duwaade haa hannde kadi : yo Alla danndu en e polis men ! Sibu ko wayi nii saabotoo ɗum ko kulol ɓurtungol e ŋakkeende teylaare
Maaruuf tawtii Shabarnoo
Soumis par admin le jeu, 04/10/2008 – 23:29.
Hannde (10-04-08), naange hoore kellew, Maaruuf wul Habiib, jahdiiɗo Siidi wul Siidinaa, biyetenooɗo woni ko Mali, jaggaama e mbeddaaji Nuwaasoot, to leega Bagdaad-Socogim PS. O jolnoo ko e taksi, omo ɓoornii melfe. Joom taksi o, nde yiyi mo tan jeertii, ari haa hedde sardiŋŋaaji Bagdaad ɗo (Centrale chinoise), dartii ngam habrude sehil mum gooto garde. Ndeen Maaruuf faayii ko jogorɗo nanngeede tan, sortii, dogi. Omo waɗnoo gaŋuuji, o itti o werlii, o wiicii ladde melfe ɗe, ɗo o wiyata omo jola e oto ɗo tan, tawi suka gorko gooto wiyii e makko teeɓ, tawi garde o yettiima, ɓe kaɓɓi mo.
O nawaa komisariyaa Socogim ɗo, o uddaa ɗoon hade makko naweede bannge goɗɗo.
Ina wiyee wonde kanko oo Maaruuf wonnoo mawɗo goomu salaafiyankooɓe warnooɓe tuubakooɓe Farayse e lewru desammbar saraaji Eeleega. Hannde, ina wayi no kamɓe fof ɓe nanngaama haa heddii Siidi wul Siidinaa ɓocciinooɗo kam ne naange e hoyre kellew e juuɗe poliseeji.
BAB


text:
Njaay Saydu Amadu: Hol ko foti wonde Mbaydi Yimiyankaagal Kesal
Caggal nde pulaar fuɗɗii huwtoraade alkule latin he maayirɗe sappannde 70, eɗen teskoo jime (poesie) he ɗemngal pulaar ɓeydiima saraade e yaajde no feewi. Ene jeyaa e lollinɓe jime pulaar, Njaay Saydu Amadu ganndiraaɗo Gelongal Fuuta. Kanko e Murɗo Joop, Kayya Joop e Ibraahiima Muktaar Saar, ngadii fiilde leppi jime taw ene yahdinaa e hoɗdu walla gitaar. Arɓe wattan ɓee kala njaɓɓi ko he teppe maɓɓe.
Hol mo woni Gelengal Fuuta?
Njaay Saydu Aamadu ganndiraaɗo waccoore mum “Gelongal Fuuta” jibinaa ko e hitaande 1958 e nder wuro wiyeteengo Jiinge Jeeri, e nder tunndo Ligisayba, falnde Kayhayɗi, to diiwaan Gorgol Muritani. Ko o jannginoowo. Caggal heblo ngo o waɗi to duɗal keblorgal jannginooɓe (ENI), o heblitaama kadi heblo seniingo to bannge ɗemɗiyankaagal ngam huɓindaade karallaagal njanngiin e ɗemngal makko neeniwal Pulaar.
Tuggude e hitaande 1983 fayde e hitaande 2004, o wonnoo ko e jannginirɗi ƴeewndorɗi Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije Ndenndaandi Lislaamiyankeeri Muritani. Hannde oo, ko o diisnondirteeɗo ko fayti e karallaagal jaŋde lesre to horirde falnde El Miina e nder Nuwaasot ( conseiller pédagogique à l’IDEN d’ElMina).
Gelongal Fuuta ko yimiyanke ŋana, ballifiiɗo jime keewɗe. Ene wiyee boom jime makko limooɗe mum en ene njaha e ujunnaaje. O wallifiima kadi 19 deftere tawa heen 8 muulaama njaltii. He nder heen wootere, nde tiitoonde mum ko: “Leƴƴannde e Yimiyankaagal Fulɓe Fuuta Tooro”, o mo yeewta heen ko yowitii he jime e jimɗi Fulɓe Fuutankooɓe, walla mbiyen Fulɓe Senegaal e Muritani, sabu o haaɗaani tan e Fuuta kono o balliima haa Ɓunndu e Jolof. Gila e jimɗi ganni, ko wayno pekaan, dillere, yela, walla leele, haa e jimɗi naalankooɓe hanki, ko wayno medda Jaañ en, e naalankooɓe hesɓe yimooɓe haa jooni. Heen fannu kala omo yeewta iwdi mum, hol to huwtortee e nde huwtortee walla hinnde huwtortooɓe ɗum; hol faayida mum he nder renno Fulɓe Fuutankooɓe?
He nder deftere he kadi omo jubbana en seeɗa ko fayti he yimiyankaagal kesal (poesie moderne). He mbeñdi naalankaagal ganni ngal, yimiyankaagal kesal ene laaɓndi karallaagal kono kadi ene wellitanaa mo woni kala. Tonngaaki he hinnde walla he dewbo walla gorko; loowdi mum kadi ene wellitii, kala toɓɓere nde neɗɗo welaa ene waawi wallifaade ɗum he yimre mum. Foti koko yowitii he diine, daartol, dawrugol, waajuuji aduna walla hirjinooji fayde he kala huunde; giɗgol, ekn…
Hol ko woni Yimiyankaagal Kesal e Hol ko Laaɓndi?
Yimiyankaagal ene naamnii (laaɓndii) karallaagal mawngal, teeyre e teylaare mawnde. Kala mo faayi yimre (poem) walla jimol (chanson), yo o ƴeew ɓonndu walla woyndu. Ɗuum firti ko so yimre ene fentee, yoo taw ko nde ɓolnde no ndiyam ɓonndu walla woyndu ni. Yimiyanke haanaani daraade tan wiya ene fenta ɗoon e ɗoon yimre, nde tawnoo kala mo woɗaaki ƴoogde he ɓunndu walla woyndu tiggundu, so reenaaki ƴoogata ko ɓakkere walla ndiyam nguddu ɗam, ɗam yarotaako. Yimiyankaagal ko maa teeya, weeya saatu nde jenngi, jeewi, yeewi walla nde terɗe ɓanndu fof cohani finnde, so nde welnde maa so nde mettunde.
Hol no Yimre Foti Siforaade
Yimre ene siŋkoree duƴƴe (rimes) tawa so a ndaarii ɗe, aɗa waawi heɓtin’de sifaa majje. Ɗeen duƴƴe ene mbaawi won’de duƴƴe cowe. Ɗuum woni yimre duƴƴiraande ɗiɗi-ɗiɗi aa-bb. Eɗe mbaawi won’de duƴƴe lommbe hono ni, abba walla lommbitte hono ni abab; e ɗe mbaawi jogaade mbaydi ngoɗndi ko wayno duƴƴe galɗuɗe (rimes riches),ekn.
Yimre ene naamndii kedeɓol (vers), ɗuum woni kelme deggondirɗe ɓetaaɗe. Yimre ene hatojini he kijjanɗe (syllabes). Kedeɓol fof hol no foti kijjanɗe ngoni he mum?
Yimre ene waɗanee galli walla mbiyen taƴe (Strophes). Hol no foti kedeɓi gallol fof waɗi?
Caggal nde Njaay Saydu haalani en darnde duƴƴal he nder yimre, o siftinii en kadi wonnde ɗo yimiyankaagal yahrata hannde ɗoo ɓuri yiɗeede ko nde yimiyanke o waasata teppaade he duƴƴal, ko yo o huwtoro kedeɓol jeytingol (vers libre) walla sinno ko ene mbiyen ɗum kedeɓol bellitiingol.
Yimre, e no Gelongal Fuuta wiy en, ene hatojini he mbaydi (forme) tawa so neɗɗo yiy ɗum ene heptina hayso o taraaki nde.
Yimre ene hatojini he loowdi (fond). Ɗuum woni kuɓindaagol tiitoonde nde e cañogol miijooji ɗi.
Njaay Saydu ene rokka en yeru he yimre mum katante.
Katante
Tijjanooɗo gila he duuɓi, jooni arii
Ittii yaw, haɗii koyeera, nana darii
Jaayre ngenndiyankooɓe laaɓnde, joom fiɓnde
Jooltoowo hujjaaji, mo yiilaaki innde.
Alla yiyii darnde maa, rokki haa timmi
Annabaaɓe ndenndi, nduwii, biyi e nde himmi
Nasrun, ko aan Alla tellinani ɓittaaɓe
Inta waɗmaa wonande añɓe wuttaaɓe.
Balloowo jaawɗo, hay sahaa, mo aamaani
Anniya maa laaɓii, hay gooto, humpaani
Hare ndimaagu tan, goɗɗum, a soklaani.
Ko aan woni e jaati ngatamaare tijjaande
Oornde kisal, jaaƴnde jeytaare sabbaande,
Yoo Alla won ballo, konunke tonngaaɓe
Taƴa tonngi, law, tonngitan maa monngaaɓe
Asamaan haa leydi wonta ƴellitaare
Annguɓe no baayeeji ceerta e leƴƴitaareKatante, Gelongal Fuuta
Ndee ɗoo yimre, hono no Gelongal teskiniri en ɗum nii, waɗi ko galli tati walla taƴe tati.
Gallol gadanol ngol waɗi ko kedeɓi jeetati. Gallol ɗimmol ngol waɗi kedeɓi tati. Gallol tataɓol ngol waɗi ko kedeɓi jeegom. Kedeɓi ɗii fof kawri ko 17. Gootol heen fof kadi waɗi ko kijjanɗe 12. So a ƴeewi kadi maa taw kedeɓi ɗiɗi fof njiidi duƴƴe (duƴƴe cowe) so wonaa he gallol ɗimmol ngol. Duƴƴe kedeɓi nay cakkitiiɗi ɗii, ko duƴƴe galɗuɗe mbiyetee


text:
Duuɓi ɗiɗi jooni, Google woni ko jarribaade otooji kattanɗi nawde koye mum en hakkunde otooji goɗɗi, ɗi coklaani konndireede. Miijo-ɗaa tan, ɗo njagguno-ɗaa e walaŋ oto maa, ina doga doole, tan ngoppaa, leƴƴitaa joɗnde (siis) njoɗi-ɗaa oo, poocco-ɗaa, mbiyaa « yo neɗɗo ngofƴo ɗoo seeɗa, ɓayri ina woɗɗi yettaade tawo !» Oto jokka dogdu, aan aɗa ɗaanii, ina reega hakkunde otooji, ina doga fotde 160km/w.
Duuɓi ɗiɗi jooni, Google woni ko jarribaade otooji kattanɗi nawde koye mum en hakkunde otooji goɗɗi, ɗi coklaani konndireede. Miijo-ɗaa tan, ɗo njagguno-ɗaa e walaŋ oto maa, ina doga doole, tan ngoppaa, leƴƴitaa joɗnde (siis) njoɗi-ɗaa oo, poocco-ɗaa, mbiyaa « yo neɗɗo ngofƴo ɗoo seeɗa, ɓayri ina woɗɗi yettaade tawo !» Oto jokka dogdu, aan aɗa ɗaanii, ina reega hakkunde otooji, ina doga fotde 160km/w.
So neɗɗo haalii ko wayi nii, maa heew yeddooɓe; walla wiyee woni ko e ruuytude. Wonaa koyɗol, sibu ɗoo e duuɓi 10, maa ɗum aaɓno, maa jiɗɗo kala waaw soodde oto konndiroowo hoore mum hakkunde otooji, ina ruppoo yimɓe, dartoo ɗo foti darteede, fokkita nde foti fokkiteede… tawa ko hakkunde wuro.
Hono ɗii otooji ina ngoodi jooni ko ina wona duuɓi ɗiɗi (2) to Dental Leyɗe Amerik : ko Google kadi miijii ɗum. Nde Google yaltini kabaaru jarribo mum ngoo e lewru oktoobar 2010, yimɓe fof mugaa Alla e haaweede. Ndeka hay gooto tinaano aɓe njogii otooji jeegom (6) biyeteeɗi «Toyota Prius» e « AudiTT » gooto. Nde kabaaru oo saaktaa tawi ɗii otooji jeeɗiɗi ndogii fotde 225 000 km, tawi heen 1 500 km, ko kañji nawatnoo koye majji, neɗɗo jillaani heen. Ɗi ndewii e laawol biyeteengol « Hollywood » to Los Angeles, e laawol « Lombard Street » to San Fransisco, laawol « Pacifik Road », laawol otorut Kaliforni takkingol Geec ngol.
“Google Aumomated Cars” (Otooji Google Nawooji koye mum en) nanndi ko e otooji ɗii fof, hay so tawii aɗi ceedtini, mbeeɓi heɓtinde hakkunde otooji, nde tawnoo aɗi njolni geɗe (kameraaji e anntenaaji) ɗi keewaani wonde e otooji gaadoraɗi ɗii.
E nder jarribo hee, otooji ɗii kala ngolloriima no haanirta nii, tee mbaawii waɗde ko foti waɗeede so woodii ko betti, ko wayi no neɗɗo jahroowo koyɗe tacciroowo ɗo fotaano taccirde, walla oto goorɗo laawol mum, walla guusngo bettungo … Tawaama konndiir majji ɓuri yuumtude e konndiir neɗɗo: waɗi noon ko neɗɗo dognoowo oto, yiyata tan ko bannge gooto (yeeso, walla bannge nano, walla bannge ñaamo, waawaa yeccitaade), kanji noon, aɗi njiya banngeeji ɗii fof e waktu gooto : yeeso, sawndooji, caggal, dow, les, alaa fof ko ɓoccittoo ɗi.
Firo : Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : SVM


text:
Go’o mee aadoranoo ko wonde ñalawma juulde liggotooɓe nde winndere ndee kala heɓtinani ɗum ngam fooftaade kono kadi mbele eɓe njuurnitoo ngonka maɓɓe to bannge jotondiral maɓɓe e ligginooɓe jom hoorejawɗeele en en. E aada, ɗoo e Muritani, liggotooɓe keewi ko yuɓɓinde seppooji, kollita heen hujjaaji mum en, mbinnda deftere tonngunde ɗiin hujjaaji, yettina ɗum Kaliifu laamu toppitiiɗo liggeey e gollingol.
Hikka noon ñalngu ngu ƴettii mbaadi kesiri wonande kam senngo sofereeɓe taskiiji (heewɓe heen nii liggantoo ko koye mum en) sabu ɓe pelliti ko salaade ñalnde heen liggaade, ɓe ndartini otooji maɓɓe, ɓe kaɗi kala yimɓe maɓɓe yiɗnooɓe liggaade gollaade, ɓe kaɗiri ɗum en doole.
Nii woni Nuwaasoot iiñti ñalnde heen nde wonde jolngo alaa, hedditii ko joginooɗo dawol fof, dawol mum telɓu sabu alaa ɗo jolaa etee won heen nokkuuji ina ngoɗɗondiri, njahrotaako koyngal. Ɗuum kadi huuftidini e wuro ngoo kala, sabu alaa leegal ngal geddere nde yettaaki. Kono ko teskini kadi e ndee dillere, ko banndiiji e saysayeeɓe naattii heen, coomii e dillere hee, ina njana e bitikaaji, paloo yimɓe ina teetta kaake mum en, ina mbaɗa geɗe tooñannge, geɗe bonɗe, ko wayi no jangol e yimɓe woɗɓe ɓe mbiyaani mbaɗaani, haa teeŋti e safalɓe woɗeeɓe, ina jippina ɗum en e otooji, leɓta ɗum en ekn.
Ina moƴƴi anndee hol ko saabii ndee dillere. E ko kumpiti-ɗen ko kuule ɗe laamu ƴettunoo ko yowitii e sarɗiiji jirlagol otooji e nder gure walla hakkunde gure, ko yowitii e burlugol jayli boɗeeji dow tali, kaalgol e telefoŋ tawa ina nanngi walaŋ walla waasde jayli oto maandinooji timmude ekn…, ɗum fof wonaano geɗe kese e sariyaaji jirlagol otooji, kono ko hesɗi heen ko ɓurtugol alamaanuuji pawaaɗi heen ɗii (ina yettoo heen sahaaji haa 20 000 mbuuɗu) e lajal pawangal heen ngal (ñalnde go’o mee) ko aldaa e diisnondiral e pelle sofereeɓe ɓee.
Ɓeen sofereeɓe noon ko ɓuri heen heewde njogii ko otooji ɗi timminaani ɗiin sarɗiiji, yoga heen nii ko limce, ko otooji defiiɗi kirakon yoga e miskineeɓe etee laamu majjaani ɗuum, walla nii ko kañum wellitnoo ɗuum. Kono noon heewɓe mbiyi wonde « laamu woni ko e ɓolde miskineeɓe haa daña kaalis no yuɓɓiniri memtagol doosgal leydi », sofereeɓe taksiiji noon mbiyi ko wonaa e keeceeje mum en ɗum hebori fafteede.
Ko teski-ɗen tan ko maa won balɗe ɗiɗi cofte e nder wuro Nuwaasoot ko ko leefi sabu sippiro sofereeɓe ɓee e baasgol laamu jooɗtoronoode ɗum e ronkere mum dartinde murto ngoo. Ko bettere mawnde wonande gollotooɓe politigi kala, hay jeyaaɓe heen e luulndo ngoo.
Dillere ndee ina janngina en tan wonde caɗeele nguurndam ɓesngu njettiima e nokku ɗo yimɓe ɓee muñtorii etee won e ceŋɗe ɓesngu kollirii wonde fiyakuuji mum en pattirtaa ɗum haŋkati hay gooto, wonaa pelle politigi wonaa senndikaaji, ko ɓe ndarantooɓe koye maɓɓe. Ndeen feere kadi hollirii ina jogii ngartam tawde wonii ko laamu wiynoo hebori siyneede ko go’o mee, wontii « reedu leliindu » haa nde laamu nguu ɗifti e liɓragol mum kala.
Gelaajo


text:
Ina waɗa sahaa, ndoogu feññina koode ɗe laaceeje juutɗe. Ko ɗe poti wonde ?
Ina waɗa sahaa, ndoogu feññina koode ɗe laaceeje juutɗe. Ko ɗe poti wonde ?
Hoodere laaciire, ko ɓooɗde ndiyam penndiɗam e punndi weeyo, rewata ko laawol mum keeringol, ngol jiida e laabi koode e tagopeeje, sabu ina waɗa sahaa ɓadoo naange tigirigi, sahaa goɗɗo woɗɗitoo nge haa wafoya.
Sahaa mbo laaciire roondii naage oo, diƴƴe punndi e gaasuuji ngonata ko e eggude nde, sabu nguleeki e henndu naange, ɗuum wontata laaci kii. Njuuteeki makki ina tolnoo e miliyoŋaaji 30 haa 80 kilomeeteer.
Laaciire ko hoodere waɗnde saayaande, hoore e laaci. Hoore ndee ko ndiyam penndiɗam ɓuri heewde e mum (hedde 50%) e huunde e gaasuuji penndiiɗi goɗɗi. Saayaande ndee ko gaas e punndi ndi naange laawi, waɗi saayaande mawnde e dow hoore hoodere ndee, ina tolnoo e 50 000 haa 250 000 kilomeeteer. Laaci kii ko tergal ɓurngal laaɓtude e juutde kadi ko gaasuuji e punndi.
Laaciire ina wirnoo duuɓi keewɗi hade mum artude, etee nde wonaa wootere, eɗe keewi e ndeer satonaange, ɓuri heen lollude ko wiyeteende Haalii, nde sakkitii yiyeede ko hitaande 1986, nde artoyta ko hitaande 2061, so gooto e men taganaama yiytude nde, tawata ko naywi, sabu ende wirnoyoo duuɓi 76, goɗɗe ina mbirnoyoo duuɓi 558 306. Ɓurnde famɗude ko wirnotoo ko duuɓi 3 e huunde.
Ndeento-ɗee faayondirde laaciire e koode ciirtotooɗe jamma, ɗuum wonaa koode nii ko kaaƴe ɓole.
Hammadi Jah (facebook)


text:
“« Dowla ina heɓtini, etee ina gaddii jeyi telɗuɗo tuugiiɗo e sariya lislaam, potɗo wallitde ƴellitgol faggudu e renndo leydi ndii ». Ɗum ɗoon noon firti ko kala jogiiɗo jeyi keeriiɗo keɓaaɗo e yonta sariya 60 139, hay so liggaaka e oon sahaa, kono « tawa batte golle jiytiniiɗe ina tawaa heen » oon jeyi ina heɓtinaa.”
“« Dowla ina heɓtini, etee ina gaddii jeyi telɗuɗo tuugiiɗo e sariya lislaam, potɗo wallitde ƴellitgol faggudu e renndo leydi ndii ». Ɗum ɗoon noon firti ko kala jogiiɗo jeyi keeriiɗo keɓaaɗo e yonta sariya 60 139, hay so liggaaka e oon sahaa, kono « tawa batte golle jiytiniiɗe ina tawaa heen » oon jeyi ina heɓtinaa.”
Sariya mo toŋ 83 127 ñalnde 5 suwee 1983 jowitiiɗo e juɓɓitingol leydi e sifaa jeyi mum.
Goomu kooninkeewu ndaraniingu kisal ngenndi (CMSN) renndii e tee hawrii ; Hooreejo CMSN, mawɗo dowla, ina laawɗina sariya garoowo oo :
Kuulal 1 : Ko Dowla jeyi leyɗeele leydi ndii kala. Kono muritaninaajo kala, ko aldaa e paltoor gooto, ina waawi jeyde heen taƴre, so rewrii laawol.
Kuulal 2 : Dowla ina heɓtini, etee ina gaddii jeyi telɗuɗo tuugiiɗo e sariya lislaam, potɗo wallitde ƴellitgol faggudu e renndo leydi ndii.
Kuulal 3 : Tippudi jeyi leydi ngaadanteeri nattii rewde laawol.
Kuulal 4 : Kala hakke jeyi mo wonaa jeyi neɗɗo keeriiɗo walla jeyi njuɓɓudi, tawi ina laaɓti heɓraa ko golle ɗe sariya yamiri, hiisetee ko oon jeyi woodaani.
Kuulal 5 : Jeyuuji leydi binndaaɗi e inɗe won ardiiɓe e hoohooɓe won ɗeen dente, kiisetee ko jeyi denndaangal yimɓe jeyaaɓe e ɗeen dente.
Kuulal 6 : Hakkeeji jowitiiɗi e jeyi denndaaɗo keɓaaɗi gila e sariya gadiiɗo oo, tawi noon ɗum toɗɗii tan ko leyɗeele demeteeɗe, kiisetee ko jeyi mo kala jeytoranooɗo e peewnugol leydi ndii gila e fuɗɗoode, walla kam ballitɗo e duumagol golle e dow leydi ndii, ndenndi.. Moni kala ina jogii hakke ɗaɓɓude peccitagol leydi ndii. So nanondiral peccitagol ngol dañaaka, ko laamu foti feccitaade leydi ndii so tawi deeƴre nder renndo hee ina ɗaɓɓi ɗuum.
Kuulal 7 : Gullitaali dente ko feewti e leydi njaɓetaake e nder ñaawirɗe. Maa ñaawirɗe gullitanooɗe ɗee ƴettu jamirooje keeriiɗe mbele geɗe baaɗe noon jettinanooɗe ɗum en, ɗe cuwaano tawo ñaaweede, ina momtee e defte ñaawirɗe ɗee. Sariyaaji taƴɗi ɗuum walla ñaawooje ngool muumtugol mbaawaa ruttaneede.
Kuulal 8 : Kasdi leydi, no waawi siforaade kala, ina haɗaa so tuugaaki e sariya lislaam. Alaa waawɓe nanondirde hakkunde mum en ngam luulndaade ngalɗoo kuulal parlingal e yimɓe fof.
Kuulal 9 : Leyɗeele « diiwtuɗe » njeyaa ko e jeyi laamu. Hiisortee leyɗeele « diiwtuɗe », ko leyɗeele ɗe meeɗaa golleede walla so meeɗii golleede ne, alaa batte jiytiniiɗe kollitooje ɗuum.
Iwgol hakke jeyi sabu cooygol (indirass : waasde remeede) ina waawi toɗɗaade gidinooɗo jeyde oo, walla ronooɓe mum, kono toɗɗaaki mahaaɗe binnditaaɗe.
Kuulal 10 : Leyɗeele ɗe sariya mo 60 139 ñalnde 2 ut 2014 hiisotonoo e jeyi laamu, haa jooni ina kedditii e jeyi laamu ; kuule 12 e 13 cifaaɗe les ɗee ina parlii e majje.
Kuulal 11 : E fawaade e sarɗiiji ɗi sariya lislaam toɗɗii, leydi ndi hoɗaaka kala ko jeyi laamu.
Kuulal 12 : Kala jiɗɗo rokkeede leydi ndi laamu jeyi, foti tawo ko ɗaɓɓirde ɗum luɓal ; luɓal ngal wontata panndungal, jeytee e jeyal joom mum, ko caggal nde dokkaaɗo oo gollii leydi ndii e tuugaade e deftere sarɗoore dokkal ngal, walla so ɗum waɗii, waɗee e nder kaayit luɓal ngal.
Kuulal 13 : Gollaade leydi kiisaandi e jeyal laamu ko adii nde jaɓantee luɓal tawo, addantaa baɗɗo ɗum oo dañde hakke jeyi e leydi ndii. So ko wayi nii jolii, Dowla ina waawi heɓtude lowre ndee, walla laawɗinana golliiɗo oo. So tawii leydi ndii heɓtaama, alaa ko joom mum lomtinantee, so tawii alaa ko tawaa e nder lowre ndee, ko wayi no ko aawaa, walla mahdi walla gollirɗe. So tawii noon won ko tawa heen, kanko jooɗiiɗo e leydi hee, maa o lomtinanaama fere makko, so tawii kay ɓuranaani mo firtude walla ɗoofde ko o aawnoo koo, walla ko o mahnoo heen koo, ko kaŋko defii fere mum.
Ko waawi heen wonde fof, e tuugnaade e sariya lislaam, ko lomtintee koo teskotoo tan ko kuutorɗe baawɗe naftoreede caggal nde mahdi ndii firtaa.
So tawii nanondiral dañaaka e njaru ko lomtintee koo, ko ñaawirde siwil taƴnde sañ haala kaa dottata njaru ko foti lomtineede koo, caggal nde diiwaaɗo e leydi ndii wullitii.
Kuulal 14 : Ngam hisnude hakkeeji mum jeyi leydi, Dowla rewrata ko e njuɓɓudi laamu. Jiɗɗo yedditaade ɗum kala foti ko wullitaade to ñaawirɗe, adda seedamfaagal kollitoowal wonde leydi pooɗondirteendi ndii jeyaaka e jeyi laamu. Wullitaango ngoo rewata laawol tan ko maa hormoo lajal lewru caggal nde jooɗiiɗo e dow leydi hee ɗaɓɓiraa yo ummo e dow mayri. Gullitooɗo caliiɗo oo, jogii ko lajal lebbi ɗiɗi ngam hollirde dalillaaji mum. Ngalɗoo lajal daaƴowal haala kaa waawaa dirtineede. Ñaawooje taƴanaaɗe gullitaali mbaawaa ruttaneede (waɗaneede “appel”). Ɗaɓɓugol pirtugol ñawooje peewtuɗe e ɗeen kuule yowataa ñaawoore ndee (kuulal ngal dogata ko haa nde sariya oo taƴi fof).
Kuulal 15 : Kala ɗo njuɓɓudi jooɗii ngam heɓtinande yimɓe teelɗuɓe hakke mum en e jeyi leydi, Dowla ina foti joofeede heen no tergal ngal haala kaa toɗɗii. Kono oon sarɗi farlaaki so tawii laamu rokkirnoo leydi kaleteendi ndii ko pandungal.
Kuulal 16 : Ñaawirɗe poti hollirde ko taƴaani sañ kala gullitaali jowitiiɗi e leydi jeyi laamu.
Kuulal 17 : Gooto fof, so laamu walla so pooɗaniiɗo leydi ndii ina waawi umminde geɗal keeringal jowitiingal e jeyi laamu leydi. Hay ñaawoowo ina waawi, e fawaade e feere mum kañum e hoore mum, umminde haala kaa. So tawii nanondiral heɓaaka, ñaawoowo oo foti ko yowde ñaawoore ndee, ɗaɓɓira ñaawdooɓe ɓee yo ndutto to ñaawirde taƴnde sañ ñawndude ngaal luural gadingal.
Foti wullitaade to ñaawirde tottitaande ñaawoore ko yowitii e jeyi leydi laamu, ko garɗo wullitaade oo.
Kuulal 18 : Ñaawoowo gullitaali foti haaɗde tan ko e haalde mbele leydi ndii ko laamu jeyi ɗum, walla jeyaa ɗum. So tawii wonaa laamu jeyi leydi ndii, omo haɗaa ñaawde jogiiɗo hakke e jeyi leydi hee, walla nii sifaade ɗum, hay so e ɓaartingol e innde joom mum.
Kuulal 19 : Ñaawooje taƴaaɗe ngam siynude kuule 14 e 17 gonɗe dow ɗee, mbaawi farlaade e laamu tan ko so tawii laamu ina tawtoraa ñaawoore ndee, walla joƴƴiniino binndol mum ko yowitii heen.
Kuulal 20 : Luɓe leydi njaajndi mbaawata rokkireede tan ko so tawii golle ganniyiiɗe waɗeede heen ɗee maa njogo batte maantinɗe to bannge faggudu e renndo, tawi kadi nafoore jojjunde gollooɓe tokosɓe ina teskaa.
Kuulal 21 : Hakke jeyi waawaa falaade ummanagol eɓɓooji nafoore ngenndi walla diiwaan; ko noon ne kadi fotiraani faloraade jaajtingol gure. Alaa baawɗo farlinde e neɗɗo goppugol hakke mum e jeyi, so wonaa tawa ko e nafoore ndenndaandi, tawa kadi joom mum ina lomtinana ko yerondiri e ɗuum.
Kuulal 22 : Kala woyndu e fooraas kiisetee ko nafooje e kuutorɗe ndenndaandi so wonaa tawa ɗi ngoni ko nder jeyi teelɗuɗo.
Kuulal 23 : Hakke mo cahe dowri njogii e jogaade nokkuuji hurum ina reenaa. Sifaa no ɗum foti reenireede maa joofe e nder sariyaaji.
Kuulal 24 : Farlinaaka e hakkeeji teelɗuɗi keɓaaɗi e won e leyɗeele, no ɗi ciforii kala, winnditeede.
Won ɗiin fannuuji eggugol jeyi feewde e juuɗe goɗɗe, ɗi huunde e mum en limtaa e nder sariyaaji jeyi leydi, alaa e sago mbinnditee.
Kuulal 25 : Hakkeeji ɗi keɓraaka luɓal pandungal, ina poti yuurniteede to bannge njuɓɓudi laamu ko adii nde mbinndittee.
Kuulal 26 : Taƴi sañ ñaawde gullitaali feewde e leydi laamu ko ñaawirɗe “chambres mixtes” e nder ñaawirɗe diwanuuji. Sarɗiiji laabi ñaawirɗi gaadoraaɗi ko kañum en tan ciynetee, so tawii kay ɗi luulndaaki sarɗiiji cifaaɗi dow ɗii.
Kuulal 27 : Ko sariya lislaam sarɗata ñaawooje jowitiiɗe e jeyi leydi so tawii kay ɗum taƴaaka e nder ooɗoo sariya.
Kuulal 28 : So lor ɗaɓɓii, maa dekereeji ƴette e nder batuuji hilifaaɓe (Konsey Ministeeruuji) carɗooji mbaadi ciynugol ooɗoo sariya, pirtuɗo, lomtii sariya mo toŋ 60 139 ƴeftaaɗo ñalnde 2 ut 1960.
Kuulal 29 :Oɗoo sariya maa bayyine e sifaa keñoraaɗo, oo siyniree no sariya dowla nii….
Waɗaa ko ɗoo e Nuwaasoot ñalnde 5 suwee 1983.
E innde Goomu kooninkeewu ndaraniingu kisal ngenndi (CMSN), Lietnaa Kolonel Mohammed Khuuna wuld HAYDALLA.
Fulo Maamuudu Haaruuna e Bookara Aamadu Bah


text:
3
Haala gartol Joomiraaɗo
1 Sakiraaɓe am horsuɓe, ɓataaki ki woni ɗiɗaɓi ki mbinndanammi on. E ley ɗiɗi ɗiin fuu, miɗo filoo miccinde on kabaaru o, faa hakkillooji mooɗon ɓeydoo miilaade ko laaɓi. 2 Miɗo yiɗi miccinde on haalaaji ɗi annabaaɓe seniiɓe kaalnoo arande, kam e yamiroore Joomiraaɗo meeɗen kisinoowo en nde nulaaɓe mon njanngini on. 3 Artee anndude ɗum ɗo: e balɗe cakitotooɗe ɗeen, jalnortooɓe yimɓe jokkuɓe muuyɗe terɗe muɓɓen ngarowan. Ɓe njalnorto on, 4 ɓe mbi'a: «Noy amaana gartol makko oon laatorii? Sabo gilla maamiraaɓe men maayi faa joonin, huunde fuu ina worri e alhaali muuɗum hono no worrunoo gilla e fuɗɗoode adunaaru ni.» 5 Iɓe anniyii yeggitinde Laamɗo tagirii kammu e leydi fuu konngol muuɗum. Illa ko ɓooyi o tagirii leydi ndi ndiyam, ndi yaltii ley ndiyam. 6 Katin du, Laamɗo halkirii adunaaru ndu ndiyam nde waɗunoo ilam tuufaandu. 7 Wo e konngol makko ngool du, kammu e leydi ɗo ngonɗen e muuɗum joonin ndesanaama yiite faa nyannde darngal. Wakkati oon yedduɓe Laamɗo ɓeen kalkete.
8 Sakiraaɓe am horsuɓe, taa njeggiton goonga gooto o: to Joomiraaɗo, nyalooma gooto ina wa'i hono no duuɓi ujunere ni, de duuɓi ujunere du ina nga'ani mo hono no nyalooma gooto ni.* Jabuura 90.4. 9 Joomiraaɗo hanndintaa tabintinde amaana muuɗum no yimɓe woɓɓe miilortoo ni. Wo o munyanɗo on tan, sabo o yiɗaa fay gooto halka. Ko o yiɗi dey, yimɓe fuu ngarta to makko, tuuba. 10 Ammaa nyannde gartol Joomiraaɗo ndeen juhan en hono no gujjo juhirta ni. Wakkati oon, kammu o timmiran sawtu mawɗo. Kulle kammunkooje fuu kalkan ley yiite. Leydi ndi e golleeji gonɗi e muuɗum fuu ɓanginte, caree.
11 Ndelle si tawii ɗum fuu hono noon ɗum halkirta, ina tilsi njokkon laawol ceniingol, mbuurdon e kulol Laamɗo! 12 Ina tilsi laatoɗon heɗiiɓe nyalaande Laamɗo ndeen, laatoɗon filotooɓe nde wara law! Nyannde ndeen, kammu huɓɓan halka, kulle kammunkooje fuu taayan ley yiite. 13 Ammaa eɗen keɗii ko Laamɗo aadii: kammu keso e leydi keyri ɗo fonnditaare tawetee.† Esaaya 65.17, 66.22, Holleede Yuhanna 21.1.
14 Ndelle, sakiraaɓe am horsuɓe, e ley ko keɗiɗon kulle ɗeen ɗuum, tinnee faa Joomiraaɗo tawa on e jam, tawa on ngalaa tuundi, on ngalaa laru. 15 Paamon munyal Joomiraaɗo meeɗen ngaal ina hokka on laawol heɓude kisindam. Noon sakiike meeɗen Pool korsuɗo oon winndirani on, no Laamɗo hokkiri mo hakkilantaaku ni. 16 Ley ɓataakiiji makko ɗiin fuu, imo winndira hono nii dow haala kaan. Ɓataakiiji makko ɗiin ina njogii haalaaji ɗi maanaa muɓɓen tiiɗi faamude, ɗi yimɓe famɗuɓe jannde e ɓe ngalaa semmbe ley goonɗinal mbaylitata maanaa muuɗum. Wo hono noon du ɓe ngaɗirta e nokkuuje goɗɗe ley Binndi ɗiin. Ɓe ngaddanan ko'e maɓɓe halkere.
17 Ammaa onon sakiraaɓe am horsuɓe, sabo on kumpitaama ɗum gilla joonin, ndeentee taa bonɓe ɓeen njaara on e majjere muɓɓen de ceedon e semmbe mon ley goonɗinal. 18 Mawnon e anndude Joomiraaɗo men Iisaa Almasiihu kisinoowo en, mawnon e moƴƴuki muuɗum. Teddeengal woodan mo gilla joonin faa abada! Aamiina.


text:
E ɗii duuɓi ɗiɗi haa tati cakkitiiɗi, yimɓe heewɓe e nder Nuwaasoot ina ngoytoo wondude e ñakki nder galleeji mum en. Hol no koɗo jaroowo ƴiiƴam haɓortee ?
E ɗii duuɓi ɗiɗi haa tati cakkitiiɗi, yimɓe heewɓe e nder Nuwaasoot ina ngoytoo wondude e ñakki nder galleeji mum en. Ñakki ko koowoyon ciiɓotookon ƴiiƴam, mettukon haɓde, ñookotookon e mbalndi neɗɗo, ina padi haa leloo ngam siiɓaade ƴiiƴam mum. Oo teskuya noon haaɗaani tan e Nuwaasoot, sibu Farayse ina teskii e ɗii duuɓi 2 ɓennuɗi, ñakki ɓeydiima heewde e leydi hee (e nder winndere ndee e sifaa ɓurɗo yaajde) hakke laabi laabi tati, ɗuum ko wonanade anndaaɓe ɓee tan !
Ko goonga nii, ɗe mbarataa, ɗe ñawnataa ɓalndu neɗɗo, kono aɗe owna hakkillaaji. Kala wonduɓe heen ceertat e ɗoyngol, ɓerɗe mum ceerataa kadi e daraade.
Ina sikkaa ine e jeyaa e ko addani ɗi ɓeydaade saraade, yah-ngartaa yimɓe, sibu ñakki ndiwataa, toŋƴotaaka, ŋaayat tan. Ɗum noon ko yimɓe ndoondotoo ɗi. Ɗi ɓuri horsinde ko comci niɓɓi gulɗi, ɓurɗi heewde taweede e kaake ɗannotooɓe walla e comci tunwuɗi, maa walla e jipporɗe e daabaaji jolnooji yimɓe (biisuuji, laaɗe njoorndi ekn…). Feccere otelaaji Farayse meeɗii heɓde ɗi. Baasal kadi ina jeyaa e ko ɓeydi ɗum, sibu joomum en heewde ko kocci kaake berlaaɗe ngam huutoraade ɗum en. Kono opitaaluuji e sinemaaji e ekkolaaji ndaɗaani heen.
Ñakki ko koowooje metteɗe haɓde sibu cuuɗotoo ko e nokkuuji ganiiɗi. Kono ɗi pawti heen kadi tiiɗde wonki e woowtude yoga e posone koowooje, sibu yoga heen (9 nder 10) mejataaɗi nii, nafataa e majji hay huunde. Yanti heen, Alla ina waɗi e ñaaki kaawis : njogoram ngori kii wayi seeɓde ko no meselal nii, ɗo heɓi e ɓalndu njarli kii fof ñippat heen, woppa heen kañtuli keewɗi, jibinoyooji ɓikkon keewkon.
Ɗum noon feere wootere kaɓgol e majji ɓurnde yuumtude, tawi kadi heewaani tanaa posoneeji, ko idii fof ko humpitde yimɓe ɓee e anndinde ɗum jikku kullel ngel, yanti heen ko hoolkisaade kaake mum caggal ɗanngal, e aadoraade ƴeewtaade mbertateeri. Ñaaki wayi ko no cumu nii, so yeebaama haa jaɓii, haɓde e mum ina metti, ɗum woni, so woppaama haa yeñii no feewi, ine metti haɓde. Ko waawi heen wonde fof ko hare naamniinde muñal no feewi. Feere woɗnde yuumtunde waawnde huutoreede ko nguleeki e ɓuuɓol.
Bookara Aamadu Bah


text:
Wuro Siñcaan Njaakiri, e ballal Geno yuɓɓinii ñalɗi ɗiɗi pinal pattamlami ñalnde 28 e ñalnde 29 lewru juko hitaande 2013. Ñalnde 27 ndee waaldaa ko jamma gunndabi. Gooto fof ena heppani puɗal naange ngam yiyde ko ŋarɗi e nande ko weltinta fittaandu, deeƴnata hakkille. Kewuuji ɗii mbaɗi ko to duɗal wuro ngoo.
Ñalawma gadano oo, golle ɗee nguddiraa ko quraana tedduɗo. Nde janngoowo quraana oo joofni, rewi heen ko konngol bismaango Arɗo-dipitee Siley Aali Abdul Aali Bah.
Wuro Siñcaan Njaakiri, e ballal Geno yuɓɓinii ñalɗi ɗiɗi pinal pattamlami ñalnde 28 e ñalnde 29 lewru juko hitaande 2013. Ñalnde 27 ndee waaldaa ko jamma gunndabi. Gooto fof ena heppani puɗal naange ngam yiyde ko ŋarɗi e nande ko weltinta fittaandu, deeƴnata hakkille. Kewuuji ɗii mbaɗi ko to duɗal wuro ngoo.
Ñalawma gadano oo, golle ɗee nguddiraa ko quraana tedduɗo. Nde janngoowo quraana oo joofni, rewi heen ko konngol bismaango Arɗo-dipitee Siley Aali Abdul Aali Bah.
E nder konngol makko, o adii tawo ko bismaade jamaanu ngarngu nguu e nder wuro Siñcaan Njaakiri:
“Banndiraaɓe, sehilaaɓe, hoɗɓe tedduɓe, e innde am, e innde ɓesngu Siñcaan Njaakiri e kuuɓal, emin mbiya on, onon woppuɓe haajuuji tiiɗɗi e hammeeji jojjuɗi, taƴi jolɗe ngam arde nootitaade e noddaango Siñcaan Njaakiri, bismilla mon e wuro men, bisimilla mon e nder ɓerɗe men. Paamee ngon-ɗon ko e nder galleeji mon, e nder ɓesnguuji mon. Ko on weertanaaɓe jeese e leece”.
Caggal bismaango ngoo, kanko Siley Aali, o jokki ko e faamnude no wuro ngoo hoɗiri e hitaande 1910, gila e galleeji 12 walla 13 gummorinooɗi to wiyetee Palel Fulɓe sara Kayhayɗi haa e ko addani ɗi maantaade nokku oo e hoɗde ɗoon to bannge durngol e to bannge remru. Haa hannde, e wiyde makko, koɗi e Siñcaan Njakiri ko ɗiiɗoo cuuɗi fulɓe: Njaakirinaaɓe, Bunngunaaɓe, Nduwetɓe e Hooƴonaaɓe. Hoɗni Siñcaannaaɓe ɗoon walla rokki ɓe nokku oo ko biyeteeɗo Bees Aamadu. E oon sahaa ko oon laaminoo falnde Kayhayɗi ndee(chef de canton de Kaedi).
Caggal Siley Aali rokkaa konngi ko arnooɓe e inɗe gure mumen walla yimɓe teskinɓe arnooɓe e teelal, nootitaade e kewu nguu. Ko ɗoon professeur Huseyni Hammadi Kaŋŋe Jallo, rokkaa konngol sabu mum wonde jibinannde wuro, ganndo ganndal toowal e fannuuji ceertuɗi, jiilooɗo e nder leyɗeele keewɗe ɓamtiiɗe, jahruɗe yeeso. Haala makko, kanko Huseyni, juutaani no feewi. Ko waajo feewde e renndo ngoo o ɓuri teeŋtinde:
“En njettii, kadi en nduwaniima ɓeeɗoo sukaaɓe adduɓe ngoo miijo, dadiiɓe kadi haa ngo jibini ɗiiɗoo ñalɗi. Wuurtinde ko jeyi e nder nokku mum ena moƴƴi no feewi sabu neɗɗo yo yiɗ hoore mum, yo teddin ko jeyi. Neɗɗo mo daranaaki ɗeen geɗe dowrowe, wonata ko deftotooɗo e nder sahaa mum. So ɗum ɓennii ena moƴƴi kadi nde mbaɗtaten hakkille e baylagol jamaanu nguu e ɓosgol sahaa oo woto en keedde caggal, ɓooyen huutoreede. Mbaɗten hakkille e geɗe ɓamtooje haa teeŋti to bannge faggudu e nder nokkuuji men. Mi hesɗitinii salminaango e bismaango feewde e hoɗɓe arɓe ɓee. Yo Geno yoɓ ɓe moƴƴere. On njaaraama!”.
Ko ɗoon, caggal konngol ngol, golle ñalɗi ɗii to bannge pinal puɗɗii. Seppo ganni, holliroowo remru adii e dingiral. Jabboowo, luwoowo, gaawoowo, bekkoowo, demoowo, kiwoowo, coñoowo, doɓtoowo e dimndoowo ngari ena ndeggondiri, luurdaani. Nde ndema gasi hollireede ko ngaynaaka lomi yolnde. Rewɓe fulɓe ñaantiiɓe haa njooɗi, suɗiiɓe cuɗaari laaɓtundi, ngari ena njima njimri ɓooyndi sanne. Ɓeeɗoo mbeelnii ko ɓirduɗe e daɗi. Ɓeya njogii ko jaɓɓorɗe e lalorɗe. Ɓeyatoo ndoondii ko cupporɗe, kore ɓetirɗe e butelaaji nebam sirme ko jiidaa e heednaaɓe e sumalleeji, boloŋaaji e burle. Bannge funnaange dingiral ngal ngoni toon ko kagguuji e ngaafuuji hanki gila nde diwaaji njolaani. Ko ɗoon njiyataa cawɗi kuusaaɗi, peewniraaɗi guri borti kecci, ɗaati haa nanndi e wiro hartaako. Hoɗɓe ena ngoni e njeeɓeegu, kaawisaaji e najooje ena curi ɗumen no cefre baali tan haa ƴaro nayi naati dingiral. Wonti hankadi, ngoppee suka, ndaaree yumma mum. Oo fannu coftal ɓalli heewaano yiyeede e nder dingire Pulaagu. Aynaaɓe ɗiɗo poɓɓii, ɗiɗo cawndii, nayi, biigi, gayi ɓuji, kalhali e garbaaji e gooleeje coorondiri, dingiral iirti haa punndi ruuki haa yimɓe majjondiri. Taasoor Labbo e Sammba Jombolo ndonki nanngude koye mumen, gooto fof yahri bannge. Gadano oo jogii e saawaali, yimi jotondiral hakkunde pullo e labbo. Ɗimmo oo tanndini hoɗdu, nanngi e tufnde fantaŋ haa juuti wayli leeɓol, jolti e njaru, jarfi rewɓe fulɓe e worɓe fulɓe haa ɓalli ngulli. Ko daande tiisubaar dartini golle ɗee.
Kikiiɗe, ko fannuuji tati mbaɗaa: dognirgal pucci, ɗaɗndu gelooɗi e fuku koyɗe hakkunde sukaaɓe Ɗalhaya e sukaaɓe Siñcaan. Ɓe mbaɗaani kippuuji, ɓe njillondir, ɓe peccitii e senngooji ɗiɗi. Ko e oon sahaa goomu pinal Seyyeen wuro Moolo yettini nulal feewde e Siñcaannaaɓe. Ɓe kaali, ɓe mbaɗi jime paayodinɗe. Jamma oo ko yeewtere Habii Muusaa Bah. Tiitoonde mayre ko nafoore jaŋde. Habii Muusaa ko jannginooɗo engele to gootal e duɗe hakkundeeje Kayhayɗi kadi ko o pulaariyanke teskinɗo. O haalii ko jaŋde nafata, no jannguɗo waydata e mo janngaani, o waɗtondirii ko waɗde wasuyaaji feewde e ɓesngu Siñcaan nde waɗtata semmbe mum e jannginde ɓesngu mum. Ko yeewtere ndee uddi golle ñalawma ɗee.
Ñalnde 29 ndee, golle ngudditiri ko ƴaro baali. Agaaɓe, ɓe caayaale leltiiɗe, jeesaaɗe haa ɗaati, gujaaɗe haa neyɓi, ngari ena ɓoornii kartaaji, ena piilii taggaaji. Gooto fof ena rewnii jawɗi peewɗi e damɗi baali dawnaaji walla ngafeeji. Ɓe ngarnoo ko ƴeewtaade no dingiral ƴaro ngal siforii gila e beeyni ɗii no kaɓɓiraa haa e no pijirlooji ɗii ndarorii. Baali ɗii ngaraani tawo, ɓe ɗaldi ɗi ko ɓoraaji maɓɓe. Ɓooytaani daaɗe marañ ndilli bannge funnaange, hakkillaaji keedti toon. Ko Jibi Maamuudu Soh, Daawda Abuu Bah e Aadama Bah, agaaɓe yontaaɓe e nder nokku oo, ngoni e arde. Ɓe njoliri gooto-gooto. Kamɓe tato fof kadi, ɓe jeyaaɓe ko e wuro Siñcaan ngoo. Agaaɓe heddiiɓe ɓee fof, ngummorii ko wuro Agriis, funnaange Siñcaan. Ko Usmaan Umaar Bah e wondiiɓe mum. Baali peewɗi, payɗi njiyaama e oon beetawe haa mawɓe yahnooɓe hankadi haa ɗeɓi yejjitde ngaynaaka no wayatnoo, murti haa won e heen naati e dingiral ena ngulla, tinaani.
Nde ƴaro ngoo gasi ko Demmba Sanngoot yeewtani yimɓe ɓee golwole baɗnooɗe e nder diiwaan Boosoya e worɓe jaambareeɓe waɗnooɓe ɗeen ñalaaɗe. Yimɓe fof mbeltii. Demmba ko suka maabo cafɗo lamɗam, baawɗo konngol, jiɗaaɗo e nder ooɗoo sahaa. Nde o gasni ko debbo gawlo ena wiyee Jeynaba Gawlo Ñaŋ to Jowol rewo, juttiri mo daande nde waɗtaaka ndiyam. Tuugnorgal ñalawma ngal kadi ko ɗoon haaɗi. Gooto fof fayti galle njaatigi mum, fooftoyii.
Golle ɓamtoyi ko jamma, caggal kiraaɗe. Jeewte tati e tinndinoore njuɓɓinaama e oon jamma:
– Yeewtere Hammadu Abuu Soh, ndeen fayti ko e diine.
– Yeewtere Mayram Sammba Bah, ndeen fayti ko e ñawu mbiyeteengu sidaa nguu.
– Konngol Gelongal Fuuta lollirɗo Njaay Saydu Aamadu. Njaay Saydu Aamadu adorii tawo ko njettoor fayde e sukaaɓe wuro ngoo, caggal ɗum o naatani darnde nde suka foti daraade e nokku mum e nder sahaa mum. O wattindorii ko waɗde wasiyaaji tati paytuɗi e dental, jaŋde e golle.
– Wattindii waɗeede e oon jamma ko tinndinoore fattamlamre nde tiitoonde: aadaaji ɓooyɗi e kesam-hesaagu.
Ñalɗi Siñcaan mbaɗii faayiida sanne sabu ɗi mbaɗii jaŋde, ganndondiral, gostondiral miijooji e mbelemma. Pulaagu nootiima Siñcaan no feewi. Ena jeyaa e gure nootitiiɗe: Ligisayba(yimɓe 30), Njokkudi, Ngappugu, Agriis, Deysarak, Jaaɗulo, Moonngel, Seyyeen wuro Moolo, Seyyeen Gababe, Cuuc, Sey Nimaadi, Seenoyel, Ɗalhaya, Maafoondu, Loƴol, Wuro Mbaayɓe, Marayse, Jiinge (yimɓe 16), Lobbudu, Awoynaat, Seyriib, Caalon Kelle, Lemuud, Jowol e Kayhayɗi ko jiidaa e jibinannde wuro ngoo ummoriinde to nokkuuji goɗɗi. Yoga heen ko ɗoon mbaalti ñalnde 27 ndee. Rajo Gorgol ne ɗawaani Siñcaannaaɓe e bannge ngo heediri oo. Ngo neldi ko Bah Sammba Haaruuna e Alhajji Suraa Gey ngam humpitde ɓe ndañaano tawtoreede kewu nguu no ñalɗi Siñcaan Njaakiri njahrunoo. Taasoor Wañ, Sammba Jombolo, Demmba Sanngoot, Mamma Baylel Faal e Jeynaba Gawlo njeyaa ko e jirwinɓe ñalɗi ɗii.
Gelongal Fuuta lollirɗo
Njaay Saydu Aamadu


text:
Manndelaa kam fof e dañde ko hay gooto meeɗaa dañde, gila fuɗɗoode haa wortorde, so aduna fof mantude ɗum, dowlaaji e jom doole en ina njetta ɗum, ina mahana ɗum nanndollaaji (statues), ina ndokka ɗum njeenaaje, takkana ɗum galaŋuuji, ina inniri ɗum ujunnaaje ujunnaaje ekkol e duɗe jaaɓihaaɗtirde e laabi e boowe, e juɓɓule goɗɗe e nder winndere ndee…
Manndelaa kam fof e dañde ko hay gooto meeɗaa dañde, gila fuɗɗoode haa wortorde, so aduna fof mantude ɗum, dowlaaji e jom doole en ina njetta ɗum, ina mahana ɗum nanndollaaji (statues), ina ndokka ɗum njeenaaje, takkana ɗum galaŋuuji, ina inniri ɗum ujunnaaje ujunnaaje ekkol e duɗe jaaɓihaaɗtirde e laabi e boowe, e juɓɓule goɗɗe e nder winndere ndee…
addanaani ɗum haawtaade hoore mum, ƴiiƴam ŋabbaani e hoore mum. Omo heewi wiyde : « mi wonaa waliyyu, mi wonaa nulaaɗo », omo añnoo yiyreede noon ; ko o neɗɗo mo nganndu-ɗaa, ina teeŋtinatnoo juume mum, suuɗataa caɗeele mum e ŋakke mum, woni ina teeŋtina ko neɗɗo tan, juumroowo no yimɓe fof nii, pergittooɗo no yimɓe fof nii…
Ko goonga ko o neɗɗo tan, tagraaɗo teewu e ƴiiƴam, ummiiɗo e galle laamotooɗo, jibiniraaɗo laamaade e ardaade, kono Manndelaa ko maamaari wonnoo. So heewii, ko gooto hono makko jibintee e duuɓi teemedere kala e nder winndere ndee. Defterdu no woorunoo waawaa gaynidde golle makko. Teemedde deftere mbinndaama e makko e winndere ndee, jowitiiɗe e miijo makko e neɗɗaagal makko.
Manndelaa, hade mum yaltineede ñalnde 11 feebariyee 1990 caggal duuɓi 27 kasoo, tawi wontii neɗɗo mo hono mum alaa, mo hiiɗaaɓe winndere ndee kala tiitortoo, yeru wonannde aduna oo fof. Konngol ngol o haalnoo e ñaawoore makko Rivonia udditanii mo ɓerɗe yimɓe fof.
Ndaw kaawis! Kono ina gasa tawa Manndelaa jibinaaɗo e suudu huɗo turu to wuro Mvezo, ko donɗo ɗum, sibu baaba makko, gonnooɗo mawɗo suudu Madiba en e nder leñol Thembu, ko kam wonnoo laamɗo diiwaan Transkei oo, tee o roni ɗum kanko ne ko e jinnaaɓe makko. Koloñaal en raneeɓe ndiiwi mo e nokku hee, sibu, e wiyde maɓɓe, o jaɓaani gollodaade e mum en, o faanaa wuro na wiyee Qunu. Haa hannde suudu turu nduu ina ɗoon darii (Manndelaa mahii ɗoon huɓeere nde woni hooreejo leydi ndee, tee ko ɗoon kadi lelii). Ɗoon baaba makko wuurdi e rewɓe mum nayo e sukaaɓe mum sappo e tato haa sankii, tawi Rolihlahla (Manndelaa) ina yahra e duuɓi 9. Lomtinooɗo baaba makko e gardagol leñol maɓɓe oo, ɓamti Manndelaa, naatni ɗum ekkol.
Manndelaa ina heewi yahde juuroyaade toon hay ko woni hooreejo leydi koo. E mo sifoo e nder deftere makko Siftorde « cukaagu mbelngu » ngu o waɗi ɗoon hakkunde na’i ɗi o aynatnoo : « miɗo siftora mawɓe ndeen ina kaala ko ɓenni, ina njangtoo ñalaaɗe ɓennuɗe e golwole maɓɓe ngam hisnude ndimaagu ngenndi maɓɓe » e kalifaandi. Madiba ina faarnortonoo iwdi mum e aadaaji jiknaaɓe mum. Yeru e udditgol ñaawoore makko wattannde ñalnde 9 oktoobar 1963, o ari ko o mo ɓoornii « kaross » woni wutte cawgu katamaawu, ko laamɓe leñol makko, leñol xhosa en ɓoornotonoo. O dalliniri ɗum wiyde « hannde cuɓii-mi ko ɓoornaade ngolɗoo comcol ngam teeŋtinde jimme Afriknaajo ɓaleejo e nder tirbinaal raneeɓe mehɓe ». Kanko wiynoo kadi : « miɗo waawi waawneede, kono hay gooto waawaa ittude neɗɗaagu am ». Yiɗde wiyde tan ko ngalɗoo teddungal o joganii aadee en fof, addani mo ñiiɓde e fiɓnde makko. No o salorii hoynireede nii, ko noon o añiri aadee baawɗo wonde fof hoyniree.
Kaawis goɗɗo gonɗo e Manndelaa, ko jogaade ɓernde janngude ɗemngal ɓeen leptooɓe ɗum, ina ndummbi ɗum, ina kaɗi ɗum ndimaagu mum.
Nde o naati kasoo o janngi ɗemngal Afrikaneer en, o janngi pinal maɓɓe e daartol maɓɓe, pinal e daartol « gaño », o wasiyii jagge ɗe o sokdanoo toon ɗee kala nde mbaɗata noon, sibu, o wiyi « maa ñalawma ar, alaa e sago leƴƴi leydi men kala, hay Afrikaneer en ɓee, paamondira ngam mbaawa wuurdude». Ko ɗum addannoo Desmond Tutu, gardinooɗo « Goomu goonga e beldital » wiyde : “Toheende ina waawi ɓawlinde ɓernde neɗɗo, kono ina waawi kadi ranwinde ɗum, moƴƴina ɗum, laaɓɓina ɗum”, o jokki heen « Moƴƴere Madiba ndee ina diwti aada ».
Ndeen laaɓeende ɓernde rewi haa o rokki ñaawoowo (porkireer) jiɗnooɗo o wardee yargo e hitaande 1964 oo, junngo, o salmini ɗum, ko ndeen moƴƴere rewi haa o juuroyii jom suudu Doktoor Verwoerd, cosnooɗo apartaayd, ko ndeen moƴƴere ɓernde addani mo sompude e leydi hee fof, goomuuji « googna e beldital » tawi huunde e yahdiiɓe makko hare mbelaaka ɗuum. Ko yeeso ɗiin goomuuji, hoohooɓe e kuutorɗe siwil e poliseeji e koninkooɓe laamu apartaayd ngari haaltude golle bonɗe mbaɗnoo, ñaagii caggal ɗuum yaafuya.
Kono, ɗum fof e wayde noon, o wonaa “mbaalu Alla”, jaɓoowo hofde juuɗe, gaño ina waɗa e mum ko welaa, ina wiya « miin ko mi jamyamo ». Eɗen njenanaa o yeddataa yeeso ñaawoore wonde ko kanko, caggal warngo Shaperville, yaltini miijo dartoraade fetel, e nder ANC, sibu, e wiyde makko, kaɓtoragol peeje jamyame ngol alaa ko jibini caggal ko huutoraa duuɓi 50 ; ko kanko sosi, o ardii catal konu ANC (Umkhonto we Sizwe). Caggal ɗum e lewru suwee 1962 o ɗannanii, e suuɗaare, 12 leydi e nder Afrik, o yahi haa Alaseri e Ecoppi. Ko toon o ɓoornii comci koninkooɓe, o janngi fetel e kuutoragol kalitooje. E wiyde makko : nder hare compugol nuunɗal « ko kiiɗoowo oo suɓotoo kaɓtorɗe » : “so o huutoriima doole ngam dammbude muuyaaɗe ɓesngu, o saliima kala kaaldigal goonganteewal, nuunɗungal, e oon sahaa hiiɗaaɓe ɓee alaa no mbaɗata so wonaa huutoraade kam en ndoolndoolaagu, sibu, ko hakkille ɓuri ƴiiƴam waawde ñawndude luure ».
Ndeen o naattii leydi ndii ummoraade Ecoppi, CIA haalani ɗum laamu paltoor. Nii woni neɗɗo mo jaayɗe tuubakooɓe innirnoo « njawdi ɓaleeri » Alla e makko waawde suuɗaade e ɓoccitaade polis deenatnooɗo yah-ngartaa makko oo, sabu kadi gerewaaji e murtooji siwil ɗi o yuɓɓintunoo, nanngaa, naatnaa kasoo ñalnde 5 ut 1962, ñaawaa duuɓi 5 kasoo, sabu tan yaltii leydi waynaaki.
Caggal duuɓi sappo e jeetati kasoo, o ittaa to “duunde jinneeji” (île du diable), o nawaa Pollsmoor. Tawi hankadi lolleende makko fuɗɗiima hulɓinde laamuyel paltoor, ma a taw boom o wontanii ɓe « kuudi ɓesɗo ». Ɓe puɗɗii wiyde aɓe njarriboroo mo jaltugol kasoo coodtirangol goppugol fiɓnde. Feebariyee 1985 Botha wiyi ina woppa mo so o jaɓii woppude politik, o waɗa noddaango dartingol fitinaaji, yimɓe fof nana. Manndelaa salii. Caggal ɗuum ɓe ngartirii e makko hono ɗuum ko ɓuri laabi 10, o jaɓaani.
Waɗi ɓe jarriboraade ɗum, ko humpitaade ɓe ɗo muuseeki taƴondiral makko e jom suudu makko, ceemeedo tokooso, jooɗɗo, hono Winnii, kam e ɓiɗɓe makko ɗiɗo e taaniraakon makko ɗiɗon kon o yiɗnoo nehde, ɗo kiin muuseeki tolnii e makko. Aɓe nganndi kadi no o wayi muuseede ko o dañaani tawtoreede wirwirnde yumma makko cankiiɗo e hitaande 1968, caggal ɗum maayde afo makko mo o horsinnoo no feewi e aksidaa oto e 1969. Anndini ɓe ɗuum ko ɓatakeeji ɗi o yamiranoo winndude galle makko laawol gootol lebbi jeegom kala, ɗi ɓe uddittunoo, ɓe njannga ! Ɓe kuutoriima ndeen ɗawre ngam etaade hoomtude mo, kono o meeɗaani jaɓde woppiteede e dow sarɗi.
Ndeen ɓe njiɗii tigi rigi haaldude e makko, o wiyi ɓe « Mo wellitaaki waawaa haaldeede ». O wiyi omo waawi haaldude e dummbuɓe mo ɓee, o haalda e ministeruuji maɓɓe waɗooɓe e nder cuurel makko kasoo teppe-duufe jooni ɓee, kono abada o daɗndirtaa laamuyel paltoor mbayliigaaji walla maslahaaji fuunti wonande keeweendi ɓaleeɓe leydi ndii, abada.
O ŋati ɗoon o woppaani. Duuɓi 4 caggal ɗuum, laamu Frederik De Klerk ko kañum jaɓi sarɗiiji makko fof. Ko heddii koo ina anndaa no yahri. Ñalnde 11 feebariyee 1990, waktu 4ɓo kikiiɗe, Mandelaa yalti kasoo. Ko ina wona duuɓi 25, hay gooto ma a taw yiyaani mo, hay foto makko yiyaaka. Omo yahra ñalnde heen e duuɓi 73. O waɗii duuɓi e kitaale omo hela kaaƴe lasoo, nguleeki mum sumii gite makko. Yimɓe fof ina padi e yiyde nayewel, kofingel, pooƴngel, ñawngel, kono, kaawis, ko gorko tiiɗɗo, dariiɗo cot e koyɗe mum, ina linngii junngo jom suudu mum, ina hooyni ngoya junngo, ina moosa, feeñani ɓe!
Bookara Aamadu Bah