text:
Ko adii saa’i yewtere fii julde ɗiɗaɓere nden hewtude mi etike anditugol ko yewtanoo ka yewtere fii julde aranere nden e miisooji fii ndaarugol ko haa honto mi waawi faamude, e fii yomi lanndo ko mi waawaali anndude kon e ko mi waawaali faamude kon ɓaawo haa jooni en lannaali yewtere fii julde nden.
No baaba en an hewtirnoo mi lanndiiɓe lanndal arungal ka hoore an ngal, mi waawaali jaabaade ɗun, mi wi’i ɓe: Enee miɗo waawi juulude geeƴe darɗe ɗiɗi ?
- A waawataa .. E nee mi yeetaakima ko nde darɗe nayi.
• Kono non mi yi’ii hiɗon juula geeƴe darɗe ɗiɗi.
- Hari hiɗen setii ?
• Eyyo.
- Ɓun ɗon hino selli, julɗe ɗe darɗe nayi ɗen (fanaa, e alansaraa e geeƴe) hino waɗɗii nde ontigi raɓɓinɗinotoo waɗa ɗe darɗe ɗiɗi si tawii ko’e hoore laawol o woni, si tawii sartiiji taƴugol julde nden timmii wano woniri ni:
1-Si tawii neɗɗo on faandike setagol laawol woɗɗungol emmbere kilomeeter cappanɗe nayi e nayi maa ko ɓuri ɗun gila ko suudu makko foti non ngol woɗɗugol ko yahugol ngol tun maa ko yahugol e artugol.
• Ɓannginanee lan ?
- Si tawii goɗɗe setike e saare woɗɗirnde ka hoɗo makko ɓuri kilo meeter cappanɗe nayi e nayi, maa ko ɓuri ɗun haray julde nden himo haani ɗuytude nde, ko woni ɗun ko yo’o juulu julde nde darɗe nayi nden darɗe ɗiɗi pet.
Ko wano non si tawii o setike e saare woɗɗirndee kilo meeeter noogay e ɗiɗi e leydi ka o hoɗi ɗon hara himo fiɓi wonnde o hootay ka leydi makko nden ñannde e piyude e misal.
• Ko honto o fuɗɗotoo limude woɗɗeendi ndin ?
- Ko nokkuure ka tawata si’o feƴƴii ɗon ko seteejo o lintetee, ɗun ko ɓuri heewude kon ko ka sakkitoode cuuɗi hoɗo e woɗɗeendi kilo meeter cappanɗe nayi e nayi.
2-Nde setotooɗo on jokkindirta faandaare makko nden si tawii feere makko nden waylike fiyaake makko on wurtike o timminaay julde makko nden, si wonaa hara himo jogii annuyee yiltagol ka leydi makko nden ñannde hara yaadu makko ndun e ardu ndun yonay woɗɗeendi happaandi ndin, on saa’i himo waawi ɗuytude julde nden.
3-Yo taw setagol makko ngol ko dagii ngol, si tawii non setagol ngol tigi ko harmu ɗun wano woniri e alhaaliiji go’o wano setagol sonnaajo hara wonaa e duŋayee moodi makko maa hara ko e ko harmi o faandii ka setagol makko wano wujjugol haray hino waɗɗii mo timmingol julde makko nden.
4-Nde setotooɗo on rewrataa ka leydi makko o jippoo ɗon, maa nokku ka o ñiiɓi ɗon o wona ɗon e nder setagol makko ngol, e wata o anniyo ñiiɓugol balɗe sappo haa yeeso e nder leydi ndi o yahi e mu’un ndin, e nde tawata o wonaa waɗanɗo e ɗiɗi ko honnde tuma o saatii setaade iwude e ndin leydi ndi o yahi e mu’un emmbere balɗe cappanɗe tati. Kanko on tuma o ɗuytay julde makko nden ka arannde setagol makko o timmintaande.
• Si tawii o rewii ka leydi makko maa nokku ka’o hoɗi ɗon e setagol makko ngol o jippike ɗon, maa hara himo anniyii ñiiɓugol e ndin leydi ndi o yahi e mu’un balɗe sappo maa yeeso maa hara o wonii ko’o waɗanɗo e ɗiɗi ko honnde tuma o saatii yiltaade ko emmbere balɗe cappanɗe tati ?
- On tuma o timminay julde makko nden, waɗanɗo e ɗiɗi si tawii heɓii balɗe cappanɗe tati fannii himo e nder ndin leydi.
5-Nde tawata setagol wonaa golle makko, wano si tawii o waɗii ɗun mecce makko wano doginayɗo oto maa laana ndiyan maa setagol makko ngol fillitoo sabu golle makko ɗen ka yaasi maa haaju go’o.
• Ko ɗun firi ko wonnde doginayɗo oto timminay julde makko nden e nder setagol ?
- Ko non woniri, si tawii goɗɗo mecce mu’un wonii dogingol oto ko ɓuri woɗɗude e woɗɗeendi happaandi ndin o timminay julde makko nden e nder ko’o immantoo ligge makko ɗen.
• Njulaajo e janngoowo e golloowo, si tawii hiɓe hoɗi e nder leydi hara duɗal maɓɓe ngal maa golle maɓɓe ɗen, maa nokku ka ɓe yeeyata ɗon ko e leydi go’o hara hino hakkunde mayri e ka ɓe hoɗi ɗon kilo meeter noogay e ɗiɗi hara ñannde woo o setoto maa balɗe ɗiɗi kala fii arugol ka golle makko maa ka jannde makko ?
- O timminay julde makko nden o ɗuytataa nde.
6-Hara wonaa mo alaa hoɗo hara himo wonndi e suudu makko ndun, wano jinndoowo (touriste) mo maraa leydi maa hara o ferii leydi makko ndin, himo naata e ndiiɗaa yalta e ndiiɗaa o tabitaa hay nokku e mu’un.
• Ko honnde tuma seteejo fuɗɗotoo ɗuytude julde ?
- Hino waɗɗii mo ɗuytude nde, si tawii o wirnike yimɓe leydi makko ndin, sabu woɗɗitagol ɓe, ko woni maande ɗun ko ɓuri heewude kon hara o alaa e yi’ude yimɓe ɓe o hoɗidi ɓen, on tuma haray hino waɗɗii mo ɗuytugol julde nden.
• On maakanii lan wonnde si tawii seteejo rewii ka leydi makko o jippike ɗon o timminay julde makko nden, ko hon ɗun faandi ɗon e leydi makko?
- Ko mi faandii e leydi ndin:
a) Ko leydi makko lasiliiri ndi o dammbetee e mu’un ndin, hara ko leydi baaba en makko e yumma makko e ka o jibinaa ɗon ko ɓuri heewude kon.
b)-Nokkuure nde neɗɗanke waɗi ñiiɓirde e hoɗo makko hara ko ɗon o faalaa lannitaade ngurndan makko ɗan.
c) Nokkuure nde’o waɗi ɗun ñiiɓirde e hoɗo dummu-ne neeɓuɗo ka tawata o wi’ataake ko’o setiiɗo fannii himo nder ton.
• ko ɗun firi ko wonnde:
1-Si tawii seteejo rewii e leydi makko ndin o jippike ɗon.
2-Si tawii o faandike ñiiɓugol balɗe sappo jokkondir-ɗe maa ko ɓuri ɗun e nder nokkuure nde o setii o yahi e mu’un nden.
3-Si tawii o setike o yahii e leydi o wonii ton emmbere balɗe cappanɗe tati hara ko’o waɗanɗo e ɗiɗi o anndaa ko honnde tuma o hootata ka leydi makko. Seteejo on timminay julde makko nden o ɗuytataa nde ?
- Ko non woniri.
• Si tawii non o setike ɗii piiji tati feƴƴuɗi ndin heɓaali mo?
- O ɗuytay julde makko nden. Ka setiiɗo ka tawata woɗɗeendi mu’un ko kiloo meeter cappanɗe nay e nay maa ko ɓuri o ɗuytay julde makko nden, si wonaa hara o rewu ka leydi makko o jippii e mayri maa o anniyii ñiiɓugol e mayri balɗe sappo.. maa.
- Ko non woniri.. Ko non woniri..
• Si tawii waghtu juulugol arii hara ko’o setiiɗo, hara o juulaali e nder laawol ngol ɓaawo ɗun o arta ka leydi makko ko honno o juulirta ka nder leydi makko.
- O timminay julde makko nden, ɓaawo haray ko ka leydi makko o woni juulude.
• Si tawii waghtu julde hewtii hara himo ka nder leydi makko o juulaali, ɓaawo ɗun o setii ka woɗɗeendi mu’un woni kiloo meeter cappanɗe nay e nay maa ko ɓuri ?
- O ɗuytay julde makko nden, sabu fewndo o juuli, hari himo e nder laawol ngol.
• Miɗo yi’a tuma go’o yoga e yimɓe hino juulida nde wootere ɓe sujjida nde wootere ɓe immoda nde wootere.
- Haray ko julde jamaa ɓe woni juulude wonaa julde gooto gooto.
• Ko honno juulirten julde jamaa ?
- Si tawii yimɓe ɗiɗo maa ko ɓuri hawtii hara gooto e maɓɓe hino mari sartiiji wonugol imaamu, haray hino daganii nde ɓe waɗata mo imaamu fii yo’o julnu ɓe, ɓe heɓira sabu ɗun mbarjaari ɗuuɗundi.
• Awa haray julde jamaa ko yiɗaa ɗun?
- Ko non woniri, hinde mari mbarjaari ɗuuɗundi tentinii ɓaawo gorko annduɗo no yimɓe juulooɓe jamaa on ɓuri ɗuuɗirde woo mbarjaari ndin ɓurata ɗuuɗirde.
• Ko honɗun woni sarti wonugol imaamu jamaa, ɗin sartiiji ɗi joopiɗon ka yewter mo’on ?
- Hino sartinaa e wonoowo imaamu jamaa nde tawata ko’o hellifaaɗo, jogiiɗo hakkil, hara wonaa feetuɗo, gomɗinɗo, nunɗuɗo o yeddataa jooma makko, hara jannde makko nden hino selli, hara ko jibinaaɗo e laawol sari’a lislaamu on, hara ko gorko, si tawii wonuɓe ɓaawo ɓen ko worɓe.
• Ko honno anndirten oo ɗo’o gorko gomɗinɗo ko nunɗuɗo haa juulen ɓaawo makko ?
- Ko feeñi e makko kon yonay.
• Enee taw hara hino ton sartiiji go’o ?
- Hino woodi [Hino tawaa yo taw imaamu on hinaa rewnaaɗo e sari’a lislaamu][1] nde tawata julde makko nden ko daragol, si tawii julneteeɓe ɓen ko dariiɓe, yo taw fewtirde makko nden ko fottuɗun e fewtirde wonuɓe ɓaawo makko ɓen, dagotaako wonannde on fiɓuɗo wonnde ghibla on ko nokku go’o o hikkoo yeeso on fiɓuɗo wonnde ghibla on ko banŋe go’o, e yo tay julde makko nden hino selli e feere ɓe o woni julnude ɓen, si tawii imaamu on salligorii ndiyan soɓu ɗan hara o anndaa hiɗan soɓi hara julneteeɗo on hino anndi ɗun, on saa’i ɗon daganaaki julneteeɗo on ɗoworgol mo.
• Ko honno mi juulirta julde jamaa ?
- A ndaaray neɗɗo toɗɗaaɗo maruɗo sartiiji wonugol imaamu jamaa daroɗaa ka senngo ñaamo makko, si tawii ko an tun ɓaawo makko seeɗa maa daroɗaa ɓaawo makko si tawii ko on ɗiɗo maa ɓuri hara goɗɗun heedaali hakkunde mo’on wano maadi e piyude e misal, hara ka o darii ɗon toowaa ɓuri ka dariɗaa ɗon toowannde nde fanɗaa, hino sartinaa hara keerol wonaali hakkunde ma’a e imaamu on, haa hakkunde ma’a e juuloowo wonuɗo sera ma’a on maa yeeso ma’a hikkondirɗo e imaamu jamaa on buy.
• Awa wi’en hino waɗɗii juulooɓe ɓen nde keerol wonataa hakkunde maɓɓe ko ɓuri meeter gooto.
- [Ko non woniri ko ɓuri ɓattaade kon] hino yona hiɓɓondirgol juulooɓe ɓen hay si ko banŋe gooto, hikkondirgol mo e juuloowo wonuɗo yeeso makko yonay maa juuloowo wonuɗo ka ñaamo makko maa juuloowo wonuɗo ka senngo nano makko, gooto e maɓɓe yonay mo.
• Honɗun kadi ?
- Si tawii imaamu jamaa on habbirii o fuɗɗike julde makko nden, juulooɓe wonuɓe ɓaawo makko ɓen habbiray ɓaawo makko, si tawii o janngii faatiha on e cortewol hikkingol ɗon ngol, juulooɓe wonuɓe ɓaawo makko ɓen janngataa ɗun ɓaawo jannde makko nden yonay, haray ko kanko ronnditii jannde maɓɓe nden, si tawii o sujjii ɓe sujja ɓaawo makko, si tawii o jooɗike ɓe jooɗoo, ko ɓuri moƴƴande ɓe kon ko yo ɓe janngu tayya on ɓaawo makko, ɓe salmina si tawii o salminii.
• Enee non mi janngay ka rukuu’u e ka sujuudu e ka tayya an, taw hara si mi janngay tasbiihaatuuji ɗin ka nder darnde tataɓere e nayaɓere kaa hari mi deƴƴanay imaamu on ?
- Ko woni tun janngu no wonirnoɗaa janngirde ko’a gooto non..Janngu ko janngetee ka rukuu’u e ka sujuudu e ka tayya kon, janngaa tasbiihaatuuji[2] ɗin ka nder darnde tataɓere e ka darnde nayaɓere wano woowirɗaa non. Ko corteeji ɗin ɗiɗi tun imaamu on jannganaymaa, ɓaawo ɗun hino fawimaa iwtirgol ɓaawo makko.
• Ko honɗun faala ɗon wi’ude ?
- Mi faala wi’ude hino waɗɗimaa iwtirgol ɓaawo imaamu jamaa on teppere teppere, si tawii o waɗii rukuu’u waɗaa rukuu’u, si tawii o sujjii sujji don, si tawii o ɓantii hoore makko nden ka sujuudu ɓantidaa hoore ma’a nden e makko, ko non gerdataa wota a feƴƴito mo ka nder julde.
• Ko honnde tuma mi hewtitotoo imaamu jamaa ?
- Hiɗa waawi hewtitaade imaamu jamaa hara himo darii ɓaawo habbiraango harminirngo ngon maa hara himo ka rukuu’u.
• Si tawii mi hewtitike mo hara himo janngude corteeji ɗin ɗiɗi mi janngataa corteeji ɗin ɗiɗi o fawtanto lan ɗi wano maakiranɗommi nii, kono si tawii non hara himo ka rukuu’u ko honno mi hewtitorta mo ?
- Habbiran julde ma’a nden ɓaawo ɗun waɗaa rukuu’u on kisan hay si tawii imaamu on lannii rukuu’u makko on o ɓantike, a ɓantoday e makko.
• Ko honno mi waɗata janngugol an ngol corteeji ɗin ɗiɗi?
- Janngugol ɗi ngol fawaaki ma, si tawii a hewtitike mo hara himo ka rukuu’u.
• Si tawii mi hewtitike mo hara himo darii himo subunhinanaade darnde tataɓere nden maa nayaɓere nden?
- Habbir janngaa corteeji ɗin ɗiɗi ko a sownditiiɗo.
• Si tawii non waghtu on yonataa fii timmingol ɗi ?
- Janngu faatiha on tun.
• Enee mi hewtitoto imaamu jamaa fii juulugol fanaa hara imaamu on ko alansaraa woni juulude?
Hino waawi wonude, hiɗa waawi waɗude hay si tawii julde ma’a nden e julde imaamu on hino luutondiri telemma ka fenñingol e ka sownditagol, maa ka ɗuytugol e ka timmingol maa ka yoɓugol e ka tottugol.
• Enee sonnaaɓe ɓen kadi hino mari julde jamaa wano duhiiɓe ɓen ?
- Ko non tigi wonniri, hino daganii sonnaajo nde o juulata julde makko nden ka jamaa ɓaawo gorko maruɗo sartiiji imaamu jamaa feƴƴuɗi ɗin, wano dagorani mo o juulata ɓaawo sonnaajo, kono si tawii sonnaajo julnii sonnaaɓe ɓen (haray hino waɗɗii mo daragol ka saffewol maɓɓe hara o feƴƴitaaki ɓe) wano imaamu duhiiɓe ɓen.
Si tawii non sonnaaɓe ɓen juulidii e duhiiɓe ɓen haray hino waɗɗiiɓe juulugol ɓaawo duhiiɓe ɓen, maa ka saffewol wonndude e heedoode, hay si tawii ko maadi.
• Ko ɗun ɗo’o woni julde jamaa, si wonaa tun miɗo nana fii julde wi’eteende juma..ɗun wonaa julde wootere non ?
- Ko goonga, ko darɗe ɗiɗi nde mari, si wonaa tun hinde seediri e julde jamaa on wonnde hinde mari ghutubaaji ɗiɗi, ko adii nde imaamu on darotoo o yewta fii majji (khutubaaji ɗin ɗiɗi) ko welata Allaahu e ko nafata yimɓe ɓen.
Ko ɓuri fanɗude e ko waɗɗii e makko ka khutba arano ko yo’o yettu Allaahu on (ka ɗenngal aarabu[3]) o manta mo. O yamira kolol Allaahu o jannga cortewol raɓɓiɗungol ka Alghur’aana tedduɗo. Ɓaawo ɗun o jooɗoo seeɗa o immoo kadi fii ghutba ɗiɗaɓo on, o yetta Allaahu o juula e Nelaaɗo (s a w) e ɓeynguure maɓɓe nden e imaamuuɓe julɓe ɓen (a s) ko ɓuri moƴƴude kon ko yo’o insinano gomɗimɓe ɓen duhiiɓe e suddiiɗe.
• Enee taw hara si sarti hino woodi fii waɗɗagol nde ?
- Hino woodi, hino sartinaa nde waghtu juulugol fanaa ngol naatata, e nde yimɓe njowo hawtondirta hara imaamu juma on hino tawaa e maɓɓe, hara imaamu maruɗo sartiiji ɗin hino woodi, ɗin sartiiji jantaaɗi ka fii imaamu jamaa.
Si tawii julde juma waɗaama e nder leydi hara sari’aaji ɗin fow hino timmi, si tawii ko imaamu laɓɓinaaɗo e junuubi on (Ma’asuum) maa lontiiɗo mo on haray juma on hino waɗɗii ɓen huɓuɓe e ndin leydi ɗon fow, si wonaa jogiiɓe nganto sabu ndiyan maa ɓuuɓol tiiɗungol maa ko nanndi e mu’un, maa mawɗo nayeejo e setiiɗo, hay woɗɗiiɓe ko ɓattii kiloo meeter sappo e go’o..
Si tawii non wonaa imaamu on hara kadi wonaa lontiiɗo mo’on haray waɗɗaaki yahugol hino dagoo juulugol fanaa.
Si tawii goɗɗo juulii juma hunnuɗo sartiiji ɗin, ɗun ɗon yonay mo hara o juulaali fanaa on.
Hino heddii yomi joopo piiji ɗin:
Aranun e mu’un: wonnde juulugol juma ko waajibi suɓagol, hino fotana hellifaaɗo on ter nde o juulata juma on si tawii sartiiji ɗin hino timmi, e juulugol fanaa on kono ko juma on ɓuri moƴƴude.
Ɗiɗaɓun e mu’un: Hino tawaa yo taw hakkunde juulirɗe ɗiɗi juma wonaa yo taw woɗɗeendi mu’un ndin hino jaasi kiloo meeter jowi e fecco.
• Miɗo mari lanndal ngal mi faaletee lanndaade on kono mi hersay.
- Lanndo ko faalaɗaa, hersa alaa ka diina.
• Si tawii mi juulaali julɗe waɗɗiiɗe go’o sabu tawude miɗo e ɗoyngol, tuma go’o sabu welsindaare, maa anngal waɗangol yila, maa hara mi juulii kono ko e hoore faljere hara jooni waghtu majje on lannii ?
- Hino waɗɗimaa yoɓitugol ɗe, si tawii ko fenñinteeɗe wano julde subaka maa maa futuroo maa geeƴe a yoɓayɗe fenñinaa.Si tawii ko sownditetee ɗe wano fanaa e alansaraa a sownditoto, si tawii non ko ɗuytaaɗe a yoɓayɗe ɗuytaa, si tawii ko timmuɗe a yoɓayɗe timminaa.
• Enee mi yoɓay julde fanaa tuma naange ngen hewti hoore, maa mi yoɓa julde gene nden tuma geeƴe ɗen fewndii ko non ?
- Wonaa non woniri hiɗa waawi yoɓude kala julde fuutiinde ma tuma faalaɗaa woo, foti ko jemma maa ko ñalorma woni yoɓugol ngol, hiɗa waawi yoɓitude julde subaka kiikiiɗe ko wano non.
• Si tawii mi anndaa ko julɗe jelu fuutii lan ko julɗe jelu mi yoɓata.
- Yoɓitu ko fellituɗaa no fawimaa kon ko tawata hari a juulaali e waghtu mu’un kon, si tawii non ko ɗe sikkitiɗaa fii mu’un ɗen ɗen ɗon waɗɗaaki ma yoɓitugol ɗe.
• Piyanee lan misal ?
- E piyude e misal, si tawii a fellitii wonnde a juulaali gila lewru haray hino waɗɗimaa yoɓitugol subake yere lewru, kono si tawii a sikkitike taw hara si hiɗa acci julde maa a accaa haray yoɓitugol fawaaki ma.
Misal go’o, si tawii hari hiɗa anndi wonnde a juulaali dummunne heewuɗo, hakkile ma’a ɗen yahii e piiji ɗiɗi: immaa hiɗa ñawlii lewru wooturu, maa lewru e balɗe sappo, on saa’i ɗon hino waɗɗimaa yoɓugol lewru accaa ɗon ko heddii kon.
• Enee taw hara hino waɗɗii e yoɓitugol ko fuutii en e julde kon ko aldaa e nennugol ?
- Wonaa non woniri, hiɗen waawi nennude ko aldaa e welsinadaare, mi yamiriima yoɓitugol kala julde fuutiinde e nder ngal ñallal ɗon tigi, si tawii a finaali ka julde subaka yoɓu nde tuma juulataa fanaa e nder ngal ñallal ɗon tigi, ko adii fanaa on maa ɓaawo fanaa on fii wata ɗuuɗu hara welaa yoɓude. Yo Allaahu dannde welsinda-gol e hoyfinɗinagol ka yoɓugol, yo Allaahu newnane tottugol julde ma’a nden e saa’iiji mayre happaaɗi ɗin.
• Accee yilto ɗen ɓaawo seeɗa ka fuɗɗoode yewtere fii julde aranere on maakaniino lan fewndo lintayno ɗon julɗe waɗɗiiɗe ɗen julde nde fuutotoonde baabiraawo yoɓugol nde waɗɗoo e hoore ɓiɗɗo makko afo on (si tawii ko gorko) si tawii baabiraawo on yoɓaali nde haa maayi.
- Ko goonga (hino waɗɗii ɓiɗɗo afo yoɓugol julɗe farliiɗe ɗen) si tawii ɗe fuutike baabiraawo on e hoore nganto hara o yoɓaali ɗe e wonnde tawde himo waawi yoɓude ɗe haa o faatii hara ɓiɗɗo makko afo on wonaa raɓɓinɗiniiɗo fewndo o feƴƴini hara wonaa haɗaaɗo ronugol mo himo waawi yoɓude goɗɗo go’o on yoɓana mo fii baaba en makko.
• On yewtii lan fii julde aayeeje?
- Julde aayeeje hino waɗɗii e kala hellifaaɗo si wonaa fiiliiɗo maa wonnduɗo e ɓesungu, si tawii naange ngen weñii maa lewru ndun hay, si tawii ko feccere [e tuma leydi ndin dimmbii] hino jiccinaa juulugol nde tuma kala ko hulɓinii waɗi ka asama wano haacaango maa hito maa henndu ɓaleeru e ko wonaa ɗun e kala ko hulɓinii ko waɗi ka leydi si tawii ɗun waɗanii ko ɓuri heewude e yimɓe ɓen, nde’e julde aayeeje hino juulee gooto gooto wano tawiri hi nde juulee jamaa ka weñugol.
• Ko honnde tuma julde aayeeje ɗen juuletee ?
- Ko tuma naage ngen maa lewru ndun weñi haa iwa e majji kannji ɗiɗi.
• Ka dimbagol leydi e ka haacaango e kala fiyaake asamaanu yankeejo maa leydi yankeejo hulɓiniiɗo ?
- Waghtu mayre on maraa saa’i happaaɗo, no goɗɗun e mu’un waɗiri nde juulete, si wonaa hara taw dummune aaya on duumuke on tuma hinde juulee fannii jamaanu mu’un on feƴƴaali.
• Ko honno mi juulirta julde aayeeje ɗen ?
- Ko darɗe ɗiɗi nde mari darnde bee rukuu’uuji jowi.
• Ko honno ɗun woniri ?
- A habbiray taho janngaa faatiha jokkintinaa ɗon cortewol timmungol go’o ɓaawo ɗun waɗaa rukuu’u si tawii a ɓantii hoore ma’a nden ka rukuu’u janngaa faatiha e cortewol laawol go’o, ko non gerdataa haa rukuu’uuji ɗin jowi timma.
Si tawii a ɓantii hoore ma’a nden ɗon yahaa ka sujuudu sujjaa sujuudeeje ɗiɗi wano woowuɗaa sujjirde non e julɗe luttuɗe ɗen.
Ɓaawo ɗun immanoɗaa darnde ma’a ɗiɗaɓere nden waɗiraa wano waɗirnoɗaa ka darnde aranere non.
Ɓaawo ɗun tayyoɗaa salminaa haray a timminii julde ma’a nden ko gila ɗon annde ten wonnde ko julde nde rukuu’uuji sappo kono ko nde darɗe ɗiɗi.
Nde’e julde ɗo’o hino mari mbaadiiji go’o kono e hatonnjinaa jantagol ɗun ɗo’o sabu raɓɓinɗinagol ngol.
• Si tawii lewru ndun maa naage ngen weñii kono mi anndaali ɗun waɗii haa lannii fow ?
- Si tawii ko lewru ndun fow maa maange ngen fow weñi nokku ka tawata hino hunnditii haray yoɓugol hino waɗɗi maa. Si tawii non wonaa ndu fow hara ko feccere nden wonaa ndu fow haray yoɓitugol fawaaki ma.
• Dimmbagol leydi ndin non ?
- Si tawii waghtu jokkondirɗo e dimbagol mayri on feƴƴii hara a juulaali haray julde nden fawaaki ma.
- Enee hara hino waɗɗii lan nde mi juulata julde aayeeje tuma lewru ndun maa naange ngen weñi e nder leydi ndin ka woni woo ?
- Wonaa non woniri, ko woni hino waɗɗimaa juulugol tuma lewru ndun maa naange ngen weñi ka leydi ma’a e ko hikkii e leydi ma’a ndin kon. waɗɗaaki ma juulugol si tawii ko e leydi go’o waɗi woɗɗii ndi ma.
• On maakanii lan wonnde julɗe ɗen ko waɗɗiiɗe e yiɗaaɗe, on yewtaali lan fii julɗe yiɗaaɗe ɗen ?
- Hiɗe ɗuuɗi en waawataa yewtude fii majje ɗo’o ko fii ɗun waɗi si ko fii seeɗa e majje mi yewtaymaa.
1-Julde jemma ko ɓuri moƴƴude e mayre ko juulugol nde ka tataɓal sakkitii ngal e jemma on, tuma kala saa’i on ɓattii ka peeral fajiri, ko ɗe darɗe jeetati, juuloowo on salminay e nder darɗe ɗiɗi kala wano julde subaka nden, si tawii o gaynii ɗun o juula saf’i on ɗun ko darɗe ɗiɗi, ɓaawo ɗun o juula witiri on, ɗun ko darnde wootere, fow mu’un wona darɗe sappo e go’o.
• Tinndinee lan ko honno mi juulirta witiri on ko nde darnde wootere ?
- A habbiray taho janngaa faatiha hino yiɗaa nde janngataa ɓaawo ɗun suuratu likhlaasi laabi tati e suuratu naasi e falaghi, ɓantaa juuɗe ma’a ɗen du’oɗaa kala no faaliraɗaa.
Hino yiɗaa yo’a wullu kulol Allaahu, insinanoɗaa gomɗimɓe cappanɗe nayo jantoɗaa innɗe maɓɓe e nde wi’ataa (Astakhfiru laaha rabbii wa’a tuubu ilayhi) laabi jeeɗiɗi e (hazaa maghaamul aa’izii bika ila-naari), laabi teemeɗɗe tati, si tawii a gaynii sujjaa wano wonirnoɗaa waɗirde rukuu’u e sujuudu ka julɗe farlaaɗe tayyoɗaa salminaa.
hiɗa waawi yonndinorde saf’i on maa witiri on tun, hay hino waawi witiri on tun si tawii waghtu on hino fanɗi.
• Ko honɗun woni ɓural julde jemma ?
- Julde jemma hino mari ɓure buy fillaama e imaamu Saadighi (a s) wonnde ɓe maakii: wonnde Nelaaɗo Allaahu on maakani Imaamu Ali (a s) ka wasiyagol mo: Mi yamiriima julde jemma, mi yamirii ma julde jemma. Fillaama e Nelaaɗo on (s a ) kadi (darɗe ɗiɗi julde jemma hino ɓuranimmi aduna on e ko woni e nder makko kon) fillaama e Imaamu Abii Abdillaahi (a s) wonnde gorko go’o ariino ka maɓɓe o wullitii e maɓɓe haaju o feƴƴintini wullitagol ngol haa o woni himo wullitoo heege, Abuu Abdullaahi (a s) maakani mo (hey ko an hiɗa juula julde jemma)? Gorko on wi’i: Eyyo, Abuu Abdullaahi yeƴƴitii e wonndiɗo maɓɓe on ɓe maaki: {on sikkuɗo juulay jemma weelee ñalorma fenii : Allaahu seniiɗo on fawtanike julde jemma ñaametee ñalorma}.
2-Julde weddagol maa julde jemma surrugol: ko woni waghtu tottugol nde ko jemma aaarano on ka surrugol saa’i mo faalaɗaa woo e mu’un, ko nde darɗe ɗiɗi, janngaa ka darnde aranere nden ɓaawo faatiha on aayatal kursii haa hewtaa ka konngol joomiraaɗo وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (Wahum fiihaa khaaliduun) janngaa ka darnde ɗiɗaɓere ɓaawo faatiha on suuratul ghadri laabi sappo si tawii a tayyike a salminii wi’aa: (Allaahumma salli alaa muhammadin wa aali muhammadin wab’as sawaaba-haa ilaa ghabri fulaan) wowlaa innde mayɗo on. Nde julde hino mari mbaadi go’o yiltito ka defte fighiha si tawii hiɗa faalaa ɓeydaade.
3-Julde khufayla: ko woni nden julde ko darɗe ɗiɗi hakkunde futuroo e geeƴe janngaa ka darnde aranere ɓaawo faatiha on o’o aaya ɗo’o:
﴿ وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الْظُلُمَاتِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنَّي كُنْتُ مِنَ الْظَّالِمِينَ* فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَالِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ ﴾.
(Wa zannuuni iz zahaba mukhaadiban fa zanna anlan kaghdira alayhi fa naadaa fi zulumaati an laa ilaaha in lallahu illaa anta subhaanaka innii kuntu mina zaalimiina. Fastajabnaa lahuu wa najjaynaahu minal khammi wa kazaalika nunjil mu’miniina).
{...o sikki wonnde men waawantaa mo hay e huunde o noddi ka nder niɓe wonnde reweteeɗo e goonga alaa si wonaa an senaade wonanii ma, min mi wonii jeyaaɗo e yimɓe tooñuɓe. Men jaabinani mo men danndi mo e annde nden, ko wano non men danndirta gomɗimɓe ɓen}.
Janngaa ka darnde ɗiɗaɓere ɓaawo faatiha on oo aaya ɗo’o:
﴿ وَعِنْدَهُ مَفَاتِيحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاّّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُهَا وَلاَ حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأْرْضِ وَلاَ رطْب ٍوَلاَ يَابِسٍ إِلاَّ فِي كِتاَبٍ مُبِينٍ ﴾ .
(wa inndahuu mafaatiihul khaybi laa ya’alamuhaa illaa huwa wa ya’alamu maa fil barri wamaa fil bahri wamaa tasghutu min waraghatin illaa ya’alamuhaa walaa habbatin fii zulumaatil ardi walaa rut’bin walaa yaabisin illaa fii kitaabin mubiinin).
{Saabiije gunndoo ɗen ko ka makko woni, hay e gooto anndaaɗe si wonaa kanko himo anndi huunde ko woni ka nder njorndi e ka nder maayo, kaakol yanataa si wonaa hara himo anndi ɗun, wonaa abbere wonunde e nder niɓe leydi ndin, wonaa keccol wonaa yoorungol si wonaa ɗun hino e nder deftere ɓanngunde}.
Ɓaawo ɗun ɓantaa juuɗe ma’a ɗen du’oɗaa wi’aa: (Allaahumma innii As’aluka bi ma faatiihil khaybi laa ya’alamuhaa illaa anta an tusalliya alaa muhammadin wa aali muhammad wa an taf’ala bii toroɗaa haaju ma’a on.Ɓaawo ɗun wi’aa: (Allaahumma anta walluyu ni’matii wal ghaadiru alaa talibatii ta’alamu haajatii fa as’aluka bi hagghi muhammadin wa aalihii alayhi wa alayhimussalaamu lammaa ghadytahaa lii) ɓaawo ɗun toroɗaa haaju ma’a on o jaaboto si Allaahu on jaɓii.
4-Julde arannde lewru kala: Ɗun ko darɗe ɗiɗi janngaa ka darnde aranere ɓaawo faatiha on suutstu likhlaasi laabi cappanɗe tati, ɓaawo ɗun ittaa sadaka ko heɓuɗaa feere woo, sottiraa ɗun malal lewru ndun, hino yiɗaa janngugol aayeeje alghur’aana go’o ɓaawo ɗun.
5-Julde imaamu Alii (a s) nden: ko woni nden julde ko darɗe nay juuliraa nde darɗe ɗiɗi ɗiɗi wano julde subaka non, janngaa e darnde bee faatiha e suuratu likhaasi laabi cappanɗe jowi. Imaamu Alii (a s) ɓe maaki:
من صلى أربع ركعات يقرأ في كل ركعة (قل هو الله) خمسين مرة لم ينفتل وبينه وبين الله ذنب.
(Kala juuluɗo darɗe nayi e nder darnde bee o janngi suuratu likhlaasi laabi cappanɗe jowi o maayataa hara junuubi no hakkunde makko e Allaahu).
6- Julde fii hoynugol huunde sattunde: Nden ko darɗe ɗiɗi, Imaamu Abii Abdullaahi (a s) ɓe maakii:
إذا عسر عليك الأمر فصل ركعتين تقرأ في الأولى فاتحة الكتاب و (قل هو الله أحد) و(إنا فتحنا لك فتحنا) إلى قوله : (وينصرك الله نصرا عزيزا) وفي الثانية الفاتحة و(قل هو الله أحد) و(ألم نشرح للك صدرك).
{Si tawii fiyaake on sattiriima juulu darɗe ɗiɗi janngaa ka darnde aranere faatiha e ghul huwallaahu ahad e innaa fatahnaa haa ka konngol joomiraaɗo وينصر ك الله نصرا عزيزا (wa yansuraka llaahu kasran aziizan) ka nder darnde ɗiɗaɓere faatiha e hgulhu-wallaahu ahad e Alam nasrah laka sadraka}.
* * * * * * *
[1] Ko woni ɗun hara wonaa mo loyru sar’a rewi e mu’un, wanu wujjugol junngo ngon taƴee e ko nanndi e ɗun immorde e lunndagols aria on.
[2] Subunhinaangooji ɗin (wi’ugol subhaanallaahi)
[3] - O wi’a: Alhamdu lillaahi.


c: text/html

text:
Caggal jaltugol Ceerno Murtuo aduna fotde balɗe 23, mi etoo hannde hollirde seeɗa he ko Geno anndini mi he makko fotde duuɓi 20 nanɗe e 9 ganndondiral am en. Nde duttagol ceerno naati noppi ɓesngu mum, heewɓe mugaama haa ndoŋki haalde. Miin noon ko he ɓeen njeyaa-mi. Mi jaarii kala dillunooɗo he ndee ustaare nde leñol ngol kala renndi, kadi mi duwiima nde Geno moƴƴinta jaaƴnde makko kaŋko e maayɓe Fulɓe e maayɓe juulɓe kala.
Yo Geno heddu karke maɓɓe he winndere.
Ko adii nde njumpaten he maayo ñalaaɗe oo basorɗo, njubben tawo he faayiida innde makko Murtuɗo nde.
Nelaaɗo Geno baɗtindiiɗo oo innde mum ko Ahmadu, kono ko waccoore makko Muhammadu nde o lolliri haa Geno noddiri mo nde he Qur’aana mum tedduɗo. Innde Murtuɗo ndee ko noon wayi haa inɗe ngenndiyaŋkooɓe heewɓe ñemmbi ɗum. Innde Ceerno Murtuɗo njawdiire (deftere) ko Mammadu Sammba Joob, kono o ɓurnoo lollirde to wuro maɓɓe ko Mamma Berel. Ko caggal ɗuum o rokkaa innde Murtuɗo nde o anndiraa he ñalaaɗe teddungal aadee.
Ko adinoo peeñgol ceerno men he leñol ngol, kala biyanooɗo ko murtuɗo mettinat, ngati ɗum firdatenoo ko neɗɗo kaɓateeɗo, bonɗo mo rewaani laawol. Nde o yiytondiri e Aamadu Maalik Gay e wayɓe noon, ɓe pelliti daranaade Afrik to bannge ɗemɗe e dawrugol, ɓe nginniri goomu maɓɓe “MURTUƁE” ndeen gooto he maɓɓe kala ena noddirtenoo innde Murtuɗo nde. Ko nde darnde makko teskaa he ɗeen golle, o woni coftuɗo, cuusɗo, ganndo, baawɗo konngol haa o heerorii innde Murtuɗo nde. Ngam golle jooɗɗe, innde murtuɗo nde jogitiima firo moƴƴo he hare ndimaagu e teddungal yontaaɓe aduna.
Aɗen nganndi tokaraaɓe makko hannde limotaako, kono mi rokka yeru he Murtuɗo Saydu Kan, Murtuɗo Sammba Cooyel Bah, Murtuɗo Aamadu Sammba Demmbele e Murtuɗo Katante leñol Kan. Nde nginnir-mi ɓiyngel am Ceerno Murtuɗo, mi ñaagiima mo yo wood ko o winndi, ɗum waɗee he soomdu mooɓtateendu haa tokara makko waawa janngan’de hoyre mum Pulaar.
En kolliriino he winndannde seedorde to pulaagu nde ceerno Sayku Umar Bah waɗnoo. Mbiy-ɗen wiyde ana haala golle ceerno men Murtuɗo wayi ko no wiyde ena dawra horsude maayo tawa woni kaɓirgal mum ko wujo. Kono aɗen ciftora konngol Tijjaani Aan (Mo haali fof, bonnii, mo deƴƴi fof kadi bonnii. Aduna noon ko haalee heen, deƴƴee heen). ndeke waasde mi haalde seeɗa ko nganndu-mi he ceerno o, wonata ko ɗawre geɗal wonande hooynaniiɓe ƴellitaade he golle oon mo Geno yeɗnoo leñol men.
Ceerno Murtuɗo jibinaa ko hitaande 1942. Baaba makko wiyetee ko Sammba, kono o lollirnoo ko Sammbulel Joob. Yumma makko wiyetee ko Berel Sakayre Bookar Elimaan Siree Njaak. Murtuɗo ɗalii sukaaɓe ɗiɗo rewɓe: woni Aysata Murtuɗo e Jeynaba Murtuɗo. O ɗalii miñiraaɓe: Kayyaa Joob, Maamuudu Joob, Aysata Joob e Demmba Joon (oon demmba noon ko debbo). Ɓe o jiydi baaba ɓee ko: Baaba Joob, Seyni Joob, Muusaa Joob, Aamadu Joob, Yaayaa Joob, Faati Joob, Kajjaa Joob e Aminata Joob. Ɓeen jibini ɗum en ko biyateeɗo Gaysiri ena jeyaa Daawalel. Omo joginoo kadi mo o jiydi yumma ena wiyee Faati Berel. Ko oon woni afo yumma makko to bannge rewɓe.
Ceerno Murtuɗo jeyaa ko to wuro wiyateengo Mbaañ he leydi Muritani, falnde yirlaaɓe e hebbiyaaɓe. So wiyaama Mbaañ, kala gannduɗo, ɓernde mum dogat he Hammadi Kundo, Demmba Kundo, Paate Kundo, Ɓooy Kundo e Siley ndikku, kono eɗen mbaawi feccude ngo he pecce 3 mawɗe ko adii calsaltiri e arɓe koɗi haa paayodini. Ɗeen ngoni: Suudu Jasaknaaɓe, suudu Jaaltaaɓe Poongel e suudu Jaaltaaɓe Siñcu. Wuro ngoo ena heewi jettooɗe kono ena maantinii heen Joob, Saar, Sih, Mbooc, Sek e Manngaan. Lawakooɓe Mbaañ ko Joobɓe woni suudu ndu Murtuɗo jeyaa nduu.
Elimaan en ko Sek-sekɓe e Sih-siiɓe. Sek-sekɓe ɓee ko taaniraaɓe Elimaan Siree Njaak. Sih-siiɓe ɓee ko iwdi Tallakoronaaɓe Siñcu bamammbe. Wuro ngoo ena waɗi Awluɓe tawi iwdi mum en ko Mboolo Biraan e ko nanndi heen. Rewo wuro maggo ko wuro wiyateengo Haymedaat, fuɗnaange ko Daawalel, fuɗnaange rewo ko Feerella, hiirnaange ko wiyteengo Dabbe, woni yeeso mum ko Dabbaano. So a taƴtii maayo ngoo to Fuuta Senegaal, woni worgo ko Mboolo Biraan e takko mum.
Mbaañ Sammba noon ena haandi e jibinde hono murtuɗo en, ngati en majjaani Pellital e teddungal: Idi Saydu Kummba Elimaan, Muusaa Saydu Kummba Elimaan, Siley Ceerno, Bookar Hamja e Mammadu Gamoo mawɗo. Ɓeen worɓe ko jaambareeɓe jeyanooɓe he konu Alhajji Sayku Umar Taal mo winndere anndirnoo Sayku Umar Fuutaŋke.
Mbaañ Sammba ɓooydii e jibinde yontaaɓe, jogiiɓe geɗe to joomiraaɗo, ngati Elimaan Siree Njaak maama Murtuɗo oo wonnoo ko waliyyu moƴƴo. O wirnaa ko to baamuule gaɗa maayo biyateeɗe MBUULMA. Nguun nokku ena siftina-mi njillu am to Mbaañ hitaande 1979 ngam nootitaade e ɓaarle almudɓe ceerno Kodda. Ko ndeen njooɗaa-mi golle e teddungal sahre Mammadu Saar mo catal Tijjaani Aan ngal Tabital Pulaaku Farayse jogii hoolaare haa resndi ɗum gollal cukko hoyreejo to Korbey Eson. Mbele ɓuron faamde, oon ko Mammadu Amma Joobel, taan Alhajji Saabaydi Aminata Jeynaba Idi. Oon ko iwdi Kummba Elimaan Siree Njaak mo kaalaten oo.
Ndeen mi anndaano Murtuɗo, kono mi yiyii miñi makko ana wiyee Demmba Joob jeyanooɗo he goomu jaɓɓatoongu hoɓɓe. Min nduusaa haa fonngo maayo, min ndarii ngam waynondireede; tan haa duusatnooɓe ɓee tiwlii he maayo, min njuuwdi e maɓɓe haa les ɓuuɓri barkeewi ena takko fonngo worgo, bannge ñaamo laawol ngol.Ɓe mbyi ko ɗoo woni aadi duusondiral men. Peɗtu-mi beremrefol he barkeewi kii, ciftin-mi ɓe ɗoon konngol pulaar (so duuso lollii haaɗata ko he maayo), ngool konngol noon firtiima hannde he Mbaañ.
Hakkunde kiin barkeewi e fooftorde Elimaan Siree Njaak ndee ko hedde 600 meeteer. Nde njiyondir-mi e Ceerno Murtuɗo gadanol ñande 26/05/2000 to Ndakaaru, ngadii-mi fof ko siftorde aadi teddungal hakkunde am e Mbaañ Sammba. Seede ndeen ñalnde ko Aamadu Muktaar Caam, Boobo ngenndi, Ɓiyngel yumma, Aysata Sih, Abdul Katante e Abda Kudi e Maariyata Banna. Ngaal jiyondiral haawniima no feewi, ngati happu nguu hawritii e puɗɗagol am winndude jime Pulaar. Miin puɗɗorii-mi binndugol jime pulaar ko wiyateende DIINE POLOTIK ena hawri e ñalnde 26/05/1983 to wuro am en Aañam Yeroyaaɓe. Ko adii jiyondiral am en, miɗo mawninatnoo ñalngu ngu, mi innira ɗum juulde jime he kala duuɓi 10. Ko ɗoon pellit-mi waɗtude juulde jime ndee ñalnde 26/05/ he kala hitaande wooda mo innir- mi ɗum e yontaaɓe aduna kaa.
Ceerno Murtuɗo waɗanii leñol ngol ko tiiɗi, kono ngol haɗaani mo wune e teddungal. Duuɓi o wirnii ɗi, alaa fof mo dillaani. Nde o feeñi, yimɓe kala mbeltiima. Nde o rafaa noppi, pelle pulaar kala ndariima he safaara makko. Nde o naati Farayse hitaande 2001, Fedde KAWTAL sosani mo ko goomu safaara : Sammba Cooyel Bah, Aliw Bah, Jaalo Sek e Katante leñol Kan. Fedde nde joganii mo nguura, hoɗorde, koltu, jolngo, safaara e geɗe keeriiɗe.
O safratonoo ko to wuro wiyateengo Tuur. Ko werlaa Sammba Cooyel, Aliw Bah e Kadiija Bookar min taƴiratnoo ɗeen jolɗe. Ɓesngu leñol ngol to Farayse e Itali e leyɗe godɗe mbaɗii heen jawɗeele e darnde tiiɗnde yanti e darnde ceerno e ballal Geno haa noppi ɗii cukkitii, o natti haaldireede binndi. Habii Jakariyaa Kontee mo Maqaama nde tawnoo ko ngenndiyaŋke, paamɗo darnde ndee heeranaaki tan worɓe kadi jeyaaɗo he ɓurɓe anndude holi Murtuɗo, nde o naati he leydi Farayse, o woor enɗam makko fof, o jippii galle njaatigo ceerno biyateeɗo Saydu Bah ngam jaggude Ceerno ko jiɗnaaɗo. Ɗuum hollii en so koɗo jippinii hono mum; oon jaasaani.
Murtuɗo ko dar-daro, ɓaleejo, jom semmbe, tedduɗo ƴiiƴam, baawɗo konngol, eeltanaaɗo tafngo gowlaali he ɗemngal pulaar. Ko o muñɗo tampere, jaawɗo kuɗol, mo yooɗaani junngo. Ko o jom daande toownde, laaɓtunde, diirnde. ko o gorko tiiɗɗo, coftuɗo, jaawɗo laawaade mo mooftataa tikkere. Ko o baawɗo yano, moƴƴo ɓernde, keewɗo njalniika, keewɗo jaleeɗe, ganndo mbirniindi, cuusɗo reedu, belɗo hakkille, jiɗɗo sukaaɓe, mawninɗo pinal, goongɗinɗo nafoore naalaŋkaagal, jaɓɗo ganndal mbirniindi to lekɗe e to binndi e fasinnaaji. ko o baawɗo firo, ceeɓɗo gite, celluɗo jaɓɓal, pamaro ɗoyngol, tampoowo mo woytotaako, karoowo he seeɗa ɗaanaaka. Ko cakalo, jaawɗo woowde, kaayanaaɗo njimri mo welaani daande, wiɗtoyaŋke, ganngo Aduna e leƴƴi mum. Ko o baara he ngonka leñol makko.
Ko o ganndo Pulaar to haala, binndi, coñce, jikkuuji e ganni. Ceerno ko jogiiɗo ganndal njuumri, kadi jiɗɗo ɗum. Ko o jiɗɗo caakri e ruy, subaka fof o soodat jaaynde wiyateende “lo moonnd” o jannga ɗum, ha o waɗti innirde nde kacitaari. Ko o paamɗo nafoore kinɗe, o salii ɗe kuwtoree he mbaydi peccugol ɓiɓɓe leñol ngol. Kaŋko noon o jaggirnoo pulaagu ko hinnde, o goongɗini ko yoo leñol ngol innire Haal-pulaar en. Ndeen, yiyannde noon o hawraano ɗum e musidɓe makko heewɓe. Miin ko heen njeyanoo-mi. Ko ɗuum saabii omo heewnoo yanoraade mi (Ƴeewee hay Katante leñol no wayi wonde goral moƴƴal nii, nani waɗi peggal ɓuttal he feɗeendu mum ena winndi heen Pullo). O jala haa gite makko ngadda gonɗi. Ceerno ko malaaɗo ngam waawde haaldude e kala neɗɗo, keewɗo njurum haa yottii ndiwri: Omo heewnoo soodde gawri walla maaro o sarana pooli. Ko o beeɓɗo junngo, moƴƴirɗo ñamri, baawɗo haɓanaade miijo mum. Ko o jaawɗo faamde haara. Ko kaŋko yaajtini Fedde Kawtal hitaande 1981. Kaŋko naatni jaŋde Pulaar he Madiina gunaas. Omo jogodii e ceerno Aamadu tijjaani Bah mo Senegaal e aduna kala anndi darnde e yiɗde mum he Islaam e ɗemngal mum Pulaar. O huɓɓii duɗe keewɗe he leydi Muritani, Senegaal, Orop, Amerik e nokkuuje godɗe. Sammba Cooyel Bah meeɗii wiyde Ceerno, aan ko a nelaaɗo no heddiiɓe ɓee nii. Ceerno jaabii (Wooroo, ko woni ko tokara baaba suusi reedu!) O jali kadi haa o ɗojji. Murtuɗo dariima he leydi Senegaal haa laamu waɗani Pulaar seedanteeje keɓtinaaɗe he yonta Mammadu Ndooy. Murtuɗo wallii heewɓe haa njaɓanaa moolayru to Orop e Amerik. O artirii heewɓe he diine Islaam. O tawii mawɓe he galleeji mum en seernaaɓe o janngini ɗum en haa mbaawi winndude e janngude Pulaar. Ceerno Aamadu Sammba Ɓan mo Lelekon ko heen jeyaa.
(…)
Tawaaɓe duttagol ceerno ñalnde 11/06/2009 to Nuwaasoot e mooftegol makko ñalnde Mawnde 12/06/2009 to Mbaañ ɓee kabrii en won’de toɓo e ɓuuɓol mbaɗii heen haa yimɓe ɓee teskii ko ɗum yurmeende Geno nde o jaɓɓorii gooto he jiyaaɓe makko suɗnooɓe nguurndam e koɗdigal aduna. Ngaal teddungal ena haani, ngati ceerno Murtuɗo ko jom geɗal etee maama makko Elimaan Siree Njaak ko waliiw Geno laaɓɗo wonnoo. Kala nde hokkere waɗi he falnde Mbaañ, yimɓe ɓee njaggatno gootel e taaniraaɓe makko ɓe ngana he daasde ɗum aɓe njima Baaynaa-baaynaa. Kala nde ɗuum waɗanoo, ko ngonɗam cukalel ngel e baade ɓuuɓɗe mbaɗdata adaa he lesdi jatti baaba leñol mo golle mum mettaani siimtude he kala nokku e kala yonta.
(…)
Nde ceerno wirnii leñol mum fotde duuɓi 6; mi winndii he makko yimre wiyateende LAAKNGAL MURTUƊO. Nde o feeñi, mbinndu-mi wiyateende MAJJUDE ƁURI MAAYDE nde min njiyondiri hitaande 2000, mbinndu-mi wiyateende GITE AM PEERDII YIYDE MURTUƊO. Nde o ari Farayse ngam safraade, mbinndu mi wiyateende JAMMA JUULDE. Ɗeen jime kala ko ceedatooɗe darnde makko he leñol ngol.
Mi duwaniima leñol ngol fof he ndee ustaare, teeŋti e Ceerno Kayyaa Joob, Mammadu Saar, Mammadu Aamadu Lih, musidɗo am, giɗo leñol ngol hono sokna Sala Maamuudu Jaaltaaɓe mo Mbaañ e joom galle mum Muusaa Elimaan Joob wonɓe Tuluus.
Ngenndiyaŋkooɓe tedduɓe, ngannden ndonu men he Murtuɗo ko rewindaade jaɓɓal makko e siynude miijooji makko ko adii nde tawoyten mo to guurɗo jaasah. Njokken golle, yoo Geno won Ballo.
Kuɗol Ibraahiima Umar Kan
Katante leñol, hoyreejo Tabital Pulaaku/Catal Tijjaani Aan to Farayse.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Teret jiyaaɓe feewde Amerik fuɗɗii ko ñalnde 22 saawiyee 1510, nde laamɗo biyeteeɗo Ferdinande yamiri neldugol to Hispaniola fotde 50 jiyaaɗo ngam gollaade e oogirɗe. Ɓeen potnoo wonde ko « suɓtaaɓe to bannge kattanɗe e semmbe waawnooɓe dañeede ». Ɗuum firti ko ɓaleeɓe o joopinoo, sibu Iñnjee en mbaawaano kañum en muñde leepte e caɗeele oorgirɗe (haa teeŋti e ñawu came). E hitaande 1 510 ko 25 000 tan keddinoo ɗoon e Hispaniola.
Seeɗa seeɗa, jiyaaɓe ɓaleeɓe ngoni e hoɗde e leyɗeele kese njiimaandi Españool en. Ɗuum waɗiri ko daawe daawe, e nder sirlu, yantude e jajajtaali keewɗi. Nii woni, e hitaande 1501, dekere gooto ƴettaa, karminoowo taccingol jiyaaɓe jibinaaɓe nder Espaañ feewde Inndo, noon ne kadi wonande yahuud en, walla safalɓe kam e naatɓe e diine kerecee ko ɓooyaani (masihiyeeɓe hesɓe, woni reftiiɓe diine Annabi Iisaa. Ɗoo noon ɗum toɗɗii ko yahuud en wontuɓe masihiyeeɓe). Kono huune e julaaɓe e mawɓe laaɗe (kapiteenuuji) keɓii yamiroore heeriinde taccinde jiyaaɓe ɓaleeɓe seeɗa, feewde Inndo.
Hispaniola ina wiyee kadi Saint-Domingue walla Haiti. Ko duunde Karaybe ɓurnde heewde yimɓe e nder duuɗe Antiiy (25 miliyoŋ e 2015) e 76 000 km2 wertallo (ɗimmere to bannge njaajeendi caggal duunde Kubaa). Nde feccii ko hakkunde leyɗe ɗiɗi : huunde e mayre jeyaa ko e Hayiti, huunde e mayre jeyaa ko e Rippoobilik Dominikeejo.
Haa e 1550 ko ɓuri heewde e kaptif en afrikeeɓe (kaptif : lasli helmere ndee ko nanngaaɗo, kono nde firata ɗoo ko dahaaɗo, jiyɗinaaɗo) nawetenoo ko to duungel iberiyeewel (Espaañ e Portigaal), e Madera (nddukon sara Portigaal) e Sao Tome e Principe. Tuggi 1550 noon, sokla Amerik e jiyaaɓe ɓeydii mawnude. Ɓe keewnoo waɗteede toon ko awooɓe, jippinooɓe/jolnooɓe kaake (e laaɗe e ko ɓuri heewde) ; heen sahaaji ko ɓe waylooɓe, sehooɓe, sañooɓe walla jiyaaɓe galle. Rewɓe ɓee keewnoo wonde ko horɓe galle ekn… Ɓe ɓurnoo heewde halfineede ko golle ɓurɗe haaɓnaade ɗee.
Nde gese gawƴe suukara mbaɗti remeede toon, sokla e jiyaaɓe ɓeydii mawnude no feewi. Purtugeec en ina njoginoo Iñnjee en, kono dominikenaaɓe kaɗti jiyɗingol Iñnjee en. Yanti heen ñabbuuli ndogu reedu e maɓɓo mboomiino ko heewi e Iñnjee en wonnooɓe to Beresil e nder kitaale 1560. Yanti heen kadi, joom en gese en ɓee mbeltanooki e golle Iñnjee en, yanti heen ɓe mbaawaano muñde leepte e ñabbuuli. Ɗee geɗe kala ine njeyaa e ko addani paggagol jiyaaɓe ummoriiɓe to Konngo e Anngolaa ɓeydaade. E hitaande 1570 yimɓe Beresil fof ko 3 000 neɗɗo so heewii, kono e hitaande 1600, ɓe njettiima 15 000 fittaandu. Nguurndam jiyaaɓe ɓee ina saɗtunoo haa ɗoon waawi haaɗde, ko ɗuum tagi ɓe keewaano wuurde ɗoon ko ina ɓura duuɓi 10, ko ɗuum waɗi kadi alaa e sago woɗɓe kadi njokka e addeede. Ko ɓuri heewde e suukara Orop ummortonoo ko Beresil.
E nder nayaɓal gadanal teeminannde 17re (duuɓi 25) jiyaaɓe ummoriiɓe Afrik njettiima 200 000 neɗɗo, tawi heen 100 000 nawaa ko to Beresil, fotde 75 000 to Amerik njiimaandi Españool en, 12 500 to Sao-Tome e capanɗe seeɗa faade Orop.
Kono ɗumɗoo fof ko e meerorɗe tan wonnoo, sibu haa ɗoo, ko ina wona teeminanɗe keewɗe, ko ɓurnoo heewde e afrikanaaɓe jiyɗinaaɓe keewnoo naweede ko to leyɗe aarabeeɓe, ɗo ɓe mbaɗtetenoo jiyaaɓe galle. Lappol toon ngol ko juutngol, keewngol fere. Remooɓe suukara españoolnaaɓe to Wenuselaa e Portugeec en to Beresil coodii jiyaaɓe ko goonga, kono ina hakindii nde tawnoo jolngo ngoo ina hitti, tee pawnaari mum heewaani.
Kono geɗe ɗee kala mbaylii ko nde njulaagu tatiiwu fuɗɗii ñiiɓde e hitaande 1674, nde faraysenaaɓe e engele en naati dingiral, mbaɗti fooɗondirde e holanndee en jolngo e taccingol jiyaaɓe ummoraade e tufɗe Afrik feewde leyɗe Amerik haa teeŋti noon feewde duuɗe ɗiɗi mawɗe biyeteeɗe Jamayke e Sen Domennge (Saint-Domingue) e feewde nduukon taton mbiyeteekon Martinik, Gadelup, e Barbad.
Bookara Aamadu Bah


text:
Oo ñalawma ko huunde mawnde to am. Teskuya : Fedde Pulaar idii soseede ɗo e hitaande ujunere e teemedde jeegom e capanɗe jeegom e nay. Sosnoo nde ko Kumaandaŋ Gay, ɗum ina foti siftoreede. Ɗum ko geɗel gadanel.
Geɗel ɗiɗmel ngel on nganndii caɗeele goodaaɗe : heblude teemedde joy jannginoowo e waasde jogaade jannginooɓe, ko caɗeele. Oɗon nganndi kadi hol ko foti wonde hakkunde pinal e ɗemngal, tawde ɗemngal ko daabaa pinal.
Geɗe keeɗe kaalaama ɗo won ko firti. Miɗo sikki ina moƴƴa nde yiilirde nde heblata goomuuji mbele ina mbiɗta, ƴeewa hol ko saabii caɗeele gondaaɗe ɗe, hol ko sabii hannde, ɗo njahraten ɗo eɗen njogii caɗeele bayɗe noon. Heddi ko geɗel gootel njiɗnoo-mi haalde : oɗon nganndi laamu ngu waɗii « Stratégie nationale de lutte contre l’analphabétisme », waɗaama, winndaama wond hankati jaŋde mawɓe waɗetaake tan e Arab, ko e ɗemɗe ɗee fof. Ina moƴƴa yiilirde nde teskoo ɗum, daronoo ɗum.


text:
Caggal Sherpa e Human Rights Watch, ko Amnesty International yontaa aybinde ngonka hakkeeji aadee e nder Muritani. Ɗuum feeñi ko e ciimtol ngonka hakkeeji aadee e winndere ndee, caaktangol e lewru mars 2018.
Huunde e taƴe ciimtol ngol :
E tonngol haala, nder winndere ndee, ardiiɓe leyɗeele ɗee ko ruŋtiiɓe hakkeeji aadee. E hitaande 2017 ndee, ɗooftagol hakkeeji aadee yahrii caggal. E nder winndere hee kala, laamuuji njokkii haɗde yimɓe naftoraade hakke seppude. E nder ɗuum kadi, ko rewɓe ɓuri loreede heen to Dental dowlaaji Amerik, to Riisi e to Poloñ.
To Amerik kadi e to Orop, ƴaaŋan maa Ostarali, darnde ardiiɓe leyɗe ɓurɗe alɗude ko siicde arɓe moolaade, ko nooynaade iiñcuru winndereewu mooliiɓe, ko yoorɓerndaagu e ɓalewaagal reedu, sibu ɓe njaggiraani mooliiɓe ɓee ko yimɓe jogiiɓe hakkeeji, alaa, ɓe njaggiri ɓe ko no caɗeele potɗe ñawndeede.
E nder ɗuum, ko politikaaji gaawooji ngañgu ɓuri yaajde e politikaaji yoga e leyɗe, politikaaji dagnooji paltoor e joñgol leƴƴi ɓuraaɗi keeweendi. Urɓooɓe ngañgu nattii suuɗaade, nattii moggaade e nder golle mum en e nder won ɗeen leyɗe. E nder ngoo maayo seedanfaaguuji mettuɗi heɗaade, bojji Rohingaa en ɓe konu Myanmar woni e momtude, ine ceedtini.
E nder Muritani, Amnesty teskiima « piggal laamu nguu fiyata daraniiɓe hakkeeji aadee ». E wiyde Amnesty, « fotde 43 000 neɗɗo nguuri e leydi hee ko e ngonka njiyaagu. Yanti heen, yimɓe e pelle ina cuurta oo paltoor laamu leydi ndii waɗata oo. Njiyaagu e paltoor leƴƴi ina nguuri e leydi Muritani ». « Laamu leydi ndii ina yeddi ɗum, kono ñiŋooɓe ɗeen geɗe ina ndaddee ». Amnesty wiyi alaa ko ɗaɓɓi e laamu Muritani « so wonaa yo fuɗɗoro woppude daraniiɓe hakkeeji aadee sokaaɓe ɓee. Min mbinnditaama 268 nanngal tuggi 2014 faade hannde, tee 17 heen leeptaama. A min ɗaɓɓi e guwarnama Muritani nde waylata sariyaaji kuutorteeɗi ngam leeɓtude daraniiɓe jojjanɗe aadee, tee yo ɓe nattu lelnude sariyaaji deɗɗooji wellitaare yimɓe. »
BAB


text:
Fombina
Farida Yahya
Ndenno/voyma yimve zon no njahira kosze bee juuze bana tagle ze kosze nayi njahirta. Vivve Aadama vuriino Mboju, Sirgu e gaduuru ladde yaawugo. Kosze bee balbe vuriino vadootirgo dow terze luttuze: jokke maaje vuriino foondootirgo: balbe bee poove; covvuli bee kopi; kolvule bee kuu’uuje, kosze bee juuze, zon timminiri bee kooli jowi jowi bee pezeeli haa worjooru junngo e kosngal. Juuze bee kosze no kooli zin njeerootiri zon nanndi diga koola be worjooru haa yaago cifatoy. Voyma/ndenno hoondu worjooru zon no vadootirii bee kooli luttuzi, non non boo koola ngora nga kosngal. Kosze bee balbe zon no nawlootira.
Ze zon no mballootira haa roondaago vanndu haa ndu yizi yaago fu, to luumo, maggaago lezze e kooseeje, koo toye ze ngizi yaago. Koo nder ndiyam, ze kuuday ze mballa vanndu weeya, yino, muta. Ze potiday no ze ndarwida haa kuudal maaje. Ze potuno boo ze nguxo walliinde terze gozze, bana sawtu diga honnduko, nanze diga nowru, lumngol/soo’a diga kinal bee maa giize diga gite.
Piyal wasnuuji zon no foondi foti luuraayi wazi terze luttuze kaaji. Ze seyoraaki bee moxxere wuxaande/hagaande haa nawliraaje/denziraaje, kaajal wumniize ngam kosze e juuze babe maaje. Nden ze puzzi konnootirgo bee terze ciwtaaze zen.
Zemngal hagi dabare haa ngaandi nden fuzzi kuugal jisde nden. Ngal fuzzi hayzingo, bee bannguzum dow semmbe balbe e kosze. Ngale vurduno semmbe, ngal hayzini. Dawze zizi nawlirze meezaayi wannaago bee ko luttuze kuwata, nden ze kagi sawtu haa honnduko nden ze ngazi ko aaxugo way kannje vurdi samman/nafu haa vanndu dow luttuze. Zum warti jotta kam ngale vurdi woozugo; balbe njiltori bee juutugo kooli juuze maaje, non non boo ze mbusti kooli kosze way ndammi tekki kooli kosze njoviti mbii kooli juuze nawlirahoy mbeelaakoy cewkoy! Zum tokki felfeltirgo haa wazi nyalze zuzze, yaake feere haa zum haza ze kawta ze kuuda no haani. Zum volwi warti ka bawze wolwete; ze ngayliti ze xami terze luttuze kolla vurdu ngal nder maaje.
Nden zemngal waddi numo mum wii zum waza foondo. Ze fuu ze mbii zum dabare woonde. Terze gozze kam ngizii no zum waza durwo ngo kosngal e junngo. Gozze boo ndarwi dow fijo kafahi, xeftuki tedduzum, pargal, e pijirle gozze sey ni ze fuu ze njavaaka ngam ze torray terze gozze.
Haa jotta ni zum zemngal nde ngal hagi numo haa ngaandi, zum hanngal waddi ngurtorngol koyngol. Kala terngal fuu wardi bee jurkol mum, balbe e kosze ngerdi. Foondo ngon wazaa nder laynde yayniinde lavnde kombi maayo. Terze luttuze zen taskiti bozzum ngam koo woodi ko uddoto torra vanndu, ngam terze zen zon sukli kavda hakkunde maaje. Gite xeewi dayzum yajjini ngam kalluzum/torra no sewri fuu yi’a zum; noppi pizziti ngam nana sawtu no famziri fuu diga daayzum; kinal fifti poorooli mum laavi ngam soo’a nana, ngal hefta kalluzum zum gite ngi’aayi, noppi nanaayi, nden boo zemngal zon taskiti wullay hoola maatina to woodi kalluzum.
Henndu wifi maatini habaru foondo ngon haa buttuli nayi nder laynde nden, ndiyam bee henndu. Dabbaaji zi kosze nayi zon nder ko yaldiri, dabbaaji mawzi ngardi bee lice kecce ngam hollugo jam zi ngardi. Zum tokkal dabbaaji zi noone feere feere, ba Sirgu, wirso, rawaandu/njagaawu, gaduuru ladde, fowru, nyiiwa, tireewa, geelooba, nagge luwiinge e mbana, lelwa, hamfurde, mboju, doomburu, geezooji nder ndiyam, ngabbu liingu, ngilanngeeru, zi mbeeyi dow maaji wanngi haa pomowle ko lutti bo, nder maayo.
Dabbaaji zi kosze zizi, ndawwal, jawngal, zaawiisu wanngini powne mum zon seyseyti; colli njippi diga lezze; keezeezu wazi ko yimugo. Sansanzo/caycayzo, ngilngu, lingolinngoore, kaatoota ladi yahi dow lesdi koo lezze. Doonyorgal yahiri zayzum bee hakkiilo, nden pallaandi doggira zo’o doggira zo’o, de’’itataa nokkuure woore. Waandu, mbaanga, dorooru e diwa dow lice. Hattaa maa lezze e baafe nguuro lesno nden vamto.
Honnduko mavvitiri foondo ngon bee gimol:
En ngazu zum ngam seyoo zen
En ngazu zum ngam seyoo zen
En ngazu zum ngam seyoo zen
Ngam diga huunde woore xiftuzen enfu.
Balbe e kosze kuni njavi ko darwa ngetti;
Walaa baale, kulol kommbol, tikkol koo zaayol.
Balbe arti fuzzugo jurkol; ze cakkini lekki haa leddi. Nden kosze, nanal koo nyaamal, koo maa ze zizi fu xefti ngal sakkini ngal. Kosze zen ndarwida yaake foondo ngon, nden ze naftoroo kooli maaje go’o go’o koo zi fuu maaji, no kumtirta haaje. Ze kavda ze ngaylita zum; yerva zum; ze kavda no ze kavdiri fuu ze potaayi xeftugo zum bozzum: haa sottingo zum, ko ze mbaawata wazugo ni sey latugo zum sotta sezza. Yiigo non wazi kooli kagi sawtu diga honnduko zi ngazi ko jalugo. Balbe jurkooje xukkini uyti haa fonndo ngon, ze kolli sewsewru maaji nden nder kawtal feere ze xefti leggal ngal. Ze cakkini ngal daayzum nder laynde. Zum hayzini hilni poondoove e daaroove. Ze kolli mbawka e maskam feere bo: ze cuvti ngabbon njaareendi diga sigorga maaroori; ze lamni/wurni gaaraaji haa baate; ze ngazi injiyel pamarel xeftooyel lezze tedduze; ze ngazi jaare ze kuvii ze daayzum, cottinol ngol e kuuze ze kooli kosze potaayi sinaa nder koyzol. Kosze kam sey njoozi ngazi ko hayzingo bee kuuze denzirahoy maaje. Balbe daaroove kelli, kolli seyo zowtani balbe bandiije, zum suni zum sargi kosze masin. Fuu e non ze gerdaaki bee vureeki; ze njoozi ze njurngini ze ngewri, kooli maaje gorjooji zizi ngazi ko diidugo haa njaareendi ngazi tarde, no ze ngurtorto semteende.
Haa ragare ni, zum wakkati kosze e kooli mum ngatta jurkol. Ze mbii jurkol maaje kam koyngol. Juuze ndoondo vanndu ndu fuu tartodo bee maaru. Kooli kalliti mbii aye jurkol ginnaangol. Zum hunnde yiigo. Koo zume haa vanndu zon ruzziti. Juuze e tiggi to leddi; gite vaditake leddi, buttulli giize maaje faddaama zon suti leddi, sollaare nasti kinal, wazi ngal zon zisla; kosze e kooli mum zon sinngini dow henndu; daaroove ngazi ko yimugo e ndiwa e mbi’a nyayo juu,
Nyayo Nyayo juu
Hakuna Matata
Fu’ata Nyayo
Hakuna Matata
Turukeni angani
Sey dey hakkiilo maaje zon dow juuze e balbe. Terze kollay noone maskam e kaayeefiiji mum nder wakkatiyel sezza caaliingel ze ngarti ze potaayi koo ze cotta. Juuze ngazi javle sezza sey ngazi ka bojji way nawzum, balbe ndalndalti, njorsiti sey vanndu yani. Ze ciwti nden ze puzziti fahin. Kadi bo ze kavdi ze porta kooli bozzum ze vucca leddi sey gorjooji maaje porti. Zi poondi zi cotta zum saldori ze ngam ze timminiri bee naftoraago kosze fahin. Dum yaake kooli kosze njalata. Ze kagi sawtuwol moddungol diga mozorgol e honnduko ngam ze njobito jaleekoy cewkoy koy kooli junngo njaluno.
Nde balbe nani uytaare kosze sey ze tikki ze monni nden ze kaykini ze poondi roondaago vanndu. Ze mbaawaayi ze cotti koo falannde. Juuze bee kooli nde tampi sey njankiri hokki hoore. Kosze kam zon ceyi ngazi ko hallugo maskamji mum e pijirle mum. Ze koosi wakkati ze njoki, ze ndiwi, ze towni ze juutini wazaayi vanndu yani. Kosze daaroove fuu pii leddi tabbitini zowtanii ze. Balbe vamti juuze peli fijo ngon, ze ngejjiti kannje puzzu no foondo fijo ngon.
Sey ni woodi ko ze kirliti huunde hesre woore bee daaroove fuu, ze kiriti gozzum kesum haa balbe: hoondu worjooru portinoondu yaake juuze jogiino vanndu vartake to kooli luttuzi. Terze nawlirze ngazi ka moosuki e njala nde ze kiriti non; nde worjooru varti dayti wazi juuze ngalaa semmbe waawataa disa, nannga, jogo bee semmbe. Zume zo’o? Njiiju wazi!
Terze ngazi ko yeddootirgo haa wazi nyalze zuzze ze keptaayi ngale vurdi mbawka, lissaafi kooli junngo e kosngal dow kala tergal fu. Sey ni ze kabdi ko mbaawata ze keptaayi beefiingal (vurdungal); kala terze nawlirze fu kilnii dow ko ze kuwi; walaa kuwoowal feere mum sinaa bee hawtaande go’ootal. Ze puzzi volinngo numo maaje ze kepti: ko wi’ete vanndu kam maa? Ze fuu ze xami, ze paami mobgal maaje fuu woni vanndu; ze zon sozootiri kala tergal fuu sey to zon huwa nden terze luttuze maa kuwa bozzum.
To zum wazay bano ngo foondo yeeso nden bo haza nastanngo/ jillinndirgo kuuze maaje, terze zen pottini diga hannde vanndu darodo yaha, kosze boo njaava leddi nden balbe boo keeda dow kena. Vanndu seyori bee pottinol ngol sey dey ndu accay vikkoy lada ngam taa ngejjita asli mavve. Ze cenndi kuuze: kosze ndoondo vanndu to ni haa ze njaari haa wonorde, juuze boo kuwa koo jogo ko huutinirte. Nden kosze bee teppe ndoondo donngal teddungal, juuze boo naftoro maskamji muuzum kuwana nokkuure, nden tabitina honnduko hevi nyamndu. Honnduko koo maa, nyiixe maako, xakka ndi, nden yervana mozorgol hokka reedu. Reedu boo vizza nafoojum fuu rufa zum nder laabi xiixam nden zi cenndana buttulli vanndu fuu. Nden reedu hoosa ceke ze nafataa fuu rufa haa yaasi koo ira nder leddi ndi vedda koonal. Lezze puza, ndima vikkoy, juuze liixo itta ngokkoy nden kokka honnduko. Ee, non woni tarde ngeendam.
Koo pijirle e gimi hilngo maa cenndiraama bana nii: gimol, jaleeze bee wolde accanaama honnduko; pargal e diwa diwa accanaama kosze; nden bolji pijirteezi juuze kam hokkitaama juuze, kadi bo, kosze mballira pargal. Pijirle dogga dogga kosze hokkitaama babal ngal fuu. Cenndol kuuze banngungol wazi vanndu warti ba masinyel marngel yonki, dabbaaji mawzi nder ko zi poti hebugo zuzzum tilimzum.
Non non bo, terze vanndu kepti jeerol kuuze tabutungol ngol tammi waddugo luural. Hoore heedunde dow hoositiray nde vuri kosze memooje leddi hayre laati mawnde nden terze luttuze les maare woni, maccuze tan. Ze kolli to semmbe kam, hoore nden bee ko woni les maare fuu, ze potay. Ko tabitintaka, terze zen kepti nawzum bee belzum to hevi gootal ze fuu ze maatay. Ze baggini honnduko ko acca wiigo zoo jey am, too jey am to ko wolway ko wolwana vanndu ndu fuu taa wi’a tergal gootal bana hanngal tan mari ndu:
Ze gimi:
Nder vanndu men
Maccuzo walaa/jeyaazo
Nder vanndu men
Maccuzo walaa
En zon mballootira
Jey meezen jey meezen
En mballootira
Jey meezen jey meezen
En mballootira
Zemngal zum sawtu/konngol men
Jogam mi jogee
Mahen vanndu yamru
Jogam mi jogee
Mahen vanndu yamru
Kawtal zum bozzum
Kawten kuuden
Vanndu men yamza
Kawten kuuden
Vanndu men yamza
Kawtal woni semmbe men.
Zoo woni taakeere do’a vanndu.
Vanndu wazi ko yimugo haa hannde kannjum
Feerootiri vii Aadama bee dabbaaji,
Koo zin zon caliizi ngaylitol darodiingol.
Bee zu’um ko zi ngii fuu, dabbaaji zi kosze nayi zi kevaayi pirlitol darodiingol. Way gimol kam zum huunde meere. Honnduko kam wazaama ngam nyaama naa yima. Zi kawti zi ngazi mobgel seyo maaji feere zi ngaylataa ngikke.
Nde vivve Aadama paami no terze cozootiri/njusvootiri, kuwa bozzum, to ni ve ngii vanndu bee hoore zon kavda, go’o zon dow gootal, ve ngarta bana dabbaaji mavve nawlirzi zin zon caliizi pirlitol darodiingol.
Read the English translation – The Upright Revolution: Or Why Humans Walk Upright by Ngugi wa Thiong’o
Edited by Adamu A. Siuto
Farida Yahya is a 29 year old entrepreneur, biochemist, writer, and mentor. CEO, LumoNaturals, Abuja’s foremost natural hair salon and shop. She is Editor-in-chief at northernlife.ng; A news and features website with the sole aim of celebrating youth initiatives, and shining a light on communities. Her interests also include; volunteering, charity and activism. She loves to read, write, create and network.
ADAMU A. SIUTO is a Pullo by tribe born in 1966 at Wuro Daande Mbanga, Sardauna Local Government, Taraba State Nigeria. He attended Tamvya Primary School from 1977 – 1983. He proceeded to Government Secondary Gembu in 1983 and completed in the year 1987. Consequently, he also furthered his education in the year 1989 to Federal College of Education, Yola where he red Agric Education Double Major and obtained his Nigeria Certificate in Education (NCE) in 1991. In the same year July, 1991 he took up appointment with Local Government Education Authority as a Classroom Teacher. He went to University of Maiduguri where he obtained his first degree in Linguistics/Fulfulde a combine honour in 2002. In 2003 he got admission in the same University to read M.A General Linguistics and at the same time was given a Graduate Assistant where he served for the period of two years. Presently, he is working with Taraba State Universal Basic Education Board, Jalingo


text:
sukaaɓe wurosooginaaɓe janngooɓe to duɗal jaaɓi haaɗtirde Seek Anta Joob, hakkillaaji mumen ndeeƴii. sabu wonii duuɓi jonɗi eɓe ngonnoo e kaayaa mbeeyaa e roŋkude dañde ɓe nokku ɗo ɓe ngoni. Haa sukaaɓe wonɓe caggal leydi ndentini jawɗeele mumen nuldi ngam heɓɓitaade ɓe. Ñalnde Alkamiisa 15 06 2017 Meer Wurosoogi Muusaa Bookar Caam wallitii ɓe 120 ujunere ngam hoɗorde maɓɓe e ñaamdu maɓɓe maaro, nebam e goɗɗum mbela ɓe ndaña no ɓe koordi kam e ujunnaaje 10 ɓe njogitoo. Ɗuum fof ko ngam semmbinde sukaaɓe ɓe to bannge jaŋde e ferde laabi mbela kala garɗo walla ɓe no njanngiri. Fedde sukaaɓe wiyeteeɓe CDEERO kollirii weltaare mumen e ngal ɗoo baɗal. Adii yooɗde ɓe e ngal gollal ko sete mo ɓe mbaɗi o kam e timmal mum e haalullaaji newiiɗi deeƴnooji pittaali.
Bookar SEK
BALLAL JANNGOOƁE : SUKAAƁE WUROSOOGI KEƁƁITAAMA
sukaaɓe wurosooginaaɓe janngooɓe to duɗal jaaɓi haaɗtirde Seek Anta Joob, hakkillaaji mumen ndeeƴii. sabu wonii duuɓi jonɗi eɓe ngonnoo e kaayaa mbeeyaa e roŋkude dañde ɓe nokku ɗo ɓe ngoni. Haa sukaaɓe wonɓe caggal leydi ndentini jawɗeele mumen nuldi ngam heɓɓitaade ɓe. Ñalnde Alkamiisa 15 06 2017 Meer Wurosoogi Muusaa Bookar Caam wallitii ɓe 120 ujunere ngam hoɗorde maɓɓe e ñaamdu maɓɓe maaro, nebam e goɗɗum mbela ɓe ndaña no ɓe koordi kam e ujunnaaje 10 ɓe njogitoo. Ɗuum fof ko ngam semmbinde sukaaɓe ɓe to bannge jaŋde e ferde laabi mbela kala garɗo walla ɓe no njanngiri. Fedde sukaaɓe wiyeteeɓe CDEERO kollirii weltaare mumen e ngal ɗoo baɗal. Adii yooɗde ɓe e ngal gollal ko sete mo ɓe mbaɗi o kam e timmal mum e haalullaaji newiiɗi deeƴnooji pittaali.
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Vous devez être connecté(e) pour rédiger un commentaire.
RADIO LEWLEWAL
JAAYNDEEJI SENEGAAL ALTINE 15 YARKOMAA 2018
NGALU TONNGOODE 290 : MAMMADU DEM KISAL SENEGAAL
Cakkite+
-
-
-
-
-
JAAYNDEEJI SENEGAAL 2018Posted in: Joljole
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0


text:
لمعة من النصوص كافية.
أخرجالطبراني في الكبير والرافعي في مسنده با لإسناد إلى إبن عباس قال:
قال رسو ل الله (ص) من سره أن يحيا حياتي ويموت مماتي ويسكن جنة غرسها ربي فليوالي عليا من بعدي وليوالي وليه وليقتدي بأهل بيتي من بعدي فإنهم عترتي خلقوا من طيني ورزقوا من فهمي وعلمي .فويل للمكذبين بفضلهم من أمتي القاطعين فيهم صلتي لا أنا لهم الله شفاعتي.
Tabraanii yaltinii e nder kabii, raafi’ii kadi yaltinii ender musnadu mu’un kon tuugiɗun e ibnu abbaasi o wi’i nelaaɗo maakii:
On yiɗuɗo wuurogolngundan an o maaya mayde annden o hoɗa aljana tuti, yo’o yiɗu o jokka alii ɓaawo on yo’o yiɗu giɗo makko yo’o yentin o jokka ɓeynguure annden ɓen ɓe tagaama e loopal an ɓe okka faamu an on e ganndal anngal.
Cattal lette wonanii ɓen yedduɓe ɓural ɓeynguure annden immorde e mofte anɗen ɓen taƴuɓe e maɓɓe jokkondiral an wota Allaahuahu hewtimɓe tefoore anndee.1
وأخرج مطير والبارودي وإبن جرير وإبن شا هين و إبن منده من طريق إسحاق عن زياد بن مطرف قال :سمعت رسول الله (ص) يقول: من آحب أن يحي حياتي ويموت ميتتي و يدخل الجنة التي وعدني ربي وهي جنة الخلد فليتول عليا وذريته من بعده فإنهم لم يخرجوكم باب هدي ولن يدخلو كم باب ضلا ل.
Motayri e baaruudii e ibnu jariiri e ibnu shaahiin e ibnu mundah yaltini immorde e ishaagha gay jihaad bun mutrif o wi’ii:
Minanii nelaaɗo Allaahuon hino wi’a on yiɗuɗo wuuruɗo ngurnda an o maaya mayde o naata aljanna mo joomi an fodimmi ko onwoni aljanna luttal haray yo’o yiɗu o ɗoftoo imaamu alii (a) e ɓeynguure makko nden ɓawto makko anndee ɓee yaltintaa on itta on dammbugal peewal ɓe naadataa on e dammbugal majjere.2
ومثله حديث زيد بن ارقم قال:
قال رسول الله (ص) من أراد أن يحي حياتي ويسكن جنة الخلد التي وعدني ربي فليتولى علي بن أبي طالب فإنه لن يخرجكم من هدي ولن يدخلكم في ضلالة .
Kowano non hadiise mo zaydu bun arghamu fillii on o wi’i:
Nelaaɗo Allaahu on maaki (s.a.w) on faalaaɗo wuurude ngurndan an o hoɗa aljanna luttal onmo joomi an fodimmi haray yo’o jokku imaamu alii o ɗoftoomo ko sabu on o yaltintaa on e peewal, o naadataa on e majjere.1
وعن عمار أيضا مرفوعا:
أللهم من آمن بي وصدقني فليتولي علي بن إبي طالب فإن ولايته ولايتي وولايتي ولاية الله تعالي.
Fillaama gay ammaar kadi oo hadiise tuugaaɗo e nelaaɗo:
Ko an yo Allaahu,kala hooliiɗo lan o gomɗi nimmi haray yo’o yiɗu imaamu alii oɗoftoomo ɗoftagol mo ko ɗoftagollan ɗoftagollan ko ɗoftagol Allaahu.1
((أليم اكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا
وقال (ص) الزموا موتنا اهل البيتفإنه من لقي الله وهو يودنا دخل الجنة بشفا عتنا والذي نفسي بيده لاينفع عبدا عمله إلابمعرفة حقنا
Nelaaɗo (s.a.w) maaki ńiiɓe e yiɗugol men menen ndee ɓeynguure Annabaaku ko woni fii on kala on heftuɗo ka Allaahu on hara himo yiɗi men o naatay aljanna sabu tfoore amen, mi woondirii ommo fittaandu an woni e juuɗe mu’un ko neɗɗo golli nafataaɗun haa o annda haghgheeji amen.1
وقال (ص) معرفة آل محمد براءة من النار وحب آل محمد جواز على الصراط والولاية لآل محمد امان من العذاب .
Nelaaɗo (s.a.w.) wi’ii:
Anndugol ɓeynguure annden ko kisiyee immorde e yiite yiɗugolɓe ko yawtugolsiraate ɗoftagolɓe ko hoolaare gay lette.2
قال (ص):
لا تزال قدما عبد –يوم القيام ة –حتى يسأل عن أربع عن عمره فيما افناه وعن جسده فيما ابلاه وعن ماله فيما أنفقه ومن اين التبسه عن محبتنا اهل البيت .
Nelaaɗo (S.A.W.) wi’ii: Teppe jiyaaɗo seerataa no laandee ńalaande darngal–haa o lanndee piiji nay,fii ngurndan makko ɗan ko’e honɗun o rewiniɗan, e gay ɓanndu makko ndun kohonno olannirindu e gay jawdi makko ndin ko honno o ńaamirindi e ko honno o ńaamirindi egay yiɗugol men ahlul bayti yimɓe suudu Nelaaɗo on.1
وقال (ص):
فلو أن رجلا–صفن-صف قدميه -–بين ركن والمقام فصلى وصام وهو مبغض لآل محمد دخل النار.
Nelaaɗo (s.a.w.) maaki:
Sitawii neɗɗo darike hakkunde njoddundun e darorɗe annabi Ibraahiima o juulii o hoorii himo ańi ɓeunguure annden o naatay yiite.2
وقال (ص):
الا من مات علي حب آل محمد مات مغفور له الا من مات على حب آل محمد مات تائبا الا من مات علي حب آل محمد مات مؤمنا مستكملا الإيمان الا من مات علي حب آل محمد بشره ملك الموت با لجنة ثم منكر ونكير الا من مات علي حب آل محمد يزف الي الجنة كما يزف العروس ال بيت زوجها .
Nelaaɗo (s.a.w.) maakii konon woniri kala mayɗo e hoore giggol ɓeynguure nelaaɗo on haray ko’ o yaafaaɗo, kala on mayɗo e hoore giggol ɓeynguure Nelaaɗo on haray ko o tuubuɗo kala mayɗo e hoore giggol ɓeynguure nelaaɗo on haray o maayi ko’o gomɗinɗo timminɗo gomɗinal. Konon woniri kala mayɗo e hoore giggol ɓeynguure Nelaaɗo on malaa’ikaaji halfinaaɗƴi fii mayɗo on wewliniraymo Aljanna, ko wanonon munkari e wanakiiri, kala mayɗo e hoore yiɗugol ɓeynguure Nelaaɗo on o ɗowtirte ka Aljanna wano jommbajjo ɗowtirtee ka suudu moodi mu’un .
الا من مات على حب آل محمد فتح له بابان في قبره الى الجنة الا ومن مات على حب آل محمد جعل الله قبره مزار ملائكة الرحمة الا من مات على حب آل محمد مات على السنة والجماعة الا ومن مات على بغض آل محمد جاء يوم القيامة مكتوبا بين عينيه آيس من رحمة الله)).
Konon woniri kala on mayɗo e hoore giggol ɓeynguure Nelaaɗo on uddi tantemo ka ghabru makko dammbuɗe ɗiɗI yahayɗe haa ka Aljanna. Kala mayɗo e hoore giggol ɓeyngure Nelaaɗo Allaahu waɗay ghabru makko on juurorɗo malaa’ikaaɓe joomiraaɓe yurmeende Allaahu nden kala on mayɗo e hoore ańugolmen mennen ɓeynguure Nelaaɗo nden o aray ńannde darngal hara hino winnda ka hakkunde gite makko wonnde ko’o taƴiiɗo yurmeende Allaahu.
Haa ka lannoode khutbamakko on .1 Ɗii hadiiseji ɗoo fow ko lolluɗi, tentinii non iwruɗi e geyngol Nelaaɗo on, ɗee ɓure ɗoo tabitantaano ɓeynguure Nelaaɗo on siwonaa tawude ko kamɓe woni hujjaaji Allaahu ɗin e yarirɗe sariya Allaahu welɗo on, e ɓen immiiɓe woni nokku Nelaaɗo on fii yamirgol haɗa, ɓen lontiiɓe mo eko ɓuri feeńu de e fewnugol.
On yirɗo ɓe sabu ɗun, ko giɗo Allaahu e Nelaaɗo makko on.
On ańuɗoɓe ko gońo Allaahu e nelaaɗo on, gomɗii Nelaaɗo (S.A.W.) maaki
((لا يحبنا الا مؤمن تقي ولا يبغضنا الا منافق شقي))
Yiɗataa men siwonaa gomɗinɗo kulo (huloowo Allaahu,) ańataamen siwonaa naafighiijo malkisaaɗo)).1
Ko sabuɗun si farazdagh wi’I fii maɓɓe:
من معشر حبهم دين وبغضهم كفر وقربهم منجي ومعتصم
إن عد أهل التقي كانوا أئمتهم أو قيل من خير أهل الأرض قيل هم
O kojamaa yiɗugolɓe ko Diina ańugolɓe ko heeferaaku ɓattagolɓe kodanndayɗun koko jogitetee
Si yimɓe kulol Allaahu lintaama kokamɓe woni yeeso
Maa siwi’aama ɓuruɓe moƴude ka leydiwi’ete kokamɓe
Imaamu Alii woniino hinowia:
Nomin e laaɓuɓe iwru ɓe e an, e ɗigguɓe geyngol an woni ko ɓuri munńaade yimɓe e tosokoy, ko menen woni ko ɓuri janngude mawɓe,ko sabu amen woni ko Allaahuahu riiwiri fenaade, ko sabu amen Allaahu ittirta ńiiƴe boyinnaaru, ko sabu amen Allaahu ittirta tampere mon o itta awnde e daaɗe mo’on ko sabu amen Allaahu udditirta o timmina.(2)
Nde tawunoo Allaahu on tigi ɓurniiɓe ɗun yonii en ka ɓurnemɓe e hoore goɗɗo go’o, haa ko kanko Allaahu on waɗi juulugol e maɓɓe yoga e julɗe ɗen e hoore dendaangal julɓe ɓen julɗe maɓɓe sellataa siwonaa ɓe juula e hoore Nelaaɗo e ɓeynguure mu’un.
Ɗun non foti siddighi maa ko faaruughu maako junnuurayni.
Ko woni goonga feere woo alaa kala juuloowo ko bee o juula e Nelaaɗo, e nder tayya on wano rewirta Allaahu sabu seditagol wonnde reweteeɗo woo alaa siwonaa Allaahu on e wonndema Nelaaɗo Allaahu on ko jiyaaɗo makko ko nelaaɗo makko.
Ɗun ɗoo ko martaba mo mofte ɗen ghirritii ɗun, Imaamu Shaafa’ii wi’ii:
يا اهل بيت رسول الله حبكم فرض من الله في القرآن أنزله
كفاكم من عظيم الفضل أنكم من لم يصل عليكم لا صلاة له
Ko onon yo yimɓe suudu Nelaaɗo yiɗugol on ko farilla mo Allaahu tellin e nder Ghur’aana on
Yonii on mawnude ɓure nde tawata onon mo juulaali e mon julde alanaamo.1
Yonni toren jooni ndee emmbere ɗoo e konko ari e hadiiseji tedduɗi immorde e dalilji fii waɗɗagol jokkugol Nelaaɗo e ɓeynguure mu’un, e jokkugol koɓe jokkunoo.
Hino ka nder Ghur’aana aayeeje feeńuɓɗe e fii ɗun.
1 –Alkanzu hadiise 3819 sakkitorde dewal 217 suutannde 6. O addii kadi oo hadiise ender muntakabul kanjul kadi ɓewdoto e baliiri mayre h /94 s/5 immorde e musnadu ahmadu, ko woni tun o wi’ii ?e arsikaama faamu an on o wi’aali e ganndal anngal, haafiju yaltinii oo hadiise ender hilyatu makko h /450 s /2 immorde nahjulbalaakha muulu misra.
O eggisifa oo h /449 immorde e abii abdullaahi ahmadu bun hammbali e nder musnadu makko e nder manaaghibu alii bun abii taalibi .
2 – Oo ko jeyaa? o e hadiise Alkanz h/155 gimoore 2578 suutannde 6, o addiimo kad e nder muntakhabi, ka sakkitoode e nder ndaneeri ndin h/32 immorde e s/5 immorde e musnadu ahmadu . ibnu hajar yaltinii oohadiise e nder deftere nde wayli? un ziyaad bun mutraf e nder isaabati hooti o wi’i : wi’umi e kon ko’o tuugii? un e yahyaa bun ya’aali almuhaaribii ?un hino lo’i.
Miɗo wi’a ɗun ɗoo hino hawnii ka iwrata a sifa asghalaanii ko sabu yahyaa bun almuhaaribii ko hoolaa? o fii hadiise e pottal karamokooɓe .
bukhaari yaltinii oo fillayee gay makko e nder alhuduugu e nder sahiihu makko kadi, khayalaanu bun jaami’u nanii oo hadiise ka muslimu, zahabii addii oo fillayee e nder miizan.
1 – haakimu yaltinii oo hadiise e skkitoode h/ 128 s 3 e sahiihumakko on almustadrakhu hooti o wi’i :
oo haadise ko selluɗo tuungannde, tabaraanii yaltinii oo hadiise e nder alkabiiru gay muhamadu bun abii ubaydatu bun muhamadu bun imraana bun yaasiru gay benmakko gay soro makko gay immuraaana oo ko hadiise 2576 immorde e hadiiseeji alkanju h/155 s/6.
2- tabraanii yaltinii oo hadiise e nder alkiir gay muhay muhamadu bun abii abuydatu bun muhammadu bun ammaaru hadiise 2576 h/155
1 –Tabaraani yaltinii oo hadiise e nder al awsatu suyuutii eggii oo hadiise e nder ihyaa’ul mayiiti e annabhaani e nder arbaiina makko ,ibnu hajar e dammbugal fii hertorgol yiɗugolnelaaɗo e ɓeynguure mu’un nden immorde e sawaa’ighu makko . luggin ndarɗe e nokku e nokku ka nelaaɗo (s.a.w.)maaki ɗon: ko neɗɗo golli woo nafataaɗun haa o annda haghghee amen on . Hooti yeetimi ko honɗun woni haghghe maɓɓe on on mo Allaahu waɗI sartii fii sellugol golleeji ? E hara wonaa nanangol ɓe ɗoftooɓe e hewtugol ko Allaahu toowuɗo tedduɗo on e telen laawol maɓɓe feewungol
2 –Alghaadi iyaad addii oo fillayee e nder asshifaa h/40 muulu 1328 , wonaa ko suuɗanimaa wonndema ko faandaa e anndugol imaamuuɓe ɓen wonaa anndugol inɗe maɓɓe ɗen tun maa anndugol tun ko ɓe enɗan nulaaɗo (s.a.w. )ko sabu abuu jahli e abuu lahbi hino anndi ɗun fow . kononon ko faandaa ko anndugol wonndema ko kamɓe woni joomiraaɓe yamiroore ɓaawo nelaaɗo , wano nelaaɗo (s.a.w.) maakiri
من مات ولم يعرف إمام زمانه مات ميتة جاهلية:
kala on maayuɗo o anndaali imaamu jaamaanu makko haray o maayi mayde majji yanko ko faandaa e yiɗugolɓe ɗoftooɓe ko jokkugol ɓe
1 –Siwonaa tawude hiɓe mari ka Allaahuahunokku toowuɗo e tawude Allaahuahuahu on yamirii ɗoftagolɓe harayno waɗɗaaki non yiɗugolɓe. OO hadiise tabaraanii yaltiniimo gay ibnu abbaasi. suyuutii eggi oo hadiise ender ihyaa’il mayiiti e nabhaanii e nder arba’iina makko e ihyaa’ul suyuutii e ko hinaa ɓee. OO hadiise hino wa’I wa ka nelaaɗo maaki ɗon (s.a.w.)
قال (ص):
((والذي نفسي بيده لا ينفع عبدا عمله إلا بمعرفة حقنا ولولا أن بغضهم بغض لله ولرسوله ما حبطت أعمال مبغضهم ولو صفن بين الركن والمقام فصلي وصام ولولا نيابتهم عن النبي (ص) ما كانت لهم هذه المنزلة
Miwoondirii ommo wonkii an woni e juuɗe mu’un neɗɗo woo neɗɗo golle mu’un nafataaɗun si wonaa o annda haghghee amen on, siwonaano tawude ańugol imaamuuɓe ɓen ko ańugol Allaahuahu e nelaaɗo makko on golle ańuɗoɓe bonataano, hay si o darike hakkunde darorɗe annabi ibraahiima, o juuli o hoori si wonaa lontagol imaamuuɓe ɓen nelaaɗo on (s.a.w.) harayno ɓe alaano ngal teddungal .
واخرج الحاكم وابن حبان في صحيحه كما في أربعين النبهاني ((واحياء لسيوطي عن أبي عن أبي سعيد قال:قال :رسول الله (ص):والذي نفسي بيده لايبغضنا أهل البيت رجل إلا دخل النار.
2 –Tabaraanii yaltinii oo hadiise
1 –Imaamu sa’alabii yaltinii oo hadiise e ndr tafsiiru makko ((alkabiiru)) fii firugol aaya yewtuɗo fii waɗɗagol yiɗugol ɓeynguure nelaaɗo on, gay jariiru bun abdillaahi e nder tafsiiru kassaafii.
1 – Almalaa yaltinii oo hadiise wano’o woni e aaya 14dammbugal 11 sawaa’ighu,
2 e fillayeeji kan– abdul khani yaltinii oo hadiise e nder iidaahul ashkaali, hadiise 605 immorde sakkitorde ɗerol h/396 s/6.
1 –asshaafa’ii wi’ii ɗun ɗoo hino lolli . ibnu hajar ko’o firi aaya
((إن الله وملائكته يصلون على النبي ))
h/88 ((raal mu’abbadusawaa’ighu makko. annbhaanii h/ Allaahuahu e malaa’ikaaɓe mu’un hino juula e nelaaɗo ) immorde e 99 immorde e sha.


text:
Hanki kikiiɗe, « seppooɓe Ɓoggee » njaɓɓaama jaɓɓungal jooɗngal. Ɗum ko jaɓɓungal Nuwaasootnaaɓe njaɓɓii ɓe ngal. Maa mbiyaa alaa mo araani bismaade ɓe e hollitde wonde ko e maɓɓe wondi ngam heɓtugol hakkeeji maɓɓe.
Laamu nguu noon, laamu Abdel Asiis e senerooji noon, no jaɓɓorii ɓee seppooɓe nii, alaa fof ko ɓuri ɗum soofde e haawnaade.
Hanki kikiiɗe, « seppooɓe Ɓoggee » njaɓɓaama jaɓɓungal jooɗngal. Ɗum ko jaɓɓungal Nuwaasootnaaɓe njaɓɓii ɓe ngal. Maa mbiyaa alaa mo araani bismaade ɓe e hollitde wonde ko e maɓɓe wondi ngam heɓtugol hakkeeji maɓɓe.
Laamu nguu noon, laamu Abdel Asiis e senerooji noon, no jaɓɓorii ɓee seppooɓe nii, alaa fof ko ɓuri ɗum soofde e haawnaade.
Sibu go’o, seppo ngoo ko yamiraango. Ɗiɗi, seppooɓe ɓee, e arɓe jaɓɓaade ɓee, kam e fof ko yimɓe yamyamɓe, alaa mo ƴattii, alaa mo ngulli, alaa mo tooñi. Tati, nde sanndarmeeɓe ɓee e polisaaji laamu Abdel Asiis cookata e yimɓe ɓee gerenaaduuji ɗii, hay jeertinde ɓe njeertinaani, hay ɗaɓɓirde yimɓe ɓee yo caro, ɓe ɗaɓɓaani. Aduna fof ina haawaa, hol no yimɓe gañirta nii yimɓe, hol fof ko saabii nguu ngañgu feewde e ɗawaaɓe hakkeeji mum en. Haa teeŋti noon, gila ɓe ummii Ɓoggee ñalnde oo aljumaa 25 abriil, ɓe tacci ndee yolnde juutnde e nder nguleeki caɗtuki e caɗeele teeŋtuɗe, alaa fof ko laamu Muritani walliti ɓe.
Wonande sikkitinooɓe walla ɓe mbelaaka faamde, kooninkooɓe ñawndataa abada gagga ndonaandi aadeeri (passif humanitaire), sibu, gartirgol mooliiɓe ina njeyanoo e sababuuji jooɓiiɗi laamu Siidi wul Sheex Abdaallaahi. Ndeke laaɓii, ko koninkooɓe ɓee kaalata koo fof, ko bawɗi gaɓɓule : njuulu kayhayɗi yoo, binnditagol gaññeeje wardanooɓe « amdu e fenaande » yoo, lomtinangol waranaaɓe e podooje goɗɗe keewɗe laatiiɗe « nduya yahooru » yoo, fof ko fuuntiiji ngonnoo. Yimɓe ina paamnoo ɗum, kono kadi ɓeydiima laaɓtude hanki kikiiɗe.
Heddanii ɓee artiraaɓe, mberlaa e les caaleeje, e baasuuji ɗi njaggataa henndu e punndi e nguleeki e jaangol, ko jokkude hare e ballal kala muuyaaɓe goonga e nuunɗal. Ko jokkude hare, mbele ina keɓta jeyuuji mum en (ndariindi, leyɗeele, nokkuuji maɓɓe…), ɓe keɓtinee ko ɓe ɓiɗɓe leydi (ɓe mbinnditee, ɓe ndokkitii kaayitaaji maɓɓe ɗi koninkooɓe Muritani ceeknoo e hitaande 1989 nde taccinta ɓe ndee), ɓe lomtinanee tooñannge ɓe tooñanoo ngee.
Muttaar
Wideyoo seppo ngoo e berle gerenaatuuji


text:
– Sabu teskaade wonde njiyaagu (macungaagu) ko balle daɗaaɗe, bonɗe, luutondirɗe e kala ƴellitaare ;
– E teskaade wonde ɗeen balle haa jooni ina lutti wooɗde e nder leydi he e tee batte mum ina lutti lorde mooɓre heewnde e nder renndo men;
– E teskaade wonde macungaagu ko bonannde luutondirde e diine men lislaam e jojjanɗi aadee ;
– Sabu teskaade kadi wonde won mbaadiiji goɗɗi macungaagu ngoodii e nder cahe mawɗe he (teeru) ;
HEERTO (Parti) UFP rennduɓe e batu mooɓondiral 3ɓal e ñalɗi 27, 28, 29 e 30 deesammburu 2012,
– Ina ɗaɓɓira ardorde parti o nde hesɗitinta miijo mum feewde e njiyaagu e batte mum hirjina doole ɓamtaare kala ngam mumtude njiyaagu e sifaaji mum kala e falaade kala ceerundal ɓesngu tuugingal e feccooru ;
– Ina waggina ardorde nde, nde sosata ceŋgal e nder parti oo toppitoongal hakke aadee ngam haɓaade sifaaji paltoor kala ;
– Ina ɗaɓɓira ardorde nde nde darantoo mbele kuuge ina pawe e denndaangal sifaaji balle jowitiiɗe e njiyaagu ;
– Ko noon ne kadi ɓe ɗaɓɓirta e ardorde he nde darotoo mbele tuugnorɗe faggudu e sifaaji kala ina lelnee ngam faabaade lornooɓe e njiyaagu :
– Waggina annduɓe men diine nde ndarotoo darnde moƴƴere ngam findinde ɓesngu ngu e bonannde wonnde e njiyaagu ;
– Ina suurta kala darnde yahrunde e huutoraade ɗee balle ngam seerndude ɓesngu men .
Nuwaasoot ñande 30 deesamburu 2012
Batu Mooɓondiral


text:
Ina hawraa wonde ƴellitaare karallagal kesal kumpital ina jeyaa e geɗe ɓurɗe tammbaade ɓamtaare winndere ndee e ɗii duuɓi 30 cakkitiiɗi. Ina jeyaa mbiy-ɗen, sibu fannuuji goɗɗi ganndal kadi ƴellitiima no feewi. Kaawis nana ɗoo noon, sibu ɓurɓe maantinde e ndeen ƴellitaare karallaagal kesal, yoga e mum en ngalaa hay morso seedantaagal toowngal (ko wiyetee dipoloom toowɗo koo).
Ina hawraa wonde ƴellitaare karallagal kesal kumpital ina jeyaa e geɗe ɓurɗe tammbaade ɓamtaare winndere ndee e ɗii duuɓi 30 cakkitiiɗi. Ina jeyaa mbiy-ɗen, sibu fannuuji goɗɗi ganndal kadi ƴellitiima no feewi. Kaawis nana ɗoo noon, sibu ɓurɓe maantinde e ndeen ƴellitaare karallaagal kesal, yoga e mum en ngalaa hay morso seedantaagal toowngal (ko wiyetee dipoloom toowɗo koo).
So karallaagal kesal haalaama, internet e kaɓirɗe jahdooje e mum (ordinateeruuji e telefoŋaaji …) ina njeyaa e fannuuji hakkilaaji ngidotoo miijaade. To oon fannu noon, inɗe 4 haa 5 ɓuri lollude heen : Bill Gates (Microsoft), Steves Jobs (Apple), Mark Zuckerberg (facebook) … Ndaa, ɓeeɗoo fof ngalaa hay dipoloom toowɗo gooto, kamɓe fof e wonde annduɓe… tee alɗuɓe no feewi. Ko ɓe yimɓe fellitɓe, muñɓe, nehiiɓe, kono kadi ko ɓe welde tiiɗe… Limten heen :
Bill Gates naatii e informatik gila 1963, tawi ina yahra e duuɓi 13 ; sibu ko ndeen o fuɗɗii winndude dognirgal (porogaraam) makko gadanal, kanko e sehil makko biyeteeɗo Paul Allen. O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Harvard ko e hitaande 1973 omo yahra e duuɓi 18. E hitaande 1978 ɓe cosdi sosiyatee biyeteeɗo Microsoft oo. Ko ndeen o woppi jaŋde ngam hiilnaade topagol dognirɗe… Ko toon o anndondiri e biyeteeɗo e Steve Ballmer jogorɗo haflinoyeede ngardiigu sosiyatee oo. Duuɓi 30 caggal ɗuum, Microsoft ko ɓujiri to bannge informatik. Bill Gates kadi woni ɓurɗo alɗude e winndere ndee, sibu ngalu makko ina millee e 77 miliyaar dolaar (23 272 480 000 000 MRO : 23 ujunere e teemedde jeeɗiɗi e ɗiɗi miliyaar ugiyya).
Mark Zuckerberg : kanko oo sosi laylaytol ɓurngol lollude e winndere ndee hannde biyeteengol facebook (faysebuuk). Hanko ne o naatiino duɗal jaaɓi haaɗtirde Harvard, kono o fuɗɗorii ɗoon ko topaade dognirgal ngam waawde jokkondirde e sanɗaaji ɗi o janngidtunoo toon. Ko e hitaande 2004 wonnoo. Nde o teskii daraja majjum, o woppi jaŋde, o sosi sosiyetee makko keeriiɗo. Ko ngaal dognirgal woni facebook mo miliyaar neɗɗo huutortoo hannde oo. Ɗum noon Mark Elliot Zuckerberg alaa hay seedantaagal gootal. Ngalu makko ina millee e 30 miliyaar dolaar (9 067 200 000 000 MRO : ujunaaje jeenay e capanɗe jeegom e jeeɗiɗi ujunere miliyaar ugiyya).
Michael Dell : Kanko ooɗoo, kanko ardii sosiyatee lolluɗo biyeteeɗo DELL, peewnoowo ordinateeruuji. Jaŋde makko nawiino mo haa duɗal jaaɓi haaɗtirde Texas. Ko ɗoon o sosi sosiyatee makko, omo yahra e duuɓi 19 fat (1984). O woppi jaŋde. O alaa ɗum noon hay morso seedantaagal. Ngalu makko ina millee e 15,9 miliyaar dolaar.
Steve Jobs : lebbi jeegom o janngi e duɗal jaaɓi haaɗtirde Reed College. Duuɓi 4 caggal ɗuum, e hitaande 1976, tawi omo yahra e duuɓi 21, kanko e biyeteeɗo Steve Wozniak (duuɓi 26) ɓe cosi sosiyatee biyeteeɗo Apple Computer ; ko ñalnde 1 abriil 1976 wonnoo. Ko kamɓe miijii, ngollii yoga e geɗe maantinɗe e ganndal informatik e pentugol kaɓirɗe : iMac, iTunes, iPod, iPad, iPhone ekn… Ina gasa, so wonaano peelelaagal makko, tawa ordinateeruuji gooɗɗi hannde ɗii ngoodataano, sibu heewɓe ina mbiya hay Microsoft ko e masiŋaaji Apple tiimtii… Kanko ne hay dipoloom gooto o jogaaki. Kanko oo Steve Jobs, ko o neɗɗo kadi pamɗuɗo haaju e jawdi aduna. Seede mum, ko dolaar gooto sosiyatee makko keewɗo jawdi oo yoɓatnoo mo hitaande kala ; ngalu makko ummortonoo mo ko e ngañaari juuɗe ɗe o jogii e kaalisaaji joɗɗinaaɗi e bankeeji. Kanko wiyatnoo « mi yiɗaa wonde ɓurɗo alɗude nder cehe… Ko ɓur-mi yiɗde, ɓuri himmande mi, ko kala nde pay-mi e leloyaade, tawa miɗo waawi wiyde : « hannde, en gollii ko faayodini’’ ». Steve Jobs sankii ko e hitaande 2011.
Lawrence Joseph Ellison : Oo ne, ko golloowo. Kam janngini hoore mum. Kanko ardii sosiyetee peewnoowo dognirɗe paabi keɓe (bases de données) biyeteeɗo Oracle (Oraakle) nde o sosi e hitaande 1977. O alaa morso dipoloom. Ngalu makko ina millee e 43 miliyaar dolaar.
Paul Gardner Allen : oo ne waɗi ko duuɗi ɗiɗi fat to duɗal jaaɓi haaɗtirde Washington State University ngam toppitaade topagol dognirɗe ordinateeruuji. Kanko e Bill Gates cosdi Microsoft e hitaande 1975. O alaa hay dipoloom gooto.
Ɓeeɗoo ɓe limtu-ɗen ɗoo ɓee fof, ko Ameriknaaɓe. Woɗɓe ina ngoodi to leyɗe goɗɗe, e nder fannuuji gannde goɗɗi. Yiɗde wiyde tan, so neɗɗo ina njogii heblo lesleso moƴƴo (ko wayi no Bakkaa), ina jogii pellital e muñal e peelelaagal (ɗee geɗe fof noon mbeeɓaani heɓdude), wondude e welde tiinde, ina gasa tawa ina waawi waɗde ko maantini. Kono kadi ina moƴƴi ɓeyden heen yankinaare e himme, e famɗikinaade e geɗe aduna. Ɓeeɗoo ɓe limtu-ɗen fof ko yimɓe ɓe ngalaa cambal-cambal, ɓe ngalaa « njiyee kam’’, tee ina hasii kadi ko yimɓe jurumdeerɓe…
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde


text:
Gila abriil 2014, nde golle jaajtingol ngesa Ɓoggee (CPB) puɗɗitii, Goomu ɗowgu e rewindo (komitee pilotaas) golle sompaa ngam huufde golle ɗee. Nguun Goomu ina waɗi ardiiɓe nokkuuji laamu ɗe golle ɗee toɗɗii, yantude e terɗe Goomu karalleewu ngu ADM sompidnoo e jom en leydi ɓee. Nguun goomu gollodiima e jaagorɗe ndema ɗee haa teeŋti e mo gonɗo ɗoon jooni oo lomtii oo. E darorɗe lewru mee 2017, hakkillaaji fof njaggi ko laamu nguu tuugotoo ko e golle defaaɗe haa ɓenndi ɗe haralleeɓe nokku oo, yonaaɓe jom en leydi ndii ɓee, ngollii ɗee, ɗe yimɓe ɓee fof nanondiri (jom leydi en e terɗe laamu gollodtenooɗe ɗee).
Kono, yimɓe tinaani maataani, wiyaa waali Barakna yaltinii yamiroore (aretee) t°04 /W.B./W du 18.05.2017 sosnde goomu potngu feccitaade lowe ngesa baa. Tee hay yonaaɓe remooɓe ɓee e terɗe komitee pilotaas ngalaa heen, ko ɓuri heewde e waɗaaɓe heen ɓee alaa ko nganndani nokku oo e geɗe ɗee hay huunde. Ko ɗuum addi laawgu mawngu sibu ɗum wayi e yimɓe ɓee ko no jamfa nii…
Nguun Goomu ɗowgu e rewindo (komitee pilotaas) renti gadanol mum ko ñalnde 26 marse 2015 nder Ardorde Diiwaniire Sonader to Ɓoggee e gardagol Haakem Ɓoggee, e tawtoreede fiilaaɓe nokku oo e yonaaɓe jom leydi en, e yonaaɓe Ardorde Peewnugol Dowri e ardiiɓe Sonader e yonaaɓe Ardorde peewnugol dowri kam e yonaaɓe SNAAT e STAM (ɓee ko heɗotooɓe tan). Terɗe maggu ko njeenayo (fiilaaɓe, yonaaɓe jom leydi en, e Sonader). Ɗum noon no paamraten, goomu nguu ko hakkunde laamu e jom en leydi en, tee ko e ngoon yeeso ministeer ndema ndeen oo jaɓi gollondirde e yimɓe ɓee, o laawɗiniri ɗum yamiroore sarwiis t°004 ñalnde 31 marse 2015 nde o yaltinnoo. Goomu nguu ooñtii golle ɗee, moƴƴitinii ɗum en. Denndaangal ardiiɓe ndema leydi ndii ina ceedtii kellifuya maɓɓe e ganndal maɓɓe. Yeru, ɓe mballitii e geɗe keewɗe haa arti e deftingol golle ɗee laawol haa mbaawi moƴƴude. So wonaano kamɓe, miliyaaruujii ugiyya keewɗi maa mbooyneteno e eɓɓaande hee tawi alanaa yimɓe ɓee hay ngartam ngootam. Ɓe mbinnditiima denndaangal galleeji jom en leydi en jeyaaɗi e gure ɗee kala ; hannde gooto fof ina anndi ɓeto wertallo leydi mum ndi rematnoo. Ɓe keblii doggol jom en hakkeeji en, fotɓe idaade heɓde lowe e doggol hoɗdaaɓe ɓe ngalaano leydi fotɓe heƴneede e ngesa hee. Ɓe keblii palaŋuuji kolaaɗe ɗee potɗe jeyeede e ngesa baa wondude e kumi GPS laaɓtuɗi.
E darorɗe lewru mee 2017, hakkillaaji fof njaggi ko laamu nguu tuugotoo ko e ɗee golle defaaɗe haa ɓenndi, ɗe yimɓe ɓee fof nanondiri (jom leydi en e terɗe laamu gollodtenooɗe ɗee).
Kono, yimɓe tinaani maataani, wiyaa waali Barakna yaltinii yamiroore (aretee) t°04 /W.B./W du 18.05.2017 sosnde goomu potngu feccitaade lowe ngesa baa. Yamiri waali yaltinde oon aretee ko ɓataake tŋ 203 mo ministeer ndema winndi mo ñalnde 18 mee 2017.
Alaa fof ɗo jom leyɗeele en ceytoraa e goomu hee. Wiyaa e aretee hee tan ko « goomu nguu, e nder ciynugol golle mum, ina waawi diisnaade kala mo sikki ina waawi wallitde, haa teeŋti noon e terɗe goomu ɗowgu e rewindo golle jaajtingol CPB.
Tee kanko jaagorgal ndema ngal, o majjaani ɗuum, sibu o meeɗaa humpineede ɗo golle ɗee njahrata, tee e ɗeen balɗe tan o noddiino komitee pilotaas ngam naamnaade hol no lowe ɗee peccirtee e hol geɗal ‘’hoɗdiiɓe’’ ɓee ndokketee. O jaabanooma wonde hoɗdiiɓe ɓe ngalaa leydi ina ɓetaa heen, kono ko joom leydi en ɓee tan mbaawi jaabaade naamnal makko ngal. Ko noon kadi Gardo Kuuɓtodinɗo Sonader noddiri ɓe ngam naamnaade hono ɗuum.
Yamiroore ndee ina dotti sarɗiiji keɓgol lowre e ngesa baa, so waɗde ɗaɓɓaande, wonde muritaninaajo, jogaade galle, waasde meeɗde heɓde lowre e ngesa ba laamu feewni e falnde Ɓoggee hee. Ɗoo ne kadi ; jom gese en caytoraaka heen, komitee pilotaas siftoraaka heen. Wayi tan ko no wiyde ko muritaninaaɓe fof ndenndi ɗum nii. Ɗumɗoon noon ina anndaa ko ɗuum woni miijo yimɓe laamu nguu.
Caggal ɗuum haakem Ɓoggee jooɗodiima joɗle ɗiɗi e terɗe Goomu ɗowgu nguu ngam ƴeewde no yamiroore ndee siyniraa. Ɗeen joɗle mbaɗi ko caggal jokkondiral haakem e delegeeji gure kuufɗe kolongal Ɓoggee wondude e meer komin oo.
E joɗnde adannde ndee, ñalnde 2 suwee 2017, terɗe goomu nguu njettinii mo hujjaaji mum en. Ine heen: terɗe goomu ɗowgu nguu yo njeyee goomu kalfinaangu peccugol ngol, winndude haa laaɓta wonde woni hoore ko jom leydi en ɓee, hono no waɗiranoo adan nii, ittude ko wiyaa maa waɗee ɗaɓɓaande koo (jom leydi fotaani naamneede yo waɗ ɗaɓɓaande ngam heɓde ko jeyi).
E joɗnde ɗimmere ndee, ñalnde 10 suwee 2017, ɓe njeewtii ngam nanondirde e huunde jaɓniinde wonande jom en leydi ɓee e laamu nguu, e waylude yamiroore ndee fawaade e ko nanondiraa koo. Caggal ñalawma kuurɗo termondiral, ɓe nanodirii e toɓɓe ɗeeɗoo : 1. Yimɓe nayo Goomu ɗowgu ina naatnee e Goomu peccugol ngol ; 2. Wonande sarɗiiji keɓgol lowre, ɓe nanondirii : go’o ko wonde muritaninaajo (toongoode heɓtinirde ngenndiire wonata seede mum), ɗiɗi ko tawa joomum meeɗaano heɓde parsel e ngesa ba laamu feewni ; tati ko dañde ko famɗi fof duuɓi 25 e difaade hay so neɗɗo gooto, nay ko jeyeede e komin Ɓoggee ; 3. ɓe nanondirii fotɓe heɓde lowe ɓee ko pecce ɗiɗi : jom en hakke en e hoɗdiiɓe ɓe ngalaano leydi. Wonande jom hakke en (woni jom leydi en) aɓe poti huuɓnude sarɗiiji nay kaalaaɗi dow ɗii. Yanti heen, mawɓe gure ɓee, e ballondiral e terɗe goomu ɗowgu nguu maa toppito lelnude doggi ɓeen jom en hakke en ɓee. E nder 4 297 parsel goodɗi ɗii, heen 3 497 ko ɓeen njeyi. Wonande hoɗdiiɓe ɓe ngalaano leydi ɓee, maa goomu peccitagol nguu lelnu doggol maɓɓe. Aɓe ndesanaa 800 parsel dow 4 297 goodɗi ɗii. 4. Wonande binndugol ɗaɓɓaaɗe ɗee, maa mawɓe gure ɗee lelnu doggi jom en hakke ɓee wondude e ɗaɓɓaande wootere e innde maɓɓe kamɓe fof, wonande wuro kala, les ndeenka e jaɓgol Goomu ɗowgu nguu. Wonande heddiiɓe ɓee, gooto fof ina foti waɗde ɗaɓɓaande winndiraande junngo heeriinde nde goomu peccitagol foti yuurnitaade. 5. Yamiroore (aretee) t°04 ñalnde 18/05/2017 maa wayle ngam teskaade toɓɓe nanondiraaɗe ɗee.
Ɗeen toɓɓe nanondiraaɗe mbinndaama caggal ɗuum haa laaɓti, Haakem e yonaaɓe goomu ɗowgu ciifii ɗum.
E wiyde gooto e hoohooɓe goomu ɗowgu nguu « So jamfa joltoyaani, yimɓe ɓee fof ine keddii e nanondiral ngal, sibu hujjaaji maɓɓe keɓtinaama. So jamfa jolii ne, yimɓe ɓee ina pelliti daranaade jeyi mum, haa no Alla waɗiri fof. »
Eɗen ciftina tan eɓɓaande kolangal Ɓoggee fuɗɗii ko e hitaande 1983. Ko yimɓe seeɗa keɓnoo heen gese. Bannge mo feewnanooka oo ina naatatnoo seeɗa so ilam arii, so tawii uddo caaɗngol Oolo udditaama. Joom en huunde e gese ɗe peewnanooka ɗee ndema heen gawri, no ɓe ngoowirnoo nii. Kono, joom en lowe (parselaaji) mbaɗti woytaade ilam ina naata e parselaaji mum en, waɗti ardiiɓe koppe ɗee, nguddita ndiyam nde mbelaa, walla nii mbaasa udditde. Ɗuum waɗi ɓeen joom en gese ɗe peewnanooka walla ngalaano parselaaji, kañum en kam ko ɓelsunooɓe tan. Gila ndeen, wonii ɗum noon duuɓi 35, ko ɓe fadɓe e peewnugol bannge keddinooɗo oo, mbele kamɓe ne ɓe ndaña remde e naftoraade gese maɓɓe, ɗe nganndu-ɗaa, ko donkal haɗi ɓe remde ɗum, sabu waasde ɗum en feewneede e waasde peeje sakkeede (yeru ɓeydugol tooweeki bannge parselaaji maaro keedoowo e ilam oo) mbele aɗe ila, joomum en ndaña no ndemri heen samme ndematnoo heen gila dawaa dawi oo. Duuɓi 35 aɓe padi !
Noon wooraa haa e lewru abriil 2014, yimɓe tinaani maataani tan haa masiŋaaji naati kolongal ina pecca leɗɗe, gulaali ngulli, jom en gese ndiiri kappani yande e ɓee “feƴƴooɓe ɓe mbaynaaki”, ɓe “hay gooto anndaa ko njahata…” Ndeke ko laamu felliti yaajtinde ngesa maaro ngoodnooba baa, huunde nde jom en gese padnoo ko ɓooyi. Ndaw ko haawnii, hay tintineede jom gese en tintinaaka, saka kaaldee, njeewtidee no golle ɗee njahrata, saka no ɗe peewirta.
Ko ndeen, e cakkitgol huunde e pelle gure, ADM (Fedde halayɓe) felliti toppitaade geɗe ɗee. Nii woni, ñalnde 20 desaambar 2014, ngam wallitde jom leydi en ɓee, nde noddi jagge nokku oo, karalleeje ko faati e ɗuum, e batu ngam miijaade e peeje huufo cakketeeɗe ngam reende golle puɗɗaaɗe ɗee. Ko e ndeen joɗnde Goomu karalleewu (ko terɗe maggu njeyoytee e Goomu ɗowgu) toɗɗaa. Nguu goomu karalleewu yuɓɓini joɗnde adannde ñalnde 11 saawiyee 2015, ngu bismii heen delegaasiyoŋ Goomu Komin kalfinaangu jokkondiral hakkunde jom leydi en kolongal Ɓoggee (CCC/PFPB) e gardagol Jiggo Muusaa mo hay gooto waawaa haalde tampere tampi heen, e golle paayodinɗe gollii heen. Ko ndeen o habri ɓe wonde golle ɗee puɗɗiima ko ina wona lebbi jeetati jooni, tee jokkorgal maɓɓe ngal waɗi ko terɗe 7 ɗe jom leydi en ɓee toɗɗii ngam heedande ɗum en e jokkondire e laamu. O wiyi ɓe njokkondirii e laamu nguu jokkondire keewɗe, ɓee njooɗodiima e gure ɗee kadi ngam sakkude peeje dewindagol oo doosiyee.
O wiyi ɓe meetiima 891 ngesa, ɓe mbinnditiima gese heen wuro kala, heen kolongal e kala e heen jom leydi kala. Yanti heen ɓe puɗɗinooma yettinde laamu nguu huunde e hujjaaji : cosgol goomu rewindo, naatingol 560 ha keedɗi bannge worgo e ngesa hee, baasgol 500 e nder 2 600 ha eɓɓanooɗi ɗii golleede ɗii…
O holliti kadi wonde ɓe njettinii hujjaaji keñoraaɗi goɗɗi, hono binnditiragol jeyuuji ɗii tiitaruuji jeyi leydi (titres fonciers), e innde kopperafuuji potɗi sosreede ɗuum ngam hisnude jeyuuji ɗii, denndinngol doole, goppangol jawdi lappi ekn.
Caggal ɗuum joɗnde ndee felliti rewindaade ɗo ɓadii golle ɗee e jokkondirde e SNAAT, yuurnitaade lelngo eɓɓaande ndee (ADP) ngam humpitaade no golle ɗee nganniyiraa golloreede, compugol goomu rewindo ɗo ɓuri toowde (ministeer ndema), jokkondiral e fiilaaɓe nokku oo (senaateer e depitee e meer). Ko ɗee joɗle ngoni ngooroondi golle gollaaɗe haa hannde ɗee.
Nde tawnoo ndaɗɗudi golle ɗee ina tiiɗi, alaa kumpinaaɗo ko yehetee, yimɓe ɗeŋƴaaki laamu, ndariima darne laŋ, cakkitii peeje juumtuɗe (ngoppidaani heen laamu haa wellitoo gollirde no weliraa walla no waawri), pawii golle ɗee dow pecce politik e dow nafooje keeriiɗe… yimɓe ɓee njaggondirii, laamu nguu, hay so yiɗiino ooñaade, feewnittaako.
Heddii jooni ko jokkude e jeertaade e gollaade mbele ko nanondiraa koo ina rewa laawol. Dental ŋeerngal ina hatojinaa ɗoon ɗo golle njoofaani, gooto kala yo moɗtu mette mum keeriiɗe, welsindoo faro mum, mbele leydi ndii ina hisa e juuɗe maappiiɓe…
Bookara Aamadu Bah


text:
Bookara Alfaa Bah, ruttima e Joomi men ñalnde alarba 11 abriil 2018. Eɗen mbaawi wiyde hankadi ɓe ngasii. Ɓe, ko ɓeen sosnooɓe Muritani, mbaɗti ɗum leydi, leydi ngalɗirndi keeweendi eddaaji leƴƴi e pine, ganniyinooɗi wuurdude e nder ɓiyngu yummaagu.
Bookara Alfaa Bah jibinaa ko hedde 1924 to Kayhayɗi. O ɓaari jaŋde makko leslesre ko to Kayhayɗi ; o janngoyi caggal ɗuum to Ndar, caggal ɗuum Ndakaaru ɗo o janngi fannu cellal (medesiin) haa o woni doktoor. O idii gollaade ko ɗo Butelmiit ɗoo, hakkunde 1952 e 1956. Ko ɗoon o anndi Muttaar wul Daddaa tawi ina arti ɗoon guurti, ina rafaa, o safri ɗum haa selli. Caggal ɗuum, e hitaande 1958 o yahi Bordoo ngam jokkoyde jaŋde makko doktoraagal. Ko ɗoon o anndondiri e jom suudu makko oo, ummorinooɗo Gadelup, garnooɗo kam ne jokkude jaŋde mum faatunde e ganndal tago.
No yoga e sanɗaaji janngunooɗi e duɗal koloñaal Balnchot e William Ponty nii, omo joginoo miijooji ndimaagu e salaare ngonka ndeen kaa. Nii woni o jeyanooma e fedde wiyeteende UGOF (Dental Kuuɓtodinngal Daande maayonaaɓe) kam e RDA (Dental Demokaraasiyeewal Afrik). E nder ɗuum, o tawtoraama mooɓondiral Eeleega e hitaande 1958. O suɓii jeyeede e ɗaɓɓunooɓe jeytaare Muritani. Kono tawa, leƴƴi ɓaleeji leydi ndii ina keɓtinanee e nder Doosgal leydi hee (Garanties constitutionnelles) hakkeeji mum en haa timma. O daraninooma ɗuum e mooɓondiral Eeleega (2 haa 5 mee 1958), kam e nder fedde UGOMS (Dental Kuuɓtodinngal Muritaninaaɓe Daande maayonaaɓe), e caggal ɗuum e Manifest 19 (Manifest sappo e njeenayo).
E hitaande 1961 o nomaa kalifu Cellal, jom suudu makko fektaa to Liisee ngenndiijo cosaaɗo ko ɓooyaani (1959) ngam jannginde ko faati e ganndal tago. Ko ndeen o diidi Opitaal mawɗo oo, e yoga e cafrirɗe (dispaaseeruuji) leydi ndii. Duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum o waɗaa jaagorgal toppitiingal kaalis. Kono ɓuri maantinde e darɗe makko, ko darnde makko mbele leyɗe jeyaaɗe e Goomu Casabalanka (Misra, Mali, Gine, Alaseri, Ganaa, Libi e Maruk) ina keɓtina jeytaare Muritani.
Ɗuum haaɗaani mo, nde o teskii ko feewnitaaki mo e ngardiigu leydi ndii, ɗaɓɓude yaltude guwarnama oo (demisonde) e saawiyee 1965, o faati opitaal ngam safrude yimɓe e oon ñalawma gooto. Ɗoon o woni haa nde opitaal oo gasi maheede, o ardinaa ɗum. Hitaande wootere o woni heen, o ittaa, sabu makko yooɓtoreede waɗde ɗoon batuuji dawrugol. O fektaa Ayyuun, o salii yahde, o jooɗii sibu alaa ko o lomtinanaa.
Caggal ɗuum, e hitaande 1968 o udditi safrirde makko (kabinee) hade makko mahde kilinik e hitaande 1970. Kono, laamu ƴetti, e hitaande 1974, dekere ngam uddude kilinik makko. E hitaande 1978 o soodti sosiyatee SNEL (Société Nataionale des Etablissements Lacombe), o gollodii heen e Maamuudu Sammbooli haa 1992.
Bookara Alfaa ko neɗɗo darinooɗo, katante, jiɗɗo leydi mum, ndi o meeɗaa jaɓde yaltude ngam golloyaade bannge goɗɗo. Omo haalatnoo ɗemɗe leydi ndii kala, omo renndini pine mum en kala.
Guurɗo fof ko maayoowo, kono Bookara Alfaa ɗaccii ko ina jangtee haa abada. Yo Alla yurmo mo, yaafoo mo.
Bookara Aamadu Bah
Ƴoogirde : winndannde Bubakar Jagana e Siree Bah, abriil 2018


text:
- Njeenaari Nobel annduɓe ko fayti e leer
Hikka, hokkaa njeenaari Nobel ko fayti e ganndal siyaas biyeteengal Fisik (physique) ko wiyeteeɓe Charles Kao, jiytuɗo ko wiyetee Fibre optique (Ɓoggol optik) e George Smith et Willard Boyle sabu wiɗto mum en udditde laawol portigol, sabu ko golle makko ngaddani miliyoŋaaji miliyoŋaaji apaareyuuji portilgol kam e kameraaji woodde.
- Njeenaari Nobel annduɓe ko fayti e leer
Hikka, hokkaa njeenaari Nobel ko fayti e ganndal siyaas biyeteengal Fisik (physique) ko wiyeteeɓe Charles Kao, jiytuɗo ko wiyetee Fibre optique (Ɓoggol optik) e George Smith et Willard Boyle sabu wiɗto mum en udditde laawol portigol, sabu ko golle makko ngaddani miliyoŋaaji miliyoŋaaji apaareyuuji portilgol kam e kameraaji woodde.
Charles Kao, jibinaaɗo to Shanghai (Siin) e hitaande 1933 ko Ameriknaajo. Ko kaŋko holli hol no annoore waawirta dognireede (rewnireede) e ɓoggol optik tawa ko e yolnde juutnde tawa semmbe mum ustaaki. Ɗum waɗnoo ko e hitaande 1966, tee ko kam saabii taaɓal mawngal winndere waɗi to bannge kumpital. So tawiino o yiytaano ɗum, internet woodantaano hannde, telefoŋ yettotaako ɗo yettii hannde ɗo.
Hannde o, e fawaade e wiyde goomu dokkitoowo njeenaari Nobel ndi, njuuteendi ɓoggi optik kuutorteeɗi e winndere nde ina waawi taartaade leydi men ndi laabi noogaas e joy ujunere (laabi 25 000), woni fotde miliyaar kiloomeeteer, walla mbiyen laabi jeegom e feccere yolnde hakkunde men e naange. Tee en kappaani, sibu hitaande kala, 60 miliyoŋ kiloomeeteer ɓoggi optik kesi ina lelnee.
« Ɓoggol optik gaadorangol ina waawi nawde fotde 25 haa 50 jigaabit (gigabits) kabaaru : ɗum woni ko ina wona miliyoŋ noddaango telefoŋ laawol gootol (miliyoŋ neɗɗo ina mbaawi noddidde heen telefoŋ laawol gootol)». Miliyaar nodaango laawol gootol jarribaama e majji. So tawii ɓoggi kiri kuutorto-ɗen hannde ɗi mbaawii lomtinireede ɓoggi optik, njaaweendi internet maa ɓeydo ko famɗi fof laabi 10 : ɗo wonnoo megaabituuji 10 fof, wontata ko 100. Batte mum to bannge teleeji kadi ko noon ɓeydortoo.
Tato heɓɓe ndiiɗoo njeenaari ɓe maa peccu 973 000 euros (hedde 400 miliyoŋ ugiyya), Kao jeyi feccere, ɗiɗo heddiiɓe ɓe pecca feccere woɗnde nde.
- Njeenaari kaaɓniindi wonande Obama
Obama ina yilloo piraamidaaji Ejipt, e lewru suwee ɓennundu ndu, tawi omo yillii leydi ndi. Ko ndeen o ɗaɓɓi nde yimɓe ndarantoo ittude ngal « deentondiral e taƴ-enɗamaagal » hakkunde leyɗe juulɓe e leyɗe hirnaange.
Heɓi njeenaari Nobel wonande jam ko Barak Obama. Nde kabaaru oo saaktaa, heewɓe kaawaama, hay Obama e hoore mum. Ɗum yaawrii heewɓe. Wonande woɗɓe alaa tawo ko Obama gollii ko maantini ko ina addana ɗum heɓde njeenaari. Daliilu mo o rokkiraa ndi o ko nii lelniraa « sabu golle makko maantinɗe, ceedtinɗe ngam tiiɗtingol jokkondiral e gollondiral hakkunde ɓesnguuji winndere nde ». Obama ina daranii hannde goppugol kaɓirɗe nikleyeer, omo daranii kadi ummitinde kaaldigal hakkunde Israayiil e Palestiin. E nder hitaande wootere nde o ardii leydi Amerik ndi, o waawii waylude politik leydi makko rewnoo to bannge jokkondiral mum e winndere nde, sibu makko ardinde kaaldigal. Gardiiɗo goomu Nobel o wiyi wonde «Obama, e wonde ɗum hooreejo leydi, naatnii henndu hesuru e nder politik adunanke ».
Obama ne fiytaaki heen becce sibu o wiyi wonde « o jaɓraani njeenaari ndi sabu golle makko », o faamri ɗum ko no « hirjino e golle », tee, omo « jaɓi renndude ndi e denndaangal daraniiɓe jam e kisal, daraniiɓe goppugol kaɓirɗe nikleyeer, daraniiɓe haɓaade ɓeydagol nguleeki weeyo, daraniiɓe wellitaare ».
« Ina famɗi ɗo neɗɗo, dariiɗo e darnde Obama nde, fooɗtiri nii hakkillaaji winndere nde, hokki ɓesngu ɗamaawu nguurndam ɓurɗam moƴƴude ». «Aduna o fof teskiima, sifaa no o persidaa metis, gardiiɗo hannde leydi Amerik, heptiniri tooñanngeeji leydi mum, no o weeɗiri haɓdiiɓe leydi makko hanki junngo nii (tuggude Iraan haa Wenusuelaa, ƴaaŋan maa Riisi e Koree rewo, Siiri e Kubaa) ». Kono won winndiyankooɓe mbiyi «ɗum waɗiraa kadi ko seyfitde garadagol mo o lomtii o, hono Buush ». Heewɓe hannde, njaggiri Obama ko no Manndelaa sagata, mo aduna oo kala fawi yaakaare e mum.
Ñalnde 10 desammbar to Oslo, ma o heɓ njeenaari makko, so karaŋ kaŋŋe wondude e miliyoŋ ooroo.
Obama tawtii ɓee yimɓe mawɓe seertuɓe iwdi, ko wayi no Martin Luteer King, ko wayi no Al Goor e woɗɓe e woɗɓe, ameriknaaɓe, heɓnooɓe ndii njeenaari : gila e hooreejo Amerik biyeteeɗo Teodoor Roswelt, haa yettii Jimmi Karteer. Hay so tawii noon, ina famɗi persidaa keɓɗo ndii njeenaari tawi ina woni e laamu ; ɗum yiyaa tan tawo ko e Maaykel Gorbaceef (Riisi) e Obama.
- Go’o ko debbo ina heɓa njeenaari Nobel
O wiyetee ko Elinor Ostrom. Ko o Ameriknaajo. O heɓi ko Njeenaari Nobel ko fayti e faggudu wonande hitaande 2009. O heɓdi ɗum ko e Ameriknaajo goɗɗo biyeteeɗo Oliver Williamson, sabu wiɗto maɓɓe faytungo e « Ɗowngo faggudu ». Ngol woni gadanol ko debbo ina heɓa njeenaari Nobel.
Hokkaa njeenaari Nobel wonande ganndal simii (Chimie) ko Ameriknaaɓe ɗiɗo e debbo gooto Israayiilnaajo. Wiɗto maɓɓe ɓe njeeniraa ngo ina addana annduɓe ko fayti e safaara waawde feewnude leɗɗe antibiotik kese. Ɗum ɗoon noon maa ƴellit safaara no feewi.
BAB


text:
Ko ñalawma 23 awril Inesko taƴi ngam mawninde deftere. Hitaande fof noon kadi ina suɓee leydi teddinirteendi tawa ina daranoo deftere e taro haa ñalawma oo artoya mbo wuuri. Gine ko kam suɓaa, kono ɓe ndokki teddungal ngal ko Senegaal. Ko ɗuum nih woni sabaabu haa Mbañig Njaay jaagorɗo Senegaal kalfinaaɗo pinal yahi tawtoroyeede udditgol ngol. Hikka noon, defte ɗemɗe ngenndiije keɓii heen geɗal. Defte pulaar keewɗe ina tawee e wejo waɗateengo toon. Galle muulngo defte ina wiyee Papyrus, Afrique muuloowo e ɗemɗe ngenndiije tawtoraama ɗum.
Ina qiimee e leydi Gine ko ɓuri 60 e kala teemedere ko humambinne. Kono ɗuum ko e qiimo tuubakooɓe ɓe mbattoraani winbdooɓe e ɗemɗe ngenndiije walla e arab.
ABOU GAYE
ÑALAWMAAJI DEFTE : HIKKA KO GINE YONTAA
Ko ñalawma 23 awril Inesko taƴi ngam mawninde deftere. Hitaande fof noon kadi ina suɓee leydi teddinirteendi tawa ina daranoo deftere e taro haa ñalawma oo artoya mbo wuuri. Gine ko kam suɓaa, kono ɓe ndokki teddungal ngal ko Senegaal. Ko ɗuum nih woni sabaabu haa Mbañig Njaay jaagorɗo Senegaal kalfinaaɗo pinal yahi tawtoroyeede udditgol ngol. Hikka noon, defte ɗemɗe ngenndiije keɓii heen geɗal. Defte pulaar keewɗe ina tawee e wejo waɗateengo toon. Galle muulngo defte ina wiyee Papyrus, Afrique muuloowo e ɗemɗe ngenndiije tawtoraama ɗum.
About the author /
Lewlawal Communcation
Post your comments Annuler la réponse.
Vous devez être connecté(e) pour rédiger un commentaire.
RADIO LEWLEWAL
JAAYNDEEJI SENEGAAL ALTINE 15 YARKOMAA 2018
NGALU TONNGOODE 290 : MAMMADU DEM KISAL SENEGAAL
Cakkite+
-
-
-
-
-
JAAYNDEEJI SENEGAAL 2018Posted in: Joljole
Popular+
-
ÉLIMINATOIRE DE LA CAN 2017 : LE SÉNÉGAL DANS UNE POULE ABORDABLEPosted in: Coftal, Joljole Comments: 0
-
-
-
Liste des 99 premiers compagnons de El Hadji Omaroul Foutyou TallPosted in: Joljole Comments: 0
-
MARIAGE : MAMADOU SY TOUNKARA DE LA 2STV DANS LE RANG DES POLYGAMESPosted in: Cellal Comments: 0


text:
O fuɗɗorii njillu makko balɗe tati ngu ko wuro wiyeteengo Shanghai ñalnde alet 15 noowammbar. Nguuɗoo njillu ko teeŋtungu no feewi sibu hannde, caggal Amerik, ina gasa tawa ko Siin woni leydi ɓurndi doolnude to bannge faggudu, ngootiri mbaawndi dartaade Amerik.
E kitaale jawtuɗe ɗe, luure jolɗe hakkunde Amerik e Siin ɗee kala ko teeŋtuɗe, hee teeŋti noon luure to bannge faggudu (njulaagu), yeru luural cakkitiingal. Luure politik kadi njejjitaaka, ko wayi no ngonka diiwan biyeteeɗo Tibet. Ɗum jiidaa e luure militeer. E hitaande hikka ndee tan laaɗe « mutooje » (sous-marins) leyɗe ɗiɗi ɗe njagondirii to Geec Siin. Ɗum jiydaa e ballal Amerik rokkata Taywaan. Ɗum fof e wayde noon, leyɗe ɗiɗi ɗe ina katojini e nanondirde no feewi, sibu heen ngootiri kala ina sokli ngoɗndi ndi. Sikke alaa ko ɗee geɗe njogori yeewteede e nguuɗoo njillu.