text:
Ndeen Suleymaani Baal jibinaama, haa dañii duuɓi jeeɗiɗi, taaniiko Sammba Bukarinaatni mo jaŋde. Ndeen o dañii duuɓi sappo, taaniiko Sammba Bukari hawri e lajal.Suleymaani Baal faati Haayre Laaw, to Ceerno Basmoor Lamin (Saako) mawɗo (inawoodi Ceerno Basmoor Lamin tokooso : ko oon njannginoyta Sayko Umaar Saydu Taal).
Ndeen Ceerno Basmoor Lamin njannginii Suleymaani Baal haa heɓii « suura« , Suleymaani Baal felliti ummaade Haayre Laaw, o fayi to Duɗal Piir Sañukuur. O tawi toon, e oon sahaa, ko Ceerno biyeteeɗo Siriñ « Ƴaari » Amar. O janngidi ɗoon ko e Elimaan Buubakar to MBummba, e Saydu Aljumaa to Halwaar, e Abdarahmaani Soggo Jalte, e Maamuudu Hammaat to Kanel, e Baylaa Pereejo Soh to Haayre, e Alfaa Umaar Saydu Nuuru to Hoore Foonde, e Abdul « Qaadiri » Kan (mo o jogori wasiyaade yo won Almaami gadano e Fuuta Tooro ; ma en ngartoy heen yeeso) e Abdul Kariim Jaawanndo to Seeno Paalel, e woɗɓe keewɓe sanne.
Ndeen ɓe njanngii haa ɓe ngayni, kamɓe fof ɓe ndokkaa. Ceerno o noddi ɓe, wiyi ɓe :
-« Ngaree mi haalana on sirru »… (sirru o, ko o haalan mo woni kala e maɓɓe ɓure mum, e caɗeele mum, e mbaawka mum jogori waɗoyde ɗum).
Caggal nde ɓe ndokkaa, kamɓe fof ɓe koot Fuuta haa heddii Suleymaani Baal. O wiyaa yo o artu Fuuta, o wiyi : « alaa, mi yonaaka, mi jokkat ɗanngal, mi tiindoo Fuuta Jaloŋ, to nokku ganndiraaɗo Jañnja Wari. » Suleymaani Baal waɗi ko wiynoo, o feewi Jannja Wari. O tawi toon gorko biyeteeɗo Ceerno Moodi Muhammed Abdallaahi. Hol ko o janngi toon ? O janngi toon ko « Lasraare« . O woni toon hitaande. Moodi Muhammad Abdallaahi wiyi mo :
– « Sheex Suleymaani Baal« ! O wiyi mo : « Naam, ceerno am ! » O wiyi mo : « Miin, Moodi Muhammad Abdallaahi, kala ko nganndunoo-mi, mi waɗii ɗum e hoore maa. Mbeɗe jogii noon ceerno am, ina wiyee Sheex Muhammad Wul Faadel. O woni ko Rewo, sara wuro ina wiyee Maal. Ar, mi nel maa toon. So a yahii toon, mbiyaa ko finnde nanngam. Finnde nanngam, ko miin rokku ma. Oon ko ceerno am. Miin, ko kaal-mi ko, ma o ƴeftu ɗoon, kanko ne, o ruttitoo, o innitoo … ».
Suleymaani Baal ummii Jañnja Wari, o rewi Ɓunndu, o fayi Maal. Nde o ari Maal, o yiyi ko muusi mo. O yiyi kala sahaa, jawɗeele Fuutankooɓe ina ngaddee toon, etee omo anndi ɗum rewaani laawol. O yiyi kala sahaa, sagataaɓe worɓe ina ngitteeFuuta, ngaddee, mbaɗee jiyaaɓe. O yiyi ɓiyɓe soknaaɓe ina ciŋkaa haa njooɗi, ina ngaddee, mbaɗee horɓe. Ɗuum noon welaani mo.
Subaka fof mo o fini, o aynoyta ko gelooɗi, o nawora alluwal makko. O artataa wuro so wonaa naange debdebina. Ndeke dokke ɗe ina njogori arde ! Waɗi sahaa gooto, laamɗo gooto ina wiyee « Sheex Nasru Leyyaat« , ina yiɗi kañum ne laamaade leñol mum en ; e oon sahaa, laamu maɓɓe ko laamu Horma (Horma ko lefol tan). O waɗi capanɗe nay (40) ngelooba, o hokki ɗum « Sheex« Muhammad Wul Faadel, o wiyi yo o waɗan mo ñaagunde Alla. Ñaagunde nde winndaa ko e balɗe capanɗe tati (woni lewru), ñalnde fof, puɗal haa mutal.
Nasru Leyyaat waɗaa nelaaɗo, yo o aran ñaagunde mum, nde gasii feewneede.
Ñalnde o ari, « Sheex » Muhammad Faadel hirsani mo dammuwol, ina teddinira mo. Ɓe keɓi tillisaaji maɓɓe, eɓe njuɗa teewu, hankadi eɓe mbeltii.
Ɗoon tan, « Sheex« Suleymaani Baal arti, addori gelooɗi haa caggal wuro, ina artidi e tampere, ina tuuta, ina heyɗi, ina ɗomɗi. O tawi lehel ina waɗi ndiyam, o ƴefti lehel ngel, o yari. Dokke ɗe njettiima !
« Sheex » Muhammad Faadel laawii, ari haa yettii e lehel ngel, o tawaani heen hay dara, etee ene anndi ko aaye wonnoo heen, etee o winndaa ko e balɗe capanɗe tati. O wiyi : « Onon kam, ngel ɗo lehel gonnongel ɗo, hol dufɗo ndiyam ngonno-ɗam heen? »
Suleymaani Baal wiyi mo : « Ceerno, njaafo-ɗaa mi dey, mi tawii jooni ndiyam ina woni heen ; tilliisa fof mi yahii, mi ronkii dañde heen ndiyam. Taw-mi ndiyam tan ko e lehel ngel. Taw-mi heen ndiyam, mbiyatnoo-mi dey ma a taw ko ɗam… mi anndaa ko ɗum firti, mi tawii ɗoon, mi yarii ! »
Ma won hojomaaji ɗiɗi « Sheex » Muhammad Faadel ina darii tan, o foofaani nii, omo ƴeewa « Sheex » Suleymaani Baal, omo futtina ɗum gite. Caggal ɗum, o wiyi mo :
« Tawii ɗo enndu yumma, e duhol baaba, a janngii ɗoon haa a dañii « suura« , a yehii to Seriñ « Ƴaal » Amar, a janngoyii toon « nahwu » (celluka), a ruttiima to Jañnja Wari, a janngii toon « Lasraari », a arii ɗoyenne e Maal, a timminii ! Kala ko mbiy-ɗaa hannde rewete ! Kala hannde ko mbiy-ɗaa, so a ŋaaɓtii hunuko maa, a haalii tan, rewete ! So a yiɗii kootaa, ko heddii ko, alaa ko mbaaw-maa-mi tottude ! »
Ina jokki


c: text/html

text:
Ñalnde 28 Noowammbar 2017, araaraay Muritani keso oo weeynaama. Hankadi ko kanko woni darapoo leydi ndii dagiiɗo oo. Ñalnde heen, beytol kesol ngol kadi yimaa. Ñalnde heen kadi hooreejo leydi oo habri wonde ñalnde 1 saawiyee 2018, ɗereeji kaalis leydi ndii ko bayleteeɗi, woni kaalis keso sosaama. Ndeke ko yimɓe ɓee mbiyatnoo Muritani keso koo won ɗo pawnoo ɗum : hooreejo leydi ndii ko ganniyiiɗo sostaade Muritani.
Kaalis Keso
Ko ñalnde alarba 27/12/2017 laamu Muritani yaltini dekere laawɗinoowo njaru kaalis Muritani. Ko ɗiiɗoo biyeeji njogori woodde : biyee 1 000 MRU (woni 10 000 adan) ; biyee 500 MRU (5 000 adan) ; biyee 200 MRU (2 000 adan) ; biyee 100 MRU (1 000 adan) ; biyee 50 MRU (500 adan) ; kañnjarol 20 MRU (200 adan) ; kannjarol 10 MRU (100 adan) ; kannjarol 5 MRU (50 mbuuɗu adan) ; kannjarol 1 MRU (buuɗi 10 adan) ; kannjarol 0.5 MRU (buuɗi 5 adan). Ina hollitaa e dekere hee wonde ɗiiɗoo biyeeji e kannajara puɗɗotoo waɗtude huutoreede e leydi hee no diidorinoo ko tuggude 1 saawiyee 2018.
Biyeeji e kannjaraaji gadani ɗii maa njokku e wosteede to Banke Santaraal Muritani haa ñalnde 30 suwee 2018.
Coodguuli ɗii kala ina poti holliteede e kaalis keso oo e adan kala tuggi 1 saawiyee 2018, haa 31 desaambar 2020.
Dekere oo wiyi kadi wonde biyeeji e kannjara kaalis adan ɗi ngostaaka haa 31 desaambar 2018 nattii jogaade faayiida.
Tesko :
MRU : maande kaalis keso oo
MRO : maande kaalis ɓooyɗo oo
BAB

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hitaande 2015 waɗii ko ɓuri teemedde joyi maayɓe . Hitaande 2016, limoore ndee yettiima teemedde jeegom. Hikka kadi e wiyde Mansuur Elimaan KAN, jaagorɗo kalfinaaɗo joljippo, e nder lebbi ɗiɗi fodde 162 innama Aadee maayii e pelɓondiral otooji ɗum ɗoon ko welsindaare dognooɓe otooji ɓe ɗum saabii o holliri kuule kese ƴettaaɗe yowiitii e dognude oto.
Ko toɓɓe 10 ƴettaa heen ngam ustude aksidaaji ɗii. Kuulal gadanal ngal ko adii fof kala mo ina dogna oto na nawa yimɓe hakkunde gure yaataw a dañii duuɓi 30, . Yanti heen e kuulal ɗimmal, so tawii ko baɗoowo taksi yaataw o dañii duuɓi 25, toɓɓere 3 kala oto yoo jogo wicit teknik. 4 hay gooto hoto waylu oto watta ɗum goɗɗum woni coodaa oto tawa firigoo wonnoo mbaylaa ɗum mbaɗaa heen jooɗorɗe aɗa watta nawde yimɓe, 5 ɓeydude yimɓe ɓe oto oo fotnoo jolnude yeru ko yimɓe 8 o fotnoo jolnude o ɓeyda jooɗorɗe haa wonta yimɓe 10 ɗum koko haɗaa. 6 dognoowo e diiwaan ndognanno-ɗaa pinaa subaka gooto mbaylaa ɗo gannoɗaa. 7 kala jom moto taƴanaama ɗoo e lebbi 6 yo yah sarwiis de miin ɓe peewna natal tonngoode motooji maɓɓe (place matricule) ɗoo e lajal ngal joofde yoɓetaake. 8 kala dognoowo moto fof yoo jogo laafaaji tekkuɗi ɗi. 9 kala mo njolnu-ɗaa kañum ne yoo jogo laafa. 10 ɓurtinde yimɓe ɓee foti jolnude koko haɗaa, ɗeeɗoo toɓɓe 10 woni ko wiyaa mo kala yoo ɗoofto ɗum kala noon mo ɗooftaaki ɗiiɗoo sarɗiiji kala ko kuugal fawotoo e joomum alaa yaafaade.
Abou GAYE
AKSIDAAJI SENEGAAL : 162 MAAYII E AKSIDA E NDER LEBBI ƊIƊI
Hitaande 2015 waɗii ko ɓuri teemedde joyi maayɓe . Hitaande 2016, limoore ndee yettiima teemedde jeegom. Hikka kadi e wiyde Mansuur Elimaan KAN, jaagorɗo kalfinaaɗo joljippo, e nder lebbi ɗiɗi fodde 162 innama Aadee maayii e pelɓondiral otooji ɗum ɗoon ko welsindaare dognooɓe otooji ɓe ɗum saabii o holliri kuule kese ƴettaaɗe yowiitii e dognude oto.
Post your comments
Vous devez être connecté(e) pour rédiger un commentaire.


text:
DIASPORA US: Journees culturelles du Pulaagu à Cincinnati les 3 et 4 septembe 2011
12 juillet, 2011 - Envoyé par Ibrahima Sarr - 16 Commentaires - Lu 17688 fois.
Le sage de Bandiagara Amadou Hampâté Ba dans une lettre adressée a la jeunesse africaine disait, je cite: A notre époque si grosse de menaces de toutes sortes, les hommes doivent mettre l’accent non plus sur ce qui les sépare, mais ce qu’ils ont de commun, dans le respect de l’identité de chacun.
La rencontre et l’écoute de l’autre sont toujours plus enrichissantes, même pour l’épanouissement de sa propre identité, que les conflits ou les discussions stériles pour imposer son propre point de vue. Un vieux maitre d’Afrique disait: il y a “ma vérité” et “ta vérité” qui ne se rencontreront jamais. La vérité se trouve au milieu. Pour s’en rapprocher, chacun doit se dégager un peu de “sa” vérité pour faire un pas vers l’autre. Fin de citation.
Pour mieux promouvoir ce message du sage le bureau fédéral de Pulaar-Speaking Association ( PSA) s’est doté depuis juillet 2010 d’un mémorandum pour éradiquer le déficit de communication mais aussi ou l’intégration et l’ouverture culturelles dans le pays d’accueil sont l’une des clef de l’épanouissement de Pulaar-Speaking, bref promouvoir les cultures africaines en général et le Pulaagu en particulier, selon son charge de communication et webmaster du site www.pulaarspeaking.org Mr Ibrahima NGaidé dit Adama.
Afin de renforcer ses acquis PSA organise pour la première fois des journées culturelles le 3et 4 septembre à Cincinnati, Ohio.
La section de Cincinnati est l’une des sections pour ne pas dire la section la plus dynamique que dirige le président, Souleymane NGaidé dit Bakary; un homme modeste et humble très disponible et pour atteindre l’objectif avec un lourd fardeau sur ses épaules il s’est fait entourer d’une équipe de cadre compètent et qui croit au Pulaagu parmi eux, Ousmane Baba Toure, Malaw Mbow, Abda Tall, Ibrahima Wone, Amadou Dia, Mamadou Oumar NGaidé et autres….
L’objectif global des journées culturelles de Pulaar-Speaking Association est la propagation des cultures et le dialogue entre les civilisations, la priorité de cet évènement est la promotion de la langue et la culture Fulɓe, développer une stratégie de promotion d’un environnement lettre en pulaar/fulfulde et comme disait l’autre :faire preuve du Pulaagu, c’est aussi la prise en charge par qui que ce soit, pour mieux jouir de son Pulaagu.
Selon le président les activités seront variées et riches des conférences, des concerts, le théâtre, l’exposition du livre pulaar mais l’espoir est de voir toute la communauté africaine participer au défilé traditionnel appelé Cayɗe !
PROGRAMME DES JOURNEES CULTURELLES
JOURNEE DU 3 SEPTEMBRE 2011
A 12H: Cérémonie d’ouverture à 12H qui sera marquée par la haute présence du maire de la ville de Cincinnati.
A 14H, une exposition d’art et du Livre Pulaar.
A 15H, Un défilé traditionnel ou Cayɗe
A 16H, Une pause Déjeuner
A 18H, Conférence: Le Pulaar et les Nouvelles Technologies de l’Information. Présenté par Ibrahima Sarr de Pulaagu.com
A 20H, Pause Diner
A 22H, Théâtre et concert
JOURNEE DU 4 SEPTEMBRE 2011
A 12H, conférence: Pulaar Speaking Association; Genèse et perspectives. Par de la Commission de Communication du PSA
A 14H, Pause Déjeuner
A 16H, Conférence : La révolution maraboutique au Fouta Tooro, L’Almamya et les perspectives par Ibrahima Abou Sall.
A 19H, Pause Diner.
A 21H,theatre, concerts et les griots du Fouta .
Le président de PSA prononcera le discours de clôture.
Selon la communication et la commission de culture que dirige respectivement Ibrahima NGaidé et Cheikh et Baila Fall PSA déploiera tous les moyens qui seront à sa portée pour établir des relations saines, avantageuses mutuellement bénéfiques et pérennes avec tous ses partenaires afin de participer pleinement aux défis du développement que se fixent aussi bien les états, les organisations que les peuples de notre village planétaire. Ils travailleront invariablement pour la paix et les échanges culturels pour bâtir une communauté intégrée et respectueuse des valeurs sociales et éthiques de leur pays d’accueil. Ces premières journées ne sont qu’une étape introductive pour la promotion du dialogue humain et humaniste pour mieux léguer aux générations futures les valeurs de tolérance, de paix et de respect des autres.
Anne Hady Kodoye pour pulaagu.com
Tags: associations peules, cincinnati, culture peule, diaspora, fouta tooro, pulaar, pulaar-speaking association
Envoyé le: 12 juillet, 2011
Sous la catégorie: art et esthétique, Associations, Connaissance et savoirs, Culture, Société peule
16 commentaires
12 juillet 2011 à 15:50
C’est un moment très attendu de la culture peule auƴ USA. Inch Allah. L’accueil de cet éɓènement par la section de Cincinnati est une excellente nouvelle tant on connait le dévouement des communautés de cette ville de l’Ohio mais aussi de Columbus, tout près.
Yoo Alla hokku-en taweede ñalɗi ɗii haa mbaawen addude heen ballal men. Aamin
12 juillet 2011 à 17:01
Très encouragent! Continuez ces initiatives monumentales, et le Pulaar retrouvera la place qui est la sienne dans les hauts lieux de la culture universelle. JAMMA-JAMMA ACCAA CEEZU!
14 juillet 2011 à 2:43
salu,
bonne chance mes freres et soeurs pour votre contribution a la developpement de la langue et la culture pulaar/fulfulde sa ira inchaallah bnne chance
14 juillet 2011 à 19:52
E MIN NAAGANII ON NGUURNDAM E CELLAL HAA MBAAWON YUBBINDE DII NALDI, SABUWONAA SARA E LOLLINGOL KAANNGOL E LENOL MEN,EMIN NGODDI-ON KONO HAKKILLAAJI AMEN NGODDAANI ON, BLOG PULAAGU KADI WODDANI MIN;YOO HOONO LENOL MEN? TAWA ENDEN KABA NO FEEWI E ELLAJI MEN;ON NJAARAAMA;
17 juillet 2011 à 18:15
Moƴƴi.yo ALLAH 6amtu leniol men ngol
17 juillet 2011 à 20:06
tintee tinnee tiizee tintinee , en ndanii sokhla mawzo kono maa geno wallu sabu maa keele cu6e heen , mbozo wiyaa moni kala e men « otomo yoomi oto fof mo aami , oto mo loo6i oto fof mo haa6i , otomo yuurnitii gollemum wiy golle kay njonii e gollaaze gosoraazo seeraa e laawde, koriddanno maa so daraaki a fotaa dartaade, ….jamma jamma zaccaa ceezu .woni jontaazo tan ko bazzo kofoti wadde ko e sahaa mum . , waddi ngaaree e keewal mbazen ko potzen wadde ko giza en njalaaka jango men , wadde ngaree ngubbuten dingiral men kannge buura
27 juillet 2011 à 21:00
Onon Sinsinaatinaaɓe onon njeyoyta wune oo sabu yuɓɓinde ko fori nih, nodda heen kadi banndiraaɓe Fulɓe fof. Ngati gooto e men fof maa waɗ heen fotde mum. So Alla jaɓii.
18 août 2011 à 0:03
Jaraama e mon ful6e fulaa6e lamzam, co66oy’y’i hannde lezze mamaaje janngo. njabeeri hannde basaale juumtooje janngo . Hoynii6e 6amtaare 6e ngaldaa e yedditaare. Gooto e men fof ena foti naamndaade naamndal hoyre mum. holi darnde ma e lenyol he ? holi gollal ma e lenyol he ? Sikke alaa so tawii pinal ful6e holliraa6e haa to dowlaaji dentuzi amerik zuum ko tinnaare ngenndiyankoo6e men ON NJARAAMA YO GENO WON BALLO !!!
21 août 2011 à 17:37
Mi weltima kadi beltoro komi suka kono sino ko sagame mi tawtéré dum soko goto fof yo addu ballalmum do hedi do yimbé bawa bamtade to dentale ala yo alla walu pulagu ha wata jagede é iniversitéji e aduna o fof mi salmini kala jido pular et fulfuldé e der aduna he yo allahou dowdo o yetine fadare o jam e bural Amin
3 septembre 2011 à 17:37
on mbadii ko yoodi feewi ,kala do ngonden hono dum ina foti huccaneede sibu ko nafoore meere meere
28 avril 2012 à 23:43
seydi saar haala maada wili yoodi teddii welii yur miniima raazel adel bilaa raazel sagata looto toodo e gallaadi banndum en woto bon law yaarabbi
28 avril 2012 à 23:44
Jibinannde Afrik, Asii, Amerik latin, nde imperiyaal feeñi, naatani jiimde aduna oo kala, dartiima, haɓaa, haɓtii haa nde poolgu añɓe darni koloñaal e ɗeen leyɗeele. Jibinannde Muritani wonaani sara e ɗiin kareeli. Kono ndeen, nde tawnoo leydi men wonaa leydi ndentundi, ndi laamu ngootu, njiimaandi ngootiri, Muritaninaaɓe kaɓtorii ko ina ceerti, moni fof bannge mum e diiwaan mo wonnoo oo, no wonirnoo oon dumunna. E oon sahaa noon dowlaaji ɓurnooɗi yiytinaade ko ɗiiɗoo : Fuuta Tooro, Gooy, Emiraa Tararsa, Emiraa Barakna e Saahil.
Waalo Barak
Waalo Barak jeyanoo ko njiimaandi kaananke Jolof. Waalo Barak heɓi hoore mum tigi-rigi ko hakkunde hitaande 1550 e hitaande 1600. Oon sahaa tuubakiri fuɗɗiima naatde Senegaal, kompañiiji komersa (julaaɓe) en ngari ɗo Ndar ɗoo, ciiñci ɗoon, ina telloo e maayo Senegaal e nder laaɗe cuurki, na njeeya meyliis, jamɗe, suukara, sanngara, ñaaƴe ekn … na paggoo maccuɓe e kaŋŋe, kam e ñiiƴe ñiibi, ummaade Waalo Barak, ndewaa Fuuta Tooro haa njettoyo-ɗaa Ngalam (leydi Soninkooɓe). Oon jamaanu, nde wonde ɓe keƴaano tawo, naataani e miijo ardiiɓe leydi Farayse dahde Senegaal e Muritani, alaa e sago ɓe njoɓa laamɓe ɗee leyɗe (Waalo, Fuuta, Tararsa, Ngalam) njoldi e kubbal.
Nde tuubakooɓe ngari tawi ko Waalo ina woni e jiiɓru mawndu :
Jiiɓru nder ngalu Waalo : maccuɓe ko murtuɓe, na caltii kalifaandi muusndi pawiindi e daaɗe mum en, na caltii ko konetee ina njeeyee tuubakooɓe koo. Nde tawnoo laamu nguu yowitinoo ko e kalifaandi (tuggi ndema, haa e awo haa heɓi ngaynaaka e kala golle nafooje), murtugol maccuɓe alaa e sago adda kiris (iiñcuru) e nder ngalu Waalo;
– Jiiɓru politik hakkunde laamu lorloowu ngu e ɓiɗtaaɓe ɓee ;
– Jiiɓru nder kinɗe tamɗe laamu nguu: mi siftina on ndeen, Barak, hono laamɗo Waalo, yaltata ko e galleeji tati : Loggaar, Joor e Teejekk. Jaagorɗe Barak kadi ko tati : Jogomay, Jawdiin e Malo.
Nde tawnoo laamu nguu naatnii ngalu ummortoongu e dokke tuubakooɓe, ɓe mbiy-ɗen ngalaa tawo doole, na njuloo, na njiɗi hisnude njulaagu mum en, na njeena, ndokka njoldi e kubbal, ɗum waɗi kareeli keewi hakkunde ɓiɗɓe galleeji laamotooɗi ɗii.
Fawtii e nduu iiñcuru, wolde mawnde na joli rewo, hakkunde safalɓe, wolde
(1644-1674) hakkunde seernaaɓe «Suwaaya» en e «Aarabeeɓe Hasan».
Waalo e Shaar Bubba
Shaar Bubba ko hare mawnde hakkunde safalɓe : hare laamu, hare njiimaandi Muritani.
Heen bannge ko seernaaɓe. Ardinoo ɓe ko ceerno biyeteeɗo Naseer Eddiin. Oya bannge ko Hasaan en. Nganndu-ɗen heen ko seernaaɓe ɓee tuugii ko e Lislaam, calii keeferaagu e ruggooji bonɗi ɗi Hasaneeɓe lorliri safalɓe heddiiɓe ɓee, kañum en e ɓaleeɓe. Seernaaɓe ɓee ina calii kadi njulaagu tuubakooɓe, nde tawnoo e ngu pertina njulaagu maɓɓe kamɓe e koye maɓɓe, njulaagu hakkunde leyɗeele ɓaleeɓe e Maruk. So ɗum ɓennii aɓe njiɗi dartinde ko laamɓe Waalo e Hasaan en konata maccuɓe na njeeya tuubakooɓe ko.
Oon dumunna Lislaam ummiima rewo fuɗɗiima naatde leyɗeele ɓaleeɓe, fedde juulɓe sosaama e Waalo (nde tuubakooɓe mbiyata Tubanan), tee, nde wonde seernaaɓe kuniima maa ngittu kongol maccuɓe in yeeya tuubakooɓe, ngitta lorla mo laamɓe pawi e Waalo, Waalo-waalo en jiimaaɓe, Waalo-waalo en peccii :
– ɓiɗtaaɓe, lorlaaɓe (maccuɓe e ko heewi e Baadoolo en) keeranii «Tubanan» e wondiiɓe mum en (hono seernaaɓe ɓe Naseer Eddiin woni tiitoonde mum en) ;
– laamɓe Waalo e kala ɓe nguurndam mum en yowitii e laamu lorla, keeranii Hasaan en.
Tuubakooɓe, nde tawnoo ina peertani nafooje mum en, nguuranii laamɓe Waalo e Hasaan en, mballitiri ɓe petelaaji, kure e conndi. E nder hitaande 1674, Naseer Eddiin waraa e wolde ɗo haɓtotonoo Heddi (jogorɗo wonde Emiir Tararsa). Lomto Naseer Eddiin timmuɗo saɗi dañde caggal makko. Ɗuum e geɗe goɗɗe (bayɗe no ballal tuubakooɓe Farayse, maccuɓe e Baadoolo en nootitinooɓe e makko), ngaddani Hasan en foolde seernaaɓe.
Jamfa Barak Yerim Kodde Mbooc na maantini e oon sahaa : caggal tuubgol makko, seernaaɓe e wondiiɓe mum en koolii mo, mbaɗi mo «Mbuur Jullit» (laamiiɗo juulɓe), jarabi ngalu naati mo haa tuubaako biyeteeɗo De Mudirinoo loowi mo mbonɗam, yeeni mo, seerndi mo e banndiiko en.
Gila tuubakooɓe paami luure hakkunde ɓiɗɓe galleeji laamotooɗi Waalo, ɓe ngoni e urɓude hakkunde majji ; ɓe mballita oo mbele ina hisnana ɓe faggudu maɓɓe, ɓe ŋaafta oogaa sabu hollitii won salaare. Pooɗondiral laamu gadanal ko hakkunde Beer Caaka e Yerim Mbañik, mo kaawoo mum biyeteeɗo ‘Malikuri’ wuuraninoo.
Fayndaare tuubakooɓe Farayse ko ɗaftude Hollanndee en e Engele en e nder Pooɗondiral hakkunde maɓɓe ngam jiimde Muritani e Senegaal e fooɗtande hoore mum, kañum tan, ɗawa heddiiɓe ɓee e kongol maccuɓe e faggaade ɗacce (1713 haa 1763).
Na jeyanoo e yiɗde maɓɓe heɓtude won kolaaɗe, ɓe ndema heen liiyeeji, simme e gawƴe suukara ekn … Kono Orop no diidorinoo alaano ɗeen doole e oon sahaa, tee ɓurnoo heɓanaade Faraysenaaɓe ko duuɗe biyeteeɗe Antiiy, ɗe ɓe paggantonoo maccuɓe ɓaleeɓe, mbele ina ndemana ɓe .
Oon dumunna safalɓe Tararsa naatanii yiɗde yo Waalo jeye e njiimaandi mum en, alaa hankadi ko jolata ɗoon tawa ɓe tawtoraaka. Beer Caaka (mo Haggaar) adii laamaade ; kono Yerim Mbañik (mo Teedyekk), mo tuubakooɓe mballi haa laamii, fooli Beer Caaka nde hare hakkunde maɓɓe juutoynoo.
29 avril 2012 à 12:08
E hitaande 1885, Ferderba (Guferneer Ndar) yamiriino mahgol Foor e daande maayo Senegaal, sara nokku kaaƴe e yoryor mo Felu. Ma larme o ɗuho ɗoon, ƴeewa, etee reena kala ko dillata e saraaji mum. Nde tawnoo golwole Sayko Umaar Taal ene keewnoo e diiwaan he e oon sahaa, yimɓe heewɓe dogatnooɓe mo ɓe ceerataa e yahde mooloyaade sara foor o, e mahde ɗoon cuuɗi kaaƴe e ɓakke, haa ɗum wonti gurel teskinngel.
Ardinoo foor o, hono Foor Madiina Kaasoo, ko Ndaranke jilluɗo, ganndiraaɗo Pool Hool (Paul Holle). Nde tawnoo omo jooɗtorinoo wonde konu Sayko Umaar ma yetto ɓe, Pool Hool mahi tata gooto cowaaɗo laabi ɗiɗi ngam jokkondirde gurel ngel e foor o.
Laamɗo Kaasoo, hono Juka Sammbala, hoɗnoo ko e gurel he, e tata he, ene wondi e yimɓe mum. O hunaninooma Pool Hool wonde alaa fof mo o jebbilantoo, o maayata ko sara mum.
Wonnoo e foor he ko 64 soldaat, heen 11 tan ngoni tuubakooɓe.
Nyande 19 lewru abiril 1857, hoɗɓe e foor he cooynii junngo baafal konu Saylo umaar Taal ene ara, ene tiindii e maɓɓe…
Ñalnde 19 lewru abiril 1857, hoɗɓe e foor he (hono Foor Madiina Kaasoo) cooynii junngo baafal konu Sayko Umaar Taal ene ara, ene tiindii e maɓɓe…
Janngo e mum, fotde ujunnaaji noogaas juulɗo ngari ene tiindii e Foor he kam tata Sammballa o. Ɓe keewaani dille hono no Afriknaaɓe ngaadorinoo. Ɓe ngardi ko cente cente, e nehdi, e deƴƴere… Fotde waktuuji limtilimtinɗi kano ŋaaji e petelaaji soldatee ɓe Pool Hool njulii banngeji keew ɗi e konu Sayko,mbarii heen heew ɓe. Kono, so ɗi pellii tan, koninkoo ɓe Sayko e Alfaa Umaar Ceerno Baylaa keddotoo ko ina njala, ina njoora jalee ɗe, ina ɓeydii yaha tiindaade e tataaji Madiina ! Kala maay ɗo heen ne maayata ko ene moosa. Ngar-mi ngaraa hakkunde konuuji ɗi ɗi ɗi fu ɗ ɗii ko fajiri ene ndaara feerde, joofi ko hedde waktuuji sappo e goo subaka. Tuubakoo ɓe ɓe e koye mum en ceedtiima wonde ko tampere tan dartini koninkoo ɓe Sayko, alaa heen dog ɗo, alaa heen jahtir ɗo caggal, ko tampere tan he ɓtii ɓe, wonaa fooleede ɓe.
Sayko Umaar tawtoraama wolde nde, o wonnoo e saraaji Foor he, e nokku jihtinii ɗo. Hollitaama wonde soldatee ɓe Foor o ndartiima sanne; nde ɓe nduttunoo juul ɓe ɓe laabi ɗi ɗi, yamiraa (woon wiy ɓe ko Sayko yamiri, wo ɗ ɓe mbiy alaa, ko Alfaa Umaar Ceerno Baylaa yamiri) yo Foor o jooke ba ŋ-yoo-ba ŋhoto hay gooto yaltu, ma heege e ŋakkeende kure ngaddan won ɓe toon ɓe jebbilaade.
E maayir ɗe lewru ndu, nguura sa ɗti e nder Madiina, heege fu ɗ ɗii tampinde ho ɗ ɓe heen ɓe. Pool Hool (gardii ɗo Foor o) renndini kala ko heddiinoo e nguura e nder Foor he, o dottani mo woni kala ko foti ñaamde e ñalawma…
E maayirɗe lewru ndu (abriil 1857), nguura saɗti e nder Madiina, heege fuɗɗii tampinde hoɗɓe heen ɓe. Pool Hool (gardiiɗo Foor o) renndini ɗo gootel kala ko heddiinoo e nguura e nder Foor he, o dottani mo woni kala ko foti ñaamde ekala ñalawma.
Puudaar petelaaji fuɗɗii ŋakkude. Yoga e soldateeɓe ɓe alaa ko keddorii so wonaa loowannde wootere. Yimɓe ɓe puɗɗii nattude waawde muñde ñallude e waalde reende tataaji ɗi. Fotde yimɓe 6 000 ɓaleeɓe arnooɓe moolaade sara tuubakooɓe ɓe ina maaya heege e baasal.
Ñalnde 18 sulyee, ko heddinoo e nguura waawatnoo jogaade wuro Madiina tan ko fotde waktuuji seeɗa. Ɗoon tan nanaa piyanɗe kanoŋaaji ina lotta to woɗɗi. Soldateeɓe ɓe fof ndogani ɓale ɗe ina ƴeewa, ina gondi e yaakaare … Ko faabotooɓe ngari, e gardagol Federba. No naane e jooni ɓe njettii. Arɓe ɓe ina pellira bannge, soldateeɓe Madiina ina pellira bannge , dooknooɓe Madiina ɓee ne carondiri baŋ-yoo-baŋ. Federba naati e nder Foor he, humpitii darnde nde yimɓe Foor ɓe ndartorii konu Sayko Umaar fotde balɗe 90 (tuggi ñande 19 abiril haa 18 sulyee).
Nde Federba aratnoo nde ene roontii waraango, o ƴeftori e laawol makko Kumandaŋ Des Essarts garnooɗo faabaade Madiina. Laana makko curi yuwnoo ko e daande maayo ngo, Fulɓe ene njani e makko, omo faawngi, omo felle, omo reento hakke doole makko. Nde Federba arnoo, o waɗi mo e laana curi mbiyeteeka Podoor, ko e makka a maayi e oon kikiiɗe. Joofii.
Tesko : Daartol Wolde Madiina eggaa ko e farayse e winndannde tuubaako biyeteeɗo G, Hardy, e nder deftere Daartol Hirnaange Afrik e njiimaandi farayse (G. Barry, Histoire de l’Afriŋue occidentale, pp. 105-107). Eɗen teskoo heen ɗee geɗe garooje :
– tuubakooɓe ɓe ene njaɓi pellital, e cuusal, e nehdi ene tabiti e konu Sayko Umar, kamɓe fof e añde mo no feewi (en ndiiwii ɗum, en njaltinaani ɗum e firo he);
– kaɓirɗe konuuji ɗiɗi ɗi potaani ; ko noon ne wonande peeje e njiilgu wolde.
– wolde Madiina (19 abiril haa 18 sulyee 1857) ene jeyaa e golwole gadiiɗe ɗe konu Sayku Umar huccini e tuubakooɓe farayse : hikka (sulyee 2008) waɗata ɗum duuɓi teemedere e capanɗe joy e goo (151).
30 avril 2012 à 19:33
yoo jam won emon banndam en min mbeelta niima on sanne njokkee golle
1 mai 2012 à 9:40
E wiyde annduɓe ɓee, won gabbel dogi 300 006 kiloomeeteer e leƴƴannde wootere. Ko e jarribo ɓe ceedii ɗuum. So ngoo jarribo laatiima goonga, ɗum wayata ko no waklitere kewi e ganndal nii. Waɗi noon, ko hiisaaji gaddanɗi aadee feewnude bommb atomik, walla yahde lewru, walla werlaade satelitaaji, ɗiin hiisaaji fof tuugii ko e ganndal ganndo moolanaaɗo biyeteeɗo Albert Einstein lelnunoo e hitaande 1903, kiisingal wonde alaa abbere ɓakdi waawi daɗde annoore, ɗum noon alaa abbere ɓakdi waawi dogde ko ɓuri 300 000 kiloomeeteer e leƴƴannde wootere.
Ɓetooji haralleeɓe ganndal siyaas mbaɗi e ngabbon ɓakdi tuugorkon (ɓurkon famɗude, mbiyeteekon ‘Netirino’) kollitii huunde haawniinde : kon ndaɗii annoore e dogdu, woni kon ɓurii ɗum yaawde. Njaaweendi makkon yettiima 300 006 km, tawi noon, gandal kuutorteengal haa e sahaa, hiisii ko alaa ko ɓuri annoore yaawde (300 000 km e nder leƴƴannde wootere).
Kono tan, e ooɗoo sahaa ɓe ngoni ko e hoolkisaade, sibu, so ɗum laatiima goonga, ɗeɓata waade ko no Asamaan saami e dow koye men nii, alla e mum heewde batte! Ina jeyaa e ɗeen batte, hollitde won ko ŋakkunoo e ganndal Albert Einstein lelnunoo, ngal winndere ndee kala tuugii ngam tafde bommbo atomik, haa e nawde aadee to lewru, neldude laakon wiɗto e nder niɓɓe kammu, nder pulki yuɓɓo naange, werlaade satelitaaji, waylude ɓakdi waɗta ɗum semmbe (E=mc2 !). Kono hoto njaawee, sibu nde Einstein lelnata ngaal ganndal ndee, gabbel ɓakdi anndanooka tawo, ngel yiytaa ko e hitaande 1956 (hitaande caggal caŋkagol makko) hay so tawii miijanooma gila e hitaande 1933. Einstein lelnunoo ganndal mum biyeteengal ‘ganndal yowito deɗɗingal’ ko e hitaande 1905.
Ɗum fof e wayde noon, ɓe mbiyi yimɓe hoto keño, hoolkisooji ɗii ina njokki. Wonande Nokku Ngenndiijo Farayse toppitiiɗo wiɗto ganndal siyaas « sabu batte moolanaaɗe ngoo ɓeto waawi battinde e Ganndal tago, ɓetooji jaambureeji ina njojji ngam goongɗinde haa jaaloo walla riiwtude ɓetooji ɓaɗaaɗi ɗii ». « Ko ɗum addani wiɗtooɓe ɓee yiɗde ɗaɓɓirde annduɓe woɗɓe ganndal tago yo koolkiso ngooɗoo ɓeto, tawa kuutorii ko ɓetirɗe goɗɗe ».
«So min laaɓanii on deedi, min mbiya on wonde min ngoogɗinaani ɗum. So tawii noon caggal nde hoolkisaa no moƴƴi tawaama ina woodi, ganndon ko waklitere moolanaande, ko mbayliigu moolanaang tafngo ganndal men ».
Einstein ko juumnooɗo ? En cikkaani tawo ! …
Hol batte majjum, so ɗum jaalɗii ? So goonga hakkille waawaa huɓindaade batte majjum tawo, Alla e majje mawnude e heewde. Ina gasa tawa won ɓetal sodorde ngabbon kon njiyti, ndewi heen… ɗum firtata ko faru wanaa ɓete nay (ɓete tati weeyo ganndaaɗe ɗee, yantude e sahaa) tan waɗi, ina woodi ɓetal goɗngal, joyaɓal.
«Ina gasa kadi tawa njaaweeki annoore wonaa kaaɗtudi njaaweeki ». «Ɗum firtaani kadi wonde Einstein juumii. Einstein dallinaani wonde Newton ko juumnooɗo, o yeddaani Newton, alaa, o yiytu, o tafi ganndal ɓurngal yaajde tan (pawtingal e dow ganndal Newton ngal). Ganndal Newton ina lutti goongɗude so tawii njaaweeki ina famɗiri no feewi njaaweki annoore ».
Ko laaɓi tan, annduɓe ɓee ndonkii jogaade koye mum en hannde, ɓe mbayi ko no ñiklaaɓe nii, nde tawnoo, so ngoo ɓeto jaalɗii, ko dame kese ganndal e wiɗto uddittoo. Ɗum firtata tan ko ganndal Einstein « ina goongɗi wonande won ɗiin fannuuji, kono ganndal ɓurngal ɗum yaajde ina woodi … ». Kono kamɓe fof e softude, ɓe mbasiyiima yimɓe ɓee nde mbaarata seese, sibu ɗum suwaa goongɗineede, sibu kadi, e duuɓi jawtuɗi ɗii, Eɓɓaande wiyeteende Ninos to Dental leyɗe Amerik ɓetiino ko wayi noon, kono annduɓe ɓee calii jaalɗinde ɗum sabu, e miijo maɓɓe, kaɓirɗe ɗee ina ŋakki seeɓde. E ooɗoo sahaa ɓeen wiɗtooɓe Amerik ko heen ngoni, tawi kuutortoo ko kaɓirɗe kese ceeɓɗe sanne.
CERN
CERN ko gooto e laboratuwaaruuji ganndal ɓurɗi mawnude e winndere ndee. O sosaa ko e hitaande 1954. O woni ko e keerol hakkunde Farayse e Siwis. Faandaare Centre européen de recherches nucléaires (CERN : Nokku wiɗtooji nikleyeer wonande Orop) ko jiytugol doosɗe winndere. Leyɗe 20 ina jeyaa e makko : Almaañ, Otiris, Belsik, Bilgaari, Danemarke, Espaañ, Finlande, Farayse, Geres, Hongiri, Itaali, Norwees, Pays-Bas, Poloñ, Portigaal, Eslowaki, Ndenndaandi Cek, Anagalteer, Sued, Siwis.
Jarribo OPERA, waɗngo ɓeto ngoo
Miijii, lelni jarribo Opera ko goomu wiɗtooɓe jeyaaɓe Almaañ e Belsik e Koree, e Koroasi e Farayse e Itaali e Israayiil e Yaabaan e Riisi e Siwis e Turki. Ko goomu ganndal cañiingu. Tafi ngu ko annduɓe siyaas heewɓe e aasiñooruuji e haralleeɓe e sanɗaaji. Ina jeyaa heen laboratuwaaruuji keewɗi haa arti noon e CERN. OPERA ina renndini hannde fotde 160 ganndo biɗtoowo ummoriiɓe e 30 Duɗe ganndal e nder leyɗe 11. Ngam sunnaade ngabbon tuugorkon, peewnirkon ɓakdi, nokku oo ina jogii kaɓirɗe ceeɓɗe sanne. Ina heen « LHC », kowol ngol 27km, gonngol 100km nder leydi, ngol alaa ko waɗiraa so wonaa etaade ɓeydaade faamde no winndere tagiraa tawa ina arta e ngonka ɓalliika Dajjitannde mawnde (Big-Bang), rewrude e pelɓondiral cereeli gabbe ɓakdi.
belly saar jowitiido e piindi pulaar
28 janvier 2016 à 23:32
Au nom de Pulaar Speaking Association,LTD
et a mon nom personnel en tant que Pdt. de PSA dans les temps de : 2009 a 2011,
J’addresse mes meileurs souhaits de Bonheur,reussite et de progress pour cette equipe culturelle et sociale de Cincinnati encadree par Bakary, Ousmane,Hady …,qui a montre ses preuves de competences pendant ces journees culturelles de Cincinnati Aout 2011.
Le Foutah,plus precisement tout African et surtout les Peulhs, ont retrouve leur fierte et leur valeur encestrale qu’ils ou qu’elles continueront d’appartenir. L’union fait la force,  >.


text:
Pulaar ko ɗemngal teskangal, galɗungal sabu heewde ngal calti (pulfule) “Fuuta tooro, Fuuta Jaloŋ, Fuladu, Jamaare, e ko wonaa ɗuum. Kono, nde tawnoo ngal ɓooyii e duuñaaka kam e welsindaare, e baasgol fulɓe huutoraade binndol, saabiima majjugol hannde, e ko heewi e ko ngal yeñtinnoo. Teskaade hannde weeyo satiingo en ko ngo binndol, ina yooɗi, etee ina waɗɗii e fulɓe winndude Pulaar, mbele ina hisa seeɗa e ko heddii e pinal men ganni.
Pulaar ko ɗemngal teskangal, galɗungal sabu heewde ngal calti (pulfule) “Fuuta tooro, Fuuta Jaloŋ, Fuladu, Jamaare, e ko wonaa ɗuum. Kono, nde tawnoo ngal ɓooyii e duuñaaka kam e welsindaare, e baasgol fulɓe huutoraade binndol, saabiima majjugol hannde, e ko heewi e ko ngal yeñtinnoo. Teskaade hannde weeyo satiingo en ko ngo binndol, ina yooɗi, etee ina waɗɗii e fulɓe winndude Pulaar, mbele ina hisa seeɗa e ko heddii e pinal men ganni.
Mbele hannde e nder ndee yontannde, eɗen mbaawi tan wiyde eɗen njonndinoo e mooftude gannde men e hakkille ? Alaa. Sabu humpito hollii en, kala ko winndaaka battane mum ko waylaade e majjude. En njiyii hannde, kala ko ɓurnoo faayodinnde e pinal men majjii haa laaɓi, gila noon e tinndi, jime, jimɗi, daari, daarti, pabbooje haa e kerooje… Mi limtidtaa, haa yettii e fitiram gollaagu njahdunoongu e cuɗaari kam e cinkal, paljirii en. Wiɗto mawngo ina foti woƴde hannde kala biyoowo mbiy-mi, sabu faamde yonta men hannde ko mo hare jaŋde, pinal e ɗaɓɓugol ganndal. E tuma laamu koloñiri, yoga e pinal men ɓe ɗaayniino, ɓe majjiniino, sabu nanngirde ɗum e nanngirde en no fotiraano. Hannde, ko kamɓe nduttii e nder duunde men, nder ngenndi men, aɓe mbiɗta ɗeen pine ɗe ɓe njeddunoo, ɗe ɓe njoolnoo haa laaɓi.
Ndeke, en paamii weeyo men hannde ko ngo jaŋde, pinal e ganndal : mo welsindii ngal mum fof ɗaaynee, majjinee, jaggiree no hay huunde. So en njiɗaa noon majjude e majjireede haa ɓura ko majji e ko majjira-ɗen koo, alaa e sago gooto e men fof waɗta hakkille, saloo majjere naatira bannge mum. So en njiɗii daɗde e daɗndude seeɗa keddiiɗo e pinal men ngal, alaa e sago ndado-ɗen, ngollen, mbaasen welsindaade e haaɓannde hare pine dookɗe en, wayli en, wostii ɓesngu men. So en njiɗii ɗemngal pulaar (Fulfulde), kam e pinal toowa ƴellitoo, alaa e sago mbiɗten, mbinnden.
Kerooje walla kerooɗe
Kerooje maa (kerooɗe) ko coñce ɓurɗe waasde hannde anndeede e renndo fulɓe hoɗɓe e teeru. Wonaa ko ɗeen coñce ina nanee e kaɓirɗe ayaawo, wonaa ko ina windee e jaayndeeji, maa ina yeewtee e dente. Jime belɗe, juutɗe, guurnooɗe hanki e reedu Fuuta, alaa ko yiytatee hannde e mum so wonaa taƴitine ɗe mbaawaa, e yonta hannde, dillinnde oolel fiyannde fetel seeɗa e waañooɓe jokkuɓe e tiiɗ-koyaagu sammude ladde mehreende. Hannde e oo sahaa guuraaɗo, firo timmungo kerooɗe maa kerooje heɓaaka. Ko ɓuri sellude, helmere ndee, asli mum paamniiɗo koko majji e oo sahaa. Kono ɗuum ɗoon fof e wayde noon, won firooji ndañaa. Won wiyɓe kerooɗe ngummii ko e helmere “herde”. So tawii en tuugniima e golwole ɗe kerooje kirjinatnoo, sabu majje wonnde njogitaari kuccintinoondi e mbamu jaawle, eɗen mbaawi rokkude nde ngooɗoo firo : e ɗemngal pulaar, ko ɓuri yuɓɓude koo foti wonnde ko KEROOJE nde tawnoo “je” ko waɗtan helmere Pulaar, noddi ko keeweendi. Tuugnaade e celluka, kerooje seekaa ko e gollal HERDE. So en nanii herde, hakkillaaji men noddata ko gertooɗe maa jaawle. Ɓayde kaalaten ko raddo alaa e sago ngoppen gertooɗe payen e jaawle, sabu ko jaawle ɓurnoo heewde e laddeeji men, etee ɓurnoo kadi waawde waañeede. Sabu fulɓe ina mbiya : “Kala ko maayi e raddo, ko jaawngal defii.” Ndeke ina sella helmere ndee wona kerooje sabu en keɓaani tawo firo kerooɗe. Sifaaji walla pecce raddooji : raddo gooto (waaño), raddo dawol, raddo naato, raddo ñogo, raddo baalooji, raddo lulnde.
Ina jokki
Haamiidu Mammadu Bah, Catal FƁPM Suwoyraat


text:
Aadee ko ko nattata woodde e winndere he. Alaa kombaaw-ɗen waɗde hankadi ngam falaade ɗuum. Hankadi ñaawaama ! No mbaaw-ɗen goongɗinirde kaaɗoo haala ? Jaaynde bayyinnde ɗum nde ko jaaynde ganndal heptinaande. Nde wiyetee ko Australian. Ko kayre bayyini haala ganndo gooto Ostralinaajo biyeteeɗo Frank Fenner, ceedtanaaɗo ganndal ko fayti e « ñifgol ciiri tagooje ». Omo jeyaa e «akaademi gannde» to Ostraali.
O heɓii njeenaaje keewɗe sabu wiɗtooji makko ; tee o wallifiima ko ina wona 100 winndannde ganndal siyaas. Omo yahra hannde e duuɓi 95. O heewaani haala. Ko o ganndo mawɗo ko fayti e « baylagol ciiri » (évolution), ganndal ngal o wiɗtiri e denndaangal mbaydiiji : gila e tolno ɓurɗo famɗude haa e ɓurɗo mawnude, e nder weeyo haa e taariindi.
E wiyde Fenner, ko en nattooɓe woodde sibu en keewii haa ɓurti. Ndeke kokeeweendi men jogori yooɓaade en. E wiyde Fedde Ngenndiije Dentuɗe maa limoore men yetto miliyaaruuji 6,9 ndeeɗoo hitaande. Ko ndiiɗoo keeweendi kam e« kuutoragol men ngaluuji tago » ngol yuɓɓaani, saabotoo majjugol aadee.
Batte gadane « sifaa nguurndam men » ko ɓeyadagol nguleeki weeyo : to ooɗoo fannu kadi Fenner moƴƴinaani jikke. E miijo makko, ɓeydagol nguleeki weeyo woni tawo koe fuɗɗoode mum, hay so tawii won ko puɗɗi-ɗen yiyde heen. O ɓeydi heen « Homo Sapiens ko ko majjata, ina gasa ɗoo e duuɓi 100. Ko noon kadi wonannde kullon keewkon. Tee hay huunde waawaa ɗum falaade hankadi. Mi yiɗaa haalde ɗum no feewi sibu won etotooɓe waylude geɗe ɗe ».
Wonannde Fenner, en mbaawaa daɗde ndeeɗoo fodoore : mbaaw-ɗen tan ko leeltinde huunde nde woorotaako.
Annduɓe heewɓe ina ngondi e makko e kaaɗoo haala, kono tan wonaa kamɓe fof calii wonde ko ɗum huunde nde waawaa duuñteede. Gooto e gollodiiɓe makko, biyeteeɗo Boyden, ɓuri moƴƴinde jikke. Oon wiyi « Ina gasa tawa ko Frank haali ko ina woodi, kono tan huunde e amen ina njaakorii maa aduna o faam ngonka ka, maa ɗum addan en waɗde mbayliigaaji katojinaaɗi haa njetto-ɗen ƴellitaare duumiinde. »
Fenner noon, ko e ngolɗoo konngol tan nanngtii « ko idii hannde ɓurnoo », « sukaaɓe tokosɓe yonta men hannde o kawroyta ko e aduna caɗtuɗo no feewi ».
Firo : Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : slate.fr


text:
Kabaaru cakkitiiɗo : Jaaynde Faraysenaare wootere wiyeteende « Le Nouvel Observateur » (Ƴeew ɗoo) ina yaltini, e tonngoode mum 2475 ñalnde 12 abriil 2012, winndannde takkoore Sarkosi e Abdel Asiis wonde caggal dillere Tuwaareg en. Ndeen winndannde ina holliti wonde ko ɓe aanduɓe e ndeen feere, sibu mum yuumtude e ko ɓe njaakorinooka, so garditagol AQMI e njanngu mbaɗngu to rewo Mali nguu. Winndannde ndee ina holliti ngaanumma mawɗo keɓtiiɗo laamu Farayse, sabu gallugol feere sakkunoo wallitde MNLA rewrude e Abdel Asiis.
No geɗe ɗee njahri nii mbettii ɓe no feewi, sibu ɓe ɗamininoo ko maa ɓeen paddano ɓe AQMI, kono ko ko luulndii ɗum kewi, sibu ko AQMI jiimi e ko ina tolnoo e 90% e rewo Mali hannde. Yanti heen, ɓeen ina moofti haa hannde 14 oropnaaɓe ndahnoo, ɓe nganndanaaka hay huunde.
Winndannde ndee hollitii kadi wonde, caggal ko kewi Mali koo, kaayit gooto cuuɗanooɗo, mo kelle tati suurtiima. Oon kaayit ko mo sarwisaaji cunnagol Mali ndokkunoo Aamadu Tumaani Tuure e lewru feebariyee 2012. Tiitoonde kaayit oo ko : « Muritani e ballal mum cuuɗingal feewde e rebel Asawaad en ». Nde Aamadu Tumaani janngi mo, o anndi wonde ko o pewjanaaɗo. Sarwisaaji cunnagol ɗii alaa ko keddi, ɗi njeertinii mo e jokkondire tiiɗɗe hakkunde laamu Abdel Asiis e Tuwaareg en ummaniiɓe ƴettitde wolde. Ina faayaa wonde ndee dillere hesere wiyeteende Dillere Ngenndiire Ndimaagu Asawad (MNLA) ko ko heɓi « ballal kaɓirɗe » ummoraade e Nuwaasoot. Otooji tokoosi ndimndaama njogitaaje. Ɗuum yanti e kaɓirɗe doolnuɗe ummoriiɗe Libi … gila misilaaji e kanooji e morceeji ummoriiɗi e njogitaaje Kaddaafi, yanti e soldateeɓe waawɓe huutoraade ɗeen kaɓirɗe, hono teemedde tuwaareg Malinaaɓe wonnooɓe e konu Kaddaafi dogɓe toon gila e lewru sulyee 2011. Ko ko wiyetee koo tan : « ko tonngu daasi fof maa artir e koyɗe joom mum ».
————————
ATT a jaaraama. Haa abada ɓesngu Maali ina yettu maa. Haa bada afriknaaɓe ina njettu maa. Waɗi noon, ko aan waɗi Mali leydi kormaandi, ndi heewɓe njeeɓatnoo. Duuɓi 20 humpito demokaraasi jamyamo e lomlomtondiral e laamu rewrude e woote, weeɓaani e nder hirnaange Afrik, haa arti noon e leyɗe gonnooɗe e njiimaandi Farayse. Yo Alla yoɓe moƴƴere maa.
Hannde Aduna fof faamii ko haɗno maa jaɓde wonde kuutoragal Farayse e Sarkosi. Baabotonooɓe, ina cappanoo ownooɓe, ko hannde kay ɓe mbeli haɓde ! Ɓayri yimɓe fof ina ƴeewa ɓe, aɓe mberwa to Tummbuktu, to Gaawo, to Kidaal !!! Kono hannde laaɓii, ko kamɓe e rebel ngonndi, walla nii ko kamɓe ngemmbi ɓeen. Ɓe kaaldat-mi ɓee ina nganndi koye mum en, aduna oo fof kay ne ina anndi ɗum en. Kono, « ko woni e lahal kala maa juuɗe njiytu », nana yeeso men.
So artii e ɓee naskaaɓe, Aamadu Hayaa Sanogoo e yahdiiɓe mum, ɓayri ɓe njooɓtorino maa ko ɓuuɓde, e waasde dartaade rebel en, yooɗatnoo ko tawa hannde aɓe ngoni rewo, aɓe kaɓee, wonaa kay fooɗondireede laamu, e lelaade e les ɓuuɓri. Yo Alla yoɓ ɓe bonannde maɓɓe, sibu ko kamɓe tigi mbonni Mali.
Aamadu Tumaani Tuure yo Alla hebbin hono maa en e Afrik.
Muttaar


text:
Cumu kaawniingu, ngu iwdi kumpundi, ena owni beelol Wuro Juude Jaabi e nder falnde Podoor, diiwaan See Liiw (Saint Louis) to bannge rewo leydi Senegaal, tuggude e ñalnde altine 3 colte 2014. Jaayya oo fuɗɗii ko ñalawma altine. Ñalnde heen ko galleeji joy (galleeji 5) cumi. Nde galle gadiiɗo oo huɓɓi, yimɓe cikkatnoo woni sabaabu mum ko ŋakkere teylaare to bannge wonooɓe e kaatane ndefu walla urooɓe cuuɗi mum en.
Kono nde galle ɗiɗaɓo haa joyaɓo kuɓɓidi e nder ñalawma hee gooto, hakkillaaji paami wonde won ko jolti ko wonaa hoddiro meho. Juudenaaɓe mbaaldii ñalnde heen ko e sokla e faayre ɓurtunde haa Alla weeti. Weeti, duwawuuji e sadakeeji ngoni e fewjeede. mbele Alla ena riiwtana ɓe ooɗoo musiiba kadi haa galleeji sappo e goo (galleeji 11) goɗɗi ƴetti jeynge, heddii wuro feccii hakkunde haɓde e yaltinde kaake e ñippude ɗemɗe jeynge. Ñalawma tataɓo oo ne kadi galleeji jeegom(6) cumi e baawɗe Alla.
Nde balɗe tati ɗee timmi, cumu nguu dartii fotde balɗe 3 walla 4 kadi, ngu ɓamti. Ngu ɓamtiri ko galleeji 3. Nde kabaaru oo yanoyi e ardorde laamu Senegaal, Mawɗo leydi ndii nuli jaagorgal mum geɗe nderndere, waɗdi ɗum e otooji haa keewi kaake e nguura, ballal juudenaaɓe jaayyaaɓe ɓee. E ballal laamu waɗi ngal, ena heen capanɗe nay matalaa (40). Heen noogaas mbaɗi ko lelɗe ɗiɗi. Noogaas keddiiɗo oo ko ɗi lelnde wootere. Matalaaji ɗii ena ngondi e maaro, nebam, njuumam e kafe, ekn. Nde otooji ɗii naati wuro, payi ko to galle Joom-wuro. Ko toon balle ɗee fof njebbitoyaa. Ko matalaaji ɗii ngadii jippineede e mooftoyeede ɗoon e nder mangasin. E kaawisi Alla, matalaaji ɗii naatneede e huɓɓude ɗi fof woni gootum. Kannji fof ɗi kuɓɓi haa ɗi ngonti ndoondi, addunooɓe ɗi ena ndarii, njaltaani tawo galle saka njaha. Ko e jeese mum en ɗum waɗi. E ko ɓuri haawnaade heen kadi, gertogal ena woofinoo to nder mangasin too, jeynge laggii ko wonnoo to nder koo fof haa laaɓi haa heddii ɗo ngal hippinoo ɗoo e ɗo ɓoccooɗe ɗee ngonnoo ɗoo.
Cumu nguu ena jokki haa jooni. Haa e ooɗoo ñalawma hannde mo ngon-ɗen, ñalluɗo 18 lewru siilo, galle gooto kadi sumii. Ko galle biyeteeɗo Demmba Maymuuna. Kala nde galle sumi e wuro ngoo, oon galle sumat. E teskaade tan won galleeji cumii laabi keewɗi ko jaayyaa oo fuɗɗii koo.
Hannde oo, gure rewo e worgo ɗee fof ndillii, nana mbaɗa balle gila e kaalis nguura, comci haa e mbeertateeri, kono Juudenaaɓe ena ngondi e faayre mawnde tawo nde tawnoo, jaayyaa oo fof e mawnude e saraade, asli makko ena niɓɓiɗiri ɓe tawo no feewi. Ko ɗum waɗi, hankadi, alaa jiɗɗo wonde nder huɓeere walla lelaade e matalaa, Alla e owre.
Gelongal Fuuta lollirɗo, Njaay Saydu Aamadu


text:
Ko Adii fof alaa e sago ngannden holi oon Namruuja ? e holtoo jeyaa ? Namruuja ko laamɗo canndollinɗo wonnoo; innde nde noon ittaa ko e muunteewel ina wiyee cewngu, ngam Arabeeɓe mbiyata cewngu ko Namru. ɗum en kaaliino ɗum e daartol Annabi Ibraahiima (JKM).
Hono winndiyanke Saalabi wiyi : “Namruuja ko neɗɗo canndolinɗo wonnoo, ndeen bewre rewi haa o waɗti wiyde hoore makko koo geno potɗo reweede, gaa Geno toowɗo o.” Namruuja jeyaa ko to leydi Iraak. Laatiima Namruuja ina joginoo koobe kaŋŋe baɗeteeɗe e daande e juuɗe no cakka walla medda nih, ɗeeɗoon geɗe noon o yeeyataa ɗum hay gooto so wonaa sujjanooɓe mo. Ngam kanko Namruuja, so tawii neɗɗo arii e makko, ɓe calmondirtaa so wonaa sujjana mo, wiya mo : “aan joom-am”. Waɗi dumunna gooto heege waɗi e nder leydi ɗo Annabi Ibraahiima woni ndii, Annabi Ibraahiima ƴetti daabaaji mum yehi ina jiggoyoo to leydi Namruuja too. Nde o yettii toon, yimɓe ɓee kuli yeeyde mo nguura, ɓe mbiyi : so wonaa o yaha to Namruuja, o naamndoo ɗum haa jaɓa. O fokkiti o yehi to Namruuja, nde o yettii tan, o salmini ɗum, Namruuja ɓamti gite mum ndaari mo, heɓtini mo, salii jaabaade mo. O refti heen ɗimmol, o salii jaabaade mo. Caggal ɗuum, Namruuja wiyi mo : “ibraahiim, aan, aɗa anndi mi ?” Ibraahiim wiyi mo : “ahaa kay”. O wiyi : “ holi miin ? ” Ibraahiim wiyi mo : “ aan ko a maccuɗo geno no yimɓe fof nih ”. O wiyi : “ hol ko ko haɗ maa sujjande mi ?” Ibraahiim wiyi mo : “ aan, a haandaani e sujjaneede, miin mi sujjantaa so wonaa joom am potɗo reweede oo. ” Namruuja wiyi mo : “ holi joome potɗo reweede ko wonaa miin ?” Ibraahiim wiyi mo : “ ɗuum en caftii haaldude ɗuum ko wonaa hannde, etee aɗa foti anndude ko geno gooto bajjo mo alaa denndidiiɗo foti reweede, ngam ko kañum woni guurnoowo woni baroowo. ” Nde Namruuja nani ɗum tan, o heɓɓitii o wiyi : “ miin ne kay mbiɗo wuurna mbiɗo wara ”. Simoore nagge kaawise: 258. Ɗoon e ɗoon Namruuja noddi worɓe ɗiɗo, ɓeen alaa ko woni golle mum en so wonaa warde, o noddi ɗoon worɓe ɗiɗo kadi fotnooɓe wareedee, o yamiri yo ɓe mbar heen gooto, ɓe ngoppa heen gooto. Ɓe mbari heen gooto, ɓe ngoppi heen ngooto. Kanko Namruuja o wiyi : “ Ibraahiim, wonaa kam a yiyii no mbay-mi ? A anndii jooni mbiɗo wuurna, mbiɗo wara ”. E konngol Geno toowɗo oo, “ Geno ina itta naannge fuɗnaange nawta ɗum hirnaange, ina yooɗna oon jedduɗo ɗum kono geno feewnataa leñol tooñooɓe ”. simoore nagge, kaawise: 258. Ko ndeen Namruuja ƴetti pellital warde Geno Ibraahiim (JKM).
Caggal ɗuum, o yamiri yo o fuftorde mahe. Hono Kaaba el-Ahbaari wiyi : “ njuuteendi ndeenɗoon fuftorde ina tolnoo e kilometeruuji tati ”. Refti heen ko biyateeɗo Amdiyu wiyi : “ laatiima ɗum mahaa ko e nder leydi Iraak, nokku ina wiyee Baabilon, caggal ɗuum, Namruuja nehi dute tati, o nehiri ɗum en ñaamde teewu e sanngara, haa ɗe ndañi semmbe. Caggal ɗumɗoon, o feewni kees leɗɗe o waɗani ɗum damuɗe, damel dow, damal les, refti heen o haɓɓi ɗum e koyɗe dute ɗee, o acci haa ɗe keyɗi, o ƴetti teewu o liggi ɗum e sawru, o waɗi ɗum e dow kees oo. Caggal ɗuum, kanko Namruuja o naati to nder kees oo, omo jogii laañal e kure mum tati, o ƴetti jaagorgal makko ngal o ɓuri hoolaade, o naatni ɗum e nder kees hee yo wonndu e makko to nder kees too. Caggal ɗuum kadi, o udditani dute ɗee teewu nguu haa ɗaminoo, caggal ɗuum seeɗa tan, o wiyi jaagorgal makko ngal yo udditan mo damal dow ngal. Oon udditi, o ndaari Asamaan, o tawi ɗum ina wayi no wonirnoo hay huunde alaa ko waylii heen, oon kadi udditani mo damal les ngal, o ndaari les o tawi ɗum ina wayi no fuftorde nih, e nder ɗum o yiyi kaaƴe ɗee ina mbayi mo no cuurki nih, o uddi damuɗe ɗiɗi ɗee fof. Refti heen caggal dumunna seeɗa, tawi dute ɗe ɗeɓii halkaade heege ngam yiyde ko njiɗi etee keɓataa, o udditi baafe ɗiɗi ɗee fof, o werlii gite makko dow o ndaari, o tawi Asamaan oo ina niɓɓiɗi, o ndaari les kadi, o tawi ina niɓɓiɗi, o ŋabbi dow tan, haa Malayka noddi mo, wiyi mo : “ hol to paya-ɗaa, aan gaño Geno oo ?” Namruuja woni e ndaarde ko noddata ɗum koo, haa o tawi ko Geno Joom leydi e Asamaan noddata ɗum, o ruttii o ƴetti laañal makko o fawi heen kural, o huccini ɗum e Asamaan, o timpii ɗum feewde dow Asamaan e nder weeyo ngo alaa ɗo haaɗi, o rewni kural ngal gite haa ngal wirnii gite makko ko ina tolnoo e waktu ngal arti ngal yani sara makko e ngal moddi ƴiiƴam. O fayi e maggal, o hocci ngal, o yiyi ƴiiƴam ɗam, o weltii heen sanne. O wiyi jaagorgal makko ngal : “ mi warii Alla gonɗo to Asamaan oo ”.
Hono nganndo biyeteeɗo Ikrama wiyi: “ ko liingu ngonngu to hakkunde Asamaan e leydi nanngi kural ngal, moddini ɗum ƴiiƴam, o sikki kural ngal memii Geno Ibrahiim (JKM).” Kono ko Alla waɗiri noon, haa ɓeydoo leeptude mo.
Hono biyateeɗo Asiis wiyi : “ ko ɗum tagi Namruuja seraani kala nde yehi dow kees mum, Malayka o noddat mo wiya mo “ aan gaño Alla oo, hol to paya-ɗaa, mate a anndaa hakkunde maa e Asamaan ko teemedde joy hitaande yahratee ? ” Heen gootol Maleyka o wulli e nder wulaango ngo jaagorgal makko ngal o wonndi ngal maayi heen. Caggal ɗuum, Jibriil (JKM), fiyii wooto e bibje mum e kees mo ɓe ngoni oo, kees o yani e nder maayo, etee Namruuja ina nder kees hee, bempeƴƴe nduñi ɗum haa dow leydi njoorndi, Namruuja yalti ina wonndi e kulol, e nder kuol ngol waare ndee ko ɓaleere wonnoo, nde ranwiti nde wiyi tal, alla e kulol. Ndeen koreeji makko njiyii mo, ɓe mbayi no nefooɓe mo nih, ngam no o wayi nih ina haaɓnii, ɓe ɗeɓaani jaɓde ko kanko woni Namruuja ngam no o waylorii nih. Geno toowɗo oo, waɗi henndu mobbooru boomooru, maɓɓi ɗum e nder leñol maɓɓe ngol, e nder nduunɗoon henndu kadi, Geno waɗdi heen ɓowɗi maayo maɓɓe ngoo fof, ɗi naati e nder gudde kine maɓɓe, ɗi ñaami ngaandi koye maɓɓe, alaa ko ɗi ngoppi e maɓɓe, gila e comci haa heɓi wutteeji maɓɓe jamɗe, ɗum fof ɗi laggii haa laaɓi. Ko nih koreeji Namruuja fof kalkori haa laaɓi, haa heddii kañum gooto e cuuɗi goɗɗi ɗi ngonaa suudu maɓɓe nduu. Hono biyateeɗo Saalabi wiyi : “ nduun ɗoon henndu mobbooru boomooru, Geno waɗti ɗum ko ndu henndu heertinndu ngam ɓuri waɗande caɗeele tan ko yimɓe jeyaaɓe e nder hinnde walla suudu Namruuja en, hay sinno cuuɗi goɗɗi ina ngoodi e nder leydi maɓɓe ndii, henndu ndu waɗaani ɗum en hay huunde ”. Ko ɗum addani yimɓe ɓee anndude henndu nduu, ko ndu nelaandu feewde e Namruuja e suudu mum en. Ko addani Geno wiyde e nder Ɓuraana tedduɗo oo, “ mbildi fukkaama e dow maɓɓe ”. Simoore pooƴndam, kaawise26. Caggal ɗuum, Namruuja noddi Annabi Ibraahiim haa ari, o wiyi ɗum : “ haalan joome yo tello e dow leydi hee, mi haɓa e makko so omo suusi ” Ɗuum ko aada mo laamɓe ngaadorii so noddondirde kaɓa. Geno wahyii feewde e Annabi Ibraahiim, yo wiyi Namruuja yo suɓo hol e tagooje ɗee ɓurnde famɗude, nde o ɓuri suɓaade mi nelda mo ɗum. O suɓii ɓowngu, waɗi noon ko ɓowngu ñaamata ko laawol gootol, caggal ɗuum maaya. Refti heen Annabi Ibraahiim wiyi yo o renndin denndaangal koninkooɓe makko ɗo mbaawi wonde fof, o ɓoorna ɗum en comci jamɗe ngam haɓde e ooɗoo koninke, ɗum woni ɓowngu nguu, etee ina jeyaa e ko ɓuri famɗude e koninkooɓe Geno. Namruuja noddi denndaangal koninkooɓe mum, ko ina heewa boowal kilomeeteruuji tati. Hono Asiis winndiyanke gooto wiyi : “ ngaal ɗoon boowal wonnoo ko e leydi Kuufa, ndeen foodoore ndee yontii, Geno yaltini denndaangal ɓowɗi maayo wonnoongon ɗoon ngoo kadi, Alla yamiri ɗi yo ɗi njan e dow konuuli Namruuja, yo ɗi naat e gudde kune maɓɓe, ɗi njuuroo e dow cawɗi gite maɓɓe, ɗi ngona e ñaamde. Geno yamiri yo ɗi caro, ɗi caakoo e nder maɓɓe, ɗi ñaama ɓalli maɓɓe, hay comci maɓɓe jamɗe hoto ɗi ngoppu, hay silameeje maɓɓe hoto ɗi ngoppu, so wonaa tawa ko ƴiye ɗee. Ɗi ñaami ɓe kamɓe kala hay huunde alaa ko heddii e maɓɓe so wonaa ƴiye. Ko nih ɓe kalkorii kamɓe fof haa heddii Namruuja. Caggal ɗuum, Geno toowɗo oo neli ɓowngu ɓurngu famɗude e ɓowɗi, ngu wibjo wooto, o neli ɗum to Namruuja. Nde ngu yettii tan, ngu sorkii e nder hinere makko, ngu ŋabbi to dow ngaandi hoore makko, ngu woni e soññude e ngu ruɓa, nde yahi haa juuti ngu fooli mo, o ñittii, o haaktii, alaa fof ko o waɗaani haa ɗum hoyba, o ronki, so wonaa ina ɓeydoo ñalnde kala. Wiyaama ɓowngu nguu duumiima e nder hoore ndee ko ina tolnoo e capanɗe nay hitaande. Kala nde ngu dilli to nder hoore too, o wonata ko e sippirde e hoore makko haa o faɗɗoo, caggal ɗuum, o yiyti kala nde ngu dilli to nder hoore too o noddata ko sukaaɓe yoo piy mo paɗe e dow hoore ndee, waɗti so ɓe mbaɗii noon tan, ɓowngu nguu deeƴa, nde o fuɗɗoo dañde jam. Waɗi sahaa gooto ɓowngu nguu laawii to nder hoore too, o giddi o wayi no kaangaaɗo nih. O noddi suka gorko gooto ina liggatonoo e nder galle makko, o yamiri ɗum yo fiyan mo hoore ndee. Oon ne waɗi piggal kaaɓanɗo neɗɗo, ƴetti haayre mawnde, denki ɗum e dow hoore ndee, hoore nde fusi, ƴiiƴam e ngaandi mbaddi sooblee, o maayi. Ɗoon e ɗoon ɓowngu nguu yalti ina wayi no sonndu nih e ndu haala e kattanɗe geno, e ndu wiya : “ ko hono nih gaño Geno yoɓirtee ”. Ko ɗum waɗi annduɓe ɓee mbiyi, Namruuja no wayi heewde doole nih fof, Alla wardi ɗum ko tagoore ɓurnde famɗude e tagooje mum, so ɓonngu warde ɗum kañum e konuuli mum fof. Geno toowɗo o wiyi: “ hay gooto anndaa konuuli joome so wonaa Alla ” simoore, tuɗɗiiɗo, kaawise: 31 Banndiraaɓe ko ɗoo daartol maayde Ibraahiim (JKM) haaɗi.
Daartol maayde Ibraahiim (JKM)
Hono biyateeɗo Kaaba El- Ahbaari wiyi : waɗii sahaa gooto, Annabi Ibraahiim, (JKM) yalti galle mum ina yiiloyoo hoɓɓe, omo darii e nokku tan, haa Malayka maayde wirtii mo ɗoon ina wonti mbaadi gorko nayeejo. O salmini Annabi Ibraahiim. Annabi Ibraahiim jaabtii, wiyi mo : “ hono mbiyete ɗaa ?” O wiyi : “ jahoowo laawol mum ”. Annabi Ibraahiim nanngi e juuɗe makko, nawi mo galle mum. Ndeen ɓe njettiima tan, faami ooɗoo ko Malayka maayde, woni e woyde, ɓooyaani mum tan, Ishaaga naati galle tawi yummum, hono Saaratu ina woya, kañum ne woni e woyde. Waɗi noon, nde Annabi Ibraahiim naatni mo galle tan, yalti galle oo, caggal ɗuum Malayka maayde nde yiyii bojji maɓɓe ɗii, kañum ne yalti. Nde yehi haa ɓooyi seeɗa, Annabi Ibraahiim arti. Ndeen o artii, o tawtaani ɗoon koɗo makko oo, o tikkani Saarata e Ishaaga, o wiyi ɓe, on ndewii woyde e yeeso koɗo am, haa koɗo yehii, ɗum wonaa huunde moƴƴere. Laatiima Annabi Ibraahiim ina jogii galle ɗo o rewata Alla, o yalti o fayi toon omo yiɗi juulde. O naati tan, haa o tawi koɗo ina jooɗii nder, o wiyi ɗum : “ aan kam, mo naatnu maa nder gaa tawa wonaa miin yamiri ?” Koɗo oo wiyi mo : “ Ibraahiima hoto janfo mi, miin ko mi Malayka maayde ”. Annabi Ibraahim (JKM) wiyi mo : “ so tawii ko a Malayka maayde, yo wood ko kollu-ɗaa mi huunde e kaawisaaji seeɗa? ” Malayka maayde o wiyi mo : “ ruŋto seeɗa ”. O ruŋtii, o artiri yeeso makko tan, haa o yiyi no oon ittirta pittaali Annabaaɓe e nelaaɓe e goongɗinɓe Geno. Kanko Annabi Ibraahiim o weltii heen sanne. O wiyi kadi Ibraahiima : “ ruŋto mi hoolu maa goɗɗum ”. Annabi Ibraahiim ruŋtii seeɗa kadi, artiri yeeso mum, haa yiyi no Geno ittirta pitttaali naafigeeɓe e heefereeɓe no wayi saɗtude. Ko ɗoon noon hankadi Annabi Ibraahiim fuɗɗii hulde e haaweede. Caggal ɗuum, Malayka maayde yehi woppi ɗoon Annabi Ibraahima (JKM), haa woni ndumunna juutɗo seeɗa. Waɗi dumunna kadi Annabi Ibraahiima yalti galle mum en ina ɗaɓɓa koɗo haa o hawri e nayeejo gooto, o nanngi e junngo mum, o nawi ɗum to nder galle makko, o naatni ɗum nder galle. Nde ɓe naati o renndini geɗe keewɗe, ko wayi no geɗe ñaameteeɗe, reseŋaaji, e ɓiɓɓe lekɗe goɗɗe ñaameteeɗe, o joowi ɗum e yeeso koɗo oo, haa o yiyi koɗo ina ƴetta resee oo, ina itta guri ɗii ina weddoo, ina ɓiɗa ndiyam resee ɗam ina renndina ina waɗa heen junngo mum ƴetta mooma e waare mum. Ɗum haawi Annabi Ibraahiima no feewi. Caggal ɗuum Annabi Ibraahiima wiyi koɗo o : “ eehey maa mawɗo, aan kam no duuɓi maa poti ?” Koɗo oo wiyi mo: “duuɓi am ko nanngam e nanngam hitaande.” Ndekete yoo ko kanko e koɗo oo poti duuɓi. Annabi Ibraahiima anndi hankadi naywii okkos, heddinoo e mum tan ko sutura, ɗum woni cellal. Ko ɗoon Annabi Ibraahiima felliti yiɗde maayde. Annabi Ibraahiima ñaagii joomi mum, o wiyi : “ eehey maa Geno moƴƴo, tedduɗo, waɗ feere nduttaa mi to maa gila mi naywaani haa ɓura ɗoo ”. Ko Annabi Ibraahiima noon woni gadiiɗo e Annabaaɓe naamndaade maayde. Ɗoon e ɗoon Malayka maayde ɓadtii mo, wiyi mo “ aan Annabi, hol no njiɗir-ɗaa maayde ?” Annnabi Ibraahiima wiyi mo : “ njiɗ -mi ko so aɗa wara mi, yo a waar am tawa mbiɗo juula mbiɗo sujja.” Ko ɗum waɗi Malayka maayde itti fittaandu makko ko tawi omo sujja. Ko hono nih Annabi Ibraahiima ruttorii e joomi mum. Kono annduɓe ina luurondiri e duuɓi nguurndam Annabi Ibraahiima. Won heen mbiyi duuɓi nguurndam makko ko teemedere e capanɗe jeeɗiɗi e joy (175), won heen kadi mbiyi ko o wuurii duuɓi teemedde ɗiɗi hitaande walla ɓura, ko Geno tan anndi ɗuum. Kono kadi won wiyɓe : “ Jom suudu makko Saarata maayri ko duuɓi teemedere e noogaas e jeeɗiɗi, etee nde oon maayi ndee, o wuuri duuɓi keewɗi caggal mum, ko kanko soodani ɗum maggo ɗo ubbaa, o ubbi ɗum nder heen, ɗum noon ko to leydi Kinaan, nokku ina wiyee Hibruun, hay nde o maayi ndee kadi, kanko Annabi Ibraahiima ko ɗoon o ubbaa.”
Jibriil Muusaa Joop Tel : 46 56 51 10/ 22 23 13 19


text:
Terɗe Catal Bababe ndenndii e batu kuɓtidinngu ñalnde 3 saawiyee 2013 e gardagol Musiɗɗo Mammadu Maamuudu Baal tergal yiilirde Ngenndi kam e Umar Mammadu Baal ganndiraaɗo Eliman, kalfinaaɗo eɓɓooji faggudu catal ngal. Yimɓe heewɓe tawtoraama joɗnde ndee. Ginol golle wonnoo ko :
- Anndinnde catal ngal
- Toɗɗago yiilirde hesere
- Geɗe cariiɗe.
Musiɗɗo Mammadu Maamuudu Baal udditii batu nguu, jubbi e ngonka catal ngal. O anndini yimɓe ɓee darnde Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani haa teeŋti e paandaale mum 4 :
- ɓamtude pinal Muritaninaaɓe haa teeŋti e ngal fulɓe;
- haɓde e humambinnaagu;
- huutoraade ɗemngal pulaar e denndaangal geɗe nguurndam
- ɗaɓɓude ngalu.
Caggal ɗuum musiɗɗo Umar Mammadu Baal gandiraaɗo Elimaan, waɗii jubbannde e daartol catal Baabaɓe gila sosaa haa hannde. Caggal ɗum gostondiral waɗaa, yimɓe ɓee fof nanondiri e ndee yiilirde aroore.
Catal ngal kadi inniraa catal Abuu Usmaan Bah
Hooreeɓe teddungal :
- Lih Mammadu Bookara
- Baal Umar Hammaat
- Sal Sita
- Bah Abdullaay Usmaan
Hooreejo Catal : Lih Mammadu Sileymaan
Cukko Hooreejo : Bah Mariam Abuu
Koolaaɗo Kuuɓal : Jah Ibraahiima Usmaan
Kalfinaaɗo ngalu : Bah Khadjettu Kaasum Aali
Kalfinaaɗo Jaŋde : Bah Faatimata Abdullaay
Kalfinaaɗo pinal : Siidi Yero Dem
Kalfinaaɗo kumpital e jokkondiral : Miikaayiilu Haaruuna Bah
Kalfinaaɗo juɓɓingol : Binta Mammadu Aan
Kalfinaaɗo eɓɓooji : Umar Mammadu Baal
Goomu Horo ngalu :
- Hooreejo : Mariyam Abdullaay Sal
- Gollodiiɗo : Sal Sahnuun Alasan


text:
Aljumaa 16 saawiyee, laawaare mawnde waɗii e huunde e leyɗe juulɓe. Yo won to Niiseer, ɗo seppo ngoo waɗi maayɓe sappo e capanɗe gaañiiɗo, nokkuuji kerecee en njanaa, nduppaa, walla to Ammaan (Jordaani), to Alsee, to Karasi (Pakistaan), to Mali, Senegaal, e Muritani, e leyɗe goɗɗe, daande ko wootere : « min ngonaa Charlie ».
Hol ko findini seyɗaane kadi ? Findini seyɗaane kadi ko warngo jaaynooɓe 8 jaaynde “Charlie Hebdo” e nayo woɗɓe, to Pari ñalnde 7 saawiyee 2015, ñalnde tonngoode mum 1 177 fotnoo yaltude ndee. Felli ɓe, wari ɓe, ko mawniraaɗo e miñiraaɗo wiyeteeɓe Kuwaashi (Kouachi), jaahidiin en seɓɓitiiɓe. Sappo e go’o neɗɗo kadi ngaañiima heen. Sanndarmori wari ɓe kamɓe ne ñalnde 9 saawiyee to worgo Pari. E oon sahaa gooto, biyeteeɗo Amedi Kulibaali (Amedy Coulibaly) kam ne yahri bannge mum, wari polisee debbo ñalnde 8 saawiyee, caggal ɗum honi (jooki) yimɓe heewɓe nder jehre, wari toon kadi yahuud en nayo, hade polis fellude ɗum, wari ɗum ñalnde 9 saawiyee ndee, hojomaaji seeɗa caggal nde ɓeya pellaa.
Warngo jaaynooɓe ɓee waɗii dillere mawnde no feewi e nder winndere ndee. Seppooji keewɗi njuɓɓinaama nder Farayse e leyɗe goɗɗe. Fotde capanɗe nayo e nayo hooreejo (44) leydi tawtoraama seppo mawngo, inniraango “seppo rippoobilik”, yuɓɓinaango ñalnde 11 saawiyee 2015 to Pari, e gardagol hooreejo leydi Farayse, hono François Hollande. Ko ina ɓura miliyoŋaaji nay neɗɗo ceppii ñalnde heen to Farayse, tawi heen miliyoŋ e feccere ko Pari tan. Ko ardiiɓe leydi Amerik tan kattaa heen, hay so tawii noon, Kuuɓal Dowla biyeteengal John Kerry arii Pari ñalnde 16 saawiyee ngam duwanaade Farayse.
Kamɓe ɓeeɗoo ownooɓe, ɓe mbiyi, caggal nde ɓe pelli jaaynooɓe ɓee : “min njoftaniima nulaaɗo !” Waɗi noon ko “Charlie-Hebdo” won ko sakkunoo, sibu nde ƴettitiino e hitaande 2006, nate nulaaɗo Muhammad (mo jam e kisal ngoni e mum oo) ɗe jaaynde wootere ina wiyee “Jyllands-Posten” yaltinnoo to leydi Danemarke. Charlie-Hebdo yadhii nii e Fedde Juulɓe Farayse ñaawoore sabu ɗuum. Gila ndeen, “jaahidiin” en ɓee ko sappinooɓe maa mbar ɓe.
Ɗum fof e waade noon, haɗaani aduna oo fof ñiŋde ngoo warngo, haa teeŋti noon e juulɓe Farayse, sabu mum en luulndaande kala warhoore, e “sabu anndude Lislaam wondaani e kala warhoore aadee, e anndude kadi geɗe baaɗe nii ko bonnooje diine Lislaam, kono ngonaa cemmbinooje ɗum”. Ina woodi noon kadi juulɓe heewɓe wiyɓe “aɓe kaandi heen, sibu ko kamɓe cakki”, tee, Pulaar wiyi “cakkuɗo anndaa ko fawantee”.
Kono noon, ko ɗum ngaanumma e caɗeele mawɗe wonande juulɓe wonɓe to Farayse, sibu gaa gaa jooɗtoriɗgol golle ɗee, seɓɓitiiɓe añamngureeɓe heewɓe, walla añɓe diine Lislaam, ndañii kadi hujja no mbonnitiri ɗum e no njooforii juulɓe. Ardiiɓe diine Lislaam to Farayse ina paami ɗuum no feewi, dariiɓe e wiyde juulɓe “hoto ndeƴƴu”, sibu so “ɓe ndeƴƴii, ɓe mbiyetee ko kamɓe e warkoyeeɓe ɓee ngondi”. Ko Almaami jumaa Bordoo, hono Taarek Ubru (Tareq Oubrou) wiyi noon (aljumaa 9/01/2015). O wiyi kadi, ko waɗi koo “ko kaaɗi”, ko gollal “juulɓe ɗiɗo majjuɓe, ɓe cellaani”. Ko ɓe “majjuɓe” sibu “tinndinooje nulaaɗo Alla (mjkm) ina luulndii wasre”, tee “nate Charlie Hebdoo ɗee njonaani hujja waɗde golle baaɗe nii bonde”. O wiyi “nelaaɗo tooñaama e nguurndam mum, jalkitaama, kono o yoftorii ko jalkitde ɓeen. So on njiɗaa o natee, natee onon ne. So tawii ko miijo, njoftoro-ɗee miijo. Nulaaɗo (MJKM) ko muñɗo. O riddaama duuɓi 20, kono haɗaani mo yaafaade. Ko mawɓe tan mbaawi yaafaade, nulaaɗo ko Mawɗo”. E wiyde makko “ɓee warkoyeeɓe yoorɓe ɓerɗe konii diine men, ɓe ndahii diine men, hoto ndeƴƴen”. Ko hono ɗuum kadi ganndo gooto, juulɗo, tuugneteeɗo ko faati e Lislaam, ina wiyee Muhammad Tahir-ul-Qadri, saaktiri ñaawoore (fatwa) : “golle ɓee wartiiɓe naworaani Lislaam, tee ɓe ngonataa abada sahodinɓe sibu ɓe njogori ko saasde nder jaynge… tee golle maɓɓe ngonataa abada jihaadi”. Hoohooɓe diine heewɓe kadi kaalii ko wayi noon, kollitii sunaare mum en e ko kewi koo. Won heen nii njahii haa Pari tawtoreede seppo mawngo ngoo, ko wayi no laamɗo Kataar, hooreejo Palestiin, Senegaal, Mali, Niiseer ekn. Hay wiyeteeɓe ko seɓɓitiiɓe, ko nanndi e koohoowo “Hizbullaa”, biyeteeɗo Hasan Nasrallaah ñiŋii warkoyeeɓe ɓee, wiyi “golle ownooɓe ɓee, ɓuri nate Charlie-Hebdoo bonde e diine Lislaam”.
En paamii tan, juulɓe njiytaaki koye mum en e “ɗee golle bonɗe”. Ɓe kiisii boom ko ɗe golle “añɓe diine”. Yanti heen ɓe mbaraama heen no heddiiɓe ɓee fof nii, sibu polisee biyeteeɗo Ahmed Merabet oo, baraaɗo heen oo, ko juulɗo. Laasana Baccili, daɗnduɗo yahuud en heewɓe oo, ko juulɗo.
Kono ɗumɗoo fof haɗaani jaaynde Charlie-Hebdo fellitde ummitoraade Nulaaɗo (MJKM) e waɗde ko ina metta juulɓe fof, so natal e ŋaro tonngoode mum arwannde caggal oo musiiba. Haa ko yahnooɓe duwanaade Farayse kersiti heen, yeru, to Senegaal, Makki Sal wattini ko haɗde jaaynde ndee naatde leydi mum.
Ko faati e ɗuum, darnde ardiiɓe leydi Farayse laaɓaani no feewi, sibu e miijo maɓɓe, Charlie-Hebdo alaa ko waɗi, so wonaa naftoraade “wellitaare haala”, kono, nde heewɓe ina njooɓtoriiɓe wuuraade. Sibu, nde biyeteeɗo “Dieudonné” wiyi wiyetee ko “Charlie Kulibali”, ñaawoore leydi ndii joopii mo, wiyi o woni ko e “semmbinde warhoore”; mate kanko o jogaaki hake e “wellitaare haala”? Kadi, sinno ko diine yahuud en memanoo, maa ɓe ngullu kamɓe fof wonde ko “ngañgu yahuud en” (antisémitisme), kono ɓayri ko tooñannge faade e juulɓe, ɓe mbiyi ko “wellitaare haala” (liberté d’expression) ! Ndaw ko haawnii.
Wonande juulɓe, “ko yawaare e tooñannge ”. Hay pape François (gardiiɗo diine kerecee en) ko hono ɗuum haali, so « yimɓe potaani urmbitde haala, potaani ƴattaade diineeji woɗɓe, potaani jalkitde ɗum en ». So en ƴeewii, ɓuri hakindaade e reentaade ko jaayɗe leyɗe Engeleeje (Amerik, Angalteer …). Ina e miijo yoga e jaayɗe Amerik ɗee nii, darnde leydi Farayse ndee ina soomi naafigaagal. Ko wonaa ɗuum, en njiyii binndanɗe keewɗe ina kaala ko faati e dagagol natde nulaaɗo. Hay so tawii, e wiyde maɓɓe, « alaa ɗo ɗum haalaa e Quraana walla e hadisaaji », ittataa juulɓe ina calii ɗuum hannde, sibu ina laaɓti ɗum wontii tooñannge. Yoga e Faraysenaaɓe boom, mbiyi ko yo « jaayɗe ɗee kormo diineeji ɗii, kormoo dewe yimɓe fof ».
Moƴƴi e wellitaare noon ko jogoo ɗo haaɗi, so wonaa ɗuum, wontata ko « wel maa kaalaa », ɗuum noon, hay gooto anndaa ko jibinta, sibu ɗemɗe potaani njuuteendi e mbeleendi. So aɗe mbaɗi mudde, aɗe mbaɗi ɗeeɗooje, baklotooɗe ngonta boɗle e njogitaaje barooje.
Jaayɗe hirnaange e nate nelaaɗo
Fuɗɗi ngee toññannge ko jaaynde wiyeteende Jyllands-Posten to Danemarke ñalnde 30 settaambar 2005. E oon sahaa, juulɓe ndiin leydi ndillii, ceppi, ɗaɓɓiri jaaynde ndee yaafnotoo. Caggal ɗuum jaaynde wiyeteende Al Fajr to Misra ƴettiti ɗe e lewru koorka, kono hay gooto ɗojjaani, wonaa hilifaaɓe diine, wonaa hoohooɓe politik. E lewru noowammbar jaaynde Danemarke woɗnde yaltini kadi nate goɗɗe nulaaɗo Muhammad (mo jam e kisal ngoni e mum oo). Ñalnde 15 noowammbar jaaynde wootere to Pakistaan habri wonde gooto e hoohooɓe fedde wiyeteende Jamaat-e-Islaami ina joganii kala barɗo gooto e natooɓe ɓee miliyoŋaaji tati ugiyya.
Darorɗe saawiyee 2006 jaayɗe keewɗe to Suede ɓamti nate ɗee, caakti ɗum en. Ñalnde 24 saawiyee 2006 laamu Makka seyfiti golle jaayɗe ɗee, nodditi jooɗaninooɗo ɗum to Danemarke, ɗaɓɓiri yimɓe mum nde ngeddata kala geɗe ummoriiɗe toon. Ñalnde 27 saawiyee Kuwoyt rewi heen. Ko ñalnde 1 feebariyee 2006, jaayɗe leydi Farayse naati heen. Ko France-soir fof idii saaktude 12 natal, kono mawɗo jaaynde oo riiwaa. Rewi heen huunde e jaayɗe to Almaañ, to Itaali, to Espaañ, to Pays-Bas… 2 feebariyee goomuuji jogitiiɗi to Palestiin cappii yande e hirnaangenaaɓe wonɓe to Gasaa e Sisjordaani. Norwees uddi joɗnde mum to Palestiin. Ñalnde 3 e 4 feebariyee 2006, seppooji njuɓɓinaa e nder leyɗe juulɓe : Muritani, Turki, Libaan, Palestiin, Irak, Pakistaan, e Inndonoosi, Siiri, Angalteer, Jibuti, libaan ñalnde 5 feebariyee, Afganistaan .. Leyɗe tuubakooɓe ñiŋi seppooji ɗii, sibu yoga heen njoopii, walla njani ko e nokkuuji leyɗe hirnaange …
Ko ñalnde 8 feebariyee Charlie-Hebdo felliti yaltinde nate ɗee. E oon sahaa winndere ndee kala yerɓii, tee ɗum wayti ko no hare hakkunde leyɗe juulɓe e leyɗe hirnaange. Ñalnde 9 feebariyee, jaaynde Danemark fuɗɗunoonde bone ndee yaafnii juulɓe. Ñalnde 2 marse 2006, jaaynde Le Monde hiisiima 143 jaaynde nder 56 leydi yaltinnde nate nulaaɗo (MJKM), kono alaa e jaayɗe Amerik mawɗe ɗee ƴettitnde nate ɗee. To Farayse Charlie Hebdo rokkaa goonga dow Diiso dewe to Farayse yiɗnoongo waɗde feere mbele jaaynde ndee ina haɗtee, uddee.
Eɗen teskii noon ndeen jaaynde fuɗɗunoonde nate ɗee, hono Jyllands-Posten, e ngolɗoo laawol, jaɓaani walla hulii ƴettitde nate Charlie Hebdo ɗee.
Bookara Aamadu Bah


text:
Kamaruun ko leydi ndi bannge e mum jeyaa e Afrik hakkundeejo, bannge goɗɗo oo e Afrik hirnaange. Heedi ndi bannge hirnaange ko Niiseriyaa e geec Atalantik, bannge worgo ko Gine ekaatoriyaal e Gabon e Konngo, bannge fuɗnaange ko Santarafrik e Caad e bannge rewo ko weendu Caad. Wertallo mayri ko 475 442 km2, keeweendi yimɓe mayri ko hedde 19 miliyoŋ aadee. Laamorgo mayri wiyetee ko Yaawunnde.
Kamaruun ko leydi ndi bannge e mum jeyaa e Afrik hakkundeejo, bannge goɗɗo oo e Afrik hirnaange. Heedi ndi bannge hirnaange ko Niiseriyaa e geec Atalantik, bannge worgo ko Gine ekaatoriyaal e Gabon e Konngo, bannge fuɗnaange ko Santarafrik e Caad e bannge rewo ko weendu Caad. Wertallo mayri ko 475 442 km2, keeweendi yimɓe mayri ko hedde 19 miliyoŋ aadee. Laamorgo mayri wiyetee ko Yaawunnde.
Idinoo halfude ndi ko Almaañ, kono, caggal wolde adunaare adannde, Farayse e Angalteer kalfinaa ndi. Bannge gonnooɗo e njiimaandi Farayse oo, heɓi ndimaagu mum ñalnde 1 saawiyee 1960, wiyaa Rippoobilik Kamaruun. Huunde e hettere wonnoonde e njiimaandi Angalteer ndee, anndiranoonde Kameroons tawti bannge jeytiiɗo oo e hitaande 1963, ɗi mbaɗi federaasiyoŋ inniraaɗo «Rippoobilik Federaal Kameruun», innitiraandi, ñalnde 20 mee 1972, «Rippoobilik dentunɗo Kameruun» hade mum innitireede kadi «Rippoobilik Kameruun» e hitaande 1984.
Ko ndii iwdi ngaddani ndi jeyeede e «Njuɓɓudi winndereeri Farayseere» (Organisation internationale de la francophonie) kam e dental Commonwealth.
Leƴƴi : Kameruun ina renndini leƴƴi keewɗi, ko ina tolnoo e 280 haa 300 leñol, naatnaatondirɗi, jillondirɗi. Ina waɗi heen mawɗi, ina waɗi heen tokoosi. To bannge njuɓɓudi, ndi feccitii ko e diiwanuunji jeetati (8).
To bannge keeweendi, heedi yeesoo ko ɗiiɗoo leƴƴi : fang (20%) ; bamileke e baamuns (18%); duwaala e lumndu e basaas (15%) e fulɓe (10%) e tikaar (7%) e Manndara (6%) …
To rewo leydi ndii, e diiwaan Adamawaa oo, ɓuri heewde heen ko fulɓe. Ko ɓe juulɓe, tee aɓe njogii tiiɗndi no feewi e politik leydi ndii. Tee, gila ko ɓooyi, ko kamɓe carata diine lislaam e nder leƴƴi kirdi (paiennes). Aarabeeɓe Showa en e Masaas en e Kotoko en e Hawsankooɓe e Bayaa en … ina tawee ɗoon kadi.
To worgo leydi ndii, ɓuri hoɗde toon ko leƴƴi bantuuji (Duwaala, Betis, Aton, ekn…), kono, e nder dunli hee, tawetee heen tan ko kuumon (yimɓon ndaɓɓon).
Huunde e ɗii leƴƴi, haa teeŋti noon e Duwalaa en, njotondirii law e tuubakiri, ko ɗum tagi ɗum en naatde ekkol law e jogaade jannguɓe lomtinooɓe tuubakooɓe nde njahi ndee. Kono fof haɗaani, idii wonde hooreejo leyd ndii ko pullo rewanke, juulɗo, hono Aamadu Ahijjoo.
Bannge hirnaange leydi ndii ɓuri hoɗde heen ko Bamuun en e Bamileke en, anndiraaɓe ƴoƴtande njulaagu. Ko kamɓe mbaɗti Duuwaala laamorgo faggudu leydi ndii. Heen bannge e hirnaange leydi ndii, roni ko ɗemngal Engele, tawi noon, diiwanuuji rewo e hirnaange e hirnaange worgo ɗii, ɓuri doolnude e mum en ko ɗemngal Farayse. Hedde feccere yimɓe leydi ndii ko kereciyee en, hedde nayaɓal ko juulɓe, nayaɓal goɗngal diineeji gaadanteeji …
Ɗemɗe : Ɗemɗe leydi ndii ina keewi (hedde 300), tee ina njillondiri no feewi. Kono tan, eɗen mbaawi teskaade wonde ɓurɗe heen waawde haaleede ɗee, ko Fulfulde (rewo oo fof, haa heddii e Logon e Shari, ɗo Arab haaletee), e Beti e Basa (hakkunde keedɗo bannge worgo) e Bulu e pidjin english (bannge hirnaange kam e geejegol hee); ko ina ɓura miliyoŋaaji tati aadee ina kaala gootal e ɗeeɗoo ɗemɗe kala. Ɗemngal Ewonndo ina haalee e saraaji Yaawunnde e Duwaala. Ɗemɗe e leƴƴi ina keewi no feewi e leydi hee, haa ko hay gooto waawaa wiyde ko nii ɗi poti. Ko keewal majje e jillondiral majje, jibini ɗemɗe kese, kuutorteeɗe no feewi, baaɗe no “pidgin English”, “camfranglais”, e “franfulfulde« .
- Farayse e Engele
Kono, ko ɓuri maantinde e Kamaruun, ko yoga e maɓɓe kaalata ko Farayse (hedde 78%) e Engele (22%, bannge hirnaange worgo). To bannge doosɗe leydi ndii, kuulal 1, taƴre 3 : «Rippoobilik Kamaruun hiisii ko engele e farayse ngoni ɗemɗe laawɗinaaɗe, potndaaɗe. Dowla oo ina gaddii ƴellitde ɗemɗiɗaagal e nder leydi ndii no diidorinoo. Omo daranii reende e ƴellitde ɗemɗe ngenndiije ».
Ngam tabitinde ɗuum, guwarnama oo e hoore mum waɗata ko hilifaaɓe haalooɓe farayse e engele, juulɓe e kerecee en, so ina aaɓnoo, ummoriiɓe e diiwanuuji jeegom ɗii fof.
To bannge jaŋde, kuulal 5 sariya jowitiiɗo e jaŋde toownde wiyi “Dowla ina gaddii ɗemɗiɗaagal e nder jaŋde toownde, ina jaggiri ɗum geɗal naatnaatondiral e ngootaagu ngenndi. “
Ɗum noon, e nder duɗe jaaɓi-haaɗtirde, jannginooɓe ɓee ina mbaawi huutoraade ɗemngal ngal ɓuri waawde, hakkunde farayse e engele oo. Ko ɗum tagi, kala sanɗa mo huɓindaaki ɗemɗe ɗiɗi ɗee fof no moƴƴi, so jaŋde yontii, maa sawndoo sanɗa goɗɗo baawɗo farayse walla engele, ngam waañnjitaade winndannde rokkaande ndee. Ko farayse noon ɓuri yaajde e janngirɗe ɗee.
Wonande jaŋde hakkundeere e leslesre, ɗemɗe ngenndijje kaɗaaka, kono, e ko tabiti, kamaruunnaaɓe fof naatirta jaŋde ko e farayse walla engele, e fawaade e diiwaan woni oo. E hitaande jeegoɓere ndee noon, alaa e sago jannga goɗngal ngal.
Jaayɗe : To bannge jaayɗe, rajo ngenndi oo ina resani 28 ɗemngal ngenndiwal waktuuji 8 fat e nder yontere no diidorinoo. Ko heddii koo fof ko e farayse, engele rewi heen. E nder rajooji dowri ɗii noon, hedde joyaɓal haa nayaɓal emisoŋaaji ko e ɗemɗe ngenndiije. Ma a taw, alaa ɗemngal ngenndiwal gootal haaletee e tele ngenndi oo.
E fawaade e ko jangtaa dow koo, en paamii tan, geɗal ɗemɗe ngenndiije ina fooƴi no feewi e nder jaŋde leydi ndii, sibu ko farayse e engele ƴetti fof. Kala kamaruunnaajo mo waawaa gootal e ɗee ɗemɗe ɗiɗi, ko «tumaranke» e nder leydi mum, sibu so o yaltii wuro makko tan o aanat !
E raɓɓiɗinaade, alaa fof ɗemngal ngenndiwal huutortee, wonaa e njuɓɓudi laamu, wonaa e jaayɗe binndaaɗe, wonaa e jeeyngal, wonaa e tele ngenndi, wonaa e jaŋde, hay e jaŋde mawɓe ! Hay e nder galleeji maɓɓe, ko mawɓe ɓee kuutortoo ɗemɗe mum en ngenndiije e farayse walla engele, foti. Wonande sukaaɓe ɓee noon, ɓe ɓuri waade haalde ko e farayse walla engele (hedde 70%) e nder galleeji mum en. Alaa fof tuugnorgal laamu woodi ngam hisnude ɗemɗe ngenndiije, ƴellitde ɗum en haalaaka. Yoga e majje nii njogori ko majjude ɗoo e ndeen. Sibu, nde tawnoo feere woɗnde alaa, ɓe mbaɗti ko renndinde engele e ɗemɗe maɓɓe e farayse, haa ko ɗum jibinii ɗemngal kesal inniraangal «pidgin-english», ngal nganndu-ɗaa ɓuri farayse e engele fof so ndenndinaama, darjude. Kanngal woni hannde ɗemngal jehre, ɗemngal mbedda, ɗemngal « partout ».
Nii woni, e fawaade e wiɗto njuɓɓudi mbiyeteendi «Grimes» waɗnoo e hitaande 2005, ɗemɗe leydi ndii ina mbaawi fecciteede e pecce nay (4) mawɗe, fawaade e keeweendi haalooɓe ɗum e coftal mum en (Ƴeew haatumeere les ndee) *
Tawi noon farayse e engele e «pidgin-english» ina njogii, ko famɗi fof, gotal heen kala, ko ɓuri 2 000 000 muuynuɗo ɗum. Alluwal les ngal ina hollita wonde ɗemɗe ngenndiije kamaruun ɗee fof ngoni ko e majjude, so ƴeewaama keewal haalooɓe ɗum e ngonka mum e nafoore mum faggudu e renndo kam e ɓetirɗe coftal ɗemngal ɗe kollitno-ɗen e binndanɗe men gadane. Fulfulde Kamaruun daɗaani e ɗuum.
Bookara Aamadu Bah
Haatumeere keeweendi haalooɓe e coftal ɗemɗe Kameruun
Feccere limoore haaloɓe limoore ɗemɗe Ngonka
1 0 14 ñifɗe
2 jaasi 1 000 72 ɓarakke
3 1 000 haa 100 000 183 pamare
4 100 000 haa 700 000 14 mawɗe
- Firooji
– pidgin English : ko jillondiral engele e ɗemɗe goɗɗe keewɗe, sibu ngal heewi haaleede ko e nokkuuji ɗo ɗemɗe keewɗe koɗdi. Fotde miliyoŋaaji ɗiɗi ina kaala ngal.
– Kamfranglais : ɗeɓi waade ko no farayse jillondirɗo e engele e ɗemɗe ngenndiije goɗɗe, kaaleteeɗo e Kamaruun.
– franfulfulde : ko jillondiral hakkunde fulfulde e farayse. Ɓuri waawde huutoraade ɗum ko sanɗaaji renndooji jannguɗi e nder Kamaruun. Yeru, sanɗaaji duɗal jaaɓi-haaɗtirde Gawundere ina keewi haalde ngal.
- Commonwealth of Nations ko fedde renndinnde ko ina abboo e 50 leydi, hono Angalteer e huunde leyɗe gonooɗe e njiimaandi mum (koloniiji mum ɓooyɗi). Commonwealth daranii ko potal, calagol paltoor, demokaraasi e gardingol sariya. E hitaande 1991, nde yaltini bayyinaango Haraare, ɗo nde heɓtini nafoore heeriinde jojjanɗe aadee, kam e nehaagu demokaraasi e potal rewɓe e worɓe, e ƴellitaare duumiinde e ndeenka sato.
- OIF (Organisation internationale de la francophonie) woni Fedde winndereere farankofoni. OIF ko njuɓɓudi dowlaaji dennduɗi kuutoragol ɗemngal farayse kam e won ɗeen piɓle, ko wayi no «keɓtingol keewal pine», deeƴre, ngardiigu demokaraasi, tiiɗtingol dowla ɗooftiiɗo sariya, ndeenka sato. 77 dowla e guwarnama ko terɗe dental ngal hannde. Yimɓe mum ɓurii 890 miliyoŋ aadee, rennduɓe kuutoragol ɗemngal farayse e ɗooftagol ɓure winndereeje. Fedde ndee ina jogii juɓɓule pewjooje, ko wayi no Joɗnde hooreeɓe dowlaaji e gurnamaaji (njuɓɓudi ɓurndi toowde), njoɗotoondi laawol gootol duuɓi ɗiɗi kala e gardagol Kuulaaɗo Kuuɓal Farankofoni. Oon koolaaɗo kuuɓal ko Abdu Juuf (gila 2003). Fedde ndee sosaa ko e hitaande 1970 e tuugnaade e Nanndiral Ñaamee (Niiseer). E nde daranii ballondiral hakkunde terɗe mayre ngam nafoore yimɓe mum en. E nde jogii njuɓɓudi diisneteendi, hono « Assemblée parlementaire de la Francophonie (APF) » e gollorɗe karalleeje nay, ɗeen ngoni «Agence universitaire de la Francophonie (AUF)» e tele TV5, e «Association internationale des maires francophones (AIMF)» e «Université Senghor ».


text:
Kaɗegol hoorde ñalnde Aljumaa kañum tan :
Aljumaa ne woɗɗaani juulde, ngam ɗum ko ñalngu fooftere denndaangal juulɓe. Kono so hawrii neɗɗo ko takkunooɗo ina hoora ñalnde heen, omo waawi hoorde ñalnde heen, walla ko o ñamlinooɗo, omo yoɓa, ɗuum kadi alaa baasi. Kono hoto o miijo tan haadi Aljumaa ko ñalngu moƴƴu tan omo foti hoorde heen, ɗuum ina haɗaa so wonaa tawa o hooriino
no hanki mum nii, o hoora kadi ñalnde Aljumaa ndee, o hoora kadi janngo mum.
Ko ndeen ɗum moƴƴata, so o fellitii hoorde Aljumaa ko aldaa e njoɓdi walla takkere, alaa e sago o hoora ñalawma gadiiɗo Aljumaa oo, nde o fuɗɗoo hoorde Aljumaa, o rewna heen aset, ɗum wona balɗe tati. Ko ɗum yamiraa. Wiyaa tan ko hoto neɗɗo heeroro hoorde ñalawma o kañum tan.
Fawaade e hadiis Abdellahi Bun Umrawi : hono Nelaaɗo Alla (JKM) o naatiino to Suweyrata Bintu El haaris, oon ko koornoodo ñalnde Aljumaa o wiyi mo : « mate a hooriino hanki ? Oon jaabii mo : alaa ! » Nelaaɗo naamndii mo : « aɗa anniyii hoorde janngo ? » o wiyi : « alaa ». Nelaaɗo wiyi mo « ɗum noon taƴ ». Naniraa ɗum ko Basaari e tuugnorde sellunde.
Hono Aliw yoo mbelemma Alla won e makko (YMM) wiyi : « koordoowo ngam yarlitaare yo hoor ñalnde alkamisa hoto hoor ñalnde aljumaa, waɗi noon ko ñalngu ñaamde e yarde e siftorde Alla ceniiɗo toowɗo oo ». Naniraa ɗum ko Ibnu Abii Saybata e tuugnorde moƴƴere. To celluɗe ɗiɗi ɗee, ummoraade e hadiis Jaabira (YMM) hono Annabi (JKM) wiyi : « hoto kooree ñalnde aljumaa so wonaa tawa oɗon koori ñalawma ko adii ɗum e ñalawma dewoowo heen oo ». E nder ɗemngal Muslim « hoto keeroro-ɗee hoorde aljumaa ngam fawde ɗum e balɗe keddiiɗe ɗee, so wonaa tawa gooto e mon ina hooratnoo ɗum, hawra heen, ndeen yo o hoor. So tawii noon ko lewru koorka, ɗum ko alaa e sago hooree, ngam alaa paltoor ñaldi ».
- Kaɗegol heertoraade hoorde ñalnde aset
Naniraama Basiri Sulamiyyi ummoraade e banndum debbo : hono Nelaaɗo (JKM) wiyi : « hoto kooree ñalnde aset so wonaa tawa koko farlinaa e dow mon, ko wayi no njoɓɗeele e takke e ñalnde Arafaat e ko nanndi e ɗuum ». Naniraa ɗum ko Aamadu e jom sunnaaji en. Ina fawii noon, wonande ñalnde Aset ɗuum ko yahuud en ina mawninnoo ñalnde aset, hono Ummi Salamata wiyi : « laatiima Nelaaɗo ɓurnoo waawde hoorde ko ñalnde aset e alet ». Nelaaɗo wiyi : « ɗumɗoo ko ñalawma mo Musrikiina en mbeltortoo, ɗum noon mbiɗo yiɗi luutndaade ɓe ». Naniraa ɗum ko Aamadu e Bay haqiyyu e Haakim e Ibnu Khusayma. Ɗuum noon ko fedde ɓeeɗoo : Hanifiya, Saafiya, Hanaabili mbiyi : « e ɗum añaa heeroraade hoorde ñalnde aset kono fedde Maalik ndee calaaki hoorde ñalnde aset ndee. Ɗuum noon ko hujja maɓɓe, to ɓe pawi ɗum noon min anndaa, ngam Maalik en ndokaani Dalillaaji laaɓtuɗi ko faati e heeroraade hoorde ñalnde aset ndee.”
- Kaɗegol hoorde tawa ina sikkitii
Hono Umar Bun Yaasir (YMM) : « oon mo hoori ñalawma tawa ina sikkitii koorka mum kaa, o woofii Baaba mum Alqaasim, ɗum woni Nelaaɗo Alla.” Naniraa ɗum ko jom sunnaaji en. Tirmiis wiyi : « hay huunde ɓuraani oodoo hadiis moƴƴude e sellude ». Caggal ɗuum naniraama Abii Hurayrata. Hono Annabi (JKM) wiyi : « hoto ngardinee koorka Ramadaan ñalngu walla ñalɗi ɗiɗi so wonaa tawa koorka, ka neɗɗo hooratnoo tan, ɗum alaa baasi. Kono wiyde ina jaɓɓoroo koorka Ramadaan ñalawma walla balɗe ɗiɗi, ɗum alaa heen ». Naniraa ɗum ko dental annduɗe diina.
- Kadegol hoorde haa abada :
Fawaade e konngol Nelaaɗo Alla (JKM) o wiyi : « koorka alanaa oon kooroowo haa abada ». Naniraa ɗum ko Aamadu e Bukhariyyu e Muslim. So tawii noon o hoori haa ñalnde juulde e ñalɗi tati dewɗi e kirse taaske ɗee, o taƴi, o hoora ko heddii e ñaldi goɗɗi ɗii, ɗuum ina wayi no o hooraani haa abada. Ndekete ɗum fawii tan ko e hoorde ko aldaa e taƴde. naniraa ɗum ko Maalik e Saafiyu.
- Kaɗegol debbo hoorde ngam yarlitaare tawa gorko mum ina tawaa
Debbo ina haɗaa hoorde so gorko mum ina tawaa, so wonaa o waynoo haa gorko makko jaɓa, so gorko makko saliima hoto o hoor. Ko ɗum yamiraa so wonaa tawa ko lewru Ramadaan. Kaan ɗoon koorka, ko koorka alaa e sago o waynotaako gorko makko ngam ko kamɓe poti heen. Ɗuum noon ko Nelaaɗo e hoore mum haɗi ɗuum. Ngam o wiyi : « hoto debbo hoor haa sakkitinoo gorko mum, so wonaa tawa ko koorka Ramadaan ». Naniraa ɗum ko Aamadu e Bukhariyyu e Muslim.
- Kaɗegol jokkude koorka e nder koorka Ramadaan
Ɗum firti ko hoorde jamma e ñalawma, tawa daañaa neɗɗo ko kooroowo. Naniraama Abuu Hurayrata wonde Nelaaɗo Alla wiyi : « mbiɗo reentina on jokkugol koorka ». O haali ɗum ko ina tolnoo e laabi tati deggondirɗi. Ɓe mbiyi mo « aan e hoore maa aɗa jokka koorka ». O wiyi ɓe « miin mi nannddaani e mon, wonaa no mbay-mi nii mbay-ɗon, ngam miin, Alla ina ñammina mi, ina yarna mi. Mbaɗee ko mbaaw-ɗon, ko kattan-ɗon ». Naniraa ɗum ko Bakhariyyu e Muslim. Annduɓe ɓee noon nawri ɗum ko to bannge añeede wonaa haɗeede ndee, ko ɗum tagi hono Aamadu e Ishaaq Ibnu elmunjiru kañum en ne mbaɗti jokkude koorka so hiira taƴa njuula, so ngaynii njokka koorka mum en. Kono to bannge Maalik e heddiiɓe ɓee njabaani jokkugol koorka ngol.
- Koorgol yarlitaare
Nelaaɗo Alla mo jam e kisal ngoni oo, ina reerɗi e ɗiiɗoo ñalɗi yo koore, ɗum woni garooji ɗooɗii : koorka balɗe jeegom e nder sowwaal. Naniraa ɗum ko dental juulɓe, so wonaa Bakhariyyu e Nisaay. Hono Abii Ayyuuba El- ansaariyyu. Annabi (JKM) oo wiyi : « oon mo hoori Ramadaan rewni heen balde jeegom sowwaal ina wayi no o hoorii aduna oo fof nii ». Hono Ahmadu wiyi : « ɓuri yiɗeede ko so neɗɗo ina hoora ɗe, yo o reggondir ɗe, tawa wonaa omo hoora hannde o woppa janngo ». Elhanafiyya e Saafiya mbiyi ɓuri moƴƴude hoorde balɗe jeegom ɗee, ko caggal ñalɗi juulde ɗii.
- Hoorde ñalnde sappo sil-hijjatu e teeŋtinde ñalnde Arafaat tawa wonaa hajjoore :
1. Hono Abii qataadati, (YMM) wiyi : « Nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyi : hoorde ñalnde Arafaat ndee ina momta bakkatuuji duuɓi ɗiɗi ɓennuɗi e paaɗi arde. Hoorde ñalnde Aasuuraa kadi ina momta bakkaat hitaande ɓennunde ». Naniraa ɗum ko denndaangal annduɓe so wonaa Bukhariyyu e Tirmisiyyu.
2. Hono Hafsatu wiyi : « gede nay Nelaaɗo ina heewi noddude ɗum, walla jambitde ɗum : koorka Aasuuraa e koorka balde tati kala lewru e juulde darde didi wolluha ». naniraa dum ko Ahmadu e Nisaa-iyyu.
3. Hono Uqbata Bun Aamirin wiyi « Nelaaɗo mo jam e kisal ngoni oo wiyi : ñalnde Arafaat e ñalnde kirse e balɗe tati caggal kirse ɗum woni tasriiq ɗum ko e juulɗeeli men jeyaa, enen islaamiynkooɓe, ɗuum ko balɗe ñaamde e yarde ». Naniraa ɗum ko njoyo, so wonaa Ibnu Maajah ina sellini ɗum Tirmisiyyu.
4. Nelaaɗo Alla (JKM) oo ina haɗi hoorde ñalnde Arafaat tawa ko e nder Arafaat. Firti ko neɗɗo ina waawi hoorde ñalnde Arafaat tawa wonaa e nokku Arafaat oo. Nokku Arafaat oo hooretaake e ñalngu Arafaat. Naniraa ɗum ko Ahmadu e Abuu Daawuud e Nisaa-iyyu e Ibnu Maajah. Tirmis kadi wiyi : « hono annduɓe ɓee mbiyi ina yiɗaa nde hooratee e ñalngu Arafaat, kono wonaa e nokku Arafaat oo ».
5. hono Ummi Elf-dali wiyi : « min cikkitinooma koorka Nelaaɗo Alla to Arafaat too, min neldi ɗum kosam to nokku Arafaat too, o heɓi o yari ɗum ». Firti ko o hooraani ɗo nokku oo ɗoo. E oon saha o wonnoo ko e yeewtande yimɓe to Arafaat ɗoo. Hadiis oo ina hawraa e dow mum.
6. koorgol karmingol : e ko teeŋti heen koo, ko ñalnde Asuuraa ndee, e ñalawma ko adii ɗum, e ñalawma caggal mum. Hono Abii Hurayrata wiyi : « Nelaaɗo naamndaama hol njuulu ɓurngu moƴƴude caggal njuulu farilla nguu? O wiyi : njuulu nder jamma. O wiyaa kadi, hol koorka ɓurka moƴƴude caggal Ramdaan ? O wiyi : koorka lewru noddirteendu Elmu-harramu nduu ». Naniraa dum ko Ahmadu e Muslim e Abuu Daawuuda.
Hono Maawiya Ibnu Abii Sufyaan wiyi : « mi nanii Nelaaɗo Alla (JKM) oo ina wiya: ooɗoo ñalawma Asuuraa en njamiraaka yo en koor mo, kono miin mi hoorii, oon jiɗɗo hoorde yo hoor, oon mo yiɗaa yo woppu ». Ɗum ko ko hawraa e dow mum.
Hono Aysata (YMM), o wiyi : « laatiima ñalnde Asuuraa ko ñalngu ngu Quraysiyankooɓe kooratnoo e yonta majjere laatiima kadi Nelaaɗo (JKM) oo nde ari Mediina ndee, hoorii mo, nde Alla farlini koorka Ramadaan ndee o wiyi : oon mo yiɗi yo hoor, oon mo yiɗaa, yo woppu ». Ɗum kadi ina hawraa e dow mum.
Hono Ibnu Abbaas yo mbelemma Alla won e maɓɓe wiyi : «nde Annabi ari Mediina ndee, o yiyi Yahuudiyanke debbo ina hoora Asuuraa o wiyi ɗum ko woni ? Ɓe mbiyi : ɗum ko ñalawma mo Alla danndunoo Muusaa e Israayiliyankooɓe e bone añɓe mum en Muusaa hoori ñalawma oo, o heɓɓitii o wiyi : miin kay ɓuri haandude Muusaa e maɓɓe, kanko ne o hoori o yamiri yo ɓe koor ». Ɗum ina hawraa e dow mum.
Hono Muusaa El Asrawiyya yo mbelemma won e makko wiyi : « laatinooma ñalnde Asuuraa ina yuɓɓinatnoo ɗum Yahuudiyankooɓe ngam nangngirde ɗum juulde Nelaaɗo wiyi : « kooree ñalngu nguu ». Ɗum ina hawraa e dow mum.
Hono Ibnu Abbaas yo mbelemma Alla won e maɓɓe wiyi : « nde Nelaaɗo hoori ñalnde Asuuraa ndee, o yamiri yimɓe yo koor ɗum, ɓe mbiyi mo ooɗoo ñalawma yuɓɓinatnoo ɗum ko yahuud en e annasaar en? o wiyi : haa hitaande woɗnde so ko Alla haajii, kono hannde kam en koorii ñalnde jeenay ». Kono Nde hitaande woɗnde artata, tawi Nelaaɗo Alla (JKM) o hawrii e joom-mum. Naniraa ɗum ko Muslim e Abuu Daawuud. Kono e nder konngol Muslim, Nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyi : « so tawii mi heddiima, ma mi hooratno ñalnde jeenay ». Naniraa ɗum ko Ahmadu e Muslim. Hono Ulamaa en fof ina ciftina wonde hoorde ñalnde Asuuraa ndee, waɗi ko geɗe tati : geɗal gadanal, ko hoorde ñalnde tati, ñalnde jeenay e sappo, e sappo e goo. Geɗal ɗiɗmal ngal ko hoorde ñalnde jeenay e ñalnde sappo. Geɗal tataɓal ngal ko ñalnde sappo ndee tan.
- Jaañugol yawma (ñalawma) Asuuraa :
Hono Jaabira Bun Abdellaahi (YMM) o wiyi : “hono Nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyi : oon mo yaajni fittaandu mum ɓesngu mum ñalnde Asuuraa ndee, maa Alla yaajnan ɗum denndaangal kitaale mum fof, walla dennndaangal duuɓi mum kala”. Naniraa ɗum ko Bay-haqiyyu e Ibnu Abdul Birri.
- Hoorde e ko ɓuri heewde e soobaan
Laatiima Nelaaɗo Alla (JKM) oo, ko ɓuri heewde e ko o hooratnoo ko lewru soobaan. Ngam Aysata (YMM) o wiyi : « mi meeɗaa yiyde Nelaaɗo Alla ina hoora lewur timmundu so wonaa Ramadaan. Mi yiyaani kadi lewru ndu o ɓuri hebbinde koorgol ko wonaa soobaan ». Naniraa ɗum ko Bukhariyyu e Muslim.
- Hoorde e nder lewbi mo harrama
Ɗum woni ɗiiɗoo garooji ɗooɗii : sul-qadati ; sul-hijjati ; el mo harrama ; Rajab. Hono Usaamata Bun saydi (YMM) o wiyi : « mbiy-mi, mi meeɗaa yiyde ma, aan Nelaaɗo aɗa hoora haa ko ɓuri soobaan? O wiyi : ko nduun lewru yimɓe uddatee, hakkunde Rajab e Ramadaan ko ndeen goolleeji yimɓe ŋabbintee dow faade to joomiraaɗo jom winndere ndee. Mbiɗo yiɗi so gollam ina nawee to Alla yo a taw ko mi koorɗo ». Naniraa ɗum ko Abuu Daawuuda e Nisaayi, sellini ɗum ko khuseymata. Ɗum noon ko heertinde koorka ngam yaakoraade ko kañum ɓuri moƴƴude, kono tan alaa daliilu garɗo ina laɓɓitini ko ɗum ɓuri.
- Hoorde ñalnde Altine e Alkamisa
Hono Abii hurayrata wiyi « Annabi (JKM) laatiima ina heewi ko hoorata ñalnde altine e ñalnde alkamiisa. O wiyaa hol ko tagi ɗumɗoo? O wiyi : golle yimɓe mbejetee ko ñalnde altine e ñalnde alkamisa, Alla yaafoo heen kala juulɗo e jom iimanaagal ». Naniraa ɗum ko Ahmadu e tuugnorde moƴƴere. E nder sellunde Muslim Nelaaɗo naamndaama ko tagi koorka mum altine kaa? O wiyi : “ɗum firti ko ñalnde heen njibinaa-mi ko ñalnde heen kadi wahyu jippii e am”.
- Hoorde lewru fof balɗe tati
Hono Abii sirri El- ghafaari (YMM) o wiyi : « Nelaaɗo Alla yamirii min yo min koor kala lewru balɗe tati. Ñalnde sappo e tati e ñalnde sappo e nay e ñalnde sappo e joy o wiyi : ɗum wayi ko no hoorde Aduna oo fof ». Naniraa ɗum Nisaayi sellini ɗum ko Ibnu Hibbaan. Arii e nder yeewtere noon hono kanko Nelaaɗo laatiima o hoornoo tan ko ñalnde aset e ñalnde alet e altine. E lebbi goɗɗi ɗii ko ñalnde talaata e alarba e alkamisa.
- Hoorde ñalawma (sowna ñalawma)
Hono Abii Salamata Bun Abderahmaan, gaa Abdullaahi Bun Umrawi o wiyi : “Nelaaɗo Alla (JKM) oo wiyii kam : aan, mi habraama aɗa ummoo jamma ko heewi etee aɗa hoora ñalawma. Mbiy-mi eey. O wiyi : a hoorat hannde, ndartinaa janngo. Juul kadi ɗaano-ɗaa, ngam ɓalndu maa nduu ina jogii e maa jojjannde, jom suudu maa kadi ina jogii e maa jojjannde, hay koɗo maa kadi ina jogii maa jojjannde”. Ɗum firti ko geɗal.
Jibriil Muusaa Joop


text:
Sikke alaa diina – mbaawka wonde fof noon – ari ko nafde neɗɗo e feewnude jokkondiral hakkunde makko e tagɗo mbo oo, fawaade e fiɓnde makko e faamu makko, kono kadi kala diina hina soomi baŋnge pinal e njiimaandi, ko ɗuum waɗi ɓe diina kaa adii jippaade e dow mum en ɓee, walla adiiɓe e diina kaa – wonande diinaaji leydiiji ɗii – hina ngetoo jiimirde yimɓe woɗɓe ɓee pinal maɓɓe e innde diina kaa.
So en ƴettii yeru jokkondiral men enen afrik-naaɓe e diinaaji ɗiɗi ɓurɗi yaajde nder Afrik ɗii, Lislaam e Kereceenism; maa en tawu ɗi kaaɗaani tan e nafde men to baŋnge fiɓnde, walla feewnude jokkondiral hakkunde men e semmbe ɓurɗe mawnude jiimɗe winndere ndee (tagɗe winndere ndee fawaade e piɓle men), kono ɗi mbaylii ko heewi e geɗe pinal men, ngam wiide yahdaani e diina, walla won ko ɓuri ɗum moƴƴude, tawa ko yimɓe adduɓe diina kaa e men ɓee tan njiiri noon, ngam waasde geɗe pinal men ɗee yahdude e pinal maɓɓe ngal, kono tawa jokkondiraani e diina to ɓadii e to woɗɗi fof. Hina jeyaa e ɗeen geɗe, inɗe men. Diina lislaam adii jippaade ko e aarabeeɓe, ka tawriɓe ko pinal, aadaaji e inɗe, ko noon neh kadi ka tawri leƴƴi goɗɗi naatoyɗi e makka ɗii fof, kono nde wonnoo aarabeeɓe ɓee, haa teeŋti noon Banii Umayya (ummayyaad) en, hina njiɗnoo mawninorde heen aarabaagal, ɓe ƴettu pewje, kala naatɗo nder diina lislaam yo o waylit innde makko o woppa nde o joginoo ndee, o ƴetta innde arab, kadi sukaaɓe makko jibinoyteeɓe woto innire inɗe taaniraaɓe mum en tawaaɗe ɗee, yo ɓe innire inɗe aarabeeɓe ɗee, ɓe peewnani ɗum hadisaaji ngam rokkude ɗum goobu diina. Ede inɗe ɓe ndokkata yimɓe ɓe mbiya ko inɗe Lislaam ɗee, heɗe ngoodnoo ko adii gargol Lislam, ɗuum tan hina holla ko ɗe ganni aarabeeɓe tan ɗe ngonaa garduɗe e diina kaa nde ka ari ndee. Ko ngool dawrugol e ɗeen pewje ɗe kamɓe adiiɓe e diina kaa ɗee, ngaddani leƴƴi keewɗi naatnooɗi e Lislaam lawu ɗi ɗaɗi pinal mum en ngoɗɗoyaano no feewi fof, majjiraa inɗe mum en e jelooɗe pine mum en goɗɗe keewɗe, ƴetti ko hesɗi ko addaa e mum en koo.
Leñol fulɓe neh, hina jeyaa e leƴƴi Afrik gadiiɗi jaɓde e naatde Lislaam, ngollani ɗum golle tiiɗɗe, kono nde wonnoo ndeen ko ɓe leñol mawngol, ɗaɗi pinal maggol hina ngoɗɗoyi hina ñiɓii haa tiiɗi, kamɓe fof e jaɓde inɗe aarabeeɓe walla garɗe e deftere Ɓuraana ɗee ko inɗe lislaam, ɓe innariiɗe nii, kono ɓe ngoobɗe goobu maɓɓe (pulaagu/ku) haa ɗe njooɗi, kala innde aarabeere ɓe ngoobii ɗum yeru: (Muhammadu wonti Mammadu/Hammadi, Khaaliidu wonti Kaaliidu, Zeynabu زين wonti Jeynaba, Faaɗimatu wonti Faatimata / Faati…), tawii kadi heɓe keddorii inɗe maɓɓe gaadanteeje ɗe ɓe tawri maamiraaɓe e njaatiraaɓe, ittaaɗe e pinal e neesu maɓɓe, won heen tawa ko inɗe limoore (deggondiral) ɓesngu, Ndikkire (Hammadi), Sammba, Demmba, Yero, Paate, Njobbo baŋnge worɓe, to rewɓe too neh, Diko (Sira), Kummba, Pennda, Takko, Jiba, Daado yantude e kodda, hina wona gorko hina won debbo. Gannduɗo renndo ngoo fof so nanii Kummba e Pennda njiidi tan, naamnotaako holi keccuɗo! Walla Saajo – enen e sooniŋkooɓe e woɗɓe denndi – nanɗo nde fof hina anndi o rewi ko e funeeɓe. Ko jiidaa e inɗe men goɗɗe gittaaɗe e neesu men hono: Galo, Dulo, Daɗal, Malal, Guurɗo, Wuuri, Dañɗo, Eggudu, Egge, Jaaƴe, won heen ɗe worɓe keerorii, won heen ɗe rewɓe keerorii, won heen ɗe ɓe ndenndi. Innde heen fof hina roondii pinal e ganndal haa heewi, so nattii innireed tan majjat majjida heen. Hina heewi to neɗɗo men rentini inɗe ɗiɗi (nde pulaar e nde arab) fof, seernaaɓe men mawɓe tuugnorteeɓe, hina njoginoo ɗeen inɗe, ko hollata men innde ko baŋnge mum, diina kadi ko baŋnge mum, kadi holla men pinal seernaaɓe men ɓooyɓe ɓee njoginoo ngal hono wayi toowde, e faamaamuya ɓe paamnoo diina kaa hono waynoo laaɓtude, nde wonnoo ngaan saanga, renndo men hina tiiɗi, hina hedditorii, yimɓe maggo ƴaaftodtoo ko e njongitaari mum en pinal, moɗde ɗum en weeɓaano. So en njerondirii ngonka men hannde kaa, e ka ndeen kaa, maa en nganndu ko seernaaɓe men jooni ɓee ñeŋngaa to baŋnge pinal too hono wayi hulɓinaade, haa arti noon e jaŋnguɓe e duɗe arab ɗee, walla jaŋngoyɓe leyɗe arab nani heen ɓee. Ɓe mbattii huɗoraade innirde inɗe men ganni ɗee, haa heɗeni njogori majjude jooni, ko to dowri too tan ɗe keddii seeɗa, hay ɗuum ustiima no feewi, ko goonga ko renndo ngoo fof defii ɗuum, kono seernaaɓe ɓee mbonaani heen, nde wonnoo ko kamɓe ngoni annduɓe diina, ede kadi heɓe paaydi ka e pinal aarabeeɓe ngal, haa ɗuum addi jiiɓru ndukaten ɗoo nduu!
Wonaa baŋnge inɗe yimɓe tan nii, hay inɗe gollorɗe men e juulirɗe (jamaaji/jumaaji), e inɗe gure fof hannde woni ko e majjude e wontude goɗɗum. Yeru: wooda mahɗo jamaa e duɗal, walla safrirde, innira Bilaali, walla innde safaroore wonnde ko way honi RAHMA رحمة ronka wiide yurmeende, walla innira gooto e seernaaɓe men mawɓe waɗɓe nguurndam mum fof e gollande diina kaa. Ko noon neh kadi inɗe gure men fof nani mbaylee hina mbaɗtee goɗɗum, ko ɓuri mettude koo, ko enen lollinta inɗe kese ɗee, ngoppen innɗe men ɓooyɗe ɗee. Wuro wiyatenoongo Winnde Ciluɗe watta wiyeede Daarul beeda دار البي e ko nanndi e ɗuum. Won e seernaaɓe men inniratnoo gure men inɗe koɗe ko way hono Daaru assalaamدار لسّل Hudallaah هدى الngam yiɗde malnoraade tan, tawa hina waawi malde hay sinno woniino e pulaar. Ngaree tiiɗnoɗen peerten hakkillaaji men e gite men, njiyen nguu ñifu pinal paangu e leñol ngol iwrungu men baŋngeeji fof, kono ɓuri laaɓtude hannde ko baŋnge inɗe ɗee. Naŋtoɗen e inɗe men, nguurtinen puɗɗinooɗe yejjiteede ɗee, sabu innde wonaa sara e pinal leñol !
Abdullaay Yerel Soh


text:
Haalde nanee, waɗa yiyee, ɓuri haalde tan nanee. Kono waɗde tan yiyee, naftoree, ɓuri waɗirde haa yiyanee, mantoree. Ene gasa tawa hay so heewɓe paamii ɗuum ne, won heen kam heppuɓe arsuku, ene wiyee noon joom mum heewi wonde ko gujjo.
Nguyka ko kañum woni jahdiiɗo fenaande, geɗe ɗee kala dimo mo ɓinngu ngarmagu dogata e ɓanndu mum huɗortoo.
Alaa ko ɓuri bonde e faaytude hoyre mum, e yejjittde walla woppude ko wonnoo wiya ene ñeemtina ko wonaani. Haaɓnii e ɗuum, ko joom mum woni ko e noddude gacce e nokku mum. Holi ko saabii neɗɗo innireede Malal jooftinee e innde Baabooy mum Sammba, fawanee heen yettoode Gise, nde kala jibinaaɗo e galle mum en faarnortoo, nde kala nanɗo waasataa naamnaade mbele joom mum ko pullo walla boom jokkere fulɓe, ruɗtoo wiya hoore mum ngenndiyanke Pulaagu, Katante Pulaar, Giɗo leñol, Daraniiɗo pinal, Jiɗɗo hoore mum, ekn… ?
Ɓe njejjitii, walla tawa ɓe ngondi ko ɓe nganndaa wonde ɗee innɗe ko ɗe yimɓe wuurdaaɓe cifortoo baɗɗɗo ko nafata walla bayɗo no moƴƴi, ngam teeŋtinde laatagol joom mum yeru potɗo ñemmbeede.
Mbele innirooɓe noon koye mumen ɓee ko daraniiɓe ɓamtude Pulaagu, walla ko dariiɓe mbele ɓamtoroo Pulaagu ? Pulaar dee ene wiya, « mboɗo yiɗi Nulaaɗo kam jaraani bojji ». Tesko-ɗen kadi, huunde ina woodi, « wiyde mboɗo suusi, wiyde mboɗo waawi, ene waawi wonde goonga, kono so tawii ko woɗɓe mbiyi noon ɓuri yooɗde ». Sabu kaŋŋe tafataa hoyre mum, hay sinno ndimaagu mum ene softina tafoowo haa gooto fof yiɗa sinkoraade ɗum.
Kaalden goonga, daranaade Pinal, yiɗde Leñol jaraani nantinde tawde ko fotde. Haaliyankooɓe ɓee mbiyi ko « waɗ tan, ɗalaa haalee »,sabu neɗɗo fotaani waɗirde haa haala mum haalee, yo o gollo ko moƴƴi, ko nafata tan, mbele janngo, so o yiyaaka, o hattee. Al hajji Tijjaani Aan (yoo Alla ɓuuɓan ɗum) ene heewnoo siftinirde konngol « Leñol wonaa naafige ». Firti gollo tan, jaraani ko aɗa haala ko ngollataa koo. Kala meeɗɗo naftoraade ɗum maa waɗ feere haa annda golliiɗo ngaal gollal, e ngaan sahnga noon, maa haal haala maa.
Ceerno am Aamadu Sammba Demmbele wiyi ko hay huunde woto heppane. Huunde kala ko maa yonta tan nde waɗa. Tawde aduna ko ko yahata dartaaki, ko waɗi kala maa ɓennu, yaha. E ngaan sahnga, so tawii ko ko moƴƴinananoo, jibina neema e manooje, so tawii won no waynoo kadi, heddoo nimsa e pelooje. Ko wonaa ɗuum koo, enen fof eɗen nganndi, naange suuɗirtaake newre. So a wiyii aɗa suuɗira ndiyam mofde ɗum e naafki, walla e les wutte, njiɗɗaa tan ko leppinde hoyre maa.
Malal Sammba Gise