text:
Ko nduu sawru fof ɓuri ɓooyde e aduna hee. Ko kayru seerndi debbo e gorko. Ko kayru gorko yaaɓirta debbo nde ɓiɗɗo toɓɓee nder rannga mum, wona toon lebbi jeenay e jammayel woy heege, jibinee. So yimɓe, so jinneeji maa seyɗaneeji, so kuulle wuro (jawdi ndariindi), so kuulle ladde (mbarokon), hayi colli… ko kayru njeñirta (ɓesnirta). Nduu sawru woni njogoram kala ko woroɗiɗi. Ko kayru hecci debbo e ndewaagu mum, sabu ganndal feeñninii ko gorko hecci debbo, nde tawnoo yumma men Hawaa tagaa ko e wirngo Baaba men Aadama Aleyhi salaam tagaaɗo e loopal (ɓakkere ɓaleere renndinnde goobuuji kala). Ko ɗum saabii yimɓe wonde leƴƴi keewɗi e goobuuji keewɗi. Innde SAWRU ngalɗoo tergal ko soowoore.
SAWRU welnere : Nduu SAWRU fiyetee ko e bawɗi e buubaaji, taballeeji kam e sabareeje…ekn. Ko kayru sifortee kadi leeɓol so ndu fiyaama e koɗli, ndu ñaañaama e ñaañooji, ndu fiyaama e mooluuji, bayli e kala ko fiyirtee leeɓol, maa ɗuum ɓoggol. Ɗii cabbi ina keewi no feewi : so ndu fiyaama e buuba endu yahda e daaɗe njimri : “Wanngo e wannaade, wanngo leydi addii mbeejoor. Wanngo e wanngaade debbo reedu waawaa wanngaade. Wanngo leydi e Wanngo leydi so aɗa wallee waaw ! Wanngo leydi e wannganaade giɗo mum weeɓaani. Wanngo leydi e wanngo leydi artii maayaani.” Nduu sawru ina yahda kadi e ngamri (beñce e duƴƴe) boombi e sagataaɓe haa punndi ruuka dow.
SAWRU naale : so ndu fiyaama e buubaa walla mbaggu maa sabar endu yimee : “naale ko jardugel, so ayarii a totat bannde yara.” Sawru nduu kadi ina amee. Gamoowo oo wonata ko diw-diwnude.
SAWRU gayi corel amerikkee : ina yimee. “Gay corel Amerikkee.” Ɗoo kadi, gamoowo oo waɗata ko duƴƴe
SAWRU bala dillii : ina yimee : “Delel deli maysoo, sawru bala dillii. So sawru bala dillii boombi sahre naayoo, cummba cajoo, ngaree jala kata, ngaree ciññel gujjo. Sagaaaɓe njola leewoo, piya sabaaji ngeewoo.” Kala gamoowo diwat ina doƴƴoo.
SAWRU duƴƴe ina woodi : ina yimee. “Riddu mo , riddu mo, haa o yanoya cile. Hargu mo, hargu mo, haa o yana e cile.” Ko ɗiiɗoo cabbi welnere njirwintunoo dingire Fuuta kala jammaagu.
Kono musiɗɗo men Njaay Saydu Aamadu, Ngelongal Fuuta wiyi : “Ciliŋ welni dooli, Ciliŋ ciliŋ welni dooli. Tunguru welni bawɗi ! Tungu nunguru welni bawɗi”. Ɗii cabbi welnere, ko bawɗi e buubaaji ndenndi, etee kadi ɗi noddata boombi e sagataaɓe ko dingire Fuuta e nder e lewlewe jammaaji. Fuuta noon, e wiyde makko : “fuuta e Kummbaaru, ñaldooru mbooyi, waaldooru jaangol.”
Miijo am ruɗtiima e hanki mo tawaa mi e sahaaji belɗi ɗi moƴƴin-mi, sahtu nde njontaa-mi ndee. So bawɗi tunngii, ɗammbii, njiñcii, cerkitii, kelle boombi poɓɓii, jolɓe naayiima, naaytiima, daaɗe maɓɓe cerii ceekii niɓɓe : “Naayanaade yeellam ina haani kono kadi naaytanaade yellam soofaani.” Fiyooɓe bawɗi ɓamta : “Hiirii! Hiirii ! Piyee kelle ngara. Boombi sahre piyee kelle ngara.” Fiyooɓe buubaaji ƴetta : “Boombi sahre piyee kelle njahda e buubaji ! Hiirii! Hiirii !”
Boombi ɗii cummbii, mbaɗi kelle dow ina njima : “Eyoo ! Haayoo ! mbiyee eey wela ! Hoɗɓe so on kulii kootee woto ngadde hare ! Wooroo nduu reedu ellee moɗɗo ñale ! Allah dey ina waawi koɗo sakkoo, waali fawoo dow ! Leewotaako sippirtaake, hol ko addu maa ? Addu maa ko wonde jogo comci e fiyde miñum en ? Kooli hoɓɓe so on kulii kootee woto ngaddee hare !”
Bawɗi cerkita, cerkita. Buubaaji kakka mehre : mbiruuji cimbee, ciñña, nger-ngerta ndiwa, ñippoo e hakkunde dingiral, Geewelaaji, ŋaayelaaji, cowtiiji, ɗi yeeso e caggal, senebaaji kolliree Mbiriyon laarondirii, meerndirii, njowondirii juuɗe, ndikkondirii. Dingiral yaajnaa, yeeɓooɓe ŋaaginii. Sippirooji puɗɗorii les ngoni e ŋabbude, joɓɓi keewi, tihondiral heewaani. Gulaali e luukaali ina njokkondiri, welo-welo ina seeka deedi, Alla ina ñoota. Ndeen juutii, ñaawoowo oo dartini sippirooji ɗii wiyi : “Barigal ŋabbii (montii) yo mbiriyon njoño. “Ɓeen ƴeeŋi, naatti e yeeɓooɓe, njooɗii. Jaajnoowo huutorii paftol mum, dingiral yaaji. Tinaaka, maataaka haa mbiriyal waɗi bukket, seeki yimɓe, fiyi saba yaaɓani fiyooɓe bawɗi e buubaaji, o tukki, o jubbi leydi woodi ko o janngi o tuuti heen o wutti, o biiftii mbaggu njooɗinoongu hakkunde nguu, o sompi hakkunde dingiral yeru, o fawi heen koyngal makko ñaamal. O suuti junngo makko ñaamo ngoo, o dimmbini seeɓnde, yiili feɗeendu, wiyi : “Ko miin woni mbiriyal mbiruuji ! Ko miin woni jalal mawngal, jabbirgal mawngal, roondee feeca hoore, daasee taƴa codduli ! Teddii roondotaako ! Juutii daasotaako ! Suusi ara, huli abboo dow ! Ko miin woni Saydu Sih saawaande mo saawaani gacce.” Fadel giddi tawi omo darii, tappi mbaggu makko pettal ngu waɗi tuggi-peli, ngu tallii haa ngu yottii yeeɓooɓe, tan gulaali ngulli : “Ko ɗoo yooɗata ! Jarii ! Jarii ! Ko ɗoo yooɗata !” Fadel yowi Saydu njunngo. Oon fawi joopordu mum e goddol, gursi, gursi. Gulaali ɓamti : “Saydu warii mo !” Jaajnatnooɗo joñii, naatti e yeeɓooɓe, nde tawnoo kamɓe njaajnan koye maɓɓe. Joom bawɗi en piyatnoo ko wooturu, mbayli sawru, mbaɗtii dembel, bawɗi ngoni e jaŋtaade : “Delel deli mayso, sawru bala dillii !” Ñaawoowo naati nder dingiral, darii hakkunde maɓɓe, reftanii ɓe sarɗiyeeji sippiro haa laaɓi cer, rokki yamiroore yo ɓe nanngondir, ɓe cippira. Fadel ardi doole sorni Saydu junngo, weddii poɓnal hayi dara gasaani ; ɓe pirti corndi ɓe mbaɗi cawndi, alaa ko ɓosi, ɓe ceerti. Ñaawoowo heedi hakkunde, jeertini ɓe. Ɓe mbaɗi heɓi ñugga, Saydu naati e Fadel waɗi ɗum tekal reɗɗu, Fade etii roondaade, tawi omo teddi, jooɗɗini. Saydu wiyi mo ɓilal saddu, yeeƴii e yeeɓooɓe, foɓɓi, yimɓe caati ɗum kelle e kuljinaali, o diwi o diwdi e makko. Kala majnooɗo yiyaani. O weñciti ɓilal tan o waɗi mo e leydi tal ! O jooɗii e reedu makko. Yeeɓooɓe ngulli, naati e dingiral : ɓee ina ngama, ina njala, heddiiɓe ina ngomsi, ina cunii, won e maɓɓe nii ina ɓiirta gonɗi. Mammadu Faatel Bah wiyi : “So fijo fijii yimɓe noototo, so mbir yanii lammba seerii !” Kaaɗoo lammba ne fusii.
Jallo Muusaa Aamadu


c: text/html

text:
Gollirdu (antampiriis) wooturu ine wiyee Bioquark rokkaama yamiroore waɗde ƴeewndooji safaara to Amerik latineejo ngam ɗiftinde coftal ngaandi yimɓe maaynooɓe. Ɗiin ƴeewndooji mbaɗetee ko e dow yimɓe ɓe ngaanndi mum en teskaa nattii wuurde, kono tawi terɗe mum en guurwuure goɗɗe ɗee ine lutti tawo wuurneede. E haala ndaɓɓa, ɗuum woni wuurtinde maayɗo ! Gollirdu nduu wiyi ɓooyataa ɓe njettoo ndeen faandaare.
E wiyde annduɓe, sifaaji ɗiɗi maayɗeele ina ngoodi : maayde kilinikeere e maayde ngaandiire. Maayde kilinikeere (mort clinique) ko maayde e mudda, woni ko mbiyaten faɗɗaade koo, sibu neɗɗo oo ina waawi ɗiftinireede peeje ɗiftingol. Ndee maayde ina jogii maaɗe tati : nattugol kette ɓalndu hattande dillinde koye mum en, dartagol foofaandu e nattugol terɗe ɓalndu nootaade (woni hay so joom mum sumaama, walla yuwaama huunde ekn, terɗe mum noototaako, ndillataa). Maayde ngaanndiire firti ko ngaanndi joom mum nattii gollaade hay huunde. Huunde e terɗe ina mbaawi jokkude gollineede kono ko nattooje gollaade so ceŋtaama e ko gollintunoo ɗum en koo. Maayde ngaanndiire ina teskee so safrooɓe ɗiɗo koolkisiima wonde joom mum nattii tinde muuseeki, so gite mum kaggii, e so terɗe joom mum nattii nootaade. Natal dille ngaanndi joom mum kadi ko bertal timmungal.
BAB

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
4
1 Ko ɗun waɗi, yeru fodaari fii naatugol ka fowtaare makko no lutti, haray hulen wota goɗɗo e mon aru e tawdeede e ronkooɓe naatude ɓen. 2 Ko fii Kibaaru Moƴƴo on feɲɲinanaama en, wano ɓeya non, kono kongol ngol ɓe heɗii ngol nafaali ɓe huunde, ko fii ko ɓe nanunoo kon, ɓe jaɓiraano gomɗinal. 3 Kono enen gomɗinɓe ɓen, en naatay e nden fowtaare nde o innunoo wonde:
«Mi woondii e nder tikkere an nden,
ɓe naatataa ka fowtaare an few!»k
E hin-le, Alla gayniino golle mun ɗen gila ka fuɗɗoode aduna on. 4 Ko fii himo daali nokku goo ka bindi fii ɲalaande jeeɗiɗaɓere nden wonde:
«Ka ɲalaande jeeɗiɗaɓere Alla fowtino e golleeji makko ɗin fow.»m
5 Himo daali kadi fahin ɗoo:
«Ɓe naatataa ka fowtaare an few!»n
6 Nde tawnoo no heddanii woɓɓe goo fii naatoygol ton, e hin-le kadi attinooɓe hendaade Kibaaru Moƴƴo on kaɲun naataano sabu angal gomɗinal maɓɓe ngal, 7 e yeeso ɗun buy Allaahu on daaluno kadi iwrude e Daawuuda, o toɗɗii ɲalaande, o inni nden «hande», wano siforanoo non dow ɗoo:
«Hande si on nanii hito makko ngon,
wota on sattin ɓerɗe mon ɗen.»ɲ
8
Si tawiino Yaasuwaŋ
yeɗiino ɓe nden fowtaare, Alla wowlataano ɓawto ɗun fii ɲalaande goo. 9
Awa jaka no lutti *ɲalaande fowteteende e mun fii jamaa Alla on. 10
Ko fii kala naatuɗo ka fowtaare Alla, o fowtoto kadi e golle makko ɗen, wano Alla fowtornoo ɗe mun ɗen non.
11 Awa etoɗen naatugol ka fowtaare makko ɗon, fii wota hay gooto falju, jokka ɓe ɗoftaaki ɓen.
12 Ko fii, daaluyee Alla on ko wuuruɗo duncoowo, himo weli ɓuri kaafa ka mbelɗe ɗiɗi, ko naatayɗo haa hakkunde ruuhu e wonkii, e hakkunde jokke e mbuso, o ɲaawa mbeleeɗe e miijooji ɓernde. 13 Alaa ko tagaa ko o yi'ataa, fow no wallinaa, waɗaa e kene yeeso on mo hunoytoɗen.
Fii no Iisaa Woniri Yottinoowo Mawɗo Sadaka
14 Ɓay hiɗen mari hooreejo mawɗo *yottinooɓe sadaka ka Alla, taƴituɗo kammuuli ɗin, ɗun ko Iisaa *Ɓiɗɗo Alla on, catoɗen e qirritannde gomɗinal men ngal. 15 Ko fii en maraa yottinoowo mawɗo mo waawataa faamude lo'ere men nden, kono o ndarndoranooma wano men non e ɗi fow, e hoore o waɗaali junuubu. 16 Awa ɓadoren hoolaare ka jullere laamu, ka sulfu on heɓoytoo ton, fii no heɓiren yurmeende e moƴƴere ko wonana en ballal fewndo haanani en.


text:
Caggal ɗuum Rahmata haalanoyi ɗum Nuuhu (JKM), Nuuhu ummii yahi to galle ɓiyiiko too hono Saam, ha o yiyi ndiyam barme oo ina ƴera, refti heen o yiyi lahal galle ngal ina ƴera haa ndiyam yaltiri damal galle no waraango caaɗngol ɓurngol mawnude nih. Ndeen o yiyii ɗum tan, o diirani laana kaa omo nodda, omo wiya : “eehe ymaa doole daɗndooje, njaawee e laana kaa” . Ɓeenɗoon faabotooɓe kamɓe fof noon ko ɓe capanɗe nayo gorko e capanɗe nayo debbo. Nde ɓe nani eewnaango ngoo tan, ɓe ngari to laana kaa, refti heen, Annabi (JKM) ɓiyum Kanaan, e konngol Geno e nder Ɓuraana tedduɗo oo wiyi : “naatdu e amen mbaasaa laataade no heefereeɓe nih”. O wiyi “maa mi ŋabbu to dow haayre too, maa ndiyam ɗam woofam”, O wiyi “goofgol alaa hannde e yamiroore Geno so wonaa oon jurmaaɗo wempeƴere diftoo ɗum, o laatodoo e yooliiɓe” simore huudu, kaawise : 42, 43. Geno noon humpitii kanko o wonaa moƴƴo.
Hono Wahab bun Man mbahi wiyi : “hono Kinaana ɓiy Nuuhu yooliima ko adii nde yettotoo haayre nde”. Hono ibnu Abbaas (JKM) wiyi, nde barme Rahmata ƴeri ndee, ngaan saanga o woni ko e les damuɗe asamaan ina toɓa toɓo ngo aldaa e goodgol duule, Geno niɓɓiɗini winndere ndee niɓɓere ɓurtunde saɗtunde, ina laatii ko maleyka tikkere lappi wibjo mum e yeeso naange, ngam laatiima asamaan ina wiynoo : “sinno wonaano tedduɓe ina to leydi too, ina njahra kosɗe mumen, maa yoolotono hay ko woni nder leydi njeeɗeɓiri”. Ndeen maa debbo won e nder galle mum tawa o jumpata ko dow ndiyam les kosɗe mum, tawa kadi o seerataa e yiyde ndiyam ina fuufa tawa ko ɗam ngulɗam no ndiyam barme pasɗam nih. Ina wayi no hankadi ɗuufaano ƴerii sariima e aduna yimɓe e kullon fof ndañii caɗeele, to dogee waɗii, to fayee alaa, koyɗe yimɓe e muumunteewon fof taƴii, ngam alaa ɗo nangtii. Ñalnde kala ndiyam ina ɓeydoo ƴerde, nde ƴero ngoo yahi haa yettii wuro laamorgo Suuwereydi, oon woni laamɗo noddunooɗo wileeɓe e tiimooɓe e annduɓe koode, kanko laamɗo oo, o nanii gulaali winndere ngam jaakre, o waɗɗii baɗɗorgal makko, o ŋabbi dow haayre toownde sanne, o jiimti e adum oo, omo miijoo. Ndeke o tinaani o maataani tan, haa ndiyam ɓuli les koyɗe puccu makko nguu, ngu ronki daraade, o ruttii to bulunŋe makko tibboore too (pyramide), toon ne jaaƴnde alaa toon, ngam ndiyam huftidinii aduna oo fof, wontii bempeƴƴe, alaa ɗo heddi e dow leydi.
Hono winndiyanke Wahaab bun man mbahi wiyi : fuɗɗoode ɗuufaan ko leydi Iraak nokku ina wiyee Kuufa, ngam ko toon barmeeji e fuuruuji ngadii ƴerde.
Ko yowitii e annabi Nuuhu noon, kañum e koreeji mum njoli ko e laana mumen, etee ko kañum fof adii jeertinde yimɓe ɗumɗoon. caggal nde ɓe njoli e nder laana kaa, Awaja ari e maɓɓe ƴetti junngo mum fawi e laana kaa, annabi nuuhu wiyi mo “hol ko njiɗɗa ?” O wiyi annabi nuuhu “tanaa alaa e maa aan annabi Geno, njiɗ-mi ko njolnon kam e nder laana mon kaa.” Annabi Nuuhu wiyi mo “ummo ɗoon, aan gaño Geno oo”. Junngo makko ina fawii e laana kaa omo ɓaarii e makka, haa geno lonngini annabi Nuuhu wiyi ɗum “hoto hul Awaja, accu o jola e nder laana kaa. Annabi Nuuhu acci mo, o joli e nder laana kaa, won wiyɓe o nangti e makka tan, kono o jolaani heen. Refti heen ko annabi Nuuhu uddi baafe damuɗe laana kaa. Kaaɗoo haala ina tawee nder Ɓuraana tedduɗo, simoore Huudu, kaawise : (41). Caggal ɗumɗoon, Nuuhu yahdii e yimɓe mum e hakkunde bempeƴƴe e kaaƴe e kattanɗe Geno, ɗumɗoo kadi won ko Ɓuraana haali heen, ɗuum woni ko e simoore, Alhaaqatu, kaawise : 11. Won annduɓe kadi naniraama hono Geno toowɗo oo, nde O neldi ɗuufaan, O ɓamti baytil Maamuur dow asamaan mo nganndu-ɗaa O jippinnoo ɗum ko e yonta baaba Aadama. Etee laatiima o mahiraa ko ɓakkere waɗirteende maarbere woɗeere, ko e bewre ndiyam ndee ko ndeen o ɓamtaa, no Geno jangtorii ɗum e simoore Alhaaqatu nih. Ko ɗuum addani mo innireede bayti Elmaamuur dimɗinaaɗo, koo dimɗinaaɗo gaa ɗuufaan. Nde laana kaa fokkiti haa ka tolnii nokku Kaaba, ka dartii ɗoon, ka wanngii ɗum, firti ka yirlii e nokku hee laabi jeeɗiɗi, ka jokki laawol feewde to Baytil-maqdis, ka juurii ɗoon, waɗi noon ko laana kaa ko kanka nawata hoore makka e dow kataanɗe Geno toowɗo Oo. E nder cuuɗiindi gonɗo e nder laana kaa, kala ɗo laana kaa wirtii, ka anndinat annabi Nuuhu innde oon ɗoon nokku, ɗum ko fartanŋeeji ɗi Geno hokki annabi Nuuhu, ka wannganii ɓe toggi fuɗnaange aduna oo haa hirnaange. E wiyde annduɓe ina huufi laana kaa capanɗe jeenay ujunere maleyka, ngam reende ka ummoraade e leepte, laana kaa yahrata e dow ndiyam ɗam ko no lewru yahrata nih, neɗɗo yiyataa no ka yahrata kono e ka yaha. Caggal ɗuum ɗuufaan no ƴerirta nii fof, haɗaani laana kaa yahde soklaaji mum. Ko noon ka woniri haa kaaƴe ɓurnooɗe toowde fof muti e nder ndiyam, ka ɓurtii ɗe ko ina tolnoo e capanɗe nay diraa, hay huunde alaa ko heddii dow leydi ko mutaani. E ɗemngal Pulaar wiyatee ko ɗam hujjitii, alaa ko heddii e dow leydi ko waɗi fittaandu so wonaa ko jolnoo e nder laana kaa. Hay Awaja ɓurnooɗo yimɓe aduna oo fof toowde halkiima, firti ko o yooliima, wiyaama noon tibbooje (pyramide) ɗi laamɗo Suuwereydi mahnoo ɗi to Misra, ɗiin mutaani haa laaɓi.
Ina jeyaa e kaawisaaji ɓurɗi haawnaade, tawa naniraa ɗum ko winndiyanke Saalabi jowitiiɗi e geɗe ɗuufaan : debbo gooto ina wambunoo ɓingel muynowel o mo wonnoo e nder galle maɓɓe nde ndiyam ɗam fuɗɗiima ƴerde, o yalti galle oo ngam daɗndude hoore makko kanko e ɓiyiiko, o ŋabboyi to dow haayre, o daroyii toon, ɓe tinaani tan, haa ndiyam ɗuufaan ɗam ɓurtii haayre ndee toowde, ɗam tawi ɓe dow, e nder ɗumɗoon ndiyam ɗuufaan ɗam ina ƴera, gila ɗo ɗam yahratnoo e koppi haa heɓi wuddu, o mo wambunoo ɓiɗɗo oo, hankadi o anndii ndiyam ɗam yettiimaa ɓiɗɗo oo, o waabti mo, o wakkima, ndiyam ɗam ƴeri haa heɓi daande makko, o wakkitii mo, o roondii mo e dow hoore makko, ɗuum fof daɗndaani mo kanko e ɓinngel makko, haa kamɓe ɗiɗo fof ɓe njoolii. Ko ndeen Geno lonngini annabi Nuuhu, wiyi ɗum : “sinno mi hoddiriino mbiɗo faaboo hay sinno ko gooto e yimɓe leñol maa, ma mi faabotono ooɗoo debbo jom ɓinngel, heddi noon ko mi fodaniino ɓe halkaare, ngam goofi maɓɓe”. kono tan, wattindi ko ɗum yeru e nder ɗeeɗoo joljole. Geno wiyi : “so tawii ɗuufaan jolii, ma a yii neɗɗo doondinooɗo ɓiyum roottoo ɗum waɗta ɗum les kosɗe mum.”
Hono winndiyanke Kisaayi wiyi ina waɗi luural no feewi hakkunde e duumagol ndiyam ɗuufaan e dow leydi, won heen mbiyii ɗam duumii e dow leydi ko lebbi jeegom, won heen kadi mbiyi ɗam duumii ko balɗe teemedere e capanɗe joy. Geno toowɗo oo ina jangtii ɗum to simmore Huudu, kaawise : (44). Hono Geno toowɗo oo jangtiima innde juude e nder simoore huudu kaawise : 44, Juude noon ko haayre nde woɗɗaani wuro Mowsil e nder leydi Iraak. Laana annabi Nuuhu kaa ɓooyi ɗoon no feewi.
Hono winndiyanke Saalabii wiyi : “addani laana annabi Nuuhu kaa ɓooyde to haayre Juudi ɗoo ko tawi ina hawri e ñalnde Asuuraa sappo lewru Muharrama, ñalnde heen Nuuhu hoorii, o yetti Geno jom baawɗe oo, o yamiri kala wonndunooɓe e makko yo koor oon ɗoon ñalawma, njetta Geno e ooɗoo dakamme. Fawtii heen kadi yiyaama hay ndiwri e muunteewon ngonkon e nder laana kaa koorii oon ɗoon ñalawma. Refti heen ko Nuuhu yaltini njooɓaari ndi joginoo, gila e gawri, gemha, maaro, ñebbe e ko nanndi e ɗeen geɗe, o defi ɗumen. Ko ɗum tagi, tuggi oon ɗoon ñalawma, gawri jeyaa e sunna annabi Nuuhu (JKM) ɗuum ko huunde nde o ɓuri yiɗde sanne. Caggal ɗuum, o udditi damuɗe laana kaa fof, haa o yiyii naange e duule ina mbirtoo ɗum, leydi ndii waati mo no laañal nih. Wiyaama o meeɗaa feeñande naange ngee so wonaa ñalnde heen. Refti heen ko yimɓe jolnooɓe e nder laana kaa mbaɗtindii ko ronkude huccitde e naange ngee ngam gite maɓɓe kattanaani ndaarde naange ngee. Ɓe ngullitii ɗum to annabi Nuuhu, ɓe mbiyi minen dee min ndonkii ndaarde naange ngee. Nde annabi Nuuhu tini ɗuum, o yamiri yo ɓe pino dow ñemambi maɓɓe, tawa ko haayre woɗeere ngam ina usta nguleeki naange. O wiyi omo sikki so ɓe kuutoriima ɗuum maa wood ko ɗum nafi ɓe seeɗa e naange ngee. Naniraama gaa nelaaɗo Geno Mohammed (JKM), kañum ne wiyi : “oon mo fini ñalnde Asuuraa, oon salaaki sunna makko”. Refti e ɗumɗoon annabi Nuuhu udditi denndaangal damuɗe nder laana kaa fof, o woppi naange naati e nder laana kaa, ndiwri udditi bibje mumen, kulle ɗee kala ndilli, leɗɗe ngoni e naayaade. Refti heen ko nde Aawaja ɓii Anaka yiyi laana kaa ina woppaa e nder ndiyam no ɗum wayi mo nii tan, o ronki faamde ɗum, o woppi laana kaa heddi omo yaha e nder ndiyam, haa ɗo o haggoynoo fof.
Panndo-ɗee tonngoode faande
Jibriil Muusaa Joop


text:
Oon sahaa gooto mo peeje cakkittee ngam yaltinde leydi ndii kiris, laamu Asiis ina ɗaɓɓiri sosiyateeji tati jula mawɗo biyeteeɗo Buamatu (joom opitaal gite oo) nde njoɓata fotde miliyaaruuji 4 ugiyya. Ko ɓuri heewde e yimɓe mbiyi wonde « hay gooto meeɗaa yiyde ko wayi nii », tee ina cikkitii laamu nguu (walla Asiis e hoore mum) yiɗde bonnande Buamatu.
Oon sahaa gooto mo peeje cakkittee ngam yaltinde leydi ndii kiris, laamu Asiis ina ɗaɓɓiri sosiyateeji tati jula mawɗo biyeteeɗo Buamatu (joom opitaal gite oo) nde njoɓata fotde miliyaaruuji 4 ugiyya. Ko ɓuri heewde e yimɓe mbiyi wonde « hay gooto meeɗaa yiyde ko wayi nii », tee ina cikkitii laamu nguu (walla Asiis e hoore mum) yiɗde bonnande Buamatu.
Jooɗaniiɗo E nder ɗeen balɗe tan kadi Banke leydi ndii (BCM) yamiri denndaangal sositeeji laamu nde njaltinta kaalis njoɗɗinnoo to GBM, banke makko. BCM salii hay woppitde kaalis paanooɗo to opitaal gite too, fotde 400 miliyoŋ ugiyya. Rewi heen ko cukko hooreejo Dental BSA (pelle njulaagu Buamatu) biyeteeɗo Muhammed wul Debaag jaggaa, sokaa. No geɗe joopiiɗe mo ɗee mbayi heewde nii, ko ɓuri heewde e leydi ndii (so wonaa yimɓe fof), miijo mum en ko « Asiis woni ko e haɓaade Buu Amatau ». Hol ko addi bone ? Hay gooto anndaa. Nganndu-ɗen tan, ko Asiis e Buamatu ina njiidi no feewi. Eɗen nganndi kadi, nde Asiis waɗi kuudetaa mum ndee, Buamatu wallii mo no feewi, sibu ko kañum udditani o dame laamu Farayse e Senegaal, ƴetti ngalu keewngu waɗi e woote ngam wallitde mo… Heewɓe mbiyi « kaawaaka ko waɗi koo, sibu ko ɗum woni jikku makko, ko hono ndeen bonannde o yoɓi Maawiyya e Eli e Siidi ». Ɓe pawti heen « wonande Asiis, moƴƴere yoɓretee tan ko bonannde ! »


text:
Gine-Bisaawo
Gine-Bisaawo (pt. Guiné-Bissau, maa Gine Bisaawo, ko aldaa e pocal ngal) ko leydi e Afirik Hirnaangeeri, keernundi e Gine (Konaakiri) ka funnaange e Senegal ka nano. Senngo hiirnaangewo ngon no feewti e Baharu Atalantik maa Oseyan Atilanti.
Mbertudi leydi ndin ko 36.120 km2, jamaa hoɗuɗo e mayri no hewtaynoo fewndo hitaande 2014 yimɓe 1.693.398. Laamorde nden ko Bisaawo, 395.954 (2010). Leydi ndin hino jogii suriije (duuɗe) wi'eteeɗe Bijaago. Ka taariika ka laamu Ngaabu, jeyannongu e laamateeri Malle (Empire du Mali) ɓuri lollude. Portokeesuuɓe ɓen adino jogaade daande maayo leydi ndin ɓe huutori ɗum e golleeji maɓɓe ngeeygu jiyaaɓe ɓaleeɓe. Ko non ɓe naatiri seeɗa seeɗa e leydi ndin fow haa ɓe watti ndi e ley karhankaaku maɓɓe. Hitaande 1956 fedde wi'eteende PAIGC (Fedde wonannde hettaare Gine Bisaawo e Kaapo Werde) fuɗɗii cippiro ngon. Nyannde 24 sutaambar ɓe noddi jeytal hoore leydi ndin. Hooreejo-leydi arano on laati Luis Cabral. E nder hitaande 1980, caggal sokolaaji heewɗi e baŋŋe ngaluuji leydi, miniteeriiɓe folli Cabral laamii. Ko João Bernardo Vieira laatinoo hooreejo maɓɓe haa kanko kadi miniteeriijo go'o wi'eteeɗo Kummba Yala jaɓti laamu ngun e juuɗe makko. Vieira dogi yahri Portokeesi. Fitina e jiiɓu-jaaɓu naati e leydi ndin. Kummba Yala kadi follaa, rebeljo inneteeɗo Mane naati e murtaldu. Kono gila woote sakkitiiɗe ɗen hitaande 2005 (ko João Bernardo Vieira ganyinoo ɗe) Gine Bisaawo heɓtii deeƴere seeɗa.
Demography[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Demography: Gine-Bisaawo 1961-2003
Galluure[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Gallery[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]


text:
«Jom en hakkeeji ɓe njaɓii wonde kala golle umminanooɗe walla jogorɗe ummaneede, paytuɗe e warngooji ɗi, niilii, ngoppaama» . Ɗum woni ko kuulal 3 nanondiral ciifondirangal hakkunde jogorɓe naftoraade lomtingol warngooji ngol e laamu Muritani.
E lewru mars 2009, nanondiral jowitiingal e ñawndugol warhoore siifanooma to galle laamorɗo leydi, ɗo e Nuwaasoot, hakkunde goomu kalfinanoongu ngaal gollal e huunde e ɓe bonannde nde yettinoo, ɓe fedde wiyeteende COVIRE yahani toon. Ardii goomu ngu ko kolonel Aadama Umar Jah. Ardii COVIRE ko Abuu Demmba Sih. E ooɗoo sahaa ko 244 mbinnditaa, fotɓe lomtinaneede (indemnisés). Lomtingol ngol fuɗɗiima. Kono, kala lomtinanaaɗo ina harmi e mum hankadi hullitaade to ñaawoore.
Kuulal ɗiɗmal nanondiral hakkunde COVIRE e laamu Muritani ko nii lelorii : «ooɗoo kaalis lomtiima haa timmi bonannde waɗanoonde nde. Joom hakke en ɓe kuniima ngontaa ɗaɓɓu hankadi hay huunde, ngontaa wullito hay nokku, so e teelal walla e dental, so kam en e koye mum en walla so rewrude e woɗɓe, wonaa e nder leydi ndi, wonaa e nder winndere nde».
Yanti heen, ko noon kadi ko kollitirta wonde «ɓe kaali ko e inɗe maɓɓe e nder nafoore maɓɓe, ɓe njamiraani hay gooto, yo won yimɓe walla pelle ngenndiyankooje walla adunankooje haalde e inɗe maɓɓe».
Kuulal 3 : «Wonande jom en hakkeeji ɓe, kala gollal umminanoongal haa e ooɗoo sahaa to bannge ñaawoore, niilii, woppaama» .
Kala keɓɗo kaalis lomtingol ngol, alaa e sago siifa tawo ngalɗoo nanondiral. Yoga e waranaaɓe ɓee njiyataa binndi. Tee won pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee ko ɓuri jooni duuɓi 16 ɗawa e nanondiral ngal, sibu waɗɓe ngal ɓe, cuuɗ ngal. Ɓe cuuɗi ngal (kamɓe ardiiɓe COVRE) hay ardiiɓe pelle biyeteeɗe AVOMM e OCVIDH ɓe ardiiɓe mum en ngumminoo haa Farayse, ngari Muritani, tawi alaa ko addi ɗum en, so wonaa ɗuum. Ko kamɓe ceedtii ɗum e bayyinaango ɓe njaltini ñalnde 23 abriil 2009, ɗo ɓe mbiyata : «AVOMM e OCVIDH ina cunii no feewi e loowdi nanondiral hakkunde COVIRE e laamu Muritani. Kono tan ko jooni min paami hol ko saabii yonaaɓe pelle amen yahnooɓe Nuwaasoot, suuɗeede nanondiral ngal. Ɓe njiyndiriino cili keewɗi e ardiiɓe COVIRE ngam humpitaade loowdi nanondiral ngal, kono ɓeen cali haa yoori haalande ɓe ko kuri famɗude e loowdi nanondiral ngal».
Ɓe ɓeydi heen : «E miijo amen, nafooje waranaaɓe ɓe ko booynaaɗe, yaakaare joganoonde ko ina ɓura duuɓi 20 hare e lepte, ndeen yaakaare jamfaama. E min cunii e ko COVIRE jeytoraa e oo fuunti» . Pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee keddiiɗe ɗe kaalaaka, nde tawnoo, gila law, paamii kam en fof wonde ko yahetee ko, alaa ko woni fayndaare mum so wonaa fuunti, so wonaa yiɗde laɓɓinde warkoyeeɓe. Ko ɗum tagi, ɓe ceyfitii ɗum gila ndeen.
Ina wiyee wonde won heen e waranaaɓe ɓe ndokkaa ko miliyoŋaaji ɗiɗi wonande ofisiyee, 1800 000 UM wonande cukko ofisiyee e 1 600 000 UM wonande soldaat ɓolo.
Caggal ɗuum, ñalnde 15 mee 2009, ko huunde e pelle jeyaaɗe e COVIRE e koye mum en, kolliti mettere mum en e luulndagol mum en ngal nanondiral ngal joomum en «njiyaani ɗum» . Aɓe mbiyi mbiyi heen : «nanondiral ciifangal ñalnde 24 mars ngal to ardorde leydi ndi, hakkunde COVIRE e Goomu hilifaaɓe ngam «ñawndugol tummungol» gagga warngooji, meeɗaa holleede ɓe ɗum toɗɗii ɓe. Ko maa ciifgol ngol heedi, nde ɓe ndokkata ɓe ndaamordi kaalis nde, huunde e hesniiɓe ɓe mbiyi alaa e sago njiya kaayit o. Ko ndeen ɓe ceedii heen kuulal ngal meeɗaa haaldeede», ɗuum woni kuulal 2 ngal kaal-ɗen dow ngal. Ko pelle jeegom jeyaaɗe e COVIRE ciifi kaayit o.
Ɗum jiidaa e haala ko Maitre Faatimata Mbay haali ka, njantondirka e ko denndaangal pelle e yimɓe daraniiɓe jojjanɗe aadee kaali ko.
Bookara Aamadu Bah


text:
3
Fii no Iisaa Almasiihu on Ɓurdiri Muusaa
1 Ko ɗun waɗi, yo musiɓɓe an laaɓuɓe, ɓe mi hawti noddaandu Alla ndun, feŋee miijo mon ngon e hoore mo Alla toɗɗii neli on, on *Yottinoowo mawɗo sadaka ka Alla, on mo qirritiɗen ka gomɗinal men, ɗun ko Iisaa. 2 O wonno sella-findeejo e telen-ma on Toɗɗiiɗo mo, wano Muusaa wonirnoo non e nder suudu Alla ndun fow. 3 E hoore ɗun, tawaama ko o Rinɗanɗo mangu ɓuri ngu Muusaa ngun, ko fii darnuɗo suudu on no mari teddungal ɓuri suudu ndun tigi. 4 Ko fii kala suudu ko goɗɗo darni ɗun, kono ko kanko Alla darni kala huunde. 5 Muusaa kaɲun wonno kurkaadu sella-findeejo e nder suudu Alla ndun fow, fii seeditagol ko Alla daaloyta kon. 6 Kono *Almasiihu on kan ko Ɓiɗɗo sella-findeejo e hoore suudu Alla ndun. Ko enen woni suudu makko ndun, si en catike fota e wakkilaare e hoolaare nde jogiɗen fii ko tanƴiniɗen kon.
Fii Fowtaare Maranaande Jamaa Alla on nden
7 Ko ɗun waɗi, wano *Ruuhu Seniiɗo on wi'iri non:
«Si on nanii kongol makko ngol hande,
8 wota on sattin ɓerɗe mon ɗen,
wa fewndo maamiraaɓe mon ɓen murtannoo mi,
ɓe ndarndii mi ka wulaa,
9 ka ɓe liggitunoo mi ɗon, ɓe ndarndii mi,
ɓe yi'uno kuuɗe an ɗen e nder duuɓi cappanɗe nay.
10 Ko ɗun waɗi si mi tikkani ngun jamaanu, mi wi'i:
‹Ɓerɗe maɓɓe ɗen ko seluɗe saa'i kala,
ɓe andaali laawi an ɗin.›
11 Mi woonduno e nder tikkere an nden wonde:
‹Ɓe naatataa ka fowtaare an few!› »i 3.7-11 Zab. 95.7-11
12 Awa, reenee, yo musiɓɓe, fii wota hay gooto e mon heɓu ɓernde bonnde e ɓernde nde gomɗinal tabitaa e mun, haa ka yiltoɗon e ɓaawo Alla Wuuruɗo on. 13 Kono wakkilindiree hakkunde mon ɲande woo, yeru no wi'eede hande, fii wota hay gooto e mon sattinir ɓernde mun ɗaynireede junuubu. 14 Ko fii en wonii kafiduɓe e Almasiihu on, si tawii en jogitike fota pellital men aranal ngal haa ka sakkitorun, 15 wano bindi ɗin wi'iri non wonde:
«Hande si on nanii hito makko ngon,
wota on sattin ɓerɗe mon ɗen
wa fewndo murtaldu ndun.»j 3.15 Zab. 95.7-8
16 Ko homɓe woni ɓen murtannooɓe Alla, ɓawto ɓe nanude kongol makko ngol? Hinaa ɓee ɓe Muusaa ardinoo, yaltini *Misira? 17 E ko homɓe woni ɓen ɓe Alla tikkannoo e nder ɗii duuɓi cappanɗe nay? Hinaa ɓee waɗunooɓe junuubu, maayi ka wulaa? 18 E ko homɓe o woondannoo naatataa ka fowtaare makko, si hinaa yedduɓe ɓen? 19 Awa en yi'ii ɓe waawaali naatude ka fowtaare makko, sabu angal gomɗinal.


text:
ƁATAKURU PUULUSA HAA E TIITUUSA
1
1 Immorde e an min Puulusa, nduu kurkaadu Alla e *sahaabaajo mo Iisaa Almasiihu on toɗɗii fii tiiɗingol gomɗinal ɓen ɓe Alla suɓii, adda ɓe e goonga nawrayɗo e wuurirgol no Alla faaliraa non, 2 fii yo ɓe heɓu tama'u *ngurndan poomayankejan ɗan, ɗun ko ɗan ngurndan ɗan fodanoɗen ko adii saa'iiji ɗin fuɗɗaade, immorde e Alla, on mo faayataa. 3 E saa'i toɗɗaaɗo on, o ɓanginiri daaluyee makko on waajuuji ɗi mi halfinaa waajagol ɗin, wano kanko Alla Dandoowo en on o yamiriri non.
4 Mi salminii ma yo Tiituusa, an oo ɓiɗɗo an tigi e nder gomɗinal ngal hawtuɗen ngal. Yo Alla Baabaajo on e Iisaa Almasiihu hisinoowo en on yeɗe yurmeende e ɓuttu.
Fii Golle Tiituusa ɗen ka Suriire Kereeti
5 Ko mi accir-maa Kereeti ton, ko fii yo a gaynito fewnitagol ko heddii feewaali kon, joɗɗinaa kadi e saare kala ardotooɓe *moftal ngal, wano mi hollir-maa non. 6 Mo kala e maɓɓe non no haani wonude aaden mo felnaaki, hara ko yondinorɗo debbo gooto, hara kadi ɓiɓɓe maɓɓe ɓen ko gomɗinɓe, e maanaa hara ɓe waawetaake tooɲireede angal peewal maa angal ɗoftaare. 7 Awa no haani ka tawata ardotooɗo dental ngal felnaaki, ko fii himo halfinaa ardagol ɓeynguure Alla nden, ko ɗun waɗi si hara hinaa mawnintiniiɗo, hinaa seytinoowo, hinaa yaroowo, hinaa ɲaaɗuɗo, hinaa ɗaɓɓiroowo miile, 8 kono yo taw ko o wernoowo hoɓɓe, yiɗuɗo ko moƴƴi, nawruɗo ngurndan mun ɗan faamu, feewuɗo, laaɓuɗo, waawuɗo hoore mun, 9 hara kadi ko o catiiɗo e daaluyee haqiiqaajo on, hara ko no yaadiri e ko o jannaa kon, ɗun o waaway wakkilinirde heddiiɓe ɓen jannde sellunde nden, e hollugol liddotooɓe nden jannde ɓen ellaaji maɓɓe ɗin.
10 Ko fii buy ko murtuɓe, yewtooɓe yewtereeji mehi, ɗaynooɓe, tentinii ɓen wonɓe e hakkunde *Yahuudiyankeeɓe gomɗinɓe, catii e *sunninegol ɓen. 11 Awa yo kundule maɓɓe ɗen ombe, ko fii hiɓe jiiɓa ɓeynguureeji goo fow jannirgol ɓe ko haanaaka janneede fii heɓirgol angal nunɗal. 12 Goɗɗo e maɓɓe, mo ɓe wi'i ko annabaajo, no wi'i wonde, ɓe Kereeti ɓen ko fenooɓe, ko ɓe kulle hunƴuɗe, reereɗuɓe, puyɓe. 13 Nden seeditoore-le ko goonga. Ko ɗun waɗi bee feliraa ɓe no sattiri fii no ɓe heɓira gomɗinal laaɓungal, 14 e no ɓe accira humagol e tindi Yahuudiyankeeɓe ɓen, e yamirooje iwruɗe e yimɓe ɓe tawata ko seluɓe goonga on. 15 Laaɓuɓe ɓen kan, ko woni woo no laaɓani ɗun, kono yimɓe tuunuɓe ɓe gomɗinaa ɓen, hay huunde laaɓanaa ɗun, ko fii hakkillaaji maɓɓe ɗin e ɓerɗe maɓɓe ɗen no tuuninaa. 16 Hiɓe wi'i ko ɓe anduɓe Alla, kono kuuɗe maɓɓe ɗen no yeddi ɗun, ko fii ko ɓe harmuɓe, murtuɓe, ɓe waawataa laatinde kala kuugal moƴƴal.


text:
Haali ɗum ko ganndo biyeteeɗo Stephen Hawking : “duuɓi 1 000 aadee heddoraa e wuurde, so wonaa taw noon en eggu payen tagofeere woɗnde !” Ndeen noon, e wiyde makko, ine waɗɗii en jokkude wiɗtooji paatuɗi e weeyo : “mi sikkaani so eɗen nguura ko ɓuri 1 000 hitaande goɗɗe tawi en ummaaki e tagofeere ngon-ɗen ndee”. Geɗe tati o wiyi ngoni sabaabu kaa haala : go’o ko mbayliigaaji ngonka weeyo, ɗiɗi ko nikleyeer, tati ko ƴoƴre tafaande. Kono kadi o hollitii weltaare makko e jahral yeeso winndere ndee e nder ɗii duuɓi 50 cakkitiiɗi, haa arti noon e “ko aadee en, hono enen, enen toɓɓon tokoson tagoore, en mbaawii ɓadtaade faamde doosɗe mum”.
Wonaa ngol woni gadanol ko oo ganndo ina haala ko wayi nii. E lewru abriil ɓennundu nduu tan, o yaltiniino miijo mahngo laana mawka weeyo ngam yahde to ñukkulde koode wiyeteende Alpha de Centaure (Alfaa de Santoor), diɗɗal koode ɓurngal ɓadtaade en. O wiyiino kadi wonde Leydinaaɓe ina poti « siiñtoyde Lewru ɗoo e duuɓi 50 » sibu Leydi ɓiɗtiroyde ɗum en.
Ko ngolɗoo konngol o joofniri ndeen yeewtere: « Hoto njejjitee hooynaade koode, hoto ƴeewee koyɗe mon. Eto-ɗee faamde ko njiyaton koo, naamnito-ɗee sababuuji goodal winndere. Ngonee laaɓɓe. Nguurndam ina haawnii hoto won haaju mon, sibu neɗɗo ronkataa feere waɗde huunde no foti fof, tee siyna ɗum. Ko ɓuri himmude koo ko waasde jebbilaade ».
Kanko Stephen Hawking ko o ganndo ɓalliwal miijiwal (physique théorique), e hiisiwal. O jibinaa ko 1942 to Oxford (Angalteer). O jannginii hiisiwal to jaaɓihaaɗtirde Cambridge hakkunde 1980 e 2009. Ko o ganndo keɓtinaaɗo e winndere hee kala sabu wiɗtooji makko paatuɗi e won ɗiin fannuuji luggi ganndal weeyo e hiisa. E oo sahaa Hawkings ina wondi e rafi, ngoofɗinɗo mo. Omo anndiraa kadi won ndeen darnde, ko wayi no heedande palestiinnaaɓe e nder hare mum en e Israayiil.
Caggal haala, mbiyen “ko Alla tan woni ganndo, omo luɓira noon mo o welaa”. Yo o yaafo en.
Bookara Aamadu Bah


text:
Dental Fulɓe Winndere: Hol ko waɗi Fulɓe woɗɗondirɓe koɗanɗe ene kulondira?
Pelle fulɓe ene keewi kadi ene carii hono no Fulɓe carorii he nder aduna hee kala ni. Ɗee heen ko pelle jokkere enɗam goɗɗe heen kadi ko pelle pinal, waɗa sahaa kadi njiyaa fedde renndinnde payndaale ɗiɗi ɗee kala tawa ene golla he pinla kono kadi ene wadda heen jokkere enɗam. Geɗal jarngal teskaade kadi ko pelle Fulɓe cosaaɗe caggal jookdu Afrik ɗee, Fulɓe jeyaaɓe he leyɗee ceertuɗe ene keewi rentude heen, walla nii haysinno ko he nder jookdu Afrik tawa ko he leyɗeele (lesɗe) ɗe ngonaa ɗo Fulɓe njeyaa, ɗuum ene dañee heen.jokku taro


text:
Ko yahata e lesdi Maali gila hello Binndol Pulaar
Fulɓe mbi’i wata neɗɗo roŋkan banndum mi haalaniino-ma. Kuɗol MAB.*
Gilaa balɗe 10 ɓennuɗe ɗee leydi Mali koko naatani hirsu wota maayde: geɗal am geɗal am heewi haa yettiima hannde 25 Duujal hit 2021 konuŋkooɓe Mali ɓee rafi mum yahdude e kooluya mo Bah Ndaw gardinooɗo leydi ndii fawi e Muktaar Waan oo ɓe ittii ɗum e ardagol.
Eɗen paama ɗum woni alaa ɗo yahnoo artii ɗo wonnoo.
Eɗen padi e ko arta hol mo ɓe nganniyii ardinnde jaagorɗe, e hol oon sifa.
Wasiyo men ko: taweede feɗde mooɓondiral gollooɓe ngenndi Mali UNTM koko notdi jeyaaɓe mum en ɓee fuf wota ngollu haa nde ɓe kawroyi ngoota fuf.
E taweede laamu nguu kadi naatnii hen mbaylaari ndi hay gooto joottoranooki: *kala kattannɗo ene foti ndaarde nguura galle mum. Kala jogiiɗo seeɗa yoo reeno wi’de ina waɗɗan heen njahaa ngaraaji.*
MAB hannde 25 Duujal hit 2021.


text:
Ñalnde 31 desaambar 2016 waktu sappaɓo subaka, e wuro Raaybani e nder komin Irkiis jooɗnde faytunde e sosgol Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar Irkiis e gardagol Umar Soh wondude e teddungal mawɓe wuro Raaybani hono Muktaar Jallo e Abuu Sammba Bah. Caggal nde Ceerno Umar Soh udditiri Qur’aan, o haalii nafoore jaŋde, o hirjinii yimɓe ɓe nde ɓe njanngata ɗemngal ngal nde wonnoo ko ngal sodorde yaawnde wonande ɓe njanngaani ɗemɗe goɗɗe. Caggal hirjino yowitiingo e nafoore ɗemngal ngal, tawtoraaɓe ɓee toɗɗii yiilirde fotnde ardaade Catal ngal, siforiinde nii :
Cappanɗe nayi e njoyo neɗɗo naatii e catal ngal.
Ko noon kadi, ñalnde 1 saawiyee 2017, catal Fedde Ɓamtaare Pulaare Muritani sosaama walla mbiyen dartinaama to Barkewol. Batu kuuɓtodinngu cosngu catal ngal jooɗii ko waktu 3ɓo kikiiɗe e tawtoreede nulaaɗo Yiilirde Ngenndiire FƁPM, hono Maalik Aamadu Saar kalfinaaɗo eɓɓaaɗe e Fedde ndee. E joɗnde tan, fotde 100 tergal naatii fedde ndee, tee ina yaakoraa maa ɓe ngonoy, hedde 400 tergal.
Ɓe idorii ko yeewtude geɗe toɗɗiiɗe nguurndam fulɓe nokku oo, caggal ɗuum ɓe ndewni heen njettoor faade e Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani sabu mum newnande ɓe cosgol catal ngal. Nde ɗum joofi, ɓe ndokki nulaaɗo fedde ndee konngol, oon waɗani daartol Fedde ndee gila sosaa haa e ñalawma mo ɓe ngoni oo, o jaabtii kadi naamne naamnanooɗe.
Caggal ɗuum, yiilirde aroore ndee toɗɗaama yo ardo catal ngal :


text:
Ko kiɗiiɗe alkamiisa 17 settaambar 2015 seneraal Jenndere, gardiiɗo RSP, heɓti laamu to Burkinaa, sosi Diiso Ngenndiiwo Demokaraasi (CND). Jenndere jeyaa e yimɓe ɓurnooɓe ɓallaade Beles Kompaawore. Hujja makko : « deeƴnude leydi ndii ». O hunii yuɓɓinde woote caggal nde o diisnondiri e hoohooɓe politik leydi ndii.
Ko kiɗiiɗe alkamiisa 17 settaambar 2015 seneraal Jenndere, gardiiɗo RSP, heɓti laamu to Burkinaa, sosi Diiso Ngenndiiwo Demokaraasi (CND). Jenndere jeyaa e yimɓe ɓurnooɓe ɓallaade Beles Kompaawore. Hujja makko : « deeƴnude leydi ndii ». O hunii yuɓɓinde woote caggal nde o diisnondiri e hoohooɓe politik leydi ndii.
Kono, Seriif Sih, hono hooreejo Diiso ngenndi cabborɗo, ko majjirɗo ɓe (ɓe mooftii hooreejo leydi oo e gardiiɗo hilifaaɓe oo), tee wiyi ko kañum woni hankadi hooreejo leydi, hade Kafando woppiteede. Seriif ɗaɓɓiri ardiiɓe konu nde njaggata Jenndere e yimɓe mum.
Tuggi ndeen, haa nde konu uddata Wagadugu ndee, ko seppooji e leydi hee kala, teeŋti noon e Wagadugu, Boobo Julaaso, Fada Ngurma ekn… Koninkooɓe RSP pellii ɓe, kono ɗum haɗaani ɓe duppude galle Jenndere to cuuɗi mum en, walla yande e galleeji ardiiɓe CDP woɗɓe. Fotde yimɓe 10 maayii heen, tawi ko kure mbardaa, woɗɓe heewɓe kadi ngaañii heen.
Yoga e hooreeɓe leyɗe Afrik, nde tawnoo ko hono ɗee golle coofɗe keɓri laamu, muumɗu. Makki Sal tan e Yayi Boni mo Benin ñiŋi kuudetaa oo. Gaa kamɓe ko hooreejo Goomu Ngootaagu Afrik hono Nkosazana Dlamini-Zuma, biyɗo “ina ñiŋa no doole mum potirnoo dahngo e dummbungol ardiiɓe daawal cabborgal, sibu ko ɗum ownugol (terrorisme), kam e bonnugol ngol njaɓnaaki golle puɗɗanooɗe ngam reftinde Burkinaa Faso e laawol”. Ko noon kadi wonande Dental Afrik e Cedeao e Fedde Ngenndiije Dentuɗe, pelle ñiŋɗe ɗee baɗe bonɗe. Ko wonaa ɗuum ko laamu Farayse e Laamu Amerik.
Ñalnde altine 21 settaambar henndu fuɗɗii waklitaade sibu konuuji gonnooɗi nder leydi tiindiima Wagadugu. Jofnde talaata, konu naati wuro ngoo hay huunde ɗippaani. Kono ardiiɓe konu nguu mbiyi njiɗaa rufde ƴiiƴam, ɓe cukkani waɗde feere mbele Jenndere e yimɓe mum ina njebbiloo… Heddii mbele aɓe njaɓa ko Cedeao sakkiti koo, so gartirgol laamu nguu ɗo wonnoo ɗoo, kono tawa waɗɓe kuudetaa, mbari yimɓe ɓee ina njaafee, RSP waasa fuseede, ɓaɗtiiɓe Beles Kompaawore ɗaccee jeytoreede e woote paaɗe ɗee. Huunde nde ɓesngu Burkinaa salii, fotndi heen huunde fof.
Refti heen ko goppitgol mawɗo hilifaaɓe ñalnde talaata… älnde alarba kewu tottitgol laamu yuɓɓinaa e tawtoregol hoohooɓe Cedeao.
Bookara Aamadu Bah
Tele Burkinaa : Koninke RSP ina habra pusgol juɓɓule cabborɗe to Burkinaa ñalnde 17 settaambar 2015.
Kuudetaa Burkinaa siftinii yaawɓe yejjitde wonde konuuji Afrik hirnaange ko jommbuɗi laamu kaaraani, « demokaraasi » kaaleteeɗo gila 1990 oo yaawataa tabitde ɗoon ɗo ɗiin konuuji njaltaani dingiral politik. Ko ɗum nguɗu mbonngu e nguurndam ɗeen leyɗeele sibu alaa ko waawi golleede ko waɗi battane nde tawnoo ɓe ɓuri anndireede ko ngaybeela e hooramaagu. Tuggi 1990 faade hannde, ko ina wona 40 kuudetaa mbaɗii e Afrik, tawi heen 26 ko e Afrik bannge hirnaange, heen ɗiɗi ko e Muritani tan (2005 e 2008).


text:
E tonngoode 107, en ngardiino e Al Hajji Mahmuud Bah haa e cosgol Duɗal Kaay… Haa nde e hitaande 1947, nde almuɓɓe ngoni e suppitoraade e jookli ɗii kala, ena nootitoo e duɗal ngal, e felo jihaadi ganndal teeŋti e diiwanuuji Fuuta-Tooro (Damga, Ngenaar, Boosoya, Yirlaaɓe, Hebbiyaaɓe, Halayɓe, Tooro e Dimat). No almuɓɓe ɓee mbaamirta ena ngara nii, siftinta ko no fergooji fuutankooɓe ngabbortonoo Sayku Umaar e nder teeminannde 19ɓere nii.
E tonngoode 107, en ngardiino e Al Hajji Mahmuud Bah haa e cosgol Duɗal Kaay… Haa nde e hitaande 1947, nde almuɓɓe ngoni e suppitoraade e jookli ɗii kala, ena nootitoo e duɗal ngal, e felo jihaadi ganndal teeŋti e diiwanuuji Fuuta-Tooro (Damga, Ngenaar, Boosoya, Yirlaaɓe, Hebbiyaaɓe, Halayɓe, Tooro e Dimat). No almuɓɓe ɓee mbaamirta ena ngara nii, siftinta ko no fergooji fuutankooɓe ngabbortonoo Sayku Umaar e nder teeminannde 19ɓere nii.
Nde timmata hitaande tawi duɗal ngal yettiima 1500 almuudo, hakkunde waali-wuro-en e hoɗɓe arɓe. Nde almuɓɓe ɓee keewi, duɗal ngal dañii caɗeele to bannge nguura haa Alhajji Mahmuud waɗti yahde banngeeji goɗɗi ena jiggoyoo. O woni e kaan ngonka haa juuti, njuɓɓudi laamu ngonndi ɗoon ndii rokki mo paabi gawri yo o huutoro. Ɗiin paabi gawri mahanoo ko gila e sahaa wolde adunayankeere ɗiɗaɓere ndee, mbaɗaa nguura haa keewi, nguddaa. Kono gila nde wolde ndee gasi, alaa duttaniiɗo ɗi. Ndeen Alhajji Mahmuud dañii hoolaare to bannge nguura nduumiika, ɓeydi semmbe duɗal ngal to bannge njuɓɓudi haa ɓuri ko ngal yuɓɓunoo nde ngal woni Jowol walla Ndakaaru. O yuɓɓini Keblorgal jannginooɓe ngal duuɓi nay. Kala almuudo keblaaɗo, rokkee seedantaagal, fawaade e hattan mum. Caggal duuɓi nay heblo, fotde 400 almuudo mbaɗi kawgel seedantaagal jaŋde lesre (certificat d’études primaries). Ko ɓeen ngoni rogere adannde jannginooɓe, nde Alhajji Mahmuud Bah resndi 50 duɗal kesal. Kala jaltuɗo e duɗal Kaay ngal ko nii yaltiri: alaa almuudo jeloytooɗo, alaa kadi ceerno joɓeteeɗo. Hono hojom ngaluuji ndañaa haa ɓurti muuyaaɗe duɗal ngal. Ko ɗuum rokki mawɗo oo miijo yiɗde neldude almuɓɓe to Mashrek arab ngam jokkoyde jaŋde e duɗe toowɗe. Eɗen njokka…
E nder dumunna daɓɓo e ɗeen kitaale fotde capanɗe jeegom duɗal ngudditaa e ballal Alla e softeende almuɓɓe janngooɓe e yarlitaare jannginooɓe heblaaɓe heblo seniingo. Ko ɗoon gooto e almuɓɓe adiiɓe, ɓurɗo kadi ɓadtaade Alhajji Mahmuud Bah, ena wiyee Mohammadu Muusaa wiyata Alhajji Mahmuud ko ganndo dowrowo, coftuɗo, jarlitaniiɗo ganndal. Kala gonduɗo e makko ko janngoowo. Omo janngina omo darii, omo janngina omo jooɗii, omo janngina hay e yahdu. Hay e yolnde, o heewii ko waɗɗaade, almuɓɓe ɓee cawndoo mo, omo fida ɗum en, ena mbinnda.
E dow ndeen wolde janngingol, Alhajji Mahmuud Bah yantini heen haɓde e humambinnaagal caɗtungal e humpitooji ɗi ngoɗɗaani to bannge ñaawooje diine. Nii woni, so tawii o wonaani e tuubnude ɗee mooɓe tan, tawata ko won ɗo o woni e waajaade renndo.
Tuggude hitaande 1941 haa hitaande 1951, o nawdi ko jannginde e waajaade. E oon sahaa kadi tawi laamu tuubakooɓe njooɗiingu nguu, fuɗɗiima faamde wonde o wonaani e teppude golle mum walla e yiɗde haɓaade ɗum. E dow ɗuum, eggingol duɗal gonnongal Jowol fayde Ndakaaru, ena ɓeydi ndeen hoolaare. Ko ɗuum rokki mo won wellitaare e yettaade e woon nokkuuji e nder weertaango leyɗeele hirnaange Afrik gonɗe les njiimaandi Farayse (AOF) tawa o haljinaaka no adan nii. O woni e ɗeen golle fotde duuɓi sappo ɗi taƴondiraani, omo janngina, omo tuubna, omo waajoo. O alanaa gure mawɗe, o taaraaki wure tokoose, o woppaani hay rewɓe e jawdi haa to nder nokkuuji ɓurɗi jookaade e mettude.
Golle to diiwanuuji Gorgol e Maatam
Nde Alhajji Mahmuud Bah arti fuɗnaange e hitaande 1941, o yuɓɓinii jeewte dingire keewɗe e nder diiwaan Gorgol e to diiwaan Maatam ɗe nganndu-ɗaa mballii mo e wallidiiɓe semmbinooɓe darnde makko e dadungal makko, kono kadi ngaddanii mo luurduɓe e makko to bannge miijo, tawi ko e seernaaɓe jannguɓe diiwaan oo. E lewru kawle, e nder ndeen ɗoon hitaande, o feeñnini kadi miijooji goɗɗi ɗi ngoowanooka no feewi e Fuuta e oon sahaa, ko wayi no : – hakke debbo maayraaɗo resteede caggal daawal kesngu ngal lebbi 4 e balɗe 10; – hakke demoowo waasde hoorde sahtu nde woni e demal walla e golle kiisɗe gese; – waasde noddinde walla wuurnude e juulɗeeli mawɗi baaɗi no juulde taaske walla e koorka, ekn.
E ndiin mbaaɗi, e hitaande 1942, kanelnaajo gooto hawritiino e yeewtere makko e nder wuro Kanel to diiwaan Maatam. O nanngunoo, kanko Alhajji Mahmuud Bah ko toɓɓe won e aadaaji Fuuta hanki, baɗetenooɗi tawi tuugnanooki e diine. Oon wiyi: “hakke e yeewtere ndee e sañaade, e naatde e pittaali yimɓe ɓee, jibinii batte ɗoon e ɗoon, ɗe ñamliraani. Sabu Fotde baabiraaɓe 20 kuniima ɗoon ñalnde heen, ndokkiri ɓiɓɓe rewɓe dewle sabu Alla”.
Alhajji Mahmuud Bah wondi ko sete jannguɓe, roondiiɓe quraana, waawɓe ɗemngal Arab, humpitiiɓe ñaawooje diine. Ena waɗa sahaa, ɓe njahda kamɓe fof e lappol gootol. Ena waɗa sahaa kadi, ɓe peccoo, wooda yahduɓe. Kono tuugnorgal ngal ko gootal, ginol golle ngol ko gootol, wolde ndee ko wootere.
Yeru mum ko e lewru suwee hitaande 1946 wonnoo. Ko yeewtere biyeteeɗo Alhajji Umaar Daali Bah. Oon ne ko almuudo Makka laaɓtuɗo, junngo ñaamo Alhajji Maamuudu Bah. Oon ne, jeewte mum njoofinoo ko geɗe tuppo (cokdi), teŋe e jokkere enɗam e geɗe goɗɗe baɗetenooɗe e nder diiwaan oo. Ko ɗoon o holli miijo wonde: – yo teŋe mboomri ngon 300 mbuuɗu (oon sahaa ko e hitaande 1946 wonanoo wonaa e hitaande 2013); – yo teŋe diwo walla kestal tonnge e 150 mbuuɗu; – yo dammbordu dotte e balɗe tati waasa wonde balɗe 7 saka yettaade jonte ɗiɗi (balɗe 15) alaa ko haali lebbi, no waɗirtenoo adan nii. – momtude hujjaaji ɗi ndagnataa walla pirtataa dewgal (ñaam-gawri, ɓoosorgol, mbeertirdi leeso, kaɓɓitirdi saawdu, ngorba-diinaare walla seremelleeji goɗɗi jahdooji heen); – haɗde kala ko ena adda coorondiral hakkunde rewɓe e worɓe, ɓe laawol dagnanaani ɗum en yettondirde walla jillondirde.
Lewre Alhajji Mahmuud Bah haaɗaani tan e aadaaji ɗi cifi-ɗen to dow ɗii, kono kadi o haɗii waɗde talkuru e lohol, no o salorii kalfaandi walla taraabuya to seernaaɓe mawɓe walla hilifaaɓe. Ko ɗoon kumaandaŋ diiwaan Gorgol ena wiyee Nayri walla Neeri wiyata e nder ɗerewol mum tonngaaka : “haalaluuji (jeewte) ceerno oo mbaɗii batte paayodinɗe e nder yimɓe ɓee. O jannginii, o famminii, o waajiima, o haɓii e joom hakkillaaji niɓɓi en”.
E nder jeewte ɗe o waɗata e nder Muritani, Senegaal e Mali, o seeraani kadi e weddaade eeraango feewde e gure tokoose nde mahata jumaaji e nokkuuji mum en ngam waasde yowitaade e cahe mawɗe ñalnde aljumaa. Ɗuum waasaani jibinande mo caɗeele.
Tuubnugol e jamirgol golle moƴƴe
E dow wolde aadaaji ɗi njahdaani e diine, Alhajji Mahmuud yantini heen ko tuubnugol won e renndooji aynaaɓe dowri, ɓe nganndu-ɗaa gila ko ɓooyi ngonaano soobinooɓe e diine Lislaam. Hay laamu tuubaako njooɗinoongu e diiwaan Gorgol e oon sahaa seedtiima wonde e darorɗe hitaande 1948, gondiiɗo Alhajji Mahmuud Bah, ena wiyee Alhajji Umaar Daali Bah tuubnii fulɓe heewɓe to diiwaan Mbuun e to diiwaan Gidimaka.
To oon bannge, biyeteeɗo Mahammadu Muusaa Bah ena teeŋtiniri semmbe e daliilu wonde ko Alhajji Mahmuud Bah tuubni fulɓe wonnooɓe to diiwaan Geleytiir, Haayre Ngaal haa to diiwaan Haras. E wiyde makko: “O tawi ko ɓe ngonaano rewooɓe Alla. Hay so koɗo juuliino e nokku maɓɓe, ɓe mbiyatnoo ɗum ko yo ɓoftu ceenal ɗo juulnoo ɗoo woto adande ɓe kiite. O tawi kadi ko ɓe kumataano dewle maɓɓe e laawol diine. So gorko yiɗiino cuddiiɗo tan haalatno, so rokkaama, moƴƴere duwee hakkunde mumen, tan gasii”.
Debbo deseteeɗo oo ne teŋetenooka ko adii jamma mum gadano e suudu dammbordu. So weetii, o waɗee sira-muumoowel (takkere haɓɓee e gite makko), o rokkee salamburu walla loocol, o ɗowee haa e hakkunde mbalndi nayi, o woppee. Kala nagge nge loocol makko yani, ko ngeen wonata arsuko makko. Ko heen ɓe tuugnotoo ngam anndude belgol tiinde joom mum.
Ko Alhajji Mahmuud Bah tuubni ɓe, naatni ɓe e diine Lislaam, woppini ɓe aadaaji keewɗi, holli ɓe dewle diine, janngi ɓe quraana, anndini ɓe e jaati baɗɗagol yahdu Makka. E oon sahaa kadi hawri ko e heewɓe e maɓɓe ena njoginoo hattan yahde hijjoore.
Fulɓe Jenngelɓe Jolof, ko rogere woɗnde nde Alhajji Mahmuud huccani hakkunde hitaande 1948 fayde e hitaande 1950. Ɓeeɗoo kadi, njiidaa e ɓennuɓe ɓee. No wayi fof, jolofnaaɓe ɓee ngonnoo ko e diine hay so tawii ko diine lohɗo. Heewɓe coftanaano heen geɗe keewɗe, teeŋti noon e yahdu Makka walla e askude jawdi ndariindi.
Alhajji Mahmuud artiri ɓe e diine ceniiɗo, holli ɓe dewal Alla laaɓngal, janngi ɓe quraana e ɗemngal arab, rewi ɓe haa ɓe mbaɗti askude jawɗeele maɓɓe e njeñtudi remru maɓɓe. Heewɓe e maɓɓe nii njahii heen haa to Funnaange Ɓadiiɗo ngam jokkoyde jaŋde toownde. Ena e ɓeen, esiiko, joom-galle ɓiyiiko debbo, kanko Alhajji Mahmuud Bah, ena wiyee Alhajji Abdullaay Bah.
Ɗum noon ko e ballal Alla e ballal musiɗɗo makko ena wiyee Bookar Ɓooyɗo Kah. Oon ko dawriyanke mawɗo wonnoo tawi kadi e oon sahaa ko dipitee. O jeyaa, haa hannde, ko e fuɗɗuɓe walla sosɓe Fedde Fulɓe Senegaal e kitaale capanɗe nay (1940). Alhajji Mahmuud heɓii kadi ballal teskinngal e biyeteeɗo Arɗo Saasi Soh. Oon ko gooto e lawakooɓe aada e nder diiwaan Jolof. Ko ndeen o mahi jumaa Geeli e duɗal mum.
Alhajji Mahmuud yirliima no feewi hakkunde Muritani, Senegaal e Mali. O udditii heen duɗe, o tuubnii heen heewɓe. Ko e oon sahaa, o yiytondiri e Sheriif Makki Haydara to diiwaan Kaasamaasa. Oon teddini mo teddungal mawngal kadi ɗaɓɓiri mo ballal, nde tawnoo ko o waɗa koo ena yooɗi ɗum, kadi kañum e hoore mum ena yiɗi udditde duɗal Arab hono duɗal makko gonngal Kaay ngal. Ena gasa tawa ko e oon dumunna, oon rokki mo ɓiy mum debbo.
E ndeen hitaande wootere, Alhajji Mahmuud Bah waɗoyi yeewtere fattamlamre, teskinnde e nder wuro Ndar e ɗaɓɓitere yimɓe nokku oo. O teeŋtini heen nafoore wonnde e janngude ɗemngal Arab haa teeŋti e wonande leyɗeele jogorɗe jogtoyaade koye mum en janngo, so tawii ɓooroyiima njiimaandi Farayse. Ɓataake oo nanaa kadi, faamaa no moƴƴi e nder Ndar, haa heewɓe ɗaɓɓi yo duɗal uddite ɗoon e nder wuro ngoo. Duwaawu hawriti e aamiin, duɗal Arab ngal udditaa ɗoon, ɗaldaa biyeteeɗo Mohmed Muusaa e biyeteeɗo Saydu Walel. Ɓeen ɗiɗo fof ko almuɓɓe Alhajji Mahmuud Bah.
Nii woni, hakkunde 1941 fayde e hitaande 1951 darnde makko addi mbaylaandi mawndi e nder leyɗeele hirnaange Afrik, teeŋti noon hakkunde Muritani, Senegaal e Mali haa jarani heewɓe, maa wonii ko tuubde, naatta diine Lislaam walla naatde e duɗe Falah gonɗe ɗoon ɗee, walla nii yahrude koyɗe haa Makka hakkunde hijjude e ɗaɓɓitde jaŋde toownde. E nder daawal ngal duuɓi sappo, hakkille keso, soorii e nder yimɓe ɓee, ngonkaaji keewɗi mbaylii. Waɗti kala ɗo njahru-ɗaa walla ɗo tolni-ɗaa nanataa tan ko haala Alhajji Mahmuud Bah e golle mum. Ɗuum ena jeyaa e ko addi luural hakkunde makko e laamu tuubakooɓe njooɗinoongu e nder Hirnaange Afrik e yoga e seernaaɓe e oon sahaa.
Njaay Saydu Aamadu, lollirɗo Gelongal Fuuta
Ina jokki


text:
En kaalii mooɓam, en cifiima ɗum, en njubbii e kuule dirtal mum. En kollii won e sifaaji caasam, en njoofiima won e faayidaaji mum. En kollii yeruuji gostol caasam. Won ko heddii, ko eggol caasam. Taawee won fiyaaku tago huuɓtidinngu ngu kewgol mum noddi eggol caasam. Nguun woni WEMPEƳERE. Wempeƴere ina waawi teskeede e wertaango ndiyam, yiyee ko ndiyam ina ndega, ina taatoo. Kono ko hinnde tan e nder renndo bempeƴƴe. Ngati ɓurii ɗoon yaajde.
Hol ko woni wempeƴere?
Wempeƴere ko deɓgol haljere degginoowol caasam tawa naworaani mooɓam. Puñcinen geɗal cemmbungal e ndiyam, ndeen maa waɗ e nokku yanaangu nguu haljere, ndiyam suutoo, bempeƴƴe cortoo ngona e woɗɗaade. So en pawii e nokku hee geɗel pamarel kayowel, maa haljere ndee won e dimbinnde ngel, ina suuta ngel ina tellina ngel, kono dirtintaa ngel nokku nguu : ɗum ko moɓtooje ndaɗɗuɗe haljere ndee (hono moɓtooje ndiyam) ndirtaani, ɗum woni “waasde naworde mooɓam”. Kono haljere ndee ina reɓa yaha haa to nde natti fof, hol ko yawtinta nde ɗoo ɗo mooɓam dirtaani ? Ndeke, haljere ndee dimmbintu mooɓtooje nokku nguu, ɗeen nduña koddiije mum en, koddiije ne nduña koddiije mum en, gollal ngal jokkira nii. Kala nde duñal waɗi mooɓtooje duñɗe ɗee ina ndokka duñaaɗe ɗee caasam njaawwam, waɗde caasam ɗam wonata tan ko e yawtude. Ko ɗum woni ko wiyatee “regginnde caasam”. Ko noon woorata haa caasam ɗam saayoya, wempeƴere ndee maaya. E nder ndiyam huunde e ko waawi saaynude caasam njaawwam ko ɗaccol ndiyam ɗam . Waɗde en paamii so en kaljiniino moɓtooje nokku ngoɗngu, ngu wonaa ndiyam, en keɓatno yaaku mbayngu nii, waɗde njogo-ɗen wempeƴere nder nguun nokku. Bempeƴƴe diƴƴe cifaama seeɗa, hono kaan sifaa ina hisa nder weeyo, sosee bempeƴƴe hito. Sifaa mo mbaɗ-ɗen dow oo toɗɗii ko nokkuuji mooɓniiɗi, woni ɗi mooɓam sosi. Ndiyam, tiiɗndi, mbeeyu… Kono noon bempeƴƴe ɗe sifaa goɗɗo ina ngoodi, ɗeen ina ndeɓa tawa mooɓam tawaaka saka mooɓtooje pelɓondira. Eɗe kewa e nder weeyo “ɓolo”. Ko ɗeen bempeƴƴe ngoni kuɓpooɗe.
Sifaa e mbaydiiji bempeƴƴe
Hono no mbiy-ɗen dow nii, wempeƴere ko deɓgol haljere degginoowol caasam tawa reggintaa mooɓam. Waasde wempeƴere regginnde mooɓam saabii njaaweeki mum hulɓiniiki. En kaalii wonnde bempeƴƴe ko e sifaaji ɗiɗi kuuɓtidinɗi : ina waɗi cokluɗe mooɓam ngam kewa, ina waɗi ɗe coklaani mooɓam, waɗde baawɗe reɓde e ɓolum. Kono no wempeƴere siforii fof, ina jogoo geɗe kuuɓtidinɗe maantinɗe : Caastol, Daawal, Wem-njuuteendi, Daawaɓal, Wem-limoral. Wempeƴere so ina lada waɗata ko tule e gasɗe, ko ɗeen ngonata e reɓde. So en ƴettii tule ɗiɗi takkondirɗe, Innen ceɓɓite majje A e B, ko goɗɗondiral A e B wiyatee Wem-njuuteendi. Daawal ko tuma wempeƴere sokli ngam dogde hakkunde A e B. Caastol ngol ko tooweeki tulde ɓurnde heen toowde (ɗoo ko tule ɗee fof poti). CAASTOL ngol ina jiidi e CAASAM wempeƴere ndee no feewi. Daawaɓal hiisatoo ko no foti wempeƴere ndee dimmbata saatu ɗimmere, waɗde hawrata ko e baklal daawal. Ina wayi no daawaɓal ɓetata ko tiɗɗere nder sahaa. Wem-limoral kañum hiisatoo ko tiɗɗere wempeƴere ndee dimmbata nder boowal; taƴre nder boowal deɓateengal ngal ƴettaama, ina yiɗaa anndeede no foti tule ngoni heen, walla no foti wem-juute ngoni heen; anndinta en ɗum ko hiisaade wem-limoral. Ɗum hawra waɗde e baklal wemnjuuteendi cowingal njuuteendi taƴre ndee. Waɗde wem-limoral ko baklal wem-njuuteendi. No mooɓre e caasam mbayi e dirtal mooɓam nii, ko noon daawaɓal e wem-limoral mbayi e dirtal wempeƴere. Tesko-ɗen kadi wonde daawaɓal ɗowondiri ko e baklal wem-njuuteendi, kala heen ko ɓeeydii ko heddii koo ustoto.
En mbiyii wempeƴere reggintaa mooɓam kono, e nder nokku mooɓniingu, ende haljina mooɓtooje mbele caasam ina dirta. E wertaango ndiyam ɗum wonata diƴƴe cuutatooɗe saatu nde wempeƴere rewi ɗoon. Waɗde haljere ndee ko dariinde (geɗe ɗee cuutoto) dow ɗo deɓgol ngol woni tiindingol : so haljere faliima deɓgol wempeƴere mum, wiyee wempeƴere ndee ko FALINDERE. Jooni so en ñoƴƴii lirol, en ngoppitii, tigge naaɗtunooɗe ɗee ngona e reɓde ina njalta, ndeen haljere ɗowondiri ko e deɓgol hee : haljere so ɗowondirii e deɓgol wempeƴere mum, wiyee wempeƴere ndee ko REWINDERE.
Bempeƴƴe teskinɗe :Caggal nde njiy-ɗen wempeƴere e mbaydi huuɓtidinndi, kokken yeruuji bempeƴƴe maantinɗe e nguurndam.
Bempeƴƴe hito e mbeelu mum-en
So neɗɗo nanii huunde tawata noppi mum koko keɓɓii wempeƴere hito. Ko ɗum deɓgol haljere dow mooɓtooje nder mbeeyu. Ko ñoƴƴe dow ɗeen mooɓtooje ndeggondirta e pooɗte mum en ndeɓata. So neɗɗo haalii, ndeke wukkiti ko doggol semmbeeji kaljinooji mooɓtooje mbeeyu, ɗum reɓira daawaɓal mum e wem-njuuteendi mum, reɓa haa to caastol mum ndigɗoyi. Ina woodi hito ngo noppi yimɓe kattani nannde, ina woodi ngo ɗiin kattanaani nannde. Fawii ko e daawaɓal ngal, so ngal famɗii haa ɓurti walla mawnii haa ɓurti, nanotaako. So ngal hakindiima nanoo. So hito famɗii daawaɓal haa nanotaako wiyee les-hito, so ngal mawnu fakitiri nanɗe wiyee dow-hito. Mbeelu hito rentini daawaɓe mum fof.
Woni ɓetannde daawaɓal ko Hertz, tonngee Hz, rokkaa ko innde ɓalliyanko mawɗo. Waɗde daawaɓe hito ngoni ko hakkunde 0.001 Hz e 1 000 000 000 Hz (walla 1 000 000 kiloo-Hz). Wiyee wonnde mbeelu hito ko e ndeen taƴre woni. Hito ina yaawi no feewi, so tawii wukkitaa ko e mbeeyu njaaweeki kii ko tolno 340 m/s. So tawii ko e ndiyam ko tolno 1500 m/s.
Bempeƴƴe Kuɓpooɗal
Wempeƴere kuɓpooɗal ko deɓgol haljere huɓpooɗindere. Lowe kuɓɓiwe so kaljinaama, kartaama, waylo-waylo mum-en ina jibina lowe pooɗiwe, hono noon ne waylo-waylo lowe pooɗiwe ina jibina lowe kuɓɓiwe. Wadde so gadane ɗee kartaama, jib-jibtinere wonata ko e reɓde, tawee fannuuji ɗiɗi lowe kaalɗen ɗee ko palondire. Hannde yoga e ko anndaa e mooɓam ina wukkita bempeƴƴe ɗe ndiin mbaydi. Bempeƴƴe lewñal ko heen njeyaa. Carfe naange wukkitta e men ɗee ko heen njeyaa. Kabrirɗe, cinndi, keɓondire karalleeje fof aaynondirta/keɓɓondirta ko bempeƴƴe kuɓpooɗiwe. Naane en njiyii wonnde bempeƴƴe hito laamii nanɗe, jooni njiyen ko huunde e bempeƴƴe kuɓpooɗiwe laamii jiyle. Kono kadi kam-en laamii yoga e yakuuji gostondire to tolfotre moɓiire e les-moɓiire.
Muhammadu Faliilu Sih
Haa tonngoode faande njokkiten so Alla jaɓii


text:
Hitaande kala aksidaaji ɗaɗngaanndiiji ina njooɓoo yimɓe heewɓe. E leydi men he, alaa e men mo waasraani noon horeeru mum, maa sehil mum … Heedi wonde tan ko maayde peral : neɗɗo ina yahatnoo tan haa yana ; walla ina haalatnoo tan haa hawra e joomum mum ekn … KO sabu nguuɗoo ñawu hulɓinaade addani ngu waɗaneede ñalawma no woorunoo, tawi ko haala maggu tan haaletee heen, nguun âlngu woni 29 oktoobar garoowo o.
Hitaande kala aksidaaji ɗaɗngaanndiiji ina njooɓoo yimɓe heewɓe. E leydi men he, alaa e men mo waasraani noon horeeru mum, maa sehil mum … Heedi wonde tan ko maayde peral : neɗɗo ina yahatnoo tan haa yana ; walla ina haalatnoo tan haa hawra e joomum mum ekn … KO sabu nguuɗoo ñawu hulɓinaade addani ngu waɗaneede ñalawma no woorunoo, tawi ko haala maggu tan haaletee heen, nguun âlngu woni 29 oktoobar garoowo o.
Hade ɗuum ina moƴƴi ngannden hol ko woni aksidaa ɗaɗngaanndiijo ? Hol maale makko e hol no o reentortee ?
Hol ko woni aksidaa ɗaɗngaanndiijo (AƊNg walla AVC) ?
AƊNg ina jogii batte bonɗe e neɗɗo, tee ko batte ɗe cellataa (woofɗo, roŋkitde haalde …), tee ina waawi yuumtude e maayde. E ko huftodini, AƊNg ina waawi ardude e fannuuji tati :
– Fannu gadano, ɓurɗo yaajde o, ko ƴiiƴam fenndotoo e nder ɗaɗi nawooji ƴiiƴam (artère) walla e nder ɓernde (enndu wusnere). Ko ndeen heɗɗere ƴiiƴam yahata haa ngaandi, sukka ɗaɗi mum, haɗa ƴiiƴam ŋabbude. So ƴiiƴam ŋabbaani ngaandi heɓataa henndu oksijeen, ɗum noon rewata heen ko maayde ngaandi e maayde neɗɗo o e hoore mum.
– Fannu ɗiɗmo o ko uddo ɗaɗol ɓalewol (veine : woni ɗaɗol nawtowol ƴiiƴam) sukkotoo, haɗa ƴiiƴam yirlaade no moƴƴi e nder ngaanndi.
– Fannu tataɓo o, ko ɗaɗi ngaandi pusata (pettata), ƴiiƴam deeloo e nder hoore, wona tuƴƴam hoore (hémorragie cérébrale), ɗuum ne kadi batte mum ko haɗde ƴiiƴam yirlaade no moƴƴi e nder ngaanndi.
Hol ko addata AVC ?
Ɗo ganndal men tolnii heen hannde, ina anndaa wonde addata AƊNg ko neenam (nebbam/nebam) mbiyeteeɗam kolesterol, maa ndeen jabet, walla simme, walla ŋabbo taasiyoŋ … won heen kadi ko doneteeɗi.
Hol maale AƊNg ?
Ngartiree hakkillaaji mon. AƊNg so toppitaama law, ina waawi waasde waɗde hay si’i gooto e mo ɗum heɓtii o. Ko ɗum addani haalooɓe Farayse innirde ñawu ngu «Agir Vite pour le Cerveau » (woni Yaawde e Ngaanndi), sibu kala hojom ina jogii nafoore mum : No ñawu ngu yaawiri safrireede fof, kono noon batte mum mbayata famɗude. Ɗum ɗoon ina ɗaɓɓi anndude maale e jeemooji maggu. Kañji ngoni :
– Jaaɗo yaawngo walla teddeendi njaawndi bannge e ɓalndu neɗɗo ;
– Roŋkere haalde walla faamde heptiinde ɗoon e ɗoon ;
– Walla kadi ustagol jiyle yitere wootere.
– Walla kadi yahdu ndu feewaani heptiindu ɗoon e ɗoon, ndu alaa daliilu, walla yande walla jiilol.
Hol ko neɗɗo foti waɗde so sikkitiima ñawu ngu
So gootel e ɗee maale heɓtimaa ma tan waɗ feere njokkondiraa ko ɓuri yaawde e nokku safaara mbele ina tiindin ma to safrirde toppitiinde safrude ñawu ngu.
BAB


text:
Yarham mum Jibi Hammee Lih wiynoo : “tuubaako siiɓiima neɗɗaagal men lomtinii tuubakaagal”. Eɗen mbaawi wiyde wonde ngolɗoo konngol ine heewi goonga, haa teeŋti noon to bannge jaŋde e nguurndam. Ine anndaa hannde, he nder aduna oo, yimɓe njanngirta ko haa paggoo ganndal, kono kadi njogoo peeje. Ɗuum waɗi so joomum en njoofnii jaŋde njiyloo fentande koye mum en golle, cosa sosiyateeji ekn. E jaŋde ndon-ɗen he koloñaal Farayse, enen, haa he ñalngu hannde nguu, hay so gooto he men roondiima ganndal aduna ngal fof, so artii wokkanta tan ko gollaade e laamu, artida he miijo yawaare kala ko joginoo renndo men, gila he pinal, golle ekn.
En njokkondirii e Usmaan Kan, mo nganndu-ɗaa kañum ine jogii yiyannde woɗnde, nde o faggii e jaŋde makko to Almaañ, kam e jaŋde makko e ɗemngal Pulaar, nder duɗe ƴeewndorɗe Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije. Eɗen njaltina ɗoo ceedtagol makko, ñalnde mawningol ñalngu winndereewu ɗemngal neeniwal ɗo joɗnde FeddeƁamtaare Pulaar he Muritani, ñalnde 21 feebariyee 2021.
Caggal calminaali, miin njeyaa-mi ko he rogere adannde jannguɓe e duɗe ɗemɗe ngenndiije.
Ko mi asiñoor jaltuɗo Almaañ. Njiɗ-mi haalde huunde hesere e Pulaar, kadi e eeraade renndo ngoo haa teeŋti e sukaaɓe ɓee. Sabu hannde ina luukee ko feewti e entreprenariat (janngude, ligganoo hoyre mum). Naat-mi jaŋde Pulaar ko 1982. Abdullaay Haaruuna Sih janngini min. Puɗɗii-mi Farayse ko hitaande 6ɓiire, keɓ-mi kawgel naat-mi Kolees sukaaɓe worɓe (Collège de garçons), duuɓi tati keɓ-mi berwe, min njawti liisee nasiyonaal duuɓi nayi haa keɓ-mi. bakkaa. Njiɗnoo-mi wonde ko pilot (dognoowo diwooje), paaraa-mi bak D, mbiy-mi waɗde mi fayta to bannge safaara (médecine) ɗum nawi mi Kodduwaar, hawri ina waɗi iiñturu dawrugol. Ngartu mi e Muritani. Musiɗɗo am gooto, Muktaar Baro, ina jannga Almaañ, o wiyi yo mi ar Almaañ, ko leydi mbaɗndi faayiida. Ɗaɓɓit-mi ɗuum, njah-mi toon.
Mi Liggiima e Fedde SCA, ko Fedde mawnde mbaylaandi e nder Wuro Manhaam gila 2003 haa 2009. Mi Liggiima e Fedde PFI wiɗito Karallaagal puɗi demeteeɗi ɗi ngannduɗaa ene kuutoree to bannge ngalu e jeyli Wuro Pirmasens 2009-2010. Mi liggiima e Fedde DIMA wuro Manhaam Ko abbitii he wiɗto ngalu wonande Pelle Almaañ gonɗe Farayse, Siwis e Almaañ 2010-2011. Mi Liggiima TAKRAF fedde Almaañ to Nuwaadiibu wonande Fedde SNIM 2012. Mi liggiima ALS to Nokku TASIAST 2013, Fedde ANED 2013. E Hitaande 2014 mbinndu-mi Eɓɓaande Kisal Taariindi nde Ambassade Almaañ e PNUD ndokki kaalis ngam ene waɗee, ko heen wonaa haa jibini Nokku to Gelleeje mbaɗatee conndi e Rakkal to wuro Wulyense. Ɗum Haɗaani miɗi liggondira e Ambassade Almaañ e GIZ, E duɗal am Kaiserslautern ko abbitii e reende Sato.
Huutoraade Pulaar e Almaa. Nde ngonnoo-mi Almaañ, taw-mi ko laawol ɓurngol yaawde waawde Almaa ko janngirde ɗum Pulaar, ko ndeen mbinndu-mi saggitorde Almaa/Pulaar nde ngannduu-ɗaa hay Almaañnaaɓe mbaɗti soodde e am. Ene heewi faayiida no feewi, to banngal golle, winndude he Pulaar ɓuri fof newaade e kala no njiɗir-mi , fof miɗi waɗa e Pulaar Hiisa Excel, haa e Fannuuji ɗi njanngunoo-mi to Almaañ miɗo huutoroo ɗum hannde e ɗemngal am.
Ligganaade hoyre mum. Ko njiy-mi Almaañ, ko leydi so ene jogori yahrude yeeso, ko haralleeɓe mbaɗata eɓɓaaɗe jeñcinooje, yimɓe heewɓe mbaawa liggaade heen. Almaañ too, ko ɗum ɓe njanngini min. Ɗoo noon, ko liggey Laamu ɓuri heewde, ɗum firti ko eɗen ngoɗɗi ƴellitaare tawo, tee kadi ko golletee ene heewi gasataa.
Eɓɓaaɗe mbaɗ-mi. Nde gartu-mi e Leydi am, mi jooɗi, miijii-mi hol fannu mo puɗɗortoo-mi. Adii fof ko Baaba am haalani mi haala, yo mi waɗ eɓɓaande yeñcinde gelleeje e hitaande 2012, kono puɗɗorii-mi tawo ko winndunde Eɓɓaande Taariindi hitaande 2014 to Wuro Kayhayɗi nde naat-mi jeere ndee njiy-mi tuundi ɓurtundi. Ko ndeen puɗɗii-mi winndude ɗum e Pulaar. Nde mbinndu-mi miijo ngoo haa feewi, fof no foti wayde nii, kollit-mi ko Almaañnaaɓe nde wonnoo ko ɓeen tan njoginoo noppi paamooji ngoon miijo. Mi firaani nih e Almaa, ko noon tan nawir-mi Ambassade Almaañ piranmoo-mi Eɓaande ndee. O ɓuuɓtinaani nih, ɗoon e ɗoon o wiyi kam hol no foti coklu-ɗaa e Kaalis. Ko ɗoo fof fuɗɗii e haa e ñallungu hee, golle ɗe ene njaha.
Ɓamtude Pulaar. Yiyande am heen ko jannginde fannuuji ɗii : Eɓɓaande Kisal Taariindi e hol no Sukaaɓe jannguɓe ngalaa golle mballirtee haa mbaɗa eɓɓaaɗe jeñcinooje haa mbaawa wuurnude koye mum en nawora heen woɗɓe. Miin e wallondirde e Fedde Ɓamtaare pulaar min mbaɗta heblude ɓe e pulaar, hay sinno o janngunoo ko farayse so o janngii e pulaar o ɓurata heɓindaade.
Jeeyngal. Mbiyat-mi tan ko aduna oo daɗoyii (woɗɗoyii), kono enen ko en heddiiɓe caggal, alaa e sago ngollo-ɗen, njannginen sukaaɓe gaynuɓe jangde waɗde eɓɓaaɗe jeñcinooje, kollen ɓe laawol ngol.
Ɗum noon ko rewrude e Fedde Bamtaare Pulaar e peŋɗe mum ngonɗe e nder leydi hee. Ko aduna oo addiri noon, haa ɓuuɓa leelanii keyɗuɗo !


text:
Caggal nde laamu arti ɗo wonnoo, batu hilifaaɓe Burkinaa jooɗiima ñalnde aljumaa 25 settaambar 2015. Eɗen mbaawi wiyde « cabbi gorle mbeñtitiima », sibu batu nguu ƴettii kuulal maantinngal, so fusde RSP, (woni BASEP mo Burkinaa) hono koyngal konu cosanoongal e laamu Belees Kompaawore, ngal alaa ko woni golle mum so wonaa reende mo, e… waɗde kuudetaaji…
Caggal nde laamu arti ɗo wonnoo, batu hilifaaɓe Burkinaa jooɗiima ñalnde aljumaa 25 settaambar 2015. Eɗen mbaawi wiyde « cabbi gorle mbeñtitiima », sibu batu nguu ƴettii kuulal maantinngal, so fusde RSP, (woni BASEP mo Burkinaa) hono koyngal konu cosanoongal e laamu Belees Kompaawore, ngal alaa ko woni golle mum so wonaa reende mo, e… waɗde kuudetaaji…
Ko noon kadi, porkireer kuuɓtodinɗo leydi ndii habriri udditgol wiɗto yowitiingo e « baɗe bonɗe baɗɗe e leydi hee gila 16 settaambar », ñalnde koninkooɓe RSP pusata batu hilifaaɓe, ndahi hooreejo leydi e mudda oo, hono Michel Kafondo, kam e mawɗo hilifaaɓe hono Isaac Zida e hilifaaɓe ɗiɗo woɗɓe. Golle ɗee kalfinaa ko goomu toppittoongu « yiytude waɗɓe e ardiiɓe e wallidiiɓe, koninkooɓe e siwil en etinooɓe waɗde kuudetaa ɓee ». Ñalnde ardiiɓe laamu dagiiɓe ɓee tottittee laamu ndee, seneraal Jenndere, mawɗo janfankooɓe wiyiino « ma mi jaabo kala naamnal naamnaa-mi. Mi yeddataa waɗii maayɓe ». Nana yeeso men waɗde.
Ɗoo e ndeen, ngoƴa ɓurɗo mawnude hannde ko mumtude maaɗe RSP haa laaɓa e leydi hee, ngam woɗɗitinde kuudetaaji. Kuulal ƴettaama, heddii ko heɓtude kaɓirɗe koninkooɓe RSP, ñaawde e ɓoorde fotɓe ñaaweede e ɓooreede, e sarde heddiiɓe ɓee e nder konu leydi ndii. Ɗum ɗoon noon ina ɗaɓɓi hakilantaagal mawngal, sibu yoga e koninkooɓe RSP ina kulani koye mum en, njiɗi ko hunaneede yaafuya. Kono ɓesngu Burkinaa jaɓataa yaafuya mo wondaani e ñaawoore tawo…
“Dogi bone, yani e kasaara”
Hannde, eɗen mbaawi wiyde, so tawii addannoo Jenndere waɗde kuudetaa mum oo ko hulde ñaawoore (hafeere Tomas Sankara e warngooji goɗɗi baɗnooɗi e leydi hee e laamu Belees Kompaawore), walla salaade pusgu RSP, eɗen mbaawi wiyde “o dogi bone, o yanii e kasaara”, sibu hannde fof Burkinanaaɓe ɓuri ñaññude e ɗaɓɓugol mum en e heñoraade ɗum en « yo RSP fuse », « yo kaɓirɗe maɓɓe keɓte », « yo ɓe ñaawe, kamɓe e wondiiɓe maɓɓe siwil en ». Hannde fof ɓe ɓuri humpitaade bonannde RSP waawi waɗde e leydi hee. Ko adii kuudetaa oo, ko ɓuri heewde heen ko yiɗnoode mumtude kala ko moddunoo e innde Beles Kompaawore, hannde RSP hollii yimɓe fof ina waawi bonnude. Hay so tawii noon, hay kuudetaa Hayaa Sanogo, ko oo kuudetaa ɓuri fuuyde ! O waɗaani yontere timmunde.
Kanko ooɗoo Jenndere (walla Janndere) kadi o haali ko puuyka so wiyde « kuudetaa oo joofii, njejjiten ɗum (…). Ko juumre mawnde wonnoo. So yimɓe ina kaala hannde haala demokaraasi, potaani waɗde golle baaɗe nii. » Jooni jooni tan ? Eɗen mbaawi wiyde « so hakkille deeƴaani, joom anndaa ko waɗata e ko haalata ». Mbaɗaa bone maa haa ngaynaa mbiyaa « njejjiten », ɗum ina jaddiɗi !
Yo Alla waɗan noon leyɗe ɗe koyɗe konu baaɗe no RSP ngoni ɗee, sibu, gila koninkeewon Afrik njiyti gunndaade laamu, leyɗe ɗee mboni. Jamfa laamu woni yeru ɓurɗo bonde e jaɓɓugol sariya e nder leydi, sibu nehata ko aadaa ndoolndoolaagu. Ndaa wonaa ndoolndoolaagu mahata leydi, ko hakkille e ganndal e nuunɗal mahata leydi. Jaɓɓuɗo laawol, itti hooreejo leydi dagiiɗo, toɗɗoraaɗo woote, waawaa tabitinde nuunɗal sibu kanko adii yaɓɓude sariya. Ɗum noon, nafoore leyɗe men ko ruttaade e laawol e nuunɗal e ngardiigu moƴƴu, ceniingu : ɗuum waawaa aaɓnaade tawi konuyon mbaakon no RSP ina ngoodi e leyɗe men.
Burkinaanaaɓe, gila e hoohooɓe politik e ardiiɓe renndo siwil e senndikaaji e konu, ndokkii, kollii laawol jaaƴaare. Heddii ko pinal e cuusal rewde e maggol.
Bookara Aamadu Bah


text:
So en mbiyii ɓetirɗe, njiɗ-ɗen haalde ko ko nanndi e meeteer (ɓetirgal hoorewal njuuteendi) ; kiloogaraam (ɓetirgal hoorewal ñiso), leƴƴannde (ɓetirgal hoorewal sahaa) ; ampeer (ɓetirgal hoorewal yiite/kuuraa) ; kelwin (ɓetirgal hoorewal wulɓuuɓndi).
Kañje ɓetirɗe ɗee, ɗe tuuginoo ko e geɗe tago. Yeru leƴƴannde tuuginoo ko taƴre ñalawma, kiloogaraam (kg) kañum tuuginoo ko e muul njamndi kaynaandi joɗɗinanooɗo to nokku ina wiyee Sèvres to Farayse. Kiloogaramuuji kuutorteeɗi ɗii fof ko kanko ñemtini (ko puneeje makko), walla mbiyen tuuginoo ko e makko. Koppiiji makko ina mooftanoo e laboratuwaaruuji ɓetirɗe ngenndiiji, sahaa e sahaa fof ina njerondiree e makko (1889, 1948 e 1989) ngam ƴeewtaade so ɗe ɓurtondiraani. Kono teskaama ñiso seede joɗɗinaaɗo oo ina waylodoo e sahaa. Ko ɗuum addani Goomu winndereewu teddeele (keewal teddeendi) e ɓetirɗe (Comité international des poids et mesures) wagginde, e hitaande 2005, baylugol tuugorgal ñiso. Ngool baylugol tuugorɗe ina toɗɗii denndaangal ɓetirɗe keddiiɗe ɗee, sibu teskaama kañje fof eɗe ŋakki seeɓde (yuumtude).
Ko ɗuum addani joɗnde 26ɓiire Mooɓondiral Kuuɓtodinngal Teddeele e Ɓetirɗe (26e Conférence Générale des Poids et Mesures (CGPM)) jooɗinoonde tuggi 13 haa 16 noowammbar 2018, waylude tuugorɗe ɓetirɗe yummaaje ɗee kala, rewrude e woote mo alaa luulndiiɗo denndaangal tawtoraaɓe joɗnde ndee. 300 neɗɗo ummiiɓe e 59 leydi ina tawtoraa ndeen joɗnde naatnunde ɗii mbayliigaaji.
Seede njamndi cakkitto kiloogaraam lomtiniraa fiɓiinde Plank (Constante de Plank) . Ɓetirɗe ɗee kala hankadi tuugii ko e piɓiiɗe gorwore tago (constantes fondamentales de la nature). Ɓetirgal tuugorgal njuuteendi hono meeteer (m) tuugii ko e njaaweendi annoore nder mehum. Ɓetirgal tuugorgal sahaa, hono leƴƴannde (s) tuugii ko e daawaɓal (fittere, majal) atomere njamndi mbiyeteendi sesiyoom (sésium). Ɓetirgal tuugorgal yiite, hono ampeer (A) tuugii ko e dimngal leslesal. Ɓetirgal tuugorgal wulɓuuɓndi hono kelwin (K) tuugii ko e fiɓiinde Boltzman…
Njaru ɗeen deŋiiɗe jeeɗiɗi ɓalndiije gasii dotteede (dottaama hankadi tee ruttantaake). Nii woni :
Fiɓiinde Plank (constante de Planck), hono ‘’h’’ foti ko e :
h = 6,626 070 15 × 10−34 J s ;
Njaaweendi annoore/lewño, nder mehum hono ‘’c’’ foti ko e :
c = 299 792 458 m/s ;
Dimngal leslesal (charge élementaire) ‘’e’’ foti ko e :
e = 1,602 176 634 × 10−19 C
Fiɓiinde Boltsman (constante de Boltzman) ‘’k’’ foti ko e :
k = 1,380 649 × 10−23 J/K
Nguu mbayliigu tuugorɗe ɓetirɗe waɗtii golloreede
ñalnde 20 mee 2019.
Tesko : Nder ganndal, « fiɓiinde ɓalndiire » (constante physique) ko keeweendi ɓalndiiri ndi ɓeto mum waylotaako.
Bookara Aamadu Bah


text:
DAMAL VIII : Tottirgol leydi e gure teeru
Kuulal 121 – Caggal diisnondiral hakkunde Ministeer Finaas e Hilifaaɓe diwanuuji e tunnduuji e hoohooɓe meeriiji, sarwisaaji Ministeer toppitiiɗo wuraagu (Urbanisme) ina foti lelnude palaŋuuji pawatooɗi e ɓetgol leydi ngol sarwisaaji Topogaraafi waɗi.
DAMAL VIII : Tottirgol leydi e gure teeru
Kuulal 121 – Caggal diisnondiral hakkunde Ministeer Finaas e Hilifaaɓe diwanuuji e tunnduuji e hoohooɓe meeriiji, sarwisaaji Ministeer toppitiiɗo wuraagu (Urbanisme) ina foti lelnude palaŋuuji pawatooɗi e ɓetgol leydi ngol sarwisaaji Topogaraafi waɗi.
Kuulal 122 – Ina tawee e nder doosiyee eƴɓo taƴngo galleeji, gaagaa miijo maa wasiyaaji sarwisaaji cifaaɗi e kuulal gonngal dow ngal, deftere parliiɗi sifotoonde ko faanditaa e nokkuuji taƴaaɗi ɗii kala, haalee heen ko ɓuri famɗude ko dokkaaɗo oo ɗaɓɓiraa yoo waɗ heen, goɗɗondiral boli deweteeɗi, jerondiral keeweendi mahdi ndii so waɗdaama e wertaango lowre ndee, sarɗiji parliiɗi e koɗki e nder teeru.
Ko diiso Ministeeruuji jaɓata eƴɓo taƴngo galleeeji e fawaade e pillitol ngol Ministeer Kalfinaaɗo wuraagu waɗanta ɗum.
Dekere jaɓoowo eƴɓo taƴngo ngoo ina bayyina heen wonde eƴɓo ngoo ko nafoore ndenndaandi, haala heen kadi wonde lowe ɗee ina poti reggondirde caggal nde mbaɗanaa peŋɗe keeri hakkunde majje.
Kuulal 23 – Eƴɓo taƴngo galleeji ngoo foti ko tabitineede e dow leydi hee, heen lowre fof heertiniree peŋɗe laawɗinaaɗe.
Kuulal 124 – Sarwisaaji Ardorde huuftidinnde jeyuuji Dowla (Domaines) e ballondiral e sarwisaaji Ministeer kalfinaaɗo wuraagu ko kam en poti winnditaade leydi ndi taƴngo mum jaɓaa ndii e innde Dowla caggal nde kala jeyuuji keeriiɗi njaltinaa e leydi hee.
Kuulal 125 – Nokkuuji taƴaaɗi ɗii ina njogii mbaadiiji ɗiɗi :
– Taƴngo ngam koɗki, walla hakkunde koɗki e goɗɗum, walla ngam njulaagu walla noon ngam golle mbaylaandi e ñeeñal, tawi ɗiin nokkuuji, sarɗiiji wuraagu keeriiɗi ina pawii e gollugol mum.
– Taƴngo koɗki ngaadoraandi mbaylotoondi ndi farlaaki e mum sarɗiiji wuraagu keeriiɗi.
Kuulal 126 – E nder nokkuuji teeru , jogii hakke tottirde leydi e mudda walla e pandungal tan ko :
– Ministeer kalfinaaɗo kaalis so tawii wertaango leydi ndii diwtaani ujunere meeter kaare ɗo nokku oo waawi wonde fof.
– Diiso Ministeeruuji so tawii wertaango ngoo diwii ujunere meeter kaare.
Kuulal 127 – Kala jiɗɗo tottireede leydi e nder nokkuuji koɗki, njulaagu walla mbaylaandi e ñeeñal foti ko huccinde ɗaɓɓaande mum wondude e jamminoore laaɓtunde feewde e Ministeer kalfinaaɗo kaalis.
E nder ndeen ɗaɓɓaande ina foti yahdude heen :
– Tummbutere laawɗinaande kartal dantitee ɗaɓɓuɗo oo ;
– Neldal doosɗe ɗaɓɓuɗo oo so tawii ko fedde walla sosiyetee.
Kuulal 128 – E nder nokkuuji teeru baɗanaaɗi palaŋ ɗowoowo, taƴngo ngoo, ɗaɓɓaaɗe nokkuuji koɗki, ko goomu diiso cifaaɗo e ko arata ko foti yuurnitaade ɗum :
Hooreejo : Ko gardiiɗo kuuftidinɗo jeyuuji Dowla walla lomto mum e nder diwaan oo.
Nduubanuuji :
– Gardiiɗo sarwiis topogarafi walla jooɗaniiɗo ɗum e diwaan hee;
– Gardiiɗo sarwiis wuraagu walla jooɗaniiɗo ɗum e diwaan hee tawa ko kañum wonata pillitoowo goomu nguu.
Ko nguun goomu yettinta Ministeer kalfinaaɗo kaalis oo doggol yimɓe wagginaaɓe yo ndokke ɓee.
Kuulal 129 – Jogii hakke tottireede leydi e mudda e nder nokkuuji taƴraaɗi sabu golle mbaylaandi, ñeeñal ko neɗɗo teelɗuɗo walla fedde maa sosiyetee binnditiiɗo e nder Karnal njulaŋkaagu, tawi kadi joomum rewaaka lempooji, ngonka mum ina rewi laawol to bannge sarwiis kisal renndo e baŋkeeji yantude e kala gollorɗi ciforteeɗi ndaranii ko nafoore ndenndaandi.
Kuulal 130 – Foti lelnude doggol dañɓe tottireede leydi e mudda ɓee e nder nokkuuji taƴiranaaɗi nokkuuji mbaylaandi, ko goomu ciforiiɗo ni :
Hooreejo :
– Ko gardiiɗo kuuftidinɗo jeyuuji Dowla walla lomto mum e nder diwaan oo ;
Nduubanuuji :
– Gardiiɗo peewnugol leydi e Golle e nder Diwanuuji ;
– Gardiiɗo Mbaylaandi
– Gardiiɗo njulaagu
– Gardiiɗo Ñeeñal
– Gardiiɗo Wuraagu kalfinaaɗo kuuɓal Goomu nguu.
Kuulal 131 : Ko Ministeer kalfinaaɗo kaalis humpitta tottiraaɓe leydi e mudda tottirgol ngol etee ko kaŋko siññinta yamiroore jooɗagol e leydi hee, caggal nde keɓɗo leydi ndii yoɓi haa timmi hakkeeji pawiiɗi heen ɗii.
Tottiraaɗo leydi ndii ina foti hunaade wonde maa how leydi ndii e nder lajal duuɓi ɗiɗi caggal ñalawma mo heɓi kaayit tottirgol ngol etee, e nder lajal duuɓi joy, maa o gollo e dow leydi hee ko sarɗaa e nder deftere parliiɗi ɗii, so wonaa ɗuum, kaayit tottirgol leydi ndii nattii rewde laawol.
Kuulal 132 – E nder nokkuuji koɗki maa njulaagu walla ñeeñal, leydi tottiraandi e mudda jeyi ɗum tan ko tottaaɗo oo, leydi ndii ina waawi yeeyeede, rokkeede walla tottireede goɗɗo e dow sarɗi tawa ɗum waɗetee ko e dow kaayit mo Noteer siifi.
Kuulal 133 – Caggal nde Waali rokki kaayit jamiroowo mahgol nokku oo e dow wagginaango sarwisaaji karalleeji taƴɗi sañ majjum e baɗgol golle carɗaaɗe e nder deftere parliiɗi ndee, tottiraaɗo leydi ndii e mudda e oon sahaa oo, ina waawi heɓde dokkal pandungal.
Dokkirgol pandungal noon tottirtee ko kaayit biyeteeɗo « arrêté » walla dekere « décret » ƴettaaɗo e nder Diiso Ministuruuji no siforaa e nder kuulal 125 ooɗoo dekere nii.
Kuulal 134 – Teskotoo golle baɗaaɗe e dow leydi tottiraandi e mudda e nder denndaangal nokkuuji gonɗi e teeru ko goomu mo jeyaa e mum :
– Hakem/ Hooreejo
– Mawɓe sarwisaaji palɗe walla diwanuuji Domen (Domaines), wuraagu e lempoo.
Pillitol batu nguuɗoon goomu ɓetata ko golle baɗaaɗe e dow leydi hee walla bagginaaɗe yoo mbaɗe heen tawa ko ko laaɓti :
– maa wonii ko ɓeydugol lajal golle ɗee ;
– walla dokkal pandungal ;
– walla teettugol e juuɗe tottanooɗo oo.
Kuulal 135 – E nder nokkuuji taƴraaɗi ngam koɗki ɓeydotooki, ɗaɓɓaaɗe tottirgol leydi e mudda kuccitintee ko e Hakem. Doggol ɗeen ɗaɓɓaaɗe, lelnata ɗum ko Goomu ngu jeyaa e mum :
Hooreejo : Hakem
Nduubanuuji :
– meer wuro ngo ɗum toɗɗii ngoo ;
– mawɓe sarwisaaji palɗe walla diwanuuji Domen, wuraagu, booñ leydi e njulaagu nder leydi ;
– yimɓe ɗiɗo ɓe waali toɗɗotoo fawaade e humpito mum en e nananeede ɗum en e nder renndo hee.
Doggol battindiingol heen fof foti ko yettinoyeede Ministeer toppitiiɗo ko yowitii e kaalis.
Kuulal 136 – Tottirgol leydi e mudda e nder nokkuuji koɗki ɓeydotooki, tottirtee ko fawaade e silsil joofaaɗo e kuulal 126 ooɗoo dekere.
Kuulal 137 – E nder nokkuuji desanaaɗi koɗki ɓeydotooki, tottiraaɗo leydi e mudda ina waawi ɗaɓɓude jaɓgol koohoowo tottirnooɗo leydi ndii nde yamirta coodoowo mo addani ɗum, yo yeey geɗe puɗɗanooɗe golleede e dow leydi hee so tawii kay ko gollanoo koo, ko jaasi fof, yettiima ko deftere parliiɗi fawnoo heen koo.
Kuulal 138 – Caggal gollagol leydi fawaade e palaŋ taƴngo leydi ndii, tottiraaɗo leydi e mudda oo ina waawi heɓde haŋkati dokkal pandungal leydi ndii.
Teskotoo ngool gollagol ko goomu cifaangu e kuulal 133 ooɗoo dekere.
Tottiraaɗo leydi ndii e mudda oo ina waawi ɗaɓɓude, e sahaa nde yiɗi kala, garaangal teskotooɗo golle baɗaaɗe ɗee.
So tawii lajal duuɓi joy ngal timmii, Administarasiyoŋ fanndotaako hay dara, arat tan teskoo gollagol leydi ndii so wonaa noon tawa joomum dañiino ɓeydaneede lajal hee hitaande.
Kuulal 139 – Rokkiraaɓe leydi ina farlii e mum en howde lowe tottaa ɗee fawaade e sarɗiiji lelnaaɗi e nder deftere parliiɗi ndee e nder lajal duuɓi ɗiɗi, tuggude ñalngu nde tottirgol ngol waɗi.
Ngam heɓde dokkal pandungal, eɓe poti gollaade leydi ndii e nder lajal duuɓi joy tuggi ñalngu tottirgol ngol.
Baasgol gollaade leydi ndii e lajal duuɓi joy ina saaboo ittugol leydi ndii e juuɗe tottiranooɗo ɗum oo.
E oon fannu ko yoɓanoo e leydi hee wonaa ko ruttetee, heddotoo ko e jeyal Booñ ndenndaandi.
DAMAL IX : KUULE LAJAAƊE
Kuulal 140 – Ministuruuji halfinaaɓe kaalis, Fiyakuuji nder leydi e Wuraagu maa ƴettu “arrêté” (kuugal) cifotooɗo no dokke leydi dowri ndeftinirtee e laawol dekere 2000-089 ñalnde 17 sulyee 2000 e nder nokkuuji teeru.
Kuulal 141 – Ko yowitii noon e ɗaɓɓaaɗe leydi walla geɗe goɗɗe gonnooɗe e waɗeede e sahaa nde ooɗoo dekere siññintee ndee, doosiyeeji mum maa njettine hilifaaɓe taƴɓe sañ mum ngam rokkirde ɗum fawaade e kuule ooɗoo dekere.
DAMAL X : KUULE JOOFIRƊE
Kuulal 142 – Kala kuule ƴettanooɗe ko adii, luutondirɗe e ooɗoo dekere pirtaama, teeŋti noon e dekere toŋ.2000/89 ñalnde 17 suliyee 2000.
Kuulal 143 – Ko Ministeer Kalfinaaɗo kaalis, Ministeer kalfinaaɗo Fiyakuuji ndernderi e Wellitaare, Ministeer toppitiiɗo Koɗki, Wuraagu e Peewnugol leydi kalfinaa yo ciynu ooɗoo dekere potɗo yaltineede e Jaaynde Laawɗunde Ndenndaandi Islamiyaeeri Moritani.
Waɗaa ko ɗo e Nuwaasoot ñalnde 31 marsa 2010
– DR MULLAAY WUL MUHAMMED LAGDAF
– MINISTEER KALFINAAƊO FIYAKUUJI NDERNDERI E WELLITAARE : Muhammed Wul BOYLIIL
– MINISTEER KALFINAAƊO KAALIS : USMAAN KAN
– MINISTEER KALFINAAƊO KOƊKI, WURAAGU E PEEWNUGOL LEYDI : Isma’iil wul BEDDE Wul sheekh Sidiyaa.


text:
Jaɓɓorgo Pese Woote
Pesol: woote
« Demokaraasi » TRUMP
Ko ina tolnoo jooni e lebbi tati, beeli aduna oo fof njowii ko he Amerik. Hol ko saabii ɗum ? Saabii ɗum...
Woote hooreleydaagu paaɗe : Hol to luulndo heedi ?
E lebbi ɓennuɗi ɗii, ko wiyetee luulndo koo nanondiriino e nder piɓondiral politigi, wonde ina foti ndaartude kanndidaa gooto tawa ko nanondiraaɗo,...
Kaɓɓondiral “Nguurdiigu” e suɓngo gardiiɗo
Ñalnde 6 lewru abriil 2019 (seeɗto) Kaɓɓondiral « Ngardiigu » toɗɗiima Dr Kan Haamiidu Baaba ngam wonande ɗum ƴamoowo lefol laamu...
Woote : Muritaninaaɓe caggal leydi cuɓantaako koye mum en depiteeji
Ina anndaa gila woote njoli e leydi ndii, ko gooto fof toɗɗantoo hoore mum depitee mum, ɗum firti ko depiteeji toɗɗetee ko e woote...
Muritani : SENI (CENI) gadduɗo duko
E maayirɗe ndeeɗoo hitaande 2018 faade hitaande 2019, woote keewɗe ina tijjaa. Ɓurɗe fooɗtude hakkillaaji ɗee, ko woote gardagol leydi e hitaande 2019. Ko...


text:
Ndeysaan, Muusaa Dadis Kamara, hade mum muumɗude, ko jaabawol gootol joganinoo winndere nde so naamnaama hol ko addani yiɗde wonde kanndidaa : « Militeer Muritaninaajo mo nganndu-ɗaa jamfii ko hooreejo leydi toɗɗaaɗo e woote demokaraatiyankooje, haɗaaka wonde kanndidaa, miin mo alaa ko waɗi so wonaa liɓde persidaa maaynooɗo, tee kaaɓanaaɗo, mi haɗee wonde kanndidaa »
Ndeysaan, Muusaa Dadis Kamara, hade mum muumɗude, ko jaabawol gootol joganinoo winndere nde so naamnaama hol ko addani yiɗde wonde kanndidaa : « Militeer Muritaninaajo mo nganndu-ɗaa jamfii ko hooreejo leydi toɗɗaaɗo e woote demokaraatiyankooje, haɗaaka wonde kanndidaa, miin mo alaa ko waɗi so wonaa liɓde persidaa maaynooɗo, tee kaaɓanaaɗo, mi haɗee wonde kanndidaa »
Kono wonaa kudetaa 6/8/08 woni battano. Aan e hoore maa, a waɗii nanondiral Ndakaaru kuudetaa, sabu maa ƴettude dekere lajoowo woote gardagol leydi sulyee 2009, tawa a vamdaani e guwarnama e mudda o.
Jooni noon ƴeewen batte kuudetaa 2008 :
-To bannge politik : ko laŋkugol jaayɗe kam e jeeyngal keeringal ngam mawninde neɗɗo gooto e ɗawgol heen gollooɓe ngenndi heddiiɓe ɓe. Ko baɗtugol nyaawoore kuutorgal ɗo parkee ɓurtii nyaawooɓe heewde doole – hay kuule nyaawirde toownde nattii siyneede (finnde mum ko hafeere Hanefi wul Dahah). Ko jonygol renndo ngo, kono kadi, e ko ɓuri teeŋtude, ko goppugol politik jahatnooɗo e ɓamtude debbo ; hannde, sarwiis toppitiiɗo hafeere rewɓe ko nguunuyel e nder nokku toppitiiɗo kafeeje renndo.
To bannge faggudu : Ko taƴondiral e nyamlatnooɓe kalisaaji, ko tasgol geɗe kimmuɗe ɗe club de Paris hunaninoo leydi men – ko baawnugol nyamaande bidsee. Ŋakkere bidsee yahratnoonde e miliyaaruuji 6, kam e ɓeydaare faggudu 3.5% e hitaande 2008, tolniima hannde e ŋakkere 43 miliyaar (600%) e ɓeydaare -1.6% (woni ustaare) e hitaande 2009. Ŋakkere bidsee nde, e hitaande 2010, ina mawni no feewi, sibu nde tolniima e 31 miliyaar tawi ɓeydaare nde ko 4%. Ellee noon njaakori-ɗon ko maa gollodiiɓe mballu sukkude ɗee jolɗe – e min naamndii hol ɓeen gollodiiɓe e hol ko ɓe kunanii on ? E min njenanaa wonaa FMI mo alaa tawo ko haali haa jooni ? Ko waawnoo heen wonde fof, denndaangal anniyaaji mon e tuugnorɗe mon njahdaani e bidsee mon 2010.
Yoga e jaagorɗo laamu ngu mbattini ko rewde e depiteeji, ina njeloo, ina mbiya «fii sabii lillaahi» ɓeydanee kam ɗoo seeɗa ! E teskaade ko seeɗa tabitinaa e bidsee 2009 (62%), maa wonii tuugnorgal eɓɓanoongal ngal waawaa tabitinaade, ɗum noon, ngal waɗiranoo tan ko fuuntude yimɓe ; maa wonii ko guwarnama o wonaa kattanɗo (incompétent). Yanti heen taksuuji pawaaɗi e maaro e wiñet e isasuuji, kam e TVA ekn, maa ɓeydu no feewi coodguuli ɗeen geɗe. Ɓesngu ngu ina foti kabreede ɗum. Hare gaɓɓule feewde e bonnugol jawdi umminaande nde, laatii ko gittugol guutuuji dow luulndinooɓe, sibu, so wonaano ɗuum, hol ko sabii ɓee ina cuɓtee, ɓee ina nduulee ? Hol ko haɗi Somelec, Somagaz, Tufnde Cehilaagal ekn njuurnitaaka haa hannde ? Hol no yimɓe mbaawirta goongɗinde ndee hare so tawii haa hannde alaa kuulal ƴettaa ngam moƴƴitinde administaraasiyoŋ leydi ndi, alaa kuule kese jiilgol ngalu lelnaa ? Ko teskaa boom, guwarnama jaltuɗo o e guwarnama keso o, kam en fof ko yaɓɓuɓe sariya, hay hooreejo leydi o ko jaɓɓuɗo sariya, sibu alaa e maɓɓe fof kollitɗo jawdi mum nde ƴettata golle nde, hono no laawol jowitiingol e laaɓal jiilgol kaalis ɗaɓɓiri ɗum nii.
To bannge kisal : ownooɓe ɓeydii ko ñaññude : gila Turiin, e warngooji e dahngooji e golle kamikaas en … huunde nde meeɗaa yiyeede e Nuwaasoot. Tawi noon ina wiyee eɗen njogii persidaa tiiɗɗo, mo yimɓe fof njaakorinoo maa waɗ ko Persidaa biyetenooɗo leefɗo o ronkunoo waɗde ko.
So artii e beldital ngenndi, feere njiytu-ɗon ngam ñawndude gagga warngooji nde, ko fartaŋŋe mo warnooɓe koye ndokkaa ngam ruppaade ñaawoore ; ɗum ɗoon noon jaalɗinta tan ko tooñannge. Ɗum ɓeydii ko leeptude waraaɓe ɓe e waranaaɓe ɓe, sibu ma ɓe nganndoy wonde kaalis waawaa lomtaade fittaandu neɗɗo jiidaaɗo. Ko noon ne kadi, beldital ngenndi waawaa wonde gaagaa kaaldigal ngenndiwal.
E joofnirde, on cosii Fedde laaɗe diwooje ngenndiire hesere. Nde dañii ardiiɓe ɗiɗo, tee nde fuɗɗaaki golle tawo. Miɗo yiɗnoo anndude mbele ko gollotonooɓe e Air Mauritanie ngidotoo ƴetteede heen, walla. Miɗo naamno maa kadi hol ko haɗi ɓeeɗoo gollotooɓe heɓde hakkeeji mum en duuɓi tati jooni ko ɓe mberlaa e mbedda.
A jaaraama
Ciimtol Maamuuni wul Muttaar.
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
Kaɓirɗe cañirgal ko : sankaama, jaalirde, domre, sekko, kanndal, sukko, niire, juri, dasnde, ɗaldugal, korwal, sonndel, mawɗi, ñibal, taggorgal, teelngal, looñtoodu, kaccereewol, kalasal, sooyru, ɗaawɗaawe, horwitorde, yummaaji, keɓɓal, tufirdi, palal-sankaama, gaaraaji, worngal, kuɗi-korwal (ceŋtorgol).
Sankaama ko leggal palotoongal hakkunde, tawa ko dow, ngal jiimta e hoore. Ngal waɗee no gallaaɗi mbeewa nii. Ko kanngal jogotoo sooyru. Sankaama ina waɗee gadde ɗiɗi, walla tati, walla joy. To dow too, gaaraaji mbaɗee heen, ɗi kaɓɓee e palal sankaama.
Jaaɓirɗe ko loosi ɗiɗi. Koyɗe njaɓɓata e majji. Ɗiin loosi haɓɓoytee e majji ko jiiri gonɗi e niire ɗii. Ko ɗiin njaɓɓatee, waɗee yaɓɓa-luuttoo, ina wiyee ŋaaɓnude geese, ɗaldugal waawa sorde heen. Leɗɗe cewɗe, tiiɗɗe, ina mbaɗee jaaɓuɗe. Gaandi e gawƴe tekkuɗe, tiiɗɗe, ina wona jaaɓirɗe.
Domre ko jalammbaani sehetee. Ko ɓoolde leggal ngal maw-naani. So sehaama haa ɗaatii, murliɗa no unugal nii. Njuuteendi mum waɗee laanel. Saraaji ɗii mbaɗee gudde juliraaɗe tufirdi ngojjinaandi e jeyngol. Sekko addee, tawa cabbi ɗiɗi ina cawndii ɗum. Ɗiin cabbi mbiyatee ko yummaaji. Cabbi ɗii naata e gudde domre ndee. Dow to nanngetee ɗoo, leggal na fawee heen ; ina wona leggal bammballe haa waawa gakkeede. Ngaal leggal wiyetee ko keɓɓal. Gaaraaji ɗiɗi kaɓɓee e yummaaji ɗiɗi ɗii. Ɗiin gaaraaji, leggel haɓɓee heen ; ngel loggoytoo ko e gaaraaji ina ngummoyoo e palal-sankaama.
Sekko. Ko e nder sekko gaaraaji ndewata ; ina wayi no ñiiƴe yeesoode nii. Wuddere heen fof ina waɗa gaaraaji keewɗi. Ko no yiɗiraa fof, ko noon wayata heewde gaaraaji.
Kanndal. Ko ɗum cawel. Faletee ko to ñiɓal too. So falaama ɗoon, ko heen gaaraaji mbertudi pawotoo ; so ina sañee, so tawii lefol ina yiɗaa yo sukku ; kanndal ina waawi ummineede ; so tawii ko ɗi ina sañee, tawa lefol yiɗaaka waɗa kine, joomum moƴƴi ko waasa juutde lefol ; ko dum hanndorde geese haa lefol fawoo heen.
Niire. Ko ɗum gaaraaji baɗaaɗi alharli. Ko gootol sowetee laabi ɗiɗi, reggondira e goɗngol. So ngol sowaama, ngol faya dow, ngol faya les, tawa gaaraaji ɗii ina loŋondiri. Ko kañji ngaddanta geese ŋaaɓaade. Niire ko to yaɓɓetee ina ŋaaɓoo.
Dasnde. Dasnde ko saak, walla jawlol. Ɗuum saawee ko teddi, ina wona kaaƴe. Ɗuum sowete, wuddere waɗee heen. So sawru, so njamndi, gaarawol haɓɓee heen e hakkunde hee, saakoo, walla jawlol ngol sowtee njamndi ndii, walla leggal ngaal naatnee heen. Gaarawol ngool rewa e wuddere hee. So geese wertaama, haɓɓee e gaarawol ngool. Kaaƴe pawee e saak oo, walla jawlol ngool, no joomum yiɗiri kala. So ina sañee, dasnde yolbii; so yiɗaaka geese ñaggoo, haayre ɓeydee heen haa ɓura teddude. So ina yiɗi ñaggaade, ko geeseeji ɗiɗi, moylodaaɗi e niire wootere, haa fawoo kadi e dow legal daasotoongal. Helitannde mbalka yulee, waɗee gaarawol, haɓɓee e geese, kaaƴe pawee heen. So geese fuɗɗaama subaka, o wiyetee ko o wertaama. So hiirii o taggete. Dasnde ina jola, ina sañee. Ɗuum ko dirtaade haa faandoo cañoowo.
Ɗaldugal. Ɗum wayi ko no laanel nii, ina iwa e leggal jalam-mbaani, leggal bammbalal, walla gawdi. So ngal feewnaama, gudde ɗiɗi ina njulee e hoore laasi ɗaldugal ; e gudde ɗiɗi hak-kundeeje so korwal ina naatnee e ɗaldugal. Ko kuɗol addetee, naatnee e nder korwal hee. Korwal ngaal lommbee e hakkunde laanel hee. Kuɗol ngool sora e gudde ɗiɗi ceɗɗitte ɗaldugal ngaal. So kuɗol ngol famɗii, korwal na saama. Korwal ngal, ko ngal korwal gaaraaji falla. Ɗaldugal woni ko hakkunde nano e ñaamo. Ko kanngal woni roondorde cañu, tee ko kanngal jogii geese.
Korwal ina wona gaandol julaangol, gurwaangol ; ina waɗiree kadi leggal kewal. Dum lommbee e nder daldugal. Ina wona ka-di leggal jalammbaani, leggal bammbalal, kewi.
Sonndel ko ko ɗaannata leggal sooyru. Sonndel ina nafa kadi ɗaatnude gaaraaji cañeteeɗi, so tawii eɗi ñaaɗi. Sonndel oo taaynete, waɗee e leggal manngiyal, ɗaatniree gaaraaji geese oo. Sonndel yeeyete. Ko e kuutorɗe gummiiɗe e nokkuuji goɗɗi, nafooji e yoga e haajuuji men.
Ñibal. Ko ɗum ledɗe jeegom : dlɗi yeeso, ɗiɗi caggal, pale ɗiɗi jonnde ina woodi. Ñibal ina wadl daawdaawe. Ko (fum leggal sawru sawndo nofuru, jogiingal taggorgal ; ngaal leggal haBBoytee, ko e kanndal, e bannge nano e ñaamo fof. ÑiBal ina waɗi teelnde. Ko ɗum leggal paliingal e dow daaw¬daawe. Ko leggal cewngal, kono tawa ko tiidhgal. So yidaama, lefol tekka, teelngal tellinte ; so golle cañu ina nanñee, teel¬nde nabbinoyte.
Taggorgal. Ko taggorgal fooɗata geese ; ina juuta. Oon sahaa, sukku naannete e nder mum, fooɗa ɗum, geese oo ɓadtoo. Suk-ku oo ina wona njamndi, ina wona leggal.
Looncordu ina wona njamndi, ina wona loosol leggal, cewngol, mbele ina waawa naatneede e nder gudde.
Kaccereewol. Ko ɗum ɓorngol ; ngol fawotoo ko e dow sooyru.
Sooyru fawotoo ko e kalasal. Kalasal ngaal naatnetee ko e hakkunde sankaama, ngal haBBee leggal gonngal e dow daawɗaawe. Ngal ne wiyetee, ko teelnde. Sooyru ko yiildu. Ko ɗum poli tan. So tawii sehaama, yulete e hakkunde tel. Kommbol dow ngol haa hawra, laawol ina rewnee heen, ngol daroo cot. Paltol, walla gaaraaji karlaaɗi, ina haɓɓoyee e niire wonnde yeeso e caggal, waya no poli cefirteeɗo oo nii. So sooyru yiɗaaka ƴiika, sonndel fawee e leggal sooyru, foflee haa ko ñaaɗi koo yaha.
Tufirdi. Ko leggal sehetee haa waya boɓel nii, ngel yulee. Njamndi cettaandi haa seeɓi tawa ina waawi yulde yoga e geɗe, menkee e mum haa hinkoo ; leggal murtooki. Fitiram golle kala ina golloroo tufirdi : sakke, baylo, maabo, labbo.
Juri kaɓɓetee ko e niire. Ɗuum wonata ko hakkunde kaccereewol e niire.
Ceŋtorgol wonata ko e nder korwal. Ɗuum seŋoto e nder ɗaldugal, jogoo korwal. addana ɗum yiilaade haa gaaraaji falla ɗii mbaawa sañaade.
Worngal. Ko ɗum leɗɗe dariiɗe. Geese fof fuɗɗotoo ko e worngal. Lawɓe na ceha leɗɗe worngal. Ko ɗum leɗɗe nay palfaltondirɗe no gallaadi buurgal nii. Ɗum waɗa cabbi nay, woo-turu heen fof daroo bannge. Hakkunde leɗɗe nay ɗee, to ɗe kawritta ɗoo, yulee. leggal jaggirgal les seŋee heen. Ngaal leggal ko sawru jaggirdu worngal. Oon sahaa, duululi loowee heen, mbaggee. Cañoowo fof ina waawi feewnande hoore mum worngal.
Horwitorde ko ɗuum horwirtee gaaraaji haa korwal. Korwal ko horwitorde e gaaraaji mum. Ɗi korwiree falla, sabu geese ko falla sañata ɗum.
Mammadu Deem,
Ittaa ko e deftere “Maanditorde annde e pine fulfulde hirnaange Afrik”


text:
Hono no o heewnoo waɗde hitaande kala, mawɗo leydi oo, ñaantii heewɓe e feeto hikka ngoo. Kono, « nana wonta aada, ñaantetee tan ko sehilaaɓe e banndiraaɓe ».
Hono no o heewnoo waɗde hitaande kala, mawɗo leydi oo, ñaantii heewɓe e feeto hikka ngoo. Kono, « nana wonta aada, ñaantetee tan ko sehilaaɓe e banndiraaɓe ».
Yanti heen, galaŋuuji takketeeɗi ɗii, alaa boom ko nafata joomum en, so wonaa ma a taw, hollitde wonde laamu ina tini ɗum en. Ɗum firtaani wonde joomum won golle maantinɗe gollanii leydi ndii, firti tan ko yo joomum faam ko sehil.
Hikka kadi wayi tan ko no wayatnoo : idii takkaneede galaŋuuji ko sehilaaɓe wiyeteeɓe senerooji pollodiiɗi laamu ut 2008 : Muhammed wul Haadi, Felikse Negri, Wul Muhammed Sanaagi. Oon kuudetaa taƴɗo goddi men e laamu demokaraasi ngonannoongu leydi men fartaŋŋe hormeede e nder winndere ndee, ruttini en e niɓɓe kuudetaaji ɗi alaa fof ɗo payni leydi men so wonaa ruttinde ɗum caggal e boomaare.
Hol fof ɗo yiyaa e winndere hee, fotnooɓe ñaawreede e faweede kuuge bonannde ngenndi, kaɗi ɗum tabitinde demokaraasi, ina ñaantee ?
FƁ


text:
Ko ina wona jooni duuɓi 3, gila coggu njamndi yani, heewɓe ceyfitii no SNIM ardoraa nii, njeertinii ko faati e ngonka mum. Jooni kadi, caggal nde gardinooɗo ɗum oo nomaa hooreejo hififaaɓe, goɗɗo toɗɗaa yo ardito ɗum, haala kaa ummitiima. E nder ɗuum, e fawaade e ciimti jaaynde alakhbar wiyi heɓii, geɗe keewɗe ina kollita wonde SNIM ardoraaka peewal. Diiso Njuɓɓudi SNIM jooɗiima ñalnde 8 noowammbar 2018 to Pari, jaɓii toɗɗegol Hasan wul Eli e gardagol mum.
E tuugnaade e dokimaaji ɗi Alakhbar wiyi heɓii, e nder ɗiiɗoo duuɓi 15 jawtuɗi, ngardiigu sosiyetee oo moƴƴaani, o yahrii caggal no feewi to bannge laaɓal kalfingol golle, tee jawdi keewndi booynaama e daawal hee. ñamaande SNIM yettiima 257 milyaar ugiyya…
Ina wiyaa heen wonde, e nder ɗii duuɓi 15 cakkitiiɗi, yimɓe 6 lomlomtondirii e gardagol sosiyatee oo, « ɓe ngalanaa ɗum hattan, ɓe ngalaa humpito, ɓe ngonaa jaambureeɓe ».
Njuɓɓudi fedde ndee ɓurndi toowde ndii, hono Diiso Njuɓɓudi (Conseil d’Administration), rokkaaka mbaawka ɓetde golle mawɗo Snim oo. E nder ɗuum, « ko banndiraangal e jinngere ɓuri teeŋtude e ƴettugol ardiiɓe ɓee : yeru, gardorɗe 15 nani toon, fof woni heen ko jiiduɓe tirbii gooto ».
Gila 2009, mbaawkaaji ardiiɓe sosiyatee oo ko beñtitiiɗi : hooreejo Diiso Njuɓɓudi (Kaba wul Elyu) potnooɗo tiimde golle ɗee, « wontii kuutorgel gardo kuftodinɗo oo ». Gila o toɗɗaa e hitaande 2013 « o waɗii oorle woote ɗee fof, kanko fof e woppude posto makko depitee ». E les laamu Maawiya, ardinoo Diiso Njuɓɓudi ngoo ko cukko guwerneer Banke Santaraal ngam gaddaade jaamburaagal mum.
E duuɓi cakkitiiɗi ɗii, jahral yeeso jagge sosiyatee oo “nattii teskaade mbaawka e moƴƴugol golle mum en”. Gardo kuftodinɗo oo ina waawi yaɓɓude doosɗe, ƴetta mo welaa e nder sirlu.
Haa hannde, e wiyde Alkhbar, ina wiyaa e ciimtol heɓi ngol, baasgol woodde horo e nder sosiyatee oo. « Ko gardo kuuɓtodinɗo nomata horooɓe ndernderɓe ɓee, tee ɓeen mbaawaa horde walla saaktude ciimti mum en so wonaa o yamir ». To boowal, « wonaa Horirde Huuɓtodinnde Dowla (IGE), wonaa Ñaawirde hiisaaji, wonaa Parlemaa, hay heen gooto horaani SNIM»…
E hitaande 2017 ndee, ñamaande SNIM yettiima 257 milyaar ugiyya, tawi heen 149 miliyaar ko ñamaale boowal e 108 miliyaar ñamaale nderndere. Ɗumɗoo tolnondiri ko e 39% (ɓurii tataɓal) bidsee laamu nguu e hitaande 2018 (663 miliyaar ugiyya). Hakkunde 2001 e 2009, ñamaande SNIM ɓuraani 59,4 miliyaar ugiyya hade mum yettaade 229 miliyaar ugiyya hakkunde 2009 e 2013, daawal ngal coodgu njamndi ɓurnoo moƴƴude, tee njeñu mum deestiima, gollotooɓe mum mbeltaaki.
E nder daawal 2008-2013 ngal, SNIM naatnii miliyaaruuji 4 dolaar benefiis (1 428 miliyaar ugiyya) woni laabi tati bidsee laamu e hitaande 2014 ndee. Ine wiyee oon kaalis jaaƴoyii ko e poosuuji alɗuɓe, heen huunde waɗaa e geɗe ɗe ngalanaa SNIM ngartam. Ɗum waɗi gootol e ciimti ɗi Alakhbar wiyi heɓii ɗii wiyi SNIM huutoraaki ɗuum ngam « sarde ngalu mum e nokkuuji mbaylaandi e nokkuuji jeñtinooji (…), kono wonti ko kuutorgal hoohooɓe politik, siiɓiiɓe ɗum ngam mahde boowal diwooje Nuwaasoot e coodgu diwooje kompaañi Mauritania Airlines. » Ko jiidaa e ɗuum, « SNIM rokkii sosiyatee biyeteeɗo ‘’Nejah’’ 15 miliyaar ugiyya ngam daɗnduɗe ɗum e uddugol ».
Ko SNIM kadi totti 30,97% e hoore jawdi kompañi Mauritania Airlines, kono jeyaaka e jom-juuɗe en.
Kadi, SNIM yaltinii miliyaaruuji 20 ngam mahngo otel koode 5 sara Galle mooɓondire Nuwaasoot, gaafaaɗo e noowammbar 2015, kono mo golle mum ndonkaa yo ngas.
SNIM yaltinii miliyaaruuji 5 ugiyya ngam mahngo huɓeere mawnde hakkunde Nuwaasoot, uddiinde gila wortaa.
SNIM depisiima 3,5 miliyaar ugiyya ngam cosgol isin peewnugol potooji kuuraa to Kiifa (wuro ɗo gardo mum jahɗo oo jibinaa). Isin oo yeeytaama Somelec 4,5 miliyaar ɗi njoɓdaaka tawo.
Sosiyatee ATTM jowitinooɗo e SNIM, yanii caggal nde depisii 14 miliyaar ugiyya ngam keblugol Batu Dental Afrik e Nuwaasoot.
… ko jiidaa e ko “Fondation* SNIM rokki goomu Ghadda miliyaaruuji 4 ugiyya koo, ngam coggu ñamri jawdi mbele rokka ɗum Komisariyaa Kisal Nguura. Kono Komisariyaa salii ƴettude ko goomu Ghadda soodnoo koo sabu mum waasde ɗooftaade sarɗiiji. Ko Snim yoɓi ɗum ngam daɗndude goomu Ghadda. Fondation SNIM yahrata ko e duuɓi 11 fat (sosaa ko e 2007), kono depisiima miliyaaruuji 20 ugiyya.”
* Fondation SNIM sosaa ko e hitaande 2007. Kayre toppitii yuɓɓinde e huufde golle SNIM waɗanta yimɓe hoɗɓe takko laawol laana njoorndi hakkunde Nuwaadibu e Suwoyraat walla e nder leydi hee.
Bookara Aamadu Bah
Daartel SNIM
SNIM (Société nationale industrielle et minière) woni Sosiyatee Ngenndiijo Mbaylaandi e oogirɗe, sosaa ko e hitaande 1974 caggal nde MIFERAMAA heɓtaa waɗtaa jeyi laamu. Hannde ko laamu Muritani jogii 78% hoore jawdi Snim, ko heddii koo jeyi ɗum ko juɓɓule kaaliseeje e oogirɗe aarabeeje (ine heen Fades e Bid). Snim ina gollina ko ina 6 400 neɗɗo. Snim woni sosiyatee ɗiɗmo e nder Afrik to bannge gaggitgol njamndi. Ko ɓuri heewde heen yeeyoytee ko Siin e Orop. Daawe mawɗe gaggitgol oogirɗe haayre Kejjaa Idjiil sara Suwoyraat ko ɗeeɗoo :
Ko e hitaande 1935 faraysenaaɓe annduɓe ko faati kaaƴe njiyti haayre Kejjaa ndee, kono ko maa 1951 nde anndaa ende waawi golleede. Miferma sosaa e 1952, golle wiɗto e njiylawu kaalis ngummanaa, mahngo ngoo e gaddugol kaɓirɗe puɗɗaa e hitaande 1960 caggal nde nanondiral siifondiraa e BIRD*. Golle mawɗe ɗee njoofoyi e hitaande 1963, laana njoorndi kaa naati Nuwaadibu ñalnde 12 abriil 1963, laana ndiyam ngadiika rimndude kaaƴe duñi ɗo Nuwaadibu ɗoo ñalnde 27 abriil 1963.
E hitaande 1974 laamu Muritani soodti juuɗe MIFERMA fof waɗti ɗe e SNIM cosaaɗo 1972. E hitaande 1978 SNIM udditanaa heeriiɓe, kono ko laamu jeyi 78,35% juuɗe ɗee.
* BIRD (Banque internationale pour la reconstruction et le développement) ko koppe winndereeje hakkunde 189 dowla. O sosaa ko e hitaande 1944 ngam wallitde mahtagol Orop caggal wolde adunaare ɗiɗmere. O jeyaa ko e juɓɓule tammbiiɗe golle Banke winndereejo (Bank monnjaal), kanko e Fedde winndereere ƴellitaare (IDA) heeroriinde leyɗe baasɗe.