text:
Wonii jooni duuɓi noogaas e jeeɗiɗi ko kewu ɓurɗo bonde waɗnoo e Muritani.
Jamma 27 jofi 28 noowammbar 1990, noogaas e jeetato koninke, e cukko ofisee e ofisee ɓaleeɓe konu Muritani mbardaa to Inaal feere ɓurnde fof bonde, so yargo. Warɓe koye ɓee ko ofiseeji e koninkooɓe leslesɓe, siynuɓe feere nanndunde e heblaande to ɓuri fof toowde e ardorde konu e dowla leydi ndii.
Ɗee golle coofɗe, nefniniiɗe gollaaɗe e oo jamma 27 jofi 28 noowammbar 1990, ko kaaɗtudi silsil warngooji e warhooreeji ƴiiƴiiji ɓurɗi fof bonde. Hakkunde oktoobar 1990 e feebariyee 1991, denndaangal tuddule konu leydi ndii mbaɗtaa ko dummbirɗe warngo. Teemedde kooninke ɓaleejo ngollaa heen golle ɓurɗe muusde : ɓee leeptaa, ɓee maasraa kuuraa, ɓee uubaa ine nguuri, ɓee ndaasaa dow kaaƴe, ɓee peecraa otooji, ɓee piyaa haa ceerti e wonki. E tuugnaade e hiisaaji ɗi timmaani tawo, ko ina ɓura 500 e maɓɓe maayii heen. Ko ɓuri heen feccere cankii ko tuddunde Inaal.
Ɗii kewuuji njeyaa ko e bonannde ɓurnde ɗum yaajde, fuɗɗoriinde raddo safalɓe to Senegaal, e raddo Senegaalnaaɓe e nder Muritani (abriil 89). Nder leydi men, fitinaaji ɗi laamu nguu duñtatnoo, huufnoo, ɓooytaani ngonti, e nder balɗe seeɗa, mumtugol leƴƴi ɓaleeji.
E nder gure teeru, ko ujunnaaje ujunnaje foksineer e ubriyee e gollotooɓe woɗɓe njaggaa e nokkuuji ɗo ngollotonoo, walla e koɗorɗe mum en, ɓolaa jawɗeele mum en haa laaɓi, kayitaaji mum en fof teettaa. Nder dowri too, capanɗe ujunnaaje aynaaɓe e remooɓe ɓolaa jawdi mum en ndariindi, egginaa e leyɗe mum en. Capanɗe ujunnaaje woɗɓe mbaawnaa mooloyaade Mali.
Laamu Maawiya e ko ɓuri heewde e ardorde konu e ardiiɓe doole kisal ngonti fewjooɓe, siynooɓe feere waɗtunde Muritani leydi paltoor e nokku dummirɗo, leeptirɗo. Darnde e tolno bonannde won ɗeen doole politik nder lelnugol e ciynugol ndee feere maa ɓetoyee.
Ngam haɗde laɓɓingol ɗii kewuuji, parlemaa wooti ñalnde 29 mai 1993 sariya yaafuya nefniiɗo, kaɗoowo waɗɓe ɗii warngooji bonɗi ñaaweede.
Duuɓi sappo e joy caggal ɗuum, ñalnde 29 sulyee 2007, kenal ɗamaawu sooyi. E nder diskuur mo o waɗnoo e tele, persidaa Siidi Wul Seek Abdallaahi toɗɗaaɗo e woote caggal daawal cabborgal, heɓtini darnde Dowla oo nder kewuuji baɗnooɗi e daawal 89-91, o hunii daranaade dokkitgol loraaɓe ɓee e ronooɓe mum en hakkeeji mum en, e artirde Muritaninaaɓe taccinanooɓe feewde Senegaal e mooliiɓe to Mali.
Gila Siidi Wul Seek Abdallaahi waɗaa kuudetaa (ut 2008), fof yedditaama. Laamu seneraal Muhammed Abdel Asiis woni ko e gollaade golle nannduɗe e sariya yaafuya oo, gollaade hoto goonga haaleede, e salaade ñaawoore e hakke lomtinangol moƴƴol loraaɓe ɓee mbele beldital moƴƴal ina aaɓnoo, kisnowal ngootaagu ngenndi ndii.
Faandaare toɓɓaande e ndee huunde nanndunde e coodgu, ko yejjitinde yimɓe e mumtude e hakkillaaji men bonannde nde jiidaaɓe leydi ɓe mbiyaani mbaɗaani, mbaɗaa ndee, ɓe politik rasismayaagal laamu bonni nguurndam mum en.
Hono no waɗɗiinde ngootaagu ngenndi Muritani ɗaɓɓiri politikaaji e kuule ɗe puuyaani, ɗe nanndaani e ɓeydugol leppi ɗiɗi boɗeeji e araaraay walla baylugol jimol ngenndi fuuyde, ko noon ñawndugol ñawannde warhooreeji jawtuɗi ɗaɓɓiri tabitingol e ciynugol jiytiniingol piɓle goonga e nuunɗal e lomtingol e waɗɗiinde siftorde, tawi faanditaa heen ko yaafuya e beldital. Ko noon tan annoore waawirta yaynoraade niɓɓere wonnde e daartol men ndee, wallita yaynaade janngo leydi men tawa ina artira, tiiɗtina ngootaagu ngenndi men.
Ko e tuugnaade e ɗii sarɗiiji tan subakaaji nuunɗal e ɓiyngu yummaagu puɗata dow biidi ubbaaɓe Inaal e Aslaan e Jereyda kam e gaññeeje ɗe joomum en nganndaaka, ɗe ngañantumaagu rasismayaagal waraaɓe mbiyaani mbaɗaani yooɓii.
Ngootaagu ngenndi ndii hannde woni ko e bonde. E nder ɗuum UFP ina noddi denndaangal kinɗe ɓesngu Muritani nde gollantoo feere ñawndoore warhooreeji ɓennuɗi, feere nuunɗunde nde ruttantaake.
Ɓeen koninkooɓe 28 waraaɓe e oo jamma bonɗo, jamma kerse e koyeera ko ɓeeɗoo :
- Adsidaa-seef Abdullaay Jiggo
- Puramyeer kalaas Sammba Baaba Njaay
- Puramyeer kalaas Sammba Umar NJaay
- Puramyeer kalaas Ibraahiima Jallo
- Puramyeer kalaas Mammadu Hammadi Sih
- Sersaa Mbooc Abdel Kadeer Sih
- deesiyeem-kalaas Sammba Demmba Kulibali
- deesiyeem-kalaas Demmba Jallo
- Puramyeer kalaas Aamadu Saydu Caam
- Puramyeer kalaas Mammadu Umar Sih
- Puramyeer kalaas Abdarahmaan Jallo
- Puramyeer kalaas Mammadu Usmaan Lih
- Kapporaal Mammadu Demmba Sih
- Soldaat Alasan Yero Saar
- Kapporaal Aamadu Mammadu Bah
- Sersaa -seef Laam Tooro Kamara
- Sersaa seef Suleymaan Muusaa Bah
- deesiyeem-kalaas Umar Kaaliidu Bah
- Sersaa Aamadu Mammadu Caam
- Sersaa Sammba Sal
- deesiyeem-kalaas Abdullaay Booy Jallo
- Puramyeer kalaas Seek Tijjaan Jah
- deesiyeem-kalaas Sammba Bookara Sumaare
- Puramyeer kalaas Muusaa Ngayde
- Puramyeer kalaas Siraajo Loh
- Puramyeer kalaas Demmba Umar Sih
- Sersaa Aadama Yero Lih
- Kapporaal Jibriil Sammba Bah
Nuwaasoot ñalnde 27/11/2017
Goomu nduumiingu


c: text/html

text:
Maali
Maali (fr. Mali) ko leydi e Afiriik. Mbertudi leydi ndin ko 1.240.192 km2, jamaa hoɗuɗo e mayri no hewtaynoo fewndo hitaande 2016 yimɓe 17.994.837. Laamorde (kapital) leydi Maali yo Bamako (1.926.748 (2012)).
Maali yo leydi gorgal Afiriik. Kayri ɓuri fuu mawnude e leyɗe gorgal Afiriik fuu. Endi hawti keerol e Gine, Senegal, Burkina Faso, Koddiwaar e Aljeri. Hooreejo ndii leydi ana wi'etenoo Aamadu Tumani Tuure. Kanko woni kaananke ɗiɗobo e ley jamaanu demokarasi iwde 1991 warde hannden. Gila lewru awril 2012 kuudeta liɓi mo o yahi o fattoyii Senegal.
Demography[taƴto | modifier le wikicode]
Maali: Demography 1961-2003
Seeɗa e taariika Maali[taƴto | modifier le wikicode]
Maali ina wi'etenoo e nder laamu Tuubakooɓe Sudaan (leydi ɓaleeɓe), ko caggal jeytaare mayri e hitaande 1960 hooreeɓe ɓee cuɓi innde "Mali" joopiinde laamateeri taarikayankoori ndi jamaanu Sunnjata Keytaa ndii (teemedannde sappo e tataɓere). Laamɗo arano oo laatii Moodibbo Keytaa, nde o ƴetti laamu nguu o fuɗɗi siinude yuɓɓo dawrugol soosiyalismu kono ɗum yirbini faggudu leydi ndii ɓeydi iñcuru renndoyankooru. E hitaande 1968, koninkooɓe folli mo e dow ardungal Muusaa Tarawore. Oon laamii haa 1991 nde jamaaji Afirik keewɗi puɗɗinoo lamndaade heyɗitinoore dawrugol tuugiinde e demokarasi kono o salii kus waylude laamu makko. Nde yimɓe ɓee yaltunoo seppooji to saare laamorde Bamako o felli e maɓɓe, yoga e maɓɓe maayi. Ɗum ɓurti hirjinde murtital ngal haa larme oo folli mo e dow ardungal Ahmadu Tumaani Tuure. Oon yuɓɓini woote o hokkiti siwiljo laamu nguu, ɗum ko Umaar Konaare. Nde oon timmini happu mum Tumaani Tuure warti kadi e nder dawrugol Maali fooli e woote laatii persidan haa folleede mum 2012. Polluɗo mo oo, ɗum ko Amadu Sanogo, wi'i ko sabaabe ɗaatere makko waɗi si konuuli murtuɓe Tuwaaregɓe e lislaamiyankooɓe naati hakkunde janwiye e awril 2012 e nano leydi ndii riiwi konu Maali nguu, oon tuma ɓe pecci ndi ɓe njaltini e fewjoore laamu Bamako. Ɓe ewnii jeytal-hoore leydi maɓɓe ndi ɓe inniri Azawad. Haa hannde ko ɗon wonaa. Barki Alla e ko CEDEAO (Dental Faggudu Leyɗe Afirik Hiirnaange) kammbani koninkooɓe Maali ɓe, ɓe ɗalii ardungal leydi ndii e juuɗe persidanjo laamu cabborgu, ɗum ko Jonkunda Tarawore kono hay gooto anndaa ko ɓe ngoni e mum. Lasindiiɓe duuɗuɓe ina cikki haa jooni ko kamɓe njogii laamu nguu. Leyɗe CEDEAO ɗee ina mbaɗi lelngo naɓugol konunkooɓe 3500 ngam dahitugol nano Maali wartira ɗum e ley laamu nguu kono haa jooni lelngo ngoo huumnaaka taho, hino tamƴinaa non nde ngo huumnee ko ɓooyataa. Lislaamiyankooɓe ɓee mbonnii ko heewi e keyeeji finaa-tawaaji nano Maali yeru laadiiji (genaale mahaaɗe) waliyyaaɓe teeŋtii non to saare Tombutu, ɗum non waddanii ɓe feloore aduna Alla oo fuu.
Seeɗa e wertaango Maali[taƴto | modifier le wikicode]
Maali ana heerondirii e Moritani, Senegal e Gine hedde hirnaange, Nijer hedde funnaange. Aljeri hedde saahal, Koduwaar e Burkina-Faso hedde ɓaleeri. Njaanji Maali yo kilomeeteruuji 1.240.000. Maali ɓuri mawnude Faransi laabi ɗiɗi. Leydi ndiin ana mawni sanne.
Maali ana woɗɗi maayo geeci. Maayo Nijeer e Senegal ana ley Maali. Weendu Deeboy nduu ana ley Maasina, hakkunde Mootti e Gunndam. Kaaƴe ana keewi e Maali: hono hayre Bannjagara, hayre Ommbori e Adara-Ifora hedde Aljeri. Nokku Mootti ana wooɗi sanne. Fulɓe ana koɗi toon.
Leƴƴi Maali ana keewi. Maaliŋkooɓe yo Bammbaraaɓe, Seɓɓe, Boobooɓe, Senufooɓe, Saraŋkulleeɓe, Safarɓe, Burdaaɓe, Haaɓe e Fulɓe. Golleeji maɓɓe yo demal, awgal, margol daabaaji, golle ñeeñal e sarawiisinkooɓe.
Ŋenndi Bamako ɓuri mawnude. Yimɓe ana keewi toon. Endi jogii luube, eɗe mawni! Luumo ngo toon, aɗa waawi soodude kulle fuu aɗa yiɗi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sariya deftiiɗo mbaawka ciynoowa
Ciinaagu ina yaaji e nder Muritania hannde. Ɓurii ɗoon bonde, sibu dokkal yiyraa walla jaggiraa ko no muuɗnugol nii, hay so alaa ko dokkuɗo oo dañata heen. Jaaynooɓe tato e gardiiɗo lowre enternet wootere nana leeptee yeeso sariya sabu tan meeɗii anndude Muhammed wul Buamatu
Kala mo anndaa maa haawe no feewi luural gonngal hakkunde Buamatu e denɗum hooreejo leydi hannde oo, sibu, gaa gaa luural meeɗnongal wonde hakkunde Haydalla e omdafeer biyeteeɗo Haaba, duuɓi capanɗe tati e jeegom hannde, ngalɗoo luural ine metti faamde.
Oo ngarmi-ngaraa nana jogoo mbaadi kulɓiniindi, sibu alaa senngo daɗi e makko, gila e fiilaaɓe (senaateeruuji), jaayɗe, senndikaaji, jooni o yettoo partiiji politik, tawi ɓesngu ina haawaa, hay huunde faamaani e ndee hare ɓuji.
Muritaninaajo ɓolo waawaa faamde, ko neɗɗo baaɗo no Buamatu nii ƴoƴde, e neɗɗo baaɗo no persidaa Asiis nii feertande nafooje mum keeriiɗe ndonkirta dañdude maslahaa kisnoowo nafooje mum en kam en fof, mbele heen gooto kala ina waawa wellitaade e gollal mum ; ɗuum woni njulaagu wonande heen gooto, e politik e kisal wonande oya.
Faandaare ndee winndannde ko rokkude huunde e geɗe paamninirɗe iwdi e happu ndeeɗoo hare. Mbele kadi jeewte ina mbaɗee e nder jaayɗe rewrude e binndanɗe keeriiɗe mbele mbaawen rewindaade ndee hare e arditaade ko nde jogori jibinoyde. Waɗi noon ko so luural ngal maɓaaka, angal waawi lorde deeƴre leydi ndii.
Luural gardungal e kuudetaa 2008
Muritaninaaɓe heewɓe kumpaaka wonde, so wonaano Buamatu, kuudetaa mo Siidi wul Seek Abdallaahi waɗaa oo yaawataano ɓennirde noon tan. Kono ko seeɗa heen nganndi no ngaal ballal siforii, haa teeŋti e teddeendi e keeweendi maggal to bannge kaalis, tee to banngeeji ɗii kala.
Hade men naatande limtude geɗe ɗe hooreejo GBM yoɓi ɗee, paamninooje en hannde ngañgu luggu o joganii Asiis, ine moƴƴi ciftinen wonde wonaano e anniya Asiis waɗde kuudetaa e hitaande 2008 ndee. Eɗen nganndi kadi o heblanooki kanko e hoore makko ardaade leydi ndii, hono ko o woni hannde koo.
E oon sahaa, eɗen nganndi woni e hakkille makko ko hollude Siidi, hay so tawii ko hooreejo leydi toɗɗaaɗo, ina waɗɗii ɗum teskaade yimɓe waɗɓe haa toɗɗaa ɓee. Ko hollude Siidi wonde fotaani joñde ɓe, sibu so wonaano kamɓe, foolataano e woote gardagol leydi ndii. Ɗum noon maa o hollu ɗum wonde keeweendi parlemaa ndii, wonaa kañum jeyi ɗum… Ko ɗumɗoo addi ko anndiraa « depiteeji murtuɗi », dewtiiɗi jamirooje Senerooji, ɓe ngalaa laamu keɓtini so wonaa laamu seneraal gardiiɗo Basep oo. Ɗumɗoon noon, persidaa Siidi wul Seek Abdallaahi waawaano jaɓde ɗum, so wonaa tawa jebbili wonde persidaa mo alaa ittu, mo alaa waɗtu. Sabu makko haɓɓaade e mbaawka ka laawol rokki mo, e wondude kadi e tinndinooje satiiɓe ɓe nganndaa wonde dagagol huunde jogii faayiida tan ko nde tuugii e ɓurgol heewde doole to bannge konu, Siidi wul Seek Abdallaahi waɗi taƴii fiɓotaako nde felliti ɓoorde senerooji ɗii.
Ndee yiiriinde bonnde aanni no feewi wul Abdel Asiis, tee alaa ko heddanii ɗum so wonaa suɓaade gootal e ɗee geɗe ɗiɗi muusɗe kañum en fof. Maa wonii o jaɓa joñtaade laamu ngu o heɓtirnoo doole makko, walla o waɗa kadi ‘’kuudetaa kaaɗtudi’’, hono no o seedtorii ɗum kanko e hoore makko caggal ɗuum, kuudetaa dartinɗo demokaraasi Muritani keso oo, jaakoranooɗo no feewi oo.
Kono wonaa waɗde gollal baangal nii bonde ɓurnoo tiiɗde. Ɓuri tiiɗde ko jaɓnude yimɓe leydi ndii e winndere ndee, haa teeŋti noon e winndere ndee, sabu mum nattude waɗde maslahaa wonande mbayliigaaji ɗi tuugaaki e demokaraasi. Ɗumɗoon noon ko huunde mettunde, sibu seneraal oo e waɗdiiɓe mum bone wonɓe e konu hee ɓee, ngonaano anndaaɓe e aduna hee. Yanti heen kadi, won e ofiseeji ɓurɗi fellitde e kuudetaa hee, ko wayi no kolonel wul Haadi e wul Baay, yimɓe leydi ndii njoganaaki ɗum en ñaamgolle moƴƴe.
Kono goomu waɗɓe kuudetaa ɓee ina hoybi so ƴeewdaama e luulndo softunngo, fellitngo pellital ngal aadoraaka sabu mum tuugaade e goonga mo sariya dagnani ɗum e kimmugol darnde joopiinde nguurndam e maayde demokaraasi baggo. Ɗum tagi hay gooto miijanooki oo kuudetaa ina waawi ɓennude. Ko ɗoo darnde omdafeer oo feeñata, hono no jogori hollitireede nii.
Buamatu walla ngaari kuudetaa
Gila e jooni, yo laaɓ wonde hay innitortooɗo demokaraasi gooto waawaa yaafaade ko Buamatu newniri nii dartingol ngoo humpito politik heso ardungo e jeewte demokaraasiije ɗe hono mum en meeɗaano waɗde e leydi hee, hono ko anndiraa ñalɗi diisnondiral.
Buamatu wallii heewɓe, o waɗii golle keewɗe, miijaaɗe, juumtuɗe, tawi kadi ko Alla ɓolo o waɗiri ɗum en. Ɓurngal heen maantinde e yiytinaade ko opitaal gite inniraaɗo mo oo. Miijo moƴƴo ngo yimɓe fof njeeɓata. Kono dee, ɗuum fof ustaani doŋngal makko e ɓenningol ajaande kuudetaa Asiis ndee.
Ngam ɓenninde kuudetaa oo, Buamatu golliima e geese keewɗe :
- Feewde e Elisee. Ngal gollal ɓuri fof battinde. Eɗen nganndi, waktuuji seeɗa caggal kuudetaa oo, Quai d’Orsay yaltinii bayyinaango ina ñiŋa ñiŋgol ŋeerngol kuudetaa oo. Huunde faaynunde wonande Senerooji ɗi ngalaano hay feere wootere no njettorii Nikolaa Sarkosi. Ko goonga wul Abdel Asiis yahiino Maruk e Farayse ngam hujjikinaade e haalde no luural hakkunde mum e hooreejo leydi oo ardi, haa arti noon e wiyde oon ina yeebii hare feewde e ownugol. Kono alaa mo o heɓi jokkondirde toon so wonaa gardiiɗo tumbudu Afrik to Quai d’Orsay ɗoo. Ɗum noon hay huunde alaa ko waawi wallitde dagnugol gollal baangal no kuudetaa nii bonde.
Buamatu kañum yahi ko to ɓuri toowde, e no haanirta nii. O rewri ko e awokaa lolluɗo e nder nokkuuji France-Afrique, hono Robeer Burgi, ngam yettaade omdafeer en. Oon jibinaa ko Senegaal, ko nehneho Jacques Foccart, gooto e yimɓe de Gaulle toppitinooɓe « geɗe Afrik », ko neɗɗo keƴɗo ɗo ɓuri toowde e laamu Farayse, gila 2008. Omo wasortonoo wonde neɗɗo « mo Nikolaa Sarkosi wertani nofru no feewi », hono no o wiyrunoo ɗum e jaaynde le Monde e hitaande 2009… Ko noon o wonirnoo sehil tiiɗɗo Claude Guéant, gonnooɗo Kuuɓal dowla to Elysée, ɗum noon mawɗo Bernard Kouchner gonnooɗo e oon sahaa jaagorgal udditaare, mo Sarkosi hoolanooki no feewi.
Claude Guéant, hay nde wondi e caɗeele ndee, yeddaani ngaal cehilaagal. Nde Bourgi tuumaa buuñgol caggal nde Sarkosi liɓaa ndee, o heɓtinii yeeso ñaawoore Farayse wonde, e cili keewɗi, o addanii hoohooɓe toowɓe politik laamu Farayse (o limti heen Claude Guéant) wolisaaji loowaaɗi biyeeji banke haa keewi, ummoraade e hooreeɓe dowlaaji Afrik. Oon yeddii jeyeede heen, kono wiyi ñaawooɓe ɓee « ko goonga miɗo heewnoo yiyde mo nde ngonnoo-mi Kuuɓal kuuɓtodinngal Elysée ndee (hakkunde 2007 e 2011), sibu ko o neɗɗo kumpitinooɗo no feewti Afrik ». Ko ɗum waɗi en mbaawaa waasde miijaade wonde, e ɗiin wolisaaji, ina gasa tawa heen gooto walla ɗiɗi, ummorii ko Muritani, so en kiisiima wonde ɓenningol kuudetaa dow demokaraasi baggo ina jari ɗuum.
Gaagaa Burgi, neɗɗo goɗɗo ina wiyee Bollore, ina sikkaa wallitii. Bollore ardinoo e oon sahaa gollirde mawnde jolngo, ina joginoo kadi geɗe keewɗe e tufɗe Afrik ɓurɗe mawnude, ko kam jeyi jaaynde Canal+, tee ko sehil Sarkosi no feewi, kanko difinoo ko ɓuri heewde e fereeji kampaañ mum…
Ɗo yahanoo artaa fof, darnde Buamatu addanii leyɗe winndere ndee yeebaade kuudetaa oo e huccande gollodaade e laamu kesu nguu. Ɗuum addani kuudetaa oo yuumtude.
- E nder duunde Afrik ndee : maa resoo Farayse oo huutore kadi ngam heɓde Kaddaafi, jogodinooɗo e Farayse jotondire moƴƴe e oon sahaa. Kanko Kaddaafi ne, o wallitiino kampaañ Sarkosi. Oon sahaa Kaddaafi ina yaaɓani ardaade Dental Afrik (feebariyee 2009), tee ina joginoo wallidiiɓe heewɓe e nder Afrik, haa teeŋti noon to Mali. Yimɓe fof ina ciftora nde o wiyata « sitte sitte » to Galle mooɓondire Nuwaasoot.
To gaɗa maayo, resoo Burgi/Buamatu ina yaajnoo haa yettii nder galle persidaa Wad (Burgi ko caɗtidiiɗo Karim Wad, ɓiy hooreejo leydi Senegaal e oon sahaa). Oon resoo kadi wallitii no feewi, Siidi fof noon wonnoode sehil Wad. To oon bannge, yahnooɓe yeewtideede Nanondire Ndakaaru ina ciftora ɓoodgol darnde Seek Tijjaan Gaajo, jaagorgal geɗe caggal leydi Senegaal, gila ɗo luulndinoo, haa waɗti wallitde kuudetaa oo, nawori heen Ramtane Lamamra, alserinaajo gonnooɗo komiseer Deeƴre e Kisal Dental Afrik, nelanooɗo yo dog e maslahaa hakkunde muritaninaaɓe.
Wonande ballal Maruk, Wikileaks yaajniima heen no feewi. Maruk wallitii yamɗinde luulndagol Amerik kuudetaa oo, peeñnogol e jotondire mettuɗe ɗe ammbasadeer Amerik, hono Mr Brown, jogodinoo e persidaa jamfeejo Abdel Asiis. E wiyde Wikileaks, ko Maruk ɗaɓɓiri Amerik yo nattu naamnaade gartugol Siidi e laamu, yo wallit jeewte Ndakaaru ɗee. E nder ɗuum Maruk ɗaɓɓi yo Amerik toɗɗo e kaaldigal hee ammbasadeer mum to Ndakaaru, hoto neldu toon Mr Brown, joginooɗe hakke jooɗanaade toon Amerik oo, sibu mum wonde ammbasadeer mum e nder Muritani. Ko Mr Brown gooto woni ammbasadeer jooɗiiɗo e Muritani mo tawaaka kaaldigal ngal, sikke alaa sabu mum luulndaade kuudetaa oo.
Muhammed wul Mawluud jahannooɗo toon maalde wallittunoonde Siidi wul Seek Abdallaahi ndee, seedtaniima huunde e ɓalliiɓe ɗum, wonde, e kaaldigal Ndakaaru ngal, ɓurnoo luultndaade ɓe e tampinde ɓe fof ko ammbasadeer Amerik to Senegaal. « oo debbo alaa fof ko waɗaani ngam firtude e bonnude kala peeje ɗe cakkitnoo-mi. Ŋatre makko, e balɗtugol makko hakkille e ndeen darnde ngaddanii kam sikkitaade mo ».
So tawii Maruk waɗiri ɗum ko sabu hujjaaji mum keeriiɗi, eɗen teskoo kadi wonde ardiiɓe kuudetaa oo, hono Asiis e Ghaswaani fof njanngii e duɗe koninkooje Maruk. Asiis nii yahii toon jonte seeɗa ko adii kuudetaa oo ngam hujjikinaade, e heɓtinde ɗum noon wonde « Maruk ina jogii hakke naatde e geɗe Muritani ». Seneraal oo kadi ko esum laamu Maruk. Ko waawi heen wonde fof kadi, alaa luural wonde jotondire keewɗe Buamatu jogodii e nokkuuji njulaagu to Rabaa, keedaani heen sara.
- Nder leydi hee : Buamatu, ko famɗi fof daroriima banngeeji tati. Wallitde yamɗinde luure renndo ɗe kuudetaa oo jibini, haɗde cosgol maalde yaajnde luulndiinde kuudetaa oo, e wallitde kampaañ oo kaalis.
To bannge luure renndo, o daraniima ɗoon e ɗoon toppitaade geɗe Kattu mint el Bukaari. Caggal nde Siidi dahaa e biro mum mooftoyaa, Kattu e ɓesngu mum ko toon e galle laamorɗo hee keddinoo, konu na taarii ɗum. Nde tawnoo ko o neɗɗo mettuɗo maɓde, o woni e noddude jaayɗe winndere ndee wonde ko o dahaaɗo, dummbaaɗo. Ko Buamatu ɗaɓɓi e Asiis « yo woppu ɗum toppitoo ndii mbaaroodi pinnundi, hono Kattu, mbele ina jaɓa yaltude galle oo, e naworde kaake mum »…
Abdel Asiis kadi ina soknoo huunde e jagge ɗe o takkunoo waasde weltaade e makko. Nde tawnoo ko o parñotooɗo, ɗuum waati no hare feewde e leñol (tirbii) nii. Buamatu huutorii fedde patronaa nde ardinoo e oon sahaa, ngam yoɓde jukne ɗe sokanooɓe ɓee calinoo yoɓde, dow goonga mum en. Ko noon o darorii maslude hakkunde julaaɓe ɓallinooɓe laamu Siidi, sokanooɓe e kuudetaa hee.
To bannge politik, Buamatu jokkondirii e huunde e pelle politik ngam wiyde ɗum en yo njejjit hankadi Siidi wul Seek Abdallaahi, geɗe mum njawtii. O hawraani e caɗeele no feewi, sibu e kampaañ woote gardagol leydi ɓennuɗo ɗee, moƴƴere makko yettiima denndaangal kanndidaaji ɗii, ɗo mbaawnoo heedde kala. Ɗuum ina addana en sikkude wonde cehilaagal hakkunde makko e jagge toowɗe RFD keewɗe, bonaani e darnde oon parti darinoo so wiyde wonde teskiima ko kewi koo, salii tawtude maalde daraninoonde deftingol geɗe leydi ndii laawol.
Ballitgol kampaañ Asiis. Ballitgol kampaañ oo jogiima mbaadiiji tati. To bannge jeeyngal, yeru e miitiŋ gooto to Arafaat, nde o ñaagotoo kala mo o meeɗnoo waɗande huunde yo tiiɗno wootana Asiis. To bannge kaɓirɗe, yimɓe ina ciftora otooji makko (otooji fonndaasiyoŋ makko) kuutoraama e kampaañ hee, ko jiidaa e otel ɗo Asiis waɗnoo joɗnde kampaañ mum. To bannge ngalu. Ngalɗoo ballal fof ɓuri teeŋtude. Buamatu waɗii jokkondire haa caggal leydi (ina wiyee o heɓii e libinaaɓe teemedde miliyoŋaaji dolaar), ko jiidaa e kaalis mo o jeyani hoore makko. GBM, (banke makko), nde ñalngu woote heedi, deŋii e keesuuji mum miliyaaruuji keewɗi ugiyya, ɗaɓɓiri kala arnooɓe yaltinde kaalis mum en nde njahata haa yontere faande. Ɗum fof ko ngam hollitde darnde Buamatu.
Hol ko Buamatu waɗiri ɗum fof ?
Yimɓe heewɓe ina kaawanoo ko addani Buamatu, ganndiranooɗo wonde ‘demokaraat’, wallirde nii huunde nde wonaa moƴƴere so kuudetaa, wallirde nii neɗɗo baaɗo no Abdel Asiis mo o woɗɗondirnoo banngeeji fof. Ina haawnoo kam hol ko haɗnoo mo tawtoyde sehil makko ɓooyɗo, hono Eli wul Muhammed Faal. Nde tawnoo mi anndondiraano e makko (…) mi ɗaɓɓiriino gooto e sehilaaɓe am nde yettinta mo naamnal ngal. Ko ɗumɗoo woni jaabawol makko : “wonande kuudetaa oo, ko mi gabbiiɗo tan, alaa ko ngon-mi heen. Darnde am ko yiɗde ustude tanaaji makko e leydi hee. Waɗi mi suɓaade Asiis dow Eli, ko sabu golle am. Ɓuri bonde e omdafeer fof ko wonde e leydi ndi persidaa mum hiilnii lemminde ngalu. Hakkunde ɗiɗo ɓee, miɗo anndi Eli wul Muhammed Faal ko fittaandu julanke jogii. Kono ellee won huunde wiyata mi wonde Abdel Asiis yiɗi tan ko laamaade”.
Juumre mawnde, bonnde, hollitoore wonde Asiis e Buamatu nganndondiraano hay huunde. Sibu so wonaano ɗuum, Buamatu no wayi seeɓde nii, no wayi humpitaade yimɓe nii, juumataano nde juumre bonnde wonande paandaale lugge Wul Abdel Asiis. Eɗen mbaawi wiyde hannde, ko ndee juumre ɓurtunde woni yumma caɗeele leydi ndii wuuri e ɗii duuɓi sappo cakkitiiɗi. Eɗen mbaawi miijaade wonde ko nimsa ndee juumre e caɗeele ɗe nde addani leydi ndii nduñata Buamatu gila ndeen e daraade ngam yiɗde safrude ɗum…
Ɓooytaani, gila e lebbi gadani, Buamatu yenanaa geɗel gootel, wonde ko sikkatnoo e makko koo, ko ko luulndii ɗum tawi e makko, sibu alaa fof geɗal o ittani ɗum, tee o wayi ko no mo heɓtinaani ballal o walli ɗum haa woni hooreejo leydi ngal. Asiis ko calaniiɗo Buamatu hono ko ɗaɓɓirnoo Siidi wul Seek Abdallaahi koo, so « yoɓde ñamaande ».
Mettere e fitina Buamatu ina mawni e ɗuum, haa teeŋti noon won geɗe keewɗe ɗe o huninoo, gila e nder leydi hee haa e caggal mum, ɗe o fotnoo waɗde caggal nde neɗɗo makko toɗɗaa.
Buamatu ina ɗamininoo maa fedde gollinooɓe (patronat) heɓtine, laamu jaggira no ɗum no gollodiiɗo timmuɗo e denndaangal fanuuji : lelnugol politikaaji gollingol jawdi, jeyegol e Goomu ndowrowu kalfinoowu marseeji (commission centrale des marchés) ngam laaɓal golle, jeyegol e Diiso njuɓɓudi BCM ngam jogaade konngol e politik kaalis leydi ndii, jeyegol e kaaldigal e gollidiiɓe to bannge ƴellitaare kam e juɓɓule Brettons Wood. Ɗum fof laatiima koyɗi muumo.
Kono kadi, ina sikkaa no feewi Buamatu won ko hunaninoo wallitnooɓe wonɓe caggal leydi. Hay gooto majjaani wonde Bollore ina yiɗnoo halfineede tufnde (port) Nuwaasoot caggal nde waasi tufnde Ndakaaru, Tunis Air ina yiɗnoo soodtude Air Mauritanie, eɗen nganndi kadi maruknaaɓe ina mettanoo no feewi ko Muritani ɓuri abbitaade e miijooji Alaseri wonande luural Saharaa. Caggal nde o ɗamtindii ñawndugol hujjaaji makko ɗii fof, alaa ko heddaninoo mo so wonaa taƴondirde e Abdel Asiis, mbele kam, kala ɓe o hunaninoo huunde ngannda ko noon fotnoo e makko, ko o jalfaaɗo tan. Nii woni o yalti leydi ndii, o woppi ɗoo ngalu makko fof, o tawti haɓatnooɓe e Asiis.
Hol to paaɗen ?
Buamatu wonaa ɓuftaaɗo lelnaa, wonaa jaɓoowo jamfeede laabi ɗiɗi. So hay gooto nanaani dille makko e hitaande adannde laamu Abdel Asiis ndee, ina gasa tawa o wonnoo ko e fewjude feere no o tuutniri ɗum.
O idorii ko renndinnde e saaktude geɗe jiytiniiɗe, kollitooje wonde ko Asiis wiyatnoo ina haɓa e gabesi koo, ko yiɗde ullude leydi e gite yimɓe tan wonnoo. To oon bannge, cukñaagu e ngaybeela huunde e ɓadiiɓe hooreejo leydi oo, e sifaa puuyɗo, puŋŋiniiɗo no ɓe mbaɗirtunoo ɗum nii, daɗndu maɓɓe ngam heɓde ɗo ɓuri neyɓude e faggudu leydi ndii, ndokkii haɓdiiɓe persidaa oo hujjaaji paayodinɗi. Gajaaɗe njokkondiri ngasataa. Hannde, ina laaɓani yimɓe fof wonde, to bannge jiilgol ngalu buur, laamu Abdel Asiis wayi ko no laamuuji gadiiɗi ɗii nii, walla nii jaasi ɗum en. Nguuɗoo laamu ina heerorii geɗel, heerorii gabesi oo ko tamamngel yimɓe, kono tamanngel ngel haarataa.
Wallitde cosgol resoo wallidiiɓe nder fiilaaɓe leydi ndii (parlemaa) ngam sukkude yolnde baasgol woodde toon luulndo politik. Ɗum woni waklitde huunde e fiilaaɓe laamu nguu. Ɗoon ne kadi, kaaɗi e ɗokkeende politik laamu nguu wallitii no feewi. Kono tan, ɗoo ko Asiis e hoore mum waɗiri juungo mum. Puuyndam politik ɗam woɗɗaani wartaare persidaa oo e nder diskuur mum Neema, wonanii kuutorɗe senaa ballal mawngal. Batte ndee juumre ina maantini.
Ko senateeruuji ɗii calii wootde mbayliigu doosɗe leydi ndii koo, waawnii laamu nguu waɗde geɗe goofɗe laawol. Ɗoo, Asiis waasi geɗal kimmungal, so dagaare to bannge sariya, caggal nde deggondiral gajaaɗe mbaasni mo dagaare to bannge neɗɗaagu.
Ñookgol kaayitaaji woote nder bakanon woote e referaandoom mo alaa faayiida, noddugol jaaynooɓe e hoohooɓe senndikaa, e fiilaaɓe to polis, dummbugol senaateer wul Gadda, baawnugol ñaawooɓe, ɗumɗoo fof ko geɗe kollitooje manndilo keɓtiingo laamu nguu to tolno ɓurɗo toowde.
Buamatu nana duña laamu nguu e waɗde geɗe ittooje faayiida mum gooto mo heddorinoo, so wonde persidaa demokaraat kormiiɗo wellitaare heeriinde. So jokkirii nii, jooni wasoore « hay neɗɗo politik gooto alaa e kasoo » wonta fenaande.
Neɗɗo teelɗo, leeftuɗo !
To bannge doosgal leydi, Abdel Asiis na heddoraa duuɓi ɗiɗi e laamu. Ɗooftagol ngalɗoo lajal, huunde nde fotaano waɗde hay sikke gooto e nder kala leydi ndewndi laawol, kañum woni ngoƴa ɓurɗo mawnude e leydi hee hannde.
« Hol ko jogori wuurtude Abdel Asiis e wiyde ina arditoo leydi ndii, e hol no o jogori waɗde ?»
Kala joganiiɓe mo hurum, poogani mo ɗoon, sibu mum en hiisaade ko o neɗɗo dimo, jiɗɗo innde mum heddoo e defte daartol leydi ndii, no persidaa Muritani gadiiɗo woppude laamu e weleede mum ngam ɗooftaade woondoore mum. Kanko e hoore makko o haalii ɗuum e cili keewɗi, ko o ɗooftotooɗo ngaal lajal, kono o woppataa politik.
Hay so en ngonaa tiimooɓe ne, eɗen cikki geɗe ɗee newortaako noon fof. Persidaa men wonaa neɗɗo kaɓɓiiɗo e miijo, o haɓɓaaki e aadaaji politik, ko o jogori waɗde janngo fawoytoo ko e no doole mbaadi to bannge politik, so woote gardagol leydi heedii. So tawii, e oon sahaa, luure politik ustiima haa o waawii suɓaade lomtotooɗo mo ko aldaa e caɗeele keewɗe, eɗen ɗeɓi yenanaade maa o yah alteret ngam hollitde faayidagal makko.
Kono so tawii ngonka politik kaa ina lutti waade no wayi hannde nii, walla ɓeydiima bonde sabu darnde senaateeruuji e FNDD e G8, e huunde e jaayɗe, e caɗeele faggudu, tawi kadi gonɗo to Marakes oo ina jokki e wuttude e jeynge, Asiis ina waawi hulde woppude laamu sabu hulande hoore mum kam e ɓalliiɓe ɗum : ñaawoore, keɓtugol jawdi, kasoo, hono ko heɓtii Gbagbo koo nii.
Oon sahaa, yimɓe fof ina nganndi ɗo o jogori suppitoraade, seede mum ko no o waɗnoo ko ɓenni. Kala nde nafooje makko walla ngonka makko njoopanoo, o jajtaani e fettude fof, hay so ina bonnana leydi ndii.
Addannoo mo waɗde wul Taaya kuudetaa ko sabu mum wiyde ine fekta mo rewo ngam haɓde e ownooɓe, o ummoo e ɓuuɓri ndi o wonnoo to Basep ɗoo. Ko noon kadi, o jajajtaani e oo beetawe, jiiɓde Muritani nde Siidi wul Seek Abdallaahi itti mo ndee.
Geɗel goɗngel kadi ina waawi addande mo ŋottilaade e laamu, ko ɗaminaade, ɗoo e duuɓi ɗiɗi haa nay, Muritani ina jogori alɗude, sibu gaas yiytaama e mum haa waɗtii fompondirde e Kataar.
Cibooji taariiɗi mo ɗii ina poti sukkirde noppi makko : “hay gardiiɗo leydi Afrik ngalɗundi ngootiri ɗooftaaki demokaraasi. Yeruuji mum ina mbayi no simme : Teodoro Ngemaa waɗii duuɓi 38 e laamu, Pool Biyaa, 35 hitaande, galle Bonngoo, duuɓi 50, Sasu Ngeso, duuɓi 25.” Ooɗoo cakkitiiɗo ina maantini, sibu nde o joofni manndaaji makko dagiiɗi ɗii, konngonaaɓe ɗaɓɓiri haralleeɓe sariya yo mbinndu doosɗe leydi goɗɗe haa o waawi ƴettitde laamu hikka, tawi hay gooto e winndere ndee ɗippaani.
Ɗum noon, eɗen mbaawi wiyde, hakkunde Asiis e luulndiiɓe mum, gila e wonɓe e leydi hee haa e daayɗo to Maruk oo, ko idaa. Peral jommbaani e duuɓi ɗiɗi paaɗi ɗii.
6 settaambar 2017
Muusaa wul Abdu
Moussaabdou77@yahoo.fr
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
En puɗɗinooma ndee winndannde, haa njetti-ɗen ɗo Jibriil Muusaa Joop wiyata :
Hono biyateeɗo Abuu Bakiri Elhaafis wiyi : “laatiima waɗi sahaa gooto Israyiilnaaɓe ndañii yooro mawngo, ɗum waɗi hokkere hulɓiniinde sanne, e yonta Sileymaani ɓiy Daawuuda (JKM), ɓe njalti eɓe njarnikinoyii ngam heɓde toɓo, e gardagol Sileymaani, haa o tawi mettellu mbeɗɗaangu ina woni damal ngaska mum, ina weeyni juuɗe mum dow Asamaan, ɗum firti ko koykon mum ina ñaagoo, kanngu mettellu nguu, engu wiya : “eehey maa geno, minenne ko min tagoore lohnde, aɗa anndi min ngalaa semmbe, hoto boom min, hoto nanngir min ngam bakkatuuji ɓe njiydaa e amen, amin ñaagi maa nde ndaɗndataa min.” Annabi Sileymaani jaabii mettellu nguu, wiyi ɗum : “mbiɗo joortii maa geno yarnu on haa ɗomɗiton, ngam duwaawu ɓe njiydaa e mon.”
Jooni njokken :
Maayde Annabi Sileymaani ɓii Daawuuda
Hono biyateeɗo Asiis wiyi : Laatiima Maleyka maayde ko sehil Annabi Sileymaani no feewi wonnoo.
Waɗi ñalawma gooto o ari o juurii Annabi Sileymaani, Annabi Sileymaani naamndii mo : “hol nde woni maayde am ?” Asraayiil (JKM) o wiyi mo : “mudda maayde maa ko nde njiy-ɗaa puɗol lekki gootol ina wiyee lekki Kharab, so tawii a yiyii ɗuum nganndaa ko ndeen woni happu maa. Nde tawnoo Annabi Sileymaani ko ganndo lekɗe jiɗɗo lekɗe, heddii kala nde Annabi Sileymaani yiyi lekki ina fuɗi, maa o naamndoo lekki kii no wiyatee e hol nafoore makki walla bonannde makki. Ki haala innde makki e nafoore makki e bonannde makki, nde o fuɗɗoo yamirde yo ki lore, ki wisee ndiyam haa ki wuura. Laatiima Annabi Sileymaani juulata ñalnde kala ko to jamaa Bayti Elmakdis e kala ɗo o juuli lekki fuɗat ɗoon, nde o fuɗɗoo naamndaade innde makki e nafoore makki, ki wiya mo : “miin ko nii mbiyatee-mi, nofoore am ko nanngam.” Waɗi sahaa gooto o ari ɗo jamaa ɗoo, o juuli haa o gayni, lekki fuɗi yeeso makko, o naamndii ki innde makki, ki wiyi mo, miin mbiyatee-mi ko karruuba, ngar-mi ko ngam joofanaade ma kaaɗdi balɗe maa. O faami hankadi nguurndam makko gasii, o yamiri, yo ki lore e dow ɓalal ki wisee ndiyam ñalnde kala. Caggal ɗuum, Sileymaani heblanii maayde mum, o hetti comci kesi o ñootiri ɗum no kasanka nii, o yahi to Bayti Elmakdis, o naati to Mihraab makko too, o darii omo tuggii e dow sawru makko, o wiyi : “eehey maa geno, eehey ma ( Alla) mbiɗo ñaagi maa nde timminirtaa maayde am Aljenna haa yimɓe ngannda jinneeji hay huunde alaa ko nganndi e mbirniindi.” Nde o joofni konngol makko tan, haa Maleyka maayde yettii mo, ƴefti fiɗtaandu makko omo darii omo tuggii sawru makko o yanaani. Ko noon o woniri fotde hitaande omo darii o yanaani etee yimɓe e jinneeji tinaani, nganndaa ko o maayɗo. Haa Alla toowɗo oo yaltini mooƴu ummoraade e nder leydi naati e nder sawru nduu, ñaami ndu, nde o fuɗɗii yande. Ko ndeen yimɓe e jinneeji tini Annabi Sileymaani sankiima ko ɓuri hitaande. Ko ɗum tagi Geno toowɗo oo wiyi e nder Ɓuraana mum tedduɗo “alaa ko tintini ɓe so wonaa muumel leydi ñaami salamburu makko haa o yani” simoore Sibaa, kaawise :14. Ko nii yimɓe nganndiri ndeke jinneeji hay huunde nganndaa e mbirniindi. Geno wiyi kadi “sinno eɓe nganndunoo mbirniindi, ɓe tabittaano e nder leepte koynooje” simoore Sibaa, kaawise :14.
Hono Wahab bun Manmbahi wiyi : “nde Annabi Sileymaani lomtii baaba mum Daawuuda ndee, laatiima oon ñalnde duuɓi makko ina njahra e noogaas e tati, kono nde Annabi Sileymaani sankatoo, tawi o heɓii duuɓi teemedere e capanɗe jeetati. Ina waɗi luural to bannge annduɓe ko yowitii e yenaande makko ɗo o ubbaa, ngam won wiyɓe o ubbaa ko to nokku ina wiyee Tibiriita, won wiyɓe o ubbaa ko to nokku Bayti lahma, won wiyɓe kadi, o ubbaa ko to sara yenaande baaba Daawuuda to Baytil Elmakdis e nder jamaa hee, ngam ɓe mbiyi ɗoon haa jooni ina juuree. Ko Alla tananndi.
Mahtogol Bayti Elmakdis
Hono ganndo biyateeɗo Saalabi wiyi : “Geno jom baawɗe oo lonnginiino Annabi Daawuuda yo ɓiyum Sileymaani, yoo ɓe mbaɗtu Baytil Elmakdis jamaa njuulateeka, o yamiri yo mahe. Ɗum fuɗɗaa haa woɗɗoyi seeɗa, o sankii ko adii nde o timminta ɗuum. Kono ko adii nde o maayata o sakkitini ɓiyiiko Sileymaani yo jokkit mahdi ndii. Sileymaani wiyi : “miin ko ɗum tan padnoo-mi”. Ɗoon e ɗoon o yamiri yimɓe e jinneeji yo ngummo so ina liggoo, o fecci geɗe maɓɓe, ɗum firti, ko o fecci golleeji maɓɓe ngam won heen o yamiri ɗum en ko addude marbere, won heen ko mahgol ngol tan. E oon tuma kamɓe Israayilnaaɓe ɓee, ko ɓe cuuɗi sappo e ɗiɗi, suudu heen fof ina jogii ko rokkaa, jinneeji ɗii o hedni ɗum en e toppitaade addude kala ko ina sokli sinkireede kaŋŋe walla kaalis, kire en, walla jaka, ko kañum en ngaddata kala ko neɗɗo ina miijoo e kaawisaaji. Ɗuum addaama, ñaantiraa jamaa kaa. Caggal nde jamaa kaa mahaa haa gasi, ɓe mbaɗi e hakkunde jamaa kaa Fabiyoŋ mawnɗo, ɓe mbaɗi ɗoon salndu kaŋŋe juutndu ina ñilka e kala waktu, so jamma arii ina yaynanoo ɗannotooɓe jamma, to les fabiyoŋ too, ina waɗaa toon nokku ɗo pucci kumotoo, ina mbaɗanaa gammbal mum en ɗo ñaamata. Nde o gayni mahde jamaa kaa, o renndini konuuli makko fof o waɗani ɗum en koɗungu mawngu ngam weltinde ɗum en e golle mum en moƴƴe ɗe mbaɗi ɗee.
Kaawise gonɗe e nder oo jamaa
Ɗuum ko nii lelorii. Hono winndiyanke Sadii wiyi : “laatiima to nder jamaa too ina waɗi alluwal danewal mawngal ina mahiraa marbere, ina ɗoon so neɗɗo ndaarii ɗum no feewi, maa o yiy heen ñaantungal cukalel ɓalawel yeeso mum ina jalba no feewi, ina e hakkunde yimɓe hee sawru wooturu ina e nder Alluwal ngal.” E nder yonta Annabi Sileymaani so tawii neɗɗo memii ɗum mo wonaa gooto e iwdi annabaaɓe ɓee sawru nduu sumat ɗum, so tawii noon ko gooto e iwdi annabaaɓe ɓee, ɗum waɗataa ɗum hay huunde. Kaawise ɗimmo o, ko rawaandu feewniraandu leggal ina ɗoon e nder jamaa kaa, kala birtiiɗo ndu ina waɗi ganndal peewtungal e ñenngi, ndu wofat ɗum, kadi, ndu itta ganndal ngal haa laaɓa. Kaawise tataɓo oo, ina e nder jamaa kaa kadi damal gootal, kala dewɗo e maggal so omo jogii fenaande damal ngal ɓiɗtat mo haa o ɓiica, woppataa mo so wonaa o yaafnoo fenaande nde o jogii ndee. Hono winndiyanke Asiis wiyi : “Annabi Sileymaani golli jamaa kaa ko e nder duuɓi capanɗe nay.”
Caggal ɗuum, won ko njiɗ-mi anndinde banndiraaɓe janngooɓe diina ɓee walla janngooɓe jaaynde ndee yo ɓe nganndu heewii ko yimɓe nanata Annabi Sileymaani laamiima yimɓe e jinneeji e seyɗaneeji e kulle goɗɗe, ɗum firtaani wonde yimɓe ɓee, e seyɗaneeji ɗii fof ko kañum en nguurdi ɗo gootel ina njiyondira ñalnde kala. Alaa. Geɗel heen fof woni ko bannge mum, jinne so ina ara e neɗɗo wontata ko neɗɗo no yimɓe nii, waɗi noon ko jinne ɓuri neɗɗo doole. Maleyka kadi, ko kañum ɓuri jinne doole. So ɗum ɓennii neɗɗo ina waawi yiyde Maleyka walla jinne, kono so o yiyii ɗum o haaltataa, ko geno jom baawɗe oo tan anndi no ɗee geɗe nguurdi e katanɗe mum. Kono Alla ina newnani Annabi Sileymaani yiyde heen geɗel yiɗi yiyde fof, so wonaa Maleyka. Alla ina newnani kadi annabaaɓe heddiiɓe yiyde won e geɗe mbirniindi ɗe yimɓe ɓolɓe njiyataa, fawaade e konngol Alla toowɗo oo, ɗo wiyata : “ganndo mbirniindi mo fenñinantaa mbirniindi mum hay gooto so wonaa mo o welaa e nelaaɓe ɓee”. simoore jinne, kaawise : 26, 27.
Jibriil Muusaa Joop


text:
Bismillaahi Rahmaani Rahiimi
Qaala Abdul Rahmaani
Ɗi'i Pularji ko sifagol fii ɓure Cerno Muhummadu Samba Mombeya,
wallifiiɗo yimre pular witeende Oogirde Malal,
jaabitagol toraare ko goɗɗo torii lan
yo mi windu fii oo Shaykhuujo.
Giɗo an 1 toriiɗon windugol fii Cerno Samba
A aaninan sabu hay mo etike o waawataa.
Kono non mi yewtay seeɗa fii wata wii mi
yawiti toraare maa nden felaa mi, mi suusataa.
Faalaaɗo halde sifoo e hunduko gande
oo
Tuutaaɗe hunduko makko yoora o gaynataa.
Faalaaho windude linta ɓure oo winditoo
Ndaha ɓeeɓa hara karambol siwaa ko o windata.
O yahiino Mortani Fuuta
Tooro e Maasina
Waliyaaɓe ɗen leyɗeele mani mo ko hattataa.
Nde o artunoo o darii kisan
fii jannugol.
Nooneeji gande si Fuuta nootii yeddataa.
Nde o taskinoo fii faamugol Arabuure nden
Hino yanga yimɓe o wallifii ko ɓe faamata.
Si a faala faamude Figh'ha
maa Tawhiidi on
Ger jangoyaa Oogirde makko a ninsata.
Dewe diina ɗen wa no julde en maa korka en
Maa zakka en maa hajju fow hino fensitaa.
Fii dewle maa fii cerle maa fii wondigal
Maa muudo maa fii layya huunde o accataa.
Cernoojo Samba ko maayo mango ngo ɓeeɓata.
Luggeendi maggo mutoowo ndilli o hewtata.
Ndankaa maggo ko kaŋe lu'u lu'u lancitaa.
Dow mun a hoccay tun tafaaɗo mo bontataa.
Iskin ko oo woni tulde gandal sellungal.
Ko e defte selluɗe ken o siiwi o faljata.
Himo ɓurdi wallifinooɓe fawde
o wallifii
Teddinde ɗengal e saakude ngal fitaa
Andinde yimɓe mo wallifori ngal yaltinay
Ma'anaaji wonɗi e ɗenɗe luttuɗe fensita
Yimugol pular tafugol ƴial waɗugol
misal
Firo mas'alaaji jiɓayɗi sergita fensita.
Kala wallifiiɗo pular e Fuuta yo
jarnu o'o
sabu felmagol hino metti fii hino fellitaa.
Fii makko fillete fillitee haa leydi
ndin
Taggee ndi ɓaaree duuɓi dunti o majjataa.
Si tawiino wallifinooɓe
jaɓuno ɓe ñemba oo
Ɗengal pular gila ɗun haray yaajii fota.
Si a jangu ndee Oogirde makko a oogiday
E malal a waajoto aaguyeeɓe 2 ɓe feewita.
Si a jangu ndee Oogirde makko a eggiray
ma'anaaji mayre no yirruɗaa hara sattataa.
Ndee yimre makko mo sarƴi nde si o rondu mbabba
E wawde mun dongal mba daroto mba sottataa.
Min Aabidul'Rahmaani min miɗoo seeditii
E gimol pular ɓuri oo yi'aaka mi hersataa.
Miɗo hamdinoo miɗo shukra Allah
mi juula non
E Muhammadun neldaaɗo goonga mo raytataa.
Miɗo watta ɗon ɓeynguure makko
e yimɓe makko
Yo Jooma juulu e mabɓe haa tuma immitaa.
Konaakiri, ñande Alkamisa 21 Uttu 1980.
Alhajji Cerno Abdurahmaani Bah
Notes
1. Ɗun ko min, Cerno Siraaju Baa, baaɗiraawo e ƴeekiraawo Cerno Abdurahmaani. Mi landino ɓe yo ɓe yoɓɓu gimol jaahu Cerno Samba Mombeya. Ontuma hari miɗo jannude ka Institut Polytechnique, gollora ka Akademii Ɗenɗe Gine, Konakiri.
2. Yimɓe jindooɓe hara no haala piiiji ko rewra


text:
Naange
Naange ko koodal moolanaangal, hakkundewal e nder yuɓɓo tagopeeje ngo wonu-ɗen ngon e muuɗum, inneteengo kadi yuɓɓo naangeyankeewo maa sato naangeyankeewo. E finaa-tawaaji men kañum e haala men, en wiʼay naange fuɗay bimmbi (puɗal naange) yiiloo haa kiikiiɗe si muta (mutal naange) kono tippude e gannde kese ɗen, naange sottataa hay nii e ɗaa, ko tagopeeje ɗen, e maanaa leydi men ndin, woni e sottude tawa enen hiɗen sikka ko naage ngen. Jooni ko honɗum senndindiri hoodere e tagofeere? Hoodere ko ɓanndu asamaan-yankeeru wulndu jaw, ko kañum rokkata hoore mum ndaygu (lumière) e nguleeki.
Tagofeere noon ko ɓanndu asamamaan-yankeeru ɓuuɓndu, niɓɓiɗndu, nokkooru ndaygu mum e hoodere ɓurnde ɓallaade ɗum.
Jooni ndutto-ɗen to naange nge, wolla hoodere men ñalawma nde. Naange nge, ina woɗɗi leydi men ndi fotde teemdere e capanɗe joyi milyoŋ km (150 0000 km), palal mbeɗu magge ko 1392000 km. E nge doga taaraade jiriyiringal ngal (la galaxie) 72000 km/h (waktu gooto) so en mbaɗtii ɗum e ɗemngal farayse, mbiyen : le soleil tourne autour du centre galactique à la vitesse de 72000 km/h. Nguleeki magge to hakkunde mbuuɗu ngu ko : 15100000 °C (degré).
Nguleeki to ceɓe magge ko: 5500 °C (degere). Geɗe shimiyankooje (chimique) gonɗe he naange ko: idraari, oksaari, heliyum e kemmbuuri (carbone). Naange nge; tagopeeje jeetayti (8) ina njiiloo taaraade ɗum, lewru ina yiiloo taaraade leydi, leydi ina yiiloo taaraade naange, naange ina yiiloo taaraade jiriyiringal, jiriyiriiɗe (galaxie) ina keewi; jiriyiringal fof ina moofti maa won hedde 300 milyaar hoodere, kala heen hoodere ko naange; hono no naange men nge nih. Ndeke en nganndii leydi men ndi wonani he winndere he so wonaa toɓɓel ndiyam e nder maayo geeƴ. Taaree oo joomiraaɗo tagɗo ɗee geɗe , ɗum ɗoo ko seeɗa e golle makko e kaawisaaji makko.


text:
Meer mo Wurosoogi Muusaa Bookar Caam tottirii fotde 22 seedantaagal e ɓeen sukaaɓe rewɓe daraniiɓe e dow yarlitaare e kaɓagol ŋakkere haaranduru wiyeteeɓe e tuubaŋkoore VNC. Ɓee ɗoo sukaaɓe ko ɓe gollorgal biyeteengal USAID_Yaajeende halfinnoo golle ɓetgol sukaaɓe yahrooɓe tuggi ko timmaani hitaande haa duuɓi 5 kam e dewindaagol cellal rewɓe sowiiɓe haa mbaawa ɗoftaade wicitaaji mumen e to bannge ŋeesagol sukaaɓe ɓe haa timmina. Ooɗoo ñalawma to nokku keblirɗo sukaaɓe to Kaŋko Meer Muusaa Bookar Caam o ardii e sete makko timmuɗo, konseeji, ardiiɓe leeɗe 11 Wurosoogi. Ɓe tottiirii ɗiin seedanteeji. Hawwaa Nasiiru Sih hooreejo sukaaɓe hollitii ɗumɗoo ko huunde hesere ɓe ngolliima ko ina abboo duuɓi 10 e dow yarlitaare tampere maɓɓe jamma e ñalawma kono ooɗoo ñalawma ina mawni e maɓɓe. Kaŋko Muusaa Bookar Caam o sakkitorii ko yettude sukaaɓe ɓe e ɗoftaare mumen.
Bookar Sek Lewlewal Maatam


text:
Kaawisaaji ɗi firaawna yiyi e nder nguurdam mum
Kaawise gadano : ɗoon ɗo Firawna ina lelii e nder fabiyoŋ Aasiyata ina ɗaani haa woodi ko duƴƴi wiymo : bone rewiima aan Firawna, (woylaka) woyli, firti e ɗemngal Arab ngal ko bone, woylaka bone rewiima, beetawe ma ɓattiima, duƴƴannde nde noon ko duƴƴannde sagata bani Israyiil en, e miijo annduɓe. Firawna girñitii ɗo lelino o wiyi Aasiyata : a nani ko nan-mi koo ne ? Aasiyata wiyi mo : “eey, mi nanii”.
Kaawise ɗimmo : waɗi ñalngu ngootu, omo ɗaanii e dow leeso makko haa sagata gooto naati galle makko, etee hay huunde alaa ko faɗɗi ɗum, ina waɗɗii mbaroodi mawndi. Sagata oo ina jogii e junngo mum sawru, o ari haa o yettii mo, o lappi mo kanko Firawna sawru e dow hoore, o wiyi mo “ƴeewtindo hoore maa”. O wiyi mo “aan, hol ko ngon-ɗaa ?” Oon nanngi e koyngal makko bippi mo, daasi mo, weddii mo e nder maayo. O faɗɗii, o wiyi girñet, o ummii. O noddi faccirooɓe koyɗi, o haalani ɗum en ko o yiyi koo. Ɓe mbiyi mo : “mudda amen e mudda maɓɓe”. Ɓe paamniri mo ko heɓi ɓe fof, ma heɓ ɓeen. Kono nde ɓe njalti ndee, ɓe ndiisnondiri, ɓe kawri bone mawɗo ina jogiri arde e makko, lajal makko heedii, kono ɓe kuli haalande mo ɗuum; kono kamɓe fof e ɓe nganndi ko ɗum halkaare Firawna. Ko ɗuum tagi, nde bone oo yontunoo, kamɓe fof ɓe mbiyi : “kooni ko ngol koyɗol laaɓti”.
Kaawise tataɓo : ndeen yahii haa timmi jammaaji tati caggal ko ɓenni koo, o yiyi oon sagata kadi, ina jogii sawru nduu e junngo mum, fiyindu kadi e dow hoyre makko, wiyi mo : “bone rewii ma aan Firawna, ndaw ko famɗani gacce yimɓe leydi, e Asamaan.” Refti e ɗuum, o yiyi hono jom suudu makko Aasiyata ina fuɗi bibje ɗiɗi ina diwi, ina diwdi e sagata oo, e ɓe payi dow Asamaan , omo ndaara ɗum haa ɓooyi tan, leydi ndi dajjitii, o naatnaa toon kanko Firaawna. Ko o ɗaaninooɗo o girñiti kadi, o ummii omo huli no feewi, kono omo waɗti hakkille makko e majjum. Nde o ummii o renndini wileeɓe makko o haalani ɗum en yiyannde koyɗol makko. Tiimooɓe ɓee mbiyi mo : “ngolɗoo laawol ma min kaalane haa laaɓa. ndeeɗoo yiyannde nde njiy-ɗaa, ɗum tinndini ko ma wood ɓiɗɗo gorko jogorɗo jibineede ɗoo e leydi ndii, oon so wuurii, ma o heɓtu laamu maa, o laamoo, ina nodditiroo ko nelaaɗo Alla jom leydi e asamaan, ɗuum noon ko halkaare maa e halkaare leñol ma.”
Miijo bargol cukalon : Firawna diisnondiri e koreeji mum, ɓe mbaɗi tiwaande ndeenka, kala gonɗo reedu yo oon heddo e nder galle mum haa jibina. so laatiima oon ko jibini koo, ko ɓiɗɗo gorko, yo ware. So tawii ko ɓiɗɗo debbo yo woppe. Ɓe ndewi ndeen tiwaande haa ɓe mbari ujunnaaje sappo e ɗiɗo cukalon ngoron. Ɗum dillini Malaykaaji Alla ɗii, ɗi ñaagi joomiraaɗo joom baawɗe oo, ɗi mbiyi : “eehey maa deweteeɗo amen ! Ko aan woni baawɗo baɗoowo ko weli ɗum, ittan ɓee jiyaaɓe Alla hoɗɓe e dow leydi ɗeeɗoo cangarte.” Alla toowɗo oo lonngini ɓe, wiyi ɓe : “ɗeeɗoo geɗe ina njogii lajal mum en, ɗoo haaɗi, huunde fof ina jogii ɗo fuɗɗii ina jogi ɗo haaɗi.” o joofanii ɗi Muusaa maa ar itta ɗum, nde tawnoo laatiima Firawna yamirii cuuɗi leƴƴi leydi maɓɓe ɗii fof hoto ceer e yuurnitaade ndeeɗoo yamiroore nde o yamiri ngam wonndude mo e kulol mawngol. Ko tiimooɓe makko ɓee mbiyi mo : “to baɗte jogorɗo jibineede oo, wonata ko ɓurɗo ɓadtaade mo.”
Holi gonɗo Umraan ? Umraan ko baaba mum Muusaa e Haaruuna. Ko ɓe iwdi Bani Israyiil en, etee ko o neɗɗo ɓurɗo ɓadtaade Firawna caggal gorko gooto ina e nder galle Firaawna hee ina wiyee Haamaan. Waɗi ñalawma gooto, Umraan ina jooɗii sara Firawna tawi Firawna ina ɗaani, haa o yiyi jom suudu mum, Maleyka gooto ina roondi ɗum addi ɗum haa sara makko, firawna ina ɗaani tinaani, o lelodii e dewbo oo, Alla waɗi dewbo o ƴetti reedu Muusaa mo jam e kisal ngoni e mum (JKM), o ɓuuɓtoyii to pisin Firawna too, o woppi ɗoon Firawna, o mooytii o nawti dewbo, o arti ɗo o wonnoo. Ɗum fof Firawna tinaani. Ɗum ko Alla toowɗo oo waɗi heɗɗaawo hakkunde maɓɓe, oon ñalnde hay gooto tinaani ko waɗaa koo. Caggal ɗuum, Firawna yamiri won e rewɓe yo njah mbiñoo rewɓe leydi ndi kala hoto ɓe ngoppu hay gooto, wuro e wuro, galle e galle. To bannge rewɓe ɓee, yo ɓe mbiiñoro ɗum en gooto gooto, ɓe mbiiñori ɓe gooto gooto, alaa mo ɓe ngoppi so wonaa yummum Muusaa, Alla toowɗo oo wirni hakkillaaji maɓɓe e gite maɓɓe feewde e makko, kanko yummum Muusaa. Kono ko ɓe mbaɗata koo fof, Umraan ina jooɗii sara Firawna, firti ko o woɗɗaani Firawna ngam Firaawna ina hoolii mo sanne.
Jibinegol Muusaa (JKM) : nde jom suudu Umraan, ɗum woni yummum Muusaa (JKM) timmini lebbi jeenay, o duuñtii nder feccere jamma hay gooto wonndaani e makko so wonaa bandiiko dewbo, o jibini Muusaa e dow newaare haa ɓe njiyi hunnde ina jalba no fooyre nii, ɓe paami ko moƴƴere Alla woni ɗoon, ɓe mbeltii heen no feewi, kono kanko jibinɗo oo, omo wondi e kulol mawngol. Heddii Firaawna ina nehtanii sanamuuji mum, kono omo haaɓi haa o wumi, alaa ko o yiyata hay hunnde so wonaa mo o wiyaa ina jogori jibineede oo. Nde yahi haa juuti, jaagorgal makko biyeteengal Haamaan ngal miiji e hakkille mum, o wiyi : “ellee won jibinaaɗo to galle Umraan”. O ƴetti yimɓe wallindirooɓe e makko ngam yahde to galle Umraan ƴeewoyde so won jibinaaɗo toon. Ɓe njahi toon. Nde ɓe njetti ɓe naati galle Umraan, kanko Haamaan o woni e wiñtitde nder galle oo, omo ƴeewa so alaa ɗo tiggu suuɗaa. Hay nder fuur o ƴeewii o tawi ina huɓɓa, kono hay huunde o yiyaani toon. Heddiɓe ɓee, gooto fof ina ƴeewira bannge mum, kono ɓeen ne njiyaani hay huunde. kono nde Haamaan en naati galle oo tan, Alla huɓɓi hunuko fuur oo, etee Muusaa ina toon, woyaani, sumaani, ɓe mbiyi fuur kuɓɓoowo kam hay mawɗo wawaa suɗeede heen, saka cakalel.
Hol to Muusaa e yummum cuuɗino ? Nde Haamaan e wonndiiɓe mum naati galle ndee tawi yummum Muusaa dañii sokla yaltii galle oo. Nde o yaltata ndee noon, o suuɗi Muusaa ko nder fuur maɓɓe hee. Kono nde Haamaan en naati galle oo tan, Alla huɓɓi hunuko fuur oo etee, Muusaa nani toon, woyaani sumaani. Nde o arti omo naatta galle oo tan, haa o hawri e Haamaan en, ɓernde makko taƴi ngam yo a taw ɓe njiytaani ɓiyiiko Muusaa (JKM). Nde Haamaan yiyi mo tan, o ruttii kanko Haamaan omo ƴeewtindoo debbo oo hol ko jogori waɗde, walla nande bojji tigguyel e nder galle hee, o ruttii to fuur too kanko Haamaan, omo yuurnoo, o tawti njeynge ngee ina huɓɓa no huɓɓiratnoo, o yiyaani hay hunnde, o felliti yaltude galle oo, o yalti o fayi to laamorde too. Caggal makko noon yummum Muusaa (JKM), diirani fuur ngam yaakoraade ngeeɗoo jaynge nge o yiyi, woppataa ɗoon ɓiyiiko tawa maayaani. Nde o yettii, o yuurnii nder fuur oo, haa o yiyi jeynge ngee ina huɓɓa, ɓiyiiko ina lelii bannge, ina wuuri maayaani. Alla toowɗo oo waɗi, nde o yuurnii tan, jeynge ngee ñifi. O yetti Alla no feewi. o naatni juuɗe makko nder fuur too, o ƴetti Muusaa (JKM) ena selli, ena hisi.
Naatnegol Annabi Muusaa nder bakenel leɗɗe
Nde yahi haa Annabi Muusaa heɓi e nguurndam mum balɗe capanɗe jeenay, Alla toowɗo oo wahiyii yumma makko, e pulaar lonngini yumma makko, wiyi mo “so tawii aɗa wondi e kulol ƴeew bakanel, walla mbiyen (caisse), naatnaa e nder heen tiggu oo, mberlo-ɗaa ɗum e nder maayo, mbaasaa hulde, mbaasaa sunaade, maa min ngartir mo ɗoo, etee ma o won nelaaɗo Alla.” O jaɓi ko Alla lonngini mo koo. Yummum Annabi Muusaa felliti, o yahi to minisiyee gooto ina wiyee Sawnaam. Nde o yettii, o ɗaɓɓi e minisiyee oo yo feewnan mo kees mo naatnataa ndiyam. Oon wiyi “wallaay mi jaɓii, ma mi feewnane ko njiɗ-ɗaa koo”. O haalani minisiye oo njuuteendi e njaajeendi kees oo, no foti santimeeteruuji. Caggal ɗuum, minisiye oo, feewni kees oo haa feewi, no yummum Annabi Muusaa yiɗiri nii, kono o anndaa ko jogori waɗeede e nder heen. O totti ɗum yummum Annabi Muusaa (JKM). Nde yummum Annabi Muusa heɓi keesyel ngel, o muuynini Annabi Muusaa haa haari, o wuji e ɓalndu mum nebam haa hawri, o lelni Annabi Muusaa e nder kees hee, o woni e woyde ngam sunaare, baaba Annabi Muusaa maayi tawa omo yahra e balɗe capanɗe nay, kanko Muusaa, yumma oo ƴetti kees oo, werlii ɗum e nder maayo Niil ngoo feccere jamma. Alla toowɗo oo yamiri Maleykaaji mum yo ndeen kees oo, etee Firawna ina jokki, doole mum no potirnoo e yiylaade tigguyon goron. Wiyaama bakanel ngel heddiima e nder maayo ko ina tolnoo e balɗe capanɗe nay, wiyaama ko balɗe tati, wiyaama kadi ko ñalawma gooto, ina yaakoraa ko ɗuum ɓuri sellude.
Naatgol bakanel ngel to galle Firawna : Laatiima Firawna ina joginoo ɓiɗɗo debbo mo sellaani ina wondunoo e ñawu mbiyeteengu mboros, taƴoowo peɗeeli juuɗe e koyɗe, cafroowo gooto wiyi baaba makko : “Firaawna, ooɗoo ɓiɗɗo debbo, hay huunde waawaa sellinde mo so wonaa o waɗta lootaade e ndiyam maayo Niil ngoo”. Firawna, feri gaawol ummaade e Maayo haa yettii nder galle mum, ɓiɗɗo dewbo oo waɗti ɓuuɓtaade heen. Ndeke Alla waɗii henndu ina duña kees mo Annabi Muusaa waɗaa oo, ina yahda e bempeƴƴe e kattanɗe Alla toowɗo oo, haa naati e nder galle Firawna, hawri e ɓiɗɗo dewbo oo ina ari lootaade, o ɓamti gite makko tan, ha o yiyi keesyel ina ara e makko, o ƴetti bakanel ngel o udditi ɗum ha o yiyi cukale ngel, o hulaani, ɗum woni Annabi Muusaa (JKM), o ƴetti mo. Ndeen o ƴettii mo tan, juuɗe ɗee celli ɗoon e ɗoon. O ƴeeŋnori keesyel dow, o noddi Aasiyata, o holli ɗum Annabi Muusaa e keesyel ngel, kanko suka debbo oo, o haalani Aasiya ciimtol ñawu makko nguu fof, e no o jaɓɓorii kees oo, e no yaltiniri Annabi Muusaa, e nde o memi ɗum tan o selli. Nde o joofni ɗum tan, Aasiyata ƴetii Annabi Muusaa (JKM), o ɓuucii ɗum. Kanko Aasiyata o anndaano ko ɓiyi kaaw makko woni ɗoon. O ƴetti mo, o nawi mo to Firawna. Nde o yettii Firawna ndee, o siimtani ɗum no ɓiyum mo sellaano oo, no heɓiri keesyel ngel, e no udditiri ɗum, e nde memi tiggu oo, e no selliri e ñawu mum doŋkanooɗo yo sellu. Firawna wiyi mo kanko Aasiyata : “miin noon, mbiɗo huli yo a taw wonaa ngelɗoo cukalel woni gaño am biyatenooɗo ina jogori arde, ina bonna geɗe am fof oo, ɗuum noon alaa sago ngelɗoo cukalel waree”. Aasiyata wiyi mo : “yo heed en e ɗuum, ko kaal-ɗaa koo, hoto war mo ngam waasata ko o nafti en, ma o wonan en ɓiɗɗo galle”. Firawna jeñtilii heen, firti ko o yonndikiniima heen, kono o wiyi : “kala nde feeñani-mi ko o gaño am, mi warat mo”.
Muynam Annabi Muusaa (JKM). Caggal nde Firawna jaɓi keddagol Muusaa (JKM), ɓe ngaddani mo muyninoowo, hokki Muusaa (JKM) enndu, o salii muuynude, ndekete yoo gila Annabi Muusaa naati galle Firawna oo, yumma mum Muusa ina ɗoon ina ƴeewa ko ɓe mbaɗa koo. Refti heen ko yummum Muusa (JKM) , noddi miñi mum dewbo ina ɗoon ina wiyee Mariyam, o wiyi ɗum : ƴettu humpito mawne Aasiyata, yaltu ngam ƴettude humpito ngoo. Oon yalti ƴeewi haa tawi Annabi Muusaa oon woni ko to suudu Aasiyata too. Mariyam wiyi Aasiya : “miin, mbiɗo waawi hollude on muyninoowo, nehana on tiggu mon oo, Aasiya e Firaawna fof mbiyi njaɓii”. Ɗoon e ɗoon o yahi to yummum cukalel ngel, nde o yettii o haalani ɗum yummum cukalel ngel, ɗum woni yummum Muusaa (JKM) , oon ne ummii ɗoon e ɗoon yahi, fayi to Firawna. Nde o ari haa o yettii, o tawi ɗoon Muusaa ina yeeso makko kanko Firawna, Aasiyata ina sara mum jooɗii, nde o naati tan, Aasiyata anndii ko o jom suudu mum baaba mum tokooso, Aasiyata wiyi mo, kanko yummum Muusaa “muynin ngelɗoo cuakalel e kosam enndu maa”. Nde yummum Muusaa ƴetti Muusaa (JKM) tan, henndu Muusa naati e makko, o anndi ooɗoo ko ɓiyiiko, o muynini ɗum haa haari. Ndeke ko o muuyninta Muusaa koo fof, Firawna ina waɗti hakkille mum e ko o muyninta koo. Nde Muusaa (JKM) dartini muynugol, Firawna wiyi yummum Muusaa : “aan koy no njiyir-maa-mi nii, aɗa heewi kosam, mate ko a jibinɗo ɓinngel ?” O jaabii Firawna, o wiyi ɗum : mate won ɗo laamɗo leydi ndii woppi ɓiɗɗo guurɗo e nder leydi ndii ? Firawna sikki ko e rewɓe ɓe ɓiɓɓe mum en mbaraa ɓee, o anndaa kadi ooɗoo ko jom suudu Umraan, baaba mum Muusaa wonnoo. Caggal ɗuum, Aasitata wiyi yummum Muusaa mbiɗo yiɗi keddodo-ɗaa e amen ɗoo. Yummum Muusaa wiyi : mi jaɓii. Ko nii woni o heddodii e maɓɓe haa timmi duuɓi ɗiɗi, omo muuynina ɓiyiiko Muusaa, haa haarii kosam waawii daraade, ɓe enti mo. Caggal ɗuum, nde o fayi e hootde kanko yummum Muusaa, Aasiyata hokki mo jawdi keewndi sanne, gila e kaŋŋe, haa e kaalis, e comci. O ummii ɗoon ko omo holti, omo alɗi.
Jibril Muusaa Joob
tel : 46 56 51 10 / 22 23 13 19


text:
Lewlewal 13 “hawrii” e yolnde ɓurnde raɓɓiɗde hakkunde lewru e leydi, alaa e sago Lewru ɓuttiɗa, lewlewal ɓeydoo ! Ñalnde 14 noowammbar 2016 hawrunoo ko e 13 safar (dewo haaraan) 1438.
Rajooji noosii, teleeji kollitii, lollinaama e nder laylayti, ɗisaama e lowe internet. Hol ɗuum ? Wonde ñalnde 14 noowammbar yimɓe ina potnoo yiyde huunde wayrunde yiyeede, so lewru ina leerdi no meeɗaa, ina ɓuttiɗiri no meeɗaa. Ina gasa tawa ñalnde heen woodii e men yahɓe boowal (wonande hoɗɓe e teeru) ngam seedaade ko haalaa heen koo. Ina gasa tawa yoga heen alaa ko teskii ko maantini, so wonaa lewlewal mawngal, lewlewal 13 gaadorangal ngal, e sooynaade lewru timmunde ndu keewnoo yiyde nduu. Kono ɗuum ittaani wonde won goonga woni e ko haalaa koo : wonde ñalnde 14 noowammbar 2016, hawri e 13 dewo haaraan (safar) 1438, ko waɗi hakkunde Lewru e Leydi koo wayrii waɗde gila 1948.
Hol ko waɗi ñalnde heen, e ɗii ñalɗi ɗiɗi maanteteeɗi ? Ñalnde heen ko maantini koo, ko pot-ɗen teskaade ko geɗe ɗiɗi “kawriti”:
Geɗal gadanal ngal, eɗen nganndi ɗum. So mi wiyii “enen” noon, kaalat-mi ko heewɓe yiyde asamaan jamma, hono yimɓe ɓe koɗaani e gure teeru ɗo neɗɗo jooɗotoo hitaande hooynaaki asamaan jamma, sooynaaki hoodere, anndaa ko woni fedannade malaaɗo, walla ko firti “bojel aynoyii”, walla “lewlewal 13”. Eɗen nganndunoo wonde ñalnde 13 lewru ɓaleeɓe fof ɓuri mawnude lewlewal. Ko waɗi noon ? Waɗi noon ko ñalnde heen lewru ɓuri timmude, ko ñalnde heen ndu ardata kayru fof. Ñalnde heen bannge lewñoowo oo, woni jiyoowo naange oo, ɓuri mawnude. Ko ɗuum tagi ñalnde heen lewlewal ɓuri mawnude. Wonaa mehre addani Pulaar wiyde “ina leeri ellee lewlewal sappo e tati !”
Geɗal ɗiɗmal ngal : ñalnde 14 noowammbar ɓennuɗo oo (hoto njejjitee ɗum hawri ko e 13 lewru ɓaleeɓe, ɗum noon e jamma ɓurɗo leerde lewru kala) hawri ko lewru ina woni e nokku ɓurɗo ɓallaade Leydi. Maa wood wiyɓe : iih, mate wonaa lewru ko ko taarotoo leydi, ɗum noon bolol mum ko murlol, hol no wonirta hannde lewru woɗɗii, janngo ɓadiima leydi ? Kono mbiyen ɓe tan, ko ɗoon noon woni ko pot-ɗen faamde wonde bolol lewru wonaa murlol, kono ko ommbol, ɗum waɗi yolnde ndee ko hakkunde 406 740 km (ɗo ɓuri woɗɗude, woni “ceɓɓet” (apogee walla aphélie) e 356 410 km (ɗo ɓuri ɓallaade, woni “lommet” (périgée walla périhélie). Ñalnde 14 noowammbar 2016 ndee, hawri kadi ko e lewru ina woni e nokku ɓurɗo ɓallaade leydi (waktu 11ɓo e hojomaaji 21).
Ɗum noon “kawrital” geɗe ɗiɗi ɗee ko “lewlewal 13 hawritii e lommet, hono yolnde ɓurnde famɗude hakkunde leydi e lewru. Ko ɗum tagi, lewlewal 13 ngal ɓeydii (hakke 30%), kadi lewru ɓura mawnude (11%) sibu ndu ɓeydiima ɓallaade en. Ko nii foti. Kono ina saɗi baawɗo tinde ko ɓeydii koo so ƴeewii lewru ñalnde heen.
Ñalnde lewlewal 13 (13 dewo haaraan kala), ñalnde heen, Leydi e Naange e Lewru ko ko ndeggondiri, ɗum firti ngoni ko portol gootol, ɗoon eɗen njiya timmal feccere lewru nde naange yaynii ndee. Ñalnde 14 noowammbar 2016 lewru timmata ko e 13w e 53hj. Ɗum noon, e nokku men hee, hawrata ko e naange e hoore, lewru nduu yiyotaako boom e oon waktu.
So tawiino eɗen mbaawnoo sawnondirde lewru timmundu ɗo ɓuri ɓallaade leydi ɗoo (lommet), no natal hollitiri nii, e lewru timmundu ɗo ɓuri woɗɗude leydi (ceɓɓet), oon sahaa maa en njiy ko seerndi ɗum koo. Kono ɓayri ɗum waawaa aaɓnaade, yitere mehre waawaa ɓetde ɓurondiral mawneeki e leergol hakkunde lewru timmundu ɓadiindu e lewru timmundu woɗɗundu. Walla kam ko huunde saɗnde ɓetde e yitere.
On teskiima kala ɗo mbinndu-ɗen kawriti, mbaɗ-ɗen ɗum ko hakkunde cegeneeji, hono nii « kawriti » walla « kawritii » ekn. Waɗi en winndirde noon ko geɗe ɗiɗi biyaaɗe ɗee ko « ɗeɓɗe hawritde tan, kono kawritaani beƴ, sibu, ñalnde heen, ñalnde 14 noowammbar ndee, lewru nduu timmata ko e 13w e 53hj, kono ndu ɓurata ɓallaade leydi (lommet mayru) ko e 11w e 22hj, oon waktu woni hakkunde mayru e leydi ko 356 509 km.
Bookara Aamadu Bah


text:
Ñallal hannde 22 /11/2017,Eɓɓo wiyeteengo CONGAD daɗɗii jooɗnde to Santar kiltirel mo diiwaan Maatam, tawtoraama ndeen jooɗnde guwernoor Maatam kalfinaaɗo geɗe ɓamtaare, kam e pelle keeriiɗe. Ndeeɗoo lulnde ngam wallude renndo hol peeje potɗe waɗeede so tawii a yiɗii sosde fedde hol to potɗaa fawaade e nder kuule, walla ko fedde GIE njogiɗaa yahii haa woni sahaa nde wontii Fewlaa hol kabaaru mo potɗen heɓde heen. Ɗeen kuule ina poti waawde e newnande renndo ngo.
Yeewde wallitde pedle jogaaɗe e anndude kuule ƴeftaade e cosgol pelle, nguurndam kame ngartam. Juurnitagol ɗeen kuule e nder nguurndam pedle ɗee. Faandaare yummaare nde tan ko hollitde yimɓe ɓe hol no fedde darortoo haa teeŋti e FEWLAA. Ko laamu ngu waɗi ɗiin laabi laaɓtuɗi. Nde wonnoo fedde wonat fedde haa wonta FEWLAA, FEWLAA ina jogii darnde mum, fotde mum, e nder leydi. Ko ɗuum waɗi nde lulnde ko hirjinde haa teeŋti e Maatam, Kanel e Raneeru haa mbaawa anndude laabi potɗi reweede. Ndee jooɗnde jooɗanoo ma to diiwaan Ndar ngol laawol ko diiwaan Maatam. Teskaama pelle ɗee ina njogii caɗeele nguurndam, fedde sosete tan nde wonata dumunna tawa nde fusii sabotoo ɗuum ko waasde anndude hol ko woni nguurndam fedde. Hol no fedde waɗata haa jokkondira e laamu kadi heɓa eɓɓoore daña wuurnude e wallude renndo.
Bookar sek Lewlewal Maatam


text:
Gine
Gine (e Fulfulde Maasina, Lagine; e faransiire République de Guinée) ko leydi e Afirik Hirnaangeeri. Hindi kernidi e leyɗe ɗee ɗoo: Sarliyon, Labiriyaa, Koddiwaar, Maali, Senegal e Gine-Bisaawo. Noone laamu mayri ko ndenndaandi (ko wi'etee kadi repibliiki). Hooreejo leydi ndin ko Lansana Konte innetee, Hooreejo guwerneman maa Permiyee Ministir on laatii Lansana Kuyaate gila lewru fabraa'ilu 2007 (caggal murtital jamaa on) haa 20 maayuhu 2008. On tuma Persidan Lansana Konte itti Kuyaate watti Ahmadu Tijjaani Suwaare.
Kapital ngal, e maanaa laamorde nden, ko Konaakiri, ca'e mawɗe go'o ko wano Kinndiyaa, Maamun, Labe, Kankan, Zerekore ekn. Mbertudi ndin ko 250.158 km², jamaa on no yona miliyonji 11,5 (2014) haa sappo (anndaaka tigi tigi sabu ko ɗuuɗi e ɓiɓɓe Gine ɓen dogii leydi mun ndin). Gine laatino kalfaandi Faransi ittude 1898 (hitaande nanngegol Almaami Saamori Tuuree) haa nyannde 2 ottoombur 1958, nyalaande hettaare Gine nden. Hooreejo leydi arano on ko Ahmed Seeku Tuuree (1922-1984). Ɗemngal laamu ngal ko faransi, ɗemɗe leƴƴi leydi ndin ko Sooso, Pular, Maninka, Kisi, Tooma, Berse, Konyagi, Basari, Bajaranke, Baagaa, Lanndumaa ekn. kono ko ɗemɗe tati arane ɗen ɓuretee haaleede. Gine hino tawaa e kawtite leyɗe wano ONU, CEDEAO, UA.
GINE KONAAKIRI: Maanditaare Jaambareeɓe men...
Maanditaare (anniversary) fayɓe waranooɓe nyannde 22 Siilo ɓen ɓadtike. Taw si woodii ko waylii gila Lansana Kuyaate toɗɗaa hooreejo jaagorɓe ɓaawo nde teemeɗɗe fayɓe waraa, waɗtaa haako nyaayaako? Gila Gine heɓti jeytaare e hitaande 1958, Seeku Tuuree laamii, Ginenaaɓe woowti toonyeede waree, tawa hay huunde suusaa ŋaanyaade. Seeku Tuuree wari ko wari koo fow, ɓurɓe ɓee ko Fulɓe toonyanoo waraa, gila annduɓe rewi e marɓe faa e kelɗuɓe buy o wari, haa hannde huunde hinyaaka, lirnyitaaka sakko goɗɗo nyaawee, maaɗum toonyaaɓe yoɓitee… Gila Lansana Konte ƴetti laamu e hitaande 1984, kanko kadi o warii o toonyii Ginenaaɓe heewɓe, fiikala (although) buy yejjitiino, walla yejinkinike. O lancii cuuɗi e koɗanɗe teemeɗɗe Fulɓe e nder Konaakiri, o raɗike buy e leyɗeele mum’en, tawa haa jooni huunde haalaaka… E lewru Korse (June), 2006, o imminiino koninkooɓe makko, ɓe warii seppooɓe cappanɗe, hay huunde haalaaka fii ɗum ɗoo kadi…Awa hay gooto nyaawaaka. Nde 22 Siilo (january), ndee ɗoo hitaande fewndiinde, koninkooɓe Konte fellii warii hedde 230 fayɓe seppooɓe, haa jooni bonnuɓe rewnaaka e laawol, tiindinee nunɗal… Taw si ɗum ɗoo fow accirte nih, jam waaloo talloo?
Hinyere (inɓestigation) eɓɓanoonde waɗeede fii koninkooɓe fellunooɓe wari seppooɓe ɓen, e lewru Korse, 2006, kam e lewru Siilo, 2007, rewna ɓe e laawol, nyaawa ɓe, maaɗum ɓe tiindoo nunɗal, haa jooni ko ko porɗi, sabu laabiyankooɓe (lawyers) ɓee wenngii tawtoreede maɓɓe e hinyere ndee. Baale fotdeeji (rights groups) no ɗaɓɓira balle cenɗe fow fii heɓtande toonyaaɓe ɓen nunɗal.
Goomu hinyooɓe ko yowitii e ngee toonyannge toɗɗanooma gila e lewru Duujal (May), ka batirdu (parliament), kono haa jooni ɓe woondinaaka sakko ɓe fuɗɗoo golle. "Men jogaaki yaakaare mawnde e nguu goomu, wonde ngu yaltinanay men njeytudi moƴƴiri", Cerno Maaju Soh, Hooreejo Waalde Ginenaaɓe fii Fotdeeji Neɗɗo (OGDH), holli ɗum IRIN, lewru ɓennundu.
"No woodi hakkunde bonnuɓe ɓee, yimɓe welduɓe e ɓee wonɓe ka laamu, ko ɗum waɗi hino saɗti fota yo nunɗal ngal gollir no haahiri non," o ɓeyditi. Hari OGDH hino saatii yiidugol e baale fotdeeji goo, nyannde 25 Jolal (Noɓember) "fii eɓɓugol fehre lomtotoonde goo e haɓagol toonyannge ngee", o wii. "Si tawii men waawaali heɓugol ɗoo nunɗal, men yi’ay ko men waawata waɗde, menen e gollideteeɓe amen winndereyankeeɓe ɓee, fii addugol bonnuɓe ɓee ka nunɗal," o wii. Goomu hinyooɓe nguu no halfinanoo tefugol annda fii maayeele waɗɗe ka fuɗɗode hitaande ɗoo, ko non kadi fii ɗeya waɗnooɗe e lewru Korse 2006. Hooreejo Jaagorɓe Lansana Kuyaate, inniino terɗe goomu nguu, e lewru Yarkomaa (Oktober), kono gila ndeen hay fus waɗaaka. Himo lutti e wi’ugol, goomu nguu no waggiɗi taho, ko keccel. Yeewtudugol e koohooɓe laamu nguu kam, fii nduu muraadu jooni wontiino ko toŋaa. IRIN wii.
Jooni non, laabiyankooɓe (lawyers) fotnooɓe jeyeede ka goomu (comission) ɓee dartinii tawtoreede maɓɓe heen, ɗum ko fii hollugol tikkere maɓɓe e ko wi’etee jalkite koninkooɓe e cokkooɓe feewde e koohooɓe nunɗal ngal. "E nder Gine, koninkooɓe ɓee e cokkooɓe ɓee fow no e dow yuɓɓo nunɗal (judicial system) nagl", Buubakar Soh, Hooreejo Kawtal Laabiyankooɓe Gine yewti IRIN. "Laabiyanke en e nyaawooɓe ndii leydi hino yawaa haa ɓurti, ko maa dartinen ngun jikku" , o wii. Laabiyanke en fow hino e nder tikkere (strike) gila e fuɗɗode lewru Yarkomaa/October, fewndo cokkooɓe (poliisiiɓe) ɓee nanngi gooto e maɓɓe soki, tawi himo yahnoo ka kaso yi’oygol walleteeɗo makko goo jaggaaɗo.
"Tuma kala, cemmbe kisal ɗee no kammbana men, yenna men, yana e amen", Md. Buubakar Soh yewti IRIN. "So men waawaali rewnugol ɓee ɗoo e laawol, haray pellet goomu hinyooɓe nguu waɗataa ko kelɗi hella ka addugol ɓen koninkooɓe ɓurɓe darnde, waruɓe seppooɓe, fii tiindagol nunɗal", o ɓeyditi. Mammadu Jan Jallo mo minyo mum fellanoo nyannde 22 Siilo, ka seppuru, haalani IRIN wonde: " Muraaɗi kaanay si tawii men heɓaali ko men piirani (haɓani) koo" . Minyo makko, Aamadu Wuuri Jallo, suka mo duuɓi 16 fellanooma fewndo koninkooɓe Konte ɓee udditi yiite e seppooɓe, e lewru Siilo ndee ɗoo hitaande. Ko maanditaare aranere nden woni e arude nih, gila haftaare (uprising) ndee waɗi. Reenooɓe (obserɓers) hino maapii, si tawii ko yoni gollaaka fii nootagol ko ngenndiyankooɓe ɓee hawtaninoo koo, maaɗum addugol bonnunooɓe ɓen ka nunɗal, fii seppooɓe ɓe ɓe tewinoo pas ɓe wari ɓen, si hay fus waɗaaka, hino hulaa wota leydi ndii fettu kadi.
Wonande mawniraawo Aamadu Wuuri on, Mammadu Jam Jallo, e buy e warananooɓe maaɗum daraniiɓe nunɗal e wellitaare e nder winndere ndee, ɓeen waranooɓe maayaali mehre. E fillaandu makko kanko Aamadu Wuuri, ndu o fillanii IRIN, o wii: " Nyannde 22 Siilo minyo am oo yaltuno seppoyde. O fellaa laabi ɗiɗi, ka wecco (beccal) makko e ka hoƴƴudu. Tawi (hari) himo etaade dogugol koninkooɓe ɓen, ko on saati ɓe felli mo.
"Fewndo ɗoo, en wi’ataa ɓen maayno mehre, (kanko e hedde 230 waraaɓe goo). Maayde maɓɓe ndee addanii men toɗɗagol hooreejo jaagorɓe keso. Jooni, si men heɓaali kuulanɗe ɗe men haɓani, men piirani ɗen, taway (haray) men jamfike ɓe.
"Yimɓe ɓee yiɗi ko waylaare –ɗum ko ko hitti e leydi ndii. Ginenaaɓe tampii ko ɓurti, gila ko neeɓi, haa yawtii keerol, gila Gine heɓi jeytaare. Himen hoɗi ɗoo (Hamdallaahi…) e niɓere. Ndaygu e ndiyam hino saɗi, saɗti heɓotaako.
"Ndaygu heɓike seeɗa, gila hooreejo jaagorɗe keso o toɗɗaa, ɓuri ka wonnoo ɗon law, ado o laamaade, ndiyam kadi heɓike seeɗa e nokkuure ndee (Hamdallaahi). Aran nun, men wonayno yontere maa jonte ɗiɗi tawa hay sintere yaltaali e pompiiji ɗin. Ko maa men sabboo e poccol (saffewol) ko yonata jamɗe (leereeji) ɗuuɗɗe e woyndu wooturu, maa pompiiru wooturu, tawa ko yahugol ka ɓuri 500 meeter woɗɗude, wonaa hay fus si wonaa hebbingol loonde wootere. Jooni, himen heɓa ndiyam pompi balɗe ɗiɗi haa tati e nder yontere, nyalaande wootere no ɓisoo (ɓiloo) hakkunde mum.
"Muraaɗi kaanay kas kadi si tawii men heɓaali ko men piirani koo, ɗum le ko kelɗingol noone nguurndam amen ɗam.
"Men waɗii nyalaaɗe mawningol musidɓe amen waraaɓe ɓee, e nder ndee ɗoo nokkuure (Hamdallaahi), ɗum fow ko fii teddingol wonkiiji maɓɓe ɗin, e ɓanngingol wonde fiikala ɓe wondaa e amen hannde, men yejjitataa ɓe haa cay, sibu ɓe maayaali mehre, ɓe maayanii muraadu ndu nunɗal –ɗum ko fii haɓangol fotdeeji amen ɗii. 22 Siilo, heddoto wonde nyalaande nde yejjitetaake wonande sukaaɓe Gine ɓen fow.
"Men yuɓɓinay cofte pineyankooje (cultural eɓents) fii tokkitagol e teddino ɓeen jaambareeɓe waraaɓe.
"Nguu goomu hinyooɓe wonande jaambareeɓe ɓe koninkooɓe wari ɓen, ko maa ngu ɗaɓɓita ɓee fawtiiɓe ɗii wonkiiji musidɓe amen ɓee. Hiɓe haani jaggeede, nyaawee ɓe leɓtee, haa tawa kuuɗe waaɗe nih, wontaa waɗtu, bone waaɗe nii bonnetaake e nder, wonaa Gine tun, kono ko e nder leyɗe duunde Afriki ndee fow. "Ko maa renndo winndere ngoo faama wonde hino hitti sanne nde ɓe ndaarata, wonaa tun fii sukaaɓe waraaɓe ɓen, kono ko yo ɓe ndaaru kadi fewndaare sukaaɓe Gine acciraaɓe ɓaawo ɓen fof. Ko maa tun laamu ngun wallitoo sukaaɓe ɓen fii heblanagol mawuuri (future) maɓɓe ndii.
"Gine udditii gite mum ɗen. Ginenaaɓe jooni no anndi holno ɓe waɗirta haa daaɗe maɓɓe ɗen nanee, maaɗum no ɓe piirirta fii heɓtugol fotdeeji maɓɓe ɗin." Honɗum woni ndun seppuru kuuɓal Siilo 22, e sabuuji (dunyooji) mayru? En yewtay ɗum e winndannde men aroore, ngam hindu yoni ko fillee haa lutta, e nder daartol men enen ɓaleeɓe, wonaa Ginenaaɓe tun. Yo Alla ɓeydan en jam e deeƴere.


text:
Guski Maitama Sule Uwama ha Kano
Guski Ndottijo nanaado siyaasaajo wakiliijo lesdi Naajeeriya tabiddo haa Majaliisaaru mobgal lesde duuniyaaru, Yusufu Maitama Sule Uwama haa gallure Kano bana no diina lislaama umri.
Njamndi 6:59 kiikide on O uwa haa Uworde Kofar Mazugal, nder Hukuuma pamara ka Fagge.
Laamido Kano Mohammed Sanusi II on ardi ummaatoore ujinedde yaldiriibe juulde Jana’iza maynaado on nde dogginaa haa dammugal fombinawal ngal faada laamiido Kano.
Guski maynaado on yotti riftorde piirooje Sojaen lesdi wonde Kano on namndi 3.30 kiikide, Ngomnaajo jihawol Kano Dr Umar Ganduje on jabi mo.
Baawo don Guski kin hooraama baade maynaado on wonde dow brawal Dawaki haa bale ngomnati gonde fattude haa yalji maako jabbootiri bee maako fodde O yaare faada Laamiido Kano ton dum uuli mo.
Ardiido gollobe faada ardiido lesdi Naajeeriya, Abba Kyari on ardi Agal wakili’en ngomnati lesdi Naajeeriya yaldiriibe janaiza kan ka himbe teddube yaldiri nder mabbe haa e ardiido majaliisaaru ndottien lesdi Naajeeriya,Dr. Bukola Saraki.
Maynaado on Maitama Sule, mardo duubi 88, wurtinaama faaki lesdi misra fajiri Asawe yawtunde ngam tefre nyawndiigu amma O maynaama haa nyawndordu wondu nder berniwol Kayro fajiri altine.
VON/Gurin


text:
FULFULDE, WESTERN NIGER: Bible NT
Ephesians (Efeesunkooɓe) 6:10-18
10 Walaa ko heddii si wanaa wiide on keewon semmbe e ley kawtal mooɗon e Joomiraaɗo, tiigoɗon baawɗe makko mawɗe ɗeen.
11 Kooƴee kaɓitirɗe ɗe Laamɗo hokki on ɗeen fuu, faa mbaawon daraade de cakkoɗon dabareeji Ibiliisa.
12 Sabo wanaa yimɓe kaɓeten, ko kaɓeten dey, wo laamuuji e baawɗe e hoorewaaku ley adunaaru niɓɓundu ndu, kam e seyɗaani’en bonɓe wonɓe hakkunde kammu e leydi ɓeen.
13 Saabe majjum, kooƴee kaɓitirɗe ɗe Laamɗo hokki on ɗeen fuu, faa mbaawon dartaade nde nyalaande bonnde ndeen wari, tawee caggal haɓo mooɗon ngoon on keddoto on dartiiɓe.
14 Ndelle, ndaroɗon wo on segiliiɓe. Goonga laatanoo on kaɓɓorgol, ɓornoɗon fonnditaare hono saaya ndeenaagu.
15 Segilanaade waajaade Kabaaru Lobbo gaddoowo jam oon laatanoo on paɗe.
16 Wakkati fuu wo goonɗinal laatanoo on wawaade nde mbaawɗon jakkoraade kure kuɓɓooje ɗe Bonɗo oon faɗɗata on ɗeen fuu.
17 Wo kisindam laatanoo on kufune njamndi. Nanngon kaafaahi Ruuhu Ceniiɗo kiin, kanki woni konngol Laamɗo.
18 Wakkati fuu ngaɗon du’aawuuji e nyaagundeeji e ballal Ruuhu Ceniiɗo. Kakkilee taa on celu waɗande seniiɓe ɓeen fuu du’aare.
Like this:
Like Loading...


text:
Fuuta
Fuuta e kummbaaru, leydi seeremɓe e waliyaaɓe duworteeɓe jaaborteeɓe; fuuta ñiɓirde jaambareeɓe.Leydi toɓee tuɗa, waɗa deeɓeele, ñaldoori mbooyi, waalda jaangol, njabbaandi suuna; aawaa samme. Leydi ɓalji e seeno, leydi culuɗe e caayaale, jaaɓe e nammaade, ɗooje e kelle,,
caŋe e eere, badde e burle, leydi jalammbaane e ɓulɓe, diɓriɓe e bakancile e
lawñanɗe e ñippere e ndane e mbiddi e folfol…
Nokku balle e balamaaje, balle puɗooje uulo eko nayi ñaami; nokku koyle e gawde,
nokku ceene e ciibe, pooɗe e kollalle.
Ngenndi karaaje e ñaaruuje, coofi e doogi, togge e doppe, wuraaji caalli e
baɗahaaji.Fuuta kocce e korkaaƴe, jaɓɓe e dinndeeje, ƴibbe e bantiŋŋeeje,
duballeje e ganɗe, bane e murotooɗe, guuɓe e gijile…
Jeyi gañannje e casɗe, caaɓsaaɓe e gelooɗe, baalboruuje e camtarle; miijo hootii
e wumre: wumre soppinee, ladee, ɓennee; hoɗorde ngulum e gogor, ngenndi koyle e
alluɗe, ɗo pattuɗe e jaaɓe potndi caayaale, giye goote e gelooɗe kippii e leydi.
Hol mo yiyanimi keeleeli daande maayo walla duunuɓɓe, kone e jokkaaje.
Mi yejjitaani tuppere e hebbere, dengo e mbaamto, ɗemngal nagge e ngaado,
falaƴel e nofel mbaalu, koppi gelooɗi e sumaa-nimsa, tirde e ɓootere, dene baaɗi
e ababo, karɗaɗi e sapato, hiisel e waalwaande, celeɓel, sol-goppu e muusaa
ladel…
Cayɗe cekkii, baawe ŋaakii, ciliwaaji cirkii, boolumbe ngullii, buubu-diiroore e
mutumaaji, jaɓjale e boŋuuji mbaɗii jimiira; Gine e mbaalon foonde, kaacaaji,
njumuuji e ñaale, yaama-ndiidon e booge takkiima beeli.
Beeli taade e naare, beeli taɓɓe e ndaayri, beeli baraawo e ndiiriiri, beeli
celal, ciwgal e semmbaano…
Gerle ndeƴƴii, gulaaji e cooji telɓii, ko lohorgol baaɗi telloytoo; ɗum ko
kooñoor ɗuma ko buŋee, ɗumtoo ko ndinka dimmbinta catal.
Mi anndii ndeke aduna Golo ko e mbolo; sabu ko ɗoon dañata solo.
Mi dariima e ŋore, mi jiimtii e ceene e caarle; mi weddiima gite e hayngo e
doongo mi sooyniima lugge e jiriiɗe.
Cide, gicce, debbeeje, anndoonde, ceeli, cafɗi, dahi, daneeji, paddi, jannde,
koɗɗaaɗi, ɓaleeji e liɗɗi goɗɗi nana ndiwa tan ene ndoƴƴoo.
Hamma-yeroyel ko sonndu ndiyam, ndu wuuri ko liikon tokoson; Ndillaan ko
gaynaako, reenata ko nooroo walla ngabu.
Kala ɗo njiyɗaa ngabu, wonɗo goɗɗi ngoni ɗo woɗɗaani.
Jooni payen e nooroo, kuuñi walla piyoori.Kuuñi ko nooroo guurɗo liɗɗi; piyoori
ko nooroo conngoowo kulle goɗɗe ɗe ngonaa kulle ndiyam.
Liwoogu ko e kulle mawɗe ndiyam jeyaa.Liwoogo no ngabu ni, ñaamata liɗɗi, wuuri
ko puɗi takkiiɗi ndiyam.Seerndi ɗum e ngabu; ko ngabu ene jogii koyɗe, ene
duroyaa to woɗɗi maayo.Liwoogu forwoto, balloo puɗi gonɗi e daande ndiyam ko
wayno siiwre.
Ele nani, ndiya laadoori woni ngaadaata; ko wayno horde hippaande ko woni amre,
ene woodi kadi ko wiyetee humre.
Doobal diwii to dowu jeeri, woppidii ndawu teheende, mawɗo mo waawaa safaroore e
taaɓe e jonngaali. Ko ɗuum addi konngol: Ndawu wonaa jahdiiɗo doobal.
Dutal walla mbiyaa jiga, ɓoroo hoyre, sella hoggo, seeɓa cettelle e ciilal e
goral-ɓalawal nana ndooki; Liwal-barooɗe woppii coppi e sabbundu diwii nana
weeya.
Jaawle cekkii, cerii; kelewaaji cerkitii, kuyuuji e kakurleeje kaljii, puppuɓal
e ndaddo paayii.
Boyi dogii, girji ñekkii, jeeli e dolluɗi maaytii e nder gasɗe mumen.
Boje kippiima, ngundooji nuɗɗiniima. Gas, sunka, cew-oolu e kuturu naatii e
guutuuti.
Cewngel-jaawle, kero e daaraccal ndeeƴtii e nder guuɓe.Sanngalde sirŋinii giye,
sammunnde renndii, heende naattii e laalaaɗe mum.
Lelli e tewdi njerminiima. Bille mbillii laaceeje, koobi e jambali njowii daaɗe,
dumsi e edi laawiima; ladde fof wontii oolel: ŋuuraali e ŋuslaali, unngaali e
ŋuuñaali; Mbaroodi wubba gorlooji ndeenee, cewngu faɗɗa wiige wiiñoo gaynaako;
Njuru Demmba ŋuuña jeeri nanee waalo; Ñiiwa Sammba alaa gaynaako yara wuddinaa
tawo alaa ko waawaa heen…
Source: Jubbannde e Taariik Fuuta-Tooro ( Njaayi Saydu Aamadu )
Mohamedou Sidi Guisse Alias Mawndu Gaale


text:
Batu kuuftidinngu Fedde Dowlaaji Dentuɗi (ONU), e nder hitaande 2008, dottii ooɗoo ñalawma yoo won ñalawma keeraniiɗo rewɓe dowri mbele ina mawninee ..
Batu kuuftidinngu Fedde Dowlaaji Dentuɗi (ONU), e nder hitaande 2008, dottii ooɗoo ñalawma yoo won ñalawma keeraniiɗo rewɓe dowri mbele ina mawnine ngam hollitde darnde debbo e nder renndo aadeejo teeŋti noon e rewɓe hoɗɓe dowri dariiɓe jamma e ñalawma ina kaɓtoo baasal, ina ƴellita faggudu to bannge ndema, awo e ngaynaaka ngam gaddanaade ɓesngu aduna oo kala keɓgol nguura.
Ko ɗum addani Dental Pelle Ngenniije daraniiɗe Jojjanɗe Aadee (FONADH) e ballondiral e OXFAM INTERMON (Gollorgal Espaañ ngal wonaa laamuyaŋkoore) yuɓɓinde ñalnde 15 oktoobar 2016 ñalawma mawningol oon ñalawma e leegal Sokkojim P.S. ɗo « Dingiral Pinal JAAJE Kamara ». E ndeeɗoo hitaande maandorgal ñalawma oo ko « LEYDI AM woni NGUURNDAM AM », rewɓe heewɓe tawtoraama teeŋti noon e ummoriiɓe e kominaaji Barakna ( haayre Mbaara e Dar el Barka) e Gorgol ( NEERE Waalo e JEWOL) ; Ina jeyi ko saabii ɗiiɗoo kominaaji nay suɓteede sabu FONADH ina ummanii e ooɗo sahaa sompude eɓɓaande lollirnde « Cemmbingol mbaawka ɓiyleydi e hisnude jey mum , jeygol e jiimgol rewɓe leydi ».
Hoohooɓe woɗɓe tawtoraama batu ngu ko wayno nulaaɓe laamu, dipiteeji e senateeruuji, ardiiɓe pelle ɗe ndi ko wayno : – Sokna Ghaliyata Mohamed el Vdhih cukko gardiiɗo sarwiis toppitiiɗo ƴellitaare debbo to Ministeer toppitiiɗo fiyakuuji Renndo, Cukaagu e Ɓesngu ; – Cheikh Mohamed ould N’diaye Gardiiɗo keeri e fiyakkuji leydi to Ministeer toppitiiɗo fiyakuuji ndernderi leydi; – Sokna Maria Kasado nulaaɗo Jonnde Dental Erop e nder Moritani; – Amadou Seydi DJIGO lomto gardiiɗo fedde OXFAM INTERMON; – Soknaaɓe Hapsa Yaaya Kan dipitee e Iselmha mint Abdel Maalik senator.
E nder konngol lomto gardiiɗo OXFAM INTERMON o, holliti ko wonde ñalawma 15 oktoobar oo foti mawninireede kono juldeeji goɗɗi dokkiraaɗi rewɓe no ñalawma 8 marsa nii sabu ko ɗuum Fedde Dowlaaji Dentuɗi faanditii heen ngam ɓeydaade ƴaañde ƴellitaare rewɓe e nder aduna oo kala; O manti no feewi darnde Njuɓɓudi Rewɓe laawɗinooɓe (Réseau des Femmes Parlementaires) teeŋti noon e wonɓe ɗoo e moritani ɓe darnde mum en e ƴellitaare haqqeeji rewɓe e winndere nde humpani hay gooto, seede mum hannde ko ɗiɗo e maɓɓe inan ɗoo hannde tawtoraa ngam teddinde jonnde men nde. To bannge OXFAM o wii wonde yoo en njenane eɓe keblani darodaade e kala daraniiɗo ƴellitde rewɓe, e oo sahaa nii eɓen ummini hirjino manngo lollirngo “cultivons” (ndemen) teeŋti noon e nder leyɗeele hirnaange Afiriik ɗo ɗum mawnintee hitaande kala.
Ko e ngoon yeeso kalfinaaɗo ciinugol golle, Mammadu Moktaar Saar, caggal nde bismii tawtoraaɓe ɓe kala, o hollirii wonde ñalawma mawningol rewɓe dowri wonaniiɓe fartaŋŋe kollirgol kaɓɓondiral FONADH e denndaangal rewɓe dowri e aduna he kala sabu kaɓtagol mum en jaɓɓugol haqqeeji mum en ; Ko noon ne kadi o hollitiri wonde rewɓe dowri moritani ina kawra e caɗeele keewɗe ko wayno haɗeede walla ɗaweede jeygol leydi sabu aadaaji duumtuɗi hay so tawii noon yimɓe fof ina kawri wonde ko rewɓe dowri ngoni ƴaañgal timmungal wonande ƴellitaare ndema. Mammadu Saar jeertinii ɓesngu e tee o hollitii heen mettere makko ɗo tolnii ko feewti e loppitgol leyɗeele waalo Daar el barkanaaɓe e Teekaannaaɓe e tee amo yenana kadi ko rewɓe ɓuri lorde heen sabu darnde mum en woorworde e gollugol leydi.
Sokna Ghaliyat Mohamed el Vdhih hollitii weltaare mum nde teddiniraa udditgol ooɗoo ñalawma e innde Ministeer kalfinaaɗo fiyakuuji renndo e mbaadi kuuftidinndi teeŋti noon e rewɓe dowri sabu darnde ndeɓe ndarii ngam gaddanaade en kisal men to bannge nguura. O holliti wonde Falnde nde ɓe ngardii nde ina rokki debbo himme no moƴƴi, seede mum ko ballal ngal ɓe mballitta hitaande kala rewɓe ngam yuɓɓinde juulde “8 marsa” yanti heen e oo sahaa eɓe lelni eɓɓaande heeriinde ngam ƴaañde ƴellitaare debbo. O yetti kadi FONADH sabu o wii wonde eɓɓaande nde ummanii e oo sahaa nde : “ Cemmbingol mbaawka ɓiɗɗo leydi e hisnude jey mum , jeygol e jiimgol rewɓe leydi » ko huunde jojjunde fotnde rokkeede himme, to bannge falnde maɓɓe maa ɓe mballit no haaniri nii.
E joofnirde haala makko o bayyini udditgol ñalawma rewɓe dowri caggal nde o yetti FONADH e wallidiiɓe mum : Dental Eropnaaɓe e OXFAM Intermon, sabu balle maantinɗe ɗe ɓe mbaɗanta leydi ndi.
Caggal ɗiiɗoo haalaluuji kala, tawtoraaɓe ɓe kolliraa e nder sinemaa darnde rewɓe dowri ndarii e nokkuuji ɗo eɓɓande “Cemmbingol mbaawka ɓiɗɗo leydi e hisnude jey mum , jeygol e jiimgol rewɓe leydi” hebori sompeede ɗo ; Filma o hollirta ko darnde rewɓe dowri ndarii to bannge golle ndema, darnde ɓurnde maantinde, no ɓe njulortoo heen njeña maɓɓe e no ɗum battiniri e nguurndam ɓesnguuli maɓɓe, kono kadi ɓe kollira heen caɗeele ɗe ɓe kawrata
Rewɓe ummorinooɓe e kominaaji Aéré mbar, Daar el barka, Jowol e Neere waalo ƴettii konnguɗi kolliti caɗeele mum en ɓurɗe teeŋtude ko waasde taƴde hattan leydi ndemeteendi, ŋakkireede kaayitaaji ceettotooɗi jeygol mum en leydi walla hay dañɓe heen ɗo ngollii ngalaa kaɓirɗe gollorɗe walla jawdi mballoori ɓe gollaade kono ɗum fof tenngiti ɗum dow ko huccitde e leyɗeele maɓɓe ɗe ɓe nguurdunoo ina loppitee e juuɗe maɓɓe ina tottiree julaŋkooɓe nder leydi walla caggal leydi (ŋonande Dar el barkanaaɓe).
Ko adii nde jonnde nde ƴeesetee, gostondirgol miijooji e naamne keewɗe peeñi, keɓi jaabawuuji mum en, caggal ɗuum, ɗiiɗoo wasiyaaji mbaɗa ;
Feewde e laamiiɓe :
– Yaawnude silsil potɗo reweede ngam keɓal seedamfaaguuji jeygol leydi to dowri mbele rewɓe ɓe ina mbaawa hisnude jey mum en
– Dartinde loppitgol leyɗe e juuɗe ɓesngu ngu teeŋti noon ɗo rewɓe ndaranii gollal njeñu;
– Wallitde rewɓe ɓe e kaɓirɗe e jawɗeele ɗe ngollorii.
Feewde e gollidiiɓe ummoriiɓe caggal leydi :
– Wallitde to bannge ngalu rewɓe gollotooɓe te dowri golle njeñu
– Newnande dente pelle rewɓe gollotooɗe keɓgol kaɓirɗe karalleeje to bannge ndema.
Feewde e FONADH :
– Yahdude e heesndaade rewɓe dowri e darnde mum en e ɗaɓɓugol kaayitaaji seedamfaaguuji jeygol leydi;
– Limlimtinde eɓɓaaɗe peewtuɗe e rewɓe dowri;
– Lelnude heblooji duumiiɗi ngam wallitde rewɓe no kisniri hakkeeji mum en.
Koolaaɗo ciinugol Fonadh uddiri batu ngu ko yettude tawtoraaɓe ɓe kala e hirjinde rewɓe dowri wonɓe e nokkuuji ɗo eɓɓaande hesere nde hebori siineede ɗo nde cirŋintoo ndaroo laŋ mbele eɓɓaande nde ina waawa jaaƴoyaade mbele e nde waawa filliteede e nokkuuji goɗɗi.
Maamuudu H. Joop Nulaaɗo F.Ɓ


text:
ECONOMIE: Comment l’agrobusiness vole aux pauvres leurs moyens de subsistance et un aliment vital
1 février, 2012 - Envoyé par Ibrahima Sarr - 1 Commentaire - Lu 4543 fois.
Un nouveau rapport de GRAIN met en évidence l’importance du lait pour les moyens de subsistance et la santé des pauvres dans de nombreux pays de l’hémisphère Sud. La plupart des marchés laitiers sont alimentés par des petits vendeurs qui collectent le lait chez des petits agriculteurs et des petits éleveurs. Mais ils sont actuellement menacés par des entreprises laitières comme Nestlé, ou d’autres acteurs comme PepsiCo et Cargill, qui s’efforcent de s’emparer des secteurs laitiers de ces pays, depuis les fermes jusqu’aux marchés.
Le « lait populaire » concerne des centaines de millions de personnes à travers le monde, qu’il s’agisse de petits agriculteurs et d’éleveurs nomade ou de fromagers et vendeurs de lait frais locaux. Ils fournissent un lait sans risque, nourrissant et abordable, à des centaines de millions de familles pauvres.
Quatre-vingt pour cent des marchés laitiers dans les pays en développement sont alimentés par ces systèmes de « lait populaire », souvent appelés le « secteur informel »
- Les systèmes laitiers à petite échelle dans le Sud créent 200 emplois ruraux par million de litres de lait et par an à comparer à 5 emplois ruraux par million de litres de lait par an dans les systèmes de production laitière industrielle du Nord
- Au Pakistan, au Kenya et en Colombie, le lait frais populaire se vend à la moitié du prix du lait conditionné dans les supermarchés.
Des petits agriculteurs, éleveurs et vendeurs font un travail formidable pour alimenter les marchés de produits laitiers en pleine croissance dans les pays du Sud. Le problème est que de grandes entreprises s’intéressent à ces mêmes marchés et qu’elles utilisent la manière forte pour les voler aux pauvres, avec le soutien des gouvernements.
- Des accords commerciaux bilatéraux permettent à des sociétés multinationales laitières de pratiquer périodiquement un dumping avec du lait en poudre subventionné et de casser les prix par rapport aux producteurs locaux
- Des règlementations et des normes privées sont orientées en faveur des grandes entreprises et ferment les marchés au lait du peuple.
Des investisseurs financiers et des grandes entreprises laitières unissent leurs forces pour mettre en place des méga-fermes laitières dans tout les pays du Sud. Le fonds d’investissements spéculatifs de Cargill consacre actuellement 300 millions de dollars à des fermes laitières industrielles en Chine et en Inde. La plus grande coopérative laitière du monde, Fonterra, construit des fermes en Chine, en Inde et au Brésil à une échelle qu’elle n’aurait jamais pu se permettre dans son pays d’origine, la Nouvelle-Zélande. Au Vietnam, une banque est en train de faire construire une ferme de 137 000 vaches. Ce sont là des catastrophes écologiques et sociales, sources de difficultés pour des millions de personnes.
Plusieurs actions et mesures sont suggérées pour arrêter l’appropriation des marchés laitiers par les grandes entreprises :
- Des tarifs douaniers élevés, généralisés pour empêcher le dumping périodique de lait en poudre importé et de produits laitiers bon marché
- Une réorientation de la production laitière vers les marchés nationaux dans les pays exportateurs, avec des programmes de type gestion de l’offre
- Des systèmes de sécurité alimentaire adaptés aux besoins des populations, pas aux résultats financiers des entreprises
- Le boycott des grandes entreprises laitières et des supermarchés
- Des campagnes de désinvestissement ciblées sur les fonds qui investissent dans la production laitière industrielle dans les pays du Sud
- Une solidarité à l’intérieur et à l’extérieur des frontières entre les producteurs laitiers, les petits vendeurs et transformateurs, les consommateurs et les travailleurs de l’industrie laitière
Le lait du peuple fait face à des forces puissantes. Mais l’expérience en Colombie et ailleurs montre qu’il peut l’emporter parce qu’un très grand nombre de gens en dépendent de pour leur subsistance et le bien-être de leurs familles. C’est précisément le type de systèmes alimentaires dont le monde a besoin pour traiter la pauvreté, la faim et le changement climatique et nous devrions tous les soutenir.
Le rapport complet, La grande arnaque du lait : Comment l’agrobusiness vole aux pauvres leurs moyens de subsistance et une source d’alimentation vitale, est disponible ici :http://www.grain.org/e/4419
Fin de citation
Cette arnaque du lait par l’agrobusiness n’existe pas (encore !?) au Burkina, mais, par contre, le lait en poudre et les substitut du lait concentré sucré (graisse végétale + sucre + trace de poudre de lait écrémé) sont omniprésents. Mais mieux vaut prévenir que guérir. C’est, entre autres, pour se protéger d’une telle tendance que l’Union nationale des Mini Laiteries a été mise en place au Burkina.
J’ai participé il y a quelques jours à un enregistrement de l’émission « Parlons-en ! » de la télévision nationale sur le développement de la filière lait au Burkina. Cet enregistrement devrait passer dans les prochains jours. Trois membres du bureau national de l’Union des Mini Laiteries et un représentant du Ministère des Ressources Animales ont pu échanger… Il semble que la voie du dialogue soit aujourd’hui largement ouverte. Il reste à l’emprunter !
En attendant, j’invite les burkinabè à être attentifs pour ne pas manquer cette émission.
(Source: ABC Burkina)
Tags: agro-business, burkina Faso, développement, éleveurs burkinabés, exploitation, laiterie, pauvreté, subsistance, troupeaux laitiers
Envoyé le: 1 février, 2012
Sous la catégorie: Associations, Connaissance et savoirs, Economie et développement, Société peule, Vie des peuls
1 commentaire
28 avril 2012 à 23:50
Ñaawoore tuubakooɓe : Goomu korgol e ñaawgol, caggal nde jooɗii, hawri ko Baydi Kacce gooto tan waawaa warde Abel Sanndee, sabu e miijo maɓɓe, Baydi ko nelaaɗo tan, etee alaa waawɓe nelde mo so wonaa hoohooɓe Tooro, hono saliiɓe lelnande Tuubakooɓe daaɗe. Nii woni, hoohooɓe Tooro fof, wonande gure keewɗe, tuumaa ko kam en mbari Abel Sanndee. Nii woni Tuubakooɓe ɓee njaggi Laam Tooro Sidiki Sal, e Baydi Kacce, e Mammadu Yero Sal, e Elimaan Abuu Kan. Ɓe njaggaa, ɓe nawaa Podoor, ɓe cokaa toon. Ngam falaade yimɓe yiɗɓe arde faabaade sokaaɓe ɓee, e ngam hulde dille e iiñcere e nder Tooro, Tuubakooɓe ɓee ngaddi soofaaji mum en (soldateeɓe maɓɓe) haa keewi, ɓe njoƴƴiniɓe e nder wuro Boode (to fuɗnaange Tooro), kam e nder wuro Ɓokkol (to hirnaange Dimat).
Obri Lekonte toɗɗaa yo won kumaandaŋ seerkal Podoor, o lomtoo Abel Sanndee, kadi o ardoo goomu neldaangu Podoor ngu.
Tuubaako biyeteeɗo Toteŋ (« Tautain »), hono kalfinaaɗo geɗe politik to Ndar), neldi Obri Lekonte ooɗoo telegaraam : « Hoto mbardiree Baydi Kacce ɗeɗɗere, hoto pellee mo, kono taƴee daande makko mbele omo waasa naatde aljanna, mbele kadi, kala ɓe o waɗdunoo junngo e faandu ina ngitta e hakkillaaji mum en wonde so mbarii tuubaako, ma naat aljanna ! »
Baydi Kacce, e Laam Tooro Sidiki Sal, e Mammadu Yero Sal ñaawaa ñaawoore warngo. Elimaan Abuu Kan (mawɗo kantoŋ Tooro) ɗaccitaa, yaltinaa, e ballal banndiiko gorko, hono kapiteen Mammadu Raasin.
Ñalnde 10 settaamburu 1890, saanga waktuuji joy subaka, e gardagol Obri Lekonte, Baydi Kacce Paam, e Laam Tooro Sidiki Sal, e Mammadu Yero Sal ngaddaa hakkunde dingiral wuro Podoor, ina mbaree. Hoohooɓe Tooro fof mbaawnaa yo ngar, tawtoree warngo maɓɓe. Kono yimɓe wuro ngoo noon calii arde tawtoreede, ngam hollude sunaare mum en.
Ko Baydi Kacce adii waɗeede takko. Caggal nde o fellaa, Tuubakooɓe ɓe taƴi daande makko, tufi nde e leggal, ñiɓi leggal ngal hakkunde dingiral ngal ; nde ɓe ngasnunoo, ɓe mbeddii ɓalndu Baydi ndu e nder maayo, mbele e wiyde maɓɓe, « noodi ina ñaama ɓalndu makko, o waasa naatde aljanna, mbele kadi, yimɓe ɓe ina kulta haɓde e Tuubakooɓe ! »
Ɓe ndewni heen ko Laam Tooro Sidiki Sal. Mammadu Yero Sal sakkitii wareede. Gooto e maɓɓe fof, waɗaa ko no Baydi Kacce wardiraa nii. Koye maɓɓe tati fof ngoppaa ɗoon balɗe, ina ñiɓii e leɗɗe.
Pawe e alamaan e kubbal
Caggal nde warngo ngo gasi, Obri Lekonte winndi pillitol mum, neldi ngol to Ndar, to Toteŋ, hono hooreejo geɗe politik, ñalnde 13/9/1890. Toteŋ jaabtii mo ooɗoo telegaraam : « Gure Tooro keewɗe, hono Gede, e Njum, e Giyaa, mbaɗdii e waraaɓe ɓe junngo e faandu. Ɗum noon, habru mawɓe ɗeen gure fof, kam e hoɗɓe heen ɓee fof, wonde Guferneer Ndar (kalfinaaɗo Ndar) fawii ɓe kubbal gayi teemedde jeetati (800) joɓeteeɗi jooni jooni, etee ko alaa e sago ɗum yoɓee. Yetto e diiwaanuuji Tooro jaɓnooɗi peccitagol men ngol, kabraa ɓe kamɓe ne, wonde haa jooni eɗen keddii e peccitagol ngol, kam e jeewte ɗe Abel Sanndee waɗnoo, e nder lebbi sulyee, e ut 1890. Etee, hoto yejjit hay sahaa gooto, wonde kala ko heɓanoo e ɗeen jeewte, heɓiraa ko sabu tiiɗnaare Abel Sanndee. Etee, hoto yejjit hay sahaa gooto, wonde ngonka Tooro moƴƴanaano en, saanga nde mo Abel Sanndee lomtinoo oo nodditaa nde. Yoga e Toorankooɓe ngonanaano en, e oon sahaa. Ɗum noon, wonaa jooni pot-ɗen yejjitde ko mbaɗ-ɗen ko, etee ko sabu ɗuum Abel Sanndee wardaa. Eɗen poti tabitinde ko mbiyno-ɗen ko, eɗen poti joofnude ɗum, e siifde ɗum, ngam falaade jaatirgol caggal wallidiiɓe men, e ngam anndinde ɓe wonde laawol ngol per-ɗen ngol ko laaɓtungol, ko e maggol tan ndewaten, etee hay dara ittataa en e maggol. Eɗen poti jokkude e rewde e maggol, sabu koye tati tiiɗɗe ɗe taƴ-ɗen ɗee, e peeje goɗɗe ɗe njogor-ɗen ƴeftude ɗee. Sakku kala peeje ballitooje en heɓde ngonka moƴƴa, mballitoowa en siynude laawol men politik ngol puɗɗi-ɗen tabitinde, e heɓde heen ko yiytinii !
Hooreejo geɗe politik : Toteŋ
Ñalnde 15/9/1890. Obri Lekonte jaabtii mo ooɗo telegaraam:- « Jamirooje maa fof ciynaama. Laawol goonga fawaama e Sidiiki, e Mammadu Yero. Alaa caɗeele kawraaɗe. Hoɗɓe e Podoor fof nana ciñña kulol, ɓe kulii hay yaltude e cuuɗi maɓɓe, e arde tawtoreede warngo ngoo. Ko fayti noon e tohnugol e ɓittugol gureTooro, ɓur-mi yiɗde ko kubbal ngal adoree, ko yaaccii. Ma mi winndu Laam Tooro Siidi Abdul, e hoohooɓe Tooro, mbele eɓe mballita en e deeƴre, e ɗooftaare, e siynude gollal ngal Abel Sanndee ummaninoo ngal. Mbeɗe yiɗnoo anndude so tawii aɗa wondi e am e ngoo miijo. Miijo am ngoo tuugnii ko e geɗe jiytiniiɗe, ɗe kumpitii-mi gila haŋki, kam e kabaruuji ɗi keɓ-mi, ummoriiɗi mi banngeeji fof. »
Obri Lekonte
Caggal ɗum kadi, ñalnde 21/9/1890, Obri Lekonte neldi kadi Toteŋ ooɗo ɓataake garoowo : – « Feere nde njogii-mi, e nde kollittumaa-mi, ko so ina wona, ciynugol ko haalanoo ko, yo waɗire laana cuurki. Ñaago Guferneer yo neldu laana cuurki e caaɗngol Duwee, tawa e ka wona heen fotde lewru, walla lebbi ɗiɗi, haa tati. E nder oon sahaa, ma mi nelan hoohooɓe Tooro fof, mi waawna ɗum en kubbal teemedde nay (400) ngaari, e ujunere (1000) fetel, e pucci noogaas (20). Jogori yoɓde ngalɗo kubbal ko gure kollitanooɗe dow ɗee, kam e denndaangal salinooɓe hokkude Abel Sanndee soldateeɓe, yimɓe ɓe o jogornoo tohnude, so o artiino. Ko adii ndeen noon, ma mi heɓtu puccu Laam Tooro Sidiiki ndaneewu nguu, mi hokka ngu Arɗo Mbantu, ɓe hono jaggunooɗo Baydi Kacce, e cuusnooɗo wonande en, saanga nde denndaangal wallidiiɓe men ciññatnoo kulol sara haɓdiiɓe men, seegiiɓe (hono Baydi Kacce Paam, e Laam Tooro Sidiki, e Mammadu Yero).
OBRI LEKONTE.
Ɗiiɗoo telegaramuuji kollitii en wonde Tuubakooɓe ɓe, alaa ko njiɗnoo so wonaa tabitinde miijo mum en yiɗde feccude, e seerndude, ngam laamaade Fuutankooɓe fof, etee huunde fof ene jaratnoo ɓe heen. Goonga fof ɓe njiɗaano, alaa ko ɓe njiɗnoo so wonaa jiimde daande maayo ngoo, e yettoyaade maayo Niijeer (maayo Jaliba), e Weendu Caad.
Caggal nde Baydi Kacce Paam, e Laam Tooro Sidiki, e Mammadu Yero mbaraa, joom suudu Laam Tooro Sidiki, hono Njerebi Bah, winndiino ɓataake mum, yahi woytoyii, walla wullitoyii to Guferneer Ndar, ngam ñaawdude e Obri Lekonte, e warnooɓe joom galle mum e saɗtidiiɓe mum. Alaa fof to Njerebi yahaano. Alaa fof to o yettoyaaki, o yahi haa leydi Farayse, e ballal e woon e Tuubakooɓe « awokaaji » (avocats). Kono Tuubakooɓe ɓee njooɗii e ɓataake he tan, ɓe mbiyi ɓe ngondaaka mo, ɓe mbiyi ɓe ngoƴaa tan ko nafoore leydimaɓɓe, e laamateeri maɓɓe, e deeƴre mum…
Ko nii ɓee ngenndiyankooɓe njahri. Ko nii haala ka woppiraa. Kono haa hannde Fuutankooɓe njejjitaani ɓe. Ɓe njejjittaake haa abada, eɓe poti wuurtineede e nder daartol men.belly saar jowi tiido e piindi pulaar


text:
Ñalawma hannde ina 16 lewru Noowaamburu 2017;piilngal fotde 45 almuudo piilaaɗo ɓe keɓɗen doggi mumen jeyaaɓe ɗo e leydi ndi haa caggal leydi. Tawii ko Ceerno Aliw Demmba Seriñ Caam omo fiila, hikka ne ko hono noon, tawtoraama ngaal piilngal Ceerno Abu Basum to Kanel, Ceerno Aliw Jaak to Cile Buubakar ñallal yahdii e jeewte […]
Jannginooɓe ɗemɗe ngenndiije e Renndooji teeru Nabbaaji, Oogo kame Hoore foonde ñallal hannde 08 11 2017,To cuuɗi men Njaakiri. Denndaagal jannginooɓe wonɓe e 15 gonɗe e nder ɗiin renndooji teeru, rewintooɓe kame kalfinaaɗo jaŋde ɗemɗe ngenndiije e diiwaan Maatam, hono Usmaan Bah, kame Demmba Sumaare kalfinaaɗo jaŋde ɗemɗe ngenndiije falnde a Maatam. Faandaare ngal ɗoo […]
Dañii duuɓi sappo ko goomu Rap wiyeteeɓe Alfaa ji fuuta sosaa e nder renndo teeru Wurosoogi. Wonnoo e goomu o ko sukaaɓe tato ko ɓee ɗoo ko Kaaw Lih, Saydu Soh Number one kame Kadeer Jaw. Oon tuma ko Daara hip hop ɓe mbiyetenoo, caggal golle keewɗe e njilluuji maɓɓe e nder gure ɗe e […]
Caankon Ɓoggel ko wooto e gure fuuta e nder diiwaan Maatam falnde Maatam e nder renndo teeru Oogo. So wiyaama Caankon Ɓoggel innatee ko wuro Sarif Abba Haydara. Alasan sih gorko mo Caankon Ɓoggel guurɗo hannde o to Dowlaaji Dentuɗi Amerik dariima darnde tiiɗnde ngam addude ballal mum e jaŋde sukaaɓe Caankonnaaɓe, e juuɗe gardiiɗo […]
Caggal nde haalullaaji muusɗi ngummorii banngeeji kala, to watsap, to feesbuk kame jennooje, Goomu Alfaaji fuuta addii ballal mum mbela deeƴre waawa artude e nder leydi Senegaal. Waɗde jimol, noddude banndiraaɓe fulɓe, jolfuɓe, seereraaɓe, joolaaji, sooniŋkooɓe e kala leñol guurngol e nder leydi ndi nde anndata ko jam ɓuri bonannde. Sabu kala ɗo jam alaa […]


text:
So wonaano duudondiral hakkunde Kim Jong-un e Donald Trump, heewɓe maa may nanaani haala ndee duunde. Miin ko heen njeyaa-mi. Guam ko duungel nder geec pasifiijo. Ko hettere leydi naattinaande e Dowlaaji dentuɗi Amerik, jogiinde guwerneer mum toɗɗeteeɗo. Nde jeyaa ko e dental duuɗe ganndiraaɗe “îles Mariannes”. Laamorgo mayre wiyetee ko Hagatña.
Leñol tawangol e duungel hee wiyetee ko “chamarro” en. Guam wiyetee e chamarro ko “Guahan”. Ko Espaañ jiimnoo duunde ndee gila teeminannde 16ɓiire haa nde ɓe tottiti ɗum Dowlaaji Amerik e hitaande 1898 caggal wolde hakkunde Espaañ e Amerik. Duunde ndee idii jotondirde e oropnaaɓe ko e marse 1521 nde befotooɗo biyeteeɗo Fernand de Magellan joofi ɗoon e tufngel. E wolde adunaare ɗiɗmere, Japon yanii e duungel hee e hitaande 1941, heɓti ngel balɗe 3 caggal njangu Pearl Harbor, hade Amerik riiwde ɓe heen e hitaande 1944. Gila ndeen ko nde tuddunde mawnde konu Amerik.
Ñalnde 8 ut 2017, nde TRUMP e Kim Jong-un cappondiri ndee, Koree rewo gijorii Amerik werlaade saraaji duunde hee misilaaji 4, potɗi werlodeede, ndewa dow Japon hade mum en kalitde hedde 30 haa 40 km saraaji Guam. Kono caggal ɗuum, ñalnde 17/8/2017 Kim Jong-un hollitii ine yiɗi « ƴeewde hol ko yankee en fuuyɓe, haangaaɓe ɓee njogori waɗde », hade mum neldude misilaaji feewde e duunde ndee…
Duungel ngel ina moofti leñol gootol mboɗdi mumtugol ɗoon leƴƴi keewɗi colli koɗnooɗi ɗoon (leƴƴi 12 nder 14) kam e leƴƴi ɗiɗi bilwile e leƴƴi jeegom mbatooje. Ine sikkaa mboɗdi ndii ardi ɗoon ko e laana konu walla njulaagu ummoraade Papouasie Nouvelle Guinée, caggal wolde adunaare ɗiɗmere. E darorɗe 2013, limoore boɗdi ndii ina hiisetenoo e miliyoŋaaji ɗiɗi. Caggal nde colli ɗii majji e duunde hee, teskaama njambalaaji mbiltii toon no feewi. E lewru marse 2013, laamu nguu ummaanii posnude boɗle ɗee : ɓe mberlii e dunli hee ujunnaaje ujunnaaje doomru maayndu ɗi paracetamol naatnaa e mum en ngam ustude ɗe. Ine wiyee paracetamol ina wara boɗle.
BAB


text:
Ñallal heblo fedde rewɓe wuro wiyeteengo Cammaa. Cammaa ko wooto e gure pulaagu wonngo e nder diiwaan Maatam, falnde Maatam renndo teeru Nabbaaji Siwol, lommbiingo hakkunde Siñtu Mogo e Boynaaji joñiingo kallu o fotde 1km to bannge fuɗnaange. Fedde rewɓe Ɓamtaare Cammaa keɓii ballal heblo timmungal peewtungal e kuutoregol doornde tuma gaawgol ndema sewosewo. Teskaade caɗeele kuutaregol enngere ina jibina caɗeele to bannge cellal. Ngooɗoo heblo ko Ndey Faatu Siibi, Umaar Ismaa iila Jallo lollirɗo Saada Jallo ɗowi ɗum. Ɓe mbaɗii ñallal 07 02 2018 ko feewti e ngardiigu moƴƴu, kisnal ngaluuji. Ñallal, 08 02 2018 heblo ngo jokkii, haa ɓe mbaawa huutoraade doornde ko huunde nde jibintaa caɗeele. Ɓe kollitii hannde heblo ngo yahrii no haanirta nih. Kono kamɓe rewɓe ɓe eɓe teskotonoo kala e sahaa yoga e ko aawaa ina leela ummaade kono jannde o ɓeydanii ɓe ganndal sanne.
Bookar Sek Lewlewal Maatam


text:
“Hol no mbaawirten faamninirde sukaaɓe men wonde ko jaŋde woni coktirgal ɓamtaare ɗoon ɗo annduɓe ngoni waasɓe, warkoyeeɓe ngoni alɗuɓe ?” (konngol Robert Mughabe)
“Hol no mbaawirten faamninirde sukaaɓe men wonde ko jaŋde woni coktirgal ɓamtaare ɗoon ɗo annduɓe ngoni waasɓe, warkoyeeɓe ngoni alɗuɓe ?” (konngol Robert Mughabe)
Hikka, to leydi Farayse, e nder almudɓe 100 waɗnooɓe bakkaa fof, heen 90 keɓii, woni 90% keɓii. Ɗoo e Muritani, e hitaande 2015, e nder 100 waɗnooɓe bakkaa fof, heen 85 keɓaani, ɗum noon ko 15% keɓnoo … Wonande won ɗiin fannuuji nii, dañooɓe ɓee ɓurataa 6%. Ɗumɗoo ina weeyondiri ! E nder leyɗe winndere ndee kala, so huunde wayii nii bonde, ko duko mawngo jibinta. E nder leydi men, ko ɗum huunde woowtaande, ɗum dillantaa, dillinaani hay gooto, muusaani hay gooto, sibu, ko famɗi fof, ko ina wona duuɓi 20, ko ɗuum woni njeñtudi Bakkaa ndii. So ardiiɓe jaŋde walla leydi ndii naamnaama no jaŋde wayi e leydi hee, ɓe kersataa jaabaade wonde “fof ina yahra no fotnoo yahrude”, “fof ina moƴƴi, hay huunde ŋakkaani”… Eɗen njenanaa hikka kadi wayata tan ko no wayatnoo nii, sibu won ko woƴi ardiiɓe Muritani ko wonaa ganndal.
Ɗum noon, no mbiyru-ɗen dow nii, e hitaande 2015 ko 41 986 almuudo mbaɗnoo bakkaa e Muritani. Ko 7% (3 134) fat ɓenni e daawal gadanal. Nde daawal ɗiɗmal yanti heen 3 302 woɗɓe njanti heen. Fof woni 6 436 “baseliyee” e hitaande 2015, woni 15% keɓɗo e 85% luppuɗo. Ɗum ɗoon haawnaaki e leydi men, ɗo ganndal natti jogaade faayiida ko ina jooni duuɓi dutal. Sibu, no mawɗo leydi Simmbaabuwee wiyri e lewru feebariyee 1998 nii : “Hol no mbaawirten faamninirde sukaaɓe men wonde ko jaŋde woni coktirgal ɓamtaare ɗoon ɗo annduɓe ngoni waasɓe, warkoyeeɓe ngoni alɗuɓe ?”
limooje ƴoogaaɗe e Cridem.org
Rewɓe kooniima e bakkaa hiisa
Hikka, e bakkaa matematik, ko sukaaɓe rewɓe ɗiɗo ngardii. Mi anndaa so tawii ko ngol woni go’o, miɗo anndi kam ɗum heewaani waɗde. Ko ɗum maale moƴƴe wonande renndo ngoo, sibu ñalnde kala darnde rewɓe ina ɓeydoo teeŋtude.
Ko nawi konu e peewnugol kaayitaaji kawgel ?
Miɗo yenanaa noon ko ngol woni go’o ko muulirde konu (larme) ina halfinee muulngo denndaangal kaayitaaji baɗirteeɗi kawgelaaji (naatgol kolees, berwe, bakkaa…), so en tuugiima e kabaaru jaaynde Le Calame. Ɗum ɗoon noon ko teemedde miliyoŋaaji ugiyya. Huunde haawniinde sibu muulirde ngenndi e muulirɗe keeriiɗe ina keewi e leydi hee, hay ministeer jaŋde ina jogii muulirde mum, hono muulirde IPN (Duɗal Karallaagal Jaŋde Ngenndiwal) ! Ɗum addani Le Calame wiyde wonde « Ɗum ko seede wonde ngardiigu kaalis e leydi ndii ina niɓɓiɗi, tee ko ɗum huunde nde hay gooto meeɗaa yiyde, nde alaa ɗo yiyetee e winndere ndee, ɗo konu, mudiingu e politik, mudii kadi e njulaagu, gila e ruso kaŋŋeeji haa e muulngo kaayitaaji. Muritaninaaɓe najii, konu hippiima, happiima fof. »
Muttaar