text:
Muhammed wul Mowluud
Porfeseer Muhammed Wul Mawluud kanndidaa e woote gardagol leydi marse 2007, ko kam woni horeejo Dental Doole Ɓamtaare (UFP), parti ɗimmo to bannge keewal depiteeji. O jibinaa ko e hitaande 1953 to Tiisiksa, diiwaan Tagante. Omo jogii sukaaɓe tato. O jannginta ko duɗal jaaɓi haaɗtirde (Iniwersitee) Nuwaasoot.
Ko 1965 o naati jaŋde hakkundeere. Kono o riiwaa e hitaande 1972 sabu gerew. O jeyanoo gila oon sahaa ko e ardiiɓe dillere elewaaji e sanɗaaji suuɗiinde. E hitaande 1981 o winndii to Iniwersitee Ndakaaru, o heɓi, e hitaande 1985 seedantaagal biyeteengal DEA, o waɗti jannginde to Iniwersitee Nuwaasoot. E hitaande 2000 o heɓi doktoraa makko e fannu daartol to Iniwersitee Pari I Panthéon Sorbonne.
Laawol o rewi to bannge politik waawaa seerndeede e laawol luundo e nder leydi Muritani :
– Ummaade 1970 haa 1972, ko kanko ardinoo Goomu ngenndiyankeewu ngardiingu hare elewaaji jaŋde hakkundeere (CPASS). Ko o tergal Goomu politik Sayhat el Madluum (Wulaango kiiɗaaɗo) mballiftonoongu jaaynde wiyeteende kadi Sayhaat el Madluum.
– E hitaande 1971 o woni tergal ardorde suuɗiinde Dillere Demokaraasi Ngenndiyankoore (MND) wonande diiwaan Nuwaasoot, hade makko naatde, e hitaande 1972, ardorde ngenndiire dillere nde. Eɗen ciftina tan ko hare ndeen dillere addani laamu ndeen waɗde won ɗiin mbayliigaaji to bannge faggudu e politik e kitaale 1970 (juurnitagol jotondire hakkunde leydi ndi e Farayse, baɗtugol Mifermaa e njiimaandi leydi ndi … ).
– Ummaade 197- haa 1975 o ardiima luulndinooɓe pusgol MND e naattugol mum e nder PPM, hono parti Muttaar Wul Daddah laaminooɗo leydi ndi e oon sahaa. Ɗum addi ceertugol, e hitaande 1976, e wonannooɓe naatgol e PPM, anndiraaɓe « Chartiste » en. Nde wolde Saharaa ummii, o meeɗaani seerde, kanko e terɗe dillere makko, daranaade dartingol ndee wolde fenaande hakkunde ɓiɓɓe yummiraaɓe. Oon jam danyoyaa ko e hitaande 1979. Ko e hitaande 1976 Muhammed Wul Mawluud arditii mahtagol Dillere MND nde o ardii haa nde fusaa e lewru ut 1998.
– E kitaale 1980 o daraniima no feewi haɓaade miijooji peccooji (safalɓe e ɓaleeɓe fof). Omo jeyaa e fuɗɗuɓe pottitte ngam nyifde fitina hakkunde Muritani e Senegaal, tuggude 1988 haa marse 1993 (yeru : semineer Ndakaaru lewru marse 1989).
– Sabu darnde makko seedtinnde ngam haɓaade batte kewkewe 1989, laamu Muritani sukki mo diir, woppaani ha o uuji o mooloyii caggal leydi fotde duuɓi ɗiɗi. O arti ɗo ko caggal yaafuya (Amnistii) laamu, ngam tawtoreede daawal compugol demokaraasi, caggal nde Doosɗe leydi kese ngootaa e lewru Sulyee 1991.
– O arditii golle MND ngam cosgol Dental Doole Demokaraasi (UFD) kam e woote gardagol leydi 1992. Caggal nde luural joli e nder UFD (1997-1998), MND felliti fusde njuɓɓudi mum cuuɗiindi, wonti UFD (b), yuɓɓini batu mum mooɓondiral kenyoraangu, toɗɗii mo yo o won hooreejo parti o. E hitaande 1998, UFD (b) wonti UFP (Dental Doole Ɓamtaare). Nii woni UFP ummini politik mum kaaldigal, ɗaɓɓiri ɗum denndaangal pelle politik luulndo salinoongo oon politik. Ɗum addani laamu Wul Taaya jaɓde naatnude won ɗiin mbayliigaaji e nder doosɗe woote (code electoral); kadi, e hitaande 2001, laamu ngu etii yuɓɓinde woote laaɓtuɗe : ko ndeen luulndo ngo ganyii meeriiji e depiteeji.
– Muhammed Wul Mawluud fof e jokkude noddude laamu ngu e kaaldigal, meeɗaani seerde e daranaade hujjaaji luulndo ngo e suurtude e nyiŋde bonanndeeji e tiiɗ-koyaagu laamu ngu, haa arti noon e dummbugol hoohooɓe politik. Tuggude 1992 haa jooni o meeɗaani jaɓde wonde kandidaa, sibu o woppanta ko yahdiiɓe politik walla ndeen kanndidaa bajjo wonande luulndo ngoo fof.
Muhammed wul Mawluud jeyaa ko e sosɓe Goomu Ndaraniingu Kisal e Deeƴre e nder Afrik hirnaange (Club de veille pour la Paix en Afrique de l’Ouest).


c: text/html

text:
Hol ko saabii mo, hol ko o firti e hol ko o waawi jibinde ?
Ko ina ɓura jooni lewbi ɗiɗi UFD/EN woni ko kiris mawɗo sabu goomu Ahmed Daddah fellitde naatnude e parti he 37 naseriste yaltunooɓe PRDS. Oo woni kiris ɓurɗo bonde janɗo e parti he gila sosaa e hitaande 1991. Hannde, luural jowitiingal e naatgol naseriste en diwtii juɓɓule gardiiɗe parti o. Ngal yettiima parti o no diidorinoo, gila e federaasiyorjaaji, cate, peŋɗe haa e terde, pecciiɗe hakkunde wonanɓe e ɓe ngonanaani naatgol naseriste en.
Gooto fof, sikke alaa, ina jogii heen dalillaaji mum tiiɗɗi ɗi niydaa e ɗi heddiiɓe ɓe: wonande won heen, ko dalillaaji polilik; won heen mbiyi hakille waawaa jaɓde ko waɗi ko ; wonande woɗɓe kadi ko sabu dalillaaji koye mum en tan. Ina gasa -tee ina sikkaa – heewɓbe keɓbaani heen kabaruuji laaɓtudi haa mbaawa nyaawande koye mum en.
Ko ɗum addani min sikkude ina moƴƴi, tee ina moti, min ndokka denndaangal terɗe UFD/EN e kala woyaaɓe nguurndam parti o e battane mum, kabaruuji e miijooji baawɗi faamninde ɗum en tigi tigi ngonka ka, kam e fayndaare moni kala. Min mbaɗiraani ɗum tan yiɗde feenyninde goonga, kono kadi ko sabu ina waɗɗii kala ardorde politik habrude terɗe mum, mbele gooto fof ina waawa, e fawaade e ɗuum, nyaawande hoyre mum.
Jubbannde e daartol
E darorɗe 1991, kabaruuji gadani jowitiiɗi e jabbugol hakkeeji aadee ɓurtungol (bone baɗaade e ut 1990 e saawiyee 1991: dummbugol e fenaande e piyle e warngo ko ina bura 500 soldaat ɓaleejo) njibini mettere mawnde no feewi.
E nder balɗe daɓɓe, dillere mawnde demokaraasi ummii e nder ɓesngu hee kala, huunde nde hay gooto miijotonooka e nder jonte gadiiɗe ɗum ɗe. Eɗen mbaawi limtude e ndeen dillere : seppooji maantindi rewɓe mbaɗnoo, darnde laaɓtunde UTM e oon sahaa (haala Mohammed Mahmuud wul Raadi gardiiɗo UTM e RFI) kam e ɓatakeeji e binndaaɗe cuurtooje jaɓɓugol jojjande aadee, miijooji golle luulndiiɗe ngootaagu ngenndi ndi, tawi kadi ina daɓɓa cosgol goomu wiɓto jaambureewu e compugol demokaraasi. Jeddi ngulaa ko ndeeɗoo ummannde fuɗɗi demokaraasi e nder leydi ndi.
Kono ɗoon e ɗoon doole duttinooje caggal ndarii ngam falaade ndee dillere; haa arti noon e naseriste en, haɓɓondirnooɓe e laamu tigi -ɓe nganndu-ɗaa kadi ardinoo ɗum en ko wiyeteeɓe hannde goomu jagge jaltuɗe PRDS- Ɓe njaltini e oon sahaa ɓataake ganndiraado « ɓataake mo 2000 neɗɗo » a ɓe kollita heen wonde e ɓe ngondi e laamu ngu e golle bonɗe wadata ɗe, kam e luulndagol maɓɓe teertingol kala yiɗde etaade waɗɗe wiɗto yowitiingo e kewkewe kitaale 1989-1990.
Poolguuji dillere nde e jaawgol mum huuɓtodinde udditi dame politik kese. Ardiiɓe dillere nde (pelle politik e jagge) cosi maalde ngootaagu demokaraasi (FDUC), fedde politik arwannde nde suuɗaaki e njiimaandi laamu militeer en.
Nde tawnoo jikku ko buulol, laamu ngu alaa ko jaabtorii hujjaaji ndee dillere demokaraasi waggere so wonaa piggal. Waktuuji seeɗa caggal jibinegol FDUC, hoohooɓe mum njaggaa, ndummbaa. Gollotooɓe kulɓinaa, ngijaa, mbele ina kula nootaade noddaango geroo balɗe ɗiɗi UTM noddunoo nyalnde 19 suwee 1991. Won ɓeen ardiiɓe senndikaa janfankooɓe, faasiqeeɓe -ina jeyaa e ɓeen terɗe jiytiniiɗe jeyaaɗe e jagge jaltuɗe PRDS (haa arti noon e Muhammed Lamin wul Naati) ngunndii, njamfii ardorde UTM laawɗunde nde.
Ndee dillere demokaraasi woodii ko jibini. Ko kayre e mbaawnoraaji leyɗe hirnaange mbaawni laamu ngu yahrude caggal. Nii woni wul Taaya noosi wellitaare politik, fewji kam gooto doosɗe leydi gaddanooje ɗum kam tan naftoraade demokaraasi o.
Jibinegol UFD/EN
Ko e nder kaa ngonka kuftodinka UFD/EN jibinaa nyalnde 2 oktoobar 1991. Fayndaare UFD/EN e fayndaare FDUC ko wootere; so hisnude ngootaagu ngenndi ndi, yaajnude e tiiɗtinde demokaraasi o e ɗooftaade wellitaare e hakkeeji aadee e tabitinde dawrugol faggudu tuugingol e wellitaare to bannge golle kam e daranaade moƴƴinde nguurndam ɓurɓe waasde.
Sabu lajal woote nyoosaade no feewi addani UFD/EN ummanaade tawtoreede woote ɗe heblanaaki hay dara. Parti o felliti wallitde Ahmed wul Daddah birgunooɗo wonde mawɗo leydi, sabu mum jaɓde yahdinde tuugnorgal mum woote e piɓle e payndaale UFD/EN. Jaraani boom ko eɗen njuutnoo ndeysaan e ɗii sahaaji ɗi hay gooto yejjitaani : softeende mawnde, pellital ɓesngu ngu e yiiloo-banngooji, e nguyka ɓurtuka e piggal laamu ngu. So tawii e Nuwaasoot laamu ngu holli ko ndoolndoolaagu e muukaare, to Nuwaadibu ngu rufi ko ƴiiƴam : larme maggu yani e jooɗorde UFD/EN, aaynii kure hakkunde terɗe nootinooɗe batu: Usmaan Taraore, Abdullaay Mberi Saar e Sammba Jallo ɗoon mbaraa e darnde; lewbi seeɗa pawii heen Ibraahiima Njaay ganyinooɗo nyalnde heen abbii ɓe: « Demokaasi » Taaya fuɗɗoriima ndufu yiiyam.
Alaa ko bonnata ciftinen darnde naseriste en heddinooɓe e nder laamu ndarii e nder kampaany woote o : softeende maɓɓe ɓurtunde ngam yiɗde wallude Wul Taaya e jeyeede ɓe e fuɗɗunooɓe nguyka ka alaa haddu. E hitaande 1994 kadi ɓe ceedtinirii waawde ɓe jumde e leeptude e hiiɗde nde be mbaɗata haa islaamiste en e baasiste en nanngaa, leeptaa; be njuɓɓini kadi kiiɗgol jaaynde jaambureere; ɗum fof noon e ballal « ɓiy baaba maɓɓe » hono Muhammed Lemin Saalem wul Daah, gonnooɗo ministeer interiyeer.
Cosgol UFD/EN e Puɗɗagol caɗeele
Nde woote ɓennunoo, UFD/EN yeewtidii ko juuti e Ahmed wul Daddah e sehilaaɓe mum. Jeewte joofirɗe naatgol Ahmed (jaambureeɓe) e nder parti he. Nii woni UFD wonti UFD/EN, Ahmed wul Daddah ardinaa.
Ko ɗum addi kiris gadano e nder UFD/EN; Hamdi wul Muknaas e Mohameden wul Babbah e hoohooɓe woɗɓe njalti cosoyi parti mum en, hono UDP.
Ɓuri saabaade ooɗoo kiris gadano, ko luure hakkunde terde keeriiɗe. Ko e kiris goɗɗo dewɗo heen o goomu El hor e komitee kiris njalti parti o; saabii mo ko luural jowitiingal e peccitagol poostooji e nder juɓɓule gardorɗe UFD/EN. Miijooji ɗiɗi luurondirnoo ɗo : miijo El Hor e komitee kiris wiyngo peccitagol ngol foti tuugaade ko e lenyol (miijo ƴele) ; e miijo wonanngo juɓɓitingol parti o, ardinngo cuɓagol tuugingol e kattanɗe e pellital, sibu faamde ko tabitingol nehdi parti o tan waawi gaddaade coftal UFD/EN.
Mbele parti o foti wonde ko dental pellon pellon, gootel fof ina fooɗira bannge mum, walla o foti wonde ko njuɓɓudi ngootiɗndi, ngollortoondi doosɗe demokarasi? Ko ɗum wonnoo miijooji ɗiɗi luurdunoodi ɗi. Terɗe gonanɗe juɓɓitingol ɗe ina nganndunoo alaa ko waawaa e ceertugol miijooji e nder UFD/EN, sabu parti o renndinde yimɓe heewɓe ɓe njiydaa iwdi renndo, ɓe njidaa miijo, ɓe njiidaa politik. Kono noon, e miijo maɓɓe, ɗum fotaano haɗde parti o golloraade demokaraasi, waasa teskaade kinɗe, tuugoo e goonga. Ko sabu nanondiral ronkude danyeede addani El Hor e komitee kiris yaltude parti o.
Kiris jooni o
Feere Ahmed wul Dadda naatnude 37 naseriste innitortooɓe « Gommu jagge jaltuɗe PRDS » e nder parti he, ko kam woni sabaabu kiris hannde o.
Holi ɓee 37 naseriste gedduɗe PRDS ?
Na himmi, hade men jaabaade ngalɗoo naamnal, laaɓtitinen won ɗeen geɗe. Alaa fof nganygu keeriingu ngu UFD/EN joganii naseriste en walla lenyameebe safalɓe e ko huptodini. E min kormii dille lenyameeje, hay so tawii noon luure mawɗe ina hakkunde amen. Kono amin luulndii kala lenyamaagu ɓurtungu, ngu jaɓataa gondigal e munyondiral hakkunde leƴƴi e pine, yo won e Muritani walla bannge goɗɗo, tee ma min kaɓo ɗum no doole amen potnoo. Amin njiɗi noon seerndude hakkunde naseriste en ɓe moddaani e laamu ngu e golle mum e naseriste en wonnooɓe cibooji maggu coftuɗi. So min mbiyii « naseriste » tan, ko wattindiiɓe ɓe, waɗnooɓe bone ɓe, min toddii.
Naseriste en innitortooɓe « Gommu jagge jaltude PRDS » kam e naseriste en heddiiɓe e laamu ngu, njeyaa, sikke alaa, ko e ɓurɓe seɓɓitaade e wonde anyamngureeɓe. E fawaade e ko ɓe kaali e nder jaayɗe nokku o, ko ɓe fiɓondirnooɓe e laamu ngu gila 1986 tee eɓe njoginoo e maggu tiiɗndi no feewi, tee ko « to ɓuri toowde » (haala Mohammed mahmuud wul sheex, kaaloowo e innde maɓɓe e nder jaaynde Calame tŋ 200 nyalnde 20 oktoobar 1997; haala Mohammed mahmuud wul sheex e Je wul sidaati e nder Tribune tŋ 70-71-72, oktoobar 1997).
Be njeyaa ko e fewjatnooɓe e tabitintunooɓe politik laamu ngu ummaade 1986 haa 1992. Ko kamɓe ndokki politik laamu ngu ngooroondi e dalillaaji to bannge miijanteendi haa danyi ƴiyal lenyamaagu mahiingu. Huunde e sehilaaɓe maɓɓe -ardiiɓe diiwanuuji walla wonɓe e nder konu- njeyaa ko e cibooji ɓurɗi softude tabitinnooɗi oo politik bonɗo mo laamu ngu rewnoo e nder ɗiiɗoo duuɓi ɓurɗi niɓɓiɗde e daartol leydi ndi (1989-1990). Ko e oo dumunna ɓe mbaɗti lenyamaagu arab anyamnguraagu, ɓe tilfi ngootaagu ngenndi ndi, ɓe taƴi enɗam, be mbonni koɗdigal jamyamal hakkunde leƴƴi ɗi.
Mohammed Lemine Salem wul Dah (keddiiɗo PRDS), gonnooɗo ministeer geɗe nderndere leydi ndi, o jippinaa ko nde ɓe ngeddi PRDS nde. E hitaande 1989, kanko wonnoo guwerneer Tararsa, o tabitini ɗoon, e wondude e pellital timmungal politik goomu makko. Ko kanko fuɗɗi, yuɓɓini taccingol fulɓe e gure jolfuɓe keewɗe. Omo jeyaa e fuɗɗuɓe politik loppitgol leyɗe ndema, politik tuugiiɗo e anyamnguraagu.
Ko addani ɓe tigi-rigi geddude PRDS (darorɗe settammbar 1997) anndaaka tawo. Kono tan won ɗeen maale ina ngaddana en miijaade wonde, ummaade 1992, qiima maɓɓe ustiimma, sabu maɓɓe nattude heɗaneede no feewi to ardorde laamu to. Jonte seeɗa ko adii geddugol maɓɓe PRDS, Mohammed Mahmuud wul Sheex, mo nganndu-ɗaa kam woni hunuko maɓɓe hannde, hollitii, e nder jaaynde Al Mowqif, luure tati ɓurɗe teeŋtude gonnooɗe hakkunde maɓɓe e laamu ngu :
– goppugol laamu ngu nanondiral maɓɓe 1986 (politik anyamnguraagu kiisɗo, mo aldaa e maslahaa)
– baylagol jotondire Muritani
– gartugol e nder leydi he won ɓeen wiyeteeɓe taccinanooɓe.
Ko ɓeeɗoo naseriste en goomu Ahmed wul Daddaa felliti naatnude UFD/EN, weli metti heddiiɓe fof. Ko fotde men miijaade wonde ndeeɗdoo feere idii geddugol maɓɓe PRDS, ko huunde nanondiraande ko ɓooyi. Won e ɓalliiɓe Ahmed ina paayaa -eɗen njaakorii ɓe mbaynaaki mo- jeyeede e fewjuɓe, e nder sirlu, ndee moojeere.
Naatgol naseriste en
Naatgol Gommu jagge jaltude PRDS e nder UFD/EN rewi ko e daawe ɗiɗi ɓurɗe maantinde:
– daawal gadanal -cuuɗingal- ko ummaade maayirɗe settammbar 1997 (walla ko adii) haa saawiyee 98. Ɓe njokkondiri e UFD/EN e peenycu ko e maayirɗe settammbar. Ahmed adii wagginde ɓe, e jokkondiral maɓɓe gadanal, ko yo ɓe naat APP (senngo naseriste en luulndiiɓe ko adii woote gardagol leydi) walla ɓe cosa parti maɓɓe. Dumunna seeɗa caggal ɗum, o wayli miijo tawi hay gooto anndaa ko sabii ɗum, o haɓanii naatgol maɓɓe UFD/EN e wondude e caasal mawngal. Ko ɓuri maantinde e ngalɗoo daawal ko calagol loppet goomu Ahmed kala haala paytuka e ndee toɓɓere e nder Goomu Nduumiingu (Comité Permanent) UFD/EN.
-daawal ɗiɗmal -peenyngal, maantinirngal kenye ɓurtuɗe- fuɗɗii ko e saawiyee, joofi ko e batu Yiilirde siynoore nyalnde 4 mars 1998 (potnoongu jooɗaade 28 feebariyee). Ndeen goomu Ahmed habri heddiiɓe ɓe wonde naseriste ina njiɗi naatde parti o, tee « alaa ko heddii so wonaa jaɓde naatgol maɓɓe e ƴeewde no bayyiniraa, sibu, doosɗe parti o ina laaɓti ko fayti e ɗuum ». Luulndiiɓe naatgol maɓɓe, kolliti mettere mum en e ndeeɗoo feere e ooɗoo faamamuya doosɗe parti o. Kono goomu Ahmed salii haa yoori kala maslahaa. Woodi ɗaɓɓube yo batu ngu dirtine mbele yimɓe ina njeewta e toɓɓere he haa nanondira; kono ɓe calii. E ko feenyi, ko ɓe fellitnooɓe ɓenninde feere maɓɓe, ko yiɗi fof noon yo won.
Batu YS uddit tan Ahmed habri naatgol naseriste en e parti he. Caggal nde cukko kuuɓal ɗiɗmo, hono Muhammed Mustafa wul bederdine, ƴetti konngol holliti heen miijo mum, jeertini ɓe, terɗe 12 yiilirde nde, njalti saal o ngam hollitde mettere mum en e ndee feere; sibu, e miijo maɓɓe, hakkille waawaa jaɓde ɗum, ngati ko janfaade miijooji e payndaale parti o. Caggal maɓɓe, goomu Ahmed ɓennini hawraande hollitoore weltaare maɓɓe e gargol naseriste en.
Nyalnde 7 mars, balɗe ɗiɗi caggal batu YS, goomu Ahmed yuɓɓini pottital e jaaynde, belaa mawɗo ɗo naseriste piilaa.
Yontere fawtii heen, terde 12 luulndiiɗe naatgol naseriste en ɗe njuɓɓini yeewtere jaaynde, tawi terɗe tati goɗɗe tawtii ɗe. Ɓe paamnini yimɓe ɓe darnde maɓɓe, ɓe kolliti ko kamɓe tan hankadi daganii haalde e innde parti o, ɓe mberlii noddaango feewde e denndaangal juɓɓule e terɗe parti o nde ndiiwtata, caloo naatgol naseriste en e parti he, njedditoo gardagol Ahmed e goomu mum.
E sahaa mo kaalaten o, e nder federaasiyorjaaji 13 parti o, heen 8 (Asaaba, Orop, Gorgol, Gidimakha, Hod El Garbi, Nuwaadibu, Senegaal, Tiris Semmuur) yantude e cate keewɗe mbinndii, nootiima e ngoon noddaango. Ko ɗum tagi, nyalawma kala garɗo, jooɗorde Ahmed Daddaa en ina ɓeydoo olde e yoomde, tawi noon senngo daraniiɓe kisal UFD/EN, daraniiɓe rewnude parti o e laawol e payndaale sosiranoo ɗe, ina ɓeydoo doolnude.
Ko sabu maɓɓe hulde ndeeɗoo wempeƴere addani ɓe ƴettude « kuuge » ɗe hay gooto anndaa ko pirti :
-diiwgol terɗe 15 luulndiiɗe naatgol naseriste en ɗe
-diiwgol kala tergal gondungal e maɓɓe
-jowgol golle terɗe njuɓɓudi ɗe dumunna mum en joofi
(e ko tabiti, yowatee tan ko terɗe njuɓɓudi ɗe ngondaani e naatgol naseriste en walla cikkaaɗe ɗuum, dumunna mum joofde walla waasde joofde)
-mbaawka ɓurtuka ka GND rokkaa, tawi alaa fof no YS walla DNG mbaawi horirde golle mum.
Ɗeeɗoo kuuge ko janfa wonande parti o. Ɗe kollitii haa laaɓti wonde goomu Ahmed ko ko weftilaa, ɗe kollitii kadi ceddaagu ngu kaɓɓondiral maɓɓe e naseriste jogori ɓeydude.
Geɗe laaɓtitinooje
Naatgol naseriste en alaa ko jogori so wonaa ɓeydude e suurtude luure lugge goodnooɗe e nder parti he. Ɗeen luure njowitinoo ko e geɗe dowrowe joopiiɗe silo ngonka leydi ndi kam e mbayliigaaji baawɗi joloyde e laabi potɗi lelneede ngam yaltinde leydi ndi e caɗeele wondi to bannge politik e faggudu e renndo.
Jerondiral doole e laabi mbayliigu
E fawaade e ngonka leydi ndi, ecfen njenanaa hay sinno ko gedel gootel : booynagol ngalu leydi ndi caabingol beydagol caɗeele ɓesngu men, silsil demokaraasi cugguɗo, kaytuɗo sabu ŋatgol laamu ngu e salaare mum kala kaaldigal; calagol kadi laamu ngu -e baasgol mum hattande- umminde pewje baawɗe nawrude demokaraasi o yeeso. Ɗee geɗe fof ina njeyaa e ko farlinta mbayliigu.
Kono mbele yimɓe ina keblanii ɗum ? mbele laamu ina weeɓi heɓde hannde ? mbele eɗen mbaawi wiyde wonde hannde so laamu ngu dimmbinaama tan yanat ? Yimɗe ina luurdi no feewi e jaabawuuli ɗeeɗoo naamne: luure jowitiiɗe e pewje mbayliigu, ɗe ngandu-ɗaa kaadtinaa tan tawo ko e juɓɓule gardiiɗe parti o.
Wootere e kawraaɗe yettaaɗe e batu YS ut 1997 ko nii tonngirnoo estaraastesi men : « laawol UFD/EN e nder ooɗoo mudda ko paggagol doole mbele eɗen mbaawna ganyo dowrowo o, hono laamu ngu, jaɓde feere nanondiraande ngam yaltinde leydi ndi e kiris politik mo woni o, haɗa ɗum fusde, tiiɗtina demokaraasi o ».
Goomu Ahmed wul Daddaa fof e jaɓkinaade politik parti o, jogitii ko « jemma belaa » nattii woɗɗude. Ko ɗum tagi ɓe ngongɗinaani mo (politik parti o). E miijo maɓɓe, ɗeeɗoo geɗe, hono: « geddugol wooteeji, gardagol leydi nootangol », « jaɓɓugol wellitaare teelɗuɓe e wellitaare renndo », « ngonka faggudu e renndo mbonka », « teelɗinegol laamu e nder Aduna he »… kam e « doostagol PRDS (goomu naseriste en e hilifaaɓe fuɗnaange leydi ndi) », ko ɗeeɗoo geɗe ngoni maale laaɓtuɗe tilfagol laamu ngu ko leelaani.
Kono miijo maɓɓe ina jaddiɗi sabu mum waasde hiisaade ɓesngu ngu, e kareeli mum, e tolno heblo mum yantude kadi e kattanɗe partiiji luulndo ngo njogii to bannge waawde eɓɓude pewje ɗe ɓesngu ngu waawi jaɓde, to bannge kadi waawde yuɓɓinde pelɓondire payɗe arde. Yeruuji ina keewi e aduna he kollitooji ɗo ardiiɓe henyiiɓe no feewi, ɓe yiɗde laamu wumni, ndonki ɓetde haa njahda e kattanɗe ɓesngu mum en; ɗum addanta ɗum en rokkude partiiji mum en e ɓesnguuji mum en jamirooje kalkooje ɗum en. Ɗum fof noon sabu ndeereeru maɓɓe. E nder UFD/EN hannde, ina wayi no ko ɗam ngumndam e ndee « hooɗeende laamu ɓurtunde » addani huunde e ardiiɓe parti o wiyde ina yiilyiilta piɓle e payndaale parti o ngam dallinde ko dallintaako. Nii woni ɓe naatni parti o e luulndo ngo e laawol boomaare.
Paggagol doole
Won e maɓɓe, ƴoƴokeeɓe, miijo mum en ko « ɗo toɓo iwri fof yo yuus tan »; so a jaabiima ɓe wonde naseriste en ko toɓo ndiyam kaaɗɗam njugginoojam ngesa keewnooba yaakaare, ɓe peɓɓa, ɓe puttina gite no ɓoccitiiɓe e ndiwoowa nii. E goonga, miijo maɓɓe tigi-rigi ko naatgol naseriste en geddube PRDS tabinii politik paggagol doole. Ɗumɗoo, maa wonii ko humambinnaagu to bannge politik, maa wonii ko ŋakkeende nuundal.
Politik paggagol doole mo juɓɓule gardiiɗe parti o lelnunoo o, tuugii ko e ɗiiɗoo calɗi tati mawɗi garooji :
– hisnude e tiiɗtinde kattanɗe parti o ;
– tiiɗtinde kattanɗe maalde luulndo ngo e fawaade e piɓle mum e payndaale mum haa teeŋti noon e kisnugol ngootaagu ngenndi ndi.
– ƴellitde pewje baawɗe hirjinde ɓesngu ngu, yuɓɓinde kareeli politik e renndo e yeeso ngootaagu, yamiraango, yamyamo.
Jaggirde naatgol naseriste en e parti he no paggagol doole nii, so wonaano ko huunde bonnde to bannge politik, heewnde tanaa to bannge njuuɓɓudi, ina jalnii.
Ñalnde kala jagge luulndo ina tawtoya laamu, gooto fof noon e hujja mum. Noon ne kadi, won ummotooɓe laamu naata luundo. Kono eɗen poti jeertaade no moƴƴi, mbaawen seerndude geɗe ɗe no moƴƴi : So PRDS faynoriima mbalit UFD/EN, ɗum haawnaaki, ko noon foti wonde. Kono UFD/EN vvuurde e kedde PRDS ñolɗe haa ñolkitii, ɗum ko wartaare tee ko ŋakkeende kellifuya.
Paggagol doole wonaa tan yah-ngartaa hakkunde UFD/EN e PRDS, gooto fof ina faynoroo kedde oya; paggagol doole fotaani kadi faaydeede e eggooru-hoɗooru politik ndu yoga e jagge e hilifaaɓe muritaninaaɓe mbaawaa seerde.
Moƴƴitinde ngonka UFD/EN, tiiɗtinde njuɓɓudi mum e darnde mum, waɗde feere mbele yimɓe heewɓe nangtiiɓe tawo e parti he, ina heɓta yaakaare mum en e makko, heɓtude ujunnaaje tergal ɗe mbaas-ɗen e nder ɗiiɗoo duuɓi jeeɗiɗi leefre; lelnude laabi e pewje baawɗe addande parti o yimɓe heewɓe; tiiɗtinde ngooroondi men kam e luulndo ngo; umminde golle to bannge politik e renndo tuugiiɗe e « ngootaagu, dagiiɗe, jamyame », tawa kadi ina reenoo kala ko « yahdaani e kattanɗe ɓesngu »; ko denndaangal ɗeeɗoo geɗe ngoni, e miijo amen, ngooroondi kala politik paggagol doole. Ko ɗum woni pewje njuɓɓudi e politik baawɗe « waawnude laamu ngu jaɓde feere haaldaande ngam yaltinde leydi ndi kiris mo woni o, haɗa ndi fusde, demokaraasi tabita e mayri ».
Oo estaraatesi firtaani jebbilaade, firtaani yahrude caggal. O firti ko golloraade kellifuya, ko haɓeede tawa ina wondi e ɓesngu, o firti ko waawde, e sahaa kala, yerondirde doole, haa annda ko aamnotoo e ko aamnotaako, tawa kadi ina jogii payndaale laaɓtuɗe : – maslahaa hakkunde denndaangal gollidiiɓe to bannge politik, hono luulndo ngo e laamu ngu ngam surde leydi men e firtaare e jiiɓru ndu hay gooto waawaa ɓetde batte mum; – tabitingol mbayliigaaji udditooji laawol feewde e demokaraasi tigi-rigi.
Oo faamamuya ina woɗɗondiri no feewi e hiisaaji yimɓe ɓe ngalaa gacce, ɓe ngoƴaaka ngootaagu parti o, ɓe alaa ko ndewi so wonaa yiɗde mum en ɓurtunde. Ɓeen haaytinooɓe haa cay, tawi noon ina mbiya ngoni ko e yaawnude, mbayliigaaji jojjanɗi goodal leydi men. Heɓaare ɓurtunde e heppere heɓde laamu hokkataa laamu. E nder politik, kala heñaare ɓurtunde heewi ko bonnande joomum en, heewi ko addande joom mum woppude yahdiiɓe mum ɓooyɓe, hoolniiɓe e haɓɓondirde e yimɓe ɓe jiydaa laawol; heewi ko addande joom mum yedditaade piɓle mum, jamfoo. Neɗɗo ina waawi etaade hujjikinaade huunde kala, walla wiya ina suuɗira anniya mum haala mbelka, kono ɗum fof alaa ko nafata : wonaa welde ɗemngal, wonaa baatooje.
Addani goomu Ahmed juumde, ko waasde ɗum faamde ko seerndi « paggagol doole » e « jaajtingol parti ». Ina gasa tawa ɓe paamaani wonde ko « paggagol doole » naamnii to bannge njuɓɓubi ko, « jaajtingol parti » naamnaaki ko foti noon. Yeru garoowo o, mo ittu-ɗen e humpito parti o, maa ɓeydan en faamamuya.
E lewru feebariyee-marse 1992, sehilaaɓe Ahmed njiɗi huutoraade dillere nde kandidatiir Ahmed ummini nde, ummanii sosde parti keso.
Wonande huunde e jagge e hoohoobe UFD ɗumɗoon moƴƴaani e luulndo fuɗɗotoongo; ko ɗum addani ɓe daraade no doole maɓɓe potirnoo, mbele ɓeen ina naata parti o, njaajtina ɗum, mbaasa sosde parti goɗɗo, sibu ɗum sarat doole tan. Caggal ɗum kadi ɓe kaɓaa haa Ahmed ardinaa parti o.
Ngolɗoon jaajtingol -wonaa paggagol doole- ina jojjunoo e oon sahaa. Ngol saabiima jaltugol -ngol yiɗanooka- huunde e terɗe parti o jiytiniiɗe, kono ko dañaa ko, so ƴeewdaama e ko waasaa ko, ɗum bonaani to bannge politik.
Ngonka hannde ka ina luurondiri e ngonka ka cifi-ɗen ka.
Hiisa miijiyankooɓe Ahmed wul Daddaa mbaɗi ɗo o ko ñawɗo, kaawniiɗo : 37 naseriste ina mbaawi lomtaade ujunnaaje ujunnaaje tergal ɗe gandu-ɗaa njaltat parti o sibu mbiyata ko o tunwinaama. Ooɗoo hiisa ina harmi, tee njaru makko to bannge politik ina boni, hakkille waawaa mo jaɓde.
Jaabtagol huunde e hujjaaji goomu Ahmed wul Daddaa
Wonaani fayndaare amen jaabtaade dalillaaji goomu Ahmed ɗïi fof e nder yiɗde mum laɓɓinde ɓeeɗoo naseriste en yaltuɓe PRDS. Hujjaaji keewɗi peeñɗi e kaayit mo ɓe njaltini ñalnde 30 marse o, njaraani jaabeede. Min teeŋtinta ko dalillaaji, walla penaale walla takke ɓurtuɗe.
Hade ɗum, amin kaawaa huunde : Dalillaaji ɗi ɓe kujjinirtoo ɗi e yeruuji ɗi ɓe ndokkata ɗi piyndiraani hay dara.
Yeru : ɓe mbiyi wonde ina jeyaa e ko addani ɓe jaɓde naseriste en sibu ɓe naatiri ko gooto fof e jubbol mum. Kono e ko tabiti wonaa goonga : hol ko yuɓɓinani naatirɓe gooto fof bannge mum « jeewte peeñɓe e cuuɗiiɗe » yeewtere jaaynde, hol ko fiyani ɗum en buubaaji. hol ko yaltinani ɓeen hawraande? Naatirɓe gooto fof bannge mum, hol ko mbaɗata wakiilu?
Gede ɗiɗi ina mbaawi faamninde en oo muumaa : maa wonii UFD/EN ina wondi e caɗeele mawɗe haa ko ina sokli jaaynude naatgol neɗɗo kala e nder parti he, maa walla 37 naseriste en arɓe ɓe ina njogii yimɓe heewɓe to PRDS e nder njuɓɓudi laamu, ɓe ngandu-ɗaa ko parɓe naatde UFD/EN. so ina woodi so woodaani, goomu Ahmed kam sikkitaaki ɗum sahaa gooto.
So goonga riiwtude haala maɓɓe ka ina metti, sibu alaa ɗo ka darii. ina saɗti ma a taw, kono ina aamnoo:
1°) -Be mbiyi « ko kuulal 6 dotti naatgol e parti… gooto kala ina jogii wellitaare e ndimaagu naatde, haala alaa heen. Parti o foti tan ko teskaade ɗum.
wiyde ko kuulal « dotti » naatgol e parti, ɗum ko hujja mo alaa ko firti. Parti politik wonaa kolob ngamri, UFD/EN ne kadi wonaa fedde sippiro, ɗo ngandu-ɗaa so a jaɓii kuule mum tan a wonii tergal.
Parti politik ko dental yimɓe jiiduɓe faarooji e piɓle, nannduɓe no njiyrata aduna, ɓe yiɗde siynude won oon sifaa politik e renndo renndini. Ko ɗum tagi adotoo ƴeeweede e kala jiɗɗo naatde parti ko fiɓnde mum politik kam e paarnorɗi mum, wonaa kuule ñaawooje naatgol.
So tawiino naatgol e parti ko huunde « wellitaande, fawiinde tan e yiɗde joom mum, haala alaa heen » ndeen, kuulal 6 alaa ko firtatnoo. Denndaangal kuule e doosɗe UFD/EN ina mbaawi ndeen waɗteede kuulal gootal waɗta wiyeede tan « kala kullel -aadee walla baawngel wonde kala- ko tergal UFD/EN ».
2°) Hol dallillaaji gaddanɗi min wiyde naseriste en geddube PRDS ɓe ina njeyaa e waɗɓe bonanndeeji e kitaale 1989-1990 ?
Daliilu amen ɓurɗo teeŋtude tuugii ko e haala maɓɓe nder jaaynde : hono kaɓɓondiral maɓɓe e laamu ngu gila 1986, e darnde maɓɓe maantinnde e dottugol politik laamu ngu haa 1992. E cili keewɗi, ardiiɓe maɓɓe ɓurɓe maantinde ngoongɗinii -tee ina paarnoroo ɗum- ko humpaano won ɓeen, ko heewɓe kadi cikkunoo. Tee, so wonaa taw min njuum, alaa porsuɗo ɓe, alaa leptuɗo ɓe walla fuunti ɓe ha be kaalti ɗum.
Min ngalaa, tawo kay, seedeeji gaddanooji min nawde ɓe ñaawoore. Hay so min njogino ɗum ne, alaa ko nafata sibu sariya yaafuya warhoyre (loi d’amnistie) yaafii ma ɓe. Kono hay sariya gooto waawaa yejjitinde min ɗum. Alaa fof boto-boto politik waawi laɓɓinde naseriste en waɗta ɗum kaŋŋe, alaa fof hujja waawi laɓɓinde ɓe to bannge politik, walla deeƴnude ɓerɗe maɓɓe : ooɗoo hujja gooto ina yona luulndaade naatgol maɓɓe e UFD/EN, sibu ngool luulndagol ko jokkude hare luulndiinde añamnguraagu e kala yiɗde feccude ngenndi ndi. So naatgol e parti he ina sunnee, ko ooɗoo hujja fof ɓuri teeŋtude.
Jagge goomu Ahmed ina ndaɓɓiɗi miijo. Ko haɗnoo ɓe, caggal woote gardagol leydi 1992, renndude parti e islaamiste en e leñameeɓe arab ko, ko hono ɗum woni ko addani terɗe parti o, luttuɓe goongɗinde payndaale mum salaade wondude e naseriste en- gedduɓe PRDS e nder parti gooto. Yanti heen kadi, ɓeeɗoo ko waɗnooɓe bone 1989-1990.
3°) A ɓe mbiya kadi « ko laamu nguu tan saabii ko waɗnoo ko »
Ɗum ko goonga laaɓtuɗo so tawii kay en nanondirii e firo konngi « ko laamu tan » e « saabii ko waɗnoo ko ».
Laamu, hay so ko diktatiir ɓurɗo seddude, waawaa wonde neɗɗo gooto tan e jubbol mum e konu mum. Laamu, no waawi siforaade fof, seerataa e waylaade sabu luure nderndere, sabu mbaawnoraaji boowal, sabu kadi baylagol payndaale e politikaaji.
E nder kitaale 80, kaɓɓondire keewɗe, deggondirɗe, mbaɗdaama e goomu ofiseeji, pirtaama kadi e fawaade e geɗe keewɗe : nafooje faggudu, miijooji, pewje tirbiiji, mbaawnoraaji diiwaaniyankooji walla adunankooji ekn… Nde laamu ngu naatani leñamaagu e kitaale 86, ko ɓuri heewde e pelle leñameeje safalɓe mballitii ngu. Pelle naseriste en -geddube PRDS ina heen- ina njeyaa-e ɓurnooɓe ballaade laamu, ina eɓɓa, ina ciyna politik leñamaagu. E oon sahaa, ɗii goomuuji mbaawii sorde e njuɓɓudi laamu kam e njuɓɓudi haaltooɓe, nii woni ɓe mbaawi yiilyiiltude ngu.
Wiyde « ko laamu tan » ko yiɗde suuɗde darnde naseriste en ɓe nganndu-ɗaa, ko kam en tunngatnoo bone ina tabitina ɗum, tawi kadi aɓe paarnorii ɗum. Ko noon ne kadi, so wiyaama « saabiiɓe kewkewe », joopaa ɗo ko « darnde naseriste en ndarinoo e kewkewe 90-91 ». To bannge sariya ɗumɗoon joopii ko fewjunooɓe e yamirnooɓe e tabitinnooɓe warkoye e golle bonɗe goɗɗe ɓurɓe yiytinaade. Ɗumɗoon firtaani deƴƴude darnde naseriste en ndarinoo e miijooji ɓe ndowlinnoo, cembinooji « seerndude Muritani e ɓaleeri ».
Takkere wondude e laamu
Min njoopii ɗo ko malli e takkere laaɓtunde wiyoore wonde jagge ɗe ngonanaani gargol naseriste en ko dunguruuji laamu ngu. Goomu Ahmed ɓuri toɗɗaade ɗo ko ɓe ɓe mbiyata MND. ƴeewaa noon ɓe njaɓataa sowtude innde « naseriste » en nde, ɓe kuutortoo ko konngol no woorunoo « Gommu jagge jaltude PRDS ».
Wonaani anniya amen hillande MND. Terɗe UFD/EN innitortooɗe ɗiin miijooji kam e ujunnaaje terɗe parti o goɗɗe, ina luulndii no doole mum en potirnoo naatgol naseriste en ɓe alaa kumpaaɗo ngañgu mum en e ɓaleeɓe; sibu ɗuum ina luulndii payndaale parti o. Ko ɗum waɗi goomu Ahmed Wul Daddaa tooñi ɗo ko denndaangal ɗeen terɗe ɗe nganndu-ɗaa kadi, ina ngondi e denndaangal miijooji ooɗoo kaayit.
Alla e maɓɓe yiɗde heedande musiɗɓe maɓɓe hesɓe ɓe, ɓe mbaɗtii yaltinde miijooji kaawniiɗi : wiyde wonde kala caliiɗo naseriste en yiɗi ko « laɓɓinde laamu ngu e bone ɗe waɗnoo ». Kaa haala puuyka ina yooɗtoriɗi e kunuɗe jagge e hoohooɓe. Mande joopaade gonduɗo e baɗɗo bone waɗti laɓɓinde baɗɗo bone? Hujja maɓɓe ina waawi ɓilde ɓe, sibu wiyde ina laɓɓina gonduɗo e baɓɓo bone, mate wonaa yiɗde laɓɓinde baɗɗo bone mawɗo o?
Goomu Ahmed wiyi kadi, e nder kaayit mo yaltini o, wonde luulndaade naatgol naseriste en ko fusde parti o », ko yiɗde « dartinde doostagol PRDS hannde ngol, e leeltinde pusgu mum ngu falotaako ».
Miijiyankooɓe goomu Ahmed puuyaani haa ko ina cikka wonde e nder oo demokaraasi fuunti funeere, ma a taw so PRDS fusii tan laamu ngu yanat. PRDS ko wutte baɗiraaɗo wirnude laamu tigi-rigi ngu, hono tamanngel alɗube tiifondirngel e konu ngu, yantude e watulaaɓe yiylotooɓe dañal e njeenaari.
Ko goomu Ahmed ko ina jalnii; Alla e maɓɓe woƴeede pusgol PRDS, ɓe njiyaani ko doole UFD/EN ɓurnooɗe maantinde ceertata e maɓɓe ko.
So en ngartii e toɓɓere ɓurnde himmude nde : wondude e laamu. Mbele luulndaade naatgol naseriste en e parti he ko wallitde laamu ngu walla ko hokkude parti o e luulndo ngo fartaŋŋe no tabitiniri payndaale mum dowrowe?
Kono haala ɓola yonataa jaabaade ngalɗoo naamnal, ko janngo tan ɗum laaɓata. Min njiyaani nafoore etaade jaabaade ngal, kono ndesnden ɓooy. Dum fof e wayde noon, won humpito ndañ-ɗen e goomu Ahmed e nder ɗii duuɓi jeeɗiɗi ɓennuɗi, won teskuyaaji njogi-ɗen e maɓɓe : ndokken heen yeruuji ɗiɗi walla tati :
a) -1994 : fedde ruso (transport) , fedde patronat, fedde tuugorde laamu ngu, fusi : seegiiɓe ɓe cosi fedde woɗnde, ɗaɓɓiri UFD/EN ballal. E oon sahaa Ahmed alaano ɗo. Cukko ɗiɗmo hono Bederdiin e keeweendi jagge parti o pelliti wallitde ɓe, caggal nde mbaɗi wiɗto. E nder ɗum ɓe eɓɓi yeewtere jaaynde. Wonaa Ahmed (gartuɗo e daawal hakkunde ngal) wonaa sehilaaɓe mum, hay gooto e maɓɓe njaɓaani tawtoreede ndeen yeewtere.
b) -1995 : At Taqqadum, jaaynde parti o yaltini winndannde ina haala, e wondude e dalillaaji ɗi njeddotaako, no Sheek El Avia Ould Mohamed Khuuna -kalifu awo e oon sahaa- ardorinoo gardagol bonngol fedde wiyeteende SMCP (sosiyetee Muritani toppitiiɗo njeeygu geɗe awo). Balɗe seeɗa pawii heen, woodi jaaynde yaltini kabaaru e innde UFD/EN, kollitoowo wonde ndeen winndannde naworaani parti o.
Winndirnooɓe oon kabaaru juuɗe mum en, ko terɗe ɗiɗi jeyaaɗe e ɓurɓe ɓallaade Ahmed hannde, tee ko kam en ngoni waɗooɓe ina pirta. Hol jeennooɗo ɓe e oon sahaa?
c) -1996 : E o nder kampaañ senaateer, koreeji gooto e kanndidaaji PRDS, lawake mawɗo, ngunndii Me Ebetti, amwookaa, jaggal UFD/EN, piyi ɗum. Yimɓe fof mettini heen. Fedde amwokaaji e Me Ebetti e hoyre mum kalmii ɓe. UFD/EN yuɓɓini yeewtere jaaynde. Kono Ahmed wul Daddaa salii ardaade ɗum, lomtini (ko heewaani waɗde) cukko mum gadano. Balde seeɗa pawii heen, yimɓe nani wonde maslahaa dañaama e rewrude e laabi « gaadanteeji » tawi parti o tinaani, fedde awokaaji tinaani.
Won ko jokkondiri ɗii yeruuji fof : kala nde Parti o deɓnoo felɓondirde e laamu walla e alɗuɓe walla e dente patroŋeeɓe, ardorde parti nde ko no hersinii yahtiri caggal. Jahtirgol caggal meeɗaa ummoraade e amen.
Min nanii takke goomu Ahmed; min teskiima kadi jiidigal kaawningal hakkunde takke maɓɓe ɗe e jeeyngal naseriste en. « Hol laamiiɗo Muritani »? Ɗum woni tiitoonde ngardiika Muhamed Mahmuud wul Sheex waɗi e jaaynde wiyeteende Al Mowqif. O jaabtii hoyre makko ko MND e AMD.
Ngal jiidigal miijooji ina faamnina en ndeke ballondiral gonngal hakkunde goomu Ahmed e naseriste en. Ko ɗum addani won ɓeen wiyde ina jeyanoo e sarɗiiji nanondiral maɓɓe joñgol won ɗiin miijooji.
Winnduɓe kaayit maɓɓe kumpital o, ma a taw nganndaano ko ɓe takkata heddiiɓe ko ina waawi fawteede e maɓɓe. Hannde, ko ngal ɗoo naamnal haani naamnede : Hol mo ɓeeɗoo -yimɓe daraniiɓe firtude parti mum en gila moobondiral mum e 1996 ɓenni ngollantoo? Hol fayndaare ɓeeɗoo ardiiɓe ɓe njeejaani fusde parti mo ngardii ngam tan welnaade tamanngel naseriste en, ɓe nganndu-ɗaa hanki ɗoo tan ko cibooji laamu ngonnoo. Ɗii cibooji ɗi hay gooto waawaa yowitaade e haala mum en, ɓe nimsanani hay huunde golle mum en bonɗe ɓennuɗe?
Ko yowitii e won ɗeen penaale
Gaa gaa hujjaaji dallinooji naatgol naseriste en, goomu Ahmed ina bayyina won ɗeen penaale ɗe en mbaawaa waasde jaabaade.
a) jeewte jowitiiɗe e naatgol naseriste en
E wiyde maɓɓe, jeewte keewɗe njuɓɓinaama e nder parti he : tati e nder Goomu nduumiingu, 7 e nder goomu esteraatesi; hedde sappo e nder goomu mawɓe tuugneteeɓe, tawi ɓe kaalaani jeewte keewɗe goɗɗe.
Alaa e sago laaɓtitinen won ɗeen gede:
– ko yiilirde siynoore toɗɗïi Goomu esteraatesi ñalnde 29 e 30 desammbar 1997, halfini ɗum miijaade e laawol parti o foti rewde. Golle rnaggu potnoo joofde ko e batu yiilirde siynoore ndewngu heen, caggal nde ngu holliti golle maggu. Goomu ngu heɓii kadi hollitde sarɗiiji jowitiiɗi e paggagol doole, daɗɗi huunde e miijooji. Ɗum ne haani. Kono hay sahaa gooto ngu haalaani ko fayti e naatgol naseriste en, sibu ɗum jeyanooka e golle maggu.
Seede majjum ko tonngol golle goomu ngu. Toɓɓere ɓurnoonde ɓallaade kaa haala, ko tiitoonde yowitiinde e paggagol doole. Ina wiyaa heen « …eɗen poti waawde seerndude, mbaasen jaɓde e parti he yimɓe ɓe koolnaaki, ɓe njogani-ɗen dalillaaji ɗi mbillotaako paytuɗi e pewjugol e ciynugol politik ɗeɓdo yooɓaade ngootaagu ngenndi ndi, naatni leydi ndi e musiiba mo meeɗaa anndunde ».
Ina gasa tawa sakkitɓe ɗiiɗoo binndi miijotonoo ko naseriste en. Ina laaɓi kam tonngi goomu ngu ina calii loppet kala miijo naatgol e parti he ngol alaa sarɗi « ngol alaa haala ». Ndeke ko ɗum woni sabaabu etagol goomu Ahmed ɓenninde naatgol naseriste en e batu yiilirde siynoore ñalnde 4 mars, hade yimɓe yeewtude e tonngol goomu esteraatesi.
E nder lewbi ɗiɗi, goomu ngu yuɓɓinii dente jeegom. so tawii, no wiyraa e kaayit mo goomu Ahmed yaltini o, batuuji ɗiin ɗoon kala (jeeɗiɗi ɗe mbiyi) njowitii ko e naatgol naseriste en, ina jaaki min ɗo ɓe ndañi jot miijaade ko fayti e laawol esteraatesi.
– Goomu mawɓe tuugneteeɓbe wonaa tergal njuɓɓudi baawngal ƴettude kuule, ngu waɗiraa tan ko dogde e maslahaaji so tawii luure peeñii hakkunde tanndalle. Ma en njiy hol no jeewte ɗe njahri e nder nguu goomu. Kono, haɗi goomu ngu moƴƴinde golle mum, ko ko goomu Ahmed haaldaa haa sarɗondiraa laje ɗe Parti o humpinaa.
– E nder denndaangal terɗe njuɓɓudi limtaaɗe ɗe, ko Goomu nduumiingu tan woni heen tergal carɗinoowal, duumingal. GND ko tergal parti o gardotoongal, kalfinaangal tabitinde payndaale e kuule ɗe YS ƴetti e heblude eɓɓaade kuule potɗe sakkiteede YS. Naatgol naseriste en yuɓɓinanaaka hay batu ngootu.
Ɗum ina weeɓi fennude. So ina woodi, yo ɓe njaltin tan kayit gooto kuubal, kaaloowo haala naatgol naseriste en. Gooto tan.
E goonga, haala toɗɗiika naatgol ɓeeɗoo e parti he ina tonngoo e diidi seeda.
Nde naseriste en njokkondiri e UFD/EN caggal nde ngeddi PRDS, Koolaɗo Kuuɓal parti o halfini Muhamed Mustafaa Wul Bederdiin yo heblu miijo faytungo e maɓɓe mbele GND ina joganoo ɓe darnde. Hay ɗuum ne, ko maa Bederdiin rewi e makko haa tampi. Bederdiin tottii mo oon kaayit junngo e junngo, kono haa hannde o yetiinaaka GND.
Ko e maayirɗe lewru saawiye 1998 ndeeɗoo toɓɓere yeewtaa e nder goomu mawɓe tuugorteeɓe. Ummini haala ka ko yimɓe Ahmed, kono ñalnde heen ka dañaani haaleede sibu geɗe ɗe njaakoraaka kaɗii batu ngu jokkude.
Ko e batu ndewngu heen, ko ina wona jonte ɗiɗi caggal ɗuum, sehilaaɓe Ahmed kolliti hankati ina wayi no naseriste en naatii, sibu, e wiyde maɓɓe, doosɗe e sarɗiyeeji ndernderi luulndaaki ɗum. Kono terɗe caggal nde ɓe nduki ha ɓe tampi, ɓe kawri e maslahaa.
Naseriste en ina poti siifde kaayit tawa aɓe kollita heen darnde maɓɓe e kewkewe 1989, ɓe tuuba, ɓe njaafnoo ɓesngu Muritani.
Terdɗe tati kalfina binndugol oon kaayit. Kono sehilaaɓe Ahmed njamfitii; hujja maɓɓe ko wiyde « naseriste en njaɓataa ko haalaa ko ». Ɗoo noon laaɓtani yimɓe fof wonde wonaa UFD/EN dottata sarɗiiji naatgol naseriste en, alaa, ko kamɓe mbaawnatnoo parti o yiɗde maɓɓe e rewrude e yimɓe Ahmed.
Batu mbattanu noddaa ñalnde 27 feebariyee, so weetii yimɓe ina njooɗoo (kono nguun batu dirtinaa haa 4 marse). Ñalnde heen, terɗe ɗiɗdi luulndinooɗe naatgol naseriste en ɗe, hay gooto tawaani ɗo batu ngu fotnoo jooɗaade ɗo. Ko maa janngo mum sehilaaɓe Ahmed kabri ɓe wonde joɗnde batu ngu ko ko dirtinanoo, ɓe cikkatnoo ko ɓe kabrii ɓe.
Ko ɗum tagi, ina haani min miijoo wonde ɓe mbela bonnude haala ka. Eɗen njenanaa geɗel gootel: naseriste en ina njiyndirtunoo ñalnde fof e terdɗe goomu Ahmed, tawi noon mawɓe parti oo fof tindaani ɗum. Ko noon ne kadi, ina anndaa ko naseriste en njoginoo won e mawɓe tuugneteeɓe ɓe, tee ɓurnoo wonde ngoƴa yimɓe Ahmed ko heedande sehilaaɓe mum en hesɓe ɓe, wonaa daranaade nafoore UFD/EN.
Ko ɗumɗoo dey woni « batuuji keewdi » ɗi parti o yuɓɓini ngam haalde ko fayti e naatgol naseriste en. Fofof so renndii, batuuji noogaas ɗi yimɓe Ahmed mbiyata ɗii, ɓuraani batuuji ɗiɗi e feccere, tee ko batuuji goomu mawɓe diisneteeɓe, njuɓɓudi ndi wonaa carɗinoori.
Batuuji cuuɗiiɗi hakkunde MND e naseriste en
Goomu Ahmed ina winndi e nder kaayit mo yaltini ñalnde 30 marse 1998 : « MND e jagge gedduɗe PRDS njiyndirii kam en tan ɗiɗo; MND ɗaɓɓiri ɓe gollondiral to bannge senndikaa e politik, ɓeen calii. Ko ɗum addani MND woonde maa haɗ ɓe natde UFD/EN ».
Sikke alaa kaaɗoo haala manataa MND, sibu ko yiɗde wiyde wonde MND ko pellel jamfotoongel parti mum; addani ɗum salaade naatgol naseriste en ko yiɗde yoftaade ɗum en sibu caliima ko poti salaade.
Ɗoo noon min nganndaa so tawii ko winnduɓe kaayit o ngoni fenooɓe fuuyɓe walla so tawii ko naseriste en ɓordaa ñeeñal mum waawde tafde fenaande. Sibu, kala kumpitiiɗo, hay so ko seeɗa, ngonka senndikaa e nder Muritani, ina anndi hay gooto soklaani waɗdeede maalde, sibu gooto fof ina waawi sosde senndikaa mum, tee senndikaaji tati ina ngoodi, gooto heen fof e payndaale mum keeriiɗe.
Goomu Ahmed majjaani, tee yejjitaani wonde huunde e sehilaaɓe mum naseriste en, gila njamfii e hitaande 1991 (geddo 19 e 20 sulyee) njeyaa haa hannde ko ardorde UTM, keddiiɗo e les yamiroore laamu ngu. Eɓe nganndi ne kay wonde Mohamed Lemin Wul Naati e sehilaɓe mum won ko ngoƴaa hannde ko wonaa haɓɓondirde e yimɓe ɓe njiydaani hay batte tan to bannge senndikaa. Gila ɓe njalti PRDS, ɓe kaɓɓondiri e nder UTM ko e Iselmu wul Kayri, aɓe pewjondira, njamfondira e Dinaa, mo ɓe kaɓɓondirnoo hanki eɓe pewjana Iselmu.
Ndeysaan, heen sahaaji, geɗel tokosel tan ina waawi firtude sabbundu fenaande. No yimɓe Ahmed njaɓiri ndeeɗoo fenaande nii, ina hollita bonannde naseriste en mbaawi waɗɗe e nder mudda daɓɓo, sabu ñeeñal maɓɓe waawde waklitde yimɓe.
Fenaande woɗnde nde, ko pottitte hakkunde MND e terɗe gedduɗe PRDS « kam en tan ɗïɗo ». Ko goonga ɓe pottitii, kono wiyde parti o tinaani, ko fenaande! Nde naseriste en pelliti jokkondirde e MND, ko Joop Mammadu Aamadu waggini ɓe ɗum, caggal nde yiyndiri e maɓɓe kam e hoyre mum e nder biro Siidi wul Seyn, tawtoranooɗo kam e koyre mum. E wiyde Joop, nde ɓe pottiti laawol ɗiɗmol, naseriste en kabrii mo hol ko kaaldi e MND : wonde MND wasiyii ɓe ko yo ɓe cos parti maɓɓe bannge.
Joop Mammadu Aamadu e Siidi wul Seyn, ko terɗe maantinde e nder goomu Ahmed wul Daddaa. Minen fof e joganaade ɓe hurum mawɗo, min kiisii wonde ɓe njeyaa ko e senngo ngo alaa hattan haalde e innde UFD/EN, senngo rewngo laawol e jotondire ɗe koolnaaki. Kono amin nganndi, kamɓe ɗiɗo, » ko ɓe yimɓe goonganteeɓe. So tawii ko min kaali ko wonaa goonga, e min njenanaa ma ɓe pennu min yeeso yimɓbe fof.
Kuccam
Gaa gaa ko ɓe udditani naseriste en dame UFD/EN ko, yimɓbe Ahmed ƴettii kuule bonɗe; alaa ko ɓe nganniyii so wonaa warde parti o sibu ɓe mbiyi ko ɓe njowii kala tergal njuɓɓudi walla neɗɗo luulndiiɗo naatgol naseriste en e parti he.
Feere wardude parti o seeɗa seeɗa, ɓe ƴettii ɗum ko ɓooyi, gila mooɓondiral 96. Terɗe parti o kala ina njoginoo yaakaare maa mooɓondiral ngal wuurtin parti o, hokka ɗum semmbe keso. Kono o ɓeydii ko yoomde sabu makko taƴondirde e yimɓe makko woppidaaɓe e koye mum en. Ɗum nii ko seeda, sibu ko parti o e hoyre mum woppaa, hankati ko Fpo oo tan goomu Ahmed toppitii. Semmbinde Fpo ko e ngoƴaaji amen mawɗi jeyaa; kono ngool cemmbingol wonataa gaa gaa parti men wuuraani, gaa gaa partiiji gonɗi heen ɗii fof tiiɗaani, coftaani.
Naatgol naseriste en kam e ƴettugol kuule « nehdi » keewɗe ko wortorde golle pirtugol UFD/EN ɗe goomu Ahmed fuɗɗii ko ina wona hitaande jooni.
Hol to oo kiris fayri Parti o? En potaani juumde e ɗuum. Luural ngal woni ko hakkunde tanndalle ɗiɗi: heen bannge, ko wonanɓe naatgol naseriste en, yiɗɓe rewnude parti o laawol luulndingol payndaale mum, jedditiingol neɗɗaagal mum, ɓeen yiɗɓe firtude parti o. Bannge goɗɗo o, ko denndaangal yimɓe ɓe ngoƴa mum en woni danndude parti o e hisnude payndaale mum, ɓeen yiɗɓe tiiɗtinde mo e yaajtinde mo e ɓeydude kattanɗe makko e coftal makko ha o hattana tabitinde mbayliigaaji jojjuɗi ngam danndude leydi ndi e ƴellitde ɗum; ɓeen ngoni luulndiiɓe naatgol naseriste en e parti he.
Ko ɓuri ndeeɗoo toɓɓere wattindiinde himmude alaa, sibu, luural ngal ko luural hakkunde laabi ɗiɗi e jiyle ɗiɗi ceertuɗe. Wonande won ɓeen, hare politik haaɗi tan ko e pelɓondiral tanndalle pooɗantooɗe wootere heen fof nafoore mum heeriinde. Ina wayi no, wonande ɓeeɗoo, mbayliigu haaɗi ko e ittude Muhammed lomtina Hasan, wostondirde ñale e ñale. Ko ɗum woni ko feeñi e miijooji maɓɓe jilɓudi e faamamuya maɓe paaɗɗo « hol ko woni paggagol doole ».
Minen min njeyaaka e sikkooɓe wonde laamu ko jeyi baaba. UFD/EN wonaa, tee wonoytaa kuutorgal baɗiraangal tabitinde yiɗde tanndalle walla lannda. Parti o tafiraa ko tabitinde piɓle ngootaagu e demokaraasi e potal nder renndo. 0 waɗiraa ko yaltinde leydi ndi e caɗeele ɗe oo politik beemɗo naatni ɗum, ko timminde demokaraasi o e umminde mbayliigaaji faggudu e renndo e pinal katojinaaɗi, mbele Muritani e ɓesngu mum ina njahda e aduna hannde o.
Pewje UFD/EN suɓii ngam tabitinde ɗee payndaale ina laaɓti haa maayi: « eɗen ngonani mbayliigaaji jamyami tuugiiɗi e demokarasi e rewrude e woote bellitaaɗe, laaɓtude. Ahmed e yimɓe mum mbiyi cuɓii ko geddude kala woote : mbele ɗum firti ko ɓe woppuɓe laawol UFD/EN suɓii ngol? Naamnal ngal ina jojji sibu, ko famdi fof, laabi ɗiɗi goɗɗi ina ngoodi, baawɗi yuumtude e mbayliigu:
– laawol gadanol ngol ko mbaydi ngoɗndi mbayliigu demokaraasi : so tawii ɓesngu nattii waawde muñde, ummaniinna mbayliigu fitina. Ɗum so kewii, alaa ko parti politik waawi waɗde so wonaa teskaade ɗum, so tawii jeytoraaka heen kay.
– laawol ɗiɗmol mbayliigu ngol ina waawi waasde wonde demokaraasi : ko waarude doole, tawa wondaani e golle ɓesngu. Ngoldoo laawol, e miijo amen, wonaa nawrowol yeeso sibu ruttinta yimɓe ko e geɗe e yeruuji lorluɗi leydi men kam e won leydɗe Afirik ko juuti.
Naatgol naseriste en e parti he kam e yiɗde goomu Ahmed fusde mo, ɓeydi ko teeŋtinde luural gonnongal e parti he hakkunde laabi ɗiɗi ceertuɗi. Hankati taƴondiral ngal ruttantaako, hay so tawii noon en njettii koyɗe moƴƴe won ɗeen terɗe njahi ngam maslude hakkunde tanndalle ɗiɗi ɗe. Kono, goomu Ahmed woɗɗoyii no feewi e termondiral mum e naseriste en. Yiɗde maɓɓe bonnude parti e firtude ɗum ina ɓurti no feewi, yiɗde maɓɓe mahde goɗɗum ina mawni kadi no feewi. Ko ɗum tagi ɓe mbaawaa hankati ruttaade.
Sabu ɗum, kala yiɗɓe danndude parti o, ɓernde laaɓnde, maa njuum juumre mawnde so keddiima e yiɗde maslahaa jogorɗo wattude ɓe e warɓe parti o.
Ko taƴondiral tan woni fartaŋŋe gooto mo UFD/EN jogii ngam ummitaade. Hannde, ko geɗe ɗiɗi ngoodi : suɓaade UFD/EN daraniiɗo Muritani leƴƴi-leƴƴinɗo, gootiɗɗo, galɗirɗo ceertugol eddaaji yimɓe mum, Muritani demokaraatiyanke kuuɓnoowo wellitaare e ngoƴaaji moni kala; walla suɓaade njuɓɓudi ndi Ahmed wul Daddaa ardii, ndi naseriste en njiilyiiltata, ndi fayndaare mum e yiɗde mum e laabi golle mum nganndaaka. Kono, sabu men humpitaade yiɗde laamu ɓurtunde won e maɓɓe e miijooji e kattanɗe heddiiɓe ɓe waawde waɗde bone, eɗen mbaawi wiyde ngolɗoo laawol ɗiɗmol ko doondingol pusu e hare ɓbesngu e diktatiir.
Tergal kala e njuɓɓudi kala, e tuugaade e no faamiri ko woni nafoore parti o e nafoore Muritani, ina waawi suɓanaade hoyre mum heen laawol.
Dental Doole Demokaraasi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
So wuuri maa nattu, ɓuri so mawni maa nattu. Ko ɗuum fedde sukaaɓe wiyeteende Jamiyatu Ansaarud diin mo Wurosoogi e gardagol Iisaa Yaayaa Jah miijaade ngolɗoo konngol ngam sukaaɓe renndo juulɓe njogoo tuuya mumen to bannge diine Lislaam ɓe mbaɗii yeewtere dingiral ɗo nokku Mammadu Sammba Gulel Lih to Wurosoogi ɗo. Tawii waɗii ndeen yeewtere ko Ustaas Ahmadu Bah ko gooto e Muqaddameeɓe Seek Ibraahiima Ñas. Teddiniraa ko Alasan Kodda Sih to Wurosoogi. Tawtoraama jooɗnde Meeter Muusaa Bookar Caam meer wuro ngo. Toɓɓere ndee ko eehey mo juulɓe kuulee Alla, ndewon Mo, ɗaɓɓon wasiila. Denndaangal annduɓe wuro tawtoraama, haa teeŋti e gooto e jiyaaɓe baɗtorɗo renndo jokkiiɓe e Laawol Seeknaa Ahmadu Tijjaani fof ko gootum hono Ceerno Aliw Caam waɗii nulaaɗo mum Ceerno Mammadu Sih. Kala gure koddaaɗe ngarii, Seedo, Tayba, kanel, Boynaaji… caggal wasiyaaji e yooɓnude sagataaɓe ɓe nde ndarantoo diine o.
Bookar sek Lewlewal Maatam


text:
Ñalnde aljumaa 02 settaamburu 2005, Hooreejo Goomu Soldeteeɓe Daraniingu Nuunɗal e Demokarasi huccitinii e leñol ngol konngol mum gadonol, konngol teeŋtungol. O hollitii e konngol he tuugnorgal maɓɓe golle e mudda duuɓi ɗiɗi payɗi ɗi, e nder heen o habrii sariya mo laamu ngu ƴetti ngam yaafaade denndaangal muritaninaaɓe ñaawanooɓe sabu warhoyre e bonanndeeji to bannge politik. UFP ina weltii e konngol ngol, ina wondi e miijooji ɗi, sabu majji tawtude, e ko teeŋti, peeje ɗiɗi ɗi hollitnoo, peeje noddooje nanondiral ngenndi naftowal haa denndaangal muritaninaaɓe e yiɗɓe mumen cemmbina ɗum.
Ittataa, sabu ƴeewde nafoore leydi ndi, ko o holliti ko ina waawi timmitinireede hono nii :
1-To bannge beldital ngenndi : E sahaaji ɓennuɗi ɗi leƴƴi ɓaleeɓe Muritani lorliino lor muusɗo, lor peewtuɗo e ɗawre, koyeera e warngo. E dow ɗuum, laamu ngu, e ko yaaccii ina foti daranaade artirde taccinanooɓe, iddude maayraaɓe, rokkitde gollotonooɓe e laamu he golle mum en, yooltude hujjaaji soldateeɓe tooñanooɓe ekn…
Liggotooɓe to bannge politik ina poti fiɓondirde e ngal daawal gonangal ngam yeewtidoyde e warngooji ɗi e sifaa koɗdigal hakkunde leƴƴi ɗi, sabu ko ngal piɓondiral deeƴnata hakkilaaji wiyooɓe so ɗum yeewtaaka e ngal daawal (transition), heboraani yeewtoyeede. Miijo UFP ko yo ɗeen jeewte ngoppe haa laamu daawal payngal, sabu ko ndeen yimɓe ɓurata waawde luggiɗinaade heen, tawi ardinaa ko mahondiral hakkunde leƴƴi ɗi e dow goonga e potal e dow kadi ñawndule ɗe e fawaade e nuunɗal. UFP kañum gila jooni ina fiɓi ɗum.
2- Wonande njiyaagu : njiyaagu ina woƴi muritaninaaɓe kala haa teeŋti wuurɓe ɗum ɓe e daraniiɓe yooltude jojjanɗe aadee. E ngal daawal, njiyaagu ina foti suurteede tee peeje cakkee to bannge sariyaaji ngam momtude batte njiyaagu (to bannge faggudu, renndo e sariya). Yeewtere ko feewti e njiyaagu ɓuri ko waɗa caggal ngal ɗo daawal ngam waawde jogaade nafoore.
3- Wonande nguurndam ɓesngu ngu, sakkude peeje laaɓtuɗe ngam newnande ngu nguura, safaara, e nehdi moƴƴiri. Ɗum ko hade juɓɓingol yeewtere feewtunde e peccitagol ngaluuji leydi ndi e denndaangal ɓiɗɓe leydi ndi, e mudda payɗo.
E oo mudda gonaaɗo, peeje ina poti ɓameede ngam yuurnitaade ngonka pelle taraspoor, mburu e teewu, pelle mahiiɗe e dow nguyka e lemmingol ngaluuji e dow fenaande.
4- Rewindo e ciynugol tuugnorgal ngal : Ɗum naamni ko sosde njuɓɓudi ndenndinndi gollotooɓe to bannge politik, timmitinde sariya e mo tonngoode 2005- 077/PM tawa faccirta ko no njuɓɓudi ndi wuurdata. Njeñtudi goomuuji jaagorɗe ko adii nde bayyintee e balɗe 60 foti ko hollireede ndiin njuɓɓudi, rokka miijo mum heen.
Nuwaasoot ñalnde 03/09/2005


text:
Abuu Demmbel Mbooc mbo Doondu jooɗinooɗo to Ndar hawrii e lajal e oo aljumaa 12 Me to Ndar ɗo o waɗi ko ɓuri heewde e nguurndam makko.
Oo gorko ko sagata daraninooɗo leñol mum. Abuu Demmbel Mbooc jeyenoo ko e haralde janngoynoonde to Esipt. Ko toon o hawriti e Yero Dooro Jallo en. Ɓe ngolliima toon golle keewɗe e ɓamtaare ɗemngal ngal. O hollitiino e winndannde nde o waɗdunoo e jaaynde Lasni wonde Ndikkiri Joom Moolo ko tinndi e ñaafti hakkunde maɓɓe rwnndinaa woni deftere Uero Dooro Jallo ndee. Abuu Demmbel Mbooc lo wiɗtoyaŋke mawɗo mo ganndal mum yahri e mbirniindi koode. Ina wiyee nih o winndii deftere e ganndal koode ina wiyee leƴƴannde koode. Omo jeyaa kadi e hettuɓe inɗe lebbi e ñalɗi ɗi pulaar huutortoo hannde ɗii. Hollitaama kadi o joofniino binndol deftere e daartol Doondu. O jooɗinoo ko to Ndar, ɗo o jannginatnoo. Omo jeyaa e hettuɓe alkule Keer ɗee, e ballitɗo e binndol defte puɗɗorɗe jaŋde binndanooɗe toon.
ABUU DEMMBEL MBOOC: GANNDO WIRNIIMA
Abuu Demmbel Mbooc mbo Doondu jooɗinooɗo to Ndar hawrii e lajal e oo aljumaa 12 Me to Ndar ɗo o waɗi ko ɓuri heewde e nguurndam makko.
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Vous devez être connecté pour publier un commentaire.
NGGURNDAM YERO DOORO JALLO
JAAYNDEEJI SENEGAAL ALTINE 11 MBOOY 2019
NGGURNDAM YERO DOORO JALLO
Cakkite+
-
-
-
-
-
NGALU 09 MBOOY 2019Posted in: Joljole
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0


text:
Hafeere loranooɓe e kewkewe 1989-1991 (mooliiɓe e foksineeruuji ceekanooɗi) ellee gasaani tawo :
– Kaaytugol artirde Muritaninaaɓe mooliiɓe to Mali ;
– Dartingol golle gartirgol Muritaninaaɓe mooliiɓe to Senegaal, sibu ina wiyee wonde fotde 5 000 ɗaɓɓaande gartugol njaɓaaka ;
– Golle binnditagol foksineeruuji e gollotooɓe e laamu loranooɓe e kewkewe 1989, puɗɗanooɗe gila 2010 alaa ko njibini tawo ;
– Caɗeele teeŋtuɗe artiraaɓe ɓee kawrata ngam waawde jooɗaade e heɓtude ngonka mum en (golle, jaŋde sukaaɓe ekn) ;
Hol peeje nganniyi-ɗon ƴettude, aan kalifu, ngam dañande ɗeeɗoo caɗeele kala safaruuji juumtuɗi ?
Depitee Kajjata Maalik Jallo
[bleu]Paccirgol naamnal jawtangal jowitiingal e doosiyee loranooɓe e kewkewe 1989-1991 (mooliiɓe e foksineeruuji), kuccinangal e kalifu geɗe nder leydi e bellitgol.[/bleu]
Laamu Muritani tacciniino ujunnaaje ujunnaaje muritaninaaɓe ɓaleeɓe feewde Senegaal e kewkewe 1989 muusɗe ɗee. Won heen kadi, ngam daɗndude pittaali mum en, e jawdi mum en, ndogi, mooloyii Senegaal e Mali. Gila ndeen, ɓe meeɗaa seerde e ɗaɓɓude gartugol e leydi maɓɓe ngam heɓtude hakkeeji maɓɓe jaɓɓaaɗi. Heewɓe mballitii ɓe, gila e nder leydi hee haa e boowal mayri, kono gartirgol maɓɓe ngol ronkaama yo joof haa hannde, sabu kittugol gagga oo, kono, e ko ɓuri teeŋtude, sabu darɗe ceertuɗe laamuuji Muritani.
Gila nde laamu Wul Taaya yeddatnoo haa jebbilii heɓtinde ɗum hay so haalaani (nde wiyata « so tawii won Muritaninaaɓe ngoni caggal leydi sabu sabaabu baawɗo wonde kala, aɓe mbaawi artude »), haa yettii nde persidaa Siidi wul Sheex Abdallaahi heɓtini geɗe ɗee, felliti ummanaade artirde heddinooɓe Senegaal e Mali, e ballal HCR, gartirgol ngol waɗi ko e daawe keewɗe :
1. Artirɓe koye mum en : ngol toɗɗii ko ina wona 15 000 neɗɗo. Ɓeeɗoo njaɓɓaaka, mballitaaka jooɗaade.
2. Gartugol dewngol e tuugnorgal ballal ganndirangal « Tuugnorgal keeringal Naattingol Jaawngol walla PSIR » : ngal toɗɗii ko fotde 34 000 neɗɗo. Hay so tawii laamu Muritani jaɓiino PSIR, ina wayino golle ɗee mbaɗaa ko e suuɗaare ; ko ɗum tagi artunooɓe heen ɓee njaɓɓaaka, tee joɗɗinaaka.
3. Gartugol juɓɓinangol e nder nanondiral tat-tatiwal 2007 (nanondiral hakkunde banngeeji tati) : tuggude saawiyee 2008 haa desammbar 2010, fotde 20 484 neɗɗo ngartiraama heen. Daawal cakkitiingal ngal kadi ina feccitoo e pecce ɗiɗi :
– Gadanal innirangal « gartirgol hoore mum » tuggi saawiyee 2008 haa desammbar 2009 e ballal HCR (19 048 neɗɗo ngartii).
– Ɗiɗmal innirangal « gartugol ballitangol » tuggi oktoobar 2010 haa desammbar 2010, ɗo ANAIR lomtii HCR (1 436 neɗɗo ngartiraama heen).
Ɗum fof haɗaani ko ina wona 5 000 neɗɗo ina padi haa hannde jaabtawol ɗaɓɓaande mum en gartugol, tee alaa fof tuugnorgal woodi toppitiingal artirde mooliiɓe to Mali.
Eɗen poti heɓtinde golle potɗe maneede baɗaaɗe e daawal gadanal ngal (gartirgol hoore mum), sibu ɓeen tuusaama kolce ɓirooje, udditanaa mangasiinuuji nguura e farmasiiji, ngaddanaa masiŋaaji cokkooji e unooji, e gurupaaji kuuraa, ngasanaa boyli e foorasuuji ekn. Ɗum fof e wayde noon, aɓe ngondi haa hannde e caɗeele keewɗe :
1) Etaa siwil
Ko ɓuri heewde e artunooɓe e « gartugol ngol heblanaaka » walla e rewrude e PSIR (fotde 50 000 neɗɗo) ndañaani heɓtude kaayitaaji mum en, tee alaa fof feere sakkaa ngam ñawndude ɗuum. Ɗum ɓuri teeŋtude fof ko wonande sukaaɓe jibinanooɓe Senegaal. Ko ina wona e 60% e artunooɓe e daawal cakkitiingal ngal (ngal HCR yuɓɓinnoo ngal), ndañii kaayitaaji jibinegol.
Artiranooɓe (idiiɓe e sakkitiiɓe fof) heɓɓe karte dentitee ina limoo. Ko ɗum tagi aɓe ngondi e caɗeele mawɗe to bannge yah-ngartaa e jaŋde e golle ; tee ɓuri tinde ɗum fof ko sagataaɓe, wonduɓe hannde e ngaanumma mawɗo.
Ɗumɗoo ina foti addande ma faamde, kaliifu, faayre mawnde heɓtiinde ɓaleeɓe Muritani e ngolɗoo binnditagol luurdangol. Ina haannoo paamon ɗum, njuurnito-ɗon golle mbaɗaton ɗee, sabu majje heewde ŋakke, ŋakke kollitanooɗe gila e fuɗɗoode binnditagol ngol. Ɗuum maa addantuno en ruuɗaade seppooji ɗi mbaydi leñol, e neegre ɓurtunde laamu ngu ngam haɗde ɗi. Ɗum wonanii kam fartaŋŋe duwanaade ɓesngu oo suka biyeteeɗo Lamin Manngaan, bardaaɗo kure doole kisal leydi ndii to Magaama, mi wiya kadi yo Alla rokku gaañiiɓe ɓee e leeptaaɓe ɓee jam e cellal, haa arti noon e suka biyeteeɗo Baccili, ganntirɗo hannde to opitaal Nuwaasoot. Miɗo yaakorii tan denndaangal peeje cakkaama ngam anndude saabiiɓe ɗii bonanndeeji ngam siynude e mum en ñaawoore.
2. Gagga leydi
Hafeere leydi fof ɓuri farwude, nde tawnoo ina yaawi saabaade kareeli hakkunde leƴƴi. Alaa fof ko laamu nguu ñawndi e caɗeele leyɗeele ndema keɓtanooɗe, tottaa woɗɓe. Ko ɓuri ɗum bonde nii, juɓɓule laamu nokkuyankooje ɗee, ina urɓa luure hakkunde yimɓe ɓee, ellee yiɗɓe felɓondirde ɓe.
Yeru, to Gorgol, e nder arondismaa Tufnde Siiwe to Ganki e Garli, mawɗo arondismaa oo, alaa feere yiyti so wonaa wiyde jooɗiiɓe e leyɗeeje ɗe artiraaɓe ɓee njiɗi rokkiteede ɗee « njahee ndemee ! Hay gooto waawaa haɗde on ɗuum » e wiyde woɗɓe ɓee (artiraaɓe ɓee) « so on mbaawii ndeeƴon, so wonaa ɗum min ndiiwa on, sibu oɗon nganndi on njeyaaka ɗoo ». Hono ɗeeɗoo caɗeele ina tawee e yoga e tuddule artiraaɓ ɓee.
3. Koɗki ki moƴƴaani
Galleeji (jinnaaɓe e ɓesngu mum en, e taaniraaɓe mum en) wattindiiɓe artireede ɓee (tuggi Baabaaɓe haa Gidimaka e to Asaaba) mbaɗaa ko e tillisaaji e caale senngu. Ko fotnoo muñoreede wontii huunde jaalɗunde.
4. Hafeere foksineeruuji e gollotooɓe e laamu
Goomu kalfinanoongu winnditaade foksineeruuji e gollotooɓe e laamu loraaɓe e kewkewe 1989-1991 ngu laamu nguu lelnunoo e oktaabar 2009, haa hannde joofnaani golle mum. Hol ko saabii ɗee golle ina leeltira nii fof (duuɓi ɗiɗi ngam winnditaade ko timmaani 2000 neɗɗo) ? Ƴettitgol jannginooɓe baɗangol ngol ina woɗɗi nuunɗude, sibu ɓe ƴettitiraa tan ko ɗo ɓe njahratnoo e 1989. Ko ɗum saabii mette e meseer riiwanooɓe e leydi mum en, kaɗaa golle e njoɓdi mum ko ina wona duuɓi 20, fotnooɓe rokkeede ndaamordi sabu ko mbonnaanaa koo, ɗuum alaa, nduttinee caggal, fotde duuɓi 20. Gonnooɗo eestititeer galaŋ 3ɓo e hitaande 1989 arta tawa mo tolnondiroo ina yahra e galaŋ 11, kañum heddoo e galaŋ 3ɓo. Woni o heɓa hedde 74 000 UM tawa musiɗɗo makko oya ina heɓa hedde 105 000 UM ko famɗi fof.
5. Jaŋde e golle
Alaa fof ballal sukaaɓe artiraaɓe ɓee mballitaa sabu ngonka mum en keeriika to bannge jaŋde e golle. Seeɗa mo ANAIR jogii oo, haaɗata ko e njoɓdi yimɓe gollinta ɓee, artiraaɓe ɓee e sukaaɓe mum en alaa ko ndañata heen.
6. Aynaaɓe e remooɓe
Alaa fof ko ɓe miijanaa ; wonaa wonande jawdi maɓɓe mbaasaandi ndii, wonaa ƴeewde mbele aɓe mbaawi walleede no ɓe njooɗorii. Ɗoo ne kadi, ko fenaande mawnde.
7. Mooliiɓe to Mali
E lewru suwee 2010, a jaabinooma naamnal depitee gooto, mbiy-ɗaa wonde alaa mo Dowla Muritani taccini feewde Mali. Ko googa ? Kono ko fulɓe ɓee mbaɗaa to Sehilbaabi e wul Yenje e Kankoosa koo, ɓuri bonde e taccineede : ownugol beeli, warngooji, tilfiiɓe ɓe njiytaaka, teettugol jawdi ndariindi, tawi ɗum fof ko golle njuɓɓudi laamu, bannge siwil e konu kala, walla milisaaji ɗi ɓe kuufi. Eɗen ciftora nde yimɓe njeeɗiɗo (7) mbardaa laawol gootol to Woynduyol, kam e majjere 27 neɗɗo wondunooɓe e debodeedi en ɗiɗo to Mutalla, e yeruuji goɗɗi ɗi en mbaawaa limtude. Ɓeeɗoo fulɓe alaa no mbaawnoo waɗde, so wonaa mooloyaade leydi keerondiraandi, woni Mali. Aɓe tolnoo e ujunnaaje 10 haa 12 ujunere neɗɗo.
Tuggi 1993 won e maɓɓe pelliti artude. Ɗum woni yimɓe gure ɗeeɗoo : Wul Jiddu Fulaaɓe, Lubeyre Barinaaɓe e Lubeyra Ifraa, tee, ɓe ndonkii ruttaade e gure maɓɓe sibu woɗɓe ina koɗi heen, ɓe ndoŋkii heɓtude leyɗeele maɓɓe, ɓe mbaawaa hay asde ɓulli e nokku ɗo ɓe tawnoo jiknaaɓe maɓɓe, ɓeen tawnoo jiknaaɓe mum en… Ko ɗumɗoo yammini ɓerɗe heddiiɓe ɓee. E hitaande 2010 haakem Wul Yenje haɗiino yimɓe jeyanooɓe e wuro Wul Jiddu Ganngenaaɓe artunooɓe, hoɗtude e wuro mum en, ko maa tergal guwarnama mon jilli heen nde ɓe ndañi ɗuum.
Hol ko saabii ɓeeɗoo ɓiɗɓe leydi mbaɗanaaka tuugnorgal gartugol ? Ƴeewaa noon won lappol nelanoo Mali (Kayes) e maɓɓe, e lewru ut 2007, tee ɓeen kabriino ɓe yiɗde laamu nguu artirde ɓe.
E lewru saawiyee 2010, nde kabrataa ummanagol binnditagol mawngol, moolinooɓe Mali pelliti artude hoto luuteede oo fartaŋŋe. Ina wiyee wonde HCR winnditiima ɓe, ngam heblude gartugol maɓɓe. Aɗa goongɗini oo kabaaru ? So ɗum alaa, hol ko feere cakkan-ɗon ɓe ?
On njaaraama.


text:
Ko ɗuum woni: binnditagol ɗemɗe ngenndiije, Ko ngam jarlibaade haa anndee hol ngal ɗemngal ɓuri jogaade doole; maa walla mbiyen heewde, ɗoo e leydi men Senegaal.
Ndeke ne himmi anndude ɗuum e waɗirde ɗum no foti waɗireede nii, nde tawnoo ko fotde fawiinde e dow keeceeje ɓiɓɓe leydi ndii fof. Ɗuum noon woto njaɓen heedde heen caggal.
Ko sabu ngool kimmugol saabii haa enen ne miiji-ɗen waɗde heen binndanngel mogo no foti fof mbele so banndiraaɓe ɓee keɓii ɗum ene naftoroo ; nafta heen jeɗaaɗo kala.
NAATIRDE E GOLLE MOGO
Ngool binnditagol meeɗii wiyeede ene waɗee ɗoo e leydi ndii, ndeen ɗuum jaaynaama e rajooji, teleeji haa e enternetuuji, woni to njahru-ɗaa kala nanaa eɗum haalee. E oon sahaa kadi hawrunoo ko e jaɓɓagol hajjiyankooɓe,ɓtawi kadi kuulal kesal na siinaa e leydi hee wonde kala dognoowo moto ene foti ɓoornaade kaski e dow hoore mum, so joomum yiyaama ne dogna ɓoornaaki kaski ko ko fawetee kuugal mbiyen amande.
Ndeen Jahjahɓe ɓee e Tallanaaɓe ɓee nanii ɗum ɓe mbii : golle ngarii hakkee e maɓɓe hulde deedi e hiisaade kaalis, ɓe coodoyi kaskiiji ɓe pawi e dow koye maɓɓe ndaa ɓe ngalaano hay welooji saka noon motooji ;ndaw ko ɗooftii kuulal en !
Ñande wootere Ilo Soh ne dawa fotti e Yero Juum ene arta gese , moni kala e maɓɓe dartii ɓe calmotiri haa saɗi joofi. Yero heɓɓitii wi’i : e giƴam hol to ngummi-ɗaa jooni subaka ?
Ilo wi’i mo : giƴam ɗee balɗe fof ko mi daakiiɗo, addi mi tan ko salminde hajjiyankooɓe ɓee e heblanaade binnditagol kaaleteengol ɗee balɗe fof ngol . Yero Juum wi’i : a waɗii ko moƴƴi so arde salminde hajjiyankooɓe heɓa baraaji keɓeteeɗi heen ɗii ! kono noon so tawii ko binnditagol ngol hay so a tampinaani heen hoore maa, sabu eɓe ngaratnoo ɗoo winnditaade, ɓe naamnoo haa ɓe naamnoo so joomum ne foofa, kono haa hannde en njiyaani nafoore mum.
Ilo wi’i mo : wanaa ngool binnditagol ngol cikkataa ngol, ngol ɗoo binnditagol koko faati e ɗemɗe ngenndiije Senegaal fof, sabu ko heen ɓe tuugnotoo haa ɓe ngannda hol ɗemngal ɓuri heewde doole ɗoo e leydi ndii . Ko ɗuum waɗi ene himmi winnditaade no haaniri nih, feere nde mbaɗataa fof ; woto waas waɗde ɗuum !
Ilo Soh jaabii wi’i : eh giƴam mi nanii haala maa kono mi wi’ataama mi jaɓii haa ndeen yonta, jooni kam en njowat ɗoo tan haa laawol goɗngol, sabu aɗa tampi seeɗa minenne min njawta gila ñallaani. Eɓe kaala ɓe ngaynaani tan Sammba Talla e Abda Jah njottii, moni kala e maɓɓe ne fii kaski e dow hoore mum , eɓe mbaɗɗii e dow bamɗi ; Ilo e Yero njoori jaleeɗe ! Hol ko nawi jom en bamɗi e ɓoornaade kaskiiji? wanaa onon mbiyaa ko jom motooji en ɓee kaaldatee. Woni Yero Juum kam seertii e aande kaski sabu ko gooto e maɓɓe jari luɓde mo kaski, o heɓɓitii kaski gooto e maɓɓe o yottoroyii wuro.
Janngo e mum tan winndittooɓe ɓee njottii e wuro hee ɓe payi galle Jaarga jom wuro oo, hono Hammadi Talla baaba mum Sammba Talla. Ɓe njaɓɓaa ɓe mbis maa ɓe njaŋtii hol ko woni muujibu garaangal maɓɓe. Jaarga itti yimɓe jannguɓe e sukaaɓe wuro ngoo o waddi ɓej mbele ɓe kebla ɓeen egolle ɗee, haaɗuum ɓeydoo newaade. Ndeen ɓe keblaama haa ɓe paamii no yaarata, weeti ɓe ndawri winnditagol .
Ndeen ɓe mbinndii galle jaarganaaɓe, ɓe mbinndi yoga e galleeji wuro ngoo, haa ɓe ngari e galle Ceerno Alfaa Jah. Ɓe tawi ɓeen ne kurlii lahal ñebbe ne kacitoo, ɗoon tan Sammba Talla wi’i : Ceerno miin dee baaba am ne nelnoo kam e maa gila hanki, wonde winndittooɓe ɓee ne ndawra winnditagol hannde, tan sanɗaaji ɗii njoori jaleeɗe ; wooroo seydi Talla ko ɗee ñebbe mbeli !
Caggal ndeen ɓe ngaynii jalde fonngere maɓɓe, winnditooɓe ɓee calmini calmitaa ɓe kabri Ceerno Alfaa ko addi ɓe. Ceerno bismii ɓe, noddi almuɓɓe mum yoo ngar so ene mbinnditoo ; ɓeen ngari golle puɗɗaa.
Dooro Soh nana naamnoo na winnda no jaaboraa nih, Galas luum nana naamnoo na winnda no jaaboraa nih , Saañaa koli e Jaagili Tunkara Ko hono noon . Haa gooto kala e maɓɓe fuɗɗii winndude ko ene tolnoo e 2 haa 3 tan golle ɗee njiiɓorii ɓe, sabu naamndaaɗo fof jaabotoo ko’e ɗemngal pulaar kono inɗe ɗe ɓe ndokkata ɗee ne ceerti.
Ɓee gaa mbi’a : ko lawɓe, ɓeeɗoo mbi’a ko tooroɓɓe, ɓeetoo mbi’a : ko fulɓe, woɗɓe ɓee mbi’a : ko haal pulaar en. Hankadi ɓe natti faamde ɗuum ɓe ndartini golle ɗee. Ɓe payi e Ceerno Alfaa ɓe kabri mo ko jiiɓorii ɓe koo, haalooɓe ɗemngal gootal kono njiidaa inɗe no mbiyetee .
Ceerno Alfaa wi’i ɓe : njooɗto-ɗee mi faamna on. O noddi sanɗaaji makko ɗii ɗi ɓallii , o wi’iɓe keɗto-ɗee mi faamna on kala ko’on paamaano ; e nder leñol ngol. Leñol fulɓe haal pulaar en ene yaaji ene heewi ngaddinaaji no haalirtee. Pulaar ko ɗemngal galɗungal, annduɓe heewɓe ne ngoonɗini pulaar ko ɗemngal ɓamtaare, hay Seengoor laaminooɗo leydi men Senegaal meeɗii seedtaade galɗugol maggal. Kadi engal tawee e jookli winndere ndee fofof, kala to njahru-ɗaa so’a haalii pulaar a jaabete.
Wa ammaa so tawii ko inɗe inɗe ɗe mbiyoton eɗe ɗuum wiyetee ko kinɗe, pulaar ne jogii 12 hinnde. Heen hinnde kala won ko halfinaa e nder leñol fulɓe, ko ngandu-ɗaa ko kañum tan heerorii mawɓe men mbaɗirnoo ɗuum ko mbele renndo men ina yuɓɓa ; haa gooto kala e men waawa hatojinde e goɗɗo oon . Ɗum fof ko mbele fulɓe ina nguura e beldigal, moƴƴondiral e teddondiral . So tawii en ƴeewtindiima ne kay, ɗuum jibinii nafoore mawnde no feewi e nder leñol ngol . Wa ammaa so tawii kadi ko leñol ngol e hoore mum, mbiyen enen fof ko en fulɓe ! Ngannden ko fulɓe e lawɓe ngoni haal pulaar ! Eden kaani salaade wiyeede tukuloor en, sabu enen fof ko’en gootum ! Calo-ɗen seerndeede ,ngeto-ɗen renndeede; ɗemngal men ko pulaar! On njaaraama
NGARTAM YEEWTERE CEERNO ALFAA
Ndeen Ceerno Alfaa haalnii ɓe haa ɓe paamirii hono ndahnii, wonti kala e maɓɓe naamnaaɗo hol ko ngon-ɗaa walla hol ɗemngal maa joomum wiyata komi pullo ɗemngal am ko pulaar ! winndooɓe ɓee ne nganndirii hono ndaa ni natti seerndude, wonti e nder kinɗe 12 ɗee kala heen nde ɓe mbiyaa ɓe mbinndata ɗuum ko’e ɗerewol ɗemngal pulaar , yoo wuur pulaar.


text:
Nakkeende yah ngarta e nder fuuta haa hannde ko caɗeele mawɗe ena teskaa werlaaji dogooji e nder diiwanuuji ɗi ko ɓuri heen heewde ko nayeeji, e yiyannde yimɓe heewɓe ; boomaare heewnde e laabi ɗi , ko werlaaji nayeeji ngoni Sabaabu o Hay so tawii laamu Senegaal ena darii ngam yidde safrude ɗeen caɗeele yah ngarta, wonko heddi
Hannde oo hakke 45 oto nani ndoga e nder diiwanuuji ɗii gila e lewru feeburyee. Diiwaan mo Kawlak, Fatik Tuuba e Tiwaawoon ko e diiwanuuji jarlibaaɗi njeyaa.Rewata heen ko Koldaa, Tammbaa, Podoor, Maatam,Ndar Sigisoor e Mbuur.Ummaade Dakaar haa Fatik ko teemedde jeegom mbuuɗu; yahatee ko altine, alatrba, aljumaa e alet.
Ummaade Dakaar feewde Tuuba ko teemedde jeetati, ko alarba tan woni ko yahetaake. Dakaar haa Tiwaawoon ko teemedde nayi alaa nde ɗi njahataa e yontere ndee.
Dakaar Kawlak ko teemedde jeetati alaa nde ɗi njahataa e yontere Kono e ko Muusaa Joob gardiiɗo DDD, diiwanuuji Senegaal fof maa mbaaw naftoraade ɗum. Ina fadaa gargol hedde 500 oto. Diin otoooji ko nootitiiɗi inɗe mumen etee njoldi ndii saɗtaani, ko ɗi ɓuuɓnaaɗi etee ɓittondiral alaa heen. Waɗi ko waktuuji jahol e waktuuji kootol.
Laamu Senegaal fuɗɗiima eɓɓoore mum wiyeteende Senegaal Dem Dikka ;( Senegaal yah-ngartaa)- woni werlaaji jahooji e nder diiwanuuji senegaal ngam safrude jookli gure ko wayno hakkunde maaje. Hay so tawii laamu nguu won ko fuɗɗii wadde, to bannge laabi so ŋakkere werlaaji safraaka , tawa ko potooji waawde yahde haa e nder mbunndi mbunndi jookli ɗi yah ngartaa o hawrida caɗeele ngasaani tawo sabu ko maa ɗum wona nde faggudu ɓamtoo.
Abuu Njaay
SENEGAAL DEM DIKK : OTOOJI GADANI MBADTII DOGDE
Nakkeende yah ngarta e nder fuuta haa hannde ko caɗeele mawɗe ena teskaa werlaaji dogooji e nder diiwanuuji ɗi ko ɓuri heen heewde ko nayeeji, e yiyannde yimɓe heewɓe ; boomaare heewnde e laabi ɗi , ko werlaaji nayeeji ngoni Sabaabu o Hay so tawii laamu Senegaal ena darii ngam yidde safrude ɗeen caɗeele yah ngarta, wonko heddi
Post your comments
Vous devez être connecté pour publier un commentaire.


text:
Fewndo Dabbunde
Pular
Tuma hendu dabbunde uuri wifi ndii Leydi men,
yaasiiji hentoo, boowe sunnee bhawlitaa.
Yoga leddhe sammina haako wonnko e thaldhi mun
bhortoo dolokhe mo bhorninoo tuma settata.
Neemaaji neetoo heege pottoo woddhitoo
haarande hiira e thuudhi gollubhe yiidita.
Bifidhin si hewtii leydidin yooray kisan
hi ndi feera surta ndi foofa haa die sayhita.
Jaangol wadhay haa yiite walta e sembungal
furnooji hubbhee wulna thuudhi dhi foosita.
Hudho yoora; kaakeeli tanhay haa yoora ken
hyappoobhebhen bhora nyappa thuudhi nde tontitaa
Ko e go'o Nowambur saai dabbude fuddhotoo
on wagh'tu duumoo haa Yunaayir fokkita.
Tuma kurkidon on naati wuudhira thendhe fow,
tuma boowe foori haray ko dabbunde artataa.
Wallafuyee Thierno Abdourahmane Bah


text:
TIGILDE KELME - Ibraahiima Malal Saar (©) Duujal 2018 - PULAAGU.COM
Jiiñtu tigilde kelme ndee, ndobo-ɗaa "Ƴeewto" ngam ƴeewtaade jaabaawol maa. So a toobii, dobo "Wujjito" ngam heɓde alkulal. Maa ndobo-ɗaa e limoore e nder tigilde ndee nde keɓaa siforde walla ciforɗe ndeen helmere. Huutoro so wonaa alkule mawɗe (H, T, A) wonaa tokoose (h, t, a). So aɗa yiɗi momtude konngol ngol moƴƴaani. Winndu goɗɗum e dow heen. Ɓe ngalaa tappirde pulaar ɓee ena mbaawi huutoraade ƴiiƴe alkule gonɗe les ɗee. Dobo e alkulal ngam naatnude e boowel binndi ngel.
ɓ Ɓ ɗ Ɗ Ñ ŋ Ŋ ƴ Ƴ
Ƴeewto
PALIIƊE: 1. Aman Dooro e Maamuudu 8. Yahdata ko e Gababe 13. Jooɗeede ko juuti yiyaaka, nanaaka 14. Hoore Hammee 15. Tummbeejo sinimaa (koɗɗo e adunaaji goɗɗi) 16. Gayni waɗde ataaye! 18. Jikku pinaaɗo tawaa 19. Holla faaro mum e neɗɗo 22. Feccere Rellaa 23. Ena e nder galle 24. Jooporde keewal 26. Baban ɗaŋe (tagopeeje) seto-naange 28. Limoore ɗoon fuɗɗii 29. Jawe huɗo 32. Femmba 34. Laaɓɗe dimo 35. Huyti ko wonnoo dow koo 37. Naatee ndiyam maayo 38. Jooporde haala 39. Yaali 40. Yettoode ɗeɓnde teɓɓitaade! 41. Ɗi ngalaa baaba (noppi mon!) 43. Muume goggo! 44. Ummo-ɗaa ɗoo payaa nokku goɗɗo 46. Coƴƴu 47. Tafɓe pijol widewoo Fifa 48. Gaacol Sayku Umaar 51. Laaɓɗe punaaɗe kadi 52. Rufir hakkille 53. Nawata poolgu 55. Joofaaɓe 56. Lomto innde mayru 58. Naamnal Adamaawanaaɓe 59. Jaggii 61. Yuppe tamndoogam 62. Fettannde riiɗde! 64. Karalle Kumpital e Engeleere 65. Talla Aamadu Sammba 68. Banndum gundo 69. Kuɓɓooji haa laaɓa! 72. Durnat hakkille maa 74. Waɗ ngaska 75. Laaɓɗe Sira 76. Lomto innde haala 77. Mbaɗti noon gertooɗe! mmj 79. Toƴƴu daande haa wela! 80. Ittu ɗoo njahdaa heen 81. Waɗ feere yoo laato 83. Yoga 85. Gorko Aram sahre 88. Ɗo yahretee hannde 90. Wuro Bekaay Aaw en 92. Looma e ɓalal 93. Yettoode Fuutaŋke 95. Dafaaɗo cellal 97. Hoore maamaari 98. Aadeeji 100. Sawndooji tuuba 102. Laaɓɗe Ɓito 103. Yah ladde piɗoyaa ndiwri 106. Ɗaano! 108. Mooftorɗe butaali e cammeeje 111. Kaalata ko wonaa goonga 112. Duunde tokosere e leydi Gerees 114. Wulni haa wuli 115. Ammbi
116. Ñaamooɓe ñebbe ñanaa en!
DARIIƊE: 1. Wuro Hammee Birom Moodi 2. ɓernde Baydi 3. Fedde yiɗɓe njogitaari to Amerik 4. Kadi 5. Boowe demeteeɗe 6. Fuɗɗoode addo 7. Añ ko siklinii walla ko tufni 8. Sippiro 9. Teeŋtinirgol faamamuuya 10. Enndu 11. Dartintu mbabba 12. Loggiima! 13. Seeki haa udditii 14. Konngol Fuuta Jalooŋkooɓe 17. Mbelemma fiɗtaandu 20. Ndi neɗɗo remanaani hoore mum 21. Fiilde WhatsApp 24. Lomto innde daabaaji 25. Salaa ñaameede 27. Naati hoɗannde 30. Yahɓe ladde haɓoyde 31. Yanti heen... 33. Koyngal Al Ǧur'aana junnitiingal 35. Lomto innde amen 36. Foof poofaali tampere 38. Fiiletee ko e hoore 42. Yantin! 43. Kaalis piir 45. Haali 46. Yettoode Geelel mo Saadel 48. Nokku joopaaɗo walla tiindaaɗo 49. Yoo weluya Alla won e makko! 50. Yettoode Elimaan Cubalel 53. Waɗnde faayiida sanne! 54. Looƴo beƴiiɗo 55. Hakkunde Cubalel e Foonde Elimaan 57. Ɓennin ko ñaamaa to tekteki 60. Wuro alɗungo takko Cannes 63. Tottat ngam fanndinee 66. Seekirde duumaare 67. Tuppo ɗakkudi 69. Oto laamɓe ndeen e sahaa! 70. Toppitoo fedde walla goomu 71. Hoore Jalluɓe 72. Timmundi 73. Fuɗɗorde jimol 74. Mo njey-mi 77. Lomto innde haala 78. Konte mooftirɗe kaalis 79. Tufa faandu waɗa burooren! 81. Lomto innde makka 82. Reeg e ɓakke lerɓuɗe! 83. Seeɗa wona wof 84. Njogaaki 86. Joganooki 87. Yooɗat Fuuta Jaloo 89. Wonaa boowal 91. Hoore ownooɓe 94. Feewnude cuɗaari 96. Ɗii ɗoon 98. Timmaani layya 99. Wuro Saybooɓe 101. Galle jaaynirde to Senegaal 104. Piiyol eggingol keɓe (ena saɗi!) 105. Ena ŋakki wonde foti 107. Fedde jooɗiinde New York 109. Funeeɓe laaɓɓe 110. Muume basi 111. Foti ko e 3,14
113. Oksigen e Hidorgen


text:
Ko winndooɓe Deftere Linjiila mbinndino, ɗum gooŋga na?
To en njaɓi Deftere Linjiila sanjaaka, nden sey en ƴama koꞌe meeɗen ƴamol feere boo: Ko winndooɓe Deftere Linjiila mbinndino, ɗum gooŋga na? Fakat ko ɓe mbinndi ɗum laatakeno na?
Haa en piisti haala ka, sey en ndaara kuɗɗe tati:
- Woodi seedooɓe ko saalino naane nder Deftere Linjiila
- Woodi alaamaaji caaliiɗi nder Deftere Linjiila
- Woodi winndooɓe naane wolwuɓe haala ko saalino nder Deftere Linjiila
- Woodi seedooɓe ko saalino naane nder Deftere Linjiila.
Ndaa ko woni hoore haala: Winnduɓe Deftere Linjiila ngonino seedooɓe ko saalino naane nder maare, ɓe hoolaaɓe na? Haa en keɓa jaabaago ƴamol ngol, sey en numa dow winndooɓe ɓeꞌe. Ɓe ngiɗino e ɓe mbaawino winndugo gooŋga na? Winndooɓe Linjiila ngonino tokkiiɓe Iisa Almasiihu. Wakkati man ko ɓe mbinndino dow Almasiihu nder Linjiila yaarataano ɓe haa belɗum, sey bone tan. En mbaawan wiꞌugo to ceedoowo heɓan ngeenaari, malla riba, malla belɗum ngam seedamku maako nden kam seedamku maako maraay semmbe, maraay nafuda jur ngam o wolwi ngam haaje maako tan, naa ngam haa gooŋga waŋga. Ammaa tokkiiɓe Almasiihu artuɓe, ɓe njari bone jur ngam nuɗɗinki maɓɓe (koo hannde boo, tokkiiɓe Almasiihu woɗɓe ɗon nder bone man). To ɓe ɗon ceedo dow Almasiihu, ɓe anndino fakat ɓe njaran bone ngam daliila seedamku maɓɓe – ɓe keɓataa belɗum malla riba ngam man sam. Nden kam, en mbaawan faamugo winnduɓe Linjiila ɓe ndaari bee gite maɓɓe ko ɓe mbinndi. To naa non, koni ɓe ngiɗi yarugo bone ngam ko ɓe ngiꞌaay, ko ɓe anndaa? E seedaago woni wolwugo ko yi’i naa ko yi’aay.
Wakkati winndooɓe Linjiila ɗon mbinnda Deftere Linjiila, woodino yimɓe jur ɓe ngerdaaki tokkaago Almasiihu (bana mawɓe diina Yahuudu’en). Ɓe tikki masin bee ko tokkiiɓe Almasiihu mbolwata dow maako. Nden kam, to tokkiiɓe Almasiihu mbinndino fewre, nden tikkuɓe man mbaŋginanno gooŋga ngam taa fewre dow Almasiihu saŋkitono haa duniyaaru fuu e tokkotooɓe mo ɓurta ɓesdugo. Ammaa wanyɓe Almasiihu ngeddaay ko tokkiiɓe Almasiihu mbinndi ngam ɓe anndi ɗum gooŋga (bana ummitineeki Almasiihu). Wanyɓe ɓe’e kaɓdi hokkugo tindinooje feere feere. Ndaa misaalu diga Linjiila Matta 28: 12-15:
Mawɓe ɓeꞌe caawootiri bee ndottiꞌen. Nde ɓe narri, ɓe ndokki sooje’en go ceede ɗuuɗɗe, ɓe mbiꞌi ɓe: “Mbiꞌe Pukara’en maako ngari jemma, ɓe ngujji ɓanndu maako saaꞌi min ɗonno ɗaani. To ngomna nani haala ka, min keɓtan dabare deꞌitingo mo, min kisnan on bone fuu.”
Sooje’en njaɓi ceede man, mbaɗi bana ɓe tinndini ɓe. Geccawol ngol saŋkiti caka Yahuudu’en haa wargo hannde.
To Almasiihu ummitaayno diga maayde, fakat wanyɓe mo mbaŋginano ɗum. Ammaa ngam koo moy anndino o ummitino, nden kam ɓe mbaawaayno yeddugo haala ka sam. Tokkiiɓe Almasiihu kuuwtiniri anndal ngal nder mbinndi maɓɓe ngam haa yimɓe paama gooŋga nder nuɗɗinki Almasiihu. Ndaa ko Pol wolwi wakkati o ɗon haa kiita, yeeso laamiiɗo Festus, diga deftere Linjiila, Kuuɗe Nelaaɓe 26: 24-26:
Nde Pol ɗon wolwa hujja muuɗum bana nii, Festus hooli, wiꞌi mo, “Pol, a ginnaaɗo, anndal ma lugguŋgal itti ma hakkiilo!” Pol jaabi, “Naa mi ginnaaɗo, barkaama! Ɗum gooŋga mbiꞌanmi, ɗum faamoto boo. Mi wolwani laamiiɗo bee dartaare ngam o anndi kuuje ɗeꞌe fuu. Mi anndi fakat walaa ko o dulli nder maaje ngam ɗe laataaki nder cuuɗiiɗum.”
Bana nii en mbaawan faamugo ko winnduɓe Linjiila mbinndi, kubaruuji ɗiꞌi anndaama haa yimɓe fuu nder lesdi Yahuudiya, haa ɓe ngonino. Ko ɓe ceedino, ɗum gooŋga. Ɓe ngiꞌino ko fe’i bee gite maɓɓe, ɓe nanino haala ka ɓe noppi maɓɓe.
- Woodi alaamaaji caaliiɗi nder Deftere Linjiila.
Alaamaaji caaliiɗi mbaŋganɗi nder Deftere Linjiila ɗon ɓesdana en hoolaago nde. Nde marɓe anndal ngiɗi faamugo ko winndooɓe naane mbinndino to ɗum gooŋga, ɓe tefan alaamaaji bolle ɓooymaaje. Bolle Almasiihu goɗɗe nder Deftere Linjiila iwi haa jamanu maako tan, naa jamanu tokkiiɓe mo. Ɓe mbinndi bolle Almasiihu kal kal bana o wolwirino ɗum. Ndaa misaalu, tum Almasiihu wiꞌ i “Gooŋga mi wiꞌata on …” (Linjiila Yuhanna 5: 19, 24, Yuhanna 6: 26, 32, 47, 53). Wolde bana nii nanndi bee bolle moodiɓɓe Tawreeta feere diga wakkati Almasiihu. Ammaa yaake nde tokkiiɓe Almasiihu mbinndi Deftere Linjiila, moodiɓɓe Tawreeta acci wolwugo bana nii. Waato, winnduɓe Linjiila mbinndi bolle Almasiihu kal kal bana o wolwino.
Alaama wakkatiire feere waŋgino nder haala ka Almasiihu wolwino. Woodi ko waŋgi nder bolle Almasiihu ko wallaay joonde tokkiiɓe mo ɓaawo maajum, malla ɓe maraay haaje faalaago haala ka o wolwino ngam wakkati sanjake. Misaalu man woni bolle Almasiihu e geddotiral maako bee moodiɓɓe Tawreeta dow nyalaade siwtorde (bana haa Linjiila Luka 6: 1-11). Wakkati winndooɓe Deftere Linjiila mbinndi ɗum, walaano haaje faamugo haala nyalaade siwtorde bana naane ngam joonde maɓɓe sanjake. Nden kam, ko ɓe mbinndiri ɗum? Ngam fakat ɓe anndi Almasiihu wolwi bana nii, o waɗi geddotiral man fakat bee moodiɓɓe Tawreeta, e ɓe ngiɗi winndugo kal kal bana ko Almasiihu wolwino. Naa ko ɓe mari haaje tan ɓe mbinndi ammaa ko Almasiihu wolwi fuu ɓe mbinndi nder Deftere Linjiila.
Haa fahin, woodi bolle ŋakkuɗe nder Deftere Linjiila ko tokkiiɓe Almasiihu marano haaje faamugo, ammaa ɗe mbinndaaka. Ɓaawo duuɓi seɗɗa diga eeŋtineeki Almasiihu, tokkiiɓe maako ɓesdake masin e ɓe iwi diga asli feere feere, naa Yahuudu’en tan. Daliila maajum, woodino ngaaba jur caka maɓɓe dow haala juulnugo ɓikkon worɓe, umrooje dow nyaamdu (ɗume woni haram e halal), e wolwugo ɗemɗe feere bee baawɗe Ruuhu Ceniiɗo. To ɓe keɓino sawari diga bolle Almasiihu ɗum nafanno ɓe, ammaa walaa bolle mbinndaaɗe dow haala ka’a diga Almasiihu. To winndooɓe Linjiila mbinndino ɗum diga numooji maɓɓe tan, e naa ngam ɗum gooŋga nden ɓe mbinndanno dow haalaaji ɗi ɗon ɓilla tokkiiɓe Almasiihu wakkati o ɓe mbinndirino ɗum. To ɓe mbinndi “Almasiihu wolwi nii dow juulnugo ɓikkon/nyaamdu/wolwugo bee ɗemɗe feere ….” nden kam haalaaji caka maɓɓe timmanno law! Ammaa naa non – ɓe mbinndi ko ɓe anndi Almasiihu wolwino tan.
Woodi alaamaaji goɗɗi koolanɗi ko winndooɓe Deftere Linjiila mbinndi ɗum woni gooŋga tan. Woodi ko woni nder Linjiila tampinanɗum seedamku maɓɓe dow Almasiihu. To ɓe mbinndino Deftere Linjiila dow rayuuji maɓɓe tan nden kam ɓe mbinndataano ɗum. Ndaa misaaluuji:
- Linjiila ɗon yecca en rewɓe arti laarugo Almasiihu ɓaawo ummitineeki maako. Wakkati man, seedamku debbo walaano saman. Ndikka, taa ɓe mbinndano bana nii ammaa doole ɓe mbinnda ɗum ngam kanjum woni gooŋga.
- Woodi bolle Almasiihu feere e ko o waɗi nder joonde maako saɗi faameego (bana Linjiila Markus 10: 18 nde o wiꞌino naa o booɗɗo, e nder Linjiila Matta 21: 12 boo wakkati o tikki, nden haa Linjiila Yuhanna 7: 5 nde deerɗiraaɓe maako cali nuɗɗingo mo). Koni winnduɓe Deftere Linjiila mbinndi irin bolle ɗeꞌe, ngam ɗi caɗi tindineego e fiisteego na? Ngam bolle ɗeꞌe laatakeno kal kal bana ɓe mbinndiri ɗum – doole ɓe mbinnda ɗum ngam ɗum gooŋga.
- Woodi winndooɓe naane wolwuɓe haala ko saalino nder Deftere Linjiila
Woodi winndooɓe feere ɓe mbinndi dow ko en tawata nder Deftere Linjiila diga wakkati man. Ndaa ko Suetonius winndi nder deftere muuɗum haala “Kaysaraꞌen sappo e ɗiɗo”:
“Yahuuduꞌen haa wuro Roma ɗon tokkitina tuurtingo yimɓe daliila Almasiihu, ngam maajum laamiiɗo Claudius wurtini ɓe diga wuro man.”
Foondu ko winnda dow haala man nder Deftere Linjiila, haa Kuuɗe Nelaaɓe 18: 2:
“Ton o (waato Pol) tawi Yahuuduujo biꞌeteeɗo Akilas, iwɗo Pontus. Ɗum neeɓaay o wari diga Italiya bee debbo maako Piriskilla, ngam laamiiɗo Roma biꞌeteeɗo Kalawdiyus umri, riiwi Yahuudu’en fuu diga Roma. Pol yehi haa maɓɓe.”
Ndaa misaalu feere diga binndoowo ɓooymaajo, biꞌeteeɗo Tacitus, nder deftere maako wiꞌeteende “Taariha Laamu Roma” :
O wiꞌ i “Ngam deꞌitingo geccaaji ɗiꞌi (waato yiite hulniinge huɓɓaama nder wuro Roma bee anniya woɗɓe), laamiiɗo Nero (malla Neron) tefi woɗɓe ngam hiitaago – o hiiti Masiihiŋkoꞌen (waato tokkiiɓe Almasiihu) halluɓe. Arɗo maɓɓe, Almasiihu, o mbaraaɗo wakkati lamiiɗo Tiberius, haa juŋngo ngomna Yahudiya Pontiyus Pilaatu.”
Binndoowo Yahuudujo biꞌeteeɗo Josephus (diga duuɓi 90-95 ɓaawo danyeeki Almasiihu) winndi dow bareeki nelaaɗo Almasiihu, biꞌ eteeɗo Yaakuba (Linjiila Kuuɗe Nelaaɓe 12: 1-2), e dow deerɗiraawo Almasiihu biꞌeteeɗo Yaakuba (Linjiila Matta 13: 55, Linjiila Markus 6: 3), non boo dow bareeki annabi Yuhanna/Yahaya ɓii Zakariya (Linjiila Matta 14: 1-12). Julius Africanus kuuwtinirɗo binndi Romaajo biꞌeteeɗo Thallus (diga hitaande 52 ɓaawo danyeeki Almasiihu) mo winndi dow nyiɓre wakkati Almasiihu maayi dow leggal gaafaaŋgal (Linjiila Luka 23: 44-45). Binndoowo Romaajo Pliny (diga hitaande 112 ɓaawo danyeeki Almasiihu) winndi dow maŋgtooje tokkiiɓe Almasiihu.
Winndooɓe ɓooymaꞌen ɗon kolla en ko winnda nder Deftere Linjiila ɗum gooŋga. Walaa haa a tawata nder binndi naaneꞌen kollanɗum ko winnda nder Deftere Linjiila ɗum fewre.


text:
Goytaali e bagginaali ɓeen dognooɓe werlaaji e motooji jakartaa e nder diiwaan Maatam . So tawii waadere memii leydi ko caɗeele mawnde fayde e yoga e nokkuuji joňiiɗi ɗi . Tee yoga e gure tappamaaje ɗe won e laabi tuɗat ndiyam oto waawaa rewde heen haalaaka moto jakartaa. Laawol Wurosoogi fayde Bakkel memotaako e oo sahaa ,sabu kala e laawol ɗo waɗaa seldunde ko e caanngol mawngol rewi tee so waame arii regginat wonta taƳre alaa jahoowo alaa garoowo. Ɓe kollitii oo sahaa hay so yiɗii yahde so a yiyii Ƴiiwoonde ina feŋa a suusaa yahde ,ngam hulde woto a loggaade.toon . Ina jogaa kulhuli otooji mawɗi ina ɓeyda bonnude laabi ɗi. Tee kadi so a anndaa laawol ngol no moƳƳi ina waawi jibinde caɗeele. Dental dognooɓe otooji e motooji kollitii ko ɗum ngoƳa mawɗo hade laawol ngol joofde.
Bookar sek Lewlewal Maatam


text:
Tag: biddo Allah
Iisa Almasiihu woni Ɓiɗɗo Allah na?
Tokkiiɓe Iisa Almasiihu mbi’ata Iisa woni Ɓiɗɗo Allah, fodde ko ɓe tawi nder Deftere Allah. Ammaa woɗɓe ɓe tokkaaki Iisa Almasiihu njaɓataa haala kaꞌa, ngam fodde faamu maɓɓe Allah danyataa ɓiɗɗo. E noy Iisa Almasiihu woniri ɓiɗɗo Allah …
Ɗume Iisa Almasiihu wi’ani hoore mum?
To a ƴami koo moy nder duniyaaru “Ɗume a numata dow Iisa Almasiihu?”, a heɓan jaawaabu feere feere. Ammaa to a ƴamino Iisa Almasiihu ƴamol ngol, noy o jaabeteno? To a ƴamino mo “An, a moy?”, ɗume o …


text:
Iisa Almasiihu maayaay haa leggal gaafaaŋgal. Ɗum gooŋga na?
Fodde Deftere Linjiila e seedamku tokkiiɓe Iisa Almasiihu, fakat o maayi wakkati ɓe ngaafi mo dow leggal. Ammaa woodi yimɓe feere ɓe njaɓataa haala ka, ɓe ɗon mbi’a Iisa Almasiihu maayaay haa leggal gaafaaŋgal. Woɗɓe ɗon mbi’a goɗɗo feere maayi haa pellel maako, malla Allah sanjiri Iisa bee goɗɗo nanduɗo bee maako nden o maayi haa pellel mbattudi maako. Woɗɓe feere ɗon mbi’a wakkati Iisa Almasiihu ɗonno dow leggal gaafaaŋgal o faɗɗaamano (waato goɗɗo mo anndaa haa woni), nden wakkati o ɗonno waali nder yenaande o heɓtino semmbe maako fahin. Nden kam, haa toy gooŋga woni? Iisa maayi haa leggal gaafaaŋgal, malla o maayaay? Sey en piista haala ka.
Maayde Iisa e ummitineeki maako laati caɓɓawal e hoore haala nder Linjiila:
To a jaŋngi Deftere Linjiila a laaran aayaaje jur ɗon mbolwa haala maayde e ummitineeki Iisa Almasiihu. Iisa bee hoore mum boo wolwi nde ɗuuɗɗum dow maayde muuɗum. O yecci pukara’en maako nde jur anniya maako ngam hokkugo yoŋki maako haa maayde. O mbiꞌiiɗo laaɓɗum ɓaawo balɗe tati o ummititto. Laar Linjiila Matta 16: 21,17: 22-23, Linjiila Markus 8: 31, 9: 31, Linjiila Luka 9: 22, 18: 31-33, Linjiila Yuhanna 10: 11,15, 18, 12: 7. To Iisa maayaay koni o wolwi laaɓɗum bana nii? To Iisa maayaay nden kam o fewi pukara’en maako, o yeccaay ɓe gooŋga sam. Ammaa en anndi boo Iisa meeɗaay waɗugo aybe, o meeɗaay wolwugo fewre. Nden kam sey jaɓugo bolle maako ɗeꞌe. Iisa wi’i o maayan, o wi’i o hokkan yoŋki maako, o wi’i o ummititto boo.
Annabi Yahya wolwi dow maayde Iisa Almasiihu boo. Woodi wakkati feere nde Iisa wari haa annabi Yahya, nden Yahya wi’i: “Ndaa jawgel Allah ittanŋgel hakkeeji duniyaaru” (Linjiila Yuhanna 1: 29). Bee bolle ɗe’e, Yahya ɗon tinndina en ko saawi nder maayde Iisa. O yecci en Iisa maayan bana “jawgel kirseteeŋgel” bana ko Yahuudu’en tokki waɗugo diga wakkati annabi Muusa. Allah umrino ɓe sey to ɓe kirsi jawgel, malla ndabbaawa feere, ɓe keɓata yaafuye. Waato bee laawol rufugo ƴiiƴam ndabbaawa ɓe keɓan yaafuye. Sey yoŋki ndabbaaawa liiꞌaanga timma, nden dokkal man mara nafuda haa yeeso Allah. Nde Yahya ewni Iisa “Jawgel Allah” o ɗon yecca en fakat Iisa maayan ngam hakke yimɓe duniyaaru fuu. Nden kam, to Iisa maayaay haa leggal gaafaaŋgal, annabi Yahya boo fewi. Naa non – annabi Yahya boo wolwi gooŋga. Fakat Iisa maayi haa leggal gaafaaŋgal.
Pukara’en Iisa Almasiihu boo mbolwi nde ɗuuɗɗum dow maayde maako. Ɓe ceedi maayde maako, ɓe ngi’i maayde maako bee gite maɓɓe. Ko ɓe ndaari boo laati waazu e ekkitinolji maɓɓe, haa yottini ɓe maayde ngam daliila seedaago mo. Ndaa ko Piyer wi’i: “Onon, on mbari mo (waato Iisa)…..ammaa Allah ummitini mo, wurtini mo taaku maayde, ngam maayde walaa baawɗe jogaago mo” (Kuuɗe Nelaaɓe 2: 23-24). Ndaa ko Pol winndi boo: “Mi anndini on kubaruwol ɓurŋgol marugo saman, ngol njaɓmi bee hoore am, waato: Almasiihu maayi ngam daliila hakkeeji meeɗen, bana ko winnda nder defte. Ɓe uwi mo. O ummiti diga maayde nyalaade tataɓre, bana ko winnda nder defte” (1 Korintu’en 15: 3-4).
Winndooɓe feere mbinndi dow maayde Iisa:
Naa Deftere Linjiila tan wolwani haala maayde Iisa Almasiihu. Woodi winndooɓe feere, naa ɓe tokkiiɓe Iisa, kamɓe boo ɓe mbinndi dow maayde maako. Binndi maɓɓe ɗon ngecca en ko saali nder duniyaaru bee asli feere feere wakkati naane. Ndaa misaaluuji seɗɗa:
- Tacitus (diga duuɓi 50 – 120 ɓaawo maayde Iisa Almasiihu) winndi jur dow laamu Roma. O wi’i: “Christus (waato Almasiihu) maaynaama haa juŋngo Pilaatu, ngomna Yahudiya wakkati laamu Tiberiyus”.
- Thallus (diga duuɓi 52 ɓaawo maayde Iisa Almasiihu) winndi dow maayde Iisa Almasiihu bee tindingo dow nyiɓre nde laatino wakkati maayde maako. Binndoowo feere, mo innde mum Julius Africanus (diga duuɓi 300 ɓaawo maayde Iisa Almasiihu) winndi dow haala nyiɓre maajum boo.
- Mara Bar-Serapion, binndoowo diga lesdi Siriya mo winndi ɓaawo gibbuki haykaliiru haa Urusaliima (duuɓi 70 ɓaawo maayde Iisa Almasiihu), wolwi dow bareeki Iisa Almasiihu, mo o ewni “laamiiɗo”.
- Nder deftere “Talmud Baabila” ɗum winndaama dow maayde Iisa Nasaratuujo, wakkati juulde Paska.
- Josephus, binndoowo Yahuuduujo, winndi dow maayde Iisa Almasiihu dow leggal gaafaaŋgal haa juŋngo Pilaatu (diga duuɓi 93-94 ɓaawo maayde Iisa).
Winndooɓe ɓe’e ɗon kolla en koo moy anndi Iisa Almasiihu maayi haa leggal gaafaaŋgal wakkati man. To o maayaayno nden kam yimɓe feere feere mbinndi fewre dow maako. Kuugal winndooɓe ɓe’e ɗum winndugo gooŋga ko saali wakkati man, naa winndugo fewre. Ɗume nafatano ɓe to ɓe mbinndino fewre dow maayde Iisa Almasiihu? Walaa! Ɓe mbinndi ko koo moy anndino wakkati maajum. Fakat Iisa Almasiihu maayi haa leggal gaafaaŋgal.
Alaama ƴiiƴam ngam maayde Iisa Almasiihu:
Woodi ko waŋgi nder taariha maayde Iisa Almasiihu kollanɗum en o maayi fakat. Wakkati o ɓila dow leggal gaafaaŋgal, sooje’en ngiɗino faamugo to o maayi na, malla siwaa. To o maayaayno tawon ɓe kooci anniya yewugo kosɗe maako ngam yaawnugo maayde maako. Ammaa ɓe tawi Iisa Almasiihu maayi, timmi. Haa ɓe paama fakat yoŋki maako timmi, soojeejo gooto yuwi wuttudu maako bee labbo, nden “law ƴiiƴam e ndiyam ngurti” (Linjiila Yuhanna 19: 34). To goɗɗo o geeto tawon nden ƴiiƴam maako sendirtaa bee ndiyam nder ɓanndu maako ngam ƴiiƴam ɗon taaro daliila kuugal ɓernde. Ammaa to goɗɗo maayi, ɓernde accan huuwugo, ƴiiƴam boo daroto, nden ɗam sendiran bee ndiyam nder ɓanndu. Ɗum woni ko saali nder ɓanndu Iisa Almasiihu ko faamtinta fakat o maayi.
To Iisa Almasiihu maayaayno nden annabaaku Allah gooŋgɗinaaka:
Diga Deftere Linjiila winndaaka tawon, woodi annabaaku dow Almasiihu nder Deftere Tawreeta e Defte annabi’en diga ɓooyma. Annabi’en feere feere mbinndi dow danyeeki Almasiihu, dow kuuɗe maako, dow ekkitinolji maako, dow maayde e ummitineeki maako. Diga naane Allah hokki annabaaku haa nelaaɓe mum ngam haa yimɓe paama fakat to Almasiihu waŋgi no ɓe keɓtirta mo. Allah wolwi laaɓɗum dow maayde maako boo.
Ndaa ko winnda haa Deftere annabi Esaaya:
“Asee boo naaworlaaji meeɗen o roondi, bone meeɗen o hooci. Bee non fuu en ndaari mo bana Allah hiiti mo, fiyi mo, leestini mo. Ammaa o yuwaama daliila zunuubaaji meeɗen, o torraama ngam aybeeji meeɗen. Kiita ka o jaɓi, waddani en salaaman, daliila kuuduuje maako en kurgake….Jawmiraawo yowi aybe meeɗen fuu dow maako. Ɓe toonyi mo, ammaa o munyani ɗum, o maɓɓitaay hunnduko maako bana jawgel ngel ɓe njahrata hirseego,…Ɓe naŋngi mo bee semmbe, ɓe ndo”i mo kiita….O ittaama diga lesdi yeeɗɓe daliila zunuubaaji ummaatoore am.” (Esaaya 53: 4 – 8).
Ndaa ko annabi Zekariya winndi dow maayde Almasiihu:
“Ɓe tijjoto yam ngam daliila am, min mo ɓe njuwi. Ɓe mboyatam bana no ɓe mboyrata ɓiɗɗo bajjo. Ɓe mboyatam masin, bana goɗɗo woyata to afo mum maayi” (Zekariya 12: 10).
Ndaa ko annabi Daawuda windi nder Deftere Jabuura:
“Yaa Allah am, yaa Allah am, ngam ɗume a wudini yam?…Halluɓe taari yam, ɓe ɓiɗɗotiri dow am bana dawaaɗi. Ɓe cumpiti juuɗe am e kosɗe am. Mi foo’i, mi waawi limugo i’e am fuu, konne’en ɗon cutammi, ɗon purkitammi.” (Jabuura 22: 2, 17 – 18).
Sey ko saali bee maayde Iisa Almasiihu haa leggal gaafaaŋgal gooŋgɗina annabaakuuji ɗi’i. To Iisa maayaay wakkati man nden kam ko annabi’en mbinndi ɓooyma laataaki gooŋga. En fuu en anndi ko Allah waŋgini nder annabaaku laatoto gooŋga, Allah fewataa yimɓe ɓe o tagi.


text:
Fulfulde
Fulfulde walla pulaar maa pular ko ɗemngal Fulɓe e Haalpulaar'en. Ɗemngal ngal no haalee e leyɗe keewɗe e Afirik. Haalooɓe fulfulde-pulaar ina kawra miliyonji 60 haa 80. Ɗemngal ngal ina jeyaa e suudu ɗemɗe Hiirnaange Atlantik, taweteendu kanyum duu e nder suudu ɗemɗe afirikankeeje ɓurndu yaajude wi'eteendu Niiser-Konngo. Ɗemɗe goɗɗe jeyaaɗe e ndun suudu ngoni: ce'aar (ɗemngal seereero) e njolfo. E ɗeen ɗiɗi ko seereero ɓuri ɓadondirde e pulaar.
Loowdi
Caltuɗe[taƴto | modifier le wikicode]
1. Caltuɗe: Ko ɓuri heewde koo, pulaar ina feccee waɗee caltuɗe jowi mawɗe kawrooje e dawlaaji Fulɓe taariikayankooji (dawlaaji Fulɓe adiiɗi laamu kolonaaku). Kannje ngoni:
Pulaar Fuuta Tooro (no gasa ko e ngal diiwal ɗemngal ngal yalti), leydi Senegal Pular Fuuta Jaloo, leydi Gine, Fulfulde Maasina, leydi Maali, Fulfulde Liptaako, leydi Burkinaa Faso, Fulfulde Adamawa, leydi Niiseriya e Kamarun. Feccoore go'o no waawa wonirde nii:
- Pular Fuuta Jaloo (Gine, Sarliyon, e Gine-Bisaawo)
- Pulaar Fuuta Tooro Senegaal, Muritani, e Maali hiirnaange
- Pulaar Firdu (maa Fulaadu maa Fulakunnda)
- Fulfulde Maasina (ana wiyee "Maasinaŋkoore" ; Maali)
- Fulfulde Liptaako (Burkina Faso)
- Fulfulde Borgu (Benen e Togo)
- Fulfulde Hakkundeeri Najeeriya (laamu Usmaani Ɓii Fooduyee, wano Sokoto)
- Fulfulde Adamaawa (ana wiyee "Adamawaare" ; Niiseriya e Kamarun)
Ko ɓuri kon e Fulfule ɗen hino humii e gootal e diiwe limtaaɗe ɗoo, e piide misal si en ƴettii Fulfulde Bagirmi, ɗum ko leydi e nder Caad, ko e Adamaawankoore nden jeyaa. Fulfulde Funnaange Niijer ko e Fulfulde Hakkundeeri Najeeriya ɓuri jeydude, Fulfulde Hiirnaange Niijer ko e Liptaakuure e Maasinankoore jeyaa.
So en teskiima, ma en taw ina heddii fahin caltuɗe ɗalaaɗe hono pulaar Fulaadu (ɓaleeri Senegal e Gammbiya), Fulfulde Borgu e nder leydi Benen, fulfulde diiwaanuuji hakkunde Niiseriya. Kono ɗeen pulfule na ɓadii goɗɗe e ɗee ɗe adi-ɗen limtude yeru Borgu no ɓadondiri e Maasina, Fulaadu no nanndi e Fuuta Tooro no nanndi e Fuuta Jaloo, e maanaa no hakkunde maa fulfulde Caad walla Sudan ko e Adamawa jeydi.
Alkule[taƴto | modifier le wikicode]
Alkule lateŋ[taƴto | modifier le wikicode]
2. Alkule: gila teemedannde sappo e jeetataɓere nden, pulaar-fulfulde no winndiree alkule aarabe. Haa hannde no fellitaa wonnde e leyɗe goɗɗe yeru Fuuta Jaloo maa Adamawa Fulɓe ko alkule aarabe ɓuri doolnoraade. Kono gila hitaande 1966 bensondiral Bamako ngal fewjanno ɗemngal ngal mbinndudi tuugiindi e abajada laten. Ndiin mbinndudi inndiraa abajada UNESCO maa alkule UNESCO. Alkule mayri ngoni:
a,b,mb,ɓ,c,d,nd,ɗ,e,f,g,ng,h,i,j,nj,k,l,m,n,ŋ,ñ(ny),o,p,q,r,s,t,u,w,x,y,ƴ,z
Sincugol ndiin mbinndudi ponndaandi haɗaali faa jooni Fulɓe ndonka fottude e alkule yogaaje, e fiide misal Haal-Pulaar'en senegal wo ñ mbinndirta alkulal ny. Fulɓe Mali e Gine nii mbinndirta ɗum: ɲ. Kadi lurre ina ngoodi to baŋŋe winndugol alkule denndaaɗe (renndaaɗe) yeru ŋg (hade ng), ɗum e wonnde ndin mbinndudi yamiranooka to bensondiral Bamako. Winndooɓe Gine woɓɓe mbinndan nb hade mb jamiraaɗo Bamako oo.
Adlam[taƴto | modifier le wikicode]
ko Alkule ɗe heewɓe Fulɓe mbinndirta jooni e nder leyɗeele keewɗe e nder duunde Afrik lutti [Seneggal] e [Moritani]. Iɗi pentaa ko [Gine] hitaande 1989 iwde e Abdoulaay e Ibaraahiima Bari; caggal yiyugol heewɓe ina luuri e binndugol [Pulaar] ngol. Alkule ɗeen ko 28 alkulal wondude nayi goɗɗi denndinaaɗi hono n'g, n'j, n'b, n'd. iɗi tawee e leydeele hono Gine, Kameruun, Sudan, Caad, Niger, Nigeria...
"Pulaar/fulfulde ko ɗemngal maanaa, woni ɗemngal keeringal to bannge innude geɗe e rokkude ɗumʼen maanaa. Paygol maggal ina fawii he toɓɓe keewɗe, ko wayi no heewde alkule e mbaadi pirligol golle e firo kelmeendi…
Alkule : pulaar/fulfulde ɓuri heewde alkule e farayse e arab e enngele… (33 alkulal). Won alkule ɗe ɗemngal ngal jogii weeɓaani tawde he ɗemɗe goɗɗe, ko wayi no alkule ɗ, ƴ, ŋ…
Pirlitgol golle : pulaar fulfulde ina jogii lomto gollooɓe 7ɗo so en limtii heen lomto golloowo naattinoowo : enen, ko noon ne so en ƴeewii gollal jogorngal, to bannge sahaa, angal firlitiree he mbaadiiji keewɗi : maa o ar, omo ara, o arat, o aroyat, o aratno, o aratnoo…
Firo kelme : kelmeendi pulaar/fulfulde ina heerorii fayde mum, cañki pulaar fulfulde ina ɗelñira karallaagal timmungal e ñeeñal baydungal : ina holla en ɗuum mahdi helmere pulaar
- Pelle inɗe : ɗemngal ngal ina jogii pelle inɗe hedde 20 tawi heen fedde kala ina jogii hattan kaawniiɗo ngam sifaade innde toɗɗii nde. En njuutnotaako ɗoon sabu ɗuum ɓooyii yimeede
- Ceekirɗe : ɗoon ne kadi en njuutnotaako sabu jooni kala janngoowo ɗemngal ngal anndii wonde e nder helmere wootere eɗen mbaawi dañde ceekirɗe keewɗe haa helmere nde metta wowlude yeru : naftondiroyde, walla jiiɓoo wowlude jiiɓoo faamde, yeru : ɓamtinondiriroroyatno ; te
seekirde heen kala arda e maanaa mum.
Ngam añde woɗɗinoyde, sabu en mbaawaa te en kattanaani haalde fof, njahen he toɓɓere sakkitiinde he ndee ɗo lowre, ɗum woni maanaa ɓesɗo.
_ Kelme keewɗe ngam maanaa gooto: pulaar/fulfulde ina jogii hattan seɗde maanaa helmere yaltina firoyon mum tokoson ngonkon nder mum. Aɗa waawi yiyde kelme sappo walla ɓura tawi ko he maanaa gooto. Ngam newnude golle men ƴeften yeru he kelme ɓurɗe baɗtinde he nguurndam fulɓe:
a/ toɓo: jannja, ngatamaare, maamaare, wis_wis, yaral (jaral), juko, Demmba diŋaare, hokkitere, mbayritam, bowte…
b/ laawol: burdubujol(walla ballaŋaawol), mosol, jurol, lappol, bolol, celol, codol,perol, kallu(walla kallol…), mbedda(walla mbeddawol)…
c/ haɓɓude: fiɓde, jomde, ŋaaŋde,ŋeeŋde, raɗaade, wajde, humde, saande (saanaade), worsude, dokkaade…
d/ ndiyam: maayo, caanngol, weendu, fetere (feto), deedal, berjal, reebelde, njarka, sewnde, laddungol…
e/ leydi: ceenal(seeno),mbaalwaaldi, jehjegol, hollalde, jakre, waka jiiju, jaaka maka, wallere, haraawo(karawal, taccoonde), karhaaƴol(woojeere, tiŋaale)… Eɗen mbaawi teskaade ɗo kelmeendi mbaawndi wallitde gannde kese; eɗen teskina wonde Tafsiiru JIGGO (yoo GENO yurmo ɗum), gooto he sanɗaaji Misira won ko waɗnoo heen ko faati he ganndal ndema
Eɗen mbaawi raɓɓiɗinaade ɗo, tawi kadi eɗen nganndi en memaani fannuuji goɗɗi bayɗi no inɗe kuɗi e leɗɗe, sifaaji jawdi, poñndi (he ɗemngal waañooɓe e awooɓe) e nehaandi (he ɗemngal aynooɓe), keneeli, koode, ekn…
Eɗen mbaawi wiyde ɗo waɗde pulaar/fulfulde ko ɗemngal maanaa, ŋarɗungal. Maa a taw ko ɗuum addani won heen (Bookar Tijjaani Njaay) wiyde ko GENO tellini ngal he ŋarɗeende maggal, wiyi yimɓe maggal “ko MIIN tagani on ngal mbele oɗon ngona ɓe AM”. Eɗen mbaawi wiyde kadi ko ngal ɗemngal ɓooyngal , Bookar Tijjaani hollitii wonde Fulɓe koɗdiino he israa’iilanaaɓe, o hollitii haatumeere kelme teemedere he hebroore walla ɓura, tawi kañje kala eɗe nanndi he kelme pulaar/fulfulde to wowlaango e to maanaa (en njiɗaani addude ɗo laaɓndal to Fulɓe ngummii, holi mo ɓe njiidi).
Kono kadi eɗen poti ustude bakkooji ha ngannden so ɗemngal men ngal ina jogii hattan wuurde haa yeeso e daɗde e gaatuleeje aduna keso o. mbele ɗemngal men ngal ina jogii hannde nduun fittaandu haa waawa ɓamtaade no ɗemɗe koɗdiiɗe ɗe ni. Sabu wonde ɗemngal men ngal limtaaka e ɗemɗe daɗooje ɗo e 2036 ina miijtinii hay so en kulaani.
Kañum ni, wondi ko, hay sinno ɗemngal men ngal wonii ɗemngal maanaa, ko gila hanki, he nder nguurndam mawɓe men keeriɗam. Ko mawɓe men ngollii haa ngal wayi noon. Kono enen hannde en poti laaɓndaade ko mbaɗ-ɗen e ko pot-ɗen waɗde sabu eɗen keewi caɗeele:
- Caɗeele wosteede : duɗe tuubakooɓe e kesamhesamaagu e jaajngol gure waɗii haa ko ɓuri heewde he men nattii haalde ɗemngal ngal no fotiri (ɗooftaade doosɗe maggal) walla nattii haalde ngal
- En ngustiima he faarnoraade ɗemngal ngal: nattii no waynoo he diŋire…
- Ŋakkere paamondiral: he miijo am, ceerundal kinɗe e ngaddinaaji fotnoo ko alɗinde goodal men; kono so waɗii duuñondiral e deentondiral tan jibinta ko tanaaji ɗi njiɗaaka tawi ittaani.
- Caɗeele firo: so pulaar/fulfulde wonii ɗemngal maanaa ne ina jogii caɗeele firde yoga e kelme kese yeru helmere “sens” e farayse firdee maanaa (iwdi arab), waɗde mbiyen pulaar/fulfulde ko ɗemngal maanaa ngal firataa maanaa. Yimɓe ɓe fof kawraani he no pirdaten kelme kese ɗe: so en pirat ɗe tan he ɗemɗe goɗɗe hay so wonaa pulaar walla so en pentanat ɗum helmere fulɗinaande hay so faamaamuya mum in noddi tiinnaare mawnde.
(Kuɗol Daas Demmble e nder doggol ɓataaki Jamaa)