text:
Ñalnde
23 ndee, goomu njuɓɓudi jammaaji ɗii, neldii goomuuji ɗiɗi ngam
jaɓɓoyaade Alhajji Baaba Maal to Kayhayɗi. Heen goomu ngootu resndaa ko
nawgol kaɓirɗe gaaci e bagasuuji naalankooɓe Daande Leñol e gardagol
Aamadu Buubu Maliyel Soh. Goomu ɗimmu nguu yamiraa ko fadndaade haa
Baaba Maal taƴta maayo, ngu yahda e mum Ñaabina. Ko nguun goomu huufi
denndaangal golle ɗee. Ngoni e maggu ko Meer Ñaabina, gardiiɗo catal
Orop, gardiiɗo catal Nuwaasot, gardiiɗo sukaaɓe Ñaabina, hooreejo fedde
sukaaɓe Ñaabina ɓennuɗo hono Aadama Gey, kalfinaaɗo kumpital e won e
yontaaɓe nokku oo.
Baaba leelii taƴtude. O aroyii ko kikiiɗe
kiirɗo, heedde mutaa-mut-naange. O taƴtiri ko Gurel Umaar Lih feewde
Tantaaji Kayhayɗi. Otooji, hakkunde 45 e 50, mbaɗi gaarawol ndewi e
makko, gila Kayhayɗi haa Ñaabina e tule oole. Ɓe mbiyi mo: "Baaba! so
aɗa nanatnoo Ñaabina, ko ɗoo tigi woni Ñaabina e tule oole, Ñaabina e
boli jawdi, ɓulli e hawaleeje, caalli e mbalkaaji, ɓulli belɗi, cafee,
njaree, kaaɗɗi ɗii, cafee, njarnee gooleeje".
E oon sahaa, tawi
ko jibinannde Ñaabina e saraaji mum fof ena ñaantii, ena yalti, ena
darii e tiimde laawol godoroŋ gummingol Kayhayɗi fayde Ɓoggee ngol.
Funnaange laawol ngol e hirnaange maggol fof ko yimɓe. Hay so ñorgo
weddaa, saggat, saggata ko e yimɓe hakke e keewal. No jamaanu nguu wayi
heewde nii, ko noon ne kadi ngu wayi ñaantaade e heblanaade jaɓɓungal
ngal. To bannge rewɓe, tuggude e pelle jamana-kinel, suumee, wooturu e
pastel haa e yahrooɓe e duuɓi jeeɗiɗi, alaa mo ardaani e ñaantungal
ganni, gila e moori e cacci haa e gaaɓɗi e puuɗdi. To bannge jirwo, kala
naalanke gonnooɗo e daande maayo, hakkunde Kayhayɗi e Ɓoggee, rewo e
worgo, alaa luutaaɗo, hakkunde jimoowo e gamoowo, koɗoowo, piyoowo
buubaa walla mbaggu haa e poɓɓoowo.
Baaba nde arata e maɓɓe tawi
ko fuɗɗiima hankadi niɓɓitde. Kono ɗum fof e waɗde noon no kornaali
otooji, gulaali, kelle e kuljinaali, bawɗi e buubaaji mbayi heewtude
wuro ngoo nii, jawdi Ñaabina fof wid, naati e ladde. Ñalnde heen ɓesɗi
koontinaaka, njahdi ko e ɓiɓɓe mumen.
Kelle e kuljinaali ndewti e
Baaba, kañum e diɗɗal mum haa jippunde mum to galle Aamadu Umaar Sih e
dow celdugol fayde wuro Mbaañ. Oon jamma, Gorko Duwoyra waali ko
fooftaade e yeewtidde e bismotooɓe e juurotooɓe.
Ñalnde 24 ndee,
ñalawma oo, alaa ko waɗaa heen so wonaa feewnitanaade jamma garoowo oo.
Tuggude e 18 w30h, caggal nde yimɓe njuuli takkusaan haa 1wooh, biyeeji
ena njeeyee, ndartaaki. Dingiral ngal heewi haa won e yimɓe ndonki ɗo
njooɗii. E ɓeto yimɓe woowɓe kiirɗeeli walla dente bayɗe hono nii, mbiyi
ko keewal yimɓe ngal ŋakkaani 6000 neɗɗo.
Alhajji Baaba Baydi
Maal naati dingiral ko heedde 1w 30h ena ardi e daalambol pasorooji
(pasorooji ɗii ko ɗi joy). Maysuur Diine Gawlo Sek, funeere Baaba Maal
ko kañum hurmbiti jamma oo. Kelle poɓɓi, Maysuur nanngi mikoroo yimi
baaruuji ɗiɗi deggondirɗi.
Caggal Maysuur Sek, Saawo Abdullaay
Sammba, meer komin Ñaabina-Garlol, waɗi konngol bismaango feewde e Baaba
Maal e Daande Leñol, e jamaanu ngarngu nguu gila e gure nootitiiɗe haa e
hilifaaɓe mawɓe arɓe, teeŋti ɓe dawrugol e aada.
Nde Saawo
Abdullaay Sammba rewi konngol, ko ɗoon Sammba Siree Gorel gorko Meri
gural Saybooɓe, keedoo Alhajji Baaba Maal hannde to bannge dingiral,
heɓi mikoroo, nanngi e asko Alhajji Maal haa ɓanndu mum wuli jaw,
ɗaɓɓiri ɗum nde naatata hankadi e dingiral sabu jamaanu nguu ena heppi
ko yiyata ɗum. Mamma Abuu Gay e Baru Sal, fanniyankooɓe ɗiɗo gaaci
laaɓtuɓe, ndaarondiri, moosi, tanndini, nanngi e tufnde nde Baaba Maal
heewnoo naatirde dingiral. Baaba haftii toƴƴi daande ko juuti, jamaanu
nguu ena yonngoo, yiyaani mo. O feeñani ngu, omo waɗi dolokke bulaajo,
ñootaaɗo haa ŋarɗi. Baaba ko gorko ñaantotooɗo, teddinɗo Pulaagu,
kormiiɗo yimɓe mum, pasniiɗo dingiral. O yimi tufɗe ɗiɗi, Sammba Siree
Gorel arti e mikoroo ngam yettinde nulal. Haali nulal ngal ko biyeteeɗo
Mamma Caam Baylo mo Wenndiŋ e Mali Booli, gummoriiɗo to Suwoyraat. O
yettini ko nulal biyeteeɗo Hamjatu Abdul Caam jeyaaɗo ɗoon e Ñaabina,
gummoriiɗo, kañum ne to Suwoyraat. Mamma Caam Baylo ko suka ñeeño,
baawɗo tafde miijo e mahde konngol haa ŋarɗa. Nulal ngal o yettini ngal
fayi ko e Alhajji Baaba Maal: Gooto e jibinannde wuro ngoo ena wiyee
Hamjatu Abdul Caam ena rokkuno maa, aan Baaba Maal puccu biyeteengu
Beede Leen Ñaabina. Omo yiɗi soodtude ngu, ɗoon e ngalɗoo dingiral tawi
kadi ko e yeeso nguuɗoo jamaanu.
Puccu nguu soodtaa ko ko puccu
meeɗaani soodeede e dow ngalɗoo laral leydi so 1.000.000 mbuuɗu (miliyoŋ
mbuuɗu) e ceede Muritani. Dokkal kinɗe, polle tawtoranooɓe haa e dokkal
terɗe Daande Leñol keddiiɗe haworoyi e 200.000 mbuuɗu. Coodgu puccu
nguu dartoyii ko e 1.200.000 mbuuɗu. Mbiyen Hamjatu Abdul Caam rokkii
Baaba Maal puccu ɓurngu tiiɗde e nder winndere ndee, ngu hono mum kadi
meeɗaani soodaneede naalanke ko daartol naalankaagal fuɗɗii koo.
Caggal
ooɗoo gorko Caamo ñaabinanaajo, ko Baaba Maal kadi arti e dingiral haa
ruuki. Caggal ɗum, seto wuro Fonndu e gardagol Mammadu Abdullaay Tuure e
Aliiw Yero Waar naati dingiral. Ngo rokki Baaba Maal, e innde wuro
Fonndu, wutte jarɗo 100.000 mbuuɗu, ena wondi e ngaari caggal nde ɓe
mballiti Ñaabinanaaɓe ngaari ngoɗndi e 50.000 mbuuɗu. Ngo yalti
dingiral, hiirde jokki.
Ñaabinanaaɓe kadi noddi biyeteeɗo Aamadu
Buubu Maliyel Soh, lommbi e juuɗe mum 160.000 mbuuɗu ngam soodde ɗoon e
ɗoon nagge ɓesnge, rewniinge, ɓireteenge jooni-jooni. Nagge yiilaa,
soodaa, ɓiraa, Baaba Maal addanaa kosam ɗam e nder dingiral. Ɗumɗoo fof
waɗi ko ñalnde 24 ndee. Hiirde ndee fusi ko 5w30h subaka.
Ñalnde
25, rewɓe Ñaabina ɓamti ko ganni mo njiɗnoo jaɓɓoraade Baaba Maal e
Daande Leñol nalnde 23 ndee. Eɓe nimsani oon kikiiɗe no feewi sabu won
geɗe keewɗe ɗe ɓe njiɗnoo hollude Baaba ko niɓɓere haɗi ɓe. Ɓee ñalli ko
unde gawri, waɗde ñiiri e bunaa e nebam sirme e dakkude boɓi kodde
suuna.
Ɓeya ko lasde goobuuji gaaɓɗi, saccude e fiytaade puuɗdi
juuɗe e koyɗe. Ɓeyatoo ko renndinde geɗe wejo
ko wayi no geɗe ngaafu
debbo pullo, kagguuji, geɗe mahdi maabuuɓe e cañu haa e ko wayluɓe nokku
oo meeɗnoo tafde. Nde juulatnooɓe njalti e jamaaji tawi ko kamɓe rewɓe
ɓee fof, ɓe ndentoyii to caali jehre wuro too. Ɓe pitti dingiral ngal
haa laaɓi cer, ɓe njuɓɓini geɗe wejo ɗee haa nanndi e sago. Ɓe lasii, ɓe
mbaɗi lanngu, ɓe kuufi dingiral ngal.
Kikiiɗe ganni ñalnde 25/10/2013, rewɓe Ñaabina ena ngari hollude Baaba Maal finaa-tawaa mumen. Ɗoo ko lasal joom goobu baaye en.
Ɓe
ɗacci boowal jaajngal, ɓe mbeerti heen leece dime mbele so Baaba Maal
arii, yaɓɓa heen no laamɗo tedduɗo weertirantee kosi boɗeejo so yahii
njillu e leydi ngoɗndi nii. Ɓe njejjitaani wonde wuro Ñaabina ngoo ko
wuro ndema e ngaynaaka, ɗo maabuɓe mahooɓe e wayluɓe tafooɓe nguurdi. Ɓe
njaltinii cengele e leƴƴi gaweeje demeteeɗe e nokku hee.
Maabuɓe
Ñaabina kollirii haa kolliri fuurna ɓakke. Wayluɓe ne njaltini ko
njoginoo, cabbii e garal Alhajji Baaba Maal. Baaba Maal ari e maɓɓe ko
18w30 h. O ummorii ko to duɗal koles wuro ngoo. O yahnoo ko loroyde
lekki ngadani wonande jolannde lorngo leɗɗe wonnde e tuugnorgal ñalɗi
ɗii. Nde o lori lekki manngoowi e duɗal haa o gasni, o jolti e oto, o
fayi to dingiral wejo too.
Nde otooji ɗii ngari haa njettii
jamaanu nguu ko Tabara Bah e meer wuro ngoo njaɓɓoyii mo. Hammoo Joop e
Sammba Duungel njaɓɓorii mo pekaan gulɗo jaw. O tellii, o rewi e leece
beertaaɗe ɗee haa o sawndii rewɓe ñaantiiɓe ena ndarii ɓee hono Mali
Dugudugu Saawo e wondiiɓe mum.
O seli, o salminiri ɗumen
gooto-gooto haa o haljiti, o tiindii e joɗnde nde o heblanano, o jooɗii
sara meer wuro ngoo hono Saawo Abdullaay Sammba. Ko ɗoon Gelongal Fuuta
lollirɗo Njaay Saydu Aamadu rokkaa konngol, bismii mo e innde rewɓe
Ñaabina caggal nde anndini mo sabaabu ngooɗoo wejo. Baaba e seto mum
ndewi e geɗe bejaaɗe ɗee haa to ɗe kaaɗoynoo, keɗii firooji geɗel heen
fof ko addunoo ɗum e ko ngel soomi e sirluuji.
Baaba manti wuro
Ñaabina e kuuɓal sabu mum naŋtaade e ɗaɗi mum guurɗi, naftooji, dañnoode
ngo hanki mawɓe wuurnooɓe e woodde ngo hannde sukaaɓe finɓe hirooɓe,
yiɗɓe ɓurde, ɓe njiɗaa ɓureede. Ko ɗoon e nder dingiral wejo ngal, nagge
ɓesnge, nge o soodananoo ngee, kanko Baaba Maal, adda ena rewnii
goolyel mum. Ko ɗoon kadi nge ɓiraa, o addanaa kosam ɗam, o yari ngulɗam
jaw. Ko ɗoon ne kadi wejo ngoo waynorii.
To hiirde jamma too, ko
toon Baaba jogori waynondirde e Ñaabinanaaɓe. O ari ko law seeɗa. Nde
00w30h yonata tawi ko o naatii dingiral. O naatiri ko wutte mo
Fonndunaaɓe ndokkunoo mo hanki mum. Tawi ko adii nde o jolata,
naalankooɓe heewɓe gila e jabbaaji(rappeurs) haa e woɗɓe, njolii e
dingiral hee haa ƴeeŋii. Ko Maysuur Sek wattindii ɓe. Nde Maysuur Diine
Gawlo Sek ƴeeŋi ko Baaba Maal lomi yolnde. O yimii, o amii e oon jamma
njimri e ngamri mbayrundi maa won hannde duuɓi sappo.
Sukaaɓe Ñaabinanaaɓe mbeltii haa mbaɗtani mo kadi koltu teddungal (décoration):
- Dolokke ñootaaɗo
- Paɗe mukke maraakiis
- Paɗe waɗɗiyankooɓe(botuuje)
- Tengaade e makatuumru
Gollii
ndeen golle ko biyeteeɗo Sammba Foosiri Jimmeera to Mbotto, tawi ko
Alla meho sabu teddungal mum e sukaaɓe Ñaabinanaaɓe. Hiirde Baaba fusoyi
ko 5w45h.
Tesko-ɗen kadi haa hannde, e oon ñalawma ñalluɗo 25,
ko adii nde Baaba Maal ena yaha dingiral, koɗungu mbaɗngu faayiida
ummorinooma ɗum to wuro Daawalel sara Mbaañ e naalanke mawɗo, dowlunooɗo
ena wiyee Medda Jaañ, baaba Mayram Medda. Medda Jaañ wiyi ko haade
Ñaabinanaaɓe mbaɗii ko mbaɗi koo, Fonndunaaɓe kadi ngolliima ko ngolli
koo, kanko, o addanta Baaba Maal ko liingu. So cubballo addanaama ko
ummii e ndiyam, addanaa ko paso mum e wiyde makko, kanko Medda Jaañ. O
addi ko ndaawa. Ko ɗuum Baaba Maal waɗanaa hiraande e oon jamma.
Tonngol
Ñalɗi
Ñaabina keewii faayiida, mbaɗii nafoore mawnde. Lappol safrooɓe e
gardagol doktoor Ceerno Mammadu Bookar Gey, mbaɗii golle maantiniiɗe
ñalnde 25 e ñalnde 26 ndee ɗo dispaaseer wuro ngoo. Ɓe cafrii ɗoon
rafiiji keewɗi gila ɗoon e wuro Ñaabina ngoo haa e gure catiiɗe ɗee gila
noon e rafiiji gite, noppi, ñiiƴe, ñabbuuji ndewaagu, jontinooje, deedi
haa ñabbuuli goɗɗi kuuɓtidinɗi ɗi keertinaani. Haralleeɓe tawanooɓe ɓee
mbaɗii heen teskuyaaji laaɓtuɗi haa teeŋti e darnde nde gooto fof foti
daraade ngam riiwtude caɗeele to bannge mum:
- Doktoor Jagana
Muhammed teeŋtini ko cellal hunuko. O wasiyii nde neɗɗo ñaami fof yo
socco e nder ñalawma, ko famɗi fof laabi tati ( kacitaari, bottaari e
hiraande) e fannu kadi no neɗɗo fotata soccoraade ummoraade e ɗakkudi
fayde e ñiiƴe dow e les.
- Ngayde Muhammed, wasiya mum yahri
ko to bannge gite. O rokki yeru hakkunde ñawu e yitere ko no hakkunde
feetere jeyngol e ñoomre yoornde nii. So fuɗɗiima tan yo ñippe law gila
reɓaani.
- Doktoor Ceerno Mammadu Bookar Gey, gooto e
yiilooɓe golle lappol ngol, eeraango mum yahri ko so neɗɗo tinii rafi e
ɓanndu mum yo dogan law safrirde, woppa nehde rafi walla suuɗde ɗum.
-
Leɗɗeyanke oo ( pharmacien), e nder konngol mum wasiyii ɓesngu Ñaabina
ko nde duumotoo e wallude wuro ngoo e ñiiɓnude jolanɗe bayɗe hono nii e
riiwtude won e rafiiji e nokku hee.
E joofnirde golle lappol
ngol, meer komin Ñaabina, hooreejo Fedde sukaaɓe Ñaabina e hooreeɓe cate
ɓamtaare Ñaabina to Nuwaasot e to Orop, gooto fof nde ƴetti konngol,
mantii golle lappol ngol hade seedanteeje rokkireede.
Ñalɗi Ñaabina mbaɗii weltaare e teddungal mawngal. Baaba Maal e Daande Leñol, Ñaabina e gure saraaji garnooɗe fof mbeltiima.
Caggal
ndeen weltaare, jammaaji ɗii ndañii wune sabu yimɓe mawɓe nootitiima ko
wayi no meer Ɓoggee hono Bah Aadama Muusaa e Bah Bookar Sule ko jiidaa e
jibinannde wuro ngoo tawi artiri ɗumen ko ñalɗi ɗii. Ena e ɓeen Hamjatu
Abdul Caam, Tabara Bah, Usmaan Abdul Kebe, Yuunus Ɓaas, Maalik Buubu
Sal, Sih Aamadu Sammba e Yaayaa Umaar Sih.
To bannge
jaayndiyankooɓe Muritaninaaɓe ngari ko ɓeeɗoo: Mbooc Abuu Maariyeta,
Abuu Bah, Faatimata Bah, Mammadu Demmba Sih, Ami Saydu Baaraan Bah,
Kummba Bookar Bah e natiyanke mawɗo ena wiyee Muusaa Wan ko jiidaa e
jaayndiyankooɓe ummorinooɓe to rajo Kayhayɗi walla to Pete ko wayi no
Abuu Caam.
To bannge naalankooɓe, ko jiidaa e Baaba Maal e diɗɗal mum
Daande Leñol, en njiyii Aliiw Demmba Njuuk, Hammoo Joop, Sammba
Duungel, Faama Mbay, Sali Labbo e Tomaa Baabaaɓe(oon ko jabba).
To
bannge gure, en teskiima heen Gurel Cooga, Njaawaldi, Burguduuna,
Tampi-daroo, Buubu Aawdi, Wuro Sele, Baabaaɓe, Juude Jeeri, Abdalla,
Garlol, Cilaa, Mbotto, Sorimalee, Wenndiŋ, Mbaañ, Haymedaat, Feere-Alla,
Daawalel, Mbahe, Bagodin, Lewe, Fonndu, Beelel Gawde, Woolumaaji, Neere
Waalo, Siñcu Buubu Makka, Beelinaaɓe, Ɗalhaya e Ligisayba. Ɗeeɗoo gure
fof kadi, wooto heen fof dañii jooɗodaade e Baaba Maal, e yeewtidde e
mum ko naftata.
Ñalnde 26, hakkunde tiisubaar e takkusaan, ko ɗoo
woni ɗo Baaba Maal e Daande Leñol mbaynii Ñaabina e tule oole ngam
taƴtitde maayo. Ñaabinanaaɓe kadi nduusi ɓe no ɓe njaɓɓoroyinoo ɓe e
garal. Ɓe nduusi ɓe haa ɓe njettini ɓe keerol hakkunde diiwaan Baraknaa e
diiwaan Gorgol, ɓe nduttii caggal nde ɓe ndewdi to Bagodin ngam
seedtaade teddungal Bookar Sule Bah e Daande Leñol.
Jubbannde e daartol nokku
Ñaabina
sosaa ko e hitaande 1911. Ngo yalti ko e Mbaañ, cile e leydi Hammadi.
Sosi ngo ko biyeteeɗo Fari Sammba. Oon ko Lihdo(Lih). Rewi e makko ko
biyeteeɗo Eli Sammba. Oon ko Calsalo (yettoode Sal). Nde o ari e nokku
hee, o adii hoɗde ko to wiyetee Tulde Eli. Oon nokku woniri ko bannge
hirnaange worgo wuro Ñaabina ngoo. Caggal ɗum, o eggi, o fayi bannge
funnaange rewo caanngol ceenal peccitngol Ñaabina ngol. Galle tataɓo
hoɗde e Ñaabina ko galle maabuɓe kiiɗenaaɓe. Mawɗo maɓɓe wiyetee ko
Aliiw Siley Maalik Kiiɗe.
Ñaabina askitintoo ko e Yirlaaɓe jeeri. Ngo waɗi ko cuuɗi tati teeŋtuɗi:
- Maalmaalɓe
- Jaanankooɓe


c: text/html

text:
Artiraaɓe : “kala ko min podananoo, laataaki !”
Ñalnde 20 settaambar 2014 Fedde artiraaɓe ummoraade Senegaal (UNRMS : Union Nationale des Rapatriés Mauritaniens du Sénégal) yaltinii bayyinaango ina hollita heen ngonka mooliiɓe artiraaɓe. So oɗon ciftora, kamɓe ndeeɗoo fedde, ɓe njuɓɓiniino seppo, ɓe njahri koyɗe gila Ɓoggee haa Nuwaasoot.
Wuro Dooro : Faayre
Hol ko addi faayre? Addi faayre ko oo rafi peeñiroowo e neɗɗo reedu dogooru biyeteeɗo (Ebola). Rafi oo wiyetee e pulaar ko : “Eeh! bone nani kadi” sabu nde en nande oo rafi bonɗo, baroowo, waɗi haa ndutti-ɗen e deftere ganndo men Demmba Paate Caam, haa kollit-ɗen janngooɓe Fooyre Ɓamtaare rafiiji reedu dogooru ina keewi sifaaji : ñabbuuli reedu ina keewi sifaaji, eɗi tampina, eɗi mbara.
Facciro sariya jeyi leydi 1983 (2) : Hol no o tabitiniraa ?
Seede ko kaalɗen koo, ko e hitaande 1984, kiliifa laamu kalfinaaɗo fiyakuuji nder leydi hono Yaal Abdullaay Hassan, (yoo Alla ɓuuɓan mo) winndii ɓataake jirlotooɗo (circulaire n° 00051 du 14 abiriil 1984) feewde e laamiiɓe diwanuuji nder leydi (guwerneeruuji, perefeeji ekn…) o wiyi ɗum en “Mbeɗe yiɗi mbaɗton hakkillaaji e kuule ɗe laamiiɓe diwanuuji ƴettata paatuɗe e dokkirgol leyɗe demeteeɗe tawi jeyaaka e mbaawkaaji mum en….
Ñawu suukara : Jabet
Ngardiindi
Mi yettii joomiraaɗo jom baɗe e baawɗe nde resndi mi wefƴannde e maayo mum yaajngo ganndal. O waɗdani mi heen katantaagal e yarlitaare feccude e mon oon seeɗa mo mi yawaani mo o anndini mi.
E nder ndee deftere ndook-mi e windude, mboɗo jogii faandaare siftinde ɓeen andunooɓe, ma walla famminde ɓeen ɓe paamaano tawo, ko feewti e ñawu mbiyeteengu jabet (diabète).
Hiirde sukaaɓe Mbaañ to Suwoyraat
Mammadu tokara Muhammadu rasuulu allaahi wonaa mo fulɓe tan wonaa mo sooninkooɓe wonaa mo jolfuɓe wonaa mo bamarankooɓe. Murtuɗo ko aduna etee ko mo aduna baɗɗo nguurndam mum fof e leñol, yarlitanii ɗemngal e pinal ko aldaa e lohre aldaa e ngowaari.
... Mahtaade Muritani e dow nuunɗal
Ngardinndi
Winndi ooɗoo dokimaa ko hoohooɓe e jagge sooninkooɓe, tawi faltaaki jeyaaɓe e pelle politik gonduɗe e laamu walla e luulndo, jiiduɓe miijooji ko faati e ɗawre leñol mum en ɗawaa ndee.
Kala neɗɗo goɗɗo, yo o won sooninke walla alaa, jaɓɗo loowdi ooɗoo dokimaa ina waawi yantude e fuɗɗuɓe ɓee,
Diine : Jubbannde e nguurndam Baaba Aadama
Tagegol Baaba Aadama ko nii siforii : fawaade e no Diine Lislaam wiyiri ɗum e tuugnaade e ganndo lislaamiyaŋke gooto ina wiyee Saalabi e deftere mum, ɗo wiyi : “nde Alla yiɗi tagde Aadama ndee, o wahyii leydi, o wiyi ɗum : mbiɗo yiɗi tagde duumotooɓe e dow maa. Ina e ɓeen dewoowo mi, ina e ɓeen kadi goofoowo mi. oon mo rewi mi, mi naatna-ɗum Aljanna, oon mo woofi-mi, mi naatna ɗum jeynge.”
“Fedde saanga Moli Baaraaji” e hiirde pinal Suwoyraat
Hanki pinal men janngetenoo, huutertenoo, fammintenoo ko e nder dingere. Dingire Fuuta hanki laatinooɗe duɗe Pulaar, pinndinooje, nehooje, ɓamtooje leñol. Sabu dingiral e nder reedu Fuuta darinoo ko darnde duɗal jaaɓi-haaɗtirde darii e nder renndo hannde ngoo. Dingiral ko nokku janngirɗo, nehirɗo, pidinirɗo, paamnirɗo, nokku joljole coomɗe jeewte, duƴƴe, cifti e daari, njimri kam e ngamri.
Kuutorɗe ɗe ceertetaake, kono tunwuɗe
Ina gasa tawa eɗen ndeenoo, tewoo, hakke baawɗe men ; yeru eɗen ndeentoo memde geɗe tunwuɗe. Kono kadi eɗen mema geɗe keewɗe, ko wayi no kaalis, coktirɗe, telefoŋ ekn … tawa en miijaaki sooɗoraade juuɗe men saabunnde ɗoon e ɗoon. Caggal ɗuum memen ñaamde, tokño-ɗen, ñitto-ɗen, ndokken woɗɓe juuɗe…
Ngannden, yoga e geɗe keew-ɗen huutoraade ko cabbuli mborosaaji.
Hol no paamru-ɗen “Sariya jeyi leydi 1983” ?
Yonta peeñgol makko, ko saabii ɗum e piɓle ɗe o tuugii.
Ciftoren daartol sariyaaji jowitiiɗi e juɓɓitingol jeyi leydi e Moritani
- Sariya jeyi ganni
Sariya mo wonaa binndaaɗo, kono ko nanondiraaɗo gila dawa-dawi : ko sifaaji ganni no leydi jeyretenoo, so yiɗii noon wona to safalɓe walla to leƴƴi ɓaleeɓe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jojjanɗe neɗɗo (no wi’ee kadi hakkeeji maa foddeeji neɗɗo) ko alhaali yowitiiɗo e "jojjanɗe yummaaje e ndimaaku ngu kala Banii-Aadama hanndi e mum". E ko woowi kon, ko ɗee ɗoo geɗe ndimaaku limtetee nde haala jojjanɗe neɗɗo umminaa: jojjanɗe e baŋŋe ɓii-leydiyaagal (siwil) kanyum e dawro (polotigi), e piide misal jojjannde nguurndam e ndimaaku, heɓtaare anndingol miijo mum, fotondiral yeeso sariya. Hino jeyaa e mum kadi jojjanɗe yowitiiɗe e renndo e pinal, ɗum no huɓindii jojjanɗe tawnugol hoore mum e alhaali pinal, jojjannde nyamri, jojjannde golle, jojjannde jannde e needi.
Ko Bayyinaango Winndereyankeewo wonande Jojjanɗe Neɗɗo (Déclaration Universelle des Droits de l’Homme) tonngunoo alhaali jojjanɗe neɗɗo e bayyinaango mum maandiniingo. Kuulal aranal bayyinaango ngon ko ɗum fewjunoo: "Denndaangal Banii-Aaadama’en jibinaama ko ɓe jeyɓe hoore maɓɓe ko ɓe fotooɓe e ndimaaku e jojjanɗe. Hiɓe yeɗaa hakkille e yila, hiɓe haani huuwondirde e nder neene-gootoyaagal."


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaKewuuji pinal
Kewuuji pinal
kewuuji pinal pinal culture
Ganndal “SAWRU” (3)
Pulaar.org | SAWRU sooti ina nodda yontannde saanga dabbunde, waalo ina hurnaa, jaangol ina wutta gila mutal haa puɗal naange. Sagataaɓe worɓe e boombi ko gese maa pale ñallata ina kiwa colli e ɗeeleeli, gerle e woylelaaji (cooji), ina ndeena baaɗi (juuta laaceeje) e girji (daɓɓi/bamdi ladde). So naange e hoore yonii, colli panii, kulle keddiiɗe ɗee ñallinii, ɓe payta ñallirki maɓɓe, so ko lekki ɓuuɓki maa caali,
Piilungal jaaltaaɓe tufnde Mboon
Ñalnde alkamiisa 19 suwee 2014 Mboon rewo e worgo yettinii faandaare mum e ballal Alla, so fiilde jaaltaaɓe mum tufnde. Fiilaa ko Alasan Hammadi Mbooc ɗiɗaɓo ganndiraaɗo Maalik Cillo jibinaaɗo e hitaande 1942 ɗo Ŋorel, e tawtoreede Elimaan Mboon Mammadu Muusaa Sih e Jaaltaaɓe kolongal Umar Aamadu Mbooc e Jaagaraf Mboon Baydi Sammba Sih e Farba Paate Muusaa Mboh e Ceerno Barooɓe, Jaandoogu Ceerno Yaal e Jaalaade e Jaagorga e Joom Bañnje Bah, e Joom Bañnje Soh, e Jaaltaaɓe Puri e Elimaan Puri e Jaaltaaɓe
Notre contribution au débat sur l’origine et la signification des mots « capaato » et « safalɓe » en pulaar
La question posée sur l’étymologie et le sens que pouvaient avoir en pulaar les mots /capaato/ (au singulier) et /safalɓe/ (au pluriel), désignant les Arabo-berbères ou Maures, est une question tout à fait légitime pour qui souhaite comprendre et décrypter quels étaient les rapports de cohabitation entre les Maures et les Fulɓe.
Au-delà des peuls, les maures ont également été en contact avec d’autres populations négro-africaines, à savoir les Wolofs, qui les désignent sous le terme « Naar ».
D’où viennent ces appellations ? Que signifient-elles ? Quel lien peut-on établir entre les différents termes par lesquels les peuls et les wolofs désignent les maures ?
So Koyɗol wiyi ina foso maa, ummo jooɗo
Saabii kaa haalaa ko en mbiyno e tonngoode men 119ɓiire wonde tawi rajo Muritani ko rajo ngenndi wonnoo, nattii : ngoon wullitaango faynoo ko e jaagorgal toppitiingal ko fayti e kumpital, hono wul Horma, sabi ɗum ko rajo Muritani nanngetenooka e Magaama e diiwaan mum fof.
FƁPM : Yiilirde catal PK
Sikke alaa ndaaroowo ɗo waali e ndaaroowo mo waaldi uddu suudu renndintaa ɗum en. Kikiinde aljumaa ko ñalngu teskinngu, mahiingu nder hakkillaaji yimɓe wonande kala tawtoraaɓe ndeen joɗnde kikiiɗe mawnde saanga w17 haa w19, yiilirde Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani (FƁPM) heɓii jooɗodaade e almudɓe Demmba Aamadu Bari, ngam duɗal ngal waawa naatde e yumma mum pelle, daroo ɗo tiiɗi.
Madiina Wat dillinii Nuwaasoot
Sippiro tataɓo ngoo teddiniraa ko Abdarahmaani Njaatigi Joop, ko : Baylaa Maar mo Geloonga walla to Kogga waɗdaa e biyeteeɗo Yekkini gummoriiɗo to Daar Nayim (gootal e leeɗe Nuwaasoot). Sippiro ngoo juutii kono kadi ngo ŋarɗaani hay seeɗa sabu sippirooɓe ɓee mbaɗtindi ko e ullondirde leydi e lojondirde. Ɗo wattan ɗoo, ñaawooɓe ɓee ndokki araaraay ko Yekkini sabu ɓurde nehaade e haaɗde e jamirooje hay so tawii ɗo adannde ɗoo yimɓe ɓee fof ɓurnoo wonande ko Baylaa Maar.
Petite polémique sur l’origine du mot «capaato» : 2e partie : « Muudo horma[1] », esclavage et ancêtres
2e partie : « Muudo horma[1] », esclavage et ancêtres
M. S… à ACB
Vos éclairages n'abondent pas dans le sens de l'histoire. Vous évoquez les razzias des jengelɓe, que je sache, ceci n'était en rien comparable au fameux : "muddo horma" que le Fuuta devait s'acquitter annuellement aux tribus maures.
L'expression "maa rewo ronkaa, nde worgo wonaa" traduit bien les effets désastreux des razzias des maures sur les populations du Fuuta.
Konngol Harameeji Jeeɗiɗi
Ganndal “SAWRU”
"Wonaa koyɗol, ko e ejol! Ko e hitaande 2009 wonnoo. Ɗum arani mi ko miɗo ummii e paawngal muusngal, tawi miɗo leltii subaka hedde waktu jeetaɓo (w.8) miɗo woni hakkunde ɗoyngol e pinal, njiy-mi cabbi haa keewi : ɗii ko juutɗi, ɗii ko daɓɓi, ɓuɗti e cewɗi. Won e majji kadi ko kofiiɗi, ina waɗi heen portiiɗi. Miɗo nana kadi ko wayi no bawɗi maa buubaaji walla taballeeji e sabareeji ina nduƴƴa.
Njillu ‘Cifti e Daari’ to Jowol
E bismaango Fedde Nehooɓe jawdi Jowol e gardagol Jeynaba Buuɗi Abdul Soh, Fedde Cifti e Daari e gardagol Abdullaay Njaay yilliima Sahre nde wajjuɓe Ndeeni, ñalnde 3 e 4 lewru seeɗto (mars) 2014.


text:
Egilis Haqiiqaajo mo Iisaa Almasiihu
«Egilis Haqiiqaajo mo Iisaa Almasiihu» ko egilis jeyɗo hoore mu’um, sincaaɗo e hitaande 1917 Beyjin leydi Siini. Ko egilis laatiiɗo catal siininkewal jeyaangal e fedde nasaarankaaku porotestan’en feenyunoonde hedde hitaande 1900. Egilis on no jogii miliyon gooto e feccere yimɓe e nder aduna on. Egilis on no gomɗini e finnde pentekosta nde dewal mu’um ngal tuugii e dokkal Ruuhu Seniiɗo on. Geɗe sellinirɗe liimanaaku ngun ko ɗee sappo:
- Ruuhu Seniiɗo
- Lonngal hoore
- Lonngal koyɗe
- Kawtal Iisaa Almasiihu
- Nyalaande Fowtere (Sabbat)
- Iisaa Almasiihu
- Biibul (Defete Alla)
- Kisal
- Egilis
- Feenyugol Joomiraaɗo


text:
Ndiyam
Ndiyam (e ganndal kimiiyu H2O) ko memtinaari (maceer) sariindi e dow leydi haa e boowal leydi, teeŋti noon e nder ko wuuri, sabu alaa ko wuurata nguurndam ɗam ngannduɗen ɗam tawa ndiyam heƴaani heen.
Neɗɗo tan ina waɗi ndiyam ko ina abboo e 65% e teddeendi mum, ndiyam ina mooɓi ko ina abboo e 72% e wertaango leydi, 97% e majjam ko kaaɗɗam, ko heddi koo woni mbelɗam hono caaɗli (canɗi), beeli e ilameeje e maaje.
No ndiyam woodiri e leydi ?
Ko heewi na haalee heen, ko ɓuri jaalaade ko ndiyam ummii ko e weeyo, haayre ndiyam moolanaande yani e leydi, ilni ndi haa ndi hawri, oon saha tawi ko e ndi wuli sanne, ɗam ƴeri faade dow, toɓooji nduumii ko juuti haa ɗam waawi deeƴude e dow leydi, tawi laral leydi dow ngal ɓuuɓi waawi huufude ndiyam e mbaadiiji kala e ballal kammu.
Ndiyam ko soppoo-joloo waɗata hakkunde leydi e kammu, so naange wulii, hello ndiyam maaje dow ngo suurka yanta e waaƴo puɗi, cuurki kii ƴeɓa (roondoo dow), nde wonnoo dow na ɓuuɓi, cuurki kii rennda fenndo, wonta duule, tedda, toɓa, saakitoo e dow leydi, kadi refta ɗo rewnoo wonta duule.
Ndiyam na tawee e mbaadiiji 3, ɓooɗde(haayre), ndeelam e henndu (cuurki), ɗam fuɗɗotoo fenndaade ko 0°C, ɗam wonta haayre so nguleeki jokkii ustaade, ɗam wontata henndu (cuurki) ko 100°c, hakkunde 0°C e 100°C ɗam tawetee e mbaadi ndeelam, ngoo waylo-waylo noon fawi ko e ɓittigol kammu (pression atmosphérique)
Ndiyam ko geɗe ɗiɗe ndenndi laati ɗam, mittere Oksijen (oksaari), e mitte ɗiɗi Hidrojen (hidraari),
Seerndude mitte ɗee saɗtaani, so kuɓɓam (électricité) rewnaama heen tan ɗe ceertat, Oksjen yaltira bannge (+), Hidrojen bannge (-),
Ndiyam na e boowal leydi (weeyo), dow tagopeeje, e kaaƴe kayhaytooje e ndeer weeyo, ɗuum addani neɗɗo fooɗanaade weeyo ngam hoɗoyde e dow tagopeeje ko arata.


text:
The Web's #1 Hindi Lyrics Web Site
Browse Lyrics by Title
he: o~~~~~ gee: o~~~~ he: ho jab se mili tose akhiyaan jiyara dole re, dole o dole gee: ho meethe meethe pyaar ke ye hichakole re, dole o dole dole re dole o dole do: ho jab se mili tose akhiyaan ... gee: ho dole re dole ye dil ki duniya, main nahi apne bas mein man mein chipa ek chor hai, jo is ji ki batiyaan khole jab se mili tose akhiyaan jiyara dole re dole o dole ho jab se mili tose akhiyaan gee: raat mile jab din se aa jaau main nadi kinaare he: chanchal jal ki natakhat laharen kar jaaye ajab ishaare gee: hole hole, tu bhi kisi ki ho le re dole re dole do: ho jab se mili tose akhiyaan ... he: pyaar mein ye dil jaise, beech dhaar ek naiyya gee: main is paar hu ya us paar hu sach sach bata khevaiyya he: paar vahi jo preet mein dil ko dubo le re dole re dole do: ho jab se mili tose akhiyaan jiyara dole re dole


text:
Ko ɗo ngon-ɗaacoñce
coñce
Haayre ko e sato men jeyaa
Kopperatif Teyaaret noddirteeɗe Ñeeñal Haayre yuɓɓinii ñalɗi wejo tuggi 16 haa haa 19 suwee 2013 to Faawru Jaatiiji Ngenndi e gardagol Mekfuula Mint Hameyaada, gardiiɗo njuɓɓudi ndii. Wejo ngoo hollirii kala ko aadee waawnoo gollaade to bannge haayre haa teeŋti e ummoraade e diiwanuuji 4 gonɗi to bannge rewo leydi ndii : Shingiti, Wadaan, Walaata e Tishit.
Defte ceedtotooɗe sahaaji mettuɗi 89-91
Defte ɗiɗi ɗee kala njowitii ko e dumunna 1989-1991. Heen wootere tiitoonde mum ko «Le Muezzin de Sarandogou», woni «noddinoowo Sahre Ndoogu ». Nde jangtotoo ko caɗeele guuranooɗe e worgo leydi ndii e on dumunna. Winndi nde ko biyeteeɗo Isselmu wul Abdel Kadeer, gonnooɗo guwerneer Barakna e huunde e ɗiin dumunnaaji. Ɗum noon ko o seede geɗe keewɗe, bonɗe, baɗetenooɗe ɗoon.
Un nouvel ouvrage d’Aboubacry Moussa Lam revisite les origines des Peuls
Dakar, 23 août (APS) -L’historien égyptologue, le professeur Aboubacry Moussa Lam de l’université Cheikh Anta Diop de Dakar, ne se lasse pas de rechercher les origines des Peuls en proposant récemment un ouvrage, écrit en pulaar, intitulé ‘’Fulbe gila Héli-e-Yooyo haa Fuuta-Tooro’’ (Les Peuls de Héli et Yoyo au Fouta Toro), fruit de ses recherches, coédité par les Presses universitaires de Dakar et les Editions Papyrus Afrique.
L’origine des Peuls a été une préoccupation de nombreux chercheurs. Qu’ils soient Européens ou Africains, chacun y est allé avec sa thèse. Ainsi le Dr Lelèvre (1882) soutient que les Peuls ont des origines gaulliennes à cause de leur teint clair.
Coñce: Ngatamaare
Ñalnde ñalli aljumaa jofi aset, hoore biir, ɗo wiyetee gite mbiljinii cuwaa, majje lugge, cewɗe, carfuɗe, ɗelñi e tiinde buulel. Ina hawraa nduun lobbudu so majii, kala demoowo, hakkille mu mina arta e ruumaano mum rawane. Jom teskuyaaji en cifoo, mbiya « ko nii dey wayatnoo nde jam waɗa ».
Nguurndam Aamadu Koli Sal
Jibinannde
Aamadu Koli Mammadu Jaaltaaɓe jibinaa ko heedde hitaande 1926, tuugnaade e yeewtere sakkitere nde mbaɗduno-ɗen e makko. Ɗuum wonnoo ko e hitaande 1996. Caggal naamndal ngal mbeddino-ɗen mo, o wiyi en wonde o yahratnoo e oon sahaa ko e duuɓi 70. Ko ɗuum addani en rokkude hitaande 1926 ndee.
O jibinaa ko e wuro ɗo wiyetee Tiggere Siree maa mbiyen ngo Tiggere Subalɓe e nder falnde Maatam Senegaal. Ko ɗum addani en wiyde mo, kanko Aamadu Koli : “ Gorko Tiggere Njaŋ beeli, Nankasu e njaareende, gorko Baabangol e baabaali, wallere e wali-kaŋŋe”.
Daarol : Aduna alaa ɗo darii
Wonnoo ɗoo ko laamɗo.
O laamii laamu moƴƴu, leydi ndii fof ina yiɗi mo. Laamu ngoɗngu yani e laamu makko. O waraa, ɓiyiiko dahaa. Oon sahaa ɓiɗɗo oo ina yaara e duuɓi sappo. Ngel nawaa leydi ngoɗndi, angel yeeyee. Joom jawdi yii ngel soodi ngel, waɗi ngel gaynaako pucci, yiɗi ngel, horsini ngel. Oon naamnii ngel holno ngel wi'etee. Ngel wiyi : « Mbi'eteemi ko "Aduna-Alaa-To-Darii". »
Kiriku waɗtii haalde Pulaar (ko ɓooyi)
« Kirikou et la sorcière » ko filma mo Tuubaako biyeteeɗo Michel OCELOT waɗnoo, tawi ko e ɗemngal Farayse yimɓe ɓee kaalata. Oon filma noon ko dowluɗo, ko filma keptinaaɗo, mo nganndu-ɗaa dañiino manoore mawnde e festiwaal mo Annecy 1999. Haala Filma oo noon waylaama waɗtaama e Pulaar. Ko ɓiɗɗo leydi Muritani biyeeɗo Aamadu Muusaa NGAYDE, waɗti ɗum e ɗemngal Pulaar.
“Wumɓe binndol” : lefol kesol Jalluɗi Jam
So neɗɗo nimsaniino jamma Jalluɗi Jam e leegal Jamaa Annoore (Misiidin Nuur), ñalnde alkamisa 10 lewru duujal (mee) 2012 ndee, jamma aljumaa jofnde aset oo yoɓii ñamaande haa ɓernde ɓuuɓi ɗo Galle Sukaaɓe keso ɗoo. Jalluɗi Jam yuɓɓinirnoo ɗii ɗoon jammaaji ɗiɗi ko ngam weltoraade jaltugol lefol mum kesol : Wumɓe Binndol.
Jamma gadano oo ko aadi hakkunde fedde ndee e sukaaɓe leegal Jamaa Annoore. Jamma ɗiɗaɓo oo ko ngam ɓe ndañaano hawritoyde e wolde mayre to Arafaat fof ena ngara ɗoon ɗo Galle Sukaaɓe Keso ɗoo, nana, njiya, mbaasa naworde heewndu laakara.
Nguurndam Aamadu Koli Sal
Aamadu Koli Mammadu Jaaltaaɓe jibinaa ko heedde hitaande 1926, tuugnaade e yeewtere sakkitere nde mbaɗduno-ɗen e makko. Ɗuum wonnoo ko e hitaande 1996. Caggal naamndal ngal mbeddino-ɗen mo, o wiyi en wonde o yahratnoo e oon sahaa ko e duuɓi 70. Ko ɗuum addani en rokkude hitaande 1926 ndee.
Baaye
Mo woyi maayɗo maa deƴƴu
Mo yeewni ɗum ne, maayda e yeeweende.
Maayde e yurminaade, ko nde jaakoranooɗo ardii
Teeŋti e ɗalɗo baaye, mo anndaa to tiindii.
Yurminiima to jawdi e to ndiwri
Saka e aadee, joom miijooji.
Ko yiɗi maayɓe nguurta fof, ko oo ɓuri
Cinndiiɗo mette, ɗawaaɗo mbelemmaaji.


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaKiriku waɗtii haalde Pulaar (ko ɓooyi)
Kiriku waɗtii haalde Pulaar (ko ɓooyi)
« Kirikou et la sorcière » ko filma mo Tuubaako biyeteeɗo Michel OCELOT waɗnoo, tawi ko e ɗemngal Farayse yimɓe ɓee kaalata. Oon filma noon ko dowluɗo, ko filma keptinaaɗo, mo nganndu-ɗaa dañiino manoore mawnde e festiwaal mo Annecy 1999. Haala Filma oo noon waylaama waɗtaama e Pulaar. Ko ɓiɗɗo leydi Muritani biyeeɗo Aamadu Muusaa NGAYDE, waɗti ɗum e ɗemngal Pulaar.
Aamadu Muusaa NGAYDE noon ko Karallo to batte ndema haa teeŋti e mahngo gese ndema. Filma oo noon, kañum fof e feewneede ɗoo e leydi hee, tawi ko ɗo galle makko ɗoo, e kuutoragol daaɗe yimɓe galle makko e kaɓɓirɗe makko, e ñeeñal makko, waɗii faayiida, haa so a yeeɓii ɗuum cikkataa ko e nder galleeji mawɗi baɗooji sinemaa ɗuum waɗaa. O heɓii yamiroore, fedde
wiyateende «Les Armateurs» wonde Farayse, jeynde alhaali filma oo, nde o sarata ɗum e nder leyɗeele Muritani e Senegaal. Musiɗɗo men oo, meeɗi waɗde filmuuji goɗɗi paytuɗi e diine walla pinal men. Omo ɗaminii firde filma oo e ɗemɗe ngenndiije keɗdiiɗe ɗee. Filma kiriku oo ina ɗaminaa yaltude e maayirɗe hitaande 2011, walla darorɗe hitaande fayde ndee.
Fooyre Ɓamtaare tŋ 92, noowammbar 2011
Aamadu Muusaa Ngayde
TEL:00 222 641 23 45 / 00 222 730 39 87


text:
Daartol Barooɓe Jakel
Jaraale. Ɗoo, ɗo mbayni-ɗen duɗal njanngu Alhajji Muktaar Sammba lollirɗo Kaaw Hajji, ngoomi-ɗen galle Jiyaaɗo Alla, telli-ɗen les, bannge funnaange-rewo wuro ngoo, les Tulde Njabaldi, njooɗi-ɗen ko e dow ɗaɗi, eɗen ɓaarii e fooɓre Jammi Jakel, eɗen kucciti e Weendu Jakel. Rewo Weendu Jakel nduu ko maayo Senegaal woni toon. So gite njawtii bannge rewo maayo ngoo, ko sahre tawoyta toon.
Heblo jannginooɓe duɗe rewɓe to Daar Nayiim
Tuggi altine 21 abriil 2014 haa aset 26 abriil 2014, Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani woni ko e heblo jannginooɓe. Ɓeen jannginooɓe fotɓe jogaade duɗe sappo, tawi ko rewɓe tan njanngata heen, to leegal Daar Nayiim (leegal Nuwaasoot).
Juulɗo, Abdul Ama, holi aan ?
Juulɗo, Abdul Ama, holi aan ? ko deftere luutiire nde jinnaaɗo men, Doktoor Umaar Bah mo Dabbe winndunoo, sankaare yani tawi nde joofaani. Ko ɗuum jeyi sabaabu ɓamtu-ɗen ndeeɗoo tiitoonde ngam suɗirde winndannde mem faytunde e nguurndam makko.
Eɗen njaafnoo banndiraaɓe noon sabu ngolɗoo ciimtol ena fotnoo yaltude gila e lewru feebariyee maayndu nduu, kono ko caɗeele caabinoo ɗum.
Tanaaji simme ɓurii ɗoon !
Simme moƴƴaani ! Yimɓe ina nganndi ɗuum. Kono yimɓe cikkatnoo simme ɓuri bonde tan ko e jofe. Iwee heen ! Alaa tergal ɓalndu aadee daɗngal e bone simme. Ɗum woni ko ciimtol golle annduɓe caakti to Amerik.
Waɗii duuɓi 50 ko ciimtol maɓɓe goɗngol hollitnoo jokkondiral gonngal hakkunde simme e nguɗu jofe. Ko ngoolɗoon ciimtol woni gadanol caaktungol tanaaji simme.
Siyaara Ceerno Abdul Wahaabu
Siyaara Ceerno Abdul Wahaabu Tuure to Woolum Neere. Ñalnde aljumaa 14/03/2014. Caggal nde kaliifa galle oo, hono ceerno Siidi Tuure e miîmum Aliu Tuure mbismii hoɗɓe ɓee e kuuɓal, golle ɗee puɗɗii caggal takkusaan. Udiitiraa ko silke Quraana deftere nde ceerno Abdul Wahaabu wiindiri junngo mum.
Udditgol duɗal to Daar Nayiim
Catal FƁPM to Daar Nayiim udditii duɗal ñalnde aset 01/03/2014 to « wiiraas el Baadu » ɗo galle Mammadu Koboor ɗoo. E gardagol kalfinaaɗo jaŋde Catal ngal, Sammba Biri e Koolaaɗo Kuuɓal catal ngal Mammadu Njobbo Jah e yoga e terɗe teelɗuɗe, almudɓe 18 mbinnditaama e duɗal hee, tawi heen njeetato ko rewɓe.
Kabaruuji dawrugol daɓɓi
Njillu Biraam. Tawii won ɓe laaɓaaka so Abdel Asiis woni ko e Kampaañ, ina laaɓi Biraam wul Daa wul Abeydi kañum ko e oon kampaañ woni, sibu o habrii ko o kanndidaa gila ñalnde talaata 28 saawiyee 2014. Tee ko ɗum woni sabaabu njillu o yuɓɓini daande maayo, tuggi Rooso, ƴaaŋan maa Ɓoggee, Baabaaɓe, Mbaañ, Kayhayɗi haa yettii Magaama, Mbuun e Sehilbaabi.
Daawal duɗe karallaagal kesal
Alet 16 marse 2014, ko ñalngu maantinngu e nder golle Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani, sibu ko ñalnde heen, fedde ndee udditi ɗo joɗnde mum ɗoo, duɗal ngal mbaadi kesiri, so Duɗal Keblorgal Karalleeje Kese. Ɗuum wonaa huunde hesere e Fedde ndee, sibu ko kayre kadi fuɗɗunoo, e kitaale 1970 « Njanngen Pulaar !», ko kayre fuɗɗi Duɗe Keblorɗe e fannuuji e kitaale 1980.
Firooji geɗe pinal e kuutorɗe nehdi e jaŋde :
Yeru mo ngidoto-ɗen rokkude ɗoo, ko yeru ko e filma tinndol baɗanaaɗo sukaaɓe (mo mawɓe korsini) biyeteeɗo “Kiriku”. Oɗon nganndi musiɗɗo men Aamadu Muusaa Ngayde, firii mo e Pulaar. Oɗon nganndi ndeen sukaaɓe men puɗɗortonoo jaŋde ko tinndi e cifti e daari ɗi jiknaaɓe mum en tinndanntunoo ɗum en, tee nafoore majjum e kisnugol pinal e udditgol hakkille cukalel ina mawni no feewi.
Pottital e sukaaɓe
Daawal ɓennungal ngal ina teskiniri kewuuji politik wonande luulndo ngoo so juɓɓingol kawtal Demokaraasi e Ngootaagu, kam e pottital hooreejo leydi oo, hono Muhammed Abdel Asiis waɗdi e “sukaaɓe”, ko jiidaa e njillu Biraam wul Dah wul Abeydi to daande maayo mawngo e ko sakkitii koo, mawningol hitaande 31ɓiire cosgol fedde FLAM.


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaFuneeɓe jibinaaɓe ina njaggondiri juuɗe
Funeeɓe jibinaaɓe ina njaggondiri juuɗe
Ɗum waɗi ko to Dental Dowlaaji Amerik. Debbo gooto ina wiyee Sarah, jibini funeeɓe rewɓe ina njaggondiri juuɗe. Tawanooɓe ɗum ɓee fof ndonku jaggude gonɗi mum en. Kamɓe e yumma maɓɓe fof aɓe celli, aɓe e jam. Yanti heen, ɓe ngonaa giƴiraaɓe tan, ko ɓe funeeɓe goonga e goonga.
Hol ko ɗum firti ? Mate ina woodi funeeɓe “fuunti funeere”? Jaabawol ngol nana e Pulaar, sibu eɗen njogii konngol “fuunti funeere”.
Hol ko firti tawo funeeɓe “goonga e goonga”?
Funeeɓe “goonga e goonga” ko funeeɓe ummiiɓe e “toɓɓere” wootere. Oɗon nganndi, aadee fuɗɗortoo ko wonde toɓɓere ummiinde e jillondiral (dentondiral) kañtulol gootol (gorko) e ɓoccoonde wootere (debbo). Ko ndeen toɓɓere sowotoo wonta heɗɗere haa wonta neɗɗo. Ina waɗa heen sahaaji, e kaawisaaji Alla, so toɓɓere ndee sowiima gootol tan, feccoo wonta toɓɓe ɗiɗi ceertude, walla tati … heen toɓɓere kala wonta neɗɗo : ɗuum woni funeeɓe goonga e goonga njibinee heen (funeeɓe ɗiɗo walla tato...). Ɓeen funeeɓe noon, maa wonii kam en fof ko rewɓe, maa wonii kam en fof ko worɓe, (toɓɓere adannde ndee toɓɓanoo ko debbo tan walla gorko). Ɓeen funeeɓe njiidi “kaɓirɗe ndonaandi” (matériel génétique) sibu ko kamɓe njiidi toɓɓere. To bannge tagoodi, seerndude ɓe weeɓaani. Ko nehdi e humpitooji e ngonkaaji nguurndam tan kadi ceerndata geɗe maɓɓe seeɗa.
Funeeɓe “Fuunti funeere” walla “funeeɓe fuunti” ko rennduɓe reedu wooturu, kono tawa gooto e maɓɓe fof ko toɓɓere mum heeriinde (pottital kañtulol gorko e boccoonde debbo). Won ko ɓe ndenndi haa heewi, sibu ko ɓe yumma gooto e baaba gooto (ko woowaa), kono “kaɓirɗe ndonaandi” maɓɓe won ɗo ceerti. Ɓeeɗoo nii, eɗen mbaawi wiyde tan ko ɓe giƴiraaɓe. (Ɓe mbayi ko no njiyduɓe yumma e baaba kala mbayi nii tan, kono kamɓe ko ɓe saawdaaɓe laawol gootol, njibidinaa). A ɓe mbaawi wonde kamɓe fof (kamɓe ɓeeɗoo uneeɓe) rewɓe, walla kamɓe fof worɓe, walla debbo e gorko.
Funeeɓe goonga e goonga, hol jiiduɓe hol ɗuum ?
En mbiyiino wonde funeeɓe goonga goonga ɓee, njiidi toɓɓere : kañtulol gootol e ɓoccoonde wootere. Nanndugol maɓɓe fawii ko e sahaa mo toɓɓere ndee sowii ndee, haa wonti ɗiɗi.
Tataɓal e ko ɗum kewata, toɓɓere ndee sowotoo ko e balɗe ɗiɗi dewɗe e toɓɓingol ngol. Ɗoo, heen funeere fof jogotoo ko saawdu mum ndiyam e wuddu mum bannge. Tataɓe ɗiɗi e ko ɗum kewata (70%) toɓɓere ndee sowotoo ko hakkunde balɗe 3 haa 7 caggal toɓɓingol ngol. Ɗoo, funeeɓe ɓee ndenndi wuddu kono gooto heen kala ina jogii saawdu mum ndiyam bannge. Gootol e nder teemedere (1%), toɓɓere leela feccaade (caggal balɗe 8), oon sahaa kamɓe ndenndata fof (wuddu e saawdu ndiyam fof)…
Wonande funeeɓe fuunti ɓee noon, ɓe njiida hay toɓɓe, alaa ko ɓe ndenndi so wonaa reedu.
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : maxisciences.com, sante.lefigaro.fr


text:
Toɓere 9
Honno welo welo heɓorto ka ɓeynguure men ?
1. Fii honɗun dewgal no moƴƴani welo welo ɓeynguure ?
Oo Kibaaru moƴƴo ko ka Yahuwah o iwri. Himo faalaa yo fow heɓu welo welo ka ɓeynguure mun (1 Timotee 1:11). Ko kanko fuɗɗi humugol dewgal. Ko dewgal humaangal addata welo welo e nder ɓeynguure e hoolaare hakkunde gorko e debbo. Ɗoftiiɓe Allah ɓen no haani teddinde sariyaaji leydi ka ɓe woni ɗon fii humugol dewgal. — Janngee Luuka 2:1, 4, 5.
Honɗun Allah miiji fii dewgal ? Himo faalaa dewgal hakkunde gorko e debbo yo wonu haa poomaa. Yahuwah no faalaa yo laaɓal wonu hakkunde gorko e debbo (Yahuudiyankeeɓe 13:4). Himo aɲi ko gorko e debbo seedata (Malakii 2:16, TMN). Kono sariya Allah on fii seedigal, ko si gorko on maa debbo on waɗii jina, ɓe waaway seedude. — Janngee Matta 19:3-6, 9.
2. Honno gorko e debbo jogondirta ?
Ko Allah tagunoo gorko e debbo, o holluno ko ɓe haani waɗude (Fuɗɗooɗe nden 2:18). Jooma ɓeynguure no haani ɲamminde, holtina e janna ɓeynguure makko laawol Allah ngol. Himo haani yiɗugol ɓeyngu makko moƴƴa. Gorko e debbo no haani yiɗindirde e mo kala teddina ɗimmo mun. Ɓe accindirana hakkee, ɓayri alaa mo faljataa. Ko ɗun addata welo welo e nder ɓeynguure. — Janngee Efeesi 4:31, 32 ; 5:33 ; 1 Petruusu 3:7.
3. Hiɗon haani seedude ɓayri on nantondirtaa ?
Si tawi on alaa nantondirde, mo kala no haani jogoraade ɗimmo mun hoore giggol fii no fottiron (1 Korenti 13:4, 5). Daaluyee Allah on no holli hinaa seedugol woni feere moƴƴingol hakkunde gorko e ɓeyngu mun. — Janngee 1 Korenti 7:10-13.
4. Fayɓe, honɗun Allah faalanaa on ?
Yahuwah no faalaa yo on welto. Ko sabu ɗun o jonniri on waaju ko nafata on ka fewndaare mon. Himo faalaa yo on heɓu faamu mawɓe mon ɓen (Koloosi 3:20). Yahuwah no faalaa kadi, si hiɗon waɗude goɗɗun fii makko hara ko e hoore weltaare mon. — Janngee Waajotooɗo on 11:9—12:1, TMN ; Matta 19:13-15 ; 21:15, 16.
5. Mawɓe, honno ɓiɓɓe mon ɓen heɓirta weltaare ?
Hiɗon haani gollude fii no ɓe heɓira ko ɓe ɲaama, ko ɓe watto e ka ɓe hoɗa (1 Timotee 5:8). Hiɗon haani kadi jannude ɓe fii Allah, fii no ɓe heɓira weltaare (Efeesi 6:4). Wano yiɗirɗon Allah non, ko non paykoy mon koy kadi yiɗirta mo. Si hiɗon jokki sariyaaji Allah ɗin fii jannugol paykoy mon koy, ɓe wonay ɗoftiiɓe Allah. — Janngee Yaɲɲannde sariyaaji ɗin 6:4, TMN ; 2 Timotee 3:15.
Nafay ɓiɓɓe mon ɓen si on wallitike ɓe. Kono hiɗon haani okkude ɓe needi. Ko ɗun danndoyta ɓe, walloya ɓe, ɓe heɓa moƴƴere e weltaare (Tindi 22:15, TMN). Kono needi ndin wonaa yo sattu kadi haa tampina ɓe. — Janngee Koloosi 3:21.
Seedeeɓe Yahuwah ɓen no sennditude defte buy ko wallata jooma ɓeynguure e fayɓe. Ɗen defte no holli sariyaaji Allah ɗin. — Janngee Zabuura 19:7, 11, TMN.


text:
Hello jaɓɓorgo
Wikipeediya
Moni kala ina waawi wallitaade (saatude) ndee saggitorde huuɓnunde ndimaagu e meere.
- On toraama taweede e hebbingol ndee deftere. Ko nde kawtal men ene e Haali Pular fow hawti. Wano mawɓe men ɓen wi'irta (makirta)non:'"lekkun kala e ndookal mun"', mo kala e mo'on no waawi winndude ganndal mum: nyawndiigu, jojjanɗe neɗɗo maa hakkeeji neɗɗo, ngaluuji leydi, jikkuji e kuuɗe,saggitorde fulfuldeka raɓɓinnde kala ganndal ɓay deftere nden ko encyclopédia, ɗum firi Saggitorde Huuɓnunde, wi'aa. Yo Jomiraaɗo (Alla) waɗu barki e mon.
ko saati nɗee winndande ko Kuɗol: iwdifalahi
Winndannde 221: wallifi ko aamadu abdul sih e naatirde ngidarba2000
- Ndimaagu
- Leydi
- Duungal
- Fulfulde, Fuuta Jalon
- Almaami
- Alfaya
mbaawka ballal balloowo korsa pellital dental nawoowo-yeeso nawtiroowo-caggal ummannde ummitaare yaakaare sikkitaare yedditaare meewtaare potal arsuke tammbaade umminde renndo batirde batu sariya tammbaade ardaade fedde baafal fedde arsuke demoowo fodde jojjannde dental werto naange lewru koode henndu doole-yiite faggudu sariya darnude dartinde wurnude nguurndam fitina hare wolde konu konuyanke jam cellal cuukaaku cukalel basnuma/basnumel celluka fedde-baafal yedditaare nusko baasal jaagorgal hooreejo hoore hoolaare kabaaru/kabaruuji caaktoowo kabaaru haalde habrude wallude wallitde aada cosaan diidde
Winndu:
Hooreejo leydi Maali on. O jibinaa nyannde 4 jolal (nuwambar) 1948 Mopti. Innde makko no lolliri kadi ATT. Himo anndiraa laataade koninkeejo accitanɗo siwiljo laamu ngun, ko heewaa nder Afirik. E hitaande 1991, caggal jamaa Maali on murtanii Persidan Muusaa Tarawore, lamɗo mo ɓe wemmbinoo fota e juuɗe mum, larme on felli wari yoga e yimɓe kono neeɓitaali Ahmadu Tumaani Tuuree liɓi laamu makko ngun nodditi Conférence Nationale, ko ɗum woni konferansi ngenndiijo. Ɓaawo ɗon seeɗa, 1992, woote demokaraasiyankeeje waɗaa, Tumaani Tuuree jonniti laamu ngun siwiljo, ɗum ko Alfaa Umar Konaare. Ɓaawo Konaare timminii happu mum ɗiɗaɓo on 2002, Tumaani Tuuree arti e nder dawrugol (polotigi): o fooli Sumayla Siisee ka woote. Gila ɗum himo laami leydi Maali.
Liste des films en fulfulde
Liste des films en fulfulde :
- Guimba, un tyran une époque (1995)
- Reewo Daande Maayo (1979)
- Le Rêve plus fort que la mort (2002)
- Sarraounia (1986)
- Sowdagarane marg (1962)
- Wodaabe, les bergers du soleil (1989)
- Article #221 :
- 9 Siilto 2014 à 10:16 Alahajji Umaru Taal (aslol) [7 285 bite] Amkoullel (Yeewtere | ballitte) (Page créée avec « Ko hommbo woni Alahajji Umar Taal? Alahajji Umaru Taal maa Umar Taal maa Shayxu Tijjaani maa Alahajji Umar Fuutiyyu ko amiiru laamateeri lislaamuyankeeri e cernoojo hi... »)
Autres Wikipédias en langues africaines qui ne sont pas parmi les grandes
Other African-language Wikipedias that are not among large ones
Afrikaans · Akan · አማርኛ · Bamanankan · Chi-Chewa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kiswahili · Kongo · Lingala · Luganda · Malagasy · Malti · Oromoo · Sängö · seSotho · Setswana · SiSwati · Soomaaliga · ትግርኛ · Tshivenda · Twi · Wolof · Xitsonga · Yorùbá ·


text:
Bismillaahi arahmaani arahiimi
Jettooje goodanii alla joom winndere juulɗeele e kisal joomiraawo yoo won e dow nelaaɗo makko tedduɗo koolaaɗo e yimɓe suudu makko seniiɓe suɓaaɓe e sahaabaaɓe makko tedduɓe.
Hajju ko yurmeende e barke woni heen, ɓeen ɓe alla faabii haa mbaawi taweede heen e laawol goɗngol kadi ngoni ko e ndeer yurmeende joomiraawo. ɗoo ko jamaanu e nokkuure nde nganduɗaa gooto e moɗon fof e dow hajjude mbo, ina yettoo e toowal maanawiyan-kewal, ɗoo gorko e debbo ina ñaagoo alla toowɗo e ndeer ɓerɗe e ɗemɗe wonde yoo alla waɗanɗum kisal e peewal ɓeenin nootoo joomiraawo. ɗoo yimɓe fof ina njogii occasion fii wontude sehelaaɓe e mbaadi wootiri eɓen ngetoo eeltude koye mumen e dow kulol alla toowɗo. ɗoo ko nokkuure needi, jannde; ko foire ngootaagu alla e mangu alla e jilloondirgol leƴƴi islaamiyan-kooji, nokkoore haɓorde seyɗaane e ɓewre. ɗoo ko nokkuure nde nganduɗaa alla mawɗo waɗaniɗum gooŋɗimɓe haa ɓe njiita heen nafooje maɓɓe heen ɓeenin njogorii settoyaade heen nafooje maɓɓe. e ndeen ngudditen jiiɗe meeɗen oo rendewuu kammuyan-ke heewa e ndeer nguurdam meeɗen e renndo meeɗen. Ko teeŋti e hajju ko rendinde aduna e laakara rendi gooto e renndo. Kaaba mbo nganduɗaa teerɗe fof e ɓerɗe fof ina peemta e makko, etaade duumiinde e njuɓɓudi hakunde fuuɗoode e dantirɗe; etaare yimɓe fof to arafaat e mas’aril halaal e yiilnde yimɓe ɓee mbaɗata e do safaa e marwa, ñappagol yimɓe ɓee piiw fii haɓaade seyɗaane yimɓe ɓee piiw immorɓe e nokkuuji gonɗi kala e mbaadi kala waawndi wonde ngona e moosde e ɗii batuuji maanawiyan-kooji, e hollirde pooccagol.
Ko hono ɗiinii batuuji ɓerɗe ɗee piiw njototoo e joomiraaɗo ngontagol ina waɗa annoora e ndeer ɓernde ɓii aadama, ina ɓeyda kulol alla e liimanaagu e ndeer makko, yaltinii neɗanke e ndeer kurlaa mbo o wannoo, o ari hollirde caɗeele makko e ndeer renndo hee haa ɗe mbaawee humteede e ndeer renndo islaamiyan-kewo. O ɓoornoo comici ɗi nganduɗaa ko kañum woni ko suuri ɓandu makko e jilloondirde e bakkatuuji, o jogoo kattane fii haɓaade seyɗaane e bewre, ɗoo ko nokkuure nde nganduɗaa hajju yan-ke ina yi’a kala mbaadi e dow leñol islaamiyan-kewol, o jogoo njeerto eko arata, o heblanoo heen kade wadde golle moƴƴe, so tawii kadi o yeɗaama, e dow ballal alla joomiraawo, o waɗa bay’at hakunde makko e nelaaɗo (s a w) laawol goɗngol kadi e ndeer oo hajju makko.
Santinaade hooremuuɗum e dow haɓaade seyɗaane e etaade waɗɗitaade kala ko woni bakkaat, e santinde leñol ngol e dow andude gañooɓe e peeje maɓɓe, e haɓaade haa janfaaji gañooɓe ɗii mbaasa jogaade batte, so ɗuum waawii wonde immorde e jotoondiral ɓerɗe e juuɗe e ɗemɗe e ngootaagu juulɓe e leñol islaamiyan-kewol waawat wonde e kisal.
E ndeer oo jamaanu gonaaɗo, ina jeyaa e gootel ɓurngel waɗde faayda e ndeer naamnde juulɓe hee, ko sawraaji gonɗi e wadde to Afrik ɗii, ɗi nganduɗaa haa ɗoo ɗo wanaaɗoo ɗi mbaawii yaninde regime ji nooftotonooɗi Amerik. So tawii juulɓe mbaasii huutorde e oo ɗoo occasion mawɗo, ɗuum ko perde mawɗe jogorii wonanoyde ɓe. ndee yolnde laamuuji mawninkiniiɗi ɗii piiw ngoni ko e etaade waylude ɗii sawraaji.
E ndeer ndee darned mawnde gorko e debbo ndariima haɓaade ductateurji e poolol Amerik fooli e laamuuji maɓɓe ɗii, poolol ngol ngaduɗaa ko koyeeram e fuuynude leññi ɗii e aadoondirdeɓe e regime sioniste waɗi ɓe ndarii. Woni sabaaɓu ndee ɗoo darned maɓɓe nguurdam e maayde ko fii islaam e tindinooje islaam, ɓe ndarii ko duñande leñol Palestine e haɓaade regime sioniste kippotooɗo.
Gañooɓe ɓee ngoni ko yidde diwninde lasudi ndee darned juulɓe. diineeji Amerik bonɗi e natoo e sioniste en njiɗi wooñde sukaaɓe juulɓe e dow huutordeɓe e yoga e goopi e welsinaare ɓe nginniraɓe innde islaam haa ɓe njilliindiraɓe e ndeer maɓɓe ɓe mbala jihaadi haɓaade colonization e sionisme e innde terrorisme e hakunde laabi e ɗate, haa ƴiiƴam juulɓe waawee rufeede e dow leydi gañooɓe islaam ɓee mbaawee danneede ɓe mbonna innɗe haɓanteeɓe islaam ɓee.
Caggal ɗamtinaade momtugol islaam e gonguli islaam, jooni ɓe ngimmanii ko imminde fitinaaji e ndeer pelle islaamiyan-kooje hee ɓe mbaɗa janfaaji e dow mebinde shii’a e sunnuyan-kooɓe haa ɓe mbaawa falaade ngootaagu hakunde maɓɓe.
E dow wallitorde jogoramje maɓɓe e tundu hee, ɓeenin mbaɗa haa yimɓe ɓee mbelsinora caɗeele maɓɓe gonɗe e ndeer leyɗe maɓɓe ɗee, e ndeer wadduuji maɓɓe e ndeer Syria e Bahrain, haa yimɓe ɓee piiw mbatta hakkilaaji maɓɓe e ɗii wadduuji ɗi nganduɗaa ko e tawaare maɓɓe ɗi ngoni e wadde. Hare wonde e ndeer Syria e bariindirgol sukaaɓe maɓɓe e ndeer maɓɓe ko boneeji puɗɗiiɗi e seŋngo Amerik e sioniste e ɗooftiiɓe ɓeee, hoboo jaɓata hande wonde ko laamuuji bambuɗi dictateur ji ɓaleeji e ndeer Ejipt e Tunis e Libya ɗii mbaabi ɓee wiɓe ko democratie ngoni e laartude e ndeer Syria ɓee. Joljoli Syria ɗii ko joljoli njoptiigu.
Minen men ngondi ko yimɓe Syria miɗen calii kala ko faati e tumbagol heen leyɗe janane, kala maslahaa mbaawoowo wonde heen, ko yimɓe leydi Syria ɓee poti ɗum daranaade wonaa janamɓe.
Mussiɓe worɓe e rewɓe! hajju ko occasion liggoondirde e luggude e dow geɗe baɗɗe faayda battane sawraaji tundu e darned immorde e doole barmaaɗe immorde e ɗii sawraaji, fii wooñde ɓe e laawol maɓɓe, ko e ndeer limooje ɗeeɗoo geɗe tawaa. Janfaaji fii wadde luural hakunde juulɓe hee e wadde haa yimɓe ɓee miijoo ko boni e hakunde leyɗe hee, yaɓude tekendi islaamiyan-koori Iran, muraadu Palestine e yidde ɗaninde jihaadiyan-kooɓe Palestine, wadde poropagande haɓaade islaam leyɗe occident ɗee e bambude ɓe huncooɓe hormaaji islaam e nelaaɗo (s a w) ɗii fof ko kulle ɗe nganduɗa ko e ndeer ɗii jamaanuuji hajju fotaa fewjiteede e ndeer mooɗon onon hajjuyan-kooɓe. (kala waɓɓe jihaadi e ndeer meeɗen maa en peewnuɓe laabi meeɗen)
Wassalaamu aleykum wa rahamatullaahi wa barakaatuhuu.
Seyid Ali Klahanie.


text:
Dewgal
Dewgal (maa desal) ko gondigal debbo e gorko aadanaangal, humeteengal e yeeso sariya. Si gorko humanii debbo, ɗum no wi'ee kadi o resii debbo maa o ɓaŋii maa o dewlii. Fulɓe ina joganii ɗum karfeeje heewɗe. Humugol dewgal no seerta, foti ko tuugaade e leñol, e diina, e aadaaji, e leydi, e jamaanu. Hino waawi kadi senndindireede hakkunde jommbugal finaa-tawaa e jommbugal laamu, wi'eteengal kadi jommbugal siwil. E ngal ɗon, ko e yeeso jooɗaniiɗo laamu, e nder huɓeere laamu, wano suudu lameeri maa suudu hooreejo saare.
Si ko dewgal finaa-tawaa, ko nii ngal humirtee e nokkuuje Fulɓe:
Loowdi
- 1 Fuuta Jaloo
- 2 Fuuta Tooro
- 2.1 Kumal
- 2.2 Kurtungu
- 2.3 Piye
- 2.4 Cuuɗoygol jommbaajo
- 2.5 Lootgol jommbaajo
- 2.6 Duwaawu jignaaɓe
- 2.7 Baɗɗingol
- 2.8 Wiseede koondi
- 2.9 Lelnde
- 2.10 Njeenaari
- 2.11 Ñaam gawri
- 2.12 Woli boombi
- 2.13 Bula boombi
- 2.14 Dammbordu
- 2.15 Guppuli
- 2.16 Moorol jommbaajo
- 2.17 Calminoygol jommbaajo
- 2.18 Keɓgol hiraande
Fuuta Jaloo[taƴto]
Desal, hina wi'ee kadi dewgal, genndal, jommbere, ƴettere, e ko nannde. Ko woowanoo ɓaawo ɗoo nun, hari ko mawɓe ɓen jommbanta suka mon on ka araande, ɓe suɓanoo mo sonnaajo makko arano on, walla le; ɓe wallondira e makko ka suɓagol jiwo on, si giiɗe maɓɓe ɗen arii hawrude e ka weli ɓe, ɓe ndaarana kisan no ɓe yaltinira goro.
Gorooje ɗen: toraare kala si gasay, dewgal kala si timmay, ko maa goro yaltinee laawi ɗuuɗuɗi, laawol kala e faandaare mun. Laawol aranol ngol; ko goro hunorɗe yaltintee, adadu majje on, ko goro sappo (10), woɓɓe waɗa saaku lamɗam, walla kore tew kosam, ekn. Ɗum ɗon fow naɓee ka mawɓe jiwo on fii hunagol laawol, ɓe wi'a ɗum: "Ndaarir ɗum ɗatal", walla " Ƴeewude laawol", ekn. Ko e battane nden hunannde mawɓe suka on anndata si tawii "Jeyɓe jogaaki", ngam ɓe heɓa no ɓe addira gorooje hikkuɗe ɗon ɗen.
Laawol ɗimmol ngol; Ko Goro toraare yaltinntee , ko e ngol laawol ɗon woni ko mawɓe suka on torantoo sagataa maɓɓe on, jiwo ɓeya on, si ɓe okkii, haray gila nden ñannde, haa woni tuma dewgal ngal taatike woo, kañum torondirɓe ɓe ɓen (gorun kun e deyun kun), haanaa yiidude, sakko yewta, fija-jala! Ɗum ko ko haɗaa,, tuma kala nde jiwo on nani hito suka on; o dogay o suuɗoo, si tawii le ko bee ɓe yiida; haray ko maa si goɗɗo lombi... Mawɓe jiwo on senndana bolondaa on goroojo ɗen, ɓe waɗana mawɓe ɓen e kawte ɗen feƴƴere, ndeya feƴƴere; ɓe sennditana ɓeenguure nden e hedditiiɓe ɓen.
Ñalaande nden: Si ɗum fow feƴƴii, ñalaande desal ngal waɗee, jamaa on hollitee, suka on waɗa dolokke baaba, e hudere yumma, o holtina jommba jiwo, maaro defee, lacciree surtinee, njaram hebilee, teewu defee... Haaju on waɗa, pinka fettinee, ñi'e sennditee, hoɓɓe wernee, jommba ɗowtitee, seleli yimee, hoɗo ngon nantondira welo-welo.
Fuuta Tooro[taƴto]
E nder reedu Fuuta Tooro, diiwaan biyeteeɗo Boosoya, e wuro wiyeteengo Kayhayɗi, dewgal banndiraagal ko nii yahranno: Resondirta ko ɓiɓɓe baaba, resondirta ko ɓiɓɓe yumma (remmeraaɓe), resondirta ko denɗiraaɓe, resondirta ko fotɓe jibinannde, resondirta ko fasiraaɓe. So tawii ɓiɗɗo debbo jibinaama tan, o nangante bandiiko, wiyee ɓiɗɗo gorko haɓɓi e makko tekkere. Walla o haɓɓanaama e makko tekkere.
Holno ɗum yahratnoo?
So wiyaama debbo heɓtiima (jibinii) tan, banndiraaɓe kala ngaran salminde mo. So tawii andaama ko ɓiɗɗo debbo o heɓi, gooto e rewɓe ɓee, tawa ko gorgilaaɗo, walla yummiraaɗo cawndiiɗo, walla jom suudu kaawiraaɗo, seelta ceeltol e comcol mum, o haɓɓa e jungel tiggu oo. Nii woni o nanganii ngel ɓiyiiko gorko. Tuggi oon sahaa haa nde sukaaɓe ɓee mawnoyta, ɓiɗɗo gorko gotɗo biyɗo ene yiɗi cukalel dewel ngel kala, jaabatee ko o ƴamaaɗo, walla ko o gadaaɗo. Jinnaaɓe ɓiɗɗo gorko kaɓɓanaaɗo tekkere oo ene kollira yiɗde mum en e geɗe kala, ngam siiftinde aadi maɓɓe.
So tawii Alla waɗii suka debbo o yontii naatde dewgal, ƴamal ngal waɗtee goonga : ñuumbordi addee to yumma makko, heen huunde feccee e bandiraaɓe ɓadiiɓe, wiyee kaariyel rokkaama kaari. Nafoore addee, ɗum woni hujjaaji ko wayi no koltu debbo oo, wutte baaba e wutte yumma, ekn. Doŋngal lahal ene waawi ardude e nafoore, kono kadi ene waawi arde baŋnge: ɗuum soomii ko lehe ƴeekiraaɓe e caabune esiraaɓe. Ƴeekiraaɗo kala e esiraaɗo kala ene fondaa ko addata. Ƴeekiraaɗo gardiiɗo geɗe kala oo noon, ko dokkaaɗo suudu oo : oon wiyetee joom suudu. Rokkeede suudu, ko bannde gorko subaaɗe ma e baŋnge dewol walla gorol yo a won mawɗo ƴeekiraaɓe, ndañaa geɗal keertingal gila e dewgal, haa e innde, ekn.
Kumal[taƴto]
Ko ɗuum woni dewgal. Dagnata dewgal noon ko teŋe. Teŋe ɗee ene wona jawdi ndariindi, ene wona kaalis, ekn. Ndiin jawdi ko debbo oo tan jeyi ndi. Ndi feccetaake etee ndi rokketaake. Debbo oo wiyee humdanaama e gorko. O daganiima mo e yeeso Alla e jeese juulɓe. Hay so taawii dewgal humaama hakkunde debbo e gorko, e nder Fuuta, aadaaji goɗɗi ene ngoodi potɗi rewreede haa gorko heɓa debbo muuɗum:
Naamnitirɗi ummoo to galle gorko faya galle debbo: ko ɗum kaalis newnoowo garal debbo galle gorko mum. Koreeji debbo o e gorko oo njooɗodoo, kaalda, taƴa ñalngu ngu debbo oo hurtotoo.
Kurtungu[taƴto]
Ko ñalngu ngu debbo ummotoo to galle baaba mum, suudu neene mum, faya suudu mum, galle gorko mum. Ñalngu nguu ine wiyee ndiftungu e heen e diiwaanuuji, walla kadi cuddungu.
Ñalnde e suudu : Ňalawma kurtungu nguu, debbo ñallata ko e suudu kaŋko e giƴiraaɓe makko. Hakke doole jiknaaɓe makko to tolnii, ɓe kirsanee, walla ɓe ndefanee, walla ɓe mbeltinee no wayi wayde kala.
Piye[taƴto]
Yumma mum jommbaajo maa jommbajjo nodda banndum en, so tawii o nootaama o fiyanee kaalis. So piye ɗee ndentii, kaalis o hiisee, kinɗe limtee, gooto heen kala rokkee feccere mum. Piye goɗɗe ene piyee tawi hiiri, ɗe mbiyetee ko cord i: ko comci daneeji ɗi jombaajo dammbortoo ɗii keettatee heen.
Cuuɗoygol jommbaajo[taƴto]
So tawii giyiraaɓe ɓe ndañii no ɓe puuntiri mawɓe ñalluɓe e galle oo, ɓe nawat debbo oo, ɓe cuuɗoya mo. So hiirii haa waktu kurtungu yontii, fedde gorko oo naata e wuro ene yiiloo debbo mum. Fedde debbo o wiya yo ɓe njeen ɓe no ɓe ngartiroya jombaajo. So ɓe keɓii njeenaari maɓɓe, ɓe njaha ɓe ngartiroya jommbaajo: ɗuum ko huunde e hujjaaji maɓɓe.
Lootgol jommbaajo[taƴto]
So taawii jommbaajo artiraama galle baaba mum oon saanga o lootee. Lootata mo ko rewɓe aaɓɓe, ɓe nganndiraaka cuutule walla ceerle ekn. So o lootaama haa gasii, o ɓoornee comci ngaaɓɗi, walla comci ganni ɗi ɓoornetaake so wonaa e ñalɗi moƴƴi bayɗi hono yaŋnge walla innde, ekn.
Duwaawu jignaaɓe[taƴto]
Jommbaajo hade mum yahde galle gorko mum maa o wayninee. Jignaaɓe makko mbaajoo mo no debbo jooɗirtoo e nder galle, e nder suudu, no o wonndirta e esiraaɓe e ƴeekiraaɓe e banndiraaɓe gorko no potiri. So ɗuum ɓennii, ɓe nduwanoo mo hade makko yaltude galle.
Baɗɗingol[taƴto]
So tawii yahdu yontii, dendiraaɓe (ɓiɗɓe gorgilaaɓe) ngara waɗɗinde kaliifa (ɓiy kaawiraaɗo) mum en. Waɗɗinde noon ene siforoo nii:
- Waɗɗinde e keeci (wammbude); - Waɗɗinde e daabaa (mbabba, walla puccu, walla ngaari, ekn) ; - Baɗɗingol oo sahaa jooni noon ko e oto no waawii siforaade fof.
So tawii denɗiraaɗo waɗɗinii denɗum haa o yettinii mo damal galle gorko, e oon sahaa, o wiya debbo tellotaako, saka naata galle so wonaa o tottee mbaɗɗinirdi makko. Ɗuum fawii e ko fawi gorko oo, tawi kadi ene hawri e baawal mum. Mbaɗɗinirdi ko huunde e hujjaaji Fuuta.
Wiseede koondi[taƴto]
So debbo naatnaama galle gorko, tawat yumma mum gorko o, walla gooto e jignaaɓe makko rewɓe ene jooɗii, ene porti koyɗe mum , o addee, o lelnee e dow koyɗe hee. Tawa oon saanga gaweeje loowaama e lehel walla e battu. So jommbaajo lelnaama, gawri ndii wisee e makko, awluɓe walla ñeeñɓe ene njima, ene nduwoo : “yoo koondi mal mo, yoo mal jommbaajo, no maldunoo adinooɓe mo e suudu nii.”
Lelnde[taƴto]
So tawii lelnde yontii, addunooɓe jommbaajo koota galleeji mum en, haa heddoo dammboowo (walla dammbooɓe). Ko ɓeen ngondata e debbo jommbiniiɗo oo haa nde o dammbitii fof (nde o yalti e suudu). Comci daneeji debbo mboomri heewi dammboraade.
Njeenaari[taƴto]
So debbo leliima haa tawaama ko o suka, gorko ene joganii mo njeenaari. Njeenaari ndi, heewi ko sorneede e les ngaflaawu. So yahii haa weetii, kanko gorko oo, ko waawi yeende debbo makko kala, jignaaɓe maɓɓe e wanndiraaɓe makko rewɓe ene mbaawi fawde heen goɗɗum.
Ñaam gawri[taƴto]
Ñalawma gadano debbo waali e galle gorko mum, so o finii, kanko e fedde makko kala ɓe njaɓataa ñaamde so wonaa ɓe njeena. Ndiin njeenaari wiyetee ko ñaam gawri. So tawii ɓe keɓii ndiin njeenaari haa timmii, oon saanga ɓe ɓattinee kacitaari (ene wona gosi, walla teewu, walla kafe, ekn) ɓe ñaama.
Woli boombi[taƴto]
So kaccitaaje ɓennii, fedde debbo naamdo woli mum. Woli wonatnoo ko kaaƴe pijirteeɗe. Kono woli boombi ko tanngal walla mbiskit fijirtee, heen huunde ñaamee.
Bula boombi[taƴto]
Bula oo ne ko hujjaaji ɗi mboomri cuddaandi fof rokkata fedde mum. Ko gorko oo yaltinta ɗiin hujjaaji.
Dammbordu[taƴto]
Ko ñaldi ɗi debbo wonata e suudu (balɗe tati, walla balɗe jeeɗiɗi, walla lewru), wiyee ko o dambiiɗo. Omo ɓoornii comci jommbaajo (Daneeji wonande mboomri), omo muurnii tuggi dow hoore makko haa heɓi koyɗe makko. Yeeso makko omo muurni heen ɓurtungal. So tawii o wonndi ko e fedde makko, o wedditto ɓurtungal ngal e hoore makko. So o nanii teppe neɗɗo, o artira ngal e yeeso makko. Gorko makko, kañum e fedde mum, e banndum en, kala e muuɗum en jiɗɗo yiyde yeeso makko, maa oon yeena mo: ɗuum woni ñoortirɗi, wiyee o ñoortii mo.
Guppuli[taƴto]
So debbo dammbiima haa o dammbitiima, fedde makko jiiɓa ɓakkere (jooni ko conndi farin heewi waɗeede), ɓe naata e wuro, eɓe njiyloo fedde gorko oo. Kala heen mo ɓe njiyi, ɓe muulat e muuɗum ɓakkere ndee. Ɓeen ne, ndidda ɓe, mo ɓe keɓtii kala ɓe njoftoo, walla ɓe piya. So ñalawma oo woɗɗi noon, ɓe ndenndina comci ɗii kala, ɓe tottee caabune, ɓe tiindoo maayo walla woyndu. Ɓe ñalla wuppude haa hiira, ɓe ndoontoo guppirɗe maɓɓe ɓe ngarta wuro. Tawa oon sahaa, e galle gorko ɗoo, ɓe kirsanaama, ɓe ndefanaama barmeeji gosi e teewu. No ɓe njettotoo to galle ɗoo tawat barmeeji ɗii ndeftaama. So ɓe njettiima, ɓe ndootoo guppirɗi maɓɓe damal galle, ɓe ndoora fijirde: “Yaay addu ko ndefanno-ɗaa cukalel! Yaay kay moɗii.” Lehe ndottee, leece mbertee, ɓe ɓadinee ɓe ñaama.
Moorol jommbaajo[taƴto]
So jommbaajo dammbitiima, o ɓoorii daneeji ɗi o ɓoorninoo ɗii, e oon sahaa, o firta muggi ɗi o waɗananoo ñalnde o ñalli e suudu. Gayi, walla ndammiri kirsee, payane cagginee, o ñalla e moorol. Moorol ngol noon heewi moorde ɗum ko neeno caɗtidiiɗo jignaaɓe debbo oo. Omo juuree kaalisaaji, haa e comci, tuggi nde o fuɗɗi haa nde moorol ngol joofi kala. So moorol joofi, teppugol fuɗɗo. Ɗuum ko ciŋkal moorol ngol: ñaaƴe, kaaje, korbuuje, kulaalaatuuje, kanne ñootee e dow jubbi hee. So tawii o gaynii teppude, o lootoo, o sinnkoo, o ɓoornoo comci gaaɓɗi, comci ganni, comci goobaaɗi biyeteeɗi takkaaji, ɗi ɓoornetaake so wonaa e ñalɗi baaɗi no yaŋnge, walla innde, ekn.
Calminoygol jommbaajo[taƴto]
So debbo dammbitiima, omo salminoya galleeji banndiraaɓe. Nguun ñalngu ne kadi o ɓoornoto ko comci gaaɓɗi, o muurnoo wudere goobaande yahdunde e ciŋkal makko ngal. Oon sahaa, omo yahda e ñeeñɓe, omo yahda e huunde e sehilaaɓe makko walla bandiiko en. Ene hasii, to ɓe njettii kala, ɓe teddinte, ɓeen nduwoo yo Alla waɗ barke e dewgal ngal, wooda kadi ko ɓe ndokkaa ko feewti e ndewaagu (cuuraay, walla ɗaɗi, ekn).
Keɓgol hiraande[taƴto]
Debbo dammbitiima haa salminoyii, o waɗta yaltude boowal. E oon sahaa, omo waawi rokkeede hiraande makko, kono kadi omo waawi waɗeede koɗo haa ɓooya. Ɗuum ko tawii o hurtii ko galle esiiko en. So tawii gorko jogii ko nokku mum, so o dammbitiima tan o ɓamat hiraande makko.
Ɗuum wonii ko keblu-mi, ko haaɗi e ganndal am e dewgal Haal pulaar en. Miijo ngo hiisii tan ko diiwaan Boosoya ɗo nganndu-mi, njeyaa-mi ɗoo. Ene gasa tawa e nder oon diiwaan dewle kala njahraani noon; so ɗuum woonii, ko ñiŋaa heen fof ko ɓeydaari wonanta en. Hakkile gooto yonataa, ngooɗoo wiɗto ko jubbande tan e ko feewti e nguurdam renndo fulɓe. Ene yiɗaa, so newiima to Alla, nde wiɗtooji goɗɗi mbaɗatee, e fannuuji ɓurɗi yaajde.
Iwdi: jaaynde www.pulaar.org


text:
Laam-Tooro
Dawla Fulɓe arano on, ɓurɗo neeɓude on kadi Hiirnaange Afirik. Laam-Tooro ko hedde teeminannde 800aɓere feenyi, takko Laamateeri Gana, ka daande Maayo Senegal, nokkuure anndiraande hannde Fuuta Tooro. Ka fuɗɗoode, Laam-Tooro no lollirnoo kadi innde mum aarabankoore, ɗum ko Tekrur maa Takarir, ko e ɗum innde Tukolor (nde Fulɓe woowaa huutorde)yalti. E hino ɗoo seeɗa e ko daartiyankooɓe Fulɓe fillii ko feewti e laamɓe Laam-Tooro:
Laam-Tooro gadano ko Birom Bookar ummii ko e Mbolu Maakama. O adii hoɗde ko Gallaat nder leydi Ngalam. O ummii ko worgo e nokku mbiʼeteengu Segergaddum, funnaange Kiifa. Oon sahaa laamii Fuuta ko Laam Termes Jaaƴe Saadiga, oon wonnoo ko Aañam Godo hakkunde Woɗaaɓe e Jaawarankooɓe Jara. Birom Bookar yiɗi heɓde Woɗaaɓe ɓee, o haɓi e Jaaƴe e Saadiga; oon fooli mo o tuubani ɗum. ɗali mo o laamii Tooro.
Laam-Tooro gadano ko Birom Bookar ummii ko e Mbolu Maakama. O adii hoɗde ko Gallaat nder leydi Ngalam. O ummii ko worgo e nokku mbiʼeteengu Segergaddum, funnaange Kiifa. Oon sahaa laamii Fuuta ko Laam Termes Jaaƴe Saadiga, oon wonnoo ko Aañam Godo hakkunde Woɗaaɓe e Jaawarankooɓe Jara. Birom Bookar yiɗi heɓde Woɗaaɓe ɓee, o haɓi e Jaaƴe e Saadiga; oon fooli mo o tuubani ɗum. ɗali mo o laamii Tooro.
This is an excerpt from the article Laam-Tooro from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
Naange ko koodal moolanaangal, hakkundewal e nder yuɓɓo tagopeeje ngo wonu-ɗen ngon e muuɗum, inneteengo kadi yuɓɓo naangeyankeewo maa sato naangeyankeewo. E finaa-tawaaji men kañum e haala men, en wiʼay naange fuɗay bimmbi (puɗal naange) yiiloo haa kiikiiɗe si muta (mutal naange) kono tippude e gannde kese ɗen, naange sottataa hay nii e ɗaa, ko tagopeeje ɗen, e maanaa leydi men ndin, woni e sottude tawa enen hiɗen sikka ko naage ngen. Jooni ko honɗum senndindiri hoodere e tagofeere? Hoodere ko ɓanndu asamaan-yankeeru wulndu jaw, ko kañum rokkata hoore mum ndaygu (lumière) e nguleeki.
Tagofeere noon ko ɓanndu asamamaan-yankeeru ɓuuɓndu, niɓɓiɗndu, nokkooru ndaygu mum e hoodere ɓurnde ɓallaade ɗum.
Jooni ndutto-ɗen to naange nge, wolla hoodere men ñalawma nde. Naange nge, ina woɗɗi leydi men ndi fotde teemdere e capanɗe joyi milyoŋ km (150 0000 km), palal mbeɗu magge ko 1392000 km. E nge doga taaraade jiriyiringal ngal (la galaxie) 72000 km/h (waktu gooto) so en mbaɗtii ɗum e ɗemngal farayse, mbiyen : le soleil tourne autour du centre galactique à la vitesse de 72000 km/h. Nguleeki magge to hakkunde mbuuɗu ngu ko : 15100000 °C (degré).
Nguleeki to ceɓe magge ko: 5500 °C (degere). Geɗe shimiyankooje (chimique) gonɗe he naange ko: idraari, oksaari, heliyum e kemmbuuri (carbone). Naange nge; tagopeeje jeetayti (8) ina njiiloo taaraade ɗum, lewru ina yiiloo taaraade leydi, leydi ina yiiloo taaraade naange, naange ina yiiloo taaraade jiriyiringal, jiriyiriiɗe (galaxie) ina keewi; jiriyiringal fof ina moofti maa won hedde 300 milyaar hoodere, kala heen hoodere ko naange; hono no naange men nge nih. Ndeke en nganndii leydi men ndi wonani he winndere he so wonaa toɓɓel ndiyam e nder maayo geeƴ. Taaree oo joomiraaɗo tagɗo ɗee geɗe , ɗum ɗoo ko seeɗa e golle makko e kaawisaaji makko.


text:
The Web's #1 Hindi Lyrics Web Site
Browse Lyrics by Title
chhoopaakar meree aankhon ko, wo poochhe kaun hain jee hum main kaise naam loo unakaa, jo dil mein rahate hain haradam naa jab tak dekh le wo dil to kaise ayetabaar aaye tumhaare is adaa par bhee, humaare dil ko pyaar aaye tumhaaree ye shikaayat bhee mohabbat se naheen hain kam nahee hum yoo naa maanenge, to kaise tum ko samazaaye dikhaa do dil humei apanaa, kahaa se dil ko hum laaye ke de rakhaa wo tum ko, dikhaa sakate hain kaise hum diyaa thaa kisaliye bolo, amaanat hee tumhaaree thee ye jab tak paas thaa apane, ajab see bekaraaree thee chalo chhodo geele shikawe, huaa hain chaand bhee madhyam


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaHello cellal
Hello cellal
Deentinol Departamaa-detaa Amerik paatungol e ñawu Ebola njolngu nguu
Ngam wallude yimɓe gollotooɓe e ammbasaduuji men ɗii ɓeydaade faamde no moƴƴi wiris Ebola oo, en njokkondirii e fannuyankooɓe men wonɓe e Departamaa Detaa, halfinaaɓe ko faati e cellal. Ɓe mballi en lelnude doggol peeje ɗe min kollitta on e nder haala newiika.
Haralleeɓe men cellal ɓee ina teeŋtini himme gonɗo e ɗooftagol ɗee jamirooje ɗe Nokku Rewindo Raɓo-raaɓooji mo Fedde Adunankoore Cellal (OMS) lelni.
Ebola Hol no haɓtortee ?
Pulaar.org - Ebola | Sikkanoo ko Ebola maa waaw hanndeede e leyɗe ɗo fuɗɗitinoo feeñde ɗoo, hono Gine e Liberiyaa e Siyeraa Leyoon. Kono hannde ngu diwtii juuɗe, haa wulaango huuɓtodinii winndere ndee kala. Leyɗe keewɗe uddii keeri mum en. Ngu warii ko ɓuri 1 000 neɗɗo. En njaltiniino winndannde Doktoor Al Huseyni Sal, ɓurnoonde abbitaade e sifaade ñawu nguu.
Sifaa : Anndude Fedde Ƴiiƴam mum, ina waɗɗii
Pulaar.org | Tuggi 22 haa 31 lewru mee 2014, Sifaa Hanki Pinal Hannde yuɓɓinii Lappol Hirjino fayde Diiwaan Gorgol e Diiwaan Gidimaka. Diiwaan heen fof ko gure ɗiɗi cuɓaa e mum ngam waɗde hirjino yowitiingo e REWINDO DEBBO COWIIƊO, kanum e DOKKIRGOL ƳIIƳAM.
Ɗii hirjinooji mbaɗaa ko e ballondiral e fedde adunaare wiyeteende FNUAP
Wasiyaaji cellal
E tonngooɗe men ɓennuɗe, en keɓii yaltinde binndanɗe ɗo kollitten wonde won e ñawbuuli ina cafroree ñaamdu, ko wayi no nguɗu ekn. Eɗen njokka kadi e ɗiiɗoo ngonkaaji tati ɗo ñaamdu waawi wallitde neɗɗo heɓtude cellal walla kam coftal.
Tampere : So a tinii tampere e ɓalndu maa, hoto yaaw dogande suukara, alaa. Fasnu walla sah ɓooɗe pataas (faataata), muuɗaa.
Caabune paddotooɗe jontinooje
Sanɗaaji ɗiɗi duɗal 2iE (duɗal winndereewal ganndal diƴƴe e sato) to Wagadugu peewnii saabunnde haɓoore e ñawu jontinooje. Ɓe mbiyetee ko Muttaar Demmbele (Burkinaajo) e Jeraar Niyonndiko (Burunndinaajo). E nder ɗuum kamɓe ngoni afriknaaɓe idiiɓe heɓde njeenaari kawgel mbiyeteendi «Global Social Venture Competition (GSVC)», ndi nganndu-ɗaa ko ameriknaaɓe tan nawtatnoo ɗum.
Ñawu jofe ina gasna jawdi
E maayirɗe hitaande 2011 wonnoo ngoƴa fulɓe aynooɓe ko toɓaani ilaani, durngo jawdi alaa, nguura yimɓe weeɓaani ; ɗo dogee waɗii, ɗo fayaa ina woɗɗi, sibu ko maa keeri leyɗe taccee, hono Mali maa Senegaal. E maayirɗe hitaande 2012, ko ngoƴa ñawbuuli jawdi, na’i e ndammiri soklini fulɓe e hoɗdiiɓe mum en fof.
Jabet, rafi ɓooyɗo walla rafi yonta keso ?
Jabet ko ñawu ngaannungu hannde sabu ko ina qiimee e 360 miliyoŋ aadee e nder aduna oo ina ngondi e maggu. Hakkunde yimɓe 3 haa 6 e nder 100 neɗɗo fof. Ngu ɓuri lollude ko e leyɗeele Orop, kono, e oo sahaa, won e leyɗe Afirik, ko wayi no Moritani e Senegaal ko e fuɗɗoode kitaale 80 ɗum ɓuri teskeede, etee, e oon sahaa, ko yimɓe seeɗa ngu heɓindii, teeŋti noon e hoɗɓe e gure teeru ɗee, sabu ndeen, hay so tawii rafi oo ina woodi e nder gure dowri (Yeru e Fuuta) o anndanooka.
Wasiyaaji cellal
Aspiriin ina moƴƴi e kaaseer
Duumaade e ƴettugol aspiriin ñalnde kala, ina usta ñawgol kaaseer walla ina haɗa ɗum ɓeydaade layde. Habri ɗum ko jaaynde mawnde wiyeteende Lancet (Angalteer). Haali ɗum ko wiɗtooɓe duɗal jaaɓi haaɗtirde Oxford : so neɗɗo reggondirii duuɓi tati ina ƴetta ñalnde kala aspiriin, ɗuum ina faddanoo ɗum kaaseer fotde nayaɓal so ƴeewdaama e mo ƴettataa ɗum oo
Ñabbuuli n’ai : bernal (berlal / kurel / naroowel)
Ñabbu gooto biyeteeɗo bernal walla kurel walla laañel. Ñawu nguu ina anndiree ɗeeɗoo inɗe tati fof. Bernal ittaa ko e werlaade sabu jaawgol ñawu nguu ; kurel faanditaa heen ko kural ñawu walla maayde ; laañel faanditaa heen ko laañal ñawu walla maayde sabu woni ɗoon ko ñawu ngardoowu no werlannde kural laañal nii e yaawde.
Sooynaaɓe (sooynamo) e Safaara leɗɗe
Sooynaaɓe ko ñawu kulɓiniingu, ɓooyngu no feewi. E ngu raaɓa no feewi, e ngu wara. Ñawu nguu ummotoo ko e buubi walla ɓowɗi. Hol no buubi ngaddirta ngu ? Ñawu nguu ardirta ko hono nii : Maandinoore adannde (Maale gadane) : So tawii neɗɗo gonduɗo e sooynaaɓe yaltoyii e nokku mo hidaaki, mbuubu juuroo e jaalte (goppe) ñawɗo sooynaaɓe oo. So mbuubu nguu diwii, ngu juuroo e goɗɗo celluɗo, ngu totta oon ñawu nguu, wona oon raaɓaama.


text:
20 suwee, ñalngu mooliiɓe
E nder kitaale ɓennuɗe ɗee, leyɗe keewɗe e diiwanuuji keewɗi ina mawnintunoo ngootiri fof ñalngu mum mooliiɓe. Won heen nii mbaɗatnoo ko yontere no woorunoo. Kono ina ɓurɗi maantinde e ɗii ñalɗi, ñalngu 20 suwee, ñalngu mooliiɓe wonande Afrik. Nde tawnoo mooliiɓe ɓuri heewde ko e Afrik, Batu kuɓtodinngu Fedde Ngenndiije Dentuɗe felliti, e batu mum njooɗinoongu ƴetti hawraande 55/76 ñalnde 4 desaambar 2014, ngam yiɗde wallitde Afrik e ndee darnde,
Woote hooreleydaagu : Muritani ɓeydiima lofaade
Ciftoren tan, caggal dirtingol wooteeji meeriiji e dipiteeji ngol rewaani laawol ko ina tolnoo e duuɓi ɗiɗi, laamu Moritani fellitiino yuɓɓinde ɗiin wooteeji e lewru oktoobar 2013, e oon sahaa luulndo ngo muum (ko lollirnoo “COD”) salii yahdude e ɗiin wooteeji, ɗi paɓɓa e lewru noowammburu, woodi e luulndo hee serindiiɓe, tawtoraa ɗiin wooteeji (ko wayi no Tawaasul), kono heddiiɓe ɓee calii.
Loraa Bagboo ko ñaaweteeɗo !
Ñaawooɓe Ñaawirde Kuuge Winndereere (CPI) wonnde to La Haye (laamorgo Pays Bas) fellitii ñaawde Looraa Bagboo, oon gonnooɗo hooreejo leydi koddiwaar. Ɗuum, ko caggal nde ɓe cikkitii dalillaaji gaddanooɗi ñaawirde ndee addude mo toon e wiyde ina ñaawa mo. Jooni noon, ɓayri ɓe pellitii ñaawde mo, firti ko won dalillaaji njogaa gaddanooji yimɓe tuumde mo geɗe nay (4) : warhoore aadeewo, woni warngooji e njangu e rewɓe e golle yoorɓerndaagu kam e ownugol beeli.
Notre contribution au débat sur l’origine et la signification des mots « capaato » et « safalɓe » en pulaar
La question posée sur l’étymologie et le sens que pouvaient avoir en pulaar les mots /capaato/ (au singulier) et /safalɓe/ (au pluriel), désignant les Arabo-berbères ou Maures, est une question tout à fait légitime pour qui souhaite comprendre et décrypter quels étaient les rapports de cohabitation entre les Maures et les Fulɓe.
Au-delà des peuls, les maures ont également été en contact avec d’autres populations négro-africaines, à savoir les Wolofs, qui les désignent sous le terme « Naar ».
D’où viennent ces appellations ? Que signifient-elles ? Quel lien peut-on établir entre les différents termes par lesquels les peuls et les wolofs désignent les maures ?
Ɓataake feewde e Fedde Ɓamtaare
Ko adii kala ko calminaali am tedduɗi fayde e mon, mboɗo nelda on duwaawu nde geno rokkata on cellal e coftal, ngam mbaawon jokkude golle mon.
Gila puɗɗii-mi janngude Pulaar, haa mbaaw-mi tarde, mbaɗtu-mi soodde jaaynde FOOYRE ƁAMTAARE. Sinno ko sago jaaynde nde waɗta yaltirde balɗe 15. Mboɗo yiɗi anndude mbele ɗum naamndii ko ngalu walla alaa naamndii ko darnde mawnde?
Mande Nuwaasoot jogotoo mbaydi laamorgo ?
Jamma alkamisa, 3 lewru sulyee 2014, hay asamaan gasnaani ruylinde (waɗde duule) tawi ko won nokkuuji Nuwaasoot e Jehre Senkiyeem ndee kujjitii ndiyam e mbooko. Nde ƴiiwoonde ndee toɓi, tawti diƴƴe ɓulatnooɗe ɗe ndartaaki gila e ndunngu rawane, gaddannooɗe galleeji keewɗi woppeede e laataade biille.
Cosgol duɗe to Catal Riyaad
Oo talaata ko kaalteteeɗo e kala sahaa. Nguu ñalngu yantii e daartol Pulaar, 10-06-2014 oo talaata, Faatimata Nalla Sih e Kajjata Sih e AJDR woni Fedde Sukaaɓe Ngam Ɓamtaare Riyaad (Association des Jeunes pour le Développement de Riyad), ƴettii pellital ngam yenaneede leñol ngol ŋakkiraa ko hirjino. Ko ɗum woni sabaabu yoga e almuɓɓe duɗal Aamadu Hampaate Bah, ngal PK7 yuɓɓinde ndee yeewtere hirjino ngam teskaade kala leñol ɓamtii ko e ɗemngal mum e pinal mum.
Bilaal wul Yamar sankiima
Bilal wul Yamar sankiima ɗoo e Nuwaasoot ñalnde 18 suwee 2014, caggal rafi juutɗo. Bilaal wul Yamar ! Min ngadii nande ndee innde ko e hunuko Al Hajji Ngayde (yo Alla yurmo ɓe, yaafoo ɓe) rewrude e onndooji Rajo Muritani. Gila ndeen, haa hannde, wiyde « Bilaal wul Yamar, wayi ko no wiyde Rajo Muritani nii ».
Kawgel fuku winndere 2014
Kawgel 20ɓel (baɗtungel 20) fuku winndere udditii ñalnde alkamiisa 12 sulyee 2014 to Beresiil. 32 kippu (leydi) ina tawtoraa ngel. Feere yuɓɓinde kawgel ngel ƴettaa ko ñalnde 26 mee 1928 to Amsterdam. Nii woni e hitaande 1930 kawgel gadanel yuɓɓinaa e hitaande 1930 to Uruguay. Kippuuji 13 fat tawtoranoo heen. E hitaande 1982, kippuuji tawtoraaɗi ɗii njettiima 24.
Funeeɓe jibinaaɓe ina njaggondiri juuɗe
Ɗum waɗi ko to Dental Dowlaaji Amerik. Debbo gooto ina wiyee Sarah, jibini funeeɓe rewɓe ina njaggondiri juuɗe. Tawanooɓe ɗum ɓee fof ndonku jaggude gonɗi mum en. Kamɓe e yumma maɓɓe fof aɓe celli, aɓe e jam. Yanti heen, ɓe ngonaa giƴiraaɓe tan, ko ɓe funeeɓe goonga e goonga.


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaƁiyleydiyaagal
Ɓiyleydiyaagal
Mawningol ñalngu jojjanɗe aadee
Ñalnde 10 desammbar 1948, tawi winndere tampii kareeli, tampii ndufu ƴiiƴam, muuyaama jam e kisal. Hankadi hakkillaaji yimɓe fof teeɗaniima nuunɗal, kaaɓii warhooreeji e bonanndeeji hakkunde ɓiɗɓe baaba Aadama. Ko ndeen muuyaande jam e nuunɗal e kisal addi miijo lelnude doosɗe juɓɓinooje jotondire hakkunde yimɓe, ɗum woni Bayyinaango huftodinngo jojjanɗe aadee.
Hol ko woni parlemaa e Komin ?
Leydi men ina huccani ko ɓooyaani woote meeruuji e depteeji. Fooyre Ɓamtaare ina yiɗi addude heen ballal mum e rewrude e ngooɗo hello.
Hol ko firti parlemaa (parlement). E nder Murtani Parlemaa waɗi ko cuuɗi ɗiɗi : ɗiin ngoni Asambele ngenndi kam e Senaa. Ko yimɓe fof toɗɗotoo Asambele (suffrage universel direct) kono ko konseyeeji kominaaji toɗɗotoo senaateeruuji.
Seedantaagal jeyegol e leydi ko lolliri «nationalité»
Dowla kala e nder winndere nde ina hatojini e anndude yimɓe mum hiiseteeɓe wonde njeyaa ko e fatere leydi ndi dowla oo tiimi ndi. Woni Dowla noon ko njuɓɓudi laamu kesiri ngardundi e tiimaandi kolonyaal, itti lamuuji men ganni tuuginiiɗi e leƴƴi e diiwaanuuji ekn… Dowla kala e nder winndere nde ina hatojini e anndude yimɓe mum hiiseteeɓe wonde njeyaa ko e fatere leydi ndi dowla oo tiimi ndi. Woni Dowla noon ko njuɓɓudi laamu kesiri ngardundi e tiimaandi kolonyaal, itti lamuuji men ganni tuuginiiɗi e leƴƴi e diiwaanuuji ekn…
Hawraande huftodinnde jojjanɗe aadee
Naatirde
E teskaade wonde ko keptingol ndimaagu aadee e potal hakkeeji yimɓe fof, hakkeeji ɗi teettotaako, ngoni dabi wellitaare e nder winndere nde;
E teskaade wonde ko baasgol heptinde kam e calagol tottude hakkeeji aadee ngaddi barondiral e salaare sanndolinnde,
Naamne sappo ngam anndude ko woni Etaa siwil
Etaa siwil ko denndaangal kaayitaaji ɗi ɓiyleydiyanke hatojini e jogaade mgam haa waawa anndeede seerndee e heddiiɓe, waawa kadi huutoraade ɗi e fiyakuuji ndenndaanndi : ɗum woni kaayitaaji ɓurɗi lollirde kaayit juddu, kaayit dewgal walla cergal e kaayit cankagol. Keɓgol ɗiin kaayitaaji noon ina jeyaa e ngoƴa yoga e ɓiɓɓe leydi ndi, sabu saɗtande noon ɓeen e waasde newaade laabi keɓirɗi ɗiin kaayitaaji. Ɗeen caɗeele ina mbaawi tonngaade e sababuuji ɗiɗi :
1. Ŋakkere pinal ɓesngu ngu, waasde ummanaade keɓgol heen kaayit fof e sahaa mum sabu waasde faamde hol ko etaa-siɓil nafata.


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaKewuuji winndere
Kewuuji winndere
“Mandela day”, ñalawma windereejo Mandelaa
Ko UNESCO sosi « Ñalngu winndereewu ciftorgol Mandelaa », nganndiraangu e ɗemngal Engele « Mandela Day », ñalnde 10 noowambar 2009. Ñalngu nguu fiɓaa ko 18 sulyee hitaande kala, ngam mawninde golle Mandelaa, oon jaambaaro kaɓinooɗo Apartaayd, liɓi ɗum, woni ɓaleejo gidiiɗo wonde hooreejo leydi Afirik worgo. Ñalngu nguu waɗiraa kadi ko dowlinde deeƴre.
Daartel leydi Almaañ
Innde mayri tigi-rigi, e ɗemngal mayri ko «Bundesrepublik Deutschland». Ndi woni ko e diiwaan Orop hakkundeejo. Heedi ndi bannge rewo ko «mer du nord» (maayo rewo) e leydi Danemark e «mer baltique», bannge fuɗnaange mayri heedi toon ko Poloñ e Rippoobilik Cekoslowaki, heedi ndi bannge worgo ko Otris e Siwis, bannge hirnaange ko Farayse e Luksaambuur e Belsik e Pays-Bas. Yimɓe mayri tolnoyiima e 80 miliyoŋ aadee. Kayri woni leydi Dental Orop ɓurndi heewde yimɓe,
Sankaare Nadine Gordimer
Gooto e sagataaɓe rewɓe haɓatnooɓe e laamuyel paltoor Afrik worgo (Afrique du sud) sankiima ñalnde 4 sulyee 2014 ina yahra e duuɓi 90, to Johanesburg. Oo debbo jeyaa ko e yimɓe ɓe potaani yejjiteede e hare ndimaagu Afrik worgonaaɓe. O wiyetee ko Nadine Gordimer. Ko o binndoowo o wonnoo, binndoowo jom kuɗol tookangol, haa ko Apartaayd (Apartheid) salii huunde e binndanɗe makko caaktee e leydi hee. Ko ndeen darnde maantinde addani mo heɓde njeenaari Nobel e hitaande 1991.
Israayiil - Palestiin : hare nde siltataa...
So aɗa yiɗi faamde ɗum, maa ndutto-ɗaa ko ɓuri duuɓi 2 000 caggal. Ko e oon sahaa Roomnaaɓe (Romains en) keɓti Palestiin e wuro Jerisaalem ngoo. Ɓe ndiiwi yahuud en wuurnooɓe ɗoon ɓee. Yahuud en carii, caakii e jookli winndere ɗii kala. Ko laaɓi heen tan, nokku oo, ko nokku keewnooɗo kareeli gila daawaa-dawi.
Loraa Bagboo ko ñaaweteeɗo !
Ñaawooɓe Ñaawirde Kuuge Winndereere (CPI) wonnde to La Haye (laamorgo Pays Bas) fellitii ñaawde Looraa Bagboo, oon gonnooɗo hooreejo leydi koddiwaar. Ɗuum, ko caggal nde ɓe cikkitii dalillaaji gaddanooɗi ñaawirde ndee addude mo toon e wiyde ina ñaawa mo. Jooni noon, ɓayri ɓe pellitii ñaawde mo, firti ko won dalillaaji njogaa gaddanooji yimɓe tuumde mo geɗe nay (4) : warhoore aadeewo, woni warngooji e njangu e rewɓe e golle yoorɓerndaagu kam e ownugol beeli.
Mali joñcitiima
Hay so tawii sahaa e sahaa fof eɗen nanatnoo konu Mali walla Farayse jaggonidrii walla warii ownooɓe, ko ɓuri heewde e yimɓe njooɗtorinoo ko wolde ndee ñifii. Kono njillu hooreejo hilifaaɓe leydi Mali, to Kidaal ñalnde aset 17 mee 2014, joñtitii uure.
Kanko hooreejo hilifaaɓe oo, hono Muusaa Maraa, ko kanko tigi wiyi “Ma min pellu ownooɓe ɓee fellannde muusnde”.
Monsef Marsuki ustii njoɓdi mum
Hooreejo leydi Tuunus, hono Monsef Marsuki woppii tataɓe ɗiɗi e njoɓdi mum. Ko ɗum woni ko o habri ñalnde aljumaa 18 abriil 2014. Hujja mo o rokki ko wiyde « ngon-ɗen ko e caɗeele kaalis e faggudu. Dowla ina foti rokkude yeru moƴƴo (…). Ko ɗum addani mi fellitde ustude njoɓdi hooreejo leydi yoɓetenoo ndii ».
Kariim Wad ñaawetee ko e lewru suwee 2014
Kariim Wad, jahroowo hikka e duuɓi 45 mo Senelgaalnaaɓe innirnoo « kalifu Asamaan e Leydi » walla kadi « Kalifu Winndere » Alla e mum heewnoode mbaawka nde baaba mum, hono Abdullaay Wad, laaminoo Senegaal ndee, mbiy-ɗen Kariim Wad, cokranooɗo tuumeede « galɗirgol ngol rewaani laawol » ñaawetee ko e lewru suwee faandu nduu, kanko e woɗɓe tuumaaɓe « waalitde mo e ɗeen golle galɗirgol ngol rewaani laawol ».
Luure hakkune leƴƴi to rewo Mali : Tabital Pulaagu Mali sakkitii peeje
E darorɗe lewru feebariyee 2014, wiyaama wonde « fulɓe jogitiiɓe mbarii ko ina tolnoo e 30 tuwaareg to nokku ine wiyee Tamkutaat, 80 kiloomeeteer rewo Gaawo, ngam yoftaade dahngo pullo gooto». Geɗe bayɗe nii ina gasa tawa ko ɓooyɗe waɗde e diiwaan hee. Kono nde tawnoo Mali woni tawo ko e jiiɓru, kala ko kewi toon yaawataa faameede ko woni.


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaDOOSƊE FEDDE ƁAMTAARE PULAAR E MURITANI
DOOSƊE FEDDE ƁAMTAARE PULAAR E MURITANI
NGARDIINDI :
Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani ko fedde pinal. Nde wonaa fedde dawrugol. Nguurndam mayre dottaaka. Faandaare mayre ko ɓamtude pinal Muritani haa arti e pinal Fulɓe. E dow ɗuum, ende daranii haɓde e humambinnaagu e rewrude e jannginde ɗemngal pulaar e nder leydi ndi; ende daranii wiɗtude geɗe Fulɓe ganni naftooje, e faggaade gannde kese e karallaagal kesal, e faggaade ngalu, e diisnondirde e wallondirde e teelɗuɓe, e denndaangal pelle pine, e juɓɓule laamu, e pelle ɗe ngonaa laamuyankooje, e pelle hakkunde leyɗeele, e dow kala ko ene ɓamta, ƴellita maa toowna pine e ɗemɗe leydi ndi, haa teeŋti e ɗemngal pulaar.
TAƳRE I : INNDE, DUMUNNA, E JOƊNDE FEDDE NDE :
Kuulal 1 : INNDE FEDDE NDE :
Fedde pinal wiyeteende Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani (F.Ɓ.P.M.) sosaama ɗo, e dow yamiroore sariya mo tonngoode 64.098/9/6/1964, sariya jowitiiɗo e pelle; sariyaaji ɗiɗi peewnitii mo : sariya mo tonngoode 73.007/23/1/73 e mo tonngoode 73.157/2/7/73.
E dow ɗum, ende jaɓa heddade e les jamirooje sariyaaji e laabi gollorteeɗi nder Muritani e jowitiiɗi e pelle .
Kuulal 2 : DUMUNNA FEDDE NDE :
Dumunna fedde nde dottaaka, nguurndam mayre alaa lajal.
Kuulal 3 : JONNDE FEDDE NDE :
Joɗnde F.Ɓ.P.M. ko ɗo, e Nuwaasoot.
TAƳRE II : FAANDAARE FEDDE NDE
Kuulal 4 : FAANDAARE FEDDE NDE :
Faandaare Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani ko :
· 1. Ƴellitde pinal Fulɓe ;
· 2. Haɓaade humambinnaagu
· 3. Huutoraade ɗemngal Pulaar/Fulfulde e nder denndaangal geɗe nguurndam
· 4. Faggaade ngalu
TAƳRE III : NAATGOL E FEDDE NDE
Kuulal 5 : NAATGOL E FEDDE NDE :
Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani ina udditanaa kala muritaninaajo jaɓɗo faandaare mayre, jaɓɗo ɗooftaade doosɗe e sarɗiyeeji ndernderi mayre, e jamirooje mayre.
Kuulal 6 : Kala jiɗɗo naatde e Fedde nde jokkondirta ko e catal, ñaagoo ɗum jeyeede e fedde he.
Kuulal 7 : PIYE NAATIRƊE E PIYE LEWRU :
Piye naatirɗe ko teemedere (100) mbuuɗu. Piye naatirɗe ene kesɗitinee, duuɓi nay (4) kala laawol gootol, caggal kala Jonnde (Batu) Mooɓondiral.
Piye lewru ko capanɗe joy (50) mbuuɗu, wonande gollotooɗo ene yoɓee, maa jogiiɗo dañirgal.
TAƳRE IV : NJUƁƁUDI FEDDE NDE
Kuulal 8 : NJUƁƁUDI FEDDE NDE :
Njuɓɓule Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani ko ni lelorii :
· Jonnde Mooɓondiral (J.M.)
· Jonnde Diisnondiral (J.D.)
· Yiilirde Ngenndiire (Y.NG.)
· Goomuuji Ngenndiiji (G.NG)
· Cate fedde nde
· (Goomu) Horo Ngalu (G. H.NG)
Kuulal 9 : JONNDE (BATU) MOOƁONDIRAL :
Jonnde Mooɓondiral woni njuɓɓudi ɓurndi toowde e nder fedde nde. Golle mayre ko :
· dottude paandaale fedde nde ;
· ferde laabi fedde nde ;
· jaɓde walla salaade hoolkiso horo ngalu fedde nde ;
· jaɓde walla salaade seedantaagal golle yiilirde ngenndiire ;
· toɗɗaade terɗe Yiilirde Ngenndiire e Goomu Horo Ngalu e Hooreeɓe teddungal ;
· yaltinde e fedde nde teelɗuɗo maa catal.
Kuulal 10 : TERƊE JONNDE MOOƁONDIRAL :
Tawtortee Jonnde Mooɓondiral ko :
· Yiilirde Ngenndiire ;
· Nulaaɗo kala Goomu Ngenndi
· Hooreejo kala Catal fedde nde
· Nulaaɓe Cate fedde nde
· Kala dokkaaɗo teddungal tawtoreede Jonnde nde, tawa suɓotaako (wootataa)
Kuulal 11 : DUMUNNA JONNDE MOOƁONDIRAL :
Jonnde Mooɓondiral ina foti rentude duuɓi nay (4) fof laawol gootol, e nder nokku toɗɗaaɗo e nder Muritani.
Kuulal 12 : Yiilirde Ngenndiire ina waawi noddude Jonnde Mooɓondiral fedde nde, e kala ko joopii kisal mayre. Yiilirde Ngenndiire ene foti noddude Jonnde Mooɓondiral heñoraande, so tawii tataɓe ɗiɗi (2/3) cate guurɗe e fedde nde ɗaɓɓii ɗum.
Kuulal 13 : JONNDE DIISNONDIRAL :
Jonnde Diisnondiral ina foti rentude hakkunde Jonɗe ɗiɗi (2) Mooɓondire, duuɓi ɗiɗi (2) kala laawol gootol. Tawtortee Jonnde Diisnnondiral ko :
- Yiilirde Ngenndiire ;
- Goomuuji Ngenndi
- Hoolaaɓe Cate fedde nde
Jonnde Diisnondiral reenata ko laabi e paandaale fedde nde; alaa ko nde waawi waylude e ko hawraa e Jonnde Mooɓondiral.
So lor ɗaɓɓii, Yiilirde Ngenndiire ina foti noddude Jonnde Diisnondiral heñoraande.
So tawii laabi walla paandaale fedde nde ndewaaka, haa ko eɗum bonnana fedde nde, Jonnde Diisnondiral ina waawi wasiyaade Yiilirde NGenndiire yo heblu Jonnde Mooɓondiral heñoraande.
Kuulal 14 : YIILIRDE NGENNDIIRE :
Ko Yiilirde Ngenndiire ardotoo fedde nde hakkunde Jonɗe ɗiɗi (2) Mooɓondire.
Terɗe Yiilirde Ngenndiire ko :
1. Hooreejo
2. Cukko Hooreejo
3. Kolaaɗo Kuuɓal
4. Cukko Koolaaɗo Kuuɓal
5. Kalfinaaɗo Jaŋde
6. Cukko Kalfinaaɗo Jaŋde
7. Kalfinaaɗo Pinal
8. Cukko Kalfinaaɗo Pinal
9. Kalfinaaɗo Kumpital
10. Cukko Kalfinaaɗo Kumpital
11. Kalfinaaɗo Eɓɓooji Faggudu
12. Cukko Kalfinaaɗo Eɓɓooji Faggudu
13. Kalfinaaɗo Jokkondiral
14. Cukko Kalfinaaɗo Jokkondiral
15. Kalfinaaɗo Juɓɓingol
16. Cukko Kalfinaaɗo Juɓɓingol
17. Kalfinaaɗo Ngalu
18. Goomu Horo Ngalu : terɗe tati (Ƴeew Kuulal 27)
Kuulal 15 : HOOREEƁE TEDDUNGAL :
Mawɓe rokkateeɓe teddungal fedde nde cuɓretee ko sabu golle mum en peewtuɗe e ɓamtugol pinal Muritani, haa arti e pinal Fulɓe.
Kuulal 16 : HOOREEJO FEDDE :
Hooreejo fedde ina rokkaa mbaawka timmuka daranaade fedde nde e kala golle peewtuɗe e mayre. Ko kanko yuɓɓinta golle Yiilirde Ngenndiire, ardotoo jonɗe (batuuji) mayre. Ko kanko halfinaa jokkondiral e laamu e ballondiral e terɗe fanniyankooje Yiilirde Ngenndiire nde. Ko Hooreejo fedde e Kalfinaaɗo Ngalu ciifata yamiroore jaltingol ngalu ummiinde e yiilirde nde. So o tawaaka, ko Cukko makko lomtotoo mo.
Kuulal 17 : KOOLAAƊO KUUƁAL :
Ko Koolaaɗo Kuuɓal noddata dente, e dow yamiroore Hooreejo fedde nde. Ko kanko winndata kala ko nanondiraa e Yiilirde Ngenndiire nde. Ko kanko halfinaa duttorɗe fedde nde (kaayitaaji binndaaɗi e denndaangal ɗereeji jowitiiɗi e fedde nde. Ko kanko toppittoo denndaangal geɗe peewtuɗe e jokkondiral e juɓɓule fedde nde. So o tawaaka, ko Cukko makko lomtotoo mo.
Kuulal 18 : KALFINAAƊO JAŊDE :
Kalfinaaɗo Jaŋde toppittoo jaŋde e nder fedde nde, e denndaangal geɗe jotondirɗe e mumtugol humambinnaagu e faggaade karallaagal kesal. Omo jogii ndimaagu jotondirde e kala ko ene walla mo timminde golle makko, nder e caggal fedde nde. So o tawaaka, ko Cukko makko lomtotoo mo.
Kuulal 19 : KALFINAAƊO JOKKONDIRAL :
Kalfinaaɗo Jokkondiral toppittoo jokkondirde e pelle, e teelɗuɓe, e ballondiral e Hooreejo fedde nde, e fannuyankooɓeYiilirde Ngenndi ɓe golle ɗe toɗɗii. So o tawaaka, ko Cukko makko lomtotoo mo.
Kuulal 20 : KALFINAAƊO PINAL :
Kalfinaaɗo Pinal toppittoo kala ko feewti e golle pinal, haa teeŋti e wiɗto, e wallifo, e ñeeñal. So o tawaaka, ko cukko makko lomtotoo mo. Cukko Kalfinaaɗo Pinal ɗowata golle jowitiiɗe e wiɗto, e wallifo, e ñeeñal.
Kuulal 21 : KALFINAAƊO KUMPITAL :
Kalfinaaɗo Kumpital toppittoo ɗee geɗe :
· Kala ko ina itta kumpa hakkunde terɗe fedde nde ;
· Kala ko ina hokka terɗe fedde nde pinal e ganndal ;
· Kala ko ina lollina fedde nde.
E dow ɗuum, ko kanko toppittoo kala ko feewti e jaaynugol, nder kam e caggal fedde nde, e rewrude e ɗee geɗe garooje :
· Jeewte
· Jaaynirgol (jaaynde winndaande)
· Rajo e telewisiyoŋ (tele)
· Internet
· ...
So o tawaaka, ko Cukko makko lomtotoo mo.
Kuulal 22 : KALFINAAƊO EƁƁOOJI FAGGUDU :
Kalfinaaɗo Eɓɓooji Faggudu toppittoo lelnude (eɓɓude), e siynude, e huufde eɓɓooji jowitiiɗi e faggudu, baawɗi wallitde fedde nde yettaade faandaare mum. So o tawaaka, ko cukko makko lomtotoo mo.
Kuulal 23 : KALFINAAƊO JUƁƁINGOL :
Kalfinaaɗo Njuɓɓudi toppittoo yuɓɓinde kala kewu mo fedde nde ummanii. So o tawaaka, ko cukko makko lomtotoo mo.
Kuulal 24 : KALFINAAƊO NGALU :
Kalfinaaɗo Ngalu jiimata ngalu fedde nde (kaalis e kabirɗe). Ko kanko hiisotoo ko naati, e ko yalti fedde nde to banngengalu. Kalfinaaɗo Ngalu e Hooreejo fedde ciifata kala ɗo ngalu ina yaltinee, e yamiroore Yiilirde Ngenndiire.
Kuulal 25 : GOOMUUJI NGENNDI :
Goomuuji Ngenndi ko ɗiiɗoo garooji :
1. Goomu Jaŋde
2. Goomu Pinal
3. Goomu Kumpital
4. Goomu Juɓɓingol
5. Goomu Eɓɓooji Faggudu.
6. Goomu Ngalu
Kuulal 26 : Ko Goomuuji Ngenndi mballitta Yiilirde Ngenndiire tabitinde golle mum. Kala kalfinaaɗo fannu e nder Yiilirde Ngenndiire ardotoo goomu cosaangu e oon fannu.
Terɗe goomuuji ngenndi ko :
1. Halfinaaɓe ɗiin fannuuji e nder cate fedde nde ;
2. Haralleeɓe teelɗuɓe, jeyaaɓe e fedde nde, ɓe Yiilirde Ngenndiire toɗɗii.
Kuulal 27 : GOOMU HORO NGALU :
Terɗe Goomu Horo Ngalu njeyetaake e nder yiilirde siynoore golle (Yiilirde Ngenndiire, Yiilirde Catal).
Terɗe Goomu Horo Ngalu Yiilirde Ngenndiire ko tati : 1. Hooreejo ; 2. Cukko Hooreejo 1 ; 3. Cukko Hooreejo 2.
Terɗe Goomu Horo Ngalu Catal ko ɗiɗi : 1. Koroowo Ngalu (Hooreejo Goomu) ; 2. Cukko Koroowo Ngalu
Ko Goomu Horo Ngalu (Yiilirde Ngenndiire Catal) halfinaa yuurnitaade e hoolkisaade ndeenka, maa huufo denndaangal ngalu fedde nde.
Goomu Horo Ngalu Yiilirde Ngenndiire wallondirta e golle mum ko e Goomu Horo Ngalu Cate.
Goomu Horo Ngalu Catal ina hollita seedantaagal mum Yiilirde Catal, e Jonnde Huuftidinnde Catal, e Yiilirde Ngenndiire, e Goomu Horo Yiilirde Ngenndiire ; ko kam yettinta seedantaagal mum to Jonnde Diisnondiral fedde nde.
Goomu Horo Ngalu Yiilirde Ngenndi ina hollita seedantaagal mum Yiilirde Ngenndiire ; ko kam yettinta seedantaagal mum to Jonnde Diisnondiral fedde nde. Ko kam yettinta seedantaagal to Jonnde Mooɓondiral, tawi ina tonngi heen seedantaagal horo cate ɗe.
Kulaal 28 : CATE :
E fawaade e kuulal 5ɓal doosɗe fedde nde, F.Ɓ.P.M. ene waawi sosde cate mum e nder diiwaanuuji leydi ndi kala. Catal F.Ɓ.P.M. sosetee ko e nder kala Meeri (maa Komin), caggal nde jooɗaniiɓe laamu e oon nokku kollitaa ɗum. Cate ɗe tuugotoo ko e doosɗe e sarɗiyeeji ndernderi fedde nde. E tuugaade e ngonka mum, Catal ene waawi yuɓɓinde golle mum e fawaade e Goomuuji maa e Peŋɗe.
Kuulal 29 :YIILIRDE CATAL :
Terɗe Yiilirde Catal ko ɗeeɗoo :
1. Hooreejo
2. Cukko Hooreejo
3. Koolaaɗo Kuuɓal
4. Kalfinaaɗo Jaŋde
5. Kalfinaaɗo Pinal
6. Kalfinaaɗo Kumpital e Jokkondiral
7. Kalfinaaɗo Juɓɓingol
8. Kalfinaaɗo Ngalu e Eɓɓooji Faggudu
9. Goomu Horo Ngalu Catal : terɗe ɗiɗi (Ƴeew Kuulal 27).
TAƳRE V : DAÑIRƊE :
Kuulal 30 :DAÑIRƊE FEDDE NDE :
Dañirɗe fedde nde ko :
1. Piye naatirɗe
2. Piye lewru
3. Gatte
4. Golle Njeñu
5. Eɓɓooji Faggudu
6. Kiirɗe pinal
7. Dokke ɗe ngaldaa e sarɗi
Kuulal 31 : Pawe wonande terɗe Yiilirde Ngenndiire, e Yiilirde Catal, e Yiilirde Peŋgal, ene mbaɗee, duuɓi nay kala laawol gootol, caggal kala Jonnde Mooɓondiral :
- Tergal Yiilirde Ngenndiire : ujunnaaji ɗiɗi (2000) mbuuɗu ; - Tergal Yiilirde Catal : ujunere (1000) mbuuɗu; - Tergal Yiilirde Peŋgal : teemedde joy (500) mbuuɗu.
TAƳRE VI : BAYLUGOL :
Kuulal 32 : BAYLUGOL DOOSƊE ƊE:
Ɗeeɗoo Doosɗe mbaawaa wayleede so wonaa e Jonnde Mooɓondiral.
Kuulal 33 : Ina waɗɗii Mawɗo fedde nde (Hooreejo fedde) nde tintinta laamu ngu kala ko waawi wayleede walla ɓeydeede e doosɗe mayre.
TAƳRE VI : PUSGOL :
Kuulal 34 : PUSGOL FEDDE NDE:
Waawi fusde fedde nde tan ko Jonnde Mooɓondiral renndinnde 2/3 Cate fedde nde, e dow jaɓgol 2/3 tawtoraaɓe Jonnde nde.
Kuulal 35 : So tawii Fedde nde woodii firtaade, nde tottata jawdi mayre ko fedde (maa dental) ngenndiyankkore
woɗnde, toɗɗaande e Jonnde Mooɓondiral he, tawi paandaale majje ko goote.
Nuwaasoot ñande 20 settaamburu 2003
JONNDE MOOƁONDIRAL 6


text:
Feddewinndere: ambassadetekendilisilaamiyaŋkoori Iran e nderalarbahanndeheeɓenjaŋtiimakofaatie attack terroristebaɗɗohanki to ambassade Iran gonɗoBayrut.
Cimtoljaayndequr’aaniyaŋkoore international (iqna) e nderooɗoonjaŋtuye, e dowhoofnaade e salmindemaaydeɓeeɗoonheddiiɓeheenfaade e imam jamaanu, koohoowomawɗosawraoo, laamɗoleydioo e ngendiyaŋkooɓe Iran foffof,miɗentintinawonde e nderɗiiɗoon explosion terroristejideggoondirɗiɗingannduɗaambaɗiko e subakatalaata 19 Nvembreɗodamalambassadetekendilisilaamiyaŋkoori Iran to Bayrut, hujatulislaamIbraahiimaAnsaarii, conseilerfinaatawaatekendilisilaamiyaŋkoori Iran to Bayrut, joomsuudugooto e diplomat ji e yimɓenayoreenatnooɓeambassadeooinɗemaɓɓe, haajridwaan Fars, seyid Muhammad Hashim, haj bilaal e haj Ahmad wonikoluttiheenlimoore e personelambassade e terɗemungaañiimaheen.
E dowkorewi e ndeeɗoontintinoore, ariiheen: e downduuɗoonwaddu, Michel Suleyman, laamɗoleydioo, Nabiyat Bari, president assemble oo, Najiibmaaqaat, premier minitre, Tamamsalam, Hassan nasralaah, sekereteer general feddeHezbollaah e heewɓe e haliifaaɓeleydiLibanmbaɗiikondamneewaddunduu.
Kohono noon kadiambassadeurjingootaagu Europe, Faraysi, Españe, Italia, Syria, Cuba, Palestine e yimɓeheewɓehaliifaaɓeleydindii, ngariiwallanoddiambasadeuroofiihoofnaade e nduuɗoowaddunduwonaaneɗankaagu. Koyaata e yimɓe 23 keddiimahee 146 gaañiiɓe e ndernduuɗoonwaddu terrorist ji.
1320160


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaSiyaas e karallagal / 14 Noowaamburu mawningol ñalngu Adunaare Jabet
14 Noowaamburu mawningol ñalngu Adunaare Jabet
Ñalngu Adunankeewu Jabet mawninaama ñalnde 14 Noowaamburu nder Moritani e nder Aduna oo fof. Jeewte rajooji, e nder dingire, jakkaaji, saaluuji mawɗi,fof njirwinaama ngam jeertinde ɓesngu winndere nde e nguu ñawu, hono Jabet.ko ina tolnoo e 350 Miliyoŋ aadee, safrooɓe, seernaaɓe, rewɓe, worɓe, sukaaɓe e mawɓe, kam e pelle
wonduɓe e jabet, e yimɓe teelɗuɓe, ko kam en mawnini e nder aduna oo nguu ñalngu Cellal.Tiitoonde hikka ñalngu ngu ko:Nehgol e deentagol.
- Hol sabaabu jabet suɓanaa ñalngu 14 Noowaamburu?
Ko ngam hirjinde aduna oo kala e ñawu Jabet, mbele ngannda maale mum, e safaruuji mum kam e tanaa mum, mbele ndeentoo, maa cafroo ɗum. Ko Fedde Adunaare Cellal (O.M.S) kam e Fedde hakkunde leyɗeele Jabet cuɓii ñalngu 14 Noowaamburu mbaɗi ɗum ñalngu jabet e nder Aduna hee, e hitaande 1991 to Biriksel.
Ñalngu ngu ko jibineede hono:Frederick Bating mo nganndu-ɗaa ko kañum e Charles Best njiyti ko wiyatee ko insuline, ko daɗndat piɗtaali yimɓe wonduɓe e Jabet.Ngol jiytugol waɗi ko e 1921-1922 to CANADA.
- Hol ko woni Jabet?
Jabet ko ñawu ngu nganndu-ɗaa ɓuri anndireede ko ñawu suukara; sibu ɗum ko ɓurtugol suukara e aadee addata ɗum.
Jabet waɗi ko eddaaji (2) ɗiɗi:
-Edda gadano oo, hono Jabet fannu I, o feeñata e aadee ko nde haaɗo-haɗonduru nattiti feewnude ''insuline'' sibu suukara mum nattitii naatde e nder ƴiiƴam.Suukara oo ɓurta e nder ɓalndu.So ɗum laatiima e neɗɗo, joomum waɗtata ko pikkireede ''insuline".
Oo edda jabet ɓuri heewde ko e sukaaɓe, kam e sagataaɓe; fotde 10%, haa 15% e jabetaaji ko kanko fannu I o.
- Edda ɗimmo oo, ko Jabet fannu II; o laatotoo ko nde ɓalndu neɗɗo ronkiti feewnude ''insuline'' ngam sokla mum, maa walla nde ronkiti huutoraade ɗum no haanirta nii.
Oo fannu Jabet, cuɓagol ñamri mum , kam e waɗde coftel ɓalli ina riiwta ɗum law.
Banndiraaɓe, hikka fedde Adunaare Cellal, kam e Fedde hakkunde leyɗeele Jabet, ɓuri teentinde e ɓesngu ko nde ndeentatoo heɓde nguu ñawu, kadi e hirjinde yimɓe wonduɓe e jabet nde ndewata wasiyaaji ndokkatee to cafrirde too, kadi joowmum en ndewata safaruuji mum en ndokkaa, mbele ina kisa e tanaaji ñawu jabet.
Mammadu Maamuudu Baal


text:
Seedeeɓe Yahuwah ɓen — Ko men homɓe ?
Ko men ɓe leƴƴi ɓuruɗi teemedere e wonaa haala woota men wowlata, kono meɗen fotti e huunde wootere. Ko ɓurani men kon ko teddingol Yahuwah Joomiraaɗo on e Taguɗo piiji ɗin fow. Meɗen etaade jokkugol misal Iisaa Almasiihu on e meɗen yiɗi noddeede Almasiiyaaɓe. Mo kala e amen huutorto saa’i mun wallugol yimɓe no ɓe janngira Deftere Allah nden e no ɓe anndira fii Laamu Allah ngun. Sabu ko men woni e waajaade kon, maa yewtude yimɓe ɓen fii Yahuwah e Laamu makko ngun, meɗen noddaa Seedeeɓe Yahuwah ɓen.
Lasidee jokkorde amen nden ka Enternet. Janngee Deftere Allah nden ka Enternet. Ɓeydee janngugol fii amen e fii dewal amen ngal.


text:
Njuɓɓudi naangeyankoori
Njuɓɓudi naangeyankoori [1]
Joomiraaɗo tagii winndere ndee o waɗii e mayre kaawisaaji mawɗi, e gunndooji (sirluuji) peeñɗi e cuuɗiiɗi, yoga (won) e majji ɗii o newnani neɗɗo yiitude ɗumen, woon heen ko o newnanaani neɗɗo anndude ɗumen. Ina jeyaa heen njuɓɓudi naangeyankeeri, walla mbi’en naange e ɓesngu mum. Alla tagii naange ngee, o waɗani nge tagopeeje (planètes) jeetati (8) kanje fof eɗe ndoga, eɗe njiiloo taaraade naange ngee, kadi eɗe njiiloo e dow ko’e majje. Kanje tagopeeje ɗee ngoni ɗee ɗoo, so en ngummorike to naange; mbi’en:
Batuure (Mercure), Jaayre (vénus), Leydi (La Terre), Yumma-njanaare (Mars), Mbannduure (Jupiter), Galliire (Saturne), Uranus, e Neptune.
Tesko-ɗen noon ɗee ɗoo ɗiɗi keddiiɗe, ɗe ndañanaaka inɗe e Fulfulde, tagi ɗum ko tawde ɓooyaani gila ɗe njiitaa, ɗe nganndaa ko caggal nde loŋorɗe peewnaa, ɗuum woni daarorɗe ɓallinooje ɓalli kammuyankooji, pooɗa ɗum haa yottoo (hewta), e yantude hen kadi.


text:
Ko ɗo ngon-ɗaaBilaal wul Yamar sankiima
Bilaal wul Yamar sankiima
Bilal wul Yamar sankiima ɗoo e Nuwaasoot ñalnde 18 suwee 2014, caggal rafi juutɗo. Bilaal wul Yamar ! Min ngadii nande ndee innde ko e hunuko Al Hajji Ngayde (yo Alla yurmo ɓe, yaafoo ɓe) rewrude e onndooji Rajo Muritani. Gila ndeen, haa hannde, wiyde « Bilaal wul Yamar, wayi ko no wiyde Rajo Muritani nii ».
Won neɗɗo gooto wiyi « kala nde ciftor-mi kewuuji mawɗi baɗnooɗi caggal jeytaare Muritani, haa arti noon e juulɗeele walla juulde aljumaaji to Jumaa Nuwaasoot mawɗo oo, ciftortu-mi ko worɓe nayo : Buddaah wul Buseyri e Muttaar wul Daddaah e Bilaal wul Yamar». Ɗumɗoo hollitii darnde Bilaal darinoo e leydi hee.
Muritani waasii ɗoo kadi gootal e jaale mum mawɗe. Yo Alla yurmo mo, yaafoo mo. Aamiini
FƁ