text:
JAAƳE E JAARI
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko gorko e debbo mum.
Gorko oo wi’etee ko Jaaƴe. Debbo oo wi’etee ko Jaari. Ɓe ngonaa alɗuɓe, ɓe ngonaa joom-lenyol’en. Laamɗo leydi maɓɓe yiɗi Jaari no feewi. Laamɗo oo nuli Jaaƴe wuro wonngo. Jaaƴe yehi. Laamɗo oo nulani Jaari yo o ar to mum. Jaari ari. Laamɗo oo wii : « Jaari, miɗa yiɗ-maa. Tee njiɗmi ko wondude e maa. »
Jaari wii : « Eey, mi jaɓii. Kono njiɗmi ko waɗande ma bottaari, ngaraa galle ngonden. » Laamɗo wii : « So sallifanaa juulaama, mi aran toon. »
Jaari hooti galle gorko mum. O yettii. O defi lacciri e kosam, o defi kodde e kosam, o defi nyiiri e kosam. O waɗi e lehe. Lahal fof, o hippi heen mbeɗu.
Sallifanaa eeraa. Laamɗo ari to Jaari. Jaari wii : « Nyaam lehe ɗee, so a gaynii, ngonden. » Laamɗo hippiti heen lahal, o tawi ko lacciri e kosam, o hippi. O hippiti gonngal ngal, o tawi ko kodde e kosam, o hippi. O hippiti tataɓal ngal, o tawi ko nyiiri e kosam, o hippi. Laamɗo wii : « Ko ndii bottaari woni ? »
Jaari wii : « Rewɓe fof ko gootum, ko mo a wondaani heen tan. Rewɓe maa ɓee ɓuri mi yooɗde, ɓuri mi laaɓde, ɓuri mi haarde… So a woppii ɓeen, a arii e am, ina haawnii. » Laamɗo oo wii : « Mi yaafi-maa-ma. »
Laamɗo oo ummii yehi. Feggere mum saami ɗoon. Jaaƴe arti to nelanoo too, o yettii galle makko. Jaari wettani mo leeso. O lelii, tan, ha o yii feggere laamɗo ina irii e leydi ! O ƴeɓti nde. O anndi ko feggere laamɗo. O wii e ɓernde makko : « Ndee ɗoo feggere, hay gooto alaa nde so wanaa laamɗo leydi ndii. » O anndii nelal ngal wonaa meere.
O deƴƴi, o haalaani hay batte. O natti haaldude e Jaari. Jaari, so haalii, o jaabotaako. Ɓe ngoniri noon hakke lebbi tati. Jaari wii : « Haaɗi a nattii yiɗde mi, mi hootii galle baaba am. » Jaari suutii.
Jaari arti galle baaba mum. Baaba makko wii : « Jaari, ko addu-maa ? » Jaari wii : « Jaaƴe nattii yiɗde mi. Ɗii lebbi tati, o haaldataa e am, o ƴeewataa kam, so mi haaldii e makko, o jaabotaako mi. Mi anndaa ko woni. »
Baaba mum Jaari noddi Jaaƴe galle mum. Jaaƴe ari. Baaba mum Jaari wii : « Jaaƴe, holko renndin-maa e joom suudu maa ? O wii ɗii lebbi tati on kaaldaani. Mbiimi ko haala debbo, ha mi yii-maa, mi naamno-maa. »
Jaaƴe wii : « Laamɗo nelii kam wuro Kaari, mi yehii toon, nyallumi ko e teppere am. Mi artii, mi tawii feggere laamɗo ina e galle am ! Miin ko mi miskiino, so laamɗo waɗtii arde e galle am caggal am, holko mbaawmi haalde e ɗum ? Mi suusaa wullitaade hay gooto. » Baaba mum Jaari wii : « Jaari ko noon ? » Jaari wii : « Ko noon… Kono ko kaalan-moo-mi koo, o wontaa artu, o wontaa haalanam ko wa’i noon. »
Jaaƴe e esum kaaltidi haa paamondiri. Baaba mum Jaari wii : « Njehen to laamɗo. » Ɓe njehi to galle laamɗo. Ɓe njettii, kamɓe tato fof. Laamɗo wii : « Ko addi on ? » Baaba mum Jaari wii : « Miin dey miɗa halfinnoo oo ɗoo ngesa yo o reen, o woppi : ngesa baa ŋonyaama. » Laamɗo wii : « Jaaƴe, so a reennaama ngesa, so tawii a waawaa reende, a haalataa gila law, mbaasaa woppude ngesa njanana haa ŋonyee ? » Jaaƴe wii laamɗo : « So a reennaama ngesa, a waɗtii tawde ɗoon takkere mbaroodi, a dogataa ndanndaa fittaandu maa ?
Ɗoon laamɗo faami ko ɓe njiɗi haalde koo. Laamɗo moosi, o wii : « A wontaa yii ɗoon takkere mbaroodi. Hootdu e debbo maa galle maa. »
Jaaƴe e Jaari kooti.
[/av_one_full]
NOORWA E CUKALEL
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko noorwa e cukalel.
Ba mawni. Ba ƴeeŋi maayo, ba ari e weendu sukkundu leɗɗe haba nyaama cide e booti. Yehi haa ceeɗu naati, weendu fuɗɗii horde, colli mbaɗti sikaade laaci mabba. Boyiiji mbaɗti ƴakkude laaci mabba.
Noorwa yii cukalel, ba wii : « Cukalel, ar nawam maayo, mi hokku-maa ko giƴa teettataa ma. » Cukalel wii : « Holno nawirtu-maa-mi, aɗa foti no laana nii ? » Noorwa wii : « A ɓolan baaji, laaci am kii e hoore am ndee, kaɓɓondiraa ɗum dow, mi ɗehoo, coraa, ndoondoɗaa mi, nawaa mi maayo. »
Cukalel ɓoli baaji, haɓɓi hoore ndee e laaci kii e koyɗe ɗee, noorwa tumpilii, ba ɗehii, cukalel sori les mabba, roondii ba, faari ba maayo. Cukalel yettii maayo. Ngel wii : « Miin dey mi waawaa ndiyam, munyo mi rooto-maa ɗoo. » Noorwa wii : « So a rootimaama mi ɗoo, mi waawaa yettaade ndiyam. »
Cukalel juuwi haa ndiyam ari ɗum e koppi. Ngel wii : « Mi rooto-maa ɗoo. » Noorwa wii : « So a rootimaama mi ɗoo, mi sinkan. Nawam yeeso. »
Cukalel nawi ba haa ndiyam heɓi ɗum e becce. Noorwa wii : « Rooto mi ɗoo. » Cukalel rootii ba. Noorwa wii : « Haɓɓitam. » Cukalel haɓɓiti noorwa, ƴeɓti baaji ɗii werlii dow.
Noorwa yinii, yehi too e fonngo maayo, yehi gaa e fonngo maayo. Ba arti e cukalel, ba wii : « Jooni njiɗmi ko nyaamde ma. » Cukalel wii : « Ndaw ko haawnii ! Ndeen dey tawan moƴƴere yoɓetee ko bonde ! » Noorwa wii : « Moƴƴere kay yoɓetee tan ko bonde ! » Ba wii : « Ɗuum ne, so miɗa nyaam-maa, ma mi seedna kulle tati ceedtoo nyamaande moƴƴere ko bonde yoɓetee. Ndee, mi nyaam-maa ! » Cukalel wii : « Seednu Alla tan. » Noorwa wii : « Alaa. Nyande fof, Alla ina yi’a geɗe keewɗe, kono o haɗataa. » Cukalel wii : « Eeyii, no njiɗɗaa fof waɗ ! »
Haa mbabba ari. Noorwa wii : « Mbabba, holko nyamaande moƴƴere yoɓetee ? » Mbabba wii : « Nyamaande moƴƴere kay ko bonde tan yoɓetee ! Jooni-jooni ngummiimi dimngal, kono hay so mi duuftii heen sammeere, tan ko sawru piyeteemi ! » Noorwa wii : « A nanii ko oo seede wii ? Go’o. »
Rawaandu ari. Noorwa wii : « Rawaandu, holko nyamaande moƴƴere yoɓetee ? » Rawaandu wii : « Nyamaande moƴƴere kay ko bonde yoɓetee ! Jooni-jooni ngummiimi raddo, mbarmi lella, kono ko ƴi’al ndokketeemi. Ɗuum ne, so mi yaawii hunuko, tan ko ɓannde piyeteemi. » Noorwa wii : « A nanii seedeeji ɗiɗi kaalii, nyamaande moƴƴere ko bonde yoɓetee ? Ina heddii seede gooto, so haalii mi nyaam-maa. »
Bojel ari. Noorwa wii : « Bojel, holko nyamaande moƴƴere yoɓetee ? » Bojel wii : « Ina yoɓee moƴƴere, ina yoɓee bonde… Ko ɗuum woni ? » Noorwa wii : « Cukalel, haal. »
Cukalel wii : « Miin, mi tawnoo noorwa e nder weendu, colli e booyiiji fof ina cikoo laaci mum. Noorwa wii yo mi wallu ɗum, mi roondoo ɗum, mi nawa ɗum maayo, hokka mi ko giƴam teettataa kam. Jooni mi addii ba e maayo, ba wii haba nyaama mi. » Bojel wii : « Noorwa, ko noon ? » Noorwa wii : « Ko noon. »
Bojel wii : « Ko ngel cukalel fenata ! Ngal nooral, aɗa waawi roondaade ɗum ? » Noorwa wii : « Omo waawi kay, wanaa ko kanko addi mi ɗoo ? » Bojel wii : « Ɗum, mi seedtotaako ɗum, ngati ɗum ko fenaande : ngel cukalel waawaa roondaade ma. Taw goonga, mbaɗtee no woorunoo. »
Noorwa ƴeeŋi. Cukalel ɓoli baaji, haɓɓi hunuko koo e laaci kii. Bojel walli ngel haɓɓude. Noorwa tumpilii, laaci kii e hoore ndee e takke ɗee, ɓe kaɓɓi haa tiiɗi. Noorwa ɗehii. Cukalel sori les noorwa. Bojel wii : « Ko nii woorunoo ? » Noorwa wii : « Aaha. » Cukalel wii : « Aaha. »
Bojel wii : « Cukalel, mate baaba maa nyaamataa noorwa ? » Cukalel wii : « Ina nyaama kay ! » Bojel wii : « Nawan baaba maa. » Cukalel faari galle mum’en. Noorwa wii : « A’ahaa !… A’ahaa !… »
Gilaa ndeen, so noorwa roondaama, wi’ata ko : « A’ahaa !… A’ahaa !… »
[/av_one_full]
HARE DUULAAƊE
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko rawaandu.
Ndu tawi duulaaɗe – walla mbatiiji ɗiɗi ina kaɓa. Ndu ari e puccu, ndu wii : « Puccu, duulaaɗe ɗiɗi nena kaɓa, a yaataa ceerndaa ɗe ? » Puccu wii : « Miɗa jiimi e gammbal am miɗa nyaama, yo mi yah hare duulaaɗe ? Ko wondii kam e ɗuum ? » Rawaandu wii : « Bone dey ficcan laaci !… » Rawaandu ɓenni, ari e ngori, ina wiɗoo. Ndu wii : « Ngori, duulaaɗe ɗiɗi nena kaɓa, a yaataa ceerndaa ɗe ? » Ngori wii : « Hol miin e yaade hare duulaaɗe ? Ɗuum dey wonaa haaju am ! » Rawaandu wii : « Bone dey ficcan laaci !… » Rawaandu ɓenni, ari e njawdi. Ndu wii : « Njawdi, duulaaɗe ɗiɗi nena kaɓa. A yaataa ceerndaa ɗe ? » Njawdi wii : « Miɗa nyaama gooƴe am, yo mi yah hare duulaaɗe ? Yo ɗe mbarndir ! » Rawaandu wii : « Bone dey ficcan laaci !… » Rawaandu ɓenni, ari e ngaari. Ndu wii : « Ngaari, duulaaɗe ɗiɗi nena kaɓa. A yaataa ceerndaa ɗe ? » Ngaari wii : « Miɗa nyaama nyaayko am, yo mi seerndoy hare duulaaɗe ? Ummo ɗoon dey ! » Rawaandu wii : « Bone dey ficcan laaci !… » Duulaaɗe cippiri haa njani e jige debbo nayeejo. Jige oo ina waɗi wiro. Laaceeje ɗee nawori wiro. Ɗe njani e jaaynge, ɗe ŋabbi e suudu. Suudu debbo nayeejo wonnoo nduu sumi. Debbo oo maayi. Gullaali ngulli, yimɓe mbii : « Kaɓɓee puccu nguu, ƴeewon cukalel wulloyoo banndiraaɓe. » Puccu seŋaa labungal. Rawaandu ari e puccu, ndu wii : « Puccu, mi wi’iino ma bone ficcan laaci. Hannde so ɓe ceertii e maa, so a maayaani ne, a tampan. » Puccu nyalli dogneede e gure, arti tan maayi, daasaa werlaa caggal wuro. Rawaandu nyaami. Hoɓɓe ngari janayse. Yimɓe mbii : « Ƴeewanee hoɓɓe ɓee ko nyaami. » Ɓe mbii : « Mbaree ngori oo ». Tan sukaaɓe mbi’aa yoo paɗɗu ngori. Ɓe ƴeɓti cabbi, ɓe ndewi e ngori. Ngori ina doga, ina naata e cuuɗi e ndallaaji. Rawaandu wii : « Ngori, mi wi’iino ma bone ficcan laaci. Oo bone luutataa ma. » Ngori waraa nyaamaa, ƴi’e mum mberlaa rawaandu. Hiiri. Yimɓe mbii : « Ƴeewanee hoɓɓe ko kiirtii. » Ɓe mbii : « Mbaree njawdi ndii. » Njawdi nanngaa ina waree. Rawaandu ari e njawdi. Ndu wii : « Mi wi’iino ma bone ficcan laaci. Aan kam a daɗataa. » Njawdi waraa nyaamaa, ƴi’e mum mberlaa. Rawaandu nyaami. Nyawli. Ɓe mbii : « Ƴeewanee hoɓɓe ko ngottii. » Yimɓe mbii : « Mbaree ngaari ndii. » Ngaari jaggaa, haɓɓaa ina waree. Rawaandu ari wii : « Ngaari, mi wi’iino ma bone ficcan laaci. Oo bone luutaani ma. » Ngaari waraa nyaamaa, ƴi’e mum mberlaa rawaandu.
[/av_one_full]
BOJEL E NYIIWA E MBAROODI E CAAMAABA
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko bojel.
Ngel yehi to nyiiwa, ngel wii : « Nyiiwa, nyamlam ngaari haa nyande altine mi yoɓ-maa. » Nyiiwa nyamli ngel ngaari. Bojel yehi to mbaroodi, ngel wii : « Mbaroodi, nyamlam ngaari haa nyande altine mi yoɓ-maa. » Mbaroodi nyamli ngel ngaari. Bojel yehi to caamaaba, ngel wii : « Caamaaba, nyamlam ngaari haa nyande altine, mi yoɓ-maa ngaari maa. » Caamaaba nyamli ngel ngaari.
Ngel waɗdi e maɓɓe lajal. Nde lajal ngal timmi, bojel yehi to nyiiwa. Ngel wii : « Nyiiwa, addu ɓoggol mi yoɓ-maa ngaari maa. » Nyiiwa hokki ngel ɓoggol. Bojel yehi to mbaroodi, ngel wii : « Mbaroodi, addu ɓoggol mi yoɓ-maa ngaari maa. » Mbaroodi hokki ngel ɓoggol. Bojel yehi to Caamaaba, ngel wii : « Caamaaba, addu ɓoggol mi yoɓ-maa ngaari maa. » Caamaaba hokki ngel ɓoggol.
Bojel ƴeɓti ɓoggi ɗii, ngel haɓɓi e lekki mawki. Bojel yehi to nyiiwa, ngel totti nyiiwa ɓoggol, ngel wii : « Nyiiwa, fooɗ ngaari maa ! » Bojel yehi to mbaroodi, ngel wii : « Mbaroodi, ndaa ɓoggol fooɗ ngaari maa ! » Bojel yehi to caamaaba, ngel totti caamaaba ɓoggol, ngel wii : « Fooɗ ngaari maa ! » Bojel wii gooto fof yoo fooɗ ngaari mum. Ɓe nyalli fooɗde ha ɓe tampi, hay huunde araani. Moni fof rewi e ɓoggol mum, ha ɓe njettii lekki.
Nyiiwa wii : « Waɗi en nii ko Bojel. Kono ɗo njii-moo-mi fof, ko mi baroowo mo ! » Mbaroodi wii : « Ladde ndee mi jaggii ɗum : ɗo njiimi Bojel fof, ko mi baroowo ɗum ! » Caamaaba wii : « Ndiyam, mi jaggii ɗum : nde ngel tellii e ndiyam fof, mi waran ngel ! »
Lella ari yarde. Caamaaba wii : « Ɗum ko Bojel ne ? » Lella wii : « Alaa. Ko miin lella ari yarde. » Caamaaba wii : « So a yi’ii Bojel, mbi’aa mo, miin e Nyiiwa e Mbaroodi, ɗo min njii mo fof, ko min warooɓe mo ! »
Lella yehi. Ba yii bojel, ba wii : « Bojel, Nyiiwa e Mbaroodi e Caamaaba mbii ɗo njii-maa fof, ko ɓe warooɓe ma ! Ɗuum noon, a wontaa yar ndiyam, ladde ndee, on kejjataa heen ! »
Bojel ari tawi koturu ina maayi ha ndu nyoli, handu ɓuny-ɓunyca gilɗi. Tan bojel suddii nguru oo, gilɗi ina caama. Bojel ari e sara maayo, tan caamaaba wii : « Hii jam, Koturu, holko waɗ-maa nii ? » Bojel wii : « Waɗi mi nii, ko kuɗdi Bojel. Mi nyamlii ngel ngaari, mbiimi yo ngel yoɓam, ngel salii yoɓde mi, ngel huɗi mi : kuɗdi maggel waɗi mi nii. » Caamaaba wii : « So a yi’ii Bojel, miɗa rewannoo mo ngaari, mi yaafi-moo-mo. »
Bojel yehi to nyiiwa. Nyiiwa wii : « Koturu, holko waɗ-maa nii ? » Bojel wii : « Waɗi mi nii ko kuɗdi Bojel. Mi nyamlii ngel ngaari, ngel salii yoɓde mi, ngel huɗi mi : kuɗdi maggel waɗi mi nii. » Nyiiwa wii : « So a yi’ii Bojel, mbi’aa mo mi yaafi-moo-mo ngaari ndewanno-moo-mi ndii. »
Bojel yehi to mbaroodi. Mbaroodi wii : « Koturu, holko waɗ-maa nii ? » Ngel wii : « Waɗi mi nii ko kuɗdi Bojel. Mi rewii ngel ngaari, lajal amen timmi, Bojel salii yoɓde mi, huɗi mi : kuɗdi maggel waɗi mi nii. » Mbaroodi wii : « So a yi’ii Bojel, mbi’aa mo ngaari ndewanno-moo-mi ndii, mi yaafi-moo-mo ndi.
Tan bojel itti nguru werlii. Ngel yehi to caamaaba. Caamaaba wii : « Ɗum ko Bojel ne ? » Bojel wii : « Yaa Allaahu, yaa Allaahu !… » Caamaaba wii : « Alaa, mi yaafino-maa-ma ngaari am. Ɓam, wata huɗam ! »
Bojel yehi to nyiiwa. Nyiiwa wii : « Ɗum ko Bojel ne ? » Bojel wii : « Yaa Allaahu, yaa Allaahu !… » Nyiiwa wii : « Alaa, alaa ! Wata huɗam, mi yaafino-maa-ma ngaari am ! »
Bojel yehi to mbaroodi. Mbaroodi wii : « Ɗum ko Bojel ne ? » Bojel wii : « Yaa Allaahu, yaa Allaahu !… » Mbaroodi wii : « Alaa, alaa ! Mi yaafi-maa-ma ngaari am ndii, ɓooyii ! »
Ɗoo bojel fanndini nyamaale, nyamaale njoolii !
[/av_one_full]
FOWRU E DEBBO E CUKALEL MUM
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko fowru.
Ndu raddi balɗe tati, ndu danyaani ko ndu nyaami. Ndu nyalli yaade, handu tampi. Ndu ari les lekki handu leha, handu ɗeɓa maayde heege. Ndu yii cukalel ina lelnaa e les lekki jammi. Ndu wii : « Ɗum kam, maa taw ko koyɗol, walla ko gite am ɗee ngoni ɗe mbelaani no feewi ? »
Ndu toknyii, ndu feerti gite, ndu ndaari cukalel ngel, ndu hooynii dow, ndu yii debbo ina woosa yatilo. Tan ndu moosi. Ndu geewii, ndu yirlii seeɗa, ndu arti sara cukalel ngel. Tan ndu wii : « Ɗum kam wonataa : miɗa jooɗii balɗe tati mi nyaamaani !… Cukalel ngel, ko bottaari mbaɗanmi ngel. Yummo oo, ko hiraande mbaɗan-moo-mi. »
Tan cukalel ngel woni e woyde. Ndu hooynii dow lekki, ndu wii debbo oo : « Hiraande, holko Bottaari woyata ? » Debbo oo wii : « Kanko dey, o woyata, ko o goowɗo wottaade keenye pobbi ; hannde noon, gila subaka baaba makko ina waanya pobbi, hay wooturu yi’aani. Ɗuum woni ko o woyata. Baaba makko nena e nder jeeje, gila subaka heɓaani hay batte. O wii kam, yo mi ŋabbu dow lekki, so mi sooyniima fowru, mi haalana mo. Ɗuum woni ko ŋabbini mi dow lekki. » Ndu wii : « Ɗuum dey, yoo ngaari kooba dunkilo yah. » Debbo oo wii : « Ngaari kooba ndi alaa gallaaɗi ? » Ndu furƴini, ndu wii : « Hii, wonaa ko nguumuuji deedaaɗi tan njahata e ladde hee ? » Debbo oo wii : « Ngaari kooba ina yaha, ina jooɗtoo ? » Ndu wii : « Ndii ko kelnoondi ina jokki. »
Tan ndu ruŋtii, ndu woni e nyoƴƴude koyɗe handu doga !… Debbo oo wii : « Aan a wonaa kooba, ko a fowru ! Ooy baaba makko, ar ! Fowru ne nii. » Tan fowru renndini, punndi ruuki. Fowru dogi naati e nder ladde, ina nanta teppe mum, ɓeydii marnyaade e koose. Ɗoo debbo seerti e fowru. O tellii. O ƴeɓti ɓiyiiko. O faati wuro.
Gila ndeen, ina haɗaa ɗalde baasnumel tan e nder ladde, walla e nder ngesa, walla to baɗtoowo e mum hakkille ɗoo alaa…
Diwaa ɗoo, ɗakkaa ɗoo…
[/av_one_full]
NYIIWA E MBAROODI E CEWNGU E FOWRU
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko nyiiwa e mbaroodi e cewngu e fowru. Ɓe mbii haɓe mbaɗa suudu joom-doole’en.
Ɓe mbaɗi suudu e sara ndiyam. Ɓe nginniri ndu « Suudu Joom-Doole’en ».
Lella nani ɗum wii : « Ladde bonii ! Joom-doole’en mbaɗii suudu sara ndiyam, mbii ndu Suudu Joom-Doole’en. Hay gooto yarataa hankadi ! » Ba wii : « Bojel, ladde bonii, joom-doole’en mbaɗii suudu sara ndiyam, ɓe mbii ko Suudu Joom-Doole’en. Ɗuum en mbooraama ! » Bojel wii : « Holi ɓeen ? » Lella wii : « Nyiiwa e mbaroodi e cewngu e fowru. » Bojel wii : « Ma mi sar suudu maɓɓe nduu, ɓe ngontaa renndu e Aduna ha ɓe maaya ! »
Ndeen ɓe peewni suudu nduu. Ɓe pecci lelɗe ɗee : lelnde nyiiwa, lelnde mbaroodi, lelnde cewngu, lelnde fowru. Ɓe mbii hay gooto wata toony goɗɗo oon. Ɓe kawri e oon shari’a.
Bojel ƴeewi barme kiiɗɗo e wujo e hudusuru. Bojel loowi hudusuru ndiyam haa heewi. Ƴeewi fetel, loowi heen peɗeeli nay conndi. Bojel seŋi heen kapsin boɗeejo coy. Taw nyiiwa e mbaroodi e cewngu e fowru ndaddoyii. Ngel ari, ngel naati suudu, ngel heɓi lelnde nyiiwa, ngel lelii.
Hiiri. Nyiiwa adii arde, tawi bojel ina lelii e lelnde mum. Nyiiwa wii : « Hol oo ? » Bojel wii : « Miin dey ko mi koɗo. Mi arii ɗoo, taw hiirii, mi yi’aani ɗoo hay gooto, mbiimi mi leloo ɗoo haa janngo mi dawa. » Nyiiwa wii : « Suudu nduu ko Suudu Joom-Doole’en, ko miin adii joftude, heddiiɓe ɓee nena ngara. Kono haadi ko a koɗo, waal ɗoo haa janngo. Bisimilla maa ! » Nyiiwa heɓi lelnde mbaroodi lelii. Mbaroodi arti wii : « Hay yontinaani, toonyannge ina fuɗɗoo ?
Nyiiwa wii : « Alaa, ko en danyɓe koɗo, haa subaka o yaha. Lelo e lelnde cewngu. » Mbaroodi wii : « Ɗum ina moƴƴi. » Mbaroodi lelii e lelnde cewngu.
Cewngu ari wii : « Hii jam ! Hay yontinaani, toonyannge ina fuɗɗoo ? » Mbaroodi wii : « Alaa, ko en danyɓe koɗo, lelii e lelnde nyiiwa. Lelo e lelnde fowru haa janngo tan moni fof heɓa lelnde mum. » Cewngu wii : « Ɗum ina moƴƴi. » Cewngu lelii e lelnde fowru.
Fowru arti wii : « Hee hee, hay yontinaani tawo, toonyannge ina fuɗɗoo ? » Cewngu wii : « Alaa, ko en danyɓe koɗo, lelii lelnde nyiiwa, nyiiwa lelii lelnde mbaroodi, mbaroodi lelii lelnde am, miin, leliimi lelnde maa. Haa janngo tan, moni fof heɓa lelnde mum. » Fowru wii : « Hee hee, koɗo lelotooɗo lelnde nyiiwa ? Oo koɗo koy, ko o joom doole koy ! Nduu suudu dey, so o waalii e men hannde ndu fusaani, ngannden ndu wontaa bon ! » Fowru lelii e damal…
Nde yehi haa jenngi, bojel wii : « Nyiiwa, suudu mon nduu ina ŋaanyee ne ? » Nyiiwa wii : « Handu ŋaanyee kay. Ŋaanyo ! » Bojel ƴeɓti wujo tan waɗi e barme koos !… koos !… Fowru fini wii : « Hii jam ! Ko ɗum woni ? » Nyiiwa wii : « Famɗin dille : ko koɗo men ŋaanyotoo. » Fowru wii : « Ɗum ko segene ? Nduu suudu, so ndu weetii e men ndu fusaani e men, ngannden ndu wontaa fus !… »
Yehi haa ɓooyi, bojel wii : « Nyiiwa, suudu mon nduu ina soofee ne ? » Nyiiwa wii : «Handu soofee. Minen fof ko ɗoo min coofata. Soof ! » Tan bojel haɓɓiti hudusuru, ndiyam deeli e leydi, wa’i no waraango nii ! Ndiyam ɗam tawi fowru e damal. Fowru wii : « Hii jam ! Ko ngoo waraango woni ? » Nyiiwa wii : « Famɗin dille maa : ko koɗo men soofata. » Fowru wii : « Ɗum ko coofe ? Hii, ha mi yi’a oo jamma weeta ! »
Yehi haa ndaari weetde, bojel wii : « Nyiiwa, suudu mon nduu ina puttee ne ? » Nyiiwa wii : « Ina puttee. Minen fof ko ɗoo min puttata. Puttu ! » Bojel ƴeɓti fetel, fooɗi ngelooba, nanngi e rawaandu, kapsinaaji petti, fiyannde waɗi tuy !… Tan nyiiwa roondii bannge e suudu, mbaroodi bannge e suudu, cewngu roondii bannge e suudu, fowru roondii bannge e suudu. Tan suudu dajjitii. Moni e maɓɓe fof rewi tiinde mum.
Fowru wii : « Miin kay, mi haaliino : koɗo lelotooɗo e lelnde nyiiwa, oon koɗo kay, to waali fof, jam waalataa ɗoon ! »
Gila ndeen, ɓe kawraani.
[/av_one_full]
FOWRU E BOJEL E RAWAANDU
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko fowru e bojel e rawaandu.
Fowru e bojel ina ladde, rawaandu tawi ɓe toon. Rawaandu woni e yeewtande ɓe nyaameele wuro belɗe. Fowru e bojel mbii : « Holko weli toon ? » Rawaand wii : «Nyaamde ina toon, ina wi’ee kodde. » Fowru wii : « Holno kodde mba’i ? » Rawaandu wii : « Kodde ndakketee ko subaka, kono heewi nyaameede ko kikiiɗe. » Fowru wii : « Sifono mi no kodde mba’i. » Rawaandu wii : « Kodde ina rawni, ko gawri sottetee haa laaɓa, saanyo koo ittee, unee haa ɗaata, waɗee ɓooɗe-ɓooɗe. » Ngool laawol, rawaandu haalanaani fowru ɗo kodde mooftetee. Hiiri. Fowru ari e wuro, tawi jinnde ndoondi, sikki ko kodde. Fowru muuɗi haa reedu heewi ndoondi, tan fowru arti wii : « Bojel, mi muuɗii kodde hanki jamma ! » Bojel wii : « Eehee ! Haa Rawaandu ara, mi naamnoo ɗum taw ko kodde muuɗɗaa. » Weeti. Rawaandu ari. Bojel wii : « Rawaandu, Fowru dey wii muuɗii kodde hanki ! » Rawaandu wii : « Fowru, holto tawɗaa kodde ɗee ? » Fowru wii : « Tawmi kodde ɗee ko sara caggal wuro, ina weɗɗaa e jinnde, muuɗmi heen haa kaarmi. » Rawaandu wii : « Alaa. Ɗuum wonaa kodde, ko ndoondi. Hay gooto yiɗaa. To kodde ngonata too, so a yehii toon, so a artii, kulle fof nganndan a nyaamii kodde, walla a yettiima ɗo ɗe ngoni. » Fowru wii : « Holto kodde ngoni ? » Rawaandu wii : « So a naatii e galle, njahataa ko nder suudu, kooynoɗaa dow, ma a yii ɗaggal – walla kaggu – ma a yii koron ɗiɗon : ngel ina waɗi kosam, ngela ina waɗi kodde ; ma a yii heen nyeɗdude : njowtaa korel kosam ngel, e korel kodde ngel, e nyeɗdude ndee ; ƴeɓtaa kosam ɗam, mbaylaa e kodde hee, nirkiraa nyeɗdude ndee haa ɗaata, tan njaraa haa kaaraa. Ɗuum woni kodde. » Tan fowru acci haa futuro juulaa, yehi wuro. Fowru ari naati galle, fa’i nder suudu, yettii, yii ɗaggal, ndu hooynii ɗaggal ngal. Ndeke joom kodde ɗee ina nder suudu : o yii fowru nduu. O ƴeɓtii ɓannde… O yii fowru naatii suudu. Fowru tinaani. Fowru ƴeeŋii ina yowta koron kon, tan korel kosam ngel rufi e hoore fowru ! Joom kodde ɗee addi ɓannde fiyi kine fowru pat ! Tan hinere fowru fusi, ƴiiƴam werlii, nyiiƴe ɗee keli, tan cosorɗi ƴiiƴam mberlii, tan fowru dogi faati to bojel, hoore mum ina moddi kosam, hunuko mum ina silsilta ƴiiƴam ! Fowru yettii bojel. Bojel ndaari fowru, hoore ndee ina moddi kosam, hinere ndee ina feesii, ƴiiƴam ina siimta. Bojel wii : « Heehee ! Kaawu fowru, hay so a yaraani kodde dey, a yettiima ɗo kodde ngoni ɗoo ! »
[/av_one_full]
FOWRU E MBEEWA
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko fowru e mbeewa.
Subaka law, mbeewa ina iwra funnaange, fowru ina iwra hiirnaange. Ɓe kawri e nder guumi cukkuki. Mbeewa tinaani, fowru tinaani, haa gite maɓɓe kawri.
Mbeewa wii : « Hii, subaka am bonii hannde ! » Fowru ndaari mbeewa. Mbeewa ndaari fowru. Fowru wii : « Aaha, hannde kay subaka maa bonii ! » Fowru wii : « So a haalii goongaaji nay, tan mi accete, mi waasa warde ma. » Mbeewa wii : « Nyaamam tan, ɗum woni e maa. » Fowru wii : « So a haalanii kam goongaaji nay, mi nyaamataa ma. »
Mbeewa wii : « Sinno Alla anndinii kam aɗa rewa e ngol laawol, mi rewataa heen. » Fowru wii : « Aaha go’o, a haalii goonga. »
Ba wii : « Ɗiɗaɓel ngel, so mi yehii wuro mi wi’ii yimɓe ɓee, mi hawrii e fowru accii kam, ɓe mbi’oyan ko fenaande, ngati a alaa nguun ndimaagu. » Fowru wii : « Ɗiɗi, a haalii goonga. »
Mbeewa wii : « Tataɓel ngel, sinno joomam anndiino so mi oorii hannde miɗa hawra e maa, ko e ɓoggol nyallanmi. » Fowru wii : « Tati, a haalii goonga. »
Mbeewa wii : « Nayaɓel ngel, so a yi’ii haala men kaa juutii tan ko aɗa haari. » Fowru wii : « Nay, a haalii goonga. Jooni-jooni, conngumi ngaari, nyaammi haa ngoppumi teewu. Yah, mi accii ma. »
[/av_one_full]
FOWRU E FAYANNDE TEEWU E MBAROODI ƁESNDI
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko fowru.
Handu yaha ha ndu tawi fayannde teewu ene jooɗii. Ndu huufi fayannde ndee. Ndu hooynii dow, ndu yii naange. Ndu wii naange ngee : « A nyaamataa heen dey. » Ndu wii : « Nyaamanmi fayannde teewu ndee, ko to a yi’ataa kam. »
Ndu roondii fayannde ndee. Ndu ari e lekki cukkuki. Ndu hooynii dow, ndu yii sereendu naange. Ndu wii : « Ɗoo, hange yi’a mi… Ma mi yah ɗo a yi’ataa kam. »
Ndu ɓenni, ha ndu ari e guumi cukkuki. Ndu rootii fayannde ndee. Ndu hooynii dow, ndu yi’aani naange. Ndu wii : « Ɗoo dey, nge yi’ataa kam… Aɗa futtini gital maa tan, ɗo njaami fof, ndewaa e am ! Ko a tenkoowo no feewi. A nyaamataa heen dey ! »
Ndeke mbaroodi ɓesndi ene nder guumi hee. Yontere, yaltaani, nyaamaani. Ene fadi haa ɓikkon mum ngutta, yalta raddoya. Ndu hippiti fayannde ndee tan, haa gite mayru e gite mayri mbaɗdi renku ! Ndu wii : « Yumpaany Mbaroodi, miin kay, mi nanno a ɓesnii, ngaddan-maa-mi fayannde teewu. » Mbaroodi wii : « Joƴƴin ɗoon, yah. A jaaraama ! »
Tan ɓoosaaji mbaroodi njiimi e fayannde ene nyaama kette teewu, ene pijira. Fowru darii ene morsindoo, suusaa haalde, suusaa haɗde. Mbaroodi wii : « Fowru, ko padɗaa ? » Fowru wii : « Hay batte, Yumpaany Mbaroodi, mi yehii. »
Fowru ene yaha, ene saɓɓitoo.
[/av_one_full]
FOWRU E BOJEL E MBAROODI
[av_one_full first]
– Wonnoo ɗoo ko fowru e bojel e mbaroodi.
Ɓe mbii : « Ngaree njehen raddo. » Ɓe njehi, ɓe mbari lella e kooba e wilwilnde. Ɓe mbii : « Peccen. » Fowru wii : « Kaawu Mbaroodi, moni e men fof, ko hokkaa hoto yaw. » Mbaroodi wii : « Kala jawɗo, ko mi baroowo ɗum ! »
Ndu sastii wilwilnde ndee, handu jogori rokkude bojel. Tan bojel wii : « Tappi ! Hee Kaawu Mbaroodi, Kaawu Fowru ƴeɓtii geɗal mum ! » Ngel wii : « Kaawu Mbaroodi, naw kooba baa, miin mi nawa lella baa. »
Bojel woni e juɗde lella mum. Mbaroodi woni e juɗde kooba mum. Haɓe mbaɗa sunununuu !… sanananaa !… Fowru woni e ɓiinyde, e ŋormaade. Bojel wii : « Hii jam, Kaawu Fowru, aan kam a yaw ne ? »
Fowru heɓɓitii wii : « Hii, ko yawi e ɗum ɓiɗɗum soolde, ko alaa teewu, alaa ƴiiƴam ? »
[/av_one_full]


c: text/html

text:
Naftorgol oogirgal gaas e petrol e nder Senegaal
Saakitaama ñannde :
Heɗiiɓe RFI Fulfulde min bismilla on nder taskaram men ‘’faggudu e ɓamtaare. Faandaare faggudu e ɓamtaare Afrik, ko faaminde on, no leyɗe fewndori to baŋŋe jawle, ɓamtal e saɗteende walla caɗeele ko yowitii e ɓamtaare Afrik. E nder yewtere ndee, kaaleten ko ko fewti e naftorgol walla asugol gaas e nder Senegal. Holko e nafoore ɗum addanta leydi ndii ? Ngam jaabaade ɗum, koɗo men ko Mammadu Faal Kaan, karralo, cukko koolaaɗo kuuɓal Gomu toppitiingu alhaali petorol e gaas Senegal, no wi’ee e faransiire « Comité d’Orientation et Strategique du Petrol et du Gaz. COS /PG ». En keɗoto kadi Ibrahima Bashir DARAME, ngardiiɗo humpito e jokkondiral "Petrosen", Jannginoowo e fannu Gaas.Gaynirten ko Akummba JALLO, jeyaaɗo Gine. Ko o jannginowo, hertorɗo oogirɗe leydi wono petorol e gaas.
Heɗee kaa taskaram e alkamissare kala e 8:50 (GMT)
Himo heɗitee aljuma e 17:50 (GMT) Yonta Kuuɓal.
Hiɗon waawi tawtoreede e jeewte ɗen ka tonngoode amen WhatsApp: 00221766441282.
Hiɗon waawi yiitude taskaramji ɗin fow ka kelle amen Facebook e Twitter: RFI FULFULDE

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Njeenaari Nobel annduɓe ko fayti e leer
Hikka, hokkaa njeenaari Nobel ko fayti e ganndal siyaas biyeteengal Fisik (physique) ko wiyeteeɓe Charles Kao, jiytuɗo ko wiyetee Fibre optique (Ɓoggol optik) e George Smith et Willard Boyle sabu wiɗto mum en udditde laawol portigol, sabu ko golle makko ngaddani miliyoŋaaji miliyoŋaaji apaareyuuji portilgol kam e kameraaji woodde.
- Njeenaari Nobel annduɓe ko fayti e leer
Hikka, hokkaa njeenaari Nobel ko fayti e ganndal siyaas biyeteengal Fisik (physique) ko wiyeteeɓe Charles Kao, jiytuɗo ko wiyetee Fibre optique (Ɓoggol optik) e George Smith et Willard Boyle sabu wiɗto mum en udditde laawol portigol, sabu ko golle makko ngaddani miliyoŋaaji miliyoŋaaji apaareyuuji portilgol kam e kameraaji woodde.
Charles Kao, jibinaaɗo to Shanghai (Siin) e hitaande 1933 ko Ameriknaajo. Ko kaŋko holli hol no annoore waawirta dognireede (rewnireede) e ɓoggol optik tawa ko e yolnde juutnde tawa semmbe mum ustaaki. Ɗum waɗnoo ko e hitaande 1966, tee ko kam saabii taaɓal mawngal winndere waɗi to bannge kumpital. So tawiino o yiytaano ɗum, internet woodantaano hannde, telefoŋ yettotaako ɗo yettii hannde ɗo.
Hannde o, e fawaade e wiyde goomu dokkitoowo njeenaari Nobel ndi, njuuteendi ɓoggi optik kuutorteeɗi e winndere nde ina waawi taartaade leydi men ndi laabi noogaas e joy ujunere (laabi 25 000), woni fotde miliyaar kiloomeeteer, walla mbiyen laabi jeegom e feccere yolnde hakkunde men e naange. Tee en kappaani, sibu hitaande kala, 60 miliyoŋ kiloomeeteer ɓoggi optik kesi ina lelnee.
« Ɓoggol optik gaadorangol ina waawi nawde fotde 25 haa 50 jigaabit (gigabits) kabaaru : ɗum woni ko ina wona miliyoŋ noddaango telefoŋ laawol gootol (miliyoŋ neɗɗo ina mbaawi noddidde heen telefoŋ laawol gootol)». Miliyaar nodaango laawol gootol jarribaama e majji. So tawii ɓoggi kiri kuutorto-ɗen hannde ɗi mbaawii lomtinireede ɓoggi optik, njaaweendi internet maa ɓeydo ko famɗi fof laabi 10 : ɗo wonnoo megaabituuji 10 fof, wontata ko 100. Batte mum to bannge teleeji kadi ko noon ɓeydortoo.
Tato heɓɓe ndiiɗoo njeenaari ɓe maa peccu 973 000 euros (hedde 400 miliyoŋ ugiyya), Kao jeyi feccere, ɗiɗo heddiiɓe ɓe pecca feccere woɗnde nde.
- Njeenaari kaaɓniindi wonande Obama
Obama ina yilloo piraamidaaji Ejipt, e lewru suwee ɓennundu ndu, tawi omo yillii leydi ndi. Ko ndeen o ɗaɓɓi nde yimɓe ndarantoo ittude ngal « deentondiral e taƴ-enɗamaagal » hakkunde leyɗe juulɓe e leyɗe hirnaange.
Heɓi njeenaari Nobel wonande jam ko Barak Obama. Nde kabaaru oo saaktaa, heewɓe kaawaama, hay Obama e hoore mum. Ɗum yaawrii heewɓe. Wonande woɗɓe alaa tawo ko Obama gollii ko maantini ko ina addana ɗum heɓde njeenaari. Daliilu mo o rokkiraa ndi o ko nii lelniraa « sabu golle makko maantinɗe, ceedtinɗe ngam tiiɗtingol jokkondiral e gollondiral hakkunde ɓesnguuji winndere nde ». Obama ina daranii hannde goppugol kaɓirɗe nikleyeer, omo daranii kadi ummitinde kaaldigal hakkunde Israayiil e Palestiin. E nder hitaande wootere nde o ardii leydi Amerik ndi, o waawii waylude politik leydi makko rewnoo to bannge jokkondiral mum e winndere nde, sibu makko ardinde kaaldigal. Gardiiɗo goomu Nobel o wiyi wonde «Obama, e wonde ɗum hooreejo leydi, naatnii henndu hesuru e nder politik adunanke ».
Obama ne fiytaaki heen becce sibu o wiyi wonde « o jaɓraani njeenaari ndi sabu golle makko », o faamri ɗum ko no « hirjino e golle », tee, omo « jaɓi renndude ndi e denndaangal daraniiɓe jam e kisal, daraniiɓe goppugol kaɓirɗe nikleyeer, daraniiɓe haɓaade ɓeydagol nguleeki weeyo, daraniiɓe wellitaare ».
« Ina famɗi ɗo neɗɗo, dariiɗo e darnde Obama nde, fooɗtiri nii hakkillaaji winndere nde, hokki ɓesngu ɗamaawu nguurndam ɓurɗam moƴƴude ». «Aduna o fof teskiima, sifaa no o persidaa metis, gardiiɗo hannde leydi Amerik, heptiniri tooñanngeeji leydi mum, no o weeɗiri haɓdiiɓe leydi makko hanki junngo nii (tuggude Iraan haa Wenusuelaa, ƴaaŋan maa Riisi e Koree rewo, Siiri e Kubaa) ». Kono won winndiyankooɓe mbiyi «ɗum waɗiraa kadi ko seyfitde garadagol mo o lomtii o, hono Buush ». Heewɓe hannde, njaggiri Obama ko no Manndelaa sagata, mo aduna oo kala fawi yaakaare e mum.
Ñalnde 10 desammbar to Oslo, ma o heɓ njeenaari makko, so karaŋ kaŋŋe wondude e miliyoŋ ooroo.
Obama tawtii ɓee yimɓe mawɓe seertuɓe iwdi, ko wayi no Martin Luteer King, ko wayi no Al Goor e woɗɓe e woɗɓe, ameriknaaɓe, heɓnooɓe ndii njeenaari : gila e hooreejo Amerik biyeteeɗo Teodoor Roswelt, haa yettii Jimmi Karteer. Hay so tawii noon, ina famɗi persidaa keɓɗo ndii njeenaari tawi ina woni e laamu ; ɗum yiyaa tan tawo ko e Maaykel Gorbaceef (Riisi) e Obama.
- Go’o ko debbo ina heɓa njeenaari Nobel
O wiyetee ko Elinor Ostrom. Ko o Ameriknaajo. O heɓi ko Njeenaari Nobel ko fayti e faggudu wonande hitaande 2009. O heɓdi ɗum ko e Ameriknaajo goɗɗo biyeteeɗo Oliver Williamson, sabu wiɗto maɓɓe faytungo e « Ɗowngo faggudu ». Ngol woni gadanol ko debbo ina heɓa njeenaari Nobel.
Hokkaa njeenaari Nobel wonande ganndal simii (Chimie) ko Ameriknaaɓe ɗiɗo e debbo gooto Israayiilnaajo. Wiɗto maɓɓe ɓe njeeniraa ngo ina addana annduɓe ko fayti e safaara waawde feewnude leɗɗe antibiotik kese. Ɗum ɗoon noon maa ƴellit safaara no feewi.
BAB


text:
Tumbuktu: Peewje Abdel Kader Haydara Ngam Faddaade Jihaadiyankooɓe hoto Mboomde Gannde Afrik Ɓooyma.
He duuɓi jawtuɗi ɗii pelle nodditortooɗe Jihaadyankeeje (Al-Qa’ida e Da’is) mbonni ko heewi e ndonateeri pinal aade to bannge Fuɗnaange-Ɓadiiɗo e Worgo Afrik. Ɓe kelii jumaaji keewɗi, ɓe pusi janaale waliyaaɓe, eglisaaji e defterɗi e jaatiiji (monuments) daartolyankeeji; ɓe nduppi defte e ballifanɗe (manuscrits) keewɗe joginooɗe faayida mawɗo he daartol pinal aade, walla ɓe ngujja ɗum en sabu maɓɓe anndude ko njaru majje en ɓuri tiiɗde hay muudo kaŋŋe.Jokku taro


text:
Sukaaɓe Tulde Dubaango njaɓɓiima Alhajji Baaba Maal ñalnde 23 e 24 marse (mbooy) 2018 e nder Tulde Dubaango ngam yuɓɓinde kiirɗeeli pinal. Jamma gadano oo waɗaa ko e teddungal biyeteeɗo Abdullaay Aali Caam, jeyaaɗo e Tulde Dubaango, meer Sebka, jooɗiiɗo to Nuwaasot. Jamma ɗiɗaɓo oo teddiniraa ɗum ko biyeteeɗo Hajji Bah ganndiraaɗo Bah Aliw Naango, jeyaaɗo to Sahre Ndoogu hooreejo fedde nde wonaa laamuyankoore wiyeende E.S.D (Dental, Ballondiral ngam Ɓamtaare).
Garal Baaba Maal dillinii Tulde Dubaango kono kadi yerɓinii diiwaan Halayɓe e ko takkii e mum. Kebungal ngal ƴettii lebbi keewɗi e ballondiral e Lam Moktaar mo Calgu-Dubaango, sehil Baaba Maal e Daande Leñol.
Nde ñalɗi njirii haa ngarti e ñalnde 23 mbooy, golle ɗee fof teppi, ndartii tem, tuggude e jehre, gese, yeeyooɓe, soodooɓe, maayo haa e gollorɗi laamu nokkuyankeewu. Alaa ko woni e hakkillaaji walla e ɗemɗe so wonaa garal Baaba Maal e Daande Leñol e Tulde Dubaango. Kala ɓalal walla mbedda gonnooɗo e Tulde waɗtaa ko nate ɓannginooje garal ngal.
Tiisubaar, jamaanu hawritoyi Tufnde Buubu to Ɓoggee Les. Yontaaɓe e hilifaaɓe nokku oo, alaa keddiiɗo. Otooji e motooji, saretaaji e yahrooɓe koyɗe haa tufnde ɓawli. Hedde 18w35h, gorko Duwoyra tellii e werlaa to ŋoral bannge worgo, yaaɓani laaɗe joofɗe, cinkaaɗe, gonduɗe e awƴooɓe ñaantiiɓe. Ɗoon cooji pekaan coowti daaɗe, coomodii e bawɗi e gulaali e daaɗe jaayndiyankooɓe. Laaɗe mbaɗi jimiira, nduusi Baaba Maal haa joofi ŋoral bannge rewo. Ko ɗoon o tawi Meer Abdullaay Aali Caam, njaatigi jamma gadano oo e yimɓe mum e yontaaɓe nokku oo ena ndarii. Polis, njuɓɓudi mbaɗanoondi e pompiyee ndonki ko harŋaade yimɓe hakke e keewal mum en. Baaba Maal ko tellinoo ngam salmondireede, wallaa haa jolti e werlaa nawatnooɗo ɗum, daalambol jokkondiri, punndi mukki, nduudi nanngi e asamaan. Lohorgol werlaaji naati e leegal Eskaal, ena yooɓii korne, kelle e gulaali, woomii Jiñcu, suppitii e Ɓoggee Dow, rewi e Ñooli ngam joofoyde e dingiral Tulde Dubaango. Jaɓɓungal ngal ronki kadi daraade hakke e yimɓe heewde. Hay fotnooɓe yeftude konngi, ndonku no ndarorii ko maa ŋabbinaa e dow werlaaji, tiimti e yimɓe, nde ndañi haalde. Jamaanu nguu saakii, fadndoyii hiirde jamma. Ko ɗoon kadi ɗo dingiral jaɓɓungal ɗoo, hiirde ndee waɗata. Hiirde ndee jenngii puɗɗagol. Njogii njuɓɓudi jamma oo to bannge mikoroo ko Sammba Paam to ɗemngal Pulaar e Qaalii Jallo wonande ɗemngal Farayse. Hade Baaba Maal naatde dingiral, cukkiti bawɗi ko ɓeeɗoo naalankooɓe: Pennda Wuuri Jallo, Daaroggal Ngenndi lollirɗo Abdarahmaani Aamadu Bah, Raasin Jah (RJ), Big Baaba (jabbaajo gontuɗo jalniyanke) e Jibi Sal mo Daande Leñol. Ko ɗoon poofaali moɗtaa sabbaade e garal Alhajji Baaba Baydi nde tawnoo Maysuur Diine Gawlo araani e ngol laawol sabu sunaare cankagol njutteen mum gorko. Baaba Maal ko lewru alaa faayoore, so naatii dingiral, yimɓe fof ndillat. O tami jamma oo e juuɗe ɗo Mamma Gay e Baru Sal tawaaka. O jarribii hoɗooɓe, fiyooɓe bawɗi e buubaaji, o weltini Tuldenaaɓe haa mbeltii. O holli fannu hoɗdu-gitaar mo nganndu-ɗaa woni ko hakkunde hoɗdu aadanteeru e gitaar tuubaak keso. Ɗoon gaaci ɗii ndartinaa, joom-wuro wuro Tulde hono Bah Alasan Aadama noddaa, rokkaa konngol. O bismii Baaba Maal e diɗɗal mum Daande Leñol, o yetti Geno dokkuɗo ɓe oo fartaŋŋe potɗo no garal Baaba Maal, o duwanii ɓesngu Tulde e darnde mum. Maalik Jam Bah, gardiiɗo goomu golle paytuɗe e jaɓɓungal Baaba Maal e Daande Leñol, yetti Tuldenaaɓe sabu teddeendi e teddungal ndokki ɗum ngal, kañum e Keccel Bah to bannge rewɓe Tuldenaaɓe. Kelle poɓɓi haa kuulti, daande Hammoo Joop seri ngam anndinde wonde gorle ngartata ko e Abdullaay Aali Caam, meer Sebka, teddiniraaɗo jamma gadano oo. Mbooc Abuu Maariyata rokkaa teddungal e teddeendi saaktude fotde ndee, jamaanu nguu nana. O yettini nulal e nuldal Abdullaay Aali Caam no haaniri. Meer Abdullaay Aali rokkii e oon jamma 12 wutte ñootaaɗo, ko jiidaa e sormaat mo o waɗani Baaba Maal oo. To bannge Baaba Maal, Abdullaay Aali Caam waɗi ko wutte, cakkal, tuuba, paɗe mukke coraaɗe e tengaade. O fawi heen nagge rewniinge. Gaa gaa ɗeen baɗe, nde o ummii Nuwaasot ngam arde nootitaade e noddaango Tuldenaaɓe, o hasi (o luwi) ko werlaaji ɗiɗi, gooto fof ena jolni yimɓe 16 tuldenaaɓe mehɓe ko jiidaa e werlaa makko keeriiɗo jolnuɗo lappol makko.
Dokke rewɓe Tuldenaaɓe kolliraa haa gasi. Alluwal natangal natal Baaba Maal, yaltinaa, holliraa, Baaba Maal tottaa, ummoraade e biyeteeɗo Pap Sal. Nati alluwal ngal ko biyeteeɗo Usmaan Demmba Bah, jeyaaɗo ɗoon e wuro Tulde ngoo.
So en ngartii e Baaba Maal, daaɗe ngoriije weenndoogo tawi ko hiirde ndee fusaani tawo. Ko ɗuum jeyi sabaabu wejo fotnoongo waɗeede subaka ngoo waɗtoyeede kikiiɗe, caggal nde Baaba Maal arti juuroyaade galle kilifa diine nokku oo ena wiyee Ceerno Saada Lam.
Wejo alɗungo kaaɗtudi !
Kala geɗe ñeeñal e fitiram-gollaagu meeɗnooɗe huutoreede e nokku hee kolliraama e oo kikiiɗe. Ko noon kadi geɗe kesam-hesamaagu ko wayi no njeñtudi remru, eddaaji ñootol, siilaaji goobu, fannuuji moorol haa e joljole cañu kolliraama. E dow ɗuum, awluɓe, wammbaaɓe, lawɓe e seɓɓe kollirii ko mooftunoo e pinal hakkunde yelaa, saawaali buri, e alamari, njimri, ngamri e maandinooje. Ɗowi seto Baaba Maal ngam hollirde geɗe wejo ngoo ko biyeteeɗo Aadama Gise, maabal Halayɓe e yeeso Aamadu Sammba Demmbele mo Jowol, Daaroggal Ngenndi, Abdarah Bah e Kamalenku Hammaat Muusaa Joop. Ko ɗoon Hammoo Joop eewnii Halayɓe nde mbaɗtata e makko hakkille, kanko Aadama Gise sabu teskaade juumtugol hakkille oo.
Baaba Maal taarnaa lanngu wejo nguu, hollaa, haalanaa geɗel heen fof ko yahata, duuɗaani hay lulnde, duusraa pekaan e daande Hammoo Joop, arti, jooɗtii e joɗnde mum. Aadama Gise noddi Aamadu Sammba Demmbele e Gelongal Fuuta mbele ngooda ko kaali e golle gonɗe e dogde e jeese mumen ɗee. Gooto e maɓɓe fof holliti miijo mum e darnde fotnde dareede to bannge ƴellitgol pinal e ɓamtugol ɗemngal, sakkitorii njettoor e wasiyaaji feewde e ɓesngu Tulde Dubaango e Hartallo. Nde ɓe ndowi, goomu Pinal holliri ɗoon ganni mo waɗtaaka ndiyam. Ngu maandini pelɓondiral dingiral hanki e joljole hannde. Ngu ɓamti jimol Manna : « Soo Yiiri yaara walla yaare, njah-mi jamaa kinnu-maa-mi, ngartu-mi jamaa kinnu-maa-mi, coo gelobel purel Baydi Juumo…»
Ndeen goomu pinal nguu ƴeeŋii, sukaaɓe tokosɓe heblaaɓe naati dingiral. Ɓe mbaɗi ko gude ɓaleeje e simbisaaji daneeji. Ɓe tabitini e ngamri njahdundi jimol Baaba Maal biyetengol Kalajjo ngol. Baaba mugaa, yooltii e miijooji, foɓɓi haa seedtini. Sukaaɓe ɓee poɓɓanaa, ƴeeŋi, gawlo Maalɓe nanngi Baaba Maal haa waɗti siññude. Gawlo deƴƴi, Professeur Sih Aliw Alhajji Sammba rokkaa konngol. Professeur ko hoore hisnde, humpitiinde geɗe keewɗe. O haali no sato ngoo fotiri huutoreede, no weeyo ngoo fotiri nawtoreede, no faggudu nduu fotiri yuɓɓinireede e joljole ɗee no potiri tammboreede gila e laamiiɓe haa e laamaaɓe ngam wonana winndere ndee nafoore e ɓamtaare duumotoonde. Nde konngol arti e Baaba Maal, o ŋakkaani hollude weltaare makko gila e jaɓɓungal hanki ngal, teddungal e neɗɗaagal ngal o tawi ɗoon ngal, wejo waɗaango ngoo e geɗe kolliraaɗe heen ɗee, golle sukaaɓe tokosɓe tabitinaaɗe ɗoon e yeeso makko ɗee haa e nafoore soomiinde e haala oo ganndo cakkitiiɗo haalde. O sakkitorii, kanko Baaba Maal, e oon kikiiɗe ko wiyde : «Tulde Dubaango nawii raay». E wiyde makko haa hannde, o yahii e nokkuuji keewɗi, o teddinaama heen teddule pattamlame, kono teddungal makko e Tulde Dubaango ko kaaɗtudi.
Ko ɗoon golle wejo ɗee kaaɗi. Yimɓe payti jippule mumen, cabbitoyii hiirde jamma.
Jamma ñalnde 24 marse (mbooy) woni jamma cakkitto. O waɗaa ko e teddungal Aliw Naango Bah. Aliw Naango walla Hajji Bah e seto mum noddaa, naati dingiral, kolliti ko njoganii jamma oo. Hajji Bah holli weltaare mum e teddungal ngal rokkaa ngal, yetti Tuldenaaɓe no feewi, ruttii waɗi 500 000 mbuuɗu e werlaa ambilaas, rokki Tuldenaaɓe, itti coktirɗe fawi e juuɗe joom-wuro hono Alasan Aadama Bah. Kelle poɓɓi, gulaali coowti.
Oon jamma, kala ndaarnooɗo Baaba Maal e dow ngal dingiral, hakkille mum hootii e Lasli Fuuta, nde o yahratnoo e duuɓi 26 walla ñalawma makko e Nelson Manndelaa. Baaba yimi, ŋaññaaki, ruttii kadi ami haa punndi ruuki, wowaaki terɗe ɓanndu mum, teeŋti e nde joli e tufnde mum : yiytondirii, yiɗondirii walla njiytondirii njiɗondirii !
Mamma Abuu Gay e Baru Sal, funeeɓe Laaliya, ko woowɓe duusondirde e koɗli, ñikli jamaanu haa weltii ko adii nde ɗaccidta Baaba Maal e sukaaɓe gaacooɓe Daande Leñol. Uddi jamma oo ko konngol hooreejo teddungal golle ɗee hono Muktaar Lam. Muktaar Lam e Daande Leñol ɓooydii, ndewdii e nokkuuji keewɗi, taƴtidii jolɗe keewɗe gila cukaaku haa nde mawngu joli. O haali haala mbelka, peewka, mbayniika hoore hisnde e fittaandu seniindu (maa en ngartu e makko e tonngooɗe men garooje). Baaba jokki sabu yiɗaa seertude e yimɓe ɓee, yimɓe ɓee ne ena ndonki yahde sabu kaastaani Baaba Maal.
Ñalɗi Tulde Dubaango e Hartallo mbaɗii faayiida, keewii jamaanu. Ko jiidaa e ɓesngu Tulde Dubaango nootitiingu e ñalɗi ɗii, gure Halayɓe ɗee rewo e worgo alaa heddiingo, Ganki Baaba Duunde haa Njorol, Wusalaŋ haa Daara Halayɓe fayde Saasel Taalɓe. Hirnaange Laaw haa Ceelaaw, alaa ŋakkungo. Gaagaa jaaynooɓe rajooji e teleeji wayɓe no Mbooc Abuu Maariyata, Alasan Wuddu Saar e Sammba Paam, Aysata Jallo, Bamalas Bah e Aamadu Saane aranɓe AIDES TV, yimɓe teskoraaɓe pinal nootitiima e wolde Tulde Dubaango e Hartallo. Ena e ɓeen Aamadu Sammba Demmbele gummoriiɗo to Sehilbaabi, Daarorgal Ngenndi ganndiraaɗo Abdarahmaani Aamadu Bah, Kayyaa Sammba Joop mo Mbaañ, Aljumaa Njaay mo Ɓoggee Dow e Gelongal Fuuta mo Jiinge, gummoriiɗo Nuwaasot. Almuɓɓe Ngay nantuɓe inɗe mumen ne kadi ngarii nootitaade e ñalɗi ɗii. En teskiima heen Doolinnge Joop mo Joomanndu, Dañi-ɓama Jah askitintooɗo to Jammboo Jaawɓe, jooɗiiɗo to Soorinngo, Kokkaa Kolaa Aan jeyaaɗo to Siñcaan Jamaa Alla-waali e Dara Ɓokki Joop mo Silɓe e Silamaaji.
Gelongal Fuuta, lollirɗo Njaay Saydu Aamadu


text:
Jimoowo gooto wiyiino: « laamu rewii ɗoo reftii ɗoo kono waylaani ngonka men e aduna». Kono miin mbiy mi ko laamu rewiino ɗoo, hono mum reftii, en ɗaminiima, kono en nganndaa tawo so tawii e ngu wayla nguurndam men. So tawii maa ngu waylu ɗam noon, alaa e sago kadi laaɓana en no waylo ngoo sifortoo. Mbele ko waylo moƴƴo, yaltinoowo en e caɗeele guuraaɗe, walla ko waylo ɓeydotoongo lofde en e teeŋtinde caɗeele men ?
Ko woni e lahal fof dee juuɗe ene keewnoo yiytude, so wonaa tawa koko waɗaa deŋloode fawaa ngulndi ndi memotaako nii saka junngo iree. Sikke alaa, caɗeele goyeteeɗe ɗee kam pamɗaani to bannge keeweendi : won heen payti ko e dawrugol, goɗɗe njowitii ko e Renndo, caɗeele goɗɗe kadi ko ɗe Pinal e jaŋde, ene waɗi heen kadi toɗɗiiɗe faggudu, en njejjitaani jowitiiɗe e hakke aadee jogii e heɓtineede goodal mum e jeyeede e leydi mum. Ngam ɓura laaɓtude, ɗee caɗeele ene mbaawi faccirireede hono nii:
1. Caɗeele to bannge Faggudu : heewɓe ene ngoya jeeri soñaaka, waalo alaa no wayi tee liggeyaaji ngalaa saka kaalis dañee waɗiree jiggoore.
2. Caɗeele to bannge Renndo : won woyooɓe ko ɓittaaɓe, e naange heedaaɓe, lesɗinaaɓe, yawaaɓe, ndimaagu haɗaaɓe, waɗde halfaaɓe, joñaaɓe.
3. Caɗeele to bannge Pinal e jaŋde : ɗuum toɗɗii ko ronkuɓe janngude, walla hay so ndañii no njanngiri ne e duɗe, ngalaa jannginooɓe waawɓe, e sahaa nde ɓiɓɓe alɗuɓe mbaɗaa e duɗe pattamlame, nduttii njoɓanaa jannginooɓe tawooɓe ɗumen e nokkuuji mumen tawa tampaani
4. Caɗeele to bannge Heɓtineede goodal mum : sinno caɗeele ɗee fof ko gaañanɗe ngonnoo, mbiyaten ko ndee barmannde ɓuri muusde. Sabu alaa ko ɓuri bonde e wonde tumaranke e jatti mum.
En paamii, ɗee caɗeele toɗɗii ko horiiɓe dañde kaayitaaji keɓtinooji ko e leydi mumen njeyaa. Kaayitaaji ɗi nganndu-ɗen so ngalaa, alaa goɗɗum ko waawi heɓeede. Waɗde jojjanɗe aadeeyankooɓe kawrii, kala jojjande kaɗ-ɗaa aadee, a haɗii ɗum jojjanɗi fof, nde tawnoo ko ɗi ceŋondirɗi, timmitinondirooji.
5. Caɗeele to bannge dawrugol : ene gasa kadi ɗoo ne ko caɗeele teeŋtuɗe, sabu en nanii woyooɓe ene mbiya ko wujjaaɓe e wooteeji haa ndilli kisa ndillinaa.
Jooni noon, artii haa biyanooɗo ko kañum woni cakkitiiɗo caabiiɗo ɗee caɗeele oo waɗii ko wiynoo, so waasde naamnaade fiileede lefol laamu laawol tataɓol. Kono ellee ko ko wonti «fuunti goddal». Sikke alaa ɗum hollirii tan «laamu ko jarabi». So a meeɗii tan a yiɗataa woppude. Ene gasa tawa ko ɗuum jibini jannfaaji gooɗɗi ɗii haa teeŋti e nder leñol ngol ɓur-mi suusde haalde caɗeele mum ngol. Ngol leñol donkungol dañde gardiiɗo. Keedɗo yeeso fof, ko ɓee ene cirƴa tan, ɓee ene poppa. So ɓooyi wooda biyɗo « woy saa yoo ko haala kaari tan haalatee ka am haaleteete»?
Joom mum noon wiya kadi : « ma a taw waɗi noon ko ko o ardii koo, waɗde miin ne maa mi ardoo. Tee so mi fellitii duttal alaa.» Nii woni pecco-ɗen, sabu gooto fof ene jogii yimɓe, mbaɗtindo-ɗen e waɗde tanndalle ɗe ngalaa no mbayi to bannge keeweendi. Sikke alaa, ko ɗuum heewi leeɓtude en sabu kala nde njah-ɗen kawgel e pooɗondiral poɗte-ɗen haa kisa ko potno-ɗen huutoraade sabu wonde doole men, ndokken fooɗondiratnooɓe e men.
So wonaano koohngu, yiɗde tineede kañum tan, waasde ligganaade so wonaa hoore mum tan, holi o haɗi hankadi paamen dañde en gardiiɗo koolo-ɗen ɗum, ko huunde jojjunde e men ?
Malal Sammba GISE


text:
Waktu O / Waktuuji Ɗi
Waktu ko
Innde renndinnde
Waktu ina waawi ɓaggeede e fannu
Jaŋde
.
Teelal Waktu ko Waktu , keewal mum ko Waktuuji .
Firo
Tuma pillotooɗo laabi 24, ñalawma haa banndum arta.
Ɓeydou firo woɗngo
Nii jooni haa nii janngo ko waktuuji 24.
Waktu ina waɗi hojomaaji 60, leƴƴanɗe 3600.
Neɗɗo mo heñaaki daagaaki, ina waawi yaɓɓude heen taaɓe 4500.
To diwaan Fuuta Tooro too, hakkunde futuro e geeƴe abbotoo ko e waktu gooto.
Waktu e caltuɗe goɗɗe
Caltuka ngoɗka
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.
Waktu e Ɗemɗe goɗɗe
Ɗemɗe goɗɗe
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.
Firo-nanndooji Waktu
Firo-nanndooji
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.
Weño Waktu
Weño
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.
Nate gabbiiɗe e Waktu


text:
Njeenaari Nobel ko njeenaari adunakoori. Ndi fuɗɗii rokkiteede ko e hitaande 1901. Njeenaari ndi ina rokkee hitaande kala yimɓe « ɓeydanɓe winndere nde huunde » to bannge wiɗto, to bannge njiylawu ganndal, to bannge ɓeydugol ganndal, to bannge gollal coñce maantinngal, walla sabu darnde mum en ngam yiylaade jam e deeƴre, e fawaade e yiɗde Alfred Nobel, ganndo cosnooɗo dinamit (dynamite).
E teeminannde noogaas e go’oɓiire, njeenaari ndi rokketee ko e lewru oktoobar hitaande kala. Kewu dokkitgol o ko 10 desammbar, ñalawma Alfred Nobel saŋkinoo.
Alfred Nobel, inniraaɗo njeenaari ndi, jeyanoo ko leydi Sued (Suède). Nde o saŋkii omo ɗacci ngalu tolniingu e 32 miliyoŋ kaalis Sued (fotde miliyaar e 100 miliyoŋ uguiyya). Hade makko maayde o wasiyinoo ko ndiin jawdi yo sosre njuɓɓudi mbele ina rokka yimɓe seedtanaaɓe golle ɓeydanɗe winndere nde ganndal walla kisal e nder fannuuji joy garooji ɗi, njeenaari : deeƴre, jokkondiral, coñce, simii, ganndal tago, cellal e fiisik.
Ma on tesko wonde Matematik (ganndal hiisa) alaa ɗo : ina haawnii sibu Matematik woni yummum gannde Siyaas. Haala ina heewi heen, hay so tawii Alferd Nobel alaa ko wiyi heen. Won wiyɓe wonde joopaa e njeenaari he, ko gannde « kuutorɗe », woni baawɗe huutoreede e nguurndam ; won wiyɓe ko sabu kiram hakkunde Alfred Nobel e matematisiyee biyeteeɗo Gosta Mittag Lefleer, mo o yiɗanaano njeenaari ndi, sibu mum ɗaftu mo debbo biyeteeɗo Sofii Hess (Sophie Hess) … Kono heewɓe ngoongɗinaani kaaɗoo haala.
Ɗum addani matematik sosaneede njeenaari keeriindi mbiyeteendi « Karaŋ Fields » e hitaande 1936, ndokketeendi duuɓi nay kala yimɓe nayo. E hitaande 2003, laamu Norwees sosanii matematik njeenaari kesiri mbiyeteendi Abel (ngam mawninde hiisiyanke mawɗo biyeteeɗo Niels Henrik Abel (jibinanooɗo e hitaande 1802)). Ko laamɗo Norwees rokkata ndi e lewru Noowammbar, njaru mayri ko miliyoŋaaji 6 kaalis Norwees (hedde 730 000 ooroo).


text:
Leyɗe kulanaaɗe Kuudetaa e hitaande 2013 ndee. Hedde 23 saawiyee hitaande ngon-ɗen ndee, won wiɗto bayyinaa hollitoowo kartal leyɗe kulanaaɗe kudetaa e ndeeɗoo hitaande.
Leyɗe kulanaaɗe Kuudetaa e hitaande 2013 ndee. Hedde 23 saawiyee hitaande ngon-ɗen ndee, won wiɗto bayyinaa hollitoowo kartal leyɗe kulanaaɗe kudetaa e ndeeɗoo hitaande.
Ko leyɗe capanɗe tati (30), tawi heen 22 ko e leyɗe Afrik. Muritani jeyaa ko leyɗe 5 goobiraaɗe ko wojji, woni ɓurɗe hulaneede kuudetaa. Ɗeen leyɗe joy ko Muritani e Mali e Sudaan e Gammbi e Madagaskaar. Leyɗe gonɗe e diiwaan Saahal ɗee kala ina njeyaa e kulanaaɗe oon jamfa, haa heddii Senegaal.
- Heblo jaaynooɓe e huufooɓe
Ñalnde alet 24/02/2013, HAPA e goomu kalfinaangu peccugol ballal laamu rokkata jaayɗe, udditii heblo 124 jaaynoowo e jiiloowo, to Duɗal Ngendiwal Njuɓɓudi laamu, e jaayndiyaagal e malal ñaawoore (ENAJM). Heblo ngoo toɗɗii ko jaayɗe keɓtinanooɗe ina kuuɓni sarɗi kaandugol e ballal. Heblo ngoo ko lebbi tati, sibu ngo joofata ko 16 mee 2013. Fooyre Ɓamtaare neldi toon ko Aamadu Umar Jah (heblo jiilgol) e Njaay Saydu Aamadu (heblo jaandeyaagal). E hitaande 2011, terɗe ɗiɗi goɗɗe keblanooma ko faati e Engele: Baal Mammadu e Maamuudu Haaruuna Joop.
Roɓindo : BAB


text:
Jaɓɓorgo Pese Fuku Bal
Pesol: Fuku Bal
Fuku bal : Muraabituun en ndañii wune
Alet 18 noowammbar kippu Muritani fuku bal, hono Muraabituun en, hawii kippu Botswana (2-1), to estaad Sheek wul Boydiya Nuwaasoot. Oon kikiiɗe wuro ngoo...
Kawgel fuku winndere : Fijirde walla njulaagu ?
Eɗen nganndunoo wonde fettooɓe bal njeyaa ko e ɓurɓe mawnude njoɓdi, hay sinno ko e duuɓi ɗi keewaani no feewi. Yeru njoɓdi pettoowo bal...
Winndannde Sinediin Siidaan : “Yahdude e teddungal ɓuri nanngaade e ko...
Yimɓe tedduɓe, ɓe golle mum en poti tiimteede e ñemmbeede, wonaa e ardiiɓe leyɗe walla annduɓe tan tawetee, aɓe tawee e nokkuuji kala, haa...


text:
Turkiya
Turkiya e lamgu hautade Turkiya(Turkiyya;Turkiye cumhuriyeti [tyrcije d3um'hu;rijeyi] nwoldobe e hellugo [icolisten] un lesdi shaldi gessa e ko aawete di dun nburi andirki e Anatolia e hirna Asia hauti e godde gebbe de Balkans eder gebbal Balkansa eder Balkans fombiina faaroo Hirna leyde turanko en.Edi waadi kherol e Girka e Bulgeria yahri woila faaroo Hirna;Bahar maliya yaahri nwoilaah jojiya yaahri nwoilaah faaroo fuunaa; Armenia,Azarbaijan,e Iran yaahri e fuunaa Iraki yaahri fombiina faaroo fuunaa siriya e Bahar Rum yaahri fombiina e juggol Aegean yaahri Hirna Cyprus edi homduko dallol fombiina.Turkankoen Burii mangu ummatore Lesdi dembo kurdankoen hambe buuri dudgo be seddago [4] Ankara kanje gooni Galle Maude Turkiyya dembo Istanbul kanje ke Galle burde mangu dembo wuudu du hebgo shede lumoji den.
DISTINIRDE INDE TURKIYYA
Inde Turankore de Turkiyya ede holla inde leydi Turkankoen,inde Turkiyya de wangi e lesde Hirna sarkitago lesdi din gada konuu Duniyaru Artudun dun fuu iti soeitaki e kiishaki Lesdi Turkiyya,den maabo berde Turkiye deeummake.Hauti e Boldal gal Alexandropol e ardigo jodorde kumtee de leydi di ganni un judde hauti e Armenia Inde T Turkiye de Nasti derejii leydi eleydi e fuddedu artude.Eder kautugal kautagal e gal dun habbiri e Afganistan,dunwadi wadugo e Boldal Devuet-i Alliyye-i Turkiye ("leydi Turkiyya di darajaji")di dun foodi e inde Hautude Ottoman [31].


text:
Miriam Makeba, ganndiraaɗo « Mama Afrika », oo debbo kaɓinooɗo Apartaayd e nguurndam mum, jimoowo ŋanaa mo hono mum weeɓaani, hootii e joom mum ñalnde jofnde altine 10 noowammbar 2008 ina yahra e duuɓi 76. Oon jamma tan omo ummii hiirde to wuro ina wiyee Naples, to Itaali. Sabaabu maayde makko ko taƴam ɓeram.
Kanko yimnoo jimol lollungol biyeteengol « pata-pata » ngol oolel mum alaa ɗo yettaaki e duunde baaba Aadama he.
Oon jemma mbiy-ɗen o yimii fotde feccere waktu e hiirde yuɓɓinanoonde to Naples, leydi Itaali ngam wallitde biyeteeɗo Roberto Saviano ballifiiɗo filma biyeteeɗo Gomorra, mo maafiyaa Itaali woondi yooɓaade fittaandu mum.
Kanko wattindinoo naatde dingiral ñalnde oon jamma. Yeeɓooɓe ina padi mo ha o tawaa omo faɗɗii. O nawaa opitaal ɗoon e ɗoon kono o ɗum danndaani mo.
Miriyam Makeba ina anndaa e winndere he kala. O ɓuri anndireede noon ko jimol makko biyeteengol Pata pata, pentangol e hitaande 1956, fiilaa e hitaande 1962. Ko o gaño apartaayd mawɗo o wonnoo.
O jibinaa ko 4 marse 1932 to Jahanesburg (Afrik worgo). Baaba makko ko jannginoowo wonnoo, yumma makko winndotono. Baaba makko sankii omo yahra e duuɓi 5, yumma o sankii ko e hitaande 1963 tawi laamu Afrik worgo ina riiwi mo e leydi he.
Omo yahra e duuɓi 16 o haɗaa arde ekkol, sabu paltoor.
O yiyii caɗeele law no feewi, sibu o naati kasoo gadanol ko tawi omo woni tiggu kecco jahroowo e balɗe seeɗa. Ɗum ko tawi yumma makko ina sokaa lebbi jeegom, ina yooɓtoraa peewnugol Biyeer ngam wuurnude ɓesngu mum. E hitaande 1947 wiyeteeɓe Afrikaaneer en (tuubakooɓe jiimnooɓe leydi ndi) kawi e woote, ummanii leeptude e tooñde ɓaleeɓe worgo Afrik, ɗo Apartaayd (woni paltoor) fuɗɗii.
Kanko ooɗoo Miriyam Makeba, kanko woni debbo Afriknaajo, tawi ko naalanke, gidiiɗo haɓaade laamu paltoor Afrik worgo. O wallitii no feewi cargol gaaci afriknaaji e nder winndere nde, gila e kitaale 60, rewrude e ko ɓuri teeŋtude e jimol makko biyeteengol pata-pata.
O fuɗɗi yimde ko omo yahra e duuɓi 20, tawi omo winndoo, omo woni ƴettowel sukaaɓe, omo wuurdi e yumma makko e ɓiyiiko biyeteeɗo Bonngi.
E duuɓi makko 31 dowla leñamleñamo Afrik worgo, dowla Aprataayd teetti nasiyonaalitee makko sabu tan o jeytoraama e filma biyeteeɗo « Come back to Afrika » (hootde Afrik), filma ñiŋoowo Apartaayd ; Ɗum haɗi mo hay arde toon tawtoreede wirwirnde yumma makko. Ɓe kaɗi hay jimɗi makko yimeede e leydi he. Nii woni o daayi ko ina wona duuɓi 31.
E hitaande 1962 o resondiri e biyeteeɗo Stokely Karmikael, gooto e hoohooɓe « black panters ameriknaaɓe », ganndiraaɗo daranaade hujjaaji ɓaleeɓe e ndiin leydi. Ɗum ɗoon ɓeydani mo caɗeele kadi, haa teeŋti noon e ñaawirɗe Amerik. Nii woni o mooloyii to Gine. Duuɓi nay caggal ɗum o seeri e oon.
E hitaande 1985, Farayse rokki mo tiitara mawɗo ko fayti coñce e ñeeñal. Ɓiyiiko bajjo, hono Bonngi, sankii e ndeen hitaande e baame, ina yahra e duuɓi 36. Ɗeen mette, yantude e caɗeele kaalis nanngi mo meseer no feewi. Kono hoodere makko ƴellitii kadi to Belsik tawi omo yimdi e biyeteeɗo Paul Simon.
E hitaande 1990, Nelson Manndelaa waawni mo artude Afrik Worgo, tawi omo heɓi nasiyonaalitee Farayse.
Miriyam Makeba meeɗaa seerde e haalde e suurtude laamu apartaayd e noddude winndere nde, nde geddata Afrik worgo, gila e dingire haa yettii Fedde Ngenndiije Dentuɗe. O ɓurnoo waawde yimde ko e ɗemngal Suluu. O heewnoo wasiyaade heen ko muñondiral e kisal e deeƴre. Alaa fof ɗo o yahaani, dogde laamu paltoor : to Amerik, to Gine, to Orop, haa o wonti maande kaɓagol apartaayd.
O meeɗaa seerde kadi e duwaade Dental Afrik. Omo wasiytonoo ɓiɗɓe yummiraaɓe makko ɓaleeɓe nde mbaawata yaafaade, yo ɓaleeɓe e raneeɓe nganndondir, nguurda e nanondiral e deeƴre.
E hitaande 1992 o jeytoraa e filma biyeteeɗo Safarina, jaŋtotooɗo warngooji Sowetoo 1976.
E hitaande 2000 o fiili lefol kesol ɗo o hollitta weltaare makko e gartugol makko e leydi makko : « mi hisnii pinal am, mi hisnii jimi am e lasli am. Ko ɗiiɗoo jimɗi ngaddani mi wonde ndeeɗoo daande e ngooɗoo ayaawo Afrik e ɓesgu mum, hay sinno tawii mi teyaani ».
FAO yettii Miriam Makeba
Miriam Makeba ina anndiranoo kadi daranaade wallitde Fedde Adunankoore Nguura e Ndema (FAO). Ko ɗum addani Jak Juuf, gardiiɗo Fedde nde wiyde « ko ina wona duuɓi 10, … Miriam Makebaa daraniima no feewi haɓaade baasal e ustude baasal e wallitde moƴƴitinde nguurndam waasɓe, e nder winndere de ».
« Maama Afrika haɓiima fitinaaji e ndoolndoolaagu, o haɓiima ɓurondiral, o haɓiima ñawu, haa arti noon wonande rewɓe e sukaaɓe, wuurɓe e nder baasal mawngal. Ma en katto mo no feewi e nder ndeeɗoo hare ».
Miriyam Makeba joginoo ko tiitara Ammbasadeer katante wonande FAO, gila hitaande hitaande 1999. E nder ɗii duuɓi o heɓii tawtoreede kewuuji keewɗi e pijirlooji keewɗi ɗi FAO yuuɓɓinnoo,haa arti noon e nder Afrik Worgo e to Jamayke e to Espaañ, ngam renndinande FAO ngalu.
Omo tawtortenoo e denndaangal kewuuji jeeyngal ngam haɓaade heege, ɗi FAO yuɓɓintunoo. Ɗum ɗoon ko rewrude e jeewte e kewuuji kumpital goɗɗi.
Bookara Aamadu Bah


text:
Taariika
Fulɓe Progressive Union (FPU) ko mojobere daraniinde fiyaakuuji renndo e pinal. Ko ehitaande 1966 nde sincaa e nder Sarlon. Innde mayre aranere nden fewndo nde sincaa ko Fullah Youth Organization (FYO).
Faandaare FPU ko marde e reenude pulaagu e Fulfulde nder e yaasi leydi Sarlon ndin, e tinndingol ɓiɓɓe ɓen pulaagu janngina ɓe no ɓe heɓirta doole e cemmbe nder e yaasi leydi Sarlon ndin.
Ko woni sabu sincugol FPU
Hino jeyaa e sabuuji sincugol ndee mojobere: dartanagol Fulɓe ɓe laamu Sarlon ngun wonnoo e tooñude nannga, haɓɓa, letta, mooɓa, sokoya e leyɗe kawtalje, wi’a Fulɓe jeyaaka e nder leƴƴi leydi Sarlon ndin, etagol no ɓe heɓira ɓuuɓtu e nder leydi maɓɓe ndin.
Ko on tuma -Alla hinno- Mohamed Alieu Jalloh (ɓurɗo lollirde M. A. Jalloh Mobil) e sukaaɓe wonnooɓe e janngude e duɗe toowɗe wano Porofesoor Abubacar Bah, Alla hinno Lawyer Mohamed Sadu Bah, Porofesoor Mohamed Alpha Bah, Chernor Abdulai Jalloh, Moodi Siray Jah, Sonna Jalikatu Rahman (oo meeɗii wonde Mayor laamorde nden Firiton ɓaawo ɗum), Moodi Umaru Dumbuya,e njulaaɓe (filooɓe) mawɓe wano Alla hinno Alhajji Abbas Alie, Moodi Musa Jalloh ekn. mooɓii haaldi fotti e sincugol ndee mojobere FYO, sabaabu arano on ko danndugol leñol Fulɓe ngol, faddoo tooñe laamu ngu Dr. Siaka Probyn Steven ardinoo ngun fewndo on tuma.
E hitaande 1980, mojobere FYO nden waylii wonti Fullah Progressive Union (FPU), nde suɓii ardiiɗo keso, kanko woni -Alla hinno- Alhajji Bailor Barrie. Mojobere nden ɓeydi heftineede, nde waɗti yuɓɓinde pottite hitaande kala ka ɓiɓɓe leñol fotta ɓeydoo anndindirde e huuwondirde. Mojobere nden ɓeydii wonde darantoonde dannda ɓiɓɓe leñol ngol e baŋŋeeji ɗin fow. Yeru, nde immike, nde ƴamii laamu ngun yo accitu kala Pullo nanngaaɗo nanngiraa tooñe. Mojobere nden huuwondiri e gollanooɓe laamu ngun haa ngal huuwondiral ɓeydi wallitaade e reenugol dannda leñol ngol, faddoo tooñe ɗen.
Ɓaawo duuɓi seeɗa yawtii gila mojobere nden sincaa e hitaande 1966, yoga e sincunooɓe ndeyahi Ameriki fii ɓeydoyagol ganndal, wano Lawyer Mohamed Sadu Bah, Ambasadeer Sulaiman Tijan Jalloh,Chernor Abdulai Jalloh, Mohamed Wurie Jalloh, Seray Jah, e woɓɓe kadi, ɓe sinci salndu FPU e nder Ameriki ɓe jokkitii e golle ko FPU jokkunoo kon e nder Sarlon. Ko e hitaande 1971 nde sincaa e nder leydi Ameriki ndin, mojobere nden wonti salndu (lisal) FPU aranuru sincaandu e yaasi leydi Sarlon ndin.
Ɓe winndi mojobere nden ka laamu e nder Washington, ɓe suɓii Moodi Alpha Ibrahima Barrie (ɓurɗo lollirde Alfaajo Bari) yo wonu hooreejo maɓɓe arano on.
Mooɓondire ɗen waɗti yuɓɓineede e nder galleeji terɗe ɗen, lewru kala mooɓondiree ka gooto e terɗe ɗen, ɗum addi woowtondiral, ɓeydi giggol e yurmondiral hakkunde terɗe FPU ɗen. Toraare Alla waɗaa, yahri non haa e hitaande 2008 fewndo FPU soodi galle e nder Lanham, ɗon wonti mooɓorde e janngirde ka ɓiɓɓe ɗuuɗɓe rewi, janngi haa wonti hannde ko’e yaakitoraaɗe e nder leydi Ameriki ndin.
No jeyaa e eɓɓooje FPU kese ɗen waɗtugol ndee nokkuure Galle Jamaa ɓurɗe kelɗude haa nafoore mayre ɓeydoo yaajude e layude.
Nafoore golle e balleFPU
FPU gollii golle heewɗe nafoore nder e yaasi Sarlon sabu duumagol maɓɓe e tambitagol ndee mojobere, saloo nde lancoo maa nde feccoo, sabu wakkilaare maɓɓe e yarlitaare maɓɓe duumiinde, e gollugol golle ɗe aldaa e ngaameelo aldaa e nguddam.
FPU wonii sabu yo Fulɓe Sarlon heɓtu hakkeeji muuɗum, ɓe wona leñol finungol anndungol wonde hay gooto ɓuraa ɓe e leydi Sarlon ndin. FPU wonii sabu yo laamuuji ɗin accu tooñugol Fulɓe ɓen, maa mooɓugol ɓe naɓta ka ɓe jeyaaka, maa nannga ɓe ukka e kasooji e hoore tooñne. Hanndeere ndee, Alla e FPU, Pullo hino toowni hoore e nder Sarlon hella baŋŋeeji ɗin fow fayda, si wonaa oon Pullo waɗɗo hoore mum njanano, Pullo no mari teddungal mum timmungal. Ka ɗuuɗugol, ko Fulɓe woni leñol tataɓol e nder leydi Sarlon ndin. Ka ganndal e jawle ɓe hikkoraaki ɓaawo.
Ka duuɓi 1960-ji, 1970-ji haa ka 1980-ji leƴƴi Sarlon ɗin tawtude laamuuji ɗin salino cut yo Fulɓe naatu ka parluman, ɓe wi’i Fulɓe ko jananɓe. Yeru, e hitaande 1982 hare waɗunoonde nden hakkunde Thaimu Bangura e JusticeAbdulai Babagalleh Timbo wonno sabu yo wonkiiji Fulɓe ɗuuɗɓe bonu e nder Bombali. Ko non kadi hare waɗunoonde nden hakkunde Moodi Alpha Ibrahima Barrie (lollirɗo Alfaajo Bari) e Ahmed Bala M. Kamara e nder Kabala.
Hannde ɗin hareeji accii waɗude. Darnde Fulɓe ɓen e nder baŋŋeeji ɗin fow waylike moƴƴii, ɓe heɓtii doole, ka laamu, ka jawdi, ka ganndal ekn. Pullo hino ardii partii politik, Fulɓe jaagorɓe no heewi, Fulɓe Ambasadeerɓe no ɗuuɗi, ka Ñaawirde Sarlon Mawnde nden Fulɓe tato wonii Chief Justice: Justice Abdulai Timbo, Justice Umu Hawa Tijan-Jalloh, e Justice Abdulai Hamid Cham, jaayndeyankooɓeFulɓe no heewi, njulaaɓe kam haalaaka, ekn.
Kono e hoore ɗee lowe kelɗuɗe jaŋtaaɗe dow ɗoo fow, haa jooni no woodi Sarlonnaaɓe saliiɓe cut yo Fulɓe lime hakkunde leƴƴi jeyaaɗi e nder leydi Sarlon ndin, hay si tawii ɓe ɗuuɗaa, ɓe jogaaki doole, lorra maɓɓe hino haani faddeede. E jaka haa jooni golle no haani jokkindireede haa faandaare FPU nden jojja, haa leñol ngol daɗa e baŋŋeeji ɗin fow, ngol heɓa ɓuuɓtu.
FPU waawii mooɓindirde jawle fii wallitagol ɓiɓɓe leñol ngol yo janngu, ɓe kelɗii e njulayaagal maɓɓe ngal, ɓe wallitike Sarlon e nder cenɗe ɗen fow, ka faggudu e ka ɓamtaare leydi ndin
Salndu FPU ndun Washington battinii e dawlaaji Ameriki kadi e haa calɗi goɗɗi sincaama e nder Georgia, New York, Massachusetts, Texas e Deware Valley, wooturu kala e ɗii calɗi wallitike fota e nder leydi Sarlon ndin.
Salndu FPU ndun Georgia neldii kontineerji kontineerji lekkeele e aalaaji wallitagol ñawndorɗe ɗen e janngirɗe ɗen Sarlon, ɗum waɗaama fotde duuɓi heewɗi, tawi haa jooni hino jokkaa. Salndu FPU ndun Washington wallitike e hesɗintingol juulirde Fulɓe ɓen Firiton, neldii kontineerji kontineerji ñaameteeji fewndo hare musidal nden Sarlon.
FPU soodii galle e nder Washington, ɗen galle wontii janngirde e mooɓorde wonande mojobere nden gila e hitaande 2008.
Fulɓe Progressive Union North America (FPUNA)
Miijo sincugol FPUNA ko ka WahtsApp fuɗɗori, waɗi hitaande jooni. FPUNA hino mari calɗi ɗuuɗɗi: Washington, Boston, Delware Valley, Georgia, New York, woɓɓe kadi no ka laawol. Si Alla muuyii, mojobere nden no eɓɓi layugol haa sudda leyɗeele Ameriki e Kanadaa.
Ñannde 7, 8 & 9 lewru Morso (July), 2017 mojobere FPUNA nden fampaa e nder Washington.
Faandaare FPUNA nden ko
Ƴellitugol Fulfulde e Pulaagu. Moƴƴintingol faggudu ndun (economic transformation). Ɓaŋtugol neɗɗanke. Reerɗingol Fulɓe ɓen fow yo tawtore e dille politiki.
Goomuuji FPUNA sincaaɗi
Goomu Jannde. Goomu Cellal. Goomu Pinal e Finndingol. Goomu Danndugol. Goomu Enterepreneeryaagal
Ɗii goomuuji hino halfinaa ɗaɓɓitugol laawi e wallingol (lelnugol) eɓɓooje kañum e ɗaɓɓugol pehe no jawle heɓorta ko eɓɓooje ɗen golliree. Goomuuji ɗin hino haani diisondirde e Yiilirde Siinoore FPUNA nden.
No FPUNA fuɗɗori haa no famporaa
Jooni helmere Fullah nden lomtiniraama Fulɓe, sabu ko nii leñol ngol woni e noddirde hoore mum, ko Fulɓe Progressive Union North America (FPUNA).
Golle moƴƴuɗe kelɗuɗe waɗaama gila FPUNA sincaa ka WhatsApp haa ñannde mojobere nden fampaa e nder Washington. Yimɓe kelɗuɓe, jannguɓe e marɓe, sukaaɓe e mawɓe, rewɓe e worɓe tawtoraama e golle ɗen gila ka fuɗɗoode haa ka timmoode, golle ɗen yawtii no moƴƴiri haa yimɓe ɓen fow haarii wewlere e weltaare…
Ko adii FPUNA mooɓondirde e ngal tumbondiral aranal fampoo mojobere nden, golle heewɗe keɗuɗe waɗaama, ɗe fuɗɗori diisondiral, yahi e joɗɗingol Yiilirde Siinoore happanaande dumunna (interim executive), ko ndee yiilirde toɗɗii Goomu Rewtotoongu Tuuginorde (Constitutional Review Committee). Nguu goomu halfinaa winndugol dokimanru ɗoworteendu mojobere FPUNA nden, ko ɗum woni tuuginorde nden. Yiilirde Siinoore nden kañum e senngo mum toppitii eɓɓugol no FPUNA famportee. Njaltudi ɗee mooɓondire e diisondire kelɗuɗe, wano Algaasimu Monoma Bah, halfinaaɗo yeeynugol on, humpitiri non, ko ɗum yi’uɗen ka Tumbondiral FPUNA, ko salndu FPU Washington ndun weerni tumbondiral ngal ñannde 7, 8 & 9 Morso (July) 2017.
Ñannde 07 Morso 2017: Fottugol Salmondira
Fulɓe ɗuuɗɓe fottii ka WhatsApp FPUNA yeewtii piiji ɗuuɗɗi, jannindirii ko yahata hitaande, kono ɓe meeɗaani yiidude gite e gite, ko ɗum waɗi ñannde 7 ɓe haaldi fottude ka Galle FPU Washington ɓe salmondira, ɓe ɓeydoo anndindirde. Hino jeyaa e tawaaɓe ɓen e arɓe ton Bibata Barry jeyaaɗo Burkina Faso, golloowoe leydi Botsuwaana, Dr. Ibrahima Seaga Shaw (Soh) iwɗo haa Angalateer, Moodi Bai Kabia (gooto e Sarlonnaaɓe hooloraaɓe e nder Ameriki), Moodi Mohamed C. Bah, ko oo ardii partii National Democratic Alliance (NDA), Yiiloowo Kuuɓal (Director General) United Nations Industrial Development Organization (UNIDO) wonɗo e ɗaɓɓude laamu Sarlon, Dr. Kandeh Kolleh Yumkella, e yimɓe iwruɓe e nder dawlaaji Ameriki seertuɗi tawtoraama nden ñalaande.
Ñaameteeji welɗi no hebilaa ɓadii, yimɓe moƴƴuɓe rewɓe e worɓe hino jaɓɓoo weerna arooɓe. Ko nii yahrii haa futuroo juulaa, Moodi Alieu Dausy Wurie, ko kanko woni Koolaaɗo Kuuɓal FPU Washington e Koolaaɗo Kuuɓal Yiilirde FPUNA nden, o ardii golle anndindiral ngal haa fow anndini ko’e mum e leyɗe maa dowlaaji ɗi ɓe immorii. Ɓaawo ɗum, Hooreejo FPU Washington on, Sonna Asiatu Jalloh-Kamara jaɓɓii fow wi’i ko toolii e nder Washington, o yelanii fow jam e yo golle eɓɓaaɗe ɗen laato e jam. Jeewte daɓɓe waɗaa, anndindiral nootondiri baŋ-woo-baŋ, ɓaawo ɗum toraare Alla waɗaa si yimɓe saakitii hino hebilanoo fottoygol janngo mum ka Hotel Sheraton e njamndi 09:00 Bimbi fii ñalaande ɗiɗaɓere nden.
Ñannde 08 Morso 2017: Tumbondiral ngal
Imminaaɓe calɗi FPU seertuɗi e hoɗɓe saatinaaɓe iwruɓe e mojobe seertuɗe fuɗɗii arde gila e njamndi 09:00 Bimbi, ɓe ari ɓe jooɗii. Ɓaawo kooƴe ittaama, ittiraama ñaameteeji kelɗuɗi, ɓaawo anndindiral e salmondiral waɗaama, Dr. AlieuShaw hunaa, o ari o yeewti seeɗa ko yowitii e nguurndam makko e no o naatiri e FPU. O jaŋtii wonde ko kanko woni Sarlonnaajo arano sincuɗo telewison heeriiɗo e nder leydi Sarlon, o sifii caɗeele e beleeɗe nguurndam ko o meeɗi hawrude e nder saare aduna. O jaarni, o weltanii ɓen addunooɓe ngoo miijo moƴƴungo fii sincugol FPU e hitaande 1966, o wasiyii wonde golle FPU ɗen hino haani toppiteede nawree yeeso. O arti e hunagol inɗe yimɓe yeewtayɓe ɓen e ngal tummbondiral.
Yoga e yeewtuɓe ɓen ko wano: Imaam Mohamed Sherrif Barrie, Chernor Abdulai Jalloh (gooto e tawanooɓe e sincugol FYO nder Sarlon 1966 e nder Ameri 1971), Sonna Asiatu Jalloh-Kamara (Hooreejo FPU Washington), Chernor Ahmed Jogor Jalloh (Hooreejo FPU Texas), Imaam Babagaleh Barrie, Dr. Abubakar Bah, Dr. Ibrahima Seaga Shaw, Haja Mariama Fofanah, Moodi Abubakar Jalloh, Dr. Umaru Bah e woɓɓe kadi.
Yeewtooɓe ɓen ardiri gooto gooto, kono gooto kala e maɓɓe mani FPU gila ndee mojobere sincaa ɓurii duuɓi 50, gooto kala hino wasiyoo no nde toppitortee, e salagol nde yeeboo maa nde feccoo. Yeewtooɓe ɓen meemi baŋŋeeji ɗin fow e fiyaakeeji ɗin fow gila semmbingol e jannugol jiwɓe ɓen (ɗum woni sukaaɓe rewɓe) e yaññugol ɓerɗe men ɗen uddita ɗe fii jaɓɓagol ɓiɓɓe leñol ngol fow wonaa ɓen wowlayɓe Fulfulde tun, kono ko kala mo ƴiiƴam mum woni Pullo hino haani jaɓɓeede hollee enen fow ko e neene-gooto baaba-gooto, hay gooto ɓuraa goɗɗo. Ɓural Pullo ko fotde ko o gollani e ko o yarlitanii Fulɓe ɓen, wonaa lasli makko, wonaa dammbe, wonaa kadi jawdi maa ganndal makko.
Chernor Bah: Yeewtere Mawnde nden
Jeewte ɗen fow hino hitti fota, kono yeewtere Chernor Bah, oo teddiniraaɗo yeewtere mawnde nden (Keynote speech) hollii nden ñannde pellet si sukaaɓe ɓen halfinaama gollal hiɓe gasa waɗude ngal no haaniri non. Oo suka kecco mo Alla toowni darnde mum meeɗii teddineede e nokkuuje mawɗe nder adunaaru ndun, ka Dental Afriki o yeewtii, ka Dental Erop o yeewtii, ka UN o yeewtii, kala ka laamɓe winndere ndee noddaa yo yeewtu, himo noddee o yeewta… Kono o hollii nden ñannde wonde gila Alla fuɗɗii toownude darnde makko, ko hikka o ɓuri weltaade sabu ɗoo ko ka makko e hakkunde yimɓe makko ɓen tigitigi… alaa ko ɓuri ɗum welde.
No jeyaa e yeewtere makko:
“No jeyaa e ko haanuɗen waɗude, reerɗingol, mooɓindira doole men ɗen fow, doole gooto kala e men, enen e seertugol men, e ɗuuɗugol pine men e leyɗe men ka jeyaɗen, hiɗen haani reerɗinde Fulɓe ɓen fow yo mooɓondir, gooto kala wallira fotde ko waawi kon. Pullo hay gooto ɓuraa Pullo goo, enen fow hiɗen waawi heƴude e nder mojobere FPU nden, heƴa e nokkuure wootere.
“Enen Fulɓe ko en leñol gootol kono pellet en wonaa huunde wootere, woɓɓe e men ko iwdi Fuuta Jaloo, woɓɓe ko iwdi nokkuuje goo, no gasa ɓurɓe ɓen e men ko diina lislaamu jokki, kono no woodi woɓɓe hakkunde men wonaa kan woni diina maɓɓe, diinaaji men ɗin hino waawi seertude, mecce men ɗen, leyɗe men ɗen fow hino waawi seertude, kono wonen yimɓe jaɓooɓe koo ko seerti, waawɓe mooɓondirde e nokkuure wootere diisondira no ngol leñol ɓamtora ngol yahira yeeso.
“Yimɓe ɗuuɗɓe wonɓe hakkunde men no gasa hino waawi Fulfulde fota, kono ko ɓuri 60% e nder ɓiɓɓe leñol hannde waawataa Fulfulde, kono ɓe añaa ɗemngal ngal, ɗaɓɓen laawi e pehe no ɓiɓɓe leñol ngol wonira neene-gootooɓe baaba-gootooɓe tawa gooto kala e maɓɓe hiɗen waawi naftoraade mbaawdi mum ndin, heewɓe e ɓen ɓe waawaa wowlude Fulfulde no yiɗi ɗemngal ngal ɓuri heewɓe waawɓe wowlude ngal, ko non kadi ɓe yiɗiri leñol ngol ɓuri heewɓe. Enɗam pulaagu ɗam hakkunde men hino haani tiiɗude heɓa doole ɓuri kala huunde e nder oo aduna.”
Ngeenaariiji barkinoraaɗi mawɓe Sarlon
Ko e ndee ñalormaare FPUNA yeɗi yimɓe njowo ngeenaariiji barkinoraaɗi mawɓe Sarlon walluɓe Fulɓe walli leydi ndin balle duumotooɗe haa ñannde darngal. Mawɓe barkinoraaɓe ɓen e yimɓe njowo yeɗaaɓe ngeenaariiji ɗin hino jaŋtaa ley ɗoo:
- Ngeenaari Almaami Raasin fii Ardungal & Giɗo Jam (Almamy Rassin Leadership & Peacemaker Award) yeɗaama Ambasadeer Amadu Jalloh
- Ngeenaari Almaami Abdul Rajaak Jallo fii Basiira (Almamy Abdul Razak Jalloh Visionary Award) yeɗaama Moodi Mohamed Alpha Bah
- Ngeenaari Muusaa B. Jallo fii Hiwgol(Musa B. Jalloh Advocacy Award) yeɗaama Moodi Mohamed Wurie Jalloh
- Ngeenaari Alhajji Bayillo Bari fii Neɗɗankaagu (Alhaji Mohamed Bailor Barrie Humanitarian Award) yeɗaama Alhajji Mohamed Alieu Jalloh
- Ngeenaari Alhajji Saajaliiw Bah & Alhajji Ciwto Jallo fii Jannde(Alhaji Sajalieu Bah & Alhaji Chiwtor Jalloh Education Award) yeɗaama Moodi Sajoh Bah
Dokke kaalisi e jawle
Ka mooɓindirgol e okkugol kaalisi wonande FPUNA, gooto kala okkii fotde ko waawi, woɓɓe okki $2 000.00, wano Chernor Abdullaahi Jalloh, woɓɓe $1 000.00, woɓɓe okki kontineer lekkeele wano Moodi Mohammed L. Bah, ekn.
Fula Flute
Naalanke men jeyaaɗo e ɓurɓe waawude wuttugol ceri tawtoraama e ngal tumbondiral gila bimmbi haa jemma, kanko woni Bayillo Bah mo diɗɗalFula Flute, nden ñannde o ɓeydii welnude tumbondiral ngal kanko e ɗii ceri makko welɗi heɗaade. O jaaraama ko aldaa e keerol. Kala yiɗɗo jokkondirde e makko, ko tonngoode talifon makko nii: +137-499-3643. Himo waawi golle makko ɗen fota, sifa makko ɗuuɗaa.
Joɗɗingol Yiilirde Siinoore
Ɓay ɗee cofte jaŋtaaɗe dow fow waɗaama, goomuuji ɗin jaŋtaama, imminaaɓe calɗi FPU ɗin fow heftini tuuginorde FPUNA nden. Kadi ɓe haaldi ɓe fotti ɓe fow maɓɓe wonde hankadi jaraa woote no waɗee, hay gooto e imminaaɓe ɓen walla calɗi FPU ɗin salaaki ngoo miijo. Ɓe holli wonde yondee Yiilirde Siinoore waɗunde golle ɗen ko yahata hitaande, yo jokku golle FPUNA ɗen e ngal ardungal aranal haa fotde duuɓi ɗiɗi. Golleeji terɗe Yiilirde Siinore nden waylaama seeɗa, terɗekese ɓeyditaama.
Nde tawnoo hay gooto salaaki miijo imminaaɓe calɗi FPU ɓen, halfinaaɗo woote on noddaa, kanko woni Dr. Abdulai Barrie, o ari o inniti terɗe Yiilirde Siinoore nden gooto gooto, o yamiri ɓe yo ɓe woondu, o janngani ɓe woondoore nden ɓe woondi haa gasi e yeeso jamaa on, ko nii FPUNA jibiniraa e nder Washington e hoore jam e moƴƴere.
Yiilirde Siinoore FPUNA nden ko nii lelori:
Hooreejo: Chernor Abdulai Jalloh
Cukko Hooreejo: Chernor Ahmed Jogor Jalloh
Koolaaɗo Kuuɓal: Alieu Dasy Wurie
Ballo Koolaaɗo Kuuɓal: Almamie Razak Seray-Wurie
Maroowo Jawle: Mohamed Juma Jalloh
Koolaaɗo Finansi: Mohamed Yusuf Bah
Ballo Koolaaɗo Finansi: Chernor Baa
Koolaaɗo Yeeynugol: Algassimu Monorma Bah
Koolaaɗo Njuɓɓudi: Mohamed Baa
Ballo Koolaaɗo Njuɓɓudi: Khadijah Diallo
Sawru Parlaman: Osman Shaw
Ballo Sarwu Parlaman: Abdul Karim Barrie
Kordinanoowo Rewɓe: Kadie Ballah Jalloh
Ballo Kordinnanoowo Rewɓe: Bashiratu Bah
Joɗɗingl Jonnde Yiilooɓe
Joɗɗingol Jonnde Yiilooɓe (Board of Directors) nawraama yeeso haa salndu kala e calɗi FPUNA ɗin waawa neldude lomtotooɓe ɗiɗo ko lomtoo ɗum ka Jonnde Yiilooɓe. Ɓen lomtotooɓe wonay gollidooɓe e yiilirde siinoore nden.
Ko hella njamndi 17:00 golle ñalorma ɗen hombaa, saakitaa, haaldaa artoyeede e najmndi 21:00 fii hiirde fampagol FPUNA nden.
Jemma, gila njamndi 21:00 yimɓe tedduɓe fuɗɗii arde, yahri non, tawi hiraande no hebilaa, yimɓe ñaami haa haari, jeewte daɓɓe waɗaa. Dr. Baba Konare yeewti fii kisal e mojobere Kisal nden e ko ɓe jokki fii wallitagol Fulɓe egga-hoɗaaɓe wonɓe e tampineede e nder leyɗe ɗuuɗɗe e nder Afriki. Saajo Bah yeewti fii Fulfulde e no ɗemngal ngal lo’iri hannde nder mejaaje mawɗe wano BBC, VOA, RFI ekn. E no ɗemngal ngal faɗiri njuɓɓudi wallitotoondi no Fulfulde tabitira waawa ñiiɓude, yeru duɗe e jaaɓihattirdeeji, jaayndeeji e deftorɗi, rajooji e telewisiyonji ekn.
O sakkitori jaŋtagol yoga e ko Goomu Peeral ngun golli gila e hitaande 2008, gila e winndugol saakita winndanɗe ka internet, wallifagol defte e caggitorɗe, janngingol e eltugol hebila jannginooɓe, haa e wallitagol e golle gannde kese (ITCs) wano firde Facebook, ekn.
Ɓaawo ɗum gimi e gami tokkii ɗon, yimaa amaa haa e njamndi 02:00 jemma, FPU Washington fahin anndintini wonde janngo mum, mooɓondiral e waynondiral hino eɓɓi yuɓɓineede ka ñiiɓirde FPU, bismilla e tooli kala waawɗo tawtoreede. Yimɓe ɓen saakitii, fow hino weltii.
Ñannde 09 Morso 2017: Piknik e BBQ ka ñiiɓirde FPU Washington
Nder ndee ñalaande yimɓe arii fottude ka galle FPU Washington, teewu juɗaangu ngun yoni yok, yimɓe ari ñallii dakmitaade, anndindiral ɓeydii hakkunde musiɓɓe ɓen. Hay gooto faalanooka tultude ton, kono min Alla muuyaano yo mi tawtoree sabu hari Jalluɓe ɓen naɓorii lam.
Hiɗen sabbii tumbondiral aroowal ngal, fewndo ɗoo, salndu FPU kala hino wi’ude ko kañum weernata ngal, si Alla muuyii.
On jaaraama.
Tasko: inɗe yimɓe ɓen e yettooje maɓɓe no winndiraa mbinndudi Engeleere/Faransiire, yeru Shaw (ko Soh firti), Jalloh/Diallo (Jalloh), Barrie (Bari), Jalloh Bailor (Bayillo), Chernor (Cerno), Alpha (Alfaa), Alphajor (Alfaajo), Jogor (Jogo), ekn.
Kɗl. Saajo Bah (Peeral.com & Misiide.net).Leiden, 21/07/2017


text:
Konngi kaŋŋe keɓaaɗi e Abdullaay Al Hajji Umar Deh, yo yurmeende Alla won e mum, wona e maayɓe juulɓe kala, konngi ɗi o ronti e jinnaaɓe makko. Al Hajji Umar Deh oo ne yo yurmeende Alla won e mum.
O wiyi : wondiiɓe aduna ko njeenayo :
- Heen tato, so njiɗii ma, yiɗ ɗum en ; so ngañii ma, yiɗ ɗum en ;
- Hen tato no njiɗii ma, yiɗ ɗum en, so ngañii ma, añ ɗum en ;
- Heen tato so njiɗii ma, añ ɗum en, so ngañii ma, añ ɗum en.
1. Tato yiɗooɓe ma, njiɗaa ɗum en, añooɓe ma njiɗaa ɗum en ko :
– Jiknaaɓe maa ɗiɗo : so ɓe njiɗii ma, yiɗ ɓe, so ɓe ngañii ma ne, yiɗ ɓe, sibu ko giɗli maa e maɓɓe nafat maa e aduna e laakara.
– Ko ceerno kolluɗo ma laawol diine Lislaam : so o yiɗii ma, yiɗ mo, so o añiima ne, yiɗ mo, sibu ko giɗli maa e makko nafat maa e Aduna e Laakara fof;
– Ko laamɗo mo ngondu-ɗaa e nokku so wonaa ɗum omo waawi bonannde ma.
2. Tato yiɗooɓe ma njiɗaa ɗum en, añooɓe ma, ngañaa ɗum en, ko:
– Debbo mo ndes-ɗaa, so yiɗii ma, yiɗ ɗum ; so o añtii ma, feere fof a waɗii a ronkii, aan ne, añ mo, poofton, mbaason lorondirde.
– Liggotooɗo mo liggintaa, so yiɗii ma, yiɗ ɗum, so o añtiima, feere fof a waɗii a ronkii, añtu mo, poofton mbaason lorondirde.
– Koɗdiiɗo maa aduna ina yiɗ maa, yiɗ ɗum, so a tinii o añtii ma, a waɗii feere fof a ronkii, añtu mo poofton, cuurondiron so oɗon njiɗi suuraade.
3. Tato yiɗooɓe ma ngañaa ɗum en, añooɓe ma ngañaa ɗum en ko:
– Naafige; – Gujjo ; – Cemtoowo
Ɓee ko añeteeɓe sibu giɗli maa e maɓɓe meeɗat joftinande ma bone ; ɗum noon ko añde ɓe tan woni ɓural.
- O wiyi : nay ɓuri haandude heen ko nayo :
Nay juulɓe fof poti e nay, kono ɓuri haandude heen ko nayo :
– Haalde goonga ; juulɗo fof ɗo woni wiyaa ko yo haal goonga, kono ɓuri haandude e haalde goonga ko laamɗo, haade cemte mum ene mbaɗtee goonga, ko kanko ɓuri haandude e haalde goonga.
– Hulde Alla e nuunɗude ; juulɗo fof to woni ina wiyaa yo hul Alla, nuunɗa. Kono ɓuri haandude e kulol Alla e nuunɗal, ko ganndo haade kanko anndi ko Alla wiyi e ko nelaaɗo Alla wiyi, ko kanko ɓuri haandude e nuunɗal.
– Sadak juulɗo fof ko jogii, heewde e famɗude, wiyaa ko yo sakko, kono ɓuri haandude e rokkude sadak fof ko galo.
– Rewde Alla, juulɗo fof ɗo woni wiyaa ko yo rew Alla, kono ɓuri haandude e dewal Alla fof ko sagata, sabu so wiyaama « darnde fof mbuuɗu » maa wood ɗo sagata juuli ujunere darnde tawa weetaani, nayeeɓe mbaawaa ɗuum.
- O wiyi : so neɗɗo wonii nay, yebiima ɗiin nay, nimsa ara :
– So a wonii sagata a yeebiima cagataagal ngal alaa ko ngollan-ɗaa heen aduna e laakara, haa nayeewu arii, nimsa ara.
– So a wonii galo a yeebiima gollude e ngalu nguu ko pot-ɗaa gollaade heen koo, so ngalu nguu yahii, nimsa ara ;
– So a wonii celluɗo a yeebiima cellal ngal gollanaade heen Alla e gollanaade heen hoore maa haa ñawu arii, nimsa ara ;
– So a wonii guurɗo a yeebiima nguurndam ɗam gollanaade heen hoore maa haa maayde arii, nimsa ara.
Ɗum noon neɗɗo yo tiiɗno, so wonii ɗii nay, hade majji ɓoccitaade mo, etaade daranaade heen hoore makko hade majji yahde, nimsa ara.
Abuu Aamadu Joop


text:
Duuɓi makko : 68.
Laabi o birgi gardagol leydi Mali : 3 (2002, 2007 e 2013).
IBK, woni Ibraahim Bubakar Koytaa, ko neɗɗo ɓooyɗo waɗde politik, sibu o woniino kalifu caggal leydi e hitaande 1993, hade makko wonde gardiiɗo hilifaaɓe leydi Mali tuggi 1994 haa 2000, o woniino hooreejo suudu sarɗi, hakkunde 2002 e 2007. Ɗum ko hade makko sosde parti makko ganndiraaɗo RPM (Rassemblement pour le Mali : Dental wonande Mali).
Duuɓi makko : 68.
Laabi o birgi gardagol leydi Mali : 3 (2002, 2007 e 2013).
IBK, woni Ibraahim Bubakar Koytaa, ko neɗɗo ɓooyɗo waɗde politik, sibu o woniino kalifu caggal leydi e hitaande 1993, hade makko wonde gardiiɗo hilifaaɓe leydi Mali tuggi 1994 haa 2000, o woniino hooreejo suudu sarɗi, hakkunde 2002 e 2007. Ɗum ko hade makko sosde parti makko ganndiraaɗo RPM (Rassemblement pour le Mali : Dental wonande Mali).
Omo siforee wonde neɗɗo pinɗo, nehiiɗo, tiiɗɗo, baawɗo ndiyam. Ɗum noon, ina gasa tawa ko hono makko Mali soklunoo ngam yaltinde ɗum e caɗeele limtilimtinɗe wondi hannde ɗee.
IBK jibinaa ko 1945 to Kucaala, nder diiwaan Sikaso, worgo Mali, sara keerol hakkunde mum e Burkinaa. Omo heewi ɓiɗɓe yumma, rewɓe e worɓe. Ko ɗoon o janngi hade makko yahde Pari e hitaande 1958.
Ko e ndeen hitaande o fooli e kawgel tuubakooɓe njuɓɓinnoo e nder koloniiji mum en, omo yahra e duuɓi 13. O rokkaa paas jahol faayde Pari ngam jokkoyde toon jaŋde hakkundeere. Kono yumma makko waawni mo artude Mali, o jokki jaŋde makko to Liisee ha o heɓi bakkaa, o winndii to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ndakaaru, caggal ɗuum to Sorbon, Pari, ɗo o heɓi lisaas ko faati e Daartol. Nde o janngata toon ndee, ko kanko ardinoo Fedde sanɗaaji Mali to Farayse, jokkinoonde e Dental Sanɗaaji Afrik to Farayse (FEANF). Ko toon o anndi Alfaa Konnde, hooreejo Gine hannde oo. Luulndagol laamu koninkooɓe, addani laamu Mali ndeen, teettude bursi makko. Ko ndeen o wonti ubriyee e isinaaji Citroën, e pittoowo laabi to Pari, ngam dañde ko o wuurdi e ko o yoɓri jaŋde makko.
Ko toon kadi o anndi Loraa Bagboo. Ko o sehil Muhammadu Isufu kadi, tee, ko kamɓe nanndi yoorande rebel tuwaareg en. Omo anndondiri kadi e Hollande e Manuel Valls, kalifu geɗe nder leydi Farayse.
IBK ko karatekaa wonnoo, omo sifortenoo wonde jiɗɗo aduna, hay so tawii o woondii wonde o seerti e ɗuum ko ɓooyi ; e wiyde makko, jooni o ɓuri heewde ko janngude defte walla heɗaade gaaci…
IBK ko juulɗo. Omo ɓallii no feewi Mahmuud Dikko, gardiiɗo Diiso Toowngo Lislaam to Mali. E nder kampaañ jawtuɗo oo, kala nde o haali e dental, oo joofnirta ko aaye quraana.
Jom suudu makko wiyetee ko Aminata Mayga Koytaa. Ɓe ndañdii sukaaɓe nayo. l BAB


text:
Caggal toɓooli keewɗi toɓɗi e wuro Nuwaasoot, leeɗe keewɗe njooliima, haa arti noon e Elmiina e Sebkaa e Sokojim PS, haa ko yimɓe heewɓe eggii galleeji mum en, ndogii… Mbeddaaji wuro ngoo keewɗi ko kujjitɗi ; gudroŋaaji keewɗi mahanooɗi ko ɓooyaani koo caayii. Ko boomaare mawnde wonande ɓesnguuji keewɗi…
Caggal toɓooli keewɗi toɓɗi e wuro Nuwaasoot, leeɗe keewɗe njooliima, haa arti noon e Elmiina e Sebkaa e Sokojim PS, haa ko yimɓe heewɓe eggii galleeji mum en, ndogii… Mbeddaaji wuro ngoo keewɗi ko kujjitɗi ; gudroŋaaji keewɗi mahanooɗi ko ɓooyaani koo caayii. Ko boomaare mawnde wonande ɓesnguuji keewɗi…
E nder ɗuum, ɓesngu nguu ina ɗamininoo maa batu hilifaaɓe njooɗinoongu ñalnde alkamiisa 5/09 wood peeje ƴetti. Kono, e nguun batu, caɗeele ɗeeɗoo ciftoraaka nii. Ko ɓuri ɗum bonde nii, laamu nguu, janngo mum, yaltini ko ngalu haa heewi, fayi dow tule ceene ina lora leɗɗe !
Caggal ɗuum, hooreejo leydi oo, hono Muhammed Abdel Asiis, yawnoraa ɗuum, wiyi wonde « alaa ko laamu nguu waawani ɗumɗoo, ngu alanaa ɗum ngalu ». Huunde haawniinde sibu hooreejo leydi oo meeɗaa seerde e wiyde wonde « keesuuji buur ina mbiyi tef kaalis ! » Ɗum noon, « maa wonii ko cemte wonnoo, maa wonii ko yoorɓerngaagu e salaade faabaade miskineeɓe tohɓe ».
Yanti heen, heewɓe ngoongɗini ko « laamu nguu gollortoo ko sawru gumɗo ; ngu anndaa ko ɓuri hatojineede e ko waawi fanndaade : yeru mum ko Abdel Asiis ƴettii fotde 15 miliyaar ugiyya ngam sosde gure ɗe koɗaaka e nder ladde tuulaa heelaa ; tee oon kaalis ina yonatnoo e feewnude wuro Nuwaasoot ».
Ko wonaa ɗum koo, hannde, hay so a yiɗii addoyde ceenal wallal kaaƴe ngam ubbirde beeli sara galle maa, walla waɗde nder galle maa, a waawaa, sibu « kamiyoŋaaji gaddatnooɗi kaaƴe e ceenal ko ko kaɗaa naatde wuro ngoo ñalawma ». Ellee maa mbiyaa laamu nguu, haaɗaani tan e faalkisaade caɗeele miskineeɓe wuurɓe e ɗee caɗeele e nder ɗee leeɗe cifaaɗe dow ɗee : Siiseem, Senkeem e Sokojim, kono kadi, ellee boom ngu woni ko « yiylaade ɓeydande ɓe caɗeele ». Ɗum addani huunde e yimɓe goongɗinde ko wiyetee wonde « Abdel Asiis ko jiɗɗo heɓtude leegal Sokojim ngal mbele ina yeeyta ɗum, ɓayri e laamu makko, huunde fof waɗtii yeeyeede, gila e karte dentitee, haa e paaspooruuji haa e geɗe goɗɗe, tee ɓesngu nguu uurnaaki nii ɗo oon kaalis naatnetee ».
BAB


text:
Leyyannde to bannge ganndal nokku.
Sorimalee, Jammal e duunde walla Sori-malee, jammal e ndenndoori woni ko e taƴre Pete e nder diiwaan Yirlaaɓe. Ciftinen wonde diiwaan Yirlaaɓe oo waɗi ko cuuɗi tati : Yirlaaɓe Jeeri, Yirlaaɓe Alla-yiɗi e Pete. Pene Njuru ena ɗoon kono ko dewol Petenaaɓe. Koɗdi e maggo ko Toorodɓe Pete e subalɓe Sahre Buubu. Heedti ngo to bannge funnaange ko Cengelel.
Ɗoon woniino jooɗorde Seef kanton (Chef de Canton) e jamanuuji ɓennuɗi. To bannge rewo (funnaange rewo, rewo beƴ, haa hirnaange rewo) woni toon ko Liiliya, Mbotto, Cilaa e Garlol. Hirnaange maggo ko Cooji-ngulli e Ñaaki. Sorimalee jiimi ko e maayo Senegaal. Keedti ngo to bannge worgo ko wuro Waasetaake e wuro Barooɓe Jakel. To bannge taƴre njuɓɓudi laamu Muritani, Sorimalee jeyaa ko e falnde Mbaañ e nder diiwaan Baraknaa.
1) Miijo ñalɗi Sorimalee
Miijo ngoo ummorii ɓe ko Nuwaasot e fedde sukaaɓe tokosɓe ena wiyee Fedde Ngatamaare Sorimalee. Ndeen miijoo ngoo ɓenndii, fedde ndee nuli terɗe mum ɗiɗi hono Muktaar Sammba Aan, hoyreejo fedde ndee, e Abuu Sammba Sih, ngam jokkondirde e Gelongal Fuuta lollirɗo Njaay Saydu Aamadu. Jokkondiral ngal wadi e weeyo newunde mawnde haa peeje keewɗe ndañaa heen. Caggal ɗum, sukaaɓe ɓee njokkondiroyi e terɗe teelduɗe wuro ngoo (Sorimalee) ko adii nde ena nelda terɗe mum tati ngam jooɗodoyaade e batu kuuɓtidinngu sorimaleenaaɓe wonɓe e Nuwaasot. Gila e terɗe teelduɗe diisnanooɗe ɗee haa e batu kuuɓtidinngu nguu, miijo sukaaɓe ɓee jaɓɓaama, jaɓɓoraa hakkilantagal mawngal e weltaare mawnde. Ko huunde nde meeɗaani yuɓɓineede e wuro Sorimalee ngo, gila ngo diidaa hay so tawii engo waɗnoo yimɓe hatanteeɓe waynooɓe no Usmaan Ceerno Saar, Alasan Ndaam Saar, Hawwaa Yero Goñnji Aan, Aamadu Baydi Saar e Yaayaa Ñas, ekn.
Batu Sorimalee Nuwaasot itti yimɓe nayo, waɗdi ɗum en e sukaaɓe adinooɓe arde ɓe, ngam jooɗtodoyaade kadi e Gelongal Fuuta. Ɓeen nayo ko Sammba Sih, Abdullaay Mammaa Cub, Bewɗo Gey e Abuu Ndaam Saar. E ndeen joɗnde, tuugnorgal ñaldi ɗii lelnaa gila to balɗe mum, kaɓirɗe mum, yimɓe mum haa e sahaaji mum. Oon sahaa noon tawi ko Njaay Saydu Aamadu ena yowi golle fotde balde noogaas sabu sunaare sankaare musiɗdo mum. Ñalnde 26 lewru morso, Gelongal Fuuta waynii Nuwaasot, yahi Sorimalee. Ñalnde 27, o ñaldi e ardorde Fedde Ngatamaare ngam hoolkisaade ɗo nde yahrata e golle mayre. Tawi ko adii ɗum seeɗa, fedde nde jokkondiriino e katante wuro ngoo, gorko coftuɗo hono Muusaa Mamma Joop ɓurdo anndireede Muusaa Boyya Joop. Muusaa darodii e mayre haa yamiroore heɓaa to bannge laamu, jokkondiri nde kadi e Rajo Pete ngam ɓannginde nalɗi ɗi.
2) Golle ñalɗi Sorimalee
Ñalɗi Sorimalee njuɓɓinaa ko ñalnde 28 e ñalnde 29 lewru morso hitaande 2010. Ñalɗi ɗii mbaɗaa ko e teddungal Hawwaa Mayram Diiye Njerebi Aali Seynabu walla mbiyen mo Faatimata Usmaan Maamuudu Diko lollirɗo Warbaa Kebbel, cankiiɗo ñalnde 5 lewru nduu to Ndakaaru, birnaaɗo ñalnde 6 to Sorimalee.
Ñalnde 28 lewru Morso 2010
Ñalnde heen adii hollireede ko seppo cosaan. Seppo ngoo waɗiraa ko ngam feeñninde golle fitiram-gollaagu Fulɓe tabitinta ɗoon e nokku he, walla e diiwaan he. Woni sukkiti bawɗi ko Fedde Ngatamaare. Gooto fof ena waɗi simbis binndaaɗo: Fedde Ngatamaare Sorimalee. Ndewi e mayre ko remooɓe, tuggude e jabboowo, luwoowo, gaawoowo, bekkoowo, demoowo, kiwoowo, coñoowo, doɓtoowo haa e dimndoowo. Kamɓe remooɓe ɓe, gooto fof ena jogii gollorgal nootitiingal e fannu mo resndaa e nder remru hee.
Caggal remooɓe, ko awooɓe walla ko Subalɓe ngari. Kaɓirde e fannuuji awo fof kolliraama haa timmi. Saakitaaji e eddaaji mum en (gubbol, felefele, mbirdow, annjannjara, ekn.), mbaalaaji, doolinngaaji e mbaydiiji mum en, deŋnge e sifaaji mum en (nalla, banngali, njoogu, hoɗɗaandu, ekn.) haa e gelmeeji gawruɗi noodi.
Nde awooɓe ɓenni, ndewi heen ko aynaaɓe, ɓirooɓe e sippooɓe. Ngadii feeñde ko aynaaɓe nayi, ena mbaɗi tuubaaji dow koppi e paɗe lare walla mbiyen paɗe taƴee-hulee, ena mbakkii kuducci ndiyam. Aynaaɓe baali ko ɓeen kadi ngoni agaaɓe e ɓoraaji mum en, ngari, ena ngardi e ngafeeji e damɗi ndewnaaji, ena mbaɗi kartaaji e kaalaaji, ena ndadii pafti, heen walabo ena wakkii jammbere, ngoya ena waɗi rajo, maranaaji ena njayoo e daaɗe. ɓirooɓe, daayooɓe e surooɓe ngari ena ngardi e ɓirduɗe (kararjuuji e dutuuji) e ɓoggi daɗi, ena ndewnii joom burle, boloŋaaji e sumalleeji. Ko ɗoon sippooɓe ngari, ena ndoondii cipporɗe, ena takki heen butelaaji nebam sirme.
Seernaaɓe, sannɗaaji e baydaaji ndewi e aynaaɓe, ena ngondi e defte, alluuje, dahaaji e potuuji njelaari.
Wayluɓe e Iawɓe (wayluɓe ɓaleeri e ndaneeri, Iawɓe worworɓe e Iawɓe laana) ngari, ena ndeggondiri no wumɓe e ɗowooɗe. Gooto heen fof ena ardi e kuutorɗe mum timmuɗe, gila e fulla, taande, bifirɗe gaadanteeje, jammbere, sawta haa e serem e buyaade, ekn.
Leelaani mottooɓe e sañooɓe beɗi ndewi heen, ena ngardi e kuutorɗe mum en, gila e bukki e biƴƴe mum, karte, kaaƴe e jamɗe ɓursirɗe, kewe, kerndelle, jigeeji e meemordi walla beɗi cañaaɗi e yahdiiɓe mum en ko wayi no baaji lippi kelle walla nammaade, huɗo semmbaan soɗorko e cañe.
Ko ɗoon woni ɗo sukaaɓe noogaas rewɓe ngari ena cuɗorii kadduki debbo pullo haŋki. Gooto fof ena moorii haa yooɗi, ena sacci haa ŋarɗi, juuɗe e koyɗe mum ena ɓawli puuɗdi. Fotɓe darnde fof keedti, nannduɓe comci fof kadi keedti. Kala gaaɓngol meeɗnongol feeñde e nder reedu Fuuta, addaama maa mbiyaa ñaantotooɓe ɓee e goobooɓe ɓee ko ko tijjinoo nguuɗoo ñalngu gila e duuɓi.
Caggal ɗeen cayɗe dime ñaantiiɗi haa njooɗi, ñaaƴooje no kankaleeje kerooje, ko waañooɓe e raddooɓe lomi yolnde. Petelaaji, baaɗi, laañe hay dawaaɗi bajaaɗi kolliraama heen ko jiidaa e kulle guurɗe gaddaade, ko wayi no cayɗe. Nguddi gorwoccol seppo ngol ko jaambareeɓe. Ɓe mbaɗi tigi ko sormatuuji jaambareeɓe hanki. Ena e maɓɓe ko yahrooɓe koyɗe, ɓeen njogii ko gaawe. Heddiiɓe ɓee ngoni ko e dow dimaaɗi, ena pali petelaaji. Gooto fof ena waɗi lefol boɗewol e hoyre, ena ɗisi heen sigeeji dutal, ena ƴakka ɗaɗi aalali walla kafafi.
Seppo ngo ummorii ko to bannge tufnde Jaawɓe Dinndi, ngo rewi e nder Sorimalee, ngo yahi haa to bannge funnaange, engo yooɓii daaɗe belɗe no limmbam, ngo ardoyi bannge rewo, ngo arti e duɗal wuro ngoo. Ko ɗoon jamaanu nguu fof sabbii ngo. Gila e Mawɗo wuro ngo, Satigi Jaawɓe Dinndi, Jaaltaaɓe, sagataaɓe rewɓe e worɓe haa e jagge laamu to bannge ndeenka e kisal, hay gooto heddaaki. Won mawɓe arɓe heen ndiwtii nii duuɓi 90 ɗo pucci ndogata. Maa mbiyaa kadi e gure catiiɗe ɗee hay entaaɗo heddaaki heen. To bannge Muritani, tuggude e wuro Garlol, Jaarangel, Cooji-ngulli, Cilaa, Mbotto, Liiliya, Wenndiŋ, Dabbaano, Dabbe haa Mbaañ, laamorgo falnde ndee, alaa ngo yimɓe mum njiyaaka. Ko noon ne kadi bannge worgo oo nootorii. Waasetaake, Barooɓe Jakel, Salnde Tebegut, Nguy, Pete haa ɓokkeeji nootitiima.
Seppo ngoo darii, hucciti e jamaanu nguu. Gooto fof holliri e yeeso yimɓe ɓe, fannu mo halfinanoo o. Jamaanu nguu weltii haa murti, jali haa torki, foɓɓi haa ɓurti.
Ko ɗoon hoyreejo fedde Ngatamaare, hono Muktaar Sammba Aan ƴetti konngol ngam anndinde wuro ngo e banndiraaɓe nootitiiɓe, ko woni sabaabu ɗiiɗoo ñalɗi e sabaabu gaddanɗo fedde nde teddinirde ɗi Warbaa Kebbel. Caggal makko, ko joom-wuro ngo, kadi hoyreejo teddungal Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani, hono Ceerno Aamadu Buuɗi Soh, rokkaa konngol. O adii tawo ko yettude sukaaɓe adduɓe miijo ngo, caggal nde o salminii banndiraaɓe. O haali nafoore dente bayɗe hono nii ko njibinta e ɓural e nder wuro. O sakkitorii ko wasiyaade nde gooto fof tiiɗnotoo, artira hakkille mum e ɗemngal mum e pinal mum. Satigi Demmba Atumaani juutnaaki, holliri tan ko weltaare mum caggal nde duwanii sukaaɓe ɓe. Kajjaa Demmba Atumaani e Mayram Hammadi Joop ngari, njetti sukaaɓe ɓee e ngal gollal paayodinngal, ngal yeru mum suwaa yiyeede ɗoon gila nde wuro ngo sosaa. Ɓe cakkitorii ko ɗaɓɓirde wuro ngo nde dardotoo e ɓeeɗoo sukaaɓe haa golle ɗee njuumta e moƴƴere. Konngol cakkitol arti ko e jooɗaniiɗo ɗoon laamu to bannge ndeenka e kisal. Ko oon udditi ñalɗi ɗii, caggal nde holliri weltaare mum. Ko ɗoon ne kadi golle subaka ɗee kaaɗi.
Yimɓe ɓee, gila e Sorimaleenaaɓe haa e hoɗɓe wuro ngo, ñaltoyi haa wonoyi waktu joyaɓo, kawritoyi maayo. E tuugnorgal golle sukaaɓe ngal, oon sahaa resanaa ko daaydaayre. E nder kewuuji subalɓe, caggal fiifiire ko daaydaayre ɓuri heewde doole. Subalɓe Sahre Buubu ngittanii sukaaôe ɓee fotde haa timmi. Ardii golle laana daaydaayre ka, gila e goobgol mum haa e kaɓɓugol mum ko Alasan Jeynaba Ñas. Laana ka goobaa ko e mbaydi araaraay leydi Muritani. Ka waɗanaa gaaye e jommbooje, ka sinndaa jaalo-hawaaji. Kebungal makka timmi, ɓe nulani fiyooɓe buubaaji. Aamadu Njenngudi e Siidi Sih, fiyooɓe buubaaji ɓe hono mum en weeɓaani, nootii e maɓɓe, ena ngummorii Mbotto. Ko noon ne kadi ɓeen mbayi Iaaɓeede koɗli e njimri. Kala heen ko taw-ɗaa gooto e maɓɓe ena waɗa, cikkataa ko oon fannu tan joom mum yahri. Eɓe ngardi e Muktaar Sih e Aamadu Malal Bah. Nde aadi yonti, worɓe subalɓe ɓe ɓoortii, ndadii, kawri e awƴe mum en, njoli. Kamɓe fof ɓe mbaɗi ko daneeji no ñaale pure. Awƴe ɗe e daaɗe buubaaji ɗi e kelle e jimɗi rewɓe dariiɓe e ŋoral ɓee, murtinii mawɓe heewɓe. Ko ɗoon njiyataa joom faata walla folmaat, roŋka jeyde hoyre mum haa tiwloo e ndiyam. Daaydaayre ndee yooɗii haa fooli, timmini golle gollanooɗe subaka ɗe. Jamaanu nguu fooftoyii haa jamma.
Nii woni, 21w30h, caggal nde yimɓe kirtii, wuro ngoo fof hawritoyi to duɗal wuro too. Ko tinndinoore heerorii jamma oo fof. Waɗata tinndinoore nde ko Muusaa Boyya Joop e sukaaɓe mum. Tiitoonde tinndinoore ndee ko dental. Ko nde waaju mawɗo wonande Fuuta oo fof, teeŋti noon e ɓesngu Sorimalee. Ko e tinndinoore ndee, golle ñalawma gadano oo ngasi.
Ñalnde 29 lewru Morso 2010
Ñalnde heen, fuɗdoraa ko lorngo leɗɗe. Adii loreede ko lekki Satigi. Ko ɓokki waɗtaa e waande ɗo Jammi Satigi kii darinoo ɗo. Lori ki ko Satigi Demmba Atumaani Jah e tawtoreeɓe denndaangal ɓesngu jaawɓe Dinndi e saɗtidiiɓe mum. Totti mo ki e juuɗe makko ko satigeeɓe diɗo rewɓe : Kajjaa Demmba Atumaani e Kajjaa Hammaat Atumaani Jah, lollirdo Gaajo Jah. Lekki ki tutaa, darii, Satigi Demmba Atumaani ƴetti salndu yeewtere. O haalani tawtoranooɓe ɓe nguurndam Satigi. O haalani ɓe to o ummoriino, ɗo o rewi haa o yettii e diiwaan Sorimalee he. O daarti no Satigi tawrunoo nokku o e ɓe tawnoo ɗoon. O haali denndaangal ko Satigi fagginoo ɗoon e nokku he, gila e leydi haa e daraja.
Caggal lorngo ɓokki ki, jamaanu ngu runnji, tiindii to safrirde wuro ngo ngam tutaade lekki ɗiɗmi ki. Rokkanoo ngaal teddungal ko mawɗo safrirde nde, hono Siley Wele, kono sabu ngantu, lomtii mo ko Hawwaa Yero Goñnji Aan. Totti mo lekki kii e juuɗe makko ko hoyreejo Fedde Ngatamaare hono Muktaar Aan. Lekki tataɓi kii loroyaa ko to duɗal too. Lori ki ko hoyreejo duɗal ngal walla mbiyen jiiloowo duɗal ngal hono Usmaan Yero Matel Saar. Ko e kiin lekki, lorngo leɗɗe ngoo haaɗi. To bannge ginol golle, ndewi e lorngo leɗɗe ngo ko jeewte ɗiɗi :
1-Nehdi ejaŋde
2- Senaare e cellal
Yeewti yeewtere adannde nde ko gardiiɗo duɗal Sorimalee hono Usmaan Yero Matel Saar. Caggal nii wonde mo jannginoowo kumpitiiɗo, ko o jibinannde wuro laaɓtunde laaɓnde reedu. O haali no o yiyri nehdi. O muti e dummbuli jaŋde. O teeŋtini jotondiral gonngal hakkunde nehdi e jaŋde ngal, o sakkitorii wasiyaaji. Kelle poɓɓi, njettoraaji teeŋtuɗi feewde e makko ngowlaa, yeewtere nde naatani ɓeydi. Adii rokkeede konngol ko Kajjaa Demmba Atumaani Jah. Caggal njettoor mo o huccitini e Usmaan Yero, eeraango makko ɓuri abbitoraade ko to bannge sukaaɓe rewɓe janngooɓe, ɓe Alla rokki fartaŋŋe yawtude jaŋde lesre. O wasiyii nde ɓe tiiɗnotoo, ɓe muñana cuurki haa ɓe keɓoya yulɓe ɗe ɓe njiylotoo ɗee. O reentini ɓe e wonde raamaton aduna en e rewde mbelemma fittaandu e koomte mum. Hawwaa Yero Goñnji ɓuri teeŋtinde njettoor mum ko e njuɓɓudi e nehdi sukaaɓe ɓe e no golle ɗee ɗowiraa nii.
Yeewtere ɗiɗaɓere nde, yeewti nde ko Hawwaa Yero Goñnji Aan sabu Siley Wele waasde heɓaade. Kaŋko fof e waasde heɓanaade yeewtere nde, o feeñninii heen toɓɓe paayodinɗe ɗe renndo ngo teskotoo gila to bannge senaare haa to bannge cellal haa teeŋti noon e wasiyaaji ɗi o sakkitorii ɗii to bannge jontinooje e tanaaji mum. Ko ɗo kadi woni ɗo yimɓe ɓee mbaynondiri, ñaltoyi.
Jamaanu nguu artoyi ko caggal nde takkusaan oo juulaa. Ko yeewtere Gelongal Fuuta lollirɗo Njaay Saydu Aamadu. Tiitoonde ndee ko: Darnde Suka e nder Renndo.
Ciimtol Njaay Saydu Aamadu


text:
Ñalnde 29 mee 2013, alakhbar.info (jaaynde) ina yaltini winndannde tiitoriinde «warhooreeji laamu Asiis ɗi cafrotaako ». Ko safrotaako koo, e wiyde jaaynde ndee, ko « aaccere e yammere heɓtiinde yimɓe ɓee, nde yiyi laamu nguu ina yedda won ɗiin goongaaji paatuɗi e won kewkewe ; ko wayi no maayɗeele tuumnuɗe e warngooji baɗɗi e nder ɗii duuɓi tati laamu Muhammed Abdel Asiis. Warkoyeeji keewɗi ɗo doole kisal leydi ndii njooɓtoraa, nana kippaa, tee hay heen nde seppooji ɓesngu nguu mbaawnunoo cosgol goomuuji wiɗto, njeñtudi ngoon wiɗto hollitaaka yimɓe ɓee ».
Ɓeen ɓe diwooje konu njooɓii pittaali mum en
« Ko famɗi fof, diwooje joy (5) e nder 12 ɗe konu nguu joginoo, njanii hakkunde 2010 e 2013, mbarori heen yimɓe 9, tawi heen 7 ko laawol gootol, ñalnde 11 sulyee 2012 ; heen gooto, hono konndiroowo biyeteeɗo Bukaari, sankii e njangu 10 ut 2011, jeenaɓo oo, mekanisiyee biyeteeɗo Buubakar Mbooc sankii ko e njangu 18 marse 2013 to Adraar. »
Ciftinen tan aksidaa gadano oo waɗnoo ko e abriil 2011 saraaji Attaar ; ɗiɗmo oo ko elikopteer yannoo hakkunde Nuwaasoot e Aksuus e lewru suwee 2011.
« Heewɓe mbiyi, e wiyde alakhbar addi ɗii aksidaaji fof ko laaɗe ɗee, ko laaɗe coodaaɗe e niɓɓere, nder mukñaa mo waasataa waɗde njeenaari ; ko ɗe laaɗe kiiɗɗe, coodaaɗe e coodgu tiiɗngu, ɗo nguurndam yimɓe teskaaka… »
Yaakuub wul Dahuud : ko jula duppunooɗo hoore mum ñalnde 17 saawiyee 2011, e damal galle laamorɗo, sibu laamu salaade yoɓde ɗum ñamaale rewatnoo ɗum. O yaltinaa e oto ɗo duppunoo hoore makko ɗoo ko omo tampi, o nawaa Maruk ɗo o sankii ñalnde 22 saawiyee 2011. Yaakuub, jahranooɗo hedde duuɓi 40, jeyaa ko galle galɗuɗo. Omo jogodinoo e laamu nanondire, omo sooda kaɓirɗe, omo yeeya laamu nguu. Ndeen o yontii yoɓeede, laamu nguu salii yoɓde mo, e wiyde alakhbar, o wullitii to ñaawirɗe, kono alaa ko o heɓi heen.
Lamin Manngaan : Almudel tokosel, ko kural sanndarma yooɓii fittaandu mum e nder seppo seytittunoongo binndital paltoor ñalnde 27 settaambar 2011. Hay losko wooto waɗaaka, barnooɗo oo, nana yaha e haajuuji mum, hay « hey » wiyaaka
Abdaraamaan wul Baseyd : Ko sagata jahratnooɗo e duuɓi 28, sanɗa joonunooɗo jaŋde mum Engele to duɗal jaaɓi haaɗtirde Nuwaasoot (fannu firo) wattini e janngingol sabu mum ronkude dañde golle e nder leydi ɗo kala mo alaa neɗɗo to laamu alaa geɗal. O fektaa e nokku to wooto e gure Asiis sosi jooni ɗee ina wiyee Nebeykat Lahwash, ɗo yimɓe ngoodaani, too e nder fuɗnaange Muritani. Hawri e rafi yumma makko, o ari wondude e mum to lopitaal haa nde sankinoo. O yowaa e golle makko. O maayi ko damal galle laamorɗo ɗo o arnoo wullitaade caɗeele makko. E wiyde laamu nguu, ko o bartoriiɗo jaynge. Kono koreeji makko mbiyi ko gardeeɓe wonɓe ɗoon ɓee pelli mo. Yimɓe ɗaɓɓiino yo wiɗte haa anndee heen goonga, kono laamu nguu jaɓaani.
Seek wul Raajel wul Maali : Oo ne maayi ko ñalnde 9 suwee 2012 ɗo polikilinik ɗo yeeyatnoo bitik mum, tawi IRA ina yuɓɓini seppo, Polis yuppi e maɓɓe gerenaaduuji haa heewi. Ina wiyee ko kiin cuurki sorkii haa heewi e bitik makko, o fekkori, o roondaa o nawaa opitaal, doktoor gardunooɗoo ɗoon oo salii toppitaade mo so wonaa e tawtoreede Porkireer Dowla. Pelle jojjanɗe aadee meeɗaano seerde e jeertinde wonde gaas lakrimoseen mo polis huutortoo oo ko bonɗo, posnoowo. Ko gaas peewnaaɗo Farayse e Amerik e Israayiil, bonɗo e cellal.
Muhammed wul Mechduufi : Ko ubriyee laboratuwaar MCM jeyanooɗo e gollotooɓe ɓe hay dara heedaano e tanaaji e tooke kaaƴe ɗee. Ko gardeeɓe arnooɓe fiyde ubriyeeji jahnooɗi gerew e sosiyatee hee, njani e makko, lappi mo haa o maayi, ñalnde 15 sulyee 2012. Ɓeen gollotooɓe ko ngonka golle moƴƴe e ɓeydugol ; njoɓɗeele ɗaɓɓatnoo. Mo o haɓɓidanoo e geƴƴelal oo seedtiima o maayi ko a ɓe kaɓɓidaa. Ko no feewaani yumma makko tawri mo.
Wonande aksidaaji diwooje ɗee, wiɗtooji baɗanooɗi ɗii fof njoofii ko diwnooɓe ɓee, tuugaade e ko humpitaa heen. Wonande Wul Baseyd e Wul Masduufi e Wul Maali, ko tirbiiji maɓɓe mbaawni koreeji maɓɓe deƴƴere, kaɗi ɗum en wullitaade. Wonande Lamin Manngaan e Wul Dahuud, hay wiɗto wooto enndaaka.
Ƴoogirde : MOMS – L’Authentique