text:
Ko e maayirɗe hitaande 1980 « Fooyre Ɓamtaare » fuɗɗii winndeede caggal batu mooɓondiral ngadanu FƁPM. Ko ngaal ɗoon mooɓondiral jibini waylo waylo keewɗo e nder fedde hee, ɓeydi luggiɗingol karallaagal jaŋde nde, jaaƴcingol mayre e cosgol fannuuji kesi, ina jeyaa heen jaaynde winndeteende hono Fooyre Ɓamtaare.
Jibineede
Yiilirde jibinanoonde e batu mooɓondiral ngadanu e gardagol Mammadu Siley Bah, ko kanyum halfini e oon sahaa Goomu Jeeyngal e Jokkondiral e gardagol Maamuudu Haaruuna Joop nde loowata e tuugnorgal golle mum cosgol jaaynde winndaande
tawta jaaynde haaleteende ndee, fuɗɗanoonde gila e cosgol fedde e hitaande 1976 e jirwingol Jibi Hammee Lih en, Aamadu Umar Jah e Mohammadul Habib Soh.
E fuɗɗoode, goomu oo etiima yiilaade hol no foti innirde jaaynde ndee, inɗe keewɗe cakkita
ama, yo nde wiye « Tabalde », ɓee mbiyi « Lewlewal », ɓee mbiyi « duɗal » e inɗe goɗɗe keewɗe ɗe njejjit-ɗen kono, caggal ɗuum kala, goomu o hawri e « FOOYRE ƁAMTAARE ». Faanditaa heen ko jaaynde ndee foti wonande fedde ndee e lenyol ngol kala ko « jomngol ko ina hollita ɗum laawol ɓamtaare ». E oon sahaa noon, nde wonde karallaagal e doole fedde ndee won ɗo kaaɗi, ko ɓuri saɗtude e jaltingol jaaynde nde ko binndol masiŋ ngol, kebbitingol ɗereeji ɗi edenndingol kaayitaaji ɗi teppa ɗum, saka e oon sahaa min pooɗaninoo ko yaltinde e tonngoode kala ujunere(1000) tummbitere. Kono ɗeen caɗeele fof e heewde yarlitaare sagataaɓe waawi ɗum : Bookara Aamadu, Aamadu Malal Gey keedi e binndol masiŋ e ŋarɗugol jaaynde nde yantude Mammadu Siley Bah e Aamadu Umar Jah en; Muhammadul Habiib Soh en, Abuu Tuumi Bah en e ballal Duɗal Ɗemɗe Ngenndi ƴaanyii fedde ko juuti to bannge karallaagal kebbitingol jaaynde ndee, jiidaani e Abdullaay Siidi Soh liggotonooɗe to Ministeer Finaas.
Denndingol kelle jaaynde nde e teppugol mum ruttoo e goomu o, kono nde wonde golle ɗe ko keewɗe, ɗum heewi waɗeede kono ɗoftal nii (doggere) mbele ina joofnee ko yaaƴtii sabu so lewru maayii maayaani tawata ko cate e janngooɓe nde ɓee mbaɗtii eeraade. E ɗeen ɗofte, alaa ŋakkatnooɗo heen : Kajjata Maalik en (dipitee hannde to Asammbele nasiyonaal), Sileymaani Kan en (gonnooɗo Hooreejo Duɗal Ɗemɗe), Yaaya Mammadu Bah, Aamadu Tijjaani Kan (consul to kap weer hannde), Aysata Jaari en (conseillère municipale to Baabaaɓe), Lelle Kan duttiɗo e joomum hannde (yoo yurmeende Alla won e makko), Abdullaay Sal en (tergal yiilirde ngenndi hannde) e yoga woɗɓe ɓe limtaaka tawi wonaa yawde golle mum en e liggeey oo. So ngaal daawal ɓennii, rewata heen ko cargol jaaynde ndee e njeeygu mum, catal Nuwadiibu e gardagol Aamadu Saydu Kan jeyanoo ko e cate ɓurɗe waawde yeeyde Fooyre e yaawde neltirde kaalis, kono kadi en njejjitaani catal Kayhayɗi e gardagol Sammba Gata Bah e goɗɗe e goɗɗe…. Jaaynde ndee, e oon sahaa ko heɓetee e njeeygu mum hee, ina difoo fere jaltingol mum haa fawa nganyaari.
- Ƴellitaare Fooyre Ɓamtaare e kellifaagal mum
Batuuji mooɓondire ɗiɗi ndeggondirii (1984 e 1986), Umar Idiriisa Saawo arditiima FƁPM, Fooyre Ɓamtaare ina jokki golle mum tawi halfinaande ko Goomu Jaaynde, tawi seerndaama e goomu jeeyngal tawi goomu nguu huufi ko yeewtere rajo e Fooyre Ɓamtaare e gardagol haa hannde Maamuudu H. Joop, gardiiɗo tummbudu yeewtere Rajo, tummbudu F.Ɓ. woni ko e gardagol Aamadu Malal Gey hade mum fekteede Nuwaadiibu. Teskini e ngalɗoo daawal ko naat-naatondiral teeŋtungal hakkunde yeewtere Rajo ndee e jaaynde winndaande sabu ko heewi ko waɗetee e rajo hee, ina ɓamtee e F.Ɓ. kono kadi loowdi jaaynde ndee ɓeydiima yaajnaade e fannuuji kala : taariik, cellal, jaŋde, gannde limit-limtinɗe, coftal ɓalli ekn….Kono kadi nde saabiima jibingol jaayɗe goɗɗe, keewɗe e ɗemngal pulaar e nder cate fedde hee walla pelle gure yeru : Lewlewal Catal Nuwaadibu, e Ƴellitaare catal Suwoyraat e goɗɗe.
Ko maantini kadi e ngalɗoo daawal, F.Ɓ. fuɗɗiima danyde won ndeen wellitaare sabu nde danyanii hoore mayre Masiŋ” Ronéo” kebbitinoowo ɗereeji e ballal tuubaako faraysenaajo biyeteeɗo PHILIPPE Marchesin janngintunooɗo to duɗal ENA, janngintunooɗo Maamuudu H. Joop en : ɗumɗoon newnii no feewi golle jaaynde ndee.
Ko e maayirɗe hitaande 1986 henndu bonndu fuɗɗii wuttude feewde e lenyol haalpulaar en caggal ngarmi-ngaraa mo laamu Maawiya waɗdunoo e fedde lollirnde FLAM. Bookara Aamadu gonnooɗo jaalal F.B. sabu ko kam heerorinoo e kuuɓal binndugol jaaynde ndee, laamu nanngi ɗum, nanngidi ɗum e masiŋ binndoowo oo, sabu tuumde ɗum wonde yoga e kaayitaaji careteeɗi (tarakuuji) e wuro ngoo, ko ɗo makko ɗoo peewnetee. Hay so tawii ɗum ɗoon kam wonaa goonga, dille masiŋ e nder “gaabi leyla” o e dow hoɗorde (5e bloc) ina nanetenoo to woɗɗi. Kummba Kaaliidu (jom suudu Bookara), waɗtiino, dille masiŋ oo fof e heewde, so o nanaani ɗum o yaawataa danyde ɗoyngol.
- Jiiɓru 89 e batte mum e ƴellitgol ɗemɗe ngenndi
Henndu bonndu fuɗɗinoondu e hitaande 1986 jokki dartaaki haa joofoyi e kitaale bonɗe 1990-1991, e ɗiin sahaaji FƁPM suɓtii ko nuɗɗinaade mbele ina ruppoo henndu nduu, haa ɓenna tawa fedde ndee ina hisi, kono ɗum haɗaani Hooreejo fedde ndee, hono Umar Idiriisa SAAW, e koolaaɗo kuuɓal Abdullaay Haaruuna Sih e Yaaya Mammadu Bah nanngeede ina loskee.
Jaaynde ndee (F.Ɓ. e yeewtere rajo) hay so etiima laƴde haa e hitaande 1988 sabu tiiɗnaare Bookara Aamadu e Kajjata Maalik JALLO, kono e hitaande 1989, nde wonde bone kuftidini, ɗum tolsinii kala liggey jaaynde e nder fedde ndee. Ko caggal compugol demokarasii e Moritani e hitaande 1991 sabu baawnugol leydi farayse e lelnugol sariyaaji laawɗinooji partiiji politigi e jaayɗeele, nde fedde nde etii ɓamtude golle e wuurtinde F.Ɓ., ɗum kam ina wayno danyaama etee ɗum waɗi ko e mbaadi kesiri no jaayɗe aduna oo e leydi ndii fof peenyirta nii.
- Fooyre hanki, e hannde
So en ƴeewii taariik mo ciimtu-ɗen ɗoo o fof, ko ina tolno e duu ɓi 32, innde musiɗɗo men Bookara Aamadu Bah ko ko artata heen tan, sabu denndaangal tippudi geese canyoowo F.Ɓ. oo, darnde makko so ŋakkii heen tan woodat ko telɓi gila to bannge loowdi binndanɗe jaaynde nde haa e karallaagal peewnowal ɗum. Haŋki gila e binndol masiŋ, kebbitingol, denndingol kelle e cargol so o ardaaki, amo tawaa, hannde ne ko noon walla mbiyen fof artii e juuɗe makko kaŋko gooto (wallidiiɓe makko heen keewaani) o yantini heen fannu goɗɗo woni lowre pulaar : www.pulaar.org. So tawii eɗen keewi wiyde ɓamtugol ɗemngal pulaar ko baalaaje, B.A.B. suutii waalaare mum haa toowi, heddii enen ne ko keɓɓito-ɗen keddiiɗe ɗee, mbele dimngal ngal ina jaaƴoyoo.
YOO ALLA rokku mo semmbe, cellal e juutde balɗe ko amo waawa jokkude darnde makko!
Maamuudu H. Joop


c: text/html

text:
Holko ko ɓuri moƴƴude e ɗanngal fayde hijjore : mbele ko yahrude koyngal walla ko waɗɗaade ? Hono haafis wiyi : “e nder fat-hi, ko deftere wiyetee noon, ina waɗi luural nder, wonde ko yahrude koyɗe ɓuri moƴƴude walla ko mbaɗɗu. Kono keewal annduɓe mbiyi ko mbaɗɗu ɓuri moƴƴude fawaade e gollal nelaaɗo (MJKM) e mum oo, hono Ishaaq Bun Raahawiya wiyi: ko yahrude koyngal ɓuri moƴƴude ngam tampere wonnde heen ndee.
Naniraa ma Anas gaa Annabi (MJKM) e mum oo ina yahatnoo tan haa tawi mawɗo nayeejo gooto ina ɓafa hakkunde ɓiɗɓe mum, o wiyi ɓe: “ko ɗum woni?” Ɓe mbiyi “ooɗoo fodiino ina yahra koyɗe fayde hijjoore”, o wiyi: “Alla lorlaani hay gooto, o yamirii yo oon waɗɗo”.
Faggitaade e nder hijjoore : faggitaare e nder hijjoore, ɗum firti ko njeeygu e nder hajju. Ina dagii e baɗoowo hijjoore e umra yeeyde ngam dañde heen huunde. Hono Ibnu Abbaas (MWM), o wiyi: “laatinooma yimɓe ina njeeyatno tawa ko arɓe hijjoore, kono ɓe kaaɗnoo ko to Miina e Arafaat e jehre Majjaari e waktuuji hijjoore, kono eɓe kulnoo yeeyde tawa ɓe ngoni ko e harminde haa Alla jippini : on ngalaa tanaa saanga nde ɗaɓɓaton dañal ummoraade e joom mon”. Simoore nagge, kaawise: 198. Ɗum ko e nder dumunna hijjoore. Naniraa ɗum ko Bukhariyyu e Muslim. O wiyi : “laatinooma, ɓe njeeyata tan ko to Mina caggal ɗum ɓe njamiraama yo ɓe njeey so ɓe gaynii ko ɓe potnoo waɗde to Arafaat. Naniraa ɗum ko Abuu Dawuuda.
Hono Abii Amamata ateymiyyu wiyi : “Ibnu Umar, miin ko mi gorko gañɗo ko haalaa ɗoo e ndiiɗoo mbaydi kaalaandi, mi yiɗaa ɗum, ko ɗum tagi yoga e yimɓe ina mbiyatnoo kam : “aan, hijjoore ndee a jeyaa ɗum”, caggal ɗuum, Ibnu umar wiyi mo: “mate wonaa a harminii, a nootiima Alla?” Mbiyi mi “eey!” O wiyi mi, woodan maa ko hijjoore wonaa wiyde aɗa yiɗi ɗum, walla aɗa añi ɗum. Caggal ɗum gorko gooto ari e nelaaɗo (MJKM) e mum o naamndii mo hono haala ɓennuka kaa, nelaaɗo deƴƴi ko juuti jaabaaki haa Alla jippini “tanaa alanaa on nde ɗaɓɓaton ɓure ummoraade e joom mon. Ɗum janngaa, kanko ɓiynooɗo, omo añi ɗum oo, o haalana ɗum. Naniraa ɗum ko Abuu Daawuuda e Sayiid Bun Mansuur.
Hijjoore nelaaɗo Alla (MJKM) e mum. Naniraa ma Muslim o wiyi : yeewtanii min Abuu Bakiri Bun Abii Seybata, e Ishaaq Bun Ibraahiima kamɓe fof no ɓe potiri, gaa haatim wiyi : yeewtanii min Haatim Bun Ismaayiila, gaa Jaabira Bun Muhammed, hono Baaba makko wiyi : min naatiino galle Jaabira Bun Abdallaahi yo (MWM), gooto e amen naamndii wiyi mo, miin mbiyatee-mi ko Muhammed Bun El Huseynu, o ummii, o ƴetti juuɗe makko, o fawi ɗum e dow balabe am, o moomi tuggi dow haa heɓi les, o wiyi : saɗi maa! Naamndo ko njiɗɗaa? Mbiy-mi mbiɗo naamndii sifaa hijjoore nelaaɗo (MJKM) e mum oo no wayi? Kanko Jaabira o wiyi : nelaaɗo Alla ñiiɓii e nder Madiina duuɓi jeenay o hijjoyaani, refti heen o sakkitinaa yo o hijjoy. Nde o fuɗɗii sakkitinde yimɓe makko e nder hitaande sappo ɓiie : ko ndeen nelaaɗo ummii Mediina wonndude e yimɓe heewɓe kamɓe fof ɓe nganndaa e hijjore hay huunde, so wonaa nelaaɗo (MJKM) e mum oo. O wiyi amin ndewi e nelaaɗo ha min naati Sil huleyfata ko nokku, woni ko e saraaji Makka tedduɗo oo. Ndeen min ngarii Sil Huleyfata debbo mbiyeteeɗo Asmaa’u Bintu Mohammed Bun Abii Bakiri jibini. Ndeen o jibinii, o neli e nelaaɗo (MJKM) e mum oo, hol no o foti waɗde? Nelaaɗo wiyi mo : looto caggal ɗum ngemmbo-ɗaa njokkaa e ko karminanno-ɗaa. Firti ko hay sinno debbo jibinii e nder hijjoore haɗataa ɗum jokkude golle mum paytuɗe e hijjoore. Caggal ɗuum nelaaɗo birki qaswaa, ɓe njuuli ɗoon e nder jamaa. Qaswaa ko innde Gelooba nelaaɗo Alla (MJKM) wiyatee noon. Hono Jaabira wiyi: “nde njiy-mi ko ardii nelaaɗo ko e yimbɓe, mbeddii-mi gite am caggal njiy-mi : ɓee yimɓe no mbayi heewde, lemii-mi bannge ñaamo oo, kadi ko noon wayi, bannge nano oo kadi ko noon wayi, nelaaɗo ina lommbii hakkunde maɓɓe, etee kamɓe fof ɓe ƴeewata tan ko no nelaaɗo waɗata, ɓe mbaɗira noon, ngam ɓe nganndaa no hijjirtee so wonaa nelaaɗo Alla. E nder ɗumɗoon noon, sahaa e sahaa fof quraana ina jippoo e makko, omo dursitoo ɗum etee o yejjittaa heen hay huunde, o mo nodda noddaandu tawhiid, o wiya “labbeyka Allahumma labeyka”, a min defta heen caggal ɗum o deƴƴa yimɓe ɓee ina ndefta heen o wiyata ɗum en “ndeƴƴee”, firti ko ɗum waɗɗii ma, ɗum en nduun ɗoon noddaandu. Jaabira wiyi alaa fof ko woni anniya amen so wonaa hijjoore etee kadi min nganndaano umra, ko noon min ngoniri haa min njettii suudu Kaaba, caggal ɗum min telloyii to nokku Ibraahiima mo mbelemma Alla e kisal ngoni e mum oo.
Ɓuuɓtogol karminoowo : yeewtanii kam Yahyaa, gaa Maalik, gaa jeydi Bun Aslama, gaa Ibraahiima Bun Abdullaahi Bun Hunayni, gaa Baaba mum, hono Abdellahi Bun Abbas e Miswara Bun Makhramata luurondiriino e damal lootgol hoore karminoowo, hono Abdellahi wiyi : “karminoowo so ina ɓuuɓtoo ina waawi lootde e dow hoore mum”, Miswara wiyi : “ɗum wonataa, karminoowo waawa juurtude e dow hoore mum ndiyam,” o wiyi caggal ɗuum hono Abdellahi Bun abbas neli mi to Abii Ayuuba el-ansaariyu, njah-mi toon. taw-mi ɗum ina ɓuuɓtoo e hakkunde keɗɗaaje ɗiɗi, omo huuri heen bagi, calmin-moo-mi o wiyi : holi aan? Mbiy-moo-mi : ko miin Abdellahi Bun Hunayni, ko Abdellahi Bun Abbas nelikam feewde e maa, yo mi naamnde : hol no nelaaɗo ɓuuɓtortonoo so ina harmina? O wiyi : “Abii Ayyuuba addi nokkuyel waɗi heen ndiyam, wiyi mo, ƴeew no mbadirat-mi ! Abuu Ayyuuba ƴetti limsere leppini ɗum, o fawi e dow hoore makko kanko Abuu Ayyuuba, o wiyi goɗɗo yo ar ñeɗa ndiyam caggal ɗum oon ñeɗi ndiyam, o wiyi ɗum : “yuppu e dow hoore hee” oon yuppi e dow hoore hee, o yiggiri ɗum juuɗe makko so ɗum ɓennii o waɗi yeeso e caggal fof haa ɓanndu nduu fof hawri, o wiyi : kanko Abuu Ayyuba “ko hono nih nelaaɗo (MJKM) waɗiratnoo ɓuuɓtogol mum so ina harmina.” Firti ko karminowo so ina ɓuuɓtoo ina waawi waɗde e dow hoore mum ndiyam. Yeewtanii kam Maalik gaa humaydu Bun Qhayse gaa izaayi Bun Abii rabaahi, hono Umar Bun khaddabi wiyiino La’ala Ibnu Mun-yata yo yuppu e dow hoore Umar Bun Elkhataab ndiyam, o woni e wiyde ɗum yuppu, ndeen tawa Umar ina ɓuuɓtoo : omo wiya yuppu e dow hoore am ndee ndiyam, hono Maalik wiyi : mi nanii jom gannde en ina mbiya : hay huunde alaa ko boni e karminoowo lootde hoore mum, caggal nde o werlii ƴulmere aqhaba ko adii o mo femmba hoore makko, e dow ɗuum, so tawii o weddiima ƴulmere Aqhaba haa o gaynii ndeen hankadi ina daganii mo warde hay tenɗi e femmbude sukundu hoore e riiwtude ñabbuuli e boornaade comci.
Damal comci kaɗaaɗi ɓoorneede : hono Abdellahi Bun Umar : gorko gooto meeɗii naamnaade nelaaɗo Alla (MKM) wiyi : hol comcol karminoowo ɓoornoto? Nelaaɗo Alla (MKM) wiyi : hoto boorno-ɗee kamisaaji hoto piilo-ɗee kaalaaji, hoto ɓoorno-ɗee tuubaaji walla suluyeeji so wonaa tawa on ndañaanii ɗum puneeji ɗiɗi paɗe. Ndeen noon omo waawi hooltaade sulyeeje ɗee ha tolnoo e kolɓuli o taƴa ɗum. O Wiyi kadi : hoto ɓoorno-ɗee comci baɗɗi ŋeñi, kala ko kellinaa ɓoornetaake. Ko ɓuri laaɓde ko nelaaɗo ina haɗi karminoowo ɓoornaade comci goobaaɗi.
Jibriil Muusaa Joop

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ina wiyee wonde, e laamu Maawiyya, ‘gabesi’ (bonannde jawdi ɓurtunde : konngol Muhammed Abdel Asiis) ko huunde huuɓtodinnde wonnoo, sibu ko yimɓe heewɓe mbaɗatnoo ɗum. E laamu Abdel Asiis noon, « jeyi ‘gabesi’ tan ko yimɓe seeɗa, heƴɓe. Ɗumɗoo, hay jahoowo e mbedda tan, ina waawi teskaade ɗum.» E wiyde waɗooɓe politik ɓee noon, «Muritani meeɗaa waade nii bonde ! »
Ina wiyee wonde, e laamu Maawiyya, ‘gabesi’ (bonannde jawdi ɓurtunde : konngol Muhammed Abdel Asiis) ko huunde huuɓtodinnde wonnoo, sibu ko yimɓe heewɓe mbaɗatnoo ɗum. E laamu Abdel Asiis noon, « jeyi ‘gabesi’ tan ko yimɓe seeɗa, heƴɓe. Ɗumɗoo, hay jahoowo e mbedda tan, ina waawi teskaade ɗum.» E wiyde waɗooɓe politik ɓee noon, «Muritani meeɗaa waade nii bonde ! »
Ɓe mbiyi ko ɗum nii saabii hannde, laamu nguu wondaaka laabi sariya, wondaaka hakke koɗdiigu, wondaaka nanondire waɗdanoo, e ngu na riiwa tumarankooɓe, e ngu huutoroo kaalis konu e «ceb-cebaaji », e ngu soka kala jula kaljinɗo njulaagu maggu. A suusaa hay salminde neɗɗo ɓalliiɗo mo ngu waɗdata : yeru mum ko ofiseeji nanngaaɗi sabu tan calminii ɓalliiɗo guutanaaɗo.
E wiyde wul Weddaadi, « gabesi wul Abdel Asiis yettiima kaaɗtudi, sibu o diwtii ƴettugol kaalis bidsee leydi, o yahii haa e booynagol keɓe leydi, ko wayi no nanondiral awo baɗdangal e sosiyatee sinuwaa biyeteeɗo Poly Hondon, kontaraaji oogirɗe e ko wonaa ɗum tan ».
E wiyde wul Lemmaat, depitee RFD, en ɓooyii yiyde, en ɓooyii nande, kono en meeɗaano nande «neɗɗo ƴettii kaalis konu leydi, dogdii heen», ko lolliri hannde «hafeere wul Kumani». Tee oon kaalis ko keewɗo no feewi, sibu o tolniima e feccere miliyaar ugiyya. E wiyde yimɓe, ko jooni tan ɗum suurtii, kono ko ɓe ɓooyɓe «ƴettude kaalis konu aɓe njuloroo, ɓe pecca ngañaari ndii e huunde e mawɓe konu».
Ko ɗee geɗe tagnoo waɗooɓe politik heewɓe wiyde wonde «bonannde jawdi ndee ɓuri wonde ko e konu hee, kono ronkaama yo Koro Dowla (Contrôle d’Etat) yetto toon ».
Muttaar
————————-
- Tesko : Abeidi wul Khumaani woni takkanooɗo dirtinii kaalis konu e ballal mooftoowo kaalis konu kam e yimɓe woɗɓe (koninkooɓe e siwil en). Ina wiyee wonde Abeidi wulaani, jaɓii wonde heɓiino 700 000 mb, woni wiyi, ɗo woni ɗoo, hay mbuuɗu jogaaki. Kaalis oo, ina wiyee kadi ko njoɓdi soldateeɓe wonande lewru feebariyee 2013.


text:
Eɗen njogii konngol e pulaar ina wiya « reedu leliindu ». Kono ina gasa tawa yoga e men nganndi ɗum tan ko e konngol kono nganndaa « reedu ina leloo e goonga ». Mo meeɗaa nande ɗum kala, yo ndah. Kono nganndon hono nduuɗoo reedu leliindu, ko huunde nde heewaani waɗde.Ɗum yiytaa ko to opitaal gooto to Kolommbi : tiggu jahroowo e duuɓi 40 ina tawaa e reedu debbo jahroowo e duuɓi 82. Jaraa haala, o wuuraani. Ɗum firti ko debbo oo ina moofti e reedu mum tiggu maayo duuɓi 40 tinaani.
Ngannden noon, gila geɗe cellal mbaɗti winndeede, fotde 3 000 reedu leliindu teskaama. Ɓurɗo ɓooyde oo yiytaa ko e hitaande 1582, e nokku ɗo leydi Farayse woni hannde ɗoo. E hitaande 2009, debbo sinuwaa jahroowo e duuɓi 92 dañii ko wayi noon.
BAB
Ƴoogirde : maxisciences
13 décembre 2013


text:
Jannginooɓe ɗemɗe ngenndiije e Renndooji teeru Nabbaaji, Oogo kame Hoore foonde ñallal hannde 08 11 2017,To cuuɗi men Njaakiri. Denndaagal jannginooɓe wonɓe e 15 gonɗe e nder ɗiin renndooji teeru, rewintooɓe kame kalfinaaɗo jaŋde ɗemɗe ngenndiije e diiwaan Maatam, hono Usmaan Bah, kame Demmba Sumaare kalfinaaɗo jaŋde ɗemɗe ngenndiije falnde a Maatam. Faandaare ngal ɗoo pottital ko habrude ko njillu peewtuɗo e juurnitagol jaŋde nde tuggi ñalnde 14 haa 23 11 2017 e nder duɗe ɗe. Haalande jannginooɓe ɓe fotde 36 duɗe pulaar ina cosaa e ballal Eɓɓo Ƴellitaare palɗe tati ɗe falnde fof heɓii duɗe sappo e ɗiɗi Maatam, Kanel e Raneeru. Ong JED darnii duɗe noogaas e joyi Daaraaji ɗi ko 7 farayse 18 duɗal ngam jannginde mawɓe. Caggal maa jannginooɓe ɓe gooto kala siimtu ko feewti e caɗeele kawraaɗe mbela duɗe mbaawa jogaade kuccam laaɓtuɗam.
NJAAKIRI (DIIWAAN MAATAM) : KO TOON JANNGINOOBE KAWRITI E OO ALARBA
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Ziar annuelle 2018
Rajo Lewlawal
Ayaawo
Cakkite+
-
-
EERAANGO GALLE SAYDKU UMARPosted in: Joljole Comments: 0
-
WUROSOOGI : PALEE PALEE HAKKUNDE SANNDARMORI E JOOM MOTOOJI ENPosted in: Renndo Comments: 0
-
WARNGOOJI KAASAMAAS : HOL NO HUUNDE NDEEE YAHRI ? (AAMADU JAW)Posted in: Joljole Comments: 0
-
KANEL : JOGAGOL FOORAAS OO JIBINII LUURALPosted in: Joljole Comments: 0
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0
-
CUDDIIƊO HOOREEJO SENEGAAL: KO POT-ƊEN ANNDUDE E MARIYAM FAY SALPosted in: Dawrugol Comments: 1
-
MBALLUDI LAAMU NGUU E MISKIIN EN : NDAARTUGOL KAAYITAAJI JIBINANNDE KO HEEN FAWIIPosted in: Renndo Comments: 0
-
La ziarra annuelle de la famille omarienne célébrée à partir du 22 janvierPosted in: Joljole Comments: 0
-
-
Random+
-
AFROBASKET : LES DOUZE LIONS DEVANT DEFENDRE LE SENEGAL CONNUSPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
BOMMBO E SARA POWLE NDAKAARU : HOL NO ARDI TOONPosted in: Kesum Comments: 0
-
DOKKIRGOL KAAYITAAJI JIBINANNDE : PEREFEE MAATAM UMMIIMAPosted in: Joljole Comments: 0
-
-
COMMUNE DE HORKODIERE :TROIS FILLES MEURENT PAR NOYADEPosted in: Cellal, Joljole Comments: 0


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Darngal 1/3
Yetten Allaahu Siforɗo Kamal, 1
Jon aalama towɗo e Jon bagoral.
Juulaa hisnaa e Nulaaɗo ma’a, 2
kisiyee duumiido e jon rewgol.
Ɓingel Cernoojo Siraaju dewal 3
hino holla jamaanu e fii darngal.
Yo musiɓɓe hedee miɗo haalana on 4
fii lette jahannama ñannde daral.
Maakii Ɓurnaaɗo Nulaaɗo me’en, 5
« daragol darngal ko e fellitugol
Ko si hawrii al-juma sappo misal 6
jon bente» wi’aa daragol darngal.
Nden ñannde tagoore yi’ay kaawee, 7
kulaleeji e hersa e jimminagol.
Allaahu O mooɓay ngal demtal 8
ley ɗowle ɓaleeje e fii landal.
Hara gooto yi’oytaa siɗɗo mu’un 9
hakkee nden niwre e hewde kulol.
Jippoo Allaahu e ɓange me’en 10
hara hakkunde meeɗen wa’u goɗɗal
Sappooji di jeeɗiɗi duuɓi misal 11
yaatee wona jooman jon bawgal.
Tuma Jooman yalti e nuuru Mu’un, 12
nden niwre dogoyta e yaccondiral.
On nuuru o sudday yimɓe kala, 13
moni bee nuuruuji Siforɗo Kamal.
On saa’a dogoyta Malaa’ika en, 14
hiɓe hamdina yettoya Jom Genuwal.
Darnee saffaaji daree heblee, 15
moni bee geɗu mun e malal e najal….
Yimre: Ceerno Shayxu Manda


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Hunirde Misiide
Musiɓɓe tedduɓe, Ko teddungal e mon banndiraaɓe tedduɓe, en sincii lowre (wonirde) Fulfulde fii gannde, pinal e diina, en innitiriinde : Misiide Network ko nafitoren e ɗemngal men ngal, tawde non miɗen hoolii wonde alaa ko ɓuri huyde haa hewta janngugol e ɗemngal mun.
Haray non lowre nden ko e fuɗɗoode woni, huunde gasaali taho, meɗen miijanii en dunce (services) ɗuuɗuɗe si Alla salaaki, hino jeyaa e ɗen dunce:
- Winndugol humpita e ɗemngal Fulfulde ngal
- Wowtinnde ɗemngal men ngal e gannde kese ɗen
- Wawllifagol e ɗemngal Fulfulde
- Firde e Fulfulde
- Yewtugol fii Pulaaku
- Mawningol kummaluuɓe men yawtuɓe
- Naadugol Fulfulde ka enternent
- Waɗugol lestiito (subtitles/sous-titres) filmuuji e Fulfulde
- Yaltingol Jaaynde e Fulfulde
- Tafugol ñaldinkoore Pulaaku
- E ko nanndi e mun.
Misiide Network hino e cenɗe enternet ɗen buy, on taway men e ɗee ɗoo fow:
- Youtube ko: https://www.youtube.com/user/Misiide
- ka facebook ko www.facebook.com/Misiide
- Jokkorde amen ka Skype ko:misiide.multimedia
- Jokkorde amen ka Twitter ko:@misiide
- Imeel (E-mail) amen on ko:misiidemedia@gmail.com
Kala non e mon jogiiɗi miijo walla feere e nduu muraadu, o toraama neldugol men ɗum ka jokkorde amen ɗoo: misiidemedia@gmail.com, sabu feere gooto wonaa feere! Haray meɗen weltora pehe mon ɗen muraadu moƴƴuru.
On jaaraama.
Misiide Network


text:
E hitaande 1962, caggal caɗeele keewɗe, ɗe o dañdi e seernaaɓe Fuuta, Alhajji Mahmuud fayti ko to leydi Kameruun, nootaade e bismaango Aamadu Ahijoo, laaminooɗo leydi ndii e oon sahaa, ngam jokkoyde toon golle ɗe wonnoo e dow mumen. O woni e leydi ndii, o jaɓɓaa e mayri saɗne. Caggal mum, o woni e eɓɓude gollodaade e Njuɓɓudi Ngootaagu Afrik. Ko e oon sahaa o yiyondiri e Muktaar wul Daddah, gardinooɗo leydi Muritani caggal nde Aamadu Ahijoo itti wirnaawo hakkunde maɓɓe, newni kadi joɗnde hakkunde maɓɓe. Ko ɗoon Muktaar Wul Daddah ɗaɓɓiri mo nde o artata e Muritani ngam wallude ɗum tiiɗtinde jaŋde arab e nder leydi ndii. Alhajji Mahmuud Bah jaɓi, arti e Muritani. Ko ndeen o ƴettiti nguurndam neɗɗo laawɗuɗo e nder njuɓɓudi laamu Muritani tawi o yeebaaki nguurndam duɗe Al falaah e mahgol jumaaji e nder weertaango Afrik bannge hirnaange. O woni koroowo jaŋde arab fotde duuɓi ɗiɗi, tuggude e hitaande 1962 fayde e hitaande 1964. E ngaal daawal, o dañi fartaŋŋe ƴellitde ɗemngal arab e ɓamtude diine Lislaam haa heɓi nokku. Caggal ɗuum, laamu nguu yuurnitii, tawi golle ɗee pamɗirii mo, kanko Alhajji Mahmuud Bah, waɗti mo diisnondirɗo mawɗo leydi ndii, hono Muktaar Wul Daddah, ko fayti e jaŋde. Ɗuum, ko tuggude e hitaande 1964 fayde e 1978.
E dumunnaaji battindiiɗi e nguurndam makko ɗii, o daraniima ittude luure gonnooɗe hakkunde makko e won yimɓe e yaafnaade denndaangal pergitte ɗe o dañdanoo tuggude e nder ngenndi makko Fuuta Tooro haa to nder leydi Senegaal tawi saabinoo ɗum ko waasde faamondireede. E ɗo wattindii ɗoo, caggal njillu makko e leydi Abuu Dabi, nootoyaade bismaango laamɗo leydi ndii, Alhajji Mahmuud Bah renndinii denndaangal almuɓɓe mum e yoga e darodinooɓe e mum, rewɓe e worɓe, ñalnde 1 lewru siilo 1978 ngam jaarde ɗumen sabu darnde hiisnde nde ndarodinoo e makko, darnde haɓde e humambinnaagal, darnde riiwtude majjere haa e darnde yeynaade hakkillaaji niɓɓi. Balɗe tati caggal mum, oo ɗanniyanke mawɗo waɗi ɗanngal mawngal, cakkital ngal artetaake, ñalnde 4 lewru siilo 1978, ena yahra e duuɓi capanɗe jeeɗiɗi e tati. O darii darnde Suleymaani Raasin Baal, kelnooɗo Muudo Hormo, itti ɓoggol kalfaandi e daaɗe fuutankooɓe. O darii darnde Abdul Qaadiri Kan mahnooɗo 33 jumaa gila Horkaƴere haa Dagana. O yaɓɓiti e felo Sayku Umarul Fuutiiyu Taal ƴettunooɗo fetel diine, haɓi e tuubakooɓe, holli aarabeeɓe teddungal Ɓaleejo haa njiyri gite mumen.
E nder nguurndam Alhajji Mahmuud Bah, hay so binndol ngol yaltinaani, ena laaɓi kam wonde geɗe tati ena laaɓti heen: fiɓnde, duwaaw e jaambaraagal. Ko ɗeeɗoo geɗe tati ngoni njoɓaari makko e njogitaari makko e kala nokku e kala ngonka. Kala wolde, nde o huccani, o waɗataa heen ɓerɗe ɗiɗi. Ko ɓernde wootere tan o jogotoo, ɓernde pellitɗo.
So en ƴeewrii mo to bannge fiɓnde, en tawat alaa mo o foti mawnude fiɓnde e dow laral leydi ndii. Tuggude nde o dañi ɗokkere, o fiɓi fiɓnde makko wonde so woodii hankadi o sifortee ko ganndo ɗokko kono wonaa gaynaako ɗokko, ndeen fiɓnde meeɗaani rostaade hay leƴƴannde haa ɗo o ruttii e joomiiko ɗoo. Pellital makko e yeeyde huunde e baali makko e yahde Weendu Boosoyaaɓe ngam waylude nguurndam aga, joom ngafeeji e dawnaaji, ganndunooɗo wiidooji e ƴarooji, goownooɗo laddeeji cukkuɗi, jeewɗi, wontude almuudo quraana, ñobbiiɗo haa ɗaati, ceertuɗo e kala tuuyo walla mbelemma fittaandu, newiiɗo, kofotooɗo e yeeso ceerno, ruttoo wuurta e njelaari tawa ena anndi won ɗo lahe ɓiraɗam, leele, pedane e kaaɗam leemondiri e dow kagguuji, sasaaji e bootuuji keewɗi lacciri njoorndi pawndiri, muña ɗaam nguurndam haa joofna, wonaa huunde weeɓnde e jahɗo haa fuɗɗii ƴoƴde. So en ndeftiima e laawol makko feewde Sahaal, ummaade e Weendu Boosoyaaɓe, rewi Duɗal Letwetaar sara Mudjeriyaa, fayi Shingiti haa yettii Tijikja to diiwaan Tagante maa en nganndu won ko o happani ko mawni, ko tiiɗi. Ngaalɗoon ganndal fof e wulleede, yonaani mo haa ko omo fiɓa yahde haa Makka, hakkunde tampere ɗanngal, caɗeele tumarankaagal, heege, ñawu e kolɗam, ko jiidaa njeeruuji taƴooɓe e ñannge ladde, ko pellital mawngal. Wonde mo funnaange fotde duuɓi 12, alaa ko o hiilnii so wonaa artirde ganndal dowrowal haa e ngenndi makko, ɗo o daasnoo mbootu, o mawni, e mbeddaaji ɗi o ñaaƴatnoo, ɗo o huurantenoo beeyni, so omo ƴaroo ngam anndinde wonde alaa ko jommbi guurɗo wonande moƴƴere walla bonannde, ko fiɓnde nde wonaa mo woni kala rokketee ɗum.
To bannge duwaaw, neɗɗo waawaa taƴtude ɗeeɗoo maaje caɗeele ɗe o taƴti, gila e caɗeele ɗanle ngam ɗaɓɓitere ganndal, peli won e seernaaɓe Fuuta e wondiiɓe mumen haa bile laamu noppi-boɗeeji e jagge mumen, maayo fof e wune mum tawi joom mum wondaani e duwaaw jaabaaɗo. Heewɓe etinooma rewde e laabi makko ɗii kono caggi ko e hakkunde yolnde, laatii ngabbii-keɓaani, ngarti-tawtaani.
Ko fayti e jaambaraagal Alhajji Mahmuud, sinno wonaano cuusal makko, njuɓɓudi Al falaah, yettotanooko ɗo yettii e duuɓi jawtuɗi ɗii. Alaa geɗe kaantare walla e biyaate bonɗe, ɗe o hollaaka, gila e haala haa e baɗe, ngam hulɓinde mo walla yamminde mo mbele omo woppa ko o yahata koo. Laamu tuubakooɓe e hiisde e mettude e makko, haɓɓere won e seernaaɓe Fuuta e saɗtude e tampinde mo, ndonkii dillinde ɓernde ndee saka haɗde mo yettaade toɓɓaaɗe makko.
Wonnoo faandaare makko ko haɓde e humambinnaagal e riiwde majjere haa njalta weertaango Afrik bannge hirnaange, juulɓe ɓee naŋtoo e diine ceniiɗo, ƴoogoowo e cewle sunna Nelaaɗo Alla (mo jam e kisal ngoni e mum). Hay so Alhajji Mahmuud yettodaaki ɗeen paandaale 100%, a waɗii jeloode nde maaytataa e leƴƴi hirnaange Afrik, teeŋti e hakkunde Muritani, Senegaal e leydi Mali.
Kala baɗɗo ko heewɓe mbaɗaani, tawi ko e moƴƴere, maa dañ kadi ko heewɓe ndañaani e moƴƴere. Alhajji Mahmuud Bah mo Jowol Yowi-looɗe ko e ɓeen tigi jeyaa.
Njaay Saydu Aamadu


text:
So wonaani darnga ne, woɗɗataa ɗoon. Ko ɗum woni ko Banke Audunanke (Banque Mondiale) miijii ina jogori kewde. Ɗumɗoon noon ɓe tuugii ko e njeñtudi wiɗto, hollitngo wonde nguleeki so ɓeydiima degreeji nay (4°C), ko musibbaaji weeyo mawɗi njanata e winndere ndee : ile ɓurtuɗe, yoorooji bonɗi, ƴergol geecuuji …
Ko ɗum addani Banke Adunanke (BM) jeertinde, yo yimɓe ndeeno, hoto nguleeki weeyo ɓeydo ko ɓuri 4°C, sibu so ɗuum waɗii ɗoo e hitaande 2060, ko musibbaaji bonɗi njanata e leyɗe ɓurɗe waasde ɗee. E wiyde Jim Yong, gardiiɗo BM oo, « Winndere ndee maa waylo baylagol ngol hay gooto waawaa sifaade ». O haali ɗum ko e ciimtol bayyinangol ñalnde alet 25 noowammbar 2012.
Ɗum noon, ngeen darnge wonaa « leydi ina taggee ɓeeree, asamaan taggee, ɓaaree » ko ɓeydagol walla kuuɓtodingol geɗe ɗe puɗɗi-ɗen yiyde e dumunnaaji jawtuɗi ɗii : yerɓo leydi to Hayiti, ile to Pakistaan, wempeƴre Sunami to Japon, mobbooji hikka to Amerik ekn… Ɗum woni denndaangal musibaaji jotondirɗi e ɓeydagol nguleeki weeyo. E wiyde BM, winndere ndee waawaa ɗooftaade ko huninoo koo, so haɗde ɓeydagol nguleeki weeyo ɓurde 2°C sabu ɓeydagol gukkite CO2 (gaas karbonik). E wiyde ngool ciimtol, nguleeki kii maa ɓeydo ko ɓuri 4°C e nder teeminannde ngon-ɗen ndee, hedde 2060, so tawii dowlaaji ɗii mbaɗaani ko potnoo waɗde koo ko yaaccii.
Tee, ɓurata tinde ɗum fof, ko leyɗe ɓurɗe famɗude doole ɗee, hay so tawii noon ko ɗum huunde huɓtodinnde ɗum jogori wonoyde. Yoorooji janɗi hikka e Amerik walla e Orop fuɗnaange ina mbaawi waɗtude, haa teeŋti noon e leyɗe gonɗe e ŋori leydi (tropiques) ko wayi no Muritani.
Eɗen njaakorii tan batu Fedde Ngenndiije Dentuɗe jooɗotoongu tuggi 26 noowammbar haa 7 desaambar 2012, ngam yuurnitaade hafeere baylagol weeyo maa sakku peeje. Hono ndee joɗnde ina jooɗoo hitaande kala e tawteregol terɗe 190 ciifɗe Piɓondiral Fedde Ngenndiije Dentuɗe paatungal e mbayliigaaji weeyo. Faayndaare ndeeɗoo joɗnde ko mumtude batte batu Copenhag ɗo nanondiral ronkunoo dañeede, njooɗinoongu tuggi 7 haa 18 desammbar 2009. En kaaliino njeñtudi nguun batu e Fooyre Ɓamtaare, nde mbiyaten “Batu Kopenhag : Alaa ɗo hawraa”. E nguun batu Fedde adunaare toppitiinde ngonka weeyo, alaa payndaale laaɓtuɗe, wonande ustugol gaasuuji gaddooji seer lelnaa. Obama e huunde e hooreeɓe leyɗe kawriino e piɓondiral ngal jaɓaaka haa laaɓti e batu hee, sabu nanondiral heɓaaka, so wonaa dey, batu nguu wiyi « yiyii » ko hollitaa ko. E ndeen eɓɓaande nde 26 leyɗe ƴellitiiɗe cakkiti, ina wiyaa heen wonde ɓe teeŋtinii fayndaare maɓɓe haaɗnude ɓeydagol nguleeki e degreeji 2; kono alaa lajal dottaa ngam yettaade ndeen fayndaare, wonaa 2020, wonaa 2050. Wonande pelle daraniiɗe kisal sato, ko waɗi e joɗnde Kopenhag koo, ko huunde yurminiinde, sibu ina wayi no «yimɓe nduttiima caggal » so ƴeewdaama e ko dañanoo e batu Kiyotoo koo.
Caɗeele jotondirɗe e kuutoragol karbon puɗɗii teskeede ko e feccere ɗiɗmere teeminannde 19ɓiire. Ɗum ardi ko mbaylaandi. Nguleeki leydi fuɗɗii ɓeydaade ko e kitaale 1920, ɗum deŋi hade mum fuɗɗitaade ɓeydaade e kitaale 1970. Batu ngadanu njowitiingu e kilimaa (ngonka weeyo) jooɗii ko e 1985 to Wien (Vienne). Goomu karalleeɓe kalfinaangu reende ngonka weeyo (Giec) sosaa ko e hitaande 1988. Ngu woni ko e njiimaandi Fedde ngenndiije. Ngu jeertinii winndere ndee e hitaande 2007 e batte kuutoragol won ɗeen geɗe ɓeydooje nguleeki. Ɗum jeyi sabaabu ngu rokkaa njeenaari Nobel e ndeen hitaande. E hitaande 1992, 131 hooreejo leydi ndennti to Rio de Janeiro to Beresiil ngam ɓamde tuugnorgal baɗngal 2 500 bagginooje wonande teeminannde 21ɓiire, ngam ustugol jeñtingol ɗeen geɗe ɓeydooje nguleeki. E lewru desammbar 1997, 84 dowla ciifi ko anndiraa piɓondiral Kiyotoo. Leyɗeele mbaylaandi kunii ustude biimtagol gaasuuji 6 gaddooji « seer ». E noowammbar 2009, 187 leydi njaɓii nanondiral ngal. Leyɗe bayɗe no Inndo e Siin njiɗaano nanndineede e leyɗe ɓooyɗe e mbaylaandi (ɓooyɗe posnude weeyo) haa njettii ɗo njettii hannde ɗoo. E oon sahaa, Amerik e Siin e Riisi e Inndo ɓuri fof heewde ko posnata weeyo. Ɗum haɗaani Siin e Inndo siifde nanondiral ngal. Riisi noon ɗeɓaani, sabu mum hulde hoto ɗum telɓinde ƴellitaare mum. Ndii wattini ko jaɓde siifde e hitaande 2004, nanondiral ngal waawi fuɗɗaade siyneede e febariyee 2005. E hitaande 2007, batu Bali to Indonoosi, njooɗii dumunna seeɗa caggal caaktugol ciimtol nayaɓol Goomu haralleeɓe Giec ngoonɗinngu wonde saabii ɓeydagol nguleeki weeyo ko gaasuuji gaddooji seer. Fiɓaa e nguun batu ko ciifgol nanondiral adunankeewal potngal lomtaade nanondiral Kiyotoo, e batu Kopenhag. Hannde o eɗen mbaawi wiyde wonde alaa heen ko laatii.
Batte baylagol ngonka weeyo
Batte baylagol ngonka weeyo ina keewi no feewi. Won heen nii en puɗɗiima teskaade ɗum en. Kono, e tonngol, ɗeeɗoo batte ko heen njeyaa, hay so tawii en mbaawaa huɓindaaɗe ɗe kañje kala.
. Ilam ɓurtuɗam : Amooji mawɗi ina mbaawi kewde sabu ɓeydagol feto geecuuji ngol saabii caaygol galasuuji gulli leydi. En puɗɗiima nii teskaade ɗuum, sibu e kitaale jawtuɗe ɗee, ina teskaa toɓooli ina ɓeydoo fotde 7% hitaande kala. Sabaabu ɗee geɗe fof noon ko ɓeydagol nguleeki weeyo. Yanti e ɗuum, ina teskaa wonde musibbaaji mawɗi bayɗi no keneeli ɓurtuɗi (yeru duleendu wiyeteendu « Katerinaa »), ɓeydiima fotde laabi nay e nder duuɓi 20 fat.
. Nguleeki ɓurtuki : ɗum ko batte ɓurɗe yiytinaade e yaawde. E duuɓi ɓennuɗi ɗii, nguleeki warii yimɓe to Orop. Batte majjum e cellal ina keewi : – eɗum waawi addude ñabbuuli, walla ɓeydude ɗum en, ko wayi no ñawubuuli poofaango (Aasma ekn …) walla warde ɗoon e ɗoon.
. Bonnugol dunli : Leɗɗe ko mooftirgel ko wiyetee karbon koo, sibu leɗɗe guurɗe ina njagga gaas karbonik, moofta ɗum. Tee oon gaas ina jeyaa e geɗe caabotooɗe ɓeydagol nguleeki weeyo. Ndeke leɗɗe ina laɓɓina henndu poofaten nduu. Teskaama noon, hitaande kala, fotde 13 miliyoŋ hektaar dunli ina maaya. Ko ɗum tagi ustagol leɗɗe ngol ina addana posone ɓeydaade heewde e weeyo, jiidaa e ko ɗum ɓeydata nguleeki koo. So tawii yimɓe ina njiɗi ɓeydo nguleeki waasa ɓurde 2°C (degreeji ɗiɗi Celsus), alaa e sago dunli kisnee.
Hannde oo, ina wiyee wonde tagofeere men ndee (leydi) jogii ko bumsuɗe ɗiɗi (foofirta ko nokkuuji ɗiɗi) : dunli Amasoni (to Amerik worgo) e dunli Afrik hakkundeejo. Ɗum jiidaa e ko ɗi moofti koo, so kullon keewkon e eddaaji puɗi keewɗi, ɗi nafoore mum en e kisal leydi ina mawni no feewi. En kaalaani kadi wonde ko ina wona miliyaar e 600 miliyoŋ aadee nguuri ko e geɗe ummotooɗe e ɗiin dunli.
. Ƴergol geecuuji : Eɗen mbaawi yiyrude ɗum e sifaaji ɗiɗi.
– Sifaa gadano oo : 22 miliyoŋ ton gaas karbonik caayooji ñalawma kala e nder geecuuji ina ɓeyda « kaaɗeeki » ndiyam mum. Ɗum ina wara won ɗiin puɗi ɗi won ɗiin liɗɗi nguurnoo, walla kadi wara won koon kullon ndiyam, kon kullon ngoɗkon nguurnoo. Sikke alaa, ɗuum so rewii, batte mum ina njettoo nguurndam tagooje kala.
– Sifaa ɗiɗmo oo ko ɓeydagol ƴerngo geecuuji e fawaade e sababuuji ɗiɗi. Sabaabu gadano oo, nguleeki ina ɓeyda feto kala ndeelam (ndiyam ina liroo sabu nguleeki). Yanti e ɗuum, nguleeki ki ina saayna galaasuuji gonɗi e gulli leydi. Ɗaam caayam yantata ko e geecuuji, ɓeyda feto mum en. Batte ɗumɗoo ko ɓeyadagol tooweeki geecuuji e kujjitgol duuɗe e gure gonɗe daande geec. Yeru, Nuwaasoot.
Bookara Aamadu Bah
————————————-
Gaasuuji ɓeydooji nguleeki weeyo (gaasuuji seer)
– Mbiimtam ndiyam (so a fasnii ndiyam, aɗa yiya ko wayi no cuurki nii ina wiimtoo, ko ndiyam wonti ɗoon cuurki). Gaasuuji gaddoojii seer ɗii kala so ndenndinaama, mbiitam ndiyam wonata heen ko 70%. Kono, nde tawnoo ɗam ɓooyataa e weeyo (balɗe 10 so heewii), batte majjam e ɓeydagol nguleeki ina pamɗi (ɗam wontata ko duule walla lay). Yanti heen, wonaa golle aadee ngaddata ɗam, sibu ɗum jeyaa ko e baylagol diƴƴe gaadorangol.
– Gaas karbonik (CO2) e gaas biyeteeɗo metaan, walla won ɗiin gasuuji ummotooɗi e « filtoks », walla ɓuuɓnooji (gaasuuji filsideer ekn …) walla kadi ko wiyetee Oson koo, ko gaasuuji gaddooji « seer » ɓooyooji no feewi e nder weeyo (hakkunde duuɓi 20 e duuɓi 50 000), tawi yoga heen ko aadee saabii ɗum en. Gaas karbonik ina waawi wonnde 100 hitaande e nder weeyo. Omo jogii iwdiiji ɗiɗi :
– kuɓɓugol geɗe ummiiɗe e ɓarakke nguurndam (petroŋ, ƴulɓe, ekn …) walla ustagol leɗɗe (maaygol dunli, walla cumu ladde …). Ko neɗɗo woni sabaabu ko ɓuri heewde e makko.
– Gaas biyeteeɗo metaan oo ne ina waawi wonde e weeyo fotde duuɓi 14. Omo waawi ummoraade e sato (alaa ko neɗɗo woni heen) e nokkuuji leppuɗi e ñolgol puɗi … walla o ummoroo e ndema (gese ilneteeɗe) ekn…
– Gaas biyeteeɗo porotoksid asot (N2O) heewi ummoraade ko e ndema (engere) walla kuɓɓugol batte nguurndam, walla e golle mbaylaandi (isinaaji).
– Gaasuuji kuutorteeɗi e « filitoks» walla e « filsideeruuji » maa kilimatiseeruuji ekn … ko neɗɗo woni sabaabu mum en. Eɗi mboni e weeyo no feewi.
– Gaas biyeteeɗo oson oo, maa rennda e on ɗiin gaasuuji goɗɗi nde jogoo batte ɗe moƴƴaani e weeyo. Bonannde makko kadi fawii ko e nokku ɗo o tawetee ɗoo: won e nokkuuji (tooweeki hakkunde 12 e 50 kiloomeeteer) o ɓuuɓtintu weeyo (ɗoo, omo moƴƴi e men).
Ñalnde 20 noowammbar 2012, Fedde adunaare ngonka weeyo (Organisation météorologique mondiale (OMM)) habrii wonde gaasuuji ɓeydooji nguleeki weeyo ɓeydiima, hakkunde 1990 e 2011 fotde 30%. Ɓuri heewde e ɗiin gaasuuji ko gaas karbonik. E wiyde fedde ndee, baylirɗe (isinaaji) winndere ngukkitii e weeyo men ngoo, 375 miliyaar ton, tuggi nde ɗi puɗɗii maheede faade hannde. Tee ma ɗi kaggu heen fotde duuɓi teemedde keewɗe, ɗi ɓeyda nguleeki.
————————————
Ko firti « seer » ?
Ko ɓuri heewde e cereeli naange taccat weeyo, njana e leydi, ngulna ɗum. Leydi ne, « rokkita » (wukkita) huunde e kiin nguleeki feewde e weeyo. Mbiimtam ndiyam e gaas karbonik e gaasuuji goɗɗi (woni gaasuuji gaddooji seer) moɗa kiin nguleeki, kaɗa ɗum ŋabbude, nii woni ɓeyda nguleeki weeyo. Ko ɗum woni ko wiyetee «seer».
BAB


text:
Walla ko «heptinaa woyi, saawaani jam»? Ñalnde 29 mee 2010, mi haawaama no feewi nde nan-mi Abdullaay Wad ina reentina jooɗaniiɗo leydi Amerik to Senegaal, sabu tan haalii ko fayti e njeenaari. Sibu, ko go’o am nande hooreejo leydi ina furoo kiliifu potɗo nii, e yeeso aduna fof.
Walla ko «heptinaa woyi, saawaani jam»? Ñalnde 29 mee 2010, mi haawaama no feewi nde nan-mi Abdullaay Wad ina reentina jooɗaniiɗo leydi Amerik to Senegaal, sabu tan haalii ko fayti e njeenaari. Sibu, ko go’o am nande hooreejo leydi ina furoo kiliifu potɗo nii, e yeeso aduna fof.
Ko kaa haala woni kadi ? Ko laawi Abdullaay Wad kadi ?
Laawi Laay ko winndannde Marsiyaa Bernikaa (Marcia Bernicat), debbo jooɗaniiɗo Barak Obama to Senegaal, bayyinaande e leydi he ñalnde aljumaa 28/05/2010. Tiitoonde winndannde nde ko «Senegaal e njeenaari».
Marsiyaa ina hollitnoo heen wonde leydi Amerik, e rewrude e USAID (Njuɓɓudi Amerik toppitiindi ƴellitaare Winndere) e MCA (ballal 540 miliyoŋ dolaar Amerik, fotde 140 miliyaar ugiyya, rokkata won ɗeen leyɗe ceedtanaaɗe ngardiigu moƴƴu), jiidaa e juɓɓule Amerik goɗɗe ballitooje leydi Senegaal, ina wallita leyɗeele Afrik. O wiyi heen «So Senegaal ƴellitiima to bannge faggugu, deeƴii, ma ɗum wallit deeƴre e nder Afrik hirnaange, wonana Afrik fof kadi yeru moƴƴo, yimɓe fof naftoroo … Kono tan, njeenaari … kam e politikaaji ɗi njuumtaani ina mbaawi bonnude kala ko gollanoo ngam ƴellitaare, celna ngalu potnoongu waɗeede e cellal yimɓe walla e jaŋde walla e nokkuuji goɗɗi guurwuuri wonannde renndo, bonnana ɓurnooɓe hatojinde heen ɓe». O wiyi wonde hay «tuumamuya njeenaari tan ina yammina jom kaalis en e gollaade e leydi, itta hoolaare juɓɓule ñamlatnooɗe kaalis». E tonngol «laamu kellifaangu ina jojji ngam ƴellitaare leydi».
«Nafoore ballal ngam ƴellitaare ina jotondiri no feewi e calagol njeenaari kam e heɓaare guwarnama keɓoowo balle ɗe, daraade darnde moƴƴere, nuunɗunde… Ko ɗum waɗi, Guwarnama Amerik yiɗi gollondirde ko e huniiɓe haɓde e njeenaari e golloraade laaɓal. … Dental Amerik ina wallita kadi pelle renndo cirŋiniiɗe, deenooje, baawnooje laamuuji ɗi wonde kellifaaɗi».
«Kuuɓal dowla Amerik toppitiingal geɗe politik – ammbasadeer William Burns – kam e cukko hoorejo MCA toppitiiɗo tabitingol mum, hono Patrick Fine, njokkondirii ko ɓooyaani ko e laamu Senegaal, ɓe njeewtidii ko fayti e payndaale maɓɓe to bannge ƴellitaare, e teeŋtungol haɓde e njeenaari. E nder ɗeen jokkondire baɗdaaɗe e hoohooɓe Senegaal ɓurɓe toowde, ɓeen kuniima jokkude haɓde e njeenaari … tee ɓe nanii sarɗiiji ɗi min pawi e ballal amen, so haɓde e njeenaari e ardoraade peewal. Amin njaakorii maa Senegaal jokku tabitinde ko hunii ko, mbele ballal amen ina ɓeydoo waawde nafde».
«Ɓesngu Amerik ina teeŋtina wonde dolaruuji ɗi waɗata e ƴellitaare ɗi ina poti wallitde e moƴƴinde nguurndam ɓesngu Senegaal. Ameriknaaɓe ina ɗaminii, ko fotde maɓɓe ne, yiyde kala dolaar ummiiɗo e limpooji njoɓata ɗi, ɓaɗaaɗo e balle, ina nafta».
Ko e ƴeesgol batu hakkunde Dental Orop e USA njowiitiingu e woote, Abdullaay Wad jaabii ndeen winndannde, jaabawol ƴaggungol. O hucciti e Marsiyaa, yeeso kameraaji teleeji, fotde hojomaaji jeeɗiɗi omo haala, yimɓe fof ina mugaa. O idii ko wiyde «miɗo sunii no feewi e konnguɗi nanat-mi ñalnde fof, takkooji Senegaal wonde leydi njeenaari».
«Ko miin woni kalfinaaɗo reende faayiida Senegaal, leydi ndimɗundi. Ko min leydi tokosiri, kono amin njogii faaro e ndimaagu. Mi anndaa so tawii oɗon ƴeewtindoo ko kaalaton ko. Sabu haala mon, a min mbiyee ko min wuyɓe, ko min yeenaaɓe. Mi nattii yiɗde ɗum. Min mbaawaa jaɓde won e geɗe. Tee, mi roŋkii famde, hol ko saabii ko onon ngoni leydi ngootiri ñalloori wiyde ko min leydi njeenaari… Dental Orop e Farayse e Sawuud e Inndo e Siin ina mballa min no feewi, kono ɓe meeɗaa wiyde ko min yeenaaɓe. Ko Dental Amerik tan wiyata min noon.»
O hucciti e makko o wiyi mo «alaa fof yeru njenaari mo ndokku-ɗon, mo kuugal fawaaka e mum… Ndartinee ɗee takke e peeñcu, sibu mi nattii waawde muñde ɗum».
O jokki heen «so tawii, sabu ngalɗoo ballal MCA min mbaawaa dañde jam, ebo ƴettitee ngal, nawee ngal to njiɗɗon fof, ɗo mbaaw-ɗon ƴattaade joom mum en, kono wonaa ɗo e Senegaal. Ngaranee ngal nde njiɗ-ɗon kala, nawon ngal ɗo njiɗ-ɗon fof».
O haali ha o joofni, kameraaji ina jokki e filmude. Marsiyaa Bernikaa wiyi mo «meeɗaani wonde e anniya am, wonaa hanki, wonaa hannde, takkude walla ƴattade hay gooto. Ko ɗum waɗi, nde kaalat-mi nde, mi ɓet heen helmere kala, ngam dogde luural». Kono o ɓeydi heen nii wonde «So mi nuunɗii, winndannde nde ummorii kam ko Dental Amerik, tee, mi ittii heen ko heewi ngam teskaade ko fuɗɗaa waɗeede heen ko ». Ɗum firti ko winndannde nde o neldaa nde ɓuri ƴaggude, falaani heen hay gommbal.
Haalpulaar en ina keewi wiyde «hul ko haalaa». Eɗen nganndi Wad dañdiino caɗeele e FMI e Alekse Segura, nde wiyetee wonde o tottii oon bakanel baɗngel ko ina tolnoo e 90 miliyoŋ kaalis Seefaa, ngam yeende ɗum. Ko ñalnde 25 settaammbar 2009 wonnoo. E oon sahaa, FMI hollitiino wonde ɗumɗoo ko huunde harminaande muɗlakan («…ces pratiques peu orthodoxes sont formellement interdites»). E oon sahaa Wad jaabinoo ko «ɗumɗoo ko kadooyel tokosel, ko e aadaaji Afrik». Ɗum noon, eɗen poti faamde tan, Amerik e Wad «njiydaa ɗemngal», ko ɓeen mbiyata njeenaari ko, kanko wonaa noon o yiyri ɗum … Ina gasa tawa ko ɗum saabii denndaangal geɗe o yooɓtortee, gila e «sañciyeeji Cees» haa e kuutoragol ngalu «mooɓondiral lislaam», e ko wonaa ɗum tan.
Hoohooɓe politik Senegaal heewɓe kollitii mettere mum en e ngooɗoo duko. Ina heen Aysata Taal. E miijo Aysata, kaaɗoo haala ina siftina en Dadis Kamara (Dadis Show). O wiyi «Senegaal ina anndiraa wonde leydi ndi heewaani doole to bannge faggudu, kono leydi mawndi to bannge tabitino demokaraasi. Wonaa ngol fuɗɗi, Abdullaay Wad bonnii faayiida Senegaal… Persidaa leydi fotaani haaldirde nii e ammbaasadeer leydi ngoɗndi, e peeñcu. Kalfinaaɗo jokkondiral leydi ina waawnoo noddude Ammbasadeer o, haalda emum : ko noon aduna oo fof gollortoo. Ɗumɗoo ina siftina Dadis Kamara. Ina yurminii, kono ko noon wayi». Miɗo sikki noon Aysata Taal ko jejjitɗo tan, sibu Abdullaay Wad wiyiino, nde Dadis heɓi laamu to Gine nde, wonde «Dadis ko ɓiyam», tee o meeɗaani suuɗde jokkondiral makko e oon, haa ñalnde waɗi ajaande bonnde nde. Ƴeew so wonaa oon janngunoo e makko.
Mammadu Mbooc, gardiiɗo pelle renndo to Senegaal kam holliti tan, ko Senegaal yahnoo ɗaɓɓitoyde ballal Amerik, ngam jeyeede e tuugnorgal MCA ngal. Ngaal tuugnorgal noon, e no o hollitiri, ina jogii sarɗiiji mum. So Senegaal ina anndunoo waawaa ɗooftaade ɗum en, fotaano yahde ɗaɓɓude heɓde ngal, haa ko ina adda haalaluuji e cood-maa-mi coodtu-maa-mi, mo alaa ko firti.
So eɗen ciftora kadi, ko hono ɗuum Mustafa Ñas wiynoo mo, ñalnde 16 mee, nde o wiyata ko kanko woni sabaabu goppitgol Kolotilde Raayse, hono suka debbo Faraysenaajo nannganooɗo to Iraan. Ñas wiyiino «no Wad waɗiri nii, wonaa noon woowraa. Neɗɗo ina foti fadde haa heptinanee golle mum, wonaa wiyde ina fiytoo heen becce. Ɗumɗoo ko waasde hormaade Aduna…»
Enen boom mbiyaten tan, ɗumɗoo ko huunde woowtaande : haala keewka, kaaldaaka no fotiraani, walla huccitde hirnaange tawi aduna fof ina hucciti fuɗnaange, ɗum ko huunde nde haawaani en e Wad. Heddii ko eɗen nduwanoo Senegalnaaɓe nde Alla ittanta ɗum en ndee fawre e hitaande 2012, mawɗo leydi goɗɗo, mo «heewaani duuɓi» toɗɗee heen. Eɗen nduwanoo heen kadi denndaangal ɓesnguuji Muritani e Gine e goɗɗi, daaɓanooɗi, nde Alla fawtanta ɗum en won ɗeen pawe Alla!
Bookara Aamadu Bah


text:
Taaree mon ñallooɓe ñaamaani njaraani, pooftaani, kiira liggaade, mbaala ɗaanaaki e nder ɗii jammaaji jahɗi haa ngamotini, jammaaji cuurkooji ɓuuɓol, ñalawmaaji cuurkooji nguleeki, saabiiɓe buklet baklet mawɗo e nder lewru mee 1968; tuuma nde liggotooɓe MIFERMA (SNIM) pelliti filñitaade, nde paami koloñaal Farayse e kuutorgel mum Moktaar wul Daddah (laamɗo gadano leydi Muritani) ndaranii tan ko siiɓaade warñeende ɓiɗɓe ngenndi, e dow ko naftaani hay gabbel leydi Muritani.
Laawol laana njoorndi ɗuggitiima toon e oogirde suwoyraat, angol ari ara, haa ngol tuggii e hawngo pakkeeji (bateau), ko ina tolnoo e 650 km e dow keeceeje ɓee liggotooɓe haa jamma tawi njoftaani.
Kono fuunti duumotaako haa abada, liggotooɓe Miferma (snim) ndurni miijo, paami goonga ko gooto, ko pecce ɗiɗi tan ngoodi e aduna hee kala, tee ɗe njotondiraaani hay baɗte e nguru ɓalndu. Ndee feccere ko waasɓe, yeeyooɓe doole mum en coodgu maayngu, sabu alaa no waɗee, codgu ngu waawaa hay difaade nguurndam mum en. Ndeya ko siiɓotooɓe ƴiiƴam baadoolo en, feccere alɗuɓe, alɗanɓe arani.
Ko e oon wono (sahaa) ɓaleeɓe e safalɓe kaɓɓondiri, guri ɓalli njejjitaa, ngati gaño denndaaɗo yiytaama. Ɓe paami ko araaraay kaɓoowo e ɓee foti weeyneede. ɓe ngiƴƴii e dow pellital caasngal, ɓe pelliti haɓanaade hujjaaji maɓɓe. Ko ɗoo Farayse aani, haaɓi, wiyi yo Moktaar wul Daddah hooreejo leydi yo dartin ɓe, etee yo o ɓamtin liggotooɓe ɓee ko yaawi, so wonaa ɗuum, ɓe mbaara juuɗe maɓɓe. Ko e oon wono (sahaa) Moktaar nuldi dadiiɓe mum, njettii cokki kure e conndi e liggotooɓe Miferma (Snim) ceenal wojji ƴiiƴam ɓiɗɓe ngenndi. Capanɗe jeenay (90) liggotooɗo caamii e oon ñalawma. Ko ɗuum woni jaabowol oo colgoddo, taƴgoddo e baylugol nguurndam liggotooɓe Miferma (snim), baylugol nguurndam ɓiɗɓe leydi.
Ndaw ko muusi, ndaw ko haaɓnii, ndaw ko fotaani, ndaw ko…..
29 Mai 1968 gonɗi yumiraaɓe ngonti deebeele, ungaaaali e bojji ɓee rewɓe woppaaɓe ɗo alaa, ɓernde boni e ɓee sukaaɓe woppaaɓe baayeeji. Oo ñalawma 29 Mai 1968, ɓesngu men kala sunii, ɓerɗe ngenndiyankooɓe kala ndillii, naamndii Moktaar wul Daddaah oo bone ko woni ? O jaabii ko naatataa hakkille sabu o wiyi : « Soldateeɓe ɓee mbiyanoo ko yo pellu e koyɗe, hawri liggotooɓe ɓee tukkiima ina kocca kaaƴe, kure ɗee njani e koye mum en. »
Banndiraaɓe, hol fof ko addi pellee, saka pellee e koyɗe ? ndaw fenannde. Moktaar wul Daddaah hoyreejo leydi e oon tuma heɓii jaaɓi haaɗtirde jaasre, nde felliti sortude pittaali miskineeɓe, pittaali ɓiɗɓe leydi, ɓe naamndaaki so wonaa nguurndam moƴƴam.
29 Mai 1968 ñalngu warngo liggotooɓe Miferma (snim) suwoyraat ina roondii maanaa keewɗo.
Liggotooɓe suwoyraat ngadii rokkude yeru ngootaagu leƴƴi leydi Muritani. Kamɓe perani en laawol ndimaagu e goonga, ngati ko e nder ndee niɓɓere bonnde fooyre pinal yaynii, ɓerɗe cukkanooɗe, coknooɗe fof coktii.
Hare liggotooɓe suwoyraat woni yumma dillere ngenndire demokaraasiire e nder leydi Muritani. Ko ñalnde 05 juin 1968, Siidi wul Mohammed Sumeyda ummii Ndakaaru laamorgo leydi Senegaal, yuɓɓini seppo doolnungo, suurti warngo liggotooɓe Miferma (snim). Haa hannde ɗaam nguurndam moƴƴam ina lutti ɗaɓɓeede, etee ardiiɓe Snim ina poti faamde wonnde ngardiigu naamndii ko nuunɗal kam e potal e nder kala gollal goonga e fenaande, heedi heeda walla leñam-leñaagu potaa takkondirde. Fulɓe noon mbiyi : so junngo ina daande ɗeɗɗere yawtaani.
E toongol daɓɓol, banndiraaɓe Muritaninaaɓe ko ndee hare addani kala liggotooɗo hannde e snim yoɓeede ko addunoo filñitaare mawnde e nder wuro Suwoyraat. Ko ɗuum saabii mawningol oo ñalawma 29 Mai 1968, gontuɗo tiimtorgal, ciftorgal sahodinɓe Suwoyraat ko huunde waɗɗiinde.
On maayaani, etee min ngoyaani on, sabu yarlitaare mon wonanii min yeru. On peranii min laawol ngol maayataa, sabu on cuusiino naamndaade nguurndam moƴƴam.
Heewii noon ɗo neɗɗo aawi lekki, waasi sakkaade e ɓuuɓri mum. Heddii ko yoo liggotooɓe Snim, pellit ɗaɓɓitde mbele oo ñalawma ina wonta ñalawma fooftere kala liggotooɗo Snim, ñalawma mawningol sahodinɓe Miferma (Snim) Suwoyraat.
Yo Allah yurmo yaafoo on, toon ɓurana on aduna mon, aljanna wona jaaƴnde, nulaaɗo wona njaatige, onon e kala maayɗo juulɗo.
On tuɗɗiima leydi, kono leydi tuɗɗii on leppi teddungal.
Haamiidu Bah,
Kalfinaaɗo jaŋde catal FƁPM Suwoyraat


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Tag Archives: Dunngal
Duunde Afrik e Jaggitooɓe mun!
Banndiraaɓe tedduɓe, jaggitooɓe « colonisateur » Oropnaaɓe peccii duunde men Afirk he huuñƴere yiɗde naftoraade en, enen e ngaluuji neesu « nature » men, tawi en nganndaa en paamaani, kono hannde en nganndii en paamii kono en njeddaani, ɓayri enen nganndi no mbaɗaɗen hanki e no ngonirɗen hannde, ɓe nduttii ɓe puuntiri en jeytaare «indépendance« nde alaa jeyal, ngam ngenndi ndi ɓiɗɓe mum njanngintee ɗemngal jananal, ngal ɓe nantaa paamataa, ngal haaletaake he renndo hoɗaango maɓɓe.


text:
Eɗen puɗɗoo yaltinde ɗo yeewtere musiɗɗo Njaay Saydu Aamadu lollirɗo Gelongal Fuuta yuɓɓinnoo to Wuro Silɓe ñalnde 23 Morso 2009
Caggal calminali e duwawuuji, e calminaali feewde e ngenndiyankooɓe, o fuɗɗorii ko limtude diiwanuuji Fuuta, o wiyi : « E teddungal Sukaaɓe Silbenaaɓe, en calminii kala ɓiyi mbiy-mi, jiɗɗo mbiy-mi e nanoowo mbiy-mi fof ɗo waawi wonde tuggude e: – Aftuut: Leydi kare e ñaaruuje, wuraaji, caalli e baɗahaaji, – Fuladu:
Leydi Fulaaɓe e Fulakunnda, lappi firdunkooɓe, – Bunndu Kummba, bannaandu Buubu Maalik Sih, rokkan maa Lowre e lommbiinde, addan maa e Ferlo e asli boyli, maama Damga e Leemunna, Ngenaar: ngenndi Naare e daaɗe gelooɗe, nokku Farba e Elfekki, Boosoya (Nokku Abdul e Abdul, Abdul tokara Abdul, Abdul mawɗo e Abdul tokooso, nokku Aali e Aali, Aali tokara Aali, nokku Ndoondi Sammba Nayel e Elimaan Rinnjaw, haa e Hebbiyaaɓe: Diiri Satigi e Almaami, taaniraaɓe Hebbi Demmba, Galo Demmba, Mbantu Demmba, Naawo e Wuuluunde), Hebbi feri, laamii Hebbiyaaɓe, Galo feri, laamii Galoyaaɓe, Mbantu feri, laamii Mbantunaaɓe, Rokkan maa Yirlaaɓe: Yirlaaɓe Jeeri, Yirlaaɓe-Alla-Yiɗi, Pete e Pene- Njuru. Worɓe Jonngi e Cikkitte, taaniraaɓe Binta Maram Ɓooy, ɓe ngawraani duƴƴi, ɓe ndaasaani dooliŋŋaaji. Jaɓɓe lammi, kaaɗi gila e gummbooɗe. Tottan maa Laaw: Laaw Sammba laawaa mehre. Laaw laawii, laawi conndi, yejjiti ceŋle, ruttii wiyi wonaa jiiɓaare ko heñaare, Halayɓe (Halayɓe Demet, Demet dellu daangel maayo, wuro Aadama Sammba, Caski Lamɓe, Duballeewi Aadama Sakke, Mbayla Sillaanaaɓe, Halayɓe Mboon, Halayɓe Suska, Suska e Laba jeeri, laabii laamii, labanaa laamii), Tooro e Mbelleldi (Soowanaaɓe: Soowa e wuro Purel, Edinaaɓe: Edi e Ɗaalal Sabbu Alla, Ceelaaw: Ceelaaw e Ngiro Foonde, Gamaaji e Leeraaɓe: Nokku Umaroowel Sawa Donnde, mo Soogi Donnde e Maamuudu Donnde, takko Gayoo, Sammba-e-Yoɓi-ñamaale, Jamaanaaɓe: Jamaa Alwaali, jamaa Alla waali, diiri Usmaan Dan Fojoo, jatti Alwaali Aamadu Delo, Ceelooji: Nokku Seelooɓe).
Haa addan maa e Dimat: Tulde Dimat, jatti Aali Hammee Juulɗo Kan, diiri Samsu Diin, nokku Kiiraynaaɓe. »
O jokki : Ɗuum noon banndiraaɓe, ɗalanon kam hakke, mi waasa juutnaade.Ƴeewen jubbude e Daartol Fuuta Tooro gila nde nokku o wiyetenoo Tekruur e laamuuji mum gadiiɗi (Lefol Jah Oogo, Laamu Manna, Laamu Tonnjoŋ, Laamu Termes, Laamu Taaga, Laamu Tooro).
Haa nde innde Fuuta nde jaalɗii tuggude e (Lefol Satigeeɓe walla mbiyen Laamu Deeniyankooɓe). Ɗuum woni garal Koli Tengella e Seɓɓe mum e nder dingiral. Cunnoro-ɗen heen ɗeeɗoo naamnde:
Hol gonɗo Sammba Gelaajo Jeegi?
Hol gonɗo Konko Buubu Muusaa?
No wolde Bilbasi arduno e no yahri ?
Lefol Almameeɓe (Darnde Suleymaani Baal e Seernaaɓe Fuuta, Almaami gadiiɗo e Jaagorɗe Fuuta, Diigol jumaaji e nder reedu Fuuta, Darnde e Battande Abdul Ŋaadiri Kan, Njiimaandi Tuubakooɓe, Jattinaare Fuuta Hiraange, Warngo Abel Jandet, Warngo Lam tooro Sidiiki Sal, Baydi Kacce Paam e Mammadu Yero, Ngonka Fuuta Hakkunde). Abdul Bookar (Nguurndam e Maayde).
Tekruur
Nokku men mo koɗ-ɗen e mum hannde o, ko adii innde Fuuta nde, o wiyetenoo ko Tekruur. Rokki mo ndeen innde ko safalɓe Berbeer en, Aarabeeɓe julankooɓe walla wiɗtooɓe yillotonooɓe nokku o. Koɗdunoo e makko ko leƴƴi Fulɓe, Seereraaɓe, Sooninkooɓe, Manndinkooɓe e Jolfuɓe. Ɗiiɗoo leƴƴi nganndaano leydi mumen ndi ena wiyee Tekruur. Kamɓe, ɓe mbiyatnoo ndi ko Nammandiiru, leydi neema e yaajeende. Adii laamaade ndi ko Jah Oogo en.
Jah Oogo
E nder ngenndi Tekruur, laamu Fulɓe nganndaangu tuggi ko e lefol Jah Oogo en. Musiɗɗo Aamadu Umaar Jah to Ɓoggee, e nder deftere mum Jaambareeɓe men e jinnaaɗo men Ceerno Maamuudu Jah mo Salnde Tebegut( yo Alla ɓuuɓan ɗum) mbaɗi wonde lefol Jah Oogo en tuggi ko e hitaande 850 caggal jibineede Annebi Iisaa ɓiyi Mariyam, ngol haaɗi ko e hitaande 1000. Mustafa Booli Kan lollirɗo Saydu Kan, kañum holli ko ngol woodii ko adii ɗuum. E miijo makko, ngol tuggi ko e gila e teeminannde tataɓere, ngol joofi ko e teeminannde 11ɓere . Ko kamɓe ngadii haynude haayre ngam yaltinde heen njamndi. To bannge diine, ɓe ngonaano juulɓe, ɓe ndewatnoo ko sanamuuji. Ko kamɓe ngaddi remru samme e ngaynaaka nagge e nder Tekruur. Eɓe nganndi Caamaaba, Kuumeen e Faddunde Ndaw. Ko ceede ngonnoo kaalis njulaagu maɓɓe. Liɓi lefol Jah Oogo en ko Mannankooɓe.
Laamu Manna
Manna ko innde faarnorde lefol laamu. Wayi ko no wiyde Jaaltaaɓe, Elimaan, Jaagaraf, Arɗo walla Joom, ekn. Ko ɓe juulɓe ɓe ngonnoo. Finnde mum nde Muraabituun-en pellanatnoo diine, ɓe njahdiino e konu mannankooɓe ngu 4000 labangal puccu gila Jaara haa Anndalusii e nder leydi Espaañ. Ko ndeen woni nde ɓe ndewi e Marok, ɓe cosi wuro wiyeteengo Marakees e hitaande 1070 e gardagol Yuusuf ben Tashfiin.
Adii ƴeftude lefol ko biyeteeɗo War Jaabi Njaay. War Jaabi jibini Wat War Jaabi Hammadi Wat lollirɗo Hammadi Manna( e nder tinndi e daari Fuutankooɓe) Kuy Hammadi Manna. Ko ooɗoo Kuy Hammadi Manna addi konngi keewɗi kaaleteeɗi haa hannde e nder reedu Fuuta:
– Bone Manna
– Baalel Manna
-Manna waawaa ndiyam !
– Hol to Kuy am naati ?
– Kuy naatii e dulndu, ekn.
Kuy woni kaananke cakkitto e lefol Mannankooɓe. O maayi ko e yoolayru to wiyetee Maŋaama e nder diiwaan Damga, caggal nde Tekruurnaaɓe pewjani mo sabu kiisgol laamu makko. Maayde Kuy hawri ko e garal Tonnjoŋnaaɓe.
Laamu Tonnjoŋ
Tonnjoŋnaaɓe ko Mandinkooɓe. Ɓe ɓooyaani e nder Tekruur. Ɓe lomtini ko Farbaaɓe. Ko noon paamirten Farba Erem( Mbeñiga), Farba Waalalde (Jeŋ), Farba Jowol(Jaak) e Farba Njum ( Sih).
Laam Termes,
Laam Taaga e Laam Tooro
Caggal laamu Tonnjoŋ, laamuuji tati peccii diiwaan Tekruur o. Ɗiin ngoni laamu termes to bannge funnaange. Laamorgo ngo ko Jaara e nder diiwaan Ñooro Mali.
Laamu Taaga e hakkunde he. Ɓeen ko Fulɓe jillondirɓe e safalɓe. Jettooɗe maɓɓe teeŋtuɗe ko tati: Ruwoy, Aamesti e Dikko. Laamorgo maɓɓe wonnoo ko Kumballi.
Laamu Tooro heedti bannge hirnaange. Laam tooruuji cuɓetenoo ko e galleeje Salsaɓe Gede. Itti ɗiiɗoo laamuuji tati fof ko garal Koli Tenngella e Seɓɓe mum.
Koli Tenngella e Seɓɓe mum
Ko Koli sompi lefol Deeniyankooɓe walla Satigeeɓe. Deeniyankaagal ko suudu e nder hinnde Fulɓe Aynaaɓe. Satigaagal ko lefol laamu Deeniyankooɓe. Koli Tengella Geɗal Liige Heeɗelde Ilo Yeladi Jaaƴe Saadiga Saŋre Boɗewal Maakama.
Baaba makko waraa ko e wolde Jaara e hitaande 1512 caggal jibineede Annebi Iisaa. Wari mo ko biyeteeɗo Umaar Kannjogo miñi mum walla mawi mum Askiyaa Mohammed e leppi Sonngaay en. Koli Tengella ɓamti konu ngu, fayi to wiyetee Bajar walla Baajar to leydi Gine. O woni toon ko Alla haaji, o ɓenni, o naati e Bammbugu, o daraaki, omo yooɓii gaawal e gaandol, fetel e silaama haa o naati e Senegaal. Nde o naati e Senegaal, o daaklii ko e diiwaan Barñi hannde o. Ko toon o ummorii ngam yanoyde e Fuuta heedde hitaande 1559. O naati Daande Maayo ko hakkunde kuurne waalo e coñal, omo wondi konu ngu 3333 labangal.
O adii nanngondirde ko e Laam-Toor Muusaa Eli Banaa Sal, o fooli oon. O yaaɓani Laam-Taaga, o ɓenni e Laamu Termes. Ndeen o fooli ɗiiɗoo laamuuji tati fof, o waɗti ɗi leydi ngootiri, ngondi e les njiimaandi makko. O itti innde ɗe o tawnoo ɗe (Tekruur e Nammndiiru), o lomtini innde Fuuta nde.
Koli laamiima tuggude e nde naati Fuuta haa e hitaande 1586. O maayi ko ɗo wiyetee Ɓoggel Ceeli, funnaange Ligisayba Gorgol. Caggal makko ko jeñgol makko jokki haa e hitaande 1776. Satigeeɓe 26 piilaama e nder reedu Fuuta, tuggude e makko Koli Tenngella haa e Buubakar Faatimata:
1- Koli Tenngella
2- Labba Tenngella
3- Yero Ceɗɗo
4- Buubakar Tabakali Jaaƴe Garme
5- Siree Tabakali
6- Gelaajo Bammbi
7- Siree Garme
8- Njaay Holaa
9- Sawa Laamu
10- Yero Jam
11- Buubakar Sammba
12- Jaaƴe Holaa
13- Siree Donnde
14- Gata Kummba
15- Gelaajo Donnde
16- Gelaajo Jeegi
17- Gelaajo Tabaara
18- Bummu Siree
19- Konko Buubu Muusaa
20- Sammba Gelaajo Jeegi
21- Sule Njaay Mawɗo
22- Gelaajo Gaysiri
23- Siree Garme
24- Sule Njaay Tokooso
25- Sule Buubu
26- Buubakar Faatimata
Ɓeeɗoo fof, caggal Koli Tenngella, ɓuri dowlude ko Sammba Gelaajo Jeegi e Konko Buubu Muusaa. Lollini ɓe ko wolde Bilbasi. Wolde nde waɗi ko hakkunde kitaale 1738 e 1739. Ko wonaa ɗuum ko, fuutanke fof nanii geɗe keewɗe ena kaalee ko wayi no:
– Sammba ko Ceɗɗo
– Sammba ko luuti
– Sammba laamaaki
– Sammba ɗaccaani ɓiɗɗo
Liɓi laamu Deeniyankooɓe ko Njuɓɓudi Seernaaɓe e gardagol Ceerno Suleymaani Baal.
Njaay Saydu Aamadu


text:
Leƴƴannde e ko lolliri hannde “jihaadist” en walla woɗɓe mbiyi ɗum “terorist en” (ownooɓe). E duuɓi ɓennuɗi ɗii, gila e joofirde kitaale 70, dillere “diiniyaŋkoore” walla mbiyen politigi innitortoonde diine lislaam feeñii e winndere hee kala. So eɗen ciftora, golwole gadiiɗe e oon fannu puɗɗorii ko to leydi Afganistaan tawi saabii ɗuum ko hare jeytaare nguuɗoon ɓesngu feewnunoo e emperiyaal en : e fuɗɗoode ko Riisi wonnoo, caggal ɗum Amerik lomi yolnde. Ko hare ndimaagu wonnoo caggal ɗuum, ndeen hare jogtii mbaadi hare “jihaadi” e wiyde joomum en, nde tawnoo haɓeteeɓe ɓee ko leyɗeele tuubakooɓe keedɗe hirnaange, hiisaaɓe ko “heeferɓe”. Ko ɗum reɓi haa memoyi won e leyɗeele aarabeeɓe to fuɗnaange hakkundeejo, rufi gaa e Magreb, so eɗen ciftora bonannde ɗiin goomuuji ceɓɓitiiɗi to Alaseri e kitaale 90. Ina hawraa hannde ko batte ɗeen golwole njibinaa e nder Magreb arab, caabii tiimgol Mali e 2011-2013 e dille jokkuɗe toon haa hannde ɗee. Hay e nder Moritani, hoto cikken en ndaɗii e ɗuum, sabu yoga e soofaaji ɗiin goomuuji ceɓɓitiiɗi njeyaa ko e Moritani kadi en njejjitaani warngooji tourist en to Eeleega e pellondiral e nder wuro Nuwaasoot e hitaande 2008, jiidaani ko adii ɗuum, njangu Gallawiya e 2004 ekn…
Ɗiin goomuuji kala, peeje mum en ko goote, ko njannguuji feewde e konuuji, gunndooji e nder gure teeru, teeŋti noon e nder laamorɗe leyɗe tuubakooɓe, jooɓotooɗi pittaali, jarana ɓe nii heen sahaaji yahdude heen (njangu New York e hitaande 2001) . Caaynagol tuubakooɓe ngam ɗaɓɓirde banndiraaɓe mum walla laamuuji mum en kaalis, ina jeyaa e peeje ɗe ɓe keɓirta kaalis ko ina wallita ɓe e wolde nde ɓe ummanii ndee, jiidaani e balle cornaaɗe ummoraade e won e leyɗe arabeeɓe galɗuɓe (yeru darnde Kattaar e tiimgol Goomuuji jihadist en to Maali). Kaaɗoo haala fof wonaa ɗum woni yeewtere men, ko yiɗde tan artirde on e weeyo wuuraango e aduna oo, teeŋti noon e diiwaan Saahal oo. Ina jeyaa e ko ɓuri wonde hannde ngoƴa ooɗoo diwaan, goomu ceɓɓitiiɗo biyeteeɗo Boko Haram.
Hol ko woni Boko Haram ?
Ko ɗum goomu mbiyeteengu kadi “Goomu sunniyaŋkooɓe daraniiɓe waaju diine e jihaadi”. Yimɓe maggu mbiyata ko faandaare mum en ko tabitinde laawol diine Lislaam no tellorii nii, ko aldaa e maslahaa. Konngol Boko Haram ngol noon ko e ɗemngal Hawsa : won wiyɓe firaa ɗoon ko konngol Enngele wonde “deftere tuubakooɓe ina harmi”, kono ko ɓuri teeŋtude koo tan, ko hare feewnde e heeferɓe e won e juulɓe ɓe njiydaani e maɓɓe laawol.
Goomu oo sosaa ko e hitaande 2002 e wuro wiyeteengo Maydiguri heedngo fuɗɗaange rewo leydi Niiseriyaa. Sosi fedde ndee ko biyeteeɗo Muhammad Yuusuf maayɗo e hitaande 2009 caggal nde larme nanngi ɗum e wuro Maydiguri. Ɓuri jooɗtoreede kadi ko wonaa e wolde hee o maayi, kono ko nde ɓe nanngi mo tan, ɓe coddit daande makko.
E fuɗɗoode fiyannde maɓɓe, goomu oo yeeytotonoo ko jokkude fiyannde Talibaan en to Afganistaan kono kadi e kitaale 2010-2011, goomu nguu ina tuumaa fuɗɗiima jokkondirde e AQMI (jihadist en wonɓe to Alaseri). Ko ɓurnoo maantinde e golwole maɓɓe kaaɗti tan ko e nder leydi Niiseriyaa, ɓe pooɗanaaki tawo wonde goomu winndereewu kono kadi konngol mawɗo maɓɓe lomtiiɗo Muhammad Yuusuf oo e hitaande 2014, wonde ina “haɓɓondiri e Abuu Bakri el Bagdaadi compuɗo dowla diine to fuɗɗaange hakkundeejo oo, e Aymaan el Zaouhiri Amiirou Al Qaida e Mollah Umaar, mawɗo Taalibaaji », hollirta tan ko alaa ko haɗi ɗum e ko fayi arde. E wolde Mali e hitaande 2012, fotde 200 haa 300 jihaadiyaŋke Boko Haram ummiima Niiseriyaa feewde Mali njantoyi e jihaadiyankooɓe wiyeteeɓe “Mujao”, ɓe ndañii hebleede toon e geɗe konuyaŋkaagal.
Golwole Boko Haram, warngooji, caaynagol yimɓe ekn…
Ko heewɓe teskii, Boko Haram ko goomu ɓurɗo wonde ƴiiƴiiwo e goomuuji ownooji hakkillaaji ganndaaɗi sabu ko wayi no AQMI, MUJAO, Taalibaan en fof e wonde ƴiiƴiiɓe, keɓaani hay kolɓuli Boko Haram.
Ko hakkunde 2009 e 2010, caggal warngo mawɗo maɓɓe Muhammed Yuusuf, pooɗondiral jappeere waɗi e nder maɓɓe, ɗum joofiri ko garditagol Abuubakar Sheekawu. Tuggi ndeen, Boko Haraam ko ko jartodini : njanguuji e nder gure juulɓe walla juulirɗe heeferɓe, e tuddule larme maa poliis, njanguuji e bankeeji ngam diftaade kaalis, tuufaade bommbooji e nder nokkuuji ndenndaandi, caaynagol tuubakooɓe ngam ɗaɓɓude kaalis ekn… Kala heen gollal joofirta ko teemedde teemedde maayɓe. Hakkunde 2009 e 2014, “Human Rights Watch”, fedde jojjanɗe aadee hiisiima ko ina tolnoo e 6 000 aadee tawi ko siwil en ina mboomii e golwole Boko Haram. Ko haawnii heen, ko ina tolnoo e 90% (capanɗe njeenayo nder teemedere) ko juulɓe, ɓe ndallinira ɗum “ko ɓe dewal Alla mum en leefi”. Ko e ndeen hitaande, aduna oo fof gumaa nde nani Boko Haram saayniima 276 suka debbo janngooɓe Liisee, yahrooɓe hakkunde duuɓi 12 e 17, faltaaki heen juulɓe e heeferɓe, haa e ñalawma hannde oo anndaaka ɗo ɓe naatni ɓe. Ko ɓuri lollude, ko ɓe ndesii heen, (hay so eɓe katojini e ndewaagu ne kay, wonaa nii kam Alla wiyiri), eɗen cikki nii sukaaɓe rewɓe haddeteeɓe bommbooje ina tuuforee bile e nder jehreeji e nokkuuji ɗo yimɓe ndentata, mbar wonaa e nder ɓeen ittetee ? E nder konngol mawɗo maɓɓe nde ɗum waɗi o wiyi “Maa mi yeeyoy sukaaɓe rewɓe ɓe e innde Alla…ɓe poti ko yaltude duɗe tuubakiri ɓe ndesoyee”.
E maayirɗe 2014 feewde e darorɗe 2015, ko Boko Haram waɗi e bonannde jangtodtaako, ko ɓe njooɓii heen e pittaali ina tolninee e 2 000 aadee, sabu ko e oon mudda ɓe njani e tuddunde konu hakkunde dowlaaji, tawi wonnoo ɗoon tan ko soldateeɓe Niseriyaanaaɓe, ɓe njani e gure kuufɗe weendu Cad haa yoga e mum en ndaayii feewde Niseer (11 000), heddiiɓe ɓee tiindii Maydiguri to Niseriyaa (2 000). Ko e nder oon fatara B.H. ummini fiyannde e nder leydi Kamaruun to rewo leydi ndi keerol hakkunde mum e Niseriyaa, ɓe kona jawdi, ɓe nduppa gese, ɓe owna hakkillaaji ɓesnguuji. Arme Kameruun dartiima no fotiri, kono doole B.H. ina mbetti yimɓe kala haa ko ɗum jibinii faayre e nder heerondirɓe e leydi Niseriyaa kala.
Ko ɗum saabii naatgol leydi Caad e hare ndee, kañum e leydi Niseer. Won pelɓondire muusɗe puɗɗii waɗde hakkunde BH e soldateeɓe leyɗe ɗiɗi ɗee. Soldateeɓe Caad, nde tawnoo ko hoosɓe e hare, puɗɗiima waɗde ñaamgolluuje tiiɗɗe e nder leydi Niseriyaa, calinoondi addan yo armeeji tumarankooji naat e leydi mum, sabu miijaade eɓe mbaawani koye maɓɓe, walla ɗum ina hersinii e maɓɓe. Ko heɓtii Niseriyaa hannde koo, ina haawnii, sibu ko leydi cifortenoondi wonde arme mum ɓuri konuuji duunde Afirik fof doolnude, kañum e konu Afirik bannge Worgo. Ɗum noon, ronkande ruggiyaŋkooɓe haa ko ina ɗaɓɓa faabu e leyɗeele pamare, ina hersinii. Ɗum foti ƴeeweede ko sifaa gardagol leydi ndii hannde, mbele nguɗu naatnoongu e dowla Maali nde burñittoo ndee, yettaaki ɓe : soldateeɓe waasde jogaade ko jarribii ɗum en, ardiiɓe dowla e ofiseeji konu wonde yeenaaɓe, toppitiiɓe mooɓde jawdi ekn… Hannde nii ina wayi no gaagaa Caad, Niseer e Kamaruun, leyɗe ɗiɗi goɗɗe njantii e maɓɓe (Benee e Togoo) ngam tafde konu diwaaniyankeewu mooɓngu 8 700 soldaat, fotɓe daranaade mumtude B.H. Ko ɗum dikkondiral mawngal, kono hol to kaɓɓirɗe e ngalu ummortoo ɓe ? Ɗum foti wonde ko ngoƴa diwaan Saahal fof e kala gollidiiɓe mum, teeŋti noon e leyɗe fuɗnaange ɗee. Diiso kisal (Conseil de Sécurité) Fedde Dowlaaji Dentuɗe (ONU) inan waɗi ɗum hannde e ngoƴaaji mum dowrowi.
Jaaƴnde demokaraasi e kisal dowlaaji, koɗdigal mum e “jihaadi”
Goomuuji umminɗi fiyannde e nder aduna oo e won ɗeen leyɗeele, ndallinorii ko yiɗde sarde diine lislaam e haɓaade pinal leyɗe hirnaange, ballitɗe, e miijo maɓɓe, ƴellitaare “keeferaagu” e nder aduna oo, kono ɗum sellaani, sabu teskaa hannde ko diine lislaam jeyaa ko e diineeji ɓurɗi saraade hannde e aduna oo. Naatooɓe e diine lislaam ɓuri hannde heewde ko e leyɗe tuubakooɓe. Hay so tawii lislaam jibinaa ko e leyɗe aarabeeɓe, juulɓe ɓuri heewde hannde ko e duunde Asii etee, wonaa conndi e kure ɗiin jokli kala naatiri e diine lislaam, kono ko deeƴre jarribo ngo yimɓe ɓee keɓi e oon diine. Ina gasa nii tawa karallaagal kesal to bannge kumpital e kuutorɗe mum ummoriiɗe en e leyɗe hirnaange ina newni caragol diine oo.
Renndooji keewɗi hannde e nder duunde Afrik e Asii ngoni ko e iiñcuru mawndu to bannge faggudu, pinal e renndo. Ɗum ina heewi jibinde wemjeende e nder mooɓe ɓesngu nguu, teeŋti noon e sukaaɓe, so teskaama ko ɓeen ɓuri heewde nootitaade e noddaangu ɗii goomuuji ceɓɓitiiɗi, nde wonde “ɗo dogee waɗii ɗo huccee alaa !”. Kono, noon kadi politigaaji won ɗeen leyɗeele hirnaange ina mballiti ƴellitaare ɗiiɗoon goomuuji, sabu golwole ɗe Ameriik huccinnoo e Irak ina njeyaa e ko saabii burñitagol dowla Irak, udditani ko wiyetee hannde “DAECH” koo damal no hoonorii e nder diwaan oo. Ko noon ne kay ŋatre nde laamɗo Farayse ŋatnoo ko maa yooɓoo KADDAAFI, addani seɓɓitiiɓe ndiin leydi fawde juuɗe mum e laamu hee, (Kaddaafi reentiniino renndo winndere ndee e oon musiiba). Ina laaɓani en kadi pusgol libi jogiima batte bonɗe e kisal leyɗeele keeriiɗe ɗum, yeru Niseer, teeŋti noon e Mali.
E raɓɓiɗinde haala tan, jiiɓru wuuraandu hannde e aduna oo, ɗaɓɓi ko yo dowlaaji ɗii ɓeydo sompude demokarasi e nder mbaadi no ɗi laamortee nii, sabu ko ndeen tan ɓesngu waawata falaade miijooji e peeje bonɗe kuccuɗe e mum. Dowlaaji ina poti waɗtude hakkillaaji e sifaa nguurndam ɓesnguuji mum en, mbele ina kaɓoo baasal e ɓurondiral e nder renndooji mum en.
Gelaajo


text:
Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani yuɓɓinii ñalɗi miijagol e kuccam Fedde ndee, tuggi alkamiisa 6, haa aset 8 settaambar 2012. Ngool miijagol foti yuumtude ko e lelnugol kuccam kesam e laabi kesi wonannde fedde ndee.
Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani yuɓɓinii ñalɗi miijagol e kuccam Fedde ndee, tuggi alkamiisa 6, haa aset 8 settaambar 2012. Ngool miijagol foti yuumtude ko e lelnugol kuccam kesam e laabi kesi wonannde fedde ndee. Ɗi njokki ko golle fedde ndee ummanii gila abriil 2011, golle keblugol Batu mooɓondiral e fawaade e kuccam kesam.
Ko ɓuri heewde e cate fedde ndee tawtoraama ɗii ñalɗi : Kayhayɗi, Nuwaadibu, Suwoyraat, Likseyba, Jinkeere Faraa Liitaama, Ɓoggee, Sehilbaabi, Arafaat, Daar Nayiim, El Miina, yantude e hooreeɓe teddungal e hooreejo Fonadh e jagge goɗɗe Fedde ndee. Fof noon waɗi ko gardagol Jibriil Jiggo, karallo ko faati e ɗeen geɗe.
E ɗee balɗe tati tawtoraaɓe ɓee mbaɗii seedantaagal luggiɗinangal fedde ndee ngam yuurnitaade hol to nde jogii semmbe e ɗo nde leefi ; ɓe mbaɗii yiito (diagnostic) fedde ndee to bannge njuɓɓudi ngam feeñninde hol ko fotata wonde, e ko fayi, njuɓɓudi potndi tammbaade payndaale kese ɗee e golle kese ɗee; ɓe mbaawii kadi joopaade golle potooje ardineede e ko fayi ngam ƴellitde fedde ndee.
Ɗumɗoo fof noon maa siimte, tonngee, hollitee batu mooɓondiral ngaroowu. Ko ndeen miijooji kesi ɗii njaɓetee walla calee.
Ñalɗi ɗii njoofiri ko njillu to nokku ɗo galle Pulaar foti maheede ɗoo e wuro Nuwaasoot ngoo.


text:
23 mars 2008, 274 (74 fooyre) moolinooɗo to Senegaal taccirii tufnde Ɓoggee. Ko ndeeɗoo rogere woni adannde taccirnde ɗo. Ko ndeeɗoo woni rogere nayaɓere, tati gadane ɗe tacciri ko Rooso. Ɓoggenaaɓe njaɓɓima ɓe no feewi, sibu wuro ngoo fof yaltu ina jaɓɓoo ɓe, gila subaka, hedde waktu 9ɓo haa hedde waktu 12ɓo yimɓe ɓe ina padi, keppaani, kaaɓaani.
Haalaluuji moƴƴi kadi kaalaama toon, yo won ummoraade e yimɓe laamu ngu walla meeri o walla kadi artuɓe ɓe e koye mum en. Ndeeɗoo rogere noon ko koreeji men Boyngel Cilenaaɓe. Ɗo e balɗe ɗiɗi rogere woɗnde ina foti arde. Eɗen mbiya ɓe, bismilla maɓɓe cuuɗi maɓɓe.


text:
E oon sahaa gooto mo laamu Basaar el Asad yooɓtoraa warhoore ɓesngu mum, ina ƴetta puudareeje ina posna yimɓe mum, huunde e Muritaninaaɓe kersataa darodaade e makko e fotodaade e makko. Ɓeen, lowre internet wiyeteende ‘’taquadoumy’’ wiyi (ñalnde 18 ut 2013) ko ɓeeɗoo : Mahfuud wul Asiis, Muhammed wul Tolba, Isselku wul Ahmed Umar, e Abdallaahi wul Siriif.
Ɗum noon ittinooɓe ɗoo ko hollude Basaar el Asad ko e mum ɓe ngondi. « Ɗum ɗoon noon ko maale bonɗe wonande Asaad », sibu eɗen ciftora, ko hono noon huunde e ardiiɓe politik leydi ndii (e gardagol depitee APP biyeteeɗo Kaliilu wul Teyib) njahrunoo Libi hollude Kaddaafi ko e mum ngondi. Ɓooytaani Kaddaafi jaggaa ina suuɗoo e tuwooji diƴƴe mbalit. Jooni ne ɓee njahii hollitde ballal mum en e baasiste en to Siri, yo anniyaaji maɓɓe ngartu e maɓɓe ! Amiin.


text:
Kaawis goɗɗo kadi. Ma a taw hikka ko hitaande funeeɓe. Ɓeya ko jaggondirnooɓe juuɗe, ɓeeɗoo ko heccondirɓe. Ɓeeɗoo funeeɓe sakkitiiɓe, mbiyetee ko Alexandre e Ronaldo. Heen gooto ina hecci goɗɗo oo balɗe 24. Ɓe njibinaa ko to Boston (Amerik).
Yummiraaɗo oo wiyetee ko Lindalva DaSilva (duuɓi 35) ; baabiraaɗo oo wiyetee ko Ronaldo Antunes (duuɓi 40).
Nde ɓe toɓɓaa haa timmi jonte 24 tan, yumma oo ŋarwi. Safrooɓe ɓee nganndi so ɗaccii o jibinii, sukaaɓe ɓee njogoraani wuurde.
Ɓe pinngi mo ngam dartinde ŋatiwere ndee. Kono ɗuum haɗaani nde ɓamtude balɗe nay caggal ɗuum. Safrooɓe ɓee cakkiti jiknaaɓe ɓee feere : woppude heen gootel yalta (jibinee), ngela heddoo e raŋŋeere hee ko Alla haaji. Nii woni biyeteengel Alexandre ngel woppaa yalti, waɗaa e gooforgal haa timma.
Kamɓe annduɓe ɓee mbiyi « so reedu wonii ɗiɗo walla ko ɓuri ɗoon, damal raŋŋeere ina waawi uddaade so gooto heen jibinaama. Heen sahaaji nii maa ngal haɗee uddaade so tawii sukaaɓe ɓee ko timmuɓe, hoto funeere keddiiɗo oo jookaade nder reedu. » Anniya ŋarwinooɓe ɓee, ko waɗde feere mbele cukalel ɗiɗmel ngel ina daña hay so jonte 32 nder reedu yumma mum. Nii woni, Ronaldo jibinaa balɗe 24 caggal funeere mum.
Nde kabaaru oo rokkaa ñalnde 13/06/2014 ndee, funeeɓe ɓee ina celli, ina e jam. Safrooɓe ɓee mbiyi maa « ndewindo cellal maɓɓe haa ɓe njonta naatde jaŋde, nde mbaawa wiyde won ko ɗum battini e hakkillaaji makkon, walla alaa ». Kabaaru oo hollitii wonde funeeɓe ndañii ɓalli, ina poofa no haanirta nii, tee puɗɗiima muuynude.
________________________________________
Ɓeydol : Funeeɓe, hol jiiduɓe hol ɗuum ?
Funeeɓe goonga goonga ɓee, njiidi toɓɓere : kañtulol gootol e ɓoccoonde wootere. Nanndugol maɓɓe fawii ko e sahaa mo toɓɓere ndee sowii ndee, haa wonti ɗiɗi.
Tataɓal e ko ɗum kewata, toɓɓere ndee sowotoo ko e balɗe ɗiɗi dewɗe e toɓɓingol ngol. Ɗoo, heen funeere fof jogotoo ko saawdu mum ndiyam e wuddu mum bannge. Tataɓe ɗiɗi e ko ɗum kewata (70%) toɓɓere ndee sowotoo ko hakkunde balɗe 3 haa 7 caggal toɓɓingol ngol. Ɗoo, funeeɓe ɓee ndenndi wuddu kono gooto heen kala ina jogii saawdu mum ndiyam bannge. Gootol e nder teemedere (1%), toɓɓere leela feccaade (caggal balɗe 8), oon sahaa kamɓe ndenndata fof (wuddu e saawdu ndiyam fof)…
Wonande funeeɓe fuunti ɓee noon, ɓe njiida hay toɓɓe, alaa ko ɓe ndenndi so wonaa reedu.
Bookara Aamadu Bah,
Ƴoogirde : sante.lefigaro.fr


text:
Fonnye
Fonnye (e ɗemngal laten ko Digitaria exilis innirtee) ko huɗo ko toowataa sanne, hino waɗa gawƴoy e gabboy cewkoy nyila e kaakoy pamaroy. No ɗuuɗi nooneeji wano belefonnde, dibon, kansammbara. Fonnye mettaa aawude, hino fuɗa e leydi ndi alɗaa maa ndi heewaa ndiyam. Fonnye hittaa buy e nyaamdu leyɗe. Gine, Maali, Najeeriya, Burkinaa Faso hino jeyaa e leyɗe ɓurɗe hittude ɗen e baŋŋe demal fonnye.
Hino woodi Fulɓe innooɓe fonnye seremmbe maa fonnyo.
Fonnye unete si defee nyaamee. Neemaaji moƴƴinirteeɗi fonnye no heewi Fuuta Jaloo, ɗum ko wano mboyri (mboyri fonnye), latu fonnye, laru fonnye, nyiiri fonnye, fooyo, futtii ekn.


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Category Archives: Kesum
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe,
Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal e ñalaande 18 Deesaambur nden hitaande kala.
Hitaande hikka nden, Unesco on holluno e ɓannginal maɓɓe, wonde « ɗemngal aarabu ngal ko gootal e tugaale ɗuuɗal pine ɗen e nder neɗɗaaku (humanity) ngun ».
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat 25-27 Siilo Settaambur 2017.
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de langues et de tradition), Jaaɓi-haɗtirde Azhar e Hiba Muhammad Ali, jannginoowo ballito ɗemngal fulfulde, to Duɗal Wiɗtooji Afrik (Institut de recherches et d’études africaines), Jaaɓi-haɗtirde Keer.
Ndee winndannde weeɓitaa, ko e jonnde yuɓɓinanoonde battane ñalaande Pinal ɗiɗaɓere, nde Tabital Pulaagu Leyɗe Arab (TPLA) yuɓɓinno ñannde 04/04/2017 to leegal Jamaalik, keer, galle Jaami’a Afrikiya.
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika
Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization (FYO). Faandaare FPU ko marde e reenude pulaagu e Fulfulde nder e yaasi leydi Sarlon ndin, e tinndingol ɓiɓɓe ɓen pulaagu janngina ɓe no ɓe heɓirta doole e cemmbe nder e yaasi leydi Sarlon ndin.


text:
DAMAL VIII : Tottirgol leydi e gure teeru
Kuulal 121 – Caggal diisnondiral hakkunde Ministeer Finaas e Hilifaaɓe diwanuuji e tunnduuji e hoohooɓe meeriiji, sarwisaaji Ministeer toppitiiɗo wuraagu (Urbanisme) ina foti lelnude palaŋuuji pawatooɗi e ɓetgol leydi ngol sarwisaaji Topogaraafi waɗi.
DAMAL VIII : Tottirgol leydi e gure teeru
Kuulal 121 – Caggal diisnondiral hakkunde Ministeer Finaas e Hilifaaɓe diwanuuji e tunnduuji e hoohooɓe meeriiji, sarwisaaji Ministeer toppitiiɗo wuraagu (Urbanisme) ina foti lelnude palaŋuuji pawatooɗi e ɓetgol leydi ngol sarwisaaji Topogaraafi waɗi.
Kuulal 122 – Ina tawee e nder doosiyee eƴɓo taƴngo galleeji, gaagaa miijo maa wasiyaaji sarwisaaji cifaaɗi e kuulal gonngal dow ngal, deftere parliiɗi sifotoonde ko faanditaa e nokkuuji taƴaaɗi ɗii kala, haalee heen ko ɓuri famɗude ko dokkaaɗo oo ɗaɓɓiraa yoo waɗ heen, goɗɗondiral boli deweteeɗi, jerondiral keeweendi mahdi ndii so waɗdaama e wertaango lowre ndee, sarɗiji parliiɗi e koɗki e nder teeru.
Ko diiso Ministeeruuji jaɓata eƴɓo taƴngo galleeeji e fawaade e pillitol ngol Ministeer Kalfinaaɗo wuraagu waɗanta ɗum.
Dekere jaɓoowo eƴɓo taƴngo ngoo ina bayyina heen wonde eƴɓo ngoo ko nafoore ndenndaandi, haala heen kadi wonde lowe ɗee ina poti reggondirde caggal nde mbaɗanaa peŋɗe keeri hakkunde majje.
Kuulal 23 – Eƴɓo taƴngo galleeji ngoo foti ko tabitineede e dow leydi hee, heen lowre fof heertiniree peŋɗe laawɗinaaɗe.
Kuulal 124 – Sarwisaaji Ardorde huuftidinnde jeyuuji Dowla (Domaines) e ballondiral e sarwisaaji Ministeer kalfinaaɗo wuraagu ko kam en poti winnditaade leydi ndi taƴngo mum jaɓaa ndii e innde Dowla caggal nde kala jeyuuji keeriiɗi njaltinaa e leydi hee.
Kuulal 125 – Nokkuuji taƴaaɗi ɗii ina njogii mbaadiiji ɗiɗi :
– Taƴngo ngam koɗki, walla hakkunde koɗki e goɗɗum, walla ngam njulaagu walla noon ngam golle mbaylaandi e ñeeñal, tawi ɗiin nokkuuji, sarɗiiji wuraagu keeriiɗi ina pawii e gollugol mum.
– Taƴngo koɗki ngaadoraandi mbaylotoondi ndi farlaaki e mum sarɗiiji wuraagu keeriiɗi.
Kuulal 126 – E nder nokkuuji teeru , jogii hakke tottirde leydi e mudda walla e pandungal tan ko :
– Ministeer kalfinaaɗo kaalis so tawii wertaango leydi ndii diwtaani ujunere meeter kaare ɗo nokku oo waawi wonde fof.
– Diiso Ministeeruuji so tawii wertaango ngoo diwii ujunere meeter kaare.
Kuulal 127 – Kala jiɗɗo tottireede leydi e nder nokkuuji koɗki, njulaagu walla mbaylaandi e ñeeñal foti ko huccinde ɗaɓɓaande mum wondude e jamminoore laaɓtunde feewde e Ministeer kalfinaaɗo kaalis.
E nder ndeen ɗaɓɓaande ina foti yahdude heen :
– Tummbutere laawɗinaande kartal dantitee ɗaɓɓuɗo oo ;
– Neldal doosɗe ɗaɓɓuɗo oo so tawii ko fedde walla sosiyetee.
Kuulal 128 – E nder nokkuuji teeru baɗanaaɗi palaŋ ɗowoowo, taƴngo ngoo, ɗaɓɓaaɗe nokkuuji koɗki, ko goomu diiso cifaaɗo e ko arata ko foti yuurnitaade ɗum :
Hooreejo : Ko gardiiɗo kuuftidinɗo jeyuuji Dowla walla lomto mum e nder diwaan oo.
Nduubanuuji :
– Gardiiɗo sarwiis topogarafi walla jooɗaniiɗo ɗum e diwaan hee;
– Gardiiɗo sarwiis wuraagu walla jooɗaniiɗo ɗum e diwaan hee tawa ko kañum wonata pillitoowo goomu nguu.
Ko nguun goomu yettinta Ministeer kalfinaaɗo kaalis oo doggol yimɓe wagginaaɓe yo ndokke ɓee.
Kuulal 129 – Jogii hakke tottireede leydi e mudda e nder nokkuuji taƴraaɗi sabu golle mbaylaandi, ñeeñal ko neɗɗo teelɗuɗo walla fedde maa sosiyetee binnditiiɗo e nder Karnal njulaŋkaagu, tawi kadi joomum rewaaka lempooji, ngonka mum ina rewi laawol to bannge sarwiis kisal renndo e baŋkeeji yantude e kala gollorɗi ciforteeɗi ndaranii ko nafoore ndenndaandi.
Kuulal 130 – Foti lelnude doggol dañɓe tottireede leydi e mudda ɓee e nder nokkuuji taƴiranaaɗi nokkuuji mbaylaandi, ko goomu ciforiiɗo ni :
Hooreejo :
– Ko gardiiɗo kuuftidinɗo jeyuuji Dowla walla lomto mum e nder diwaan oo ;
Nduubanuuji :
– Gardiiɗo peewnugol leydi e Golle e nder Diwanuuji ;
– Gardiiɗo Mbaylaandi
– Gardiiɗo njulaagu
– Gardiiɗo Ñeeñal
– Gardiiɗo Wuraagu kalfinaaɗo kuuɓal Goomu nguu.
Kuulal 131 : Ko Ministeer kalfinaaɗo kaalis humpitta tottiraaɓe leydi e mudda tottirgol ngol etee ko kaŋko siññinta yamiroore jooɗagol e leydi hee, caggal nde keɓɗo leydi ndii yoɓi haa timmi hakkeeji pawiiɗi heen ɗii.
Tottiraaɗo leydi ndii ina foti hunaade wonde maa how leydi ndii e nder lajal duuɓi ɗiɗi caggal ñalawma mo heɓi kaayit tottirgol ngol etee, e nder lajal duuɓi joy, maa o gollo e dow leydi hee ko sarɗaa e nder deftere parliiɗi ɗii, so wonaa ɗuum, kaayit tottirgol leydi ndii nattii rewde laawol.
Kuulal 132 – E nder nokkuuji koɗki maa njulaagu walla ñeeñal, leydi tottiraandi e mudda jeyi ɗum tan ko tottaaɗo oo, leydi ndii ina waawi yeeyeede, rokkeede walla tottireede goɗɗo e dow sarɗi tawa ɗum waɗetee ko e dow kaayit mo Noteer siifi.
Kuulal 133 – Caggal nde Waali rokki kaayit jamiroowo mahgol nokku oo e dow wagginaango sarwisaaji karalleeji taƴɗi sañ majjum e baɗgol golle carɗaaɗe e nder deftere parliiɗi ndee, tottiraaɗo leydi ndii e mudda e oon sahaa oo, ina waawi heɓde dokkal pandungal.
Dokkirgol pandungal noon tottirtee ko kaayit biyeteeɗo « arrêté » walla dekere « décret » ƴettaaɗo e nder Diiso Ministuruuji no siforaa e nder kuulal 125 ooɗoo dekere nii.
Kuulal 134 – Teskotoo golle baɗaaɗe e dow leydi tottiraandi e mudda e nder denndaangal nokkuuji gonɗi e teeru ko goomu mo jeyaa e mum :
– Hakem/ Hooreejo
– Mawɓe sarwisaaji palɗe walla diwanuuji Domen (Domaines), wuraagu e lempoo.
Pillitol batu nguuɗoon goomu ɓetata ko golle baɗaaɗe e dow leydi hee walla bagginaaɗe yoo mbaɗe heen tawa ko ko laaɓti :
– maa wonii ko ɓeydugol lajal golle ɗee ;
– walla dokkal pandungal ;
– walla teettugol e juuɗe tottanooɗo oo.
Kuulal 135 – E nder nokkuuji taƴraaɗi ngam koɗki ɓeydotooki, ɗaɓɓaaɗe tottirgol leydi e mudda kuccitintee ko e Hakem. Doggol ɗeen ɗaɓɓaaɗe, lelnata ɗum ko Goomu ngu jeyaa e mum :
Hooreejo : Hakem
Nduubanuuji :
– meer wuro ngo ɗum toɗɗii ngoo ;
– mawɓe sarwisaaji palɗe walla diwanuuji Domen, wuraagu, booñ leydi e njulaagu nder leydi ;
– yimɓe ɗiɗo ɓe waali toɗɗotoo fawaade e humpito mum en e nananeede ɗum en e nder renndo hee.
Doggol battindiingol heen fof foti ko yettinoyeede Ministeer toppitiiɗo ko yowitii e kaalis.
Kuulal 136 – Tottirgol leydi e mudda e nder nokkuuji koɗki ɓeydotooki, tottirtee ko fawaade e silsil joofaaɗo e kuulal 126 ooɗoo dekere.
Kuulal 137 – E nder nokkuuji desanaaɗi koɗki ɓeydotooki, tottiraaɗo leydi e mudda ina waawi ɗaɓɓude jaɓgol koohoowo tottirnooɗo leydi ndii nde yamirta coodoowo mo addani ɗum, yo yeey geɗe puɗɗanooɗe golleede e dow leydi hee so tawii kay ko gollanoo koo, ko jaasi fof, yettiima ko deftere parliiɗi fawnoo heen koo.
Kuulal 138 – Caggal gollagol leydi fawaade e palaŋ taƴngo leydi ndii, tottiraaɗo leydi e mudda oo ina waawi heɓde haŋkati dokkal pandungal leydi ndii.
Teskotoo ngool gollagol ko goomu cifaangu e kuulal 133 ooɗoo dekere.
Tottiraaɗo leydi ndii e mudda oo ina waawi ɗaɓɓude, e sahaa nde yiɗi kala, garaangal teskotooɗo golle baɗaaɗe ɗee.
So tawii lajal duuɓi joy ngal timmii, Administarasiyoŋ fanndotaako hay dara, arat tan teskoo gollagol leydi ndii so wonaa noon tawa joomum dañiino ɓeydaneede lajal hee hitaande.
Kuulal 139 – Rokkiraaɓe leydi ina farlii e mum en howde lowe tottaa ɗee fawaade e sarɗiiji lelnaaɗi e nder deftere parliiɗi ndee e nder lajal duuɓi ɗiɗi, tuggude ñalngu nde tottirgol ngol waɗi.
Ngam heɓde dokkal pandungal, eɓe poti gollaade leydi ndii e nder lajal duuɓi joy tuggi ñalngu tottirgol ngol.
Baasgol gollaade leydi ndii e lajal duuɓi joy ina saaboo ittugol leydi ndii e juuɗe tottiranooɗo ɗum oo.
E oon fannu ko yoɓanoo e leydi hee wonaa ko ruttetee, heddotoo ko e jeyal Booñ ndenndaandi.
DAMAL IX : KUULE LAJAAƊE
Kuulal 140 – Ministuruuji halfinaaɓe kaalis, Fiyakuuji nder leydi e Wuraagu maa ƴettu “arrêté” (kuugal) cifotooɗo no dokke leydi dowri ndeftinirtee e laawol dekere 2000-089 ñalnde 17 sulyee 2000 e nder nokkuuji teeru.
Kuulal 141 – Ko yowitii noon e ɗaɓɓaaɗe leydi walla geɗe goɗɗe gonnooɗe e waɗeede e sahaa nde ooɗoo dekere siññintee ndee, doosiyeeji mum maa njettine hilifaaɓe taƴɓe sañ mum ngam rokkirde ɗum fawaade e kuule ooɗoo dekere.
DAMAL X : KUULE JOOFIRƊE
Kuulal 142 – Kala kuule ƴettanooɗe ko adii, luutondirɗe e ooɗoo dekere pirtaama, teeŋti noon e dekere toŋ.2000/89 ñalnde 17 suliyee 2000.
Kuulal 143 – Ko Ministeer Kalfinaaɗo kaalis, Ministeer kalfinaaɗo Fiyakuuji ndernderi e Wellitaare, Ministeer toppitiiɗo Koɗki, Wuraagu e Peewnugol leydi kalfinaa yo ciynu ooɗoo dekere potɗo yaltineede e Jaaynde Laawɗunde Ndenndaandi Islamiyaeeri Moritani.
Waɗaa ko ɗo e Nuwaasoot ñalnde 31 marsa 2010
– DR MULLAAY WUL MUHAMMED LAGDAF
– MINISTEER KALFINAAƊO FIYAKUUJI NDERNDERI E WELLITAARE : Muhammed Wul BOYLIIL
– MINISTEER KALFINAAƊO KAALIS : USMAAN KAN
– MINISTEER KALFINAAƊO KOƊKI, WURAAGU E PEEWNUGOL LEYDI : Isma’iil wul BEDDE Wul sheekh Sidiyaa.


text:
Wonaani duuɓi 10 tawo ko neɗɗo waawi jooɗaade nder dunndu Ciikon, (sara Ɓoggee) ina haalda e gonɗo Pari, walla miijoo neɗɗo gonɗo ɗo waawi wonde e winndere ndee fof tan, nodda ɗum, wona e haaldude e mum… Ɓooyaani ko wonɓe Amerik mbaɗti habrude Nuwaanaaɓe ko kewi e Nuwaa e hoore mum.
Hol baawnooɗo miijaade ɗumɗoo ina waawi aaɓnaade ko adii hannde ? Hol baawnooɗo miijaade, duuɓi 10 ko adii hannde, neɗɗo ina waawa haaldude hannde e telefoŋ mum portaabal e ɗemngal ngal welaa? Hay gooto.
Jooni ne, hol no nguurndam men jogori siforaade ɗoo e duuɓi 20 ? So en tuugniima e luggeendi mbayliigu mbaɗngu e nder ɗiiɗoo duuɓi 10 jawtuɗi, eɗen mbaawi wiyde wonde, ɗoo e duuɓi 20, ko jogori kewde koo, hakkille waawaa ɗum faamde jooni. Kono, ɗum haɗaani annduɓe miijanaade en no winndere ndee jogori wayde ɗoo e ndeen, gila e fannu cellal, kumpital, yakawere e weytaare, denndaangal aadaaji nguurndam men hannde ko baylotooɗi mbayliigu kulɓiniingu !
Miijo tan, ko e 2033 ngon-ɗen : « oto maa ina waawi arande ma, to gollordu maa, tawa ko kañum addi hoore mum ; telefoŋ maa portaabal cowirtaa ɗum ko no cowirtaa kaayit koyɗo nii, piilaa e junngo walla ɓiɗtaa hakkunde peɗeeli junngo ; ordinateer maa, ko miijo mbaɗtataa ɗowirde ɗum ; ɓatakeeji maa ko weer kuuraaɗo e yitere njanngirtaa ɗum en (a soklaani ordinateer walla telefoŋ !) e ko wonaa ɗuum…” Kono, ma a taw mbayliigaaji ɗii fof njotondiri ko e karallaagal kesal.
Ngidoro-ɗen “ɗowirgu miijo”, woni “golloraade miijo”, ko wayi no miijo-ɗaa huunde tan, masiŋ maa waɗa ɗum. Ɗumɗoo, hay so tawii ko kesum e nanɗe men, ko huunde jarribaande. Annduɓe njoyo (5) to duɗal jaaɓi-haaɗtirde Minesota (Amerik) njarribiima ɗum e doronaaji (abiyoŋon kon ngalaa konndiroowo) : “so a miijiima ko a tamɗo junngo maa ñaamo, roboo oo (doronel ngel) haylitoo bannge ñaamo”, e wiyde Karl Lafleur, gooto e annduɓe, waɗooɓe jarribo ɓee. Ko noon kadi wonande bannge nano. “so ma miijii ma ko a tamɗo juuɗo maa ɗiɗe ɗee fof, doronel ngel ŋabba; so wonaa ɗum ngel telloo”. Facciro : ko ɓoggi ceŋaaɗi e hoore makko kanko ɗowroowo laanel ngel miijo oo mbaɗtata miijo makko ngoo miiro (influx), naatna ɗum e ordinateer dokkoowo laanel ngel jamirooje ɗee.
Ngalɗoo karallaagal, so naatnaama e nguurndam men janngo, maa en mbaawoy waɗde hono ɗumɗoo, e yeru: miijo-ɗaa Baaba Maal ina yima tan, daande makko eelna e nder portaabal maa, walla ordinateer maa! Walla, mi miijo noddude Abuu Aamadu Joop tan, portaabal am lawanoo hoore mum tonngoode makko, nodda mo (tawa mi memaani ɗum dey!). Ko goonga en njettaaki ɗoon tawo, kono, e wiyde annduɓe ɓee, denndaangal karalleeje majjum ina ngoodi e ooɗoo sahaa; ɗoo e duuɓi garooji, maa ɗee karalleeje mbaaw huutoreede ngam wallitde woofɗuɓe, walla wonduɓe e si’iji goɗɗi waɗande koye mum en geɗe keewɗe, usta yowitaare mum en. Gollirɗe keewɗe ngoni ko e miijaade, gooto fof bannge mum, hol to huutortoo ngal ɗoo karallaagal. To Farayse, sosiyatee biyeteeɗo Inria tafii fijirde ɗowreteende miijo; sosiyatee Sinuwaa biyeteeɗo Haeir miijii ko feewnude teleeji ɗowirteeɗi miijo… Wonande ordinateeruuji, tappirde gaa, doombru too, hay haalde ma en nattu sokloyde : so a miijii ma tan, ordinateer oo winndan maa ɗum e yaynirde mum !!!
Ndiwaa ɗoo, ɗakkaa ɗoo!
Haa tonngoode aroore “tinnden goɗngol”


text:
بسم الله الرحمن الرحيم
قال الله تعالى ( إنّ الشيطان لكم عدوّ فاتخذوه عدوًّا إن الشيطان لكم عدوٌّ مبين)
Allahou soubhanou wata aala wi: ( seytaane ko ganio mon jogiteemo ganio mon, seytaano ko ganio mon feenudho)
Allahou on rentinii en e seytaane, o yeetike en wondema ko o ganio men, o yamirtaa en ko nafata en, haray jogitodhen mo ganio men, hara en tewtaaki ko o labinanta en kon
Ndaaree yoga ko seytaane yamirta juldho e nder niallangal…
Si tawii soubaka on noddinaama ontigi faalaama tawegol jude jama ka juulirde o wi anamo: jeemma on hino juuti wata a tampin horema, wakhtou soubaka on hino juuti… ko dhon o meldhatamo haa naagueghen fudha.
Si tawii o joodhike fii jantagol inde Allah, seytaane odditanamo damboudhe miijooji e sokholaaji adouna…
Si o faalaama toragol Allah, seytaane wi amo: attiou haa toumbere jemma, ka tatabhel jemma ko dhon toragol Allah bhuri e mojjude… bay himo andi o wawata immagol jemma.
Si tawii suddidho fejji takko makko a hippi guite makkodhen , seytaane o innamo: dhun ko tagoore Allah nii, Allah no yamiri en ndaarugol tasko ko o tagui kon.
Si o hii Allah no yeddee, a faalaama yahugol waajoo fii yobhe atthiou , seytaane innamo: kori wata addan hooremaa hersa !!! Jokku haajumaa, Allah ko fiimaa o landitotomaa.
Si tawii o faalaama ittugol sadaka, seytaane innamo: wata addan hooremaa baassal, wanaa an arkissata jamaa on, Allah no fawtii arkisse mo kala
Si tawii o faalaama wadugol dewal, seytaane innamo : wataa tampin hooremaa ALDJANNA oh natirtaake golle dhudude , ALDJANNA ko kulol ALLAh naatirtee, kulol Allah non ko ka bherde wonta…
Ko wano nii seytaane bonnirta golle juldho, o faamina ko wallu golmo o woni hara ko lorrugolmo o woni.
Hino yoga e dewe mojje wadhooje wirghal hakkude men e seytaane :
-- Dhuudugol mowlagol Allah e seytaane , Allah wi ka Al-coraan:
(وقل ربّ أعوذ بك من همزات الشياطين . وأعوذ بك ربّ أن يحضرون)
Jangugol sourate ( Al-falagh e An-nass) --
-


text:
Enen kadi en mawninay ɗemngal Arabu ngal?
Sakiraaɓe tedduɓe, Ñalnde 18 Deesaambur / Bowte 2017– wano woowiri non e hitaande kala- winndere nden fof mawninno ñalngu ɗemngal aarabu ngal e yamaruyee Unesco, suɓiiɓe nden feere mawningol ɗemngal aarabu ngal Jokkito »
Kawral am e yumma Salamatu Soh, ka jaaɓi-haaɗtirde Mohammed V, Rabat 2017-09-27
Yumma Salamatu Soh, anndiraaɓe Salamatou Sow, wiɗtotooɗo ka jaaɓi-haaɗtirde Ñamee (NIGER), ɗemɗiyaŋke humpitiiɗo fii Fulfulde e Pulaaku, nodditano tawtoreede e bensondiral mawngal waɗngal ka laamateeri Marok, e nder Saare mawnde nden Rabat Jokkito »
Gonal Fulfulde ndeer gannde kese
Fulfulde e gannde kese, ko tiitoonde winndannde nde wiɗtooɓe ɗiɗo (2) misranaaɓe hawtiti winndi, ɓen ngoni : Dr. Aadel Usmaan Imam Ayat, jannginoowo ɗemɗe afrik, to Duɗal Ɗemɗe e Eggo (faculté de Jokkito »
Ciimtol FPU & FPUNA nder Washington: 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017
Taariika Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko e hitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization Jokkito »
Nafitorgol karallaaji kesi fii jannugol Fulfulde
Gila internet layi, humindiri jamaaji ɗin, wontuno laawol lumbinirngol miijooji e eɓɓooje, maandinirngol jannde e gannde. Ko e ngol laawol kadi yimɓe ɓen waɗti daɗndirde ngaddamaakuuji maɓɓe e finaa-tawaaji maɓɓe, seɓitoriiɗi mulugol. Jokkito »
Monthly Archives: mai 2014
GOODAL présente l’ouvrage de Hamet Amadou LY, intitulé « ƊALEE MAWƁE NDEENA »
Le groupe GOODAL en collaboration avec l’ONG USE, animés par la volonté de récompenser les bonnes actions, organise une cérémonie de présentation de l’ouvrage du journaliste Hamet Amadou LY intitulé: « ƊALEE MAWƁE NDEENA ». Cette cérémonie est prévue le samedi 07 juin 2014 au Centre Bopp de 16h à 18h.
Pinal: Yewten seeɗa fii Puuto
Aduna on e yaajude, pine ɗen e ɗuuɗude, kufune puuto ko fuuta Jaloo hertori. Hindu wi’ee puuto walla puutooru. Porto keesi nde naatunoo fuuta Jaloo, o sifino fii finaa-tawaaji fulɓe heewuɗi, kono fii puuto on; o yewtaano ko yoni molon. Ko o yonndinori ko wiide puuto ko « bonnet multicolore », e maanaa : Kufune mo kulerji ɗuuɗuɗi.
Tabalde Fuuta, lowre pulaar hesere immorde labe saare (Gine)
Banndiraaɓe tedduɓe, siɗɓe e yiɗɓe pulaar, winndooɓe jannga e pulaar, ko teddungal e mon, en dañanaama lowre (wonirde/sit) ka ɗemngal pulaar/fulfulde. Ko hittungal e mon, ko fii non gila hannde, peeral kesal suppitoto, samaa’u on fina fertoo, fuɗnaange e hirnaange, nano e ñaamo, nder e yaasi, karambi settitee, sabu ɗemngal hettitaama!
Duunde Afrik e Jaggitooɓe mun!
Banndiraaɓe tedduɓe, jaggitooɓe « colonisateur » Oropnaaɓe peccii duunde men Afirk he huuñƴere yiɗde naftoraade en, enen e ngaluuji neesu « nature » men, tawi en nganndaa en paamaani, kono hannde en nganndii en paamii kono en njeddaani, ɓayri enen nganndi no mbaɗaɗen hanki e no ngonirɗen hannde, ɓe nduttii ɓe puuntiri en jeytaare «indépendance« nde alaa jeyal, ngam ngenndi ndi ɓiɗɓe mum njanngintee ɗemngal jananal, ngal ɓe nantaa paamataa, ngal haaletaake he renndo hoɗaango maɓɓe.