text:
Na jeyaa e ngoƴaayi dowrowi rendo men, ɗii duuɓi kala, teeŋti nde demokaraasi sompaa, yuurnitaade gonka men e macungaagal, ɗoofde ɗum, kam e ñawndude ñawanɗe men.
Kandidaaji wooteji gardagol leydi men, kam e partiiji politik e ɓesngu men kala nanondiriino heen. Eɗen poti yettude ɓe kamɓe kala, kaɗdi njettoor. Maa won wiyɓe, baɗɗo fotde mum jaraani na mantee.
Na jeyaa e ngoƴaayi dowrowi rendo men, ɗii duuɓi kala, teeŋti nde demokaraasi sompaa, yuurnitaade gonka men e macungaagal, ɗoofde ɗum, kam e ñawndude ñawanɗe men.
Kandidaaji wooteji gardagol leydi men, kam e partiiji politik e ɓesngu men kala nanondiriino heen. Eɗen poti yettude ɓe kamɓe kala, kaɗdi njettoor. Maa won wiyɓe, baɗɗo fotde mum jaraani na mantee.
Kono hannde, nde wonnoo aadiyankooɓe na caɗti, keddiiɗo e aadi nafoowo ɓesngu kala, ne haandi e maanteede, kaɗdi maanoore.
Faandaare men e binndi paaɗi ɗi ko jubbude, hay sinno ko seeɗa nafoowo, e ngonka macungaagal e nder Moritani, njuurno-ɗen leñol kala no woori.
KO WONI NJIYAAGU, NA MOƳƳA NANONDIREE, TAWA ALAA FAAYOORE
So macungaagal haalaama, ne noddi alluuje ɗiɗi. Ɓee paandii heen ko macungaagal e mbaadi mum ngaadanteeri, no woorunoo hanki e hecci hanki e renndo men, kam e batte mum hannde, e jamaanu mo gon-ɗen o. Woɗɓe cooynii heen ko macungaagal e mbaadi mum kesiri : wonii liggotooɓe tawa njoɓaaka hakke mum en, wonii rewɓe e sukaaɓe honeteeɓe nawee leyɗeele goɗɗuɗe, na pijiree, na lorlee e geɗe kaaɓniiɗe – tawa faltaaki no fagguru aadorii. Liggotooɓe laddeeji tuulaa heelaa to Beresiil tawa cerɗi petelaaji ne tukkaa e mum en, wiyeteeɓe be «Ɓe memetaake» e to Inndo, ɓeen fof ne limtee heen.
E nder ndee jubbannde noon, kaaɗa ten ko e njiyaagu ngu mbaadi ngaadanteeri.
WIƊTOBE, LEYƊEELE ADUNA OO KALA NA PAAMONDIRI E KO WONI NJIYAAGU
Wiɗtooɓe aduna oo kala, Afrik e leyɗeele ɗe kala, ne paamondiri e ko woni macungaagal. So en tonngii, en ciggii, ko nii ɗum lelorii :
Macungaagal fawii ko e nguurndam jiyaaɗo, hono liggotooɗo mo ngandu-ɗaa wonaa dimo, mo liggey mum alaa njoɓdi, tawa to bannge sariya ko jeyi neɗɗo goɗɗo, tawa oon jeyɗo oon maccuɗo ne waawi yeeyde ɗum, no kala geɗel limtateengel e jeyi mum. Njiyaagu ko ɗamaawu kuuptodinɗo jowiiɗo e kiiɗal innama aadee e dow macungaagal, woni ko cifi-ɗen ko.
Ɗum firti ndeke ko maccuɗo, tawde jeyaa ko jeyi, ne soodee, ne yeeyee, ne juknee, ne luɓree, ne ronondiree. Won e renndooji ɓurɗi sanndolinde, kaliifa ne wara maccuɗo mum tawa alaa rewam.
Kono, nde wonno macungaagal ne roondi baasal mawngal, ne gasa wooda jaawondirɓe maccuɓe e reemooɓe rimɓe ɓe baasal mumen alaa ɗo haaɗi. Ɗum fof e wayde noon ne addana mo reentaaki, jaawondirde jamanuuji ceertuɗi, hono njiyaagu e jaanduyaagal.
MO YUURNI JEYI LEYDI E JEYI JAWDI NDARIINDI, JAAWONDIRTAA NJIYAAGU E JAMAANU JAANDU
Maccuɓe e remnatooɓe waasɓe ngonaa gootum, hay sinno baasal mum en woɗɗondiraani.
Hol ko seerndi ɓe ?
Maccuɗo, e jamaanu njiyaagu, hay sinno tottaama hettere leydi yo rem, ko soñi fof ko kaliifa mum jeyi. Kaliifa ɓoftata coñal maccuɗo mum, yeɗa ɗum heen ko welaa, ko ngandu-ɗaa, e dow hiisa mum, ne wallita maccuɗo no ndiwniri ɓesngu, tawa diwataa ɗoon.
Noddirteeɓe maccuɓe e jamaamu jaanduuyaagal, fawii e mum ko asakal. Asakal hiisortee ko sappoɓal coñal. Oon noddirteeɗo maccuɗo, ko heddii e coñal mum kala, kañum jeyi, huutiroo no weliraa. So yiɗii yeeya, ñaama ; so yiɗii yeeya heen naftoroo, so yiɗii rokka heen, ekn.
Waɗde jamanuuji ɗi na ceerti ne feewi. E jamaanu njiyaagu, maccuɗo e coñal mum ko jeyi kaliifa mum. Noon ngooroondi fagguru woori e nder oon jamaanu. E nder jamaanu jaanduuji, biyateeɗo maccuɗo o, ko asakal tan fawii ɗum, ko heddii e coñal mum kañum fandinta. Ɗum firti noon, hay sinno won heddoriiɓe wiyeede maccuɓe, mbaydi fagguru wayliima, nattii yowitaade e maccungaagal.
Ittataa, innde maccuɗo ne heddii, won innirteeɓe maccuɓe to bannge renndo, ne ndawa dawi, ne noottoo kewuuji, keedta e hirsude, huttude, ndefde, feccude, sarwude, kono nattii wonde maccuɓe to bannge fagguru. Tawaa joom mum ko foksineer, walla ne liggoo na yoɓee. Won e maɓɓe faarnortooɓe ɗum, won naftortooɓe ɗum, won saltiiɓe ɗum…
Nganndataa en potaani jaawondirde jamanuuji macungaagal e jaanduyaagal, ko so en keɗtiima koɗoowo men ŋanaa, hono Saydu Bah, omo wiya : “Macungal jeyaa, macungel jeyaa, tebbita hutta ɓiɗta jeyaa, duñee deppoo e coowondiri jeyaa, jeyi ɗo ko jaati hootonnde, wonaa jaati haatannde”.
Addi ɗum ko wonnooɓe maccuɓe e jamaanu Satigeeɓe Deeniyankooɓe (1512–1776), ngonka nder mum en wayliima haa wooroo. Ɓee na keddii e baasal, hay sinno no mbiyru-ɗen nii, fagguru e ngooroondi renndo nattii fawaade e macungaagal. Kamɓe e waasɓe, mbappitii keeweendi.
Won e maccuɓe noon ngontii jaagaraafeeji e jamaanu Almameeɓe. Ɓe kalfinaama kolaaɗe, e dow wonde ɓe hoolaaɓe Almameeɓe Tooroɓɓe, walla hoolaaɓe jagge mawɗe hono jaagorɗe Fuuta. Ndutto-ɗen e Taariik seeɗa.
Fuutankooɓe na nganndi ɗo jeyi leydi tolnii e rendo men, teeŋti noon pooɗe e waalo.
Nde laamu Almameeɓe sompaa, ko ɓe ngidii yaaɓande ko feccitaade leydi waalo. Adii fof ko Almaami Abdul Ŋaadiri Kan mo laamu mum duumii duuɓi cappanɗe tati. Mawɓe Futankooɓe ne ciftora no o yeɗirnoo leydi, dowlirɗo e maɓɓe ko : « feccere Fuuta ». Caggal makko, yeɗi leydi haa ɗum maantini, hay sinno ne woɗɗi «feccere Fuuta» ko Almaami Yuusuf Siree Lih e Almaami Mammadu Biraan Wan. Won Almameeɓe ndokki leydi caggal maɓɓe kono ɗum waylaani jeyi leydi haa maantaa.
E jamaanu Almameeɓe, won e jagge mawɓe, resndateeɓe kolaaɗe, ngonnoo ko maccuɓe, ngontii seɓɓe, walla njantii e leƴƴi goɗɗi, iwdi mum en majjitii.
Safalɓe na ceernda “abiid” e “haraatiin”, addi ɗum ko won e jamaanu, maccuɓe heddiiɓe e jeyi halifaaɓe mum mbiyetee ko ‘‘abiid’’, tawa noddirteeɓe ‘‘haraatiin’’ ko jiyaaɓe soodtiiɓe, walla ndimɗinaa sabu Alla.
Wolofaaɓe ne ceerndi ngonki «jaam» e «jaami buur».
Sooninkooɓe na ceerndi «waano kunko» e «jonko runkoo», «koomo» e «komo di n’koomo».
TAARIIK NJIYAAGU E NDER ƁESNGU MORITANI
Mo yuurnitii mbayliigu renndo ɓesnguuji Moritani, maa maanto Shuur Bubbë. Shuur Bubbë lombii ko hakkunde duuɓi 1644 e 1674. Ko wolde mawnde e dow gardagol Ceerno mawɗo biyateeɗo Nasr Diin mo Tashomsha Tararsa.
Ko hare ƴiƴiire Seernaɓe Safalɓe, kaɓtorii Tuubakiri, nde Tuubakooɓe jom jawɗeele joodiiɓe Ndar (Senegaal) naati e honde e soodde jiyaaɓe. Seernaaɓe Jolfuɓe (ɓeen mbiyetee Tuubnaan) e Haal Pulaar en (wontoyooɓe Tooroɓɓe janngo) njanti e Seernaaɓe Safalɓe. Oon jamaanu noon, Satigeeɓe Deeniyankooɓe laaminooɓe Fuuta ne ɓallii Tubakiri. Emiiruuji Safalɓe, teeŋti noon e ɓe Tararsa e Barakna, ne njana e Fuutankooɓe e Wolofaaɓe, na kona won e mum en, na njeeya ɗum en Tubakooɓe. Oon saanga njiyaagu andiraa ko “Traite atlantiŋue” woni “Ngalu jiyaaɓe cooriingu ‘geec’ Atlantik”. Ndeen hare, en paami ɗum, ko e dow innde Lislaam. Ne moƴƴa paamen kadi, so ndee hare mantinnde ne haɗti njeeygu juulɓe, haɗaani maccuɓe jeyeede e nder galleeji Fuuta tawa ne ligginee e dow kalifaandi. Shuur Bubbë wattondirii ko fooleede, caggal wolde nde duuɓi 30 so on ndeenii. Jogori yoftanaade malde seernaaɓe leƴƴi Moritani kala, hawa hanndoo, ko Fedde Tooroɓɓe, sompi laamu Almameeɓe Tooroɓɓe
ALMAMEEƁE TOOROƁƁE NJOFTII SHUUR BUBBE, COMPI LAAMU TUUGIINGU E DIINE LISLAAM
Nde Shuur Bubbë foolaa, goomu Tooroɓɓe eggi, feri, fayi Piir Sañokuur, ɓe ngudditi toon duɗe maɓɓe, ɓe tafi fedde maɓɓe, ɓe paggii doole moolanaaɗe, e dow gardogol Ceerno Suleymaan Baal. Ceerno Suleymaan Baal ne wondi e mum jogorɗo wontoyde Almaani Abdul Ŋaadiri, kam e Tafsiiru Ɓoggel, Aali Dunndu Segele, Faliili Acc, Arɗo Kaawel, Aali Siidi, e woɗɓe.
Won ɓe ɓe neli Fuuta Jaloŋ to Gine, yiɗde yuurnitaade no laamu mum, njowitiingu e Lislaam, aadorii. En kollitiino Feccere Fuuta waylii ngooroondi fagguru. Ngalu nattii hiisireede ɓuraa heewde jiyaaɓe e doole no faggorii maccuɓe. Jeyi leydi woni yumma jaanduyaagal, naatni Fuuta e jamaanu keso, jamaanu mo mbaydi mum seerti e njiyaagu.
En limtiino Almameeɓe ɓurɓe maantinde e mbayliigu jeyi leydi Fuuta, hono Almaami Abdul Ŋaadiri Kan mo Appe, Almaami Yuusuf Siree Lih mo Daabiya Hodeeji, Almaami Biraan Wan mo Mbummba. Hankadi, doole demal nattii yowitaade e maccuɓe, hay sinno rewam njiyaagu ne doolni tawo, ne maantini haa wooro.
Sariyaaji kesi naatii : jeyi, luɓal, coodgu, coodtiigu, asakeeje, laamorba, ekn.
KO DOWLUNOO TO SAFALƁE ?
Njiyaagu ɓurno yaajde ko e Hassaan en (eɓe mbiyee L’Arab), teeŋti e ɓe Tararsa e ɓe Barakna. Ɓe ngaadorinoo ko dahde maccuɓe, eɓe njeeya ɗum en Tuubakiri. Ɓeen maccuɓe dahaaɓe coketenoo ko e geƴƴelle, nguddee e galleji to Ndar, Rifiska e Goree – dee gure kala ngoni ko Senegaal. Goree ko duunde geec. Dogrude ɗoon, hisa, aamnotaako: maa liɗɗi geec congii joom mum, ma hortiima yooliima, maa yaawi tineede abbee, leptee haa lorla so balɗe mum keddaki heen.
Ɗo Tuubakooɓe cokatnoo maccuɓe no jawdi eeltateendi nii, galle mum nana Gore, no wooruno hanki. Yimɓe yonɓe, ɓe diiwaan Afrik, walla ummiiɓe Orop, teeŋti noon ɓaleeɓe tumarankooɓe ɓe Amerik, Antiiy e leyɗeele goɗɗe na ngara Gore njillu, yiɗde humpitaade no taaniraaɓe e njaatiraaɓe leptiranoo.
So Seernaaɓe Safalɓe na luulndii yeeyde Tubakooɓe maccuɓe, eɓe kalfi maccuɓe, eɓe liggina ɓe e gese maɓɓe e galleeji maɓɓe.
Sifaa ceerndoowo Abd e Hartaani, jiimɓe e leydi kam e remnotooɓe, naatii : Abd woni maccuɗo, Hartaani woni diimaajo (hono maccuɗo coodtiiɗo, walla gaccanaaɗo sabu Alla).
Macungaagal to Safalɓe ɓurno fawaade ko e ndema e ngaynaaka. Won e Emiiruuji Safalɓe jiimɓe e leydi Waalo, keɓtaandi e juuɗe Haal Pulaar en walla Wolofaaɓe. Abiid, hono maccuɓe, kam e Haraatiin, hono gallunkooɓe, na ndema e leyɗeele waalo ɗe halifaaɓe mum en njiimi, e nder leydi taarindi sewnde ɗo ɓe keewi aawde tamarooje.
E jamaanu maccungaagu, kamɓe halifaaɓe njeyi coñal, ɓe njeɗa heen Abiid (maccuɓe) ko ɓe mbelaa. Caggal nde jaanduyaagal joli, Haraatiin (enen mbiyata Hardaneeɓe) ndemnoto, na njoɓa asakkeeji…
Ne woodi, Safalɓe woɗeeɓe, na mbiyee Tiyyaab, Aɗnaaga, walla Lahme, na mbaasi, ngalaa leydi. Eɓe ndemnoo, ɓe ndokka asakkeeji. Ɓurɓe heewde e maɓɓe ko reftinooɓe won e laamɓe e saanga golwole. Nde jiiɓru natti, ɓe ngalaa jeyi, ɓe mbaɗti remnaade ngam ɗaɓɓude ko ɓe ñaami, ko ɓe koltiri, ko ɓe ñawndiri haajuuji maɓɓe cerindiiɗi.
Laamu Almameeɓe battinii e diiwanuuji Safalɓe. Nawrii Barakna, Tararwa e Adraar to Ehel Maami (inde nde noddi ko e Almameeɓe).
WAALO BARAK, LEYDI JOLFUƁE
Waalo, haa Fuuta waylii, naatani jaanduyaagal, ko e njiimaandi wiyeteeɓe Barak woni. Barak en keerondiri e Ndar, ɓuri naatondirde e Tuubakooɓe dahooɓe maccuɓe. E dow doole maccuɓe laamu ɓe ɓe mbiyata « Jaami Buur », ɓe njani ko e ɓesngu remooɓe ɓe ngalaa doole (Baadoolo en), wolofaaɓe e fuutankooɓe, eɓe ndaha won e mumen, eɓe njeyaa Tuubakooɓe. Ɓe ngonti ko reftiiɓe Tuubakiri. Wolofaaɓe halfaaɓe, tawa njeyaaka e konu Barak, noddirtee ko « Jaam ».
Ko oon jamaanu Hormankooɓe njillii Fuuta e Waalo Barak na kona maccuɓe ne njeeya ɗum en Tuubakooɓe. Ɓeen Hormankooɓe na teskaa ngummorii ko Maruk, nde Satigeeɓe laamii. Addunoo ɗum en ko wallitde won e satigi ñolanooɗo. Caggal ɗum ɓe keddi e Fuuta, eɓe pola, eɓe ñaaya.
Fedde hesere feeñii e Wolofaaɓe gila jamaanu Nasr Diin, ne wiyee ‘‘Tuubnaan’’, woni Lislaamiyaankooɓe. Eɓe kaɓtoo Barak en, eɓe mahondiri e Seernaaɓe Safalɓe e Almameeɓe Tooroɓɓe. Kisal nattii, alaa mo ina suusa dawde gese, heege e warngooji pooltiima. Laamɗo Barak, keewɗo yurmeende, biyeteeɗo Jomboot Mbooc, yiɗde yo boomaare nde darto, resondiri e laamɗo Trarɗa biyeteeɗo Mohamed L’Hbib. Alla arsikini ɓe biɗɗo na wiyee Eli Wul Mohammed Faal, omo anndiraa kadi Eli Jommbot. Ɗum ittaani boomaare Waalo Barak e hoɗdiiɓe mum.
Maa hare juulɓe dooki, nde heewɓe e Wolofaaɓe njanti e fedde Tooroɓɓe. Ɗum woni yumma jettooɗe keewɗe e Haal Pulaar en, teeŋti e tooroɓɓe, tawa na andaa iwdi mum en ko Jolfuɓe ngonnoo : Mbooc, Njaay, Saar, Joop, Caam, Ñaŋ, ekn. Oon saanga, jaɓɗo Lislaam kala wonta Toorooɗo. Alaa mo ina jibinee Toorodo, sabu Tooroɓɓe ko hinnde hesere. Neɗɗo tuubat, wonta Toorodo.
Ko caggal mum, nde laamu Almameeɓe fooli, ɓe ngontii hinnde jom doole, ardiiɓe renndo ne woorunoo, nde ɗum waylii. Hankadi wona tuubɗo kala wonta Tooroodo, moni kala ma jinnaaɓe mum ngona tooroɓɓe, teeŋti e jinnaaɗo mum gorko, nde kañum ne wiyee ko tooroodo.
SOONINKOOƁE GIDIMAKA E NJIYAAGU
Jubbannde men haaɗata ko e diiwaan Gidimaka (Gidi Maƴa). Kayhayɗi ko alluwal goɗngal.
Mo yuurnitii ɓesngu Muritani, felliti haalde ko woodi, ne andi Sooninkooɓe maantoraa ko hillande liggeey. Ɗum waɗi Haal Pulaar en na tooñira ɓe : « maa kaalis, maa anñeere woɗɗunde ». Addi ɗum ko alaa ɗo njiyaata Sooninko, celluɗo to bannge terɗe mum e hakkille mum na yeloo. Ɓe nguuri ko e warñeende maɓɓe. Eɓe mbiyee eɓe tiiɗi junngo, kono wonaa noon : ɓe kumpiti tampere nde faggaade ngalu roondii, ɓe ngaadoraaki batde e rewnaade eɓe ɗaɓɓa, no won e Moritaninaaɓe nii. Ittaani eɓe ngondi e ñeeñɓe maɓɓe e awluɓe maɓɓe. Ɗo Sooninkooɓe koɗi e Moritani, leydi waalo ne haaɗi e juuɗe, ne wiyee ni alaa no foti. Ɗum waɗi jeyi leydi na teeŋti e maɓɓe. Won e galleeji e gure maɓɓe ngummii ko rewo goɗɗuɗo, laamii Ganna… Won e maɓɓe peri ko diiwanuuji Mali, na telloo ne kaɓto Safalɓe, ne kaɓtoo Tuubakiri haa ciiñti e gure mum en jooni ɗe. Yoga eɓe cifi-ɗen wattan ɓe, ngardi ko cente cente.
Ne gooŋɗini haala men biyeteeɗo Maƴa Mallee Nduwoo Sumaare, hono Maƴa mo haayre, hono haayre Asaaba.
Kinɗe Sooninkooɓe ko nii:
– «Hooro» ngoni laamɓe maɓɓe (ena e maɓɓe yetteteeɓe Kamara, Sumaare, Jaawara, Jaabira, Ganndega) ;
– «Moodini» ngoni seernaaɓe maɓɓe (eɓe njettee Siisee, Soƴonaa, Sillaa, Jaƴitee, Yatabare, Daraame, Kebe, Saaƴo, Njaay, Kanutee, Samasaa) ;
– «Jonkorunko» e «Waanokunko» ne nannda to iwdi mum en e maccuɓe laamɓe, ngabborii caggal ɗum jaawanɓe (ɓe kalfinaa maslahaa e nder renndo so luural jolii)
– «Ñamalanii» ngoni ñeeñɓe maɓɓe
– «Komo» ngoni maccuɓe
– «Komo di n’komo» ngoni maccuɓe halfuɓe jiyaaɓe
Ɗum holliti ko jaanduyaagal naatii. Won e maccuɓe njaltii hinnde mum en adan, ngalɗii, ngam reftaade laamɓe e njogitaari petelaaji, mbaɗti halfude, na liggina… Ɓeen, ngonka mum en ɓuri abbitaade ko «Jonkorunko» e «Waanokunko».
Nde Soninkooɓe eggiyankooɓe ciiñti e gure mum en, ɓuri huuraade e jeyi leydi ko laamɓe, Seernaaɓe e won e jagge mawɗe (Jonkorunko e Waanokunko).
Hol no kuulal kesal pawingal e njiyaagu hiisorii ko cifi-ɗen e leƴƴi Moritani kala ?
MBUNNDI–MBUNDI KUULAL NGAL
Kulal ngal ko nii siforii macungaagal : “Macungaagal ko ngonka walla sifaa neɗɗo mo ngandu-ɗaa sariyaaji jowitiiɗi e jeyi na piilii e mum, wonii kañnji fof, wonii won e majji.”
Won e golle, won e haala, sariya lundiiɗo macungaagal ne yani e mum en :
– piggal
– teetde kaake janane
– heɓtude jawdi njananndi e kaalis janano
– haɗde sukaaɓe janngude
– happaade ndonu
– resde debbo innirteedo korɗo tawa wonaa e sago mum,
– luulndaade dewgal ngal biyeteeɗo korɗo yiɗani hoore mum
– winndude, bayyina jimɗi, jime, tiyaataar ekn, tawa ne maanta njiyaagu
Sariya ne yani e kala mawao jooɗaniiɗo laamu (guwerneer, perfee, e wonɓe les mum en), kala sanndarmori, kala polisiyee kollitaaɗo luure jowitiiɗe e njiyaagu salii yo yetto sariya, walliti halifaaɓe, luulndii jiyaaɓe walla adduɓe e mum haala.
Heen bonande kala, kuulal ngal ne taƴani ɗum alamaan.
Ɗee geɗe ɗe cifi-ɗen kala sariya luulndiiɗo njiyaagu na yani e dow mum en. Ko ɗum ɓuri tiiɗde e ko kuulal ngal roondii.
Jubbande men faande yowittoo ko e sifaaji njiyaagu ɓurɗi maantinde e nder Moritani hannde. Tongirten ko peeje ɗe cikku-ɗen maa mbaylu ngonka wiyateeɓe maccuɓe, fellitɓe taƴde ɓoggi piiliiɗi e daaɗe mum en, njaaɓana yowitaade e warñeende mumen.
Bookara Muusa Bah
Settaambar 2007


c: text/html

text:
Nana Asma’u, dewbo Pullo kaɓananooɗo Wellitaare dewbo duuɓi 100, ko adii dillere Feminisma
Nana Asma’u walla Neene Asmaawu, sabu ko noon woni innde ndee tigi, ko dewbo pullo lolluɗo he nder daartol Afrik kam e daartol diine Islaam. Neene Asmaawu (1793-1864) ko ɓiy Seyku Usmaan Dan Foodiyo, diidnooɗo laamu Fulɓe Sokoto o. Ko o dewbo ganndo, joom tiiɗndi e geɗal mawngal he nder leydi Sokoto (Nigeria), keɗananooɗo kadi o wonnoo.
Omo joginoo darnde yiytiniinde he dawrugol, nehdi e mbayliigu renndo Sokoto. Kono ko addani Nana Asma’u lollude ko won’demo ganndo kuɓɓuɗo he yonta makko, tawi he oon yonta, yoga e leyɗeele biyeteeɗe hannde ƴellitiide ɗee rewɓe mum en ene ndummbaa he kasooji majjere; ngalaa hay jojjannde wootere saka noon konngol he nder dawrugol leyɗeele mum en. He ngaan tuma, oo dewbo pullo, ɓiy laamiiɗo juulɓe, tawi kanum ko ganndo kuɓɓuɗo, ceernaajo jannginoowo rewɓe e worɓe kala, kadi winndiyanke ŋana. He nder duuɓi cappanɗe nay, ko anndaa he ko o winndi ene wona cappanɗe jeegom wallifo, tawa ko ɓuri heen heewde winnda ko he ɗemngal makko neeniwal, Fulfulde, ko heddi koo ko he Arabeere e Hawsankoore.
Nana Asma’u jibinaa ko 1793, o inniraa ko Asma’ bintu Abuubakri Sidik, ko sabu huruum he oon dewbo saahibe addaniɓe noddirdemo “Neene” ngam añde soowtude innde mum. He cukaaku makko o seedinooma heen Jihaadi Fulɓe (804-808) e golwole mum en he nder leydi Hawsa, jeyɗe sabaabu darogl laamu Juulɓe Sokoto he gardagol baaba makko, Seyku Usmaan Ɓiy Foodiyo.
Nehdi e Jaŋde
Ene jeyaa he geɗe teskinɗe he noddaandu (da’wah) Seyku Usman, ko himme mo o rokkunoo jaŋde rewɓe oo. O winndi jime keewɗe he Fulfulde/Pulaar e Hawsankoore ngam hirjin’de wonnde yoo rewɓe njanngine nganndinee diine mum en Islaam. O winndi kadi ko heewi he ɗemngal Arab ngam felde seernaaɓe ɓe njannginaani ɓesnguuji mum en rewɓe ɗii, e jaabaade kadi heen woɗɓe huccinatnooɓe e makko ñiŋoore sabu ko rewɓe tawtortee waajuuji makko ko. Ko ɗuum waɗi he nder galle Seyku Usmaan jaŋde faltaaki gorko e dewbo. Ɓiyɓe nakko rewɓe ɓee njanngirta ko hono no worɓe ɓee ni. Hayso tawii ko Nana Asma’u ɓuri lollude he nder maɓɓe ne, woɗɓe ko wayno Maryam e Faatimatu, yanti e suddiiɓe galle oo ɓe, ko wayno Aysatu (A’isha) e Hawwa’u, ko anndiranooɓe won’de wallifiyankooɓe kadi e joganoode konngol he ko yowitii he dawrugol leydi ndi.
Hono no kala almuudo he ganndal Islaam he nder renndooji juulɓe ɓaleeri Afrik ni, Neene Asmaawu fuɗɗorii jaŋde ko janngude Qur’aan haa o reeni deftere Allah nde, caggal ɗuum o naatani janngude defte sariya e ɗemngal Arab e defte suufiyankooɓe haa teeŋti he Qaadiriyyah laawool ngol ɓe mbirdatnoo he ngaan tuma. Omo haalatnoo ɗemɗe nay, neenewal makko Fulfulde, Hawsankoore, Arabeere, e Tamasek (ɗemngal Tuwaareg en). Kadi omo winndatnoo he tati gadane ɗee he huwtoraade alkule ajami (alkule Arab).
Naana Asmaawu Yimiyanke kadi Jannginoowo
Laamuuji juulɓe Fulɓe ɗii kala, gila Fuuta Jalon, Fuuta Tooro haa he Sokoto, kuwtoriima jime e beyti ngam janngin’de diine e sarde tinndinooje Islaam. He nder renndo ngo woowaani huwtoraade binndol, hono no renndooji Afrik haanki ɗi nii, jime e beyti ko coñce newnatnooɗe sarde miijooji e tinndinooje ko yaawi kadi nawa ɗum en to woɗɗi tawa ko e dumunna daɓɓo. Yimre ene weeɓi huñaade kadi so joom mum ene yima, nde tawnoo heewi won’de ko daande mum dow, so goɗɗo heɗiima ɗum ene waawi kanum ne huñoraade yimre nde. Ko he ndiin ɗoon mbaydi tinndinooje Islaam carorii he nder dowlaaji juulɓe haa ɓuri teeŋtude he hiirnaange Afrik.
Nana Asma’u huwtoriima won’de mum eeltanaaɗo ɗemngal (omo haala ɗemɗe nay) e haayaneede binndol ngam wallifaade jime keewɗe e firde ballifanɗe baaba makko Seyku Usmaan ummoraade he ɗemngal Arab, o waɗti ɗum en he Fulfulde walla Hawsankoore.
Ballifanɗe Neene Asmaawu ene tinndina no ganndal makko he Islaam way yaajde e luggiɗde. Hakke cappanɗe jeegom e ballifanɗe makko ene lutti haa jooni majjaani. He ballifanɗe makko omo jaŋtoo heen ko yowitii he daartol, e toɓɓe goɗɗe ko wayno waajuuji, jeertinooje, wasiyaaji ɗiggere (piete), e jaarooje.
Nehde e Janngin’gol rewɓe
Nana Asma’u waɗi ko ɓuri heewde he nguurndam mum ko he janngin’gol rewɓe e rokkude ɗum en nehdi Islaam. Hedde 1830, o sosi dental rewɓe jannginooɓe ngal o inniri “Jajis”, Ko rewɓe ɓe o heblata kanko e hoore makko, o janngina ɗum en haa o okka ɗum en seedanfaagu. Ɓeen kanum en ne njaha he nder leydi he ene njanngina rewɓe he nder galleeji mum en tawa kuwtortoo ko binndanɗe makko e wallifooji makko. Ɓeen Jajis en ene keɓtinirtenoo e ɓuurnungal mum en keeringal. Adan, fayndaare ndee wonnoo ko janngin’de tuuburu en hesɓe ɓee holno mahortoo he Islaam, gila e ɓoornungal juulɗo haa e holno juuldetee walla holno dewe Allah goɗɗe ɗee ne ngollirte. Binndanɗe Nana Asma’u ene njannginatnoo ɗum ɗoo kala, kono kadi eɗe kirjinatnoo fayde jikkuuji suufiyankaagal e mahaade he dow Sunna, rewrude he teeŋtin’de he nder jime makko hol ko woni jikkuuji neɗɗaagu, timmal e kulol Allah. Aadee wonaa ngalu, laamu walla daraja waɗat ɗum neɗɗo. Neɗɗaagal ko kulol Allah e fiɓnde sellunde kanum e wuurde nguurndam ceniɗam tawa ko poocci ɗam. O rokka heen yeruuji keewɗi fawaade he nguurndameeje suufiyankooɓe yawtuɓe, rewɓe e worɓe wuurnooɓe nguurndam ɗiggere e ruuɗaare aduna, ko wayno mawni makko gorko, laamiɗo Juulɓe Muhammad Bello. Ko laamɗo, galo kadi ganndo, kono ko jankininooɗo newiiɗo kadi kaaraysire.
Ooɗoo daraja fof noon, haɗaano Nana Asma’u won’de dewbo desaaɗo kadi keddiiɗo he les joom galle mum. Jooma galle makko, Maalam Giɗaaɗo, ko gooto e almuuɓe Seyku Usmaan ɓadiiɓe ɗum jeyanoo. O tawtoraama golwole jihaadi Fulɓe he nder leydi Hawsa o kala, kadi winndi ko heewi he ko yowitii e daartol oon jihaadi e mahgol dowla Islaam mo Sokoto.
Ndonateeri e Daartol
Ko Nana Asma’u rontini yontaaji garɗi caggal mum ɗii wona tan jime e beyti, kono ko jikkuuji e neɗɗaagal ɗi loowdi ɗeen jime e beyi tinndinatnoo ɗii. O rontini ko janngin’de wonnde gorko e dewbo kala ndenndi fotde he kuwtorogol dokke ɗe Allah waɗi he mum en ngam haa mbaawa addude ballal mum en e mahde renndo seniingo. Renndo nuunɗal, ɗo mo woni kala ene hurmaa he neɗɗaagal mum; renndo ɗo dewbo ene waawi jogaade wellitaare janngude e gollaade tawa haɗaani ɗum suuraade he reen’de senaare mum.
He nder worgoori Nigeria, haa jooni Nana Asma’u ko ñemtinirɗo, ñemmbeteeɗo. Pelle rewɓe keewɗe e nokkuuji janngirɗi keertoronaaɗi rewɓe ko kanko innira.
Yoga e binndanɗe mako hannde nana piraa ene mbaɗtaa he ɗemɗe Oropnaaje haa teeŋti he Engele. Heewɓe kadi mbaɗii wiɗtooji walla mballifii defte he makko. Ene jeyaa heen Jean Boyd he deftere nde tiitoonde mum woni:The Caliph’s Sister: Nana Asma’u 1793–1865: Teacher, Poet and Islamic Leader (1989), e One Woman’s Jihad: Nana Asma’u, Scholar and Scribe nde wallifii ɗum Beverly B. Mack e Jean Boyd (2000).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rewɓe gollooɓe e karanlaagal rajooji
Saakitaama ñannde :
Tedduɓe keɗiiɓe RFI Fulfulde, on jaaraama, bismilla mon e taskaram Dinngiral Rewɓe dow rfi Fulfulde.E ley yewtere ndee hannde en kaalan ko faati e rewɓe gollooɓe e karanlaagal, ɗum woni rewɓe wonɓe e rajooji e yuɓindirgol golleeji kabaaruuji .E ley yewtere men hiɗen tawdaa e Mbaay Aysata SOW jeeyaɗo Senegaal karallo to rajoo « Futur Medias » (RFM) kanko e Jeyneba JAKITE SANGARE ngonɗo Mali karallo to rajoo "Liiberte FM".To estidiyo rajoo faransi e winndere RFI, eɗen ngonndi e Rashel LOKATELLI Faransinaajo, golloowo e nduu suudu, ko kanko wonni koɗo men hannde. Ɗum woni toɓɓe mawɗe yewtere men ndee, bismilla mon e heɗagol kaa taskaramha.E taskaram men ngarooha en kaalan fii worɓe daraniiɓe rewɓe taweteeɓe e tiiɗalaaji annditirteeɓe HE FOR SHE.Oɗon baawi hokkunde mijooji mon e tonngoode amen WhatsApp 00 221 644 12 74.


text:
Afrik: Alhaali pesooɗe koronawiriis e dabare rentaade ñawu nguu
Saakitaama ñannde :
Toɓɓere CELLAL KO NGALU ndee jeɗɗiire woni ñawu koronawiriisi: no ɗum woniri e goɗɗe leyɗe Afrik, no pesooɗe ñawu nguu heɓorto e dabare reenaade e ñawu nguu.Faa keɓen paaman, en calminan ley yewtere ndee Dr Mamadu NJAAY golloowo to suudu safrirdu “DIOFFIOR” Fatik Senegaal, hawjiiɓe pesooɗe koronawiriis, o hollan no ɗum heɓortoo Senegaal.En tawdete kadi e Dr Muusa JALLO safroowo to Yalgado WEDERAWOGO hawjiiɓe safrude e tinndinde baŋŋal haɓdude ñawu nguu to Burkina. En calminan du Dr Abdulaay JALLO, safroowo, janginoowo safrooɓe to Konaakiri, o humpita no ñawu wonaa safreede to leydi maɓɓe. Fadde ɗum firtanan en ko woni ñalaannde suɓanaande cellal aduna, laatinaande to jeeɗiɗi lewru nayaɓurdu hitaande fuu.E fuɗɗoode yewtere ndee en keɓan jantoore Mammadu Aadama JALLO e ko haɓɓodi pesi ñawu kowid-19 Konakiri, Gine. En ngaran heɗaade du sakiraaɓe yogaaɓe dow toɓɓere ndee e ƴamɗe ko ɓe njoganii safrooɓe.
Heɗoɗee jeewte waɗooje altineere kala e njamdi 8:50 (GMT) Heɗitee nde talaataare e njamdi 17: 50 (GMT).
Oɗon waawi waɗtude baka mon e yewtere dow tonngoode WhatsApp: 00 221 76 644 12 72.
On mbaawi heɗaade taskaramji amen dow kelle Facebook maa Tweter: RFI Fulfulde


text:
Ngolɗoo ko to Inndo tiggu maayɗo yaltinaa e ɓalndu cukalel gorel jahrowel e duuɓi 4. Reedu maggel ina waɗno ƴuulde mawnde. Caggal muus reedu caɗtuɗo, ngel nawaa opitaal ñalnde altine 5 oktoobar. Ngel seekaa, baawɗe Alla, tawaa ko tiggu wonnoo e reedu maggel !
Ngolɗoo ko to Inndo tiggu maayɗo yaltinaa e ɓalndu cukalel gorel jahrowel e duuɓi 4. Reedu maggel ina waɗno ƴuulde mawnde. Caggal muus reedu caɗtuɗo, ngel nawaa opitaal ñalnde altine 5 oktoobar. Ngel seekaa, baawɗe Alla, tawaa ko tiggu wonnoo e reedu maggel !
Juuɗe e koyɗe e cegeneeji e hoore tiggu oo, tawi ɗeɓii timmude. Hono ooɗoo kaawis ko huunde nde doktoreeɓe nganndi ina woodi gila ko ɓooyi, gila e yonta hakkundeejo. Wiyetee ko “tiggu nder tiggu”. Addata ɗum ko mawnugol funeeɓe ngol feewaani nder reedu yummiraaɗo. E no doktoor jibinirgol oo wiyri nii : “gooto e funeeɓe ɓee ronkat mawnude”.
Oɗon nganndi funeeɓe goonga e goonga ummotoo ko e toɓɓere wootere feccitiinde wonti toɓɓe ɗiɗi, walla tati ekn. So peccitagl ngol feewaani, ɗuum ina waawi addude caɗeele. Yeru ɓalli funeeɓe ɓee ndenta. Wonande ooɗoo yeru mo kaalaten, « gooto e funeeɓe ɓee ronku ƴellitaade, rentiri e goɗɗo oo to reedu mum, naatti e mum », e wiyde karallo oo.
Ko wayi nii ina saɗi ko waɗata, ko hedde reedu wooturu nder miliyoŋaaji 5 reedu.


text:
Koɗo men hannde ko Dokteer Musaa JALLO, halfinaaɗo Cellal e nder gallure Wagadugu
Saakitaama ñannde :
Koɗo men hannde ko Dokteer Musaa JALLO, laamiiɗo salndu hafinaandu Cellal e nder galluure Wagadugu, Burkina Faso. Ko e nder waamere tataɓere koronawiris wonɗen. Gila nguu ñawu fuɗɗii, doole maggu no hakindii Afrik. Taskotooɓe ñabbeeli ɓen fow, hollii ko markal ngal tan waawi re’ude ndee nawnaare, e hino le, leyɗe Afrik ɓurɗeɗen ko ɓilliiɗe (waasuve). E faandu haala Ibrahiima Timmbi BAH, Dokteer Musaa JALLO no okka taskaare makko.


text:
Caad:Lumndiiɓe laamu noddii seppooji e nder Njamena e nder ca'e goɗɗe
Saakitaama ñannde :
Seppooji waɗii hannde talaata bimmbi law Njamena. Ɗiɗo maayii e seppooɓe ɓen, seeditanɗe hollii wonnde ko fellaaɓe. Sukaaɓe yaltuɓe hollugol mettu-ɓerɗe maɓɓe. E wi'i maɓɓe, ɓe jaɓaali lomtal ɓiɗɗo Idriis Debi on.
Suukaaɓe heewɓe mottindiri bimmbi ɗoo Njamena, laamorgo Caad e ca’e yogaaje e nder leydi ndin.
Hiɓe lamndi yo konunkooɓe ardiiɓe laamu hakkudewu ngun immo.
Polisiiɓe e konunkooɓe no imminaa ngam haɗugol ɗin seppooji. Ɓe fetttinii ñamaku walla gaas e seppooɓe ɓen.
Seppooɓe ɗiɗo waraama, arano on ko to laamorgo Njamena, ɗiɗaɓo on e ko nokku wi’eteeɗo Mundu worgo Caad. Kumpite heewɗe no holli ɓee ɗiɗo ko fellaaɓe. Seppooji ɗin non dartaaki fii kala konunkooɓe e polisiiɓe ɓen no etaade fii accingol ɗi.
Ɓee sukaaɓe wonɓe waɗude ɗii seppooji, no sunnude pineeji, bonna estasiyonji yeeyirɗi esansi.
Hiɓe wowla gonnguɗi mettuɗi e hoore Faransi, leydi ndi ɓe tuumiri bammbugol General Mahamat Idriis Debi lomtiiɗo baaba makko caggal maayde makko.
Ɗii seppooji waɗii bimmbi ñannde Albeer Pahimi Padakke toɗɗaa hooreejo jaagorɓe Caad.


text:
Ñiddingol walla serindagol rewɓe doolaaɓe
Saakitaama ñannde :
Toɓɓere yewtere Dinngiral Rewɓe no faati e ñiddingol walla serindagol rewɓe doolaaɓe. Ko honɗum e tiiɗallaaji ɓe ngondi ? Holko renndo ngoo haani waɗude ngam wallude hono ɓee rewɓe ? E ley taskaram kaa, eɗen jaɓɓii Fatumata BARI yo gooto e rewɓe doolaaɓe e jeyaaɗo Gine. Sonnaajo Fatumata CAAM Njaay, yo ginenaajo jooɗiiɗo Senegaal. Ko horeejo walde daraniinde nanodiral ginenaaɓe. Dr Hawa Bokar LI-Tall yo renndoyankeejo, o wiɗtiyankeejo to iniwersite OTTAWA Kanada anndinan en mojooji mum e ndee toɓɓere. Koɗo men hannde e yewtere ndee yo Fatumata Sow dokotoroojo e pisikolooguujo to Faransi. O sifonto en caɗeele ɗe doolugol rewɓe waawi waddude e hakkilaaji doolaaɓe. E taskaram men ngaroowo en kaalan ko faati dewle ɓamɓamtal, ko ɗum woni rewɓe ɓe worɓe mum mayii roniɓe miññiraawo walla mawniraawo gennda maɓɓe.


text:
Talaata no weeta alarba to soɓiire Nijeriya, sukaaɓe jangooɓe ciwlaama
Saakitaama ñannde :
Jemma talaata na weeta alarba jooma kaɓorɗe naati faa keewi nokku jannde sukaaɓe ɓe. Hooreeɓe duɗal ngal ɗiɗo kollii wonnde sukaaɓe janngooɓe kewtanɓe 20, ŋakkii, kono non ɓe anndaa so ɓen fuu ciwlaama walla ɓe ndoggu. Hooreejo poliisi en diiwal ngal kam hokkaayi limoore ciwlaaɓe ɓee. Samiyel Aruna hooreejo kalfinaaɗo ndeenaagu leydi Najeriya wi'ii wonnde jooma kaɓorɗe mbarii neɗɗo gooto golloowo to iniwersite ton.


text:
Luumo defte rewɓe ngo ndakaaru (Salon du livre Feminin de Dakar) taggii wejo mum hanki, caggal balɗe tati, ñalnde 5,6, e 7 Duujal, to Hotel de Ville mo Ndakaaru. Fayndare ngooɗoo luumo wonno ko wallude rewɓe winndiyankooɓe mbele ene mbaawa saaktude golle mum en haa ɓura anndeede e tineede, kono kadi e teeŋtinde no ballifanɗe maɓɓe mballiri e hare maɓɓe ngam yooltude jojjanɗe maɓɓe.
Jokku Taro
Like this:
Like Loading...
Ko ñalnde Talaata 12/04/2022 Abdulay Ali Malal Jallo, gardiiɗo Radio Tele Fulɓe naati ñiiɓirde CNRA yuɓɓo laamuyankeewu halfinaango rokkirde siññaaluuji Tele e reende kuule mum en he nder Senegaal. Omo wonndi e sate mawɗo mo ene jeyaa heen jooma-suudu makko, Raabi Seydi, golloowo kadi he RTF, wonndude e musiɗɗo makko Ibraahima Kebe, jaayndiyanke RTF.
Jokku Taro
Like this:
Like Loading...
Muritani, ƴiiƴameeje ɓaleeɓe ene njokki rufeede ko aldaa e curo walla kajo, aduna ene ndaara alaa kaaloowo. Wonaa leyɗeele walla dente Afriknaaje, wonaa dente winndereyankooje walla ni leyɗeele piytortooɗe becce wonnde ko kanum en ndarii he felo jojjitde hakke aade.He beete hanki, sukaaɓe ɓaleeɓe Muritaninaaɓe njippiima he dow laabi ene mbaɗa seppo ngam hollude mettere mum en he ooɗoo ñalawma 28 Jolal, potnooɗo won’de maanditaare jeytaare ndimaagu leydi Muritani.
Jokku Taro
Like this:
Like Loading...
Ñalnde Hoorebiir 11/09/2021, Black Panther mo Marvel studio ene waɗa fijirde (concert) tawa fijata ɗum ko orchestre Los Angeles Philharmonic, he ɗowgol Thomas Wilkins, wonndude e Baaba Maal mo ngannduɗaa ko kanum wonata bismaaɗo keeriiɗo (invité spécial) hiirde nde. He nder hiirde ndee maa yeeɓooɓe ɓe ndañ fartaŋŋe yeeɓde naɓaka (film) kaa tawa orkester o ene fija gaaci (score/Soundtrack) filma o ɗi ngannduɗaa yuɓɓinno ɗum en ko juɓɓinoowo gaaci (musique compositeur) Suwednaajo, Goransson Ludwig.
jokku taro
Like this:
Like Loading...
Ñalnde Aljumaa/Mawnde 23 Morso, 2021 maa fijooji Olympic 2020 (pijirlooji Olimpik) uddiit to Tokyo lesdi Japon. Eɗen nganndi ɗuum fotiino waɗde gila rawane, 2020, kono sabu reentaade mboros Koronaa wirisi oo addanino ɗum yoweede. Fotde jonte ɗiɗi pawɗe (haa 8 Juko) leyɗeele aduna ɗee kala ene kawra ngam waɗɗe pijirlooji coftal ɓalli.
jokku taro
Like this:
Like Loading...
Hooreejo leydi Senegaal Makki Sal, tiiminii hannde njillu mum to rewo Senegaal ngu o fuɗɗinoo gila ñalnde Hooree-biir, 12/06/2021. Ko njillu ɓooyngu dumiingu hakke yontere (12-19 Korse 2021). O yilliima heen diiwal St. Louis e diiwal Maatam. Ko ɗeeɗoo diiwe ɗiɗi soomi ko wonno hanki leydi Fuuta Tooro to bannge Senegaal. Ndeke eɗen mbaawi wiyde he nder ndee ɗoo yontere, laamu Senegaal eggi fayti Fuuta Tooro.
jokku taro
Like this:
Like Loading...


text:
Saggitorde Fransi/Pular: Konguɗi e Sagaraaji Hiisa e Tasakuyee (Lexique francais/Pular des mathématiques et des sciences de la vie)
Gila nde dillere guurtingol ɗemngal Pulaar/Fulfulde e winndude kam e ƴellitde kala fannu ganndal he nder maggal, fuɗɗii e kitaale jawtuɗe ɗee, subaka kala mo Allah addi aɗa yiya walla nanaa deftere walla wallifo heso yaltungo he ɗemngal Pular. Saggitorde Fransi/Pular: Konguɗi e Sagaraaji Hiisa e Tasakuyee (Lexique francais/Pular des mathématiques et des sciences de la vie) ko deftere nde Galle muulngo l’Harmattan yaltini gila 2018, nde lemminooɓe defte pulaar ɓeyditortoo he defterɗi mum en, teeŋti noon e ɓeen yiɗɓe gannde Hiisiwe ( mathématiques).jokku taro


text:
Belees Kompaawore (Blaise Compaoré), hooreeejo leydi Burkinaa hollitii feere sakkiti ngam wallitde ginenaaɓe diwtude luural mum en. Eɗen ciftina tan ko caggal warngo 28 settaammbar 2009 waɗnoongo to Estaad Konaakiri, CEDEAO halfini mo ɗowde njiylawu maslahaa hakkunde militeeruuji, ɓe ardii ɗum en CNDD e pelle politik e renndo Gine rennduɓe e ko anndiraa « Doole Guurɗe : Forces Vives).
Belees Kompaawore (Blaise Compaoré), hooreeejo leydi Burkinaa hollitii feere sakkiti ngam wallitde ginenaaɓe diwtude luural mum en. Eɗen ciftina tan ko caggal warngo 28 settaammbar 2009 waɗnoongo to Estaad Konaakiri, CEDEAO halfini mo ɗowde njiylawu maslahaa hakkunde militeeruuji, ɓe ardii ɗum en CNDD e pelle politik e renndo Gine rennduɓe e ko anndiraa « Doole Guurɗe : Forces Vives).
Ñalnde 20 noowammbar 2009, Belees jooɗodiima e yonaaɓe kooninkooɓe Gine e yonaaɓe luulndo, gooto kala bannge mum.
Caggal ɗum, gooto kala hollita miijo mum e ndee feere. Miijo Belees Kompaawore ko sosde Diiso Ngenndi fotngo dowɗe daawal hakkunde ngal (lebbi 10) tawa ardotoo ɗum ko neɗɗo CNDD. Oon ne toɗɗo hooreejo hilifaaɓe e yimɓe luulndo ngo. Ɗum firti ko Dadis Kamara ina waawi heddaade ɗo wonnoo, tee so woote yontii wona kanndidaa. CNDD kañum hollitii weltaare mum e ndee feere, luulndo ngoo noon hollitii mettere mawnde e luulndagol mum ndee feere. E miijo maɓɓe, Belees Kompaawore teskaaki yiɗde ɓesngu Gine, kam e miijooji CEDEAO e Dental Afrik e Dental Orop e Goomu Kisal Fedde Ngenndiije Dentuɗe cakkitnoo. Ɓee fof kollitiino wonde koninkooɓe ɓe potaani jeytoreede e woote gardagol leydi payɗe sabu warhoore mo ɓe mbaɗi o.
Kamɓe « Doole Guurɗe » ɓe kollitii (walla ɓe ñuumbiima) wonde ɓe nattii qirraade Belees.
So Alla noon, caggal ndeeɗoo bonannde mawnde nde ɓeeɗoo kooninkooɓe mbaɗi, wiyde yo ɓe njokku ardaade, ko huunde hersiniinde ; wiyde kadi yo Dadis won kanndidaa e woote payɗe, ko huunde nde jaɓanooka ko adii warngooji ɗi, ɗum noon waawaa jaɓeede caggal mum en. Heddii ko « deftere janngirtee ko banndum » : kala janfiiɗo laamu e Afirik, maa wiy ina wona kanndidaa e woote ɗe yuɓɓini kam e hoore mum, sibu wiyata ko alaa ɗo fawii «ɗum jaɓee Muritani, haɗee to mum» !
- Feere Kompaaworee nde ina hersinii
Jonte ɗiɗi ko idii nde ɓe mbarata hoore, ɓe moññni yimɓe, lappol koninkooɓe Gine yiyndirii e hoohooɓe laamu Farayse. Habri ɗum ko jaaynde Amerik wiyeteende The New York Times. Ɗumɗoon haawnaaki.
Afriknaaɓe ina nganndi wonde, wonande Farayse, senngo laamuuji jaasɗi ɓuri waawde huuɓnude nafooje maɓɓe e Iraaniyoom mo Niiseer walla petroŋ Gabon, walla tufɗe Kamaruun e Togo, walla boksit Gine, maa jamaŋ Santarafrik, walla, hol ko haɗata, buhe jooɗɗe won ɓeen rewɓe Senegaalnaaɓe. Wonande nokkuuji keniiɗi, haala Bernaar Kusneer kaa fof, ko haa nanee boy laawii nay tan, kono kay Pari paraani seertude e koninkooɓe Gine, haa arti noon e Dadis Kamara. Finnde mum ko Patrik Balkani, ɓalliiɗo Sarkosi no feewi, wiyi wonde « kanndidatiir Dadis Kamara wonaa porbelem ». Ko ɗum tagi, jeyaaɓe e leyɗe Afrik kaaloowo Farayse, mettinande no feewi laamu Farayse e lietnaaji mum cuuɗiiɗi e nder duunde he, ina cikkitii wonde koyɗe Belees Kompaawore yahata ɗee ko e dow wagginoore laamu Farayse ngam addande « buusee 28 settammbar » heddaade e laamu.
Ko hono noon ɓe mbaɗnoo to Togo, ɗo Faure Gnassingbé waawi heddaade e laamu e hitaande 2005 e dow ballal Pari, kanko fof e saabaade warngo ko ina tolnoo e 500 neɗɗo jeyaaɓe e luulndo (ciimtol ONU). Ko ɗum waɗi hay gooto hoolaaki ɓe e Gine.
Miijo ngo Kompaawore sakkiti ngo ina jalnii no feewi, sibu ko waasde hormaade e hiisaade Ginenaaɓe e Afriknaaɓe kala : so guwarnama e mudda mo ardotoo Dadis Kamara, potɗo toɗɗaade hoyreejo hilifaaɓe jeyaaɗo e luulndo. Kompaawore haaɗaani ɗoon, sibu o rokkii mawɗo koninkooɓe fartaŋŋe wonde kanndidaa e woote gardagol leydi payɗe ɗe. So tawii ndee feere ñolnde ɓennii, ina wayi no maayɓe 28 settaambar ko yejjitaaɓe. Kooli ɗum woni jaasre !
Belees faamaani wonde aduna o idii ɗaɓɓude ko yo « buusee biyeteeɗo Kamara o» woppu laamu. Yimɓe kay ma a taw coklaani limtande mo yeruuji kollitooji wonde hono ndeeɗoo feere alaa fof ɗo yuumti e Afrik, tee ɗe mbonnanii duunde men nde no feewi.
Afriknaaɓe jeyaaɓe e leyɗe kaalooje Farayse ina poti faamde wonde luulndaade laamuuji jaasɗi e Afrik, fuɗɗorii ko luulndaade tawo Farayse. Geɗe keewɗe ina ciftina en ɗuum : to Gabon, Alain Joyandet yondikinaaki tan e heede yeeso nde Aali Bonngoo fiiletee nde, alaa, o hollitii mo wonde Farayse ina wondi e makko no doole mum potirnoo. « Ɗaccanee Aali seeɗa », ɗum woni ko o haali toon. Haaɗaani ɗoon, sibu Robeer Burgi hollitii heen weltaare mum en. Tengiti ngal dow ko Pari Aali Bonngoo idii ɗannanaade.
E lewru maayndu ndu, ko Muhammed wul Abdel Asiis, dagnirɗo kuudetaa mum woote mukñaa, yillinoo Pari. Alaa fof teddungal ngal o teddinaaka : tappi boɗeejo e gardebuu gardeeɓe rippoobilik wonande janfante laamu, darodiiɗo e persidaa Farayse e dow peron Elisee, ina moosa weltaare. To Niiseer, persidaa Mammadu Tañjaa, caggal nde yaɓɓi wellitaare ɓesngu, dummbi hoohooɓe luulndo, waawii ɓeydude e manndaa mum duuɓi tati. Oo « laamɗo Sahel » mo dowlaani ko ciicaaɗo e winndere hee kala. Ɗum haɗaani mo fotodaade e Nikolaa Sarkosi, foto ngoo ɗisaa e tufnde Quai d’Orsay (galle laamorɗo Farayse). Wonaani tawo jonte ɗiɗi, gooto e hoohooɓe laamu Farayse hollitii wonde aɓe njogodii e laamu Niiseer jotondire toowɗe. Ko hono ngaal cehilaagal kadi ɓe njogodii e Paul Biya mo nganndu-ɗaa waɗtii hoore mum laamɗo kaaɗdi nguurndam, caggal duuɓi 28 laamu.
O jaɓɓanooma jaɓɓungal mawngal to Pari e lewru sulyee ɓennundu ndu tan.
« Afriknaaɓe ngañiri Farayse ko politik koloñaal kaɗɗo ɗum en suɓaade e nder wellitaare ardiiɓe hattanɓe, waawɓe ». Ko ɗuum woni ko yoga e annduɓe kaalata, haa arti noon e Kamaruunnaajo biyeteeɗo Achile Mbembé, porfeseer ko fayti e siyaas politik to Iniwersitee Afrik Worgo biyeteeɗo Witwatersrand. « E nokkuuji hee kala demokaraasi roŋkii yahrude yeeso » sabu darnde Farayse e kaɗooje mum.
E ndeeɗoo hitaande 2010 leyɗe tati maa njuɓɓin woote gardagol leydi (Togo, Koddiwaar, Santarafrik). Yimɓe fof, gila e nder Afrik haa e caggal mum, ina padi e anndude darnde Farayse jogori daraade heen kadi. Hay gooto hoto fuuntu hoore mum, kala ko Sarkosi haalnoo ko fayti e mbayliigu jotondiral hakkunde Farayse e Afrik, ko bawɗi gaɓɓule ɓole. Eɗen njaakorii tan maa « Doole Guurɗe » leydi Gine maa calo, njattinoo, caloo moojobere nde Farayse sakkiti, nde ardii ɗum jamfo-laamu burkinaanaajo Belees Kompaawore.
Kodjo Epou
(Washington DC – USA)
© Ici Lomé (Togo) – Novembre 2009
Firo : BAB


text:
Kabaaruuji ɓurɗi e battinde e nder yontere
Saakitaama ñannde :
Taskaram Kabaaruuji Yontere no jaɓɓoo hannde Lansana Kamara, jaayndeyankoojo jeyaaɗo Gine. Rewro toɓɓe joluɗe e nder yontere nden: Koddiwaar hooreejo leydi Alasaan Waatara hollii wonnde Loran Gbagbo e Ble Gude no waawi artude Koddiwaar nde ɓe faalaa kala. Ruwanda: annditii e nder sunaare mawnde war-neɗɗanke waɗunoongo e hitaande 1994 liddu Tutsii'en. Hooreejo leydi nden Pool Kagame holli miijo makko ko faati e cimtol ngol taarikayankooɓe Faransi waɗi ko faati war-neɗɗanke Ruwanda. En kaalan kadi ko faati e Amerik, Benin e NaajeriyaNiijeer: Mohammed Bazum, hooreejo keso sosii tere laamu makko. Jaagorɓe 32. Najeriya alhaali cuuɗi kaso e nder


text:
Ganndo mawɗo ko faati e ɓalliwal (fisik), biyeteeɗo Stephan Hawkings sankiima ñalnde alarba 14 marse 2018. Ko o ganndo biritannaajo lolluɗo e nder annduɓe, fanniyanke ko faati e ɓalliwal miijiwal (physique théorique), e hiisiwal, haa arti e gannde weeyo (astrofisik) hono ɓalliwal paatungal e kuule asamaan (koode, tagopeeje, geɗe gonɗe hakkunde koode ekn ), ko wayi no annoore mum en, ñisngo mum en, nguleeki mum en, ɓakdi mum en, cañuki mum en, ekn.
O jibinaa ko ñalnde 8 saawiyee 1942 to Oxford (Angalteer). O waɗi nguurndam makko fof ko e sunnaade e wiɗtude geɗe cuuɗiiɗe e winndere ndee. O jaggiraa ko no wage nii e nder annduɓe ɓalliwal, teeŋtini ɗum noon ko o sellaano ko ɓooyi, haa o woofɗi, kono ɗuum haɗaani hakkille makko ɓeydaade yuumtude e soñtude. E 1988 o winndii deftere tiitoriinde « A Brief History of Time » (Daartol daɓɓol sahaa).
Won nawdooɓe mo e Albert Einstein e Isaac Newton, kono won wiyɓe kadi hono Einstein weeɓaani dañtude.


text:
Birmani: Hooreejo ciwliiɓe laamu nguu no saatinaa to kawral Leyɗe Fuɗnaange Worgo Asi (ASEAN)
Saakitaama ñannde :
Si laatike, ɗum wonay laawol aranol yantugol Jeneral Min Aung Hlaing yaasi Birmani gila o ciwlii laamu ngun e juuɗe Aung San Suu Kyi on suɓanooɗo e laawol demokarasi.
Birmani, ngardiiɗo konu ciwliiɓe laamu nguu, Min Aung Hlaing, ma tawtoree, yontere aroore nden, mbatu fedde renndiinde leyɗeele Asi baŋŋe fuɗnange worgo. Ko jaagorɗo kalfinaaɗo jokkondiral leydi Thayland e leyɗe janane anndini ɗum hanki. Mbatu nguu waɗata ko ñannde noogay e nayi lewru ndu ngonɗen nduu, to Jakarta, ngam mijaade e yewtude e gonnka walla alhaali Birmani, caggal ciwlagol laamu ngu koonunkooɓe ɓen waɗi ñannde go’o lewru ɗiɗaɓuru. Ɓe kolliti wonnde ɓe goppitii (accitii) ujune noogay e tati yimɓe sokanooɓe. Kono si tawii no e ɓen ngoppaaɓe, jaaydeyankooɓe e siwilaaɓe sokanooɓe ɓen. Tawete e nguu mbatu leyɗe sappo tawaaɗe e nden fedde reendiinde leyɗe Asi baŋŋe fuɗnange worgo.


text:
Linjiila Yeesu hande no
Yuhaana
winniri
Haala puɗɗirka
Yuhaana e yiɗi der ɗerewol mum ŋol, himɓe annita no Yeesu laati nun Ɓiɗɗo Alla, den goonɗinɗo mo fu tawee e woodi yonki tabitiiki.
Wecco arano e holla kaayeefiiji feere feere, kollitooji no Yeesu nun paabotooɗo, mo ɗum batani der dewte. Yuhaana ettii haalaaji goɗɗi nanditinirɗi, hande jon: diyam, nyaamdu buurinoowol, innabohi gooŋahi, o hollitira ko Yeesu laatii.
Yuhaana tan batani ɓangal der siire Kana, e haala Nikodemu, e debbo samariyaajo, e moofo mo Baytisayda, e gorko dindaaɗo e bundan.
O batanii kaayeefiiji jeego'o ɗi Yeesu waɗi ko Matiye, e Marku, e Luka winnay. Amma Yuhaana winnay haala golle Yeesu goɗɗe. O batanay dingol Yeesu e golle mum der Galili, e jarbeeki mum, e haala kirtaari cakitiineeri gam himɓe wakkati makko e annunoo ɗum.
Tokkontirki haalaaji
1. Haala puɗɗirka, 1.1-18
2. Yuhaana gaɗoowo batisi, 1.19-51
3. Golle Yeesu e waaji mum, 2.1-12.50
4. Balɗe Yeesu sakitiineeje faa Urusaliima, 13.1-19.42
5. Pintol Yeesu Joomiraawo e kollitaaki mum, 20.1-31
6. Heennyitirde 21.1-25.
1
Haala laatike jayŋol e yonki
1 Diga fuɗɗoode, bi'eteeɗo Haala e wonunoo. Oo wondi e Alla, o laati nun Alla. 2 Diga fuɗɗoode, oo wondi e Alla. 3 E makko Alla tagiri huune fu. Baa goɗɗum ko woni tagaaka to hinaa e makko. 4 Yonki ƴiwii e makko, yonki kin laatanii himɓe jayŋol. 5 Jaayŋol e yayna der niwre, niwre bo waaway ko nyifi ŋol.
6 Wakkati gom, Alla lili goɗɗo bi'eteeɗo Yuhaana. 7 O warii gam o laato seedeejo, o waɗana jayŋol seedaaku, gam himɓe fu goonɗina sabbu haala makko. 8 Kanko bane woni jayŋol, amma o waru nun gam o seedanoo jayŋol. 9 Kanŋol woni jayŋol gooŋawol, garuŋol e duuniyaaru gam yaynana himɓe fu.
10 Bi'eteeɗo Haala na'onno der duuniyaaru, e makko duuniyaaru tagiraa, amma himɓe duuniyaaru annitay mo. 11 O warii to himɓe makko, himɓe makko bo jaɓɓaaki mo. 12 Amma jaɓɓiiɓe mo fu, ko goonɗinii inne makko, o hokkii ɗum laawol laataago ɓiɓɓe Alla. 13 Ɓe laataaki ɓiɓɓe Alla diga e dingol, e yidde tagaaɗo bo bane, amma gam Alla hokkii ɓe yonki kesi.
14 Haala laatike neɗɗo. Neɗɗo on jooɗodii e meeɗen, oo hebbi moƴƴere e gooŋa. Men ji'ii tedduŋal makko, tedduŋal ŋal Ɓiɗɗo bajjo heɓata e baaba mum. 15 Yuhaana seedanii mo, bati e daane towne, wi'i: «Oo ɗo woni mo batannoomi on, bi'umi: Ɓaawo am, ɓurɗo am waran, gam o na'on diga mi walaano.»
16 E gonnan makko, en fu en keɓii moƴƴere dow moƴƴere. 17 Diga e Muusa nun tawreeta hokkiraa, amma moƴƴere, e gooŋa warii diga e Yeesu Almasiihu. 18 Goɗɗo yi'ay Alla abada, amma Ɓiɗɗo bajjo, laatiiɗo Alla, gonduɗo e Baaba nun annini en Alla.
Seedaaku Yuhaana gaɗoowo batisi
(Matiye 3.1-12, Marku 1.18, Luka 3.15-18, Yuhaana 5.33-36)
19 Yahuduuɓe Urusaliima lilii moodiɓɓe ƴiwuɓe e lenyol Lewinkeeɓe e Limaamiiɓe ɓe ƴama mo, kanko woni moy. 20 O toontii ɓe ko laaɓi. Nani ko o seedii: «Min, mi Cuɓaaɗo bane.» 21 Ɓe ƴamitii mo, ɓe bi'i: «Den kan, moy nun laatiɗaa an? An nun Eliya na?» O wi'i: «Min, mi Eliya bane.» Ɓe bi'i: «An nun Annabiijo batanaaɗo na?» O toontii: «Aawo, kanko bane laatiimi!» 22 Ɓe bi'i mo: «Den fu moy nun laatiɗaa? Batu men ko men batoyta liloyɓe men. Ko bi'uɗaa hoore maa?» 23 O toontii, o wi'i:
«Min woni batoowo der haro e wi'a:
“Moƴƴinee laawol Joomiraawo,”
non annabi Esaaya wi'i.»
24 Lilaaɓe ɓen laati nun Farisaaɓe. 25 Ɓe ƴami mo: «Ko woni sabbu ko aa waɗa batisi nani bo a Cuɓaaɗo bane, a Eliya bane, a Annabiijo batanaaɗo bane?» 26 Yuhaana toontii ɓe, wi'i: «Min, mii waɗira batisi e diyam, amma e woodi goɗɗo hakkune mooɗon mo on annaa, 27 kanko woni garoowo ɓaawo am, mi fotay baa fittugo ɓoggi paɗe makko.» 28 Ɗum ɗon fu waɗu nun Baytaniya, takkol maayo Urdun, to Yuhaana waɗannoo batisi.
Yeesu nun woni Jawgiyel Alla
29 Fini mum, Yuhaana yi'i Yeesu e wara to mum, wi'i: «Nani Jawgiyel Alla ikkinoowel hakkeeji duuniyaaru. 30 Kanko nun batannoomi, bi'umi: ‟Goɗɗo waran ɓaawo am, oo ɓurimmi, gam o na'on diga mi walaano.” 31 Min, mi annaano mo. Amma mi warii, mii waɗa batisi e diyam gam mi holla mo himɓe Isira'iila.»
32 Yuhaana seedii, wi'i: «Mi yi'ii Ruuhu hande foonu e jippoo diga dow, hoɗi dow makko. 33 Min, mi annaano mo. Amma lilɗo am mi waɗa batisi der diyam, kanko nun wi'immi: “Mo ji'oytaa Ruuhu e jippoo dow mum, kanko woni gaɗiroowo batisi e Ruuhu Ceniiɗo.” 34 Yuhaana wi'i: «Min, mi yi'ii, mi seedike, kanko woni Ɓiɗɗo Alla.»
Aahiiɓe Yeesu arandeeɓe
(Matiye 4.18-22)
35 Fini mum, Yuhaana e darodii kade e aahiiɓe mum ɗiɗo. 36 O yi'i Yeesu e faloo, o wi'i: «Nani Jawgiyel Alla!»
37 Aahiiɓe ɗiɗo ɓen nani ka o bati, tokki Yeesu. 38 Yeesu yeeƴitii, yi'i ɓee tokki ɗum, wi'i ɓe: «Ume daartoton?» Ɓe toontii, ɓe bi'i: «Rabbi (ɗum wi'ay maa Moodibbo), toy tawaɗaa?» 39 O wi'i ɓe: «Garee, daaree!» den ɓe gari, ɓe ji'i to o tawaa. Ɓe jooɗodii e makko nyalaane nen. Wakkati on, kiikiiɗe nun.
40 Andere, miiraawo Simon Piyer, woni gooto der ɗiɗo nanuɓe haala Yuhaana, ko tokkini Yeesu. 41 Mawniraawo makko, Simon, o arti o fotti, o wi'i ɗum: «Men ji'ii Almasiihu.» (Ɗum wi'ay maa Cuɓaaɗo.) 42 O yaari mo to Yeesu. Yeesu daari Simon Piyer, wi'i mo: «An, a Simon ɓii Yuhaana, a innitirte Kefas.» (Ɗum wi'ay maa Hayre.)
Yeesu noddii Filippu e Natanayel
43 Fini mum Yeesu yiɗi yahugo Galili. O fotti e Filippu, o wi'i ɗum: «Tokkam!» 44 Filippu, mo Baytisayda nun, genni Andere e Piyer. 45 O fotti e Natanayel, o wi'i ɗum: «Men ji'ii mo haala mum batano der tawreeta Muusa e der dewte annabiiɓe. Yeesu ɓii Yusufu mo Nasaratu.» 46 Natanayel wi'i mo: «Ko wooɗi waawan ko ƴiwi Nasaratu na?» Filippu toontii mo: «War, daaru!»
47 Yeesu yi'i Natanayel e fonnoy ɗum, wi'i: «Oo ɗo laati nun Isira'iilaajo lalley, jamma fu walaa e makko.» 48 Natanayel wi'i mo: «Toy annuɗaa am?» Yeesu toontii mo, wi'i: «Mi yi'ii maa ley ibbi diga Filippu nodday maa.» 49 Natanayel toontii, wi'i: «Moodibbo, a laati nun Ɓiɗɗo Alla, a Laamiiɗo Isira'iila nun.» 50 Yeesu toontii mo, wi'i: «Gam mi wi'ii mi yi'ii maa ley ibbi, kan acci ko goonɗinɗaa na? A yi'an ko ɓuri ɗum ɗon manŋu.»
51 Den o wi'i Natanayel: «E gooŋa batan mi on: On ji'an duule e maɓɓitii, malaykaaɓe Alla e eenca e jippoo dow Ɓii neɗɗo.»


text:
Ñalnde alet 17 mars 2019, pelle pine 3, hono Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani, Fedde Ɓamtaare Ɗemngal Wolof e Fedde Ɓamtaare pinal e ɗemngal Soninke, e ballal Fonadh (Dental Pelle Daraniiɓe Jojjanɗe Aadee), njuɓɓinii ñalawma dallinaango ɗemɗe ngenndiije tati ɗee, to Galle Sukaaɓe keso Nuwaasoot.
Ñalawma oo fuɗɗorii ko wejo defte binndaaɗe e ɗemɗe ɗee e wejo fitiram golleeɓe, tuggi waktu 9ɓo subaka haa waktu 17 kikiiɗe. Caggal ɗuum, ko yeewtere ngam hollitde dallinaango ngoo, yeewtere feccitiinde e toɓɓe tati mawɗe :
Toɓɓere adannde : nafoore jaŋde ɗemngal muuynangal. Yeewti nde e ɗemngal Farayse ko Muhammadu Wan ganndiraaɗo Duudu, Kajjata Maalik Jallo yeewti nde e Pulaar.
Toɓɓere ɗiɗmere : humpito Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije. Yeewti nde e Farayse ko Ndey Ñaŋ, e Wolof ko Tummboo Mbay.
Toɓɓere tataɓere : Hol no wonirta ; Yeewti nde e Farayse ko Salaamu Kamara, Suraake Jaara yettini nde e ɗemngal Sooninke. Yimɓe heewɓe jeyaaɓe e leƴƴi leydi ndii kala : safalɓe e jolfuɓe e sooninkooɓe e fulɓe nootiima e ñalawma hee, haa teeŋti e yeewtere hee, gila e teelɗuɓe haa e pelle politik ( yeru UFP, APP e MPR).
Wonande toɓɓere adannde ndee, hono nafoore jaŋde e ɗemngal muuynangal, yeewtooɓe ɓee kollitii wonde, ko idii fof “tippule nehdi e jaaŋde leyɗe Afrik ina maantiniri jaŋde ɗemɗe leyɗe jiimnooɗe ɗee. Ɗeen ɗemɗe kaɗde ɓamtaare kam e kuutoragol ɗemɗe ɗe Afriknaaɓe muuyni, keednaaɗe e wonde ɗemɗe ngenndiije.” tee “Ine hasii, ɗemngal sukaaɓe afriknaaɓe njannginirtee ekkol ngal, seerta e ɗemngal mum en ngal ngadii haalde ngal, hono ɗemngal ngal muuyni ngal”, ndaa “wiɗtooji kollitii ɗuum ina heewi haɗde sukaaɓe ɓee dursude e jaŋde leslesre ndee, tee « jaŋde maɓɓe ɓuri waawde yuumtude ko nde ɓe njannginiraa ɗemɗe ɗe ɓe muuyni ɗee ». Ndeke, ko moƴƴata koo, “cukalel foti fuɗɗoraade jaŋde ekkol ko e ɗemngal ngal muuyni ngal, walla mbiyen ɗemngal mum gadanal ngal”, sibu ko e “ngaal ɗemngal ngel yiyiri aduna, ko e maggal neɗɗaagal maggel mahii. Ko e maggal kadi ngel fuɗɗorii innude yimɓe e geɗe taariiɗe ngel kala, ko heen kadi ngel ñaawata ko kewi yeeso maggel fof.”
Fuɗɗoraade jannginde cukalel gila law no feewi e ɗemngal ɗiɗmal walla koɗal, ina majjina ɗum, wemjina ɗum, « sibu ekkol haalataa ɗemngal maggel ». Yanti heen, huufo joomum nder galle feewataa nde tawnoo jiknaaɓe ɓee mbaawataa rewindaade ngel no feewirta nii, mbaawataa wallude ngel waɗde ekkorɗe maggel. Yanti heen kadi, jannginoowo oo ronkat wallude cukalel ngel yahdude no haanirta e golle baɗeteeɗe nder janngirdu hee. Kaa ngonka jaŋde ina heewi addande sukaaɓe ɓee woppude jaŋde walla ronkude yahrude yeeso.
Porfesoor Georges Ludi to Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Bâle winndii : « Jannginirde cukalel e ɗemngal mum gadanal (Ɗ1), ina addana ngel ɓeydaade hoolaade hoore maggel, hoolaade ko ngel waɗata koo, ɓeyda neɗɗaagu maggel kadi, ɓeyda softeende maggel, suusna ngelfentude, uddita hakkille maggel, ƴellita neɗɗaagu maggel. Kono jaŋde e ɗemngal goɗngal ina ɗaasɗina ngel, hultina ngel hay haalde… »
Wiɗtooji ciynaaɗi e hakilantaagal jaŋde kam e karallaagal jaŋde ɗemɗe peeñninii ɓure jaŋde tuugiinde e ɗemngal muuynangal gila e gadane cukaagu. Ngam cukalel ɓamtoo e jaŋde mum, ina wasiyaa nde ngel jannginirtee ɗemngal ngel muuyni ngal, sibu ɗemngal jannginirgal ina teeŋti e silsil gostondiral nder duɗal e boowal mum kala, ina teeŋti kadi e « paggagol gannde ». Ekkol taƴondirɗo e sato galle ina hasii bonnude jaŋde sukaaɓe : « margol binndol ina waawi timmude so tuugiima e ko neɗɗo haalata ». Eɗen ciftina ɗoo aadaa kuutorteeɗo ngam jannginde alkule arab e nder duɗal Quraana.
Ko e ɗemngal muuynangal rewretee ngam teskinde alkule ɗee. Keewgol ɗemɗe e yoga e leyɗe Afrik ina foti addande en yiylaade yiytude peeje ɓurɗe moƴƴude ngam addande cukalel janngude e ɗemngal mum ngal muuyni e udditanaade kadi ɗemɗe goɗɗe ɗee, haa teeŋti e ɗemngal walla ɗemɗe laawɗinaaɗe ɗee. Ɗum firti ko miijaade e gollondiral ɗemɗe naftowal walla « ɓeydowal », so en deftii e haala Louis-Jean Calvet. Tippudi nehdi e jaŋde potndi sompeede ndii alaa e sago tuugoo e tippudi ɗemɗiɗiiri/heewɗemɗiiri, itta en e tippudi jaŋde kaawniindi tuugiindi e ɗemngal gootal wonande yimɓe « neesiiɓe e sato ɗemɗe keewɗe ».
Wonande toɓɓere ɗiɗmere ndee, hono humpito Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije (DƊNG), yeewtooɓe kollitii gila e fuɗɗoode ko “darnde teeŋtunde haalooɓe ɗemɗe Pulaar e Sooninke e Wolof, wondude e ballal pelle mum en pine, e ballal renndo siwil e huunde e terɗe maantinɗe Goomu Militeer ngam Kisal Ngenndi (ko anndiranoo CMSN), addannoonde laamu ƴettude cosgol Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije (DƊNG) ngam deeƴnude finnere ɓeydotonoonde ñalnde kala.” Donngal DƊNG wonnoo ko yuɓɓinde, jokkondirde e ƴellitde wiɗtooji ciynaaɗi nder denndaangal ɗemɗe ngenndiije ɗee. E nder ɗuum, ngal halfinanoo, e daawal gadanal ngal, ko heblude naatnugol ɗemɗe Pulaar, Sooninke e Wolof nder jaŋde ndee, toppitaade heblo jannginooɓe e heblude kaɓirɗe jannginirɗe, e yuurnitaade baɗte janngingol majje to bannge kaalis, kam e caɗeele kuutoragol majje e fannuuji keewɗi (ɗemɗe jannginirɗe, ɗemɗe kabrirɗe, ɗemɗe kumpitirɗe e ɗemɗe faggudu e golle ekn.) Ɓe kollitii kadi DƊNG fuɗɗii golle ko e saawiyee 1980, tee hakkunde 1980 e 1999, ngal heblii 500 jannginoowo e diisneteeɓe to bannge karallaagal jaŋde, e yuurnittooɓe jaŋde.
Ngal udditii, huufi, 52 duɗal jarriborgal e nder leydi hee, e ngam janngingol ɗee ɗemɗe no ɗemɗe garwaniije, tawi almuudo fof ina jannga e ɗemngal mum tuugnorɗe jaŋde jannginteeɗe e duɗe laamu gaadoraaɗe ɗee, yantude e duɗe 14 wonande yahruɓe Arab ɗo ɗe njanngintee ɗe no ɗemɗe ɗiɗme nii… Koolkisagol jaŋde ɗemɗe ngenndiije ɓetaama laabi keewɗi : ɓetooji ndernderi ɗi haralleeɓe DƊNG mbaɗi, ɓeto BREDA (UNESCO) e ɓeto Ministeer Jaŋde Leslesre e Hakkundeere. Ɗii ɓetooji kala ina kawri e njeñtudi ngootiri : hoolkiso ngoo ina yuumti, jaŋde ndee ina foti huuɓtodineede. Hade maggal fuseede e fawaade e dalillaaji ɗi nganndaaka haa hannde, sabu njeñtudi golle maggal, DƊNG woniino yeru wonande leyɗe diiwaan oo fof, woniino sewnde ɗo leyɗe keewɗe ngaratnoo tuuɓde. Wonande toɓɓere tataɓere ndee, yeewttooɓe ɓee nduttiima e sabaabu gaddanɗo en ɗaɓɓude janngingol ɗemɗe ngenndiije ɗee, ɓe cifii huunde e kuule potɗe ƴetteede ngam janngingol sukaaɓe Muritani fof, gooto fof e ɗemngal mum ngal muuyni ngal.
Ciimtol Bookara Aamadu Bah


text:
Suka e sifaa kuuɓtidinɗo ko tagoore jibinaande e galle, jeytoraande e wuro.Jiygol mayre aduna ko weltaare mawnde wonande jibnaaɓe, jiidaaɓe e hoɗdiiɓe. Innde mayre tabitinta ko jokkere enɗam, kawral e nafondiral hakkunde hoɗdiiɓe. Daawe tagoodi suka ina ciforoo ɗee taƴe:
- a) Ummaade hitaande haa duuɓi joy
E nder ɗiiɗoo duuɓi, suka jibinaaɗo o woni ko daawal ndeenka, njurum e korsa. O yeƴotoo ko hakkunde juutɗe yumma, taaniraaɓe, denɗiraaɓe e mawniraaɓe. Fawaade e mbaydi maa katanɗe o ardi e aduna, mo woni e maɓɓe kala ina jeynoroomo, ina sifoomo maa yanoomo, ina fooɗtanamo gilli. E ngal ɗo daawal ko sato galle e ɓadiiɓe mahata huunde e neɗɗaagu makko: Jeertaali, kulol, cuusol, softeende, fijirde e jaleeɗe, dillere terɗe. Tonngitaare ɗemngal, neesu maa jikkuuji makko (welde- hittude) ina puɗɗoo ɗoo feeñde sabu ko ɗoo kadi o heɓata yoga e jamirooje, haɗdeeji e deentaali.
- b) Umaade duuɓi joy haa sappo e ɗiɗi
Suka o e nder ɗii duuɓi, ina tawe e jonɗe ceertuɗe; E nder galle: Keɓal won kattanɗe jooɓiiɗe miijo e hakkille ko wayi no peeral ngal sato makko tabitinta ina puɗɗoo heɓreede jeewte haa e tinndi e cifti sabu kala heen geɗel ina soomi sifaa aduna ɓennuɗo, guuraaɗo maa cooynaaɗe (cuusal, muñal, koddigal, ballondiral, ndeenka enɗam, nehdi, kattanɗe, gacce, jaambaraagal, jaamburaagal, yondinaare,gondigal e ko wonaa ɗuum). Ɗee jeeewte ina kuutertenoo e nguurndam suka haa o tolnoo e duuɓi 15 maa ɓura. Musiɗɗaagal e yahdiiɓe, pinal dingiral, heblo fedde e ekkor gollal (ndema, ngaynaaka, awo, cañu ) maa moori, kettuki,ñembo suudu (wonande rewɓe) ina puɗɗoo fiɓaade e makko. Ko e nder ngal ɗoo daawal kadi o heewi naatneede jaŋde kuraana maa ekkol. Ko ceerno makko heewi jokkitde ko o heɓaano e nehdi ko jiidaa e huñaare cimooje e bindanɗe jaŋde.
c)Ummaade duuɓi sappo e ɗiɗi fayi sappo e jeetati
E nder ngal ɗoo daawal, suka yeeƴtanto denddaagal humpitooji dañnoo e daawe ɓennuɗe dow ɗe, o fuɗɗoo yiytaade hoyre makko to bannge fedde e jolo ko ina tabitina peeral hakille e ngondiigu. To bannge wuro, hakkilantaagal renndowal feeñana mo, o fuɗɗo daranaade nafooje tammbiiɗe ɓural e faabu (ɗofte, geɗe mguurndam).
Cagataagal mokko timmirta ko wuro jogoo e makko hoolaare feeñnde to golle, jonɗe e jamirooje, kono kanko ne o joganoo wuro ngo piɓle nawrooje yeeso , ƴellitooje (yiylaade ngalu, haɓde e humambinnaagal, jogaade coftal).
Hol anndinoore (firo) suka
1) Anndinoore suka fuutanke (hanki)
a- Suka ko yontannde: Ɗum woni njiƴƴiigu duuɓi, mawnidde e wuro maa falnde wootere tawa hadi kuutondiral to bannge aduna ina woodondiraa (o wona jahdiiɗo e cukaagu, kuutondirteeɗo e cagataagal, goyondirteeɗo e duttorgal e nayeeewu)
b- Suka ko ngoƴa aduna: Ɗum woni jolo dingiral ko ina adda pinal e peeral hakkille. Humpito, faayidaagal. Goodondiral e musiɗɗaagal e jaŋde gollal tabitta ko e ngal ɗoo daawal nguurndam.
c- suka ko nehdi e jimme neɗɗaagal: Ɗum woni nehdi hakkunde wonduɓe, nehdi fayde e jibnaaɓe e heccuɓe, nehdi tabitiroori teddungal sabu hay esiraagal ko heen fodatee. Mbaydi e jikku mo woni kala heen yuurnittee. Cukaagu ko sutura e hurum sabu suka wirnoto gite mawɗo, ko hono noon mawɗo ne faalkisto golle suka (dinngire, kiirɗe, ɗofte e kurne). Ndeke cukaagu ina waawi wiyeede ko jolo e jamirooje mum e kaɗooje mum.
Ina hasii noon ciftinen nguurndam fuuta hanki fawinoo ko e ndema, awo, ngaynaaka e golle ñeeñal keeriiɗe (mahngo, cañu, tafngo ekn) etee kinɗe e pasiraagal ina toownoo jonnde e nder renndo ngo. Ɗum waɗnoo ɓiyɓe heewɓe nduttantoo ko golle donaaɗe. Renndo ngo ina hiisi to bannge nehdi e ngondiigu etee soklaaji yummaaji ɓesnguuji ɗi fof ko kakindinooɗi, jahdunooɗi e kattanɗe .Ɗum waɗi newuya e ɗooftaare njeyanoo ko e calɗi dente men. Aduna kesam-hesaagu, ƴellitaare gannde kese, doole kumpital e kuccanɗe tamgol doole faggudu e pine hannde ngoodaano hanki.
- 2) anndinoore suka e kuuɓal
Sikke alaa mo wiyi ina sifoo suka hannde, ina haani teeŋtina darnde e gannditirɗe suka Muritaninaajo e kuuɓal, suka gannditiranooɗo e nder winndere nde pinal mum, coftal mum, ƴoƴre mum e aada mum daranaade piɓle moƴƴe nawrooje leydi e nokkuuji mum keeriiɗi yeeso.
Suka noon e kuuɓal ina saɗti heertinde ɗo fuɗɗii e ɗo haaɗi e nder nguurndam aadee, kono yimɓe heewɓe kawrii wonde foti siforeede suka ko mo duuɓi mum lommbii hakkunde 15 e 35 ndunngu. Ndee tayre duuɓi tuugnaaki hay sariya gooto ko jiidaa e tesko meho tan. So tawii cukaagu fawii ko e tolno duuɓi, ɓuri nannaade ko jokkonndirde cukaagu e hakkille sabu: Neɗɗo ina heewa duuɓi tawa ina heddii e cukaagu maa famɗa duuɓi tawa ko jikku mawɗo jogii.Mbiyen tan wonde gannditirgal teskingal cukaagu yowitii ko e jikku mum e softeende mum e nder renndo*:
- Jikku e softeende yiɗde waylude tippudi renndo e mbaadi kesiri,
- salanaade ɗum won geɗe, riiiwtannde ɗum aadaaji daɗaaɗi e sompande ɗum jikkuuji kesi jahduɗe e ngonka, jokkondirɗi e nguurndam,
- Jikku e softeende riiwtude fitinaaji ɗi ngañamtumaagu, añan – nguraagu e añamleƴƴaagu e heedi-heeda caabotoo hakkunde ɓesngu,
- Jikku e softeende tuugniiɗe e pinal e finaa-tawaa leñol tawa aɗi alɗinira ɗee geɗe ɓure kesamhesaagu ngonka hannde,sikke alaa noon kala ɗo jikkuuji moƴƴi ndoganaa, maa yiye aafooɓe e tonngooɓe ɓesngu e renndo mum en ɗo gootel ngam humtude hujjaaji mum en keeriiɗi. E nder sukaaɓe, hare miijooji maa hare jontanɗe ina keewi feeñde hakkunde yiɗɓe nafoore huuɓtidinde e yiilotooɓe nafoore heeriinde
- Hol sifaa suka hannde e fuuta?
En etiima sifaade dow too suka fuutanke to bannge nehdi njahdunoondi e ngonka hanki. Sikke alaa waylooji keewɗi njolii etee njumpii e nguurndam fuutankooɓe e jaati. Musiɗɗo men Kajjata Maalik Jallo maa yaajno e majji e konngol mum kono tan ma mi jubban en e majji seeɗa. Kanji cifortoo mi:
- a) aduna kesamhesaagu
- Juljultondiral aduna hannde dowlirɗo ƴellitaare kaɓirɗe e daabaaji to banngeeji kala (wertaango, gannde, kabaruuji, kumpital) ngaddanii aduna o ɓattondirde no duunde,
- Waylooji doole tageefo e gollal nguura, kimmugol soklaaji keeriiɗi ina ngaddani yimɓe ɓe seertude haajuuji e darɗe goodanooɗe hanki. Ko ɗiin waylooji jaajɗi e aduna hannde o ngaddani ɓesnguuji men jigganɗe kese ɗe njeyanooka e neesu suka fuutanke tawi kadi ko mbelloto-ɗen heen ko en mbaawaa jaɓnude ɗum renndo men jogiingo aadaaji tabitɗi e nder mum.
- Nii woni, nehdi tumarankeeri ina laya, ɗemɗe mum ina calta e nder men, pittaali ina pooɗanoo jolo kesamhesaagu jananiiwo. Ɗum saabii:
- Baylagol fanuuji keewɗi potnooɗi nehde suka e neesu renndo mum, gila e dingiral, fedde, pijirlooji haa e golle jokkooje enɗam e ballondiral
- Jiidigal ngoyaaji ina ustoo, horamhoraagu ina lomtoo,
- Ngonka sukaaɓe wayliima sabu hanki wonnoo ko mo woni kala ina jogiinoo fiɓnde naftude ngam ɗooftaade konngol “so doole ndonkii yoo doole keɓɓo”
- b) To jaŋde e nehdi
- Sukaaɓe heewɓe ɓe aduna hoomti celat laawol jaŋde gila ngalaa won tolno ngam yiɗde yiytude jawdi law, ɓe uujana teeruuji e cadeele e soklaaji mum.
- Ɓe mbaasa ganndal etee ɓe keɓataa gollal so wonaa “mineebaraagal” ko nganndu- ɗen ko liggeey doole mo yooɓaaki miijo e hakkille (to bannge karallaagal golle)So tawii jaŋde e gollal ngalaa, jombaani humambinnaagu e bonandeeji mum koɗoo oon suka hannde,
- Nehdi e hurum fayde e mawɓe wayliima, sukaaɓe heewɓe ko nooynotooɓe, yaawɓe aannude renndo, ɓe faggooji e gumpaali ɗi ngalaa daliilu e nder pinal men. Teskaama ustaare nehdi e gollal sukaaɓe ɓe fayde e renndo (ɗoyli keewɗi, dawi beetɗi, ɓalli maayɗi etee kala ɗo suka heedantunoo jibnaaɗo mum hanki, hannde ko jibnaaɗo heedanta ɗoon ɓiɗɗo
- c) Pinal
- Hay so tawii keeri to bannge pine ndottaaka sabu alɗinta pine leƴƴi kodduɗi, keedondirɗi, jotondirɗi tan ko jiggondiral naftowal fawaade e yiyannde e yiɗde yontande leƴƴi ɗi. Kono ceedto-ɗen “micikaaji”, gaaci e hitooji keewɗi heɗteede hannde ko paaynooji jontanɗe ɓennuɗe (mawɓe) sabu won e kuutorɗe ko kaljinoje jonɗe (jamaaji, jumaaji) etee leppi naalankoogal hannde, hay sinno aɗi njaltina kuutorɗe hanki (kolli, buubaaji, ñaañooji), ɗi ɓuri yahdude ko e duƴƴe, leewaali, beesaali e ñaaƴaali koɗi e nder renndo ngo. Teskaama hay to bannge haala beñagol kelmeendi e konngi sukaaɓe hannde.
- d) Kettuki (koltu) e ngonka
Koltu ko sutura noddi etee kettuki fotnoo wonde ko cinkal leñol, peeñirgal coñce e ñeeñal men, geɗal gannditirgal leñol ngol hakkunde leƴƴi hono no jeloode wayi e jawdi. Hannde noon so leƴƴi cukaaji ƴi ndentii, hol no ɗi ceerndirtoo?
Sabu kanji nanndi koltu, nanndi mbeñiika, nanndi pemmbi e ƴeewki, simmeeji jarateeɗi ɗi ina njilla dorogaaji ɗi tanaaji kulɓiniiɗi (ustam doole e kattanɗe, ustam cellal ɓanndu e kakkille, ustam gacce e softeende) Sukaaɓe heewɓe, rewɓe e worɓe ko wojjintooɓe ngam ɓooraade goobuuji nguri labaaɗi Alla hokkunooɓe. Ƴeewen noon: Hol ko ɓuri oo ɓaleejo no fino Alla yooɗde? Hol ko ɓuri oo mo boɗowol poolngol no kelloori yooɗde? Baɗɗo “keesal” ne holi foof to jooftintee ? Banndiraaɗe, “keesal” ko bonande nguru ɓanndu, jibinta ko “kanseer”, ko firtaare ngalu sabu kala ko aɗa sooda maa heddu heen coggu “keesal”o. Ɗii sifaaji fof e hiisde pirtaani alaa ɗo sukaaɓe pini, peerti sabu: Pelle sukaaɓe keewɗe e nder cahe ina njogii ngoƴa e piɓle toowɗe ɓamtude e ƴellitde nokkuuji mum en maa faabaade ɗi e sahaa fataraaji, pelle sukaabe keewɗe ina njokkondira etee ndiisnondira e mawɓe ngam tabitinde pinal naftowal e nder nokkuuji mum en (ñalɗi pinal, coftal ɓalli, jaŋde mumtugol humambinaagu), mawɓe heewɓe kadi ina njeertina sukaaɓe e geɗe aduna gondaaɗe. Ndeke so kaaldigal e diisnondiral woodaani, so tawii feere rendaaka e nder juɓɓule men, hurum e teddungal eggat hakkunde wonduɓe haa teeŋnti noon e hakkunde mawɓe e sukaaɓe, deentondiral e jeertaali lomtoo yiɗde e piɓle moƴƴe.
- Tonngol
Banndiraaɓe, sehilaaɓe, musiɓɓe tedduɓe. En etiima sifaade ko heewi e suka e cukaagu gila e tagoodi haa e ngonka mum hannde. ko heewi e ko ngoytiɗen maa cifiɗen jotondiri ko e baylogol weeyo ngo e nguurndam ɗam, ɗum woni ngonka e jikkuuji goowanooɗi. Sikke alaa noon kala waylooji ƴellitooji ganndal, pinal, doole faggudu e cellal, ko waylooji tambiiɗi ɓural. Kono kala waylooji teeŋtinooji lawakaagal, tekkooji fitinaaji ,doondotooɗi caru e ceeral juɓɓule haa teeŋti e doole cukaagu, ko waylooji bonnooji. Hol ɗiin waylooji nafooji? Hol ɗiin waylooji gañaaɗi e hol darnde suka fuutanke hannde fawaade e oo aduna guuraaɗo ? Ko ɗee naamne Musiɗɗo Kajjata Maalik Jallo etotoo jaabanaade en, on njaaraama. Ngam tabitinde teddungal e Musiɗɗo Kajjata malik Jallo mi etoto tonngude yoga e toɓɓe burɗe himmude e miijannde makko. Eɗen njaafnoomo noon sabu miijo lummbotoo ko e luggam etee konngol ñaaƴata ko hunuko joom mum.
Yeewtere Umar Hammaat Daat e
Kajjata Maalik Jallo njuɓɓinnoo e ñalɗi pinal Fedde Sukaaɓe Ŋoral Gidaala
(Ñalɗi pinal fedde sukaaɓe Ŋoral Gidaala 18 haa 23 UT 2001)


text:
“ Fenaande jogii tan ko koykon kon ƴeɓiri, kono alaa dote ko jooɗorii ”
Interpol, hono Fedde polis hakkunde leyɗeele, momtii « laakngal nanngal » (manndaaji jaggugol winndereeji) ngal Muritani feewnunoo e luulndiiɓe laamu mum ɗiɗo, hono Muhammed wul Buuamatu e Muhammed Debbaag. Ɗuum woni, ñalnde 19 oktoobar ndee, Goomu horo fedde ndee momtii e duttorgol (fiisiyee) mum denndaangal kabaruuji paatuɗi e maɓɓe, sabu mum teskaade sakkii yamiroore nanngal ndee ko geɗe politik. Ɗumɗoo noon ko gacce mawɗe wonande laamu Muritani, sibu ɗuum firti ko ngu waɗatnoo e duuɓi cakkitiiɗi ɗii kala, fuɗɗiima feeñande aduna oo, ko tooñanngeeji : gila e nanngal senaateer wul Ghadda, haa e tooñannge feewde e jaaynooɓe e hoohooɓe senndikaa. Ɗuum addani neɗɗo politik gooto wiyde “…kamɓe fof ɓe takkaama penaale, inɗe maɓɓe mbonnaama, penaale e takke ɗe meeɗaa yiyeede e leydi hee, gila e raddo fenaande laamu wul Taaya raddatnoo Flam en e kitaale 80-90. Sinno nuunɗal ina woodnoo e oo aduna, tawatnoo nde toppitiima ndee hafeere, nde weñcita nde. Kono ɗuum haɗataa nuunɗal won ɗo woodi. Ngal woni tan ko e nokkuuji goɗɗi. Ma a taw maa wood nde ngal yettii en ?”
Ko firti Interpol ?
Interpol ko dottere konngol engele ‘’International Police’’, woni Polis hakkunde leyɗeele. Ko ɗum njuɓɓudi winndere cosaandi ñalnde 7 settaambar 1923, kalfinaandi gollondiral hakkunde polisaaji leyɗeele.


text:
Leyɗeele tati rewo Orop (Danemark, Suwed, Finlannde) ina keewi limtaneede yeruuji moƴƴi to bannge jaŋde, ɓamtaare, njuɓɓudi renndo, weytaare ekn… Yeru, to Danemark jooni, ina waɗɗinaa e sukaaɓe yahrooɓe hakkunde duuɓi 6 e duuɓi 16, janngineede, nder ekkolaaji maɓɓe, binndanɗe paatuɗe e moƴƴinde koɗdigal e yurmondirde.
Ekkaade « yiɗande banndum ko yiɗani hoore mum »
Won yahruɓe yeeso no feewi to bannge yiɗde moƴƴinde gondigal, jurmondiral, moƴƴondiral hakkunde aadee en. Yeru to Danemark. Toon, ina waɗɗinaa e sukaaɓe yahrooɓe hakkunde duuɓi 6 e duuɓi 16, janngineede, nder ekkolaaji maɓɓe, binndanɗe paatuɗe e « waawde anndannde banndum ». Ɗuum woni ko Farayse wiyata « empathie ». Ko ɗum kattanɗe « waawde ƴeewde e hoore mum », ngam waawde wallude neɗɗo, walla faamande ɗum, faamde golle mum keeriiɗe (ceertuɗe eɗe maa). Ɗumɗoo ina addana cukalel waawde teskaade e waɗtude hakkille e woɗɓe, waasa tan ƴeewde hoore mum, ekkoo faamande woɗɓe, faamde caɗeele mum en, mbelemma mum en e mette mum en, ekkoo « yejjitde hoore mum » e waɗtude hakkille e woɗɓe… walla, e raɓɓiɗinaade mbiyen “haɓde e hooram-hooramaagu”.
Sikke alaa mo tinanaani neɗɗo, waawataa yurmaade ɗum saka faabaade ɗum. Danemark noon ina anndiraa wonde leydi ɗo « yimɓe mum ɓuri weytaade » e winndere ndee. Ko goonga wonaa ɗee binndanɗe caabii ɗum, geɗe goɗɗe renndo e faggudu (ina heen peccitagol ngalu leydi) ina heen, kono eɗen paami kam, etaade mahde ɗum e jikkuuji sukaaɓe gila e law, maa wallitoy geɗe keddiiɗe ɗee, hono jurmondiral e ballondiral, e heblude hoohooɓe yurmoytooɓe ɓesnguuji mum en.
E nder binndanɗe hee, sukaaɓe ɓee ekkintee ko janngude, faamde e heɗaade ngonka woɗɓe. Yeru, ɓe kollee nate sukaaɓe woɗɓe wonɓe e sifaaji keewɗi ceertuɗi : yuŋginiiɓe, surwuɓe, hulɓe, weltiiɓe, ñirɓiniiɓe ekn, ɓe mbiyee yo ɓe cifo heen ngonka kala. Ɗuum fof ko mbele aɓe mbaawa « ardinde ballondiral dow daɗndu walla ɓuraa-ɓuraa ». Yontere kala sukaaɓe ɓee ina njannginee ɗum fotde waktu, mbele ɓe mbaawaa « waɗtude hakkille e weytaare heddiiɓe », weytaare yimɓe ɓe ɓe ngondi, heɗaade ɗum en ngam waawde faamde ɗum en no moƴƴi, waasa wiyde ina ñaawira ɗum en faamamuya hoore mum tan, huunde addanoore ɗum janngo e jam ustude hooram-hooramaagu caabotoongu yoorɓerndaagu, e ŋakkeende muñondiral ekn. Sibu so neɗɗo yiɗii hoore mum haa ɓurti, goɗɗo waawaa dañde nokku e ɓernde mum ; “neɗɗo ko maa waawa yejjitde hoore mum seeɗa nde waawa waɗtude hakkille e woɗɓe, yurmaade ɗum en e wallude walla wallondirde e mum en”.
Mbele wonaa ɗuum woni ko Nelaaɗo Alla, (mo Jam e Kisal ngoni e mum) wasiyii juulɓe nde wiyata : « Goongɗingol neɗɗo timmataa so wonaa nde o yiɗani banndiiko, ko o yiɗani hoore makko koo ».
Bookara Aamadu Bah


text:
E lewru suwee 2013, tiggu baɗtuɗo miliyoŋ, tawi ko mo yummum wondi e Sida jibinaama, ina hisa e ñawu nguu, woni yumma mum raaɓaani ɗum. Oo kewu mawninaama ñalnde 19 suwee ndee to Wasinton, ngam mawninde duuɓi sappo tuugnorgal Pepfar, baɗiraangal haɓde e SIDA.
E lewru suwee 2013, tiggu baɗtuɗo miliyoŋ, tawi ko mo yummum wondi e Sida jibinaama, ina hisa e ñawu nguu, woni yumma mum raaɓaani ɗum. Oo kewu mawninaama ñalnde 19 suwee ndee to Wasinton, ngam mawninde duuɓi sappo tuugnorgal Pepfar, baɗiraangal haɓde e SIDA.
Nguuɗoo ɓesngu hollitii tigi wonde hare Sida waɗii taaɓal mawngal. Feere ndee ina newii sibu nde tuugii ko e rokkude debbodeedi en wonduɓe e ñawu nguu, safaara kaɓoowo e reterowirus (rétrovirus) caabiiɗo ñawu nguu, ɓe ndokkee ɗum kadi nde ɓe muuyninta ndee, tiggu oo kadi rokkee ɗum e jonte mum gadane nguurndam.


text:
Ɗerewol ŋol Pol winnani ɓe
Koloosi
Haala Puɗɗirka
Der wakkati gooti nun Pol winni ɗerewol Koloosi, e ŋol Efesu. Wanŋarde Koloosi tawaaka maa der Turkiya ni jooni. Pol bane titi eklesiya kan, amma gollodintooɓe mo gooto mum nun. Epafaras nun waajii ɓe linjiila. Waɗoto Epafaras nun maatini Pol tooraaji ɗi goonɗinɓe Koloosi woodi, gam woɓɓe yahii ton e janŋina haalaaji ɗi yaaday e linjiila. Kanjum laatii ko woɓɓe daari annal lugguŋal. Ekkitinooje ɗen ƴiwii diga e Yunaninkeeɓe, go ɗum hawrontiri e tawaaŋal Yahuduuɓe, e gaɗu maɓɓe, hande jon saafugo malaykaaɓe, e haala juulnol. Boofi janŋinteeɗi ɗin e wittina himɓe der ɗowtanaago tawreeta Muusa. Ɓaawo no Pol sanni ɓe hande no o woowi waɗugo. O batanii Almasiihu e golle mum. Ɓaawo mum o batanii ɓe hawre ne o waɗata gam linjiila yaha yeeso der siire Koloosi e Lawdikiya. Den o wittoy oo batana golle Almasiihu.
Tokkontirki haalaaji
1. Haala puɗɗirka e cannooje, 1.1-11
2. Manŋu Almasiihu e golle mum, 1.12-2.19
3. Goonki goonɗinɗo laati nun goonki to neɗɗo jey hoore mum 2.20-3.5
4. No goonki kin hollitorto, 3.6-4.6
5. Cannooje, 4.7-23.
1
Sannoore
1 Min Pol, mii laatii lilaaɗo Yeesu Almasiihu e sago Alla. Min e banniraawo meeɗen Timote, 2 men cannii on onon himɓe Alla wonuɓe Koloosi, banniraaɓe men hoolaaɓe der kawtal mum e Almasiihu. Alla Baaba meeɗen waɗana on moƴƴere, hokka on jam!
Pol e yetta Alla gam ɓe Koloosi
3 Wakkati fu, emen du'anoo on, emen jetta Alla, Baaba Joomiraawo meeɗen Yeesu Almasiihu. 4 Men nanii habaru goonɗinki mooɗon dow Yeesu Almasiihu e batane, e yidde ne gooduɗon dow himɓe Alla fu. 5 Oon goodi ɗum gam oon keɗii ko Alla resani on dow kammu. Oon keɗii ko Alla resani on gam on nanii haala gooŋakuwa, ƴiwuka e linjiila. 6 Linjiila kan yottake on, e rima ɓikkon, e sankitoo, e laya der duuniyaaru fu. Hande non ɗum laatii to mooɗon onon bo, diga nyaanne nanuɗon, ko paamuɗon moƴƴere Alla e gooŋa. 7 Epafaras banniraawo amen jiɗaaɗo, gollodintooɗo e amen, waajike on haala moƴƴere nen. Oo laatii koolaaɗo, gollantooɗo Almasiihu caka mooɗon. 8 O batii men bo yidde ne Ruuhu Ceniiɗo watti der ɓerɗe mooɗon.
9 Gam majjum, menen bo, diga men nani ka, men accay du'anaago on. Emen eela Alla hokka on hakkillo fu e faamu ƴiwuŋu diga e Ruuhu mum. Den on kebban annal sago makko faa wooɗa. 10 Hande non, on buuran der goonki pottananki Joomiraawo der huune fu. On tabitinto waɗugo ko wooɗi feere feere, on ɓeydoto annugo Alla. 11 Emen eela Alla hokka on semme, e baawɗe mum tedduɗe, gam baawon tinnaago, e munyango huune fu. 12 Jettee Alla Baaba e seyo, gam o waɗii on fotuɓe heɓugo geɗu der moƴƴereeji ɗi o resani himɓe makko, gonuɗi der jayŋol. 13 Kanko teeti en e baawɗe niwre, naanni en der Laamaare Ɓiyiiko jiɗaaɗo. 14 O sooditake en, o yaafii hakkeeji meeɗen.
Tedduŋal Almasiihu
15 Ɓiɗɗo on nun laatii nandi Alla mo yi'ataake. Kanko woni afo, ɓuruɗo huune ko tagaa fu. 16 E makko Alla tagiri huune fu, ko woni dow kammu, e ko woni e leydi, ko yi'etee, e ko yi'ataake fu, laamuuji, e baawɗeeji, e semmeeji, e hoorejum fu, diga e makko ɗum fu ɗum tagaa, e gam makko bo. 17 Almasiihu na'on diga huune fu tagaaka, huune ko woni fu, diga e makko ɗum woni. 18 Kanko woni hooreejo Eklesiya laatiika ɓannu makko. Kanko woni fuɗɗoode, oo laatii arano dow fintooɓe diga maayde, gam o laatoo arano dow huune fu. 19 Gam ɗum fottanii Alla ko woni der mum fu wonoo der Almasiihu. 20 E Almasiihu nun o weldiniri huune fu e makko, ko woni dow kammu, e ko woni der leydi fu. O waddii jam, sabbu ƴiiƴam Almasiihu deƴƴitiiɗam dow leggal palaaŋal.
21 Naane, oon boɗɗodinoo e Alla, oon laatinoo wayɓe makko, gam miilooji mooɗon kalluɗi, e golle mooɗon bonɗe. 22 Amma jooni, Alla weldinii on e muuɗum diga e maayde Ɓiyiiko laatiiɗo neɗɗo, gam daroɗon yeeso makko oon laatii seniiɓe, laaɓuɓe, ɓe walaa gacce. 23 Amma, sey tiiɗon, daroɗon e semme der goonɗinki, laatoɗon ɓe dimmataako. To on boɗɗodee e linjiila, laatiika tammuwe meeɗen. Linjiila ka nanuɗon, waajaama der duuniyaaru ɗo. Min Pol, kanka nun laatiimi gollotooɗo mum.
Golle Pol caka goonɗinɓe Yeesu
24 Jooni, ɓerne am e weli gam tooraaji ɗi keɓammi gam mooɗon. Hande non, kebbiniranmi ko horii der tooraaji Almasiihu gam ɓannu mum, laatiiŋol eklesiya makko. 25 Eklesiya kan nun laatiimi gollotooɗo mum. Alla yowanii am golle waajaago on haala mum deydey no ka wa'i. 26 Kanjum woni asiiri cuuɗaninooɗo himɓe diga den, der jaamanuuji ɗuuɗɗi, amma jooni, Alla hollitii ɗum himɓe mum. 27 Gam Alla e yiɗi anningo himɓe ɓe lenyi janani manŋu asiiri mum tedduɗo. Asiiri on woni, Almasiihu na'on der mooɗon. Kanko hokki on tammuwe heɓugo geɗu der tedduŋal Alla. 28 Almasiihu on nun men piinata haala mum. Emen baajoo himɓe fu, emen janŋina ɓe e hakkillo fu, gam men jottina moy fu yeeso Alla e hebbi der kawtal mum e Almasiihu. 29 Kanjum acci mii golloo, mii haɓa diga e baawɗe Almasiihu gollotooɗe e semme der am.


text:
Ɗerewol ŋol Pol winnani ɓe
Roma
Fuɗɗoode haala
Ɗerewol Pol ŋol ɗo e jogii ekkitinooje feere feere. Gam majjum eŋol woodi jayri mawni der waajaago linjiila e der habaru eklesiya. Jooni Pol heennyii hawritingo ceede ɗe ɓe lenyi janani hawriti gam wallugo goonɗinɓe Urusaliima. Pol winnii ɗerewol ŋol der jahaaŋal mum tataɓal. O waɗii lebbi tati der Korintu, diga ton bo o winni ɗerewol ŋol, hakkune duuɓi 57-58.
Debbo bi'eteeɗo Fiibi, gollotooɗo der eklesiya Kenkereya nun yaari ɗerewol ŋol Roma. Kenkereya bo woɗɗidaa e Roma.
Pol meeɗay go yahi Roma, de o yiɗi yahugo fu laawol maɓɓitantaako mo. Amma e non fu, oo anni goonɗinɓe ɗuuɓɓe der Roma ɓe o fottunoo nokkun, kamɓe o sanni der hoore 16, go o yaha Roma, o winnani ɓe ɗerewol. Der maggol o janŋinii ɓe haala kisidam e tokkontirki. O waɗii ɗum gam eklesiya kan daroo der goonɗinki semmiɗinki, gam to ekkitinooje Yahuduuɓe ɓe goonɗinay dimma ka, heɓa ka mawna der potal hunnuko. Ɓaawo mum no Pol heennyi faamingo ko wi'etee linjiila der hoore 1, waato baawɗe Alla kisinooje goonɗinɗo fu, o laaɓinii ɗum der haalaaji makko ɗi yeeso.
O fuɗɗii faamingo no hakke woodiri baawɗe dow himɓe fu. Himɓe ɓe lenyi janani woodaa accitaneego yeeso Alla. Non, Yahuduuɓe bo woodaa accitaneego hakku yeeso Alla. Himɓe fu waɗii hakke, ɓe fu bo, ɓe baawan daareego foonnitiiɓe gam sabbu goonɗinki.
Hande non ɗum laatii e Iburahiima. Ɓe kiita doƴƴi gam hakke Aadamu, der Almasiihu tan ɓe keɓata laatineego foonnitiiɓe.
Der hoore 6 e 7, Pol e toontoo ƴanɗe wanyuɓe linjiila. Amma Ruuhu e laatina en ɓiɓɓe Alla, oo walla en bo.
Hoore 9 faa 11 e batana Isira'iila e laawol no Alla suɓirta himɓe. Diga hoore 12 faa 15, Pol e bata haalaaji feere feere dow gondal hakkune goonɗinɓe der eklesiya e ɓe walaa der eklesiya. Hoore 16 Pol heennyitiri e cannooje.
Tokkontirki haalaaji
1. Haala puɗɗinirka, 1.1-17
2. Himɓe fu e haajaa hisineego, 1.18-3.20
3. No Alla hisinirta himɓe, 3.21-4.25
4. Goonki kesi e Yeesu Almasiihu, 5.1-8.39
5. Ko Alla miilani Isira'iilaaɓe, 9.1-11.36
6. No haani goonɗinɗo yahira, 12.1-15.13
7. Haala kennyitirka e cannooje, 15.14-16-27.
1
Sannoore
1 Ɗerewol ŋol ƴiwii e am min Pol maccuɗo Yeesu Almasiihu. Mi noddaama gam mi laatoo lilaaɗo, mi suɓaama gam mi waajoo linjiila Alla.
2 Linjiila kan, Alla haɓɓiino alkawal mum diga ɗum ɓooyi diga e annabiiɓe mum, der Dewte ceniiɗe. 3 Eka batana Ɓiɗɗo makko, Joomiraawo meeɗen, ƴiwuɗo e lenyol Dawda diga e ɓannu. 4 O hollitaama e baawɗe, diga e Ruuhu Ceniiɗo, o laati nun Ɓiɗɗo Alla de o fintini mo e maayɓe. Kanko woni Almasiihu, Joomiraawo men. 5 Diga e makko keɓumi moƴƴere laataago lilaaɗo, gam mi waɗa himɓe caka lenyi fu goonɗina mo, ɗowtanoo mo, ɓe teddina inne makko. 6 Onon bo, on na'on caka maɓɓe, onon ɓe Yeesu Almasiihu noddi.
7 Mii sanna on on fu, onon wonɓe Roma, yiɗaaɓe Alla, seniiɓe ɓe o noddi. Alla Baaba meeɗen, e Joomiraawo meeɗen Yeesu Almasiihu, hokka on moƴƴere e jam.
Pol e yiɗi yi'a ɓe Roma
8 Taw, mii yetta Alla am diga e Yeesu Almasiihu gam mooɗon on fu. Gam goonɗinki mooɗon e batanee der duuniyaaru fu. 9 Alla mo jaggantoomi e ɓerne woore, emi waajoroo linjiila Ɓiɗɗo mum, e anni gooŋa nun batanmi. De du'otoomi fu, mii siwtora moy mooɗon fu. 10 Mii eela Alla hokkammi laawol mi wara to mooɗon to oo yiɗi. 11 Mii yiɗi yi'ugo on sanne, heɓa mi seennira e mooɗon dokkal Ruuhu gam ɗum semmiɗina on. 12 Naa bo mi wi'a, to mi warii to mooɗon, deƴƴitinontiren en fu sabbu goonɗinki kawtuki en, min e mon.
13 Banniraaɓe, mii yiɗi annon, no de ɗuuɗɗum mi daartii mi wara to mooɗon, amma faa jooni mi heɓoray taw. Mii yiɗi golle am rima ɓikkol caka mon, hande no ɗum laatorii to ɓe lenyi janani. 14 Doole nun mi yaha to himɓe fu, fettuɓe gite e ɓe fettay, janŋuɓe e ɓe janŋay. 15 Kanjum acci mii suunaa waajaago on linjiila, onon wonuɓe Roma.
Baawɗe linjiila
16 Mi sentirtaa linjiila, gam der makka baawɗe Alla kisinooje goonɗinɗo fu woni, aran Yahuduuɓe, ɓaawo mum ɓe lenyi janani. 17 Gam der linjiila nun foonnitaare Alla hollitii. Foonnitaare nen, e goonɗinki tan ne heɓortoo, diga fuɗɗoode faa heennyitirde. E winnii der dewtere: «Poonnitiiɗo wuuran e goonɗinki.»
Himɓe fu laati nun hakkeeɓe
18 Alla e hollita mone mum diga kammu dow himɓe ɓe hulataa mo fu, e dow waɗooɓe ko halli e suuɗira gooŋa der hallande mum. 19 Ko haani neɗɗo anna dow Alla e laaɓani ɓe, gam Alla e hoore mum hollitii ɓe ɗum. 20 Diga Alla tagi duuniyaaru, ko yi'ataake e makko, hande jon baawɗe makko tabitiiɗe, e Allaaku makko, e faamee diga ko o tagi. Gam majjum, yedduɓe woodaa laawol daɗirde. 21 Ɓee anni Alla, amma ɓe teddinay mo hande no haani Alla teddiniree, ɓe jettay mo bo. Miilooji maɓɓe majjinii ɓe. Ɓerɗe maɓɓe ɗe galaa faamu niɓɓii. 22 Ɓee gaɗa hande wooduɓe faamu, amma ɓe laatake haaŋaaɓe. 23 Ɓe battontiri tedduŋal Alla mo maayataa e tooruuje nandinaaɗe e himɓe maayooɓe, e pooli, e bisaaji ɗi koyɗe naayi, e daasotooɗum.
24 Gam majjum, Alla yoofi ɓe ɓe gaɗa coɓuɗum, hande no suuno ɓerɗe maɓɓe yiɗi. Nonnon ɓe coɓinirta ɓalli maɓɓe, kamɓe e ko'e maɓɓe. 25 Ɓe battontirii gooŋa Alla e fewre. Ɓe teddinii ko tagaa, ɓe caafi ɗum, ɓe acci Taguɗo, mo yettoore wonani faa abada. Aami!
26 Gam majjum, Alla yoofi ɓe ɓe tokkoo suunooji maɓɓe centiniiɗi. Rewɓe maɓɓe wattontiri baaldal hande no tawiraa, ɓee gaɗa ko luudontirii e ko tawaa. 27 Hande non worɓe bo acci waaldugo e rewɓe, witti e waalontira hakkune mum. Ɓee gaɗontira ko sentinii hakkune maɓɓe. Hande non, ɓe keɓan riiba majjere maɓɓe.
28 No ɓe calii annitingo Alla, kan waɗi ko o yoofi ɓe der majjere maɓɓe, ɓe gaɗi ko haanay waɗeego. 29 Ɓe kebbi hallande iri ney fu, e deeɗi bonɗi, e suunooji, e ganyaani. Ɓee kebbi kaajal e warugo himɓe e kaɓe e nyaamugo himɓe amaana. Ɓee ƴoƴi dow dabareeji bonɗi e munaafitaaje. Ɓee nyo'a himɓe. 30 Ɓee jaanca himɓe, ɓee banyi Alla, ɓee jara hennu. Ɓee goodi manŋu hoore, ɓee juro, ɓee goodi ƴoyre dow dabareeji bonɗi. Ɓe ɗowtantaako saareeji maɓɓe. 31 Ɓe galaa hakkillo, ɓe kebbintaa ka ɓe bati. Ɓe galaa enɗam, ɓe galaa yurmeene. 32 Ɓee anni, sariya ka Alla resi dow waɗooɓe iri majjum, maayde nun, ɓe daroraaki waɗugo ɗum tan, amma ɓee teddina waɗanɓe ɗum bo.


text:
Konngi kaŋŋe ummoraade e Alhajji Umar Deh to Likseyba keɓaaɗi e hunuko jinnaaɗo men (yo yurmeende Alla won mum) hono baaba Jaabi Kamara to kayhayɗi.
O wiyi-mi, “nde Moritani heɓi hoyre mum ñalnde 28 noowaamburu 1960, woodi musiɗɗo Alhajji Umar Deh gooto ari e Alhajji umar ina weltii ngam habrude ɗum wonde Moritani heɓii hoyre mum.”
Konngi kaŋŋe ummoraade e Alhajji Umar Deh to Likseyba keɓaaɗi e hunuko jinnaaɗo men (yo yurmeende Alla won mum) hono baaba Jaabi Kamara to kayhayɗi.
O wiyi-mi, “nde Moritani heɓi hoyre mum ñalnde 28 noowaamburu 1960, woodi musiɗɗo Alhajji Umar Deh gooto ari e Alhajji umar ina weltii ngam habrude ɗum wonde Moritani heɓii hoyre mum.”
Ɓe calmondiri haa ɗo saɗi haaɗi, o wiyi : “Alhajji, jooni kay en malaama en ummiima e njiimaandi tuubakooɓe, sibu wiyaama en keɓii koye men !”
Alhajji wiyi : “wonaa en keɓii koye men, kono ko en kaɓii e koye men”. Oon sikki o faamaani ko haali koo, wiyi mo : “en keɓii enndepanndaa”. Alhajji wiyi mo : “wonaa en keɓii enndepanndaa, kono ko bonnde ena fanndaa !” Oon wiyi mo : “Alhajji mbiy-mi ko en ngontii situwaayee en !” Alhajji wiyi mo “en ngonaa situwaayee en, ko en sittee woya en”.
Ko ɗi konngi kaalaa wonii hikka 54 hitaande. “En keɓii koye men ! en keɓii enndepanndaa bonnde ena fadndaa !” “En ngontii situwaayee en, ko en sittee woya en !”
Mbele ko haalanoo gila 1960 laataaki ! Gila keɓ-ɗen koye men ko en haɓɓe e koye men. Ɗo leƴƴi koɗdi, njiidi leydi, njiidi diine, fof mum en ko gootum, beldal mum en ronkaama ; hay gooto hoolaaki goɗɗo oon, hay so garɗo tan hannde e leydi hee ena waawi faamde leƴƴi ɗi mbeldaani. Leñol heen kala, hay so ko e koɗki, hoɗi ko bannge mum, hay so koɗdii e wuro aɗa faama weldaaka, hoolondiraaka. Mbele ko o wiynoo “bonnde ena fadndaa ko” laataaki ? Mbele peeje bonɗe ciynaaka e won e leƴƴi Moritani ? Sagataaɓe mum en mbaraa, ɓe hee cokaa, woɗɓe taccinaa, liggeyaaji mum en mborjinaa, ɗemɗe mum en e pine mum en puuynaa ! Kiiɗal e ɓiɗteende ɓe keedaa e kala fartaŋŋeeji ɓamtaare ? Mbele ko o wiyno : “ko en sittee woya en !” laataaki sibu gila ndeen fayde jooni ko bojji tan wuuraa. Ko caɗeele e paaɗeele tan paynaa e won leƴƴi Moritani, alaa ko keɓata, alaa ko pewjidtee, alaa ko ndokketee, ko ko njeɗetee tan, hankadi ko wullu meeɗaa tan woodi. Potal woni tan ko e kunuɗe kono alaa e tabitino. Potal ngal wayi ko no pono potal fedde amen nde min ngani cukalon. Ko min 22 cukalel, juulde koorka walla taaske so arii, gooto fof adda mbuudu. So renndinaama ene e amen sukaaɓe ɗiɗo ɓurɓe ƴoƴtude kamɓe njogotoo kaalis oo. Ndeen mburu heewaani, ɓe cooda looci ɗiɗi mburu, kamɓe ɗiɗo ɓee, ɓe pecca loocol, gooto e maɓɓe fof nawa kuppon timmuɗo, minen noogaas heddiiɓe ɓee min pecca loocol keddingol ngol, minen fof.
Kamɓe ɗiɗo ɓee, ɓe ndaroo jeese amen ɓe mbiya “cuutee juuɗe mon sSo min mbiyii mbele feccere ndee fotii mbiyee eyyoo !” Ɓe mbiya, daaɗe dow, “en potii !”, min njaaboo daaɗe dow “eyyoo !” Ngaal potal noon ena haawnii ɗo ɗiɗo peccata loocol, yimɓe noogaas pecca loocol, mbiyee mbele “en potii !” mbiya “eyyoo !” Ma a taw ko kulol walla ɗaminaare, walla ko ɓureede hakkille ! So tawii noon ko naamnal mbele ko o haalnoo e ɗii konnguɗi tati, so woodii walla woodaani, jaabawol mum, ko woodii !
Abuu aamadu joop


text:
Fedde Ƴellitaare kayhayɗi walla fedde « Kaédi Développement » ferii laawol.
Ndeeɗo fedde ko fedde sukaaɓe kayhayɗinaaɓe yarlitaniiɓe ƴellitaare Kayhayɗi. Ɓe ɓuri heeroraade ko laaɓal wuro ngoo. Ina anndaa Kayhayɗi hannde jeyaa ko e gure ɓurɗe tunwude e Muritani. Kominaaji ko goonga ngalaa doole, kono ndonkaama tan yo lelnu ginol golle laaɓtungol ngam gollal duumingal ngam haɓaade mbalisaaji, laaɓal duumoo. Kominaaji ɗii ina njogii caɗeele njuɓɓudi, haa teeŋti noon e jokkondiral majji e pelle sukaaɓe gonɗe e leeɗe ɗee, toppitiiɗe ƴellitaare leeɗe ɗe.
Ƴellitaare noon aaɓnotaako ɗoon to laaɓal alaa. Diine Lislaam e hoore mum ina mawnini laaɓal. Laaɓal woni : laaɓal ɓanndu, laaɓal ñamri, laaɓal nokku (nder galle e caggal galle). Laaɓal soomi cellal, cellal woni afo ngalu. So wiyaama laaɓal, noddaani tan Komiin walla fedde “ Kaédi Développement “, alaa noddi ko yimɓe fof, neɗɗo fof koɗɗo e wuro hee ina waɗɗii e mum daranaade laaɓal. Komiin Kayhayɗi e ndeeɗoo fedde kala ko mbaawi waɗde, so tawii yimɓe ndaraaki mballi ɓe, gollal maɓɓe alaa fof ɗo yahata. Kala nde wiyaa ballal (tuuse) arii ngam pittugol, yimɓe fof njalta, hay nayeeɓe. So tuuse ngalaa, gooto fof naatta, ɗum ina hersinii sanne. So wiyaama mawɗo leydi ina ara, yimɓe njalta pitta. Paamen pittanten ko koye men, yo wuro men laaɓ e kala sahaa. Alaa e sago mbaylen jikkuuji men : kala to neɗɗo heɓi rufa mbalis, weddoo kuus, rufa ndiyam boru. Paamen hay sinno laawol rewii sara galle maa, ko yimɓe fof ndenndi ngol. Aɗa foti teddinde laawol ngol, mbaasaa weddaade heen mbalis. Calo-ɗaa kala nde kel-ɗaa ɓalal maa aɗa mahtoo goɗngal ñaamaa e laawol hee. Salo waɗde fos (ngaska) he laawol. Ndartinen hokkude mbalisaaji ɗii almuɓɓe. Kala jogiiɗo leydi yo hurlu ɗum. Ndee toɓɓere komiin oo ina foti sakkande ɗum feere.
Ndeeɗoo Fedde ko njuɓɓudi ndi hono mum meeɗaa yiyeede e wuro Kayhayɗi. Faandaare mayre adannde ko laaɓal. Ko nde fedde fotnde semmbineede no feewi. Pulaar wiyi “ko hooynetenoo so saamii foti ko hocceede”. Ko fayi yeeso, kala jiɗɗo wallitde wuro Kayhayɗi to bannge laaɓal, ina waawi jokkondirde e maɓɓe. Pelle ɗe ngonaa laamuyankooje (ONG) ina ngoytotonoo ina njiɗi gollaade to bannge laaɓal, hannde ɓe ndañii gollodiiɗo. Fedde ndee ina waɗi sukaaɓe wuro, lewru fof eɓe piya, e sukaaɓe wonɓe caggal leydi. Lewru fof eɓe njooɗoo, kala nde leegal ɗaɓɓi ballal ngam laɓɓinde nokku mum, kamɓe terɗe Fedde ndee eɓe ngara, ɓe ndarodoo e yimɓe. Ko Gaasuwaal tan yoɓetee e sofeer gooto.
Fedde ndee ina foti, gaagaa golle pittugol e jaltingol mbalis, waɗde jeewte e rajooji e whatsap, heblooji e tinndinooje ngam famminde yimɓe ɓee faayiida daranaade laaɓal, mbele jikkuuji ina mbayloo.
E jokkondiral men e gooto jeyaaɗo e yiilirde fedde ndee, hono Alhajji Yuusuf Soh lollirɗi Lelel Soh waawii anndinde en hol ndeeɗo fedde ? Fedde ndee sosaaama maa won duuɓi nayi. Yiilirde mayre ko nii siforii:
Hooreejo : Jeynaba joop
Koolaaɗo kuuɓal : Tijjaani Mangasuba
Kalfinaaɗo Ngalu : Alhajji Yuusuf Soh
Kalfinaaɗo jeeyngal : Haamiidu Njaay
Kalfinaaɗo Njuɓɓudi :Kawru Jagana
E ooɗoo sahaa, terɗe mayre ko noogaas, kaɓirɗe mayre ko beenuuji ɗiɗi e peeluuji e ratooji e burwetaaji
Ko ɓe puɗɗii gollaade , ɓe mbaawii waɗde ɗeeɗoo golle keewɗe faayiida
– Peewnitgol ekkolaaji Tulde, lekkon 2, lekkon sooninke, lekkon 3, lekkon 4 e nder duuɓi;
– Udittgol kanaluuji nawooji diƴƴe toɓo;
– Peewnirgol Dispenseer e PMI Tulde ;
– Dokkirgol tamarooje e 70 jamaa e jumaaji e nder Komiin Kayhayɗi;
– Caali duɗal Hadaaiqa Ɓuraana e gardagol Ceerno Abuu Siraaji Soh;
– Ballitgol muulngo deftere Ceerno Daawuuda Sammba Ndonngo nde tiitoonde mum woni «Kayhayɗi»
– Bannge Laaɓal, coodgol otooji 2(beenuuji ) e kaɓirɗe laaɓal.
-Pittugol leeɗe Tulde (laabi 3), Siñcaan Sammba Cillo (laabi 3), Kilinkaare (laawol 1); Opitaal (laawol1), lekkon Faaruuk (laawol 1).
-Ɓamtugol(leydi ɓeydaama heen) diik tulde palotooɗo ndiyam mayo e nder ɗum ɓe ngaddi masiŋ nokkoowo ( Sarsoor) Nuwasoot
To bannge Caɗeele :Fedde nde ina foti yillaade leeɗe wuro ngo fof ,mbele yimɓe ɓe ina paama tigi rigi nafoore laaɓal,faayiida daranaade laaɓal.Leeɗe ɗe muum ,caɗeele mumen wonnoo ko yaltinde kurjuru o weddoyoo ɗum to woɗɗi,ɗum hannde wontii daartol ,leeɗe ɗe ina poti gollondirde e ndeeɗo fedde.
Jokkondiral e Meeri ina wayi no woɗɗaani, ko goonga komiin alaa doole, kono eɓe poti heptinde ndeeɗoo fedde, mbele Kayhayɗi ina wela yiyde. Sago jolduɓe e laana ko ƴeeŋde.
Usmaan Ñaan


text:
Yande Mawnde yimɓe gilla diiwe ɗuuɗɗe kawri to laamorde Bichi to diiwal Kano ngam haɓɓoode teegal ɓii hooreejo lesdi Naajeeriya, Yusuf Buhari e ɓii laamɗo Bichi, Zahra Nasiru Ado Bayero.
Mawɓe yaalɗirɓe kawtii e kanko hooreejo lesdi Naajeeriya, Muhammadu Buhari, e hooreejo lesdi Naajeeriya ɓoymaajo, Goodluck Ebele Jonathan, e hooreejo lesdi Niijer ɓoymaajo, Mouhammadou Isoufou, e ballo hooreejo lesdi Naajeeriya ɓoymaajo, Atiku Abubakar e maa jaagorɗo fiiji caakol kubaruuji e maa faaggudu lesdi, Dr Isa Ali Ibrahim Pantami e woɓɓe mawɓe mawɓe.
Ammaa huunde haayɗiniinde, laamɗo Kano, Alhaji Aminu Ado Bayero e maa yimɓe laamorde nden fuu njalɗiraay. Non laamɗo Gaya maa yaalɗiraay ammaa o yerɓii wakiili’en maako.


text:
Sikke alaa ndaaroowo ɗo waali e ndaaroowo mo waaldi uddu suudu renndintaa ɗum en. Kikiinde aljumaa ko ñalngu teskinngu, mahiingu nder hakkillaaji yimɓe wonande kala tawtoraaɓe ndeen joɗnde kikiiɗe mawnde saanga w17 haa w19, yiilirde Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani (FƁPM) heɓii jooɗodaade e almudɓe Demmba Aamadu Bari, ngam duɗal ngal waawa naatde e yumma mum pelle, daroo ɗo tiiɗi.
Ko adii nde ɓe puɗɗoo batu kuɓtodinngu, huunde e terɗe FƁPM e yoga e yiilirde duɗal ngal keɓii joñaade ko ina wona waktu ŋakkuɗo seeɗa ngam sompude yiilirde hesere. Luɓo-ɗen konngol e Ceerno Maamuudu Jah « so yimɓe njiɗii huleede maa herseede ina poti rentude sibu kala ko renti hulee, hersee, ittanee geɗal ». Hannde e oo sahaa mo ngon-ɗen, nattii haa laaɓi duɗal, gooto kala yo waɗ e hakkille mum wontii catal, tee annda ngaal catal e nder PK jibinaa ko ñalnde 25/04/2014 to galle Baaba Abuu Soh, hooreejo teddungal mo wonaa hettere yannde e ɓakkere, so a ñaamii, a ñaamii ɓakkere, so a woppii a woppii teewu. Yiilirde Catal ngal ko nii soforii :
Hooreejo teddungal : Abuu Soh
Hooreejo : Aamadu Mammadu Jallo
Cukko hooreejo : Kajjaa Mbay
Koolaaɗo kuuɓal : Maymuuna Soh
Kalfinaaɗo pinal : Seek Saydu Jallo
Kalfinaaɗo jokkondiral e kumpital : Faarmata Jallo
Kalfinaaɗo Jaŋde : Demmba Aamadu Bari
Kalfinaaɗo njuɓɓudi : Yaayaa Kan
Kalfinaaɗo ngalu : Mammadu Lih
Ko ɓuri heewde e yimɓe catal ngal ndañii arde e nguun batu; wonande ɓe ndañaani, ɓe kollitii ngantu mum en; kono caggal nde ciimtanaa no batu nguu yahri nii, ɓe ŋattii peɗeeli, ɓe picci, sibu ɓe njiɗaano luuteede saka siimtaneede. Eɗen mbaawi wiyde sinno ndeen joɗnde e “batu” wonnoo ko paalel njuumri, kala meɓɓiiɗo heen ɗiɗmitat, sibu heewde ɗum ñamri.
Ñalnde aljumaa 25 abriil 2014
Kuuɓal Catal PK, Nuwaasoot


text:
E hitaande 2008, njuɓɓudi laamu ngarwaniiri e nder taariik Moritani tuugiindi e demakaraasi, follaama e gardagol Seneraal Muhammed wul Abdel Ajiiju, e dow woytoraandu wonde « kisal alaa e leydi hee sabu Al Kaydaa, sabu calɗi ɓurɗi tiiɗde e leydi hee ndokkaama arani en (ɓaleeɓe) e wujjooɓe jawdi laamu ekn…. ».
Ko ɓuri maantinde tan, e ngal daawal ko laamu Siidi wul Sheex Abdallaahi ardi ko e wooteeji laaɓtuɗi, juɓɓinaaɗi e kawral, hay so tawii rokki en oon fartaŋŋe ko ko konu Moritani follunoo laamu Maawiya koo.
E hitaande 1991, lewru marsa, goomu militeer en to Maali, e gardagol Kapiteen Aamadu Tumaani Tuure (ATT), follii laamu kolonel Muusaa Tarawore, darinooɗo e oon sahaa e leptude ɓesngu mum, alaa mo ɗacci e ndeen bonannde haa yooɓii sukaaɓe e rewɓe seppatnooɓe, ina ɗaɓɓa ndimaagu. Ko e ngaal daawal politigi to Mali, laamu militeer en holliri ngenndiyaŋkaagal mum e waawde wonde konu ndeenoowu keeri leydi mum, kono kadi so lor ɗaɓɓii, mbaawngu sompude demokaraasi, tottita siwil en . Ɗum ko wune A.T.T. wonnoo, ALFAA Umar Konaare woni laamɗo siwil gadano piilaaɗo e hitaande 1992, o laamii duuɓi sappo, o joñtii, ATT ƴami lefol ngol, fiilaa e hitaande 2002. O fotnoo rowde manndaa makko ɗiɗmo ko e lewru suwee 2012, caggal wooteeji potɗi yuɓɓineede e lewru abiriil 2012.
Ina teskini e ɗiiɗoo duuɓi ɓennuɗi (fuɗɗoode ujunaaje ɗiɗi) dillere ownoore kooninkoore lollirnde Al Kaydaa ummiinde e pusgu dillere « banndiraaɓe juulɓe » wonnoonde Alaseri e kitaale 1990, yantude e dillere winndereyaŋkoore e gardagol Ben Laaden, inan mbaɗi tuddule mum en e nder jeereende Saharaa, tuggi worgo Alaseri, ƴaaŋan maa fuɗɗaange rewo Moritani, haa yettoyii rewo Maali e Niseer. Oon diwaan noon, nde wonde wonaa ɗo nguurndam weeɓani aadee, ko ladde tuulaa heelaa, kala daraniiɓe ko dagaaki ko toon tuddini, gila e julotooɓe dorog (lappi feewde Orop), tarafikaaji sigaretuuji e marsandiisuuji goɗɗi……ekn. Ko e oon nokku noon kamɓe wiyooɓe ko ɓe fellooɓe jihaadi ɓee cuɓtii hoɗde, eɓe njana e leyɗeele cattiiɗe ɓe ɗee (Moritani, Alaseri, Mali, Niseer), eɓe ndaha tuubakooɓe ngam ɗaɓɓude heen kaalisaaji, ɓe njana e konuuli ɗeen leyɗeele, jiidaani e bonanndeeji goɗɗi. Moritani yejjitaani tawo njanguuji Qallawiya, Turiin ekn… , jiidaani e warngo tuubakooɓe Farayse to diiwaan Eeleega e dahngo Españool en e dow laawol Nuwaadiibu e nanngal sanndarma Baasikunu.
Pusgu Libi e boomaare Kaddaafi sabu murto ɓesngu mum e ballal won leyɗe kuufɗe geec Atlantiik (OTAN), teeŋti noon e Farayse, feññinii yeeso heso e nder diiwaan Saharaa e Saahel oo, ɗum woni leñol tuwaareg en, fernooɓe heen e kitaale 90 ummaade Mali feewde Libi, caggal nde ndoŋki dañde sagooji mum e nder ndiin leydi sabu yiɗde ɗum en faltaade compa laamu mum en e diwaan lollirɗo Asawaad oo. E sahaa nde ɓe ngari Libi noon, Kaddaafi naatni yoga e maɓɓe e konu mum, ina huutoroo ɓe e yoga e bonnanndeeji ɗi huccini e ɓesngu mum, walla e leyɗeele goɗɗe, waɗti ɓe no « yeene dawa en nii » (mercenaires). E nder nguuɗoo pusgu, ɓeen yoga e ɓeen tuwareg en ngartii Maali, ina ngaddori kaɓirɗe bonɗe. Faggudu Kaddaafi kala, gila ɓe ngarti noon ɓe ngummitini fiyannde maɓɓe moccunoonde e kitaale 90, yiɗde maɓɓe faltaade, ɓe keɓa heen koye maɓɓe e nder diiwaan Asawad oo. Ndeen fiyannde noon nde ɓe ummini e oo sahaa, ɓe puɗɗiima hoonaade heen sabu won gure ɗe ɓe keɓti, jiidaani e warngooji bonɗi ɗi ɓe mbari koninkooɓe Mali to gure biyeteeɗe Agelok e Tesalit. Teskini hannde e nder konu Mali ko ŋakkeende kaɓirɗe e njuɓɓudi, ardiiɓe konu nguu, hono senerooji ɗii, won ko toppitii hannde ko wonaa ɗowde konu, ɓuri wonde haajuuji mum en ko yiilaade ngalu e jiiɓaade e yoga e tarafikaaji gaddooji kaalis. Laamɗo leydi ndii, hono ATT ɓuri ardinde ko yiilaade maslahaa hakkunde mum e Tuwareg en ɓee, kadi teskaa ko hay darnde makko feewde Al Kaaydaa, wonaa darnde neɗɗo kaɓtotooɗo, amo leefi heen sabu o hollitta tan ko yiɗde jam. Ko goonga o jaɓaani wonande leydi Farayse kuutorgal ngam kaɓtagol mum Al Kaaydaa, no Abdul Ajiiju nii, kono kadi no o woppi Abdul Ajiiju ina waɗa « yaa jeyna haa » e nder leydi makko ; ɗum ɗoon noon ɓeydi ko yawaare. Ndeen darnde noon yoga e ɓesngu Mali faamaani ɗum, walla nii ina luulndii ɗum. Rewɓe soldateeɓe kollitii ɗum e nder seppooji, kañum en e sukaaɓe mum en. Ina gasa kadi tawa ɓuri wonde ngoƴa ATT ko hol no wooteeji keborɗi waɗde e abriil ɗii ɓennirta, haa o joofna manndaa makko. Ko waawi heen wonde fof, Goomuyel militeer en, e gardagol kapiteen Sonogo e jahdiiɗo mum Konaare, pellitii follude laamu ATT e dow daliilu wonde ɓe ndokkaaka kaɓirɗe ko ɓe kaɓtorii Tuwareg en. Kuudetaa goɗɗo kadi yantii e goɗɗi ɗi kaanaani, gila e Moritani, Gine Konakiri, Gine bisawo, Niiseer… ; kono maa mbiyaa ko Moritani koo, e ko Mali koo fof ɓuri jaasde, sabu heen leydi fof, militeeruuji mum en polli ko laamuuji gardunooɗi e wooteeji laaɓtuɗi, compani ɓesnguuji mum en ɗamaamuya laabi kesi ngam tabitingol demokaarasi.
Ko ina tolnoo jooni e duuɓi noogaas pawɗi, leydi Mali ina maantiniri e nder Afirik wonde yeru laaɓtuɗo ɗo demokaraasi tabiti tigi rigi, sabu lomlomtondiral e woote baɗowal, diisnondiral hakkunde gollotooɓe politigi e wellitaare jaaynde e miijo to bannge politigi, haa ko ɗum rokki ATT hurum mawɗo e nder aduna hee kala. Ko ɗum waɗi kuudetaa baɗɗo Maali oo, bonannde mum alaa ɗo haaɗi, sabu wayi tan ko no wiyde aduna oo kala, « nganndee minen militeer en, min keboraani woppude demokaraasi sompoo e nder leyɗeele Afirik, so tawii politigi ciyneteeɗo oo yahdaani e muuyaaɗe amen, tawde Alla wallii min emin njogii petelaaji, nde ɗum joli fof, min pollat laamu, hay so tawii ko tuugiingu e demokarasii ». Ko ɗum waɗnoo e Moritani, ko ɗoon ɗum fuɗɗii, waɗi Gine, hannde jofii e nder Maali. Daadis Kamara to Gine, nde wiyaa « ko waɗnu maa ko mbaɗ-ɗaa koo ? » o jaabtii ko « mate ko miin njawi-ɗon, miin kam keɓtu-mi laamu ko e juuɗe maayɗo (Laasana Konte), Abdul Ajiiju to Moritani noon folli ko laamɗo gootanaaɗo e laawol demokaraasi ». E ñallunge hannde ngee, caggal balɗe tati, goomuyel militeer ƴoogtingel to Maali, roŋkii yo yiɗde mum tabit, sabu feere mum ndee ɓeydi ko jiiɓru e wuro Bamako, kisal eggii : nguykaali, tooñaŋngeeji e nder mbeddaaji, etee, ko ɓuri heewde heen, yooɓtaa heen ko soldateeɓe. Yanti e ɗuum, keewal e gollooɓe politigi kollitii mettere mum en eko waɗi koo, kañum en e pelle aduna ɗee kala, ɗaɓɓi ko yo laamu rutto e juuɗe tippudi doosɗe leydi ndii.
Laamu jogaaki tawo qiima e nder leyɗeele Afirik, sabu potɗo laamaade haɗee laamaade, mo fotaani laamaade wiya maa laamoo. Anndaa e militeer en, aadi mum en e Dowla, ko reende keeri leydi e kisal mum, e gaddaade goodaangal dowla oo e doosɗe ɗo o tuugii ɗoo, kono kala ko fayti e dawrugol, ɗuum ko geɗal siwil en yuɓɓuɓe e nder partiiji politigi, walla noon militeer ɓooriiɗo ina wonti siwil. Kono teskaa jooni ko militeer en e nder Afirik, sabu mum en jogaade petelaaji ko farlinɓe e men laamuuji mum en, ko wonnoo gollal maɓɓe koo, ko ɓe yeebiiɓe ɗum, etee kala nde ɓe poolaa e deengol keeri leydi, ɓe keewi ko ruttaade e laamuuji maɓɓe, ɓe polla ɗum en, Moritani e Maali ko yeruuji laaɓtuɗi e ɗuum.
Ngooɗoo fijo noon fotii haŋkati dartaade so tawii yimɓe ina njiɗi yahrude yeeso, ɓamta leyɗeele mum en, pelle adunayaŋkooje ina poti ɗum daranaade, natta wonde e haala « min njaɓaani, min mbelaaka walla min njowii on e fedde ….) haaɗa ɗoon. Ɗe poti ko ƴettande ɗum kuule ɓurɗe ɗum ñisde, mbele e ɗum wonana heddiiɓe ɓee yeru. Ko waɗi Maali koo, fotaani woppeede ɓenna, no ina foti haɗireede fof, sabu ɗum hebori, ko adii fof, ko firtude dowla Maali, rokka Al Kaydaa e murto Tuwareg en semmbe no ina carda leydi ndii, etee ɗum ko bonannde wonande leyɗeele Saahal ɗee fof (Niseer, Moritani, Caad, Burkinaa ekn….). Sabu, so wontii haŋkati ko goomuuji jogitiiɗi tawi tuugni fagguduuji mum en ko e taraafik e njeeygu dorog ngoni arditiiɓe laamuuji men, ngannden en ceertii e ɓamtaare, etee ɓesnguuli men pusii. Laamu ɗaɓɓi ko ganndal, pinal e nuunɗal. So tawii ɗum fof ardii, yantondiri e semmbe, ko ndeen dowla waawata mahaade ɗo tiiɗi. Kono yaakoraade semmbe ɓolo ina yona e laamu, nguun laamu heewi joofde ko e tooñaŋnge.
So tawii aduna oo fof ina goongɗini wonde tippudi dowla tuugiindi e demokaraasi waawi gaddaade jaaral yeeso e ɓamtaare e nder renndooji men, pelle winndereeje ɗee e gollotooɓe politigi leyɗeele aduna ɓee kala ina poti ñawndude oo gagga : hol no soldateeɓe cuutirta juuɗe mum men e fiyakuuji politigi, sabu ɓe ngontanii en « tuuba horde ».
Marsa 2012
Maamuudu Haaruuna JOOP