text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 113 (Can your God do everything)
113. Hara Alla maa on no waawi waɗude piiji ɗin fow
Kadiatu : "Diogo, miijoto tun – ko e hendagol dolarji noogay e jowi mi woni, sabu hay gooto anndaa wondema miåo toraade Alla fii no sahaabaaåe åen heåira ballal."
Jariiwu : "Ko honåun faalaåaa wi’ude?"
Kadiatou : "Nde mi henndii kaalisiiji an åin woo, mi jonna seeåa Alla fii golle sahaabaaåe åen. Jooni non miåo faalaa soodude pupeewal ko mi watta ka bowaati naåeteeno leydi Siinu fii jibinannde annabi Iisaa nden. En yaaday?"
Jariiwu : "Ko sago!"
Ka makasan piihoy fijirteekoy koy, åe anniyii soodugol pupee mo cukuli juutuåi e roobu mbuluujo. Åay o lannii soodude, kanko Kadiatou e Jaliikatu åe yahi kisan ka suudu madan Hafsatu.
(Hito ko baafal ngal hoåetee kon e ko ngal udditetee kon)
Kadiatu : "Ñallen e jam, yo madam Hassanatou! Ko fii habbagol juldeere fii jibineede annabi Iisaa nden."
Madan Hassimiiwu : "Woy, alaa ko mi waawi, pootiiru ndun lannaama ombeede."
Kadiatu : "Hinaa non, kono pupee on no haani yahude leydi Siinu ndin, miåo anndi åun tigi. Annabi Iisaa okkii lan mbuuåi fii åun."
Åay madame Hafsatu yi’ii soobee jiwo on no tiiåiri non, o udditi pootiru ndun.
Kadiatu : "Men jarnii ma buy, madam Hafsatu. Alla no jogii fawndaare telenma åun."
Wano bandan Rugiyata sutornoo non åun tigi! Hari ko o sahaabaajo wonåo e leydi Siinu ndin, himo jannude jiwo on haala Aleman kan.
Madiina no mari dokke fii ekkitagol åenåe åen. Kono hari haa hannde o nanaali fii Alla wuråo waåoowo kaawake on e yiåuåo mo on fota.
Madiina : "Hara Alla maa on no waawi waåude huunde kala?"
Bandiraawo Rugiyata : "Hiihi, alaa ko sattanani Alla."
Madiina : "Awa yo o addanan popeewal iwungal leydi Alimaayi ndin wondude e roobu mbuluujo fii juldeere jibineede annabi Iisaa nden. Mi jeeji ma, torano lan mo åun."
Bandan Rugiyata, waawataa miijaade fii ko honno Alla jaaborta åen faale. Himo ŋalåi fii ko pootiru ndun udditaa kon e ko tawi kon nder ton pupeewal ngal, ɗun ko toraare nden woni ko jaabinaa. Hinaa kawral non.
Bandan Rugiyata : "M jarnii ma yo Iisaa Joomiraaåo. Hiåa wuuri e hiåa waawi huuwugol kala huunde. Mi jeejii ma wallito Madina fii no o anndire."
Wondude e haååere bumaade nden no labiraa, o addani dokkal ngal Madiina.
Bandan Rugiyata : "E hino Madiina, Iisaa Joomiraaåo on addanii ma åun åoo."
(Hito firtande haååere nden)
Madiina : "E åun no labaa honno! Ko åun tigi woni noone pupeewal ngal mi faalaa ngal!"
O hoccii weltaare takko mbatu ngun. Kono nde wootere tun o niååiti.
Madiina : "Bandan Rugiyata, huunde alaa ko sattani annabi Iisaa. Miåo gomåini e innde makko nden åayru o waåii faale an on. Iisaa Joomiraaåo, aru ka nder ngurndan an, laååinaa åernde an nden. Miåo wondi e maa teemedere e nder teemedere kala. Aamiina!"
Weltaare haqiiqaare juldeere fii jibineede annabi Iisaa nden, on aruåo ka åernde Madiina, alaa ko sattani annabi Iisaa. O fillanii åun yimåe åuuåuåe.
Yewtooåe : Fillitotooåo, Kadiatou, Jaariwuu, Madan Hassimiiwu, Madiina, Bandan Rugiyata
© Copyright : CEF Allemagne


c: text/html

text:
En njaltiniino e Fooyre Ɓamtaare, tuggi tonngoode 150 haa tonngoode 155, winndannde Muhammadu Faliilu Sih yowitiinde e tiitonriinde : « Huunde e fiyakuuji ɓalliyankooji ».
Ngardiika : Hannde ƴellitaare ina waɗi e aduna hee, teeŋti e ƴellitaare gannde joltuɗe. Ɗe mbaylii mbaydi nguurndam e kala fannu : mahdi, safaara, kaɓirɗe, kaɓtorɗe wolde, daabeeje, karallaagal kesal, ndema, fii-mbeeyu, ekn… Ɗum addani en miijaade winndude huunde e ɗee gannde e ɗemngal men teddungal toowngal ngal, mbele njeɗen kala kuwtortooɗo ngal ngoon humpito. E ndee winndannde kaalaten ko ganndal ɓalliwal, maa en kaal fiyakuuji keewɗi, maa en pir geɗe tago keewɗe. Ciftinen wonnde tago ngo nganndu-ɗen woodi heen tan ko mooɓam e laaytal, wonnde caasam ina jogii heen darnde nde alaa nanndo. Ko ɗee geɗe yimɓe cifatoo ɗoo e yoga e mbaydiiji mum en. Wempeƴere ko fiyaaku njaajngu e ngoo tago. Bempeƴƴe ina coomi faayidaaji kulɓiniiɗi, ko en hollirooɓe ɗi e ndee winndannde. En naatnii kelme keewɗe ngam sifaade ngaal ganndal, kono ciftoren tan ɗemngal Pulaar ko liratoongal etee kelme taƴaaƴe ɗoo ɗee ko ɗaɗi pulaar mbirfiti ɗe. Kala heen helmere naattinaande ina joganaa daliilu ceeɓɗo, janngoowo oo so miijtiima boom ina waawi yiytude ɗi, so ɗum alaa yo oo winndu en.
E wasiyaade janngoowo oo, ciftinen mo wonnde “Ganndal noddi ko tiiɗnaare hakkille, alaa mbeɗo heen mi alaa heen, mi wonat heen tan, walla mi waasa heen wonnde. Ngaameela hakkille maraani ganndal. Ganndal kadi ko nokku, ko satiiɓe, nokku ndeeƴngu, satiiɓe faamɓe, ɓe kaljintaa teeyre hakkille dow geɗe caakaneeje. Ganndal wonaa feere ndee e hoyre mum, koko hokkata feere koo woni ganndal. Ɗum waɗi ganndal ko ndaɗɗundi hakkileeri luggiɗndi, tammbiindi kala fiyakuuji ƴoyre”. Ko jaŋde gannde joltuɗe addanta yimɓe ɓosde, ɓosna hakilantaagal mum en e ñeeñal mum en. Ndiwta ko puɗɗii faamnde koo, njaaɓana golle goɗɗe naftooje, ngati nguurndam sabbaaki, ko daɗi ina daɗtee, ko daɗaa ina daɗtoo. Ngeɗu hakkille e ƴoyre ronetaake, heerortaake kono reenete so yiɗaama duumoo e renndo, reeniree jaŋde. Mi jaarii on ko aditii sabu jaŋde mon, teskuyaaji e wasiyaaji njogor-ɗon neldude mi.
Geɗe kuuɓtidinɗe : E ngoo senngo kollen huunde e fiyakuuji ɓalli e doosɗe dirtugol mum en. Ko adii fof hol ko woni ɓalndu ? Ene wiyere ɓalndu kala hettere mooɓam. So en njiɗii faamnde ko woni mooɓam, maa ngannden kuuje gaditiiɗe, biyateeɗe peceron. Maa en njangto ɗoo seeɗa ko faati e peceron. Kono hade ɗum paamen, e mbaydi huuɓtidinnde, hono geɗe ɗee cañorii : pecoron ndentat ngonta moɓon, kala moɓel jogii ko aalundere mum e sato ndeen aalundere ina mbiiƴa peceron mbiyateekon kuɓwon. Moɓon ndenta cosa moɓtooje, Ko ɗee moɓtooje tiggondirta, mooɓondira ngona mooɓam kaalaten ɗam.
MOƁEL. E nder aalundere moɓel ko pecoron tiɗɗondiri toon, ko ko wiyatee Gostondiral cembungal saabii ngaal tiɗɗondiral. E mbeeyu ndeen aalundere kuɓwon ina ndimmba, ina mbaɗa “yaa-ngartaa”, hono no duule catorii leydi nii. E mbaydi weeɗi eɗen mbaawi yiyrude moɓel hono no leydi e mbeeyu mum nii, aalundere ndee woni leydi, mbeeyu nguu loowi kuɓwon. Ko hono noon kadi aalundere moɓel ɓurdiri “mbeeyu kuɓwon” teddeendi. Jaggi kuɓwon e sato aalundere moɓel ko ko wiyetee “Gostondire kuɓpooɗal”. Hono noon ne ko “Gostondire ɓaaƴal” saabii mbeeyu leydi e ko seŋii e mum, ɓoccittaako huywoyaa nder weeyo.
MOOƁTOORE. So yahii haa moɓon cosaama, koon moɓon ina mbaawi, e ballal “gostondiral kuɓpooɗal”, seŋondirde no bordooɗe ceŋondirirta nii, cosa ko wiyatee mooɓtooje. Reeni fiyakuuji ɗeen ceŋondire ko ganndal Wayliwal. E yeru moɓtoore, eɗen mbaawi haalde Ngurwel, ko kanngel foofatee lawƴa ƴiiƴe tunwuɗe nder ɓalndu, ko kanngel wuuraa tigi, ngel hooretaake no ndiyam nii. So kine neɗɗo ñoƴƴaama tampinta ɗum ko hattaade ngel.
MOOƁAM. Mooɓtooje, haa jooni e ballal kuɓpooɗal, ina ndenta mbaɗa mooɓam. Kala hannde ko yiyatoo, ko mematoo, ko tinatoo, ko e ndii mbaydi sañirii. Hay yimɓe ko heen njeyaa. So en peccaama, peccitaama haa yettii keltinon kaaɗtukon pamaram, heɓatee ko moɓon. So en ñawii cafrirte-ɗen ko moɓtooje. Ɓe mbayi e men ko no tuufeeje mbayi balal, moɓon mbayi e majje hono no gabbe leydi e gabbe doornde mbayi e tuufeeje, kuɓpooɗal wayi heen no ndiyam wayi e jirɓol.
Kelmeendi
- Caasam Energie
- Caasam coftiwam Energie potentielle
- Caasam dirtiwam Energie mécanique
- Caasam kuɓɓiwam Energieéléctrique
- Caasam laytiwam Énergie de rayonnement
- Caasam nderiwam Energie interne
- Caasam nguliwam Energiethermique
- Caasam njaawam Energiecinétique
- Caastol Amplitude
- Ganndal ɓalliwal Physique
- Ganndal Wayliwal chime
- Gostol caasam Conversion d’énergie)
- Gostondiral ɓaaƴal Intéraction gravitationnelle
- Gostondiral cemmbungal Intéraction forte
- kuɓwon électron
- Laywel Photon
- Laaytal Rayonnement
- Moɓel Atome
- Mooɓam Matière
- Mooɓre Masse
- Mooɓtoore Molécule
- Ngurwel oxygène
- Pecoron particules
- Wem-heltere Micro onde
- Wem-limoral Nombre d’onde
- Wem-njuuteendi Longueur d’onde
- Wempeƴere Onde
- Wempeƴere falindere Onde transversal
- Wempeƴere rewindere Onde longitudinal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ciftoren, eɗen poti siftorde ko hikka waɗti duuɓi 36 ko lampa diine mawka, annoore ganndal seedtinnde, timmoode waliyaaɓe laaɓtunde hono Alhajji Mahmuudu Bah Jowol (yo yurmeende Alla won e makko) ruttinoo e joom mum, ñalnde alarba 04 lewru siilo hitaande 1978.
Ciftoren, eɗen poti siftorde ko kanko wonnoo mo annduɓe mbiyatnoo Liwal-Barooɗe udditnongal duɗe Alfalah e nder leyɗeele Muritani, Mali, Senegaal, Gine, Kameruun, Liberiyaa, Konngo, Sayiir e Gaboŋ ngam jannginde ɗemngal arab e sarde diine Lislaam e nder jookli Afrik.
Ciftoren, eɗen poti siftorde ko kanko jannginnoo yoga e pooye mawɗe jahruɗe ɗemngal Arab, guurɗe hannde walla dontinɗe ganndal e nder ɗeeɗoo leyɗeele, gila e jagge laamu tiiɗɗe, ñaawooɓe nantuɓe inɗe mumen, elimaneeɓe jumaaji e jamaaji tuugnorɓe haa e seernaaɓe duworteeɓe. Ciftoren, eɗen poti siftorde ko oo ngenndiyanke mo yeru mum heewaano, fiɗɗitnoo pittol laamu Muritani, haɗi Ɓaleeɓe teppaade to binndol ɗemɗe ngenndiije Pulaar, sooninke e wolof, kañum fof e yahrunoode ɗemngal arab, e wonnoode heen tuugnorgal laaɓtungal.
Ciftoren, eɗen poti siftorde Sileymaani Baal helno muudo hormo e sahaa mum, Sayku Umaar Taal fellanno diine, ñiiɓnuno laawol Tijjaani e nder yonta mum, Abdul Qaadiri Kan mahno
jumaaji e jamaaji hakkunde Horkaƴere e Dagana, Alhajji Mahmuud Bah ne fusno suudu humambinnaagal, sari ɗemngal Arab e nder leyɗeele Ɓaleeɓe.
So lekki mawki yanii, colli keewɗi mbeemat kono ko ɗi mbeemii fof, oto ɗi njejjit o woniino maamaawi mawki hakkunde yolnde wonande tampuɓe e horitiiɓe, sewnde ɓuuɓnde e nder jeereende wonande lohɓe ɗomɗuɓe, lañaandi cafndi, neenndi ndaganiindi heyɗuɓe.
Yo Alla yurmo mo, yaafoo mo, waɗa toon fooftorde makko, kanko e denndaangal maayɓe juulɓe. Yo Alla waɗtu barke e ɓesngu ngu o ɗacci caggal makko, caggal nde ngu wuuri ko juuti. Aamiin.
Alhajji Mahmuud Bah, nguurndam e golle
Haalde ko fayti e ooɗoo gorko wonaa huunde feeɓirnde en sanne nde tawnoo hay so tawii en kawrii e makko walla en ɓooyii yiyde mo ne, alaa ko kumpitino-ɗen e nguurndam makko so wonaa ayaawo makko walla so o ariino e Jowol ena dillinatnoo jamaanu keewngu. Kala ko ƴoogan-ɗen hannde banndiraaɓe e batte makko, keɓ-ɗen ɗum ko e deftere Dawiid Robenson e Saŋ Liwi Tiriyood (David Robinson et Jean-Louis Triaud) wiyeteende « Sahaa Seernaaɓe » walla e ko nanno-ɗen yimɓe ena kaala.
Iwdi Mahmuud Bah
Ɓiy Kummba Ummu e Umaar Daali Bah, Mahmuud Bah ari e aduna ko heedde hitaande 1905, caggal jibineede Annebi Iisaa, e nder diiwaan Ngenaar Senegaal e nokku ɗo wiyetee Jowol worgo, hakkunde Jammel Seydi Booli to bannge hirnaange e wuro subalɓe wiyeteengo Doondu to bannge worgo. Jowol worgo jiimi ko e caltol maayo biyeteengol Yejja, huufi Ceenal Bilbasi, ɗo kolce dimaaɗi jaambareeɓe ganni mbaɗnoo biidi e boyli. Tolnii ngo to bannge Muritani ko Jowol rewo walla Jowol Sahre.
Ko ɗoo woni ɗo Mahmuud Bah, noddirtenooɗo innde Sammba Kummba e cukaaku, fuɗɗii nguurndam mum e nder galle mo sukaaɓe nayo worɓe e gooto debbo jiiduɓe yumma e baaba:
– Hammadi Umaar lollirɗo Hammadi Kummba
– Aysata Umaar lollirɗo Aysata Kummba
– Mahmuud Umaar lollirɗo Sammba Kummba
– Demmba Umaar
– Yero Umaar
Mahmuud Bah ko ɓiɗɗo gorko ɗiɗaɓo. Ko ɗuum jeyi sabaabu innde Sammba ndee. Kono jinnaaɓe makko ɗiɗo ɓee njibinaa, kañumen, ko e nder diiwaan Boosoya e wuro aynaaɓe wiyeteengo Gudduɗe Nduwetɓe. Ittunoo ɓe toon, no yoga e galleeji daayɗi fayde Waasaa-kodde, Tiggere, Tokomaaji, Demmbankaani walla Poolel Jaawɓe nii, ko caɗeele e rewam pooɗondiral lefol laamu hakkunde cuuɗi Jahjahɓe laamotooɗi Gudduɗe. Nde ɓe ngari e Jowol, ɓe ngardi ko e jawdi cewndi, beyi e baali. Haa e duuɓi cakkitiiɗi ɗii, doornde geddu oo ena heddinoo ɗo ɓe koɗnoo ɗoo. Ɓe ngadii njokkondirde, e oon sahaa, ko e galleeji welenaaɓe, caggal ɗum e sohsohɓe Jowol.
Kono to bannge gorol, asli Mahmuud Bah dawi ko to diiwaan Tooro e galle arɗooɓe Bantu. Ko Arɗo Buubu Sammba Gaawa umminoo toon, ari hoɗi e Gudduɗe gila ko adii sahaa almameeɓe.
Ngaynaaka e Almudaagu Mahmuud Bah
Nde Mahmuud Bah waɗti hakkille, weddaa ko e ngaynaaka haa dañi duuɓi 16. O waɗii kala ko aga baali waɗatnoo: ɓirde e daaƴde, wiidaade e ƴaraade, e faarnoraade joljole aga so mooraade walla waɗde jimmbi, ekn. Ko e oon sahaa, o dañi ɗokkere yitere nanere. Won wiyɓe ko ñawu bade ɗokkiɗini mo. Kono ko ɓuri yaajde koo, ɗokkiɗini mo ko lojol. Ko ɗo o feƴƴanatnoo baali makko, ɗo wiyetee Jakre sara wuro Gawdal, cetetinal catal ngal o soppatnoo ngal naati e yitere makko. Yitere ndee ñawi haa wonti ɗokkere. Ɗokkiɗde mo waylii ko heewi e ngonka makko. Ko ndeen o seerti e nguurndam aga, o woondi wonde ko heddii e nguurndam makko koo, so woodi, o waɗtata siforeede hankadi ko ceerno ɗokko kono wonaa gaynaako ɗokko. Ɗuum ko e hitaande 1921 wonnoo. Nii woni o yeeyi huunde e baali makko, o fayi Weendu Boosoyaaɓe e nder diiwaan Damga. O naati ɗoon e duɗal quraana mawngal tawi ardii ngal ko jowolnaajo gooto ena wiyee ceerno Umaar Daawda Jah. E nder duuɓi nay, kanko Mahmuud Bah, o reeni deftere Alla ndee fof e banngeeji ɗiɗi ɗii, caggal mum, o waɗi kaɓorɗe, o janngi doosɗe mbinndiin e lelngo. Nde ɗuum timmi, no aada yahri nii, ceerno makko nawti mo haa e juuɗe koreeji makko to Jowol ngam seedtinde wonde o ɓaarii jaŋde ɗo mum ɗoo. Ceerno Umaar Daawda Jah rokkaa nduwordi paayodinndi:
• 100 dammuwol mbeewa
• Njawdi
• Ngaari ndi duuɓi 7
• 100 mbuuɗu e ceede ɗe ɓe mbiyata e oon sahaa, kopporeeje Gine.
Nde ɓe ngarti e Weendu Boosoyaaɓe, Mahmuud Bah waɗti wallondirde e ceerno mum e kuufgol e keblugol duɗal ngal. E oon sahaa, fotde 480 almuudo ena njannga ɗoon. Heen 150 ko sanɗaaji walla mbiyen ko almuɓɓe fuɗɗiiɓe woɗɗoyde, njanngata ko celluka.
Hay so tawii ko heewi humpitaaka e nguurndam makko e nder wuro Weendu Boosoyaaɓe, ena sikkaa wonde Mahmuud Bah fotataa dañde caɗeele nguurndam sabu korsa e giɗgol ceerno oo e mum. Kono kaan korsa fof e seedtinde, haɗaani mo, kanko Mahmuud Bah, nde wonnoo omo wondi e huuñere ganndal nde alaa ɗo haaɗi e pellital jooɓingal faandaare laaɓtunde, ñaagaade ceerno oo ngam yawtude e nokkuuji goɗɗi. E hitaande 1924, no e yontaaji gadiiɗi gila e Abdul Qaadiri Kan haa e Umarul Fuutiyu Taal en, kanko ne o felliti nanngude lappi Sahaal, o tiindii to leydi safalɓe, to gannde lugge to bannge quraana e to ɗemngal arab njanngetee gila e jamanuuji ɓooyɗi. O ƴaaŋi Ɓoggee, ɗo duɗal Ceerno Aamadu Muktaar Saako ngam diisnaade ɗum e ñaagoraade ɗum duwaaw. Ngaal ko duɗal lollungal sanne e nder reedu Fuuta. Ngal jannginii seernaaɓe mawɓe e waliyaaɓe heewɓe. E oon sahaa so almuudo wiyii ko gasnuɗo quraana, yimɓe njaawataa hoolaade ɗum so wonaa nde waawɓe seedtanaaɓe ndimmbini ɗum ngam hoolkisaade so tawii mbaawka kaa ena timmi walla alaa ka tabitaani. Nii woni almuɓɓe duɗal ngal catii mo, ngoni e toɓnude ƴiiwoonde naamnde e dow makko, ceerno Aamadu Muktaar Saako ena jooɗii ɗo woɗɗaani ena ndaara hakkunde maɓɓe. Ko ɗoon almuɓɓe ɓee e ceerno mumen ceedtii wonde ko o dowrowo e nder fuɗɗiiɓe heɓde ganndal, teddini mo teddungal ngal ganndo haandi. Ceerno Aamadu Muktaar yiɗi nanngitde mo ɗoon mbele omo nawda janngude e jannginde kono o yaafnii ngam jokkude ɗanngal njiilaw ganndal. Oon rokki mo njooɓaari, o nanngi laawol jeereende, o naati e rewo, omo nootitii e duɗal Letwetaar sara Mudjeriyaa. Ardii ngaal ko ganndo mawɗo dowrowo, nantuɗo innde mum ena wiyee Abdu Fattah. O janngi ɗoon jaŋde faayodinnde. E nder duuɓi nay, o heɓii ɗoon sirluuji keewɗi e seedantaagal ijaaza. Ngalɗoo daawal ɗimmal to bannge njanngu, maa mbiyaa ngal ɓeydii ko saasnude mo e huuñɗinde mo e njiilaw ganndal haa teeŋti noon e luggiɗinaade to bannge sariya. O nani duɗal goɗngal ena to wiyetee Singiti to diiwaan Adraar, ena janngina heen ko laaɓti, o yahi toon. O woni toon ko Alla haaji, caggal ɗuum, kanko e almuɓɓe yonɓe ɓe nootitii kadi e duɗal Tiijikja. Ko ɗoon e ngoon wuro, miijo jokkoyde jaŋde to Makka arani mo. Ndeen o feeñninii ndeen yiɗde kadi, janngidiiɓe makko mbaɗti tooñde mo, no o tooñirtenoo nde o woppi sawru makko ngaynaaka o wonti almuudo janngoowo. Kono nde wonnoo o jogitii haa hannde ko fiɓnde nde o yooɓinoo gila omo yahra e duuɓi 16 ndee, ko wondiiɓe makko kaalata koo fof battinaani e faandaare makko nde o fiɓnoo. Ahmad Muktaar, gooto e wondiiɓe makko e duɗal hee abbitii e makko sabu yiyde e makko pellital mawngal. Mahmuud Bah ko neɗɗo joom himme, gannduɗo haaju mum, joom fiɓnde jogiiɗo faandaare laaɓtunde.
Laawol Mahmuud Bah feewde Makka*
Ɗanngal ngal yahri ko daawe. Mahmuud Bah e sehil mum, nde mbaynii Tiijikja ndewi ko Kiifa, payi Ñooro laamiiɗo Juulɓe. Ko ɗoon ɓe tintini koreeji maɓɓe ko adii nde ɓe ɓennata Bamako. Caggal ɗuum, Ahmad Muktaar waɗi ɓerɗe ɗiɗi e ɗanngal ngal, miijii ruttaade, refta Kaay, fayta Senegaal, ruumoya gerte, so woodii ko dañi, fayta Singiti, jokkoya jaŋde. Mahmuud Bah ɓenni kañum gooto. O rewi e Kaarikooro, o fayi Segu, o ɓenni Mopti. O rewi Ñamee to leydi Niiseer, o ɓenni e Njamena to leydi Caad. O hawrii ɗoon e caɗeele mawɗe sabu heege wonnge e leydi ndii e taƴooɓe wonɓe e jolɗe, jeejotooɓe ɗannotooɓe hirnaange afriknaaɓe fayɓe Makka. Caɗeele ɗee e heewde e saraade, subaka fof e Alla, fiɓnde makko ena ɓeydoo tiiɗde. Jamma fof garɗo, o waalata ko dursitaade quraana haa Alla weeta. Ɗuum ko aadi mo o aadondirnoo e hoore makko gila e foɗɗoode. E nder balɗe19, Mahmuud Bah waɗi 1900 km ngam taƴtude leydi Sudaan. Caggal mum, o daaklii ɗoon e nokku, o woni e gollaade ngam dañde ceede seeɗa ko o yooɓii. Ko ɗoon e ngoon wuro, jahdiiɗo makko mo o woppunoo caggal oo tawti mo, caggal nde fiɓi anniya mum. Ɓe naati e leydi Ecoppi, ɓe ngari e wuro wooto. Ko ɗoon dame fartaŋŋe puɗɗi udditanaade ɓe. Yimɓe wuro ngoo njaɓani ɓe, njaɓɓorii ɓe sabu baawal maɓɓe quraana ceedtinngal haa mbaɗti wiyde so gooto mumen yiɗii memde ɓe ko maa salliginoo no payɗo e deftere kaamiilu nii. Ɓe teddinaa ɗoon teddungal saɗtungal, ɓe ndokkaa cede e njooɓaari. Ɓe ɓenni e Adis Abeba, ɓe payi kaggu-laaɗe Eriitere (Erythrée), ɓe lummbi e Maayo Woɗeewo ngam naatoyde e wuro Saana. Ngoon wuro woni ko e nder leydi Yaman. Ko ɗoon ɓe njahri hajju Makka mo ɓe koyɗatnoo oo. Nde hijjoore timmi, yahdiiɓe ɗiɗo ɓee ngonti e janngude ɗoon e leydi Arabii Sawudit. Hakkunde kitaale 1928 e 1933, Alhajji Mahmuud Bah naati e duɗal gadanal Alworaabiya, caggal ɗum duɗal jaaɓi-haaɗtirde Esooli. O heɓi ɗoon seedantaagal rogere adannde (diplôme du premier cycle). Ko ɗoon o ballii kadi duɗal goɗngal toowngal biyeteengal Madarsatul Alfalah. O joofni jaŋde e hitaande 1939, o heɓi seedantaagal pattamlam jaŋde rowrowre to bannge sariya e hadiis walla ijaasul tadriis fil hadiis.
Njaay Saydu Aamadu
Goɗɗum ina ara ɗoo e yeeso


text:
Siyaara Ceerno Abdul Wahaabu Tuure to Woolum Neere. Ñalnde aljumaa 14/03/2014. Caggal nde kaliifa galle oo, hono ceerno Siidi Tuure e miîmum Aliu Tuure mbismii hoɗɓe ɓee e kuuɓal, golle ɗee puɗɗii caggal takkusaan. Udiitiraa ko silke Quraana deftere nde ceerno Abdul Wahaabu wiindiri junngo mum.
Siyaara Ceerno Abdul Wahaabu Tuure to Woolum Neere. Ñalnde aljumaa 14/03/2014. Caggal nde kaliifa galle oo, hono ceerno Siidi Tuure e miîmum Aliu Tuure mbismii hoɗɓe ɓee e kuuɓal, golle ɗee puɗɗii caggal takkusaan. Udiitiraa ko silke Quraana deftere nde ceerno Abdul Wahaabu wiindiri junngo mum.
Woolum Neere noon woni ko e falnde Kayhayɗi, komin Neere waalo. Nde yahi haa pecce jamma mawluud waɗaa haa salaatu. Subaka saanga waktuuji 12:00 (midi) juuragol to Rawda Ceerno Abdul Wahaabu Tuure, duwaawu sakkitaa, juulɓe leliiɓe ɗoon ɓee fof nduwanaa. Golle ɗee njahrii no haanirta nii. Caggal ɗuum “Ceerno Aamadu Yero Kiiɗe yeewti ko faati e ganndal. O yaajnii heen sanne, o hirjini e ndaartude ganndal…”. Eɗen ciftina noon Woolum Neere ko wuro Umar Bah Mboyna, yo Alla ɓuuɓnu ƴiye makko, oo mo nganndu-ɗaa ko ngenndiyanke cuusɗo wonnoo.
Alasan Demmba Sih


text:
Gine, 17 2ɓuru (IBC) – Ɓee yeesooɓe dawla ɗiɗo halfinaaɓe jawle leydi ndin e ka giiteeli ndayginirɗi e gollirɗi iwataɗon hawtitii waɗii batte sookeeje maɓɓe e kaydi kaɓe holliti wonndema ko laamungun fawtaninoo jamaaji ɗin coggeeli huutorgol yiite EDG ngen lannii.
Ɓe anndintini wonndema ko fewndo tawuno ko yo mo kala wakkilor ka hikkori fii tannbagol jamaa leydi ndin battane ndee nawnaare adunayankoore wieteende koronaawiris, halfinaaɗo on banŋe ɗon ka dawla holli anniye surtinanngol jamaa on ko fewti kuuran on.
Waa non ko haapanookon tinmii, laamungun yamirii yeesooɓeɓen ka kuuranji yo immo kissan fii ɲinnugol oo sariya keso. Ko ɗun holli jooni ko yo jamaa on fuɗɗito yoɓanngol hoore mun kuuran on. Ndan puccu, ndan hollaande.
IBC/17/2ɓuru/2021 AD/ISD


text:
Caggal koolol pinal pattamlamol baɗnongol e nder sahre Nuwaasot, laamorgo leydi Ndenndaandi Lislaamiyankeeri Muritani, tuggude e ñalnde 27 haa ñalnde 29 bowte hitaande 2011, hakkillaaji kuccani ko dowla Mali e wuro wiyeteende Tummbuktu, sahre haawniinde. Waɗnoo toon ko koolol pinal leñol Taamaashek-en walla mbiyen Tuwaareg-en, tuggude e ñalnde 12 haa ñalnde 14 lewru saawiyee (siilo) 2012.
Caggal koolol pinal pattamlamol baɗnongol e nder sahre Nuwaasot, laamorgo leydi Ndenndaandi Lislaamiyankeeri Muritani, tuggude e ñalnde 27 haa ñalnde 29 bowte hitaande 2011, hakkillaaji kuccani ko dowla Mali e wuro wiyeteende Tummbuktu, sahre haawniinde. Waɗnoo toon ko koolol pinal leñol Taamaashek-en walla mbiyen Tuwaareg-en, tuggude e ñalnde 12 haa ñalnde 14 lewru saawiyee (siilo) 2012.
- 1 – Kabaaru Koolol Tummbuktu
Rokki en kabaaru koolol ngol ko banndiraaɗo debbo gooto ameriknaajo ena wiyee Mirannda Dod. O woniino e diiwaan Ɓoggee e diiwaan Jowol. O wattindii ko e diiwaan Jiinge ɗo wiyetee Maraysa. E ɗiiɗoon diiwanuuji noon, o anndiranoo heen ko innde Aminata Jara.
Nde wonnoo ko o neɗɗo jaribaaɗo e ɗemngal pulaar e pinal fulɓe, jokkondiral men e makko taƴondiraani hay ko o wattindoyii to Tummbuktu too koo. Ko ɗuum waɗi o humpinaani en geɗe keewɗe ɗe o waɗata walla kewooje toon. Ko e ngaal jokkondiral e gostondiral miijooji, o haalani en haala kooli baɗnooɗi toon e kitaale ɓennuɗe ɗee e haala ngolɗoo koolol payngol waɗde tuggude e ñalnde 12 haa ñalnde 14 nduuɗoo lewru siilo ndu ngonɗen. Ko kanko huñtani en nafooje e ɓure gonɗe heen, suusni en haa pellital yahdu nduu jaalɗii e nder fittaandu men, nde tawnoo omo humpitii wonde geɗe pinal, daartol e yimiyankaagal ko e nguurndam men njeyaa. O fodani en, caggal nde o diisnondiri e joom-galle makko Shinnduuk Mohammed Lemiin (oon ko toon jeyaa), wonde hay so tawii ardiiɓe koolol ngol njaɓoyaani waɗande en bismaango laawɗinaango, kanko e joom-galle makko maa ɓe ndoondo en e koye maɓɓe, hay so diwtii balɗe koolol ngol. O wiyi : « ɗumɗoon ko seeɗa e ko mbaaw mi waɗande gooto e wonnooɓe njatigeeɓe am fotde duuɓi nay. Ko ndonku mi fof, mi ronkantaa oon kay ko ñaami, ko yari e ɗo lelii haa aadi oo huuɓa. Kono ittataa noon maa joom-galle am jokkondir e ardorde koolol ngol ngam heɓde heen ko ɓuri laawɗude ».
Miranndaa e joom-galle mum Shinnduuk kaaɗaani tan e bismaango ngoo kono kadi njokkondirii haa e sermittooɓe njoldudi ngam anndande en jolɗe ɗee e njoldudi mumen e otooji ɓurɗi moƴƴude, lallitaade e yaawde. Ɗuum fof, o waɗani en ko e binndol, o neldi en ko adii nde njaheten.
- 2-Kebungal Koolol Tummbuktu
Caggal nde muuya yahdu nduu mawni e men haa mbaɗtuɗen, so en leliima jamma, hoyɗude no laawol ngol aaɓnortoo, kollitɗen miijo ngoo hoyreejo Fedde Ɓamtaare Pulaar Muritani hono Aamadu Umaar Jah. Aamadu weltii heen, semmbini yahdu nduu no doole mum potirnoo. O eɓɓiino nii yo ɓataake winnde fayde e jaagorgal kalfinangal Pinal ngam hollitde ɗum e ɗaɓɓirde ɗum ballal. E oon sahaa noon tawi ko lajal ngal ñoosiima, ko ɗuum addani ɓataake oo haaytude waɗeede. Ko e cakkital makko, kanko hoyreejo Fedde ndee kadi, ɓatakuuji mbinndaa feewde e wonde e yimɓe ngam ɗaɓɓitde balle( maa en ngartu e ɓeen).
Nde wonnoo eɗen njahri to bannge wiɗto daartol, coñce kadi eɗen cippira e yimiyankaagal, ngonɗen e kebungal mawngal. Jahoowo wolde haani tan ko feewnitaade. Kono kadi en majjaani ko en jogorɓe tawoyde toon geɗe pinal ko wayi no naalankaagal e ñeeñal fitiram-gollaagu. Hawri kadi, e sahaa hannde mo ngonɗen oo, ko enen ngoni Keedo Fooyre Ngenndi( Manager de Fooyre Ngenndi). Hay so en mbaawaani nawde naalankooɓe heewɓe e fitiram- golle-en yonɓe maa en eto nawde tato e diɗɗal Fooyre Ngenndi, njanta e men: jimoowo diɗɗal ngal hono Ndey Kummba Jah e hoɗooɓe ɗiɗo.
Caggal nde ɓatakuuji balle ɗii ngarti, tawtuɗen kadi wonde nayo ɓee fof mbaawataa yahdude. Ngalu ndañaangu nguu waawi roondaade tan ko yimɓe ɗiɗo. Ko ɗuum addani en yahdude e Ndey Kummba Jah tan.
- 3-Yahdu Koolol Tummbuktu
Ñalnde mawnde, 6 lewru siilo hitaande 2012, njahɗen gaaraas Bani to leegal sosim ngam taƴde biyeeji. Biyee neɗɗo Nuwaasot haa Bamako ko 16.000 mbuuɗu e ceede Muritani. Weeti, woni hoyre biir (aset), 7 lewru siilo hitaande 2012, Aamadu Jah, dognoowo oto, arani en to leegal Fuuta Arafaat. O ari, omo ardi e Ndey Kummba Jah. O nawi en to joofnde Bani. Bani ko njuɓɓudi otooji jolnooji yimɓe ɗannotooɓe. Endi woodi e leyɗeele keewɗe. Endi anndiraa peewal, nuunɗal, jaawgol e lakkitagol. Otooji njuɓɓudi ndii ena mbaɗi ko ɓuuɓi e ko yeeɓetee e denndaangal ko ena haɗa neɗɗo yaawde haaɓde yolnde. Haade kay wonaa ndiwoowa, ɗannotooɓe ko e Bani ɓuri wuurteede hannde. Ena woodi otooji goɗɗi nawooji ɗannotooɓe kono ko Bani nawi, hannde oo, raay. Caggal Bani, ko njuɓɓudi Soneef rewi heen.Oto Bani jahoowo hakkunde Muritani e Mali
Nii woni, doggol ƴeftaa, yahooɓe ngoni e noddireede gooto-gooto. Jolɗo fof hollee jooɗorde mum haa yimɓe ɓee ngasdi. Njolɗen, nannguɗen jooɗorɗe, heedde 6w30h, kono noddaango ngoo wonnoo ko gila e waktu jeegoɓo Subaka. Dame nguddaa, ridooji ngartiraa. Gooto fof, ɗo jooɗinoo ɗoo, woni e janngude ko anndunoo walla ko waawnoo fof, tuuti e newe juuɗe mum, momli e yeeso. Bani uumi haa juuti, fokkiti. Waktu jeeɗiɓo e feccere, mbayniɗen haa laaɓi Nuwaasot, laamorgo Muritani. Tule ceene daneeje no bagi perkaan walla oole no makka ɓennduɗo, bakañcile e selewlewo ena nayoo, ena cujjana Bani maa mbiyaa ko mbayniingu hakkunde yiɗondirɓe, ɓe ɓerɗe ƴeefi, ɗaldi ngiton ngaanumma. Gaaye sahre Butelmiina ena peeña, 9w25h ena njona. Bani dartaaki ɗoon, ɓooytaani, darii e dow laabi-celi Eeleega. Nde naamndiɗen waktu, hawri ko 11w01h. Laawol goɗngol yaltiri bannge ñaamo fayde Ɓoggee, laamorgo Halayɓe. Ko ngool yahata Haayre Golleere, wuro nayi, woomoo Juudeeji, ngenndi taani am Saalif Demmba, Saydu Demmba e Sammba Demmba, feccita Baabaaɓe Looti, diiri Abuu Usmaan Bah, jatti Ibraahiima Kaasum Bah, wuro Baal Umaar Hammaat, daɓɓo joom bolle goonga.
Ɓennuɗen e wuro Shaagar, en ndaraaki, ngoomiɗen Weendu Giimi Yero Diidi. Miijo hooti e worɓe Ngiril Jeeri, ɓe ngawraani duƴƴi, ndaasaani dooliŋŋaaji. Naange-e-hoyre, heedde 12w30h, ngarɗen e wuro wiyeteengo Muktaar Lajaar.
Sofereeɓe Bani ɓee ko worɓe heewɓe haaju, himmirɓe. Nde tawnoo eɓe nanngi yolnde ndee ko juutnde, ɓe njaɓaani lefindaade hay seeɗa. Ko ɓe ɗiɗo. Kala e maɓɓe tampuɗo walla ŋoŋɗo, goɗɗo oon heɓat joɗnde mum, jooɗtoo ɗoon. Sanngaraaf, Ashram, Siyaasa, El Shayra e Kaamuur ko gure ɗe mbirtiɗen. 14w38h njoni en ko e nder wuro Geru. Arani en e miijo wonde yo en tello, ndokken ɗoon darɗe ɗiɗi ngam salminde nokku oo sabu ko e oon diiwaan, ngenndiyanke mawɗo, jaambaaro kuɓɓuɗo biyeteeɗo Abdul Bookar Aali Dunndi Segele Pere Malaaɗo Tuumi Barahiimi Kan lelii. Ko ɗoon o waranoo ñalnde alarba 4 lewru juko hitaande 1891.
Njawtuɗen e wuro ena wiyee Kanndara, ngarɗen e Kiifa heedde 15w05 h. Ko ɗoon ngottiɗen bottaaje ɗiɗi ɗe njiidaa ciirol : maafe e maaro liɗɗi.
Bottaari gasi, ataaye yaraa, yimɓe njuuli ngasni, sofeer korni ngam anndinde yahatnooɓe ɓee wonde yahdu yontii. Gooto fof jolti, jooɗtii e joɗnde mum. Bani iidi, waynii ñaamirdu Kiifa, soggi bannge funnaange worgo. Kono e kaawisaaji Alla, gondiiɗo men oo hono Ndey Kummba Jah, haala mum heewaani. Omoni tan ndaara weertaango leydi, puɗi, tule ceene e kaaƴe. Sahaa fof, o dimmbina hoyre no gonɗo e jaɓde naamu nii walla o wona e moosde no ciftorɗo ko jalnii nii. Eɗen nganndi e oon sahaa ko o goɗɗoyɗo no feewi to bannge miijo. Won ko hakkille oo woni e gollaade. Yimiyanke mawɗo walla naalanke fanniyanke, ɗannaade, yahde e yiyde ko e geɗe ñiklooje ɓulno mum njeyaa. Ena waɗa heen sahaa, enen e hoyre men majjen, njooltoɗen e miijooji luggi. Ɓernde dura, miijo hoota e Aamadu Koli Mammadu Jaaltaaɓe, gorko Tiggere Njaŋ Beeli Nankasu e Jaareende, ɗo wiyata: “ mi woppii waalo baari, koyle e gawle, ceene e ciibe, mi ŋabboyii jeeri kebbe e ciluɗe, jaaɓe, ɗooje,kelle, eere, bade e caŋe…….”
Ngaroyɗen e Tentaan ko jamma, en ndaraaki, kirtoyiɗen e wuro Ayyun El Atruus. Hakkunde ɗeeɗoo gure ko 70 km kadi Tentaan jeyaa ko e falnde Ayyuun. Njawtuɗen e Kobonni, mbaaloyɗen Googi. Ko ɗoon woni keerol hakkunde leydi Muritani e leydi Mali. Ɗoon ko leeɓol siraaɗi sabu semmbeeji tati ndeenka nana ɗoon: polis, sanndarmori e duñaaw. Kala oto garɗo haa ɗoon, yimɓe mum njippinte haa laaɓa, karte mumen dantite mballinoyee polis haa weeta, ngarana. So ɓe ngarii, wonaa ɓe njettiima tan ɓe tottitaama kaayitaaji maɓɓe, ko maa ɓe noddiree gooto-gooto. E oon sahaa, so ɓe ngummiima e polis, ɓe ndewa e duwaañ, ƴeewa so tawi alaa ko ɓe ngaddori ko haɗaa. E oon sahaa, so ɓe ceertii e ɓeen, ɓe taƴta, ɓe naata e leydi Mali. E ooɗoo bannge, keerol hakkunde Muritani e Mali, wonaa maayo, wonaa caanngol, wonaa haayre, ko leydi tan potndi, ndi waɗanaaka hay peŋɗe maantorɗe. Nganndirtaa ceerungal leyɗeele ɗee tan ko to bannge araaraayuuji e comici ɗi dadiiɓe ɓee ɓoornii ɗii. Hakkunde postooji ɗiɗi ɗii wonii 2km walla 1,5km. To bannge Muritani ngoni toon ko duwaañ, sanndarmori e polis. To bannge Mali ko duwaañ e sanndarmori tan ngoni toon. Ɓe ngalaa polis. Kala heen bannge ɗo yimɓe mbaawi ardude, so wiiño ngoo gasii, bagasuuji mumen pawetee ko e saretaaji bawɗi walla e motooji-reŋreŋ( motooji cinndaaɗi keesuuji), joom mumen njahra koyɗe walla togginee e motooji.
Caggal nde mbaalɗen e Googi haa weeti, ndawɗen ñalnde 8 lewru siilo, en ngarii e wuro ena wiyee Jannjume ko adii nde eɗen njettoo Korkaƴel. Korkaƴel woni ko 15 km hakkunde mum e Ñooro, so tawii ngummoriɗaa ko Googi. Ko ɗoon e Korkaƴel, ɓakkere mahraande jumaa Sayku Umarul Fuutiiyu Taal gonɗo Ñooro oo, ittaa. Jumaa oo mahaa ko e hitaande 1856, duuɓi ɗiɗi caggal njangu Sayku Umaar Taal e Ñooro. Ko teemedere ujunere sagata ndarnaa, walabo e walabo, gila Ñooro haa Korkaƴel, tawii jikɓooɓe, markooɓe e mahooɓe ngalaa heen. Jumaa oo kadi waɗi ko 132 salndu.
Ngarɗen e Ñooro Laamiiɗo Juulɓe ko 9w36h. En ndartiima ɗoon seeɗa ngam heblaade e soodde ndiyam walla geɗe cewɗe. Caggal ɗum, ɓennuɗen e Fasudebe, Bemma, Janngumaane, Bugubeeri, Faangumme, Jeema, Torodo e Jumaara. Ɗee gure ko nokku Kartankooɓe e Kaakalooɓe. Bani daraaki, ɓenni e Kulujeŋe, Sebaabugu, Siraan, Sege, Ñaamu, Ngalafuga e Kolokanni, wuro Ceerno Aamadu Fonndu. En mbirtiima e cooyngal wuro ena wiyee Wakulu sara Coori Bugu. Ngoon ko wuro silitigeeɓe mawɓe, ɓe jaalɗagol diine Lislaam woppinaani jalaŋuuji mumen. Ɓennuɗen e Wolojegu, Dulodo, Noosobugu e Yegebugu, diiri Ceekoro Bakayoko. Bani ɓenni, naati e leydi kaaƴe, suppitii e wuro Kati. Ko ngoon woni laamorgo Beledugu( nokku kaaƴe). Tuddunde konunkooɓe ɓurnde heewde doole e mawnude e Mali ndee ko ɗoon woni. Nde njaltuɗen e Kati, ɓooytaani naatɗen e Bamako, laamorgo dowla Mali, heedde 18w25h. Bamako firata e wambarankoore ko weendu noodi (bama = nooroo, ko = weendu). Ko sahre mawnde, heewnde leeɗe pattamlame. Maayo Niiseer ena fecciti hakkunde mayre.
Nde njettiɗen joofnde mobelaaji, nodduɗen gooto e fotnooɓe wonde njaatigeeɓe men, ɗoon e nokku hee. O wiyetee ko Madiina Dikko. Tawɗen o alaa e sahre ndee, o woni ko to leydi Siin. Memmbiɗen tonngoode woɗnde. Ndeen jeyi ɗum ko musiɗɗo biyeteeɗo Abdul Ajiiju Jallo, jeyaaɗo to Gaawi Nanee. Ko oon kadi wonnoo hoyreejo Tabital Pulaagu Mali e hitaande 2002. Tawɗen kadi oon ne ko jaltuɗo wuro Bamako ngoo sabu haaju paytuɗo e geɗe muritaninaaɓe mooliiɓe to leydi Mali. Aannde ɗeɓi waɗde seeɗa kono tan miijo arani en yo en mbaaltoy to joofnde Bani mawnde. Nannguɗen taksi, njoɓɗen ɗum 400 mbuuɗu, nawi en haa toon. Nde njettiɗen, kaalanɗen mawɓe joofnde ndee ko woni laawol men e sokla men. Ɓe nganndini en wonde oto Bani yahataa janngo mum feewde Sewaare walla Mopti. Sukaaɓe gollotonooɓe ɗoon ndoondii bagaas men, nawi en to gaaraas goɗɗo ena wiyee Jomine. Taƴɗen biyeeji, gooto fof yoɓi 4400 mbuuɗu e kaalis seefaa( cfa). Ko ɗoon mbaalɗen ñalnde 8 ndee, ñaltuɗen kadi ñalnde 9 ndee haa takkusaan juulaa. Jomine noon e Bani, nanndi tan ko mawnugol kono ko heddii fof eɗi luutondiri. Nde njolɗen e gaaraas Jomine, njaltuɗen, oto oo naati ko e lobbuli ɗi mbeeɓaani faamde, o suppitoyii e jehre luumo, o darii. O wonii ɗoon haa geeƴe noddinaa, nde o fuɗɗii fokkitde. Ko ngummiɗen e ɗanngal koo, ko ɗoon tan ndañɗen haaɓre fantunde. Kala garɗo e maa tawat won ko yiɗi heɓde e maa. Hay gooto waɗirtaa sabu Alla.
E ngalɗoo daawal, ɗannoriɗen heen ko jamma. Ko ɗuum haɗi en teskaade e tonngude gure keewɗe. Ngaroyɗen Sewaare sara Mopti ko 4w10h subaka. Ko ɗoon leltiɗen, kacitiɗen, njooɗtiɗen haa wonoyi 9w05h nde puɗɗiɗen dañde laawol. Sewaare ko nokku jooɗɗo, diirɗo, keewɗo jamaanu saɗne kono tan gaarasuuji ɗii ko mettuɗi faamde. Oto Jomine mo ngarnoɗen oo, ndeke yettoytaako Duwansa alaa ko haali Tummbuktu. O haaɗi ko e Sewaare, o waɗti en e oto goɗɗo, payɗo Duwansa. Haaɓre kadi ɓeydii ŋabbude. Kono oo dognoowo ko neɗɗo kellifaaɗo, keewɗo deƴƴere.
Mbirtiɗen Boore, wuro Fulɓe, ɓennuɗen, ngaroyɗen Duwansa beetawe toowɗo, heedde 12w55h. Taƴannoɗen biyee ko Bamako haa Tummbuktu kono en tellinaama e Sewaare, en ƴettitii oto goɗɗo. Jooni kadi, en tellinaama e Duwansa ngam ƴettitde oto goɗɗo haa Tummbuktu. Nde ngarɗen e Duwansa ko sofeer gadduɗo en oo teefondiraa njoldudi men haa Tummbuktu, tottondiraa. Enen, alaa ko ndiisnaɗen heen so wonaa tan, o arti e men ngam anndinde en, o dañanii en daabaa, kanko sofeer oo. Nde o habri en haa o haljiti, o jolti e oto gaddunooɗo en oo, o fayi Burkinaa Faso. Omo jogii laawol haa to leydi Niiseer. So payɗo Burkinaa walla Niiseer naworii fayɓe Tummbuktu, oon kam ena anndaa rewaani gootol.
Nii woni mbayniɗen sofeer men keso, jogorɗo nawde en haa Tummbuktu oo ngam, wottoyaade. So o sokloyii en, eɗen ɗoon e nder ñaamirdu. Ɗoon ɗo nduŋtiɗen, eɗen ñaamoya ɗoo ndeke gooto e sermittooɓe njoldudi gaaraas oo weltaaki e no sofereeɓe ɓee ɗiɗo mbaɗiri nii. O tawoyi en to nder ñaamirdu too, oo wiyi en wonde sofeer jogorɗo nawde en Tummbuktu oo yawii ceede ɗe sofeer gaddunooɗo en oo totti ɗum ɗee. Alaa e sago, haade ko en ɗiɗo, kadi nannguɗen ko yeeso, ɓeydanen mo heen 1000 mbuuɗu. O wiyi oon yiɗ wallude en tan kono hoyre ndee ko ko nannganoo gila subaka. Ɓeydanɗen mo heen 800 mbuuɗu, ndeke tan sofeer oo nulaani mo. Ko feere fepindaande hakkunde seɓɓitaade e teɓɓitaade. En njaawaani tintude oon jamfa. Ko maa keɓoyɗen nder yolnde, haala kaa ari e nder yeewtere.
Gila nde ngummiɗen Nuwaasot, ceertuɗen e godoroŋ ko e Duwansa. Hakkunde Duwansa e Tummbuktu ko 200 km leydi nduuldi, ndi berkaaka. En mbaɗii 3100 km ko e dow godoroŋ, jooni heddanii en ko 200 km raŋraŋ. Sofeer oo wiyetee ko Isma-iila Kamara. Omo wondi e ɗiɗo woɗɓe. Ɓeen noon ko julankooɓe, nootitii ko e koolol ngol.Ngarɗen e wuro ena wiyee Tommbori, ɓennuɗen e woɗngo. Ngoon ko Bammbara Mawnde, wuro Buubakar Mayga. Njawtuɗen e Immbaabu e Daara Salaam, peeñanɗen maayo Niiseer, maayo mawngo, yaajngo. Ngo alaa powle toowɗe maa mbiyaa tan ndiyam ɗam deelotoo ko e weertallo haraawo. Ɗo mbeddoriɗaa yitere fof noon njiyataa ko koɗorɗe, daakaaji awooɓe somanankooɓe walla boosankooɓe. Maayo ngoo waɗanaaka sala (pom) kono baak nana ɗoon. Njettiɗen e Baakubugu (innde gurel ɗo baak oo joofata ɗoo) ko 17w05h. Otooji nay tawii en ɗoon ena njolni woɗeeɓe, hakkunde faraysenaajo, espaañnaajo, almaanaajo e ameriknaajo. Ɓeen ne payi ko to koolol too. Naange ena daaydaayna, ena woni e forlude caafe mum cakkitte, baak ena haɓa e joofde. Otooji e yimɓe njoli, njahdi e niɓɓere feewde bannge rewo. Ɗo o joofata ɗoo wiyetee ko Koriyumme. Hakkunde maayo ngoo e wuro Tommbuktu ko 10km. Hanki, nde sooño e jeereende ndokkondiraani tawo juuɗe, caalli ena ngummotonoo e maayo ngoo, njaha haa njettoyoo Tummbuktu. Jooni noon ɗiin caalli ko maaytuɗi walla tawa tan ko ɗi gubbiiɗi.
Naatirɗen wuro Tummbuktu ko jamma. Oto oo nawi en haa jehre, jippini en. Heddii eɗen naamndoo galle njaatigi men nde tawnoo ko en majjiraaɓe tonngoode jeew-deesto makko. Ciftorɗen, ko adii seeɗa nde mbaynotoɗen Nuwaasot, musiɗɗo Mammadu Hadiya Kan waɗdiino en e debbo gooto jeyaaɗo toon e Tummbuktu, ena wiyee Hawsa Haydara. Nde njiyɗen Hawsa Haydara haa nganndinɗen mo wonde ko en jogorɓe yilloyaade wuro maɓɓe ngam hawritde e koolol e jeereende, o weltii heen saɗne. O rokki en innde miñiiko ena wiyee San Haydara ngam wona njaatigi men. Kono tan haade gonnooɗo saabaabu yahdu men nana ɗoon e wuro ngoo, en mbaawataa waylude jippunde so wonaa tawa ngantu ɓur mawnude. Nii woni ngoppuɗen Ndey Kummba Jah heddodii e bagaas to jehre, ngonɗen e laaknude San Haydara haa njiytuɗen galle mum. E oon sahaa, o alaa ɗoon e nder galle hee. Tawɗen ɗoon ko denɗiiɗo. Oon noddi mo e jeew-deesto, bismii en, njooɗiɗen ngam fadndaade mo. Ɓooytaani, o ari, calmondirɗen e makko haa saɗi gasi. Kaalanɗen mo laawol ngol e ko addani en yiilaade mo. San ko gorko newiiɗo, kaaraysire mo Alla rokki hakkille mawɗo saɗne. O waɗi en e oto makko, ƴaaŋtoyɗen Ndey Kummba Jah to jehre. Ndey e bagaas njoli, San naati e wuro. Omo wondi e suka goɗɗo. Ko oon ɓuri anndude Shinnduuk, joom-galle Mirannda, mo njiilotoɗen oo. En ngarii e nokkuuji keewɗi, eɗen laakna mo. Woodi cifaniiɗo San nokku gooto, payɗen toon. Tummbuktu ko wuro jeereende hoɗngo e njaareende. Wonaa oto fof waawi wonde toon. Ko otooji 4×4 tan mbaawi yahde e ɗeen tule ceene. So Alla nawii ma Tummbuktu haa yiyii ɗee tule ceene, hakkille maa dogtanta ko hakkunde Nuwaasot e Butelmiina. San Haydara, hay so waɗaani daɗndu Pari-Ndakaaru, ko baawɗo walaŋ saɗne. O ŋabbi e tule ceene, o yortii e caalli ɗo hay ngelooba enndataa rewde. O joofi e damal galle uddingal. Suka mo o wondunoo oo tellii, hanngi baafal, debbo cewɗo, dardaro udditi. Keɓtinɗen mo gila o salminaani. Ngannduɗen so majjere wonnoo, en njiytii. Nii woni, o tiindii e men, o salmini salminaango teddungo, o woni e jippinde bagaas. O noddi sukaaɓe ɗiɗo, baaɗiraaɓe joom-galle makko, ngari, ƴetti bagaas oo, payri nder galle. En tawaani ɗoon Shinnduuk, joom-galle oo. E oon sahaa, tawi oon ko jahnooɗo nder wuro. Ɓooytaani, oon arti, o habri ɗum garal men. Oon ari salmini en, bismii en bismaango fayngo saɗne. Ñalnde ngarɗen ndee, ñallunoo ko ñalawma alarba, 10 lewru siilo, hitaande 2012. Mbaalɗen haa weeti, woni ñalawma alkamisa. Tawɗen galle oo ena heewi hoɗɓe woɗeeɓe. Ena heen ameriknaaɓe, faraysenaaɓe e leƴƴi goɗɗi tuubakooɓe. Galle oo ko jipporde wanngotooɓe e nder diiwaan oo walla arɓe tawtoreede koolol. Ko ɗoon ñalluɗen, ko ɗoon kadi mbaaltuɗen ñalnde 11 ndee.
- 4 – Koolol Tummbuktu
a) – daartol
Koolol e jeereende fuɗɗii waɗeede ko e lewru siilo hitaande 2001. Ɗum firti ko hikka waɗti ngol duuɓi sappo ɗiɗi. Miijo ngoo ardunoo ko e pottital hakkunde Tuwaareg-en, jeyaaɓe e leydi Mali e naalankooɓe ummorinooɓe to duunde Orop. Hitaande adannde ndee, koolol ngol waɗi ko ɗo wiyetee Esakaan (yolnde ndee ko fotde waktuuji ɗiɗi e oto so aɗa ummorii Tummbuktu). E hitaande maggol ɗiɗaɓere, hitaande 2002, ngol lulii ko ɗo wiyetee Tesalit e nder diiwaan Kidaal. Oon nokku woniri ko bannge funnaange-rewo leydi Mali ndii. Koolol ngol jokkii ko e juulɗeeli ɗiɗi ɗi Tuwaareg –en, aynaaɓe hoɗɓe bannge worgo jeereende sahara, ngaadorii waɗde hitaande kala, so dunngu siiltii, ko wayi no juulde takubelte waɗeteende to Kidaal e juulde Temakannit to diiwaan Tummbuktu. Ɗiin juulɗeeli ko mawɗi e nder leƴƴi Tuwaareg-en. Takubelte e temakannit ko juulɗeeli weytaare e dakmitaare wonande Tuwaareg-en kono kadi ko ɗi juulɗeeli ɗi ɓe kawritta ngam safrude luure hakkunde maɓɓe walla wostondirde miijooji e ko fayti e geɗe baɗnooɗe e sahaa ɓennuɗo walla gonaaɗo e daɗɗande ɗe peeje. Fotde balɗe tati, eɓe njima, eɓe ngama, eɓe ndogna gelooɗi, eɓe kollira geɗe finaa-tawaa maɓɓe.
E dumunnaaji battindiiɗi ɗii, koolol ngol waylii ngaddiin. Ngol natti tan wonde koolol keertaningol Tuwaareg- en, ngol waɗti bismaade naalankooɓe woɗɓe ummoriiɓe gila e nder leydi Mali ndii, to Afrik haa e jeyaaɓe to Orop. E ngoon weeyo, sabu keewal yimɓe e ngoƴaaji kisal yimɓe arooɓe ɓee, koolol ngol waɗti waɗeede e Tummbuktu.
E anndinde banndiraaɓe, fotde 30 diɗɗal naalankooɓe ena ngara e koolol ngol. Fotde kadi 60 leydi ummoraade e jookli ɗii kala ena tawtoree hitaande kala, kisal ngal fof e hoyfiɗde e oontoon bannge. Hay siinuwaaji ( chinois) meeɗaani hatteede e nder dente ɗee.
Geɗe keewɗe kadi ena kolliree heen, gila ñeenal cañu e tafngo haa e ɗatngo. Kala ko neɗɗo miijotonoo ena fota yeeyeede walla yeeɓeede, alaa ko arataa e koolol ngol. Ɗum waɗee e nder tillisaaji, ɗuma weertanee e les caaleeje, ɗumatoo, jula-balabon en njiilna e nder tuddule.
Pijirlooji keewɗi, ɗi leƴƴi toon ɗii ngaadorii, ena mbaɗee ngam waasde majjirde yontaaji garooji ɗii. Hay daɗndu gelooɗi ena waɗee, waɗanee kadi hay njeenaari.To bannge njuɓɓudi, njuɓɓinta koolol ngol ko pelle tati: AITMA, EFES e Essakane Production. Woni jiiloowo koolol ngol noon ko biyeteeɗo Manni Ansaar (Manny Ansar). Oon ko ɗoon jeyaa e wuro Tummbuktu hee.
b)- Konngol Manni Ansaar, jiiloowo Koolol ngol
Koololankooɓe tedduɓe
On taƴii kadi jolɗe juutɗe, ujunnaaje km, gila e diƴƴe belɗe e kaaɗɗe, kaaƴe haa e tule ceene ngam arde e leydi Mali e yettaade ɗoo e Tummbuktu. E nder heen, sikke alaa, on ndiiftii sikkitaare, on poolii haɗiinde. Waɗi noon, no amen nii, oɗon ngooŋɗini wonde:
– Gaaci ngalaa keerol, ngalaa haɗde kadi ko ngalu nde tagoore aadeyankoore ndee renndi, foti weltoraade ko aldaa e won hakkille.
– Gooto e mon fof, nde arata ɗoo ndee, sikke alaa won ko addori, kadi maa nawtor ɗoo kisal e giɗgol.
– Kawrital pine cellungal ko njogitaari ɓurndi ɓooyde kadi ɓurndi yahdude e jamaanu hannde oo ngam haɓde e ndoolndoolaagu e ŋakkere njurum ɗo aduna men hannde oo ɓeydii yaha yooltaade.
– Ko ɗuum waɗi, sabu am wonde jiiloowo koolol e jeereende, e innde goomu am ngu ngollodtoo mi nguu fof, mboɗo yetta on sabu jaɓde on tawtoreede hannde ngam teeŋtinde wonde yimɓe ena mbaawi woodde ko ceerti tawa ko sehilaaɓe.
– Fotde balɗe tati e jamma tati, maa on tawtore dillere fattamlamre, ɗoo e wuro Tummbuktu, e nder wuddu jeereende, nde ngannduɗaa so juutii ko e ballal Alla e tiiɗnaare gooto e mon kala.
– Ko poolgu wonande en waawde yuɓɓinde ndee dillere e nder ngonkaaji caɗtuɗi, mbayɗi nii kono ko ɗum wonnoo fayndaare koolol ngol. Emin mbaɗi jikke kadi maa on paam min wonande denndaangal pergitte walla caɗeele ɗe mbaawɗon hawrude.
Manni Ansaari, jiiloowo koolol Tummbuktu
– Nguuree wuurtere mon, woto miijoɗee hay batte ko ena fota soklinde on sabu min mbaɗii fof tawi min kaljinaani hay gooto mbele koolol ngol ena ŋarɗa haa gooto e mon fof, so arii e hootde, ena nawora teskuya ɓurɗo ŋarɗude e njillu mum.
– Oto njejjiten kadi haa hannde wonde ndee dillere waawataano laataade sinno wonaano ballal duumingal hilifaaɓe ardiiɓe leydi ndii. Ko noon ne kadi wallidiiɓe men ngaluyankooɓe, sehilaaɓe koolol ngol, jaayndeyankooɓe, naalankooɓe e denndaangal arnooɓe nootitaade e maggol.
Emin kuccitina e maɓɓe, kamɓe fof, njettoor amen ɓurɗo teeŋtude. Mboɗo duwanoo on, onon kala, nde hitaande 2012 wonata hitaande rowrowre.
Konngol Manni Ansaar
Firo Gelongal Fuuta
- ɓ)- Wuro Tummbuktu
E tamashek, ɗemngal tuwaareg-en, innde Tummbuktu ndee ko kelme ɗiɗi ndenti ɗoon. Tin walla tim ena waawi firde ɓunndu walla nokku. Buktu ko innde debbo mo leƴƴi tuwaareg-en tawnoo ɗoon e nokku hee. Ɗum noon innde Tummbuktu ndee ena firta ɓunndu Buktu walla nokku Buktu. Won waɗɓe kadi, haa hannde, wonde Tummbuktu ena waawi firtude naɗde hakkunde tule ceene. Kono tan ko firo adanngo ngoo ɓuri yaajde. Hannde koɗi e maggo ko tuwaareg-en, sonraay e aarabeeɓe. Ɗemɗe kaaleteeɗe ɗoon ɗee ko tamaashek, koroboro e arab.
Sahre Tummbuktu, wuro jeereende e nder njaareende
Wuro Tummbuktu sosaa ko heedde teeminannde sappo e ɗiɗaɓere, caggal Annebi Iisaa. Sosi ngo ko tuwaareg-en. Kono daartol binndangol ɓurata teskaade ngo ko heedde teeminannde sappo e nayaɓere. Oon sahaa hawri ko naange-e-hoyre laamu Mansa Muusaa, laaminooɗo Mannde. Ko oon adii mahde ɗoon jumaa. O diidi ka ko e hitaande 1325. Ka gasi maheede ko duuɓi tati caggal mum e hitaande 1328. Ko kaan wiyetee Jiingereybeer (jumaa mawɗo).
E teeminannde 15ɓere, debbo gooto nayeejo mahi jumaa Sankoore, tuugnaade e weertaango suudu Kaaba teddundu nduu. Jumaa oo ena wondunoo e duɗal jaaɓi-haaɗtirde. E laamu Soni Aali Beer walla Soni Aali Mawɗo, almuɓɓe janngatnooɓe e duɗal ngal njahii haa ndaroyii e 25.000 innama-aadee.
Tummbuktu ko wuro diine laaɓtungo. Fotde 333 waliiyu Alla laaɓɗo ena lelii e maggo. Ko ɗoon yimiyanke gooto wiyata:” Lamɗam ummortoo ko rewo, kaŋŋe ko worgo. Kaalis woni ko to leydi tuubakooɓe kono so tawii ko haala Alla, geɗe diiniyankooɓe e tinndi belɗi, ŋarɗuɗi ko maa ngaraa e Tummbuktu”.
E raɓɓinaade tan mbiyen Tummbuktu ko wuro hoɗngo e jeereende. Yimiyankooɓe mbiyata ngo ko : Ñaayre Jeereende. Ngo woni ko bannge rewo maayo Niiseer, fotde wonde 10 km. Pille goɗɗe daartiyankooje maantiniiɗe baɗnooɗe e nokku hee :
– E hitaande 1458, Soni Aali Beer, laamɗo Sonngaay-en yani e wuro ngoo waɗti ngo e les njiimaandi mum. Fotde duuɓi 140, ko kuule sonngaay-en njahata e maggo.
– E hitaande 1590, laamu Sonngaay-en fukkii, wuro Tummbuktu ngoo yalti e jiimaandi maɓɓe kono naatti kadi e njiimaandi ngoɗndi, njiimaandi Marok.
– E hitaande 1591, dillere mawnde waɗi e nder wuro ngoo haa annduɓe mawɓe ko nanndi e Ahmed Baaba en peri, payi Marok e wuro wiyeteengo Marakeesh.
– E hitaande 1760, tuwaareg-en ndiiwi maroknaaɓe wonnooɓe ɗoon, njaltini ɗumen wuro.
– E hitaande 1825, laamu fulɓe Maasina, felli ngo, waɗti ngo e les njiimaandi mum.
– Ñalnde 20 lewru seeɗto hitaande 1828, tuubaak biyeteeɗo Renee Kayee, naati e Tummbuktu.
– E hitaande 1844, Seeku Aamadu sankii, Tummbuktu kadi jeytii.
- 5- Nafoore Njillu men e Tummbuktu
Koolol ngol ko e nder balɗe tati waɗi, tuggude e ñalnde 12 haa ñalnde 14 lewru siilo, ñalɗi e jammaaji mumen. Hay so waɗii tampere, ɓure keewɗe ndañaama heen. En mbaɗii ɗanngal juutngal, muusngal kono tan en nimsaani. Wonande wiɗtiyanke binndoowo walla yimiyanke, yillaade ɗum e ndee sahre ko ɓural mawngal. Hay so nde yettaaki martabuuji Makka e Madiina Murawwara, won ko Alla rokki nde ko weeɓaani. Fotde 333 waliiyu Alla nana ɗoon lelii. Juuraade ɓe tan ena ɓeyda daraja. En kollaama jumaa Jiingereybeer mo Mansa Muusa mahnoo gila e kitaale 1325 – 1328. En njiyii jumaa Sankoore mahaaɗo gila e teeminannde sappo e joyaɓere tawi ena wondunoo e duɗal jaaɓi-haaɗtirde nawowal fotde 25.ooo almuudo. Hannde oo, woni ɗoon ko deftordu e duɗal jaŋde toownde e wiɗto diine Lislaam. Nokku oo innitiraa ko duɗal Ahmed Baaba.
En kawritii e yimɓe mawɓe saɗne (gila e ardiiɓe koolol ngol haa e yimɓe woɗɓe teelɗuɓe), ɓe ngannduɗaa ko nanalla tan e jaayɗe walla e kunuɗe won e yimɓe, wonnoo hakkunde men e mumen. Alla waɗanii en wirnitaawo, rokkii en fartaŋŋe mawɗo, so jooɗodaade e mumen e fiɓondirde e mumen aadiiji tiiɗɗi. Ena e nder ɓeen, naalanke mawɗo e nder Mali, dowrowo e nder Tummbuktu hono biyeteeɗo Kayra Arbi (Khaira Arby). Caggal darnde Mirannda e joom-galle mum e San Haydara ko gollal Kayra Arbi ɓuri maantinaade.
Kayra Arbi, naalanke mawɗo e nder Mali, dowrowo e nder Tummbuktu
Kayra ardii e diɗɗal mum haa jooɗii e les tilliisa men ngam juuraade en. Ko kanko uddi kadi koolol ngol, ñalnde 14 ndee, to bannge naalankaagal e yeeso jaagorgal gadanal leydi Mali e tawtoreede telewisiyoŋ ngenndiijo. Caggal nde o yimi tufɗe ɗiɗi, o eerii Ndey Kummba Jah yo ar, tawa mo dow, ɓe njimda. E yeeso hoohooɓe tawanooɓe ɓee fof, o holliri wonde Ndey Kummba Jah ko naalanke Pullo gummoriiɗo to leydi Muritani. Ndey, nde toƴƴi daande, heewɓe kollirii mbelemma mumen kadi njaɓii wonde, kanko Ndey, omo jari addude e koolol bayngol nii. Ɗuum tan ko huunde mawnde e men saɗne. Ko adii ɗum seeɗa, tawi naalankooɓe ɗiɗo muritaninaaɓe hono Nuura mintu Seymaali e Sedduum mbaɗii ɗoon, ñalnde jamma 13 ndee, golle teskinɗe, martobinɗe. Ɓe njimii fotde 1w15 hojom, ɓe poɓɓanaa, ɓe mbeltanaa.
6- Gartal e Muritani
Golle koolol ngol ngasi ko ñalnde jamma 14, heedde 2w00h. Mbayniigu mawngu waali hakkunde lulinooɓe, ɓe goowondiral walla cehilaagal fuɗɗinoo hakkunde mumen. Ko ɗoon e tuddunde koolol ndee waalaa haa weeti. Nde waktu jeetaɓo subaka yonata tawi ko tuddunde ndee fuɗɗiima wontude wiinnde. Ɗoon kadi, miijo hooti e Aamadu Koli Mammadu Jaaltaaɓe, ɗo wiyata: “ɗo Sukki fof maa serwu. Ɗo yeewti fof maa yeew”.
Ɗoo ne, tuddunde ndee sukkiino sabu fotde 15.000 banii-Aadama kawritiino fotde balɗe tati e jammaaji mumen hakkunde koɗli e tuubaaji, njimri e ngamri, fijirde e jaleeɗe ɗo mette e mettere ndiddaa haa nder jeereende, heddii ena njonngoo e dow tule ceene, ena niiwnoo, ena kaamtoo. Kono kadi yeeweende fuɗɗiima lomtaade sabu e ooɗoo Subaka, ñalnde 15 ndee ko heewi e dental gonnongal ɗoo ngal fuɗɗiima momtaade e jiyɗe. So wonaa reenatnooɓe jippule walla roɓotooɓe kaake, alaa ko heddii ɗoon. Tuddunde fuɗɗii hankadi wontude tuddunde jeyuuje e ciile.
Reenatnooɓe lulnde men mballi en nawde bagaas men haa to damal tuddunde too. Ɓooytaani, njaatigi men Mirannda arani en e oto mum, nawi en galle. Caggal kacitaari, miijo ɓuri wokkande ko yande e yolnde ndee. Yolnde, nde 3300 km, gonduɗo e heen, ena wondi e sokla mawɗo. Njahɗen jehre, eɗen njoginoo kedde ceede Muritani, ngostiɗen ɗum kaalis Seefaa, ngartuɗen to galle njaatigi. Moƴƴere ooɗoo galle wonaa jiggaande, ko nde fuɗnde. Nde kollitɗen wonde eɗen njiɗi yahde ñalnde heen, gorko oo, hono Shinnduuk, ɗeɓaani jaɓde. Ko maa kujjinaali keewɗi njanti heen nde o fuɗɗii saayde. Caggal ɗuum, ko kanko e hoyre makko, noddi sofeer yo ar, nawa en haa maayo (hakkunde wuro ngoo e maayo ko 10 km). Nii woni nodduɗen Kayra Arbi ngam waynondirde e mum. Ruttude teɗɗungal walla anndinde wonde tinii teddungal baɗangal ko e aada pulaagu jeyaa. Kayra ne, ko ɗuum wonnoo fayndaare men e mum. E oon sahaa noon tawi ko o alaa e nder Tummbuktu, ko o jahnooɗo to boowal-laaɗe-diwooje. Mbayniigu men e makko waɗi ko tawi en njaltii wuro, kanko ne, o ummitiima to boowal-laaɗe-diwooje. Mbayniigu timmi, mbaynoriɗen tule ceene, naatɗen e balji pattuɗe e murtooɗe, cewle e caali, nokku diidare e naare. E garal, ko jamma ndewnoɗen ɗoon, en keɓaano yiyde ko heewi. Jooni noon yitere laamaaka, waɗanaaka kadi ommboode. Naatɗen e cukkiri, hakkunde caalli, paamɗen wonde ngonɗen ko e sara Maayo Niiseer. Ɓooytaani, peeñɗen e gurel, ɗo baak oo joofata bannge rewo. Ko ɗoon woni Koriyumme. En tawondirii ɗoon e yeeyooɓe arnooɓe to koolol too. Ɓe kaaldi e sofeer gadduɗo en oo mbele oon ena yawtina enen e maɓɓe fof haa Duwansa walla Sewaare. Caggal ɗuum, sofeer oo yalti e yahdu nduu. Bagasuuji njippinaa, o ruttii Tummbuktu. Garal otooji saɗti, haa naange-e-hoyre, alaa fof ko ari so wonaa otooji militeer en. Ɓeen ne ngari ko reende hoɗɓe tuubakooɓe e ameriknaaɓe arnooɓe koolol Tummbuktu. Laamu Mali ena haɓɓi e kisal maɓɓe ko tiiɗi. Laawol ngol fof ko dadiiɓe mehɓe. Eɓe e leɗɗe, eɓe e otooji, eɓe e baak, eɓe e hay e diwooje. Heen sefre dadiiɓe adii en taƴtude, heɓoyi bannge worgo maayo ngoo, fadndoyii toon. Sefre heddiinde ndee heddii bannge rewo maayo. Ɗuum fof dey reeneteeɓe ɓee cuwaa arde, ngoni tawo ko Tummbuktu. Ko heedde takkusaan maayɗo, ɓe taƴti, ɓe ngari. E oo sahaa, tawi en taƴtii gila naange-e-hoyre kono en ndañaani tawo laawol. Ko ɗoon ngonɗen haa woɗeeɓe ɓee njahi. Ngonɗen ɗoon ko e gurel awooɓe. Ɓe ngonaa ñiiɓɓe, ko ɓe daakiiɓe tan. Koɗorɗe ɗee kadi ko ɓakkere e huɗo, alaa heen ko woni simoŋ.
Ko ɗoon gorko biyeteeɗo Buubakar Mayga tawi en. O jeyaa ko Bammbara Mawnde. O yiyi en, o heptiniri en ñarogal fulɓe, o tellii e oto makko, o ari, o salmini en. O naamndii to ngummiɗen e ngenndiiji Fulɓe. Kaalanɗen mo, o weltii heen saɗne, o haalani en, kanko ne, holi kanko. O itti ñiiɓirɗe makko e tonngooɗe jeew-deestooji ɗe o joginoo, o rokki en. O rokkiri en ɗe ko so tawii en ndañii caɗeele e nder diiwaan hee, mbele eɗen mbaawa jokkondirde e makko ngam tintinde mo. Ko o neɗɗo mawɗo e nder diiwaan oo , jogiiɗo geɗal timmungal. Ndey Kummba Jah itti beɗel mum njimri, rokki mo. O ruttii kadi, kanko Buubakar Mayga, o noddi ɗoon gooto, o wiyi ɗum : « toppito ɓeeɗoo ɗiɗo haa ɓe ndaña ɗo ɓe njahi. Jokkondir e sofereeɓe arooɓe ɓee haa ndañanaa ɓe palasuuji. Tiiɗno e maɓɓe ko ɓe hoɗɓe leydi ndii kadi ko ɓe tumarankooɓe ». O heeƴtitii e men kadi, o wiyi : « sinno to paymi too ena moƴƴunoo e mon, mi woppataano on ɗoo kono tan baasi alaa. Ooɗoo mo ɗaldu mi on, ko gorko kellifaaɗo, koolniiɗo ».
O jolti e oto makko, o waynii en, o yahi. Gorko mo ɗaldaɗen oo ne dariima darnde tiiɗnde haa dañani en oto ɗo njahɗen, caggal geeƴe. Alla waɗi kadi ko oto gaddunooɗo en subaka oo woni ɗoon. Njahruɗen e ngol ko jamma haa Duwansa. Njettiɗen ɗoon ko heedde 1w45h subaka. Telliɗen ngam waylude oto. Kaalduɗen e suka goɗɗo tummbuktunaajo, ena wiyee Albashaar. Ko oon halfinaa oto gaddunooɗo sukaaɓe tummbuktunaaɓe arnooɓe tawtoreede koolol ngol. Njoɓɗen gooto fof 1500 mbuuɗu haa Bamako. Oto oo, wonaa ɗum wonnoo fayndaare gargol mum kono ena waɗa, won e sahaaji, ndeereeru mawna haa wumna gardiiɗo, yaltina ɗum dingiral njuɓɓudi, ndi fotnoo reende. Aduna noon ko noon tan wayi. Neɗɗo ñiŋat fowru walla mbaroodi kono ko kañum ɓuri bonde sonngere. Neɗɗo kadi ena fela walla ñiŋa mo ɓuri jaasde e ŋakkude timmal.
Tellinɗen bagaas men, Albashaar heɓi, jolni, tottaa ceede, fiyi e jiifa, hamdinii, moosi. Yimɓe carii e nder gaaraas hee, gooto fof woni e ndaartude ɗo fooftii ko adii nde oto oo fokkitta. Ɓee lelii e leydi, woɗɓe heen naati e nder ñaamirɗi, lelii e dow taabe. Won heen jappuɓe comci mumen, lelii haa weenndoogo, tawi oto oo arii e yahde, pindinaa. Yimɓe njalti e wuro Duwansa ngoo ko heedde 4h20h subaka. Salaatu yoni en ko e yolnde, hakkunde ɗoon e Sewaare. Ngarɗen e Sewaare, bannge rewo Mopti, ko 9w 10h subaka. Ko ɗoon hacitaa. Yimɓe njolti, ngarɗen e ɗo wiyetee Barabe, ɓennuɗen e Togol. Ngoon ko wuro Fulɓe. Ɓooytaani, cooyniɗen tibaaji cuuɗi wuro ganni. Woodi biyɗo en ko ɗoo woni Hamdallaay, wuro tappaango, miraango, tappiraango kolce gayi dimaaɗi, laaltoraango ƴiiƴam sagataaɓe. Kaftiɗen, ndariɗen ngam laaɓtindaade ngo e jaati. Gite pawii e cuuɗi e koɗorɗe kono ɓernde salii jaɓde. Ɗoon miijooji ndogtani dummbugol daartol, ngoni e aawtaade sahaaji ɓennuɗi, sahaaji jaambareeɓe e yontanooɓe Fulɓe hanki. Sahaa Yero Maama e Pullooru Galo Haawa, sahaa Gelaajo Hammadi Boɗeejo, sahaa Faatimata Baaba Lobbo e Fanta Mawɗo…. Hakkille hooti e Rajo Muritani e daari Aamadu Saar e moolo Aamadu Mali Maymuuna Pennda Faayol to Neere e Ballaaga Buubu Jiboori e Aali, Aamadu Mammadu Yero Sira lollirɗo Kamarel to Sillaa e kare-boowe, kare pittaaka laaɓi, pittitaa laaɓaani, mbaɗi ko nayi ñaami, baali kaalaaka….
Ibraahiima Muktaar Saar wiyi : Aduna ko jamanuuji e sahaaji. Jamaanu ko maa feewnee kono sahaa ko maa reenee. Ko waɗi hanki haaltetee hannde. Ko ko gollaa hannde jaŋtoytee janngo.
Kodda Elimaan Sammbooru Barka wiyi : Yonta fof garɗo e yontaaɓe mum. Yonta fof garɗo, Leñol e payndaale mum. Njettinta Leñol payndaale ɗe toɓɓunoo ko yontaaɓe hawrunooɓe e oon yonta.
Jaayre Fori lollirɗo Abuu Aamadu Joop wiyi : Mo waawi fof yo waɗ jam, daartol alaa ko woppi.
Ngonɗen ko e Hamdallaay kono en njiyaani duballeeje Hamdallaay kaaletenooɗe ɗee. En nanaani kijaali pucci walla kolce gayi dimaaɗi. En ejaani dille gaawe e silamaaji. Ena gasa tawa ɗuum ko geɗe hanki jahduɗe e hanki.
Ndewnuɗen sahre ndee gite haa oto yawti, naati e wuro Sumadu. Ngoon ne ko wuro Fulɓe. Ɓennuɗen e Mannjo, Bunngel e Sofara, ngarɗen e laabi-celi Jenne. Ɗoon fayde sahre Jenne ko 30 km. Naatirɗen e diiwaan Segu ko wuro Kesedugu. Njawtuɗen e wuro Waŋ, naatɗen e leydi boobo-en. Ko ɗoon teddungal rawaandu ɓuri dammuwol. Ndey Kummba Jah ena laaɓa ɗuum sabu o seediima jaaneeji e seeleeji ena kumaa e daande tali(sara laawol), ena njeeyee no ndammiri gonɗi e daral. Won keɓɗo wiyde en e oto hee : « so a ñaamii teewu rawaandu, a wontaa wondu e paawle jontinooje ».
Oto yawti e wuro Korolo, tiindii e wuro Baramanndugu. Ngoon e Tene ngondi kadi ɗe ngoɗɗaani Koŋ e Mansara. Ndartiɗen seeɗa e Sokura, ɓennuɗen e wuro ena wiyee Siyenso. En mbirtiima Terekungo, Sibugu e Ñaaso sara Jeli e Sononso. Yanngaso, Kulunso, Bala e Tuna ko gure pawondirɗe. Ngarɗen beetawe toowɗo e Bani. Ko maayo wiyetee noon, jiidaa e Bani, oto mo ngarnoɗen oo. Ngo jokkondiri ko e weendu Deebo. Njawtuɗen e Fasaama. Ngaroyɗen e Segu ko naange-e-hoyre. Ko ɗoon ngottiɗen kadi njuulɗen tiisubaar. En njiɗiino naamndaade geɗe keewɗe ko fayti e laamɓe Segu adiiɓe, ko wayi Bitoŋ Kulibali, joom-suudu mum Banaaje e ɓiɓɓe mum, Ngolo Jaara e iwdi mum….e ko heddii e gannde maɓɓe ɓooyɗe ko wayi no jalaŋuuji Segu kono tan en ndañaani mo kaalduɗen.
Ngaroyɗen Bamako ko mutal naange. Ngoowka jaasi dabare, Fulɓe ena mbiya noon. Enen ne, en puɗɗiima woowde Bani walla tawa ko puɗɗiɗen yiyde e Bani koo, waɗtaaka ndiyam. Nii woni payɗen gaaraas Bani ngam waaloyde toon e taƴorde biyee fayde Nuwaasot, laamorgo dowla Muritani.
Nde ngarɗen, tawɗen jikku nokku oo wayliima seeɗa kadi omo heewi ɓowɗi. Miijooji men kawri wonde woto mbaal ɗoon, yo en ƴeewoy nokku goɗɗo hay so en njoɓat. Gaaraas Bani woɗɗaani ɗo mbaalnoɗen e jahol ɗoo. Nii woni njahɗen toon, kaalduɗen e joom mum. Haala hawri, ngaddoyɗen bagaas men, ndesnduɗen mo, njokkuɗen e yiilaade ko potaten naworde ko wayi mbeɗon tinndinooje. Mbaalɗen haa weeti, njahɗen law gila en kacitaaki. Tawɗen oto Bani yahataa ñalnde heen. Taƴoowo biyeeji Bani oo waɗdi en e suka gorko ngam nawde en to gaaraas goɗɗo. Ɗoon woɗɗaani ɗo mbaalnoɗen ɗoo. Gaaraas oo ko gaaraas Sanngee. Helmere “sanngee” ndee firti e ɗemngal sooninkooɓe ko fijirde. Sanngee jaastii hay Jomine e kala fannu. Alaa ko ɓe kiisii so wonaa no ngalu naatirta. Kono teddungal bani-Aadama, haaju maɓɓe heewaani heen hay seeɗa. Ɗum ne, hay so aɗa haalda e gooto e maɓɓe, ɓe ndaarataa ma.
Taƴɗen biyeeji ko gila naange fuɗaani kono en njooɗtiima ɗoon haa wonoyi 9w05h subaka, nde puɗɗiɗen yaltude gaaraas oo. Oto oo kadi woccitaani tawo. O fayti kadi ko gaaraas goɗɗo ena to nder wuro Bamako too. Oon ne ko e gaarasuuji Sanngee jeyaa. E kaawisaaji Alla, en ngontii ɗoon ko ɓuri ko ngonnoɗen to gaaraas gadano too koo. Ɓe njippini jolnooɓe ɓee fof haa laaɓi, ɓe ƴettiti doggol, ɓe noddiri yimɓe ɓee gooto-gooto. Faynooɓe Senegaal e enen fayɓe Muritani ɓee fof, njoltidɗen e oto oo gooto. Midi yoni en ko nder wuro Kita. Jettagol men e wuro Jeema tawi hankadi ko takkusaan weelii. Yimɓe ɓee tellii, ñaami, njuuli haa kaljiti, njolti. Sanngee ummodii e uumaango dafaaɗo becce, nanngi laawol fayde Kaay. Ɗoon tan nodduɗen sofeer oo, nganndinɗen ɗum wonde enen payɗen ko Muritani. O tellii, o tellini bagaas men, o noddi cermittooɗo njoldudi gooto ena wiyee Lasee Joop, o waɗdi en e mum. Oon wiyi en: hankadi ko miin jogii no njahraton.
Ndey Kummba Jah turii, woni e yettude tonngoode oto gaddunooɗo en oo. Ndeen o yiyii Ndey ena winnda tan, yeeso ngoo arti. O ñirɓinii haa juuti, o jali, o doortini, woodi ko o haali e wambarankoore ko en paamaani. Caggal ɗum o wiyi Ndey: “ɗum, hay huunde alaa ko nafata. Oto tampin hoyre maa!”.
Keɓɓitiɗen, mbiyɗen mo wonde omo waawi jalde hannde, o woyoya janngo. Ndeen en liɓii ngol konngol, o naati fitina, o wokkani hankadi yaltude e ƴeewande en no ɓennirɗen. O duki, o laawii, o haali ko welnoo mo fof. Wonnooɓe ɗoon e gaaraas hee fof mbaajii mo haa ɗali, ndonkani mo. Hujja makko ko en tottondiraani e makko kaalis, en taƴondiraani e makko biyeeji kono tan o yejjitii konngol ngol o haalnoo ngol: hankadi ko miin jogii no njahraton.
Posto sanndarmori ena ɗo sara gaaraas ɗoo, njahɗen, kaalanoyɗen ɗum. Ɓe tawɗen ɗoon ɓee kollitiɗen wonde keedaani e ndiin mbaydi, cifanii en posto goɗɗo, ɓennuɗen toon. Tawɗen toon ko sanndarmaaɓe ɗiɗo. Heen gooto wiyi en yo en noddoy mo. Ndey Kummba Jah yalti, kisa hawri e makko ɗo woɗɗaani, wiyi mo y o ar, o nootoo. Ɓe ndeggondiri no gumɗo e ɗowoowo mum nii. Sahaa e sahaa fof, Ndey weddoo mo konngol dognowol reedu haa ɓe njettii. Sanndarma oo naamndii mo ko aldi hakkunde men e makko, o woni e haalande ɗum ka ɓenndaani. Nde wonnoo ɓe kaalata ko e wambarankoore alaa ko nanɗen heen. Kono tan e tonngol sanndarma oo, ɗiiɗoo konnguɗi njaltii heen e ɗemngal farayse: “aɗa anndi tanaa baawnooɗo yaltude e ko mbaɗɗaa koo? Haade ko aan gaddii nawde ɓe haa jooni ko e dow maa fawii ñamminde ɓe e yarnude ɓe e ndaarande ɓe ɗo ɓe mbaali. So a finii subaka janngo, law, taƴanaa ɓe biyeeji maɓɓe, mbaɗaa ɓe e oto, ɓe njaha. Aadi wonaa wutte saka nde wel maa fof, ɓoortaa, liggaa. A nanii!”.
Ndeen Joobel faamii hankadi no miijorinoo nii, yahrataa noon kadi yettoode men ko Njaay, kañum ko Joobo, waɗti e yano. Nganndinɗen mo tan sinno ko ɗuum adinoo, caɗeele mbaɗataano. Paytuɗen gaaraas, nde tawnoo wonnooɓe ɗoon ɓee ena coklirnoo yahdu sanndarmori nduu. Kabruɗen ɓe no yahri e ko ngartirɗen. Seydi Joop wogwogini ko juuti, nde fuɗɗii ndaarde moto-reŋreŋ, jolni bagaas men, yoɓi yo naw en galle makko. Njettiɗen, mbeertanaɗen, lootiɗen haa ɓalli men laaɓi. Caggal geeƴe, o arti. O ari, o yaafnii e geɗe baɗɗe ɗee. Kono ko ɗoon mbayruɗen mo, en njiytaani mo so wonaa subaka janngo mum, hay ɗum ne ko to gaaraas. Feloore alaa heen sabu haalooɓe Pulaar mbiyi: “yahduɓe ñaawoore haa waɗi liɓɗo e liɓaaɗo, tawti-nodda fotaani wonde ɗoon”.
Enen ne kay, eɗen njooɗtorinoo ɗuum, heddii tan ko konngol laamɗo rewii heen. Heedde 10w30h, oto Soneef yettii Jeema, ena ummorii Bamako. Lasee Joop taƴi biyeeji men ɗiɗi, njolɗen, mbayniɗen Jeema, payɗen Googi, keerol hakkunde Mali e Muritani. Hakkunde Jeema e Googi, wuro mawngo, dowlungo ena ɗoon. Sosi ngo ko biyeteeɗo Ɓeydaari Tammbura, heedde hitaande 1240, caggal Annebi Iisaa. Ko ngoon woni Ñooro Laamiiɗo Juulɓe. Ñooro, hade Laamiiɗo Juulɓe, ko masalanke gooto ena wiyee Maamadi Kannjaa Kulibali jooɗinoo ɗoon, waɗi laamu cañngu. Maamadi ummoriino ko Segu. Alla anndi ko itti mo toon e no o ardi haa ɗoon e Ñooro kono tan teskoɗen wonde Kulibalinaaɓe ko e laamɓe adiiɓe laamaade e wuro Segu. Firti laamu makko, kanko Maamadi, ko Sayku Umaar Taal e hitaande 1854, heɓti galle makko ɗo o hoɗnoo ɗoo, jooɗtii ɗoon. Hannde woni ɗoon ko galle konunkooɓe Ñooro Laamiiɗo Juulɓe(camp militaire de Nioro du Sahel). Nde Sayku Umaar yahi, ko Aamadu Sayku lollirɗo Laamiiɗo Juulɓe lomtii ɗoon e Ñooro. Itti Laamiiɗo Juulɓe e Ñooro ko tuubaak biyeteeɗo Arsinaar (Archinard) caggal wolde Maayel, ñalnde 30 lewru bowte hitaande 1890. Ko ndeen wolde fusi konu fuutankooɓe wondunooɓe e Laamiiɗo Juulɓe. Ñalnde heen, 9000 fuutanke ko ɗoon e dingiral wolde keddii. Caggal wolde ndee, o heddoraa e konu makko, kanko Laamiiɗo Juulɓe, ko 3000 konunke. Ko e ɓeen o yaltidi nokku oo. Ɓe ndewi Yuuri, ɓe tiindii Gaawi-Nanee, ɓe ndenndini ɗoon juulɗeeli ɗiɗi : tiisubaar e takkusaan. Alfaa Idiriisa Jallo lelii ko e Gaawi-Nanee.
E nder Ñooro, rajooji nay ena ɗoon : Rajo Jamanoo, Jam Sahel, Gintaa e Rajo Pinal. Nde ngarɗen e gaaraas Ñooro, ko ɗoon tawɗen Usmaan Sabbaar Bah, gardiiɗo Rajo Pinal e Aali Mammadu Soh, jirwinooɗo jeewte to Caloka Gintaa e wondiiɓe mumen, ena padndii en. Teddungal fof ngal pullo ena teddiniree, weltoo, ɓe teddinirii en. Sahaa oo fof e faaɗde, ɓe nawii en haa to jooɗorde Rajo Pinal too. Ɓe kolli en geɗe keewɗe, paayodinɗe, ɓe kaalani en payndaale ɗe rajo ngoo jogii. Ɗoon, Ndey Kummba Jah ronkiti nanngude hoyre mum, toƴƴi daande, jaari fulɓe, manti, jarfi haa ɓalli fof njernjerti. Itti en ɗoon ko nodditeede wonde oto, ko enen tan, fadi. Mbayniɗen Aali Soh, gorko Maadoŋaa, Usmaan Sabbaar Bah e wondiiɓe mumen, tiindiɗen Googi. Hakkunde Ñooro e Googi ko 60 km. Nde njettiɗen Googi, tawɗen dillere waɗnde Mali, hakkunde tuwaareg-en hawñitiiɓe e konunkooɓe laamu Mali ndee, waylii ngonka kaa. To Mali too, caɗeele ngalaa kono ga bannge Muritani gaay, alaa ko ɓe njawata e bagaas. Huunde fof ko maa ɓe cunnoo, ɓe ƴeewa, ɓe ƴeewtindoo. Hay kameraa mo njoginoɗen e leppi mum ko maa ɓe nawi haa to mawɗo posto too, nde ɓe puɗɗii jebbilaade e tottitde en. Semmbeeji tati ɗii, polis, sanndarmori e duwaañ, gooto fof ko maa ndewaa e mum. Eɗen ngardunoo e maruknaaɓe ɗiɗo, ko ɗoon ɓe tellinaa. Alla anndi ko ɓe tawraa walla ko ɓe mbaɗi kono kam ko ɗoon ɓe tellinaa, ɓe njoltinaa e oto sanndarmori, ɓe nawaa. Nde njaltaten Googi tawi hankadi ko naange arii e jiiɓde mbuuɗu. Sofeer Soneef oo, ko ɓuri mo himmirde alaa. Caggal nde njaltuɗen Googi, o dartanaaki so wonaa ñaamde e juulde haa naattuɗen Nuwaasot, heedde 12w35h, ñalnde 19 lewru siilo 2012.
Njillu Tummbuktu juutii e daawal saɗne. Fotde 6600 km, jahol e gartol wonaa huunde weeɓnde jooɗanaade tawi waɗaani batte. Ko njillu kadi njuutngu e nder dumunna sabu e jahol ngol, en mbaɗii balɗe nay, ɗe taƴondiraani hay sahaa. En mbaɗii toon balɗe nay e nder lulnde koolol ngol. Nde ngarɗen e artude kadi, en mbaɗii balɗe joy e laawol. Dumunna oo fof e juutde, daawal ngal fof e woɗɗude, en nimsanaani ɗanngal ngal sabu ɓure keewɗe ndañaama heen.
Dognirgal gelooɗi ñalnde uddital koolol sappo e ɗiɗaɓol e jeereende Tummbuktu
Banndiraaɓe, en mbaawataa joofnude binndol men ngol tawi en njettaani banndiraaɓe yarlitiiɓe, waɗnooɓe heen jawɗeele mumen e peeje mumen haa ɗanngal ngal waawi newaade: Maasina Mohammed, Mammadu Hadiya Kan, Bah Bookar Sule, Huudu Bah, Alasan Sih, Njawaar Kan, Hawsa Haydara e Baydi Sillaa. E innde leñol ngol, eɗen mbiya: ɓe njaaraama. Yo Alla yoɓ ɓe moƴƴere.
Gelongal Fuuta lollirɗo
Njaay Saydu Aamadu


text:
Nyalnde 6 ut 2008, yimɓe piniri fiddeende sabu nande e jaaynirɗe ko wayrunoo naneede so «Kominikee n°1» kolliroowo wonde kuulal ngal Hooreejo leydi ƴettunoo ngam ittude e golle mum en hilifaaɓe konu ceŋde nay ɗee fof, sabu makko tuumde ɓe ko kamɓe caabi iinyturu politik wonndu e leydi he, ummoriindu to won e dipiteeji jeyaaɗi e parti Adil dadnooɓe mo nde o dikkanii lefol laamu.
Hol noon ko saabii nduun iinyturu ? Hol ko addani senerooji ɗi follude laamu ngu aduna fof seedtanii jibinaa ko e laaɓal woote, ko laamu ngu ɓesngu suɓanii hoore mum ? Hol kappanɗe Muritani fawaade e waylo politik gonaaɗo o ? Hol darnde fotnde dareede ngam danndude Muritani ?
Ciftoren ɗo seeɗa
So en nduttiima seeɗa e taariik mo woɗɗaani, eɗen nganndi gila hitaande 1978 laamu siwil en natti e leydi he sabu koninkooɓe fellitde follude laamu Muktaar wul Daddaa sabu mum en luulndanoode wolde Saharaa ɗeɓnoonde boomde leydi ndi e waasde heen jeytaare mum. Tuggi oon nyalawma feewde jooni ko «tedda paɗe» en tan laamotoo ndii leydi, woorti daawal marsa 2007 feewde ut 2008, hay ɗum ko caggal nde wooteeji laaɓtuɗi mbaɗaa, Siidi wul Seek nawi raay laami. Kono en paamii, e ngal daawal ɓe ndeesti tan, kono ko e doŋal tan ɓe moggininoo, eɓe panndii no ɓe ngunndorii.
Kono kadi eɗen nganndi laamuu «tedda pade» en kala ɓuri heen sanndolinde ko ngarnoongu e 1984 e gardagol Maawiya wul Siidi Hamel Taayaa, teskinirngu lenyam-lenyaagu feewde e ɓaleeɓe, jaɓɓugol jojjanɗi aadee, warkoyaagu, ɓiɗtugol jaayɗeele e porlugol jawdi laamu e kala welma-dagoo mo cibooji makko ndokkanoo yo mbaɗ e leydi he.
Kono kadi nguun laamu teskoraa ko mukunyaa e nder woote, sabu nde Maawiyaa waɗda woote fof, ko kanyum tan hawata, etee ruttoo hanndoo.
E hitaande 2005, won goomu militeer en lollirɓe « Goomu Militeer en daraniiɓe Nuunɗal e Demokarasii » (CMJD) gunndii Maawiya, tawi ina woni e ɗanngal to leydi Arabi sawudit, folli laamu mum, ardini Eli wul Muhammed Faal. Ko adii ɗuum seeɗa, ko ina tolnoo e hitaande, nyande 8 suwee 2003, won militeer goɗɗo naatnoo e lamba he, hono Wul HANANNA, mo hay gooto anndaa ɗo suppitorii ina yooɓi saaruuji mum, riiwi Maawiya e mbaldi mum, fiddini ɓesngu Nuwaasoot ko ina tolno e balɗe ɗiɗi, kono kadi waɗi maayɓe mum, fotde yimɓe sappo fawɓe.
Gila oon nyalawma noon, ko aamnotonooka anndaa ina waawi gasde, ko hulɓininoo fuuyi. Holi ɗuum ? Ko follude laamu Maawiya. Ɗum addani CMJD sonyde ko goomu Hananna jabbunoo e teskaade noon wonde yoga e hoohooɓe oon goomu ko yaadiiɓe laamu Maawiya sabu ko hakkunde kalfinanooɗo ndeenka makko, desndaaɗo kisal Dowla, kam e mawɓe ceŋde konuuji e tuumaaɓe e warkoyeeji jolnooɗi e nder larme e hitaande 1991. Haa hannde ne kay, ko ɓeen polli laamu Siidi Wul Seek Abdalaahi, njibinaangu e woote laaɓtuɗo e marsa 2007.
Ko jeyi sabaabu iinyturu politik hannde ndu ?
Ko adii fof, ko salaade militeer en woɗɗitaade fiyakuuji politik sabu, eɗen nganndi, e nder Doosɗe leydi ndi, kala dadiiɗo ina harmani ɗum waɗde politik, foti wonde darnde maɓɓe tan ko reende kisal leydi e hormaade e danndude juɓɓule Dowla. Ko goonga ɓe loŋtanii en ƴiyal gendongal e goddol hono Maawiya, kono oto won kay eɓe mbaɗta ɓoggi e daaɗe men.
Gila e daawal « transition » ɓe kuninooma wonde maa ɓe tottit siwil en laamu, tawa ko rewrude e wooteeji laaɓtudi e mudda lebbi 18, etee ɓe njeytortaake e wooteeji he, ɓe ngonata ko jaambureeɓe. Hay so tawii ina teskaa wooteeji baɗnoodi ɗi laaɓtii (njenytudi majji waylaaka) ittaani, gila e fuɗɗoode, kamɓe militeer en ɓe, ɓe njeebaaki weeyo politik ngo, sabu ɓe ngadii fof ko dunyde won e hoohooɓe parti PRDS yo puso e oon parti, ngona jaambureeɓe (enndepanndaaji) mbele ina ndikkanoo wonde dipiteeji, ɓe cidi ɓe haa yoga e maɓɓe ngoni dipiteeji.
Nde woote Gardagol leydi faandii, ɓe luurdi hakkunde maɓɓe sabu won e maɓɓe ndekete ina meerotonoo wonde kanndidaaji, heddiiɓe ɓe njabaani, mbiyi kanyum en ko yo ɓe kuurnu konngol maɓɓe, wonde addaani ɓe laamaade. Heddii kadi eɓe ƴeewa holi mo ɓe poti dadde haa laamo. Ɓe luurdi ɗoon kadi. Ɗo rewanoo fof, keewal e maɓɓe nanondiri e Siidi wul Seek Abdallaahi (miijo maɓɓe ko oon ɓuri «weeɓde hofde ») kono kadi yimɓe fof ina ceedtanii oon nuunɗal e peewal. Tesko-ɗen noon ko waalaare nde Abdul Asiis heednoo nde wonani yoo ɓe mballu Siidi (ndeke kaŋko ne won ko oo meerotonoo).
Ɓe njamiri dipiteeji enndepanndaaji kala yo ngootan Siidi, kono ina waawi wiyeede addani Siidi foolde ko ballal ngal o hebi ummoraade e parti Mesauud (APP) e wootannooɓe kanndidaa Seyni wul Seydaan e tuur ɗimmo. Ko ɗum waɗi, nde Siidi jooɗii e jappeere nde tabitini kala ko huninoo, so waɗde Mesauud hooreejo Asammbele, halfini Guwarnama oo Seyne wul Seydaan, ruttii to bannge politik woni e siynude ko huninoo : gartirgol taccinaaɓe, battugol macungaagu no bonannde warhoore e eɓɓude peeje no falorii caɗeele peewtuɗe e nguura (PSI) ekn….
Kono law, dipiteeji ballunooɗi Siidi ɓi puɗɗi urɓude tawi ko e kirjingol les hoohooɓe militeer en ɓe, sabu e fuɗɗoode, ɓe puɗɗorii ko kampaany yo gardiiɗo Ministuruuji, hono Seyne wul Seydaan yo liɓe sabu «politik makko jiilgol laamu gallii». Ɓe ndewi Siidi haa itti oon. Guwarnama keso waɗaa e gardagol Yahyaa wul Muhammed el Waghef. Oon guwarnama noon ko e mbaadi kesiri : mawɗo leydi ndi, sabu yiɗde mum tiiɗtinde ngootaagu leydi ndi, e yiɗde ɗum naftoraade peeje e miijooji partiiji kala, sabu mum teskaade caɗeele dookɗe leydi ndi to bannge nguura, jaŋde, puɗɗagol ownugol (ko lolliri terorisma) e leydi he ekn…, felliti naatnude hay luulndinooɓe ɗum e laamu, e dow tuugnorgal politik laaɓtungal, nanondirangal.
Nde wonde noon dipiteeji ɓallunooɗi mo ɗi ko nehneeɓe Wul Taayaa, ngoowi tan ko laŋkude e welliteede e porlugol jawɗeele laamu e suɗtude bonanndeeji mum en ɓennuɗi, mbiyi woy saa yoo ɓeeɗoo ɓe mballaano Siidi e saanga woote ina naatnee e guwarnama. Kono ngam wemjinde ɓesngu ɓe kuutorii ko wiyde wonde waɗaaɓe e laamu ngu ko watulaaɓe Maawiya ngonnoo, ko maandeeji bonannde jawdi laamu (Rumuus el Ɓesad en). Ndaw ko haawni noon, sabu ɓeen wiyooɓe noon, ko hakkunde tuumaaɓe warkoyaagu, yoolɓe sosiyeteeji laamu, yuɓɓintunooɓe nguykaali e nder wooteeji ekn…
Ko laaɓti koo tan, ko ɓe ooyooɓe etee ɓe njiɗi ko yo Siidi tottitɓe kala postooji neenɗuɗi e nder laamu he, jokka e laamoraade no ɓe ngowruno e saanga nde Maawiya laamii nde, etee ko fayti e won ɗeen toɓɓe yeru : artirde taccinaaɓe, sunnaade warkoyaagu mbaɗnoongu e duuɓi ɓennuɗi ɗi e kaɓtagol macungaagu ko yo won haala tan, kono hol to siyne. Militeeruuji ɗii ne, yiɗde mum en, ko yo Siidi heddoo e ndigal mum en, hol to o waa ko wonaa ko ɓe njamiri ɗum walla ko o diisnii ɓe : ɗum firti ko hay ko mbaawka ka Doosgal leydi rokki ɗum, fotaani huutoraade ɗum so wonaa tawa eɓe mbelaa. Ɗum noon ko Siidi yo o won laamɗo «sokkini » tawa alaa e ittu alaa e waɗtu, ko «heɓi dawna» tan.
Siidi noon, ko ko haalpulaar en mbiyata koo tan «maayo so heewi deeƴat », sabu deeƴre makko, nehdi makko, moƴƴere makko, yaŋkinaare makko, ittaani wonde mo neɗɗo joom fiɓnde, jiilotooɗo e kala sahaa maslahaa, teeyɗo, teyliiɗo kono ko gannduɗo to fayi, so dawii hol to joftoyta.
Ko oon jikku addani mo waɗde feere fof mbele amo maslondira e dipiteeji ɗi e militeeruuji ɗi, ɓe nganndu-ɗaa o yahii haa o takkani ɗum en galoŋaaji seneraaluuji, tawi won fotnooɓe adaade ɗum en heɓde ɗiin galoŋaaji. Ɗum fof ko ndaartude maslaha haa danya ligganaade Moritani ko nafata. Ɗum fof haɗaani tuddunde dipiteeji parti makko o e senerooji waɗde moojobere mum en mbele ina telɓina politik mo o ummani o.
Ko caggal faamde mo wonde ndee tuddunde won ko soomi goɗɗum ko wonaa tan wonde «ministeruuji baɗaaɗi ɗi moƴƴaani». Ma a taw jooni nii ɓe pooaanii ko haɗde mo laamaade sabu «so ɗaɗi ngonti buruuti joom mum sellataa», o felliti huutoraade mbaawka ka Doosgal leydi ndi rokki mo, so toɗɗaade kala mo o hoolii e postooji toowɗi e nder laamu, o lomtinii senerooji ɗi, mbiyen o dunyi ɓe yo ɓe timmin ko woni anniya maɓɓe ko, so waɗde «kuudetaa», ko harminaa hannde e nder yonta demokarasi.
Ngonka leydi ndi hannde.
Caggal ko laamu ngu follaa nyande 6 ut 2008, leydi ndi ummiima e ngonka demokarasi, ruttiima e laamu ndool-ndoolaagu e ɓittere yimɓe e tiɗɗugol wellitaare aadee. Eɗen teskii gila ut 2005, e saanga nde laamu Maawiya follaa, wellitaare mawnde danyaama e leydi he : ko adii fof ko diisnondiral compangal hakkunde laamiiɓe e laamaaɓe, wellitaare jaaynde e fannuuji kala, woni jaaynde heeriinde nde, woni jaaynde laamu (eɗen ceedtii jeewte rajo mbayliima kanyum e telewisiyon wonaa ko welata laamiiɓe tan haaletee sabu hay lulndiiɓe laamu ndokkaama konngol). Ko ngol laawol gadanol yimɓe fof (nder leydi e caggal leydi kala) ceedtii wonde wooteeji baɗnoodi ɗii fof ndewii laawol, laaɓtii.
Hannde o, Rajo e telewisiyon ngonti ko oolel Goomu militeer en, folluɓe laamu ngu e jaaynde yimɓe alanaa en laatiiɓe awluɓe e naafigeeji leydi : haalooɓe ko iwaani e ɓerɗe mum en, seedtotooɓe ko woodaani, tunngooɓe bonannde leydi e caru ɓesngu. Ko ɓeen tan kadi njogii hakke haalde e jaaynirɗe leydi ndi, kala mo wondaani e jamfa baɗɗo o, alaa hakke haalde walla hollitde mettere mum. Ellee maa mbiyaa ko en ruttiiɓe a laamu Taayaa. Ko ɗum addani en wiyde «Yahnoonde artii».
Demokaraasii companooɗo tuggi 2005, mo nganndu-ɗaa aduna fof ina yeeɓratnoo ɗum Muritani wontii «koyɗol muumo» etee, aduna oo fof taƴii aaccere. Ko ndeen mettere addani pelle keewɗe adunayankooje (Dental Afiriik, Dental Orop, Fedde Dowlaaji Dentudi-ONU , Banke Monnjaal ekn..) , leyɗeele Orop e Amerik, yoga e dowlaaji Afrik, kanyum en fof mbiyi loppet ngondaani e ko waɗi Muritani ko, etee maa taƴondir e leydi ndi nannga kaake mum en, e balle mum en, haa nde tippudi demokaraasi ngoodnoondi ndi arta e leydi he e gardagol Siidi Mohammed Wul Seek Abdallaahi, kebrunooɗo lefol ngol laaɓal e juuɗe ɓesngu Moritani.
Dowlaaji goɗɗi ɗii kollitii wonde ko waɗi e Muritani ko, ko jolo ƴeenngo, seppooji faajiraagal, jarfaali ɗaminiiɓe e watulaaɓe, ayyibaaji feewde e laamu Siidi, ɗum fof alaa ko nafata, ɓe mbiyi tan ko yo o rutte ɗo ummanoo ɗo, so wonaa ɗum aduna fof nefa goomu militeer en teetɓe laamu ngu.
Eɗen paami tan ko Goomu militeer en dallinta wonde ko ɗum addani ɗum follude laamu ngu (wonde caɗeele ina keewi e leydi he teeŋti e nguura, wonde terorisma naati leydi ndi etee ko kamɓe tan mbaawi falaade ɗum, wonde bonannde jawdi heewii e laamu Siidi, taccinaaɓe artiranooɓe nguuri ko e caɗeele ekn…). Ɗee caɗeele kay ma a taw ko kuuftidinɗe sabu ina seedtaa wonde ɗum jotondiri ko ɓeydagol coodgu petrol e winndere he e coodguuli nguuraaji. Ɗoo kay laamu Siidi foti ko manteede sabu law ɓe compi ko lolliri PSI (Programme spécial d’interɓention), hono eɓɓaande heeriinde ngam faabuya ɓesngu : gaweeje keewɗe ngaddaama e leydi he, caraa e paabi, miliyonaaji limtilimtinɗi kaalisaaji caraaɗi e leydi he ngam yo ɓesnguuli compir bitikaaji, compa eɓɓaaɗe ballooje ɓe liɓde coodguuli e newnude nguurndam maɓɓe, waɗde 2008 hitaande ndema ngam riiwde heege ɗo e duuɓi payɗi ekn..
Terorism kay so feenyii e leydi ko ko wiyetee « gacce wiinnde ko tawaaɗo heen », so tawii on takanaama galonaaji senerooji, on ngardinaama ceŋde ɓurɗe himmude e konu, on ngardinaama kisal leydi (sûreté nationale) etee ko onon tottaa kala ko ɓuri himmude e njogitaaje leydi, on ngoppii haa leydi yanaama, ma a taw kay so won mo ɗum jali ko onon ngoni hoore. Onon kay ɓuri ɓadaade on ko huutoraade kaɓirɗe ɗe ndesnda-ɗon ngam reende kisal leydi njamforo-ɗon ɗum gardiiɗo Dowla.
Mbiy-ɗon wonde taccinaaɓe ngartii e leydi mum en, kono «alaa ko wayli en ngonka maɓɓe ka ɓe nguurnoo Senegaal ». Hol ko taccinooɓe nii, hol taccinnooɗo ɓe ? Wonaa Siidi dey. Oon kay danyi ko wune wonde artirii ɓe, etee ina jogii anniya moƴƴo e fiɓnde tiiɗnde rokkitde ɓe hakkeeji maɓɓe, sabu fedde ANAIR ko seedanfaagal laaɓtungal. O diwii ɗoon ne kay sabu o wiyi haala warngooji ko ko foti haaleede : ko ronkaa naneede haa e nyalawma hannde o e kunude goomu militeer en waɗɓe kuudetaa ɓe.
Porlugol jawdi laamu noon ko teska heen ko, salinoo ɗum seeɗa ko laamu Muttaar wul Daddaa, kono gila militeer en ƴetti laamu e hitaande 1978 feewde jooni (sabu gila ndeen ko kamɓe tan laamotoo, woorti lebbi sappoy joy ɗi Siidi laami ɗi) Muritani wayi ko no ngesa monnginba, njanaaba diwooji nii, ko forlaa e jawdi laamu so heɓtanooma maa mah wuro tolniingo e Wasinton, tawa ko e kaŋŋe mbuure mahraa. Tenngiti ɗum dow fof ko jamaanu laamu Maawiya, sabu e oon sahaa, so tawii a wonaa luulndiiɗo laamu, a jaɓii yantude e kelle PRDS, kala ko wel maa ina dagii e leydi he, sabu e oon sahaa ko gardiiɗo leydi e hoore mum dunyata cibooji mum e nguyka. Sabu so foksineeruuji, ɓurɓe heen toowde ko njogii e njoɓdi heewaani yettaade teemedere ujunere mbiyaama «kootee cuuɗi mon, mahee toon galleeji jooɗɗi », njuɓɓinee ɓesnguuli mon yo njantu e PRDS so oɗon njiɗi danyde huunde e laamu he, ma a taw kam haala joofii. Ko e ɗiin duuɓi woni ɗo njahataa e nder ladde moraande, walla e gurel «cuuɗi tati e takkere rawaandu» kawraa e galle pattamlamo ina mahaa heen, jarɗo miliyonaaji limtilimtinɗi, tawa ko bamɗi keewi jofde heen. Joom ɗiin galleeji e ɗeen jawɗeele noon, saɓooɓe hannde e sara goomu militeer en, woni wiyooɓe «laamu Siidi ko bonnuɓe jawdi». Ndaw ko haawni. Hay so tawii nii ko ɓe kaali ko ko goonga, ma a taw kam bonannde lebbi sappo e joy fonndetaake e duuɓi noogaas e nay, hay so tawii ko ɗoon tan tuggu-ɗen.
So tawii ko goonga, ɗum ko kewlol haalpulaar keewi haalde ngol «haala janɗo e saret».
Kappanɗe Muritani e darnde fotnde dareede ngam danndude ɗum.
Moritani hannde arii haa e laabi celi, hol heen ngol o suɓtotoo ? Mbele ko ruttaade e ngonka ngadiika ut 2005, walla ko yahrude yeeso tiiɗtina laawol loowangol ngol, woni demokaraasi o, moƴƴitina ko boni heen ŋari ko.
Yonta hannde o ko yonta demokarasi sabu leƴƴi ɗii fof ko ɗum ɗaɓɓi, ko ɗum woni muuyaaɗe mum en, sabu winndere ndee fof hawri ko ɗum woni feere laamorgol moƴƴol, ko ɗum ne kadi woni ƴellitaare leƴƴi e fannuuji kala, gila e faggudu haa e renndo. Ko ndeen feere ne kay ɓesngu Muritani suɓtii e saanga nde waɗi wooteeji mum e hitaande 2007, rokki Siidi Wul Seek Abdallahi hoolaare yo ɗow ɗum ɗo e duuɓi joy.
Firtirde ɗum doole ko waasde hormaade ɓesngu Muritani, ko jamfaade lenyol. Ko ɗum waɗi laawol juumtanngol Muritani ko ruttaade e tippudi demokaraasi ngoodnoondi ndi, ɗum ɗoon foti wonde ko e kaaldigal jaajngal hakkunde denndaangal gollotooɓe politik, hakkunde senngo waɗɓe kuudetaa ɓe e wallidiiɓe mum en, e saliiɓe kuudetaa o, peeje fof njiylee mbele maslahaa ina danyee, tawa ko tuugiiɗo e hisnude ɓure puɗɗanooɗe danyeede e demokarasi gila 2007.
Ina foti jeyeede e nyenytudi ngaal kaaldigal, harminde e ko fayi arde huutoraade ndoolndoolaagu to bannge politik ngam waawnude yimɓe miijo mum. Ko ɗum waɗi militeer en yo naattu e nder tuddule mum en (wonaa ko hersini), ɓoora juuɗe mum en e kala ko feewti e politik, walla e maɓɓe jiɗɗo waɗde politik kala yo ɓooroo comci militeer en, ara, jola e lammba politik.
Gollal ngal kooninkooɓe kalfinaa e doosgal laamu ko gollal dimal, sabu ko reende kisal leydi, hisnude dowla e juɓɓule demokarasi. So ɓe kuuɓnii ngaal gollal ina yona. Ɓe ndeenoo lollirde « konu kudetaaji »
So goonga, ooɗoo kuudetaa ari ko ɗo haanaani etee o lommbii en e laana ka anndaa ɗo happi, soko eɗen njogii njoorto moƴƴo wonde denndaangal ngenndiyankooɓe leydi ko aldaa e paltoor, haa yettii noon saabiiɓe kuudetaa ɓe, maa ndarto keɓɓitoo leydi ko yaaccii, ndeftina ɗum e laawol poccingol.
Gelaajo


text:
Ardiibe lesde Afirka noddaama huwtininra alkawal mabbe ngal hurguki gannudi foodooji yummol fitinaaji nder lesde kawtal ngal.
Ardiido lesdi Naajeeriya hiddeekoojo Professor Yemi Osinbajo, on wadi noddandu nduu nde wadanno jawaabu nyande altine yawtunde haa mobre kawtal lesde Afirka nde doggintee haa Addis Ababa,laamorde lesdi Habasiniya yaake nde O ardanno mobre rento nde kawtal ngal.
Professor Osinbajo, lattudo ardando hukuuma rento e jonde jam ka kawtal ngal andini :“Handi en mo’ina nufooji siyaasaaku meeden yeesooji no lattira en taskitani bibbe tayre ndee waroobe yeeso her deppinankibe jonde jam, ustankibe torraaji konu, soynde e goddi gannudi. Latti doole on dow kawtal ngal hoora hakkiilo her himmidinki heftol asli futtol fitinaaji e hurgukidi.”
Ardiido Naajeeriya hiddeekoojo on himmidindo bote jonde jam tayre Afirka andini ardiibe tayre nden dow gannungol fitinaaje nder tayre Afirka handi lattine burdungol nder kuude tilimde de handi tayre Afirka ardina jotta.
VON/Gurin.


text:
Leyɗe keewɗe e nder Afrik ina njogori mawninde hikka (2010 ) hitaande 50ɓiire ko keɓi jeytaare mum en. Mbele ndeen jeytaare addii ɓeydaare haa hokki Afriknaaɓe waawde fandinde jeyiiji mumen? Mbele nii jiimnooɓe ɓee pokkitii haa laaɓi? Ɓuri welde jaabaade sikke alaa ko: “eey, ɓe njahii”, kono ellee beeli maɓɓe ina keddii tawo. Haŋki e hecci haŋki koloñaal en njiylotonoo tan ko ɓakdi ngadiindi (matières premières)
Leyɗe keewɗe e nder Afrik ina njogori mawninde hikka (2010 ) hitaande 50ɓiire ko keɓi jeytaare mum en. Mbele ndeen jeytaare addii ɓeydaare haa hokki Afriknaaɓe waawde fandinde jeyiiji mumen? Mbele nii jiimnooɓe ɓee pokkitii haa laaɓi? Ɓuri welde jaabaade sikke alaa ko: “eey, ɓe njahii”, kono ellee beeli maɓɓe ina keddii tawo. Haŋki e hecci haŋki koloñaal en njiylotonoo tan ko ɓakdi ngadiindi (matières premières)
afiriknaaɓe (wiro, kakkaawo, kafe, iwuwaar, jamɗe ɓaleeje, kiri, kaŋŋe, kaalis, ekw…) kam e sagataaɓe maccinoyteeɓe to Orop.
Haa jooni ellee ɓe ceeraani e hatojinde e siiɓaade duunde nde, kono ko mbaydi teettere ndii tan waylii, tawi ɓe tuugnii ko e ƴoƴe, peeje fuunti, e wallitoraade ngaluuji maɓɓe e basal Afrikinaaɓe. Waɗde seeɗa mbiyen alaa tawo ko waylii! Nde winndaa, siifaa yoga e leyɗe Afrik ina mbaawi foofde henndu jeytaare (kitaale 1960), toɗɗaa yoo ardo ngenndiiji ɗi seeɗayal e ceeɗta-kunal janngunooɓe e maɓɓe, kono hayso haalaaka tawo gini ɗi caƴƴetee ko to tuubakiri to. Ina jokki haa e ñalɗi hannde ɗi, mo ina laamoo kala, kala leydi e Afrik weytoo, wellitoo, maa o wela o weeɓa, o welda e oksidaa’en (occidentaux), so ɗuum alaa, tawata itteede mo e jappeere woɗɗaani (e feere fof noon). Waɗde, seeɗa mbiyen alaa tawo ko waylii!
E nder ɗuum saɗii ngenndi dow duunde nde ndaɗndi e rafiiji jeemotooɗi ɗowngu laamu kala : banndam-mbanndaagu, leñam-leñamaagu, kinɗam-hinɗaagu, ɓinngu-baabaagu, ekn…, hono no waynoo gila e Jah-oogo en, Manna en, Tonnjoŋ en, Termes en, Laamtooro en, haa adan maa Deeniyankooɓe, Almameeɓe, haa yettii Tuubakiri, hiiɓɓe, kiiɗi haa piɗtaali pekkori. Waɗde seeɗa mbiyen alaa tawo ko waylii.
Alaa ko waylii nde Afriknaaɓe ngoppidaa e koye mum en, laamndendaagu laŋkaa, weddaa; haa hannde mo ngon-ɗen oo, ko ɗuum jibini golwole keewɗe hakkunde leƴƴi (guerres civiles), maayɓe keewa, sukaaɓe e sagataaɓe ndahee, rewɓe mboomee, mbonnee, jaale coppee ndummbee, leptee e geƴƴele haa maaya. Won e maɓɓe ngona heen ko Allah haaji, njalta, njokka hare, nder maa caggal ngenndiiji mum en. Ñalnde kala, ko laamɗo follaama, goɗɗo jooɗtiima e jappeere he. Hono no waynoo gila e laamuuji gadiiɗi. Waɗde seeɗa mbiyen alaa tawo ko waylii.
Nde keneeli demokaraasi ngutti e yoga e leyɗe Afrik (e nder kitaale 1990), fuɗɗaa wiyeede haŋkadi yontii laamotoo tan ko mo ɓesngu suɓii lammini. Jooni ko kartal tan, pollugol yoo nattu, warngooji yoo karmu (ellee harmaano), yoo ɗemɗe ngenndiije potnde to jaŋde, rajo e telewisioŋ, ko ɓiyɓe leydi kala poti e jeyi laamu, ko kattanɗo tan halfintee geɗal laamu. Mbele ɗuum laatiima, ko eey maa alaa? Ndaw ko famɗi so tawi won ko waylii gila ndeen. Won e ngenndiije boom, heen leƴƴi ɓeydii ko hiiɓeede, maamaaje mum en kala nduugaa, nduggaa, ɓee heen mbaree, ɓee heen ndiiwee e golle mum en, e jeyiiji mum en. Waɗde seeɗa mbiyen alaa ko waylii.
Heewii wiyɓe wonde ina laaɓi so tuugnaama e ngonka ka Afriknaaɓe nguuri ka, so ɓe keddinooma e njimaandi tuubakiri ɓuratnoo moƴƴude e maɓɓe, tawde kay nde ɓe teeldi e koye maɓɓe kala, ɓe laatotoo ko barooɗe ladde, mbaawndi kala morkoo keddiindi ndi.
Holi ko haɗi en waylaade? Holi ko saabii subaka Allah kala pinaaɗo, caɗeele ina ɓeydoo heewde? Mbele ko en njangaani? Walla en njanngu en paamaani? Ko haawnii heen fof, ko eɗen njogii jannguɓe jaŋde toownde, yaltuɓe e duɗe toowɗe, ɗe nganndu-ɗen, hay ɗowɓe ngenndiije tuubakooɓe ɓe, ko e ɗeen njalti. Mbele wonaa waɗde, en njanngat tan kono en paamataa ? Walla en njanngii, en paamii, wondi ko en pinaani ? Mbele wonaa kadi ko jaŋde addata maa tabitinta pinal ?……
Naamnde ɗe nani keewra en, mballee en jaabaade.
Ko waawi heen wonde fof, woodi jaaboriiɓe ɗee naamnde e wiyde: Nehdi e neesu Afriknaaɓe njaadaani e yuɓɓo demmokaraasiijo.
Hay so wonaa goonga dey, ina nanndi heen, kono en ngaraani jaabaade ngoo miijo, njiɗ-ɗen tan ko joofaade (hono no gooto e mussiɗɓe men wiyaratnoo : en kirsaani, en mbarmintu tan).
Heewii e nder leyɗe ɗe, ɗo laamɗo haaɓanaa, wiyee yoo manndaaji ndotte, wooteeji njuɓɓinee. Wootiree juuɗe e koyɗe, kono horee yo jooɗinooɗo o ɓos. So yahii haa o feewnitiima e jappeere he, haa o fandina ɗowngu tan, o wayla doosɗe kaɗooje mo waasde duumaade kaaɗdi nguurndam makko e laamu. O wona e toŋtude ɓe heen, o toŋka ɓeya too, o tonnga ɓeya gaa, o watta jeyi denndaaɗo jeyi makko keeriiɗo, no dontuɗo e baaba mum, hono no waynoo gila e laamuuji gadiiɗii. Waɗde seeɗa mbiyen alaa ko waylii.
Heewii ɗo laamɗo laamii, ngam geɗe mum kaamtorinɗe e juutde e laamu, o haaɓanee. Subaka gooto o follee, o woppinee jappeere nde. Ɓaawo ɗuum, nanndidiiɓe makko miijooji ngara e ɗowngu ngu, njokka ngool dawrugol kaaɓanoongol, wonta ɗo wonnoo tawi alaa nih ɗo yahnoo, woni ɗo mbiyɗen: Ɓe njaltirii dame, ɓe naattirii kenorɗe.
Waɗde seeɗa mbiyen alaa ko waylii.
Rafiiji ɓurɗi bonnde nani ndooki miskineeɓe : palidismo, Sida, ɗoyru, ekn…. ɗi limotaako. Rewɓe nani ngoppa pittaali mum en hojom kala e baame, tigguuji ɗii kaalaaka. Mbele wonaa noon tan waynoo gila nde ganndal kesal anndaaka, janngaaka, faamaaka? Hono no waynoo nde anndaaka so wonaa caafal e paafal, mbaangu tan e denngere tan. Waɗde seeɗa mbiyen alaa ko waylii.
E nder yonta hannde oo, yoga e sagataaɓe uujii, gure men dowriije fof njeewii. Nde yooro hawi hanndii, kolaaɗe cooyi, caaɗli e beeli melsitii, semmbe fof ullii e ladde seekoo, ngam njiylawu nguura. Won e maɓɓe njaltii hay keeri leydi, ɗannaniima leyɗe goɗɗuɗe, to anndaa hay toon ne, ɓe ndaɗaani e caɗeele, haa teeŋti e lepte tumarankaagu. Won e maɓɓe boom jettoytaako, keddotoo ko e geec Atlantik, genaale ɗii piɗtaali piɓtuɗi njoorta to ngenndiiji mum en. Ɗi paaɗaa haa addani ɗi fotndude maayde e wuurde, nde ɗi njooɗii e “samba laakaara”, waɗde keewɗi e majji njoftoyii laakara.
Ɓalli sagataaɓe liɗɗi e barooɗe mbaɗdii heen adaa to ɓakkere
kamɓe ndognoo ngenndiiji maɓɓe sabu ɓittere,
Hay so ɓe njettoyinooma kayne ellee ɓe ceeraani e takkere,
Jooɗiiɗo kala yoo siimtat ndeen ɓelsere.
So tawii en ndiwii hebbere e tuppere,
ɓur-ɗen hatojinde hannde ko e ɓellere e hettere,
waɗde ngaynanen koye men e teppere.
Banndi am en, banndi am en, juutii ndee mettere
Yontaani, yawtu ummanaade ndee yawre,
Kono ellee ko en jebbliiɓe ndee fawre.
Mo gollal mum woni humde bamɗi seertataa e bonɗi holsere,
Kono seeɗa mbiyen eɗen mbelaa ndee ɗawre.
Heewɓe e men ndonkaama hay yoo kawre,
Etee ko ɓeen fof ngoni haangaaɓe e tawre.
Ɓe ngona faayre leñol, ɓe cikka ko ɓayre.
Dariiɓe so ina ngoodi, ina ɗaminaa yaakaare
Kono ummaade yontu, mbele maa nanondiral dawre.
Maamuudu Malal Gey (Dooro Gey ).
doro.gueye@yahoo.fr / telefoon: 6553833


text:
Sankaare Bookara Saar hannde alkamiis 8/12/2022. Gooto e jagge mawɗe naalaŋkooɓe, lollinnooɗo jimol « Maayel Yoo », jeyaaɗo e adiiɓe yimde jimol
Latest Posts
Sunaare: Naalaŋkaagu Fulɓe, waasii jaggal
Sankaare Bookara Saar hannde alkamiis 8/12/2022. Gooto e jagge mawɗe naalaŋkooɓe, lollinnooɗo jimol « Maayel Yoo », jeyaaɗo e adiiɓe yimde jimol ngol. O sankii ko Korkaaƴe,Read more
Holi ko woni ƴaro baali?
Ndee ɗoo jaŋtoore mawnde ittu-ɗen ɗum ko e lowre rfi Fulfulde. Waɗi ɗum ko Jaayre Pinal-JP jooɗaniiɗo ɓe to Muritani.Ko e oo sahaa Aynooɓe, yahnooɓeRead more
40 neɗɗo yiɗnooɓe waɗde ɗanngal suuɗsuuɗoondu njaggaama to Nuwaadibu
Sanndarmaaɓe Muritani jaggii 40 ɗanniyanke, tawi ko sifaa suuɗsuuɗoondu hade maɓɓe yaaɓande doŋre Orop. Ɓe njaggaa ko e wuro Nuwaadibu, sahaa nde ɓe ngoni eRead more
Otooji muritaninaaɓe pellaama asooɓe kaŋŋe mbaraama heen.
Asooɓe kaŋŋe muritaninaaɓe mbaraama ɓaawo nde otooji maɓɓe mbommbardaa, caggal keerol leydi Muritani tawi ko e nder Sahara. Otooji ɗii mbaɗaa jeyli ko e nderRead more
Nguurndam curiɗam nattii woodde
Gila nde fannuyankooɓe karalliiwal njiyti laylaytol renndo, jaaɓnirɗe ballitooje sarde kabaruuji seeraani e soseede ko wayi no, instagram, Snapchat, Tiktok, Twitter, Pinterest, whatsapp ekn. ƊeeRead more
Jaagorgal jaŋde ngenndiire haɗtii jannginooɓe ɓoornaade wutte nder janngirɗe
Sahaa njilluuji am nder janngirɗe laamu ɗee, mi teskiima gollotooɓe e laamu heewɓe haa teeŋti e jannginooɓe ɗooftaaki ɓoornanteeri kaandi waɗeede e sahaa nde ngoniRead more
Mohamed Lemin Wul Dahi gooto e ɓadinooɓe Maawyaa suɓaama cukko-hooreejo CENI
Holi cooyananɗe jogaaɗe e ɓeen toɗɗaaɓe CENI, laaɓndal ngal ɓesngu leydi ndii jaabtanii hoore mum, ko jerminaare tan, ngati ƴiiƴam kesam yiyaaka e nguu goomuRead more


text:
Ciimaajo lesdi Brazil gonɗo Naajeeriya Amb. Maria Figueiredo holli yidde lesdi Brazil hesere, nde fiɓuki sattina harkaaji luumooku hakkunde kompaniiji lesdi ndin e lesdi Naajeeriya
Figueiredo, suuɗiti halakaa on haa gallure lagos yaake giidal luumooku hakkunde lesdi Brazil e Naajeeriya ngal taskitaa.
O wii kompaniiji lesdi Brazil holli yidde nde dogginki harkaaji luumooku nder lesdi Naajeeriya, Luumooku ngu lesɗe ɗen ɗiɗi fuu botoran ngu sane.
Ciimaajo on andini Aagal filooɓe wakkilooɓe kompaniiji filu ceeduɗi 11 yalɗiri giidal nyalaade ngal taskitaa man ngam holluki yidde lesdi Brazil nde dogginki harkaaji luumooku bee lesdi Naajeeriya.
“Min ɗo nuɗɗini ɗum wakkati on tan hewti haa Naajeeriya bee Brazil hawtata hoore fahin sembiɗina luumooku botirtengu hakkunde lesɗe ɗen ɗiɗi.
Hukuuma yaasi lesdiiku lesdi Brazil e hukuuma faal yeeso luumooku lesdi Brazil fuu hawti hoore sufti kompaniiji 11 yalɗirɗi mobre ndee.
Minɗo bukaa kompaniiji lesdi Brazil e ɗi Naajeeriya andindira wowra nden fuɗɗa huwduki naa e wonnuki wakkati, sakkoma bana jotta nde lesɗe Afirka fuu holli yidde huwduki bee kompaniiji lesdi Brazil.”
Gurin


text:
Firo maanaa (faandaare) ina heewi e ɗemngal ngal nde tawnoo ina woni e ɗemɗe fof. E ko addata ɗuum ko ɗemngal ina daňa haalooɓe ɓe ngonaa ɗum, yoga heen kadi ko waawɓe haala ɗemngal ngal tawi mbaawaa ɗemngal ngal!!
Aɗa yaha jehre coodaa – njeeya aɗa humtira haaju ma e haala ɗemngal ngal kono tawa a anndaa luggiɗeeki ɗemngal ngal, so ɗemngal ngal wontii njuɗu a hurmirte sabu a waawaa waklitde kaaliindi (kelmeendi) ndi.
Suudaannaaɓe ina kaala arab loogguɗo ɗemngal mum en asliwal ngal walla fulɓe suudaan pulaar maɓɓe logga ɗemngal araab e ɗemɗe suudaan goɗɗe, ko hono noon ɗemɗe goɗɗe ɗee ne loggirta pulaar, e leyɗe goɗɗe ɗee fof ko noon.
Nokke ɗee fof ɓurdat tan kono na mbaɗi ɗum, fuuta jaloŋ ko ɗum woni toon » daali – maaki » fof ko wiyi – haali tan ko haalirde ɗemngal ko wonaa ko mum addi ɗum, to ɗum naatiniri ɗemngal ngal noon ?
Haa jooni to bannge maanaa (faandaare ) Huwde to aadamaari e to fuutaari waɗaaka gootum tee ko gootum ! huwde ko gollude, fuuta tooro ko ko soowata konngol, huuwde – huwde nde fuuta tooro haalata nde pulaar laaɓɗo o ko aɗɗitde, kuwdi ko aɗɗere » ko to leňi ɓakkere en heɗɗere heɗtere en jeyaa.
Kono noon to fuuta tooro waɗtaama huwi – waɗii – gollii – yaltii – taarii » ko gollude ko haalaaka woni ɗoni ɗoon, ko yaltude wuro yaha ladde, ko taaraade suudu, yalin’de ndiyam ko haňde, coofe ko sifaa ko haňaa ko, sabu won kaňe goɗɗe ngoodi ɗe mbayaani noon. Ɗum ɗoo fof ko haalooɓe ɓe kaaliri noon kono ɗemngal ngal e hoyre mum haaliraaki noon.
So wiyaama ɗum ko kuwdi nagge, ko won’de ɗum ňaamri nde addani ɗum wiyeede kuwdi, kono ko kuwgal ( gollal ) nagge nge woni ɗoon.
Waɗi mi haalde ndii cuuɗiindi ( oo awra ) ko daňde en weeɓoore (fartaŋŋe) janngitde e duɗal gootal tawi njooɗodaaka ko ɗuum waɗi kala ko jannginta – janngin’de ummini ɗum so binndi mum so nate mum ina foti waaweede addeede e kelle ronndo ngo moƳƳore, mbaasen tonngaade e ko aduna o fot tonngitii ko.
Kadi mbaasen hulndirde naatde e caltuɗe nokke ɗe, paamen pulaar oo ko gootum.
Idrissa ka


text:
Neɗɗo kam seerataa he waɗde taawilaaji, haa teeŋti nde won ɗeen maale ñikli ngaanndi mum. Addi ngal naamnal ko ko addi wolde Riisi-Ikren koo, yantude e haala Waladimiir Putin hooreejo leydi Riisi. Hade ɗuum, tawi yimɓe nattii miijaade ɗum, gila nde Amerik werlii bommbe nikleyeer he gure Japon biyeteeɗe Hiroshima e Nagasaki.
Winndere men ine moofi hannde ko ine ɓura 13 000 njogitaari nikleyeer keblaaɗi, mbaawndi werleede he nder winndere men. Tee, ɗumɗoo fof woni ko he juuɗe leyɗe jeenay (9) fat, ine heen noon Riisi. Ko ɗuum tagi, gila nde Riisi yani he Ikren he lewru feebariyee 2022, ɓerɗe keewɗe ko dariiɗe.
Ko goonga, e ñalawma njahraten hannde oo, hakkillaaji ndeeƴtii seeɗa, haa annduɓe mbaɗtii miijaade ɓetde baɗte wolde nikleyeer nder winndere men so kewii. Ngam ɗuum, ɓe mballitorii ko ordinateeruuji ngam ɓetde ɗeen baɗte, yo wolde ndee won nokkuure walla huuɓtodinnde. Annduɓe ameriknaaɓe waɗɓe ngoon ɓeto ɓee, ine kawri he toɓɓe keewɗe :
Ƴuundi nder weeyo
Kalitgol kaɓirɗe nikleyeer maa yaltin cuurki e ƴunndi (ɓaleeri ndi cuurki leɗɗe, cumu ekn njoɗɗitina he nokku) haa heewa nder weeyo, palotoondi caafe naange jonɗe. Ɗeen geɗe gonooje dow weeyo, alaa ɗo keddata he winndere ndee. Baɗte majjum, he lewru adanndu nduu, ko nguleeki weeyo maa usto ko ine tolnoo he 10°C ; ɗuum maa jibin jaangol ɓurtungol, ɓurngol ngol yonta horngilo (période glaciaire) kewnongol he Leydi men ndii. Ɗumɗoon noon maa bonnu coñal nguura he nder winndere ndee kala.
Baɗde mawɗe nder maaje geec
Maa nguleeki diƴƴe tello kañum ne, tee yaawataa ŋabbitde hay so cuurki kii yahii, sibu diƴƴe geec ɓuri leelde ko ngultata. So tawii ko wolde nikleyeer hakkunde Riisi/DDA (Dental dowlaaji Amerik) e kalitgol 4 400 kaɓirgal, maa maaje ɗee njooɗo duuɓi capanɗe keewɗe ngam artude no ngoorunoo. Maa ndiyam keewɗam horngilo haa ɓooɗe galaas udda tufɗe mawɗe ɗee, ko wayi no Tianjin, tufnde Siin ɓurnde mawnude, walla Copenhage (Danemarke) walla tufnde Saint-Petersburg (Riisi), e sifaa kuuɓtodinɗo, galaas maaje geec maa haɗ laaɗe wefaade he yoga he diƴƴe rewo leydi. Ɗum firti maa haɗ nawgol jiggoore.
So tawii ko wolde mawnde nikleyeer hakkunde DDA e Riisi, maa Leydi men jooɗo ujunnaaje-ujunnaaje hitaande ine woni he ɓuuɓol mawngol.
Tellagol nguleeki ngol, kam e higgu njoloowu nguu maa mbar puɗi geec keewɗi sabu mum en nattude yiyde naange ; ndaa ko ɗoon callalal nguura fuɗɗorii ; yoga he kulle ndiyam kalkoo heen, awo fof loroo heen.
Wiɗto annduɓe ngoo ine hollita jokkondiral tippule Leydi men ndii kala ; ango holla parwugol silsil nguurndam winndere ndee… Ɗum noon, ardiiɓe leyɗeele men ine poti faamde ɗum, ndaranoo haɗde wolde nikleyeer fof.
Bookara Aamadu Bah
Hol ko firti kaɓirgal nikleyeer ?
Wonii duuɓi 77 hannde, ñalnde 6 ut 1945, ko kaɓirgal gadanal nikleyeer kaliti dow wuro Hiroshima, to Japon. Ko Ameriknaaɓe peewnunoo ngaal kaɓirgal he suuɗaare, ngam dartinde wolde huuɓtodinnde ɗimmere. Ko ndeen aduna oo kala seedii semmbe kulɓiniiɗo kaɓirɗe nikleyeer.
Kaɓirgal nikleyeer ko bommbo pattam-semmbiijo baawɗo lottireede to woɗɗi no feewi. So ngal kalitii, ngam bonnat ko taarii ɗoon kala he nder kiloometeruuji keewɗi. DDA (Dental Dowalaaji Amerik) kuutoriima ngal he hitaande 1945, to Hiroshima e to Nagasaki, ngal wari ɗoon ko ɓuri 200 000 neɗɗo.
Hakkunde 1945 et 1964, dowlaaji 5 – DDA, Riisi, Siin, Laamaandi Ndentundi, e Farayse – peewnii bommbooji nikleyeer doolnuɗi. Faandaare maɓɓe heen wonnoo ko haɗde woɗɓe ɓee yande he maɓɓe. Kono ɗee kaɓirɗe ko musiiba bonɗo wonande winndere ndee. Nii woni, he hitaande 1968, leyɗe winndere ndee nanondiri dartinde peewnugol kaɓirɗe nikleyeer, tee ine famɗi leydi ndi siifaani ngaal nanondiral. Joginooɓe ngal ɓee kunii waasde wallude heddiiɓe ɓee jogaade ngal, ɓe kunii haaldude e heddiiɓe ɓee ngam ƴeewde no ɓee ceertiri he ko njoginoo heen koo. Ɓe njoganooki ɓee kunii waasde feewnude ɗe.
Kono tan, gila ndeen, Inndo e Pakistaan, e Israayiil, ɓe ciifaano tawo nanondiral ngal, peewni gooto fof kaɓirgal mum. Kooree Rewo (jaltuɗo nanondiral ngal he hitaande 2003 – waɗii jarribooji keewɗi kalito bommbe nikleyeer.
Hannde, kaɓirɗe nikleyeer ɓeydiima heewde, sibu aɗe tolnoo e 16 000. Pelle baaɗe no ICAN – Heɓnde njeenaari deeƴre he 2017 – ine kaɓee mbele aɗe ustoo, haa ɗe kaɗtee tafeede.


text:
Guski Ndottijo nanaado siyaasaajo wakiliijo lesdi Naajeeriya tabiddo haa Majaliisaaru mobgal lesde duuniyaaru, Yusufu Maitama Sule Uwama haa gallure Kano bana no diina lislaama umri.
Njamndi 6:59 kiikide on O uwa haa Uworde Kofar Mazugal, nder Hukuuma pamara ka Fagge.
Laamido Kano Mohammed Sanusi II on ardi ummaatoore ujinedde yaldiriibe juulde Jana’iza maynaado on nde dogginaa haa dammugal fombinawal ngal faada laamiido Kano.
Guski maynaado on yotti riftorde piirooje Sojaen lesdi wonde Kano on namndi 3.30 kiikide, Ngomnaajo jihawol Kano Dr Umar Ganduje on jabi mo.
Baawo don Guski kin hooraama baade maynaado on wonde dow brawal Dawaki haa bale ngomnati gonde fattude haa yalji maako jabbootiri bee maako fodde O yaare faada Laamiido Kano ton dum uuli mo.
Ardiido gollobe faada ardiido lesdi Naajeeriya, Abba Kyari on ardi Agal wakili’en ngomnati lesdi Naajeeriya yaldiriibe janaiza kan ka himbe teddube yaldiri nder mabbe haa e ardiido majaliisaaru ndottien lesdi Naajeeriya,Dr. Bukola Saraki.
Maynaado on Maitama Sule, mardo duubi 88, wurtinaama faaki lesdi misra fajiri Asawe yawtunde ngam tefre nyawndiigu amma O maynaama haa nyawndordu wondu nder berniwol Kayro fajiri altine.
VON/Gurin