text:
Hollitde wonde añam-nguraagu nder polis wonaa huunde heɓtiinde, ko huunde sabbinnde heen, ine newii. Hannde, Alla e laylayti renndo ɗii (resoo sosiyooji ɗii ), ñalnde kala yimɓe ine ceedoroo ɗum gite mum en rewrude he wideyooji caakteteeɗi heen, walla seedamfaaguuji jaltinteeɗi. Kadi, ine anndaa, he daartol winndere ndee, ɗum yahdi ko e dagnugol njiimaandi e ciiɓagol doole janane. Ndutto-ɗen seeɗa he daartol ngam etaade faamde ɗum…
So a naamndiima yimɓe ɓalliiɓe ma “ no foti eddaaji yimɓe ngoni he winndere hee” ine hasii keɓaa jaabawol gootol « 4 ! », woni leƴƴi tuugiiɗi kañum en fof e noordi (goobu) nguru ɓanndu, tawi kadi heen gootol heen fof ine jogii doŋre mum nde anndiraa.
Ɗumɗoo noon, eɗen nganndi hay huunde tan fiyndiraani e goonga ! Kono heewɓe he men ko noon miijortoo. Ko ɓuri bonde nii, heewɓe mbiyata ko leƴƴi potaani. Hol no neɗɗo waawi miijoraade ɗum ? Goongɗina ɗum hannde ? Jokka goongɗinde añam-nguraagu ?
Añanguraagu noon jogiima sifaaji keewɗi he nder daartol aadee.
So en ƴeewii kartal leƴƴi ittangal he atalas (deftere karte) gooto peewnaaɗo he hitaande 1907, mo ganndoleydo biyeteeɗo Vidal de La Blache wallifii, eɗen teskoo heen tolnondiral hakkunde ɗaŋe e edda ɓalndu, ɗaŋre fof e leñol mum. Eɗen teskoo ine winndaa heen wonde ɗaŋre Afrik ndee yantude e huunde e Asi ko ɗaŋre ɓaleeɓe e monngol en (« nègres et négroides»),« mongoloide »), ɗaŋre Orop, ko oropnaaɓe e ɗaŋre Amerik hirnaange e huunde e Amerik worgo e Oseyani, ko ɗaŋre berbeer en e aarabeeɓe, dooɓaaɓe Afrik e eñnjee en (pygmées d’afrique, indiens d’amérique), e leƴƴi rewo leydi ceɓɓitiiɗo sara wuddu leydi rewo ceɓɓitiiɗo. Ndaa miliyoŋaaji, miliyoŋaaji sukaaɓe faraysenaaɓe (e afriknaaɓe) njiyii ngalɗoo kartal, haa e feccere teeminannde 19ɓiire. Atalas Allemaañ goɗɗo e oon yonta gooto, ko hono ɗuum hollittunoo.
E wiyde ɗee karte, leñol aadee en feccitii ko he pecce keewɗe, fawaade ko geɗe donaaɗe, ko wayi no noordi nguru ɓalndu, ceerungal ɓurngal yiytinaade.
Ngalɗoo ceerungal noon fuɗɗii ko gila he wiɗtooji nguurɗiiɓe (anduɓe ko faati e nguurɗiwal), ko wayi no tuubaako faraysenaajo biyeteeɗo Buffon walla Suwednaajo biyeteeɗo Linné. Oon sahaa, he yonta teeminannde 18ɓiire, anniraande teeminannde annoore faandaare ndee wonnoo ko lawaade yimɓe. Yeru, Karl Von Linné, waɗi yimɓe, he nder deftere mum « systèma natura » (njuɓɓudi sewlo), ko eddaaji 4 aadee (Homo sapiens) ngoodi, tolnondirɗi he noorɗe guri ɓalli mum en : Homo asiaticus : oolɗi, surwi, yoori ; Homo afer : ɓawli, nooynii, softi ; Homo europeus : ranwi, wojji, kettolini ; Homo americanus : wojji, faaɗi, fortii.
Wonaa noordi nguru ɓalndu tan annduɓe oon sahaa kuutorii ngam waɗde yimɓe pecce pecce. Yeru, ine nataa he nder deftere wootere, koye tati yimɓe “tuggi Apollon gerek haa ndinka, ƴaaŋan-maa ɓaleejo”. Nder natal hee, ɓilii hakkunde neɗɗo no timmirtaa nii e waandu, ko ɓaleejo. Nii woni he nder teeminannde 19ɓiire, nganndinal (siyaas) feeñii heen tawi woni faandaare mum ko ɓetde ceerungal hakkunde aadee en, ngam lawaade ɗum, waɗa ɗum en pelle-pelle, tuugaade e ɓetooji ɓalndu (anthropométrie), walla ɓetooji hoore (craniométrie).
Nii woni, he teeminannde 19ɓiire, “ganndal” laawɗininii miijiyeeje leñameeje, sari ɗum en. Yeru, to Farayse, deftere janngirde ekkol ine woodnoo, ine wiyee « le tour de France par 2 enfants » ( « Sukaaɓe 2 ine taartoo leydi Farayse »), ine winndaa he mum wonde ko “eddaaji nay (4) yimɓe ngoodi, tee ko edda raneeɓe daneejo “ɓuri eddaaji aadee en fof timmude”. Ƴeewaa noon, hakkunde 1877 e 1977, fotde miliyoŋaaji jeetati e feccere tumbitere ndeen deftere njeeyaama heen nder leydi Farayse, ɗum firti ko miliyoŋaaji potɗi noon cukalel njannginaama ndeen deftere nder ekkolaaji Farayse, loowaama miijo ko kañum en ɓuri heddiiɓe ɓee. Ko ɓeen sukaaɓe ngoni hannde jinnaaɓe yimɓe wuurɓe hannde e leydi Farayse ndii. E leyɗe Orop fof ko hono ɗii miijooji bonɗi loowaa e hakkillaaji sukaaɓe.
Haa hannde dee ndutto-ɗen he daartol. E teeminannde 15ɓiire, laamɗo katolik purtugeeco, biyeteeɗo “ Henri le Navigateur ” miijii tafngo “caravelles” (laaɗe ndiyam mbiyaa noon). Ko ɗeen laaɗe ɗanniyankooɓe wiyeteeɓe Bartolemé Dias e Christophe Colomb, Vasco de Gama, Fransisco Cabral e Magellan mbeforii haa njiytani Purtugaal e Espaañ ko Orop jaggiri no njiyte mawɗe. Nanondire keewɗe ciifaaɗe yeeso Vatican ngaddanii ɗee leyɗe ɗiɗi feccitaade hakkunde mum winndere ndee, hay nokkuuji ɗi ɓe cuwaano tawo yiytude. Ɗee njiyte ngaddanii Orop dañde jotondire njulaagu kese, heɓde leyɗe kese e ngaluuji kesi ɗi mbaawi naftoraade. Ngam naftoraade ɗii ngaluuji kesi, ko maa gollotooɓe hesɓe ndañee. Nii woni, njulaagu kesu fuɗɗaa, nganndiraangu Njulaagu Tatiiru, ngollortoongu nii : julaaɓe oropnaaɓe comoyoo jiyaaɓe to Afrik, ɓe ngaddira ɓe doole ko leyɗe keɗe jiytaaɗe ɗee (ko ɓe inniri “Aduna Keso” koo), ɓe njeeya ɓe toon, ɓe ngartira benefiis keɓaaɗo e warñeede ɓaleeɓe ndi alaa njoɓdi to laamuuji Orop. Nguu njulaagu ɓaleeɓe, nganndiraangu “teret ɓaleeɓe”, ko kewu faggudu moolanaangu nder daartol winndere ndee. Sabu njuuteendi mum fotde 400 hitaande, hakkunde teeminannde 15ɓiire e 19ɓiire; sabu njaajeendi mum, sibu ko hakkunde 25 e 30 miliyoŋ ɓaleejo taccinaa ; sabu batte mum to ganndal leydi e renndo, to USA, to Karaybe, to Beresil, e to Afrik e hoore mum.
Batte mum nii ndiwtii batte faggudu tan, sibu ko geɗe ñiɓiiɗe hankati he hakkillaaji, e miijooji. E darorɗe teeminannde 18ɓiire, kelme ɓaleejo e maccuɗo ngonti puneeje nder won ɗeen caggitorɗe Farayse. Orop waawni njiimaandi kesiri, njiimaandi nehaagu e diine, pawtiindi kadi he dow njiimaandi to bannge faggudu, njuɓɓudi, karallaagal, e konu ngoodnoondi ndii. Orop hiisii ine roondaa donngal ngam findinde winndere ndee, rokkude ɓesnguuji Amerik e Afrik e Asi e Oseyaani, jaggiraaɗi no daɗaaɗi nii, ɓamtaare e fiɓnde dewal.
Nii woni feccere he winndere ndee halfaa, Afrik no diidorinoo feccitaa hakkunde leyɗe Orop e mooɓondiral Berlin e hitaande 1885.
Duuɓi 20 caggal ɗuum, e hitaande 1914, ko adii wolde winndereere adannde, ko nii aduna siforinoo: Farayse e njiimaandi mum, Ndenndaandi ndentundi, Espaañ, Purtugeec, Peyi-Ba (Pays Bas), Belsik, Almaañ, Itaali njiimi ko ɓuri heewde e ngaluuji winndere, tee, he miijo mum en, ko kam ndaɗi heddiiɓe ɓee, ɓuri ɗum en finde. Kono, ngoon miijo ine woodi hay to Laamaandi Puɗal Naange (Japon) puɗɗoriindi heɓtude Formoos, Kore, Mandshukuwo to Siin, caggal ɗuum Asii fuɗnaange worgo. Nder Orop, miijanteendi Nasi ƴelliti haa kaaɗtudi wonde eddaaji yimɓe ine ceerti, tee ko edda (leñol) ariyeen en ngol ɓuri fof rimɗude. Nii woni hakkunde 1939 e 1945, nasiyonaal sosiyaalisma siyni he nder Almaañ kam he nder Orop politik mumtugol yahuud en, e Tsigaan en, e ɓaleeɓe, e jilluɓe, e luuɗeeɓe, e ɗawaaɓe kattanɗe, e kala ko wonaa aryen, leñol “kaaɗtudi ndimaagu”. Kono, sabu bonannde nde hono mum alaa, nde ndee wolde saabii, ngaddanii miijo wiyatnoongo ko edda raneeɓe ɓuri fof, fuɗɗaade waylaade. E hitaande 1945, leyɗeele poolɗe ɗee njuɓɓini ñaawoore to wuro Nuremberg ngam ñaawde nasiyaagal (nazisme) kam e añam-nguraagu mum. Kono, e oon sahaa gooto, ngonka leydi Amerik, kooniinde e wolde 1945, dillaani.
Hol ko sabii ɗum ?
Ciftoren tan wonde ko e hitaande 1861, wolde ɓesngu fuɗɗii he Amerik. Sappo e goo (11) dowla ameriknaajo ceegii dental ngal, ngam salaade seertude e jiyɗingol ɓaleeɓe, semmbe faggudu mo Alla ɓolo, mo alaa njoɓdi. Ɗi poolaa e wolde ɓesngu hee, njiyaagu mumtaa, haɗtaa. Kono ɗuum haɗaani laabi sariya ceerndooji ine lutti woodde e nder dowlaaji hee kala, tee ine mbaawni ceerndugol Ɓaleeɓe e Raneeɓe nder boowe renndo, nder biisuuji, nder ekkolaaji, nder nokkuuji keeriiɗi, ko wayi no kaɗgol dewgal hakkunde leƴƴi. Nder won ɗiin dowlaaji baaɗi no Wasinton, ɗiin laabi sariya ine toɗɗii Iñnjee en kadi. Ɗii laabi sariya luttii woodde ko juuti, haa e nder maayirɗe teeminannde 20siire. Ko maa 1964 ɗoo tan nde sariya ganndiraaɗo “Civil Right Act” itti ɗuum to bannge binndol.
Duuɓi 50 ina ɓilii hakkunde ɗuum e toɗɗagol, e hitaande 2008, ɓaleejo hooreejo leydi ndii. Kono ɗuum ine woɗɗi ittude añam-nguraagu nder Dowlaaji Dentuɗi.
Kaawis goɗɗo oo woni ko e limlebbi ndee teeminannde 20siire. Ɗoon ɗo silsil dimɗingol leyɗe fuɗɗii, añam-nguraagu laawɗinaangu, ndonaangu he miijooji koloñaal Orop, ine jokki to Afrik worgo. Ɗuum woni Apartaayd tuugiiɗo e ceerndugol eddaaji leƴƴi, haa teeŋti hakkunde Ɓaleeɓe waali wuro en, e Raneeɓe uumiiɓe e koloñaal en Holanndee en e Engele en. E hitaande 1951 leydi ndii sosi dowlaaji sappo (10) Bantustaan, dowlaaji baɗanaaɗi Ɓaleeɓe tan, jaalɗini he leydi hee paaltoor hakkunde leƴƴi. Oo paltoor laawɗinaaɗo, mo suuɗaaki moggaaki, woodii 43 hitaande nder Afrik worgo. Kono wonaa baylagol miijooji itti apartaayd, itti apartaayd ko joofgol “wolde ɓuuɓnde”. En paamii tan, ɗaɗi añam-nguraagu ine ñiɓii ɗo ɓuri luggiɗde he daartol.
Hannde noon anndaama wonde yimɓe fof tagraa ko ɓakdi ngootiri, ndi ranwaani, ndi ɓawlaani, ndi oolɗaani. Ciirol aadee en ko bajjol, tee innama aadee en kala ngummii ko he taaniraaɗo gooto.
Homo Sapiens (Enen aadee en ɓee), ko peeñ-ɗen wonii hannde duuɓi 150 000, to Afirik ŋoriijo, seeɗa-seeɗa ngon-ɗen e uujde, ko ine wona jooni duuɓi 60 000 hitaande, ngam laamaade leydi ndii kala… Ceertugol goobu nguru ɓanndu, fawii ko e goowtugol ɓanndu neɗɗo ngonka weeyo. Noordi (goobu) nguru ɓanndu fawii ko he keewgol melaniin (huunde wonnde nder ɓanndu) he ɓanndu joom mum. Ɓalli ɓaleeji ɗii ɓuri heewde melaniin paddotooɗo nguleeki. Aɗa ŋabba feewde rewo tan, ine ɓeydoo ɓuuɓde, ɓalli ine ɓeydoo leerde.
… Jahrugol yeeso guurɗiwal (biologie), ndoniwal (génétique), biillewal (archéologie), waawii addande yimɓe waawde dallinde wonde ɓurondiral alaa hakkunde leƴƴi. Nganndinal (ganndal) ñaawii hafeere eddaaji leƴƴi. Kono, ndaw ko haawnii, ɗuum haɗaani añam-nguraagu feeñirde sahaa kala mbaadiiji ceertuɗi. So añam-nguraagu nguu feeñiraani noordi nguru ɓanndu, ngu feeñira mbaadi ngoɗndi, yeru nder inɗe yimɓe, walla e luwooɓe koɗorɗe, walla ƴettugol e golle, walla to bannge diine, walla tumarankaagu…
En ceediima no añam-nguraagu waylortoo ngam yahdude e ngonkaaji. Kono hol ko waɗi ngol jerondirgol yimɓe tiiɗiri nii hoore, haa saɗiri nii diwteede ? Ko waɗi añam-nguraagu ñalnde fof ine arta ellee miijo politik ? Haala ko faati e añam-nguraagu weeɓaani, sibu ɗum wonaa huunde tuugiinde e hakkille. Ɗum ɓuri noddude ko ɓernde, walla neɗɗaagu. Ɗuum fof dee ittataa, sukaaɓe ɓee fof, ɗo njibinaa ɗoo, nganndaa nii hay goobu guri ɓalli mum en. Ndeke ɗum ari ko caggal ɗuum. Nder nehdi.
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : ARTE


c: text/html

text:
Ñalnde 8 saawiyee, Fonadh yaltinii caaktol ɗo hollitta faayre mum e « duumagol ŋakkeende nuunɗal » e leydi hee kam e « ngardiigu ooñiingu » leydi ndii ardoraa ndii. Ngol adii ko siftinde wonde, e duuɓi ɓennuɗi ɗii, pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee kam e ngenndiyankooɓe heewɓe, ceeraani e suurtude fenaande lornde Muritaninaaɓe heewɓe.
Aɓe njokki kadi e « ñiŋde jiyɗingol kam e taccingol e warngooji kuuɓtodinɗi
siwil en e militeer en ɓaleeɓe, keɓtugol jawdi mum en, kam e warhooreeji goɗɗi janɗi e ɓaleeɓe Muritani, kippagol jaanduuji e dow leyɗeele ndema, luttugol kinɗe nder renndo ngoo, joñgol e wasre fawaande e rewɓe haa arti noon e ɓeydagol njanguuji e rewɓe e boombi, yantude e porlugol e bonnugol ngalu leydi ndii, ngalu ngu nganndu-ɗaa jeyi ɗum ko ɓesngu Muritani e kuuɓal mum.»
Kono caaktol ngol woytiima wonde laamu nguu, ko ko “sukki noppi mum, jaɓaani heɗaade saka nande ɗii goytaali “; ngu suɓii ko « jaggude e fiyde e dummbude saaktooɓe ɗeen penaale ».
Ɓe mbiyi seede ko ɓe kaali koo, ko « Wullaango ngam jojjanɗe politik e faggudu e renndo hardaneeɓe, kam e ɗaɓɓaale hujjaaji mbaadi leñol (caaktol sooninkooɓe e jolfuɓe), kam e kareeli limtilimtinɗi luulndiiɗi jiyɗingol yimɓe, luulndiiɗi fenaande e paltoor, ko yeruuji cakkitiiɗi, kollitooji wonde ndeen hare dartotaako so wonaa Muritani wontu leydi nuunɗal e goonga, leydi teskotoondi hakkeeji denndaangal ɓiɗɓe mum ko aldaa e paltoor. »
« Hannde, añɓe ɓesngu Muritani njiɗi ko yiiltude hakkillaaji yimɓe e rumtinde ɗum en hare haɓetee ngam sompude nuunɗal, e feccude ɗum en ngam ɓeydaade hiiɗde ɗum e jiimde ɗum en. Ngam yettaade ndeen faayndaare, ɓeeɗoo añɓe besngu Muritani kuutortoo ko gijaali warngo e jeeyngal bonngal nder geese internet ngam yiɗde tunwinde daraniiɓe jojjanɗe aadee walla kala neɗɗo cuusɗo hollitde miijo mum. Ko noon kadi ñaawoore hooreejo IRA foti faamreede. »
Caaktol ngol wiyi :
« - ina siftina wonde ko ŋakkeende nuunɗal e paltoor e ɗawre caabii pooɗondire gonɗe hannde nder renndo Muritani ɗee. Ɗum noon, takke ɗe ngalaa ɗo tuugii, ngam yiɗde tunwinde haɓooɓe e ɗeen penaale, ko huunde nde jaɓotaako, nde jaɓetaake ;
– Ina noddi denndaangal yimɓe renndo ngoo dariiɓe, haa arti noon e muuyaaɓe nuunɗal e ndimaagu, tiiɗaaɓe ngootaagu ngenndi ndii, nde darantoo, e mbaadi tabitndi, muumtugol haa cay njiyaagu e jiyɗingol, nuunɗal wononde ɓiɗɓe leydi waraaɓe, taccinaaɓe walla ɓe jeyi mum en ɓorƴitaa, compugol sifaa jeyi leydi tuugiiɗo e nuunɗal, kuuɓtodinɗo, wellitaare miijo e haala, kam e muñangol ɓiɗɓe leydi ɓe alaa ko woni faandaare mum en so wonaa yiɗde goonga e nuunɗal ngal diine men ceniiɗo oo wasiyii ;
– Ɗaɓɓiri laamu nguu nde dartinta ko ɓuri yaawde ɗiin noddaali warngo e ngañgu tiindinaaɗi e daraniiɓe jojjanɗe aadee e ɓiɗɗo leydi baawɗo wonde kala ; nde ngu darotoo darnde ngu foti daraade so reende kisal jawdi e yimɓe, haa teeŋti noon e ummanagol wiɗto feewtungo e njogitaaje wolde kam e waɗande ɗum laabi ;
– Goppitgol jooni jooni, ko aldaa e sarɗi hooreejo e terɗe IRA jaggiraaɓe fenaande ;
– Siftina wonde, to bannge fiɓnde, ko ɓe luulndiiɓe kuugal warngo e kala darnde seɓɓitiinde walla heertinnde ;
– Ina noddi denndaangal muritaninaaɓe e haɓɓere luulndagol fenaande e kiiɗal ; ko ndeen haɓɓere tan waawi gallinde peeje peccugol leƴƴi fawaade e nguru ɓalndu ɗe añɓe Muritani ummanii. Ndeen haɓɓere ina waawi tabitirde lelnugol e jaɓgol piɓondiral ɓiyleydaagu ɗo denndaangal kuule e baɗe moƴƴe kam e sarɗiiji koɗdiigal moƴƴal e nder kormondiral e potal e nuunɗal, ngooroondi ngootaagu ngenndi, tonngetee.
– Ina teeŋtina goɗngol kaɓɓagol mum en e piɓle nuunɗal e potal e ɓiyngu-yummaagu, e ndimaagu, e muñal diine lislaam. Ina noddi kadi kormagol diine ɓesngu Muritani, kam e geɗe ɗe ngu goongɗini.»
Nuwaasoot, ñalnde 8 saawiyee 2015
Fulo : Bookara Aamadu Bah

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hare mawnde ina hannde hakkunde Amerik e Siin leyɗe ɓurɗe doolnude to bannge faggudu e winndere ndee. Amerik ina yooɓtorii Siin waasde nuunɗude to bannge njulaagu, takki ɗum ñukkindaade e honde atampirisaaji kesamkesaagu, ngam daɗtaade ɗum en ɗoo e duuɓi. Trump huniima « artirde Siin e palaas mum ». Ngam semmbinde faggudu Amerik, Trump fellitii fawde kubbal e dow marsandiis Siin naatoowo leydi mum. Kono ɗeen kubbe ina teppa antampirisaaji e soodooɓe ameriknaaɓe e koye mum en, soodooɓe no feewi geɗe « made in China » woni « peewnaaɗe Siin».
Jaraa haala, ɗee kuule ina tampini Siin, kam fof e yoftoraade kubbe dow marsandiisaaji Amerik. Kono Siin bettii nde usti njaru kaalis mum hono Yuan, ngam ustude njaru marsandiis mum e semmbinnde njeeygu geɗe mum caggal leydi, e ittude batte ɓeydugol kubbe Trump. Huunde faaynude winndere ndee kala, sibu naatgol kaalis e hare hee, alaa ɗo batte mum tinetaake e winndere hee.
Ko idii fof ina moƴƴi ganndaa, wonde hannde, ko Amerik e Siin ɓuri leyɗe fof heewde doole to bannge faggudu. Kono, gila 2014, ina hiisaa ko faggudu Siin woni ɓurndu doolnude. Gila nii 2009, Siin ɓuri fof heewde ko yeeyata caggal leydi.
Eɗen nganndi kadi, Donald Trump, gila nii wonaani hooreejo Dental Dowlaaji Amerik (DDA), seeraani e joopaade leydi Siin, no kaaɓanɗo yiyde geɗe peewnaaɗe Siin ina naata leydi mum nii. Eɗen ciftora, e kampaañ makko 2016, o takkii Pekin (laamorgo Siin) « yaɓɓude Dental Dowlaaji Amerik » e wonde « leydi ɓurndi waawde wujjude e daartol winndere ndee ». Caɗeele Trump ko Siin ina haɗi ɗum waɗde ko wiynoo, so « rokkitde Amerik Doole mum » (“Make America great again”).
Ɗaldude naange, iPhone-uuji, soja (leñol ñebbe), teewu tugal, ɓiɓɓe tekke, comci, kolli, biifi, lallitorɗe… alaa fof ko Siin yeeyataa nder Dental Dowlaaji Amerik. Ujunnaaje ujunaaje konteneer nana tan njaha ina ngarta hakkunde leyɗe ɗiɗi ɗee. Kono Trump seeraani e wullude wonde « njulaagu nguu waawraani », « njulaagu men e Siin ko perte ». Mate kay ! Wonaa ko aan wiynoo, e lewru marse 2018, wonde : « Golwole njulaagu ina moƴƴi gañaade, tee ko huunde newiinde » ? Haa hannde dee Dental Dowlaaji Amerik suwaa tawo gaño ndee wolde !
E hitaande 2018 ndee, Siin yeeyii nder Dental Dowlaaji Amerik fotde 558 miliyaar dolaar kaake (ko ɓuri heewde heen ko kaɓirɗe elektoronik). E nder oon mudda, Amerik alaa ko yeeyi nder Siin so wonaa 178 miliyaar dolaar (ko ɓuri heewde heen ko soja (ñebbe maɓɓe), diwooje e otooji. Ɗum noon njeeygu nguu ina ɓuronidri 380 miliyaar dolaar. Ngalɗoo ɓurondiral wiyetee « balaas njulaagu » walla « peesirgal njulaagu ». Ko ooɗoo balaas Trump haranii waawrinde. Feere makko ko ɓeydude kubbal (lempoo) pawetenoongal e marsandiis Siin naatnata Dental Dowlaaji Amerik.
« Wolde njulaagu » ɗum noon ɗeɓi waade tan ko no wolde goonga goonga nii, kono ɗoo, « kure ɗee ko kaalis ». Gooto e maɓɓe fof ina fawa kubbe e marsandiis goɗɗo oo. Nii woni e lewru marse 2018, Trump ɓeydi kubbal duwaan fotde 25% dow njamndi (asiyee) e koymet, sibu ko Siin fof ɓuri waawde yeeyde Amerik ɗee jamɗe. Caggal ɗuum o ɓeydi 1 300 marsandiisuuji goɗɗi Siin naatnata Dental Dowlaaji Amerik. Siin yoftii, ɓeydi kubbal 128 marsandiis Amerik yeeyata nder Siin. Gila ndeen ko ko jokki dartaaki, ñalnde kala eɗen nana gooto e maɓɓe ɓeydii kubbal duwaan dow marsandiis goɗɗo oo. Ɗuum reɓi haa yettii geɗe karallaagal kesal, Huawei e Google ndaɗaani heen… Ñalnde 1 settaambar 2019, Amerik ɓeydi fotde 10% won ɗeen geɗe daɗndooɗe e ɓeyde kubbal, Siin jaabtorii wontaa sood coñanteeri ndema Amerik : baasal moolanaangal wonande Amerik, sibu hakkunde 19 sulyee e 2 ut 2019, Siin soodii e Amerik 130 000 ton sojaa (ñebbe), 120 000 ton paggiri, 60 000 ton gemhe, 40 000 ton teewu mbabba tugal, 25 000 ton bukki…
Hol nafoore fawde kubbal e marsandiis leydi ngoɗni ?
Kala marsandiis naatoowo leydi njananndi ina fawee kubbal duwaan, fawaade no dottiraa e nanondire njulaagu hakkunde leyɗe ɗiɗi julondirooje ɗee. Kono ko coodoowo oo yoɓata ɗiin hakkeeji duwaan, wonaa jeeyoowo oo. So tawii ko a Ameriknaajo peewnoowo simbisaaji, aɗa hatojini e bagiiji Siin, aɗa waawi soodde oon bagi ko ɓuri tiiɗde, sibu Trump ɓeydii kubbal ngal (ko ɓurtata e coggu hee koo naatata ko e booñ laamu Amerik), walla ƴeewaa jeeyoowo bagi goɗɗo, ɓuri yiɗeede noon ko mo njiidu-ɗaa leydi. Faandaare ndee ko haɗde Ameriknaaɓe soodde marsandiis Siin (sibu kubbal ngal ɓeydii coggu makko haa o ɓurtiima bagi Amerik tiiɗde…). E miijo Trump boom, maa sosiyateeji Siin njaɓ wallitde e njoɓdi kubbal ngal woto ɗi mbaasde kiliyaneeɓe majji nder Amerik.
Kono ɗuum fof yonataa e waawnude balaas njulaagu oo, sibu won geɗe goɗɗe naattata heen, ko wayi no santaas weccudi. Yeru, ñalnde 5 ut, ngam ruppaade ɓeyde kubbal Amerik goɗɗe, Siin woppii kaalis mum tellii (haa yettii 7 yuwan = dolaar gooto ; tolno ɓurɗo lesɗude gila 2008) ; nii woni, hay so kubbal ɓeydiima, bagi Siin oo ɓuri mo Amerik oo haa hannde weeɓde…
Muttaar


text:
Waylital hakkunde mbuuɗi “Cfa” e Eco: Hoonde e honno?
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Ɗum woni yewtere men aran e hitaande hesere deen. Haande en kaalan haala kaalisi, mbuuɗi. Sen teskiima ko ɓoyaani Emanuel Macron, hooreejo leydi Faransi e Alassan Watara hooreejo leydi Kott d’iwaar (Côte d’Ivoire) kaalii, wonannde kaalisi Cfa mo leyɗeele keewde ɗoo e Afrik bange sahel ndendi ene kuutoro waylete watte Eco .
Ɗum waɗii haalullaaji. Heewɓe ene naamdoo hono ɗum wayata ? Hono wonirta ? Holko ɗum fiirti ? Mate mbuuɗii Eco ɗii, kañum e mbuuɗi Cfa ɗii potii ? Ko gootum walle alaa. Wadde en mbismoto e yewtere deen biyeteedo Demba Musaa Dembele. Oo ko economist. Maana gandanɗo mbuuɗi
So ɗum benni, men keɗo holko paamdon e mbayliigu ngu onon heɗitiiɓe
Caggal dum men jooddo e naalanke jeyaaɗo Kanel ene wiye Yaramuneen


text:
Ndenndaandi
Ndenndaandi (e faransi république, e enngele republic) ko noone dawla renndaaɗo, dawla mo yimɓe leydi ɓen fow hawtiti jeyi. E liddu, si ko laamuuji finaa-tawaaji ko neɗɗo gooto e ɓeynguure mu’um, lamɗo on, jeyi leydi ndin fow. Laamu ngun ko roneteengu iwde baabiraawo faade ɓiɗɗo. Ndenndaandi e haqiiqa on anndaa ronugol laamu. Si hooreejo leydi on (himo wi’ee kadi persidan) accitii laamu, ko woote waɗetee, ɓurɗo jogaade yimɓe on halfinee laamu yeru happu. Si happu on timmii woote waɗee kadi.
Kono hannde hannde no woodi leyɗe wi’aaɗe ndenndaandi ka ɓiɗɗo “ronata” baabiraawo mu’um e piide misal Ndenndaandi demokaraasiyankeeri Konngo ka hooreejo leydi jooniijo on Kabila ƴetti laamu ngun e juuɗe baaba mu’um caggal nde on waraa. Wano non kadi Ndenndaandi Togo.
Ndenndaandi e demokaraasi (fewjodal)[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Wonnde kala halfere “république” nden, e lasli mayre ko res publica, e maanaa huunde jamaa, jeyal jamaa firi, dawlaaji heewɗi hannde waawataa wi’eede no tuugii e demokaraasi sabu hooreeɓe leydi ɓen no jogori leydi ndi ɓe halfinaa ardungal mu’um wa jeyal maɓɓe kamɓe e ɓeynguure maɓɓe. Ɓe jaɓataa woote waɗee maa hay si waɗaama wonataa woote laaɓuɗe. Sifa ɗen denndaaɗe no wi’ee denndaaɗe njaggu: ko neɗɗo gooto maa seeɗa e yimɓe takkiiɓe mo fewjata.
Si ko ndenndaandi tuugiindi e diina, wano almamaaku Fuuta Jaloo, ko seeɗa e yimɓe annduɓe diina ɓen, almaamiiɓe maa ceernooɓe fewjata. Ndenndaandi lislaamiyankeeri (wano Iran) kadi no gasa takkeede ɗon. E on ɗon noone, si doole almaamiiɓe ɓen feƴƴitaali keerol, e misal si suudu depiteeɓe ɓen no jogii doole aynitugol ɓe, haray no gasa wi’eede demokaraasi maa fewjodal no tawaa e mu’um seeɗa.


text:
Lomto Ammbasadeer Amerik e Muritani, hono biyeteeɗo «Dennis Hankins » jaabiima naamne jaaynde wiyeteende El Emel El Jedid, jowitiiɗe e iiñcuru politik wonndu e Muritani hannde ndu. Ɗum waɗnoo ko ñalnde Alet 7 desammbar 2008. Fooyre Ɓamtaare firanii on yeewtere nde no diidorinoo.
Lomto Ammbasadeer Amerik e Muritani, hono biyeteeɗo «Dennis Hankins » jaabiima naamne jaaynde wiyeteende El Emel El Jedid, jowitiiɗe e iiñcuru politik wonndu e Muritani hannde ndu. Ɗum waɗnoo ko ñalnde Alet 7 desammbar 2008. Fooyre Ɓamtaare firanii on yeewtere nde no diidorinoo.
Naamnal « El Emel El Jedid » : Hol miijo Dental Leyɗe Amerik laaɓtungo e kuudetaa 6 ut O ?
Dennis Hankins : Miijo Guwarnama Amerik ina laaɓti no feewi gila adan, tee waylaaki e nder ɗiiɗoo lebbi nay. Min njaɓataa kuudetaaji, sibu min njaɓataa adaba Guwarnama toɗɗaaɗo e woote bellitaaɗe, mbayliree forso (doole). Ndeke, ina moƴƴi faamee, wonde wonande Amerik, persidaa ko wul Sheek Abdallaahi, tee persidaa dagiiɗo o ko gooto, hono persidaa Siidi wul Seek Abdallaahi, ina raɓɓiɗi, ina faamnii. Ko kaŋko toɗɗaa, ko kaŋko jooɗanii ɓesngu Muritani, sibu ko kaŋko ngu suɓii.
Ndeke, wonande Amerik, artude e ngonka dagaare waawaa wonde gaa gaa persidaa o heɓtaani jappeere mum, sibu ardorde leydi (persidaas), jeyaa ko e juɓɓule dowrowe e nde Doosɗe leydi ndi. Ko Muritaninaaɓe noon njiytata feere no juɓɓule Doosɗeyaŋkooje ngartirta, ko Muritaninaaɓe ñawndata iiñturu politik ndu.
El Emel El Jedid : Hol ko guwarnama mon anniyii waɗde ngam wallitde gartugol Siidi wul Seek Abdallaahi e jappeere mum kam e ngartugol ngonka doosɗeyankeewa ?
Dennis Hankins : Heen bannge, e min paami waɗi kuudetaa ko yimɓe anndaaɓe, ko ɗum waɗi Dental Amerik miijaade ƴettude kuuge keeriiɗe (joopiiɗe ɓeen yimɓe tan). Tee min njiɗi ko kuuge leyɗe keddiiɗe e pelle keddiiɗe ɗe njoopoo ɓeen yimɓe tan, mbaasaa joopaade ɓesngu Muritani. E min njaakorii tan, so ɗeeɗoo kuuge tabitinaama, maa waɗɓe kuudetaa o paam wonde ɗum wonaa e nafoore maɓɓe, tee militeer en ina poti yahde, tee alaa e sago leydi ndi arta e juɓɓule dagiiɗe ɗe.
El Emel El Jedid : So tawii ɗum alaa ko nafi noon, hol feere woɗnde njogi-ɗon ?
Dennis Hankins : Ko goonga yumɓe fof ina nganndi wonde Amerik ko leydi ndoolnundi, kono tan e won oon bannge batte mayri e Muritani ina kakindii. Ngalu Amerik ina hakindii ɗo, Amariknaaɓe keewaani e Muritani. Kono ɗum fof e wayde noon, darnde amen ko jokkude ñiŋde ardiiɓe hannde ɓe. Darnde amen ɗo jogori wayde tan ko no darnde amen to Simmbaabuwee walla Birmaani, kono noon, mi sikkaanaani min jaɓde kuudetaa militeer.
El Emel El Jedid : Ɗum firti ko on keptintaa laamu ngonngu ɗoo ngu, so wonaa Siidi wul Sheek Abdallaahi artu ?
Dennis Hankins : Min mballitta kogolle Dental Afrik. So tawii feere dañaama, tawi ko feere nde Siidi jaɓi, nde Detal Afrik jaɓi, nde yimɓe fof mbaawi jaɓde, min mbaawataa wiyde, minen tan, alaa ko feere woɗnde rewetee, wonaa ɗum woni darnde amen. So tawii noon alaa feere woodi ɗo Dental Afrik waawi nangtaade, ɗo golloddiiɓe heddiiɓe ɓe mbaawi nangtaade walla jaɓde, mi yiyaani e oon sahaa hol no yimɓe jaɓirta ngonka jooni ka.
El Emel El Jedid : Farayse wondaani e miijo waɗde Muritani uddo (ammbargo), wiyi wonde ardini ko kuuge keeriiɗe, ellee kadi ɓe ngondaani e miijo huutoraade doole militeer. Mbele Amerikee en ko hono ɗum miijii ?
Dennis Hankins : Hay gooto meeɗaa miijaade uddude leydi ndi (waɗde ɗum ammbargoo). Ko ɗum waɗi min njiyaani tanaa e jokkugol eɓɓaaɗe Orop gollaade e leydi he, ko wayi no nanondire awo ɗe. Eɗen ceedii nii Muritani ina jokki e yeeyde Aduna o jamɗe mum e petroŋ mum, ko aladaa e caɗeele. Kono tan, gila kuudetaa o waɗi, hay dara laaɓtaani e kuutoragol kaalis leydi ndi. Ɗum noon to bannge fiɓnde, fayndaare amen wonaa waɗde uddo waawngo leptude ɓesngu ngu, kono ko fawde kuuge e dow yimɓe joopaaɓe ɓe.
E miijo amen kuutoragol doole konuyankooje wonaa feere ɓurnde yuumtude. E min ngoɗɗi tawo e miijaade ko wayi noon, sibu eɗen njogii tawo jot huutoraade kuuge diplomaasi, walla nii jokkude kaaldigal politik.
El Emel El Jedid : John Negroponte haaldii e Siidi wul Seek Abdallaahi e telefoŋ, e miijo ma, hol ko ɗum firti to bannge politik ?
Dennis Hankins : Ɗum ko hollude wonde Dental Amerik heptini ko persidaa toɗɗaaɗo o. Tesko-ɗen tan, ooɗoo Cukko Kuuɓal, alaa ɗo meeɗi ɗannaade ngam tawtoreede woote, so wonaa e Muritani, ina gasa tawa ko ɗum addani mo haɓɓaade e Muritani. Ko ɗum addani mo jokkondirde e persidaa Siidi, nde ɗum aamnii.
El Emel El Jedid : Won wiyooɓe wonde saabii ƴaggeende Amerik nde ko ammbasadeer mum e leydi he kam e laamu Rippoobilikee en mbayleteengu ñalnde 20 saawiyee, tee ina sikkaa maa Amerik waylu darnde mum so laamu mum wayliima. Hol ko mbiy-ɗaa heen ?
Dennis Hankins : Mi sikkaani so guwarnama demokaraat en ina wayla politik rippoobolikee en tuugiiɗo e fiɓnde. Sibu ɗooyene fiɓnde amen ko kaɓɓagol e demokaraasi, wonaa tan e Muritani, kono e Afrik no diidorinoo, kam e leyɗe Aarabeeɓe. Ko ɗum tagi mi yiyaani fof no Obama waylirta oon politik. Cikku-mi nii o jogori ko ɓeydaade ƴaggude.
Jaayɗe Muritani ina keewi hollitirde darnde Amerik no luural hakkunde neɗɗo e neɗɗo nii. Ko goonga noon, gila kuudetaa o waɗi, ñalawma fof amin mbaɗana Washington ciimtol (rapport). Ina gasa tawa saabii ɗum ko jotondire moƴƴe Siidi wul Sheek Abdallaahi e laamu mum, kono kadi ko sabu amen jaggirnoode min Muritani no yeru moƴƴo e nder diiwaan he.
Ɗee geɗe fof ngaddani darnde amen ƴaggude, ko kay wonaa luural hakkunde neɗɗo e neɗɗo… Miijo Aduna o ina anndaa, wonande leydi kala. Ko ammbasadeer amen holliti ko, ko ɗum miijo Amerik, wonaa miijo makko heeriingo. Golle ammbasadeer amen ko tiiztinooje darnde Amerik, nde cikku-mi jogoraani waylaade hay so laamu ngu jooɗiima.
El Emel El Jedid : Won wiyooɓe wonde waɗi Amerik waɗtude hakkille e Muritani, ko sabu mum anniyaade waɗde e leydi tuddunde konu mum. Ko goonga ?
Dennis Hankins : Alaa, wonaa goonga. Gollondiral hakkunde leyɗe ɗiɗi ɗe to bannge heblo konu Muritani. Ko goonga noon, ɓeydagol golle ownugol e leydi he ina woƴi min, haa arti noon e njanngu Tuuriin njurminiingu. Ko goonga golle ownugol ina kulaa e leydi he, kono miijo amen gila adan ko heblude Muritani waawde daranaade kisal mum …
Kaɓɓagol amen e guwarnama toɗɗaaɗo noon, fayndaare mum ko semmbinde gardagol moƴƴol e leydi he, mbele ina waawa huccande miijooji ceɓɓitiiɗi e nder ɓesngu Muritani, sibu, ownugol ɓuri bonde e njangu caggal leydi.
El Emel El Jedid : On keptinaani laamu militeer en. Oɗon keptini keeweende parlemaateeruuji (depiteeji e senaateeruuji) gonduɗi e maɓɓe ɗi ?
Dennis Hankins : Batu parlemaa keñoraangu ngu rewaani laawol. Ɗum ko caɗeele. Ko fayti e fiilaaɓe (élus) oon, hay so tawii won darnde militeer en ndarinoo heen e sahaa woote ɗe, eɗen poti heptinande gooto heen kala ndimaagu mum. En mbaawaa wiyde eɗen keptina persidaas tan, walla eɗen ɓura hormaade won ɗiin manndaaji e dow keddiiɗi ɗi, min ngondi ko e ɗooftagol juɓɓule ɗee kala. Kono tan, huutoraade juɓɓule parlemaa ngam tabitinde payndaale poliik, wonaa huunde yooɗnde.
Seneraal Asiis wiyiino, gila ñalawma gadano o, wonde kuudetaa o yettii tan ko njuɓɓudi ciynoori ndi. Hannde ina laaɓi wonde militeer en naatii e fiyakuuji mbaawka carɗinoowa e ñawoowa kala. Ɗum ɗoon firti, ko wonaa caɗeele mbaawka ciynoowa caabii ngonka hannde ka, ko waɗi ko, ko kuudetaa laaɓtuɗo.
El Emel El Jedid : On njahii to Siidi wul Seek Abdallaahi to Lemden, on njokkondirii e wallidiiɓe makko e nder leydi ndi e boowal mum. E miijo ma, aɗa sikki Siidi ina waawi artude ? Mbele ɗum ina aamnoo hannde ?
Dennis Hankins : Miɗo sikki ina aamnoo. Muritaninaaɓe e koye mum en ina teskii wonde ooɗoo kuudetaa ina seerti e ɓennuɗi ɗi. Ko ɓuri maantinde heen ko won luulndiiɓe kuudetaa o, tee, won e pelle gonɗe e nder ndeen maalde luulndiinde ngonaano wallidiiɓe Siidi wul Seek Abdallaahi, kono kamɓe fof eɓe kawri e yiɗde yo Doosɗe leydi ndi ɗoofte, yo demokaraasi hisne e rewrude e gartirgol hooreejo leydi gootanaaɗo o e jappeere mum, ko o waawnoo wonde fof nii. So tawiino ngoon luulndo alaano, gartugol hooreejo toɗɗaaɗo o aamnotaako, kono ngoon luulndo ina woodi.
To bannge goɗɗo, maalde adunankoore yaajnde ina woodi, hay so tawii wo luuron tokoson ngoodi e mum, kono, e nder ko ɓuri himmude ko, denndaangal juɓɓule adunankooje ɗe ceyfitii kuudetaa o, aduna oo kala heptini ko persidaa toɗɗaaɗo o. Jantondiral hakkunde golle caggal leydi ndi e luulndo nder leydi ngo, ina addana mi ɗaminaade ngool gartugol. Eɗum waawi ɗamineede fotde 30%, 50% walla 60%, mi anndaa.
El Emel El Jedid : Muritaninaaɓe teskiima huunde e ammbasadeeruuji Orop kam e jonaaɗo Dental Amerik to kewu 28 noowammbar : ɗum ko heptinde laamu kesu ngu, laamu kuudetaa walla ?
Dennis Hankins : Alaa. Wonande Oropnaaɓe e denndaangal ammbaasaduuji, jeyi feeto jeytaare ngo ko Muritaninaaɓe. Ko ɗum addani ɓe ñalawma mawningol jeytaare leydi ndi. Amin mbaawi wondude e ɓesngu Muritani, tawa min keptinaani laamu njooɗiingu ɗoo hannde ngu. Min ngarii tawtoreede kewu o, kono ɗoon e ɗoon min njalti persidaas, hoto ɗum faamreede no feewaani. Ndeke ko sabu hormaade ɓesngu Muritani addani min tawtoreede kewu o, wonaa dagnude laamu Seneraal.
El Emel El Jedid : Farayse ina jogii miijo ngo heerorii ngam ñawndude luural ngal, ko jiidaa e miijo winndere nde. Ko haɗi Amerik yiylaade hono ɗuum bannge mum ?
Dennis Hankins : Soklaani ko gooto fof ina yahra bannge mum. Koo gila addan, jokkondiral amen e Farayse ina teeŋti, haa arti noon e Elisee (Elysée : Nokku persidaa Farayse). Luural alaa, to oon bannge, hakkunde Elisee e Washington, hay so tawii a min cikki ko Faraysenaaɓe ɓuri fotde heedde yeeso.
Bannge goɗɗo o, laamu Amarik hannde ngu yiɗaa fuɗɗaade golle ɗe joofnataa, nde tawnoo gowarnama keso ina foti jooɗaade, ɗo e lewru. Jotondiral hakkunde Washington e Paris ko duumingal wonande ngonka Muritani.
El Emel El Jedid : Hol ko miiji-ɗaa e Maalde Ngenndiyankoore ngam Kisal Demokaraasi (FNDD) ? Hol miijo ma e luulndo demokaraasiyankeewo Ahmed wul Dadda ?
Dennis Hankins : Mi teskiima wonde gooto e ardiiɓe FNDD wiyi gila idan wonde wonɓe e FNDD ɓe kollitii haa laaɓti luulndagol mum en kuudetaa o. E oon sahaa gooto wonanɓe militeer en ina njuɓɓina seppooji, tee ina metti anndude mbele ko e sago maɓɓe walla ko ɓe waawnaaɓe, hono no doggi kaawniiɗi meeruuji gonanɗi kuudetaa. Sibu, nde min ndokkata won e maɓɓe sekuuji kaalis eɓɓaaɗe kominaaji maɓɓe, won meeruuji mbiyi min ina luulndii kuudetaa o.
Wonande FNDD, miɗo sikki ko huunde moƴƴere ngam luulndaade kuudetaa o gila e fuɗɗoode, hay so tawii noon pelle gonɗe he ina ceerti miijooji politik. Kono kam kamɓe fof ɓe kawritii ngam haɓanaade ko dagii e jojjugol keɓtugol hooreejo leydi o jappeere mum. So artii e gardiɗo luulndo, darnde makko ina himmi.
Gila e fuɗɗoode min etiima yeewtidde e Ahmed wul Daddaa sibu omo lutti jogaade yimɓe e nder leydi ndi. E min ɗaminii tan, ko fayi arde ma o daro darnde naftoore ngam gartugol dagaare doosɗe. Miɗo anndi o yiɗi ko woote keñoraaɗe njuɓɓinee. Ina gasa tawa ɗuum ina hatojinaa, tee ina waawi wonde, kono ko caggal nde yimɓe ngarti e fuɗɗoode ɗo, ngarti e demokaraasi. Ɗum noon so tawii juɓɓingol woote ina jojji, so tawii yimɓe fof paamondirii e ɗuum, e oon sahaa ina waawi aamnaade.
El Emel El Jedid : Huunde e Muritaninaaɓe ina mbiya wonde ballal Amerik e leydi ndi heewaani, yerondiraani e ƴaggeende ɓe kolli e luulndagol kuudetaa o. Yanti heen so ɓe ndartinii ballal maɓɓe, alaa ko ustata Muritani. Ɗum ko goonga ?
Dennis Hankins : Heen bannge ko goonga. Nde ngar-mi ɗo, njiyndir-mi e persidaa Abdallaahi gadanol nde, o teskiima wonde ɓeydagol ballal Amerik haa arti noon to bannge heblo koninkooɓe, ballal ngam tabitingol kisal. O teskiima faayiida ngaal ballal haa arti noon to bannge nguura. To bannge ballal junngo e junngo, ko hedde 12 haa 13 miliyoŋ dolaar (hedde miliyaaruuji 3 ugiyya), hitaande kala. Ina foti teskeede noon wonde ko ina ɓura tataɓal bidsee denndaangal juɓɓule Fedde Ngenndiije ummii ko e ɓesngu Amerik. Ndeke ballal Amerik e nder faggudu Muritani ɓuri heewde doole e balle keddiiɗe ɗe, kono nde tawno ngal rewrata ko e juɓɓule adunankooje, wonaa Muritaninaaɓe fof nganndi ɗuum.
Fayndaare amen rowrowre e hitaande adannde laamu Siidi wum Seek Abdallaahi wonnoo ko waɗtude Muritani e leyɗe ɗe Amerik ɓuri waawde gollondirde to bannge ƴellitaare. Min puɗɗorii ko porogaraam (tuugnorgal) biyeteengal MCC (ko anndiraa “Millenium Challenge Corporation”). Guwarnama wul Seek Abdallaahi hollitiino Washington ko memtanoo e tabitingol tuugnorgal ngal 30 miliyoŋ dolaar (miliyaaruuji 7 ugiyya) e nder nokku jaŋde e cellal e sato. Tuugnorgal ngal jaɓanooma nii, tee ɗum ko fuɗɗoode tuugnorgal ɓurngal ɗoon mawnude wonnoo.
Min njiɗnoo ko Muritani jaɓa ɗee eɓɓaaɗe ko adii maayirɗe 2010. Min puɗɗanooki haaldude e guwarnama Muritani, kono eɗen mbaawi teskaade, yeru to leydi Mali, e hitaande ɓennunde nde, Amerik siynii toon tuugorgal bayngal noon, tolningal e 450 miliyoŋ dolaar (110 miliyaar ugiyya) e nder mahaaɗe (infrastructure), kono eɗen mbaawnoo ɗaminaade, hade manndaa Siisi wul Seek Abdallaahi joofde, tuugnorgal ngal ina waawoo yettaade 300 haa 400 miliyoŋ dolaar (hedde 85 miliyaar ugiyya).
Ƴetti kaaɗoo haala ko El Huseyn wul Mahand,
Jaaynde El Emel El Jedid (Muritani)
Firo : Bookara Aamadu Bah
Tesko : Sit internet biyeteeɗo Taqadoumy habrii wonde ñalnde 9 desammbar 2008, Dennis Hankins, lomto ammbaasadeer Amerik e Nuwaasoot, yahii Lemden. Ngol woni laawol makko toon ɗiɗmol, ko o yillotoo Siidi wul Seek Abdallaahi.
Geɗel gootel fooɗtii heen hakillaaji yimɓe ɓe : Hankins yahdii toon ko e militeer Ameriknaajo gooto. Nde o yeewtiditta e Siidi, oon militeer kañum woni e yillaade saraaji wuro ngo, yiyndiri e sanndarmeeɓe reenooɓe Siidi ɓe. O naamnii no foti otooji ngoni ɗoon, peeñɗi heen e cuuɗaaɗi heen ɗii fof. O naamnii ɓe naamne keewɗe.


text:
En kaalan haala Jeynaba Tuure e Ummu Sih, rewɓe dariiɓe to ngam yooltude hujjaaji rewɓe to Moritani
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Yuppi yontere ndee ko rewɓe ɗiɗo. Heen gooto nootirtoo ko innde Jeynaba Tuure keddiiɗo oo Ummu Sih. Sa nanii Jeynaba Tuure e Ummu Sih noon ko rewɓe dariiɓe heɓa yooltude hujjaaji rewɓe hono mum enn to leydi Moritani. E dow ɗum ɓe mbaɗii ñande jeetatii e nduu lewru ndu gonɗen kawtal to “Institu Faranse mo moritani ene wiyee “dimension femme sur le ring”. Ɓe kaaɗaani e ɗum tan. Sabu Ummu Sih e Jeynaba Tuure ndarnii eɓɓo wonngo waddngo fayida ene wiye “Parcours des vies brisées”. Holko fiirti ? holko yahata ? hono wayata ? holko woni faandaare nde ? Ko ɗum ɓe ngarii haalande en.


text:
Hol ko Uddital Masaalikul Jinaan Janngini en he Dental
Ñalnde Mawnde (Aljumaa) 27 Silto (Septembre) 2019, Jumaa Masaalikul Jinaan udditaama he leegal Bopp, wuro Ndakaaru lamorgo Senegaal. Mahi Jumaa kaa ko renndo Muriteeɓe wonndude e ballal laamu Senegaal. Wiyaama njaru Jumaa o ko 30 Miliyoŋ euro ($33 Million) te ɗuum ummii tan ko he keeceeje yimɓe yarlitiiɓe mbaɗi heen jawɗeele mum en.
Boowal ngal (ektaaruuji 6) ko laamu nguu rokki ɓe ɗum, kadi ngu addii ballal maggu to bannge ndiyam, jeyngol, e mahgol kalluuji ngam waawde jokkondirde jumaa o e kalluji mawɗi ɗii (autoroute). Ngaal ballal en eyɓinee fotde 11 miliyoŋ euro.
Kaan jumaa kesa wiyaama ko kanum woni hannde jumaa ɓurka mawnude he nder Hiirnaange Afrik. E ka waɗi soorooji joy (5), ɓurɗo mawnude oo ko 78 Meeteer, kadi e ka nawa cappanɗe tati ujuneere (30,000) neɗɗo, sappo e joy nder, sappo e joy boowal.
Innde Jumaa kaa “Masaalik al-Jinaan” ko konngol Arab firata ko “laabi aljannaaji”, nde ittaa ko he tiitoonde yimre nde Seek Ahmadu Bah mo Mbakke wallifinoo.
E uddital jumaa he ko heewi waɗii heen. Ene jeyaa e ko Senegaalnaaɓe ɓee ɓuri teskaade woni ko ɓe mbiyata “beldital hakkunde hooreejo leydi o, Makki Sal e hooreejo ɓooyma o, Abdullaay Wadda. Kono geɗal goɗngal teskinngal kadi hakkunde laabi Suufiyankeeji ɗii, Tijjaaniyankooɓe e Murid en, he ndeen ñalnde ko ɗoon he jumaa hee Tijjaaniyankooɓe ɓee mbirdi Asru Jumaa.
So goonga no huunde ndee fof yahri nii, ene holliri wonnde Murid en ɓee ene njogii pellital e yiɗde ngootaagu kanum e koɗdigal deeyre e nanondiral. Ɗuum noon ene jeyaa he aadaaji konoowo, kawɗo ene hooni.
So neɗɗo ene hona o haɓete kono so o heɓii pellet wonnde o hawii o yiylotoo ko jam mbele omo daña deeƴre ha o waawa hoonaade.
Hare e pooɗondiral koongu hakkunde laaɓi suufiyankeeji he nder Senegaal, haa ɓuri teeŋtude noon hakkunde Tijjaaniyankooɓe e Murid en, ko huunde ɓooynde kadi nde suuɗaaki. He ngoon sippiro noon ko Murideeɓe ɓee ngonno “ngoriyon kalikortoyon”, nde wonnoo keewal maɓɓe yaajaani. Ɓe tawetenoo tan ko he diiwan Bowol he. Tijjaaniyankooɓe ɓee noon ene carinoo he nder Senegaal fof, kadi ko wiyetenoo Senegaal hanki koo, Ndakaaru, Refisk, e Ndar fof ko kanum en laafinoo heen. Ko ɗuum waɗi jumaaji mawɗi gonnooɗi he ɗeen gure ɗee kala ko Tijjaniyankooɓe ɓee ngardinoo ɗum. Fuuta kam haalaaka.
Hayso mbiyɗen, Tijjaaniyankooɓe ɓurnoo Murideeɓe yaajde to keewal, ngalu, ganndal e ɓattaade laamu ne, won semmbe ɗe Murid en ɓee njogii ɗe ɓe ngala, ɗuum woni ngootagu , dewondiral e jaɓde ɗowtaade (ndigël) ceerno. Ɗeen semmbe ko kanum jibini nguu poolgu hannde nguɓe ndañi he nder Senegaal. Sikke alaa, udditegol oo ɗoo jumaa ɓeydii martaba Murid en he nder Senegaal.


text:
dewlondirɓe ɓe keɓaani besngu
Saakitaama ñannde : Hesɗintinaama ñannde :
Yewtere Ko mbiiɗon addi ko haala rewɓe e worɓe resondirɓe tawa keɓaani ɓesngu. Ɗum hande wontii caɗeele mawɗe e rendoo ji men, ha ɓuuri teengtude e rewɓe. Sabu kala debbo desaaɗo tawa mɓesnaani wonata ko e joofeede hay sinno ñaw oo woni ko e gorko. Holko safrooɓe mbii e ɗum ?
Abdulay Barii ko dogotoro, o arii haalande en, so tawi debbo e gorko tawraaka ɓesngu hono mbaɗata. Caggal Abdulay Barii, men keɗo kadi seedaaku debbo e gorko mo tawraaka ɓesgu e tampere ɓe keɓa du. E timminirgol yewtere nde menn njaɓɓo Advise pullo Moritani yimana enn Ɗoftam maayo.


text:
Ndeeɗoo winndannde ko winndannde karallaagal e wiɗto ngam daɗndude sukaaɓe, rewɓe sowiiɓe kam e muyninooɓe. Ɗii wiɗtooji e hoolkisooji ngonaano ganndaaɗi no feewi e leydi Moritani ; kono sabu ŋakkeende toɓo e ilam, heege mawnge duumiima e leydi men, yooɓii pittaali sukaaɓe heewɓe, kam e rewɓe heewɓe muuyninooɓe e sowiiɓe. Faayre mawnde e kulol nduumii. Ballal leyɗeele mawɗe kam e pelle mawɗe ɗe ngonaa laamuyankooje ina ɗaɓɓaa. Ngam anndude fotɓe walleede tawa koko yaaccii, pelle ɗee mbataɗa ko gurel yoo gurel , galle yoo galeyel, ina ɓeta sukaaɓe kam e rewɓe sowiiɓe e muyninooɓe mbele ɓeen kam ina ndaɗndee e heege.
Won e nokkuuji, yimɓe mum en ina cuɓii yarlitiiɓe, gollodtooɓe e ɗeen pelle, woni ko wiyatee jokkondirooɓe e renndo. Ko ɓeen keewi hebleede e winndannde men hannde ndee mbele ina mballita e daɗndugol ɓesngu. Ndee winndannde ɓuri huccineede ko e maɓɓe sibu heewɓe e maɓɓe kuutortoo ko Pulaar oo.
Ende huccitinaa kadi e kala jiɗɗo faamde e anndude golle ɗeen pelle ngam waawa addude ballal e ndee hare ɓamtaare.
Hol ko woni heege ? Heege ko peeñirɗi ŋakko sokla kam e ko timmitinta nyameele wonande aadee.
Doosgal : ɓurtingol walla ŋakkere walla baasgol fotde ɓeydaari nyamri, ina addana ɓalndu huutoraade no feewaani nyameele.
Hol ko addata heege? Addata heege ko geɗe keewɗe. Ɓurɗe ɓallaade ɗee ko : baasgol haarde muuynam; ento ɗoon e ɗoon ; maa baɗe ɗe peewaani; keewal nyamri ndi faayodinaani; e ŋakkere ndeenka mawnugol.
Sababuuji goɗɗi ina ngoodi, bayɗi no : baasgol maa ŋakkere nguura; baasgol ndiyam ceniɗam; ŋakkere laaɓal; nyabbuuli duumiiɗi.
Heege : Ko feenyo ngonka neɗɗo jooni. Sabaabu mum ko ŋakkeede nyamri moƴƴiri.
Eddaaji heege : heege samornge safratee ko e kerenaam; heege fakitnde safratee ko e kerenaas. Heege fakitnde ina waawi saabaade maayde so joom mum safraaka ko yaaccii.
Mbaydiiji tati (3) heege fakitnge ina ngoodi: kowaasiyokoor walla ɓuutgol koyɗe ɗiɗi ɗee; ‘’marasme’’ walla pooƴgol caɗtungol; mbaadi reento : kowaasiyokoor kam e ‘’Marasme’’.
TM : suka mo heege semornge ina waawi wontude mo heege fakitnde.
Mbaydiiji heege fakitnge
Kawaasiyokoor walla ɓuutgol koyɗe ɗiɗi ɗee. Ko feenyo ŋakkere tabitnde e nyamri mbaasndi waɗde tebbuuli. Kawaasiyokoor ɓuri waawde yiyteede ko e sukaaɓe ɓe njettaaki duuɓi joy. Kawaasiyokoor arata ko e sukaaɓe yahrooɓe e duuɓi ɗiɗi walla lebbi seeɗa caggal nde ngentaa ento ɗoon e ɗoon.
Marasme walla pooƴndam caɗtuɗam : Ko feenyo ŋakkere huuɓtodinnde nyaamdu ndi alaa tebbuuli, cemmbinoori, cukalel ngel nyaamataa haa haara. Marasme ina heɓoo law, tuggi ɓolum haa lebbi jeegom, so tawii : -yumma makko haaraani, ngel jibiniraa ko teddeendi pamari, ngel timmaani, ngel haaraani muuynam, jibinirɗi deggondirɗi (nefo) .
Baal Mammadu Maamuudu


text:
Abdallaahi Senusi ko Libinaajo, keynum Kaddaafi, gooto e ɓurnooɓe ɓallaade mo. E kitaale 1980, kanko wonnoo kalfinaaɗo kisal ndernderal leydi Libi. Oon sahaa luulndiiɓe heewɓe mbaraama e kasooji leydi ndii. E hitaande 2002 Kaddaafi halfini mo gardagol sarwisaaji sirlu koninkaagu. E hitaande 1999 Farayse ñaawii mo (tawi o tawaaka) sabu makko yooɓtoreede jeyeede e yandinnooɓe ndiwoowa DC-10 UTA ɗo 170 neɗɗo mbaasnoo pittaali mum en. E wiyde luulndiiɓe laamu Kaddaafi, omo jeyaa e warɓe 1 200 nokonooɓe e kasoo Abuu Salim e hitaande 1996. Omo tuumaa kadi jeyeede e tuntino ngam warde laamɗo Abdallaah mo Sawuud e hitaande 2003.
Nde murto ummii Libi, omo jeyanoo e ardiiɓe mumtutol luundiiɓe ɓee, haa arti noon to Bangaasi. Ñaawirde winndere ndee nii waɗii wiɗto ko faati e ɗuum, tee ina yiyloo mo : omo takkaa warhoore aadeejo.
Caggal nde Kaddaafi waraa, o majjiri yimɓe. Kono, ñalnde 17 marse 2012 o nanngaa ɗo kanndaa Nuwaasoot ɗoo, omo ummorii Maruk, omo jogii kaayitaaji Mali. Gila ndeen noon, laamu Libi kesu nguu e leydi Farayse e Ñaawirde kuuge winndere ina njiɗi, gooto fof, heɓde mo. Kono, laamu Muritani ellee heñaaki (walla tawa ko o gontanɗo ɗum ‘kuudi ɓesɗo’) e seertude e makko. Won wiyooɓe omo mooftani Muritaninaaɓe heewɓe waɗooɓe politik siruuji e sahaa nde ngaratnoo to Kadaafi sujjande ɗum walla ndaartude ngalu… Ɓe mbiyi ko ɗuum addani Muritani nanngude mo hoto o saaktude ɗiin sirluuji, sibu, e wiyde maɓɓe haa hannde, so wonaano ɗuum, Muritani waɗatnoo tan ko no Maruk e Mali mbaɗi nii, so faalkisaade mo, mbaasi nanngude mo. Alla tan noon laaɓaa ko woni ɗoon, kono wayi ko no Laamu Muritani ina joganii mo guut nii.
Ma a taw ko ɗum addani Ahmed wul Seek, hooreejo jaaynde Le Calame, naamnitaade “Hol no foti Senusi yeeyaa ?” e jokkude “So tawiino kawgel ɓuraa yaawde haalde huunde e waɗde ko luulndii ɗum ina woodnoo, tawatnoo ko Abdel Asiis wonii mbir winndere ndee kala to woɗɗi. Mbele wonaa kanko wiynoo, reftii heen kadi, to Attaar, wonde Senusi tottittee Libi tan ko nde ñaawoore Muritani seerti e mum ? Lewru caggal ɗuum, tawi hay ñaawoowo gooto noddaani oon ngam heɗaade ɗum, werlaama e juuɗe lappol laamu Libi e gardagol kalifu mum Kaalis ( ??!!). Jaayɗe ɗee mbiyi ko haaɗi-haaɗa waɗaa ɗoon, ko kaalis keewɗo, ko dokkugol kaalisaaji, e cornugol rewi ɗoon. E nder Muritani keso oo, elle fof ko ko yeeyetee. Hay fodoore.”
Muttaar


text:
Lebbi jooni ko haala njeeygu ekkolaaji gidiiɗi sompeede e Nuwaasoot haaletee. Ñalnde aljumaa 16 oktoobar 2015, nattii haala, sibu heen ɗiɗi njeeyaama. Yeeyaa ñalnde heen ko Ekkol 2 (ekkol marsee) e Ekkol 1 (ekkol sistis, sara polikilinik).
Lebbi jooni ko haala njeeygu ekkolaaji gidiiɗi sompeede e Nuwaasoot haaletee. Ñalnde aljumaa 16 oktoobar 2015, nattii haala, sibu heen ɗiɗi njeeyaama. Yeeyaa ñalnde heen ko Ekkol 2 (ekkol marsee) e Ekkol 1 (ekkol sistis, sara polikilinik). Kañji ɗiɗi ko ɗi 11 lowre, jeyaaɗe miliyaaruuji 2 e 656 ujunere e 500 ujunere ugiyya (2 656 500 000 UM). Wonande ekko 6 (gonɗo Madiina 3, sara jehre gertooɗe), wiyaama njeeygu mum hawrii e caɗeele.
Njeeygu ekkolaaji, nokkuuji potnooɗi hormoreede ganndal, jibinii haala mawka e leydi hee. Laamu nguu dalliniri ɗum ko ɗiin ekkolaaji ngoni ko hakkunde jehreeji walla e nokkuuji ganiiɗi, ɗi kenanaaki jaŋde. Tee maa kaalis oo naftore… Heewɓe ina miijii wonde, ma a taw “keesuuji biyɗi dak kaalis ɗii ngontii mehi”. Kono kadi heewɓe mbiyi oo hujaa tiiɗaani, ɗumɗoo ko “jikku ardiiɓe en ɓee tan”. Ɓe mbiyi waɗi ɓe wiyde noon ko gila 2008, huunde fof ko ko waɗti yeeyeede, hay ko meeɗaa miijeede, gila e karte dentitee e kaayitaaji fof, alaa ko haali leyɗe teeru.
Idorii fof ko pusgu liisee nasiyonaal ɗo yoga e jagge leydi ndii njanngunoo. oɗon ciftora,: balɗe seeɗa caggal kuudetaa 2008, Kaddaafi yillinooma Nuwaasoot. Hade makko arde, katarpilaaji keli dortuwaaruuji (kuɓɓeeje ɗo elewaaji mbaalatnoo), baɗtanooɗi janngirɗe, kam e nokku ɗo almudɓe ñaamatnoo ɗoo (refektuwaar) e safrirde ndee (infirmerie). Fof hanndaa, wiyaa ko libinaaɓe ndokkaa yo mah ɗoon otel. Hannde nokku oo wontii dunndu, otel mahaaka, tee kuɓeeje kelaama, woni “tuba leppii, liingel maayaani”.
Lebbi seeɗa kadi caggal kuudetaa oo, bolokaaji A ɗii njeeyaa, rewi heen ko nokku ɗo “liitooɓe” (fanfare) konu e koɗorɗe keednooɗe fuɗnaange mum ɗee helaa… Gila ndeen fayde hannde, ko yeeyaa walla heertaa e boowe maantinɗe e laamorgo leydi ndii ina heewi : huunde e ekkol polis fappitaama, huunde e estaad men gooto, bajjo ŋurmitaama, bolol takko tele Muritani ŋaastaama… kala ɗo waɗnoo boowel nder Nuwaasoot hirɓaama… Ɗumɗoo ina jeyaa e ko haɗi hujja njeeygu ekkolaaji ɗii deeƴde e nofru. Sibu ɗum wayi ko no gontuɗum jikku nii.
E kominikee mo ministeer kaalis saakti, ina winndaa heen wonde njeeygu ekkolaaji ɗii “maa moƴƴitin ngonka koɗki leeɗe ɗo ekkolaaji ɗii ngonnoo ɗoo, softina jom kaalisaaji en hesɗitinde e ƴellitde golle mum en, yanti e kaalis ɗum addanta laamu”.
Porfeseer Eli Mustafa wiyi e ɗuum : “So njalniika nattunooka warde tawtii fenaande, ɗuum kam warat. Kala gannduɗo Nuwaasoot ina anndi ngonka koɗki meeɗaa wonde ngoƴa e leydi hee (…). Seede mum dey ko yimɓe koɗata ɗoo ko no mbeliraa”, ɓee maha e tule ceene, ɓee maha e gasɗe, boli ngalaa, ekkolaaji ngalaa, ndiyam toɓo e tuwooji e suturaaji, fof ina jillondiri. Ma a taw kam, mo ngonka koɗki woƴi, yiyataa ko woni e 5e e 6e e Liksaar e Tefarag Seyna e Daar Nayiim koo, ara ina haalana yimɓe goɗɗum.
Eli wiyi “Saabaabu laaɓtuɗo oo, ko fellitde laamu Muritani yeeyde kala ko waawi ngam alɗinde senerooji ; ndeke wonaa nokkuuji dewal ganndal jogori haɗde ɓe ɗuum. Laamu nguu waɗtii Dowla oo bitik mawɗo”. So wonaano “famɗude gacce, laamu nguu fiytotaako becce e njeeygu ekkolaaji, sibu jaŋde leydi ndii koko boni, tee ɓesngu nguu ina hooɗaa jaŋde e nehdi sabu ŋakkeende janngirɗe… Hannde, warhoore sukaaɓe heɓii kaaɗtudi, heewɓe heen nana nder kasooji ɗi laamu hiilnii yaajtinde ina woppi ekkolaaji, walla ina yeeya ɗum en. Sabu waasde neheede nehdi moƴƴiri, sukaaɓe men ngalaa ɗo kucci so wonaa e kasooji”.
Ina wayi no, e wiyde Eli Mustafa, “dowla Muritani woni ko e udditde bitikaaji warhoore e uddude nokkuuji nehdi e jaŋde… Ko Victor Hugo wiynoo “kala udditɗo damal ekkol, uddi ko kasoo”, laamu Muritani waɗata ko ko luulndii ɗuum, “ngu udditta ko kasooji e … ngu yeeyaa ekkolaaji”. Hankadi ko kasoo woni ekkol rippoobilik… ɗuum na addana en faamde wonde dowla oo, gila dow haa les, kam e foɓɓanooɓe ɗum ɓee, lummbotoo e borjoŋaagal duumingal hakkille e jawdi… Eɗen ngoɗɗi wasiyaaji ganndo biynooɗo “ngam tafde ɓiyleydi, puɗɗoro-ɗen tafde neɗɗo. Udditen ekkolaaji baŋ-yoo-baŋ.” Hannde, dowla oo e laamu nguu njiɗi ko deŋde ɓesngu men nder majjere, tawa ina njeeya nokku ganndal ɓurɗo mawnude, hono ekkol. Hoto koolo-ɗee dowla jeeyoowo ekkolaaji”.
Heddii ko nduwo-ɗen mbele Alla ina daɗnda Muritani e ngaybeela ardiiɓe.
Muttaar


text:
Yoga e caɗeele binndol Pulaar he informatik ñawndaama ko ɓooyi, haa teeŋti nde denndaangal maaɗe binndirɗe Pulaar/Fulfulde naati he Alluwal Unicode he kitaale 2000. Waɗi en wiyde yoga he caɗeele, ko ine heddinoo yuɓɓo ngo Pulaar dañanaano tawo tappirde. Paamondiren : Unicode kañum ina yaha he yuɓɓooji ɗii kala : Windows, Mac OS, Linux, Android, iOS, ekn. Kono ko huunde e yuɓɓooji ɓurɗi waawde huutoreede ɗii tan njogananoo kuutorɗe newnooje binndugol (haa teeŋti e Tappirɗe), ko wayi no Windows, e Android. Yuɓɓooji Apple (Mac Os, e iOS) njoganooka tappirɗe he Pulaar. Ɗuum waɗi huutortooɓe ordinateeruuji biyeteeɗi macintosh (ɗi yuɓɓo Mac Os), walla telefonaaji biyeteeɗi iPhone (Aayfon) ine ngondunoo e caɗeele, tee ceeraani e woytaade ngalaa ko binndiri Pulaar. Kabaaru belɗo oo, ko yo ɓe mbelto sibu ɓe ndañanaama tappirde gila he darorɗe hitaande ngon-ɗen ndee. Tappirde ndee wiyetee ko Bindirgal. Nde tawnoo yuɓɓo Apple ko uddiingo, wonaa neɗɗo kala, walla karallo fof waawi naatde he maggo haa golloo ko yiɗi koo. Jooni kam, Alla e Baabayel Baro (Ɓoggeenaajo gonɗo hannde to Wasington, Amerik) kala kuutortooɗo iPhone, walla iPad dañii ko winndiri Pulaar he sifaa newiiɗo.
Ɗum noon, kala jiɗɗo aafde bindirgal (tappirde ndee) he iPhone, wamma iPad mum, ina waawi yahde ɗooyene, caggal ɗum tuugnoo e ginol garowol les ngol ngam yuɓɓinta tappirde ndee he kuutorgal mum.
Bindirgal woni TAPPIRDE Pulaar wajjere taweteende he App Store, newnoore binndol Pulaar. Ɗumɗoo noon maa newnu kuutoragol laylayti baaɗi no Facebook, Twitter, Viber, Messenger, iChat, e goɗɗi keewɗi ɗo won ɓeen haalooɓe Fulfulde walla Pulaar ngalaano geɗal no feewi. Bindirgal Pulaar ñawndii ndeen saɗeende. Binndirgal ine waɗi kadi huunde he hitooji gaddanooji mo haalataano ɗemngal ngal woowtude gowlugol Pulaar. Bindirgal kadi, ko tappirde yaawnde no feewi.
Hol no BINDIRGAL awtortee, aafretee ?
Go’o : Yah to App Store mo Apple.
ƊIƊI : Dobo he ƴuulde Njiylawu.
TATI : Winndu « Bindirgal » he eeɓol njiylawu hee, ndobo-ɗaa he ƴuulde Yiylo.
NAY : Awto « Bindirgal » tawa aɗa dobiroo he ruulde hee he dow laañal junnitiingal ngal. Tesko : So a meeɗaano awtaade « Bindirgal », aɗa waawi yiyde ƴuulde « GET» yeeso maggal.
JOY : Dobo he Uddit ngam udditde Bindirgal. Aɗa waawi caggal ɗuum uddude App Store, ɓennaa he daawal dewngal heen ngal.
JEEGOM : Dobo he Bindirgal Pulaar ngam udditde ɗum.
JEEƊIƊI : Ɗumɗoo ko hello jaɓɓorgo jaaɓngal ngal. Aɗa waawi heɗaade gowlugol huunde e kelme Pulaar. Aɗa tawa kadi he ngoo hello ɗowirgel puɗɗorgel golle newingel kollowel no jaaɓnirgal ngal aafirtee. Uddu jaaɓnirgal ngal so a timminii ƴeewndaade. Ɓennu he daawal dewngal heen ngam fuɗɗaade aafde Bindirgal.
JEETATI : Uddit Teelte (Paramètres) jaaɓnirgal ngal.
JEENAY : Dobo he Kuuɓal (Général).
SAPPO : Dobo he Tappirde (Clavier).
SAPPO e GO’O : Dobo he Tappirɗe (Claviers).
SAPPO e ƊIƊI : Dobo he «Ɓeydu tappirde hesere…»
SAPPO e TATI : Suɓo «Bindirgal Pulaar».
SAPPO e NAYI : E hello rewngo heen maa a yiy «Bindirgal Pulaar Keyboard – Bindirgal Pulaar». Ɗuum ine hollita a aafii Tappirde ndee haa feewi. Uddu Teelte jaaɓnirgal ngal.
SAPPO e JOYI : Uddit jaaɓnirgal Ciftingol ngam hoolkisaade tappirde ndee. Aɗa waawi udditde jaaɓngal njiɗ-ɗaa (Word walla goɗɗum)
SAPPO e JEEGOM : Dobo he «+» ngam softinde tappirde ndee. Dobo caggal ɗuum he faandu hee ngam suɓaade tappirde woɗnde.
SAPPO e JEEƊIƊI : Suɓo «Bindirgal Pulaar Keyboard».
SAPPO e JEETATI : Hankadi a parii winndirde Pulaar. A weltanaama !


text:
Kadi ! Juulɓe laawiima goɗngol. Caggal nde diine maɓɓe seyfitaa goɗngol. Ina jeyaa e wifooɓe jayngol ngol, kerecee en seɓɓitiiɓe ko wayi no oon jaasɗo biyeteeɗo Terry Jones, jeyaaɗo to Florid, to Amerik, oon duppunooɗo Ɓuraana yimɓe fof ina ndaara.
Haa hannde ko yiɗde sekonoraade juulɓe walla ko jaasre maɓɓe tan tolnii ɗoon ?
Kadi ! Juulɓe laawiima goɗngol. Caggal nde diine maɓɓe seyfitaa goɗngol. Ina jeyaa e wifooɓe jayngol ngol, kerecee en seɓɓitiiɓe ko wayi no oon jaasɗo biyeteeɗo Terry Jones, jeyaaɗo to Florid, to Amerik, oon duppunooɗo Ɓuraana yimɓe fof ina ndaara.
Haa hannde ko yiɗde sekonoraade juulɓe walla ko jaasre maɓɓe tan tolnii ɗoon ? Ooɗoo filmo, kañum fof e waasde yuɓɓude, ko jamfa wonande leñol kopte en to Misra, sabu maɓɓe naworeede e ko ɓe tinaani. Ko jamfa kadi wonande laamu Obama, sibu mum takkeede wondude e waɗɓe oo filma, walla kam waasde haɗde ɓe. Heewɓe boom ina cikki ɗumɗoo ko golle heerto dawrugol rippoobilikee en, ngam wallitoraade ɗum e woote paaɗe ɗee. Hay so tawii eɗen nganndi alaa ko laamu Amerik waawi heen, sibu ko sariya leydi ndii wiyi : “alaa sariya waawi haɗde walla reɗɗude dewal, walla wellitaare haala walla jaayɗe”. Ɗum noon, no yimɓe ɓee mbellitiraa rewde diine mo mbelaa nii, ko noon ɓe mbellitiraa haalde ko ɓe mbelaa.
Ɗum fof e wayde noon, waɗɓe ooɗoo filmo salteejo, majjaani ko mbaɗi koo maa addu fitinaaji, ina gasa nii tawa ko ɗuum ɓe njiylotonoo, ngam hollitde wonde juulɓe ko yimɓe fitina, ko neegɓe ekn… Haa teeŋti noon wonaa hannde ko wayi nii fuɗɗii. So wonaano ɗuum, huunde waynde nii ɗojjintaa hay mbuubu. Kono ɗum waɗi ko caggal njanngu Irak, caggal njangu Libi… ɗum waɗi ko e sahaa mo juulɓe kaaɓani leyɗe hirnaange, gila e nate gaywinooje nelaaɗo (mo jam e kisal ngoni e mum : JKM) e baɗe goɗɗe koynooje juulɓe…
Kono mbele ɗuum fof ina foti addande juulɓe laawaade haa ko ina nduppa, ina mbara ɓe mbiyaani mbaɗaani? Alaa! En njaɓataa nelaaɗo men seyfitee, kono en njaɓataa kadi takkude hay gooto warhoore mo waɗaani, alaa ko haali yande e mum walla e jawdi mum, walla warde ɗum!
Eɗen njogii kaɓtorgal goɗngal ɓurngal yuumtude, so huutoraade enenne wellitaare woodnde to leyɗe mawɗe ɗee, mbinnden, njarfen diine men ! So gooto e ɓee jaasɓe ɗojjii, njaltinen binndanɗe sappo, noogaas, teemedere, binndiiɗe mo moƴƴi, njarfen heen nelaaɗo men (JKM), piren ɗum e ɗemɗe winndere ndee kala, caren haa yaaja, rewrude e jaaynirɗe kala, haa ɓe nganndaano kala ngannda, ɓure Muhammadu, ɓure diine men. Ko ɗum woni ko pot-ɗen ummanaade, ngoɗɗito-ɗen kala fitina e ngañgu ngu alaa nafoore, ngu ɓamtataa diine men.
Tawfik Mansuur
Fulo : BAB
——————————
- E miijo Muhammed Morsi …
E miijo Muhammed Morsi, hooreejo leydi Misra, ɗee geɗe inan njejjitina en caɗeele Fuɗnaange ɓadiiɗo ɓurɗe teeŋtude.
Oo filmo luulndiiɗo Islaam ko huunde bonnde, kono ko “yejjitinoore caɗeele tigi rigi gonɗe fuɗnaange ɓadiido ɗee”. O Ñiŋi kadi bonanndeeji baɗɗi ngam jaabtaade ɗum ɗii.
“En mbaawaa jaɓde ndeeɗoo tooñannge e ɗee golle jiiɓooje yimɓe. Ɗee golle yimɓe ɓe kellifaaka, mballitaa jam, kono kadi ina njejjitina en caɗeele gonɗe to Siiri, to Palestiin…”.
O wiyi kadi “ɗoo e Misra en njaɓataa yimɓe ɓe mbiyaani mbaɗaani njanee walla mbaree. Ina waɗɗii laamuuji ɗii kala reende kisal ambasaduuji e wanngotooɓe e jeyi keeriiɗo. Warde neɗɗo ko huunde harmunde”.
“Deeƴre nder winndere ndee ina hatojini e jokkondiral e paamondiral e kormondiral, e kormagol diineeji, e keewal pine, e ceertugol miijooji”.


text:
Tumbuktu: Peewje Abdel Kader Haydara Ngam Faddaade Jihaadiyankooɓe hoto Mboomde Gannde Afrik Ɓooyma.
He duuɓi jawtuɗi ɗii pelle nodditortooɗe Jihaadyankeeje (Al-Qa’ida e Da’is) mbonni ko heewi e ndonateeri pinal aade to bannge Fuɗnaange-Ɓadiiɗo e Worgo Afrik. Ɓe kelii jumaaji keewɗi, ɓe pusi janaale waliyaaɓe, eglisaaji e defterɗi e jaatiiji (monuments) daartolyankeeji; ɓe nduppi defte e ballifanɗe (manuscrits) keewɗe joginooɗe faayida mawɗo he daartol pinal aade, walla ɓe ngujja ɗum en sabu maɓɓe anndude ko njaru majje en ɓuri tiiɗde hay muudo kaŋŋe.
He nder ɓaleeri Afrik ko he bannge rewo e hakkundeere leydi Mali ɓeen waɗboniiɓe ɓurnoo hawnude.
Balɗe seeɗe caggal nde ɓe koni Tumbuktu, Abdel Kader Haydara, baɗɗo nguurndam mum kala he roɓindaade, renndin’de e reende ballifanɗe Tumbuktu he nder defterdu mum (Defterdu Mamma Haydara) ndu o ronti ummoraade he jibnaaɓe makko, fuɗɗii ɗaɗɗude peewje e holno o daɗndirta ndii ndonateeri pinal e gannde. O noddi gollodiiɓe makko he nder ñiiɓirde fedde defterɗiyankeeɓe Tumbuktu, nde o tafnoo kanko e hoore makko duuɓi sappo e joy ɓennuɗi (ko saalii), o wiyiɓe: “Miɗo sikki potɗen ko egginde defte ɗee kala itten ɗum en he kuɓeeje mawɗe ɗee coornoyen ɗum en he nder galleeji wuro he. Sabu so en mbaɗaani noon ɓe nduppatɗe kannje fof walla ɓe ngujja ɗe.” Nde ɓe nanondiri he ndeen feewre ɓe ndenndini banndiraaɓe maɓɓe e gollantunooɓe ɓee; ɓe coodi bakane lekɗe e jamɗe. So yahii haa jamma ɓe mbaala leemde defte ɗee he bakane, ɓe ndimnda ɗum en he bamɗi (mbaamɗi/ndakiwe), ɓe naatna ɗum he nder galleeji ɗii he nder niɓɓere jamma he, goɗɗe heen ɓe njolni ɗum en he laaɗe ɓe payri Bamako laamorgo Mali.
He Siilo (Janvier )2013, nde Soldateeɓe Farayse ndiddata waɗboniyankeeɓe ɓee njaltini ɗum en Tumbuktu, taw ɓeen nduppi ko ene aɓɓoo he 4000 ballifanɗe, kono sinno wonaano feewre Abdel Kader Haydara denndaangal defte e wallifooji Tumbuktu kooñatnoo ko he oorngal Jihaadiyankeeɓe, ndoondi mum weɗoo he nder seenooje Sahel.
Hol Sabaabu Tumbuktu?
Hay ko ɓooyaani tuubakooɓe Orop, ardunooɓe momtude pine, gannde e neɗɗaagal Afriknaaɓe ngam haa tabitina njiimaandi mum en he ɓiyɓe jookdu ndu , ene kujjinortonoo wonnde ko garaangal mum en itti Afrik he niɓɓere huurnoonde ɗum gila dawaa dawi. Afrik, ɓe mbiyi, meeɗani ƴellitde hay pinal gootal walla njuɓɓudi renndoyankoori ndi ene hollira neɗɗo ɓaleejo ene waawnoo yuɓɓin’de renndo e laamaade hoore mum. He mbeñdi leyɗeele joom en pine ƴellitiiɗe ɗee, Afriknaaɓe kanum en mbaawaa miijanaade koye mum, daliilu mum ko Afriknaaɓe meeɗaani anndude binndol; ɓe ngalaa coñce; ɓe mbinndaani hayhuunde he daartol nguurndam maɓɓe saka noon ƴellitde ganndal naftowal aadee. Mbele ko noon majjere maɓɓe he Afrik fotnoo walla ko kennje fowru tan wonno mbele haa njur daña no yaniri he wasorde? Ko waawi heen won’de kala, wiɗtooji e jaatiiji daartolyankeeji pennii ndeen yiyannde. Ɗalboom, wiɗtooji ene kollira nii wonnde ene gasa tawa binndol fentaa ko he jookdu Afrik, tawa kadi ko yimɓe ɓaleeɓe puɗɗi ɗum. Defterɗi Tumbuktu, ene njeyaa hannde e batteeji pinal e ganndal he nder Afrik kollirooji won nde Afrik daɗnoo yoga e leyɗeele Orop pinal e ganndal he won jamanuuji.
Tumbuktu Wuro Ganni e Gannde
Tumbuktu ( ene winndire Timbuktu walla nii Tumbutu) ko wuro he nder leydi Mali. Hakkunde maggo e Maayo Nijeer (Fleuve Niger) ko Km 20. Tumbuktu ko wuro ganni. He teemedannde 12 ɓre taw ngo wontii saare teerirde julankooɓe, ɗo kaŋŋe, lamɗam, ñiiñe ñiibi e nguuraaji njeeyete no. Tumbuktu seediima laamuuji mawɗi keewɗi ƴellitinooɗi he nder ɓaleeri Afrik (Bilaad As-Suudaan) kadi ngo jeyaama he nder yoga he ɗiin laamuuji. He teemedannde 14ɓre taw ngo jeytaama he Laamu Mali (l’Empire du Mali), duuɓi seeɗe he garwanɗe teemedannde 15ɓre ngo woniino he les njiimaandi Tuwaareg en kono ɓooytaani, he 1468 ngo arti he juuɗe laamɓe Songgaay. Caggal ɗuum he 1591 Laamu Marok yani he laamu Sonngaay, ngam yiɗnoode fawde junngo mum he oogirɗe kaŋŋe ɗe Mali anndiranoo ɗe, ɓe koni Gaawoo e Tumuktu; ɓe eggini laamorgo ngoo ummoraade Gaawo ɓe paytiri ɗum Tumbuktu. Kono hayso laamu Marok helii doole Sonngaay ne, ɓe ndañaani heen kamɓe ne ko wonnoo sago maɓɓe koo. Soofaaɓe (soldateeɓe) maɓɓe fof ko toon keddi ko kamɓe ngonti anndiranooɓe “ARMA” en he oon ɗoon diiwan. He 1833 taw Gaawoo he Tumbuktu fof naattii he laamu Fulɓe Maasina (l’Empire Peul du Macina).
Defterɗi Tumbuktu ko Ngalu Ceedotoongu Pinal Afrik
Hayso Tumbuktu ko wuro julankooɓe fuɗɗorinoo ne, ngo ɓuri lollirde ko won’de wuro jaŋde e wallifooji ganndal. Ahmad Baaba, gooto e annduɓe Tumbuktu kadi lolluɗo sabu ganndal mum e heewde ballifanɗe ene wiya: “He nder Gaawoo e Tumbuktu ko njeeygu defte ɓurno hay njeeygu kaŋŋe heewde tonaari (benefiis). He nder Tumbuktu, kadi o wiy, ko kanko defterdu mum ɓurnoo famɗude defte, te kanko omo joginoo ko ɓuri ujunere e teemedde nay (1400 ) deftere he nder defterdu makko.
National Geographic ene eyɓina wonnde ko ene wona 700,000 ballifanɗe junngo (manuscrits) ene tawee he nder wuro Tumbuktu. Hannde ene tawee he nder wuro Tumbuktu ko ene wona 60 defterdu, ɗi joom mum en donti he jibnaaɓe mum en. Ene jeyaa e ɗiin defterɗi inniraandu Ahmad Baaba ndu ene tawee e mum ko ene wona 30, 000 ballifanɗe. Yimɓe ene njokki arde he ɗiin defterɗi ñalnde kala ngam wiɗtude e etaade eggude ɗeen gannde moofta ɗum en he mooftirɗe (digitalization/ numérisation) ɗe karallaagal kesal newni hannde. Hayso tawii ene tuuma wonnde won mooftuɓe haajoni defte e ballifanɗe ɓooyɗe he nder diiwan he ene calii yaltin’de sabu hulde ko heɓnooɓe e tuma nde Farayse honi leydi ndi. Hee ngaan saanga kooniŋkooɓe Farayse duppii ko heewi e defte e ballifanɗe ɗe njiitunoo toon. Ko wanoo ɗuum kadi ene anndaa wonnde ballifanɗe keewɗe, hono no ballifanɗe diiwaanuuji Afrik keddiiɗi ɗii ni, tilfiima tawa saabi ɗum ko geɗe keewɗe ceertuɗe, ko wayno hareeji hakkunde konuuji keewɗi, konɗi nokku o he nder daartol, kadi e keneeli (nguleeki e jaangol), mooƴu ekn… Caggal nde Farayse laamii Mali ko juuti, heewɓe rontunooɓe ɗeen defte e ɗeen ballifanɗe taw nattii waawde janngude ɗum en nde tawnoo ko e ɗemngal Arab ɗe mbinndanoo, joom mum en duppi ɗeen defte walla ngasi ubbi ɗeen ballifanɗe nayeeje. Ɗuum wonii baasal mawngal wonan’de Afrik e neɗɗankaagal he kuuɓal nde tawnoo ɗeen defte njahdii sirluuji daartol Afrik keewɗi ɗi ngontaa yiyte.
Hol ko Janngetenoo e hol ko winndetenoo he nder Tumbuktu
Pinal jaalinoongal he Tumbuktu ko pinal Islaam kadi kala ko janngetenoo he nder duɗe Islaam he aduna hee, ko wayno Azhar, Qayruwaan walla Zaytuun, ene janngetenoo ɗoon. Annduɓe Tumbuktu ene limetenoo e annduɓe winndere Islaam. Ɓe ngonaano janngooɓe jannginooɓe ngannde Islaam tan kono kadi ko ɓe walliftonooɓe ɓeydantnooɓe yaajnude ganndal e pinal Islaam. Ɓe mballifiima he ɗeeɗo gannde kala:
- Ganndal Qur’aan (Uluum al- Qur’aan)
- Hadiis
- Tafsiir
- Siira (Daartol Nguurndam Nelaaɗo Allah)
- Gannde he ko yowitii he laabi Suufiyankeeji
- Ɗemngal Arab
- Jime
- Celluka e Mbinndiin Arab (Nahwu e Sarf)
- Daartol Islaam (Taarikh)
- Daartol Afrik e laamuuji Bilaad as-Suudaan
- Gannde Hiisiwe (Mathématiques)
- Mbewu (Astronomie)
- Safaara (medcine).
Yeru so en ƴettii defterdu Mamma Haydara, woni ndu kaal ɗen joom mum , Abdel Kader Haydara, dow too ndu, ene tawee heen deftere Quraana winndaande gila he teemedannde 12ɓre, taw winnda ko he laral (parchemin) nguru liingu; ene winndiraa ngummbudi bulaari jalbundi ene ñakkaa (wisaa) conndi kaŋŋe. Kono kadi ene tawee he nder defterdu hee gannde goɗɗe ko wonaa Islaam ko wayno jime, mbewu, dabare e safaara. Yeru, deftere ene heen ko nde ɗereeji 254, nde winndaa ko ɗoon he Tumbuktu he 1684 tawa nde haalata koko yowitii he ganndal oppeer (Chirurgie).
He 1988 UNESCO ɓeydii Tumbuktu he doggol ko ɓe mbiyata “Ndonateeri Aduna” (patrimoine mondial) ko, kadi he 2012 sabu hareeji e golwole baɗooje he diwaan o ɗe ɓe ɓeydi ngo kadi he doggol “Ndonateeri Aduna hulanaandi boomaare”.


text:
Kaddaafi laamɗo lolluɗo oo, laamɗo dikkinooɗo leyɗe Aarabeeɓe kala, dikkii leyɗe hirnaange fof, baɗatnooɗo ina firta laamuuji e nder Afrik, ina urɓa luulndooji e nder leyɗe janane, ina seŋani woɗɓe gafakkeeji … jaambaaro mo hono mum weeɓaani oo, wattini ko dogde ina suuɗoo e rukkuuji e gasɗe …
Hol ko jari ɗum fof ?
Ñalnde 20 oktoobar 2011, Kaddaafi sankiima. Alla haɗii mo ko neɗɗo celluɗo hakkille kala duwantoo hoore mum, so battane moƴƴe. Hono no haɗirnoo ɗum Saddaam Huseyn e Looraa Bagboo e woɗɓe, ɓe laamu haangɗinnoo.
Kadi, hono no Saddaam nii, o tawaa ko e ngaska no doomru nii. Mo miijii no Kaddaafi laamorinoo, yiyi no o daasiraa e mbeddaaji hade makko wareede, maa wiy, hol ko jari ɗum fof ? Hol ko jari ɗum fof so a ƴeewii wonde kamɓe ɓeeɗoo fof, aɓe mbaawnoo maslondireede, ɓe njokka e wuurde e jawɗeele ɗe ɓe lemminnoo haa heewi … ?
Hay so tawii kulol ngol Libinaaɓe njoginoo e Kaddaafi ngol yettaaki ngol Tuunusnaaɓe njoganinoo Ben Aali walla Iraknaaɓe njoganinoo Saddaam e ngol Siirinaaɓe njoganinoo Asaad en (Baaba oo e ɓiɗɗo oo fof), eɗen nganndi Libi jeyanoo ko e leyɗe ɓurnooɗe hiiɗeede e winndere ndee, leydi ɗo luulndo alaano, ɗo hay gooto suusaano haalde miijo mum. En mbaawaa limtude ɗi Kaddaafi, kono kam eɗen nganndi bonɗi makko ɗii mbaawi moƴƴi makko ɗii to woɗɗi.
Kaddaafi ina anndiranoo wonde laamɗo pidduɗo, keewɗo bonannde, goynuɗo heewɓe. Ina famɗi ɗo murtere waɗi e leyɗe Aarabeeɓe walla Afrik tawa Kaddaafi neldaani toon kaɓirɗe barooje. Alaa fof no o waɗaano ndeen, mbele omo yandina Burgibaa. To Misra, oo meeɗaa seerde e haɗde Sadaat e Mubaarak ɗaanaade, sabu golle caaysayeeje. Alserinaaɓe ina nganndi wonde yoga e kaɓirɗe ɗe islaamiste en mbardatnoo toon yimɓe, ndewratnoo ko Libi, alaa ko ɓe mbaawi heen. Ɓe njejjitantaa kadi, wonde haa hannde Kadaafi ñiŋaani atantaaji bonɗi baɗnooɗi to Alsee e lewru desammbar 2007. Alaa kadi e luulndooji leyɗe aarabeeɓe keddiiɗi ɗii, gonnooɗi to London, ngo meeɗaa heɓde ballal Kaddaafi. Ɗum jiidaa e ballal ngal o rokkatnoo dille ownooje e nder winndere ndee, gila e dillere wiyeteende IRA haa e ETA. Ɗum jiidaa e atantaaji keewɗi ɗi o yooɓtoraa, haa arti noon e Lockerbie (1988) e laana UTA (1989).
Nde o toɗɗaa e gardagol Dental Afrik e 2009, alaa fof beltiiɗo heen, so wonaa Abdel Asiis e wondiiɓe mum. Bonannde makko e Afrik ɓaleeɓe kadi ina seedtini. Gila e wolde Tansaani e Uganndaa e lewru oktoobar 1978, nde o dogi arde faabaade musiɗɗo makko Idi Amin Dadaa. “E hitaande 1979 no neldiino kadi Jean Bedel Bokasaa laana ndiwoowa ina rimndi kaɓirɗe haa heewi, rokki mo kadi kaalis, yantude e soldeteeɓe, ngam yo fellu sanɗaaji mum. O waɗti heen ñiŋde Farayse e Demokaraasi kam e jojjanɗe aadee, hono no o waɗirnoo e nder Galle Mooɓondire ɗo e Nuwaasoot ñalnde 11 marse 2009”. En kaalaani cehilaagal makko e Charles Tayloor, sofru makko.
Ɗo ɓuri ɓallaade mo, Kaddaafi meeɗaa jaɓde woppude Caad deeƴa. Gila e yonta Ngartaa Tombalbaay haa e FROLINAT mo Doktoor Abbaas Siddiik, haa e Husen Abree, haa e dahngo tuubaako biyeteeɗo Françoise Claustre haa nde o wallitta Gukuni Waday haa Idriss Debi … En kaalaani rebel en to Mali, to Niiseer … Tengiti ngal dow ko ngal Muritani, ɗo o waɗanoo masloowo, o jinngani senngo : yimɓe fof ina ciftora nde o wullata to galle Dental mooɓondire ɗoo « sitte, sitte ». Ɗum jiydaani e ballal makko feewde e leñamleñameeɓe aarabeeɓe (Naseeriste en), ɓe golle mum en ceedtini e pelɓondire hakkunde leƴƴi Muritani e kitaale 1986-1988 haa bonanndeeji 1989-1991.
Omo anndiranoo kadi wonde taƴoowo enɗam, heewɓe ina njooɓtoroo mo haɗde aarabeeɓe nanondirde e yoga e geɗe : gila e hafeere Palestiin, Sudaan, Libaan… So o tawaama batu kadi, heewaani joofde e jokkere enɗam, o wonata ko e furaade ɓee, ƴattaade ɓeya too, so o ƴettii konngol o joofnataa, alaa mo o hormii … Won koohoowo Alserinaajo seedtii «so a yiɗii bonnude haala tan, naatnu heen Kaddaafi». Kaddaafi kadi ko mawnikiniiɗo, kutiiɗo yimɓe fof. Konnguɗi makko bonɗi feewde e woɗɓe ngasataa : «Alserinaaɓe ko tuubakooɓe, mbaawaa Arab» ; «Misranaaɓe mbaawi tan ko yelaade» ; «Maruknaaɓe ina poti seertude e laamɗo mum en» ; «Muritaninaaɓe ngonaa aarabeeɓe» ekn … tee ɗum fof o haalata ɗum ko e tele walla e rajo, haa aduna fof nana. Ɗum rewi haa aarabeeɓe mbaɗti wiyde wonde alaa ko huccitini mo e Afrik, so wonaa duuñeede mo e leyɗe Aarabeeɓe.
Kaddaafi kadi ko «mo kesi mum kaɗi kiiɗɗi mum haaleede» : gila e tillisaaji makko ɗi o foŋtata so o yilliima leyɗe mawɗe (haa hakkunde Pari), haa yettii rewɓe reenooɓe mo, ɓee. Kaddaafi nanndintee ko e musiɗɓe mum Idi Amin Dadaa mo Uganndaa walla Bokasaa mo Santarafrik.
Laamɗo laamiiɓe, Jomngol aaraaɓe, Jaambaaro mo hulataa, dogataa, wattini ko ko dogde ina suuɗoo, ina sora e rigolaaji diƴƴe luuɓɗe. Miɗo yenanonoo o suusaa wartaade : heɓtii mo tan ko ko koyeera keɓtinooɗo Saddaam oo, so yaltineede e ngaska ina waɗi siikuuji, ñaawoyee, waɗee yargo … Laamɓe sedduɓe fof ko ɗum woni battane mum en. Hol ko jari ɗum fof ?
Bookara Aamadu Bah


text:
Hikka kadi, Fedde Ɓamtaare Pulaar he Muritani mawninii, ɗo joɗnde mum ɗoo, Ñalawma winndereejo Ɗemngal neeniwal, ñalnde alet 21 feebariyee 2021. Hade ɗuum, ñalnde aset 20, nulaaɓe cate jeegom (6) FƁPM gonɗo he Nuwaasoot, kam e yonaaɓe pelle ɗiɗi (2) janngunooɓe e duɗe ƴeewndorɗe Duɗal Ɗemɗe ngenndiije, ndentii ngam heblaade ko faati e Dallinannde pelle pinal ɗee, e heblude Ñalngu nguu. Cofte tati eɓɓanoo heen : wejo defte, gaafgol tappirɗe Pulaar e kollitgol dallinannde ndee.
Huunde e hooreeɓe teddungal fedde ndee, ko wayi no Sammba Joom Bah, Hammadi Sukki Mbooc, Mammadu Siley Bah, Umaar Idiriisa Saawo, e Aamadu Umar Jah, kam e hoohooɓe woɗɓe, ko wayi no Doktoor Alasan Jah ɗemɗiyanke, e yimɓe heewɓe woɗɓe, nootiima e kewu nguu. Udditi ñalngu nguu ko konngol hooreejo FƁPM, hono Bookara Aamadu Bah, ɗo o siftini daartol Ñalngu nguu, kam e nafoore wonnde e janngingol sukaaɓe he nder ɗemɗe mum en neeniije gila e fuɗɗoode, e himme mawɗo mo UNICEF rokki ɗuum, Caggal ɗuum, hooreeɓe teddungal kam e hooreeɓe pelle woɗɓe e jagge tawtoranooɗe ɗee, kam e almudɓe janngunooɓe he duɗe ƴeewndorɗe yuɓɓuɓe e nder fedde Belaa e fedde almuɓɓe Umar Demmba Jallo, mbaawii seedtaade nafoore jaŋde ɗemngal neeniwal. Eɗen mbaawi wiyde kadi nafoore mawnde heɓaama e ñalawma hee sibu heewɓe ngaafanaama tappirɗe Pulaar e telefoŋaaji mum en e ordinateruuji mum en, tee ɗuum maa wallit cargol binndol ɗemngal ngal.
He kitaale ɓennuɗe cakkitiiɗe ɗee, ko pelle pinal Pulaar, Sooninke e Wolof keewnoo mawnininde ñalawma oo, kono hikka, sabu haɗde woodnde ndee, sabu ñawu covid-19, fedde fof yuɓɓini pottital ko to joɗnde mum tan, kono kam ɗe mbaaɗii yaltinde bayyinaango ngam teeŋtinde ɗaɓɓaande laawɗingol ɗemɗe Pulaar, Soninke e Wolof, kam e naattingol mum en nder Tippudi Nehdi e Jaŋde leydi ndii.
Konngol hooreejo FƁPM
Musiɓɓe bismaaɓe, hooreeɓe teddungal, banndiraaɓe tedduɓe,
Hono no nganndir-ɗon nii, Dowlaaji ɗii kam e Unesco ine mawnina hitaande kala Ñalawma winndereejo ɗemngal neeniwal mo UNESCO laawɗinnoo ñalnde 21 feebariyee hitaande 2000.
Hono no aduna oo fof nii, Pelle pinal ngenndiije, hono ARPRIM, AMPLCS, APROLAWO ine mawnina hitaande kala, duuɓi keewɗi jooni, oo Ñalawma ngam semmbinde laamu Muritani waylude Tippudi Nehdi e Jaŋde leydi ndii, haa tuugnoo he jaŋde denndaangal ɗemɗe men ngenndiije.
Mawningol oo Ñalawma ummorii ko Bangladesh nde polis e konu Dowla Pakistaan jiimnooɗo oon sahaa Bangladesh, pelli yimɓe haalooɓe ɗemngal Bengali seppantunooɓe hakkeeji mum en to bannge ɗemngal, to Daka. Ñalnde kewu ngadanu njuɓɓinanoongu, Koolaaɗo Kuuɓal Ngenndiije dentuɗe oon sahaa, hono Kofi Anan, wiyiino wonde oo ñalawma ine foti addande ɓesnguuji kala finande faayiida coomiiɗo he ɗemɗe. O wasiyii yimɓe fof yo ɓeydu darnde ngam hisnude ɗemɗe sabu mum en wonde ndonaandi/ngalu winndere ndenndaandi.
Ñalngu nguu mawniniraa hikka ko tiitoonde « Semmbinde keewal ɗemɗe ngam naatnugol he nder jaŋde e renndo ». Ngu hawri ko e caɗeele teeŋtuɗe ɗe ñawu Covid-19 kuuɓtodinngu addi he winndere ndee, naatni jiiɓru bonndu nder tippule jaŋɗeele ɗee, teeŋtini joñgol dente renndo keewɗe, ɓeydi ɓurondire.
Musiɓɓe tedduɓe, e miijo UNESCO, Nehdi e jaŋde tuugiindi he ɗemngal gadanal walla ɗemngal muuynangal foti fuɗɗoraade ko gila e gaggaaɓe, sibu ko ndeenka kam e nehdi e jaŋde gaggaaɓe woni ngooroondi jaŋde. E nder ɗuum, UNESCO hollitii dalillaaji keewɗi teeŋtinooji jaŋde tuugiinde he ɗemngal neeniwal/nokkuwal. Eɗen mbaawi limtude heen :
– Denndaangal humpitooji e wiɗtooji baɗaaɗi, jowitiiɗi he jaŋde tuugiinde e ɗemngal neeniwal, ine kollita wonde sukaaɓe ɓuri yaawde janngude ko e ɗemɗe mum en neeniije. Ko ɗuum addani UNESCO semmbinde, gila 1953, jaŋde ɗemngal neeniwal he tolno jaŋde leslesre. Unesco limtii humpitooji baɗaaɗi he nder winndere ndee, haa teeŋti noon to Mali, to Papouasie Nouvelle Guinée, to Peru, to Dental Dowlaaji Amerik (humpitooji ɗi Unesco joganii duttorɗe), walla he nokkuuji goɗɗi he winndere ndee, to Gatemala, Burkina Faso, Ecopi, Filipiin, Afrik worgo, Kamaruun, RDC, Ruwannda… E tonngol humpitooji dañaaɗi he nder leyɗe nay gadane limtaaɗe dow ɗee, ine wiyaa heen : « ko teskaa heen koo ine laaɓti : jaŋde ɗemɗiɗiire, tuugiinde he ɗemngal neeniwal ine yuumtina no feewi jeñtudi jaŋde almuɓɓe jeyaaɓe he dente ɓuraaɗe keeweendi ɗee… Kadi « Ɗeen golle no mbaawi saɗtude fof, humpitooji nay kaalaaɗi ɗii ine kollita wonde, so tawii ine yahdi e pellital e njuɓɓudi moƴƴiri, leyɗeele ɗee kala ine mbaawi, so cuɓiima huutoraade jaŋde ɗemɗiɗiire he nder ɗemngal neeniwal, yenaneede gaddanaade almuɓɓe mum haalooɓe ɗemɗe ɓuraaɗe keeweendi, njeñtudi jaŋde ɓurndi moƴƴude fofof. »
– Hannde, gollooɓe ko faati he jaŋde fof ine kawri wonde « politikaaji kuutoragol ɗemɗe nder jaŋde, lelnanooɗi ko ɓooyi, ɗo tuuganoo ngam wallitde ɓamataare faggudu e renndo, ɗiin politikaaji ngallii. »
– Ngenndiije aduna oo kuniima daranaade paandaale Jaŋde wonande yimɓe fof, kono eɗe nanndi e caɗtuɗe, walla nii ɗe ngaaɓnotaako yetteede ɗoo e hitaande 2030. Haralleeɓe keɓtinii wonde ko yahraa yeeso feewde e paandaale EPT ngam moƴƴingol jaŋde e jaajtingol kattanɗe jaŋde wonande goomuuji joñaaɗi, ɓuraaɗi « njonaani tee njaawaani ngam waawde ɗoftaade lajal dottangal ngal, haa teeŋti wonande leyɗe Afrik worgo Saharaa kam e dowlaaji Arab. » Nii woni, huunde e haralleeɓe jaŋde mbiyi wonde leyɗe jogoytooɗe fartaŋŋe yettaade paandaale EPT ko leyɗe ɗe jaŋde mum en tuugnii he ɗemngal neeniwal janngoowo oo, tan.
– Yimɓe ine ɓeydoo ñalnde kala yeneneede faayiida keewal ɗemɗe e pine he nder renndo, haa teeŋti noon e sahaa ɗo pine e ɗemɗe kulanaaɗe majjude ɓeydotoo heewde ñalnde kala. Jaŋde he nder ɗemngal neeniwal ko huunde waawnde wallitde hisnude pine kulanaaɗe majjude, tee ine rokka mo woni kala feere ngam teeŋtinde, ƴellitde, yuumtinde neɗɗaagal mum.
Musiɗɓe tedduɓe, Humpito woɗngo ine woodi, ɓurngo nii ma a taw ɗii humpitooji kaalaaɗi, yuumtude. So humpito dañanoongo he Muritani hakkunde 1979 e 1990 rewrude he Duɗal ɗemɗe ngenndiije. Seede mum ko ɓetooji ɗiɗi ɗi Breida kam e jaagordu jaŋde leydi ndii mbaɗnoo. Ngoo humpito ine yaajnaa no feewi he nder dallinannde pelle pinal, hono FƁPM, AMPLCS e APROLAWO. Ɓurii duuɓi 10 jooni ko ɗee pelle ceeraani e ɗaɓɓude hono ko UNESCO ɗaɓɓata gila 1953 koo, so « naatnugol tabitngol ɗemɗe neeniije nder Tippudi nehdi e jaŋde leydi ndii. » Waɗi noon ko hannde, wiɗto hollitii haa laaɓti cer wonde “ kuutoragol ɗemngal neeniwal janngoowo ko huunde waɗɗiinde ngam ekko yuumtungo ”. Noon fedde ndee wagginiri kadi « cuɓagol e dewgol tippudi jaŋde keewɗemɗiiri sibu julyultondiral kam e muuyaaɗe demokaraasi ɗaɓɓude he almuɓɓe ɓee margol moƴƴol, ko idii fof, ɗemɗe mum en ɗe muuyni ɗee tawo, kono kadi, margol ɗemɗe mawɗe winndereeje e diiwaneeje ngam waawde yettaade renndo ɓurngo yaajde e waawde jeytoreede no haanirta nii he aduna mo nguuri oo. »
On njaaraama


text:
Hono no nder Barakna nii (Diiwaan Eleega woni laamorgo mum), inɗe nokkuuji ɗii ina addana en miijaade wonde fulɓe, kam e sooninkooɓe, meeɗiino wonde e nokku Tagante oo, nder nehaande Muritani. Seede mum ko huunde e kelme, ɗe ngalaa ko pirti hay huunde e sapatoore, kono ɗe ngalaa sikke e Pulaar. Yeru :
Addu kalumbam : so a ummiima Misriyya, bannge fuɗnaange rewo, to keerol hakkunde Tagante, tuggi rewo Gorgol haa fuɗnaange worgo Barakna. Addu (addude) ; Kalumbam : ndiyam lawƴam gawri cottaandi (sottude).
Beeliñaar : callalal beeli. Beeli ko keewal weendu. Ñaar (ñaarde) noddi ɗoo ko keewal, yeru : « koode ñaarii ». Remata oon nokku ko leñol (tirbii) Kunta Abel Hayballa en.
Elb Idaar. « Elb » firti e sapatoore ko « tulde ». « Idaar » woni ko hakkunde poosto Misriyya e Taamuurt (innde nokku leppuɗo). E wiyde safaɓe, Idaar ko laamɗo leñol fulɓe koɗnongol ɗoon e sahaa mo anndaaka.
Eriyaara, nokku jiimtuɗo e sewnde inniraande noon to Tagante, hakkunde Tiisiksa e Tiisit. Ine wiyee Eriyaara ko « ari yara » bonnaa ɗoon.
Gaarawol kadi ko sewnde wonnde hakkunde Misriyya e Juk, laadoore hakkunde kaaƴe, no gaarawol nii.
Geneygiira ko heltirde Ganngeera ; firti e sapatoore ko « sarakulle ». Geneygiira waɗde ko boombel sarakulle. Oo nokku woni ko kilooji 15 fuɗnaange rewo Misriyya. E wiyde safalɓe hoɗɓe ɗoon ɓee, sikke alaa heen, ko sooninkooɓe koɗnoo ɗoon ko ɓooyi.
Ngabu : ko weendu wonnoondu ndeen hedde 70 km fuɗnaange rewo Misriyya.
Nginaar (ginal bonnitaa ɗoo) ko sodorde wonnde hakkunde Misriyya e Juk, dow laawol faade Kiifa, bannge fuɗnaange worgo ɗum noon so a ummoriima Misriyya. Ko nokku mo gine (keeweendi « ginal ») korsini.
Caafal kosam kañum woni ko kilooji 40 worgo Misriyya. Ndee innde kam ko ɗoon waawi haaɗde laaɓtude.
Ko jiidaa e ɗuum, Umar Bah wiyi e deftere mum nde ƴoog-ɗen ko yawti koo, wonde inɗe nokkuuji goɗɗe ine ngoodi, kollitooje ko aldaa e sikke fulɓe koɗiino e ɗiin nokkuuji. Yeru : « Weendu mbabba », walla « ƴakkaa tuuɓaa »….
Ƴoogaa ko e deftere Umar Bah, IFAN, Ndakaaru


text:
Sariya deftiiɗo mbaawka ciynoowa
Ciinaagu ina yaaji e nder Muritania hannde. Ɓurii ɗoon bonde, sibu dokkal yiyraa walla jaggiraa ko no muuɗnugol nii, hay so alaa ko dokkuɗo oo dañata heen. Jaaynooɓe tato e gardiiɗo lowre enternet wootere nana leeptee yeeso sariya sabu tan meeɗii anndude Muhammed wul Buamatu
Kala mo anndaa maa haawe no feewi luural gonngal hakkunde Buamatu e denɗum hooreejo leydi hannde oo, sibu, gaa gaa luural meeɗnongal wonde hakkunde Haydalla e omdafeer biyeteeɗo Haaba, duuɓi capanɗe tati e jeegom hannde, ngalɗoo luural ine metti faamde.
Oo ngarmi-ngaraa nana jogoo mbaadi kulɓiniindi, sibu alaa senngo daɗi e makko, gila e fiilaaɓe (senaateeruuji), jaayɗe, senndikaaji, jooni o yettoo partiiji politik, tawi ɓesngu ina haawaa, hay huunde faamaani e ndee hare ɓuji.
Muritaninaajo ɓolo waawaa faamde, ko neɗɗo baaɗo no Buamatu nii ƴoƴde, e neɗɗo baaɗo no persidaa Asiis nii feertande nafooje mum keeriiɗe ndonkirta dañdude maslahaa kisnoowo nafooje mum en kam en fof, mbele heen gooto kala ina waawa wellitaade e gollal mum ; ɗuum woni njulaagu wonande heen gooto, e politik e kisal wonande oya.
Faandaare ndee winndannde ko rokkude huunde e geɗe paamninirɗe iwdi e happu ndeeɗoo hare. Mbele kadi jeewte ina mbaɗee e nder jaayɗe rewrude e binndanɗe keeriiɗe mbele mbaawen rewindaade ndee hare e arditaade ko nde jogori jibinoyde. Waɗi noon ko so luural ngal maɓaaka, angal waawi lorde deeƴre leydi ndii.
Luural gardungal e kuudetaa 2008
Muritaninaaɓe heewɓe kumpaaka wonde, so wonaano Buamatu, kuudetaa mo Siidi wul Seek Abdallaahi waɗaa oo yaawataano ɓennirde noon tan. Kono ko seeɗa heen nganndi no ngaal ballal siforii, haa teeŋti e teddeendi e keeweendi maggal to bannge kaalis, tee to banngeeji ɗii kala.
Hade men naatande limtude geɗe ɗe hooreejo GBM yoɓi ɗee, paamninooje en hannde ngañgu luggu o joganii Asiis, ine moƴƴi ciftinen wonde wonaano e anniya Asiis waɗde kuudetaa e hitaande 2008 ndee. Eɗen nganndi kadi o heblanooki kanko e hoore makko ardaade leydi ndii, hono ko o woni hannde koo.
E oon sahaa, eɗen nganndi woni e hakkille makko ko hollude Siidi, hay so tawii ko hooreejo leydi toɗɗaaɗo, ina waɗɗii ɗum teskaade yimɓe waɗɓe haa toɗɗaa ɓee. Ko hollude Siidi wonde fotaani joñde ɓe, sibu so wonaano kamɓe, foolataano e woote gardagol leydi ndii. Ɗum noon maa o hollu ɗum wonde keeweendi parlemaa ndii, wonaa kañum jeyi ɗum… Ko ɗumɗoo addi ko anndiraa « depiteeji murtuɗi », dewtiiɗi jamirooje Senerooji, ɓe ngalaa laamu keɓtini so wonaa laamu seneraal gardiiɗo Basep oo. Ɗumɗoon noon, persidaa Siidi wul Seek Abdallaahi waawaano jaɓde ɗum, so wonaa tawa jebbili wonde persidaa mo alaa ittu, mo alaa waɗtu. Sabu makko haɓɓaade e mbaawka ka laawol rokki mo, e wondude kadi e tinndinooje satiiɓe ɓe nganndaa wonde dagagol huunde jogii faayiida tan ko nde tuugii e ɓurgol heewde doole to bannge konu, Siidi wul Seek Abdallaahi waɗi taƴii fiɓotaako nde felliti ɓoorde senerooji ɗii.
Ndee yiiriinde bonnde aanni no feewi wul Abdel Asiis, tee alaa ko heddanii ɗum so wonaa suɓaade gootal e ɗee geɗe ɗiɗi muusɗe kañum en fof. Maa wonii o jaɓa joñtaade laamu ngu o heɓtirnoo doole makko, walla o waɗa kadi ‘’kuudetaa kaaɗtudi’’, hono no o seedtorii ɗum kanko e hoore makko caggal ɗuum, kuudetaa dartinɗo demokaraasi Muritani keso oo, jaakoranooɗo no feewi oo.
Kono wonaa waɗde gollal baangal nii bonde ɓurnoo tiiɗde. Ɓuri tiiɗde ko jaɓnude yimɓe leydi ndii e winndere ndee, haa teeŋti noon e winndere ndee, sabu mum nattude waɗde maslahaa wonande mbayliigaaji ɗi tuugaaki e demokaraasi. Ɗumɗoon noon ko huunde mettunde, sibu seneraal oo e waɗdiiɓe mum bone wonɓe e konu hee ɓee, ngonaano anndaaɓe e aduna hee. Yanti heen kadi, won e ofiseeji ɓurɗi fellitde e kuudetaa hee, ko wayi no kolonel wul Haadi e wul Baay, yimɓe leydi ndii njoganaaki ɗum en ñaamgolle moƴƴe.
Kono goomu waɗɓe kuudetaa ɓee ina hoybi so ƴeewdaama e luulndo softunngo, fellitngo pellital ngal aadoraaka sabu mum tuugaade e goonga mo sariya dagnani ɗum e kimmugol darnde joopiinde nguurndam e maayde demokaraasi baggo. Ɗum tagi hay gooto miijanooki oo kuudetaa ina waawi ɓennude. Ko ɗoo darnde omdafeer oo feeñata, hono no jogori hollitireede nii.
Buamatu walla ngaari kuudetaa
Gila e jooni, yo laaɓ wonde hay innitortooɗo demokaraasi gooto waawaa yaafaade ko Buamatu newniri nii dartingol ngoo humpito politik heso ardungo e jeewte demokaraasiije ɗe hono mum en meeɗaano waɗde e leydi hee, hono ko anndiraa ñalɗi diisnondiral.
Buamatu wallii heewɓe, o waɗii golle keewɗe, miijaaɗe, juumtuɗe, tawi kadi ko Alla ɓolo o waɗiri ɗum en. Ɓurngal heen maantinde e yiytinaade ko opitaal gite inniraaɗo mo oo. Miijo moƴƴo ngo yimɓe fof njeeɓata. Kono dee, ɗuum fof ustaani doŋngal makko e ɓenningol ajaande kuudetaa Asiis ndee.
Ngam ɓenninde kuudetaa oo, Buamatu golliima e geese keewɗe :
- Feewde e Elisee. Ngal gollal ɓuri fof battinde. Eɗen nganndi, waktuuji seeɗa caggal kuudetaa oo, Quai d’Orsay yaltinii bayyinaango ina ñiŋa ñiŋgol ŋeerngol kuudetaa oo. Huunde faaynunde wonande Senerooji ɗi ngalaano hay feere wootere no njettorii Nikolaa Sarkosi. Ko goonga wul Abdel Asiis yahiino Maruk e Farayse ngam hujjikinaade e haalde no luural hakkunde mum e hooreejo leydi oo ardi, haa arti noon e wiyde oon ina yeebii hare feewde e ownugol. Kono alaa mo o heɓi jokkondirde toon so wonaa gardiiɗo tumbudu Afrik to Quai d’Orsay ɗoo. Ɗum noon hay huunde alaa ko waawi wallitde dagnugol gollal baangal no kuudetaa nii bonde.
Buamatu kañum yahi ko to ɓuri toowde, e no haanirta nii. O rewri ko e awokaa lolluɗo e nder nokkuuji France-Afrique, hono Robeer Burgi, ngam yettaade omdafeer en. Oon jibinaa ko Senegaal, ko nehneho Jacques Foccart, gooto e yimɓe de Gaulle toppitinooɓe « geɗe Afrik », ko neɗɗo keƴɗo ɗo ɓuri toowde e laamu Farayse, gila 2008. Omo wasortonoo wonde neɗɗo « mo Nikolaa Sarkosi wertani nofru no feewi », hono no o wiyrunoo ɗum e jaaynde le Monde e hitaande 2009… Ko noon o wonirnoo sehil tiiɗɗo Claude Guéant, gonnooɗo Kuuɓal dowla to Elysée, ɗum noon mawɗo Bernard Kouchner gonnooɗo e oon sahaa jaagorgal udditaare, mo Sarkosi hoolanooki no feewi.
Claude Guéant, hay nde wondi e caɗeele ndee, yeddaani ngaal cehilaagal. Nde Bourgi tuumaa buuñgol caggal nde Sarkosi liɓaa ndee, o heɓtinii yeeso ñaawoore Farayse wonde, e cili keewɗi, o addanii hoohooɓe toowɓe politik laamu Farayse (o limti heen Claude Guéant) wolisaaji loowaaɗi biyeeji banke haa keewi, ummoraade e hooreeɓe dowlaaji Afrik. Oon yeddii jeyeede heen, kono wiyi ñaawooɓe ɓee « ko goonga miɗo heewnoo yiyde mo nde ngonnoo-mi Kuuɓal kuuɓtodinngal Elysée ndee (hakkunde 2007 e 2011), sibu ko o neɗɗo kumpitinooɗo no feewti Afrik ». Ko ɗum waɗi en mbaawaa waasde miijaade wonde, e ɗiin wolisaaji, ina gasa tawa heen gooto walla ɗiɗi, ummorii ko Muritani, so en kiisiima wonde ɓenningol kuudetaa dow demokaraasi baggo ina jari ɗuum.
Gaagaa Burgi, neɗɗo goɗɗo ina wiyee Bollore, ina sikkaa wallitii. Bollore ardinoo e oon sahaa gollirde mawnde jolngo, ina joginoo kadi geɗe keewɗe e tufɗe Afrik ɓurɗe mawnude, ko kam jeyi jaaynde Canal+, tee ko sehil Sarkosi no feewi, kanko difinoo ko ɓuri heewde e fereeji kampaañ mum…
Ɗo yahanoo artaa fof, darnde Buamatu addanii leyɗe winndere ndee yeebaade kuudetaa oo e huccande gollodaade e laamu kesu nguu. Ɗuum addani kuudetaa oo yuumtude.
- E nder duunde Afrik ndee : maa resoo Farayse oo huutore kadi ngam heɓde Kaddaafi, jogodinooɗo e Farayse jotondire moƴƴe e oon sahaa. Kanko Kaddaafi ne, o wallitiino kampaañ Sarkosi. Oon sahaa Kaddaafi ina yaaɓani ardaade Dental Afrik (feebariyee 2009), tee ina joginoo wallidiiɓe heewɓe e nder Afrik, haa teeŋti noon to Mali. Yimɓe fof ina ciftora nde o wiyata « sitte sitte » to Galle mooɓondire Nuwaasoot.
To gaɗa maayo, resoo Burgi/Buamatu ina yaajnoo haa yettii nder galle persidaa Wad (Burgi ko caɗtidiiɗo Karim Wad, ɓiy hooreejo leydi Senegaal e oon sahaa). Oon resoo kadi wallitii no feewi, Siidi fof noon wonnoode sehil Wad. To oon bannge, yahnooɓe yeewtideede Nanondire Ndakaaru ina ciftora ɓoodgol darnde Seek Tijjaan Gaajo, jaagorgal geɗe caggal leydi Senegaal, gila ɗo luulndinoo, haa waɗti wallitde kuudetaa oo, nawori heen Ramtane Lamamra, alserinaajo gonnooɗo komiseer Deeƴre e Kisal Dental Afrik, nelanooɗo yo dog e maslahaa hakkunde muritaninaaɓe.
Wonande ballal Maruk, Wikileaks yaajniima heen no feewi. Maruk wallitii yamɗinde luulndagol Amerik kuudetaa oo, peeñnogol e jotondire mettuɗe ɗe ammbasadeer Amerik, hono Mr Brown, jogodinoo e persidaa jamfeejo Abdel Asiis. E wiyde Wikileaks, ko Maruk ɗaɓɓiri Amerik yo nattu naamnaade gartugol Siidi e laamu, yo wallit jeewte Ndakaaru ɗee. E nder ɗuum Maruk ɗaɓɓi yo Amerik toɗɗo e kaaldigal hee ammbasadeer mum to Ndakaaru, hoto neldu toon Mr Brown, joginooɗe hakke jooɗanaade toon Amerik oo, sibu mum wonde ammbasadeer mum e nder Muritani. Ko Mr Brown gooto woni ammbasadeer jooɗiiɗo e Muritani mo tawaaka kaaldigal ngal, sikke alaa sabu mum luulndaade kuudetaa oo.
Muhammed wul Mawluud jahannooɗo toon maalde wallittunoonde Siidi wul Seek Abdallaahi ndee, seedtaniima huunde e ɓalliiɓe ɗum, wonde, e kaaldigal Ndakaaru ngal, ɓurnoo luultndaade ɓe e tampinde ɓe fof ko ammbasadeer Amerik to Senegaal. « oo debbo alaa fof ko waɗaani ngam firtude e bonnude kala peeje ɗe cakkitnoo-mi. Ŋatre makko, e balɗtugol makko hakkille e ndeen darnde ngaddanii kam sikkitaade mo ».
So tawii Maruk waɗiri ɗum ko sabu hujjaaji mum keeriiɗi, eɗen teskoo kadi wonde ardiiɓe kuudetaa oo, hono Asiis e Ghaswaani fof njanngii e duɗe koninkooje Maruk. Asiis nii yahii toon jonte seeɗa ko adii kuudetaa oo ngam hujjikinaade, e heɓtinde ɗum noon wonde « Maruk ina jogii hakke naatde e geɗe Muritani ». Seneraal oo kadi ko esum laamu Maruk. Ko waawi heen wonde fof kadi, alaa luural wonde jotondire keewɗe Buamatu jogodii e nokkuuji njulaagu to Rabaa, keedaani heen sara.
- Nder leydi hee : Buamatu, ko famɗi fof daroriima banngeeji tati. Wallitde yamɗinde luure renndo ɗe kuudetaa oo jibini, haɗde cosgol maalde yaajnde luulndiinde kuudetaa oo, e wallitde kampaañ oo kaalis.
To bannge luure renndo, o daraniima ɗoon e ɗoon toppitaade geɗe Kattu mint el Bukaari. Caggal nde Siidi dahaa e biro mum mooftoyaa, Kattu e ɓesngu mum ko toon e galle laamorɗo hee keddinoo, konu na taarii ɗum. Nde tawnoo ko o neɗɗo mettuɗo maɓde, o woni e noddude jaayɗe winndere ndee wonde ko o dahaaɗo, dummbaaɗo. Ko Buamatu ɗaɓɓi e Asiis « yo woppu ɗum toppitoo ndii mbaaroodi pinnundi, hono Kattu, mbele ina jaɓa yaltude galle oo, e naworde kaake mum »…
Abdel Asiis kadi ina soknoo huunde e jagge ɗe o takkunoo waasde weltaade e makko. Nde tawnoo ko o parñotooɗo, ɗuum waati no hare feewde e leñol (tirbii) nii. Buamatu huutorii fedde patronaa nde ardinoo e oon sahaa, ngam yoɓde jukne ɗe sokanooɓe ɓee calinoo yoɓde, dow goonga mum en. Ko noon o darorii maslude hakkunde julaaɓe ɓallinooɓe laamu Siidi, sokanooɓe e kuudetaa hee.
To bannge politik, Buamatu jokkondirii e huunde e pelle politik ngam wiyde ɗum en yo njejjit hankadi Siidi wul Seek Abdallaahi, geɗe mum njawtii. O hawraani e caɗeele no feewi, sibu e kampaañ woote gardagol leydi ɓennuɗo ɗee, moƴƴere makko yettiima denndaangal kanndidaaji ɗii, ɗo mbaawnoo heedde kala. Ɗuum ina addana en sikkude wonde cehilaagal hakkunde makko e jagge toowɗe RFD keewɗe, bonaani e darnde oon parti darinoo so wiyde wonde teskiima ko kewi koo, salii tawtude maalde daraninoonde deftingol geɗe leydi ndii laawol.
Ballitgol kampaañ Asiis. Ballitgol kampaañ oo jogiima mbaadiiji tati. To bannge jeeyngal, yeru e miitiŋ gooto to Arafaat, nde o ñaagotoo kala mo o meeɗnoo waɗande huunde yo tiiɗno wootana Asiis. To bannge kaɓirɗe, yimɓe ina ciftora otooji makko (otooji fonndaasiyoŋ makko) kuutoraama e kampaañ hee, ko jiidaa e otel ɗo Asiis waɗnoo joɗnde kampaañ mum. To bannge ngalu. Ngalɗoo ballal fof ɓuri teeŋtude. Buamatu waɗii jokkondire haa caggal leydi (ina wiyee o heɓii e libinaaɓe teemedde miliyoŋaaji dolaar), ko jiidaa e kaalis mo o jeyani hoore makko. GBM, (banke makko), nde ñalngu woote heedi, deŋii e keesuuji mum miliyaaruuji keewɗi ugiyya, ɗaɓɓiri kala arnooɓe yaltinde kaalis mum en nde njahata haa yontere faande. Ɗum fof ko ngam hollitde darnde Buamatu.
Hol ko Buamatu waɗiri ɗum fof ?
Yimɓe heewɓe ina kaawanoo ko addani Buamatu, ganndiranooɗo wonde ‘demokaraat’, wallirde nii huunde nde wonaa moƴƴere so kuudetaa, wallirde nii neɗɗo baaɗo no Abdel Asiis mo o woɗɗondirnoo banngeeji fof. Ina haawnoo kam hol ko haɗnoo mo tawtoyde sehil makko ɓooyɗo, hono Eli wul Muhammed Faal. Nde tawnoo mi anndondiraano e makko (…) mi ɗaɓɓiriino gooto e sehilaaɓe am nde yettinta mo naamnal ngal. Ko ɗumɗoo woni jaabawol makko : “wonande kuudetaa oo, ko mi gabbiiɗo tan, alaa ko ngon-mi heen. Darnde am ko yiɗde ustude tanaaji makko e leydi hee. Waɗi mi suɓaade Asiis dow Eli, ko sabu golle am. Ɓuri bonde e omdafeer fof ko wonde e leydi ndi persidaa mum hiilnii lemminde ngalu. Hakkunde ɗiɗo ɓee, miɗo anndi Eli wul Muhammed Faal ko fittaandu julanke jogii. Kono ellee won huunde wiyata mi wonde Abdel Asiis yiɗi tan ko laamaade”.
Juumre mawnde, bonnde, hollitoore wonde Asiis e Buamatu nganndondiraano hay huunde. Sibu so wonaano ɗuum, Buamatu no wayi seeɓde nii, no wayi humpitaade yimɓe nii, juumataano nde juumre bonnde wonande paandaale lugge Wul Abdel Asiis. Eɗen mbaawi wiyde hannde, ko ndee juumre ɓurtunde woni yumma caɗeele leydi ndii wuuri e ɗii duuɓi sappo cakkitiiɗi. Eɗen mbaawi miijaade wonde ko nimsa ndee juumre e caɗeele ɗe nde addani leydi ndii nduñata Buamatu gila ndeen e daraade ngam yiɗde safrude ɗum…
Ɓooytaani, gila e lebbi gadani, Buamatu yenanaa geɗel gootel, wonde ko sikkatnoo e makko koo, ko ko luulndii ɗum tawi e makko, sibu alaa fof geɗal o ittani ɗum, tee o wayi ko no mo heɓtinaani ballal o walli ɗum haa woni hooreejo leydi ngal. Asiis ko calaniiɗo Buamatu hono ko ɗaɓɓirnoo Siidi wul Seek Abdallaahi koo, so « yoɓde ñamaande ».
Mettere e fitina Buamatu ina mawni e ɗuum, haa teeŋti noon won geɗe keewɗe ɗe o huninoo, gila e nder leydi hee haa e caggal mum, ɗe o fotnoo waɗde caggal nde neɗɗo makko toɗɗaa.
Buamatu ina ɗamininoo maa fedde gollinooɓe (patronat) heɓtine, laamu jaggira no ɗum no gollodiiɗo timmuɗo e denndaangal fanuuji : lelnugol politikaaji gollingol jawdi, jeyegol e Goomu ndowrowu kalfinoowu marseeji (commission centrale des marchés) ngam laaɓal golle, jeyegol e Diiso njuɓɓudi BCM ngam jogaade konngol e politik kaalis leydi ndii, jeyegol e kaaldigal e gollidiiɓe to bannge ƴellitaare kam e juɓɓule Brettons Wood. Ɗum fof laatiima koyɗi muumo.
Kono kadi, ina sikkaa no feewi Buamatu won ko hunaninoo wallitnooɓe wonɓe caggal leydi. Hay gooto majjaani wonde Bollore ina yiɗnoo halfineede tufnde (port) Nuwaasoot caggal nde waasi tufnde Ndakaaru, Tunis Air ina yiɗnoo soodtude Air Mauritanie, eɗen nganndi kadi maruknaaɓe ina mettanoo no feewi ko Muritani ɓuri abbitaade e miijooji Alaseri wonande luural Saharaa. Caggal nde o ɗamtindii ñawndugol hujjaaji makko ɗii fof, alaa ko heddaninoo mo so wonaa taƴondirde e Abdel Asiis, mbele kam, kala ɓe o hunaninoo huunde ngannda ko noon fotnoo e makko, ko o jalfaaɗo tan. Nii woni o yalti leydi ndii, o woppi ɗoo ngalu makko fof, o tawti haɓatnooɓe e Asiis.
Hol to paaɗen ?
Buamatu wonaa ɓuftaaɗo lelnaa, wonaa jaɓoowo jamfeede laabi ɗiɗi. So hay gooto nanaani dille makko e hitaande adannde laamu Abdel Asiis ndee, ina gasa tawa o wonnoo ko e fewjude feere no o tuutniri ɗum.
O idorii ko renndinnde e saaktude geɗe jiytiniiɗe, kollitooje wonde ko Asiis wiyatnoo ina haɓa e gabesi koo, ko yiɗde ullude leydi e gite yimɓe tan wonnoo. To oon bannge, cukñaagu e ngaybeela huunde e ɓadiiɓe hooreejo leydi oo, e sifaa puuyɗo, puŋŋiniiɗo no ɓe mbaɗirtunoo ɗum nii, daɗndu maɓɓe ngam heɓde ɗo ɓuri neyɓude e faggudu leydi ndii, ndokkii haɓdiiɓe persidaa oo hujjaaji paayodinɗi. Gajaaɗe njokkondiri ngasataa. Hannde, ina laaɓani yimɓe fof wonde, to bannge jiilgol ngalu buur, laamu Abdel Asiis wayi ko no laamuuji gadiiɗi ɗii nii, walla nii jaasi ɗum en. Nguuɗoo laamu ina heerorii geɗel, heerorii gabesi oo ko tamamngel yimɓe, kono tamanngel ngel haarataa.
Wallitde cosgol resoo wallidiiɓe nder fiilaaɓe leydi ndii (parlemaa) ngam sukkude yolnde baasgol woodde toon luulndo politik. Ɗum woni waklitde huunde e fiilaaɓe laamu nguu. Ɗoon ne kadi, kaaɗi e ɗokkeende politik laamu nguu wallitii no feewi. Kono tan, ɗoo ko Asiis e hoore mum waɗiri juungo mum. Puuyndam politik ɗam woɗɗaani wartaare persidaa oo e nder diskuur mum Neema, wonanii kuutorɗe senaa ballal mawngal. Batte ndee juumre ina maantini.
Ko senateeruuji ɗii calii wootde mbayliigu doosɗe leydi ndii koo, waawnii laamu nguu waɗde geɗe goofɗe laawol. Ɗoo, Asiis waasi geɗal kimmungal, so dagaare to bannge sariya, caggal nde deggondiral gajaaɗe mbaasni mo dagaare to bannge neɗɗaagu.
Ñookgol kaayitaaji woote nder bakanon woote e referaandoom mo alaa faayiida, noddugol jaaynooɓe e hoohooɓe senndikaa, e fiilaaɓe to polis, dummbugol senaateer wul Gadda, baawnugol ñaawooɓe, ɗumɗoo fof ko geɗe kollitooje manndilo keɓtiingo laamu nguu to tolno ɓurɗo toowde.
Buamatu nana duña laamu nguu e waɗde geɗe ittooje faayiida mum gooto mo heddorinoo, so wonde persidaa demokaraat kormiiɗo wellitaare heeriinde. So jokkirii nii, jooni wasoore « hay neɗɗo politik gooto alaa e kasoo » wonta fenaande.
Neɗɗo teelɗo, leeftuɗo !
To bannge doosgal leydi, Abdel Asiis na heddoraa duuɓi ɗiɗi e laamu. Ɗooftagol ngalɗoo lajal, huunde nde fotaano waɗde hay sikke gooto e nder kala leydi ndewndi laawol, kañum woni ngoƴa ɓurɗo mawnude e leydi hee hannde.
« Hol ko jogori wuurtude Abdel Asiis e wiyde ina arditoo leydi ndii, e hol no o jogori waɗde ?»
Kala joganiiɓe mo hurum, poogani mo ɗoon, sibu mum en hiisaade ko o neɗɗo dimo, jiɗɗo innde mum heddoo e defte daartol leydi ndii, no persidaa Muritani gadiiɗo woppude laamu e weleede mum ngam ɗooftaade woondoore mum. Kanko e hoore makko o haalii ɗuum e cili keewɗi, ko o ɗooftotooɗo ngaal lajal, kono o woppataa politik.
Hay so en ngonaa tiimooɓe ne, eɗen cikki geɗe ɗee newortaako noon fof. Persidaa men wonaa neɗɗo kaɓɓiiɗo e miijo, o haɓɓaaki e aadaaji politik, ko o jogori waɗde janngo fawoytoo ko e no doole mbaadi to bannge politik, so woote gardagol leydi heedii. So tawii, e oon sahaa, luure politik ustiima haa o waawii suɓaade lomtotooɗo mo ko aldaa e caɗeele keewɗe, eɗen ɗeɓi yenanaade maa o yah alteret ngam hollitde faayidagal makko.
Kono so tawii ngonka politik kaa ina lutti waade no wayi hannde nii, walla ɓeydiima bonde sabu darnde senaateeruuji e FNDD e G8, e huunde e jaayɗe, e caɗeele faggudu, tawi kadi gonɗo to Marakes oo ina jokki e wuttude e jeynge, Asiis ina waawi hulde woppude laamu sabu hulande hoore mum kam e ɓalliiɓe ɗum : ñaawoore, keɓtugol jawdi, kasoo, hono ko heɓtii Gbagbo koo nii.
Oon sahaa, yimɓe fof ina nganndi ɗo o jogori suppitoraade, seede mum ko no o waɗnoo ko ɓenni. Kala nde nafooje makko walla ngonka makko njoopanoo, o jajtaani e fettude fof, hay so ina bonnana leydi ndii.
Addannoo mo waɗde wul Taaya kuudetaa ko sabu mum wiyde ine fekta mo rewo ngam haɓde e ownooɓe, o ummoo e ɓuuɓri ndi o wonnoo to Basep ɗoo. Ko noon kadi, o jajajtaani e oo beetawe, jiiɓde Muritani nde Siidi wul Seek Abdallaahi itti mo ndee.
Geɗel goɗngel kadi ina waawi addande mo ŋottilaade e laamu, ko ɗaminaade, ɗoo e duuɓi ɗiɗi haa nay, Muritani ina jogori alɗude, sibu gaas yiytaama e mum haa waɗtii fompondirde e Kataar.
Cibooji taariiɗi mo ɗii ina poti sukkirde noppi makko : “hay gardiiɗo leydi Afrik ngalɗundi ngootiri ɗooftaaki demokaraasi. Yeruuji mum ina mbayi no simme : Teodoro Ngemaa waɗii duuɓi 38 e laamu, Pool Biyaa, 35 hitaande, galle Bonngoo, duuɓi 50, Sasu Ngeso, duuɓi 25.” Ooɗoo cakkitiiɗo ina maantini, sibu nde o joofni manndaaji makko dagiiɗi ɗii, konngonaaɓe ɗaɓɓiri haralleeɓe sariya yo mbinndu doosɗe leydi goɗɗe haa o waawi ƴettitde laamu hikka, tawi hay gooto e winndere ndee ɗippaani.
Ɗum noon, eɗen mbaawi wiyde, hakkunde Asiis e luulndiiɓe mum, gila e wonɓe e leydi hee haa e daayɗo to Maruk oo, ko idaa. Peral jommbaani e duuɓi ɗiɗi paaɗi ɗii.
6 settaambar 2017
Muusaa wul Abdu
Moussaabdou77@yahoo.fr
Fulo : Bookara Aamadu Bah