text:
Awa hiɗen wootinɗini wonndema Allaahu seniiɗo on ko’o gooto pet bajjo e ngootimbaaku makko, hay fus wa’aa no’o wa’i non kanko, adiiɗo mo seeraali, mo alaa e seerude, ko kanko woni arano e sakkitiiɗo, ganndo, ñeeño, nunɗuɗo, wuuruɗo waawuɗo, yonndiniiɗo alɗi, nanoowo, yi’oowo. O sifortaake kala ko tagu makko ngun sifori kon sabu o laataaki ɓanndu maa foto, o laataaki ko juuti maa yaaji, o laataaki ko teddi maa ko foygitii, o laataaki ko menminotoo maa ko deeƴi, o maraa nokkuure maa jamaanu, o waawaaka sappeede maa o joopee.
O alaa ɗimmo, o alaa nanndo, o alaa fotondirɗo, o alaa suddiiɗo, o alaa ɓiɗɗo, o alaa rentiɗɗo, laatanaaki mo yerondirɗo hay gooto, yiitere hewtataa mo heftataa mo kadi kanko non hino hefta giiɗe ɗen fow.
Awa gooto fow nanndiɗo mo e yeeso maa jungo maa yiitere maa wonndema o tippoto faade e o’o asamaa’u aduna ɗo’o, maa wonndema o feeñanay yimɓe aljannatu ɓen wano lewru maa ko wa’i wano ɗii sifaaji ɗo’o, haray ootigi hino wa’i wa yedduɗo mo sabu himo majjaa haghiigha makko on, on Allaahu taguɗo laɓɓinaaɗo immorde e denndaangal sifaaji ustaare, wurin kala huunde ko suɓi ɗen, suɓor ɗen ɗun miijooji meeɗen e no ɓuri luggirde e miijo, haray ɗun ko moƴƴinaa ɗun no moƴƴinira ɗen non ɓay tun ko moƴƴinaa ɗun haray ko bugitaa ɗun e me’en.
Ko Imaamu Baaghiri (a) maaki o’o maaku ɗo’o.
Awa gooto fow innuɗo wonndema Allaahu on ndaari-ndiray e yimɓe ɓen ñannde darngal haray ko yeddirɗo mo majjere kadi, hay sinndo non on tigi riiwii nanndugol makko ngol e ɓanndu.
Sifa ɓe’e wowluɓe ɗi’i sifaaji ɗo’o, awa ɓe gollitir tun kene yanko aayeeje Alghur’aana on e hadiiseeje ɗen, ɓe yeddi hagghilaaji maɓɓe ɗin ɓe ronki gollitirde hagghilaaji ɗin fii fahamugol ko hagghil e daliilu gollata kon e nder ka haala Aarabu, sabu ma’anaaji buy ko luɓaa ɗun kalimaaji muuɗun. Ko ɗun woni isti’aaratu e maajaaj ka Balaakhatu.
*******
WOOTINƊINAL MEE ƊEN E FII TAWHIIDI
Awa hiɗen wootinɗini wonnde hino waɗɗii wootinɗingol Allaahu on ko’o bajjo e denngaangal jihaaji ɗin (banŋeeji ɗin), ko wano fellitir ɗen ko’o bajjo e jaati makko kin waɗɗiiɗo woodegol makko, ko non fellitir ɗen ko’o bajjo ka sifaaji makko, ɗulle ko wonndema sifaaji makko ɗin ko kannji woni jaati kin, hinaa innugol sifa on ko feere jaati kin ko feere kadi.
Awa hoolagol wonnde o alaa nanndo e sifaaji jaati kin ɗun ko wano ganndal e mbawdi, o alaa nanndo tagugol e arsukugol, o alaa rentiɗɗo, timmugol e denndaangal sifaaji ɗin o alaa ɗimmo, awa ko ɗun ɗoo woni wootinɗingol e tawhiidi sifa e jaati.
WOOTINDINGOL ALLAAHU ON KA DEWAL
Dagataako rewugol ko hinaa kanko e noonee no ardi woo ɗen.
Ko nii tawiri dagataako rendingol mo e goɗɗun go’o ka dewal e hoore no ardiri woo ɗen, woni ko ka waajibiiji maa tawi hinaa ka waajibiiji, woni ko ka julde maa tawi hinaa ka julde e nder dewe ɗen fow non.
Awa wonɗo woo renndiɗo Allaahu on ka dewal e goɗɗun, haray ootigi ko musrikjo, himo wa’i wa waɗuɗo yiingo e nder dewal mu’un, maa o ɓattori goɗɗun go’o ko hinaa Allaahu, ñaawoore ootigi ko ñaawoore on rewuɗo sanamu hay fus ɓe sertaa ka sari’a.
Fii juuragol ghaburuuji ɗin e wurnitugol ñalaaɗe o’o faatiiɗo ɗun ɗoo tawaaka e sirkangol Allaahu e dewal, wano woɓɓe go’o faamiri non haa waɗi ɓen juurotooɓe ghaburuuji maa wurnitayɓe ñalaaɗe ɓee faatiiɓe sirkooɓe, sabu tawude welsindaare hino haɗi ɓe faamugol haghiigha wonuɗo e nder juuragol fii annditugol mayde kañun kadi, wurin mo taskike fota, o taway juuragol ghaburu hino tawaa e dewal fii ɓattagol Allaahu seniiɗo on, ɓattora mo kuuɗe moƴƴe, sabu annditugol ndee mayde hino wa’i wa juuragol nawnuɗo, maa tawegol e wattingol furee maa juuragol siɓɓe e yiɓɓe maa wallugol tampuɓe ɓen.
Anndee wano juuragol nawnuɗo, ɗun tun ko golle moƴƴe e nder mu’un, ko non kadi wattingol furee, ɗun fow ko golle moƴƴe e nder mu’un ɗe jiyaaɗo waawirta ɓattorgol jooma mu’un.
Haray hinaa innugol si a juurike nawnuɗo ko fii ɓattagol mo haa ka tawata a reway ko hinaa Allaahu on maa a sirkanii mo e dewal.
A juuraaki on nawnuɗo si hinaa fii Allaahu yamirii ma ɗun, awa ko yamaruyee Allaahu on, addi yo a juuro mo fii ɓantugol ruuhu siɗɗo yaagal ngal hakkunde jamaa julɓe ɓen.
Awa ko nii denndaangal golleeji moƴƴi ɗin, hino e nder ɗun juuragol ghaburuuji e wurnitugol ñalaaɗe mayɓe e wattingol fureeji e juuragol siɓɓe.
Ɗun ɗoo fow ko Allaahu wonaa reweede sabu tawude ko kanko yamiri yo waɗe, kala ko’o yamiri kon si waɗaama haray ko dewal.
Jooni non anndugol si juuragol ghaburuuji e wurnitugol ñaalaaɗe mayɓe ɓen si hawrii ɗun ko golleeji moƴƴi ka sari’a, awa ñinnugol ɗun ko ka defte fighiha wonaa ɗo’o, awa mo juurike ghaburuuji waliyaaɓe Allaahu haray ko’o faandii ko wurnitugol golleeji maɓɓe moƴƴi hinaa rewugol ɓe wano woɓɓe go’o e julɓe ɓen sikkirta.
Mo wurnitii fiyaaku Aimmatu en haray o waɗaali si hinaa mawnigol si’aruuji Allaahu on, mawnigol si’aaruuji Allaahu ɗin ɗun ko e kulol Allaahu ka ɓernde, awa ɗun ko jantaa ko’o fow ko golleeji moƴƴi ñiiɓuɗi yiɗeede mu’un ka sariya, awa si neɗɗanke waɗii ɗii golleeji ɗo’o hara ko’o waɗiri ko ɓattorgol Allaahu on hinaa yiingo o ɓattori mo fii heɓugol yarluyee Allaahu on, si o waɗii ɗun haray himo jojjidi e mbarjaari jooma on Allaahu yoɓay mo fii mu’un.
******
WOOTINƊINGOL ME’EN FII SIFAAJI ALLAAHU ƊIN
Awa hiɗen wootinɗini wonnde sifaaji Allaahu on ɗin ñiiɓuɗi haghinghini timmi e haghiighatu inneteeɗi sifaaji ŋari e timmal, wano ganndal e ngalu, faandaare e ngurndan, awa ɗii ɗoo fow ko kannji tigi woni jaati kin hinaa sifaaji ɓeydiiɗi e jaati kin, woodegol majji laataaki ko hinaa woodegol jaati kin.
Awa mbawdi Allaahu on ko woodegol mo ka ngurndan makko ɗan, ngurndan makko ɗan ko mbawdi makko ndin, sabu ko’o waawuɗo ka tawnoo himo wuuri ko’o wuuruɗo ka tawunoo himo waawi hinaa innugol ko piiji ɗiɗi e nder sifa makko on, awa ko nii e denndaangal sifaaji makko timmuɗi ɗi alaa ustaare.
Ko goonga sifaaji ɗin hino serta ka ma’anaaji e ka faamugol ɗi kono ɗi sertaa ka haghiighatu majji e ka woodegol majji, sabu si ɗi sertunoo ka woodegol majji hanno ɗun addayno yo reweteeɗo on sertu, ɗon non hino riiwi haghiigha tawhiidi on fes.
Ammaa non si tawii ko sifaaji makko ñiiɓuɗi ɗin wano sifa tagugol maa sifa arsikugol maa sifa toowugol maa ardagol ɗii ɗoo fow haghiigha majji on hino ruttii e sifa gooto pet haghiighaajo onle ko sifa ghayyuumuyatu darnuɗo tagugol fow, hagghil hino itta non e makko sifaaji buy no tawrata batteeji ɗin hino luutondira non.
Ammaa non sifaaji salbiyatu ɗin inneteeɗi sifaaji manngu makko ɗin fow kadi hino ruttoo e sifa gooto salbiyankeejo ɗulle ko haɗoowo woodegol huunde (awa salbu imkaani) ko haɗugol noone ɓanndu fow enoone foto fow e noone memminagol fow e noone teddeendi fow e noone foygitagol fow e ko wa’i waɗun maanaa muuɗun ko haɗugol kala sifa ɗuytaare sabu sifaaji subuutiiya ɗin e sifaaji salbiiyaaji ɗin haghiigha majji on ko ruttiiɗiiɗi e waajibi woodegol maanaa muuɗun ko innugol kala sifaaji mankuɗi e sifaaji ñiiɓal ɗin ko holluɗi Allaahu on ko o gooto imorde e dendaangal jihaaji ɗin ɗuuɗugol alaa e jaatikin woɗɗindirgol alaa e haghiigha ngootimbaaku ngun kanko Allaahu on ko’o gooto pet ñiiɓuɗo e muuɗun lannataa kaawakee konngol on ruttuɗo sifaaji ñiiɓal faade e sifaaji riiwuɗi kala ɗuytaare sabu tawde hino mettani mo faamugol wonnde ko sifaaji ɗin tigi woni jaatikin wonaa ko serti sabu si serti gootimbaaku waawa timmude wano tawiri lannataa kaawakee kongol on innuɗo sifaaji ñiiɓal ɗin ko sifaaji ɓeydiiɗi e jaatikin.
O waɗani joomi on rentiiɓe maa o waɗani joomi on joomiraaɓe goo dewnondirɓe seenaade wonanii mo e ko ɓe’e woni mo e sifaade ko’o imiirul muuminiina koohoojo kala gomɗinɗo imaamu Alii (a.s) hino maaki awa timmugol laaɓal liimaanu wonande joomi on ko riiwugol dendaangal sifaaji e makko seedagol wonnde kala sifa hino serti e sifaaɗo on sifaaɗo on no serti e sifa on sabu si a sifike Allaahu on haray a eɓɓindirii mo, si a eɓɓindirii mo haray a waɗii mo ɗiɗo, si a waɗii mo ɗiɗo haray a senndii mo, si a senndii mo haray a majjaama mo kanko jooma on toowuɗo seniiɗo.
******
WOOTINƊINGOL ME’EN FII NUNƊAL ALLAAHU NGAL
Hiɗen wootinɗini wonnde hino e sifaaji Allaahu ñiiɓuɗi timmi e ñiiɓal wonnde kanko ko’o nunɗuɗo mo tooñataa mo feƴƴintintaa e ñaawoore makko sabu mbawdi, mo feƴƴintintaa e ñaawoore sabu welsindaare maa majjere senaade woodanii mo. Himo warjoo kala ɗoftiiɗo mo, hino woodani mo kadi yoɓugol ɓen yedduɓe mo, o fawataa jiyaaɓe makko ɓen ko ɓe taaghanaaka, o lettataa toonin ko ootigi jojjidi kon e muuɗun fus sabu monee senaade woodanii mo.
Ko waɗi non ɗun ko ɓayta hiɗen hoolii wonndema Allaahu on accataa waɗugol moƴƴere si nafa no e mayre o waɗataa bone sabu tawde o hatonnjinaa e mu’un, ko waɗi ɗun non ko ɓayta ko’o waawuɗo huwwugol moƴƴere e accugol bone e hoore himo anndi humpitii e anndal moƴƴugol ko moƴƴi kon e bonugol ko boni kon.
Himo waawi haa yonndinii e accugol ko moƴƴi sabu hinaa ko moƴƴi kon tampinta mo si o huwwii haa o hatonnjina e accugol huwwude ɗun. Hinaa huwwugol ko boni kon o hatonnjini e mu’un haa ɗun waɗa o huuwwa ɗun. Sabu kanko e ɗii ɗoo fow ko’o ñeeño, feere woo alaa, kala kuugal makko bee jokka ñaañal e hoore no ɓuri timmirde e ŋari kuugal ñeeño.
Awa sinndo jooma seniiɗo on huwwayno tooñe e bone hanno ko addaynoo ɗun ko piiji nayi pet, jooni non kanko joomi on himo senii e ɗin ɗon nayi, sabu hatonnjinii e ɗii ɗoo nayi woo ustiiɗo e bawɗe.
E hino piiji ɗin nayi:
1- Ko immaa tawa o anndaa huunde nden ko ɓayta o anndaa kaanugol huunde nden ko ɗun addi yo’o waɗu nde si himo anndunoo o waɗataano.
2- Maa hara himo anndi kaanugol huunde nden o karha e mu’un o waawataa ronkude waɗude huunde nden.
3-Maa hara himo anndi e hoore o karhaaka (doolaaka) kono non himo hatonjini e huwwugol huunde nden fii nafa hun.
4- Maa hara himo anndi e hoore o karhaaka (doolaaka) e hoore o hatonnjinaa e mu’un kono ko’o waɗiri ko fijindaaru e puyndan.
Jooni non ɗii ɗoo nayi fow ko ko waawaa wonude e banŋe Allaahu, sabu tawde ɗii ɗoo fow hino holli ustaare, kanko le ko’o hattirde timmal, haray hiɗen haani ñaawude jaka Allaahu on tooñataa fes o huwwataa ko boni maa ko kaani e kuugal o hatonnjinaa e tooñe sakko o ɓeydoo. E hoore woɓɓe e julɓe ɓen hino dagini wonnde joomi on senaade woodanii mo himo waawa waɗude kuugal kaanaral wano nde o letta ɗoftiiɓe mo, o nanna yedduɓe mo aljanna, maa wano nde’o fawa jiyaaɓe ɓen senngo dow taagha maɓɓe on e maanaa huunde nde ɓe waawataa waɗude hara non si ɓe waɗaali o lettay ɓe.
Ɓen julɓe go’o hino dagini nde tooñe e fenaande e janfa e huuwugol ko aldaa e ñeeñal maa nafa, hiɓe dagini nde ɗii ɗoo fow iwra ka Allaahu senaade woodanii mo e ɗin sifaaji. Ɗun ɗoo fow ko sabu innugol Allaahu on lanndataake kala ko’o waɗi, ko kanko lanndotoo yimɓe ɓen. Hiɓe dallinora aaya ɓe acca aayeeje heewuɗe riiwuɗe ɗi’i sifaaji e makko. Ɗun waɗi ɓe fawi Allaahu boneeji maɓɓe ɗin ɓe inni si’o faalanooka ɓe waɗataano ɗi.
Awa wano ɓe’e waɗuɓe joomi on tooñuwoo ka tawhiidi maɓɓe ɓe waɗi mo tooñoowo, fijoowo, huw-woowo kuugal kaanungal, accoowo huwwugol kuugal moƴƴal.
Be’e waɗuɓe joomi on wonnduɗo e ɗii sifaaji ɗoo hara hiɓe sikka ɓe jonnii mo tawhiidi laaɓuɗo senaade woodanii mo.
Be yanii e nder keeferankaaku immorde ka ɓe sikkataa. Sabu Allaahu ɓannginii ka Alghur’aana makko:
﴿وَمَاالَّلهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبَاد﴾ِِ (Allaahu on faalaaka tooñugol jiyaaɓe makko ɓen), o ɓanngini kadi :
﴿وَالَّلهُ لاَيُحِبُّ اْلفَسَاد﴾(Allaahu on yiɗaa bonki kin) Ko konngol joomiraaɗo :
﴿وَمَاخَلَقْنَا الْسَّمَوَاتِ وَالاَرْضِ وَمَابَيْنَهُمَا لاَعِبِينَ﴾ (Men tagaali asamaanuuji ɗin e leyɗe ɗen e ko woni hakkunde majji kanji ɗiɗi fijindaaru).
Ko konngol joomiraaɗo kadi:
﴿وَمَاخَلَقْتُ الِْانْسَ وَالْجِنَّ إِلّاّلِيَعْبُدُونِ﴾
(Mi tagiraali yimɓe e jinna si wonaa fii yo ɓe rewan) kañun e aayeeje weewuɗe. Awa senaade wonanii ma yo jooma, pellet a tagiraali ɗun ɗoo fow meere awa yo jon hakkil luggin miijo fota fota.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN E FII WAWEGOL WAAJIBI
Hiɗen wootinɗini wonnde Allaahu on fawataa goɗɗo goɗɗun si wonaa tuma o waɗi hujja e hoore on tigi, hara ko hujja timmuɗo.
Awa Allaahu on fawataa jiyaaɓe makko ɓen kadi si hinaa beru taagha maɓɓe on e beru huunde nde ɓe gasata faamude, sabu hino tawaa e tooñe fawugol aaden ko’o townataa kon maa fawugol aaden ko’o gasataa faamude hay si o anndinike.
Ammaa non majjaaɗo anndugol saria Allaahu on ko’o fawaa kon hara ko’o majjiraa ko tawde o anndinaaki ko’o wafaa kon haray ootigi ko lanndoyteeɗo ɗun o lettee fii muuɗun sabu raɓɓinɗinaare makko nden, sabu hino fawii kala neɗɗenke nde’o anndinoo kala ko’o hatonnjini e muuɗun ka saria Allaahu.
Hiɗen wootinɗini kadi wonndema joomi seniiɗo o’o, feere woo alaa ko bee o fawa jiyaaɓe makko ɓen o waɗanaɓe laawi sari’a ɗi tawi nafa maɓɓe e moƴƴere maɓɓe hino e mu’un.
Fii hollugol ɓe moƴƴere makko nden e malal makko ngal o fewniraɓe sabu ɗun.
Ko non hoolorɗen wonnde himo woɗɗiniɓe laawi bonki e lorra e wattinannde bonnde, sabu anndingol ɓe ɗin laawi hara ɓe ukkaaki e majji.
Ɗun ɗon ko ruttiiɗun e yurmeende makko nden fii jiyaaɓe ɓen sabu aaden o’o hino majjaa ko ɓuri heewude e moƴƴere makko, himo majjaa laawi moƴƴere ɗin fota fii malal aduna e laakhira.
Wano oo aaden majjiraa ko heewi e ko lorrata mo kon, haa hayrina mo few.
Allaahu non ko kanko woni yurmeteeɗo ko’o tagi kon, sabu yurmeende hino jeyaa e timmal makko ngal.
Awa o ittataa nde’e yurmeende makko e jiyaaɓe ɓen fii ɓe murtii, maa ɓe yaltii e ɗoftaare makko si wonaa ɗun haray ɓe halkike.
******
Ɗuuɗii e julɓe ɓen yahuɓe haa inni ko Allaahu on huuwwata kuuɗe jiyaaɓe ɓen e kala ko tagaa kon, ɗulle ko ɓe’e innitiiɓe (mujbiratu) maanaa muuɗun ko innuɓe Allaahu on karhay neɗɗanke e huwwina mo golleeji makko ɗin hooti o letta mo o warjoo mo, ko ɓe’e yaaruɓe ngo’ol laawol ɗoo innitee (mujbiratu). hiɓe inni hino sella wonnde Allaahu on hino karha yimɓe ɓen e huuwugol geddi e hoore ɗun o letta kadi maa o huwwinaɓe gollugol moƴƴi e hoore ɗun o warjooɓe kadi, sabu hiɓe wi’i golleeji yimɓe ɓen ko golle Allaahu on ka haghiigha, siko woni golleeji ɗin takka tun e yimɓe ɓen ɓayta ko kamɓe woni gasooɓe woɗude golleeji ɗin ka kene.
Awa ko addi ɗun ɗo’o ko tawde ɓe’e yaaruɓe ngo’ol laawol ɗo’o, hino yeddi sabuuji wonɗi e nder piiji ɗin e ngu’u tagu ɓe yeddi wonnde Allaahu on ko kanko woni sabu soobee on kono himo waɗi sabuuji fii yo ngurdan gasu e ɓaawo ɗin sabuuji ɗon haray maana alaa lette e mbarjaari o karhataa goɗɗo huwwugol goɗɗun o letta mo fii o huwwii ɗun e hoore non hinaa a tooñoowo dey, si hawrii hay tagaaɗo taway ɗun ɗoo wuɗugol ɗun hino ɓoylii, ko honno Allaahu on kan waɗirta ɗun ko kanko woni yurmeteeɗo mo tooñataa few?.
Awa ɓee jantaaɓe ɗo’o yeddii sababuuji ngurndan ɗan hakkunde piiji ɗin nde ɓe sikkunoo ɗun ɗoo ñinnay wonnde ko Allaahu on woni taguɗo rentiɗɗo alanaa mo, awa ɓe yahi haa ɓe takkani Allaahu on tooñe senaade wonanii mo e sifa ɗi’i sifaaji ɗo’o.
Jooni non fedde go’o e julɓe ɓen hino wi’ee (Al Mufawwida) hino yahi kañun kadi haa inni ko ɓee ɗaa kon sellaa fes, ko selli ko laawol maɓɓe ngol sabu kamɓe hiɓe inni woo ɓayta Allaahu on tagii neɗɗanke o okkii mo doole hakkil e miijo e suɓugol.
Awa o jonnii mo kadi doole kuugal, kala ko oo neɗɗanke waɗi, haray mbawdi Allaahu on alaa e muuɗun ko tagaaɗo on tun.
Ɓe dallinori wonndema mo takkii kuuɗe tagaaɗo e Allaahu on haray oo tigi seninaali mo sabu kuugal neɗɗanke hino wonndi e ustaare e hoore le Allaahu on ko’o timmuɗo.
Ɓee ɗoo kadi yewti haa itti doole Allaahu on e neɗɗanke ɓe waɗi neɗɗanke on waawanɗo hoore mu’un ɗi fow haa wa’i wasi ko’o Allaahu e maana ɓe watti tagaaɗo on jooma ɓe sirkani jooma on sabu tawde ɓe waɗii neɗɗanke mo hatonnjinaa ɓe waɗii Allaahu on marɗo ɗimmo e nder tagugol makko ngol.
Ɓee ɗoo kadi towni tagaaɗo on haa ɓe feƴƴiti ɓe yaltini Allaahu on e mbawdi makko ndin, wonii feddeeji ɗiɗi, jonnituɓe Allaahu on ɗi fow ɓe waɗi tagaaɗo on meere e jonnuɓe neɗɗanke on ɗi fow ɓe yaltini Allaahu on e doole makko ɗen.
Mo bee non hino sikka moƴƴinii miijo e golle.
Awa wootinɗinal meeɗen e nde’e ñaawoore ɗo’o enen kadi, ko jokku ɗun huunde iwrunde e Imaamuuɓe laaɓuɓe ɓen (a) ɓenle ko taaniraaɓe Annabiijo on (s a w) awa laawol Ahlul Bayti ngol e nde’e ñaawoore ɗo’o, ko maaku Imaamu Jaafaru Saadigh (a) nde’o lanndanoo fii nde’e ñaawoore, o maaki: امر بين أمرين maanaa on ko laawol hakkunde wol ngol.
Hari non ko heewi e jon gannde en ronku faamude ɗun ɗo’o. woɓɓe e maɓɓe yahi haa feƴƴintini wano woɓɓe yahi haa raɓɓinɗinii. Jooni non ko honngol woni firo o’o maaku ɗo’o hiɗen arde e mu’un e hoore no laaɓiri buy, sabu si hinaa ɗun en luttay e jiɓiliɓi mo alaa yaltirgal e hino:
Awa wonannde on mo anndaa fii hikmatu Imaamuuɓe laaɓuɓe ɓen (a) e fii ganndal maɓɓe, ootigi sikkay filosofɓe leyɗe porto ɗen woni ko adii sifa o’o fahamu, e hoore non hari Imaamuuɓe julɓe ɓen maakiino maaku mo hagghil tagaaɗo kin waawataa yawtude haa ñannde darngal ko adii duuɓi wuluure e teemeɗɗe nay. Imaamu meeɗen Saadighi (a) maaki fii ɓanngingol laawol hakkunde wol ngol konngol maɓɓe lollungol ngol
لاجبر ولاتفويض ولكن أمر بين الامرين.
(wonaa ko jabru en wi’i kon wonaa ko tafwiida wi’i kon kono ko hakkunde fiyakuuji ɗin ɗiɗi) ko hagghil honnki ɓuri o’o maaku luggude.
Awa anndee wonndema kuuɗe meeɗen ɗen e jiha kuuɗe meeɗen haghiighaaje ko enen woni sababuuji ɗen kuuɗe awa ɗen kuuɗe hino e ley mbawdi meeɗen e suɓagol meeɗen e jiha go’o ko Allaahu on ñaawi fii majje hiɗe e nder doole makko sabu ko kanko woni okkuɗɗo woodal on woodiningal ɓayta o okkii.
Awa Allaahu on o karhaa en e kuuɗe meeɗen haa tawa o tooñay en e fii lettugol en e huwwugol geddi, sabu hiɗen mari doole e suɓagal e nder kala ko golleten kon.
E hoore non kadi, Allaahu newnanaali en kadi tagugol kuuɗe meeɗen ɗen sakko tawa o yaltinii kuuɗe meeɗen ɗen e laamu makko ngun.
Ko kanko tagi jeyi tagu e ñaawoore e fiyaake on fow, himo jogii mbawdi e dow kala huunde, himo huɓindii kala jiyaaɓe ɓen. Awa ko ɗun ɗo’o woni wootinɗinal meeɗen e fii muuyaango e ñaawoore Allaahu on, hiɗen wootinɗini wonndema ñaawoore e koddoruyee ko gunndoo mawɗo e nder gunndooji Allaahu on, mo waawii faamude no haaniri non haray o malaama si hinaa ɗun haray o ootigi fawaaka janngugol fii yo fahmi si hawrii hinaa gasoowo faamude ɗun, sabu sinaa ɗun ootigi majjay o majjina o bonna tawhiidi makko on. Sabu ngal ganndal ɗo’o hinaa ko wonɗo woo gasata faamude fii o janngii ko seeɗaaɓe woni waawuɓe fahmude nga’al ganndal ɗo’o ɓayta non hinaa wonɗo woo gasata faamude ghadaa’u e ghadaru no haaniri non haray hinaa wonɗo woo kadi fawaa fii faamugol ɗun sabu hinaa ɗun haray wonii fawugol aaden ko woni senngo dow taagha makko ko ɗun waɗi si tawii aaden julɗo on; hara o ewaa ganndal himo waawa fiɓude kaɓɓirɗe wonnde ngurndan tagaaɗo e kuuɗe makko hino e nder fiyaake wonɗo hakkunde fiyakuuji ɗin ɗiɗi wano imaamu en maakiri non. ɗonle ko wonnde Allaahu on doolataa goɗɗo on iwugol kuugal ngal o landitorta mo fii mu’un e hoore non o attyi daali kadi tagaaɗo e hoore mu’un haa o wa’a wasi o yaltii elaamu makko kanko Allaahu on. himo lettee hara alaa mo’o fela si wonaa hoore makko.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII ALBADAA,A
Wootinɗinal meeɗen fii badaa’u ɗunle ko wano Allahu on daaliri non ka alghur’aana makko :
﴿يَمْحُو الَّلهُ مَا يَشَآءُ وَيثْبِتُ وَعِنْدَه أُمُّ الْكِتَابِ﴾.
(Allaahu on hino monta kala ko’o faalaa himo tabintina kala ko’o faala ko ka makko Neene deftere nden woni).
Ko sabu o’o badaa’u ɗoo waɗi si duaa’on hino dannda ko sattuno e hoore fow ko e bawgal Allaahu woni. Awa himo waɗa ko gasataa kon no haaniri non tuma woo nde’o faala ɗun.
*******
WOOTINƊINAL MEEDEN FII ÑAAWOOJE DIINA KAN
Awa hiɗen wootinɗini wonnde Allaahu seniiɗo on waɗii ñaawooje makko ɗen fow ka diina immorde e waajibiiji hiɓe harminani e ko hinaa ɗii ɗoo awa ɗii non ko fii nafa jiyaaɓe makko ɓen e nder golle makko ɗen. Kala ko tawi nafa wonaa e muuɗun awa ɗin ɗon ko waajibi, kala ko tawi lorra hino e muuɗun awa ɗun ɗon haɗaa ɗun.
Awa ko nii woniri ko bee tawa ñaawoore Allaahu on hino e kala huunde yanunde maa yanoore e nder ngurndan neɗɗanke ɗan.
Awa Allaahu on alaa nafa e fawugol en waajibi maa haɗugol en huuwugol ko haanaa siko woni nafa woo ko e tagaaɗo ɗun ruttoto ko fii makko.
*******
WOOTINDINGOL MEEDEN FII ANNABAAKU E NULAL
Hiɗen wootinɗini wonnde annabaaku ko nulal ngal Allaahu on okkata on mo’o suɓii e jiyaaɓe makko ɓen, si o suɓike o nulaɓe faade e yimmɓe ɓen fow fii fewnugol ɓe e nafa maɓɓe adunayakeejo e laakara yankeejo no tawaa e annabaaku annabaajo faanduyee laɓɓinngol yimɓe ɓen immorde e tuundiiji njikkuuli kañun e boneeji naamu e finaa tawaa.
Annaabaaku hino anndina yimɓe ɓen ñeeñal e ganndal e laɓɓingol ɓe laawi malal ɗin fow hara ɓe jiɓaaki e majji.
Ɗun fow non ko fii yo neɗɗanke hewtu e timmal ngal o tagaa fii muu ɗun ngal, o ɓantoo adununa e laakira.
Awa hiɗen wootinɗini kadi wonndema yurmeende Allaahu on hino waɗi yo’o nulu faade e jiyaaɓe makko ɓen fii fewnugol ɓe hara o accidaali ɓe e hoore maɓɓe tun ko watto e haghillaaji ɗin.
Hiɗen wootinɗini kadi wonndema Allaahu on jonnaali tagaaɗo doole e goonga suɓanagol hoore makko annabaajo, tagaaɗo on alaa suɓo e ɗun ɗon few sabu ِِِِِAllaahu on daali ﴿الله أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ﴾ awa tagaaɗo on alaa doole dartagol ɓen nulaaɓe fii tun himo bewi.
O alaa doole kadi sariyaaji maɓɓe ɗin fii tun ɗun yaada e faale makko.
******
ANNABAAKU KO YURMEENDE JOOMA MAWNDE
Anndee wonndema oo neɗɗanke fii makko hino hawnii fota, yaadu ngurnan makko hino hawnii, fii wonkii makko kin hino hawnii, fii hakkil makko kin hino hawnii, wurin gooto fow e yimmɓe ɓen fii muuɗun hino hawinii tagaaɗo hino hawnii fota.
Awa gomɗii wonnde Allaahu on hino aawi e nder neɗɗanke kala ruuɗotoo boneeji wano tawiri non himo aawi e makko kala naɓooji moƴƴere e peewal sabu himo waɗanaa bootooji yurmeende e faale dinŋe e giggol jaahu e jiño giggol njottiigu e giggol ɗoftagol faaleeji wonkii.
Himo tagidaa e yiɗugol polgal e mbawdi himo tagidaa e yiɗugol dogingol njaggu, himo tagidaa e yiɗugol dakammeeji aduna.
Seedee mu’un Allaahu on daali kalghur’aana makko
﴿إِنَّ الإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى﴾
{Pellet neɗɗanke hino bewa si tawii o yi’itike ko’o galo} e ko wonaa o aaya jantaaɗo ɗoo.
E banŋe ɗimmo kadi oo neɗɗanke hino tagidaa e hakkil fewnooki mo faade e kala moƴƴere e malal, himo okkaa ɓernde e giiɗe ɓernde haɗoore mo waɗugol bone e tooñe feloore mo e kuugal bonungal si’o waɗii, fii yo’o ninsu o ruttitoo.
Awa ko waɗi fii oo neɗɗanke hino hawnii ko ɓayti himo hakkunde ɗee doole ɗiɗi mawɗe, ɗun ko hakkil e faale.
Si hakkil fooli o toowi si faale fooli o jolii haa o unike.
Jooni non ko doole faale on ɓuri jogaade wallooɓe edii doole hagghil ko ɗun waɗi ko ɓuri heewude e yimɓe ɓen hiɓe hoɗi e majjere halkoore jon muuɗun, si oo tigi ruttaaki, Allaahu on daali ka alghur’aana makko.
﴿وَمَاأَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ ﴾
E hoore ɗun ɗo’o fow tawti non anngal huɓidagol taagaaɗo hagiigaaji ngurdan ɗan fow gundooji piiji ɗin fow tenntini gundooji huuɓituɗi mo wonuɗi e makko, awa sifa o’o tagaaɗo ɗo’o waawataa anndude kala ko lorrata mo maa nafata mo hinaa kala ko malinta mo maa malkissata mo hinaa fii makko hinaa feere fii luttuɓe ɓen.
Awa hino ko waɗɗii o’o tagaaɗo hino hatonnjini e Nulaaɓe ɓe Allaahu nuli, ɗunle ko yurmeede fii neɗɗanke sabu huɓindaaki anndugol hoore mu’un e ko huuɓiti ɗun huɓidaaki anndugol aduna mo’o woni e mu’un on, maa hara worin o huɓindaaki anndugol emmbere majjere makko nden, sifa oo ɗo’o hino hatonnjini e ko holla ɗun laawol peewal hara holloowo on ko’e immorde e annduɗo e piiji ɗin fow.
******
KO MEN WOOTINƊINI FII KAAWEEJI ANNABAAƁE BEN
Wowtinɗingol me’en fii kaawakeeji Annabaaɓe ɓen ko nii woniri:
Awa fii timmingol yurmeede Allaahu nden e dow yimɓe ɓen, si Allaahu on neli Annabaajo makko o jonnay on Annabaajo ko wi’etee kaawake fii ko wona daliliji e seedee annabaaku ngun, awa on kaawake ko bee tawa o waawaa iwde si wanaa immorde e taguɗo on subuhaana huu wata’alaa haray hino sengo dow mbawdi tagaaɗo’on fii yo’o hoolo wonnde Annabaajo on ko goonga e immorde e jooma, goonga e mbawdi onle ko Allaaahu.
Awa ɓayta non o’o Annabaajo hino hatonnjini e mu’ujija fii darnugol seedee dulu makko ngun ko goonga, haray on mu’ujija makko ko bee tawa ko ko karamokooɓe leyɗe ɗen e jamaanu ngun waawataa wadde sabu tawde kamɓe hinaa ɓe nulaaɓe e jamaa on.
Ko si karamokooɓe e moodiɓɓe fannuuji ɗin fow ronkii wadde sifa ko Annabaajo on waɗi kon, ko on tuma non yimɓe ɓen goonginta mo maa fenna mo, hooloo mo maa yedda mo, on gomɗinɗo gomɗina, yedduɗo yedda.
Ko sabu ɗun ɗo’o waɗi si tawi mu’ujija Annabaajo bee ko e huunde ko ɓuraa anndeede e ngun jamaanu wonata, fii yo laaɓan yimɓe ɓen wonnde ko oo Annabaajo addi kon hinaa ganndal mehal ɗaɓɓaangal niiɗen, ko ko iwri ka Allaahu on, on taguɗo fow huɓindii fow.
Ko ɗun waɗi si mu’ujija Muusaa (a s) woni tuggordu makko ndun sabu hari ko mbilewu ɓuri jaalaade e on saa’i, kono ɓe anndi wonndema ndu’u tuggordu wonaa mbilewu nii tun, hinaa kadi ganndal ɗaɓɓaa ngal.
Ko ɗun kadi waɗi si mu’ujija Annabi Iisaa on (a s) woni sellingol nawnuɓe e immintingol mayɓe, sabu hari ko jaalii e ngun jamaanu ko ganndal lekki e ñawndugol ñawɓe.
Awa mu’ujija Annabiijo Muhammadu on (s a w) woni o’o Alghur’aana tedduɗo luttoowo luttida e ganndal ngal waawataake huɓindeede.
Awa ka tawnoo aarabuuɓe ɓen hari on saa’i alaa ɓurɗo ɓe waawude yewtere tafaande oo Alghur’aana woni mu’ujija sabu tawde ko e haala Aarabu o tippinaa kono kamɓe aarabuuɓe ɓe waawaali tafude yewtere beccondirnde e oo alghur’aana hay yeru aaya gooto.
Awa oo Alghur’aana ko mu’ujija moftuɗo kala ko feƴƴi e kala ko arata e kala ko fewndii, ko’o ɓunndu ganndal, ndun ɓunndu non ɓeeɓataa fannii jemma e ñalorma hino woodi.
*******
WOOTINDINAL MEEƊEN FII LAAƁUGOL ANNABAAƁE BEN E JUNUUBI.
Wootinɗingol meeɗen anngal ustaare Annabaaɓe ɓen woni e faljere woni e yejjitugol woni e welsindaare e ɗi fow.
Hiɗen hoolii wonndema Annabaaɓe ɓen ko ɓe reenaaɓe e immorde e kala ustaare maa faljere njannɗu nde woo fanɗu nde woo.
Ko non kadi Almaamiiɓe jeyaaɓe e ɓeynguure suudu Annabiijo on (s a w) kono non woodii e woɓɓe julɓe ɓen lunndiiɓe ɗun ɗon. Enen non hiɗen hoolii si Annabiiɓe ɓen faljayno harayno alaa ko mu’ujija maɓɓe tabita haa lutta ko non kadi lontiiɓe ɓe ɓen haani wa’ude.
Awa ko innetee laɓɓineede e junuubi ko laɓɓingol aaden on e kala junuubu e geddi njanɗuɗi woo fanɗuɗi woo.
Ko non ka faljereeji e ka yejjitugol sabu hagghil hino jaɓi wonnde siɓe faljayno harayno alaa ka jikke yowee e mu’ujija maɓɓe on, harayno kadi ɓe seedaa e luttuɓe ɓen. Sabu si Annabiijo on faljayno harayno hay faljereeji makko ɗin ko sunna jokkaaɗo, si’o yeddiino kadi harayno hino wa’i wasi ko Allaahu newnani mo ɗun, si tawno ko non nun harayno nafa e nuuleede annabaaɓe ɓen woodaaka, harayno arugol diina kan ko fijindaaru hiɗen moolii Allaahu.
*******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII SIFAAJI ANNABIIJO ON (S A W)
Ko wano non wootinɗinir ɗen wonndema Annabiijo faljataa yejjitataa, welsindataako, ko non wootinɗinir ɗen wonndema himo sifori kala sifaaji timmal ko haanani neɗɗanke nuliraaɗo fewnugol yimɓe ɓen wano ñeeñal toowugol jamaa e fewjugol ko nafata e muñal e hagghil seeɓuki, haa ka tawata gooto e neɗɗanke wa’aa wa makko e ɗi’i sifaaji ɗo’o.
Ko tawde himo sifori ɗi’i sifaaji ɗo’o waɗi o nulaa e tagu ngun.
*******
WOOTINƊINGOL MEEDEN FII ANNABAABE BEN E DEFTE MABBE ƊEN
Hiɗen wootinɗini wonndema kala Annabaaɓe ɓen e hoore goonga sikkitaare woo alaa e muuɗun. Ko non kadi hoolor ɗen reeneede maɓɓe e laaɓal maɓɓe.
Si tawii non ko yeddugol ɓe maa yeddugol gooto e maɓɓe maa yennugol ɓe maa jalnorgol ɓe, kala on waɗuɗo ɗun haray ko keereero sikke woo alaa. Si tawii ko ɓen anndaaɓe inɗe muuɗun:
Wano Annabi Aadama (a s), Annabi Nuuhu (a s), Annabi Ibraahiima (a s), Annabi Daawuuda (a s), Annabi Sulaymaana (a s), Annabi Muusaa (a s), Annabi Iisaa (a s) e kala ɓen jantaaɓe ka Alghur’aana mo yeddii gooto e maɓɓe haray on tigi yeddii ɓe fow maɓɓe.
Ko wano non defte maɓɓe ɗen kadi, si hinaa defte wallifaaɗe wi’aa ko defte maɓɓe ko defte tippinaaɗe hiɗe anndaa.
******
WOOTINƊINGOL MEEN FII KAA DIINA LISLAAMU
Awa hiɗen wootinɗini wonndema diina kan ka Allaahu on ko woota kalle ko diina lislaamu kan, ko kanka woni sari’a Allaahu on ka hoore leydi ɗo’o, ko kanka kadi hombi sariyaaji Allaahu ɗin, sabu ko kanka ɓuri timmude fii hewtingol neɗɗanke e malal.
Awa ko diina lislaamu kan ɓuri moftude nafaaji neɗɗanke ɗin fii aduna makko on e fii laakhira makko on woo.
Ko kanko kadi woni diina luttooha fannii aduna on hino yahude, ka waylataake, gooto waawataa darnude doole makka on.
Kaa diina hino mofti denndaangal ko tagaaɗo on hatonnjini kon e mu’un immorde e on njuɓɓudi ngurndan gooto maa ngurndan jamaa maa laawol politiki no jamaa on wonira e hoore pottal e nunɗal.
Awa ka tawunoo non ko lislaamu on woni ommboode sari’aaji Allaahu ɗin ka hoore leydi ɗo’o, en tanƴinaaki sari’a go’o hino ari, hara ko waawoowo moƴƴinde ngurndan o’o neɗɗanke mutuɗo e nder tooñe e bonnonnda e majjere, haray feere woo alaa ko bee ñalaande hewta nde tawata bee diina lislaamu kan heɓa doole, haa ka tawata ka hunnditay aduna on fow, ka hunnditira nunɗal e sari’a ka meha tooñe ɗe neɗɗanke wuuri e mu’un ɗen.
Sinndo lislaamu on ñaawitirteno e hoore leydi Allaahu ndin, hanno kisuyee hunnditayno jammaaji ɗin fow, malal wonana jamaaji ɗin fow, tagaaɗo on hewta ka koyɗi makko, giggol e mussiɗɗo yaagal hunnditayno banii Aadama fow, haa waawen mehude baasal e tampere e o’o aduna meeɗen.
Sabu ko addi lislaamu ko fii yo neɗɗanke nafitor aduna makko on, aduna makko on wonana mo ƴanngal fii yo’o heɓu laakhira moƴƴo.
******
WOOTINDINGOL MEEƊEN SAR’INƊO LISLAAMU ON
Awi hiɗen wootinɗini wonnde adduɗo ndulu lislaamu on ngun ko Muhammadu Bun Abdullahi (s a w) ko kanko woni huuɓoodi kala Annabaaɓe ko kanko woni koohoojo Nulaaɓe ɓen himo ɓuri ɓe ɓe foppet, ko kanko woni koohoojo kala neɗɗanke.
Awa hay e gooto eɓɓondiraa e makko e ɓural, maa teddungal maa e haggil, maa njikku, sabu kanko himo e njikku ɓurɗo moƴƴude e njikkuuji ɓuri ñannde tagaaɗo on fuɗɗi wuurude e hoore leydi Allaahu ndin.
Awa ko niile Allaahu on mantiri mo ka Alghur’aana makko, ko konngol joomiraaɗo:
( Pellet an hiɗa mari needi mawndi).
******
WOOTINDINGOL MEEƊEN FII ALGHUR’AANA TEDDUƊO ON
Awa hiɗen wootinɗini wonnde o’o Alhgur’aana tedduɗo ko kanko woni wahayu Allaahu on, on wahayu mo’o tippini o waɗi mo e ɗenngal Nulaaɗo makko tedduɗo o’o, hino e o’o wahayu ɓannganduyee kala huunde sabu ko’o mu’ujija luttoowo mo tawi hino ronkini denndangal nodditorɓe ganndal o waawaaka ɓeydeede maa ustee hiɗen wootinɗini wonnde oo mu’ujija ko yo o teddinire konngol e kuugal.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN ALMAMAAKU ALMAAMIIƁE ƁEN
Awa hiɗen wootinɗini wonnde almamaaku almaamii ɓe ɓen ko lasili jeyaaɗo e lasiliiji diina kan, haa ka tawta liimaanu waawaa timmude e ɓaawo oo lasli ɗo’o.
Dagataako jokkugol baabiraaɓe ko ɓe teddi woo, huuwwa dewal e ɓaawo anndal, ko bee julɗo annda lasliiji Diina makko ko waajibi hinaa jokkugol tun ko baabiraaɓe wannoo e mu’un.
Awa no hoolor ɗen wonnde annabaaku ko yurmeende wonannde en non, ko non kadi almamaaku ngun, ko bee almaamiijo heɓoo e kala jamaanu fii lontagol Annabaajo on e fewnugol yimɓe ɓen hiwa sari’a on.
On non Almaamiijo ɓayta ko lontiiɗo Annabiijo on e hiwugol sari’a on ko bee tawa hino woodani mo ko woodani Annabaajo on e hoore yimɓe ɓen ka yamaruyee e ka haɗugol ka ɗoftaare e jonnitugol mo fewjoore e hoore julɓe ɓen fow.
Awa ko ɗun ɗon waɗi si tawi ko ɓoggol annabaaku ngun ko nuluɗo Annabaajo on ko on lontini Almaamiijo on ko hiwa golle annabaaku ngun, sabu si ndulu ngun arii ko bee heɓoo on hiwoowo ngun ndulu, on non gasataa wonnde wonɗo woo.
On Almaamiijo wonaa yimɓe ɓen suɓotoo mo hikkina mo yeeso tuma ɓe faalaa woo ɓe itta mo wasi tawii ko laamu, hinaa non fes. Si ko woni ɓayta ko wonɗo e lontaade Annabiijo on e hoore yimɓe ɓen golle makko ko hiwugol reena diina kan, ko bee tawa ko Allaahu on suɓata mo no’o suɓiri Nelaaɗo on, o lammina mo no’o lammiriri Nulaaɗo on o wawna mo ronndagol donngal ndulu diina kan no’o wawniri nulaaɗo on non, o waɗa mo ɓurɗo fow e jamaanu makko e sifaaji ɗin fow no’o ɓurniri nulaaɗo on non, ko si ɗi’i ɗoo waɗii si on tigi heɓa goonga e wonugol yeeso e hoore julɓe ɓen.
Awa Annabiijo on anndiniino ɗon julɓe ɓen o wasiyii ɗun ka iidi (khadiir Ghum) ko’o iwtaynoo hajju sakkitiiɗo ka waynondirgol e julɓe ɓen ƴettitee, awa Annabiijo on hino maaki: Mo maayii anndaa Almaaniijo jamaanu makko ngun haray on tigi maayii mayde jaahili yanko.
Ko konngol joomiraaɗo: (Hino woodani yimɓe bee fewnoowo) suuratu Ra’adi.
Ko konngol joomiraaɗo: (Alaa hay e mofte si wonaa waajotooɗo feƴƴii e majje). Suuratu faatiri.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII REENEEDE ALMAAMIIJO ON E FAGGITAGOL JUNUUBI
Maanaa fii tawde almaamiijo on ko reenaaɗo e immorde e kala sifaaji ustaare ɗi hanndaa e on lontiiɗo Annabiijo.
Hiɗen wootinɗini wonnde o’o Almaamiijo hino reenaa immorde e kala njikkuuli bonɗi ɓori ñannde o jibinaa heɓi o mayde, sabu kamɓe ko ɓe aynuɓe sari’a Allaahu ka hoore leydi ayninaa yimɓe ɓen kadi, aynuɗo on e aynaaɗo on waawataa fotude hakkil e njikku e faamu e anndal e kulol Allaahu e yonndinagol e aduna e cuɗaari mu’un.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII YIƊUGOL ƊOFTOO BELEBON ANNABIIJO MUHAMMADU (S A W) MAANAA BEYNGUURE SUUDU NDUN
Allaahu ta’aalaa on yewtii ka alghuraana e suuratu suuraa :
(Wi’u: Mi laandaaki on e yottigol ngol njoddi ngu addammi on si wonaa huunde wootere ndelle koyo on jogano lan giggol ka enɗan an).
Hiɗen wootinɗini e hoore ko woni waajibi jogitagol ɓoggol Ahlul Bayti ngol (a s) ko waajibi e hoore kala julɗo yiɗugol Annabiijo on yiɗa ɓeynguure suudu makko ndun.
Awa gomɗii wonndema iwrii e Annabiijo on (s a w) wonnde yiɗugol Annabiijo on yiɗa ɓeynguure suudu makko ndun ko jeyaa ɗun e alaama liimaanu, añugol ɓe ko jeyaa ɗun e maande naafighankaaku, sabu kala on yiɗuɗo ɓe haray himo yiɗi Allaahu on yiɗi Annabiijo on, kala on añuno ɓeynguure makko nden haray himo añi Allaahu on añi Nulaaɗo on sabu a yiɗataa leggal añaa dimɗe maggal on tawa hino nanii.
Awa yiɗugol Annabiijo yiɗa Beynguure suudu makko ndun ko farrila mo Allaahu on farli e hoore kala julɗo sikke woo alaa e mu’un. Julɓe ɓen fow hino fotti e muuɗun.
Ko feddehun tosokun e julɓe ɓen tawaa hino añi ɓeynguure suudu Annabiijo nden ɓen hino inne nawaasibu ɓen non e fottaangol julɓe ɓen hiɓe wa’i wa yedduɗo julde maa jakka maa yedduɗo ndulu lislaamu ngun, haray sinndo non ɓe fenñinii ka kene wonnde ko ɓe julɓe, kono alhaali maɓɓe on hino holli ko naafighiiɓe ka haghiigha.
Awa Allaahu on farlaali e julɓe ɓen yiɗugol ɓe’e si wonaa tawde hiɓe hanndi e muuɗun ka hollugol nokku maɓɓe toowuɗo on ka Allaahu sabu ko ɓuri teddude e makko ko on ɓurɗo hulde mo e ɗi fow, wa ɓee ɗoo non heɓotaako.
******
WOOTINƊINAL MEEƊEN FII ALMAAMIIƁE LONTIIƁE NULAAƊO ON
Awa en hoolaaki hay fus e fii ɓe’e almaamiiɓe ko tawi hino yawti hagghil wano ɓeya feƴƴintimɓe hino innee khulaatu e hulooliyuun si ko woni hiɗen hoolii ko ɓe ɓanndinke wano meeɗen hino woodaniɓe kala ko woodani en hino waɗɗiiɓe kala ko waɗɗii en.
Ko woni tun kamɓe ko ɓe jiyaaɓe Allaahu teddinaaɓe Allaahu on suɓiiɓe o okkiiɓe martaba ɓurɗo toowude e anndal e kulol Allaahu e ñeeñal e rentaare kala jikkuuli moƴƴi e sifaaji moƴƴi ɗi tawata hay e gooto waawataa ɓattaade ɓe e muuɗun. Ko sabu ɗin sifaaji ɓe hanndiri e martaba toowal fii wonugol ardiiɓe, fewnooɓe haanaaɓe rutteede e mu’un si fii Annabiijo on feƴƴii.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII WONNDE ALMAMAAKU NGUN KO IWDE KA ALGHUR’AANA E KA SUNNA
Hiɗen wootinɗini wonnde almamaaku ngun hino wa’i wa Annabaaku ngun ko bee iwra e Allaahu on e ɗenngal Nulaaɗo on.
Hiɗen wootinɗini wonndema yimɓe ɓen gooto alaa suɓagol si ɓe jaɓay almamaaku almaamiijo on si ɗun arii ɓe hewtude.
Hiɗen wootinɗini wonnde Annabiijo Muhammadu (s a w) holluno ko seyyidinaa Ali Ibnu Abii Taalibi woni ko lontotoo mo e hiwgol diina kan.
Hiɗen wootinɗini wonnde Annabiijo holluno ɗun ñannde (khadiriru on) ko’o iwtata ka hijjatul widaa’a {hajju woynitoro} :
ألا من كنت مولاه فهذا علي مولاه, اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله وأدر الحق معه كيفما دار
{Faamee kala mo mi woni heftuɗo ɗun ko Ali o’o woni heftuɗo mo, yiɗu yiɗuɗo mo añu añuɗo mo, wallu on walluɗo mo, woppu on woppuɗo mo yiilir goonga kan wonndude e makko no’o yiilori woo}.
O maaki kadi ko’o nodditi Banii Haasimi jertingol ɓe ɓayta aaya on jippike ka arannde lislaamu on Makka o maaki:
هذا أخي ووصيي وخليفتي من بعدي فاسمعوا له وأطيعوا.
{O’o ko siɗɗo an e wasuyiyaaɗo an e lontotooɗo lan ɓaawo an, nananee mo ɗofto ɗon}.
Hari on tuma Ali ko suka kecco, omaaki kadi laawi buy kanko Annabiijo:
أنت مني بمنزلة هارون من موسى إلاّ أنه لانبي بعدي .
{An takko an hiɗa wa’i wa Haaruuna takko Muusaa si wonaa tun Annabaajo alaa ɓaawo an}.
O’o aaya Alghur’aana wonuɗo arude ɗo’o e fottaangol firooɓe ɓen ko’e Ali o tippii:
﴿إِنَّمَا وَلِيُكُمُ الَّلهُ وَرَسُولُهُ وَالذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾.
{Anndee ko woni walliyu mo’on ko Allaahu e Nelaaɗo makko on e ɓen gomɗimɓe ɓen ittayɓe sadaka hara ko ɓe ruƴƴuɓe}.
Awa si hawrii annabiijo on maakirii nii ɗen fii Ali (a s) e hoore ɓe maakirtaa mbeleeɗe wonkki Allaahu on tigi hino riiwi ɗun e maɓɓe.
Ayeeje Alghur’aana tippike e Ali ( a s) firooɓe ɓen fow hino fotti e ɗun, Annabiijo on maakii:
{Min ko mi saare ganndal ko Ali woni dambugal ngal}. Taariika lislaamu on anndinii en wonndema alaa e sahaabaaɓe ɓen mo tawata lanndaaki Ali (a s) kono non kanko o lanndaaki hay e gooto e maɓɓe. Dun ɗon ko seedee himo ɓuri ɓe e fow anndal hay ayɓe makko ɓen hino seedanii mo ngal ɓural ɗon.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII EMMBERE ALMAAMIIƁE ƁEN
Hiɗen wootinɗini wonndema Almaamiiɓe ɓe tawata ko’e maɓɓe julɓe ɓen haani ruttaade, ɓe ƴi’al ngal yewti fii muuɗun ko ɓe sappo e ɗiɗo e hino ɓe no woni ardude nii:
1. Ko Imaamu Ali Ibnu Abii Taalibi (a s) jibinaaɗo hitaande tataɓere ko adii fergu ngun, o sahinndinaa hitaande cappanɗe nayi ɓaawo fergu ngun.
2. Imaamu Alhasana geɗal Ali (a s).
3. Imaamu Alhussaynu geɗal Imaamu Ali (s a).
4. Imaamu Ali geɗal Imaamu Alhusaynu geɗal Imaamu Ali (a s).
5. Imaamu Muhammadu Baaghiri geɗal imaamu Zeynul Aabidiina (a s).
6. Imaamu Jaafar geɗal Imaamu Muhammadu Al Baaghiri (a s).
7. Imaamu Muusaa geɗal Imaamu Jaafar El Kaazimu (s a).
8. Imaamu Ali geɗal Imaamu Muusaa Rida (a s).
9. Imaamu Muhammadu Jawaadu geɗal Imaamu Ali (a s).
10. Imaamu Ali geɗal Imaamu Muhammadu Jawwaad (a s).
11. Imaamu HasanuAskari geɗal Imaamu Ali (a s).
12. Imaamu Mahdi geɗal Imaamu Hasanu Askari (a s).
Ko ɓee ɗoo woni Almaamiiɓe toɗɗaaɓe ɓen yo ardo julɓe ɓen ɓe fow maɓɓe ko taaniraaɓe Annabiijo on immorde e Fatimatu Zahra (a s).
Ko hikkii ɗoo ko yewtugol ko honɗun woni ko wi’uɗen fii du’aa’u, awa wootinɗinal meeɗen fii du’aa’u ko nii woniri : Hiɗen inni wonndema du’aa’u ko ngaandi dewal ngal e ɓaawo mu’un haray diina alaa, sabu ko du’aa holli wonnde tagaaɗo o’o hino hatonjini saa’i woo saa’i e Allaahu on.
Annabiijo on hino maaki :
الدعاء سلاح المؤمن وعمود الدين ونور السموات والأرض.
{Du’aa ko kaafa silaama julɗo, e tugalal diina kan e Annoora asamaanuuji ɗin e leydi ndin}.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII IMAAMU MAADIYYU
Weltinirgol fii feeñugol imaamu Mahdi immorde e geɗal neene Faatimatu Zaharaa (a s) ka waghtannde aduna- fii yo'o hebbin leydi ndin nunɗal e peewal ɓaawo nde ndi hebbinanoo tooñe e bonki- ɗun ko tabitu ɗun immorde e Nelaaɗo Allaahu on (s a), julɓe ɓen fow hino winndi ɗun e nder ko ɓe fillii kon no ɓe foti non.
Ɗun wonaa miijo fuɗɗu ngo ka sii'aaɓe ɓen, hara ko tooñe addi yo ngon miijo saakito, ɓe ƴetti miijo feeñugol laɓɓinayɗo leydi ndin e tuundi tooñe, wano yoga e ukkindirayɓe yewtereeji ɓe tawata wonaa nunɗuɓe sikkirta.
Si wonaano tawude miijo fii Imaamu Maadiyyu ko tabituɗun e mbaadi ndi tawata julɓe ɓen fow hino anndi, ɗun demmbi ka nder ɓerɗe maɓɓe ɓe fiɓi ɗun, nodditinooɓe wonugol imaamu Maadiyyu ɓen ka giral aranal ɓaawo Nelaaɗo Allaau on– wano kiisaaniyyaaɓe[1] ɓen e abbaasi yankooɓe ɓen e seeɗa e alawi yankooɓe ɓen- janfagol yimɓe ɓen dammbitoo e nde'e finnde ɗoo sabu ɗaɓɓugol laamu e jaahu, ɓe waɗi nodditagol maɓɓe imaamu Maadiyyu on, pooɗirɗun yimɓe e ɗaɓɓirɗun doole.
Enen non ɓaawo hiɗen hoolii sellugol diina lislaamu kan e wonnde ko kanka woni diina timminrka diinaaji Allaahu seniiɗo on, en tanƴinaaki diina go'o nde ari fii ittugol tooñe ɗe reenu ɗen hino saakitii e aduna on e saakitagol bonki e nder aduna on ka tawata nunɗal ngal waawataa heɓude ka tippa teppere e nder aduna on fow, wonndude e ko reenuɗen e welsindagol julɓe ɓen e diina maɓɓe kan e uddugol ñaawooje e sari'aaji makka on e nder leyɗe julɓe ɓen fow e ronkugol ɗoftagol ɓe hay gooto e nder teemedere e nder ñaawooje makka on, wonndude e ɗun ɗon fow ko bee habbitoɗen hoynaneede sabu artugol diina lislaamu kan e doole makka on e waawugol ka moƴƴintingol oo aduna mutudo e nder tooñe e bonki.
Ɓaawo ɗun diina lislaamu kan waawataa ruttaade e doole makka ɗen e huɓindagol neɗɗanke fow,[2] hara hika no'e ka woniri hannde non e ko adii hannde immorde e lurre wonuɗe hakkunde ɗoftiiɓe ka e nder ñaawooje e ka nder sari'aaji makka e nder miijooji maɓɓe ɗin telen makka, hara ko noɓe woniri e makka non hannde e ko adii hannde immorde e bidi'a e waylugol e nder sari'aaji makka e majjereeji ɗi ɓe nodditii ɗun.
Ko goonga diina kan waawataa artude e doole makka on si wonaa hara moƴƴintinayɗo mawɗo feeñu hara ko kanko woni hoore makka on, hara o mooɓindiray konngol julɓe ɓen, hara o wattay ko waylaa kon o bonna ko takkindiraa e makka kon immorde e bidi'aaji e majjereeji sabu toppitannde immornde ka Allaahu seniiɗo on e nden yurmeende makko fii yo’o waɗu mo neɗɗo fewnoowo fewnaaɗo, himo mari nden darnde mawnde ɗon e ngun laalu huuɓungu ɗon e ɗen doole feƴƴituɗe fii yo'o hebbin leydi ndin nunɗal e peewal ɓaawo nde ndi hebbinaa tooñe e janfa.
Ka raɓɓinɗinnde haala, kii bonki wonuki e neɗɗanke hannde- wonndunde e gomɗinngol sellugol ka'a diina e wonnde ko kanka woni diinaa timminiraaka diinaaji ɗin-ɗun hino hawrondiri e habbitagol moƴƴintinoowo fewnoowo fii danndugol aduna on e ko ɓe woni e mu'un kon hannde.
Ko fii ɗun waɗi si tawii feddeeji julɓe ɓen fow hino gomɗini ngol habbitagol moƴƴintinoowo ko woni hay jamaaji ɗi wonaa jamaaji julɓe ɓen hino habbitii, si wonaa tun ko woni keerol hakkunde Sii'a imaami yankooɓe ɓen e ko wonaa kamɓe ko wonnde kamɓe sii'a imaami yankooɓe ɓen hiɓe wootinɗini wonnde on moƴƴintinayɗo fewnoowo ko neɗɗo toɗɗaaɗo anndaa-ɗo jibinaaɗo hitaande 256 fergu haa jooni himo wuuri, ko kanko woni geɗal Hasan Askarii innde makko nden ko (Muhammadu) ɗulle ko sabu ko tabiti immorde e Nelaaɗo Allaahu on (s a w) wonnde hiɓe fodi ɗun[3] e huunde ko fillayeeji e piiji ɗi o jaabii ɗun dewnondira ni en.
Dagaaki nde almamaaku ngun taƴondirta hay e nder jamaanu wootu, hay si tawii non imaamuujo on ko wirniiɗo, fii yo'o feeñu e ñalaande nde Allaahu on fodini mo nden, nden taway nde ko jeyaande e gundooji Allaahu seniiɗo on ɗi tawata hay e gooto anndaaɗi si wonaa kanko.
Woɗɗaa ka tawata wuurugol mo ɗan ngurndan juutuɗan ɗoo fow ko mu'ujija mo Allaahu seniiɗo on waɗi ɗun, ɗun ɓuraa mu'ujija mawnude nde o wonata almaamiijo tagu ngun hara ko duuɓi jowi o mari ñannde baaba en makko hootunoo ka jooma maɓɓe.[4]
Ɗun ɓuraa mu'ujija Annabi Iisaa on mawnude ɓaawo o yewtiduno e yimɓe ɓen hari ko'o penuujo o nelaa ko'o annabaajo.[5]
Juutugol ngurndan ɓuri ngurdan anndaa ɗan ɗan, ganndal ñawndugol ngal riiwaa ɗun, ko woni tun ngal ganndal ɗon ɗaɓɓitaali ko ɓeydata ngurndan neɗɗanke, si tawii non ngal waawaali haray Allaahu on kañun piiji ɗin fow himo waawi, pellet ɗun waɗii e Annabi Nuuhu,[6] e heddagol Annabi Iisaa,[7] wano Alghur'aana on ɓannginirani en non.
Hino hawnanii julɗo nde o lannditotoo newagol ɗun, hara himo wi'i wonnde himo gomɗini deftere Alghur'-aana teddunde nden !!
Hino jeyaa e ko waawuɗen yewtude e fii ɗun, anndintinen ɗun wonkiiji me'en ɗin wonnde habbitagol on moƴƴintinayɗo firaa yo julɓe ɓen ñobbu juuɗe e nder ko yowitii e goonga kan e nder diina maɓɓe kan e huunde ko waɗɗiiɓe immorde e wallugol diina maɓɓe kan waɗa jihaadi fii makka gollitira ñaawooje makka on, yamira ko moƴƴi haɗa ko boni.
Ko woni tun julɗo hino fawaa poomaa gollitirgol huunde ko jippinaa immorde e ñaawooje, hino waɗɗii mo etagol anndugol ɗe e laawol sellungol immorde e laawi hewtinayi mo ɗin, hino fawii mo yamirgol ko moƴƴi haɗa ko boni yeru ko'o heɓi feere woo e ittiniri no’o waawiri woo, كلكم راع وكلكم مسؤول عن رعيته.
{On fow ko'on aynuɓe, mo bee mo'on ko lannditeteeɗo fii ko'o ayni kon}.[8]
Daganaaki mo nennagol e piiji waɗɗiiɗi mo ɗin fii habbagol imaamu Maadiyyu tun on weltinirayɗo fewnayɗo, ɗun ittataa waajibi e hoore goɗɗo, nennataa gollal, ɗun waɗataa yimɓe ɓen ko ɓe welsindiiɓe.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII RAJ'A
Anndu feere nde imaami yankooɓe ɓen yaari nden-ƴettude e ko ari e ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun-wonnde Allaahu seniiɗo on artiray yimɓe maayuɓe ka aduna ɗoo e mbaadi ndi ɓe wonunoo e mu'un ndin, o teddina fedde e maɓɓe o hoyna ndeya fedde... ɗulle ko tuma imaamu Maadiyyu feeñi immorɗo ka ɓeynguure suudu Nelaaɗo ndun yo Allaahu on yurmeɓe hisinaɓe.[9]
Artataa si wonaa on jogiiɗo liimaanu toowungu, maa on bonnuɗo haa feƴƴiti, ɓaawo ɗun ɓe maaya, ɓaawo ɗun ɓe yaha ka immutal ɓe henndoo huunde ko ɓe hanndi immorde e mbarjaari maa lette, wano Allaahu seniiɗo on yewtiri ɗun ka nder deftere makko teddunde fii ɓen artiraaɓe yelotooɓe -ɓen tawɓe artugol ngol moƴƴiraali ɗun ɓe heɓi lette- nde ɓe yaltata laawol tataɓol fii yoɓe moƴƴin:
﴿قَالُواْ رَبَّنَا أَمَتَّنَا اْثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اْثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ﴾.
{Ɓe wi'i: Jooma amen! A warii men laabi ɗiɗi a wurnitii men laabi ɗiɗi, men ghirritike junuubi amen ɗin, enee laawol yultirgol hino woodi}.[10]
Ko goonga, Alghur'aana tedduɗo on addii wonnde artugol mayɓe waɗay ka nder aduna ɗoo, ɓeynguure Nelaaɗo Allaahu seniiɗo on fillike ko heewi, imaami yankooɓe ɓen fow hino fotti e ɗun si wonaa seeɗaaɓe e maɓɓe, ɓen firi wonnde ko faandaa e artugol ngol ko artugol laamu ngun e yamirgol ko moƴƴi haɗa ko boni sabu feeñugol Imaamu Maadiyyu, hara wonaa artugol yimɓe e wurnitugol mayɓe.[11]
Fiɓugol fii raj'a on ka Ahulu-sunna en ɗun hino lintee e piiji ɓuraaɗi añeede ɗi hanndaa e wootinɗineede, hari joomiraaɓe maɓɓe gannde hadiise ɓen hino lintaynoo fiɓugol fii Raj'a hino jeynoo e ko ɓe yuwirta fillotooɗo hadiise e salagol jaɓugol fillayee makko on, hino nanndi e si tawii hiɓe linta ɗun e yeddugol e sirkugol, maa ko ɓuri ɗun, ndee finnde ɗoo hino jeyanoo e ko ɓe yuwiraynoo sii'a imaami yankooɓe ɓen.
Sikke woo alaa ɗun ɗoo hino jeyaa e gooto e piiji ɗi feddeeji julɓe ɓen woni yuwirde yoga e majji e haala bonka liddu ɗiya.
Ka goonga en yi'aali ko woni sabu kan haala bonka, sabu wootinɗinngol Raj'a on (artirgol mayɗo) ɗun ɓuccataa finnde tawhiidi nden, wonaa finnde annabaaku ngun, ko woni tun ɗun hino tenntina e ɗin finndeeji ɗiɗi, sabu ko wi'etee raj'a ko’o ko dalil seediiɗo mbawdi Allaahu seniiɗo on wano immutal ngal, ko jeeyaa ɗun e piiji yaltuɗi e ko neɗɗanke wowti kon gasay ɗi wonude mu'ujiza fii Annabiijo meeɗen on Muhammadu (s a w) e ɓeynguure maɓɓe nden, pellet le ɗun ko mu'ujiza immintingol mayɓe mo Annabi Iisaa (a s) okkanoo on, hay ko ɗoo ɓuri yottaade, sabu ɗoo ko tuma mayɓe ɓen wonti yi'e wuɗuɗe,
﴿ قاَلَ مَن يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ * قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ ﴾.
{O wi'i: Ko hommbo wurnitata ƴi'e hara ɗe wuɗii? Maaku yo Nelaaɗo: Ko on fuɗɗunooɗo ɗe ka laawol aranol, kanko tagugol fow ko'o annduɗo}.[12]
Si tawii non ko on yuwuɗo Raj'a on sikkude wonnde ko jeyaa ɗun e ko wi'etee Tanaasukh kon, ko woni sabu ɗun ko tawde o waawaali senndindirde ko wi'etee Tanaasukh kon e ko wi'entee El Ma'aadul Jismaanii (immitagol ɓanndu yankewol) Ko wi'etee Raj'a kon ko jeyaa ɗun e Ma'aadul Jismaanii, anndu non ko woni Tanaasukhu: ko eggugol wonkii kin e ɓanndu yaha e ɓanndu go'o seedu ndu e ɓanndu aranuru ndun, ma'aadul jismaanii on non wonaa non sifori, ko'o firi ko wonnde ko artugol ɓanndu aranuru ndun tigi e kin wonkii tigi, raj'a on kadi ko wano non.
Si tawii non wi'aama raj'a on ko tanaasukh haray wurnitugol mayɓe ngol e juuɗe annabi Iisaa kadi ko tanaasukh, si tawii raj'a on ko tanaasukh haray immutal e fodoore kadi ko tanaasukh.
Awa jooni haray heddaaki si wonaa yo en yewtu fii Raj'a on geece ɗiɗi:
Yeeso arano ngon : wonnde raj'a on waawaa wonude.
Yeeso ɗiɗaɓo ngaon: Fenugol hadiiseeji fillaaɗi fii mu'un ɗin.
Si tawii yewtereeji ɗin ɗiɗi hino selli, haray wootinɗinngol raj'a on e on daraja ɗon lintataake e huunde kaanunde nde ayɓe sii'a ɓen bakata e maɓɓe.
Heewii ko tawataa e finndeeji yoga e feddeeji julɓe ɓen ko piiji ɗi waawaa wonude, maa tawayɗi jogaaki ƴi'al sellungal, kono ɗun waɗɗinaali yeddugol ɗin feddeeji e yaltugol majji e nder diina lislaamu kan, ɗun hino mari mise heewuɗe, hino jeyaa e ɗen: wootinɗin-ngol wonnde nelaaɗo Allaahu on (s a w) ko saahotooɗo maa woopoowo,[13]hino jeyaa e ɗun wootinɗin ngol wonnde Alghur'aana on ko yenɗuɗo,[14] hino jeyaa e ɗun wonnde Annabiijo on toɗɗanooki lontotooɗo on ɓaawo makko.
E wonnde ɗii yewtereeji ɗoo ɗiɗi sellaa few, si tawii non ko fii Raj'a on ɗun ɗon waawaa wonude few, kono e (yewtii ko selli kon) wonnde ko’o sifa immutal ɓanndu yanke wal ngal, si wonaa tun ko immutal waghintinaa ngal ka nder aduna ɗoo, kala ko tiinɗini e sellugol immutal hino waawi tinndinde e raj’a on, ɗun ŋalɗinaa, ko woni tun wonaa huunde nde wowtuɗen e nder ngurndan meeɗen aduna ɗan ɗoo, en anndaa ko woni sabu ɗun maa ko haɗata ɗun huunde ko hino ɓattina ɗun e ghirritagol me'en e maa woɗɗintina ɗun, miijo neɗɗanke ngon hoyanaa mo goongingol huunde nde’o wowtaa, hino wa'i wa on wi'ayɗo:
﴿مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ﴾
(Ko hommbo wurnitata ƴi'e hara ɗe wuɗii?) O jaabee:
﴿يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ﴾.
)Ko on fuɗɗunooɗo ɗe ka laawol aranol, kanko tagugol ngol fow ko'o annduɗo(.
Ko goonga e nder ko tawata en maranaa dalil hakkille yankooje tabintinngol maa riiwugol, maa sikken wonnde dalil alaa, haray hino waɗɗii en yiltitagol e ƴi'e diina yankooje, ɗen taway ɗe ko daƴƴere wahayu Allaahu on, artugol yoga e mayɓe ka nder aduna ɗoo alghur'aana on tabintinii ɗun, wano mu'ujiza Annabi Iisaa on (a s) wurnitugol mayɓe.
﴿وَأُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوتَى بِإِذْنِ اللَّهِ﴾.
(Miɗo nawnda mbunɗan e naw barasi, miɗo wurnita mayɓe e duŋayee Allaahu)
E aaya feƴƴuɗo on
﴿قَالُواْ رَبَّنَا أَمَتَّنَا اْثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اْثْنَتَيْنِ .....﴾.
(Ɓe wi’i: Jooma amen a warii men laabi ɗiɗi a wurnitii men laabi ɗiɗi).
Firo oo aaya ɗoo feewataa si wonaa artugol ka aduna ɗoo ɓaawo mayde, hay si tawii non yoga e firooɓe ɓen fawitike firugol aaya on ko ɗonɗintintaa ɗonɗaaɗo, ɓanngintaa firo aaya on.[15]
Si tawii non ko yewtere ɗiɗaɓere nden- wonnde hadiise on ko waɗaaɗo- ɗun ɗon kadi maraa seedee, si ko wi'etee Raj'a kon ko jeyaa ɗun e fiyakuuji laruuraaji, immorde e fillaayeeji lolluɗi immorɗi e ɓeynguure suudu Nelaaɗo Allaahu ndun.
Ɓaawo ɗun ɗoo, enee a haawataake immorde e winndoowo lolluɗo wano Ahmad Amiin ka nder deftere makko (Fajrul Islaami) fewndo o wi'i: (Alyahuundi yanke yaagal ngal feeñirii ka sii'a wi'ugol raj'a hino woodi)! Min kadi mi wi'ay mo wonnde Alyahuudi yanke yaagal ngal hino feeñiri ka Alghur'aana sabu raj'a, wano feƴƴiri non e nder yoga e aayeeje alghur'aana (ɓannginɗe fii raj'a).
Ɓeyden jaabagol mo wi'en: Goonga kan bee alyahuudi yanke yaagal ngal e annasaara yanke yaagal ngal feeña ka nder finndeeji e ka ñaawooje lislaamu yankeeje, sabu Nelaaɗo Allaahu on (s a w) ko ari ko goongingol sari'aaji Allaahu adiiɗi ɗin[16] (haray wonaa waylaaɗi ɗin hannde), hay si tawii yoga e majji ñaawooji mu'un ɗen montaa ma,[17] feeñugol yoga e finndeeji alyahuudi yanke maa annasaaranke e nder yoga e finndeeji lislaamu ɗin ɗun wonaa ayyibe e hoore lislaamu non, si tawii en yaafike mo e wi'ugol wonnde Raj'a ko’e nder pehe alyahuudi yankeeje, wano oo winndoowo ɗoo sikkiri nii.
No woniri woo, Raj'a on wonaa jeyaaɗo e nder lasliiji waɗɗii ɗi wootinɗinngol e ƴewtagol e nder mu'un, anndu wootinngol ɗi ngol ko ari ko tippude e batteeji selluɗi arudi immorde e ɓeynguure suudu Nelaaɗo Allaahu on (s a w) ɓen ɓe diininorɗen wonnde ko ɓe reenaaɓe e fenaande, ɗun ko jeyaa ɗun e piiji gunndooji ɗi ɓe yewti fii mu'un, waɗugol ɗi woopataa.
******
WOOTINƊINGOL MEEƊEN FII TAGGHIYYA ON
Fillaama e imaamu Saadighi (a s) e nder laawol sellungol: التقية ديني ودين آيائي
{Wadugol taghiya ko diina an e diina baabiraaɓe an ben}.[18], (من لا تقية لا دين له)
{kala mo maraa tagghiya haray o maraa diina}.[19]
Tagghiyya on kono siforɗen nii hari ɗun ko maande ɓeyguure suudu Nelaaɗo (s a w) ndun non, ka duñanngol hoore maɓɓe lorra e ɓen iwtirɓe ɓaawo maɓɓe e ka reenugol wata ƴiiƴan maɓɓe ɗan hibbe e ka moƴƴingol alhaali julɓe ɓen mooɓaɓe e huunde wootere...[20]
Hino jeyaa e ko anndaa wonnde imaami yankooɓe ɓen e imaamuuɓe maɓɓe ɓen hawrii ko heewi e satteendeeji e ɓiƴugol ndimu maɓɓe ngun e nder jamaanuuji ɗin fow ka tawata hay e fedde wootere maa mofte go’o hawraali e mu’un[21] ɓe ɓittori ko ɓuri heewude kon e jamaanuuji maɓɓe ɗin gollitirgol Tagghiya sabu suuɗagol lunndiiɓe ɓe ɓen e accugol feeñanngol ɓen, ɓe suuɗa finndeeji maɓɓe ɗin e golleeji maɓɓe ɗi ɓe hertori ɗin ga’e maɓɓe, sabu huunde ko ɗun addaynoo lorra ka nder diina e nder aduna (maɓɓe) ko fii ɗun waɗi ɓe hertori waɗugol Taggiyya ɓe anndiraa ɗun, kamɓe tun.
Taggiyya hino mari ñaawooje taway ɗe tuma go’o ko waɗɗiiɗe tuma goo wonaa, emmbere luutondirgol hulugol lorra kan ɗun ko jantaa ɗun ka nder defte joomiraaɓe gannde fighiha.
Wonaa o waɗɗiiɗo (taggiyya) e nder alhaaliiji ɗin fow, ko woni tun tuma goo himo waawi wonude ko’o dagiiɗo maa ko waɗɗiiɗo e nder alhaaliiji goo, wano tawiri ko si tawii ko fenñingol goonga e fenñinngol wallugol diina e kurkanagol lislaamu on haɓa fii laawol makko on, on saa’i ɗon jawle ɗen e wonkiiji ɗin welsindete fii mu’un.
Tagghiyya on hino waawi wonude harmuɗo ka nder golleeji addayɗi warugol wonkiiji teddinaaɗi,[22] maa saakitugol meere, maa yanñugol tooñe e maɓɓe.
No woniri woo, Tagghiyya firaa ka imaami yankooɓe ɓen wonnde himo waɗiɓe jamaa mooɓiiɗo e ngunndoo faalegol muncugol e bonnugol diina kan, wano yoga e ayɓe maɓɓe faaletee mbaadinirde mo taway ɓe wonaa rentiiɓe e faamugol piiji ɗin noɗi haaniri faamireede non, ɓe fawataa hoore maɓɓe faamugol feere sellunde nden ka me’en.[23]
Wonaa wasi tawii Taggiyya on waɗay diina kan kadi gooto e gunndooji hara yewtugol fii makko (tagghiyya on) wonaa diininorɗo ɗun, ko honno imaami yankooɓe ɓen winndirta defte hertorɗe fighiha e ñaawooje e wiɗanɗe finnde yankooje ɗun hino heewi tew, hino yawti keerol ngol mofte kala diininorta e diina mu’un?
Ko goonga wootinɗinngol amen ngol e Tagghiyya on faalaaɓe yuwude imaami yankooɓe ɓen yuwirii men mo, a sikkay nawnuɗo maɓɓe on sellataa haa ɓe ƴetta kaafa ɓe waraɓe ɓe fow e nder ɗin jamaanuuji taway ɗi yonay e mu’un nde gorko wi’etee ko’o sii’aajo fii yo’o ware e juuɗe ayɓe ɓeynguure suudu Nelaaɗo on (s a s) immorde e Umawi yankooɓe e Abbaasi yankooɓe ɓen hay Usmaani yankooɓe ɓen.
Si tawii faalaaɗo yuwude on ko yowitiiɗo e sikkude wonnde taggiya wonaa sar’inaa ɗun immorde e banŋe diina yankooje, men wi’ay mo:
Aranun e mu’un: Menen ko men iwtirɓe ɓaawo imaamuuɓe amen ɓen, ko’e pakke maɓɓe men woni e wattude (ko laawol maɓɓe men jokki), ko kamɓe yamiri men waɗugol tagghiyya, ɓe yamiri men mo tuma tawi himo hatonnjini, kamɓe hiɓe linti mo ka nder diina, a nanii konngol imaamu Saadighi (a s)
(من لا تقية له لا دين له)
{kala mo maraa tagghiya haray o maraa diina}.[24]
Ɗiɗaɓun e mu’un: Sar’inngol tagghiyya on ko ka nder Alghur’aana tedduɗo tigi iwri, ɗulle ko konngol joomiraaɗo:
﴿ إِلاَّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِّنٌ بِالإِيمَانِ ﴾.
{Si wonaa hara ko’on karhaaɗo hara ɓernde makko nden hino jaɓi gomɗinngol ngol}. [25]
Oo aaya ɗoo ko’e Ammar Bun Yaasir o jippii on fenñinooɗo yeddugol ka hulugol ayɓe lislaamu ɓen.[26]
E konngol joomiraaɗo:﴿إِلاَّ أَنْ تَتَّقُواْ مِنْهُمْ تُقَاةً.﴾
E kongol joomiraaɗo:
﴿وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ﴾.
{Gorko gomɗinɗo jeyaaɗo e yimɓe Fir’awna ɓen wi’I tawi himo suuɗude liimaanu makko ngun}.[27]
[1] - Ko wi'etee kaasaniyya ko: Fedde hawtitunde wi'i wonnde Muhammadu Bun Hanafiyya ko imaamuujo. Woɓɓe e maɓɓe wi'i wonnde ko kanko woni imaamu ɓaawo hare waɗunoo ɗe Jumal .
Woɓɓe e maɓɓe wi'i: Ko wonunoo imaamu on ɓaawo imaamu Ali (a s) ko imaamu Hassana e imaamu Alhusseynu ɓaawo ɗun o woni imaamu ɓaawo imaamu Alhussaynu iwii ka Madiina ɓe yahii Makka ko adii hare ɗen waɗude karbalaa.
Woɓɓe e maɓɓe sikki wonnde Muhammadu Bunil Hanafitta hino wuuri o maayaali ko kanko woni imaamu Maadiyyu ko ɗun wallifiiɗo on joopii e mu'un ɗoo.
Woɓɓe e maɓɓe ghirritii wonnde o maayii ko imaamu Ali geɗal imaamu Alhussaynu Zaynul Aabidiina (a s).
Hino wooodi e maɓɓe wi'uɗo wonnde almamaaku ngun hootuno ɓaawo makko e juuɗe Abii Haasimi Abdullaahi bun Muhammadu Bun Hanafiyya, ɓe luutondiri fii almamaaku ngun ɓaawo makko, hino e maɓɓe wi'uɗo ko Muhammadu Bun Ali Bun Abdullaahi almamaaku ngun hooti e juuɗe mu'un, woɓɓe e maɓɓe wi'i wonnde almamaaku ngun ko'e Bayaan bun Sam'aana hooti e mu'un, ɓe sikki wonnde hari ruuhu Allaahu on hino e Banii Haasim ɓaawo ɗun o hooti e Bayaan oo.
Wi'aama ko woni sabu ɓe wi'eede Kiisaaniyya ko ɓaawo ko Mukhtaar Bun Saghafii wonunoo hooreejo maɓɓe on, hari himo innee (Kiisaaniyya).
E wonnde ko wootinɗinngol fii almamaaku ngun woni ko jicci ka maɓɓe- wonnde Muktaar hari hino mari finnde sellunde, hari himo noddaynoo e almamaaku Imaamu Ali Bun Husaynu Sajjaad, fillaama e imaamu on mantugol mo, ko wano non kadi fillaama e imaamu Baaghiri (a s) geɗal maɓɓe mantugol mo. Imaamu Sadiighi (a s) kadi manti mo, wano tawiri ko heewi e jooma gannde sii'a en mantii mo, yere ko winndaa e hoore makko kon ko fefindaa ɗun e hoore makko ko ayɓe makko ɓen winndi ɗun e hoore makko fii bonnugol innde makko, sabu ko kanko imminoo yottanagol imaamu Hussaynu (a s) o immii o wari ɓen sahinndinnooɓe mo kanko e ɓeynguure makko nden ka hare Karbalaa, jooma gannde en ka sii'aaɓe ɓen wallifike defte hertiiɗe fii ngurndan Mukhtaar e njikku makko e golle makko, ndaaru deftere: Milal wa nihal, suutannde aranere hello 131, Al farghu Baynal farghi : 38, firagu Sii'a: 23.
[2] - Fii yo konngol joomiraaɗo ngol tabitu
﴿هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الحِْقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلهِّّّ.ِ﴾.
{ko kanko woni nelirɗo nelaaɗo makko on peewal e diina goongaha fii yo'o..}. Suuratu Tawbati aaya 9,..
[3] - Ɓaawo hadiiseeji ɗin e fillayeeji ɗin immorde e Nelaaɗo Allaahu on (s a w) dewnondirii fii feeñugol imaamu Maadiyyu immorde e geɗal faatima e wonnde o hebbinay leydi ndin nunɗal e peewal ɓaawo nde ndi hebbinaa tooñe e bonki wano feƴƴiri non.
Siyyidu Muhammadu Baaghir Sadri jantike ko ƴi'al mu'un woniri nii: (Anndu miijo fii imaamu Maadiyyu on wonnde ko'o ɗowoowo habbaaɗo fii waylugol aduna e ko ɓuri e moƴƴude ɗun arii ka nder hadiiseeji Nelaaɗo Allaahu tedduɗo on (s a w) e mbaadi huuɓundi e ka nder hadiiseeje Ahlul Bayti (a s) e mbaadi hertiindi, ɗun tentinaama e nder ƴi'e heewuɗe tawayɗe sikke hewtataa ɗun e laawol siɓɓe me'en sunna ɓen, wano tawiri fillaayeeji fillaaɗi fii Imaamu Maadiyyu ɗin mooɓaama e laawi sii'a e sunna tawi hiɗi ɓuri fillayeeji guluuji jeego'o, ɗun ɗon ko limoore ɗuuɗunde nde sifa mu'un ɗuuɗaa e nder fiyakuuji lislaamu feeñuɗi ɗi julɗo sikkitotaako ɗun ko ɓuri heewude kon). Wiɗannde fii Imaamu Maadiyyu hello 63.
[4] - Arii e nder fillayeeji heewuɗi wonnde Imaamu Askarii (a s) ko'e hitaande 260 fergu feƴƴini, fewndo on tuma hari imaamu Maadiyyu hino mari duuɓi jowi o ƴetti almamaaku ngun.
Ko Abul Adyaan fillii kon hino tinndini e ɗun, on wonunooɗo gollannde imaamu Askarii (a s) ɓe neli mo fewndo ɓe fooyi yo'o naɓu defte go'o Madaa'in, ɓe wi'i mo: Hiɗa saatii yahude balɗe sappo e jowi naatoyaa ñannde sappo e jowi nden e laawol gunndoo on yi'uɗo, a nanay.
Abul Adyaani lanndii ɓe on tuma ko hombo wonata imaamu on ɓaawo maɓɓe, ɓe maakani mo: Ko lanndotooɗo ma jaabaaji an ɗin o juulan mi, o yeetomaa ko woni ka nder Hamyaan mo jogiɗaa. Ɓaawo ɗun ko imaamu on yeetii mo kon fow waɗi, Abul Adyaani arti tawi on laanditiiɗo mo fii jaabaaji ɗin ko imaamu Maadiyyu, ko kanko juuluno baaba en makko (a s) -ɓaawo o pottinii bappa makko-on tuma o yeetii Abal Adyaani ko woni ka nder Hamyaan mo’o joginoo, wano o yeetorinoo woɓɓe go'o ko ɓe jogii immorde e piiji ɗi gooto anndaano hiɓe jogii, fewndo on tuma hari ko duuɓi jowi o mari .
Daaru deftere wi'eteende Kamaal Diini wa Tamaamu Ni'ima: Suutannde 2 ɓere hello 476, Bihaarul Anwaari, suutannde 50 ɓere hello 332, hadiise 4 ɓo. Ndaaru kadi deftere Taarika Khaybatul Kubraa hello 282 e ko woni ɓaawo ɗun ɗon.
[5] -Ɗun ko joopagol e konngol joomiraaɗo seniiɗo on fii Annabi Iisaa geɗal neene maryama (a s) himo yewta fii ghissa makko on, ɓaawo banuu Israa'iila wi'uno Neene Maryama fewndo ɓe ari hiɓe jogii mo:
﴿يَا أُخْت هَارُونُ مَاكَانَ أَبُوكِ أْمْرَأَ سَوْءٍ وَمَاكَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا * فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُواْ كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيّاً * قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا﴾.
{Ko an yo banndiraawo Annabi Haaruuna! Baaba en ma'a wonaano neɗɗo bonɗo, yumma ma'a kadi wonaano suddiiɗo bewuɗo. O joopii e makko (kanko boobo on) ɓe wi'i: ko honno men yewtirta boobo penu? O wi'i (kanko boobo on): Min ko mi jiyaaɗo Allaahu o okkiilan deftere nden o waɗii lan Annabaajo}. Suuratu Maryama aaya 19, 28, 30.
[6] -Ɓaawo ko konngol joomiraaɗo seniiɗo on fii annabi Nuuhu:
﴿وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إِلَى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاَّ خَمْسِينَ عَاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ ﴾.
{Gomɗii men neliino Annabi Nuuhu ka yimɓe makko ɓen, o wuuridi e maɓɓe duuɓi wuruure si wonaa duuɓi cappanɗe jowi, tuufaanu on nanngiɓe tawi ko ɓe tooñuɓe}.
[7] -Ɗun ko joopagol e konngol joomiraaɗo Seniiɗo on:
﴿وَقَوْلُهُمْ إِنَّا قَتَلْنَا عِيسَى اْبْنَ مَرْيَمَ رَسُول اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَمَاصَلَبُوهُ وَلَكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَذِينَ اْخْتَلَفُواْ فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَالَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعُ الظَّنِ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِيناً* بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيماً﴾.
{.. e wi'ugol ɓe: Menen men warii Annabi Iisaa geɗal Maryama, nelaaɗo Allaahu on, ɓe waraali mo ɓe panndaali mo, ko woni tun ɓe nanndinana, anndu ɓen luutondirɓe e fii makko hino e nder sikke e fii makko, ɓe alaa ganndal fii makko si wonaa jokkugol sikke, ɓe waraali mo ka haghiigha. Ko woni tun Allaahu on ɓantii mo ka makko Allaahu on wonii tedduɗo ñeeño} Suuratu Nisaa'i aaya 157, 158.
Ɗun ɗoo ko jeyaa ɗun e nder piiji ɗi fow jaɓi ɗun, ka julɓe ɓen fow, ɓaawo si tawuno sikke naatii e nder oo fiyaake Alghur'aana yankeejo fellitaaɗo, ɗun haray ko sikkitagol Alghur'aana on fow, ﴿أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ﴾
{E! On gamɗinay yoga e deftere nden yeddon feccere e mayre}. Suuratu Bagharati aaya 85. ko e ɗun wallifiiɗo on joopii e konngol makko (Si tawii goɗɗo sikkitike ko Alghur'aana on yewti kon haray lislaamu on waynike). Tippude e ɗun haray ɓaawo julɗo hino gomɗini ko gomɗini kon, haray hatonnjinaa e ŋalaw heddagol almaamiijo on ɗii duuɓi ɗoo fow, kon ko tawata woɗɗaa nde tawata ko mu'ujiza immorde ka Allaahu seniiɗo on mo o waɗani mo haa ñannde nde o fodaa nden.
[8] - Ndaaru Jaami'ul Ahaadiisi Lil Ghummi, suutannde 21 ɓere, Jaami'ul Akhaar: 327, 919, Sahiihul Bukharii suutannde 2ɓere 3 ɓere hello 196, Musnad Ahmad suutannde 2ɓere hello 5 ɓo, Sunanul bayhaghii suutannde 6 ɓere hello 287, Awaalii Li'aam suutannde 1nere hello 129, suutannde 3ɓere hello 464.
[9] - Ndaaru Bihaarul Anwaar: suutannde 53, 39-hello 143, ka dammbugal Raj'a.
[10] - Al Mu'min aaya 40.
[11] - Si tawii a faalaama ɓeydaade e faamude hiɗa waawi rewtaade deftere wi'eteende Haghgul Yaghiini Fii Ma'arifat Usuul Diini, suutannde ɗiɗaɓere nden. Aayeeje e fillayeeji tinndinɗi e fii ɗun hino e nder nden deftere, e pehe ɗen e nder mu'un, taw hara artugol ngol ka aduna ɗoo ko fii yimɓe ɓen fow kaa ko fii on hewtuɗo e nokku toowuɗo e liimaanu maa keefeeru. E ko wonaa ndee ɗoo deftere immorde e defte ruttorɗe.
[12] - Suuratu Yaasiin 78, 79.
[13] - Ndaaru Sahiihul Bukhaarii: Suutannde 2 ɓere hello 68, Sahiihu Muslim Suutannde aranere: Hello 399, Sunanu Tirmizii: Suutannde 2 ɓere hello 235 hadiise 391-395, Sunan Abii Daawud: Suutannde 1 nere hello 264 hadiise 100-1023.
[14] -Ndaaru Sarhul Maghaasid suutannde 4 hello 143-146, hino e nden ɗun joopagol konngol Hanaabila ngol e Hassawiiya wonnde Alghur'aana on ko yenɗuɗo, hay konngol yoga e maɓɓe wonnde ngaro mayre on ko yenɗuɗo, ko wano non kadi pooɗondiral Abii Haniifa e Abii Yuusufa ngal pooɗondiral duuminoo ngal lebbi jeegoo, ngal lanniri fottugol hakkunde maɓɓe wonnde kala wi'uɗo alghur'aana on ko tagaaɗo hary ko yedduɗo.
[15] - Daaru Majma'ul bayaan suutannde 4 ɓere hello 516. Yoga e firooji firooɓe goo eggaama e nder ɗun.
[16] - Fajrul Islaam : Hello 33. faamu wonnde Ahmadu Amiin haaɗaali e ngo'ol konngol makko ɗoo ka nder deftere makko, ko woni tun o ɓeydii ton ko heewi e haalawii ngil alaa adereesi few, si tawii hiɗa faalaa ɓeydaade ndaaru deftere Aslu Sii'a wa Usuulihaa hello 140, ko e nder nden deftere o yewti ɗii yewtereeji, e seeɗa e jaabaaji ruttaaɗi e hoore makko.
[17] -Ko joopannde nde Allaahu seniiɗo on yewti Annabiijo makko on (s a w)
﴿نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَيةَ وَالإِنْجِيل﴾َ
{O jippinirii deftere nden e ma'a goonga (yo Nelaaɗo!) ko woni ɓaawo mayre o jippini tawreeta on e linjiila on) Suuratu aali imraana. E ko wonaa ɗee ɗoo aayeeje immorde e aayeeje ɗuuɗuɗe tinndinnde wonnde Nelaaɗo Allaahu on e Alghur'aana on ko addiɓe ko goonginngol Annabaaɓe e sari'aaji goongaaji adinooɗi ɓe ɗin, si wonaa ko ari e ñaawooje montaaɗe ɗe tawaynoo iwtirɓe ɓaawo maɓɓe hino diininorde, ko adii jippagol sari'a weluɗo fii on.
[18]- Deftere wi’eteende Al kafii: Suutannde 2 bere hello 174 hadiise 12, Mukhtasaru basaa’iru Darajaat hello 10, Al Mahaasin suutannde aranere hello 397 hadiise 890.
[19] -Al kafii suutannde 2 ɓere hello 172, Al figh-hul Mansuub Ilaa imam Rida (a s) 338.
[20] - Ko wi’etee Tagghiyya: ko suuɗugol goonga kan, e suuɗugol finnde nden, e suuɗagol lunndiiɓe ɓen e accugol ɓe mbaadi maɓɓe ndin ko addata lorra ka nder diina e ka nder aduna, oo tagghiyya hino jeyaa e ko yoga e yimɓe ŋiñieta Sii’aaɓe ɓen sabu koɓe gomɗini tagghiya kon, sabu ronkugol anndugol ɓen ŋiñayɓe ɓe firo tagghiya e maanaaji makko lugguɗi, si tawno ɓe tabituno e fiyaake on ɓe munñii ɓe anndayno wonnde tagghiya hertoraa sii’a ɗun wonaa huunde nde ɓe weddori kammɓe tun, ko woni tun ɗun hino jeyaa e ko ɓuri hoyude ko hakkile jaɓata, ɗun ko jeyaa ɗun e tagu neɗɗanke ko woni hoore mu’un kon ko ganndal ngal, ko woni lanɗo mu’un on ko hakkile ɗen, tagghiya on seedataa e majji kanji ɗiɗi hay yeru leeɓol gootol, ɓaawo gooto kala e neɗɗanke hino ko tagu e makko dartanagol wonkii makko kin e reenugol e ngurndan makko ɗan.
Rewto deftere: Tashiihul I’itigaad jeyaande e ballafuyee Seykhul Mufiid: Suutannde 5ɓere 137, Aslu Sii’a e Usuuluhaa: Hello 315, si tawii hiɗa faalaa ɓeydaade rewto: ndaaru tigi siiaaɓe ɓen e feddeeji lislaamu yankeeji ɗin tawayɗi wonaa sii’a imaamiyankoo ɓe ɓen, ballafuyee Sayyid Saamir Al Ulmaydii, hino e nder nden deftere ko laaɓi wonnde ko wi’etee tagghiyya kon e wowlugol fii mu’un ɗun hertoraa sii’a imaamiyankooɓe ɓen tun.
[21] -Si tawii a faalaama anndunde ko sii’a tampi kon e nder jamaanuuji feƴƴuɗi ɗin ndaaru deftere: Assii’atu wal Haakimuuna nde Seykhu Muhammadu Mukhnii winndi ɗun, hino ɓannginaa e nder nden deftere ko waawata mbaadinnde fiyaake maɓɓe sattuɗo mo ɓe feƴƴini on.
[22] -Ɓaawo hino fillaa e imaamu Baaghiri (a s) oo hadiise wonuɗo e arude ɗoo:
Fillaama e Muhammad Bun Muslim, ittude e maɓɓe (a s) : Anndee ko tagghiyya waɗiraa ko fii yo’o reenire ƴiiƴan, si tawii o hewtii hibbugol ƴiiƴan haray wonaa Tagghiya}.
[23] - Ndaaru ka deftere Kawsarii nde o firi e hoore derftere Alasfaraayii nii (Tabsiir Diin) himo jantii wonnde ɓen ƴettuɓe sii’ayaagal ngal waɗi ngal suuɗorde fii hewtugol e faale maɓɓe e nder bonnugol maandeeji lislaamu ɗin (ɓe jogitiike takkondirgol e sii’ayaagal ngal fii ngañanaandi añanɗo e waɗugol jamaaji e hoore gunndoo ɓe waɗi sii’a yaagal ngal suuɗorgal ko ɓe faalaa tabintinnde hakkunde mofteeji ɗin immorde e tuundiiji!
Alsfaraayii: (Tansiir fi Diini) hello 185-pulannde wi’eteeɗo Kawsarii on.
Daaru kadi: Nas’atu Tasrii’i wata tawwurihaa: 87-88.
[24] - Al kafii suutannde 2 ɓere hello 172, Al figh-hul Mansuub Ilaa imam Rida (a s) 338.
[25] - Suuratu Nahli aaya 106.
[26]- Ndaaru e nder deftere wi’eteende Tibyaani fii Tafsiiril Ngur’aan: suutannde 6 ɓere hello 428, Majma’ul Bayaan fii Tafsiiril ghur’aana suutannde 3 ɓere hello 387, Jaami’ul Bayaan: Suutannde 14 ɓere hello 122, Tafsiirul Kabiir Suutannde 19, hello 120, Al Kaamilu Fii Taariikh: Suutannde 2 ɓere hello 60.
[27] - Al Mu’min aaya 28.


c: text/html

text:
Ndaarki lesɗuki kolliroowi kerse e hormo mo gorko oo jogii, jaɓɓal leefngal hannde, oon dogannooɗo hanki e cukaagu mum ina roɓindoyoo kabaruuji. So a fotii e makko hannde, aɗa rokka mbo natal almuudo Seek Tijjaani jeewtidoowo e kurus mum. Ndeen ne dey kii ndaarki ina moofti kelle taarik jaayndeyankaagal e sirluuji renndo keewɗi baɗooji yiiloo banngoo e nder ndee hoore fawaande kufne ina fiilaa kaala daneejo. Siley Njaay hannde ko mikroo jumaa e jamaa ɓuri ɗum ɓadtaade e mikroo rajo Senegaal mo o woownoo.
Omo jeyaa e jaayndeyankooɓe Senegaal walla nih Afrik ɓurɓe hormeede e ittaneede geɗal. Ina gasa tawa fawii ko e darnde makko e ngal gollal hakke duuɓi 33 tawa o takkaani, o moddaani, o wiyaaka haaltu ko kaalno-ɗaa ; ɗuum no saɗtiri fof ɓuri hittude kadi ko e rajo Senegaal.Siley Njaay, tawde ko kam kaalaten, hannde nani e fooftere mum e nder Caaroy Siir Meer, ɗo kurus e e wuurnaango lomtinii mbo hannde mikroo e sawto mo o anndi tigi rigi.
Siley Njaay ina jeyaa e ɓeen adiiɓe sosde yeewtere himmunde e rajo Senegaal tawa ko heblaaɓe e duɗal heblo jaayndeyankooɓe Cesti. Ngon-ɗen ko e hittaande 1981 nde kanko e Ibraahiima Saar en ndarii ndarni yeewtere « Anndu so a anndii anndin »; yeewtere dogoore haa hannde e nder rajo Senegaal. E oon yonta, ɓe nanngiranoo ko famarɓe haajuuji. Ndeen ne dey yeewtere ndee mawnii haa haala mum yettii suudu sarɗiiji leydi Senegaal. Etee e wiyde makko, e oon sahaa, « fedde ɓamtoorere pulaar Senegaal rokkiiɓe njeenaari mawndi mbele ɓe mballitoroo golle. » Siley Njaay jeyaa ko e haralde 9 yaltude CESTI e 1981. Omo yaltidi e oon sahaa e Ibraahiima Saar en, Mammadu Mallaay Joob en… Siley Njaay sosii jeewte keewɗe e rajo Senegaal etee o halfinaama toon ko heewi. Ko kanko sosi TUFNDE GANNDAL, yeewtere dogoore haa jooni. O wonii cirlidiiɗo gardiiɗo Rajo Senegaal caggal nde o ummitii Ndar to o nawanoo ngam ardoyaade catal Rts gonngal toon. Toon nih o gollii toon ko heewi, sabu ko ndeen, haalirde ndee waɗti noddireede Oolel Daande Maayo.O rokki toon pulaar fotde mum.
Hade makko yahde Ndar, o wonii kebloowo jaayndeyankooɓe to Cesti hakke duuɓi jeegom. Ko e oon sahaa kadi o wonnoo jooɗaniiɗo Rajo Fraas RFI e nder Senegaal. Gorko mo Njum oo,kala hello ngo udditan maa e daartol rajo e ari-kor mum, a yiɗataa o udda ngoon hello, sabu sawto makko fof ina janngoo.
So nuunɗal e peewal ngonii ngooroondi gollal, ina gasa so joomum leliima ɗaanoo e nder fooftere mum.
Hammee Aamadu LIH

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hajjiyankooɓe winndere ndee ko ɓuri heen heewde ina taawee hannde e Madina. Ngoo wuro annoore e pooye, adii wiyeede ko Yatrib. Ko e fergo Nelaaɗo ngo wonti Mediina. Ina jeyaa e ko ɓuri battinde e maggo JUmaa kaa. Ko e nder makko lelii ɓurnaaɗo winndere. Ina sawndii mbo Umar e Abuubakri. To woɗɗaanni ɗoon ko genaale Baqiya ɗo tawatee ko heewi e sahabaaɓe e hilifaaɓe ko wayi no Usmaan e Aliyu.
Mediina wuro pooye jalbooje gila e fergo, kono Medina kadi ko wuro duggere e jehreeji mum jalbooji.
Jumaa Madiina ka ɓe mbiyata Jumaa Annabi, mahaa ko gila e fergo. Kono wonaa kanko adii, sabu Muhammadu JKM adii diidde ko Jumaa Quba, hade kaan joofde Jumaa madiina diidaa.
To bannge ɓure ko kanko rewi e Jumaa Makka, rewi heen caggal mum juaa Jerusalem.
Kala kaliifa qarnooɗo woodii ko ɓeyditi heen haa nde ka arti e juuɗe laamu Sawudiya. Ko e 1951 noon ka mawniniraa hono nih. Hannde aka sowoo laabi 100 jumaa Nelaaɗo woppunoo kaa ɗoo to mawningol. Ko etasuuji 2, aka darii e maale galle bec.
NELDAL HAMMEE LIH UMMAADE MADIINATUL MUNAWARA
MADIINATUL MUNAWARA : WURO POOYE DIINE ISLAAM
Hajjiyankooɓe winndere ndee ko ɓuri heen heewde ina taawee hannde e Madina. Ngoo wuro annoore e pooye, adii wiyeede ko Yatrib. Ko e fergo Nelaaɗo ngo wonti Mediina. Ina jeyaa e ko ɓuri battinde e maggo JUmaa kaa. Ko e nder makko lelii ɓurnaaɗo winndere. Ina sawndii mbo Umar e Abuubakri. To woɗɗaanni ɗoon ko genaale Baqiya ɗo tawatee ko heewi e sahabaaɓe e hilifaaɓe ko wayi no Usmaan e Aliyu.
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Rajo Lewlawal
Ziar annuelle 2018
Pulaar TV
Cakkite+
-
-
NANONDIRAL E EKKOL OO : BATTE JATTAN KO LATTANPosted in: Joljole Comments: 0
-
RENNDOTEERU OOGO : WURO KAAWEL WOYTII KO NDIYAMPosted in: Joljole Comments: 0
-
RENNDO TEERU OOGO : HAMARAABE CEPPII NGAM KUURAA E LAABIPosted in: Joljole Comments: 0
-
JAAYNDEEJI SENEGAAL ALTINE 30 AWRIL 2018Posted in: Joljole Comments: 0
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0


text:
Dañii duuɓi sappo ko goomu Rap wiyeteeɓe Alfaa ji fuuta sosaa e nder renndo teeru Wurosoogi. Wonnoo e goomu o ko sukaaɓe tato ko ɓee ɗoo ko Kaaw Lih, Saydu Soh Number one kame Kadeer Jaw. Oon tuma ko Daara hip hop ɓe mbiyetenoo, caggal golle keewɗe e njilluuji maɓɓe e nder gure ɗe e jaɓaneede golle maɓɓe ɓe inniri goomu o Alfaa ji fuuta. Hannde oolel maɓɓe sariima saakiima e nder renndooji ɗi fof. Eɓe njokkondiri e Elhajji Baaba Maal e naalaŋkooɓe woɗɓe. Kadi Alfaaji fuuta ɓe njeyanooma e kawgel ngel Abuu Caam Ngaari Laaw waɗnoo to diiwaan Maatam 2017 to santar kiltirel mo Maatam. Eɓe njeyanoo e njoyo ƴeftanooɓe ɓe. Hannde o heddii e goomu ngu ko Kaaw Lih e Number one. Kadeer jogii ko goomu mum bannge. Ñalawma haŋki wonnoo aniwerseer maɓɓe nayi lewru noowaamburu to kaŋ militeer mo Wurosoogi. Denndaangal naalaŋkooɓe anndaaɓe njahdii e maɓɓe e ndee weltaare.
Bookar sek Lewlewal Maatam


text:
FULFULDE, MAASINA: Bible NT
Matthew (Matta) 5:3-12
3 –Ɓeen annditinɓe yonkiiji mum’en ana lo’i, mbelii hoore, sabi kamɓe njey Laamu Laamɗo oo!
4 Ɓeen woyooɓe, mbelii hoore, sabi Laamɗo waaltinan ɓerɗe mum’en!
5 Ɓeen leyɗinkiniiɓe, mbelii hoore, sabi ɓe keɓan leydi ndi Laamɗo fodani ɓe ndii!
6 Ɓeen yolbuɓe fooccitaare so ɗomɗi ɗum, mbelii hoore, sabi ɓe kaaran ɓe ɗomɗitan!
7 Ɓeen yurmotooɓe, mbelii hoore, sabi Laamɗo yurmoto ɓe!
8 Ɓeen laaɓuɓe ɓerɗe, mbelii hoore, sabi ɓe njiyan Laamɗo!
9 Ɓeen waddooɓe jam, mbelii hoore, sabi ɓe noddirte ɓiɓɓe Laamɗo!
10 Ɓeen torraaɓe kammari fooccitaare, mbelii hoore, sabi kamɓe njey Laamu Laamɗo oo!
11 On mbelii hoore so yimɓe njennii on, torrii on, kappii on sii boneeji fuu saabe am.
12 Ceyee, mbeltee, sabi mbarjaari mawndi ana doomi on dow kammu. Sabi hono non annabaaɓe adiiɓe on ɓee torriraa.
Like this:
Like Loading...


text:
Salaade aadi ɓuri firtude aadi, Mammadu Joob ɓiɗɗo Caankon Hiraay timminii aadi mum e wuro mum. E sahaaji ɓennuɗi o wiyiino maa o addu ballal makko to bannge jaŋde e cellal. Ñallal 03 02 2018,kontineer keewɗo kaɓirɗe udditaama e yeeso Meer mo Renndo teeru Oogo hono Aamadu kan Jallo, eespektoor keso garɗo ko ɓooyaani hono Mbay Baabu, kame garɗo e innde medesee seef hono Accaa Baal to Dañtaaɗi, kame joom wuro e seteeji timmuɗi. Tuma nde udditaa tawaama heen kaɓirɗe ekkol, taabe, oordinateer, taabe birooji, kame safaara ekn…
Ooɗoo ñalawma waɗii weltaare no feewi e ɓesngu wuro Caankon hiray, kame teskuyaaji laaɓtuɗi e gure taariiɗe. Caggal nde konngi ƴeftaa gooto kala ruttata njettoor ko kaŋko gardiiɗo M. D. I technolgie Mammadu Yero Joob, jinaaɗo Farayse yumma tuubaak baaba ɓaleejo jogiima nehdi e hakkille addude ballal mum e wuro baaba mum.
Bookar Sek Lewlewal Maatam


text:
Ik din bik jaayegaa maati ke mol
Jag men rah jaayenge, pyaare tere bol Duje ke honthhon ko dekar apane git Koi nishaani chhod, fir duniyaa se gol Ik din bik jaayegaa ... Anahoni path men kaaanten laakh bichhaaye Honi to fir bhi bichhadaa yaar milaaye Ye birahaa ye duri, do pal ki majaburi Fir koi dilawaalaa kaahe ko ghabaraaye Dhaaraa, to bahati hai, mil ke rahati hai Bahati dhaaraa ban jaa, fir duniyaa se gol Ek din ... Parade ke pichhe baithhi saaanwal gori Thaam ke tere mere man ki dori Ye dori naa chhute, ye bndhan naa tute Bhor hone waali hai ab rainaa hai thodi Sar ko jhukaaye tu, baithhaa kyaa hai yaar Gori se nainaa jod, fir duniyaa se gol Ek din ...


text:
Debbo biyeteeɗo Irina Bokova (duuɓi 57) toɗɗaama, ñalnde 22 septammbar, yo won Ɗowoowo kuftodinɗo UNESCO. Toɗɗii mo ko terɗe 58 jeyaaɗe e Diiso siynoowo UNSECO. Kono ko ñalnde 15 oktoobar batu kuftodinngu ndenndinngu yonaaɓe 193 leyɗe jeyaaɗe e Fedde he, laawɗinta ngol toɗɗagol. O tampondirii no feewi e kanndidaa Ejipt, sibu woote ɗe mbaɗtaama laabi 5.
Debbo biyeteeɗo Irina Bokova (duuɓi 57) toɗɗaama, ñalnde 22 septammbar, yo won Ɗowoowo kuftodinɗo UNESCO. Toɗɗii mo ko terɗe 58 jeyaaɗe e Diiso siynoowo UNSECO. Kono ko ñalnde 15 oktoobar batu kuftodinngu ndenndinngu yonaaɓe 193 leyɗe jeyaaɗe e Fedde he, laawɗinta ngol toɗɗagol. O tampondirii no feewi e kanndidaa Ejipt, sibu woote ɗe mbaɗtaama laabi 5.
Ko laawol joyaɓol ngol seerndi ɓe : Irina heɓi daaɗe 31, Ejptenaajo o, hono Faaruk Hosni, heɓi daaɗe 27.
Irina Gueorguieva Bokova jibinaa ko e hitaande 1952 to Sofia, laamorgo leydi Bulgaari (to Orop fuɗnaange). E ooɗoo sahaa ko kanko jooɗanii leydi makko to Farayse (woni ammbasdeer), kanko kadi jooɗaninoo leydi makko to UNESCO e hoore mum. O janngii to leydi Riisi, to Duɗal Jokkondire Adunankooje Mosku, e to Amerik to Uniwersitee Maryland. Ko o debbo dawriyanke (baɗoowo politik) : o wonii cukko Kalifu geɗe caggal leydi (1995-1997), o wonii kadi kalifu Geɗe caggal leydi, o wonii kanndidaa ngam wonde Cukko-Hooreejo leydi makko e hitaande 1996, o daranii jeyegol leydi makko e dental biyeteengal OTAN kam e Dental Orop. Eɗen ciftina tan wonde yimɓe njeenayo ina mbirgatnoo joɗnde nde.
- Ko woni UNESCO e hol golle mum ?
“Jam” o firtaani tan baasgol woodde kareeli. “Jam” o firti : bidseeji baɗiraaɗi mahde, kono kay wonaa warde e firtude ; “jam” o firti ko mahaaɗe e sarwisaaji gollotooɗi, ɓeydotooɗi, o firti ko ɓesnguuji gollooji ngam mahde janngo, o firti ko hakkillaaji ceertuɗi e bonanndeji e neegre e miijooji njoftiigu, o firt ko hakkillaaji «kaɓɓondiral». Oon jam ina ɗaɓɓi hormaade ko yimɓe ceerti, ina ɗaɓɓi kaaldigal. Ina jeyaa e ko UNESCO daranii, semmbinde ngaal kaaldigal e wallitde leyɗe aduna ɗe heɓde ƴellitaade duumotoonde to bannge dañal e tabitinde denndaangal muuyaaɗe neɗɗanke, tawa noon ina hisni jeyi yontaaji garooji, haa arti noon e mahgol « pinal jam » tuugingal e jojjanɗe aadee e demokaraasi.
- Mettere mawnde to Keer
Wonande yimɓe heewɓe, ko Faaruk Hosni fotnoo toɗɗeede Ɗowoowo kuftodinɗo UNESCO. Ko ɗum tagi, Keer fini ñalnde 23 settaambar ko mettere mawnde. Jaayɗe leyɗi ndi njiyri ɗum ko no «moojobere leyɗeele mawɗe». Wonande Al Ahram ko Dental Amerik e Almaañ e Japon kaɗi Hosni ɓennude. Won ɗeen jaayɗe kadi takki ko «ngoomuyon yahuud» en kam e «malli e penaale» jaayɗe leyɗe hirnaange. Kono tan, won weltiiɓe heen kadi : Islaamist en. Faaruk Hosni ko « gaño » maɓɓe gila luulndii ɓoornagol « melfe ». Geɗel ɗiɗmel caabingel weltaare maɓɓe ko dañde seede wonde « leyɗe hirnaange ina luulndii kala ko ummii e juulɓe, hay so tawii ko neɗɗo ɓadiiɗo ɗum en ».
Bookara Aamadu Bah


text:
Hokkere muusnde e nder reedu fuuta haa teeŋti e nder diiwaan Maatam. Eɗen nganndi gila e darorɗe lewru Suliyee ndu ko ƴiiwoole ɗiɗi tan mawɗe teskanoo ko toɓii kono to bannge ferlo ngo ina ɗaminaa wonko fuɗɗii heɓeede to bannge ndunngu ngu. Sukaaɓe men agaaɓe iwtunooɓe ngoni ɗo ƴarii, kono hannde o ko e kulhuli mawɗi ɓe ngondi to bannge ñaamdu jawdi. Tee ina anndaa kam ndii ɗoo jawdi so dañaani faabu, tee toɓo toɓaani ina hulɓinii. Tee e jumaaji e jamaaji nanataa tan ko nganndee sadak eɗen mooloo Allah e Annabiijo mum kala nde nanɗaa ɗi sawtuuji nganndaa haŋkadi geɗe ɗe caɗtii sanne. Gese ɗe ko fuɗɗinoo ko aaweede ina yahra e holɓundu, ko hedde e yeeyooɓe aawɗeele nana padi e soodooɓe, tee soodooɓe njogaaki cuusal e wakkilaare soodde nde. Yoga e gese ɗe kam ko ko ɗaasɗi. To bannge maayo suwaa yuppude e kolaaɗe. Yo yurmeende Allah jippano fuutaŋkooɓe e oo ndunngu, so tawii won to toɓaa ɗo kam ina ŋakki.
Bookar Sek Lewlewal Maatam


text:
Ñalnde talaata 9 feebariyee 2016, laamorgo leydi habrii toɗɗagol hilifaaɓe hesɓe. Iselmu Ahmed Iɗidbih toɗɗaa kalifu geɗe caggal leydi, Muttar wul Njay toɗɗaa kalifu faggudu e kaalis, o lomtii wul Rayiis e faggudu.
Ñalnde talaata 9 feebariyee 2016, laamorgo leydi habrii toɗɗagol hilifaaɓe hesɓe. Iselmu Ahmed Iɗidbih toɗɗaa kalifu geɗe caggal leydi, Muttar wul Njay toɗɗaa kalifu faggudu e kaalis, o lomtii wul Rayiis e faggudu.
Bubakar Kan waɗaa kalifu cellal, Seyidinaa Aali wul Siidi el Jeylaani toɗɗaa kalifu koɗki e teeru e peewnugol leydi. Muhammed wul Kemmbu toɗɗaa kalifu bidsee.
Hififaaɓe ittaaɓe ɓee, hay gooto anndaa ko ittiraa, walla ko njooɓtoraa ko feeñi. Firti tan ko toɗɗegol maɓɓe fawonooki e heptinde mbaawka maɓɓe e nuunɗal maɓɓe. So a ƴeewii ɗum no moƴƴi boom, ma a yiy wonde kalifu toɗɗaaɗo kala, won kalifu mo jiidi galle walla leñol ittaa. En njettiima e tolno bonannde leƴƴiyaagal ɗo hay Maawiya yettanooki.
Ɓeydi bone kadi so kalifu ine ittee, ƴeewetee nii so alaa ko battinta e golle, yeru, kalifu jaŋde itteede ko adii guurti, kañum e koolaaɗo kuuɓal mum fof, firti ko ndee hitaande jaŋde kam aayiima; haa teeŋti noon kadi gaddaaɗo ɗoon oo wonaa ganndanɗo jaŋde. Hade makko kanko ne faamde nokku oo, o ittee goɗɗo kadi mo anndanaa ɗum hay huunde toɗɗee ɗoon… So jokkirii nii, hol nde njaltaten caɗeele ? Jaŋde heeroraaki ɗuum, eɗum toɗɗii fannuuji ɗii kala. Ɗum woni ko wiyetee ngardiigu memmbagol.
FƁ


text:
Burkina Faso
Burkina Faso yo ngenndi rimɓe ndii leydi gorgal Afiriki woni. Mbertudi leydi ndin ko 274. 200 km2, jamaa hoɗuɗo e mayri no hewtaynoo fewndo hitaande 2014 yimɓe 17.322.796. Burkina ɓadaaki maayo, gennɗe fiiluɗe Burkina yo Mali, Niiser, Benen, Togo, Gana, Kodduwaar. Himɓe Burkina mbiitaakena Burkinaɓe. Laamorde (kapital) leydi Burkina yo Ouagadougou , na woni hakkunde leydi ndi. Burkina na woni nder kawtal leyɗe Afrik e nder CEDEAO.
Loowdi
DemographyModifier
GalluureModifier
- Ouagadougou 2.200.000 (2015)
- Bobo-Dioulasso 537.728 (2012)
- Banfora 93.750
- Koudougou 91,981


text:
Ngalɗoo naamnal, ko naamnal jangtangal ngal depitee Kajjata Maalik Jallo huccinnoo e kalifu geɗe nder leydi, ñalnde 12 suwee 2013. Ko nii ngal facciraa :
Paccirgol naamnal ngal
Kalifu,
Pennda Sog, ceemeedo tokooso, jahratnooɗo e duuɓi noogaas, cowiiɗo lebbi ɗiɗi, yummum cukalel gorel jahrowel e duuɓi tati, ngel yummum nulnoo to mawnum debbo to Teyyaaret, wontaa artu, sibu yiytaa ko ina maayi, ina bonnaa.
Huunde mettunde muritaninaaɓe fof. Ko heɓtii Pennda koo, ko ɗuum leydi ndii kala wuuri ko ina wona lebbi jooni. Ñalnde kala ko wuyɓe jogitiiɓe njanata e yimɓe, ñalnde kala rewɓe ina njanee, mbonnee. Warngooji njettiima tolno kulɓiniiɗo.
Tuggi saawiyee feewi suwee 2013, woni e nder lebbi jeegom, fotde 1 783 wullitaango baɗe bonɗe njettinaama ñaawoore Nuwaasoot. Ɗum jiidaa e golle ɗe polis ñaawata, woppita joomum en. Fedde Muritaninaare toppitiinde cellal Yumma e Ɓiɗɗo (l’Association Mauritanienne pour la Santé de la Mère et de l’Enfant) limii fotde 120 laabi ɗo rewɓe njanaa hakkunde 1 saawiyee e 9 suwee 2013, (tawi alaa mo ngoppi, gila e muuynooɓe haa yettii rewɓe mawɓe yahrooɓe e duuɓi 70, hay cukalon ngoron ndaɗaani heen). Kamɓe fof ɓe ko ɓe miskineeɓe jeyaaɓe e leeɗe baasɗe wuro Nuwaasoot (sukaaɓe yanaaɓe to Tafrak Seyna ɓee ko ɓiɓɓe renooɓe galleeji). Ko ɓuri heewde e waɗboniiɓe ɓee (64/186) ko saaysayeeɓe anndaaɓe, hay so tawii noon, heen sahaaji, ɗum waɗata ko e nder enɗam, tee ɗum woppaani hay jannginooɓe Quraana.
Ko ɗumɗoo addani min naamndaade hol ko addi oo jeejee (ndee ŋakkeende kisal bonnde) e hol peeje ƴettu-ɗon ngam hisnude yimɓe ɓee e jawɗeele mum en?
Hade maa jaabaade noon, miɗo jogii ɗiiɗoo teskuyaaji, ɗi cikku-mi ko kam en caabii ŋakkeende kisal e nder leydi ndii :
To bannge renndo e pinal : goppugol jaŋde, baasgol golle ndummbinii sukaaɓe e sahaa mo pinal wasre e borjoŋaagal ndowlinaa e nder aduna julyultondirɗo (hay so ko duko hakkunde sukaaɓe wiɗtooɓe jinnde, walla fooɗondirooɓe telefoŋ portaabal, tawata ko woodi heen duuftuɗo paaka waagoo goɗɗo oo).
E nder leeɗe baasɗe teeruuji ɗii, sukaaɓe ɓee, sabu baasal ɓalewal kurum jinnaaɓe mum en, ko ɗaldaade e tarafikaaji dorog e kuutoragol geɗe ceerndooje e hakkille.
To bannge faggudu : huunde haawniinde, sibu ɗoon ɗo laamiiɓe cukkiri noppi yimɓe konnguɗi « hare e bonannde e kisal jawdi buur », ko ɗoon fof renndo ngoo seerti e geɗe faarnortonoo, gacce mbiicaa ladde, wonti hankadi ko daɗndu njiylawu jawdi « no ardi fof ». Konngol kesol ngol muritaninaaɓe ketti, hono « chibico » pirtowol ñamlaa neɗɗo kaalis, tottu maa sek (chèque) ciññinaaɗo, tawi ko winndaa heen koo sowii laabi keewɗi ko ñamlu-ɗaa koo, so lajal yontii tawaa hay mbuuɗu alaa e konte joom mum ; ko ɓuuɓi heen joomum en njahda ñaawoore, kono ina hasii heewi yuumtude ko e warhoore.
Ina anndaa kadi, hannde, e leydi men hee, feere lemminirde ngalu ɓurnde yaawde e yuumtude ko njulaagu dorog. Ɗum ɗoon noon yahdata tan ko e « mbaɗɗaa-mi mbaɗti-maa-mi » kam e jiiltugol e bonnugol golle laamu e juɓɓule mum. Ndaa noon, hannde, ko ardiiɓe leydi ndii ɓurɓe toowde tuumaa e ɗuum (eɗen ciftora hafeere komiseer polis kalfinanooɗo jokkondiral e Interpol, hono Siidi Ahmed wul Taaya e Sudaani). Ko ɗum tagi, ko depitee faraysenaajo biyeteeɗo Noyel Mameer, takki hooreejo leydi ndii koo, kam e goppitgol teemedde neɗɗo yooɓtoranooɓe njulaagu walla kuutoragol dorog, tawi won heen ko mawɗo leydi oo yaafii ɗum en gila nii ñaawoore mum joofaani, ko geɗe paaynooje, potɗe laɓɓitineede. Hay gooto waawaa jaɓnude min wonde laamu nguu ina felliti haɓde e oo musiiba ɗoon ɗo ɗii sikkeeji ngiwaani.
To bannge kisal e sariya e ñaawoore : ko anndanoo, woowaa, wonde polis ko yimɓe heblaaɓe, jogiiɓe humpito juutngo, halfinaaɓe kisal gure. En njiyii no polis joñiraa, ɓooraa denndaangal mbaawkaaji mum. Ɗiin mbaawkaaji fof mbaɗtaa e juuɗe Gollorde Etaa Siwil e sanndarmori e Moɓre Kisal Laabi (woni yimɓe Miskaaru, ɓe yimɓe njiyaani nafoore mum en). Ko goonga nii, no yoga e juɓɓule leydi ndii nii, polis ina anndiraa njeenaari, won e yimɓe mum ina nganndiraa jotondirde e mafiyaa, kono ɗuum fof wonaa hujja potɗo addande ɗum joñeede. Polis ina hatojini e tafteede tafngo moƴƴo, heblee no feewi, hiñee haa sella ngam ɓeydude kattanɗe mum e naftoraade humpito mum.
To bannge sariya, ñaawoore men ko daɗaande, nde yahdaani e mbaadiiji kesi wasre e warhoore. Helmere « viol » (woni waawnere jotondiral njogoram) firaaka e nder Dabi Kuuge leydi ndii, tee ñaawooɓe ɓee so ngullitaama ɗuum, mbayata ko no aanduɓe heen nii. Pelle renndo biyeteeɗo Fedde Muritaninaare Cellal Yumma e Ɓiɗɗo (AMSME) e Fedde Rewɓe Mawɓe Galleeji (AFCF) ɗe nganndu-ɗaa ina ndaranii no feewi haɓde e basgol e rewre, lelniino eɓɓaande sariya e ngoon yeeso, totti ɗum hooreejo leydi oo ñalnde 28 noowammbar 2011 e joofirde seppo njuɓɓinnoo, caggal ɗum ɓe njoɗɗini ɗum ko ministeer Geɗe Renndo e Galle e Cukaagu. Pellital haɓde e ɗiiɗoo sifaaji wasre fuɗɗortoo ko lelnande ɗum sariya jahdude e yonta gonaaɗo oo.
Sariya oo fof e waasde woodde, caɗeele ɗee fof e heewde, huunde e tooñeteeɓe ɓee, e ballal Pelle ɗe ngonaa laamuyankooje, ina ngullitoo, kono ɓe mbattinta ko hutaade ñaawooɓe ɓee. Yoga e gullitaali ngoppetee ko gila ina njahra polis walla tirbinaal, sabu mbaawnoraaji paweteeɗi e loraaɓe ɓee. Nder 197 wullitaango ngo AMSME yettini ñaawoowo e lewru feebariyee 2013, ko 5 heen fat ñaawaa. Yoga e waɗboniiɓe jaggeteeɓe keewi ko woppiteede njaha haajuuji mum en. So tawii ñaawoore woodii waɗde, kuuge joomum en pawetee ɗee ko koybuɗe so ƴeewdaama e bone mbaɗi ɗee (duuɓi 5, walla 3, walla 2). Ina hasii ɗo ñaawoowo oo waɗtata « njanngu e debbo » jinaa, ɗum firti, hiisoo wonde debbo oo ko pijoowo, woni ƴettitde fenaande fawta e dow hoore debbo oo, werloo ɗum e kasoo, tawa noon, ko janaaɗo, waawnaa, tooñaa. Nii woni ñaawoore ndee ina hulɓina rewɓe woɗɓe tooñeteeɓe arde wullitaade, e maaydude e mette mum en. Ɗumɗoo kadi semmbinta ko tooñannge e fenaande.
Eɗen teskoo kadi kasooji ɗii ko gontuɗi nokkuuji keblirɗi saaysayeeɓe, ɗo borjoŋeeɓe tokosɓe njanngata wontude warkoyeeɓe battamboniiɓe.
E miijo amen, Ko kaaɗoo ngonka, ɗo yimɓe wonde warhoore mawɗo oo yuɓɓintee ko to ɓuri toowde e dowla oo, tawi laamu nguu ina nooynii, jaɓaani laɓɓinande yimɓe ko haaletee koo, kaaɗoo ngonka baasal ɓurngal ɓawlude kurum ɓiɓɓe leydi ndii, kaaɗoo ngonka borjeende sukaaɓe, ngonka ɗo doole kisal ndaraaki darnde potnoo daraade, warkoyeeɓe ina mbaɗa ko mbelaa ñaawetaake, saka pawee kuuge, ko ɗee geɗe kala cabii ŋakkeende kisal hulɓiniinde wuuraande hannde ndee.
On njaaraama
Depitee Kajjata Maalik Jallo
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
Gila ko ɓooyi yimɓe fof ina nganndi wonde jiilgol ngalu leydi Muritani wondaani e laaɓal, sabu, yeru, ɗeeɗoo geɗe : go’o, Muritani ko leydi ngaluɗundi : gila e oogirɗe (njamnndi e kiri e kaŋŋe ekn…), haa e liɗɗi (Muritani jeyaa ko e leyɗe winndere ndee ɓurɗe heewde liɗɗi), haa e leydi waalo moƴƴiri e geɗe goɗɗe. Ɗum fof ko wonande leydi ndi heewaani yimɓe, hedde miliyoŋaaji tati fat.
Ɗiɗi, yimɓe fof ina nganndi wonde, mo njoɓndi mum ɓuraani 50 000 UM walla boom hay so joom mum yoɓetenoo ko 300 000 UM lewru kala, so mahii huɓeere jaroore ko famɗi fof 50 miliyoŋ ugiyya, jogiima oto jaroowo miliyoŋaaji keewɗi (ɗiɗi haa noogaas e joy), ina anndaa wonde oon kaalis wonaa njoɓdi mum.
Ɗum noon maale nguyka jawdi laamu ko laaɓtuɗe e nder Muritani : ko gila e gardagol ngol feewaani, porlugol ngalu leydi, bonnugol jawdi buur, ballugol sosiyeteeji jananinkooji dusde ngalu leydi, heedi-heeda, taraafikyaagal denndaangal geɗe kaɗaaɗe, dognugol dewisaaji, ekn … Hannde, won doosiyee laamu ngu udditi, ko wayi no wiyde ina haɓoo porlugol ngalu leydi. Ɗuum, kala ngenndiyanke, miskineeɓe kala, mbaawata tan ko weltaade heen. Heddii, ko kala ko ina waɗee heen, tuugoo e nuunɗal, ɗooftoo laabi sariya, waasa wonde jamirooje laamu ɓole, walla neɗɗo gooto. Wiyaama wonde kaalis keewɗo dirtinaama to Kuuɓal kalfinanoongal haɓde e SIDA : ina moƴƴa wiɗto laaɓtungo waɗee, haa anndee hol baɗɗo hol ɗuum, laamu woppa ñaawoore golloroo laabi sariya.
Wiyaama wonde won ñamlanooɓe kaalis ndema, njoɓaani, laamu ngu taƴanii ɓe lajal yo ɓe njoɓ walla fawa e maɓɓe kuuge. Wonande ooɗoo doosiyee, persidaa Muhammed Abdel Asiis rokkii kalifu kalfinaaɗo ndema jamirooje mbele oon kaalis ñamlanooɗo, fotde miliyaaruuji 12 ugiyya ina yoɓee.
Huunde hulɓiniinde woni ɗo, sibu, ooɗoo kalis fotnoo ñamleede ko remooɓe, kono, ko ɓe keɓi heen ɓuraani, so heewii, miliyaar gooto ; ko heddii koo fof naati ko e jiifaaji jagge laamu toowɗe, fotde 800 neɗɗo. Ko ɗum addani kamppañ ndema yoweede, ɓeydani miskineeɓe, remooɓe tigi-rigi ɓe caɗeele. Caɗeele tawtuɗe ɓeydagol coodguuli e ustagol dañirɗe. No paamraten kadi, ko « ɓuri heewde e ɓee wuyɓe njeyaa ko e yimɓe wallitnooɓe mo, nde o waɗi kuudetaa nde, caggal ɗum nde o woni kanndidaa e gardagol leydi ndi : ina jeyaa heen senaateeruuji, ina jeyaa heen ñaawooɓe, ina heen hoohooɓe diine e ministeeruuji, e ofiseeji larme … won heen ƴettuɓe ko ina tolnoo 200 miliyoŋ ñamaande ndema, won yahɓe haa 650 miliyoŋ, tawa ko e ƴettannde wootere ». « ina jeyaa heen komersaaji mawɗi, remkintonooɓe to daande maayo to. E fawaade e kabaruuji keɓaaɗi, ina jeyaa heen ministeer gooto gonɗo e laamu hannde ngu, joɓɗo 12 miliyoŋ rewetenoo heen. Ina jeyaa heen senaateeruuji ɓalliiɗi Abdel Asiis, huunde e hoohooɓe anndaaɓe to Tararsa e to Kayhayɗi ». « Ɓeeɗoo fof ko waɗtunooɓe koye mum en ‘’remooɓe waasɓe’’ haanduɓe e ballal laamu » ».
Ɗum fof e wayde noon, joorngol fotaani sumorde keccol : ɗiiɗoo deedi keewɗi ribaa potaani lorde remooɓe waasɓe. Ko ɗoo noon peelelaagal gardagol feeñata : waawde haɓde e fenaande tawa tooñaani miskineeɓe. Ko ɗum waɗi, ndeeɗoo hare fof e wonde haannde, nafooje remooɓe goonga goonga ɓe ina potnoo hisneede, ɓe mballee no ɓe ndemri, ɓe njaafee boom ñamaande nde ɓe ndewetee nde.
Hannde, denndaangal leyɗe aduna ngoni ko e wallitde remooɓe mum en, wonaa kay haɗde ɗum en remde. Eɗen kumpitii wonde kala nde laamu darii e wallitde remooɓe, woodii ko dañaa heen, yeru mum ko e laamu Siidi wul Sheek Abdallaahi : oon darinooma e semmbinde remooɓe haa mbaɗi kampaañ 2008 (o yowi ñamaale maɓɓe, o walliti ɓe no ɓe mbaɗiri kampaañ, o ummini PSI …). Ko ɗum tagi, e ndeen hitaande, remooɓe ɓe, ɗum noon miskineeɓe ɓe, poofii. Go’o e nder leydi men, alaa ko eɓɓaa ngam wallitde ndema. Ko ɗum tagi, e nder 40 000 hektaar potnooɗo remeede, alaa ko remaa heen hikka so wonaa 5 000 hektaar, (e hitaande 2008 ko 18 000 hektaar ndemanoo). Won yiyooɓe wonde haɗi laamu ngu wallitde remooɓe ko haa komersaaji ndaña no njulorii walla ko yandinde won heen mbele haa daña no heɓtiri leyɗe mum en.
Ko ɗum woni kadi ko ɓe kaalata ko fayti e kuutoragol otooji laamu caggal waktuuji golle. Won wiyooɓe ndeeɗoo feere ko « yiɗde marsinde bursiiji otooji, nde tawnoo jeyɓe ɗum ɓe, ko e laamu he njeyaa walla ina ɓallii lamu ». Hay so tawii noon, to bannge ko feeñi, ko ɗum feere addanoore en waawde wowaade ngalu leydi ndi, sibu ko ɗum bonnatnoo to bannge isaas e kaɓirɗe ina fanti no feewi. Holi heen ko woni goonga? Haa yeeso maa laaɓ !
To bannge goɗɗo, persidaa Abdel Asiis huninooma mahde kasoo mawɗo ngam sokde mufsidiin en fof. Golle puɗɗaama. Halfinaa mahngo oon kasoo ko sosiyetee biyeteeɗo EBS, mo nganndu-ɗaa ina jeyaa e jeyɓe ɗum, ehel Ghadduur en. «Ina ñohee wonde ɓeen ina ɓadii hooreejo leydi o ». Yanti heen, ina wiyee wonde « njaru mahngo kasoo o ina fakiti no feewi », sibu ko 800 miliyoŋ pawɗo. « gollooɓe faggudu heewɓe ngoytiima jinngere wonnde ɗoo nde, sibu ko EBS kadi hokkaanoo 253 miliyoŋ ugiyya ngam kelgol bolokaaji ».
Miin noon, ko geɗel gootel jaaki mi : waɗde kaalis potɗo nii e mahngo kasoo, remooɓe ina njooɗii ndemaani.
Bookara Aamadu Bah


text:
Hay so tawii en njenanaaka ko ɗum woni gadanol e Fuuta, Fedde Ɓamtaare Pulaar kam ina waawi wasoraade ɗum tawde wonii jagge ɗe heblunoo to bannge jaŋde ɗemngal pulaar mbaɗtii rokkeede hoolaare yo ngardo gure. Ñalnde 27 lewru marsa 2015, hellifaaɓe wuro Ŋoral Gidaala, caggal nde njuuli jumaa pellitii toɗɗaade Mammadu Aamadu Sal lollirɗo Aamadu Aysata wonande saɗtidiiɓe, mawɗo wuro Ŋoral Gidaala, o lomtii ɗoon ko Abdullaay Basaaru Saar duttiiɗo e joom mum e lewru saawiyee 2015.
Hay so tawii en njenanaaka ko ɗum woni gadanol e Fuuta, Fedde Ɓamtaare Pulaar kam ina waawi wasoraade ɗum tawde wonii jagge ɗe heblunoo to bannge jaŋde ɗemngal pulaar mbaɗtii rokkeede hoolaare yo ngardo gure. Ñalnde 27 lewru marsa 2015, hellifaaɓe wuro Ŋoral Gidaala, caggal nde njuuli jumaa pellitii toɗɗaade Mammadu Aamadu Sal lollirɗo Aamadu Aysata wonande saɗtidiiɓe, mawɗo wuro Ŋoral Gidaala, o lomtii ɗoon ko Abdullaay Basaaru Saar duttiiɗo e joom mum e lewru saawiyee 2015.
Duuɓi seeɗa ko adii ɗum, kaŋko Mammadu Aaamadu o toɗɗanooma yo o won cukko gadano Almaami jumaa wuro ngoo (1994). Waɗde, ɗumɗoon tawtii kilifaagal wuro ngal o halfinaa ngal.
Holi Aamadu Aysata : O jibinaa ko e hitaande 1958 e nder wuro Ŋoral Gidaala lollirngo to bannge safalɓe hoɗdiiɓe « ehel Demmba Wuuri » (taaniiko). Ko caggal nde o dañi duuɓi jeenay (9) o naati jaŋde Quraana e duɗal baabi makko Mustafa Ñannga (meeɗii ardineede wuro ngoo e maayirɗe kitaale 90), miñum baabi makko Aamadu Ñannga caŋkiiɗo law e kitaale 70. O janngii e Ceerno Mustafa Umar lollirɗo ceerno Raasin Njaburu kaaw makko Almaami wuro ngoo e oon yonta, caggal ɗum o janngii e seernaaɓe heewɓe to Jaataar, Gakko, Rooso, caggal ɗum o ruttii Ŋoral Gidaala, o woni e janngude sariya e duɗal Ceerno Aamadu Umar Sal kaw makko goɗɗo jannginoowo ekkol, gonnooɗo mawɗo wuro hade mum ruttaade e joom mum e hitaande 1990. Ko e hitaande 1983 o ari ɗoo e wuro Nuwaasoot, o naatii e duɗe Falah e tolno doge kolees 1,2 e 3 amo yahdini heen naatde e duɗe FƁPM : duɗe leslese, duɗal fannuuji, o waɗi Duɗal Keblorgal Jannginooɓe caggal kawgel juɓɓinanoongel e suliyee 1988, o yaltidi e seedantaagal makko ñande 22 settamburu 1988. Omo jeyaa e fuɗɗuɓe jannginde pulaar e nder wuro Ŋoral Gidaala.
Eɗen ciftina banndiraaɓe wonde wuro Ŋoral Gidaala hawriino e caɗeele mawɗe e lomtingol mawɗo wuro caggal nde ceerno Abderahmaani Ndonngo nanondiraaɗo, jamyamo (lomtinooɗo Mustafa ñannga) ruttii e joom mum e darorɗe kitaale 2000. Luure mawɗe njillii wuro ngoo haa ngo roŋki nanondirde e gardotooɗo wuro, kono ɗum joofiri ko e toɗɗagol Abdullay Basaru Saar jaɓaaɗo e kawral luurdunooɓe ɓee, sabu mum wonde neɗɗo kellifaaɗo jamyamo, neɗɗo maslahaa. Ko e mudda gardagol makko deeyre arti e wuro hee. Ina gasa tawa ɗum ina jeyaa e ko newni toɗɗagol e kawral Mammadu Aamadu Sal. Ko waawi heen wonde fof, eɗen nduwanoo wuro Ŋoral Gidaala moƴƴere e jahral yeeso, eɗen nduwanoo mawɗo wuro ngoo nde jogortoo jam e peewal e nuunɗal.
Eɗen njooɗtorii maa pulaar e jaŋde ƴellito e wuro hee. En keɓii nii kabaaru wonde e balɗe paaɗe, maa duɗe pulaar e jaŋde diine udditane rewɓe wuro ngoo, fawaade e ɗaɓɓaande mum en.
Gelaajo


text:
Caggal yoolayru waɗnoondu to cuuɗi men Huudallaahi, jaayiya muusɗo waɗii to Galoyaaɓe ñalawma 14 08 2017.Galoyaaɓe woni ko e diiwaan Maatam, falnde Maatam e nder renndo teeru Oogo, hakkunde mum e Oogo hirnaange mum ko 4 km. Sahnga waktuuji 14 ko sukaaɓe 3 rewɓe njoolii e caanngol. Heen 2 ko duuɓi 10 heen gooto ko 13 yahrata. Hollitaama heen ɗiɗo ko woosoynooɓe haako, gooto wonnoo ko wuppude ko ɗoon ndeke saatiiji maɓɓe kawriti ko boobo o wuppatnoo ɗo. To njiɗi lootaade ko ɗoon waame tawi ɓe ɓe njoolii. Nde sappoor yettatoo tawi ɓe njaltinaama.
Bookar sek Lewlewal Maatam