text:
E innde Alla, Moƴƴo, Jurumdeero OO,
Hooreeɓe Muritani dimo,
Hooreejo Asaambele Ngenndi,
Gardiiɗo Luulndo demokaraasiiwo,
Ardiiɓe hilifaaɓe,
Jooɗaniiɓe leyɗe mum en e Muritani,
Rewɓe e worɓe ardiiɓe e yonaaɓe pelle e partiiji ɓiɗɗi yummiraaji e cehilaaji diiwaan oo,
Hooreejo Dental Teeruwal Nuwaasoot,
Meeruuji,
Musiɗɓe rewɓe e worɓe, ardiiɓe e yonaaɓe pelle renndo siwil,
Musiɗɓe yonaaɓe jaayɗe ngenndiije e adunaaje,
Bismaaɓe tedduɓe,
Musiɗɓe tawtoraaɓe mooɓondiral,
Sehilaaɓe,
Tawteregol mon udditgol joɗnde mooɓondiral tataɓal parti amen ko teddungal mawngal wonande mi ; miɗo yetta on heen. Miɗo bismoo hoɗɓe ummoriiɓe caggal leydi kam e nulaaɓe parti oo ummiiɓe to woɗɗi.
E ngalɗoo seedantaagal daɓɓal, ngidortoo-mi ko haalde daawal taccangal e mahngo parti oo, tuggi mooɓondiral ɗiɗmal abriil 2005 faade hannde, caggal ɗuum mi jubba e ngonka kuuɓtodinka aduna oo, e ngonka diiwaan oo, e ngonka ngenndi ndii, mbele eɗen mbaawa faamde faayiida toɓɓe mawɗe goƴɗe en hannde ɗee. Waɗi mi raɓɓiɗinaade heen noon, ko mbele arɓe mooɓondiral ɓee ina mbaawa yeewtude heen, luggiɗinoo e miijooji cakkitaaɗi ɗii, kam e naamne naamnaaɗe ɗee, e wasiyaaji kollitaaɗi ɗii.
Hade ɗuum, e innde yiilirde ngenndi, miɗo yiɗi faccirande on, faccirande yimɓe fof, hol ko leeltini joɗɗingol ngalɗoo mooɓondiral. Ina raɓɓiɗi : ko sabu amen fawde nafoore ngenndi ndii dow nafoore heeriinde parti oo. Leydi men woni ko e yiriinde bonnde gila kuudetaa 2005 liɓnooɗo Maawiyya wul Siidi Ahmed Taaya. Ngonka mbaklitka denndaangal peeje e eɓɓaaɗe e tuugnorɗe golle e laje baylugol juɓɓule parti men. Ciftinen heen daawal mudda 2005-2007 kam e woote minisipaal, e woote depiteeji e senateeruuji, e toɗɗagol hooreejo leydi, e daawal daɓɓal deftugol e laawol demokaraasi (2007-2008), e daawal kuudetaa militeer mo ofiseeji ɗiɗi jamfanteeji haljinɗi leydi ndii gila 2005, kuudetaa mo yimɓe heewɓe ndartii, kaɓtii ɗoon e ɗoon, kaɓtagol mawngol ngol hono meeɗaa yiyeede, juumtungol e nanondiral Ndakaaru ngal siynaaka haa hannde, kam e ɓeydagol teeŋtude iiñcuru politik e pelɓondiral hannde ngal.
Lebbi tati ko adii jamfa ut 2008, en lelniino tuugnorgal gardinngal kesɗintingol naatirɗe e parti oo, huunde jojjunde ngam waawde yuɓɓinde mooɓondiral gaadorangal. Nde kuudetaa 2008 waɗi ndee, tawi en ngoɗɗoyii e ciynugol ngaal tuugnorgal. Ɗoon tan tuugnorgal parti oo luurondiri e tuugnorgal leydi ndii. Mbele pot-ɗen ko jokkude kampaañ parti oo walla ardinde geɗe ngenndi ndii, ardinde kaɓtagol geɗe jiɗɗe yoɓaade demokaraasi puɗɗotooɗo e leydi ndii ? Parti ngenndiijo baaɗo no parti men oo nii, waawaano woppude ɓesngu men ina hoynee goɗngol, gomel jamfanteeɓe ina pijirira nii nafooje mum dowrowe.
En njajnjajtaani, pellit-ɗen ardinde nafoore ngenndi ndii, mbaɗ-ɗen ndoolon men kala, e kala ko njogino-ɗen e yimɓe e sahaa fof, e ndeen hare ngam gallinde oo kuudetaa. Ko e nduun iinñcuru wonaa haa e 2010, lajal joɗnde mooɓondiral tataɓal parti oo. Ko e maayirɗe 2010 ndañ-ɗen ummitinde kampaañ goɗɗo kesɗitingol, ko fuɗɗanoo e kampaañ ɓennuɗo oo fof maa ɓamtaa sibu bonii. En mbaɗii hitaande e feccere ngam joofnude ooɗoo kampaañ gaddanɗo en waawde joɗɗinde ndeeɗoo joɗnde.
Mbele ko ngardin-ɗen geɗe keñoraaɗe leydi ndii ko huunde moƴƴere ? Ko onon ñaawata ɗuum, musiɓɗe arɓe mooɓondiral. Minen, to bannge amen, miijo amen, ko en mbaawii gollanaade leydi men e ɓeydude daraja parti oo, e yaajtinde ngooroondi mum e jokkondire mum.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɓɗe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe,
Tuggi mooɓondiral ɗiɗmal abriil 2005, wonnoo himme parti men oo ko geɗe na’i : yaajtinde e tiiɗtinde mo rewrude e kampañuuji woote e naatgol, haɓaade kuudetaa militeer, tafde ngootaagu luulndo ɓurngo yaajde, reende e ko duumii kisnugol deeƴre e jam nder renndo e wallitde ñalnde kala hujjaaji e kareeli goonganteeji ɓesngu nguu.
Tuggi 2005, parti men waawii heedde yeeso e nder ngonka politik leydi ndii. Ko idii fof rewrude e woote parlemaa e minisipaal 2006 ɗo o wonti ɗiɗmo e nder asaambele to bannge keewgol depiteeji (9) caggal RFD, so tawii en kiisaaki jaambureeɓe ɓee. Hay so tawii e nder Nuwaasoot en ngardaaki e hay rondismaa gooto, ko enen ngoni parti gooto e luulndo hee jogiiɗo kominaaji nder leydi ndii. Kominaaji jeenay keɓraaɗi darnde mawnde. Ina heen laamorgo diiwaan (Tiisiksa) keɓraaɗo ballondiral e gollodiiɓe e nokku hee, gure ɗiɗi laamorɗe departemaaji (Ɓoggee e Barkewol) e kominaaji dowri tawi won heen ngoni ko e nokku biyeteeɗo tatiiru baasal (Moyt e Tikoobara). Ɗii nokkuuji fof ko nokkuuji dowri gonnooɗi e juuɗe laamotooɓe aadoraaɓe.
Ɗum fof ina hollita wonde parti men ina woɗɗi ko wiyeetee e mum koo, so parti jannguɓe tan ; eɗen nganndi noon ɓuri saabaade kaan haala ko majjere walla juumre.
Ko goonga, njeñtudi men e woote hooreleydaagu lebbi tati caggal ɗuum, e lewru mars 2007, ndi heewaani (4%), ɗeɓii yamminde en. Waɗi noon ko ɗe ceerti e woote gadane ɗee, sibu njogin-ɗen kanndidaaji ko e nder nokkuuji seeɗa (hedde capanɗe nay nder 216). E nder woote hooreleydaagu, hare ndee ko nder leydi ndii no diidorinoo, nder kominaaji ɗii kala. En ngalanaano ɗum jawdi. Tee, tengitingal dow kadi, kanndidaa men alaa fof nde meeɗnoo waɗdeede woote, tee joɗnde yiilirde ngenndi e sulyee 2006 juumii nde leeltini caaktugol kanndidatiir men, lewru fat ko adii udditgol kampaañ woote ɗee. Fawtii e ɗuum fof, en kawrii e jeeyngal leñamleñameewal e nder nokkuuji keewno-ɗen yiɗɓe, ngal en keblananooki. Ɗum fof e waade noon, ko keɓ-ɗen heen to bannge politik koo ina faayodini. Parti men dañii heen humpito tee yimɓe fof nganndi hankadi innde makko e innde hooreejo makko, gonnooɗo kanndidaa makko. En mbaawi humpitaade mbaadiiji politik ɗi en nganndaano e nder jokkondire ɗe baɗduno-ɗen e yimɓe diiwanuuji leydi ndii kala, e gure mum en e dowriiji mum en.
Hannde, e ndañii humpito to bannge gardagol kominaaji dowri e gure kakindiiɗe e mawɗe fof, haa e nder laamorgo hee ɗo njogi-ɗen hannde sukkuɓe meeruuji e nder ronndismaaji 5 nder 9 gonɗi e mum ɗii.
Parti men yaajtii no feewi tuggi mooɓondiral cakkitiingal ngal faade hannde, haa ɗum addani en waylude juɓɓule goodnooɗe ɗee ngam heƴnude heen goomuuji e hoohooɓe hesɓe naatnooɓe e parti hee, hade men dagnirde ɗum kesɗitingol naatirɗe.
E nder kampaañ kesɗitingol naatirɗe cakkitiiɗo oo (2011-2012) ko UFP tan woni mo huutoraaki peeje PPM ganndaaɗe ɗee, ɗe PRDS ƴettitnoo, ɗo pooɗondire hakkunde goomuuji addanta heen gooto kala hebbinirde doggi naatɓe inɗe boje. Ɗum ina yaaji haa hannde sibu partiiji keewɗi mbaɗdata ko danndu ɓuraa mawnude limoore naatɓe. Enen noon, parlin-ɗen ko ɗooftagol doosɗe tawa eɗen njenanaa kala naatooɓe e parti hee yo a taw ko yimɓe woodɓe, wuurɓe ɗoon, fellitɓe. Nii woni, en mbaawi sompude cate e nder 45 departemaa dow 53. Naatɓe ɓee ɓurii 20 000 neɗɗo.
Faandaare nde mooɓondiral ɗiɗmal dottunoo, so battugol parti oo parti ɓesngu tigi-rigi, parti udditaniiɗo ɓiɗɓe leydi ndii kala e moɓe ɓesngu nguu kala, woni ko e laawol kono suwaa tawo laataade no feewi. Eɗen njogii ngooroondi moƴƴiri e nder dowri hee haa arti noon e nder remooɓe e ubriyeeji. Kono kirjingol sukaaɓe e juɓɓingol rewɓe parti oo ina ŋakki tawo. Keɓɓitagol ɗee ceŋɗe ɗiɗi ko huunde jojjunde, heñoraande.
Parti men seɓorii no waanoo 2005 nii, sibu ko jooni o ɓuri wonde dental ngenndiwal, ko jooni o ɓuri feeñninde mbaadi ngenndi ƴellittoondi, ngalɗirndi ceertugol eddaaji leƴƴi mum e diiwanuuji mum, parti luulndiiɗo kala ko ina seernda ɓesngu mum to bannge leƴƴi walla goomuuji, parti denndinɗo rewɓe e worɓe ummoriiɓe e ceŋɗe ɓesngu men kala, tawi renndini ɗum en ko yiɗde daɗndude leydi ndii e duleeɗi bonɗi e yaltinde ɗum e leefre, nawra ɗum yeeso. Ko duumagol e ngolɗoo laawol mbayliigu renndo men ngam waɗtude ɗum renndo demokaraasi tigi rigi, tawa ko e nafoore keeweendi ɓesngu men, waawi addande parti men tiiɗtude e joofnude mahngo mum haa waawa huuɓnude ko daartol farlini en mum koo.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɓɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe
Parti amen waɗdii e doole demokaraasiije e ngenndiije ko fotnoo waɗde ngam ittude leydi ndii e juuɗe laamuuji militeer en e laamuuji hoorameeji.
Ina hasii, kuudetaa naatnata leydi tan ko e caɗeele e ngonka ka hay gooto anndaa ɗo yuumtata. Sinno tan kuudetaa ittata ko laamuuji ɗi ngonaa demokaraasiiji, ina waawnoo faameede, walla nii jaɓnaade, so tawii kay batte makko ngonaa bonɗe no feewi. Hono no kuudetaa 3 ut 2005 oo nii, hay so tawii noon o ari ko e sahaa mo pelle politik ɗee fof pellitnoo jooɗodaade ngam ƴeewde yaltinde leydi ndii e iiñcuru wonnoo nduu, haa lomlomtondiral demokaraasi aaɓnoo. Oon kuudetaa wayi ko no garditinooɗo pelle politik ɗee nii. Min ñiŋii mo to bannge fiɓnde, kono min njiylii hay sinno ko dañde yiildude e koninkooɓe ɓee geɗe leydi ndii, so tawii kay ɗuum ɗacciraaka pelle politik ɗee, gila e ñalawma gadano oo. E ko tabiti, ko yimɓe fof njiildi daawal mudda ngal haa ngal yuumti e woote nuunɗuɗe, ɗo Siidi Muhammed Abdallaahi toɗɗaa, woni hooreejo leydi gadano toɗɗiraaɗo laawol demokaraasi.
Kuudetaa 6 ut 2008 oo noon, ko warhoore bonɗo demokaraasi puɗɗotonooɗo, ko goonga nii ko demokaraasi mo timmaano tawo, kono ko demokaraasi dokkunooɗo leydi ndii faayiida sibu, e nder leyɗe Aarabeeɓe e Afrik fof, tawi o waɗtii rokkireede no yeru demokaraasi jamyamo, jaakoraaɗo.
UFP fadaano haa cumu jaɓa ngam reentinde yimɓe e joopaaɓe duppooɓe leydi ɓee. Gila lewru suwee, woni lebbi ɗiɗi ko adii oo ñalawma 6 ut bonɗo, ko daande UFP wootere nanetenoo ina suurta kuudetaa gonnooɗo e hebleede oo. Min njiɗnoo ko faddaade musiiba oo. Moƴƴatnoo noon ko tawa wonaa daande amen tan nanaa. Kono, ko hulanoo koo, ko ɗuum woni ko kewi. Doole demokaraasi fof ina poti durnude miijooji mum en e ndee winndannde.
Min ñiŋii kuudetaa oo gila suwaa joofde, e waktu makko ɗiɗmo, min noddi yimɓe yo ndarto, caloo mo, tawi min kuutorii ko jaayɗe mawɗe haa arti noon e El Jaziira. Ɗumɗoo addanii parti oo korsa mawɗo e ɓesngu hee, haa arti noon e pelle politik e doole demokaraasi goɗɗe ɗee, kawritɗe e oon ñalawma 6 ut 2008, ɗo joɗnde parti men ɗoo ngam sosde Maalde Ngenndiire Daranagol Demokaraasi (FNDD). Tuggi oon ñalawma, ittangol ɓesngu men ndeeɗoo tooñannge e yawaare luulndiinde yiɗde mum, yawaare e tooñannge ofisiyee murtuɗo mo alaa ko jogii so wonaa taƴre konu, hono taƴre renoore hooreejo leydi, wayi ko no huunde waɗɗiinde e dow daaɗe men, enen e demokaraat en e ngenndiyankooɓe woɗɓe ɓee fof.
En ndartiima kuudetaa oo fotde hitaande huurnde, huunde nde meeɗaano yiyeede e Afrik. E joofirde, en keɓii, rewrude e Nanondiral Ndakaaru, paandaale tati ɗe ndottuno-ɗen, so : gallinirde kuudetaa oo gartirgol, hay so e maande, persidaa Siidi Muhammed wul Sheex Abdallaahi ; goppitgol gardiiɗo hilifaaɓe makko kam e yahdiiɓe mum ; niilnugol silsil woote bannginteeje 6 suwee 2009 e udditgol sisil keso mo 43 ñalngu tawi ardii ɗum ko Guwarnama Ngootaagu Ngenndi. Ɗum noon, en poolii e nder hare men gallingol kuudetaa oo. En ndañii poolgu ngu ɓesnguuji goɗɗi ñemmbunooɗi en, e nder oon mudda gooto, ndañaani, tawi noon kam en ɓurnoo en heewde wallooɓe e nder winndere ndee. Yeru mum ko Madagaskaar e nanondiral Maputoo kam e Honduras e maslahaa mum laataniiɗo ɓiɗɓe naange.
Kono en poolaama e hare tabitingol silsil woote eɓɓanooɗe e Nanondiral Ndakaaru ngal, sibu men woppude kuudetaa goɗɗo ɓennude, luulndiiɗo Nanondiral ngal, tawi waɗi ɗum ngolɗoo laawol ko gardiiɗo hilifaaɓe. O waɗi oon kuudetaa ko gila 28 suwee, ɗum woni nde o ƴetti golle haa weeti tan, sabu makko taƴde lajal woote e lajde ɗum ñalnde 18 sulyee, o ɓeydi raɓɓiɗinde kadi daawal ngal yimɓe ngoytotonoo ɗaɓɓiɗgol mum, sibu wonnoo ko balɗe 43 ɗe o artiri e balɗe 21, ɗum fof tawi o ɓamdaani e banngeeji keddiiɗi ɗii. Caggal ɗum kadi, o salii siynude denndaangal toɓɓe keddiiɗe Nanondiral ngal, so wonaa juɓɓingol woote ɗee. Oon sahaa, kanndidaaji luulndo ngoo cikkatnoo ɓe mbaɗiri ɗum ko ngam duñde ɗum geddude woote ɗee. Nde tawnoo kadi aɓe koolinoo koye maɓɓe, ɓe mbiyaani hay dara, ɓe calii jaabaade huunde nde ɓe njaggirnoo cokoraagal ɗamtindiiɓe koye mum en. Eɗen nganndi ɗo ɗum yuumti : poolgu makko ngu faamnaaki to bannge politik e woote fof, gila e laawol gadanol, hono no ɓadiiɓe mo ɓee mbiyratnoo nii tan.
Ko oo sabotaas nanondiral jaltugol kiris kawrangal Ndakaaru ñalnde 2 suwee 2009, woni yumma luttugol haa hannde kiris politik garduɗo e kuudetaa ut 2008.
Sabu añde e reentaade pelɓondiral gondungal e fitina, en njiyliima waɗde feere mbele kaaldigal e geɗe ɓurnooɗe teeŋtude e nanondiral Ndakaaru ngal ina dañee, hono : kuule potɗe ƴetteede ngam yuɓɓitinde konu nguu fawaade e doosɗe ndenndaandi, jerondiral mbaawkaaji doosɗe leydiiji, nanondirde e silsil woote, e joofnirde, nanondirde e mbaadi gollondiral ngam yiilde fiyakuuji leydi ndii e ngalɗoo daawal, ngal siifɓe Nanondiral ngal fof kiisii ko daawal mudda ngam heblude ngonka demokaraasi ñiɓiiɗo.
E nder ndeeɗoo hare, en cosdii e wallidiiɓe men FNDD e RFD mo persidaa Ahmed wul Daddaa, gardo Njuɓɓudi Luulndo Demokaraasiiwo, maalde hesere : Jokkorgal Luulndo Demokaraasiiwo (COD), kaɓaniindi ciynugol kuulal Nanondiral Ndakaaru paatungal e kaaldigal (dialogue), tuggi 2009 haa 2012. Ko jedditagol laamu Nanondiral ngal jibini guusre e pelɓondiral hannde ngal.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɗɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe,
Tuggi 2005 faade hannde, aduna taariiɗo en oo wayliima no feewi. Mbayliigaaji luggi kadi ina mbaɗa, njoofaani.
To Hirnaange, ɗii mbayliigaaji kapitaalisma ɓooyɗo njuumti ko e kiris luggo, haa arti noon rewrude e ko anndiraa kiris « dettes souveraines » (ñamaale dowlaaji walla bankeeji walla juɓɓule goɗɗe taƴɗe hattan mum en), paamninoowo en deestagol Irlanndaa, Espaañ, Portigaal, Geres, Itaali kam e caɗeele bonɗe ketɗe leyɗe Orop doolnuɗe goɗɗe ɗee. Ko teemedde ujunnaaje suka e debbo e gollotooɗo mbaasata golle mum en, mbaasata ngaluuji mum en. Maa ɓe ndartoro ɗuum sifaaji keewɗi, ceertuɗi. Geddooji ubriyeeji e sanɗaaji e nder leyɗe ceertuɗe, dillere mettinɓe (mouvement des indignés) hawridinnde, njeyaa ko e calagol ɓesnguuji ɗii roondanaade njuɓɓudi bankeeri ndii batte kiris oo.
Geɗel goɗngel maantinngel e kiris oo, ko tamagol ɓurtungol ngaluuji, haa arti non e kaalisaaji, e juuɗe ardiiɓe faggudu e politik gollantooɓe njuɓɓudi bankeeri e kaaliseeri wuriiri adunaari, tawi ko huunde bonnanoore ko ɓuri heewde e yimɓe. Hannde ko ɓuri heewde e annduɓe ko faati e faggudu kam e yimɓe politik nuunɗuɓe, hay jeyaaɓe e njuɓɓudi bankeeri ndii, ina mettini no feewi ko yimɓon seeɗa tan naftortoo pawnaari moolanaandi ndi yimɓe bankeeji e njuɓɓdudi bankeeri keɓrata wuri kaalis.
Ngam yaltude e ɗii kirisaaji, leyɗe hirnaange alaa e sago ƴetta kuule mbaawnoor ɗe keblananooki : jondikinagol, juɓɓitingol, baylitgol, luutondiral jehreeji, caɗeele naatnaattondiral to Orop sabu gartugol lankugol faggudu ekn… tawi boom alaa ko gaddii juumtugol ɗeen kuule sabu luure ɗe cafrotaako njuɓɓudi ndii e daɗndu leyɗe ƴellittooɗe (Siin, Inndo, Beresiil, Afrik Worgo ekn.)
Leyɗe Amerik worgo keewɗe tiimtinooɗe e humpito Beresiil mbaawii rentinde ɓesnguuji mum en e dartaade caɗeele, e nattude hatojinde e ballal keediiɗo maɓɓe doolnuɗo oo, e loowde laawol kisal to bannge faggudu e politik, rewrude e politikaaji jaambareeji tuugiiɗi e ɓesngu, kam e tonngitgol golle laamu e golle keeriiɗe. Yimɓe humpitiiɓe heewɓe ina keɓtini ndee huunde tabitnde, fuŋŋiniinde, nde leyɗe Afrik e Fuɗnaange ɓadiiɗo poti ñemmbude.
To Asi, ndeya yortorde winndere ndee, ngonka kaa ina seerti. Ɗoon ɗo Japon deŋi, ina wondi e caɗeele waawde yaltude kiris, Siin wontii leydi ɗiɗmiri winndere ndee to bannge faggudu, hay so tawii noon ɓeto ƴellitagol mum ustiima e ko wattindii koo. Ngoƴa Siin hannde ɓurɗo teeŋtude ko moƴƴinde mbaadi ƴellitaare mum tuugiinde e njeeygu caggal leydi e jokkude ƴellitaare nde politik leydi ndii e faggudu mum e sato mum hattani roondaade, e sahaa mo Dowlaaji Dentuɗi Amerik ɓeydii teeɗanaade njiimaandi kam e daɗndu mawndu Siin waɗdata e Amerik e Japon nder diiwaan Pasifik oo.
Inndo, leydi maamaari ngoɗndi ndii, ina jokki e sawndodinde e nder keeri leydi ngootiri e cahe mawɗe baaɗe no Bommbay, dañal ɓurngal mawnude e karallaagal ɓurngal toowde, heen bannge, e bannge goɗɗo oo, baasal ɓurngal bonde. Ɗum ina jeyaa e ko usti ñemɗugol mum politik e winndere ndee.
Ɗee leyɗe kala ƴellitorii ko doole mum en oole, ko wondaani e yamiroore walla ndeenka juɓɓule Bretton Woods : Banke Winndereejo e Booñ Kaalis Adunaajo.
Hannde, ina feeñi wonde yonta daartol keso udditiima, ittoowo njiimaandi leyɗe hirnaange, lomtina ɗoon aduna keewɗo leyɗe ƴellitiiɗe, aduna ɓurɗo yerondirde. Ɗuum ina feeñiri kadi e ustagol leyɗe hirnaange naatde e geɗe leyɗe goɗɗe, yeru kootgol koninkooɓe maɓɓe wonnooɓe Afganistaan e hattan ɓesngu ndiin leydi jogii hannde waawde tamde fiyakuuji mum hay so tawii ɗuum ina ɗaɓɓi yarlitaare ɓurtunde, hay so tawii musiiba talibaan en ina woodi toon tawo. Eɗum feeñiri kadi jajajtugol ɗeen leyɗe dartanaade koye mum en, no ɗe mbaɗatno ndeen nii (yeru e ssahaa Bush) so nafooje mum en njanaama e nder diiwanuuji keewɗi e nder winndere ndee.
Ko rewolisiyoŋaaji tigi tigi ngoni haa hannde e yerɓinde Magreb e Mashrek. Jandingol laamuuji hoorameeji, ƴiiƴiiji Seyn el Abidiin Ben Aali e Hosni Mubaarak jibinii ko mbaaw-ɗen innirde « demminaare Aarabeeɓe » (Le Printemps Arabe). Ɓeen laamɓe jooɗaninooɓe nafooje leyɗe janane, porli ngaluuji moolanaaɗi, piyi ɓesnguuji mum en kam e haɓantooɓe ndimaagu, piggal bonngal. Ɗii rewolisiyoŋaaji ina njokki haa hannde. Maa ɗi mbaylu jerondiral doole e nder oo nokku winndere, mo leyɗe mawɗe ɗee pooɗondirta, mo ɓesnguuji mum keɓti konngol hankadi. Haaɓnii heen tan, ko luure maa peeñ toon, walla nii peeñii, hakkunde doole mbayliigu ɗee, ɗe nganndu-ɗaa so ñawndiraaka no haanirta nii, ina mbaawii ruttinde caggal walla njuumta e jiiɓru moolanaandu. E miijo men, doole rewolisiyoŋ ƴuuñɗe to Misra e to Tuunus ɗee, kolli yeru e laawol potngol reweede ɗee, potaani bonnude yaakaare fawaande e mum en ndee, tee ina poti artirde hakkillaaji mum en, mbaasa ardinde geɗe ɗe ɓuraani himmande ɓesnguuji mum en, aɗe poti diwtirde luure hakkunde majje peeje jamyame e waɗde maslahaaji ngam ñiiɓnude demokaraasi, wonaa kay yerɓinde ɗum.
Ti fuɗnaange ɓadiiɗo, dowla Israayiil ownoowo ina jokki e yaɓɓude kawraaɗe Fedde Ngenndiije Dentuɗe, e huutoraade warngooji keewɗi hoohooɓe Palestiin, Dental Amerik e huunde e leyɗe Orop ina kucciti heen ina ndaara, ina ndeƴƴi. Ko ɗuum rokki poolgu dartaare Palestiin heɓi nde gallinta naatgol cakkitiingol Israayiil ngol e nder Gaza, fayiida mawɗo mo heɓi oo.
En nder ngonka ciforiika nii, mbaaw-ɗen tan ko weltaade e ko Batu Kuftodinngu Fedde Ngenndiije wooti e keeweendi kuuɓndi, jaɓani Palestiin wonde dowla tawtorteeɗo batuuji mum koo, tawti yiɗde ɓesnguuji winndere ndee kala. Eɗen nodda e ngootaagu Palestiin, sibu ko kam tan waawi poolgu e darnude Dowla Palestiin dimɗuɗo, mo Al Quds woni laamorgo mum.
Hannde, ɓesngu Siiri ina wonndi e tampere mawnde (ujunnaaje maayɗo, ujunnaaje gaañiiɗo, teemedde ujunnaaje daayɓe) sabu tiiɗkoyaagu laamu warhoore, ƴiiƴiiwu Basaar el Asad ngu hay huunde waawaa hankadi daɗndude.
Miɗo huutoroo oo fartaŋŋe ngam salminde ɓesnguuji aarabeeɓe Magreb e Fuɗnaange gonɗi e rewolisiyoŋ e sompude demokaraasi, salminaango ɓurngo teddude.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɗɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe,
Hay diiwaan men oo woni ko e mbayliigu njaawngu.
Eɗen cunii e ko gartugol e kuudetaaji militeer en e nder Afrik caggal mudda juutɗo fooftere, fuɗɗorii Muritani koo, ɗoon e ɗoon caggal nde parlemaa leydi ndii siifi piɓondiral afriknaawal karminoowal mbayliigaaji ɗi tuugaaki e doosɗe leydi. Ɓooytaani caggal ɗuum, Dadis Kamara rewni heen Gine. Darnde Dental Afrik nde ñiiɓaani, wallitii ngol jahrugol caggal.
Kono tan Alla wallii en, ɗum huuɓtodinaani. Nii woni, e hitaande 2010 ndee, Niiseer e Gine mbaɗtii e laawol, njuɓɓini woote nuunɗuɗe, joɗɗinɗe Muhammadu Isufu e Alfaa Konnde, hoohooɓe ɓooyɓe luulndooji e nder leyɗe mum en, e jappeere laamu.
Kono haa hannde hare ina woodi hakkunde teeɗanɗe ɗiɗi ɗee, hakkunde jahrugol caggal hoorameewol e compugol demokaraasi. En nganndaa tawo hol ko jogori heen waawtaade. Caggal duuɓi noogaas deeƴre e demokaraasi, Mali urñiima urñagol kulɓiniingol e laamaandi mbonndi militeer en muukiiɓe. Kono Senegaal sooynaani jikke, jaalɗinii ko wiyetenoo e mum koo, so wonde yeru demokaraasi e nder Afrik, nde toɗɗii Makki Sal hooreejo leydi rewrude e woote, ɓeydi suusnude demokaraat en diiwaan men oo. Miɗo yettora heen ɗooyene partiiji cehilaaji Niiseer e Gine e Senegaal sabu poolguuji mum en e ballal mum en e dimɗingol ɓesnguuji.
Hannde, gagga mawɗo diiwaan men saharaa-saahal oo, ko ƴellitagol musibbaaji ɗi nganndanooka, musibbaaji bonɗi.
Ko ina wona jooni duuɓi tati haa nay, Fedde ngenndiije reentinii wonde julaaɓe dorog winndere ndee ngoni ko e ettaade heɓirde dowlaaji diiwaan oo les, rewrude e kuutoragol njeenaari, mbele ina mbaɗta ɗe laawol njulaagu dorog feewde Orop e Asi. Won dowla e diiwaan men oo nii waɗti wiyeede narco-Etat (Dowla dorog). Ngol ownugol gondungol e mafiyaa ko golle kapitaalisma ɗe ndillinaani hay gooto no fotiri nii, tee alaa fof mbaawnoor tigi tigi fawaa e ɗiin dowlaaji tuumaaɗi walla nooyniiɗi. Mbele ko waɗi ɗum, ko e nder renndo kapitaalisma kala ko addata kaalis jaggiraaka no huunde bonnde ? Miijto-ɗen boneeji gonɗi hannde Meksik e leyɗe goɗɗe Amerik Latin.
Musiiba ɗiɗmo ketɗo diiwaan oo ko ownugol jihaadiyankooɓe. O ɓaggiima e murto Tuwaareg en haa o waawii ƴellitaade ƴellitagol jaawngol rewrude e keɓtugol tataɓe 2 wertallo leydi Mali. Ngolɗoo laawol, winndere ndee ellee dillii, kono wondude e jajajti e pooɗondire sabu nafooje leyɗe mawɗe pooɗondirooje njiimaandi diiwaan oo.
Kiris gonɗo rewo Mali ɓuri battinde fof ko e leydi men. Ngotaagu e jam e deeƴre Muritani mbaawaa seerndeede e ngootaagu e jam e deeƴre Mali. Eɗen poti wallude ndii leydi ɓiy-yummaari heɓtude ngootaagu mum kam e deeƴre e jam hakkunde leƴƴi leydi mum, tawa ina seerta e goomuuji tumarankooji jogitiiɗi ownooji. Ko heen kisal e deeƴre Muritani e leyɗe catiiɗe ɗee fof fawii.
Kono eɗen paayi e batte wolde nde leyɗe goɗɗe tawtoraa, nde toɓɓanɗe mum laaɓtaani no feewi, tawi kadi ko heñoraande, sibu, ɗuum ñifataa cumu nguu, ɓeydat ngu, yaajna ngu. Ndeen wolde artirtaa nanondiral hakkunde Malinaaɓe, kono ina waawi saabaade taƴondiral mettowal safrude. Ndeen wolde, so heednaani Malinaaɓe yeeso, tawa heddiiɓe ɓee ko wallitooɓe tan, ina waawi joñde ɓe janngo e jam, haɗa ɓe waawde huufde geɗe ɗee caggal ɗuum. Afganistaan e Somaali ko yeruuji teskinɗi, potɗi jeertinde e batte bonɗe ndeen wolde e sahaaji paaɗi.
Enen noon, miijo men, ko Mali foti tammbaade caɗeele mum, heddiiɓe ɓee poti tan ko wallitde ɗum. Ko Malinaaɓe tan poti huufde murto wonngo toon ngoo, sibu jeyaa ko e fiyakuuji maɓɓe ndernderi, so wonaa taw aɓe cokli newnooɓe e maslooɓe ngam wallitde paamondiral. Denndaangal musiɗɓe Mali, haa arti non e Muritani, ina poti wallitde. Kono ko idii ɗuum, leydi men ina foti daranaade artirde hoolaare wonnoonde gila dawaa dawi hakkunde laamuuji leyɗe ɗiɗi ɗee, hoolaare nde naatgol men tabitngol walla cikkangol e peeje persidaa Sarkosi bonɗe, joopiiɗe ATT, bonni. Eɗen poti kadi jokkude jaɓɓoraade no ɓuri moƴƴude, malinaaɓe mooliiɓe e leydi men ɓee, kisnen ɓe.
Wonande feere fotnde huutoreede ngam riiwde goomuuji jihaadiyankooji ɗii e rewo Mali, ko Mali kadi foti ardaade ndeen feere, wondude noon e ballal sehilaaɓe mum. So en ngartii e Muritani, ngam heblanaade huccitande cumu ketngu diiwaan oo, eɗen heñaade yaltinde leydi ndii e iiñcuru politik wondi nduu, e hisnude keeri leydi men, tawa en nataani e wolde nde laaɓtaani, kono tawa eɗen kaɗa goomuuji jogitiiɗi kaɓooji e Mali ɗii luuñtitaade e leydi men.
Hare Saharaa hirnaange ina jokki haɗde mahgol Magreb Arab, tee ina haɗi ooɗoo diiwaan deeƴde. Darnde men e ɗuum meeɗaa waylaade : eɗen mballita hakke mo ɓesngu saharaa jogii e yiilde fiyakuuji mum, tuugaade e ko winndere ndee dagni. Leydi men fotaani wuuranaade hay gooto, kono ina foti wallitde nanondiral hakkunde ɓiɗɓe yummiraaɓe men maruknaaɓe e polisariyoonaaɓe, gonowal ngooroondi tabitingol hakke saharaanaaɓe yiilde fiyakuuji mum en.
Bismaaɓe tedduɓe, arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe
E sahaa hannde oo leydi men ina jogii ngoƴaaji keewɗi :
Ngoƴa jowitiiɗo e kisal jokkondirngal e kiris gonɗo rewo Mali mo kaal-ɗen dow oo e mo pot-ɗen huccitande ko ɓuri yaaccaade, e nder ngootaagu.
Pelɓondiral hakkunde luulndo demokaraasi e laamu njooɗiingu nguu. Jibini ngal ko kuudetaa 2008, teeŋtini ngal ko sabotaas, caggal ɗuum jedditagol Nanondiral Ndakaaru. E miijo men, woote hooreleydaagu 2009 nuunɗaani, ɗooftaaki nanondiral Ndakaaru. En njaɓii ɗe sabu men yaakoranoode ko heddii e Nanondiral Ndakaaru ngal maa siyne. Tuggi 2009 haa 2012, luulndo seeraani e yiylaade ñawndude luural rewrude e kaaldigal, kono tawa ko kaaldigal tigi-rigi, wonaa kaaldigal dow tan ngam yiɗde fuuntude yimɓe e feccude luulndo.
Ko salaare laamu nguu e wondiiɓe mum kaaldigal nuunɗungal, ɗooftingal ko hunanoo Ndakaaru, e baasgol ɗooftaade laje woote, e ɓeydugol ngol rewaani laawol, bannginteewol manndaa senngo laamu nguu, jiylagol tabitinde silsil woote tawa ina ɗawa heen COD, e tamagol jaawngol, ɓurtungol mbaawka e ngalu nder juuɗe moɓol yimɓe laamu, yaawde fiyde dille senndikaa e renndo, ko denndaangal ɗee geɗe ngaddani luulndo demokaraasi wiyde yo persidaa yah. Leydi men woni ɗum noon ko e kiris luggo, baawɗo naatnude ɗum e jiiɓru.
Yimɓe fof ina poti daranaade peeje njaltirɗe oo kiris. Won koyɗe moƴƴe puɗɗii yaheede heen. Ina jeyaa heen miijooji ɗi Mesawuud wul Bulkayri, Hooreejo Asaambele Ngenndi, sakkiti, ɗi nganndu-ɗaa ko ndaɗɗudi moƴƴiri kaaldigal. COD e hoore mum ɓooyaani ko ɗaɓɓiri gollooɓe politik ɓee kala kam e renndo siwil ngoo fof, diisnondiral ngal faltaaki hay gooto. Kono, ɗoo e ndeen, luulndo ngoo ina jogii hakke salaade kala feere yahoore e joñde ɗum, tawi kadi, e miijo mum, ko feere jaalɗinoore dagnugol kuudetaaji tiindinaaɗi e doosɗe leydi kam e demokaraasi ngam yiɗde sompude laamu hoorameewu goomuyel julaaɓe. E ngoon yeeso, parti men maa jokku haɓanaade tiiɗtingol ngotaagu luulndo ngoo e denndaangal doole e hoohooɓe yiɗanɓe leydi men ndimaagu e demakaraasi e kisal e deeƴre.
Kiris renndo e faggudu : Kiris oo nattii wonde e haala tan, cohirɗe men fof ina tina mo : ko o guuraaɗo, jiyotooɗo, memotooɗo, nanotooɗo. Ko wiyetenoo « haɓaade baasal » jibini ko baasal kuɓtodinngal muritaninaaɓe kala. Ndema e ngaynaaka nguurnuka ko ɓuri heewde e yimɓe men, ko ko yeebaa. Yooro 2011-2012 boomii ko ina ɓura 50% ndariindi leydi ndii, tawi alaa fof ballal teskinngal laamu walliti nehooɓe jawdi, tee, hay gooto anndaa ɗo capanɗe nay miliyaar jaltiniranooɗe ɗum ɗee naati.
Nokku oogirɗe oo no jogoraa nii ina niɓɓiɗi, tee, jotondiral laamu nguu e pelle tumarankooje ɗee laaɓtanaani yimɓe hay dara. Ɓeydagol cogguuli e ustagol jogogal yimɓe ɓee, caɗeele gonɗe e nokku golle ɗe laawɗinaaka, jibinɗe soomaas diwtuɗo aada, kiris nokkuuji cellal e jaŋde, ɗum ɗoo fof ko e geɗe cifotooɗe ngonka mbaawka yuumtude e jiiɓru.
Caɗeele pooɗondire heedi-heedaagu goomuuji, kinɗe e leƴƴi. Ñawndugol caɗeele jotondirɗe e ndonaandi aadeeri (passif humanitaire) kewkewe 1989 kam e gagga njiyaagu, waɗiino daawal mawngal e laamu ndaɓɓu Siidi wul Sheex Abdallaahi : gila e diskuur daartiyankeejo 30 suwee 2007, haa e jeewte nder parlemaa e lewru ut ndeen hitaande wootere, yantude e ñalɗi diisnondiral ɗi denndaangal gollooɓe politik e renndo leydi ndii tawtoraa, njuumtiino e nanondiral ngenndiwal ngal hono mum meeɗaano dañeede : sariyaaji e dekreeji e tuugnorgal golle. Hannde, yimɓe poti ko yahrude yeeso e tiiɗtinde nanondiral keɓanoongal ngal e jokkude e ciynugol tuugnorgal lelnanoongal e ñalɗi ngenndiije diisnondiral ngal.
Julyultondiral winndere. Teskotoo-mi heen ɗoo tan ko batte ɗe moƴƴaani garduɗe e geɗe bonnooje pine men : filmuuji, pijirlooji wideyoo, neegre, borjeende e mbaydiiji goɗɗi borjoŋaagal. Sukaaɓe ngontii warooɓe hulɓiniiɓe, warhoore nattii haawde hay gooto, renndo nana saaya. Ɗum fof ko mbele njulaagu leyɗe hirnaange ina jokka e dañde pawnaari keewndi. Eɗen mbaawi huccitannde ɗee geɗe, tee eɗen poti huccitande ɗe. Ina gasa warngooji bonɗi, dow amdu, baɗooji ñalnde kala to leyɗe hirnaange ɗii, njettoo en. Ɗum noon ko maa keño-ɗen. Ko adii fof, to bannge winndere ndee, ko ɗaɓɓude nde sariya winndere ndee, jaggirta ngalɗoo pinal no hirjingol neegre, ɗum haɓoree no jeeyngal ownugol haɓortee nii. Caggal ɗum ko huutoraade jaayɗe mawɗe e ekkol ngam bayyinde ɓure pine men e haɓaade batte bonɗe, guɗooje majjum.
Kiris sukaaɓe yejjitaaɓe, ɓe ngalaa golle, ɗamtindiiɓe kam e denndaangal jarabbaaji majjinooji. Ina wayi no sifaa renndo hannde ngoo, wonaa moƴƴo, ngo jogori ko bonnude janngo leydi ndii ko juuti. Eɗen poti toppitaade ɗum ɗoo, cakkiten peeje kese paatuɗe heen.
Bismaaɓe tedduɓe, musiɗɓe arɓe mooɓondiral, sehilaaɓe tedduɓe
Hono no batu mooɓondiral ɗiɗmu yiɗirnoo nii, sifaa parti men ina laaɓti no feewi hannde, tee ina rokki ɗum darnde heeriinde e nder weeyo politik leydi ndii. Sifaa oo fotaani muk jilɓude, o foti tuugaade ko e aada doole mbayliigu ɗe meeɗaa waasde ardaade kareeli ɓesngu men leƴƴi-leƴƴinngu, gila e yontaaji ɓennuɗi, gila e naatgol koloñaal e dartagol ngenndi ndii e renndo ngoo ngool naatgol.
Oon sifaa keeriiɗo parti men naatti ko e renndo juulɓe, omo haɓɓii e piɓle winndereeje Islaam, ko noon kadi o muuyiraa ɓamtaare e udditanaade aduna oo. Parti men, ko parti ngenndiijo mo ndimaagu ngenndi jeyaa e geɗe ɓurɗe tiiɗde ɗum ; ko o demokaraasiijo kaɓotooɗo kala hooremaagu e denndaangal mbaydiiji ɓiɗtere renndo e politik ; ko o parti ɓamtaare mo meeɗaa seerde daranaade e heedande ñoolaaɓe e miskineeɓe ; parti men ina luulndii kala geɗe daɗaaɗe nawrooje caggal, omo luulndii kala ko ina leeltina pinal e ndimaagu Muritaninaaɓe, yo won baɗe jiyɗingol walla joñgol rewɓe ekn. Parti men ko parti ngootaagu daraniiɗo potal e mahondiral leƴƴi leydi men tuuugingol e potal to bannge hakkeeji e kormagol ko gootol heen fof heerorii ; parti men woni ko yeeso haɓantooɓe lomtinangol kala loranooɓe e diiwtugol kala paltoor. Parti men ina daranii ngotaagu aarabeeɓe e ngootaagu afriknaaɓe, omo daranii jam nder winndere ndee, omo daranii kaɓɓondiral e denndaangal partiiji ɓiɗɗi yummaaji e cehilaaji jaɓɗi ɗeeɗoo ɓure ɗe limtu-ɗen, haa teeŋti noon e nder Magreb e Afrik hirnaange.
Ɓesngu teeɗanii ko wellitaare ; ɓesngu men yiɗi ko nuunɗal ; ɓesngu men ina yiɗi naftoraade ƴellitaare faggudu e ngaluuji leydi mum. Ɓesngu ina yiɗi hankadi seertude e ngardiigu hannde nguu, ko yiɗi ko laamu nuunɗungu, kormiingu hakke ngu jogii e ndimaagu, hakke ngu jogii wuurde nguurndam moƴƴam e jiilgol laaɓtungol, demokaraasiwol fiyakuuji mum.
E dow ɗuum, golle joɗnde mooɓondiral ngal ko luggiɗinde denndaangal geɗe kaalaaɗe e ngolɗoo ciimtol e yaltinande parti oo kuccam wonande duuɓi joy garooji ɗii ngam Muritani gootiɗɗo, dimɗuɗo, demokaraasiijo tigi rigi, Muritani coñcuɗo, ngam mahde parti ɓesngu baawɗo haandude e hoolaare keeweendi Muritaninaaɓe e ardaade ɗum en.
Heddanii kam tan ko yamirde udditgol golle mooɓondiral tataɓal UFP ɗe nduwanii-mi yuumteende timmunde.
Wa assalamu alaikum wa rahmatu llahi wa barakatuhu


c: text/html

text:
Wonnoo ɗoo ko fowru. Ndu sumi ladde fof. Ndu wiyi : « Ndee ladde sukkunde, hay batte yiyeetaake heen ! Miin sumi nde ! » Ndu wii : « Ladde sukka tan, a dañataa hay ko ñaam-ɗaa ? Kulle fof corniima heen. Huunde wontaa sorno ɗoo, tawa mi yiyaani ɗum ! »
Ndeke cumu nguu sumii ɓikkon mbaroodi haa kooñi. Ndu tawi mbaroodi ina jiimi e ɓikkon mum, ina hawsa. Ndu wiyi : « Kaawu Mbaroodi, miin sumi ladde ndee fof, kulle fof tan cornoo e ladde, hay huunde a yiyataa ! Miin sumi ndee ladde reedaande ! Ñawu, jooni dey ko felti ɗoo fof, mi yiyat ɗum ! » Mbaroodi wiyi : « Aan kay, ko cumu maa nguu sumi ɓikkon am kon ! »
Fowru ndaari leydi tan yiyi ɓikkon mbaroodi ina kooyni takke, ina kooñi. Fowru wii : « Alaa, Kaawu Mbaroodi, a yiyii, cumu am nguu, nde ndu faandii ɗoo tan, ngu waɗi keel, ngu faati too. Cumu am nguu yettaaki gaay. Wonaa miin ! »
Mbaroodi wiyi : « Hannde ko mi baroowo ma tan. Aan kuɗaaɗo oo, a anndaa ko dunndu reeni mbaroodi, mbaroodi reeni dunndu, ko dunndu reeni en, enen fof ? »
Fowru dogi ronki yiyde dunndu ɗo suuɗii. Mbaroodi aafi fowru …

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hannde baaba en an seenike ka yewtere hiɓe wonndi e alghur’aana tedduɗo on, hiɓe jogii mbaadi hentiindi, no ɓe toolornoo yeeso an ɓe ugginii ka hoore deftere teddunde ɓe lunnii nde ɓaawo ɗun ɓe ɓantiri nde sookeeje maɓɓe ɗen ɗiɗi ka teddingol nde ɓe jonnimi nde, ɓaawo mi jaɓii nde e juuɗe maɓɓe mi jogitori nde juuɗe an ɗen ɗiɗi mi lunnii nde kulol heɓimmi ka nder ɓanndu an ɓaawo deftere nden wonii ka nder juuɗe an, baaba en an maaki:
- Udditu deftere Allaahu nden jannganaami fuɗɗoode feccere sappaɓere nden ka fuɗɗoode.
• Mi udditi deftere teddunde nden mi yaltini feccere sappaɓere nden mi janngi ɓaawo mi uujike konngol joomiraaɗo:
﴿ وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِن شَيْءٍ فَإِنَّ لِلَّهِ خمُُُُسَهُ وَللِّرَسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَىكُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾ .
(Anndee kala ko alɗuɗon e huunde jowaɓal mu’un ngal Allaahu on woodani e Nelaaɗo on e joomiraaɓe ɓadondiral ɓen e alyatiimaaɓe ɓen e seteeɓe ɓen si tawii on gomɗinii Allaahu e huunde ko men jippini e jiyaaɗo amen on ñannde senndindirgol goonga e fenaande, ñannde jamaaji ɗin ɗiɗi fottunoo Allaahu ko waawuɗo e hoore piiji ɗin fow).
Baaba en an maakanimmi:
- Fillitii ko jannganɗaa mi kon.
• Mi fillitii janngugol ngol:
﴿ وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِن شَيْءٍ فَإِنَّ لِلَّهِ خمُُُُسَهُ وَللِّرَسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَىكُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾.
(Anndee kala ko alɗuɗon e huunde jowaɓal mu’un ngal Allaahu on woodani e Nelaaɗo on e joomiraaɓe ɓadondiral ɓen e alyatiimaaɓe ɓen e seteeɓe ɓen si tawii on gomɗinii Allaahu e huunde ko men jippini e jiyaaɗo amen on ñannde senndindirgol goonga e fenaande, ñannde jamaaji ɗin ɗiɗi fottunoo Allaahu ko waawuɗo e hoore piiji ɗin fow).
Ɓe maaki yonii...yonii..ɓe deƴƴi seeɗa a sikkay ko hoore maɓɓe ɓe woni yewtude
﴿ وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ﴾.
ɓe ɓanti hoore maɓɓe nden ɓe jokkintini konngol go’o ɓe maaki:
Allaahu seniiɗo on hino wi’a: واعلموا Enee hiɗa anndi waɗɗagol khumusu ?
• Mi wi’i: hari kulol nanngii lan: Eyyo.. eyyo.. eyyo.. Miɗo anndi.
Ɓe immii ka ɓe toolinoo ɗon ɓe jonni lan suutannde deftere hiɓe joginoo takko maɓɓe wi’eteende (wasaa’ilu) mi janngi ka hoore ɗerol mayre aranol innde wallifiiɗo nde on tawi ko (Muhammadu Bun Hassan Al Hurrul Aamilii) ɓe wi’immi: yaltinanan ɗon deftere fii ghumusu nden janngaa.
• Mi yaltini deftere khumusu nden mi janngi hadiise Nelaaɗo (s a w) e Imaamu Alii (a s) e Imaamu Baaghiri (a s) e Imaamu Saadighi(a s) e Imaamu kaazimi ( a s) ka fii khumusu.
Ko mi janngunoo e ɗun ko’o hadiise mo gorko wi’eteeɗo Imraala Bun Muusaa fillii o wi’i: Mi janngiino aaya khumusu on e Muusaa Bun Jaafar (a s) o wi’i: {Kala ko wonani Allaahu ɗun ko Nelaaɗo wonani kala ko wonani Nelaaɗo ko menen wonani}.
Ɓaawo ɗun o wi’i: {Mi woondirii Allaahu, gomɗii Allaahu hoyniranii gomɗimɓe ɓen arsikeeji maɓɓe ɗin dirhamu jowi ɓe waɗana jooma maɓɓe gooto ɓe ñaama nayi e hoore halal}.
Oo hadiise ɗo’o gorko wi’eteeɗo Sammaa’ata fillike mo o wi’i: Mi lanndinoke Abal Hassan fii Khumusu, o wi’i: {Kala ko nafi yimɓe ɓen immorde e ko fanɗi e ko ɗuuɗi}.
O’o hadiise ko fillaaɗo immorde e Muhammadu Bun Hassan El As’arii o wi’i: Yoga e wonndiɓɓe amen winndaniino Abu Jaafar Saanii (a s) : Yewtan fii khumusu ko ɓuri toowude ko gorko haajitorta kon fow immorde e nooneeji ɗin fow e hoore golleeji ɗin ? Ko honno ɗun woniri ? O winndiri junngo makko ngon (Khumusu ko ɓaawo ko haajitortee kon).
ɓaawo mi gaynii janngude o’o hadiise mi lanndii baaba en an :
• Ka yewtere fii julde on wi’ii lan: wata a juulir connci ɗi khumusu fawii e mu’un hara ɗi ittanaaka, ɓaawo ɗun yilti ɗon wi’uɗommi ka nder yewtere fii hajju: Laɓɓinir jawdi ma’a ndin ittugol khumusu e jakka-si tawii hino mofti ndi-ko adii a hajjirde ndi. Enee hara hino waɗɗii lan ittugol khumusu e jawdi an ndin fow?
Baaba en an maaki khumusu hino waɗɗii e ko woni arude ɗo’o kon:
1-Jawdi ko julɓe ɓen heɓata ka hare immorde e jawle eggaaɗe e ko wonaa ɗun ko tawata ko heeferɓe dagiiɓe haɓeede.
2-Ko yaltintee e oogirɗe wano kanŋe maa kaalisi e njandi e ko wonaa ɗun, ko wano non karsini e kembu-kaaƴe, si tawii naffakaaji yaltingol ngol e wesugol ngol ittaama, sarti nde coggu emmbere yaltinaande e mu’un nden ka luumo ko misghaali sappo e jowi immorde e kanŋe laaɓuɗe maa ko ɓuri ɗun.
3-Jawle nder leydi ɗen, sarti nde emmbere majje yaltinaaɗo on hewtata misghaal sappo e jowi kanŋe laaɓuɗe maa ko ɓuri, si ko kaalisi ko misghaal teemedere e jowi maa ko ɓuri ɓaawo ittugol naffakkaaji yaltingol ngol.
4-Ko yaltiniraa mutugol ka nder maayo maa ka canɗi njani e ko wonata e mu’un kannŋe lu’ulu’u e marjaanu e ko wonaa ɗun si tawii coggu mu’un yonii diinaaru kanŋe yankeeru.
5-Jawdi dagiindi jillundi e ko harmi e nder yoga e mbaadi mayri.
6-Tonooji hitaandeeji heɓotooɗi e ngeygu maa moƴƴi-ngol maa dokkal maa remugol maa howugol maa kala ko faggitaa go’o gilanndema e njoddi golleeji..
Mi lanndii ɓe :
• Ko honɗun woni firo wonnde tonooji njulaaɓe ɓen khumusu hino waɗɗii e mu’un ?
- Wonaa tonooji njulaaɓe ɓen tun khumusu waɗɗii e mu’un ko woni ko tono kala golloowo gilanndema e min haa e ma’a.
• Ko honno njulaajo limirta tonooji makko ɗin fii yo’o yaltin khumusu e mu’un?
- Jawdi makko ndin limete immorde e maakiti e mbuuɗi ɓaawo feƴƴugol hitaande gila o fuɗɗii yeeyude, hino ittintinee e ɗun:
Aranun e mu’un: Hoore manankun kun o woni yeeyirde kun.
Ɗiɗaɓun e mu’un: Jawle nafghaaɗe fii heɓugol tonooji ɗin immorde e njoddi ronndagol e kuuran e telefon e magasenji e ko nanndi e mu’un.
Tataɓun e mu’un: Naffakka makko on e naffaka ɓeynguure makko nden e nder hitaande feƴƴunde nden: ko woni ɗun ko ko nafki immorde e ñaametee e njaran, conci e hoɗo, e coggu bakagol e ñawndagol e naffakaaji go’o hara yoɓugol ñamaale ɗen hino tawaa e neldaaje ɗen, e waɗɗiiɗi ɗin e setagol ngol e ko wonaa ɗun ko tawata ko anndaa ɗun sifa mu’un ko lintataake bonnugol jawdi si ɗi’i piiji jantaaɗi ɗo’o ittintinaama o yaltinay 20 ‰ e jawdi heddii ndi ndin o yaɓanadi ɗun ɗon khumusu.
• Ɓannginanee lan ɗun wonndude e misal ?
- E piyude misal si tawii njulaajo ndaarii tuma hitaande nden lanni wonnde himo mari guluuji sappo Dinar jawdi laaɓundi e guluuji noogay Diinar marsandiisi hara jawdi ndin fow hawray guluuji cappanɗe tati Dinar, o ndaara o tawa wonnde fewndo hitaande nden fuɗɗii ko guluuji sappo e jowi Dinaar o joginoo, o yoɓii e nder laawol ngeygu makko ngun coggu ronndagol e telefon e kuuran e nokku yeeyirɗo on e ko nanndi e ɗun wuluure Diinaar, o nafkii e hoore makko e ɓeynguure makko nden e nder hitaande nden guluuji nayi Diinar, tono makko on wonay ɓaawo ittugol hoore maakiti nden e wallitorɗi ngeygu ngun e naffakka makko on e nder hitaande nden ko guluuji noogay Diinar ko woni ɗun ko: 30000-20000=10000 ko ɗun ɗo’o o ittata khumusu e mu’un, ko woni emmbere khumusu on ko guluuji ɗiɗi Diinar 10000÷5=2000 ko ɗi’i ɗo’o waɗɗii mo ittugol.
• Ko e taariika hombo mi fuɗɗotoo limude tono on hay si tawii hitaade feƴƴii e hoore majji nde tawata hino waɗɗii lan yoɓugol khumusu ?
- Ko gila ka arannde heɓugol tono si tawii a maraa mecce go’o ɗe wonuɗaa wuurude e mu’un tuma kala haajitorɗaa hara tariika haajitorgol ngon heɓii hitaande hara a nafkaali ɗi e ñaametee maa conci maa ñawndagol maa setagol maa...ittu khumusu ko heɓuɗaa e mu’un kon, si tawii non hiɗa mari mecce ɗe wonuɗaa heɓude e mu’un nguuree haray ko yo a fuɗɗor limugol ngol gila fuɗɗiɗaa gullude.
• Si tawii mi soodanii hoore an conci hara ɗi heɓii hitaande mi wattaaki ɗi ?
- A yoɓanay ɗi khumusu, ko wano non kala jooma ɓeynguure e kala maruɗo si tawii o soodii haajuuji nder suudu e nder hitaande nden hara o haajitoraali, gila ko ɓeyditii ka nder suudu makko immorde e maaro maa ngawri maa sukkar maa ñebbe maa bidonji ñaametee maa nebban maa karsini e ko nanndi e mu’un.
• Ko ɗun firi ko kala ko ɓeydii e haaju on tigi on hara o haajitoraali maa o ñaamaali maa o wattaaki o ittay khumusu e mu’un.
- Eyyo.. Si tawii ñannde ittugol khumusu on hewtii a immoto mooɓaa ko heddii e haaju ma’a on e nder hitaande nden ittaa khumusu mu’un on e mu’un tigi, maa eɓɓaa coggu mu’un on yoɓaa.
• Enee ko ñannde mi limata khumusu on kaa ko coggu mun ngun fewndo soodugolngol ?
- Ko woni ko coggu mu’un ngun ka luumo fewndo limataa khumusu on, wonaa coggu ngu soodirɗaa ngun.
• Si tawii mi ittaali khumusu e huunde nde mi haanunoo ittude khumusu e mu’un ?
- Daganaaki ma huutorgol ɗun on tuma haa yoɓaa khumusu mu’unon, hino dagoo e duŋayee ñaawoowo sari’a on, si tawii o yi’ii nafa e nder mu’un.
• Si tawii ittugol khumusu hino waɗɗinoo maayuɗo hara o wasiyaaki ittugol ɗun ko honno ronooɓe ɓen waɗata ɗun ?
- Hino waɗɗii ɓe yaltingol ɗun e ko’o acci kon hara ko ɗun hikkinaa yeeso wasuyee e ndonndi, hino ittintinaa e ɗun, si tawii wonii maayuɗo on ko yedduɗo o yoɓataa khumusu on tuma khumusu on yoɓataake haray ndonndi ndin hino daganii ronoowo gomɗinɗo on, waɗɗaaki mo ittugol khumusu wonuɗo e hoore mayɗo on si tawii ko kanko mayɗo on raɓɓinɗinii.
Ko wano non kala yahata e gomɗinɗo immorde e ɓen ɓe ittataa khumusu jawdi maɓɓe ndin e hoore gollondiral maa nii, haray himo waawi jeyde ndi, wano tawiri hino dagorani mo haajitorgol jawle mo ittataa khumusu, si tawii o daginanii mo ɗe hara wonaa jeyingol, ɗun ɗon fow hino daganii gomɗinɗo on, bakkaatu on ko e mo ittataa ghumusu on, si tawi ko raɓɓinɗiniiɗo.
Ko nii baaba en an maakiri ɓaawo ɗun ɓe deƴƴi seeɗa, mi lanndiiɓe mi wi’i:
• Ko honɗun njulaajo maa jooma leydi remetee ndi maa joomiraaɗo iisin maa golloowo maa janngoowo maa ko wonaa ɓe’e ɗo si tawii o ittataa khumusu o limataa fii yo’o ittu khumusu e nder duuɓi, ɗi o heɓi tono buy e mu’un o darni galleeji o soodi miranji e ndaɗɗule e piiji e conci, ɓaawo ɗun o yeƴƴitii e waɗɗagol ittugol khumusu e nder ɗin tonooji ?
- Hino waɗɗiimo ittugol khumusu e ɗin tonooji e nder ko jantiɗaa kon fow si tawii wonaa ko’o haajitorta e nder hitaande nden kon, hay yo taw ko ko ɓeydii e haajuuji makko ɗin e nder hitaande nden.
• Addanee lan misal e ko wonuɗon yewtude kon ?
- Suudu ndu’o soodi ndun hara o waɗaali ndu hoɗo makko, fii himo mari suudu go’o welayndu mo, hino waɗɗii mo ittangol ndu khumusu.
• Si tawii hari o soodii suudu ndun fii hoɗugol e mayru immorde e tonooji mooɓondirɗi gila duuɓi feƴƴuɗi tawti ɗon tonooji nden hitaande ɗon-hitaande nde o hoɗi e suudu ndun-wano ɗun heewiri e yimɓe ɓen hannde-wano mi sikkiri non-e ɓen ɓe tonooji duuɓi feƴƴuɗi lumugol khumusu ngol jillondirani ɓe ?
- Hino waɗɗii mo yiltitagol ka ñaawoowo sari’a on maa lontiiɗo mo’on fii yo’o yewtidu e makko fii emmbere sikkitaande nden wonnde ko e tonooji feƴƴuɗi ɗin kaa ko e tono hitaande nde o naati e nder suudu ndun, si tawii non ko ko anndotoo e tonooji duuɓi feƴƴuɗi ɗin ɗon ko bee o yaltina khumusu mu’un on kisan.
• Si tawii wonii non o waawataa yoɓude khumusu on laawol gootol e hoore hawjere maa hara o heɓay ɓitteende maa tampere e mu’un?
- Ñaawoowo sari’a on maa wonuɗo e nokku makko on senndanay mo (o yoɓira seeɗa seeɗa) tuma nde o waɗiɗi e hoore makko, fii yo’o yoɓuɗi seeɗa seeɗa ko aldaa e yaafondirgol maa nennanaade.
• Jooni hiɗen hoɗi e nder ndun suudu tigi taw hara si tawii min kadi khumusu hino waɗɗii lan, kaa ko ittuɗaa kon yonay ?
- Eyyo hino waɗɗimaa itttugol khumusu e nder tonooji ma’a ɗin hay si tawii hiɗen wonndi e suudu wooturu si tawii a tonike tono ma’a on wonii e juuɗe ma’a hitaande timmunde a huutoraaliɗi sabu tawde a hatonnjinaa e majji.
• Si tawii mi gollii ka nder ngurte-ko mi jangoowo- e hoore njoddi lewru onon baaba en an on ƴettaali ɗi e juuɗe an fii yo mi haajitorɗi.. soodugol conci e piyude misal, e fii haajuuji an ɗin taw hara si hino waɗɗii lan ittugol khumusu e nder ndin njoddi an ?
- Si tawii a nafitorii ndi e ko haani haray khumusu waɗɗaaki ma, si tawii a marii ndi maa seeɗa e mayri haa hitaande timmii haray ittugol khumusu hino waɗɗimaa e maraandi ndin.
• Nokku ka mi yeeyata ɗon jooma mu’un soodiino ɗon e piiji gollirɗi ɗin nder ton, o ittani nokkuure nden khumusu e nder hitaande aranere nden. Enee hino waɗɗii mo ittugol khumusu ɓeydagol cogguu yaltungu e .... e piiji gollirɗi ɗin hitaande bee?
- Wonaa non woniri, ko woni hino waɗɗii mo ittugol khumusu ko ɓeydii kon tuma o yeeyi nokkuure nden e feeñugol tono on e nder mu’un, si tawii o naftoraali ndi e nder haajuuji makko ɗin e nder hitaande nden.
• Miranji eɓɓaaɗi fii ñaamugol e yarugol, si tawii ɗi gollitiraama wano parugol, enee ngol gollitirgol ɗon hino lintee gollitirgol liɓayngol khumusu ?
- Si tawii woodeede majji on ko anndaa ɗun ka yimɓe yeruuɓe makko anngal majji on ko ɗuytaare lintetee, on tuma ɗi lintete e haajuuji makko ɗin e nder hitaande nden. Khumusu fawaaki ɗi.
• Mbuuɗi, jooma majji ittanii ɗi khumusu ɓaawo ɗun o sensii ɗi e mbuuɗi go’o cokku majji on sowondirii ɓurii coggu mbuuɗi arani ɗin o siinii marugol ɗi ɗun waɗii hitaande ?
- Ittangol khumusu waɗɗaaki mo e coggu ɓeydii ngu ngun ɓaawo tun jooma jawdi ndin ko marugol ndi o faalaa fewndo ɗon.
• Piiji ñaameteeɗi go’o ɗi leydi ndin woni wallitaade fii mu’un ɗi yeeyee coggu hoyungu, si tawii ɗi peesindi-raama e coggeeli toowuɗi ɗin ka luumo. Si tawii wonii on jeyuɗo ɗin piiji ɗon ñaamaali ɗi haa ɗi heɓii hitaande limugol ɗin piiji ko e coggu wallitaangu ngun ɗi limetee kaa ko e coggu ngun ka luumo?
- Ka yoɓugol khumusu ko coggu ngun ka luumo limirtee.
• Tummbere leydi, jooma mayre soodii nde ka sari’a o jogitike nde kono ko e innde goɗɗo go’o nde winndii ka tawata on mo innde mu’un winndii hino waawi jattude ndi e juuɗe jeyɗo ndi on ka sari’a tuma o faalaa woo. Enee taw hara si hino waɗɗii mo ittangol ndi khumusu kaa ko haa ndi winndee e innde makko?
- Hino waɗɗii mo ittangol ndi khumusu jooni, si tawii sartiiji khumusu jantaaɗi ko feƴƴi ɗin hino tabiti e mayri.
• Njoddi ndi laamu ngun yoɓata golloowo fowtiiɗo e golle ndin jawdi hino haanaa ittaneede khumusu no’o henndori ndi kaa ko haa hewta hitaande ?
- O ittanay heddiindi ndin si tawii hitaande nden lanni.
• Si tawii mi ittii jakka ko hombo mi jonnata ndi?
- Khumusu ko geɓe ɗiɗi, geɓal go’o ko imaamu maadiiwu habbaaɗo on jeyi (yo Allaahu yawno feeñugol makko ngol) ndi nafghete e beleyee imaamu on e duŋayee Marji’aajo [ɓuruɗo anndude humpitiiɗo huɓindii banŋeeji hannduɗi ɗin] maa o jonne, geɓal go’o ko waasuɓe ɓen e taƴiraaɓe ɗatal ɓen e haasimi yankooɓe gomɗimɓe ɓen ko wano non alyatiimaaɓe waasuɓe gomɗimɓe ɓen hino e maɓɓe gollirayɓe farrilaaji diina maɓɓe tiiɗuka kan.
Ko faandaa e haasimi yankeeɓe ɓen ko ɓen dambitiiɓe ka hella baabe e Haasimu soro Annabiijo Muhammadu (s a w).
Ɗun ɗo’o [dagaaki jonnugol khumusu on mo jooma jawdi ndin waɗɗii nafkugol ɗun wano baabiraawo maa ɓiɗɗo maa neene maa ɓeyngu], wano woniri dagaaki jonnugol gollitirayɗo e ko harmi [Hay hino sartinaa wata taw jonnugol mo ngol ko wallugol mo fii waɗugol junuubu, hay si tawii o nafkaali ndi e ko harmi, wano woniri dagaaki jonnugol khumusu on mo juulataa maa yaroowo beere maa fenñinɗo bonki].
* * * * * *


text:
OFNAC jooɗnde mum e dental pedle ɗe ngonaa laamuyaŋkooje e nder diiwaan Maatam, ndeen jooɗnde jooɗaa ko hannde 09 07 2018 to Saamburu komersa mo Maatam. Ardii jooɗnde ko cukko guwernoor Maatam kalfinaaɗo geɗe ɓamtaare hono Sokna Ngom. Dental pedle ɗe ngonaa laamuyaŋkooje ngarii e keewal sabaabu ngalɗoo ňallal ko wostondirde miijooji ngam haɓaade njeenaari ( corruption ) ;e to bannge forot e nder leydi hee ,sabu gollorɗe keewɗe haa e yahngartaa ko ɗuum ɓuri heewde toon. Caggal joorngo miijooji hakkunde tawtoraaɓe jooɗnde nde toɓɓe keewɗe kaalaama,ngam heptinde ɗuumɗoo ko darnde mawnde foti dareede heen. So a Ƴeewii e ko ɓooyaani ko hollitaama e to bannge nate kame wideyooji yimɓe jaggaaɓe ko maantini ina mbaɗa ngerdi kono alaa fof ɗo nanataa ɗo joofii. Firti ɗuum ittude haa laaɓa e nder leydi ndi weeɓaani. E nder gollorɗe ɗe so tawii a soklii kaayit ko maa mbuuňaa , so a sellaani ko maa mbuuňaa ,joomen otooji ko maa mbuuňa,waɗde buuňaa oo heewii tee ɗo foti wulliteede alaa . Ko ɗuum waɗii ɓe ndokkiri ndee ɗoo tonngoode tuggi waktu 8 haa 17 kala ňalawma so yiyii baɗe bayɗe noon noddu a yoɓataa hay mbuuɗu. Sukaaɓe janngooɓe haa yiɗɓe gollaade e yiɗɓe ɗannaade laŋii sabu buuňaa , mbela ɗuum ina iwa walla alaa. Tuggi waktu 10ɓiijo haa juulal tiisubaar ko yeewtere gooɓe jiile. Ndee rogere maa anndaa so ina yaawa ɗiggude. OFNAC faamii ko huunde nde ɓe tijjinoo e humpitaade . Kamɓe dadiiɓe ɓe tawtoraama polis ,duwaaň,sanndarmori,e sarwisaaji goɗɗi.
Bookar Sek Lewlewal Maatam
MAATAM : GOOMU OFNAC YILLIIMA TOON
OFNAC jooɗnde mum e dental pedle ɗe ngonaa laamuyaŋkooje e nder diiwaan Maatam, ndeen jooɗnde jooɗaa ko hannde 09 07 2018 to Saamburu komersa mo Maatam. Ardii jooɗnde ko cukko guwernoor Maatam kalfinaaɗo geɗe ɓamtaare hono Sokna Ngom. Dental pedle ɗe ngonaa laamuyaŋkooje ngarii e keewal sabaabu ngalɗoo ňallal ko wostondirde miijooji ngam haɓaade njeenaari ( corruption ) ;e to bannge forot e nder leydi hee ,sabu gollorɗe keewɗe haa e yahngartaa ko ɗuum ɓuri heewde toon. Caggal joorngo miijooji hakkunde tawtoraaɓe jooɗnde nde toɓɓe keewɗe kaalaama,ngam heptinde ɗuumɗoo ko darnde mawnde foti dareede heen. So a Ƴeewii e ko ɓooyaani ko hollitaama e to bannge nate kame wideyooji yimɓe jaggaaɓe ko maantini ina mbaɗa ngerdi kono alaa fof ɗo nanataa ɗo joofii. Firti ɗuum ittude haa laaɓa e nder leydi ndi weeɓaani. E nder gollorɗe ɗe so tawii a soklii kaayit ko maa mbuuňaa , so a sellaani ko maa mbuuňaa ,joomen otooji ko maa mbuuňa,waɗde buuňaa oo heewii tee ɗo foti wulliteede alaa . Ko ɗuum waɗii ɓe ndokkiri ndee ɗoo tonngoode tuggi waktu 8 haa 17 kala ňalawma so yiyii baɗe bayɗe noon noddu a yoɓataa hay mbuuɗu. Sukaaɓe janngooɓe haa yiɗɓe gollaade e yiɗɓe ɗannaade laŋii sabu buuňaa , mbela ɗuum ina iwa walla alaa. Tuggi waktu 10ɓiijo haa juulal tiisubaar ko yeewtere gooɓe jiile. Ndee rogere maa anndaa so ina yaawa ɗiggude. OFNAC faamii ko huunde nde ɓe tijjinoo e humpitaade . Kamɓe dadiiɓe ɓe tawtoraama polis ,duwaaň,sanndarmori,e sarwisaaji goɗɗi.
Post your comments
Vous devez être connecté(e) pour rédiger un commentaire.


text:
Hooreejo leydi ndi hono Siidi wul Seek Abdallaahi huccitinii e ɓesngu ngu nyalnde aljumma 29 suwee 2007, konngol mum gadanol caggal nde ƴetti golle nyalnde 19 abriil. E min pulana on konngol ngol no woorunoo.
«Musiɗɓe tedduɓe, tiiɗtingol ngootaagu ngenndi ndi kam e mahondiral renndo ngo jeyanoo ko e toɓɓe garwaniije e tuugnorgal amen kampaany, ngal kollitnoo-mi ɓesngu Muritani e woote gardagol leydi ɓennuɗe ɗe. Ko oon ngoƴa dowrowo woni mo kollit-mi e ɓataake kalfingol golle mo mbinndunoo-mi gardiiɗo hilifaaɓe.
Musiɗɓe tedduɓe,
Ngootaagu ngenndi ndi e mahondiral renndo ngo ina ɗaɓɓi nanondiral hakkunde moɓe ɓesngu men kala, nanondiral tuugotoongal e ɗooftagol piɓle potal, e nuunɗal e ndimaagu. Ina waɗɗii en waɗde feere mbele muritaninaaɓe kala ina paarnoroo jeyeede e ngenndi mawndi. Kamɓe kala ɓe tina wonde dowla o ina reeni kisal maɓɓe tee ina fotndi ɓe kamɓe kala, ko aldaa e paltoor.
Leƴƴi leydi men ndi meeɗaa seerde, ko kanyji fof nguurdunoo; ko ɗum woni ko daartol men denndangol, galɗungol, hollitti. Daartol teskinirngol compugol laamuuji jaajɗi ɗi daraja mum diwti keeri leydi men hannde ndi. Kono tan, e duuɓi cakkitiiɗi ɗi, koɗdigal ngal hawrii e caɗeele teeŋtuɗe e golle e baɗe muusɗe.
E nder kitaale 80, hakkeeji aadee njaɓɓaama ɗo no feewi. Ngool jaɓɓugol jojjanɗe aadee heɓi kaaɗtudi mum ko e kitaale 1989-90-91. Won Muritaninaaɓe e nder leydi ndi, haa e caggal mayri, walla tumarankooɓe wonnooɓe ɗo e leydi ndi, mbaɗaa golle bonɗe ɗe ngalaa daliliilu. Muritaninaaɓe ɓe alaa ko mbiyi, alaa ko mbaɗi njaltinaa leydi mum en. Jaɓɓugol jojjanɗe aadee ɓurtungol, golle yoor-ɓerndaagu e ittugol neɗɗaagu mawɗe, kuftodinɗe mbaɗii ɗo e leydi ndi.
Musiɗɓe tedduɓe,
Miɗo yiɗi, e innde dowla o, renndude sunu e denndaangal ɓe ɗii bonanndeeji njettinoo e ɗiiɗoo sahaaji niɓɓi. Miɗo wiya on, onon rewɓe hesniiɓe, onon baayeeji, onon mooliiɓe, onon hiiɗaaɓe kala ɓe ndimaagu mum en nuskaa, wonde ko enen ndenndi oo muus.
Cafrugol bonanndeeji ngooɗoo hello niɓɓo e nder daartol leydi men ina ɗaɓɓi e moni kala munyal, e jaɓondiral mbele mbaawen udditde hello heso e daartol men, ɗo ɓaɗe bayɗe nii bonɗe ngontaa waɗtu. Ko ɗum tagi kadi hannde, doole amen fof e hakilantaagal amen fof kucciti ko e njiylawu peeje juumtuɗe mbele ɓiɗɓe yummiraaɓe men mooliiɓe ɓe ina ngarta e nder ndimaagu e leydi mum en, warhooreeji baɗnooɗi ɗo ndanyanee safaara moƴƴo, batte macungaagu fof muumtee.
Ɗee geɗe noon ina ɗaɓɓi gartirgol koolondiral baawngal wattitde beldital hakkillaaji e ɓerɗe. To oon bannge, laamu ngu maa waɗ fotde mum haa timma ngam artirde e ngenndi mum en ɓiɗɓe yummiraaɓe men mooliiɓe caggal leydi ɓe. Maa laamu ngu daro sara kala ɓe bonannde yettinoo walla ronooɓe mum en ngam lomtinande ɗum en hakkeeji mum en e fawaade e nuunɗal, mbele aɓe jeytoree, e nder ndimaagu e nuunɗal e mahgol janngo men denndaaɗo.
Kala Muritaninaajo moolinooɗo maa waaw artude e leydi ndi. Tee, maa laamu ngu wallondir e gollodiiɓe mum en to bannge faggudu kam e HCR yantude e jokkere enɗam hakkunde Muritaninaaɓe mbele tuugnorɗe ina lelnee ngam naattingol maɓɓe e nguurndam leydi ndi kam e nokkuuji ɗo ɓe ngonnoo. Maa peeje ƴette mbele kala ɓe ɗum toɗɗii ɓe ina mbaawa jeyeede e ngool gartirgol juɓɓinangol.
Denndaangal kuule maa ƴette ngam newnude ngool gartugol ɓiɓɓe yummiraaɓe men e nder leydi mum en. Miɗo nodda denndaangal muritaninaaɓe nde ndarotoo ngam jaɓɓaade musiɗɓe men e hoɗtude ɗum en e nder munyondiral e ɓiyngu yummiraagu e kaɓɓondiral.
Ko ndeen tan leydi men waawata hollitde mawnugol mum e kattanɗe mum waawde nyawndude caɗeele mum tawi ƴoogi ko ɓure mum ɗe heerorii. Nii woni ma en tiiɗtu tee ndanyen semmbe huccande mahngo Dowla ɗooftiiɗo sariya.
Musiɗɓe tedduɓe,
Hare ngam potal to bannge ndimaagu ɓiɗɓe leydi ndi, nder dowla ɗooftiiɗo sariya maa yahda kadi e kaɓagol macungaagu e sifaaji mum fof, gaadanteeji e kesi fof. Hanki tan guwarnama o jaɓii eɓɓaande sariya hiisotoonde macungaagu e warhooreeji, harminoore ɗum. Gaa gaa golle jogorɗe ummaneede ngam mumtude batte macungaagu, maa hakkille waɗte no feewi e ndeenka e kaɓgol e mbaydiiji kesi macungaagu, ko wayi no kuutoragol sukaaɓe, njeeygu maa dahngo yimɓe kam e denndaangal sifaaji ciiɓagol neɗɗo, neɗɗo banndum.
Musiɗɓe tedduɓe,
So en tonngii, faandaare men ko sompude dowla potal ɗo ndimaagu e hakkeeji ɓiɗɓe leydi kala e yimɓe kala kormaa. Huuɓnude fodoore potal, ko waawde tabitinde potal hakkeeji e fartaŋŋeeji, ko waɗde feere mbele ko yimɓe ɓe ceerti ko ina waasa jaggireede no geɗel ceerndowel, kono no ngalu nii, tawa kadi yimɓe fof ina njiytoo e ɗeeɗoo ɓure dowla tuugiiɗo e diine, so kormondiral e ɓiyngu yummaagu e nuunɗal.
Ko ɗumɗoo tan waawi addande leydi men daraade darnde seedtinde hakkunde leyɗe, ɗo waawata hollitde neɗɗaagu mum e keeriiɗi mum ummoriiɗi ɗum e nokku mo Aarabeeɓe e Afriknaaɓe ndenndi kam e ɓure diine lislaam.»
Ƴoogirde : AMI
Firo : Fooyre Ɓamtaare


text:
E wiyde jaaynoowo muritaninaajo gooto ina wiyee Ahmed wul Wejaa, « muritaninaaɓe ina mbaawi suɓaade leydi ɗo ɗemɗe 4 ɗee fof (Arab, Pulaar, Sooninke e Wolof) ngoni laawɗinaaɗe, walla leydi ɗo Arab laawɗinaa tawi Farayse woni ɗemngal janngirteengal, ɗemngal njuɓɓudi laamu e gollorgal. » E wiyde makko, maa ɗum addan Muritani yande e juuɗe « duppooɓe » huutortooɓe Arab « no hujja ngam taccinde laawol goɗngol, riiwde yimɓe e leydi hee e waawnude ɗum en mooloyaade, yimɓe jogiitiiɓe konngi « Aarabeeɓe ɓaleeɓe ; Tiraayeer senegaalnaaɓe, ekn. »
Al Ɓuraan, hujja baawngol Arab
Tiitoonde winndannde makko ndee ko « Al Ɓuraan, hujja baawngol (porsugol) Arab”. E haala makko, « gila Muritani heɓi hoore mum haa e ñalngu hannde nguu, hafeere ɗemɗe meeɗaa ñawndireede e sifaa heedi-heeda ɓurɗo mo hannde oo. Geɗe ɗee fof ina njiiɓondiree heen, jam e bone, piɓle e nafooje, goonga e fenaande, kaaɗtudi majjere e majjere seeɗa, yiɗde jiimde e joñde walla uddaade e mooltaade e ɓernde, e hinnde, e guubu nguru ɓalndu walla leñol. »
E haala makko, huutortooɓe haala ɗemngal ngam jiimde ɓee, ina « coomi eɓɓaande rsismayaagal, heedi heeda e koninkaagu ngam heblude ngonka kesa e nder Muritani. Ko ɗum saabii gartugol konnguɗi añamnguraagu biyooji yo Arab waawne, tawi ko e weleede laamu nguu ». To parlemaa haala baɗtugol fof Arab yettiima wiyde « Maa min mbaawnir arab jayngol ». Ngolɗoo konngol yalti ko e hunuko gardinooɗo joɗnde Asaambele ndee ñalnde heen. O jokki « Hannde … nguur-ɗen ko e laamu ngu gardiiɗo ɗum dowrowo oo ko dono Saddaam Huseyn (Wul Beredelil) tawi ina walliti ɗum mawɗo hoofnaninooɓe Kaddaafi (Keliil)… Omo wondi e ɗuum e dono Abdel naseer to bannge piggal (Al Sissi), ina semmbini mo jooɗaniiɗoo ɗoo Basaar el Asad (Oul Asisi). Ɓeeɗoo ina njokki e huutoraade ɗemngal Ɓuraana ngam huɓɓinde ɓerɗe yimɓe woɗɓe. Ɓeeɗoo ina cemmbina paltoor e joñgol e heedi-heeda. Aɓe kutii leƴƴi leydi goɗɗii ɗii kam e ɗemɗe mum en lislaam ɗee, tawi aɓe mooltii e ɗemngal arab ngam suuɗde feere maɓɓe rasismeere, heedi-heedeere e koninkeere. » Yo ɓe nganndu noon « ko daaɗe maɓɓe mawni koo fof. Ko ɓe njogii ginol laamu nguu koo fof. Mbaawka maɓɓe ɗo waawi tolnaade fof (konu, doole kisal, jaayɗe, jaŋde ekn), ɓe mbaawataa abada diwde ko woodi e ndii ndii koo, ndi Alla rokki ɓural (keewal pine ngal) ngal kiitortoo.
Muritani ko leydi ndi pine keewɗe. Ina e mayri Raneeɓe, Haradaneeɓe, Fulɓe, Sooninkooɓe e Jolfuɓe, haalooɓe ɗemɗe ceertuɗe. Ɓe kaalata ko Safatoore, Pulaar, Sooninke e Wolof. Hay fiilaaɓe mbaawaa momtude oo goonga goodɗo. Heewɓe ƴettiino ndonki joofnude, hono wiyatnooɓe « Aaraɓeeɓe ɓaleeɓe » « Tiraayeer senegaalnaaɓe ». Tee hoonoytoo ko jaɓɗo ngalɗoo keewal pine e ɗemɗe, daraniiɓe ɓiyleydaagu tuugiingu e sariya, e nuunɗal e ɓiyngu yummaagu nder Dowla ɗooftiiɗo hakkeeji. Ngam tonngude, so mi welaama mi haala daande dow walla mi ñuumboo (potndanee koye mon daande ndee), njogi-ɗen ko peeje ɗiɗi, wonaa tati : suɓaade leydi e ɗemɗe 4 laawɗinaaɗe Arab, Pulaar, Sooninke e Wolof walla leydi ɗo Arab woni ɗemngal laawɗinangal e Farayde woni ɗemngal janngirteengal, ɗemngal njuɓɓudi laamu e gollorgal.
Alaa mi juumii … ina woodi tigi rigi feere tataɓere : woppude duppooɓe ƴettitde taccingol, e waawnude jaltingol leydi e miijooji biyooji « Aarabeeɓe ɓaleeɓe, tiraayeer senegaalnaaɓe, ekn. Hol gannduɗo ? Ɗum na waawi wonande ɓe fartaŋŋe ngam yaawde heɓde laamu e duumaade heen, ko ɓuri juutde e mudda baylugol araaraay (darapoo) e jimol ngenndi naamnii oo. Aɓe ngoongɗini ɗum, kamɓe e miijooji maɓɓe daɓɓi. »
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : Al akhbar


text:
Kisal ko fuɗɗoode e nder puɗɗooje geɗe Lislaam, ko huunde anndaande, Lislaam luggiɗiniima heen haa ɗum ɗum woni fooɓre e nder ɓerɗe juulɓe. Firti ko ɗum fuɗɗii e nder ɓerɗe juulɓe haa wonti fooɓre feccere e nder ngonka mum en, wonti fiɓnde e nder piɓle mum en. Wulaango Lislaam ƴellitiima gila annoore mum ƴellitii, woni tan ko e noddude kisal. Caggal ɗuum lislaam lelni diidol laaɓtungol haa waawi darnude neɗɗaagu e dow mum.
Lislaam, ɗum woni jebbilaare ina yiɗi nguurndam moƴƴam, hormii ɗum kadi, ruttii kadi yiɗni ɗum yimɓe, ko ɗum tagi ɗum ari ko rimɗinde yimɓe ngam ummaade e kulhuli, ruttii kadi feri laawol tawa yeru mum ko wuurtinde neɗɗankaagal fayde e paandaale mum to bannge toowal e ƴellitaare, ko ɗum waawata waɗde mo kanko neɗɗo oo e les ɓuuɓiri kisal e hoolaare.
Helmere Lislaam woni jebbilaare, ko kañum woni ñiiɓirde diine lislaam, ɗum ittaa ko e helmere kisal, ngam so kisal alaa, jebbilaare alaa, so jebbilaare alaa, kisal alaa. Waɗi noon kisal ittaa ko e jebbilaare. So en ƴeewtindiima inɗe Alla capanɗe jeenay e jeenay ɗee, ma en taw heen wootere wiyetee ko kisal. Ndeke, fawaade ɗoo, hay leydi so laamɗo lelnaani e nder mum kisal, laamu mum deeƴataa. Kisal noon addata ɗum ko potal ndimaagu ɓesnguuji e kala geɗe nguurndam mum en.
En mbiyii jom ooɗoo diine e inɗe mum ɗee heen wootere wiyetee ko kisal, waɗi noon ko yimɓe ngoongɗinii ko o ñaawi e ko o diidi e paandaale mum, ndekete noon, oon neɗɗo doondiiɗo oo ɓataake, o roondii ko araaraay kisal, waɗi noon kanko neɗɗo oo, o roondii ko deeƴre e annoore e moƴƴere e timmal ɗeeɗoo geɗe jangtaaɗe fof so laatiima ko ɗum woni yurmeende, ngam joomiraaɗo jom baawɗe oo wiyi : ko miin oo woni yurmeende walla tuubuya deeƴal.
E nder yeewtere Quraana tedduɗo oo wiyi : « min neliraani ma so wonaa yurmeende ngam winndere ndee ». Caggal ɗuum eɗen nganndi hay salminaango juulɗo e ittaa ko e innde kisal, ngam so juulɗo tawii juulɓe walla juulɗo wiyata ko yoo jam e kisal won e mon, ko ɗuum kadi o jaabetee, so ɗum ɓennii, juulɗo e juulɗo banndum mo wonaa juulɗo fof alaa e sago ɓe kisal waawde wuurdude e nder winndere ndee.
Ngam won ɗo nelaaɗo Alla mo jam e kisal woni e mum oo wiyi: “hono Alla waɗanii leñol am ngol salminaango kisal, ko ɗum hoolaare koreeji men tedduɗi”, ko ɗum tagi ƴellitaare waawaa aaɓnaade e nokku walla leydi ɗo kisal alaa, ngam so kisal woodii tan e nder nokku, maa Alla renndin ɓerɗe joomum en, ɓerɗe hoɗduɓe noon so ndenndii, sikke alaa maa Alla waɗ ɗoon yurmeende, ngam nelaaɗo Alla mo jam e kisal woni e mum oo, wiyi: « Alla ƴeewataa tafngo mon, o ƴeewataa jawɗeele mon e askooji mon, o ƴeewata tan ko ko woni e ɓerɗe mon».
Jibriil Muusaa Joob


text:
Eɗen puɗɗoo yaltinde ɗoo deftere musiɗɗo Sileymaani Haaruuna Soh (Yo Alla yurmo mo, yaafoo mo) wallifinoo, tiitoriinde “Duunde Laaraaf”.
– Kummba, sukaaɓe ɓee kirtiima ne ?
– Mi anndaa nii, ko galle taaniiɓe ɓe kiiroynoo, ɓe ngartu tan, ɓe ɗaanii.
– Hiraande ina woodi walla woodaani ?
– Iih, gosi tan woni ɗoo, kosam alaa, etee suukara ko ko gasi.
– Alla dey anndi ko mbaɗ+ɗen ɗum
– Sammba woto neɗɗo waas aduna, kadi waasa laakara. Ceerno Jibi dey wiyi : “Alla kala ko waɗi jiyaaɓe mum, ina waɗi sabaabu. Enen ne ko kaɗa ɗen e Aduna koo, ina waawa keɓen ɗum janngo.
– Ceerno Jibi dey haɗaaka aduna, etee njoorto mum e laakara ina mawni
– Sammba, hoto waɗ, seernaaɓe mbiyetaake nii
– Yo Alla yaafo mi, addan am gosi am mi ƴeewa.
– Alaa kosam dey.
– No waɗetee noon, lonngere wayri taƴde goddol am ngol ko gila subaka, etee alaa fof ɗo keddu mi haande. Ɗo ngar-mi fof, ko “liigey alaa”. Ko Duudu Faal gooto, yo Alla e mum barke, woni mo sooynaani jikke. O wiyi yo mi ar janngo, o walla mi e golle.
– Yar noon, hade gosi oo ɓuuɓde. Hol mbo woni Duudu Faal kadi?
– Aan ne, sehil am masoŋ oo!
– Hol golle ɗe o wallat maa?
– O wallata mi ko e miineebaraagal
– Sammba, ɗeen golle muusaani? Anndu dey a arii e mawnude, etee yanti heen a haaraani cellal
– Ko goonga maa, Kummba am, kono baasɗo alaa fof ko foti muusde ɗum e golle, sabu alaa ko ɓuri ñallude noon e waalde noon, kono eɗen ñalla noon eɗen mbaala noon. Cellal wonaa e terɗe tan, hay ɓernde ina foti sellude, mbele terɗe ina cella.
– Sammba, joom galle oo arii ɗoo hannde naamnaade luwaas mum, etee o ari hannde ko omo finni, o ɓooyii ɗoo kay fadde ma, o wiyi so a arii, yo mi haalane, maa en njoɓii walla o yaltina en, janngo ma o artu ɗoo.
– Ndaw ko haawnii, wonaa ko ina ñaamee, wonaa ɗo ina hoɗee.
– Alla uddataa, jooka. Maa wood no Alla waɗani en.
– Iih leelii dey ! Nganndu-mi so Alla wiyii ko yo jiyaaɗo mum yiylo, walla yo o ñaago o rokka ɗum, alaa heen fof ko mi waɗaani, kono ma a taw ko mi …
– Alla ko itta waɗta
– Janngo woto fad haa gertooɗe njogga nii, findin am law ko mi kuudotooɗo. Jom galle mo mbiy-ɗaa oo so tawii kam ɗoo, omo waawi haɗde mi dawde, kadi to ndawat-mi too ina woɗɗi no feewi, maa njolaa, etee miin, mi alaa hay …
– Ɗum noon ceŋlon seeɗa ina keddii ɗoo, mi defan maa ɗum jooni, so a finii kam meeɗaa ɗum hade maa dawde.
– Woppu ɗoon haa weeta, ndefanaa sukaaɓe ɓee kacitoo, njahaa to Siidi mbele ina ñamla en kilo maaro, mbaɗaa gosi ngotto-ɗon. Hiraande ne ko Alla jogii. So mi dawii ma mi ƴeew mbele maa wood ko ɓe ngardini mi e kaalis.
Sammba fadaani haa findinee sabu ñakki e feluuji ɗaccaani Sammba ɗaanaade. Miijo hiraande e bne luwaas kadi ngonaani heen sara. Nde gertooɗe njoggata tawi Sammba wiyii gid nanngii bolol feewde liggeey mum en.
– Sammba, aan koy a weetii dey, jiɗɗo liggey wonaa nii fuɗɗortoo ;
– Iih seydi Faal am, koɗ-mi ko ɗo woɗɗi. Ko kebbe mim koɗi.
– Yah to ɓeya ndokku maa peel e buruyet. Heño noon, naange ñawlii !
– Njaafo-ɗaa miɗo yiɗi anndude no lewru …
– Eey ina moƴƴi mi faamnu maa liggey amen seeɗa. Ɗoo, liggotooɓe ɓee ko pecce tati peccii : aparanteeɓe ɓeen ko janngooɓe mecce tan hay dara njoɓetaake, so mbaawii mahde min ndokka ɗum en seedantaagal; miineebaraaɓe, ɓeen ɓurɓe heen heewde mbayi ko no maa nii, ko joom galleeji en. Ɓeen liggoto tan ine njoɓee; ko goonga oɗon ceerti seeɗa, sibu aan aɗa janngi, etee a meeɗii liggaade e laamu. Ɓeeɗoo noon hay heen gooto janngaani. Masoŋeeɓe, ɓeen ko jom mecce en. Ɓeen ina njogii njoɓdi mum en. Jooni kam a faamii.
– No foti miineebaraaɓe njoɓetee ?
– Heen sahaaji eɓe keɓa ujunnaaje tati; haa nay, so liggey ina heewi.
– Miin noon seydi Faal, ko mi jom galle etee miɗo ɓesni, etee miɗo…
– Liggey anndaa jom galle walla surge, maa walla jaŋde tawii ko liggey amen o okay; naamnii tan ko baawal. Aan noon ko jooni ngar-ɗaa, a suwaa tawo hay memde liggorgal aɗa naamnoo…
– Jooni kay njiɗ-mi tan ko wooda ko ngardin-ɗaa mi sibu mi woppaani hay dara galle am.
– Huccu e golle, ma mi ƴeew so tawii ina wona walla wonataa.
Sammba hawri e peel e guruwet ina daasa, ina heñoo, ina ñaagoo Allay o o wallu ɗum daña ko nawti galle mum. Sammba dawi ko hacitaaki, ñalli kadi wottaaki. Nde takkusaan yonata tawi o nattii yiyde sabu heege. Ombo daasa guruwet, haa o wiyi e leydi tat, o woni e fettaade. Liggotooɓe ndiiri payi e makko, ɓee ina mbiya ko o maayɗo, ɓee ina mbiya o faɗɗi tan kono o maayaani.
– Noddoyee patroŋ men ara, keno-ɗee! Ɗo ɓe kaalata ɗoo, haa o darii sara maɓɓe. Onon ko on feñaaji, haala alaa ko nafata e mon. Ɗo njiya-ɗon fof ko oɗon kaala, maa oɗon njooɗii. So on njiɗaa liggaade tan mi adda woɗɓe, ko ndari-ɗon, kaalee ?
– Min mbiyatno maa ko yo a ar ƴeewaa won mbo sellaani ɗoo, amin cikki ko o …
Ina jokki


text:
O joomiraaɗo ɓural karmokoojo koohoojo Ibraahiima neldiilan wallifaade Defte ɗiɗI immorde e walliifaaɗe makko tawumiɗe koɗe yooɗuɗe.
Wonnde e majje ko ((Alfalsafatu islaamiiyatu)) gommɗii o moƴsinii e ndee deftere fii ɓanngingol wonndema ƴettugol Annasaaranko hannde ko ɗunwoni :Diina rewirtenooka sanamu ko feƴƴi.
((Ɗimmere nden ko daa’irrashaad)).
Ko o faandii ko noddugol pottal hakkunde feddeeji julɓe ɓen, tentinii non Sii’a e Sunna, ɗun ko noddaandu teddundu hindu tinndina himme sayyidu on e ɓural makko ngal, e tiiɗude yiɗugolmo islaamu on e julɓe ɓen, e ɗuuɗude faale makko jarnumimo faade e konko’o sifori e nder Deftere heeriinde ɓannginammimo e nder nden deftere waɗɗagol pottal e huntugol pehe ndimankaakuuje elaawi hakkunde laawi julɓe ɓen ko sabu yeddondiral duwaaka waɗude sabu Sii’a inni ko Imaamu alii lontotoo ɓaawo Nelaaɗo sunnayankooɓe ɓen innii ko sayyidinaa abuubakri lontotoo ɓaawo Nelaaɗo, kamɓe ɗiɗo yoɓe wonu musiɓɓe( Sii’a e Sunna) ɓe jogondira fii wallugol diina Allaahu kan e wallugol drapoo diina islaamu kan e nder leyɗe ɗen , wano ali e Abuubakri waɗiraynoo ɗun 1 ɓaawo ngal pottal timmii ella alanaa Sii’ajo wonaa sunnaajo nde ɗaɓɓitata goonga on wa musiɓɓe ɗiɗo salmondirɓe hara hiɓe ɗaɓɓita ko aldaa e townitaare wonaa salaade goonga on e fii malal ngal .
Kono non ko adii e ɗaɓɓutude en tuɗoto Ghur’aana on e sunna Nelaaɗo on fii yiitugol goonga on e ɗen Defte ɗe nanngeten Sunna immorde e mu’un wano kaafii, e tahjiibu e ko wa’I wa ɗee maa defte Sunna ɗen wano Bukaarii e Muslim e ko hinaa ɗee defte hadiise ɓaawo toɗɗagol ruttorde fii ɗaɓɓutugol goonga on, goonga on ɗaɓɓitee fii yo’o jokke.
Yi’umi ɗun e nder deftere makko (Add’irraashaad) himo feńńina e kaawakee tiiɗuɗo immorde e waasude hoolagol Sii’a wano Bukaarii, winndammimo kon ko winndumi:
Sii’aaɓe ɓen wi’ii wonnde manna Almamaaku ngun ko jeyaaɗun e tugaale Diina ɗen e fii faamugol tugaale Diina kan faade e hadiiseeji ɗI tuugataake emu’un.
Kono no Sunna yankooɓe ɓen wi’I Almamaaku ngun ko tawaɗun e e calɗI Diina ɗin, ko ɗun waɗI Sunna yankoɓe ɓen haana kaɓe maapora sifa ɗee luutondire calɗiyankooje, wano ɗii calɗI ɗI imaamuuɓe ɓen luutndirie mu’un.
Wano hakkunde Saafa’ii e Hanafii e luutondire wonɗe hakknde maɓɓe.
Miɗo yelii ɗoo jantago kadi gunndoo goo e waasugol hoolagol Sii’a yoga e Defte Sunnaaɓe:
Diinakan koko ɓuri himmude e fiyakuuji neɗɗanke ko sabu ko kanka deftotoo fii malal ɗan ngurndan arana ko ɓuri him-mude e ɗan ngurn-dan ko ngurnda pooma-yankoojan ɗan ɗan tawata neema mu’un lannataa lette majjan lannataa, ko deftotoo fii neema dannda lette ɗen ko diina kan, hiɗen haani jogitorde diina kan ƴakkirɗe ɗen.
Julɗo golle munɗen ko ńaaweteeɗun ko selli tuma nde sikkitiɗen sihiɗen selli, ko woni tun mo sikkitaama hino boni o tuuginortaake wano kaliifu maa okkeede neɗɗo fii dewgal e jawdi.
On mo tuuginii e neɗɗo sikkitaaɗo fii bonki wota o felu sinaa hoore makkoo, wano aayeje ɗen feńńiniri ɗune hadiiseeji ɗin hakkil kadi jaɓii ɗun, ko ɗuuɗI e yimɓe hadiise e ko ɓe wowlata hoolataake, ko wano non ɓuliinotooɓe ńaawooje buy tuugataake e mun hoolataake.
Bukaarii abuu Abdullaahi Muhammau bun abil Hasani Ismaa’iila bunIbraahiima bunil Mukhiirati bunilalhanafi
((Yaz’zabah) maa((yazdazbah ))jibinaaɗo jemma 13immorde e lewru sappaɓuru hitaande teemedere e cappanɗe jeenayaɓere e nay.
Hari oriiwaama e Bukaarii o nawraama kharatnak sabu golle waɗuɗe ɓaawo caangol ngol, Kaalidu bun Ahmad azzahalii Amiiru Kuraasaan e nder lontal Mu’utamadu bunil Mutawakkilu sabu piiji ɗI juutata jantagol ɗun, maamasoro makko yazdabahu woniino majuusiyankeejo o mayno e diina makko kan soro makko almukhiira silmi. Ko ɗun woni ko yimɓe taariike eggi e telen bukhaarii, mi faandaaki yawagolmo e nder diina makko kan gomɗii bajjo seniiɗo on daalii:
(( ولا تقولوا لمن ألقى إليكم السلام لست مؤمنا ))
((Wota on wi’an on werliiɗo on kisiiye ((salmiɗo on )) wonaa a hooliiɗo Allaahu)).
Tentinii non sifs bukhaarii, kono non wi’u gol ko’o julɗo ɗun innaali ko’o wowli woo koyo jaɓe nde tawata kala ko’o wowli koyo ƴette maa kala ko’o fillii .Diina kan yawtii sifa ngoo miijo, diin a kan ko yo ƴettire hanndu ɓe ƴettireede ɓen ɓen no si tawii a anndaaɓe ko ɓen woni yimɓe suudu nelaaɗo on ko kamɓe woni oogirɗe nelal ngal, e tipporɗe wahyuon, ko kamɓe woni margaaji gannde wonaa Bukhaarii e muruuzi e tirmizii e neysaabuurii e siɓen ɓen ɓe tawata waɗɗaaki siwonaa ghirritagol koɓe julɓe wonaa ƴettugol ko wahoyinaa e Nelaaɗo men Muhammadu immorde e juuɗe si en ƴewtike bukhaarii tigi en faalaama tefugol fii fillotooɓe gay makko haray hino ɓuri bonude sifaaji , ko sabu fillotooɓe bukhaarii ɓen ko wa’I wano.
Marwaana bunil hakam alwazakhu, on raɗaaɗo ɓiɗɗo raɗaaɗo.
Wano filloraa ka ɗuuɗI gay nelaaɗo (s.a.w.) hino fawi arude, ko kanko wi’ani alhasana ibnu alii:
Onon ko on yimɓe suudu huɗaandu.
Hino tawaa e fillotooɓe makko imraan bun hatan alkaarijii ko on woni mantuɗo ubnu muljamu ɓurɗo malkiseede e yimɓe sakkitiiɓe wano joliri gay Nelaaɗo (S.A.W.) hoolaaɓe fillike ɗun wano damayrii e nder ((hayaayul hayawaani)) e e konngolnelaaɗo wonannde alii)a(:
Anndu ko ɓuri malkiseede e aramɓe ko on soppunooɗo daabawa annabi saaliwu ko malkiseede e sakkitiiɓe ko on soppayɗoma ɗoo o joopii faadee e hoore makko nden moddiniroyte ɗun ɗoo e mu’un o joopii faade e waare makko nden.
Fillotooɓe bukhaarii hino manta on ɓuruɗo malkiseede e yimɓe sakkitiiɓe sabu ko’o wari kon alii(a).
Hino tawaa e maɓɓe haziir bun usmaana arrahbii.
Gomɗii eggaama gay makko joomiraaɓe tahjiib on wonnde o laatinoke himo etoo duytugol teddungol alii.
Eggaama gay ismaa’iil a bunayaash wonndema aadilu haziir bun usmaan ko iwuɗo misra (EJIPT) o yahi makka tawi himo yenna alii hima huɗamo, ko kanko woni sansuɗo oo hadiise nelaaɗo ɗoo:
( أنت مني بمنزلة هارون من موسى)
((Koan yo ali tellorde maa ka an hino wa’I wa tellorde haaruuna e telen annabi muusaa)).
OwɗI konnngol ghur’aana e nokku haaruuna ko on woni filliiɗo wano yewtiri ɗun al’azdii wonndema nelaaɗo (s.a.w) tuma nde o woɗɗinnoo alii ari hari o firti kumol mbabba mban fii yo nelaaɗo yanu.
Wi.anaa yahyaa bun saaluhu:
Ko fii honɗun waɗI si tawii a winndataa gay hariiz?
O wi’I : ko honno mi winndirta fii neɗɗo momi juulidi e muuɗun ɗuuɓI jeeɗiɗI hari o woni yaltata immorde e juulirde haa o huɗI alii e nder duuɓI cappanɗe jeeɗiɗI.
Ibnu habbaan wi’ii:
O woniino himo huɗa alii bimbi laaɓI cappanɗe jeeɗiɗI kiikiiɗe laaɓI cappanɗe jeeɗiɗi.
Wi’anaamo e ɗun o wi.i:
ko kanko woni taƴuɗo ko’e baabiraaɓe en ɓen.
Wonndude e woodeede sifa ɓee hikkinaaɓe yeeso ko honno sellirta tuuginorgol e sahiihu Bukhaarii, amma non ko waɗɗini yonde wi’e ɓurunde e sellude e defteɗen ka hadiise?
Si tawii ko ndee ɓuri sellude e defte hadiise ahlussunna, haray ko ɓuri haanude ko wota tuugine ko wonaa ko selli immorde e defte hadiise ɗen ɗe tawata tuuginotaako e mun sii’aaɓe ɓen.
Zahabii wi’ii e nder tarjumatu almus’abii annduno konko ko’o ɓuri wallude yimɓe jamaanu makko on e telen sunna on, hooti o wi’I siko woni kanko o moƴƴinay woni hadiise.
E hara ko fii sifa oo neɗdo ɗoo fadiilatu – raawi.
O wi’ii e nder tarjumatu l jawaanii: on ko tawaaɗo e jilɓuɓe mi laatinii, hari himo jonnindira e imaamu alii (a) hino ɗon sellugol laawol ngol.
Hara ko sifa oo ɗoo woni fillotooɗo ɗaɓɓirta fillagol hadiise Nelaaɗo on?
Ɓee fillotooɓe ko kamɓe woni sabu waasude gollirgol sahiihul bukhaarii e ko wa’I wa makko.
Hino ɓeydoo wonndema lamɓe ɓen woniino hino forsa (njagga) yimɓe ɓen e fii fenugol e Nelaaɗo adda hadiiseji ɗI sella hara ko wonkiiji maɓɓe ɗin yiɗiri non, kaɓɓe e saytaani hiɓe fota e hoore ɗun (ɓe ɗoftoo saytaani).
Nisaa’ii walfike deftere (alkasaa’isu) e fii ɓural imaamu alii e ɓeyghuure Nelaaɗo on, ko ɓuri ɗuuɗu de e fillayeeje makko ɗin hino ittugol ahmad bunhambali, o ɗaɓɓiraama e nder jaami’a dimasghu o moondirgol deftere fii mu’aawiyatu o adda misal e ɗun o wi’I:
Mi anndiraamo siwonaa maaku Nelaaɗo (S.A.W) wota Allaahu hebbin reedu makko ndun.
Eo yiɗaa nde o yaltata ( maawi’aytu ) hoore e hoore haa wona ɓuro o piirimo paɗe ɗen haa o maayi.
Wi’aama o yaltinano o naɓaa makka o maayiton.
Zahabii jantike e nder tarjumati assighaa alwustaa wonndema o fiti hadiise, haghghille maɓɓe ɗen waawaali.
Toenude ,ɗe cowtii e makko ɓe darnimo ɗe looti nokku makko on o feƴƴi o ńiiɓI ka suudu makko , o yewtidaali hay e gooto immorde e wasatiyiina .
O wi’I e nder tarjumati yahyaa bunbasiir:
Wonndema o darnano o piyaa ka hoore makko nde femmbaa ko sabu o woniino himo ɓuytii fiyaake banii umayyatu.
Abulgharaj wi’ii:
E nder kabaare khanndef bun badri al’asadii : Anndu on waraama ko sabu o fillike fii ɓure yimɓe suudu Nelaaɗo (s..a.w.).
Si tawii fillotooɓe hadiise ɓen maapike haa suuɗii maaku (hadiise Nelaaɗo on,) ɓe addii hadiiseejii fenaande , ko honno sifa ɓee hoolortee faaɗii ko feewi emaɓɓe.
Ehino tawaa ko Bukhaari hawnori tawde o dallinorii fillayee ko wa’I wano ibnul al’aasi e hariiz o dallinoraali fillaye Jaafar assaadigh (a) e tawde ko lutti e defte hadiise sunna ɓe dallinorii fillayee makkoon gomɗii owi’aama on maa’anaa : ɗulle ko tawude hiɓe dallinora Bukhaari ɓe acaa assaadigh assiddiighu , ko wa’I wa imaamu bun hattaan maa marwaana e ibnul marati.
Anndu no Imaamu assaadigh Almujtabaa ko sabu ɓural makko yewtiraɗaa fii aayeeje Ghur’aana on.
Hinohawnii on neɗɗo tawoowo figgitaaki boni ko fanɗI woo.
En waawata eɓɓindirde Bukaarii on mo tawata ɓen mu’un ko majuusu e taaniraawo Nelaaɗo , hino hawnanii ɓen yimɓe nodditotooɓe ko arabu , hara ko fii wonugol tun, ko ɓuri hawnaade e ɗun ko nde sayyid alwii haawotoo sabu waasude jokkude soriraaɓe mun ɓen.
Sikke woo alaa wonndema oo fillotooɗo haawiiɗo ɗoo woonaa ko haani.
E tawde kadi Mu’aawitu, e ɓen yimɓe banii umayyatu e bewre e faayugol yimɓe ɓen winndugol hadiiseeji bonɗI maa taafaaɗI immorde e yimɓɓe ɓen.
Fii kadi hadiiseeji ɗin ɗuuɗI haa tawi ɗun, koyo ma’awiyatu ghirrito e nder deftere mun.
Hino saatii arde eggugol yewter almadanii e ɗun e gollooɓe banii Muluuk banii umayyutu e nder bewre e lunndagol Nelaaɗo Allaahu on.
E teppitagol mu’aawiyatu e lamɓe banii umayyatu e lunndagol ko feeńi e sunna on, e werlagol ńaawooje ɗen tawɗe siwonaa koɓe hulaynoo mo fii yeddugolmo ɓe feńńinayno Lislaamu on wano deftere siira nden seedota ɗun.
Yoga e sahaaba en e hikkiiɓeɓe jaabike Ma’awiyatu e yoga lanɓe banii umayyati konko tawata hino juuti jantagol ɗun sitawii naa wano nii, konko tawata hino heewi defte siira ɗen e nder taariika on.
Si tawii ɗun ɗoo tabitii haray a anndii ko honɗun waɗI si Sii’a wi’I golirta hadiise siwonaa on iwruɗo e Nelaaɗo rewi e ɓeynguure mu’un nden, a anndii kadi ko honɗun waɗI si tawii sii’a tuuginortaakoo e yewtereeji banii umayyatu maa e maɓɓe.
Wonaa sifa bukaarii e taalibaajo mu’un tirmijii on tawtuɗo Bukaarii yoga e saykuuɓe , wano:
Ghutaybayu bun Sa’iidu, e Alii bun Hajar, e ibnu bassaar, e ko hinaa ɓee.
Tirmizii maayi hitaande 279, wano Nisaa’I alkuraasaanii.
Hay fii kala oo ɗoo tuumiraama wonugol sii’a ko sabu hari himo waɗɗI gannde sii’a ɗen e hadiise.
Wano daar ghutnii hay fii kala o woniino Baghdaadi yankeejo o tuumiraama wonugol s.ii’a, ko sabu saykuuɓe makko ɓen wonaano tuugineteeɓe e mu’un.
Wano abii sa’iid al’istakrii Ashaafa’ii, e Muhammadu bunil Hasan annighaash, e abii sa’iid alghaazaaz.
E ɗun ɗoo wonii sabu waasude gollirgol sii’a fillayee on mo hoolaaka immorde e fillotooɓe hadiise, ka raɓɓinndigol.
ɗun ko tabital e fii eggugol hadiise, e waɗugol heedo honande diina kan e waasude jettude ka immorde e ɓiɓɓe majuusi yankooɓe woɗɗuɓe gay jipporde wahyu on e ɓen walloɓe banii umayyatu ɓen firuɓe hadiise Nelaaɗo on e ńaawooje diina kan e sunna on.
Ɗun ɗoo koko yowitii e hadiise on.
Ko sunna yankooɓe ɓen felirtee:
Aranunɗun:
Daliilu alaa fii yo tawu ko yimɓe nayo tun heerori jokkede wonndude e woodeede ɓuruɗoɓe ganngal.
Ɗimmun ɗun:
Yoga e sii’a wi’ataa dagagol jokugol mayɓe e fii faamugol sariyaaji diina kan, ɓe jantike ɗun ka nder defte usuulu. Ɗun ɗoo yonaali dalil kono hollay en ardagol wonaa heerorɗun nayu maa goɗɗo hara wonaa goɗɗo go’o.
Tammun ɗun:Anndu ɓee nayooɓe immorde e joomiraaɓe pehe e gannde sAllaahutaa tuuginagol e maɓɓe no woniriwoo, tabitugol e diina kan hollay seeɗa e yewtereeji maɓɓe e yewtereeji sifa maɓɓe.
Ammaa non Imaamu Abuu Haniifa annu’umaana o woniino himo wi’ee:
Mirzaban, ko tawanooɗo e iwdi majuusi, ko sabu sora makko zurtii woniino tawaaɓe e yimɓe kaabul maa nisaa, maa turmuz.
O woniino majuusi yankeejo o ardinaa o heɓI saabit ka nderLlislaamu
Hari alaa hakkund abuu haniifa e majuusi si wonaa neɗɗo gooto mo sellataa tuuginagol e mu’un ko sabu ko sellata tuuginagol ko’e kanɓe yimɓe suudu nelaaɗoon bulinii immorde e ńaawooje Lislaamu.
Hino ɓeydee ɗon wonndema on o wonaano waawuɗo arabu ko sabu o laatanooki e yimɓe arabu, gomɗii eggaama gay makko wonndema anndaa firo ka Allaahu daali ɗon)
(وفاكهة وأبا)
Fillaama gay makko wonndema abuu amru e ibnul’alaai almugharraa oo nahwiyakeejo lanndikemo fii wariireede barminirkun hino wi’ee misghal, hara ɗun waɗɗinay yotteede kaa waɗɗintaa?
O wi’I ɗun waɗdinta yottagol waranaaɗo on o luutondiri ɗon e saafa’ii.
Abuu amru wi’imo hay si o wariimo manngo.
Abuu hniifi wi’ii hay siko ɗun maa fellohin makko.
Koo ko jantiɗen ɗoo yonii seede e misal e ngantagol fii jokkuɓemo ɓen, ko sabu laatike koiwdi arabu hara owawaata haala aarabu ko on ɓuri hanndude anngal faamuda faandaare ghur’aana e hadiise Nelaaɗo (S.A.W.) ko honno sellirta gollirgol kon komo anndaa ko yeyti?
Abuu haniifatu woniino mo annda taariika e siira, o wa’uɗo non ko on ɓuri hanndude e anngal faamude gunndooji fighghi sabu ńaawooje buy ko sabu faamugol taarika ɓanngirta, tentinii non taariika Nelaaɗo on siira sahaaba enmakko.
Hino tawaa ko abuu haniifa hawnori tawude hari o anndaa taarika Nelaaɗo on tawudela ɓe woɗɗondiraa jamaanu buy.
Ɗumayrii wi’ii:
E nder deftere ((hayaatul hayawaani ) gay abii yuusufi wonnde ma ńannde go’o o heɗike makhaazii tuma nde o arunoomo o wi’imo:
Ko an yo abuu yuusufi ko wonunoo joomiraawo drapoo jaatuutu on?
Abuu yuusufu anndu an ko a imaamuujo si ajogitaaki (haɗitaaki) gay ɗun mi lanndotoma fii ko’e yimɓe ɓen fow.
O wi’i ko honnde wolde uhdi nden waɗI ? Tawi o anndaa .
Ibnu kalakhaan fillike ɗun kadi.
On mo faamaali siira Nelaaɗo haa na ka’o innee faamuɗo fighha ɗun koko feeńi hay fii kala woɓɓe jaɓata.
Hino tawaa e ko waɗɗinta waasude gollirgol yewtereeji makko heewugol makko gollirgol hakkil tun , shaafa’iyyatu wi’iimo hebbinoowo gollirgol hakkil tun, harale hakkil tun yonata.
HIno tawaa e ko jalnii konko eggi ɗun ibnu kalakhaan gay alii bun aasimu o wi’ii:
Mi naatii ka abii haniifa hino e makko hijaamu himo ƴetta immorde e hoore makko nden o wi’ani hijaamu a jokkay nokkeeli rawnuɗiɗin.
Hijaamu wi’I: Men ruttataaɗun, o wi’i ko fii honɗun?Owi’i: Ko sabu o ɗuɗɗi nay , o wi’i :Jokkaa nukkuuli ɓawluɗI ɗin ɓaleeji ɗuuɗay .
On gollirayɗo hakkil tun ndaara ko hawraniɗun on hino haani ka jaɓee ko sabu himo wi’a:
Mi tellinay sifa ko Allaahu tellini kon, o wowla ko sella.
Konii abuu haniifa wa’unoo.
Mi faalaaka non ƴawude e makko, kono non miɗo wi’ude diina kan koka oogirɗe mu’un haanaa ƴetteede.
Ko ɗun waɗI simi mernay gite anɗen gay konko khatiibu wi’I:
E nder taariika mu’un, e sahrestaanii e nder milali wannihali e ko hinaa ɗee immorde e yowugol e diina makko kan.
Ko woni teddungal aldaa e gollirgol konko sifaa e oo neɗɗo woɗɗuɗo e haala arabu on tawayɗo annda ko ɓuri feeńude e mas’alaaji diina kan e siira Nelaaɗo on (s.a.w.) nde tawata himo majja ko ɓuri feeńude e piiji ɗin on gillirɗo eɓɓugol tun, on eɓɓendiray ɗo hakkunde sukunndi daneeru e ɓaleeru ,Himo sikka wonndema ɗuuɗugol ɓaleeru ndu sabinbinay fanɗugol daneeru ndun.
1- ɗun non hino hatonnjini e daliilu tabintinirɗo .


text:
Mawɗo gooto jaawanndo, biyeteeɗo Kaliilu Ibraahiima Kaliilu, meeɗii waɗdude e ɓiyum afo : «Hammadi, aan a feertaani, a heɓaani wonde dono, sabu miin nde njaarat-mi ɗo njaarata ɗoo nde (duuɓi sappo), giƴi am en fof, ko miin fewjanta ɗum en. Nde tolnii-mi e duuɓi noogaas, ko miin fewjanta wuro ngoo fof. Nde keɓ-mi duuɓi capanɗe tati, ko miin fewjanta leydi ndii fof». Ɓiɗɗo o jaabii mo : «kono baaba, neɗɗo dey, ko ƴoƴi koo fof, won gonɗo dow mum, kadi ina gasa tawa a yettodaaki nokkuuji ɗii fof ». Baaba o jaabtii mo, wiyi mo «alaa ɗo mi yettaaki, so wonaa nokku gooto ina wiyee kumpa, wuro jaawanɓe, hoɗi heen ko galleeji jeeɗiɗi». Ɓiɗɗo o heɓɓitii wiyi mo, «yah toon !»
Nde baabiraaɗo o fini, haɓɓi puccu mum, dawi, fayi wuro kumpa. Nde o yettii e wuro he, o adii hawrude ko e cukalel dewel, o wiyi ɗum «assalaamu aleykum ɓinngel am» ! Ngeel jaabtii mo : «wa aleyka as salaamu majjuɗo, bisimilla ma» ! Cukalel ngel wertani mo, yarni mo.
Kanko mawɗo o, o naamnii cukalel ngel hol to jiknaaɓe mum ngoni. Ngel jaabtii mo «baaba am dey dawii ɓattitinoyde ngesa mum wuro, neene am noon ummiima ɗo, nawii jam, yiiloyiima jam»; O wiyi mo hol to mawne Hammadi woni ? Ngel jaabtii, ngel wiyi «ko e nduu suudu o waaldi e bone o fini o duusi kasaara».
Ɗoon e ɗoon cukalel ngel waɗi naat-yaltu, fewjani mo bottaari, yaltini gawri sotti, feƴi, fawi barme defi gosi, waɗi heen kosam, ɓadtini mo. O wottii ha o haari. Cukalel ngel ubbiti goro baaba mum, rokki mo, o ƴakki.
Ko ndeen mawɗo o felliti naamnitaade mo jaabawuuji makko ɗi o jaabinoo ɗum, tawi ko jaabawuuji gaannuɗi mo, tawde o faamaani ɗi. Ɓinngel am ko aan wiyi kam nde ngar-mi nde, wonde «ko mi majjuɗo», wonde baaba ma «ɓattitinoyii ngesa mum wuro», yumma ma, «nawii jam etee yiiyloyiima jam», wonde «mawne Hammadi, waaldii e bone, finii duusii kasaara», aan kam, kaaɗoo haala hol ko firti ?
Cukalel ngel wiyi mo «ko goonga kay, waɗi mi wiyde ‘ko a majjuɗo’ sabu ngar-ɗaa ko ɗo a anndaa, ko maa naamno-ɗaa nde kaalane-ɗaa ; So mi wiyii ‘baaba am ko ɓattitinoyɗo ngesa mum’ waɗi noon baaba am ko dawruɗo coñal, so ngesa soñaama, roɓtaama, waɗaama e gerngal, lappaama walla sokkaama, rimndee, naattinee wuro, waɗee e nder faawru, firti ko ɓattitinaama joom mum ; neene am nawii jam addoyii jam : neene am, nde dawata nde, roondii ko kosam keew-ɗam fayri wuro ngam sippoyde, waɗta gawri, artira e galle : dawduɗo e kosam ko jam dawri, artidi e gawri ko jam artiri. So mi wiyii mawni am waaldii ko e bone etee finii duusii kasaara, waɗi ɗum ko mawni am ko e nduu suudu waali, ina waali gaajondirde e jom suudu Yero Maama, finii, duusii ɗum feewde wuro maɓɓe. Aɗa anndi noon baalduɗo e jom suudu Yero Maama fini duusi ɗum, ina yaakoraa so tawii hawrii e makko toon, ɗum roondii ko bone e kasaara.»
Ɗum noon «ɓinngel am, Alla jaaraama a jaaraama, mi wayniima ma, njiɗnoo-mi ko njamminaa mi laawol feewde wuro Gelaajo en». Cukalel ngel jammini mo wuro ngo, o tiindii toon, o adii fottude ko e sukaaɓe ina tuufoo bile, o naamnii cuuɗi Gelaajo en. Heen cukalel gootel wiyi mo «nduya suudu ndu foondu juurii ko toon». Mawɗo oo wiyi mo «so mi tawii ndu diwii noon», cukalel ngel wiyi mo «mbaɗta no mbaɗno-ɗaa so naamnaade». O ɓenni, o ari e galle Gelaajo, o tawi ɗoon cukalel gorel, o tawaani ɗoon jiknaaɓe mum, o felliti waalde ɗoon. O addanaa hiraande o hirtii ha o haari, o wertanaa hakkunde galle, o lelii o ajjii, o hooynii asamaan haa juuti o wiyi «so asamaan o wonno karaaje, maa wel dognude puccu!», cukalel ngel ina heɗii mo, heɓɓitii wiyi «so tawii kay koode ɗe ngontaani copoƴƴi».
Mawɗo oo waali ɗoon haa weeti, ngatamaare waali toɓde e wuro he, nde weeti o darii e damal suudu o wiyi «eskey, kooni ko toɓo woni ɓural, ko wonnoo e nder leydi fof yaltii, kullon fof nguurtii », cukalel ngel kadi heɓɓitii wiyi «so wonaa maayɓe men». Duɓɓi toowki ina darinoo e hakkunde galle o, mawɗo o hooynii ki ko juuti wiyi «kooni ko kii duɓɓi toowi, nganndu-mi debbo reedu waawa ŋabbude e makki», cukalel ngel wiyi «mate tawata ko wonaa debbo reedu mbato walla ullundu sabu ko ɗoo ɗi ñallata ƴeeŋde e tellaade».
Mawɗo o renndini kaake mum, wiyi yo haɓɓane puccu mum, o waynii njaatige makko, hono cukalel ngel, ngel wiyi mo «bismilla ma, fad haa jiknaaɓe ɓe ngarta !», o wiyi alaa «ndeen mi haangete !».
O hooti wuro maɓɓe, o laaɓaa tan ko ɓiyiiko o wiynoo mo ko, ko goonga : «Ganndal anndittaako, ko maayo tan, gooto fof ƴoogat heen tan ko hakkille mum hattani roondaade, ko heddii ko woppa ɗoon, etee ko mo Alla welaa tan tottata, fawaaki e mawɗo, fawaaki e cukalel.» Won miijiyaŋke gooto tuubaako wiynoo «Pittaali ɗi Alla tagi timmini padataa heewde duuɓi ngam hollirde timmal mum en» -Jean Paul Sartre.
Tinndani mi ngol tinndol ko Al Hajji Raki Sal, jeyaaɗo wuro Bahbahɓe, luttuɗo Ndakaaru e leegal biyeteengal WOOKAAM. Kaŋko Al Hajji Sal o ari e Nakaaru ko e hitaande 1971 ngam ndaartude golle tuubakiri, gila e oon sahaa waylo waylo keewɗo tawii mo e wuro Ndakaaru, o wuurdi toon e leƴƴi keewɗi gila e lebu en, seereraaɓe, jolaa en, wolofaaɓe ekn….
Kono ɗum addanaani mo yejjitde lasli makko, sabu o meeɗaani wayrude Bahbahɓe etee ko aadaaji haalpulaar en tan o nehiri ɓesngu makko. Tesko-ɗen kadi ko o koohoowo e nder leegal Wookaam ngal, ngal nganndu-ɗaa, e lasli, ko leegal lebu en. Waɗi en wiyde noon, ko o salndu jamaa leegal ngal, en kawritii ɗoon e kumal ɓiyiiko debbo kono ardii kumal ngal ko seereraaɓe, lebu en e jolfuɓe etee, dariiɗo heen haali fof wonata ko e mantude mo sabu wonde mo juulɗo e jokkoowo enɗam.
Maamuudu H Joop


text:
Won biɗtoowo gooto wiyi : “Ina waawi, ɗoo e duuɓi teemedere, Pulaar majja menndeŋ”. Hol miijo men e ɗuum ? Ko rewi heen koo, alaa e sago ndutto-ɗen e won ɗeen geɗe cifotooɗe nguurndam ɗemɗe e maayde mum en, hade men haalde ngonka Pulaar hannde. Ɗum noon eɗen njokka. Caggal nde njumpu-ɗen e geɗe leefnooje ɗemngal (Fooyre Ɓamtaare 97), naatanen sifaade huunde e geɗe coftinooje walla cemmbinooje ɗemngal …
- Laygol ɗemɗe
Juutgol balɗe ɗemngal fawii ko e coftal mum, ɗum woni caragol mum e weeyo; e ngol fawii kadi e geɗe goɗɗe, ko wayi no keeweendi haalooɓe ngal kam e renndo maggal.
Hakindo nguurndam ɗemngal ko hakkunde 2 000 haa 5 000 hitaande. Kono, ina waɗi guurooje jo ɓuri ɗoon, yeru e ɗemɗe « yimɓe ladde » to Ostaraali (hakkunde 5 000 e 6 000 hitaande), tawi won heen kadi ɓurataa teeminanɗe seeɗa, yeru e ɗemɗe biyeteeɗe ‘roman’ walla ‘gotik’ walla ‘dalmat’. Won e ɗemɗe ina njaaji no feewi (engele, farayse, arab, españool) tawi won heen ina ndeestoo walla ngoni ko e majjude.
Ina jeyaa e geɗe ballitooje laygol ɗemngal, keewal yimɓe, geɗe faggudu, koninkooje, pinal e politik.
- Geɗe jowitiiɗe e yimɓe
Yimɓe ɓuri teeŋtude e geɗe kisnooje walla cemmbinooje ɗemngal. Ɓuri kadi teeŋtude e ngalɗoo geɗal, ko keewal maɓɓe. Kono tan, geɗe goɗɗe ina heen, ko wayi no jeñgol haalooɓe ɓee, ina heen kattanɗe yimɓe mum waawde dolde nattooɓe e mum en kam e caragol ɗemngal ngal.
- Keewal haalooɓe : Farayse meeɗii wonde ɗemngal gadanal e winndere ndee (tuggi teem XIIɓiire haa XIVɓiire). Oon sahaa, Farayse ɓurnoo leyɗe Orop fof heewde yimɓe. Ko ɗum tagi ngal jokkude e tiimde keddiiɗe ɗee haa e teeminannde XVIIɓiire e XVIIIɓiire. Hannde, ɗemɗe ɓurɗe heewde haalooɓe ko ɗeeɗoo : sinuwaa, rewi heen engele, españool, arab, hinndi, riis, purtugeec, benngaali, almaa, sapponee, farayse.
E nder 6 700 ɗemɗe winndere ndee, ko heen 80 fat njogii ko ɓuri miliyoŋaaji sappo haalooɓe. Ko ɗeen mbiyaten « ɗemɗe doolnuɗe ». Hay so en mbaɗtii heen ɗemɗe jogiiɗe hakkunde miliyoŋ gooto e miliyoŋaaji sappo haalooɓe, « ɗemɗe doolnuɗe ɗee » ɓurataa 225 ɗemngal, woni 3% e nder ɗemɗe winndere ndee. Ɗum firti tan, ko ɓuri heewde e ɗemɗe winndere ndee (97%) ina parwi, ina leefi no feewi.
Ina saɗi ko ɗemngal daɗata so haalooɓe ɗum timmaani miliyoŋ neɗɗo, so wonaa taw ko ɗemngal kidingal no feewi. Ɗemɗe jeetati ɓurɗe hannde heewde haalooɓe e winndere ndee (sinuwaa, españool, engele, arab, benngaali, hinndi, riis) ine tawee e duuɗe ɗee kala, tee, heen gootal kala ina jogii wertallo leydi ɗo ñiɓii haa tiiɗi : sinuwaa nder Asii hakkundeejo, españool e purtugeec to Amerik worgo, engele to Amerik rewo, arab to rewo Afrik e fuɗnaange ɓadiiɗo, españool to Amerik worgo, hinndi e benngaali to duunde inndo, riis to Orop fuɗnaange. E nder ɗemɗe jogiiɗe hakkunde 20 e 150 miliyoŋ haalooɓe ɗee, nay heen ngoni ko Orop (almaa, farayse, itaali, ukiren), gootal woni fuɗnaange ɓadiiɗo e Afrik hirnaange (arab), heen ɗiɗi to Amerik worgo (españool e purtugeec), keddiiɗe ɗee ko Asi ngoni (benngaali, sapponee, wu, sawaane, urdu, peñjaabal, korewal, marati, telugu, tamul, kantonaawal, wietnaamal). Ko engele e españool e farayse tan ngoni kaaleteeɗe e nder duuɗe nay walla joy ɗee.
Doole ɗemngal fawaaki tan e keewal haalooɓe ɗum, sibu so tawiino ko ɗuum tan, maa sinuwaa moɗ demɗe winndere ndee kala ɗoo e yontaaji sappo paaɗi (duuɓi 600 so heewii). Kono geɗe goɗɗe ina ngoodi cemmbinooje ɗemngal.
- Ina heen coñtugol (jibingol) haalooɓe ɗum ɓee, sibu eɗum ɓeyda walla usta haalooɓe ɗum ɓee. E cappanɗe garooje ɗee, maa doole españool e purtugeec e arab e hinndi (inndo) e swaahili (swaahili) e malee (to Asi) ɓeydo, sibu leƴƴi mum en ina njibina no feewi. Ko noon ɗemɗe goɗɗe ndeestortoo, haa teeŋti noon e engele e Ruus e Almaa e Japponee, sabu leƴƴi mum en famɗude jibingol.
- Ina jeyaa heen kadi desondiral e leƴƴi goɗɗi. Ɗoo, ɗemngal ɓurngal doole heewi hoonaade.
- Ina heen kadi yah-ngartaa yimɓe. Ina teskaa, e sahaaji jawtuɗi, ɗum wallitii no feewi won ɗeen ɗemɗe.
- Caragol ɗemɗe e nder wertallo. Ɗuun kadi ko e geɗe battinooje coftal ɗemɗe. Yeru 300 miliyoŋ neɗɗo haalooɓe ɗemngal gootal so ngonii e nokku gooto, jiydaa e so carondirii e leyɗe keewɗe tawi pamɗaani. Caragol ɗemngal e nder wertallo yaajngo ko huunde semmbinoore ɗemngal tan, ɓeyda daraja mum. Yeru, miliyaar neɗɗo ina haala hannde sinuwaa, kono haɗaani ɗemngal engele (330 miliyoŋ kaaloowo) ɓurde ɗum daraja, sabu mum saraade e nder 57 dowla walla farayse (75 miliyoŋ kaaloowo) kaaleteeɗo e 37 dowla. Kono tan caakagol, woni caragol galbungol, moƴƴaani e ɗemngal, ina waawi nii warde ɗum.
- Teeru kadi ina wallita laygol ɗemɗe mawnooje, ina yaawna kadi majjugol ɗemɗe leeftooje. Sababuuji majjum ina keewi. Ko idii fof teeru ko nokku pinal ɗo yoga e janngirɗe tawetee, nokku foksineeruuji… Ko ɗoon jaayɗe binndeteeɗe ngoni, teleeji ngoni, deftorɗi ekn…. Teeru ko nokku faggudu caroowu ɗemngal sabu gostondire, ɗo leƴƴi kadi ngoogondirta, nganndondira… So yimɓe ina keewi haalde ɗemngal koɗdingal e nder ladde, ko e teeru yimɓe ɓurata yaawde haalde ɗemngal ngenndiwal, ɗemngal koɗal.
- Geɗe faggudu e bayle mum en Doole ɗemngal to bannge faggudu ina ɓetiree bayle keewɗe, ko wayi no njeñtudi mbaylaandi, walla tolno to karallaagal, walla gostondire hakkunde leyɗe… Hedde kitaale 1 200 ko adii yonta men oo, ko leñol biyeteengol Fenisinaaɓe joginoo njulaagu e nder Mediteraane (diiwaan Orop hirnaange), ɗum addaanoo ɗemngal maɓɓe jiimde keddiiɗe ɗee duuɓi teemedde. Gerek en ƴettiti binndol maɓɓe, ndonni ɗum Romee en ; ko ɗiin binndi njibini feccere binndi ɗi winndere ndee huutortoo hannde ɗii.
- Geɗe koninkaagu : Kooninke Faraysenaajo gooto, meeɗii wiyde : « Ɗemngal, ko calsaltiri njogiindi konu, e laaɗe hare ndiyam e diwooje ». E ko tabiti, ko ɓuri heewde e ɗemɗe keɓiri faayiida ko njiimaandi koninkaagu…
Doole koninkooje ɓooyɗe : Ko njiimaandi Romee en e dow leƴƴi keddiiɗi ɗii, hokki ɗemɗe caltuɗe e Romee ɗee (Farayse, Españool ekn) doole. Fellannde diine Lislaam e teem VIIɓiire addani aarabeeɓe Afrik hirnaange e huunde e Espaañ e Arabi e Siiri e Mesopotaami e Perse e Misra en, waawnude ɗemngal Arab e ɗiin diiwanuuji kala haa e ooɗoo sahaa (so wonaa e Espaañ). Njiimaandi leñol Han en to Siin (gila 206 ko adii Iisaa haa 220 caggal Iisaa) addani ɗemngal sinuwaa jaalaade e nder diiwanuuji Manndsuri e Tibee e Monngoli e Turkestaan… Ko noon kadi Españool en e Purtugeec en e Faraysnaaɓe e Hollanndee en mbaawniri ɗemɗe mum en e duuɗe joy winndere ɗee hakkunde teem XVIɓiire e XIXɓiire, haa arti noon to Amerik e Oseyaani e Afrik. (…) Ko noon kadi paamraten ko addani doole Engele ɓeydaade, sibu ko kanngal wonnoo ɗemngal leyɗe poolnooɗe e hare adunankoore ɗiɗmere, ɓurngal yaajde, haa teeŋti noon to Asii e Oseyaani.
Ɗum addaannoo binndoowo gooto Alserinaajo biyeteeɗo Kateb Yaasin wiyde, e nder yeewtere waɗdunoo e jaaynde Jeune Afrique (1983): “Waɗi mi winndude e Farayse ko sabu Farayse heɓtude leydi am, jooɗorii doole, haa wonti ko maa mbinndaa e Farayse nde nguuraa. Kono hay so mi winndii e Farayse, ɗaɗi am Arab e Berbeer ɗii ina nguuri tawo. Luure e pelɓondire ina ngoodi hakkunde leƴƴi ɗii. Pelɓondiral ɓesngu Alseri e ɓesngu Farayse, ko pelɓondiral njogitaaje, pelɓondiral ƴiiƴam, pelɓondiral yimɓe e pine, tee ko ɗum ɓurnoo teeŋtude. Yah-ngartaa fof, ko ɓurnoo himmude e jotondire hakkunde Alserinaaɓe e Faraysenaaɓe caggal wolde duuɓi 130, ko pelɓondiral hakkunde yimɓe, rewrude e ɗemngal ».
Kono tan doole koninkaagu njonaani e ƴellitagol ɗemngal dow goɗɗe ɗee. Ko maa geɗe keewɗe ngarda, hono keeweendi haalooɓe e faggudu e koninkaagu e pinal nde ɗemngal waawa ɓamtaade no haanirta nii. Ɗum ina faamna en doole Farayse hannde, walla doole ɗemngal engele, keedngal yeeso ɗemɗe ɗee fof.
- Pinal: Doole pinal ɗemngal jeyaa ko geɗe baawɗe softinde ɗemngal. Yeru gerek e latin cariima e nder leyɗe hirnaange sabu mum en wonnoode ɗemɗe pinal teeminanɗe keewɗe, hay nde ɗe natti heewde haalooɓe ndee, ɗe natti semmbolinde to bannge konu e faggudu ndee.
Ɗemɗiyankooɓe ina kiisii cañagol ɗemngal e limooje defte binndaaɗe e mum, e limooje binndanɗe ganndal e jaayɗe binndaaɗe, e sinemaa, kam e keewal rajooji e teleeji njeyaa ko e geɗe ciirɗe baawɗe semmbinde ɗemngal. Pinal ina heɓoroo gaaci e ñeeñe e ndefu ekn… kono ɗee geɗe ina pamɗi ko mbattinta e laygol ɗemngal. Ko ɗum tagi, ɓuri heewde nafoore ko nangtaade e daabaaji ɗemngal ɗi ngalaa jeddi, hono binndaaɗe (coñce e ganndal e kuutorɗe e jaayɗe ekn…).
Hannde, ɗemɗiyankooɓe ina ɗeɓi yenaneede wonde ko ɗemɗe binndaaɗe ɗee tan (ɗe ndiwaani teemedere) mbaawi teeɗanaade ƴellitaare pinal faayodinnde.
- Ɗemɗe e yonta Internet :
Annduɓe ina cikki, e aduna men hannde oo, kala ɗemngal ngal huutortaake e internet, ko ɗawangal e njulaagu, kono kadi, ko joñangal, walla mbiyen tan ngaal ɗemngal woodaani. Ina haaɓnii tan ko ɗemngal baangal no Arab nii mawnude (200 miliyoŋ) e hinndi (182 miliyoŋ) mbayi nii leefde e nder internet.
E darorɗe kitaale 2 000 ko hedde 500 miliyoŋ neɗɗo kuutortonoo telefoŋ portaabal, 250 neɗɗo kuutotonoo internet. Hannde, huutortooɓe internet ɓurii miliyaaruuji ɗiɗi (gila oktoobar 2010). Telefoŋaaji portaabe kuutorteeɗi ɓurii miliyaaruuji 5 (aɗa tawa neɗɗo gooto ina jogii telefoŋaaji ɗiɗi haa tati walla ko ɓuri ɗuum). E ɗiiɗoo fannuuji ɗiɗi kala, ko Afrik heedi caggal. Ɗum ɗoon ndeke, maa battinoy, so jokkirii nii, e ɗemɗe afriknaaɓe. Hannde, denndaangal kabaruuji toɗɗiiɗi geɗe nguurndam ndewrata (binndi, nate, dille …) ko e internet walla e kuutorɗe ciindeteeɗe. Kala ɗemngal ngal alaa e internet wayi ko no woodaani nii. Jaŋde laamu e hare humambinnagu, tolno jaŋde renndo, ko ɓetirgal tolno mum pinal e ƴellitaare renndo e faggudu teeŋtunde no feewi. Ko ɗum tagi majjere e leefre jaŋde ina jibina baasal e leefre to bannge faggudu e pinal. So renndo siforiima noon, yaltinde ɗum heen ina hitti no feewi. Ŋakkere jaŋde (jaŋde sukaaɓe) e humabinnaagu ina mboni e ɗemngal kadi. Eɗen mbaawi wiyde boom, leyɗe doŋkuɗe jannginde yimɓe mum en, maa teppu ƴellitaare ɗemɗe mum en. Ɗumɗoo ina toɗɗii yoga e ɗemɗe Afrik. Ƴellitaare pinal ɗemngal ina jotondiri no feewi e ɓamtaare faggudu. Ko noon paamraten doole ɗemɗe leyɗe hirnaange hannde. Leefre faggudu ina leefna hay pinal ɗemɗe mawɗe ; yeru, arab e hiindi e purtugeec ekn … Kono ɗum ɓuri fof teeŋtude ko e Asii e Afrik. Ko ɗemɗe leyɗe galɗuɗe, doolnuɗe, kuutortee hannde ngam sarde ganndal e winndere ndee. Kala jiɗɗo janngude ɗemngal ɗiɗmal, suɓotoo ko ɗemngal ngal waawi heɓirde binndanɗe keewɗe, ina hasii ɓe cuɓoo engele walla farayse, walla riis walla almaa, ɗum ɗoon kadi wallita ko ɗeen ɗemɗe doolnunooɗe.
————————————-
Fotde 700 000 deftere ina muulee hitaande kala e winndere ndee. Kono ko ɗemɗe 30 fat (e nder 6 700 ɗemɗe winndere ndee) njaltinta ko famɗi fof 1 000 deftere e nder hitaande. Heen 2/3 ko e ɗemɗe jeegom fat peeñata, hono engele e Ruus e Almaa e farayse e españool e sapponee. Won e geɗe kadi ina kaawnii : gootal e ɗemɗe eskanndinaafi ɗee kala (Suednaawal, danuwaawal, norweesnaawal e finneewal) foti e leyɗe 20 aarabeeje fof so ndentii, ko njaltinta e defte e hitaande kala. Ko kebeknaajo kaaloowo farayse winndita e hitaande koo, ina sowoo laabi 30 ko aarabe winndata e oon dumunna gooto. To bannge binndaaɗe ganndal winndere no woorunoo, heen 95% ko e engele e ruus e sapponee e españool e farayse e sinuwaa njaltata. Kono ɗemɗe ɗee kala ina ndeestoo so ƴeewdaama e engele. Hay farayse yahrii ɗoo caggal sibu tataɓal e wiɗtooɓe faraysenaaɓe mbayyinta njeñtudi njiylawu mum en ko e engele. Ɗum noon to bannge gannde, engele nana moɗa ɗemɗe ɗee kala.
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : Duɗal Jaaɓi Haaɗtirde Laval to Kanadaa