text:
Ardiido Lesdi Naajeeriya Muhammadu Buhari wi do seyi be jahargal no siyaasaabe Naajeeriya hollata ngam yiiki cubi 2023 huusiti.
O wi ko seeni amni mi laari naajeeriyaabe dudbe do suklani dabbitaaki koronje cubi less ilile jam’iyaaji feerefeere do dabbita baawal baawo Bibbe Lesdi Naajeeriya.
O wi: “jotta kam koo dume fu do yahe nohaandi ngam jam’iyaaji fu subi be darantabe tefre cubi hitaande 2023 garooji.
“nyaamiibe nyaami, di’iibe do’I be wii yerday bo naatini ka kiita.”
Haaragare Ardiido on lamsi kalimaaji maako bee nanki beldum no sukaabe debbo’e Gorko wurti ngam tefuki tefre cubi din ‘e yiiki cubi di wadaama bee mabbe.
SADIQ ALFA


c: text/html

text:
Senegaal: Suɓngooji sarɗiyankooɓe Batirdu Ngenndi Njeeñcudi ndii anndaama.
Senegaal, caggal lewbi keewɗi iiñcuri, gulaali e seppooji, Senegaalnaaɓe cuɓiima sarɗiyankooɓe jogorɓe jooɗonoyaade ɗum en to Suudu Batirdu Ngenndi ñalnde Dewo 31, Morso 2022. Tuggude gila ndeen ñalnde kadi jeddi, e kappitaali hakkunde banngeeji ɗiɗi ɗii ene heewi. Bannge heen kala wiyi ko kañum hawi. Kono hanki Goomu Ngenndiijo (Commision Nationale) kalfinaaɗo suɓngooji o yaltinii resiltaaji paɗndorɗi, ko adii nde Goomu Ñaawooɓe Toowɓe o (Conseil constitutionnel) rokkirde yiyannde mum battindiire.
Ndiin njeeñcudi (resultaaji) ko nii lelorii: Benno BokkaYaakar, lannda laamiiɓe o, dañii 82 cuɓaaɗo, Yewi Askan Wi, mo Usmaan Sonko ardii, dañii 56 cuɓaaɗo. Wallu Senegal, mo hooreejo leydi kiiɗɗo o, Me Abdullay Wadda, dañii 24. Lanndaaji tati goɗɗi tokoosi, gooto e mum en fof dañi cuɓaaɗo gooto. Huunde ɓurnde teskinde he ɗii suɓngooji ko wonnde ngol ɗoo woni goo, gila Senegaal heɓi jeytaare mum ndimaagu dawrugol, lanndaaji lunndiyankooɓe ɗii ene ɓura lannda jooɗiiɓe he jappeere o sarɗiyankooɓe to Suudu Batirdu Ngenndi. Won yiyɓe wonnde ɗuum ene tinndina demokaraasi Senegaal ƴoƴtii haa hellifaama. Sabu demokaraasi nde waawata tiiɗde haa nafta ko alaa-e-sago, maa jogoo lunndo tiiɗngo, jogiingo hattan waawde dartaade laamu guu, e faddaade ɗum e waɗde kala ko wela. Kadi ɗuum waawata heɓaade tan ko so tawii lunndo ngoo ene jogii sarɗiyankooɓe yonɓe to Batirdu Ngenndi too, waawɓe aynude laamu nguu e yuurnitaade golle mum.
Hol ko Senegaalnaaɓe Kaastiri Makki Sal?
He nder ɗii suɓngooji hay so innde Makki Sal alaa e doggol fooɗondirteeɓe ne, ene way no kala berliiɗo kartal mum ko sabaabu nde makko waɗi ɗum werlaade kartal. Maa wonii ko sabu yiɗde mum e makko walla ko salaade-mo. So tawii ko gollaade leydi mum, golle jiytiniiɗe, naftooje, kadi battinooji ko juuti, ɗe rewam mum ene waawi wallude e ɓamtaare faggudu leydi, ko Makki Sal golli he Senegaal koo hay gooto e ardinooɓe-mo ɓee gollaani hono ɗuum. Kadi ko golle jiytiniiɗe, ɗe neɗɗo kala gonɗo he leydi he ene waawi fawde heen gite mum. Haa ɓuri teeŋtude to bannge mahanteeri (infracstucture), gila e kalluuji gudoroŋ, poŋuuji, laaɗe njoorndi lobbe (TER) e laaɗe diwooje kese (Air Senegaal), teerirɗe laaɗediwooje, (Aeoroport Blaise Diagne) walla nokkuji ɗo fijooji mbaɗatee, ko wayno Stade Abdoulaye Wade, Arène Nationale. O mahii kadi wuro no wonrunoo to Diamniadio (Jamñaaƴo) ngam waawde newnan’de laamu nguu gollorɗe kese, e ustude ɓittondiral werlaaji nder Ndakaaru, kono kadi koɗorɗe kese keewɗe mahaama toon tawa ko galleeji jooɗɗi, lobbi, cuɗiiɗi, cinkiiɗi ɗi ene ɓattondira ayaawo Senegaal walla kam wuro Ndakaaru e saareeji mawɗi he aduna o, ko wayno Dubai, Singapoor walla ni so en teyii mbiyen New York.
To ballital renndo (aide sociale) o waɗii ko wiyetee bursi familial, (Programme national de Bourses de Sécurité familiale (PNBSF)) tawa ene wallita woon e yimɓe ɓe mbaawanaa koye mum en, haa ɓuri teeŋtude to nokkuuji dowri to. O tafii kadi yuɓɓo woɗngo ngam wallitde he newnan’de kala neɗɗo he nder leydi ndii no safrorii (Couverture Maladie Universelle (CMU), kadi laamu nguu mahii cuuɗi cafrorɗi (Hopital) he nder leydi hee kala, tawa yoga heen ko cafrorɗi dowrowi wonndude e kaɓirɗe karalleeje kese toowɗe.
Sikke alaa, hooreejo leydi Senegaal, Toowa-teddungal Makki Sal, golliima, kono hay gooto waawa gollanaade denndaangal tolnooji rennodo. Haa ɓuri teeŋtude he leydi mbaydi hono no Senegaal ni, ndi faggudu mum ƴellitaaki no feewi, kadi ene ɓesni sukaaɓe yontuuɓe dañde golle. Kala ɗo laamu nguu sosi ujunere gollal, tawata ko ujjunnaaje jeegoom suka ene dari gooto fof ene yiɗi heɓde heen, nde tawnoo Senegaal ene ɓesnii sukaaɓe. Ene wiyee 60% (cappanɗe jeegom e nder teemedere) fof ko sukaaɓe ɓe duuɓi mum en njawtaani 35. Ɗuum ene jeyaa e ko addi haaɓre e mettere he ɓerɗe sukaaɓe ɓee; gargol rafi Covid 19 kadi ɓeydaani deeƴnude ɓerɗe yimɓe ɓee, sabu ɓitteende dañanoonde heen, saɗteende cogguuji nguura ka ekn., ene jibi haaɓre mawnde he nder Senegaal kala haa teeŋti noon ngalluje (gure mawɗe) ɗe.
Tonndeende Alɗuɓe Hesɓe
So en ƴeewi ko laamu Senegaal gollii gila Makki Sal heɓi ngardiigu leydi ndii, ma en njiy wonnde laamu nguu yuppii ngaluuji keewɗi he faggudu leydi he. Ko gollaa ko fof, gollii ɗum ko ujunnaaje Miliyaaruuji ɗi limotaako. Kala nde ko waynoon waɗi walla kala ɗo waawi waɗde, ene saaboo jibineede alɗuɓe hesɓe, nde tawnoo ɗiin ngaluuji fof ruttotoo tan ko he yimɓe ɓee, ko wayno jooma en gollorɗe mawɗe(entreprise/société) gollooɓe ɗeen golle ɓee, walla kadi gollorɗe tokoose (sous-traitan), heen sahaaji nii kadi ko yimɓe laamu nguu halfinaaɓe ɗeen golle ɓee wooda ko ndewnaani heen laawol ngam haa mbaawa faggitaade heen ngaluuji. Yimɓe heewɓe kadi mbaawii dañde heen liggeyaaji tawa ko dowrowi, sukaaɓe janngunooɓe jaŋdeeji toowɗi ene njooɗii he dow seedamfaaguuji mum en toowɗi, ko wayno asiñoor en e woɗɓe jannguɓe ko fayti he karalleeje kese, ene ndonki dañde ɗo liggii, nde ɗuum ari kanum en fof ndañii liggeyaaji. Ɗuum firti, Senegaal mahii alɗuɓe hesɓe heewɓe he nder oo dumunna. Yimɓe heewɓe ɓe tawaani ngalu, ndonaani ɗum he jibnaaɓe mum en, njiyaama ene paggitii ngaluuji keeewɗi he nder sahaa ɗaɓɓo. Won e ɓeen faggitoriiɓe ngaluuji mum en no laaɓiri, sabu ko jooma en susiyateeji walla antareprisaaji, hay sinno ko jooni puɗɗii ne, ndañii fartaŋŋe hawrude e golle mawɗe ene umminaa, mbaawii jeyeede heen e dañde heen dañe mawɗe he nder dumunna daɓɓo, tawa kadi ko dañal laaɓngal.
Ndeen fedde (classe) alɗuɓe hesɓe ene peeñinira ngaluuji mum en e jogaade koɗorɗe jooɗɗe, ɗe neɗɗo waawaano miijaade hono mum en ene tawee he nder Senegaal, walla werlaaji tiiɗɗi coggu, ɗuum e nguurndam toowɗam maa mbiyaa ngonɗaa ko he ndaarde naɓaka (film) Hollywood. Sikke alaa, ko waynoon kadi he nder leydi ndi yimɓe mum ko ɓuri heewde barmeeji mum en ene waɗaa sahaa kippoo ndonka ko ñammini hay ɓesnguuji mum en, ene jibina kiram e mettere. Ko ndee mettere dawriyankeeɓe lunndongoo cajjitii ngam haɓoraade laamu ngu. Teeŋti noon e Usmaan Sonko.
SENEGAAL: LEÑAM-LEÑAMAAGU E HEEDI-HEEDA HE NDER DAWRUGOL
Le Vote Ethnique walla Neɗɗo ko Banndum ko konnguɗi lolluɗi he Senegaal gila Makki Sal fiilaa lefol hooreejo leydi ndi. Dawriyankooɓe heewɓe ceeraani he naatnude he nder hakkillaaji Senegaalnaaɓe wonnde Fulɓe teeŋti e Fuutankooɓe jinnganirta Makki Sal ko sabu enɗam makko e maɓɓe, sabu makko wonde Pullo. Caggal suɓngooji 31 Morso, jawtuɗi ɗii, lundiyankooɓe Yewwi Askan Wi, njaltinii tintinoore ngam wiyde suɓngooji ɗii ndewaani laawol he nder falnde Podoor, Maatam, Kanel e Raneeru, waɗde he nder Fuuta fof… [Jokku Taro]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cuuɗi ñawndirɗi (safaara) ɗi rewaa sariya Afrik, Porofeseer Hasaan BAH Gine no yewta alhaali Gine
Saakitaama ñannde :
Koɗo men hannde ko profeseer Hasaan BAH, toowaganndaljo ñawndoowo to labutaani mawnɗo Iñaas Diin "Ignace Deen" Gine. Cuuɗi ñawndirɗi ɗii rewaa e sariya no ɗuuɗi e leyɗeele Afrik. Ɗin no woni sabu boneeji teeŋuɗi. Wano Labe, diiwal jeyaangal Gine, e ɗee balɗe feƴƴuɗe jiwo maayii ton e battane operee e nder suudu ñawndirndu ndu rewaa sariya. Ngam anndugol bone ɗii cuuɗi, Mammadu Aadama Jallo yewtidii e Profeseer Hasane BAH.


text:
Naatirde
E teskaade ko keɓtingol ndimaagu aadee e potal hakkeeji yimɓe fof, hakkeeji ɗi teettotaako, ngoni dabi wellitaare e nder winndere nde ;
E teskaade ko baasgol heɓtinde kam e calagol tottude hakkeeji aadee ngaddi barondiral e salaare sanndolinnde, yantude e ɗuum ko compugol aduna ɗo yimɓe njogii ndimaagu haalde e rewde ko mbelaa, tawi kulɓinaaka, nguuraani e baasal, ko kam en keɓtinaa ngoni teeɗanɗe aadee ɓurɗe toowde ;
E teskaade wonde deengol fotdeeji neɗɗo e fawaade e ngoon weeyo goonga ko huunde himmunde ngam haɗde yimɓe fiɗɗoraade kiiɗal peeje ɗe ngonaa jamyame ;
E teskaade wonde kirjingol e cemmbingol jotondire musiɗɗaagal hakkunde leyɗe ko huunde himmunde ;
E teskaade wonde, e nder doosɗe mum, Fedde Ngenndiije Dentuɗe (ONU) keɓtinii goongɗingol mum hakkeeji aadee ɓurɗi teeŋtude, hakke no aadee wayi tiiɗde, nder potal hakkeeji rewɓe e worɓe. Yantude e ɗuum, ɓesnguunji ɗii kollitii pellital mum en yiɗde wallitde ɓamtaare renndo e compugol ngonka nguurndam ɓurka moƴƴude e nder wellitaare ɓurnde yaajde;
E teskaade wonde leyɗeele dentuɗe jeytiiɗe ɗee, e ballondiral e fedde leyɗeele dentuɗe jeyɗe koye mumen pellitii ñiiɓnude kormagol hakkeeji aadee kam e ndimaagu ;
E teskaade wonde faamamuya gooto wonande ɗee jojjanɗe e nder wellitaare, ko geɗal dowrowal ngam tabitingol timmugol ndee hawraande :
Batu kuftondinngu Fedde Ngenndiije Dentuɗe ina saakta ndeeɗoo hawraande anndiraande : “Bayyinaango huftodinngo jojjanɗe aadee” sabu wonde ɗum yiɗde renndaande, yiɗde nde ngenndiije e ɓesnguuji fof poti yettaade mbele gooto kala, mbele renndo kala, ina etoo, e rewrude e nehdi e jaŋde, ɓeydude ɗooftagol ɗii hakkeeji e ndee wellitaare e tuma nde cakkata denndaangal peeje mbele ndeeɗoo hawraande ina ɗooftee e nokkuuji kala.
Kuulal 1 : Innama aadee en fof poti ndimaagu e jibinannde e hakkeeji. Eɓe ngoodi miijo e hakkilantaagal etee eɓe poti huutondirde e nder ɓiyngu yummaagu.
Kuulal 2 : Neɗɗo kala ina waawi ɗaɓɓude denndaangal hakkeeji e wellitaare sifaande e ndeeɗoo hawraande, tawi aldaa e hay paltoor gooto : wonaa paltoor leñol walla nguru ɓalndu, wonaa paltoor ɗemngal walla diine, walla miijo politik, walla miijo waawngo wonde fof, wonaa iwdi leñol walla jibinannde maa iwdi renndo, wonde ɗum debbo maa gorko, wonaa paltoor tuugiiɗo e dañal walla ngonka mbaawka wonde kala. Yanti heen, hay ceerungal gootal waɗetaake hakkune yimɓe sabu ngonka mum en politik walla laabi leydi mum, walla laabi adunankooji, ndiin leydi wonde ɗum ndimɗundi, njiimaandi walla ŋakkiraandi won nguun ndimaagu. (Ina fira wonde hay gooto fotaani leeptireede dawrugol walla laabi leydi mum ekn…)
Kuulal 3 : Innama aadee kala ina jogii hakke wuurde e ndimaagu, ina jogii hakke e ndeenka kisal hoore mum.
Kuulal 4 : Hay neɗɗo gooto fotaani waɗeede jiyaaɗo walla maccuɗo. Maccungaagu e njeeygu aadee ina harminaa, e no waawi siforaade fof.
Kuulal 5 : Hay neɗɗo gooto fotaani leepteede maa ñaaweede e dow fenaande, walla golleede golle ittooje neɗɗaagu walla koynooje.
Kuulal 6 : Neɗɗo kala ina jogii hakke, e nder nokku baawɗo wonde fof, heptinaneede hakkeeji mum to bannge sariya.
Kuulal 7 : Yimɓe fof poti yeeso laawol, kamɓe fof aɓe njogii hakke, tawi aldaa e paltoor gooto, e ndeenka sariya. Neɗɗo fof ina jogii hakke e ndeenka, mbele ina waawa suraade e kala paltoor luuldiiɗo ndeeɗoo hawraande, kam e tooñannge nge fayndaare mum woni yiɗde waɗde oon paltoor.
Kuulal 8 : Neɗɗo kala ina jogii hakke wullitaade to ñaawirɗe leydi mum so tawii hakkeeji mum njoolaama.
Kuulal 9 : Hay gooto fotaani nanngeede e dow fenaande, sokeede e dow fenaande, walla yaltinireede leydi sabu ɗuum.
Kuulal 10 : Kala tuumaaɗo, ina jogii hakke heɗteede to ñaawirde jaambureere, goonganteere. Ko ndeen ñaawirde tan taƴata ɗooftagol hakkeeji makko walla jaalɗina tuumumuya oo.
Kuulal 11
- Kala neɗɗo tuumaaɗo bonannde jaggirtee ko alaa ko waɗi haa nde ñaawoore jaalɗini ɗum e dow hoore mum fof ; tawi noon denndaangal hakkeeji mum jogaade heedooɓe ina ɗooftaa.
- Hay gooto fotaani faweede kuugal sabu golle walla jejji ɗi nganndu-ɗaa nde mbaɗi ndee, laawol bonnaano ɗum en (laabi ngenndi maa winndereeji). Ko noon ne kadi, hay kuugal gootal ɓurataa kuugal potnongal faweede e neɗɗo e sahaa nde waɗi bonannde ndee.
Kuulal 12 : Nguurndam neɗɗo keeriɗam, nguurndam ɓesngu mum, hoɗorde mum walla binndaaɗe mum, faayiida mum e neɗɗaagu mum, ko geɗe ɗe laawol reeni; hay gooto fotaani naatde heen walla yaɓɓude ɗum, maa sunnaade ɗum, tawi oon welaaka. Neɗɗo kala ina jogii hakke e ndeenka laawol ngam surde ɗum e geɗe luutndiiɗe ooɗoo hakke.
Kuulal 13
- Neɗɗo ina jogii hakke yahde ɗo welaa fof, e no weliraa kala, kam e hoɗde e nokku mo welaa e nder leydi.
- Neɗɗo kala ina jogii hakke yaltude leydi mbaawndi wonde fof, faade leydi ngoɗndi (hay yaltude leydi mum).
Kuulal 14
- Kala kaɗaaɗo deeƴde ina jogii hakke yiylaade e dañde ɗo moolii.
- Oo hakke noon toɗɗaaki yimɓe yiylorteeɓe warhoyre walla golle luutndiiɗe paandaale e piɓle Fedde Ngenndiije Dentuɗe.
Kuulal 15 : Neɗɗo kala ina jogii hakke jeyeede e leydi. Hay gooto waawaa, e dow belaaɗe, haɗeede jogaade ngenndi walla waylude ngenndi.
Kuulal 16
- Debbo e gorko ina njogii hakke resondirde e waɗde galle so kellifaama. Ɗum alaa paltoor gooto tuugiiɗo e leñol, leydi walla diine. Hakkeeji maɓɓe to bannge dewgal poti e sahaa nde ɓe ngondi nde e nde ɓe ceerata ndee.
- Dewgal ngal foti humeede tan ko nde fotɓe resondirde ɓee njaɓi.
- Galle woni ngooroondi renndo, e dow ɗuum, renndo e laamu ene poti mo reende.
Kuulal 17 : Neɗɗo kala ina jogii hakke e jeyi, jeyi keeriiɗo walla denndaaɗo.
Kuulal 18 : Kala neɗɗo ina jogii hakke jogaade miijo mum e diine mum. Oo hakke noddii ndimaagu e wellitaare waylude diine walla fiɓnde, kam e ndimaagu juulde, so e teelal walla e dental, e peeñɗi walla e ko wirnii ; o nodii hakke janngude e tabitinde njuulu makko.
Kuulal 19 : Neɗɗo kala ina jogii ndimaagu jogaade miijo e diine. Hay gooto fotaani hulɓinireede sabu miijooji mum. Neɗɗo kala ina waawi yiylaade e dañde e sarde kabaruuji e miijooji e rewrude e kala kuutorgal baawngal wonde kala.
Kuulal 20 : Neɗɗo kala ina jogii hakke e ndimaagu waɗde batu walla sosde maa jeyeede fedde nde roondaaki fitina. Hay gooto fotaani waawneede yo jeye e fedde.
Kuulal 21 :
- Neɗɗo kala ina jogii fotde waawde ardaade geɗe renndo leydi mum, so kam e hoore mum walla so rewrude e hoolaaɓe ɓe suɓanii hoyre mum, tawi aldaa e hay waawnere wootere.
- Neɗɗo kala ina jogii hakke, e nder potal, dañde won ɗeen golle renndo leydi mum (halfineede golle laamu).
- To bannge gardagol geɗe renndo, ko yiɗde ɓesngu foti ɗoofteede, ko kam woni geɗel dowrowel. Ndeen ɗoon yiɗde ɓesngu foti feeñirde ko e wooteeji nuunɗuɗi, potɗi yuɓɓineede sahaa e sahaa fof, e rewrude e woote kuftodinɗo dagiiɗo, e nder sirlu, walla rewrude e laawol jerondirngol e mum, gaddanoowol mo woni kala wootde e wellitaare.
Kuulal 22 : Neɗɗo kala e nder renndo, ina jogii hakke e ndeenka ngoon renndo tuugiika e keɓgol geɗe faggudu, renndo e pinal gaddotooɗe ndimaagu e wellitaare neɗɗaagu e fawaade e kattanɗe leydi mum, walla e ballal adunankeewal e fawaade e njuɓɓudi e doosɗe heen leydi kala.
Kuulal 23 :
- Neɗɗo kala ina jogii hakke gollaade e suɓaade golle mum dow potal hujjiaaji liggeey e ndeenka baasgol gollaade.
- Yimɓe fotɓe ko ngollotoo, poti fotde njoɓdi.
- Kala liggiiɗo ina jogii hakke njoɓdi potndi heen, njonndi, mbaawndi jogaade mo kaŋko e ɓesngu makko, mbele omo njogoo ngonka moƴƴa tedduka. Njoɓdi ina haani timmitinireede catiiɗe renndoyankooje.
- Kala liggotooɗo ina jogii laawol tafde walla e jeyeede e senndikaa ngam reende nafooje mum.
Kuulal 24 : Neɗɗo kala ina jogii hakke e fooftere e weltinde ɓernde mum haa arti noon e dottugol jaɓningol mudda golle ɗee, ina jogii hakke e fooftere yoɓeteende.
Kuulal 25 :
- Neɗɗo kala ino foti jogaade hakke e nguurndam cemorɗam haa waawaa toppitaade cellal mum, ngonka mum e ngonka ɓesngu mum, haa teeŋti e nguura, koltu, safaara e geɗe renndo ; omo jogii hakke e ndeenka so tawii o liggaaki, walla o sellaani maa walla o jooɗtiima e doole makko, walla o hesniima, walla o naywii, walla kala geɗe ustooje kattanɗe Neɗɗo ɗe pawaaki e bellanteeje.
- Ɓesɗo e tiggu ina njogii hakke e ballal keeringal. Sukaaɓe kala, ɓe dewgal walla alaa, poti hakkeeji to bannge renndo.
Kuulal 26 :
- Neɗɗo kala ina jogii hakke e nehdi e jaŋde. Jaŋde nde fotaani yoɓeede hay sinno ko arwaniire e leslesre. Jaŋde sukaaɓe ina foti wonde alaa e sago. Jaŋde karallaagal ina foti huɓtidinde ; jaŋde toownde ina foti udditanaade mo woni kala ko aldaa e heedi-heeda, so tawii joom mum ina jogii kattanɗe mum.
- Faandaare nehdi e jaŋde foti wonde ko ƴellitde neɗɗaagu aadee e tiiɗtinde nehtanagol jojjanɗe aadee. E nde foti wallitde paamondiral, muñondiral e musiɗɗaagal hakkunde denndaangal leƴƴi ceertuɗi ciirol walla ɗi njiidaa diineeji. Yanti heen, ende foti ƴellitde golle Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam tabitingol deeƴre e kisal.
- Jinnaaɓe ɓee ina njogii hakke suɓaade nehdi e jaŋde njiɗani sukaaɓe mum en.
Kuulal 27 :
- Neɗɗo kala ina jogii hakke jeytoreede e ɓamtugol pinal renndo mum, e naftoraade ñeeñal e wallitde ɓamtaare ganndal e naftoraade ɓesnooje mum.
- Neɗɗo kala ina jogii hakke e ndeenka nafooje coomiiɗe e njeñtudi gollal mum to bannge ganndal, coñce, ñeeñal ɗe o tafi.
Kuulal 28 : Neɗɗo kala ene foti daranaade tabitgol hakkeeji aadee kam e ndimaagu mum to bannge renndo kam e nder winndere mbele kuule kaalaaɗe e nder ngalɗoo nanondiral ina njettoo faandaare toɗɗaande ndee.
Kuulal 29 :
- Neɗɗo kala ina jogii baɗɗiiɗe renndo ɗe nganndu-ɗaa ko e mum tan ƴellitaare neɗɗaagu mum e wellitaare mum mbaawi aaɓnaade.
- E nder tabitingol hakkeeji makko e naftoragol wellitaare makko, keerol alaa, so wonaa ngol laawol dotti ngam huuɓnude keɓtingol e ɗooftagol hakkeeji e ndimaagu heddiiɗe, ngam kadi huuɓnude ko hakkille waawi jaɓde e deeƴre renndo e nafoore huftodinnde, e nder renndo tuugiingo e demokaraasi.
- Ɗee jojjanɗe e ndee wellitaare mbaawataa muk tabitinireede e yeeso yiɗde luulndaade piɓle Fedde Ngenndiije Dentuɗe.
Kuulal 30 : Alaa fof kuulal ngooɗoo bayyinaango waawi faamreede e yeeso rokkude won nguun laamu, walla won oon sete, walla won oon neɗɗo, ko o waawi wonde fof noon, hakke waɗde won ɗeen golle ɗe faandaare mum en woni firtude hakkeeji e wellitaare cifaaɗe ɗoo ɗee.
Jaɓaama e Batu Fedde Ngenndiije Dentuɗe, ñalnde 12/10/1948
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
pulaar.org | Taaree mon ñallooɓe ñaamaani njaraani, pooftaani, kiira liggaade, mbaala ɗaanaaki e nder ɗii jammaaji jahɗi haa ngamotini, jammaaji cuurkooji ɓuuɓol, ñalawmaaji cuurkooji nguleeki, saabiiɓe buklet baklet mawɗo e nder lewru mee 1968, tuma nde liggotooɓe MIFERMA (SNIM) pelliti filñitaade, nde paami koloñaal Farayse e kuutorgel mum … ndaranii tan ko siiɓaade warñeende ɓiɗɓe ngenndi, e dow ko naftaani hay gabbel leydi Muritani.
Laawol laana njoorndi ɗuggitiima too e oogirɗe Suwoyraat, angol ari ara, haa ngol suggi e hawngo pakkeeji (bateau), ko ina tolnoo e 650 km e dow keeceeje ɓee liggotooɓe haa jamma tawi njoftaani.
Kono fuunti duumotaako haa abada, liggotooɓe Miferma (Snim) ndurnii miijo, paami goonga ko gooto, ko pecce ɗiɗi tan ngoodi e aduna hee kala, tee ɗe njotondiraaani hay baɗte e nguru ɓalndu : ndee feccere ko waasɓe, yeeyooɓe doole mum en coodgu maayngu, sabu alaa no waɗee, coodgu ngu waawaa hay difaade nguurndam mum en ; ndeya feccere ko siiɓotooɓe ƴiiƴam baadoolo en, feccere alɗuɓe, alɗanɓe arani.
Ko e oon wono (sahaa) ɓaleeɓe e safalɓe kaɓɓondiri, guri ɓalli njejjitaa, ngati golle denndaaɗe njiytaama. Ɓe paami ko araaraay kaɓoowo e ɓee heñnjooɓe foti weeyneede. Ɓe ngiƴƴii e dow pellital caasngal, ɓe pelliti haɓanaade hujjaaji maɓɓe.
Ko ɗoo Farayse aani, haaɓi, wiyi yo Moktaar wul Daddah hoyreejo leydi yo dartin etee yo ɓamtin liggotooɓe ɓee ko yaawi, so wonaa ɗuum kamñum waara junngo mum. Ko e oon (sahaa) Moktaar nuldi dadiiɓe mum, njettii cokki kure e conndi e liggotooɓe Miferma (Snim) ceenal wojji ƴiiƴam ɓiɗɓe ngenndi. Capanɗe jeenayi (90) liggotooɗo caamii e oon ñalawma, heen njeetato (8) maayi ɗoon e ɗoon, heen noogaas e nayo (24) ngaañii, heddiiɓe ko barmanɗe tokoose joggiiɗe batte ɗe pamɗaani.
A – (maayɓe heen)
- Sammba Abdullaay –Ñaabina
- Saalek wul Bilaal –Awlaad buusaba’a
- Yubba wul Taaleb _cinngitti
- Mohammed wul Minna – Attaar
- Suleymaan Sankare – Wul yennje
- Eli wul Mih – Attaar
- Mohammed wul Moktaar wul Juddu – Nuwaasot
- Sih Umaar wul Moysin – Eeleega
B – Gaañiiɓe
- Muusaa Abuu – Yumanyire (Gorgol )
- Siidi Mohammed wul Buudi –Waadaan
- Siidi Baaba – Cinngitti
- Moktaar wul Boyyaah – Butilmiit
- El kowri wul El haymeer – Sinngitti
- Ahmed Saalem – Attaar
- Deddah wul Hedda – Efderik
- Moynaah mint El kowri – Sinngitti
- Mohammed wul Ɗeyni – Misriyya
- Mohammed Saaleh – Attaar
- Mohammed Lemiin wul Siddaati –Wadaan
- Mafuud wul Mbaarek – Efderik
- Bammba wul Saamori – Biir mogriin
- Soh Saabu – Khaabu
- Daawuuda Hammadi – Magaama (Gorgol )
- Abdullaay wul Cummaad – Efderik
- Mahfuud wul Beyba – Sinngitti
- Beybiih wul Lehbiib – Efderik
- El beyda wul Taaleb Mohammed – Tiisiksa
- Abdrahmaan wul Billaal
- Wan ceekhu Aamadu – Ɓoggee ( Barakna )
- Ahmed Saalem wul Bekaay
- Kane Yahyaa Juulde – Neere (Gorgol )
- Yero Kulibali – Bakkel
Ko ɗuum woni jaabowol oo colgoddo, taƴgoddo e baylugol nguurndam liggotooɓe Miferma (Snim), baylugol nguurndam ɓiɗɓe leydi.
Ndaw ko muusi, ndaw ko haaɓnii, ndaw ko fotaani, ndaw ko…
29 Mai 1968 gonɗi yumiraaɓe ngonti deebeele, unkaali e bojji ɓee rewɓe woppaaɓe ɗo alaa, ɓernde bonii e ɓee sukaaɓe woppaaɓe baayeeji.
Oo ñalawma 29 Mai 1968, ɓesngu men kala sunii, ɓerɗe kala ngenndiyankooɓe ndillii, sabu maayɓe keewii, ngaañiiɓe mi haalaani.
Ngenndiyankooɓe ngenndi fof mugaa, naamndii Moktaar wul Daddaah oo bone ko woni ? O jaabii ko naatataa hakkille sabu o wiyi : « soldateeɓe ɓee mbiyanoo ko yo pellu e koyɗe, hawri liggotooɓe ɓee tukkiima ina kocca kaaƴe, kure ɗee njani e koye mum en. »
Banndiraaɓe hol fof ko addi pellee, saka pellee e koyɗe ? ndaw fenannde ! Moktaar wul Daddaah hoyreejo leydi e oon tuma heɓii jaaɓi haaɗtirde jaasre, nde felliti sortude pittaali miskineeɓe, pittaali ɓiɗɓe leydi, ɓe naamndaaki so wonaa nguurndam moƴƴam.
29 Mai 1968 ñalngu warngo liggotooɓe Miferma (Snim) Suwoyraat ina roondii maanaa keewɗo. Liggotooɓe suwoyraat ngadii rokkude yeru ngootaagu leƴƴi leydi Muritani. Kamɓe perani en laawol ndimaagu e goonga, ngati e nder ndee niɓɓere bonnde fooyre pinal yaynii, ɓerɗe cukkanooɗe, cokanooɗe fof coktii.
Haa hannde ɗaam nguurndam ina lutti ɗaɓɓeede, etee ardiiɓe Snim ina poti faamde wonnde ngardiigu naamndii ko nuunɗal kam e potal. E nder kala gollal goonga e fenaande, heedi heeda walla leñam-leñaagu potaa takkondirde.
E toongol daɓɓol, banndiraaɓe Muritaninaaɓe ko ndee hare addani kala liggotooɗo hannde e Snim yoɓeede ko addunoo filñitaare mawnde e nder wuro Suwoyraat. Ko ɗuum saabii mawninngol oo ñalawma 29 mee 1968, gontuɗo tiimtorgal, ciftorgal sahodinɓe Suwoyraat ko huunde waɗɗiinde.
On maayaani, etee min ngoyaani on, sabu yarlitaare mon wonannii min yeru. On peranii min laawol ngol maayataa, sabu on cuusiino naamndaade nguurndam moƴƴam.
Heewii noon ɗo neɗɗo aawi lekki, waasi sakkaade e ɓuuɓri mum. Heddii ko yo liggotooɓe Snim pellit ɗaɓɓitde mbele oo ñalawma ina wonta ñalawma fooftere kala liggotooɗo Snim, ñalawma mawningol sahodinɓe Miferma (Snim) Suwoyraat.
Yo Allah yurmo yaafoo on, toon ɓurana on aduna mon, aljanna wona jaaƴnde, nulaaɗo wona njaatige mon, onon e kala maayɗo juulɗo.
On tuɗɗiima leppi leydi, kono leydi tuɗɗii on leppi teddungal.
Haamiidu Bah,
kalfinaaɗo jaŋde catal FƁPM Suwoyraat


text:
Awokaaji , e aada, ko dukooɓe tan sabu gooto e maɓɓe fof etotoo, e nder dallinannde mum, ko jarribaade ñaawoowo e heɗtiiɓe ñaawoore ndee, mbele ko yalti e ñaawoore hee fof ina wona kam huunde jaɓniinde. Ko ɗuum addanta ɓe dukde sabu heen gooto fof e ɓaraade no sariya lelniri walla no foti faamreede, ko heen fawata dallinannde mum. Ko ɗuum addata jeddondiral e duko.
Haala Abdul Ajiiju njowitiika e ko Suudu Sarɗi ngenndi tuumi mo koo (wonde e forlii ngaluuji leydi e nafoore makko heeriinde) addanii awokaaji, jeyaaɗi e nder leydi e ɓe njeyaaka heen fof, naatde e haala kaa.
E fuɗɗoode, ko Suudu Sarɗi ngenndi (S.S.N.) suɓii awokaaji jeyaaɗi e fedde awokaaji (Barreau des Avocats) ngam ɓeen ngona diisneteeɓe maɓɓe to bannge sariya, tawde ko ɓe ummaniiɓe tuumde Abdul Ajiiju bonannde jawdi laamu. Abdul Ajiiju e hoore mum suɓiima awokaaji (won heen ko anndaaɓe e nder leydi hee) yo ndarano ɗum, kono o yawronaa ɗum haa o addoyi awokaaji to leydi Farayse.
Ina wayi no duko ngoo ummorii ko e ummiiɓe Farayse ɓee, sibu ɓeen ngardi ko e fitina e yiɗde hollirde wonde awokaaji ɓe S.S. ƴetti ɓee nganndae sariya, sabu gaa-gaa ɓe mbiyi ko ɓe njaɓɓaaka (Porokirer e mawɗo awokaaji) ɓe kolliri e winndannde adannde nde ɓe njaltini ko wonde « tuumamuya pawaaɗo e Abdul Ajiiju rewaani laawol » sabu, e wiyde maɓɓe « wonnoode Abdul Ajiiju gardiiɗo leydi foti tuumreede tan ko jamfa mawɗo (haute trahison), no doosgal leydi ndii wiyri nii e nder kuulal mum 93 » ; ɓe ndalliniri ɗum ɗoon ko wiyde eɓe nganndi kuulal 93 doosgal Muritani ñeemtini ko kuulal 68 doosgal leydi Farayse, e miijo maɓɓe kuulal 68 leydi Farayse wonaa « sariya denndaaɗo » (droit commun) ñaawata gardiiɗo leydi. Ɓe kuccini ko leelaani ɓataake caaktaaɗo feewde e gardiiɗo leydi ndii, hono Muhammed Sheex Gaswaani, yiɗde wiyde ɗum wonde oo sariya ummanaaɗo feewde e kiliyaan maɓɓe, rewaani laawol, etee maa ɓe « ndaro kala darnde ngam falaade ɗum, hay so ɗum ɗaɓɓi ko wullitoyaade ñaawirɗe adunayaŋkooje ɗe ».
Awokaaji leydi ndii njaaɓtii ko wiyde ɓe ko hakke maɓɓe e nootitaade e ñaawoore so tawii luurondirɓe ɓee won heen noddunooɓe ɓe, kono ina jeyaa e aada, so awokaa koɗo arii e leydi, foti tawo adoraade ko juuraade porikoor leydi ndii kam e gardiiɗo awokaaji leydi ndii (Batonnier de l’Ordre des Avocats) ko ɗuum woni teddungal. Kono arde tan, arda ndoolndoolaagu, no baɗdoowo e jiyaaɓe mum nii, ellee maa mbiyaa no koloñaal tuubakiri waanoo e leydi men ndii, ko noon haa jooni ɓe njiɗi nanngirde Muritani e ñaawirɗe mum. Tee ko ɓe kaali e kuulal 93 Doosgal Muritani sellaani, faamamuya maɓɓe kadi e kuulal 68 Doosgal farayse ina ñawi bof, sabu ngalɗoon kuulal ardi ko e Doosgal leydi Farayse 1958, etee ngal meeɗi memteede tan ko laawol gootol e hitaande 2007. So tawii kuulal 68 no kuulal 93 nii, cosiraa ko yo ñaaw gardiiɗo leydi e sahaa nde tuumaa waɗii « jamfa mawka » ko wayi no : taƴde hettere leydi ngenndi mum yeeya ɗum, yuɓɓinde pollugol laamu (coup d’Etat), sirrande arani en sirruuji jowitiiɗi e kisal leydi ekn… ittataa, gardiiɗo leydi so tawii waɗii bonannde nde « sariya denndaaɗo » foti ñaawde, ñaawa ɗum, yeru, so tawii gardiiɗo ina wujja jawdi leydi, walla ina yeeya dorog, ina totta ɓesngu mum jawdi leydi tawa rewaani laawol, ina wara yimɓe ekn… tawi ɗumɗoon fof naworaani golle laamu ɗe halfinaa ɗee, ko innde hoore mum e jubbol mum kañum tan, hol ko haɗata ñaawirɗe gaadoraaɗe ñaawde ɗum ? So en ƴettii yeru tan baɗɗo to maɓɓe too, leydi Farayse, hol ko addani Jacques Chirac e Nikolas Sarkosi noddeede Polis yo njaaɓto naamne kuccinaaɗe e mum en etee ɗum joofi ko kamɓe fof ɓe ñaawaa. Ɗum noon, e miijo amen, heen mbaadi bonannde fof ina jogii ñaawirɗe keeraniiɗe ɗum, sabu aadee ko aadee tan, sariya addaani ɓurondiral hakkunde maɓɓe. Rajou et Rigua (awokaaji tuubakooɓe tuubakooɓe) poti ko yettude Alla tawde arsuka maɓɓe ardii e jawdi ndi Abdul Ajiiju wujjunoo e leydi mum, ɓe ndakmitoo heen ɓe koota leydi maɓɓe.
Annduɓe sariya nattii haawde en, Muritani ina jogii hannde ɗigginɓe sariya ɓe limtotaako, ɓe mbeefeegu ganndal mumen tacci keeri leydi ndii, yo Abdul Ajiiju faam so tawii ɓeen ndaɗndaani ɗum, wonaa awokaaji ceb-ceb njooltata mo.
MHJ


text:
Ñalnde talaata 28 marse 2017, Ahmed Katrada, gooto e yahdiiɓe Mandelaa ruttiima. E wiyde RFI « ko senngo mawngo e daartol Afrik worgo yani ». Nde Mandelaa sankii ñalnde 5 desaambar 2013, o waɗaniino ɗum seedanfaagal dillinoongal ɓerɗe yimɓe fof, jurminiingal. Alaa ko haawnii heen sibu o anndondirii e Mandelaa gila e kitaale 1940.
Ahmed Kathrada wiynoo kadi : “Hay ɗo Manndelaa sellaani ɗoo, amin cokli e mum”. Tonngoode makko kasoo ko : 46864. Kanko e Govan Mbeki, e Walter Sisulu e Nelson Mandela, nawdaa Robben Island caggal ɗuum to kasoo Pollsmoor e hitaande 1982.
Ahmed Katrada jibinaa ko 21 ut 1929 to Afrik worgo. Jinnaaɓe makko ko ɗanniyankooɓe iñnjee en juulɓe. O waɗi jaŋde makko hakkundeere ko to liisee iñnjeejo Johanesburg, ɗo o heɓi miijooji fedde wiyeteende Mooɓondiral iñnjiyee en Tranvaal e gardo mum ine wiyee Yuusuf Daado. Law, o naati e “haɓɓere sukaaɓe maruceeɓe”, sibu tawi omo yahra e duuɓi 12 fat, o waɗti werlaade tarakuuji, e kareeli dartagol ciynugol sariya kaɗatnooɗo iñnjiyee jogaade jeyi leydi e wuro Durban, walla daratgol tawtoregol Afrik worgo wolde adunaare ɗiɗmere.
Bookara Aamadu Bah


text:
Ñalnde 20 settaambar 2014 Fedde artiraaɓe ummoraade Senegaal (UNRMS : Union Nationale des Rapatriés Mauritaniens du Sénégal) yaltinii bayyinaango ina hollita heen ngonka mooliiɓe artiraaɓe. So oɗon ciftora, kamɓe ndeeɗoo fedde, ɓe njuɓɓiniino seppo, ɓe njahri koyɗe gila Ɓoggee haa Nuwaasoot.
Nde ɓe njettii e laamorgo leydi hee, laamu nguu salii ɓe naata wuro. Caggal ɗum, tuufii ɓe, werlii e maɓɓe, kamɓe e arnooɓe jaɓɓaade ɓee, gerenaaduuji, woni jaɓɓii ɓe jaɓɓungal ɓurngal soofde. Ko ñalnde 4 mee 2014 wonnoo. Hooreejo leydi oo kadi salii yiyde ɓe haa yoori kos, tawi noon, ɗo damal galle mum ɗoo, alaa mo jaɓɓaaki ɗoon… Caggal ɗuum, ɓe ndefti e oon aɓe ɗaɓɓa yiyde ɗum, kam fof e hollude yiɗaa yiyde ɓe. Wiyaama o rokkii ɓe aadi « cili ɗiɗi », kono hay ɗum ne laataaki. Ko laaɓi heen tan, ko Eeleega o jogori fottoyde e nulaaɓe maɓɓe, ummitiiɓe Nuwaasoot, nduttii to umminoo too. Toon o fodani ɓe huunde fof ! Kamɓe ne, haa hannde dey aɓe njaakorii, ngolɗoo kam, ma o waɗ ko o wiynoo… Ko e saanga kampaan woote wonnoo.
Jooni, artiraaɓe ɓee ɗamtindiima. E bayyinaango maɓɓe hee, ɓe kollitii alaa ko ɓe njiyi tawo, ko kamɓe mbinndi :
————–
« Bayyinaango jaaynde
Dental moolinooɓe Sengaal artiranooɓe, no hollitirnoo e seppo yamyamo yuɓɓinnoo ngam jokkondirde e ardiiɓe leydi ndii mbele denndaangal caɗeele artiranooɓe ina ñawndee, ina siftina geɗe garooje ɗee : Caggal pottital nulaaɓe Fedde artiraaɓe mbaɗdunoo e hooreejo leydi oo ñalnde 18 mee 2014 to Eeleega, oon huninooma ñawndude caɗeele maɓɓe ngam ittude ɓe e ngonka ɓe ngoytotoo ko ɓooyi kaa, fedde ndee teskiima, haa e oo ñalawma, alaa heen fof ko waɗaa.
Fedde ndee ina joginoo yaakaare mawnde caggal ndeeɗoo joɗnde, caggal nde seppo yuɓɓinnoo saraa, e nde yuɓɓini yeewtere ngam hollitde winndere ndee denndaangal hujjaaji mum.
Ina jeyanoo heen, e fawaade e nanondiral hakkunde Muritani e Senegaal e HCR :
– Dokkitgol artiraaɓe ɓee kala kaayitaaji mum en etaasiwil
– Rokkitde foksineeruuji laamu hakke mum en ;
– Lomtinande loranooɓe ɓee (leyɗe e jawdi ngoɗndi mbaasnoo),
– Soɗtude artiraaɓe ɓee e nguurndam leydi ndii, tawa ina rewindoo ɗum.
Ɗii sarɗiiji ina ngoɗɗi huuɓneede sibu hay ko fuɗɗanoo heen koo ne, yahdii e henndu podooje woote. Fedde ndee ina hollita wonde waawaa jokkude e jaɓde kaa ngonka e wuurde e jaynge, e koyeera e nder ngenndi mum.
Maa min ummano waɗde golle e nder leydi ndii e caggal mayri mbele artiraaɓe ɓee ina heɓta hakkeeji mum en, wondude e kellifuya.
UNRMS hollitiino mawɗo leydi oo haa laaɓti wonde alaa mbaadi politik. Hujjaaji maɓɓe kadi ko seede majjum. Ngonka artiraaɓe ɓee e nder tuddule hee ina ɓeydoo ñalnde kala bonde sabu ŋakkeende toɓo e waasde walleede, kam e pusgol ANAIR. Kaaɗoo ngonka ina foti addande mawɗo leydi oo teskaade hujjaaji maɓɓe ɗii ko ɓuri yaawde.
UNRMS ina werloo noddaango feewde e pelle jojjanɗe aadee, e faawde e winndere ndee kala njoorto mbele ɓe mballitaa, Muritaninaaɓe moolinooɓe to Senegaal artiraaɓe, kam e loranooɓe e kewkewe 1989 njalta e kaa ngonka mbonka.
Nuwaasoot, ñalnde 20 settaambar »
Wonaa ngolɗoo ɓe puɗɗii woytaade baasgol ɗooftaade podooje. Eɗen ciftora, ɓe ceppiino ñalnde 9 saawiyee 2012 e nder wuro Nuwaasoot, ɓe njahi haa asaambele, ngam ɗaɓɓude e laamu nguu nde ɗooftotoo e podooje mum. Ko ndeen ɓe mbinndunoo e leppi ɓe mbeeynunoo « Artiraaɓe puuntaama. Hol to hakkeeji amen e ɓiyleydaagu ngoni ? Ndaw fenaande e ngol binnditagol! Lomtinee hakkeeji amen joolaaɗi, e jawɗeele amen teettaaɗe! Ndokkitee min leyɗeele amen ! Kormo-ɗee ɓiyleydaagu amen ! »
Eɗen mbaawi wiyde waɗde, laamu ko ko ɓooyi waɗande ɓe podooje ɗe huuɓnataa, kamɓe ne, ko ɓe woowɓe fuunteede !
Bookara Aamadu Bah


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 045 (The catastrophe 4)
45. Fii albala’u on 4
Nduluuru tiiɗudu immii e hoore leydi Fuuta ndin. E nder ndin leydi ndi moýýaa, nduluuru hulåiniinde bonnii ko remaa kon. Tawi foofaango oo ñanneejo wi’eteeɗo Umaru lannii taýude, fewndo ko o ñawdaynoo ka hoore fello e nder niåe wonduɗe e ndiyan saaýayɗan ɗan. Parñitte ɗen jalbini ko niååiti kon. O annditi Malaaɗo ka hoore fetere.
Umaru : "Mi waray mo. Ko kanko addi ɗun fow åay himo yewtude soono kala fii annabi Iisaa. Ruuhuuji ɗin no yottaade e fee waɗugol parñitte ɗen, mi waray mo, yimåe åen fow sikka o yanu ka hoore pete …"
Wondude e miijooji ittugol hoore iwuɗi ka nder åernde makko, oo wi’eteeɗo Umaru no yaha ka dow. Tun nde wootere, o yani e nder ngayka janɗuka, koyngal makko ngal åoylii. O waawataa jokkitaade laawol ngol.
Umaru : "Faabee! Faabee!"
Ɗun e tawde parñite waɗii, Malaaɗo heɗino ko o sonki kon faabo. O anndaano ko fii honɗun ñanneejo on jokkani mo.
Umaru : "Wallee lan, miɗo faala salmingol jiwo an afon on ka hoore fello."
Umaru ko fenoowo moolanaaɗo. Kono kanko Malaaɗo o wallitike no woniri woo. O ýettiri mo doy, o naåi mo haa e nder togooru ka åe ɗuwoo ndiyan ɗan. Åe nani hito tiiɗungo. Hara hinaa farñitere. Kono tawi hito ngon åurtay tun woni e tiiɗude. Fello ngon dimbii. Pete moolanaaɗe yani ka nder wimbo, mutini hoɗo ngon. Oo wi’eteeɗo Umaru monii.
Umaru : "Åeyngu an, an TaïBu, hiɗen haani faabaade åe!"
Malaaɗo : "Umaru, ko honɗun haɗi heɗitoɗaa lan, mi haalanno ma fii aggitagol loope ɗen. Si åeyngu maa e jiwo maa on lutti, haray ko an woni sabu maååe."
E nder ko oo wi’eteeɗo Malaaɗo walllitii mo, dankii kon, Umaru daasii haa hewti ka suudu makko. O fuɗɗii jasirde wa kullii ka nder loope. Onsay o dartii.
Umaru : "Åeyngu an maayii. Kono daarii too – goɗɗun no memminaade, yo an yo TaïBu!"
O sortii jiwo makko on e nder ko hibbondiri kon, o yaltini mo.
Umaru : "TaïBu, TaïBu mo an!"
Malaaɗo : "Iisaa Joomiraɗo, wallitoto men. Naåan sahaabaaåe åen ñaametee e lekki ko åe huutora."
Annabi Iisaa jaabii toraare Malaaɗo nden. E nder ko raååiɗi, ballal heåii, kanko TaïBu o ñawnaa ka nder arapulenwal labutaani misiyoneråe åen.
A nanoyay ko heåi mo kon ton ka taariika hikkotooɗo.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Umaru, Malaaɗo
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 097 (Whoever won’t listen 1)
97. Mo heɗotaako on 1
(Hito ko honkata kon)
Gorko 1 : "Awa, o fuɗɗitike kadi."
Debbo : "Oo ko buy monintan lan."
Gorko 2 : "Haa hannde mi yi’aali jiiåiiɗo åuri oo. Ndiyan ɗan saaýay. Woo ko Alla woni ko yewti mo ɗun."
Alla daalanii mo tigi.
Alla daalii : "Mi waɗii anngisaare. Mi mulay kala ko wuuri ka hoore leydi. Miijooji maååe ɗin e kuuɗe maååe ɗen no åurta tun bonde."
Ko annabi Nuuhu tun wonunoo ɗaååude yeeso Alla ngon. Ko ɗun si tawi bee cuucal buy heåoo. O jahbaali majjineede fii no o huuwira ko boni. O humii ko tiiɗi, o waɗi kala ko Alla yamiri mo kon. Hari Alla no weltanii mo.
Alla daalii : "Nuuhu moýýini laana moýýiniraangal leggal, mi accitay waamere ndiyan tiiɗuɗan. Kala ko wuuri yooloto. Kono an e åeyngu maa e åiååe maa åen e åeynguuli maa ɗin on hisinte."
Nuuhu waɗi kala ko Alla yamiri mo. O moýýini arkawal ngal wondude e åiååe makko åen tippude e tindinooje ɗe Alla jonni mo ɗen fow. Junndi makka on no åadii meeteraaji 150, yanji makka on ko meeteraaji 22 e tooweendi makka on ko meeteraaji 12. Warñakere nden waɗaa, arkawal ngal senditaa cuuɗi toowindiraaɗi tati wondude e saamburji mun ɗin. Hari arkawal ngal no jogii baafal e hingal mari fineeter ka hoore warñakere. Åe waɗani ngal dole nder e ka åaawo.
Hara hiɗa waawi miijaade fii ko kawte makko ɗen jali mo kon?
Gorko 1 : "Nuuhu alaa hakkil. Ko honto ndiyan ɗan iwata haa ka batoo on waawa hummbude?"
Gorko 2 : "Wurin mi yi’aali hay ndiyan ɗan. An yo Nuuhu, selu koo ko wonɗaa e waɗude, wuuraa ngurndan moýýan."
Kono annabi Nuuhu tumbidiraali juuɗe. O jokkitii huuwugol ko Alla yewti mo kon. Åawto duuåi buy feýýude e waɗugol golle sattuɗe, arkawal ngal lannaa moýýineede.
Alla daalii : "Nuuhu, ýawu ka nder laana an e åeynguure maa nden. Naadoraa ton gorun e deyun kala noone mummunte, ýettoraa ko ñaametee hara ko ko yonata, maritoraa fii yo ɗun wonanoy on ñaametee onon e majji. Ko fii si balɗe jeeɗiɗi feýýii, mi saaýinay ndiyan e nder balɗe cappanɗe nay jemma e ñalorma."
Nuuhu yi’aali ndiyan ɗan, kono o jokki huuwugol ko Alla yamiri mo kon yo o waɗu. O ýawidi e åeynguure makko nden ka nder laana. Kulle ɗen naati kanje kadi. Hino wa’i wa si kanje kadi ɗe anndii bone no saatii arde.
Fow naatiri e baafal gootal moýýinanaangal ngal ka laana.
Ko kanko Alla tigi woni ko ombi baafal ngal ko annabi Nuuhu naati. O dandi åen hooliiåe mo, ɗoftii.
Åeya non? Åe gomɗinaano Alla.
Cinte arane ɗen fuɗɗii yanude. Onsay yimåe åen anndi wonde Alla huuway ko o daali kon.
Men sifanto ma ko feýýi kon ka taariika hikkotooɗo.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, woråe ɗiɗo, debbo, hawa Alla kan
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Ɗalee haa yawaare laaɓa moƴƴaani e ɓuraaɗo doole. Ko ɗuum woni ko heɓtii wuro Maraysa, hakkunde mum e jagge jooɗaniiɗe laamu e diiwaan oo caggal ƴiiwoole muusɗe rewam toɓnooɗe. Ngam sufande banndiraaɓe kabaruuji jowitiiɗi e ooɗoo jaayya, nulaaɗo Jaaynde Fooyre Ɓamtaare yilliima nokku oo.
Ɗalee haa yawaare laaɓa moƴƴaani e ɓuraaɗo doole. Ko ɗuum woni ko heɓtii wuro Maraysa, hakkunde mum e jagge jooɗaniiɗe laamu e diiwaan oo caggal ƴiiwoole muusɗe rewam toɓnooɗe. Ngam sufande banndiraaɓe kabaruuji jowitiiɗi e ooɗoo jaayya, nulaaɗo Jaaynde Fooyre Ɓamtaare yilliima nokku oo.
Ƴiiwoonde moolanaande toɓii ñalnde alarba 12 lewru juko 2015 e wuro Maraysa to tunndo Ligisayba Gorgol haa waɗi batte muusɗe. Tuggude e weenndoogo haa naange darii e feññaange(feeñ-naange) walla kirsal layyaaji, maraysanaaɓe ndarodii ko e ndiyam, hakkunde horsude e weccude. Asamaan ena ƴaaroo ndiyam dartinaani, waameeji goɗɗi ena ngummoriima saŋre to bannge worgo ena njuppa e wuro ngoo. Waɗaani maayɓe kono mahateeje keewɗe njaniii, ndammiri cewndi keewndi yahdii e waame.
Nde wuro Maraysa aandi e ndiyam noddi wuro Jiinge ngam faabeede. Sagataaɓe ngardi e kaɓirɗe, ngardi e keewal, nootitii, mbaɗi gaawi e gammbi ngam ɓoccitde wuro e ɗemɗe ndiyam.
Almaami wuro ngoo hono Ceerno Mohammadu Alhajji Abuu Jallo hollitii wonde ena yahra hikka e duuɓi 60 walla e 61 kono meeɗaani yiyde toɓo wayngo hono nii e heewde doole e bonnude
To bannge jagge jooɗaniiɗe laamu ɗoon e nokku hee gila e meer, perefee haa heɓi goforneer diiwaan oo tintinanooma gila nde tanaa oo waɗi ndee kono alaa heen mo konngol mum nanaa walla mo ballal mum yiyaa. Ndeke Maraysa wonaa Tentaan saka daña faabotooɓe.
Gelongal Fuuta lollirɗo, Njaay Saydu Aamadu


text:
Ko añɓe Pulaar taƴata Kanaaluuji men Youtube walla ko welsindaare?
Ko weltaare mawnde ndañɗen hannde nde pinɗen keɓɗen tintinoore Fouta Vision wonnde ɓe keɓtii kanaal maɓɓe Youtube. Nde tawnoo wonaa enen tan, kono kala ɗo pullo jiɗɗo pinal Fulɓe e ɓamtaare ɗemngal Pulaar woni, ene suninoo no feewi e nande wonnde taƴooɓe njanii kadi he gooto e kanaaluuji Pulaar nder Youtube. He lewbi jawtuɗi ɗii, eɗen nganndi, ko kanaal Piindi TV taƴooɓe ɓee njannoo kadi celni ɗum laawol. Waɗti so a naatii he Piindi cuppitoytoɗaa ko he kanaal goɗɗo.Jokku Taro


text:
Mots-clés: peul, pulaar ; écriture littéraire, tinndi, conte ; patience ; marabout, conseils ; départ, retour.
Contribution présentée par Aliou MOHAMADOU
Auteur du texte: Baylaa KULIBALI
Enregistrement: Pierre AMIAND
Contexte de production: Conte (tinndol) écrit d’après une version orale transmise à l’auteur par le griot Diawoy Diey (Jaawooy Jeey) en 1986 ; oralisé, après publication, par l’association Timtimol
Résumé: Ali est parti à l’étranger chercher fortune. Après vingt ans, il n’a toujours rien obtenu. Il décide de rentrer dans son pays. Avant de se mettre en route, il consulte un marabout pour que celui-ci lui « facilite son chemin ».
En paiement de son service, le marabout réclame à Ali le seul bien qu’il détient, une plaquette d’or. Ali accepte à contre-cœur. Le marabout lui donne trois conseils : « Un, n’emprunte pas un chemin que tu ne connais pas ; deux, dors là où te trouve la nuit ; trois, quel que soit le tort qu’une personne t’aura causé, aie recours à la patience. »
Ali suit les conseils du marabout et finit par rentrer chez lui avec trois ânes chargés d’or. En arrivant à la maison, il évite de justesse, de tuer son fils qu’il avait pris pour l’amant de sa femme.
Référence: Tinndi [Contes], Paris, Binndi e jannde, 1996, 52 p.
– Wonnoo ɗoo ko Aali.
Aali resi debbo. Ɓe ngondi lebbi jeegom. Debbo oo ɓami reedu. Aali ɗannii. Debbo oo jibini caggal makko ɓiɗɗo gorko. Ɓiɗɗo oo mawni haa danyi duuɓi sappo e jeeɗiɗi, Aali artaani.
Aali woni ladde duuɓi noogas e lebbi, hay batte danyaani. Aali tampii, o yiɗii hootde, kono hay ko o hootiri o alaa. Omo jogii menkelde kaŋŋe dimo wootere. O yehi to Ceerno, yoo ƴeewan mo, laawol makko ngol sattirii mo. Ceerno wii : « Hoore kuɗol am ko menkelde kaŋŋe dimo. » Aali wii : « Ceerno, mate aɗa anndi ko menkelde ndee wootere njogiimi ? » Ceerno wii : « Mi anndaa. Kono miin, hoore kuɗol am ko menkelde kaŋŋe naamnotoomi. So henanaaki ma, yah.
Aali miijii haa juuti, itti menkelde hokki Ceerno. O wii : « Mi nannga e Alla. »
Ceerno wii : « Ko daaɗe tati tottan-maa-mi njahaa. Ceerno wii : « Go’o, wata yah e laawol ngol a anndaa ; ɗiɗi, kala to jamma taw-maa, waal ɗooran ; tati, kala ko neɗɗo waɗ-maa, muny. » Aali wii : « Ceerno, miin mi wi’ii ma yo a nyawndam, kaalataa ko ɗii haalaaji ? » Ceerno wii : « Ko ɗum tottu-maa-mi, so henanaaki ma, ndaa menkelde maa. » Aali wii : « Naw, mi nanngii e Alla. Wallam e faandu, mi yeloroo. » Ceerno totti mo faandu.
Aali wii : « Jooni kay, mi yahan tan miɗa yeloo ha nde njettiimi wuro amen kala. »
Aali nanngi laawol omo yaa, ha o hawri e sagataaɓe ɗiɗo ina ndimndi bamɗi tati kaŋŋe dimo. Ɓeen mbii mo : « Hee gorko, ar rewan min heen mbabba, so en njettiima, min tottu-maa nifgaaji tati kaŋŋe. »
Aali jaɓi, rewani ɓe heen mbabba. Nde naange muti, hakkille makko ari e ko Ceerno wiinoo mo koo : « Kala ɗo jamma taw-maa, waal ɗoon. » Aali wii joom-bamɗi’en : « Jamma dey arii. En mbaalataa ɗoo haa subaka ndawen ? Yitere dey yi’ataa : ko Aduna leeri. » Ɓeen mbii : « Mate ko a kaangaaɗo ? Hamin ndimndi bamɗi tati kaŋŋe, mbi’aa yo min mbaal e ladde ? » O wii : « Ɗum noon, nawee bamɗi mon, miin ko ɗoo mbaalanmi. »
Ndeen joom-bamɗi’en njehii e jammaagu hee, gooto e maɓɓe yaɓɓi mboddi, mboddi soppi ɗum, maayi.
Aali fini subaka ƴeɓti faandu mum rewi e laawol haa tawi heen gooto ina maayi, hunuko mum ina waɗi nguufa. Aali wii : «Subahaana Allaah, kooni ko miin malaa ! Ndanyeerum, kiseerum ! Mbaaseerum, kiseerum ! » Hay so mi danyii nifgaaji tati kaŋŋe, so mi maayii, ko nafata mi ? »
O ɓenni ha o tawi keddiiɗo oo ina waɗda e bamɗi tati. Oon wii : « Hee gorko ! Tinno wallam, sehil am oo, mboddi soppii ɗum maayii. Wallam, mi hokku-maa heen mbabba. » Aali wii : « Alaa. Ko kaaldunoɗen gila sehil maa oo ina wuuri koo tan ndokkataa mi. » Oon wii : « Eey. »
Ɓe coggi bamɗi ha ɓe ngari e maayo. Aali ardii juuwi haa ndiyam ari ɗum e koppi, miijo mum ari e ko Ceerno wiinoo koo : «Hoto a yah e laawol ngol a anndaa. » Aali wii : « Joom bamɗi, miin dey mi anndaa ngol laawol, mi ardotaako. » Joom bamɗi oo wii : « Ɗum noon, miin mi ardoo. Aan ko a kulɗo reedu, hay batte sonngataa ma ɗoo. Yimɓe fof, ko ɗoo njuuwata, aan mbi’aa a anndaa laawol !… »
Joom bamɗi oo ardii, juuwii seeɗa, tan muti ! Aali woni e memmbaade mo e nder maayo hee. Tan neɗɗo ina wonnoo dow, wii : « Hee mon, hoto ndewee ɗoon, ko luggere ! » Oon wii : « Holto mo ngonndunoɗaa oo woni ? » Aali wii : « O mutii. » Oon wii : « O yooliima. Ɗoo kala jooliiɗo ɗoo wontaa yiite ! Rutto. »
Aali yiilti bamɗi ƴeeŋi. Aali ruttii. Oon holli mo laawol, oon wii : « A yii ɗeya peŋɗe ? »
Rew e majje. » Aali rewi heen haa ƴeeŋi.
Aali heddoriima bamɗi tati kaŋŋe dimo. Aali faati wuro mum’en.
Aali yettii taw jamma jenngii. Ɓiyiiko mo o accunoo e reedu oo, tawi mawnii, wonii sagata timmuɗo. Kanyum remanta yummum ko nyaami…
Aali ari e wuro hee taw jenngii. O yettii galle maɓɓe, o faltiri palal ngal seese, o udditi udumere ndee seese, o rimnditi bamɗi ɗii, o ɓaari dimle ɗee, o humi bamɗi ɗii, o naati suudu nduu, o tawi ɓiɗɗo oo ina wetti e bannge e suudu hee, ina lelii, yummo oo ina lelii dow ndaɗɗudi na ɗaanii.
Aali darii, ndaari haa ɓooyi. O wii e ɓernde makko : « Miin dey, ko ɗum haɗi mi danyde ladde ! Oo debbo kay, so gorko resii ɗum, resani ko sagataaɓe, haadi sagata garɗo fof, ko ɗoo waalata !… » Aali ƴeɓti silaama mum ina jogori soppude ɓiɗɗo oo, tan miijo makko ari e ko Ceerno wiinoo koo : « Kala ko neɗɗo waɗ-maa, wallitoro munyal. »
Tan o joƴƴini silaama kaa, o yalti suudu nduu, o darii hakkunde galle, o wii debbo oo : « Jeyni ? » Tan ɓiɗɗo oo nani sawtuwol gorko, fini wii : « Neene, nooto, won gorko nodduɗo ma. » Debbo oo wii : « Ko baaba maa. Hikka waɗi duuɓi noogas e ɗiɗi hay gorko gooto suusaa noddude mi jamma. »
Aali ina heɗii konngol ngol.Tan ɓe ngummii, Jeyni wii : « Haayoo, Baamum Aamadu am ! » Aamadu wii : « Haayoo, Baabooyi am ! »
Ɓe njaɓɓondiri. Kamɓe tato fof, gite maɓɓe mberlii gonɗi. Ɓe mbeltii sanne.
Ɗanngal Aali / le voyage d’Ali (pdf)
Ɗanngal Aali


text:
Ko ñalnde alarba 28 ut gooto e mawɓe mawɓe men, hono Buuna Kan, neɗɗo korsinnooɗo Fooyre Ɓamtaare, sankiinoo ɗoo e Nuwaasoot ina yahra e duuɓi 79. Buuna Kan jeyaa ko e jagge Muritani gadane. Iwdi makko ko Mbaañ. Caggal nde o yalti ekkol normaal Willam Ponty e Liisee Federba to Ndar, o janngini haa e maayirɗe kitaale 60.
O wonii kadi caggal ɗuum jannginoowo (porfeseer) ɗemngal Farayse. Omo jeyaa e siifnooɓe « bayyinaango 19 » e hitaande 1966, haa o sokaa heen.
Caggal ɗuum o waɗii heblooji paatuɗi e njuɓɓudi jaŋde e kuufgol. Caggal ɗuum o golliima e ministeer jaŋde ; ɗuum ko hade makko naatde dipolomaasi. E nder ɗuum o yahii Belsik, Benelux, to Dental Orop hade makko wonde konsil Muritani to Pari. O ruttii kadi o wonani Muritani ammbasadeer to Belsik. Nde o arti, Haydalla waɗi mo e yimɓe ɓe diisnotoo ; ko ɗoon o ƴettiri alteret. E wiyde Abdullaay Siree Bah gooto e sehilaaɓe makko (walla gooto e sukaaɓe makko) « Buuna kan ko neɗɗo jom miijooji jahruɗi yeeso, daraninooɗo nuunɗal e potal nder renndo ».
Fooyre Ɓamtaare ina duwanoo Muritaninaaɓe kala, ina duwanoo ɓesngu makko jaaƴnde moƴƴere. Yo Alla yurmo mo, yaafoo mo. Yo Alla haarnu mo aljanna. Aamiin.


text:
Ko winndooɓe Deftere Linjiila mbinndino, ɗum gooŋga na?
To en njaɓi Deftere Linjiila sanjaaka, nden sey en ƴama koꞌe meeɗen ƴamol feere boo: Ko winndooɓe Deftere Linjiila mbinndino, ɗum gooŋga na? Fakat ko ɓe mbinndi ɗum laatakeno na?
Haa en piisti haala ka, sey en ndaara kuɗɗe tati:
- Woodi seedooɓe ko saalino naane nder Deftere Linjiila
- Woodi alaamaaji caaliiɗi nder Deftere Linjiila
- Woodi winndooɓe naane wolwuɓe haala ko saalino nder Deftere Linjiila
- Woodi seedooɓe ko saalino naane nder Deftere Linjiila.
Ndaa ko woni hoore haala: Winnduɓe Deftere Linjiila ngonino seedooɓe ko saalino naane nder maare, ɓe hoolaaɓe na? Haa en keɓa jaabaago ƴamol ngol, sey en numa dow winndooɓe ɓeꞌe. Ɓe ngiɗino e ɓe mbaawino winndugo gooŋga na? Winndooɓe Linjiila ngonino tokkiiɓe Iisa Almasiihu. Wakkati man ko ɓe mbinndino dow Almasiihu nder Linjiila yaarataano ɓe haa belɗum, sey bone tan. En mbaawan wiꞌugo to ceedoowo heɓan ngeenaari, malla riba, malla belɗum ngam seedamku maako nden kam seedamku maako maraay semmbe, maraay nafuda jur ngam o wolwi ngam haaje maako tan, naa ngam haa gooŋga waŋga. Ammaa tokkiiɓe Almasiihu artuɓe, ɓe njari bone jur ngam nuɗɗinki maɓɓe (koo hannde boo, tokkiiɓe Almasiihu woɗɓe ɗon nder bone man). To ɓe ɗon ceedo dow Almasiihu, ɓe anndino fakat ɓe njaran bone ngam daliila seedamku maɓɓe – ɓe keɓataa belɗum malla riba ngam man sam. Nden kam, en mbaawan faamugo winnduɓe Linjiila ɓe ndaari bee gite maɓɓe ko ɓe mbinndi. To naa non, koni ɓe ngiɗi yarugo bone ngam ko ɓe ngiꞌaay, ko ɓe anndaa? E seedaago woni wolwugo ko yi’i naa ko yi’aay.
Wakkati winndooɓe Linjiila ɗon mbinnda Deftere Linjiila, woodino yimɓe jur ɓe ngerdaaki tokkaago Almasiihu (bana mawɓe diina Yahuudu’en). Ɓe tikki masin bee ko tokkiiɓe Almasiihu mbolwata dow maako. Nden kam, to tokkiiɓe Almasiihu mbinndino fewre, nden tikkuɓe man mbaŋginanno gooŋga ngam taa fewre dow Almasiihu saŋkitono haa duniyaaru fuu e tokkotooɓe mo ɓurta ɓesdugo. Ammaa wanyɓe Almasiihu ngeddaay ko tokkiiɓe Almasiihu mbinndi ngam ɓe anndi ɗum gooŋga (bana ummitineeki Almasiihu). Wanyɓe ɓe’e kaɓdi hokkugo tindinooje feere feere. Ndaa misaalu diga Linjiila Matta 28: 12-15:
Mawɓe ɓeꞌe caawootiri bee ndottiꞌen. Nde ɓe narri, ɓe ndokki sooje’en go ceede ɗuuɗɗe, ɓe mbiꞌi ɓe: “Mbiꞌe Pukara’en maako ngari jemma, ɓe ngujji ɓanndu maako saaꞌi min ɗonno ɗaani. To ngomna nani haala ka, min keɓtan dabare deꞌitingo mo, min kisnan on bone fuu.”
Sooje’en njaɓi ceede man, mbaɗi bana ɓe tinndini ɓe. Geccawol ngol saŋkiti caka Yahuudu’en haa wargo hannde.
To Almasiihu ummitaayno diga maayde, fakat wanyɓe mo mbaŋginano ɗum. Ammaa ngam koo moy anndino o ummitino, nden kam ɓe mbaawaayno yeddugo haala ka sam. Tokkiiɓe Almasiihu kuuwtiniri anndal ngal nder mbinndi maɓɓe ngam haa yimɓe paama gooŋga nder nuɗɗinki Almasiihu. Ndaa ko Pol wolwi wakkati o ɗon haa kiita, yeeso laamiiɗo Festus, diga deftere Linjiila, Kuuɗe Nelaaɓe 26: 24-26:
Nde Pol ɗon wolwa hujja muuɗum bana nii, Festus hooli, wiꞌi mo, “Pol, a ginnaaɗo, anndal ma lugguŋgal itti ma hakkiilo!” Pol jaabi, “Naa mi ginnaaɗo, barkaama! Ɗum gooŋga mbiꞌanmi, ɗum faamoto boo. Mi wolwani laamiiɗo bee dartaare ngam o anndi kuuje ɗeꞌe fuu. Mi anndi fakat walaa ko o dulli nder maaje ngam ɗe laataaki nder cuuɗiiɗum.”
Bana nii en mbaawan faamugo ko winnduɓe Linjiila mbinndi, kubaruuji ɗiꞌi anndaama haa yimɓe fuu nder lesdi Yahuudiya, haa ɓe ngonino. Ko ɓe ceedino, ɗum gooŋga. Ɓe ngiꞌino ko fe’i bee gite maɓɓe, ɓe nanino haala ka ɓe noppi maɓɓe.
- Woodi alaamaaji caaliiɗi nder Deftere Linjiila.
Alaamaaji caaliiɗi mbaŋganɗi nder Deftere Linjiila ɗon ɓesdana en hoolaago nde. Nde marɓe anndal ngiɗi faamugo ko winndooɓe naane mbinndino to ɗum gooŋga, ɓe tefan alaamaaji bolle ɓooymaaje. Bolle Almasiihu goɗɗe nder Deftere Linjiila iwi haa jamanu maako tan, naa jamanu tokkiiɓe mo. Ɓe mbinndi bolle Almasiihu kal kal bana o wolwirino ɗum. Ndaa misaalu, tum Almasiihu wiꞌ i “Gooŋga mi wiꞌata on …” (Linjiila Yuhanna 5: 19, 24, Yuhanna 6: 26, 32, 47, 53). Wolde bana nii nanndi bee bolle moodiɓɓe Tawreeta feere diga wakkati Almasiihu. Ammaa yaake nde tokkiiɓe Almasiihu mbinndi Deftere Linjiila, moodiɓɓe Tawreeta acci wolwugo bana nii. Waato, winnduɓe Linjiila mbinndi bolle Almasiihu kal kal bana o wolwino.
Alaama wakkatiire feere waŋgino nder haala ka Almasiihu wolwino. Woodi ko waŋgi nder bolle Almasiihu ko wallaay joonde tokkiiɓe mo ɓaawo maajum, malla ɓe maraay haaje faalaago haala ka o wolwino ngam wakkati sanjake. Misaalu man woni bolle Almasiihu e geddotiral maako bee moodiɓɓe Tawreeta dow nyalaade siwtorde (bana haa Linjiila Luka 6: 1-11). Wakkati winndooɓe Deftere Linjiila mbinndi ɗum, walaano haaje faamugo haala nyalaade siwtorde bana naane ngam joonde maɓɓe sanjake. Nden kam, ko ɓe mbinndiri ɗum? Ngam fakat ɓe anndi Almasiihu wolwi bana nii, o waɗi geddotiral man fakat bee moodiɓɓe Tawreeta, e ɓe ngiɗi winndugo kal kal bana ko Almasiihu wolwino. Naa ko ɓe mari haaje tan ɓe mbinndi ammaa ko Almasiihu wolwi fuu ɓe mbinndi nder Deftere Linjiila.
Haa fahin, woodi bolle ŋakkuɗe nder Deftere Linjiila ko tokkiiɓe Almasiihu marano haaje faamugo, ammaa ɗe mbinndaaka. Ɓaawo duuɓi seɗɗa diga eeŋtineeki Almasiihu, tokkiiɓe maako ɓesdake masin e ɓe iwi diga asli feere feere, naa Yahuudu’en tan. Daliila maajum, woodino ngaaba jur caka maɓɓe dow haala juulnugo ɓikkon worɓe, umrooje dow nyaamdu (ɗume woni haram e halal), e wolwugo ɗemɗe feere bee baawɗe Ruuhu Ceniiɗo. To ɓe keɓino sawari diga bolle Almasiihu ɗum nafanno ɓe, ammaa walaa bolle mbinndaaɗe dow haala ka’a diga Almasiihu. To winndooɓe Linjiila mbinndino ɗum diga numooji maɓɓe tan, e naa ngam ɗum gooŋga nden ɓe mbinndanno dow haalaaji ɗi ɗon ɓilla tokkiiɓe Almasiihu wakkati o ɓe mbinndirino ɗum. To ɓe mbinndi “Almasiihu wolwi nii dow juulnugo ɓikkon/nyaamdu/wolwugo bee ɗemɗe feere ….” nden kam haalaaji caka maɓɓe timmanno law! Ammaa naa non – ɓe mbinndi ko ɓe anndi Almasiihu wolwino tan.
Woodi alaamaaji goɗɗi koolanɗi ko winndooɓe Deftere Linjiila mbinndi ɗum woni gooŋga tan. Woodi ko woni nder Linjiila tampinanɗum seedamku maɓɓe dow Almasiihu. To ɓe mbinndino Deftere Linjiila dow rayuuji maɓɓe tan nden kam ɓe mbinndataano ɗum. Ndaa misaaluuji:
- Linjiila ɗon yecca en rewɓe arti laarugo Almasiihu ɓaawo ummitineeki maako. Wakkati man, seedamku debbo walaano saman. Ndikka, taa ɓe mbinndano bana nii ammaa doole ɓe mbinnda ɗum ngam kanjum woni gooŋga.
- Woodi bolle Almasiihu feere e ko o waɗi nder joonde maako saɗi faameego (bana Linjiila Markus 10: 18 nde o wiꞌino naa o booɗɗo, e nder Linjiila Matta 21: 12 boo wakkati o tikki, nden haa Linjiila Yuhanna 7: 5 nde deerɗiraaɓe maako cali nuɗɗingo mo). Koni winnduɓe Deftere Linjiila mbinndi irin bolle ɗeꞌe, ngam ɗi caɗi tindineego e fiisteego na? Ngam bolle ɗeꞌe laatakeno kal kal bana ɓe mbinndiri ɗum – doole ɓe mbinnda ɗum ngam ɗum gooŋga.
- Woodi winndooɓe naane wolwuɓe haala ko saalino nder Deftere Linjiila
Woodi winndooɓe feere ɓe mbinndi dow ko en tawata nder Deftere Linjiila diga wakkati man. Ndaa ko Suetonius winndi nder deftere muuɗum haala “Kaysaraꞌen sappo e ɗiɗo”:
“Yahuuduꞌen haa wuro Roma ɗon tokkitina tuurtingo yimɓe daliila Almasiihu, ngam maajum laamiiɗo Claudius wurtini ɓe diga wuro man.”
Foondu ko winnda dow haala man nder Deftere Linjiila, haa Kuuɗe Nelaaɓe 18: 2:
“Ton o (waato Pol) tawi Yahuuduujo biꞌeteeɗo Akilas, iwɗo Pontus. Ɗum neeɓaay o wari diga Italiya bee debbo maako Piriskilla, ngam laamiiɗo Roma biꞌeteeɗo Kalawdiyus umri, riiwi Yahuudu’en fuu diga Roma. Pol yehi haa maɓɓe.”
Ndaa misaalu feere diga binndoowo ɓooymaajo, biꞌeteeɗo Tacitus, nder deftere maako wiꞌeteende “Taariha Laamu Roma” :
O wiꞌ i “Ngam deꞌitingo geccaaji ɗiꞌi (waato yiite hulniinge huɓɓaama nder wuro Roma bee anniya woɗɓe), laamiiɗo Nero (malla Neron) tefi woɗɓe ngam hiitaago – o hiiti Masiihiŋkoꞌen (waato tokkiiɓe Almasiihu) halluɓe. Arɗo maɓɓe, Almasiihu, o mbaraaɗo wakkati lamiiɗo Tiberius, haa juŋngo ngomna Yahudiya Pontiyus Pilaatu.”
Binndoowo Yahuudujo biꞌeteeɗo Josephus (diga duuɓi 90-95 ɓaawo danyeeki Almasiihu) winndi dow bareeki nelaaɗo Almasiihu, biꞌ eteeɗo Yaakuba (Linjiila Kuuɗe Nelaaɓe 12: 1-2), e dow deerɗiraawo Almasiihu biꞌeteeɗo Yaakuba (Linjiila Matta 13: 55, Linjiila Markus 6: 3), non boo dow bareeki annabi Yuhanna/Yahaya ɓii Zakariya (Linjiila Matta 14: 1-12). Julius Africanus kuuwtinirɗo binndi Romaajo biꞌeteeɗo Thallus (diga hitaande 52 ɓaawo danyeeki Almasiihu) mo winndi dow nyiɓre wakkati Almasiihu maayi dow leggal gaafaaŋgal (Linjiila Luka 23: 44-45). Binndoowo Romaajo Pliny (diga hitaande 112 ɓaawo danyeeki Almasiihu) winndi dow maŋgtooje tokkiiɓe Almasiihu.
Winndooɓe ɓooymaꞌen ɗon kolla en ko winnda nder Deftere Linjiila ɗum gooŋga. Walaa haa a tawata nder binndi naaneꞌen kollanɗum ko winnda nder Deftere Linjiila ɗum fewre.
To a yiɗi jaŋngugo dow haala ka fahin bee Français sey a tokko jaŋngugo haa ɗo.


text:
Ardiido Lesdi Naajeeriya Muhammadu Buhari mani tiinaaje ngomnaajo Jihawol Imo Fombina walaadu Fuuna Lesdi Naajeeriya,Hope Uzodimma dow ko laarani kuude Jahargal yeeso.
Ardiido on wadi manoore nden nyennde Salaasa haa galluure Owerri, laamorde Jihawol Imo.
Buhari wi Ardungal maako accan taariiha kuude jahargal yeeso nder Lesdi ndi ndi fuumaari kuude ko wallata ngeendam ummaatoore.
Buhari, omti barawal ngol Owerri/Orlu ko hawti be Owerri/Okigwe haa jihakan.
O wi“mi nani beldum wartuki Jihawol Imo musamman ngam mi omta kuude jahargal yeeso bananaido haa Jihakan les ardungal ngomnaajo Hope Uzodimma.
Ardiido Buhari Lamsika bee wiiki a4rdungal maako fijay bee kuude nyibaali nder Lesdi Naajeeriya ngam sembidinki kilantaaji riskuuji enanta ko waddata jahargal yeeso Lesdi Naajeeriya.
SADIQ ALFA.


text:
BINNDANƊE CAKKITIIƊE
Juutagol golle hakkunde Koppe DEBBO e ƁAMTAARE e Booñ Kanadanaajo wonande golle nokkuyankooje
Koppe DEBBO e ƁAMTAARE e Booñ Kanadanaajo wonande golle nokkuyankooje puɗɗiima gollondiral mum en ñalnde alet 20 jolal (noowammbar) 2022. Kewu nguu waɗi ko to leegal SAMIA he Nuwaasoot, he tawtoregol bismaaɓe...
Coñal Niiwnorgal James Webb
Niiwnorgal James Web ƴettii natal Tageefo ɓurngal luggiɗde (ɓooyde) ! Kanngal woni natal les-boɗewol ɓurngal luggiɗde, natal tageefo ngal hono mum meeɗaa ƴetteede, kollitoowal jiiryiire gidiiɗe jibineede caggal Dulɓitere Mawnde, fotde 13...
Kayhayɗi : Toɓo heewngo doole
Ñalnde jofnde alkamiisa 18 juko (ut) 2022, toɓooli keewɗi doole njuppii he wuro Kayhayɗi. ƴiiwoonde adiinde ndee fuɗɗii ko hedde waktu ɗiɗaɓo jamma, waali wisde haa hedde jammaaji gadani, caggal ɗum ƴiiwoole ɗiɗi...
Kaalden Goonga : lesɗinde banndum ɓamtataa, tee mawninde hono mum lesɗintaa
Waawi muuɗde njoorndi ko mo hunuko ɓuloowo. Kono tan, ene moƴƴi ngannden, tuutaaɗe ɓole muuɗaani njoorndi ndi soofnaaka. Tawde noon Pulaar wiyi « ko ɓiɓɓe yumma tan mbaawi haaldude ko fayti e cukuñaagu...
Lappol pelle pinal e ngootaagu ngenndi
Ine jeyaa he dallillaaji dallinannde pelle pinal ɗee, hollitde wonde janngingol ɗemɗe ngenndiije ɗee maa wallit ngootaagu ngenndi ndii, sibu suka muritaninaajo kala maa janngu ɗemngal goɗɗo oo, ɗemngal gooto haali fof...
James Web : Natal pattamlamal Jupiteer
Caggal nate gadane ɗe niiwnorgal James Webb ƴetti, caaktaaɗe he lewru sulyee 2022, Nasa saaktii, ñalnde altine 22 ut (juko) 2022 natal kollitoowal tagofeere ɓurnde mawnude he yuɓɓo naange ndee, hono tagofeere...
Huunde e Ɓure Ɓiyleydaagu
Pulaar ene wiya, « ko mawɓe ngoni alluuje sukaaɓe ». E kaa haala, ene faamee tan wonde sukaaɓe ñeemtinta ko mawɓe. Saabii ɗum noon, ko joorngal anndande keccal, tawi keccal anndaa ko yoorni joorngal. ...
Hol ko kewata so wolde nikleyeer waɗii ?
Neɗɗo kam seerataa he waɗde taawilaaji, haa teeŋti nde won ɗeen maale ñikli ngaanndi mum. Addi ngal naamnal ko ko addi wolde Riisi-Ikren koo, yantude e haala Waladimiir Putin hooreejo leydi Riisi....
Cellal : pomaate biltinooje ŋorñoŋorñooɗe keeci
Kabaaru belɗo, haa teeŋti wonande wonduɓe e keeceeje muusooje, ɓe meɗon ƴiyon noori keeceeje mum en ndoostii, haa doktoreeɓe cikki kon ngontaa feewtu. Annduɓe njiytii feere biltingol kon. Ɓe...
Sala mbeeya njiiloowa
Siin, leydi mahaaɗe ɓujeeje, kaawniiɗe. Siin kadi ine anndiraa mahaaɗe diiñorɗe ɓujeeje. Aasiñoori leydi ndii ngoni ko e wortaade ndii mahdi kaawiseeri, hono sala ɓurka hulɓinaade e haawnaade he winndere ndee. Hol...
Haayre Golleere sompii Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar he Muritani (FƁPM)
Lappol pelle pinal Muritani ngam semmbinde dallinannde ɗemɗe ngenndiije ɗe njuɓɓini, wonanii ɓesngu Haayre Golleere fartaŋŋe mawɗo sosde heen Fedde Ɓamtaare Pulaar Catal Haayre Golleere. Hade ɗiin lappi yuɓɓineede, wuro ngoo ɓooyii...
HAPA : Heblo karallaagal jaayndiyaagal
Heblo yowitiingo e karallaagal jaayndiyankaagal fuɗɗiima ñande 15 (juko) ut 2022 to Duɗal ngenndiwal jaayndiyankaagal e ñaawooje. Jaagorgal Pinal, Cukaagu, Coftal ɓalli e jotondire parlamaa hono Khattaar Sheybaani ardiima udditgol heblo jaayndiyankooɓe...


text:
Caggal bismaango e calminaali, o idii ko yettude leydi Ecopi sabu jaɓɓungal mawngal jaɓɓii ɓe ngal, o duwanni ɓe sabu sankaare Meles Senawi cankiiɗo ñalnde 21 ut 2012, ‘’mo golle mum njangtoytee janngo’’. O yetti ɓe o inniri «heedanooɓe Mali», hono Doktoor Yayi Boni gardiiɗo batu hooreeɓe leyɗe, Alasan Watara gardiiɗo CEDEAO, Belees Kompaawore e Jonatan Godluk maslooɓe kiris Mali e Isufu e Idris Debi e Makki Sal.
Caggal bismaango e calminaali, o idii ko yettude leydi Ecopi sabu jaɓɓungal mawngal jaɓɓii ɓe ngal, o duwanni ɓe sabu sankaare Meles Senawi cankiiɗo ñalnde 21 ut 2012, ‘’mo golle mum njangtoytee janngo’’. O yetti ɓe o inniri «heedanooɓe Mali», hono Doktoor Yayi Boni gardiiɗo batu hooreeɓe leyɗe, Alasan Watara gardiiɗo CEDEAO, Belees Kompaawore e Jonatan Godluk maslooɓe kiris Mali e Isufu e Idris Debi e Makki Sal.
O yetti leyɗe neldude koninkooɓe ngam wallude Mali heɓtude bannge e leydi mum mo maafiyaa e julaaɓe dorog e ownooɓe huutortooɓe innde Lislaam njiimi gila 2012. O wiyi ɓe : « mbiyanon kam ɓesnguuji mon wonde Mali yejjittaa bada ngalɗoo ballal ngal hay gooto waawaa hiisaade. Ngal wayi e amen ko no ñamaande ƴiiƴam nii». O yetti kadi debbo Afrik worgonaajo gardiiɗo Goomu Kisal Afrik hannde oo, hono sokna Nkosasana Dlamini Zuma njettoor teeŋtuɗo. O salmini kadi leyɗe ɗe njeyaaka e Afrik dariiɗe hannde wallude leydi Mali ɗee, «haa arti noon e Farayse, e ɓesngu Farayse». O wiyi o salminii persidaa François Hollande sabu peelelaagal mum, sabu heñaade arde faabaade Mali, sibu, «hannde, sabu darnde konu Farayse tiiɗnde ndee, goomuuji ownuuji toowtii» ɗiin goomuuji «innooji Alla kono baɗooji golle seyɗaane».
O wiyi «min njiɗi foolde ko janngo tan, wonaa haa ɓaawo janngo, sibu, wolde amen wonaa tan huutoraade njogitaaje barooje. Wolde amen ko naatnude sukaaɓe rewɓe e worɓe jaŋde. Wolde amen ko waawde safrude yimɓe amen. Wolde amen ko waawde rokkude yimɓe amen kattanɗe ƴellitaade e nder oo aduna julyultondiral mo fanndotaako hay gooto». ‘’Mali woɗɗoyiino no feewi e caɗeele e hitaande 2012 ndee. Hannde noon, sabu ballal Farayse e leyɗe Afrik cehilaaje, kulol faati oya bannge. Ko ɗum addani ɓe wiyde wonde wolde amen ngam heɓtude ndimaagu amen e wellitaare amen e jam e kisal, ko wolde hirnaange luulndiinde juulɓe ɓe ngalaa ko ndartorii’’.
«Kaalanee min hol ko waɗi hay gooto nanaani daaɗe maɓɓe, nde leydi Mali, leydi juulɓe fotde 95%, hatojinnoo e njurum maɓɓe e ballal ɓiɗɓe yummiraaɓe mum diine Lislaam ndee ?
Hol to ɓe ngonnoo nde mboombon mbonnetee ndee, cerɗi fetel ina tukkaa e hakkillaaji mum en ?
Hol to ɓe ngonnoo nde ɓeeɗoo ñaawooɓe fenaande mbarata debbo e gorko e dow fenaande, sabu tan tuumeede jinaa ?
Hol to ɓe ngonnoo nde soldateeɓe konu Mali kirsetee rawane to Agelhok?
Kaalanee en to ɓe ngonnoo, no annduɓe diine leydi ndii fof naamndorii ɗum nii, nde ujunnaaje ujunnaaje Malinaaɓe mberletee e mbeddaaji, ndogata ina njalta leydi mum en, e nder caɗeele teeŋtuɗe e baasal mawngal?
Hol to ɓee woytotooɓe bonannde ngonnoo, nde ɓeeɗoo ruggooɓe, arɓe tooñde, ciynata sariya koyeera ustoowo, taƴata juuɗe sagataaɓe amen, kelata teleeji, ina moñña telefonaaji, karminta fuku bal ?
Hoto larñitee ñawannde, ko min ƴattaa koo tan yonii !
Mali haandaani ooɗoo kutuya sibu wonnoo ko e caɗeele bonɗe. Ownooɓe ɓee mbarii, kulɓinii, mbonnii rewɓe, alaa ko mbaɗaani e bonannde. Mali haandaano e oo kutuya sibu ko leydi pine, ko leydi muñal, yankinaare e deeƴre.
Min kaɓaaki e Lislaam. Min kaɓotoo ko ownugol, ko e ownooɓe dahooɓe ɓe mbiyaani mbaɗaani ina njuloroo ɗum en, ownooɓe wuurɓe e njeeygu dorog. Min ngoni ko e wolde goodal amen.
Min ngoni ko e wolde haɓotoonde niɓɓere. Min ngoni ko e wolde luulndiinde yiɗɓe waawnude min ruttaade caggal.
Bonanta Lislaam kay ko ɓeeɗoo ruggooɓe, ɓee naatnuɓe sikke e ɓerɗe e hakkillaaji jibinaaɓe e diine, mawni e diine, ɓe baabiraaɓe njibinaa e nder diine, gila e yontaaji ɓooyɗi, mahiiɓe e ɓure diine goonganteejo oo. Sibu, gaññeeje kelaaɗe to Tummbuktu ɗee, keldaa ko e innde Lislaam ! Lappaaɓe to Gawoo ɓee, lappiraa ko innde Lislaam ! Worɓe e rewɓe fiyaaɓe Kidaal ɓee, piyraa ko innde Lislaam !
Holi oo Lislaam ? Wonaa mo nulaaɗo Alla (mo jam e kisal ngoni e mum) oo dey ! Sibu oon lislaam meeɗaa waawnude hay gooto, meeɗaa hoynude hay gooto, meeɗaa woppude rewɓe hesniiɓe, meeɗaa baayɗinde walla woofɗinde hay gooto, sabu tan ɓurde doole. Abada, ŋakkeende nuunɗal kam e ɓooli kokayiin mbaawaa wonde Lislaam amen, diine amen. Lislaam amen oo, ko Lislaam kormagol aadee e ndimaagu mum e neɗɗaagu mum e hurum ɓalndu mum, Lilsaam amen ko deenoowo koɗdiiɗo, ko ɗuhoowo famarɓe doole e baayeeji, Lislaam amen ko doondiiɗo, cemmbinoowo jam e deeƴre e nanondiral, islaam amen wonataa abada yiɗde tan rufde ƴiiƴam yimɓe e dow amdaare.” (…)
Tonngol : Bookara A. Bah


text:
Nafoore eltugol e mecce [ Oo taskaram ko fillitaaɗo]
Saakitaama ñannde :
Heɗiyankooɓe RFI Fulfulde on hiwraama, on weltanaama ka Laawol Ganndal e Needi. En yewtay hannde fii Nafoore jannde Mecce. E yewtiday fii mun enen e Hajja Faatumata JAKITE tawaaɗo e hooreeɓe jannde mecce Gine. Faahin en yewtidoyay fii ndee toɓɓere enen e Usmanu JIDDA gaynuɗo jannde mecce Kamerun.Su’aadu JALLO, Usman JOOP Podor e Ramata SALL ɓee fow ko Senegalnaaɓe, ɓe okkayay en miijooji maɓɓe e toɓɓere nden.Ka waynodiral men koɗo men on ko Iya Hamadu jannginoowo ka duɗe hakkundeeje Kamerun
iɗon waawi accude nulal, maa okkude miijo mon ka tonngoode amen WhastApp : 00221766441278.
Porogaraamuuji walla njuɓɓundiiji amen ɗin fow/fof hino tawee ka Twitter e ka hello amen Facebook :
RFI FULFULDE. Laawol Ganndal e Needi no heɗee aljumaare kala 8:50 (GMT), heɗitee altine 17:50 (GMT).


text:
Fonnye
Fonnye (e ɗemngal laten ko Digitaria exilis innirtee) ko huɗo ko toowataa sanne, hino waɗa gawƴoy e gabboy cewkoy nyila e kaakoy pamaroy. No ɗuuɗi nooneeji wano belefonnde, dibon, kansammbara. Fonnye mettaa aawude, hino fuɗa e leydi ndi alɗaa maa ndi heewaa ndiyam. Fonnye hittaa buy e nyaamdu leyɗe. Gine, Maali, Najeeriya, Burkinaa Faso hino jeyaa e leyɗe ɓurɗe hittude ɗen e baŋŋe demal fonnye.
Hino woodi Fulɓe innooɓe fonnye seremmbe maa fonnyo.
Fonnye unete si defee nyaamee. Neemaaji moƴƴinirteeɗi fonnye no heewi Fuuta Jaloo, ɗum ko wano mboyri (mboyri fonnye), latu fonnye, laru fonnye, nyiiri fonnye, fooyo, futtii ekn.


text:
Lala Jallo “jeewo mali” wontii njeeɓeegu kadi ŋari o dewbo pullo wonti yeewtere hakkunde yinotooɓe he nder geese.
Kolonel Assimi Goyta Jooɗiima he jappeere hooraagu leydi Mali ñalnde Altine 6 lewru Korse caggal nde o sammini laamu hakkundeewu ngu Bah Ndaw ardino. Hayso tawii Malinaaɓe nganndaa no moƴƴi hooreejo mum en keso o e hol ko ɓe mbaawi ɗaminaade e laamu makko ne ko ɓurno wonde gunndo (bettere) wonande ɓiyɓe Malinaaɓe e aduna oo kala ko yiyde jooma-suudu makko Lala Jallo.
Ko ngol ɗoo woni laawol gadanol Malinaaɓe meeɗi yiyude dewbo mawɗo leydi maɓɓe keso o. Lala Jallo ko dewbo pullo mo ŋari mum e njooɗndaram mum wonti toɓɓere jeewte he nder geese. Gila jooma-galle makko Assimi Goyta sammini laamu Mali laawol gadanol he juuɗe Ibraahiim B. Keita, ko ngol ɗoo woni gadanol maɓɓe yiyideede e ɓe ngonndi. Jaltugol dewbo pullo oo wontii njeeɓeegu e jeewte he nder geese. Hayso Malinaaɓe cuwaa anndude ko heewi tawo he jeewo maɓɓe o ne, hakkillaaji maɓɓe ene kawri e wonde jeewo maɓɓe oo ko lobbo labaaɗo. Sikke alaa Fulɓe ɓee ne hakkillaaji maɓɓe puɗɗiima deeƴde caggal ndeɓe nganndi Assimi Goytaa ko keyni maɓɓe.
Ɗuum noon eɗen toronoo banndiraaɗo men dewbo o e ɓesngu Mali fof moƴƴere. Yoo Allah waɗamo jeewo gaaɓɗo malaaɗo, kadi yoo ngaaɓdi makko artir jam e deeƴre he nder Mali.


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 049 (The good shepherd)
49. Fii Ngaynaako Moýýo on
Ñannde goo hari miɗo dogina oto ka hoore laawol mawngol. Mi yi’i leɗɗe labaaɗe ɗe Palatin ka lanɗo on rewata ɗon wondude e ngesa wiiñu e ngeseele, onsay mi yi’i wuro baali.
Hara hiɗon anndi wondema baali ɗin ko hawa ngaynaako majji on tun ɗi jokkata, ɗi jaåataa heɗitaade hawa woo hawa?
Hiɗa anndi wondema baali ɗin ronkay ko yaawi awa kadi ɗi waawataa danditagol?
Hara hiɗa anndi wondema baali ɗin alaa tinndinoore? Ɗi waawataa yiitude laawol hewtinayngol ngol ka majji wano bareeji ɗin maa pucci ɗin waawirta ɗun nun. Baali ɗin no hanndi e ngaynaako ko ɗowa ɗi, hiwa ɗi, dankoo ɗi. Hiɗen hanndi e mun enen kadi men.
Nde mi yi’i baali woo, mi annditay ko Iisaa Joomi on maaki kon.
Iisaa : "Ko min woni Ngaynaako Moýýo on. Baali an ɗin kan heɗoto lan, ɗi jokkay lan kadi."
Ko kanko annabi Iisaa woni ngaynaako moýýo on, ko enen woni baali makko ɗin.
E hino ɗoo ko annabi Iisaa sifii ñannde goo.
(Hito baali ɗin (brebis) comme son de fond)
Iisaa : "Hari ngaynaako no mari dammi 100. O ardii ɗi haa e nokkeeli hecciɗuɗi e ka ndiayn laaåuɗan woodi. Nde kulle bureere ɗen ari woo, o yi’ay bone on, o hiwa wuro ngon. Baali ɗin hari no hiwaa fewndo ko ɗi woni takko ngaynaako on. Hari hiɗi e jam … ka kiikiiɗe, ngaynaako on ardoto ɗi haa ka kula, o lima ɗi fii ndartugol si tawii ɗi fow ɗi hewtitii : 97, 98, 99 tun? Gootil no heddii. Ngil jokkii laawol, ngil majji. Hingil ronki e hingil lo’i, ngil woni e aatugol faabo! Annditu : si baali aldaa e ngaynaako, haray ko majjungii.
Kono ngaynaako on no yiɗi baalil ngil, o yahi fii ɗabbitoygol haa o yiitoyi ngii ka coppi. Wondude e weltaare moolanaande, o wakkii ngii, o addi ngii haa ka makko. Jooni non, baalil ngil heåi hiwaare.
Ngaynaako on wi’i weldiååe makko åen : Weltodee e an, ko fii yiitii baalii an majjunoongii ngin."
Ngil baalil bajjil hari no hittani mo fota. O ɗaååitii ngil, o yiitii ngil. Himo yiɗi ngil.
Ko annabi Iisaa woni ngaynaako moýýo on.
Hara hiɗa anndi hawa makko kan? E hara hiɗa jokkude mo?
Si hiɗa wondi e annabi Iisaa, haray ko a hiwaaɗo e hiɗa selli. O yeɗay en ko handuɗen e mun kon. Himo wondi e men soono wo, o accirtaa en hoore men enen tun nde sattiraɗen. Ɗun e tawde, yimåe buy woɗɗitino mo, åe jokki laawi maååe ɗin.
Hiɗa waawi miijaade ko fii honɗun o huuwanta ɗun?
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Iisaa
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 169 (Halloween – without me 1)
169. Halloween – mi tawaaka 1
Hawaa e Hamidu noti kiɗe maååe ɗen ka ndaarorgal makasan on. Citruyje ka åaawo tintorgal no hollude siññinande Ibuliisa nden.
Hawaa : "Miɗo haani windude jantoore fii oo Halloween maaɗun welo welo Ñanneyaagal ngal. Hee, a yi’ii laalagal hoore nden?"
Hamidu : "Kono ɗun hinaa goonga!"
Hari åandu Hawaa ndun no diwnude fota.
Hamidu : "Hara a aray ka caatal Ñanneeåe åen no wi’ee Halloween?"
Hawaa : "Mi andaa. No gasa. Kono jooni, miɗo haani yiltaade ka suudu."
Juɗirde bireedi ndin takko ɗon no holliti fii gatooje ibuliisa moýýe. Welo welo Ñanneeåe åen no wi’ee Halloween naaday kaalisi.
(Hito soneriiwun)
Neene : "Ko jooni non hewtituɗaa ka suudu."
Hawaa : "Miɗo weelaa (hito kuyer e pileetiwal e jardukun e hoore ñaametee). Ko honto e nder aduna on ɗe citruuje heåotoo suga wonɗe ɗen ka tintorgal?"
Baaba : "Åe hulåindiray e fee huutorgol bidonji ñooge."
Hawaa : "Bidonji ñooge?"
Neene : "Janngu koo ko windii ɗoo ka surnal yaltungal hannde" (Hito fontugol ngol surnal ngal).
Nde Hawaa jangi ko woni firo halloween, o nhalɗi fota, huntere pizza nden saggi ka daande makko.
Ñalaande 31 octobre – ñanneeåe åen – e feeto ngon fii Ibuliisa. Oo taariika gila ko fuɗɗii timmii duuåi 2 000. Hitaande hesere nden ka celteeåe åen. Åe wuuruno hari åe andaa Alla. Hiåe gomɗinɗo allaaji ɗuuɗuɗi, awa kadi oo wi’eteeɗo Samhain, allaaru mayde nden, aroyaya ka kiikiiɗe, ndu hocca mayåe åen.
Hawaa : "Jaka non, koo ko wi’etee Halloween ko feeto waɗanaango ibuliisa."
Koo ko wi’etee Halloween ko ýoggande ka haale engele fii ñallal adiingal ngal ñalaande "toussaint nden". E on saa’i, hari mbileeåe åen soppitayno ɗee leɗɗe wi’eteeɗe navee, åe waɗa buujiiji e majje, åe joɗɗina ɗe yeeso suudu maååe ndun, åe sonka, åe wi’a : "Dokkal maa kuddi". Kala mo sakkanaaki Samhain haray woni huɗaaɗo.
Baaba : "Ruuhuuji buumiiɗi torotooɗi bonbo no maadinande en naamu fii yimåe åe andaa åen Alla. Kitaabul Muggadasi on no wi’i en : Woɗɗitee ko boni. Oo Halloween ko jemmaare hollaynde bonki."
Neene : "Hari mi andaano ɗun. Kono gila jooni : fii Halloween – mi tawaaka."
Baaba : "Hara a jangii fii ko fewti kon sadakaaji ɗin?"
Hari Hawaa no yoomi åay o jangii wondema ko fii Ibuliisa åen yimåe woni e sakkanaade. Ɗun no hulåinii honno! Ibuliisa ko fenoowo e waroowo. Ko Halloween woni ñallal makko ngal.
Baaba : "Alla daali wonde en haana tawdeede e aadaaji åe andaa Alla åen. Ko ɗun si mi fillitoto kadi ɗun ɗoo : "Fii Halloween – mi tawaaka!"
An goy? Hara hiɗa andi gomɗini Iisaa-Almasiihu on? Si ko non woniri, haray hiɗa mari weltaare haqiiqaare, hara a naadaali hoore maa e piiji ñidduɗi.
Hawaa : "Mi yahataa ka feeto wi’eteengo Halloween. SMS naåanaaɗo o wi’eteeɗo Hamidu : Fii Halloween – mi tawaaka!"
Meɗen tanýinani maa an kadi a tawdetaake e ɗun!
Hara hiɗa faalaa faamude åuri nii fii koo ko wi’etee Halloween? Hita a aamu, haray windan men!
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Hawa, Hamidu, neene, baaba
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 020 (On the run 5)
20. E hoore hawjere 5
Kolmooje pucci ɗin accii batte ka hoore laawol hewtinayngol ka tata lanɗo on. Hari ndiyan tiiɗuɗan no saaƴa. Tawi maker on hewtaali taho ka o darotoo adalde yo kanko Akaabu lanɗo on yo o hocco, o muta ka nder tata.
Akaabu : "Izibiila, Izibiila, a hoolotaako ko waɗi kon hannde. Yiite tippike immorde ka kammu. Fow yi'i wondema ko Alla Iiliiya on woni Alla tigi-tigiijo on. Nduu sanamuuru wi'eteendu Baalu waawaali wallitaade, awa kadi rewooɓe ɓe ndu ɓen fow waraama."
Debbo Lanɗo on nani ko yewtaa kon fow. Hara nden yewtere ɗon maa ndiyan ɗan no gayna fellintinangol mo wondema ko Joomiraaɗo on woni Alla? Hinaa ɗun, o monii fota fii konguɗi ɗi o nani ɗin!
Izibiila : "Mi waray Iiliiya."
Ɓayru annabi Iiliiya nanii wondema debbo lanɗo on no faalaa warugol mo, o dogi. O dogi e hoore hawjere e no o dogiraali haa hannde gila ko o tagaa. O dogi embere 125 miles (201,17 km)! Hay ɗon, hari o holaaki o daɗay. Awa o dogi non, o yaari senngo ɲaamo.
Ko honɗun waɗataa nde huluɗaa?
Alla no ɗoo! Annabi Iiliiya jaɓii yo Alla ardo mo soono kala. Kono e ga'al ɗoo, ko kulol makko ngol o jaɓi yo ardo mo. Ɓay o waawaali yahude, hakkee himo ronki, o jooɗii e ley leggal, o torii, o wi'I :
Iiliiya : "Joomiraaɗo, mi lannii ronkude. Accu mi maaya."
Alla no ɗoo. Kono o jaɓaali nden tornde makko, o wi'i mo o "newnii". Allaahu on acci annabi Iiliiya, o ɗaanii, o imminani mo malaa'ikaajo ko findina mo.
Malaa'ikaajo : "Iiliiya, immo. Ɲaamu goɗɗun, yaraa!"
Annabi Iiliiya udditi gite makko ɗen, o ndaari takko makko. O tawi ɗon loonde waɗorde ndiyan e bireedi juɗaaɗe no binnde makko tigi. Ɗun no moýýi fota!
Annabi Iiliiya ɗaanii kadi, kon ko waɗi fillitii kadi.
Alla no ɗoo. Nelaaɗo Alla on anditi fii on goonga fewndo ko o yi'i giggol ngol Alla dankorii mo ngol, ka tumbo wulaa ɗon. Jooni, himo waawi nanude hito Alla ngon. O yiltodi e nelal kesal.
Alla no ɗoo! A haanaa hulude. Miɗo haɓɓitii wakkilingol ma rewrude e oo aaya iwuɗo ka Kitaabul-Muggadasi ɗoo :
"Ko Joomiraaɗo on woni ndaygu an e kisiyee an : Ko hombo mi hulata? Ko Joomiraaɗo on woni suuɗorde ngurndan an : ko hombo mi diwnata yeeso mun?" (Zabuura 27 : 1)
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Akaabu, Izibiila, Iiliiya, malaa'ikaajo
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Abdallaahi Senusi ko Libinaajo, keynum Kaddaafi, gooto e ɓurnooɓe ɓallaade mo. E kitaale 1980, kanko wonnoo kalfinaaɗo kisal ndernderal leydi Libi. Oon sahaa luulndiiɓe heewɓe mbaraama e kasooji leydi ndii. E hitaande 2002 Kaddaafi halfini mo gardagol sarwisaaji sirlu koninkaagu. E hitaande 1999 Farayse ñaawii mo (tawi o tawaaka) sabu makko yooɓtoreede jeyeede e yandinnooɓe ndiwoowa DC-10 UTA ɗo 170 neɗɗo mbaasnoo pittaali mum en. E wiyde luulndiiɓe laamu Kaddaafi, omo jeyaa e warɓe 1 200 nokonooɓe e kasoo Abuu Salim e hitaande 1996. Omo tuumaa kadi jeyeede e tuntino ngam warde laamɗo Abdallaah mo Sawuud e hitaande 2003.
Nde murto ummii Libi, omo jeyanoo e ardiiɓe mumtutol luundiiɓe ɓee, haa arti noon to Bangaasi. Ñaawirde winndere ndee nii waɗii wiɗto ko faati e ɗuum, tee ina yiyloo mo : omo takkaa warhoore aadeejo.
Caggal nde Kaddaafi waraa, o majjiri yimɓe. Kono, ñalnde 17 marse 2012 o nanngaa ɗo kanndaa Nuwaasoot ɗoo, omo ummorii Maruk, omo jogii kaayitaaji Mali. Gila ndeen noon, laamu Libi kesu nguu e leydi Farayse e Ñaawirde kuuge winndere ina njiɗi, gooto fof, heɓde mo. Kono, laamu Muritani ellee heñaaki (walla tawa ko o gontanɗo ɗum ‘kuudi ɓesɗo’) e seertude e makko. Won wiyooɓe omo mooftani Muritaninaaɓe heewɓe waɗooɓe politik siruuji e sahaa nde ngaratnoo to Kadaafi sujjande ɗum walla ndaartude ngalu… Ɓe mbiyi ko ɗuum addani Muritani nanngude mo hoto o saaktude ɗiin sirluuji, sibu, e wiyde maɓɓe haa hannde, so wonaano ɗuum, Muritani waɗatnoo tan ko no Maruk e Mali mbaɗi nii, so faalkisaade mo, mbaasi nanngude mo. Alla tan noon laaɓaa ko woni ɗoon, kono wayi ko no Laamu Muritani ina joganii mo guut nii.
Ma a taw ko ɗum addani Ahmed wul Seek, hooreejo jaaynde Le Calame, naamnitaade “Hol no foti Senusi yeeyaa ?” e jokkude “So tawiino kawgel ɓuraa yaawde haalde huunde e waɗde ko luulndii ɗum ina woodnoo, tawatnoo ko Abdel Asiis wonii mbir winndere ndee kala to woɗɗi. Mbele wonaa kanko wiynoo, reftii heen kadi, to Attaar, wonde Senusi tottittee Libi tan ko nde ñaawoore Muritani seerti e mum ? Lewru caggal ɗuum, tawi hay ñaawoowo gooto noddaani oon ngam heɗaade ɗum, werlaama e juuɗe lappol laamu Libi e gardagol kalifu mum Kaalis ( ??!!). Jaayɗe ɗee mbiyi ko haaɗi-haaɗa waɗaa ɗoon, ko kaalis keewɗo, ko dokkugol kaalisaaji, e cornugol rewi ɗoon. E nder Muritani keso oo, elle fof ko ko yeeyetee. Hay fodoore.”
Muttaar


text:
Heblo yowitiingo e karallaagal jaayndiyankaagal fuɗɗiima ñande 15 (juko) ut 2022 to Duɗal ngenndiwal jaayndiyankaagal e ñaawooje. Jaagorgal Pinal, Cukaagu, Coftal ɓalli e jotondire parlamaa hono Khattaar Sheybaani ardiima udditgol heblo jaayndiyankooɓe ñande 15 ut to Duɗal Ngenndiwal Jaayndiyankaagal e Ñaawooje e wallidiiɓe maggal fedde HAPA e gardagol Huseynu Meddu tawtoraaɗo udditgol ngol.
Jaayɗe keeriiɗe keewɗe, binndateeɗe, rajooji e teleeji fof tawtoraama ngoo heblo. Hebleteeɓe ɓee kala peccaa ko he pecce tati ceertuɗe : jaaynooɓe e ɗemngal Farayse, jaaynooɓe e ɗemngal Arab kam e jaaynooɓe e ɗemɗe ngenndiije Pulaar, Sooninke e Wolof.
Jaagorgal ngal yettii ɗowooɓe heblo ngoo. O teeŋtinii wonde ɗii heblooji njeyaa ko e paandaale yummaaje laamu nguu, ngam « ƴellitde jaayɗe ngenndiije, pannortooɗe ».
Jaagorgal ngal anndinii yimɓe ɓee wonde laamu nguu ƴettii pellitte jowitiiɗe e ñaawooje jiytiniiɗe, memotooɗe, ganndinooje jojjanɗe e baɗɗiiɗe jaayndiyankooɓe heblaaɓe ngam rewde laabi haa keɓa karte jaayɗe e dow ko hakke maɓɓe rokki ɓe.
So tawii en ngartii e gardiiɗo ciynoowo cukko Duɗal ngenndiwal jaayndiyankaagal e ñaawooje, hono El-Haj Ahmedu Vahfu, o hollitii won waalaare mawnde, faayidaagal mawngal e darnde nde jaayɗe keeriiɗe njogii nder hirjinooji baɗeteeɗi nder renndo Muritani. Ndeen noon, waɗtorde ɗe e ɗiin heblooji maa tawtinde jaayndiyankooɓe heeriiɓe e heblooji ɗi laamu nguu yuɓɓinta heedtintaake sara, jeyaa ko e garwanɗe laamu nguu. Hooreejo Ngalu mballitoowu jaayɗe keeriiɗe ɗee, laɓɓitinii wonde ngol woni laawol gadanol, tawi ko e nder ndee hitaande ko laamu nguu ine yaltina kopporeeje keewɗe waɗa ɗum e heblo jaayndiyankooɓe kam e koreeji jaayndiyankooɓe sankiiɓe. Ngooɗoo heblo jaayndiyankaagal jeyaa ko e heblooji ɓurɗi juutde wonande ɗemɗe ngenndiije ɗee, sibu ko jonte ɗiɗi kiɓɓuɗe. Ɗemngal heen kala addii yimɓe mum njoyo, hawri 15 jaayndiyanke.
Fedde HAPA rokkii fartaŋŋe jaaynde Fooyre Ɓamtaare neldude neɗɗo mum.
Jaayndiyankooɓe-heblooɓe, kalfinaa heblude jaayndiyankooɓe huutortooɓe ɗemɗe ngenndiije. Kala golle ko wayi no ekkorɗe ɗe ɓe ndokkaa, ɓe mbaɗata ɗum ko e ɗemɗe maɓɓe neeniije. Ko wayi no yuɓɓinde jeewte (pelɓondiral miijooji), ciimti jangtaaɗi, ekn. foti ko he tele walla he rajo maa e jaaynde winndeteende.
Ngooɗoo heblo wonanii jaayndiyankooɓe huutortooɓe ɗemɗe ngenndiije ŋaddo goro, arngo e ŋaaŋaaɓe. Ko heewi ko janngetenoo e ɗemɗe mawɗe ko yowitii e jaayndiyankaagal, ɓe njannginaama ɗum he ɗemɗe maɓɓe neeniije. Ɓe ñaagiima laamu nguu, teeŋti e hooreejo fedde HAPA, nde jokkata rewde ngal jaɓɓal, woto sel.
Kala nde heblooji ine njuɓɓinee, yo ɗemɗe ngenndiije ɗee coɗe heen mbele toŋtude jaayndiyankooɓe gollortooɓe ɗemɗe mumen.
Umar Al Hajji Caam


text:
Pelle pinal ngenndiije, Fedde Ɓamtaare Pulaar he Muritani (FƁPM-ARPRIM), Fedde Ɓamtaare Ɗemngal e Pinal Sooninke (AMPLCS) e Fedde Ɓamtaare Ɗemngal Wolof he Murtani (APROLAWO), mawninii, no keewnoo waɗde hitaande kala nii, Ñalawma Ɗemngal Neeniwal, ñalnde altine 21/2/22 e ñalnde 26/2/22 kala. Ñalnde 21 ndee, pelle ɗee caaktii bayyinaango ngam hollitde nafoore ñalawma oo e wasiyaade laamu Muritani nde siynata ko yaaccii nanondire ñalɗi diisnondiral paatuɗi he Tippudi nehdi e jaŋde juɓɓinanooɗi e lewru noowammbar e desaambar 2021. Ñalnde aset 26/2/22 ndee ɗe njuɓɓinii wejo defte Duɗal ɗemɗe ngenndiije kam e golle pelle ɗee, kam e gaafgol tappirɗe he kuutorɗe karallaagal kesal ɗee.
Nelson Mandelaa wiyi : « so a haaldii e neɗɗo he nder ɗemngal faamata, kaaldu-ɗaa ko e hakkille mum ; so a haaldii e neɗɗo he nder ɗemngal mum neeniwal, kaaldu-ɗaa ko he ɓernde mum ».
Hikka jokkorde kadi pelle pinal tati ɗee mawninii ñalawma neeniwal. Ñalnde 21 ndee pelle ɗee njaltinii bayyinaango. Kono ko ñalnde 26 ɗe mawnini ñalawma oo rewrude e juɓɓingol wejo binndaaɗe Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije kam e pelle pinal ɗee ngollii.
Ñalawma ɗemngal neeniwal mawninteeɗo he nder winndere ndee ñalnde 21 colte (feebariyee) hitaande kala, ko ñalawma mo UNESCO dotti gila hitaande 2000. Paandaale mawningol ñalawma oo ko : a. semmbinde keewal ɗemɗe e keewal pine, kam e jaŋde ɗemɗe keewɗe ; b. Semmbinde jaŋde he nder ɗemngal neeniwal, sibu, e miijo UNESCO, jaŋde tuugiinde he ɗemngal neeniwal ɓuri moƴƴude.
Pelle pinal ɗee ne, ine mawnina ñalawma oo hitaande kala, ngam semmbinde laamu Muritani nde lelnata TNJ tuugiinde e ɗemɗe men neeniije, ngenndiije ɗee kala.
Tiitoonde ñalawma oo hikka ko « kuutoragol karallaagal he nder jaŋde ɗemɗe keewɗe : dikkanɗe e fartaŋŋeeji », ngam teeŋtinde darnde karallaagal waawi daraade ngam wallitde jaŋde moƴƴere, he nder nuunɗal, wonande yimɓe fof. En njiyii nde ekkolaaji uddaa sabu Cowid-19, leyɗeele ɗee fof paati ko he karallaagal ngam jokkude jaŋde, walla gollaade, he nder galleeji mum en : he Tele, walla internet… Tee leyɗe keewɗe, yimɓe heewɓe, maa njokku gollaade walla janngude tawa ko he deestaare hay sinno Covid-19 yawtii, hay sinno noon caɗeele ine ngoodi tawo to oon bannge :
– wonaa jannginooɓe fof keblanii ɗum, walla kattani huutoraade jaŋde deestaare ;
– wonaa janngooɓe fof njogii kaɓirɗe e kuutorɗe katojinaaɗe, walla njogii internet, walla mbaawi heɓde binndanɗe jaŋde ɗe katojini ɗee, walla njogii yimɓe waawɓe wallitde ɗum en janngude he ceŋol walla he deestaare ;
– yanti heen, tuugnorɗe jaŋde ɗee, e loowdi jaŋde ndee wonaa kam en fof mbaawi waɗeede he nder ɗemɗe katojinaaɗe ɗee fof.
Hikka kadi ñalawma oo ari ko caggal juɓɓingol ñalɗi diisnondiral paatuɗi he mbayliigu Tippudi Nehdi e Jaŋde leydi ndii. To oon bannge oɗon nganndi pelle pinal ɗee, gila cosaa, keptinaa (FƁPM 1976, AMPLCS 1978, APROLAWO 1980), ndaranii ko yo ɗemɗe ɗee ɓamte, e sahaa mo yoga e pelle politik (gollotonooɗe he suuɗaare) ndaraninoo ɗemngal Farayse. Ɗe ndariima haa duɗal ɗemɗe sosaa, ɗemɗe ngenndiije njarribaa e duɗe laamu. Ko DƊNG fusaa koo, ɗe teeŋtinii darnde majje he ɗuum, gila 2008. Ɗe mbinndii dallinannde ngam ɗuum. FƁPM e sifaa keeriiɗo, woni paandaale mum ɗiɗi dowrowe gila joɗnde mum mooɓondiral e maayirɗe 2019, darorɗe 2020, ko laawɗingol ɗemɗe leydi ndii fof, kam e naattingol mum en nder TNJ leydi ndii.
Ko ɗuum waɗi gila feebariyee 2020, pelle ɗee ine ndarii e sarde dallinannde ndee : waɗde jokkondire, e waɗde jeeyngal ngal dartaaki. He nder ɗuum, laamu jokkondiraama, partiiji politik njokkondiraama, jooɗaniiɓe leyɗe mum en njokkondiraama, jaayɗe njokkondiraama, pelle gure njokkondiraama, hoohooɓe renndo (ardiiɓe diine e yontaaɓe) njokkondiraama… E jokkondiral majje ñalnde 13/8/2021, kalfinaaɗo jaŋde habrii ɗe maa bismo ɗe he ñalɗi diisnondiral jogirɗi yuɓɓineede ko neeɓaani. Nii woni ɗe njamiraa tawtoreede e ñalɗi diisnondiral diiwaniyankooji ɗii tuggi 21 haa 24 oktoobar 2021, kadi e Diisnondiral ngenndiwal ngal tuggi 16 haa 21 noowammbar 2021.
He gollorɗi diiwanuuji ɗii, hujjaaji men paatuɗi e laawɗingol ɗemɗe ɗee, kam e naattingol mum en nder TNJ leydi ndii, paamaama, ɓenninaama kadi nder nanondiral tawaaɓe ɓee he nder gollorɗi 10 nder 15 ɗii. Eɗen teskoo nii ko caggal ɗeen joɗle miijooji ardiiɓe jaagordu jaŋde ɓosii, sibu ko tuggi ndeen ɓe tawti miijo men.
He ñalɗi diisnondiral ngenndiiji ɗii, miijooji men mbaawii jaɓeede he nder gollorɗi 8 nder 12 ɗii.
Ciimtol ñalɗi ɗii kadi yaltinii ɗee geɗe teeŋtuɗe :
- dikkannde adannde wonande TNJ leydi ndii (faandaare adannde mbayliigu jaŋde kesu nguu) faati ko he « jojjugol siynude e nder lajal ɓurngal ɓadaade, e sifaa ɓurɗo moƴƴude jaŋde he nder ɗemɗe men ngenndiije ɗee, e nder denndaangal tolnooji jaŋde ndee, jaŋde wonande yimɓe fof, jaŋde yuumtunde, he nder potal e nuunɗal » ;
– « he nder tolnooji jaŋde hee fof, sukaaɓe muritaninaaɓe maa njannginire he nder ɗemɗe men ngenndiije arab, pulaar, sooninke e wolof » ;
– « cosgol njuɓɓudi kalfinaandi ɓamtugol ɗemɗe ngenndiije », ɗowgol hoolkiso jaŋde ɗemɗe ngenndiije ɗee kam e keblugol kuɓtingol majje.
He ooɗoo ñalawma 21 colte (feebariyee) 2022, wonanii pelle ɗee hesɗitina noddaango mum feewde e laamu nguu, nde siynata, ko ɓuri yaawde nanondire ñalɗi diisnondiral ɗii. Ɗe ngeeriima terɗe pelle ɗee nde ɓeydata coftal mum en, yimɓe fof nde noototoo pelle ɗee, haa teeŋti noon e jannguɓe e jannginooɓe nde tawtata pelle ɗee mbele ko sooynaa koo ine laatoroo no ɓuri feewde e yuɓɓude.
Fooyre Ɓamtaare
Bayyinaango pelle pinal
No winndere ndee he kuuɓal mum nii, 21 feebariyee kala, pelle pinal ngenndiije, hono FƁPM, AMPLCS, APROLAWO, he gardagol UNESCO, kam enne ine mawnina Ñalawma winndereejo ɗemngal neeniwal, ngam semmbinde kuutoragol ɗemɗe neeniije he nder ekkol, ngam semmbinde keewal ɗemɗe e pine, ngam kadi tiiɗtinde ngootaagu ngenndi ndii.
Tiitoonde 21 feebariyee hikka oo ko « Kuutoragol karallaagal nder jaŋde ɗemɗe keewɗe : dikkanɗe e fartaŋŋeeji » ; ko fartaŋŋe ngam teeŋtinde kattanɗe karallaagal jogii ngam wallitde moƴƴinde jaŋde, nder potal e nuunɗal, wonande yimɓe fof. Ko tiitoonde yahdunde e yonta hannde kaa, sibu, nde ekkolaaji uddaa sabu ñawu Covid-19, leyɗeele keewɗe paati ko e peeje karallaagal ngam jokkude jaŋde he nder galleeji. Ɗumɗoon noon haɗaani ɓeydagol ɗawre e joñgol dente renndo keewɗe, haa teeŋti e sukaaɓe, ɓe yoga e mum en ko ɗawaaɓe kuutoragol ɗemɗe mum en ɗe muuyni he nder jaŋde ekkol.
Hikka noon ñalngu 21 feebariyee nguu ari ko caggal juɓɓingol ñalɗi diisnondiral diiwaniyankooji e kuuɓtodinɗi, jowitiiɗi e mbayliigu Tippudi Nehdi e Jaŋde Muritani, ñalɗi joofirɗi lelnugol ciimtol kuuɓtodinngol, peeñinngol huunde e geɗe kollitooje wonde :
– Dikkal gadanal paatungal e Tippudi Nehdi e Jaŋde ngenndi (faandaare adannde mbayliigu kesu nguu) « faati ko jojjugol siynude e nder mudda daɓɓo, tawi ko e mbaadi ɓurndi yuumtude janngingol ɗemɗe men ngenndiije ɗee he denndaangal tolnooji tippudi nehdi e jaŋde, ngam jannginde yimɓe ɓe, jaŋde moƴƴere, he nder nuunɗal, tawi hay gooto woppaaka » ;
– « sukaaɓe muritaninaaɓe ɓee njannginirtee he tolnooji jaŋde hee kala ko he nder ɗemɗe ngenndiije arab, pulaar, sooninke e wolof » ;
-« cosgol njuɓɓudi kalfinaandi ɓamtude ɗemɗe ngenndiije ɗee », kalfinaandi ɗowde hoolkiso jaŋde ɗemɗe ngenndiije ɗee kam e keblugol kuuɓtodingol mum en he nder jaŋde hee fof.
Pelle pinal ngenndiije ɗee :
– sabu mum en yenaneede kimmugol ɗeeɗoo peeje ƴettaaɗe, kawritɗe e miijooji teeŋtuɗi gonɗi e dallinannde ɗi pelle pinal ɗee ndoododii ko ine ɓura duuɓi sappo hannde ;
– sabu mum en faamde jojjugol lelnude tippudi nehdi e jaŋde tuugiindi he ɗemɗe neeniije ngam moƴƴinde jaŋde ndee, e fotndude yimɓe to bannge keɓgol ganndal, e wallitde kadi ngootaagu ngenndi ndii ;
– ine cemmbina laamu nguu nde siynata ko ɓuri yaawde wasiyaaji ñalɗi diisndondiral ɗii, e tuugnaade e sariya kuccam laaɓtuɗo, nanondiraaɗo.
Nuwaasoot 21 colte 2022
Jokkorde pelle pinal


text:
2
Garki jom'en anndal to Iisa
1 Iisa rimaama Baytilaama, leydi Yahudiya nder jamaanu laamiiɗo *Hirudus. Wakkati mum jom'en anndal gom ƴuwi lettugal, ngari *Ursaliima, 2 mbi'i :
—Toy laamiiɗo *Yahudankooɓe dimaaɗo joonin oon woni ? Min ngi'ii hoodere makko wanngi har lettugal, min ngari sujidande mo.
3 Wakkati laamiiɗo *Hirudus nanunoo habaru oon, ɗum wemmbii mo, kanko he himɓe *Ursaliima fuu. 4 Sey o noddi mawɓe *cakkanooɓe Alla he jannginooɓe *Tawreeta. Ɓe fuu, o ƴami ɓe toy *Almasiihu oon foti rimeede. 5 Ɓe njaabii mo, ɓe mbi'i :
—Baytilaama nder leydi Yahudiya, ngam non annabiijo gom winndunoo wi'i :
6 Aan, Baytilaama, nder leydi Yahudiya,
hakiika caka gure Yahudiya mawɗe ɗeen, a hanaa wuro pamaro.
Ngam ardotooɗo gom no ƴuwan nder maaɗa,
garoowo dura Isra'ilankooɓe, himɓe am.*
7 Sey *Hirudus noddi jom'en anndal ɓeen nder cuccukka, ƴami ɓe wakkati mo hoodere ndeen wanngi. Ɓe kaalani mo. 8 Nden o lili ɓe Baytilaama. O wi'i ɓe :
—Njehee, heɓa kakkinkinen dimeeki cukalel ngel. Nde nii on ngi'ii ngel, ngaron kumpitoɗon kam ngam miin duu mi yaha, mi sujidana ngel.
9 Wakkati ɓe nanunoo ko laamiiɗo oon haalannoo ɓe ɗum, ɓe ndilli. Hoodere nde ɓe ngi'unoo har lettugal ndeen, ardii ɓe faa nde yottii dey-dey to cukalel ngel woni, sey nde darii. 10 Wakkati ɓe ngi'unoo hoodere ndeen darinoo, ɓe nani belɗum sanne sanne. 11 Ɓe naati nder ɓaade ndeen, sey ɓe ngi'i cukalel ngel he innum Mariyaama. Ɓe turii faa he leydi, ɓe cujidani ngel. Ɓe piirti gineeji maɓɓe, ɓe kokki ngel kanŋe, iri uurdi mbelni gom he ɗakke uurɗe gom. 12 Nden ɓe kootiri laawol feerewol gom ngam Alla holli ɓe nder koyɗol to ɓe coƴƴoo ɓe kaalanowa *Hirudus.
Cuuɗowaaki Yusufu nder Misira
13 Gaɗa dilludu jom'en anndal ɓeen, maleykaajo Joomiraawo gom wanngani Yusufu nder koyɗol, wi'i mo :
—Umma, hooƴu cukalel ngel he innum, ndoggon, njehon Misira. Njooɗowoɗon toon sey wakkati mbi'oymaami ngarton, ngam *Hirudus no tefan warde cukalel ngel.
14 Yusufu ummii nder jemma oon, hooƴi cukalel ngel he inniigel, ɓe pa'i Misira. 15 O jooɗii toon naako *Hirudus maayi. Ɗum waɗi duu ngam humnude haala Alla ka annabiijo makko gom yottini wakkati o wi'unoo :
Mi noddi Ɓiyam wurtoo nder Misira.†
Barol cukaloy nder leydi Baytilaama
16 Wakkati *Hirudus faamunoo ko jom'en anndal ɓeen njammbake ɗum, o tikki sanne. O tilsini cukaloy ngoroy ngonkoy nder Baytilaama he takkol mum fuu mbaree, illa keccoy faa warde he ngaɗukoy duuɓi ɗiɗi. O waɗi ɗum dey-dey he wakkati mo jom'en anndal ɓeen kokki mo. 17 Nyannde mum, haala ka annabi Yeremiya haalunoo kaan humnaa wakkati o wi'unoo :
18 Daaɗe nanaama nder Rama,
bojji he cimayeeli mawɗi :
Rahiila‡no woya cukaloy muuɗum ngam koy keddaaki, o jaɓaay duu sawrineede.§
Gartol Yusufu nder leydi Isra'el
19 Gaɗa maayde *Hirudus, maleykaajo Joomiraawo gom wanngani Yusufu nder koyɗol toon nder leydi Misira, 20 wi'i mo :
—Umma, hooƴu cukalel ngel he innum, coƴƴoɗon nder leydi *Isra'el, ngam hiɗunooɓe mbara ngel ɓeen maayii.
21 Yusufu ummii, hooƴi cukalel ngel he innum, ngam soƴƴaade *Isra'el. 22 Amma wakkati o nanunoo ko Arkala'us mellaa laamiiɗo leydi Yahudiya nokku bammum *Hirudus, sey o huli yottaade toon. Nden, nder koyɗol kaden, o hollitaa yahde leydi Galili. 23 O hoɗowi toon nder wuro wi'eteengo Nasaratu, ngam humnude haala ka annabiiɓe mbi'unoo : O wi'etee Nasaratuujo.


text:
Ko woni janngo defte muulaaɗe yeeso defte elektronik
Saakitaama ñannde :
Heɗiyankooɓe RFI Fulfulde on hiwraama, on wi’aama bisimilla, ko toolii mon ka taskaram mon Laawol Ganndal e Needi. En yewtay hannde fii Gurdam Defte caggal arugol walla jaalagol Karalle Kese.E yewtiday fii mum enen e Haliimatu Jawaadu Balde hertorɗo defte Gine. Fahin en yewtiday fii ndee toɓɓere enen e Poroseer Issa Jallo wiɗtiyankoojo, ɗemɗiyankoojo hertorɗo Fulfulde, jeyaaɗo Burkina Faso. Huseyni Ahamadu ko toppitiɗo tefoore jannde fayɓe Kamerun okkay en miijo makko ko faati e ngurdam DefteArtoyay e miijo Abdulaay Jibril Sow jeyaaɗo Gambiya e Ɗiibu Jallo jeyaaɗo Kita Mali.Ka waynodiral men koɗo men on ko Abdulaay Jamanka janginoowo to Iniwersite Internet UVS Senegaal
iɗon waawi accude nulal, maa okkude miijo mon ka tonngoode amen WhastApp : 00221766441278.
Porogaraamuuji walla njuɓɓundiiji amen ɗin fow/fof hino tawee ka Twitter e ka hello amen Facebook :
RFI FULFULDE. Laawol Ganndal e Needi no heɗee aljumaare kala 8:50 (GMT), heɗitee altine 17:50 (GMT).


text:
Kala ko wiyaa lekki walla leggal, ina fuɗi, waɗi cate e baramlefi, na woodi ko nafata. Denndaangal tagooje ina njogii sirluuji e leɗɗe ɗe huutortoo. So tawii ko to meeɗen, aynaaɓe, fitiramgolleeɓe, (sañooɓe, waylooɓe, subalɓe, sakkeeɓe) moni heen kala ina jogii ko ina huutoroo e leɗɗe, tawa ko kañum tan waawi ɗum waɗde. Ɗuum noon, ko gila e safaara, ñaamde, feewnude kaɓirɗe, reentoraade, mooftal e ko heewi ko heewi ko wayi noon.
Paamen tan, lekki fof e nder gannde ɓaleeje, na jogii innde mum nde yettortee, daaɗe mum, ñaagorɗe mum. Kala jiɗɗo huutoraade ki, no ki yettortee, daaɗe jahdooje heen, sadakeeji makki, ñaagorɗe makki.
Leɗɗe gonɗe e jeeri
Eeri, enndu-ñiima, baddi, bamammbe, bani, bantiŋŋeewi, barkeewi, boɓori, bukki, bujaŋŋeewi, ɓagi, ɓokki, ɓulɓi, ɓuski, cammbayel-gorel, caŋi, capatoowi-Annabiijo, caski, ceekoowi, ceŋceŋi, ciidi (jibinta ko gila fooɓre), coccorgel- Annabiijo, danto-kulaawi, dar-ɓokki, dinndeewi, duballeewi, duɓɓi, ɗooki (ngori e ndewi), gelooki, gertel-gaynaako, gijile, giyel-gooti, guddi, guumi (ɓalewi e ndanewi), jaaɓi, jalammbaani, jooyi, juurki, kahi, keeki, kelenay, kekki, lawñannde, linngeewi (na waɗee laaɗe), meeñelle, murtooki, nammaadi, nebbe-daay, pattuki, poronndoowi, selewlewo, talli, tamaroowi, warindoowi, yegem, yitere-ngaari.
Leɗɗe gonɗe e waalo
Alluki, baali-boru, baalñaamaaje, baddi, bakanculi, boodeewi, burli (na safra ñawu ngootu ina wiyee takamoyo), caaɓasaaɓi, caski, cinngooli, ciluki, dibiribi, diiŋaali, duballewi, duɓɓi, duuki (ina waɗee laaɗe) ; duunuɓɓi, gawdi (so mawnii no waɗee laaɗe), gellooki, gelleewi, giyel-gooti, gogorlaawi, jaaɓi (baalwaale), jaaɓi-ɓalewi / jaaɓe-fowru, jalammbaani, jaljalki, jammi, kahi, keeleeli, kelli, kewi, kooli, liiliwi, nammaadi, nayki, nelɓi, nete, pattuki, talli, tiinde-ngaari, yiwi .
Alluki (ko laana nafata, sabu gollirtee ko maaɓe laana. Alluki haa wooroo na waɗee laana, kono noon heewaani); baddi ; bamammbe (ɗuum gollirtee ko to bannge pempe : doolinnge, wannde, cambal, pempal doggol, gubbol) ; bani (ko laana wonata). Ceɓe bani uɓɓee jeynge haa wonta ndoondi, fullee e gaañannde) ; bantiŋŋeewi (fooɓre bantiŋŋeewi waɗatee ko laana) ; ɓulɓi (na waɗa ɗacce ; ɗacce ɗee na ñaamee, eɗe mbaɗtee gom, wuppiree comci) ; caski (na waɗee kadi wowru) ; duuki (fooɓre ndee waɗetee ko laana, na waɗee kadi wowru) ; ganki (laana wonata) ; gawdi (fooɓre ndee na wona laana. Laana gawdi so yooliima yiytetaake, sabu ɗuum, leggal ngal ina teddi, jooɗowtoo ko e ɓakke) ; gellooki : ngulumaawi (daɗɗirte feere) ; jaaɓi (beremrefi ɗii ndaɗɗirte feere) ; jalammbaani ; jooyi (waɗetee ko laana. Kono laana kaa ɓooyataa nde wonnoo leggal ngal ina yaafi) ; juurki ; kahi (ko laana wonata) ; keeki ; keeleeli (waɗetee ko lempe saakitaaji) ; kooli (looci ɗii ko denngere feewnirtee, kam e kofe jawki. Kooli na waɗee coorgal, kam e awƴal, leɗɗe duuyri, looci mbakal) ; nammaari (daɗɗirte feere).
Leɗɗe peewtuɗe e ndammiri kam e jawdi mawndi
Baalñamaawi, bani-ndanewi, caŋi, duuki, ndafeeje, gellooki, jummbusi-juli, keeleeli, maaroowi, moonirki, palal-palal jeeri, pelel-fowru, peletoroowi , yitere-ngaari.
Ɗee leɗɗe limtaaɗe, ko ɓuri heen heewde tawetee ko e ɓunndu. So wonaa heen, ɗe maantoode woni jeese mum en.
Enndu-ñiiwa / daroo-ɓokki / diiŋaali / gorgolaawi. Ɗaɗi ɗeeɗoo leɗɗe ndaɗɗete, ɗum ñolnee balɗe jeegom ; ñawɗo yara heen gooɓe tati ; ndiyam ɗam defiree o ñaama. Ko heddii koo o moomoo. Iɗi cafra reedu muusanndu, ñaw-danawel, kame ɓuuɓri.
Baali-boru so ñolnaama, waɗdetee ko e bula, na safra fiire puccu , walla mbabba.
Baalñaamaawi golle mum noddi ko na’i. Haako koo woocete, unee, waɗee e ndiyam, moomiraa na’i maa, mbele iɗi njibina ñalbi. So ɗuum waɗaama, ndeen hitaande ngaari jibintaake. Leggal ngal ina uurdee na’i, sabu fiingo mum waktu demminaare. So ɗuum waɗaama, alaa e sago na’i ɗii piya. Ɗaɗi ɗii, so tawii neɗɗo faayii e na’i mum ko ko ndabraa, omo waawi addude ɗaɗi, yo ɗi timmu ɗaɗi joy, ngaska asee hakkunde mbaalndi, e nder coɓɓuli mbaalndi, he soɓɓundu heen fof ngaska asee ɗoon ; ngaska heen fof waɗee ɗaɗol, ɗum ubbee. Joyaɓool ngool ubbee hakkunde hudum ñalbi ɗii. Kiiɗoo lekki na huutoree to bannge yimɓe. Leggal ngaal na waɗee coccorgal. So tawii neɗɗo na ɗannoo, omo waawi helde coccorgal baalñaamaawi, o fotnda ngal e feɗeendu hukkundeewu junngo makko ; o wuufa ngal haa o faandoo wuro ngo o yahata ngoo. So o sooyniima sakkeeji wuro ngoo, o weddoo coccorgal ngaal caggal makko. Kataa heewaani heɓde joomum. Ɗaɗi ɗii ina nafa e bannge galle. Cenɗe ɗee nay, funnaange, hiirnaange, saahal (rewo) e ɓaleere (worgo), ɗaɗi ngubbee e majji. Joyaɓal ngool waɗee hakkunde kaatane. Ɗuum ko mbele galle oo na ɓaya. Haako koo na nafa to bannge daraja. Ko unete, ko liggortee ko ɓayre yimɓe woni debbo, gorko, walla dañal.
Baddi. Ɗaccere baddi ina uree so tawii neɗɗo no wondi e henndu. Leggal ngaal na waɗee mbalka, jawdi yara heen ; na waɗee hirke puccu, ɓirfugal, lalorgal, jaɓɓorgal, tutuleeje (calɗi), koffe jawli.
Bani-ɓalewi . Wonduɓe e ɓuuɓri ndefante gosi ɗum waɗdee heen, ɓe ñaama. Ceɓe ɗee ndefete haa ɗe tuuta, walla ɗe coofnee haa soofa, ɓe njara. Ɗaɗi ɗii na cafra reedu ko ndu woni fof ; eɗi cafra kaliyaa (gonduɗo e ɓuuɓri tawa omo soofa ƴiiƴam).
Bani-ndanewi noddii nay. Ñawndortee ko haa nayi keewa. Conndi ndii waɗee e saaño, nayi muuɗa, walla e mbalka mbaɗaaka ndiyam, nayi ɗii njara.
Barkeewi. Cañnje mum nafoore ndee yaltata ko e jibinirgol jawdi. Beremrefol ngol feewti ko e faddunde nayi. So tawii ko barkeewi tokoosi, ɗuum ina itta ŋaaŋo goro. Kala duudaaɗo goro, so ƴakkii leggal ngal, duudo mum naatat, walla ustoo. Lekki kii na bonna ñawndogal kala ko faati e Quraana. So lohol, so talkuru, so liggama e barkeewi, nafoore mum yahii, sabu ɗum aayiima. Ɗaɗi, sahaa ndunngu, jeeɗiɗi ngittee. Ɗaɗol heen fof ubbee e bannge e ngesa : funnaange, hiirnaange, saahal e ɓaleeri. Joyoɓol ngool waɗee hakkunde ngesa. Jeeɗiiɓol ngol so tawii ngesa yaltaama, ngol ubbee ɗoon. Jeeɗiiɓol ngool, so wuro sooynaama, ngol ubbee ɗoon. Ɗuum ɗo feewti ko e moƴƴere ndema.
Boɓori na jibina ɓiɓɓe, ɗe mbayi, ko no paali nii. Ɗum gollortee, ko haa nay keewa. Ko nagge ñaamata nafa ɗum ko : gajaba, gijile, giiriñal, e ŋaaraari. Sifaaji leɗɗe ɗe kaalete yeeso ɗoo, e nokku mum.
Boodeewi. Fooɓre ndee na wana mbalka. Ceɓe ɗe cat ɗee ɓuri ɗaccere moddude. So mbalca fettii waɗii gewol, ko ceɓe cate boodeewi ɗakkirtee. Boodeewi ko baajol mehol. So baaji ɗii ɓolaama, ɗi tappaama haa ɗi ɗiggii, ina wona jappeere mbabba.
Boyli walla bujaŋŋeewi. Ɓiɓɓi ɓee mbiyetee ko boyle so tawii eɗe keewi, woylere so tawii ko gootel. Baaji ɗii kunndirte.
Ɓakañi. Ɗaɗol ngool unee ; so wontii conndi, so reedu neɗɗo muusii, ittee waɗee e kosam kaaɗɗam, o yarnee.
Ɓakañe / ɗooki / gijile / kahi / Keeki. Ñaawoore mum to bannge reedu muusanndu ko gootum. Ɗeeɗoo leɗɗe na maantoraa e nder safaara reedu muusanndu, ɓuuɓri e kaliya.
Mammadu Deem
Maanditorde annde e pine pulfule hirnaange Afrik