text:
Leydi men ina huccani ko ɓooyaani woote meeruuji e depteeji. Fooyre Ɓamtaare ina yiɗi addude heen ballal mum e rewrude e ngooɗo hello.
Hol ko firti parlemaa (parlement). E nder Murtani Parlemaa waɗi ko cuuɗi ɗiɗi : ɗiin ngoni Asambele ngenndi kam e Senaa. Ko yimɓe fof toɗɗotoo Asambele (suffrage universel direct) kono ko konseyeeji kominaaji toɗɗotoo senaateeruuji.
Parlemaa ko tergal njuɓɓudi jooɗaniingal ɓesngu. Golle maggal ɓurɗe teeŋtude ko eɓɓude walla wootde sariyaaji kam e dewindagol golle guwarnama (ministeruuji).
So luural jolii hakkunde cuuɗi ɗiɗi ɗi, ko konngol Asambele tesketee. Parlemaa yuurnittoo caggal ɗum woota sariyaaji, guwarnama siynata sariya. Parlemaa ina waawi liɓde guwarnama, naamnoo ɗum geɗe jotondirɗe e golle mum. Parlemaa wootata bidsee leydi.
Hol ko firti depitee (Député) walla jaagorgal. Depitee ko piilaaɗo jooɗaniiɗo tunndu mum woote (circonscription), kono kadi ko o jooɗaniiɗo ɓesngu leydi makko no diidorinoo. Golle depitee ko lelnude maa wootde sariyaaji kam e yuurnitaade golle guwarnama. Depitee ina waawi nammnaade guwarnama, yuurnitoo golle mum e nder goomuuji. Omo waawi halfineede yuurnitaade kuutoragol ngalu leydi.
Hol ko woni komin (Commune) walla meeri (mairie). Komin ko nokku keertiiɗo e nder leydi dokkaaɗo ndimaagu to bannge ngalu. Laamu resdimo huunde e mbaawkaaji mum, rokki mo kattanɗe tabitinde ɗe, haa arti noon:
– e laaɓal nokku o;
– mahngo e ndeenka kaɓirɗe e kuɓeeje janngirɗe leslese;
– kaɓirɗe dispaaseeruuji kam e nokkuuji ndeenka yumma e ɓiyɗo;
– diƴƴe e jaynge/kuuraa (so ɓe kalfinaama ɗum);
– Ko fayti e jolngo nder gure, otooji nokkuuji safaara e janngirɗe;
– Haɓde e cumu;
– Senaare;
– Ɓoftugol jine;
– Jehreeji;
– Nokkuuji kirse (abatuwaar);
– Kaɓirɗe coftal ɓalli e pinal komin o;
– Nokkuuji denndaaɗi ;
– Cehe;
-Paabagol lohɓe ;
– Peewnugol e deengol e jiilgol nokkuuji ɗi laamu rokki komin o.
So artii e balle, komin ina waawi rokkude yimɓe lohɓe walla jaayaaɓe balle keeriiɗe.
Ko kominaaji ɗi toppitii kala ko fayti e mahngo e ndeenka e kaɓirɗe janngirɗe leslese ɗe, kam e cafrirɗe tokoose ko wayi no poostooji cellal.
Hol ko woni diiso komin (conseil municpal). Ina jeyaa e mbaawkaaji diiso komin ɗeeɗoo geɗe :
– yuɓɓinde golle ƴellitaare ;
– jaɓde tuugnorgal mahngo komin (plan d’urbanisme)
– wootde bidsee …
– dottude taksuuji e limpooji nder komin he;
– heertaade nokkuuji denndaaɗi komin o.
Denndaangal peeje ɗe komin o ƴettata maa kollitee tawo jooɗaniiɗo laamu jimɗo komin o. Oon ina waawi luulndaade, jaɓde, firtude walla lomtinde ɗeen peeje. Kono omo dotaanaa lajal ngam hollitde luulndagol makko ɗeen peeje. So tawii ngaal lajal yawtii o winndaani ngam hollitde luulndagol makko, feere komin dagiima.
Hol ko woni meer (Maire)
Meer siynata peeje komin mum, tawi noon ko e ndeenka diiso komin o.
Meer ko wakiilu laamu kadi. To ooɗoo bannge o woni ko les njimmandi jooɗaniiɗo laamu e nokku he.
To bannge ciynugol peeje komin o, laawol ina rokki meer won ɗiin mbaawkaaji :
– ko kanko jooɗantoo komin o kala ko fayti e nguurndam mum e kala ko toɗɗii administaraasiyoŋ;
– kanko heblata tee siyna jamirooje diiso komin;
– kanko ardii denndaangaal yimɓe komin o.
Sabu makko wonde wakiilu laamu:
– kanko halfinaa caaktugol jamirooje laamu kam e goongɗingol sinyaatiiruuji;
– ko o ofisiyee polis nyaawoore;
– kanko jogii mbaawka polis komin;
– ko o ofisiyee etaa siwil
Meer ina waawi luulndaade yamiroore laamu : o luulndortoo ɗum ko wullitaade. Haa teeŋti noon wonande ɗeeɗoo geɗe : peeje ƴettaaɗe caggal lajal mum en walla luulndagol peeje komin ngol tuugaaki e sariya.
Bookara Aamadu Bah(Fooyre Ɓamtaare – Desammbar 2006)


c: text/html

text:
28 noowammburu 2021, juulde maanditaare leydi Moritani keɓgol jeeytaare mum e tiimaandi koloñaal leydi Farayse e hitaande 1960. E ko aadoraa, hitaande nde Alla addi kala, heewi yuɓɓineede ko seppo semmbeeji konuyaŋkooji, toownugol araraay leydi ndii, pijirlooji, kiirɗeeli pinal, juɓɓingol kiraaɗe teddule ekn. Ko weltaare wonande ɓesngu nguu kala, sabu ko ñalnde heen gooto fof hollitta ɓinngu leydaagu mum rewrude e aadaaji mum e finaa tawa mum, sabu ko ndeen kadi Moritani hollirta mbaadi mum lasliyankoori, wonde ɗum leydi ndi leƴƴi limti limtinɗi, ndenndinndi ciirol boɗewol e ciirol ɓalewol. Hay so tawii oon aadaa woppaaka, o herƴii tigi rigi sabu gila e hitaande 1990, Goomu rewɓe maayraaɓe e ballondiral e « Goomu kaɓɓondiral e lorɓe e jaɓɓugol jojjanɗe aadee (CSVVDH) »(fedde jojjanɗe aadee nde wonaa laamuyaŋkoore) pellitii hitaande kala waɗde ooɗoo ñalawma, ñalngu sunaare sabu warkoyeeɓe mooltiiɓe e konu leydi ndii, mbaɗii yarga 28 soldaat ɓaleejo, njooɓii pittaali mum en ngam, e wiyde maɓɓe, « mawninde juulde 28 noowammburu », ɗuum waɗi ko ñalnde 27 jofi 28 noowammburu 1990. Tolno bonannde ƴiiƴiire nde meeɗaaka yiyeede e nder ndii leydi.
Tuggi oon sahaa feewde hannde, kala nde nguun ñalngu arti, Moritani juulata ko juuldeeji ɗiɗi : laamu yuɓɓina maanditaare mum waɗa ko aadorii waɗde hay so tawii ko e yowre hakkille, denndaangal loranooɓee e kewkewe 1990 ina njuɓɓina « juulde » mum en, so seppude e mbeddaaji ina cimmitoo mette mum en : rewɓe maayraaɓe ina cormitii comci hesniiɓe ina kaɓɓi e semmbeeji mum en, e koye mum en, ceelti boɗeeji ina mbeeyna araraayuuji ɗaɓɓooji ñaawoore nde bonannde ƴiiƴiire. E nder kitaale 2017, 2018, 2019 haa 2020 sippiro ngoo ƴettii mbaadi kesiri nde wonde laamu nguu fellitiino yuɓɓinde maanditaaje ɗee he nder diwanuuji leydi ndii, rewɓe maayraaɓe ɓee pelliti kañum en ne abbaade ɓe toon ; to kayhayɗi ko e nder gorwoccol otooji dewnongol e gardiiɗo leydi, rewɓe ɓee cari caaki kaayitaaji gaybinooji warkoyeeɓe ɓee, ɗaɓɓooji yo ɓe ndewne sariya, yoga e maɓɓe nanngaa, ndummbaa e komisariyuuii maa sanndarmoriiji, kono ɗum yagginaani ɓe sabu e hitaande 2018, ɗoo he Nuwaasoot mbeefeegu seppooɓe ɓee ɓuri heewde, sabu teskaa ko hay sukaaɓe safalɓe naatii heen sabu mum en goongɗinde wonde seppooɓe ɓee ngoni ko e goonga mum en. Teska ko e hitaande 2019, maanditaare ndee yuɓɓinaa ko Aksuus tawi gardinooɗo leydi ndii ummiima e laamu, Wul Ghaswaani lomtiima, rewɓe maayraaɓe ɓee kolliti ko hay tanaa gooto ɓe kawraani e laawol maɓɓe hee sabu ɓe carii kaayitaaji maɓɓe, ɓe ceppii e sawndooji maanditaare laamu nguu haa ɓe peeñani gardiiɗo leydi ndii, hol ko saabii ɗum ko kaawis wonande ɓe, sabu hay seteeji larme keewnooɗi leeɓtude ɓe ɗii (BASEP) kanndorɗi laamɗo gadiiɗo oo, kaɗa naatde wuro ngoo, ko seteeji larme goɗɗi lomtii ɗum en, ina gasa ɗuum fof jotondiri ko e ŋuttu ŋuttu garnooɗo hakkunde laamɗo jaltuɗo oo e keso oo.
E hitaande 2021 ndee, ma a taw ko « yahnoonde arti » sabu to wuro baabaaɓe Looti sukaaɓe ummaninooɓe seppude ngam maanditaare warngooji 28 noowammburu 1990 no ngaadorinoo e kitaale ɓennuɗe ɗee, ullaama poliseeji njani e mum en, leɓti ɗum en leɓte bonɗe, teeŋti noon e biyeteeɗo Aamadu Abdullaahi Sal ɓurɗo lollirde Tomaas Saŋkara (ko innde yumma fooltii sabu ko ñalnde Sankara yalti aduna o jibinaa) e wondiiɓe mum nayo woɗɓe. Piile ɗee muusii no feewi haa addani koreeji ɗii e banndiraaɓe wonɓe caggal leydi fellitde nawde ɓe Senegaal mbele eɓe cafroo toon. Caggal maɓɓe noon fitina mawɗo ummiima e nder wuro baabaaɓe sabu wuro ngoo yaltii e nder seppo manngo ngam ɗaɓɓude nde cukko perefee falnde Baabaaɓe nde yaltintee wuro ngoo kam e komiseer polis oo sabu e miijo maɓɓe ko kam en njamiri ndeen bonannde, eɓe ɗaɓɓi kadi poliseeji sabiiɓe piile ɗee nde ñaawetee. Ngooɗoo seppo rewi e mum ko seppo e diiño rewɓe wuro ngoo yeeso jooɗorde polis ngam hollirde mette mum en e haɓɓondirde e yummum Tomaas sankara. Ko ɓuri teeŋtude e darnde laamu nokku oo ko wiyde wonaa kañum en caabii lepte pawaaɗe e sukaaɓe ɓee « waɗɓe ɗum ɓe ummorii ko e polisaaji palɗe goɗɗe ». Ko keɓ-ɗen e kabaruuji cakkitiiɗi ko wonde cukko perefee Baabaaɓe ɓooraama e golle mum.
Ko laaɓi tan, ko juulde maanditaare 28 noowammburu jibinii caɗeele e nder leydi hee sabu feccii ɓerɗe yimɓe ɓee, sinno ko sago maanditaare nde heddoto tan no wonirnoo sabu ko maande keɓgol jeytaare men, faaro men foti wonde ko ngalu ndenndaangu. So won ko etii firtude ɗum e tunwinde nguun ñalngu ko warkoyeeɓe Inaal jofnde 28 noowammburu 1990 woni noon fewjuɓe ɗum ɓee e siinuɓe ɓee kala, sabu haalpulaar en ina keewi wiide « so neɗɗo fergitiima yanii, foti ƴeewde ko ɗo fergitii ɗoo, kono wonaa ɗo yani ɗoo ». Ko ɗum waɗi eɗen cikki ko addanta yimɓe ruttaade ɗo ngonnoo ko maa hoolaare ruttee e nder ɓerɗe yimɓe hee, ɗum ɗaɓɓi ko maslahaa baawɗo yiileede fof ko maa anndee ko waɗi koo hol no ardi, hol miijiiɓe ɗum, holi yamirɓe ɗum, e holi siynuɓe ɗum, caggal ɗum noon yaafuya ndaartee feewde e jom ƴiiƴameeje en nde goɗɗum waawa miijeede : iddiya, ndaamordi ekn. Ɗum fof noon faanditaa heen ko mbele ko waɗnoo hoto waɗtude, mbele ko fayi arde, 28 noowammburu ina wonta juulde yimɓe fof.
Maamuudu H.Joob.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ɗum jeya ko e geɗe jiytaaɗe ɓurɗe teskeede hannde, tuugnaade e ganndal hiisawal e ɓalliwal ɓaartingal e ngeɗon pamaron, ɓakdi ndi jiydaani e ndi ngoow-ɗen ndii, ndi nganndu-ɗen ndii. Ndiin ɓakdi ina jogii batte mawɗe e nder weeyo, nde wonnoo ndi anndanaaka, ɗuum waɗi ndi wiyeede ɓakdi ɓaleeri.
Ɓakdi ɓaleeri walla ɓakdi niɓɓiɗndi, joopii ko ɓakdi ndi feeñirtaa bempeƴƴe kuɓ-pooɗal no ɓakdi ngoowaandi ndii nii, ndi tiniraa e ndi woodi tan ko batte mayri e fooɗngo.
Ɓakdi ɓaleeri walla ɓakdi ŋakkundi fuɗɗii haaleede ko e ɗemngal ganndo Siwisnaajo biyeteeɗo Jwiki e hitaande 1930, nde o wiɗtatnoo dille lilluɗe koode jonɗe, jeyaaɗe e ɗatal Tolli (constellation de la chevelure de Bérénice), o teskii wonde njaaweeki majje ina ɓurtiri ɓeto makko no feewi.
Coow ɓakdi ɓaleeri ɓuri doolnude ko e duuɓi capanɗe seeɗa battindiiɗe ɗee, waɗi noon geɗe tati ina teskaa, ko ɗeen ɓulnii ngoon miijo, ngoodni ɓakdi ɓaleeri.
1. Lilluɗe kooñolle e jirlagol majje
2. Njaaweeki lilluɗe e ooñagol fooɗngo e nder ɗaccere lilluɗe koode
3. Fuɗɗoode lilluɗe e baylagol ciiri mum en.
Njaaweeki jirlagol lilluɗe ɓetirtee ko batte Doppler
Jirlagol lilluɗe koode e koye majje anndirtee ko e batte Doppler, so oɗon teskitii, so on cooyniima werlaa nawoowo ɓe cellaani (ambulance) ina ara, piipaali werlaa o njaawat, so o yawtii ɗi leelta no lefol rajo ƴakkangol nii, hay mbo yiyaani werlaa oo ina waawi anndude so o yawtii e fawaade e baylagol dille ɗee ; ko ngool baylagol piipaali ɗii woni ko wiyetee batte Doppler e nder hito (sawtu). Lilluɗe koode kitataa (cawtintaa) kono eɗe nelda bempeƴƴe kuɓ-pooɗal, ɗeen bempeƴƴe ndaɗaani batte Doppler, ko lewndu majje wiɗtetee ngam ɓetde njaaweeki jirlagol majje e koye majje. Mahngo lillungal kooñollowal ɗeɓata waade ko no seto naange mahorii nii, waɗi ko faandu hakkunde e daso-daso catiiɗo faandu nduu no mbeɗu ni. Tawde ko noon siforii, Kepler e ganndal makko ngal o heɓiri Newton, ɗamininoo ko, kala ko ɓuri woɗɗude wuddu Lillungal ɓurata leelde ko yirlatoo, ko ɗuum kam teskaa e Yuɓɓo Naange. Kono jirlagol jiyetengol e Lilluɗe hee ina luutondiri e ngol yuɓɓo naange no feewi, sabu njaaweeki jirlagol koode ɓadiiɗe wuddu ɗee e goɗɗuɗe ɗee fof ko gootum, ɗuum noon ɓe pelliti wonde won ko Lilluɗe ɗee coomi walla ndasori ko teddi ko ɓe korii yiyde, ɓe mbiyi ɗum ɓakdi ɓaleeri.
Jooni kay mbela Lilluɗe ɗee mahiraa ko ɓakdi ɓaleeri ?
Ɗuum ko jaakre mawnde wonande annduɓe weeyo, kono eɓe kawri e miijo wonde ko yiyotoo e lilluɗe ɗee ko seeɗa, ko heddii ko wirnii koo, ko paalal ɓakdi ɓaleeri, ɓakdi ɓaleeri ndi anndanaaka tawo hay huunde. Ko ɓuri haawnaade ko paalal ngal ina sowoo laabi 5 haa 10 ko yiyetee koo. Feere woɗnde riiwtoore goodal ɓakdi ɓaleeri ina joga, ndeen feere woni wiyde eɗen majji sirlu dille lilluɗe beɗiije, walla no paamir-ɗen mbaadi jirlagol majje nii feewaani, kono ɗuum suwaa tawo yaltinde en e jaakre hee. Njaaweeki jirlagol lilluɗe koode cariiɗe e weeyo fawii ko e mooɓre majje, mooɓre heen lillungal fof anndirte ko mooɓe koode ngonɗe e maggal, yanti heen mooɓre duule gaasuuji jawsuɗi gonɗi hakkunde majje. Ɗeen mooɓe pawondirɗe fof e heewde e mawnude, so waɗdaama e ko njaaweendi ndii ŋakkira e ɓakdi koo, alaa e sago mooɓre woɗnde ɓurnde moolaneede yanta heen, ko ndeen woni ɓakdi ɓaleeri walla ŋakkundi.
Ɓiɓɓe fooɗngo kollirii goodal ɓakdi ɓaleeri
Kitaale 1980 won ko teskaa e weeyo hee ko anndanooka, ɗuum ari semmbinde goodal ɓakdi ɓaleeri e nder weeyo ngoo, ɗuum ko woni ?
Ɓe teskiima wonde eɓe cooynoo won e kuule weeyo, huunde wootere no ɗiɗi nii, ɗuum firti ko eɓe cooynoo lillungal gootal no ɗiɗi nii, waɗi noon ko e nder yolnde hakkunde men e ngaal lillungal jiyrangal noon won ko woni heen e mooɓre ɓakdi ko fotata naɗɗiɗinde weeyo ngoo, kala ko rewi heen selat mooɓre ndee ɓenna, to Jowondiral kuuɓtodinngal (relativité générale), ngool celol alaa ko daɗata ngol e ngeɗon weeyo, hay pooyton (photons). Ɗuum noon eɗen cooynoo pooye Lilluɗe goɗɗuɗe e nder weeyo tawa ɗe keedaani ɗo cooyni-ɗen pooye majje ɗoo, no ɓiɓɓe naange nii, ɗeɓata waade ko no daarorɗe ngoni e weeyo ngo nii. Won huutortooɓe ɗum ngam yuurnaade kuule goɗɗuɗe e nder weeyo. Waɗde ɗum holliri wonde won ko woni e weeeyo ngoo ko ñisi haa ngo naɗɗiɗi, tawde anndaaka, wiyaa ɓakdi ɓaleeri. En mbaawtaa faamde iwdi Lilluɗe koode ɗo ɓakdi ɓaleeri tawaaka, kadi so wonaano kayri ɗiirtagol weeyo ɓurat ɗoo yaawde. Ɓakdi ɓaleeri e kaawisaaji mum ɗi ngasataa.
Hammadi Jah


text:
Moongel yuɓɓinii ñalɗi pinal tuggi ñalnde 12 lewru ut 2009 haa 18 ut 2009. Gure nootitiiɗe e ñalɗi ɗi ko Lugge Sayɓooɓe e Ganki e Maafoondu e huunde e gure tokoose taariiɗe Moongel. Golle ñalɗi ɗi ko hono nii lelorii:
– Ñalnde alarba 12/08/09 saanga w 4 ɓo kikiiɗe haa w 7 ɓo kikiiɗe ko jaɓɓungal, jamma ko diisnondiral hakkunde ardiiɓe gure ɗe.
Moongel yuɓɓinii ñalɗi pinal tuggi ñalnde 12 lewru ut 2009 haa 18 ut 2009. Gure nootitiiɗe e ñalɗi ɗi ko Lugge Sayɓooɓe e Ganki e Maafoondu e huunde e gure tokoose taariiɗe Moongel. Golle ñalɗi ɗi ko hono nii lelorii:
– Ñalnde alarba 12/08/09 saanga w 4 ɓo kikiiɗe haa w 7 ɓo kikiiɗe ko jaɓɓungal, jamma ko diisnondiral hakkunde ardiiɓe gure ɗe.
– Ñalnde alkamiisa 13/08/09, subaka ko udditgol ñalɗi ɗi e seppo ngam hollitde finaa tawaa men. Hay safalɓe nokku o kollitii finaa tawaa mum en. Kikiiɗe ko fuku bal hakkunde Moongel e Lugge Sayɓooɓe (0-0), jamma ko hiirde pinal ; yuɓɓini hiirde nde ko goomu pinal wuro Moongel.
– Ñalnde aljuma 14/08/09, subaka ko pittugol wuro Moongel, kikiiɗe ko fuku bal hakkunde Ganki e Maafoondu (0-0), jama ko yeewtere pinal .
– Ñalnde aset 15/08/09, subaka e kikiiɗe ko fuku bal ; pottitte ɗe ko Lugge Saybooɓe e Maafoondu (0-0) ; e Ganki e Moongel (1-0) ; jamma ko hiirde pinal ; yuɓɓini ɗum ko gure garnooɗe nootitaade e ñalɗi ɗi.
– Ñalnde alet 16/08/09, subaka e kikiiɗe ko fuku bal ; pottitte ɗe ko Ganki e Lugge Saybooɓe (0-0) e Maafoodu e Moonngel (0-1), jamma ko hiirde naalankaagal ; yuɓɓini ɗum ko naalankooɓe wuro Moongel.
-Ñalnde altine 17/08/09, subaka ko ƴaro ; kikiiɗe ko pottital cakkital kawgel ngel ; pottital ngal wonno ko hakkunde Ganki e Moongel (1-0). Ko Ganki nawi raay kawgel ngel. Jamma ko batu ciimtol golle ñalɗi ɗi.
-Ñalnde talaata 18/08/09, subaka saanga w 9 ɓo ko duuso gure garnooɗe nootitaade e ñalɗi ɗi.
Eɗen njetta denndaangal ɓesngu Moongel nde waawi yuɓɓinde ɗiiɗoo ñalɗi haa mo woni kala dañi heen weltaare. Eɗen ñaagoo Geno toowɗo o nde sellinta doole ; moƴƴina battane ; ɓeyda barke o, hokka en tawtoreede hitaande faynde. (Aamin)
Nulaaɓe Fooyre Ɓamtaare : Abuu Aamadu Joop e Abuu Umar Kan to Lugge Sayɓooɓe


text:
En kaaliino yeewtere ɗiɗmere nde tele Muritani yuɓɓini e Farayse, fooɗtunde hakkillaaji men. Yeewtere tataɓere ndee, sakkitiinde yuɓɓineede ndee, bismaa heen ko Ibraahiima Muttaar Saar, hooreejo AJD/MR. Ko ñalnde 12 mee wonnoo. Ngolɗoo laawol noon, wonaa yeewtere kuccondiral seertuɓe lanndaaji, kono ko jaaynooɓe tato kuufnoo jeewtoowo oo. Ibraahiima waɗii daartol darnde mum politik, kam e darnde AJD/MR. Ina jeyaa e miijooji teeŋtuɗi ɗi o haali ñalnde heen, ko wiyde “Muritani, gila sosaa, ko dowla paltoor e njiyaagu”.
O naamndii hol fof no ngootaagu waawirta aaɓnaade, no koɗdigal moƴƴal aaɓnortoo, ɗoon ɗo laamuuji ceerndooji ngardii Muritani ?
Ɗum noon, e wiyde makko “ngam daɗndude Muritani e kasaara, alaa e sago geɗe caabiiɗe caɗeele ɗee, hono ngootaagu ngenndi, gagga ɗemɗe ngenndiije, njiyaagu e doosɗe leydi ñawndee”. O dalliniri ɗum “mbayliigaaji tippudi nehdi e jaŋde e joñgol ɓaleeɓe kam e kuftodingol bonanndeeji jawdi koninkooɓe ngoni e mum ndee”.
O wiyi “persidaaji meeɗnooɗi ardaade leydi ndii kala, ko Haydalla ɓuri moƴƴude laamu. Ko e laamu makko ɗemɗe ngenndiije keɓtinaa, yimɓe leydi ngoni e findineede, hay so tawii won ɗo o juumi seeɗa, o fuɗɗinooma ñootde hakkunde ɓiɗɓe leydi ndii… Ko noon kadi, ko Maawiyya wul Siidi Ahmed Taaya fof ɓuri bonde laamu, sibu e duuɓi noogaas ɗi o ardii leydi ndii, ko e jayngol e lewlewndu yimɓe ngonnoo. Maawiyya sokii, warii ɓe mbiyaani mbaɗaani, riiwii ujunnaaje ujunnaaje muritaninaaɓe ko aldaa e hujaa gooto, o ɓoori foksineeruuji e koninkooɓe e dow fenaande ɓaleere kurum”.
BAB


text:
1. A yettaa ma Jooman an Arandeejo FuɗɗuɗoA ɓeeda salaati dow Naboojo Muhammada.
2. Luwal fuufaama, non leydi laatake dimbakeDi iirtii ubaaɓe, non a lildi Muhammada.
3. To Dargal warii Moɓgal tagaaɓe ɓe kauritiiDu’are amin fuu juulɓe jippo to Ahmada.
4. To mooytii koode, asama seekama laatakeWalaa on mo hisna sai mo tokki Muhammada.
5. Yi’aa naage suddaama, nyibre suddake leydi fuuFa geese e balwi sai ɗe tokkoɓe Ahmada.
6. To kooseeje fiiri koode caami ɗe ɗoppakeWalaa to jeyaaɓe doggirta sai faago Ahmada.
7. Musinoowo fuu jaangai biɗɗo maako o sakkinaƁe deeɗi dimai fuu, non o bolbi Muhammada.
8. Yi’aa torra waati himbe wartii bo wuykuɓeWala wuyku ngooga kamɓe geddiɓe Ahmada.
9. Ɓe Maɓɓita defte sirru himɓe e sankitaaA yiittaa jalooɓe sai mo ɓaade Muhammada.
10. To laabka huwoyɗaa taanidiiɗa to duniyaA fottai e hairu yende fottirde Ahmada.
11. To kuuɗe ɓaleeje taskitirɗa e kalluɗeKo halli tawaitaa an e ngaƴnɓe Muhammada.
12. Mi noddii lenyol am Fulɓe ngam Allah keetideeDabaare wala men sai ni tokken Muhammada.
13. To ilmu heɓaama ngikku laaɓi to duuniyaFa laahira booɗai ɓadditoo ɗen Muhammada.
14. To on subti bumɗaaku haa suudu duuniyaA ummoto Dargal bumɗo o yiitaa Muhammada.
15. Mala’ika’en nangai faana hiite ɓe sakkinaWalaa ngoɗɗo balloo haa ngayooɗo Muhammada.
16. Mo nder hiite, andaa, yeeɗataako o maayataaO siikai o muuyai daa o tokki Muhammada.
17. O tuubai, o bi: “Ya Ceneeɗo mi anditiiTo ɗum soƴƴitii yam min mi tokkai Muhammada.
18. Mi juulai, mi suumai, zakka, faa ma mi hijjoto Mi nanta ka goɗɗo sai ka biiɗaa Muhammada.
19. Mi accai ka guika ko mi teetana himbe fuuWala ko gaɗai mi sai ko lilɗaa to Ahmada.
20. Fa jooman e inde maaɗa noddaimi jaabo yamWaɗan men risƙu en tokka laawol Muhammada.
21. To maayde warii men maaya nuɗɗooɓe diina maJaɓaa yonki meeɗen jippina men to Ahmada.
22. To Dargal warii men haade maako mo subtuɗaWalaa ɗoogi yenden sai ni ɗoogi Muhammada.
23. Mo ardoo e men tokka faa nasta jannataE Alkausara, huuru, non e yeeso Muhammada.
24. Fa salli alaihi, ahlu maako, sahaabo’enE mumini’en fuka yiidɓe Annabi Ahmada.
Dr. Aliyu U. Tilde, 18 September 2022


text:
E taƴre adannde winndannde men yaltunoonde e tonngoode 178, en kollitiino wonde mumto leñol Tutsi en fuɗɗinoo to Ruwanndaa ko ñalnde 7 abriil 1994, hay so tawii ngol seɓɓitiiɓe Hutu en ɓamii heblude ngol ko ɓooyi. E njiyiino wonde koloñaal ina jeyaa gadduɗo ceerungal e ngañantumaagu hakkunde leƴƴi e leydi hee, tee seɓɓitiiɓe Hutu en ɓee, wonaa Tutsi en tan mbari, ɓe idorii ko mumtude kala ko ina waawi faddaade ɓe e feere maɓɓe bonnde ndee : ɓe idorii ko warde Hutu en ɓe ɓe njiidi leñol saliiɓe miijo ngañantumaagu leñol. Warngooji keewɗi goɗɗi mbaɗanooma, no annama reftooji nii. Ko hono noon kadi warhooreeji leƴƴi goɗɗi ganndaaɗi ɗii njahri, yeru warhoore Yahuud en, walla mo Armeninaaɓe.
En mbiyiino heen wonde, caggal ko kewnoo Muritani e kitaale 90-91, caggal warngo Ogosagu to Mali, e fawaade kadi ko woni to Gine e Burkinaa, ngenndiyankooɓe kala ina poti jeertaade e ngonka won ɗiin leƴƴi, haa arti noon e ngonka Fulɓe e nder ɗee leyɗe limtaaɗe. Fulɓe e koye mum en ina poti waɗtude hakkille, ngardina miijo, ƴeewtoo no moƴƴi nguurndam mum en, ngam suraade e hono ɗuum…
En njiyiino warkoyeeɓe ɓee idorii ko keblugol hakkillaaji, bonnitde anniyaaɓe momteeɓe ɓee, itta neɗɗaagu mum en, haa nannditina ɗum en e jawdi, warde ɗum en ɓeydoo newaade. E nder Alemaañ Hitleer, yahuud en tooñirtenoo ko « doombi ». E onndoji rajooji Mil Kolin (Mille colline) to Ruwanndaa, Tutsi en mbiyetenoo ko « booti ». Yanti e ɗuum eɓɓaande warngo ndee siynaaka e ñalawma gooto. Hutu en seɓɓitiiɓe ɓee, puɗɗorii ko ittude kala kaɗooje walla paddooje, e riiwde kala ko waawi seedtaade golle bonɗe ɓe keblata ɗee. Ko ɗum tagi ɓe idorii ko warde soldateeɓe 10 belsenaaɓe, ɓe owni beeli 2 500 koninke Fedde ngenndiije haa njalti leydi ndii…
Jooni noon njokken
Ngonka politik e konu hade warngooji ɗii
Ñalnde 1 oktoobar 1990, rebel FRP en ɓe Pool Kagame tacci keerol hakkunde Ugannda e Ruwannda, ngari haa alaa ko heedi ɗum en e Kigali so wonaa 80 km.
4 oktoobar 1990, Farayse e Belsik cakki peeje ngam artirde yimɓe mum en wonnooɓe Ruwannda.
Konu Farayse heblii, yuɓɓitini FAR (Forces Armées Rwandaises woni konu leydi ndii) ngam dartaade FPR. Ina wiyee wonde FPR ɓaarinoo kam ne ko e konu Uganndaa.
E hitaande 1991 pelle sukaaɓe keewɗe keɓtinaama e leydi hee tawi won heen ko jogitiiɗe (milisaaji). Won e majje barɗe koye keewɗe, kono ñaawraaka ɗuum saka pawee kuuge. Ɗuum ina jeyaa e geɗe ballitɗe momto-leñol.
E 1993 koninkooɓe Tutsi en mbari persidaa Burundi, hono Melsiyoor Ndadaye (ko o Hutu). Ɗum jibini wolde nder Burundi, heewɓe (Tutsi en e Hutu en fof) mooloyii worgo Ruwannda. FPR e laamu Ruwannda kadi ciifondiriino nanondiral (Nanondiral Arusha) ngam dartinde hare, kono ko maa F.NG.D. neldi toon konu (MINUAR) ngam reende ciynugol mum.
Silsil warngooji ɗii
6 abriil 1994 persidaaji Ruwannda (Jewenal Habiyarimana) e Burunndi (Sipiriyen Nataryamira) maayi kam en ɗiɗo fof nde misil sammini laana ndiwoowa ɓe njolnoo, tawi ina hebloo juuraade Kigali. Haa hannde berliiɗo oon misil anndaaka. Oon jamma konuuji FPR tuddinnooɗi saraaji keerol Ugannda njaaɓani Kigali.
7 abril : Hooreejo hiifaaɓe hono Agat Uwilingiyimana (debbo gidiiɗo ardaade Ruwannda) e hoohooɓe politik Hutu en hakindiiɓe woɗɓe mbaraa, ngam haɗde jam dañeede, ko jiidaa e koninkooɓe belsiknaaɓe 10 jeyaaɓe e MINUAR. Milisaaji Hutu ndarni uddooji keewɗi nder Kigali e nder leydi ndii ngam tuntundaande e warde kala Tutsi, ɓe ɓe kaɓtinirta kartal dentitee mum leñol.
- 8 abril 1994, Farayse e Belsik nawti yimɓe mum en. Balɗe dewɗe heen ɗee, Hutu en seɓɓitiiɓe ɓee njani e kala nokkuuji ɗo Tutsi en moolinoo (ekkolaaji, eglisaaji…), mbari ɗum en, e ballal gardeeɓe renooɓe persidaa won e nokkuuji.
- 14 abril 1994 : Laamu Belsik yaltini soldeteeɓe mum e MINUAR.
- 21 abril 1994 : Goomu Kisal F.NG.D. felliti ittude toon MINUAR. E nder 2 500 koninke, alaa ko ɗali toon so wonaa 250.
- 30 abril 1994 : Goomu Kisal F.NG.D. yamiri dartingol hare hakkunde FPR e FAR, kono haaɗi tan ko e dipolomasi e paabagol yimɓe. Hooreejo Goomu nguu, e nder haala mum, wiyaani ko mumto-leñol, kono haala mum ina laaɓti : « Siwil en ɓe alaa ko njogitii nana njanee e nder leydi hee kala, haa teeŋti noon e nokkuuji gonɗi e njiimaandi konu walla ɓalliiɓe Guwarnama Ruwannda… Warngo yimɓe jeyaaɓe e leñol tawi faanditaa heen ko mumtude ɗum en haa laaɓa walla huunde e mum en, ko warhoore mo sariya winndereejo fawi kuuge ». E oon sahaa maayɓe ɓee ina millee e 200 000 neɗɗo. Kono heewɓe tawi kuutoriima helmere mumto-leñol ndee ngam sifaade warngooji ɗii.
- 17 mee 1994, Goomu Kisal F.NG.D. haɗti naatgol njogitaaje e Ruwannda, kono ɗuum ɗooftaaka, sibu haɗaani kaɓirɗe paaɗe e FAR rewrude Goma, walla paaɗe e FPR rewrude Ugannda.
- 31 mee 1994 : Ciimtol Kuuɓal kuuɓtodinngal F.NG.D. e joɗnde Goomu kisal millii maayɓe ɓee hakkunde 250 000 e 500 000. Ngool ciimtol wiyi kadi « warngooji ɗii ko kuuɓtodinɗi, tee sikke alaa ko ɗum mumto-leñol ». Ina wiyaa e tonngol ciimtol ngol « … Enen fof eɗen poti heɓtinde wonde en mballaani Ruwannda daɗde e firtaare, en mbiyaani hay qaala, e nder ɗuum en njaɓii woppude innama aadee ina maaya eɗen ƴeewa ».
- 8 suwee 1994 : Goomu Kisal F.NG.D. suurti warngooji ɗii, ɓeydi manndaa MINUAR to bannge lajal (haa desammbar 1994) e to bannge donngal (ndeenka tuddule mooliiɓe). Leyɗe jeyaaɗe e F.NG.D. ɗaɓɓiraa ballal ngam cemmbingol MINUAR. Oon sahaa fotde 1 500 000 Hutu ina ndoga faade hirnaange leydi ndii, sibu ɓallagol konu FPR.
- 22 suwee 1994 : Farayse ummini ko anndiraa « opération Turquoise » so neldugol to hirnaange worgo leydi ndii soldeteeɓe Farayse ngam hanndanaade mooliiɓe ɓee nokku paaborɗo yimɓe kisnaaɗo. Kono ɗuum haɗaani warngooji Tutsi en jokkude haa e nder oon nokku kisnaaɗo gonɗo e njiimaandi Farayse.
- 4 sulyee 1994 : FPR heɓti laamorgo leydi ndii.
- 16 sulyee 1994 : Ɗoon ɗo soldeteeɓe FAR carondirta gooto fof ina doga ngam daɗndude fittaandu mum, Galle Daneejo (galle laamorɗo Leyɗe Dentuɗe Amerik) habri uddugol ammbasaad Ruwannda e diiwgol gollotonooɓe heen, habri diisnondiral e terɗe Goomu Kisal F.NG.D. ngam uddude joɗnde mum to Ruwannda, e pawgol junngo e kala ko Ruwannda joginoo to Amerik.
- Ko 17 sulyee hiisaa woni ñalngu dartagol momto-leñol ngol, woni ñalngu ngu FPR heɓti ko ɓuri heewde e leydi ndii. Ñalnde heen tawi 800 000 Tutsi e Hutu kakindiiɗo (ɓe ngondaani e warngooji ɗii) tawi mbarama ; miliyon ruwanndanaaɓe dogooɓe konu FPR taccii keerol faade Sayiir (Zaire) (Konngo demokaraatik hannde oo). Soldateeɓe « Operation Turquoise » (soldateeɓe Faarayse), reennooɓe keerol Sayiir ngol, ngoppii hay konu leydi ndii (FAR) e kaɓirɗe mum, kam e ardiiɓe e cibooji Hutu en tacci keerol ngol ngam mooloyoo to Sayiir. Jooni ko mooliiɓe ɓee, hono ɓee yimɓe ko ɓuri heewde e mum en mbaawnanoo warde, sibu ɓe njookiima hankati hakkunde FPR e milisaaji momti-leñol jiimɗi tuddule mooliiɓe ɓee. Ñalnde 18 sulyee, FPR wiyi dartinii hare. Ñalnde 19 sulyee FPR darni Guwarnama Ngootaagu ngenndi wonande daawal cabborgal duuɓi joy. Hutu gooto jeyaaɗo e FPR ina wiyee Pasteur Bisimungu waɗaa hooreejo leydi, Pool Kagame gardinooɗo konu FPR woni cukko hooreejo leydi. Fostin Twagiramungu, daɗɗo e warngooji hee waɗaa hooreejo hilifaaɓe (premier ministre), hono no eɓɓiranoo e nanondiral Arusha nii.
Balɗe 100 mumtugol
Lebbi tati kuurɗi, ko warngooji, nder leydi njogiindi njuɓɓudi cañiindi kañum fof e wonde e haɓde e FPR. Jamirooje mumtugol ndewnetenoo ko e perfeeji haa yettoo burgemeste (Meer komin), ɓeen ne njuɓɓina batuuji e nder wuro kala ngam habrude jamirooje dokkaaɗe ɗee e ballal sanndarma en e ardiiɓe eglisaaji. Rajo-Tele Mil Kolin ngoo kadi saakta ɗi haa ɗi njaaja, ina hirjina, e ɗowa, ina semmbina warngo Tutsi en, ina joopanoo warooɓe ɓee nokkuuji ɗo Tutsi en tawetee, waktu yoo waktu. Warngo ngoo yuɓɓiniraa ko no dawi nii, yimɓe fof ndenndinee, ndawana waroyde, hono no ngo yuɓɓiniranoo to Mutara e hitaande 1990, e to Bugesera e hitaande 1992. Kono jooni, ko warngo Tutsi en e Hutu en ɓe njaɓaani warngo ngoo, jaggiraaɓe ko « jamfankooɓe », ko ngo huuɓtodinngo e nder leydi hee kala. Ardii golle ɗee ko milisaaji ɓalliiɗi laamu nguu, e ballal FAR, yimɓe heddiiɓe ɓee alaa e sago ndewa heen. Yimɓe ɓee keewi huutoraade ko jaasiiji e jale e cabbi ñiɓaaɗi pontooje ekn…
Laabi ɗii kala uddaa e leydi hee no diidorinoo ngam faddaade yiɗɓe daɗndude pittaali mum en, e warde ɗum en e darnde. Ardiiɓe laamu nguu e nokkuuji ɗii ina keewi, heen sahaaji e dow yamiroore perfeeji, hujjinoraade yiɗde daɗndude Tutsi en, ɓe ndenndina ɗum en e nokkuuji buur ko wayi no estaduuji walla kuɓeeje meeriiji, ekkolaaji, eglisaaji. Konu ara ɗoon « fuɗɗoroo golle ɗee » njogitaaje kaanɗe ɗee, ko wayi no gernaduuji, caggal ɗuum milisaaji ngara njokkita ko heddinoo koo. Milisaaji ɗii alaa galle Tutsi mo purgata, ɓe njaltina kala suuɗinooɓe heen, ɓe mbara ɗum en.
E nder lebbi tati, miliyoŋ neɗɗo mbaraama e wiyde laamu Ruwannda, 800 000 neɗɗo e wiyde F.NG.D. e OUA, warngo bonngo (debodeedi mbaagee, tigguuji mum en mbaree, wondude e kaantare njogoram, warngooji ɗii ngoppaani galleeji jilluɗi…).
Ñalnde 12 abril 1994 mawɗo konu leydi ndii lomtinooɗo ñalnde 7 abril, caggal nde gonnooɗo ɗoon sankii ñalnde 6 abriil e njangu, kam e ofiseeji sappo FAR njaltini bayyinaango ngam ñiŋde warngooji ɗii, e wagginde dartingol hare. Ɗoon e ɗoon Guwarnama cabborɗo oo itti mo.
Perfee wuro ina to worgo leydi ndii (wuro wooto ɗo Tutsi wonnoo perfee) etiima haɗde warngo e diiwaan mum. O ittaa ñalnde 17 abril 1994. Mumtugol fuɗɗii, sibu, ñalnde 19 abril ko gardiiɗo guwarnama e mudda oo e hoore mum ari ɗoon hirjinde yimɓe e « waɗde dawi » !
Nder diiwaan Kibuye gonɗo nder kaaƴe, lollirɗo jaambaraagal, Tutsi en ndenti ngam dartaade laamu nguu e miliseeji ɗii, ɓe kaɓtorii ɓe kaɓirɗe ɓe keɓtatnoo e maɓɓe. 65 000 Tutsi ubbidaamma ɗoon e wiiduru wooturu. Soldateeɓe Farayse limii ɗoon 800 daɗɗo.
Waɗii ko luulndii ɗuum e nokku gooto bajjo ina wiyee Giti, sara Kigali : hay Tutsi gooto waraaka ɗoon, sabu darnde laamu ngonnoongu ɗoon nguu. Persidaa Bisimungu yettii perfee wuro ngoo caggal poolgu FPR.
Ñalnde 30 abril 1994, biro politik FPR yaltini bayyinaango ngam wiyde mumtugol ngol dartiima. Ngo wiyi Goomu Kisal F.NG.D. hoto neldu toon konu wiyi ina nelda nguu, sibu neldugol toon konu e ooɗoo sahaa alaa ko nafata hankadi ». Heewɓe nii mbiyi mumtugol ngol timmii e yoga e nokkuuji leydi ndii ko adii nde lewru mee 1994 feccinta. Oon sahaa waɗii luural e nder laamu cabborgu nguu mbele « rewɓe e sukaaɓe daɗnooɓe e nder won e diiwanuuji ina poti mumteede walla woppeede ndaɗa, kono fellitaa ko yo ɓe mbare kamɓe fof ».
Ko maa Farayse yenanaa FPR woni ko e foolde, nde fuɗɗii huutoraade helmere « mumto-leñol » ngam dagnude neldoygol toon konu.
Ko ɓuri heewde e daɗɓe ɓee mooloyinoo ko to diiwanuuji Fuɗnaange Rewo leydi ndii, ɗo FPR idinoo heɓtude. Won heen cuuɗii ko e nokkuuji beeli walla e dunli. Heddiiɓe ɓee, ko ɓe Hutu en ndaɗndi, tawi ko e sirlu, haa nde FPR ari. FPR sakkitii yettaade ko nokku ɗo konu Farayse wonnoo ɗoo, ko ɗoon warngooji cakkitii dartaade sibu soldateeɓe Farayse e MINUAR fof ko wiyanooɓe « yo njaggu koye mum en e geɗe ɗee » ; kono tan Farayse daɗndii fotde 8 000 ɓoccitinooɗo to hirnaange rewo leydi ndii e 800 woɗɓe to Bisesero e woɗɓe teelɗuɓe.
Mumtugol ngol ko boomaare mawnde kadi to bannge faggudu sabu bonnugol jawdi (haa arti e jawdi ndariindi) kam e koɗorɗe e nammbuuji e kala ko jokkii e Tutsi en.
FPR ne, nder hare mum keɓtugol leydi ndii, reenii tutsi en daɗnooɓe ɓee, kono kadi heɓii warde ardinooɓe laamu ɓennungu nguu heewɓe, ko aldaa e ñaawoore. Won ciimtol gootol HCR feññini wonde FPR warii hakkunde 25 000 e 45 000 neɗɗo, hakkunde abril e ut 1994, kono wonaa e sabu mum en jeyeede e leñol.
Darnde Aduna
Ina laaɓti wonde leyɗe aduna ɗee kaɗaani ngol mumtugol. Seneraal gardinooɗo MINUAR oo ñiŋii ndeen darnde. Haa teeŋti noon e Farayse. Ko wayi no Israayiil takkaama jokkude yeeyde laamu leydi ndii kaɓirɗe (petelaaji, kure e gernatuuji). Ma a taw boom ko ɗuum addani Diiso Toowngo (Cour Supreme) Israayiil fellitde sokde duttorɗe jowitiiɗe e njeeygu Ruwannda kaɓirɗe e sahaa mumto-leñol ngol, e suuɗde ɗum yimɓe, hoto ɗum bonnande kisal Israayiil kam e jokkondire mum e leyɗe goɗɗe. Dental Dowlaajo Amerik e Goomu Kisal muum (Ruwannda ina jeyanoo heen e 1994), caliima wiyde warngooji ɗii ko mumto-leñol, gila e law. Ko ɗuum haɗi kuutoragol « Nanondiral paddagol warhoore e mumto-leñol » potnongal waawnude Dowlaaji ciifɗi Nanondiral ngal daraade ngam haɗde ɗum.
Ko warngooji ɗii mbaɗetee koo fof, Sarwiis F.NG.D. toppitiiɗo Deeƴre ko ko haɗi Seneraal Romeyoo Daleer huutoraade njogitaaje ngam haɗde ɗi. O ɗaɓɓiino e F.NG.D. heɓde yamiroore heɓtude njogitaaje cuuɗaaɗe e saawiyee 1994 kono o heɓaani ndeen yamiroore.
So Alla jaɓii maa en ngartu e batte ngoo momto leñol, kam e ngonka Ruwanndaa hannde.
Bookara Aamadu Bah


text:
Faransi: Fedde adunayankoore "UICN" waɗii jonnde mawnde ko faati noonanteeri tagu nguu
Saakitaama ñannde :
Keɗoɗee Kiwal Taarindi ɗoo e RFI Fulfulde. E kaa taskaram, Abdullaay JALLO e hoɓɓe makko yewtay ko yowitii e jonnde fedde adunyankoore daraniinde taarindi wi'eteende "UICN" waɗaande Marseey e nder Faransi. Faandaare nden ko ndaarugol peeje ƴetteteeɗe ngam reenude ngurdam noonanteeri tageefo ngon. Biyodiwersité e ɗemngal faransiire.Eɗen bismoo Ceerno Ibrahima JALLO, Ginenaajo, Hooreejo topitiiɗo taarindi ka suudu laamordu Gine e kadi Raasiin Kaan, senegalnaajo ardinooɗo fedde "UICN" e nder hirnaange Afrik.Oɗon waawi yiitude taskaramji amen ɗin fof e dow kelle amen Facebook e Twitter: RFI FULFULDE. Heɗee men ka applikasiyon “PURE RADIO”.


text:
Denɗiraagal wonaa sara e nguurndam renndo e sifaa kuuɓal.
Addannoo mawɓe men Afriknaaɓe yuɓɓinde ko ngam newnude nguurdiigu hakkunde yimɓe, ňiiɓnude korsa, tabitinde banndiraagal e njurum, e nder wuurduɓe e yonta gooto. Nde tawnoo neɗɗo wuurii ko e dunndu ngooɗelaaji fiiltiindu ɗum, tuugaade e ɗuum, e hollude kadi neɗɗo fotaani fawde nguurndam mum fof e daňal, sabu daňal jawdi, ndariindi walla leliindi, wonaa ndiin tan, neɗɗo faggotoo heɓda jam. Jam e daňal pawii ko e jinsondiral geɗe. Potondiral mumen. Raddude jawdi, walla no wuurdi, ngoo senngo, neɗɗo e kullel fof, walla mbiyen tan kala tagoore poti heen haaju. Nde tawnoo kala ko sooraa fittaandu waɗi teewu e ƳiiƳam ina hatojini e ňaamde e yarde.
Daňal ngal ko ko lelnanaa sarɗiiji, wonaa o hajotini e ko goɗɗo jogii tan o waɗtii e jey makko. O dillintu sabaabu pawiiɗo e sarɗiyeeji laawɗinaaɗi ɗi renndo walla diine walla laamu dotti. Kulle ladde noon, ɗiin sarɗiyeeji tawaani ɗumen. So keyɗii tan, ndaddoytu njiiloyoo ko ňaami. Mbaree heen, Mbara heen.
Ɗaɓɓude no wuurde ina waɗɗii en, Kono noon, Alla dottaani ɗoon nguurndam neɗɗo tan. Sabu so ɗam haaɗii ɗoon, ɗam tekmat, ɗam welataa.
Jawdi tan ɓoldi waawaa tammbaade jam Aduna oo. Ko ɗuum waɗi, Alla yamiri en yo en njokku enɗam, yo en mballondir, yo en korsondir, njurmondir, njokkondir enɗam. Yo en ndeen enɗameeje men. Ndee ɗoo yamiroore alliyankoore, ko nde waɗɗiinde reende e ɗoftaade. Mawɓe men mawnini nde haa njaggiri nde no wooturu e jookli Lislaam.
Alaa ko ɓuri jaggude ɗam, ngam hollude no ɗam foti mawnude e maɓɓe, e yiɗde wuurnude ɗam. Ko ɗuum waɗi denɗiraagal lelnaa e mbaydiiji keewɗi, ceertuɗi sifaaji, ɗum laatii ngalu renndoyankeewu ngu hay gooto waawaa hiisodaade ɓure mum e nafooje mum.
Annduɓe heewɓe ina kawri e wiyde so diiwaan Sene-gammbi oo deeƳii, deeƳni ɗum ko njuɓɓudi denɗiraagal taweteendi e banngeeji renndo fof. Ina jeyaa e majji :
– denɗiraagal jettooɗe
– denɗiraagal leƳƳi.
– denɗiraagal fedde dow e les
– denɗiraagal fedde rewre e fedde worde
– denɗiraagal ɓiy-debbo (kosam) e ɓiy-gorko (duhol).
Sifaaji denɗiraagal ɗii, kannji fof e seertude, gooto heen fof, gootal heen fof won ko gollata e renndo ko jiidaa e ko goɗɗo oo waɗata koo. Kono kadi, kannje fof faandaare majje welnude nguurdiigu hakkunde rennduɓe yonta walla sooruɓe ndenɗiraagu walla jiiduɓe enɗam. Sifaaji denɗiraagal fof e seertude, ina jeyaa heen ňifde fitina, kono kadi ko moƳƳude nguurndam ɓuri, faddaade caɗeele, newnude jokkondiral ɓuri tabitde heen.
Fulɓe, alla e mumen teddinde denɗiraagal, tuugaade e wiɗtooji Professeur Saydu KAN, yoo Alla yurmo ɗum, haarna ɗum Aljanna, o wiyi Fulɓe ina njogii 36 leňol ngol ndenɗondiri e nder Reedu Afrik. Ko ɗuum waɗi, ɓe ɓooyi hoɗdude koɗdigal moƳƳal hakkunde maɓɓe e leƳƳi keewɗi e Afrik.
Ndii ɗoo njuɓɓudi nguurndam noon, wonaa njiggaandi, ko mawɓe men cosani ɗumen koye mumen, sabu eɓe paamnoo no feewi ” Aduna wonaa laalo, kono ko maa laalndee “.
Haa jooni, so leyɗeele Afrik bannge hirnaange ndeeƳii, deeƳni ɗumen ko denɗiraagal. Fitina hakkunde leƳƳi nanaaka tawo e majje. Laamuuji ɗii fof e waasde daranaade potal. Sabu ɗi potndaani ɓesngu majji. Ɗuum noon, wonaa wallitde ňiiɓal jam. Kono leƳƳi ɗii ina nooynii, paalkisii ɗuum. Ɗi njaggi ko ko renndini ɗi koo, ɓuri mawnude e heedi-heeda mo laamuuji ɗii mbaɗata oo. Kono jom hakkillaaji en fof, ina paami ňiiɓal jam leyɗeele hirnaange Afrik, hakkunde leƳƳi, wonaa laamuuji ɗii ngaawi ɗum. Ɗuum ko maamiraaɓe walla kelti-nofel’en, goɗɗo alaa.
Ndeen noon, en keɓii ndonu mawngu e maamiraaɓe men, ngu en ngalanaa jawdi, e coodgol mum, sinno soodeteno. Kono soodetaake. Alla e denɗiraagal leƳƳi mawnude e renndo, ina foti hesɗitineede sahaa e sahaa fof. Hono no denɗiraagal ɓiy-debbo e ɓiy- gorko hesɗitinirtee e juulɗeeli nii.
Tawde en kaalii, denɗiraagal kosam e duhol, ndeen noon, njoorto-ɗen heen. Ngal ko denɗiraagal enɗam, hakkunde ɓiy kaaw e ɓiy gorgol. Ɓiɓɓe bandiraaɗo debbo e ɓiɓɓe bandiraaɗo gorko.
Hakkunde maɓɓe enɗam ina uura ɗoon. Giɗli mawɗi ina tawee ɗoon. Gila e jinnaaɓe maɓɓe, seekodiiɓe ɗo gootel, Bandiraaɗo gorko ina yurmoo bandum debbo sabu famɗude ɗum doole e waasde joganaade hoore mum hay huunde, sabu waasde jogaade doole no sippiriri e aduna.
Ko ɗuum waɗi, bandiraaɗo gorko, kala ko Alla waawni ɗum e balle e nafooje e teddule, omo waɗana bandiiko debbo oo. O yiɗataa hay hunde metta oon. Kala ko muusi oon ina muusa mo. Kala ko metti bandiraaɗo debbo, ina metta bandiraaɗo gorko. Ko korsa e njurum woni ɗoon. Bandiraaɗo gorko fawi bandiraaɗo debbo ko ɗo fawi fittaandu mum ɗoo. Kanko bandiraaɗo gorko, omo yaha nii heen sahaaji haa o ɗeɓa jaggirde bandiiko debbo oo no ɓiyiiko nii.
Bandiraaɗo debbo debbo oo ne, njurum mum e korsa mum e bandiraagel mum gorel. Omo etoo daranaade bandiiko gorko e kala kumte haajuuji ɗi renndo heedtini mo: guppol, ndefu, Ƴoogol, pittugol, laaɓal, haa e kumte haaju goɗɗe. Fannu goɗɗo, mo o heedanta mo, ko rokkude mo hakilantaagal nguurdiigu renndo, sabu debbo, hay so gorko heccii ɗum ne, ko kaňum ɓuri anndude caňu renndo, sabu ko kanko ɓuri ɓadaade jinnaaɓe ɓee. Worɓe ko e ladde ɓuri waawde wonde. Gila e njannganaawu haa e golle. Ko fawaade e heewde mo kumpite e nguurndam jinnaaɓe haa e ɗam renndo, o rokkirta bandiiko gorko oo peeje e peccorɗe haa e waajuuji naftooji ɗum e no woniri e renndo.
Bandiraaɗo debbo oo, sabu ňiiɓal mum e wuro, faggiima ceeɓndam, ňeeňɗal, pinal aduna, teeŋti noon e ɓadingal taariindi mum. Ko kaňum tami renndo ngoo e junngo mum. Hay so ina sikkee ko worɓe njogii taltali maggo, ɗowata ngo, goonga e goonga, ko rewɓe e peeje mumen ɗowata renndo, ko kamɓe mbagginta worɓe, mbaggina wandiraaɓe worɓe e ɓiɓɓe maɓɓe ɓe ɓe njibini e haa e ɓiɓɓe maɓɓe sawndiiɓe. Ɗii bagginaali fof, ko kannji carotoo e renndo ngoo, eɗi ngolliree.
Bandiraaɗo debbo ina daroo darnde yummiraaɗo, wonande bandum gorko, yiilanoo ɗum korɗo Alla. Ndiyam sorataa hakkunde maɓɓe e sahaa nde ɓe koɗdi ɓe cuwaa tawo naatde koɗannde. Haa nde ɓe ndaňoyi. Alla yeɗi ɓe ɓesnguuji. Ɓe njokka wuurnude ɗiin giɗli hakkunde maɓɓe e hakkunde ɓesngu gooto e maɓɓe fof e ɓesngu goɗɗo oo. Ɓesngu gooto heen ina tina hoolaare e ndeenka so arii galle kaaw mum walla gorgol mum.
Kaawiraaɗo korsa mum e bandum debbo rufoytu e waaɗiraaɓe mum, hono ɓiɓɓe bandum debbo. Ɓe mbayata e makko ko no ɓiɓɓe makko nii. Ko ɗuum nii waɗi sabaabu haa kaawiraaɓe heewɓe ina neha waaɗiraaɓe mumen, ndokka ɗumen ɓiɓɓe mumen rewɓe yoo ndes, heen sahaaji. Ɗoon enɗam ina uura ɗoon.
Nde tawnoo ko kosam e duhol nduttondiri. Ko denɗiraaɓe ndesondiri. ” Les cousines sont faites pour les cousins “.
Hade dewgal woodde nii, ɓiy debbo e ɓiy gorko, no ɓe njiyri horma e teddungal gonngal hakkunde jinnaaɓe maɓɓe no wayi mawnude nii, renndo ngoo fiɓi yoo denɗiraagal fiɓe hakkunde maɓɓe.
Giɗli e korsa ngonnooka hakkunde kaawiraaɗo e gorgolaaɗo yoo ngartire nguurtinee hakkunde ɓesnguuji ɗii. Ɓe coora denɗiraagal. Ɓiy kaaw fuuntiraa laamu, ngam moccude bandiraaɗo gorko e tampere mum, nde tampannoo bandum debbo. Ɓiɓɓe bandiraaɗo debbo ngoni maccuɓe, ndokketee limsere. Sabu wonde maccuɗo ina muusi; kadi jaɓrude Alla wonde maccuɗo kadi weeɓaani. Ndeen noon, so ɓiy gorgol jaɓii wonde maccuɗo, lesɗude, laameede, dawneede e hirndineede, ko alaa e sago ɓiy-kaaw rokka mo limsere e ŋuuňdi. Haa jooni, ko semmbe kaaw dognooɗo e gorgol oo tan, ko oon dogata hakkunde ɓiɓɓe kaaw e dow ɓiɓɓe gorgol. Kono ɓiɓɓe kaaw mone mumen sammaama, sammitiraa rokkeede laamu.
Tawde noon, laamu walla laamɗo famɗataa, so ko ɓe pawaa ko limsere, ngam weeɓnude ŋuuňdi ndii, ɓe mbaɗat fotde aadoranoonde gila e jinnaaɓe. Ɓe mbaɗat teddungal goowngal waɗeede e ňalawmaaji welnere e weltaare e weytaare. Ɓe njokkira ɗum enɗam maɓɓe, kosam maɓɓe. Ɓe kollirii ɓe njejjitaani callalal enɗam ngal, eɓeni ndeena ngal. Kadi, ɓe paamnii, ɓe ciftinii renndo ngoo teddungal dasetaake, roondete. E oo ɗoo sifaa, ɓiɓɓe kaaw paamnii ɓiɓɓe gorgolaaɓe ina timmi laamɓe. Ko ɓuuɓnooɓe ɓerɗe denɗiraaɓe mumen e kala sahaa, e kala nokku. Teddungal ina ummoroo dow, ummoroo les.
Maccuɓe ɓee ne, hono ɓiɓɓe gorgolaaɓe, hay so toɗɗaaka ko poti waɗde, ko waɗooɓe tan, sabu ɓoornaaɗo wutte macungaagu, oon ko ɓoggol tan loggaa e daande mum, no kaaw e ɓiyum njiɗiri fof njiilira, to njiɗi fof ndawnira. Haa ɗum jibini konngol ňeeňɗungol e coňce men ” Ligganaade kaaw mum “.
Njoɓdi mum ko giɗli e korsa ka jogii e maa, aan e jinnaaɗo maa debbo, gila e gila. Ko njoɓdi baaɗiraaɗo, esiraaɗo e kaaw mum, esum. Ko liggeey keewɗo faayiida, eteeɗo yoɓeede, mo feccintaa timmude njoɓdi.
Ko ɓuri heewde e sahaaji e nguurndam neɗɗo, e nokku mo wuuri oo, ko kaawiraaɓe tiiɗnata neɗɗo, catoo ɗum, nduusa ɗum haa wafoya. Kala nde kaawiraaɓe nguurdaaka, njiyaaka, yolnde mawnde daroto, feeňat e nguurndam ŋakkiraaɗo ɗum oo.
Ndee ɗoo winndannde denɗiraagal, e sifaa kuuɓal, walla e enɗam e ko ɓuri heertaade, ina ɓeyda semmbinde jokkere enɗam, wuurnude korsa e jiidigal. Siftina kadi moni fof, mbele ina ɓeydoo daraade e geɗal ngal renndo rokki ɗum, haa banndiraagal ɓura jogaade nafoore hakkunde jiiduɓe. Ndeen njettoor woodanii maamiraaɓe men tafanɓe en ndii njuɓɓudi renndo lobbiri, ndi yeru mum tawetaake e hay renndo wooto.
Ko ɗo Alla mballinto-ɗen to Arwannde e to wattannde, yo O wallu en.
Shariif Aamadu Tijjaani KAN, winndiyanke, wiɗtiyanke, kebloowo heblooɓe.


text:
Hukuuma hakkilanta shaanu tayre laamorde Lesdi Naajeeriya, FCTA, tefri janngirde nder tayre Laamorde Lesdi Naajeeriya, tokka taskaramji mabbe no haandi bana ko sappa.
Ardungal hukuumawa ngan suuditi haalakan wakkati be hokkanno derewol seedaramku no huutinirte haro jannginki janngirde ngomnati enanta de joodiide ko’e maaji haa Abuja FCT.
Nder jawaabu seketeriijo hukuumawa ngan, Sani Dahir El-katuzu, O tefri Ardiibe janngir de den taa be laara cede ko be yobata do dum hunnde feere be annda dow janngirde dum jee moyefu on.
‘janngirde dum kawtal koppi on, janngirde dum jee koomoy on, janngirde dum teddeenga koomoy on.
“min do tuuma marbe jangirde den laarata besdaari cede min besdi do bananta ceede jomorgol.”
Sadiq Alfa


text:
Daawal mette e caɗeele._
_Fotndee nguurndam e genaale. _
Dogee, woɗɗee kala penaale._
_Ɗo yolnde juuti yottaaka payndaale._
_Leef-ɓe cortoo, pukka doŋle._
_Fiɓiiɓe, tabitɓe, ŋeertina daduule._
_Duuɓe keewii ɗo sago heɓaaka._
_Woto ɗimtindo gaño foolaaka._
_Tinndina, anndina ɓesngu wolde lelnaaka._
_Yoo hare jokku ɗo ndimaagu heɓtaaka._
_So pellital no woodii hay batte hulaaka._
_Ɗo ndimaagu alaa ɓamtaare soynaaka._
_Jeytaare no woɗɗi tiimeede._
_Wonaa ɗemɗe e pine saayneede._
_Kala ganni e dunaaɗi willeede._
_Ko maa geɗe renndo e njenndi jaɓeede._
_Wonaa puunti e mone huwtoreede._
_Weli jinngande ko dariiɗo ngam haɓɓitaade._
_Woto mo rokki kiiɓaŋke jaggitaade._
_Lelnude daaɗe tan e ɗoweede._
_Salo tooñaŋnge diiñaade._
_Geno wallittu ko teeɗaniiɗo waylaade._
_Mo jaɓataa neɗɗaagu hoyneede._
_Ndimaagu maa, yoo jarane felleede._
_Ɗeɗɗo rimɗataa tawi e ngenndi mum wellitaaki._
_Jaleeɗe ngalanaa mo toŋngitaaki._
_Hare ndimaagu, debbo e gorko faltaaki._
_Mawɗo e suka nde wokkaaki._
_Ndarono-ɗen goodal men gila en momtaaki._
_Arooɓe janngo, nguura ɗo kalkaaki._
DEMMBA KAH MO TEEKAAN, MAA WURO TAAN BUKAR SIH.


text:
Jerusaalem (Al Quds) ko wuro fuɗnaange ɓadiiɗo teeŋtungo, himmungo wonande dewe tati ɗeeɗoo fof : diine yahuud, diine kerecee, diine Lislaam. Wuro ngoo ina tiiɗi e ɓerɗe palestinnaaɓe (e juulɓe fof) kam e ɓerɗe israayiilnaaɓe kadi. Dowla Israayiil waɗi laamorgo mum ko leegal hirnaange wuro ngoo gila 1949. Ɓe kiisii ko «Jerusaalem gootiɗinaaɗo » (wuro ngoo fof) woni laamorgo Israayiil nde ɓe keɓti ngo kanngo fof e hitaande 1967. Ko ndeen leyɗe winndere ndee fof ittii ɗoon ammbasadeeruuji mum ngam salaade ɗuum. E miijo winndere ndee, bannge fuɗnaange Jerusaalem ko Palestiin jeyi ɗum. Ko ɗoon Palestiin waɗi laamorgo mum e hitaande 1988, hay so tawii noon Israayiil ina jooɗii heen tawo. E miijo winndere ndee, ɓe poti ko haaldude ngam hawrude e feere.
Wertallo wuro ngoo ina tolnoo e 200km2. Fotde 865 700 fittaandu ina nguuri e maggo. Ko ngo jillungo no feewi, leƴƴi keewɗi, ceertuɗi ina nguurdi heen, diineeji keewɗi ina ngondi ɗoon. Bannge wuro ngoo, ɓooyɗo oo, ko tata taarii ɗum. Oon bannge ɓooyɗo ina waɗi leeɗe keewɗe : leegal kerecee en, leegal juulɓe, e leegal ɗo armeniyee en ɓuri heewde, e goɗngal ɗo yahuud en ɓuri heewde.


text:
Lesdi China tefi walluki himbe ngam usta talakaaku.
Hooreejo mawdoojo haa shaanu golle Lesdi ndin Liu Huanxin, kanyum on suuditi banaka,
“nder hitaande 2021, himbe ko buranta 31.45 millionji hibi ku huuwe nden wuti nder talaka’en.
O wi “be taskani wurtinki himbe ko hewtanta millionji 30 nder talakaaku hikka haa giifakan.”
Liu wi no be taski taskaramka hawti be dabareeji kewdi ko nanndi bana tokkuki galluuje enanta labbaaje ngam wmba baawo hinbe hedi laabi luumooku ‘e sana’aaji bee feesinki golle yaaki ummaatoore.
Sadiq Alfa


text:
Jaɓɓorgo Pese Pinal
Pesol: pinal
Huunde e Ɓure Ɓiyleydaagu
Pulaar ene wiya, « ko mawɓe ngoni alluuje sukaaɓe ». E kaa haala, ene faamee tan wonde sukaaɓe ñeemtinta ko mawɓe. Saabii ɗum noon,...
Neema : Fedde AADE wuurtinii Pulaagu
So won ɗo Pinal Fulɓe e ɗemngal mumen hulanaa saayde e nder leƴƴi goɗɗi, taweteeɗi diiwal Hod bannge fuɗnaange leydi Muritani, fedde...
Siñcaan Njaakiri e wolde ɓamtaare
Ngam nootitaade e wolde ɓamtaare, wuro Siñcaan Njaakiri suɓtii ko yahrude to bannge cellal tawo. Ɗanniyaŋkooɓe wuro ngoo, caggal nde paami wonde...
Denɗiraagal
Addannoo mawɓe men Afriknaaɓe yuɓɓinde ko ngam newnude nguurdiigu hakkunde yimɓe, ñiiɓnude korsa, tabitinde banndiraagal e njurum, e nder wuurduɓe e yonta...
KAALDEN GOONGA : “Mo tafi hoore mum, ƴeeŋna mbuure”
Pulaar ene wiya : « so neɗɗo tafatno hoyre mum, ƴeeŋtinta ko kaŋŋe ». Nde tawnoo gooto fof, so wonii e nder fasɓe mum,...
Yeewtere “nder dingire e mbeddaaji Kayhayɗi”
Ganndal e gollal Ñande alkamiisa 12 marse 2020, hiirde mawnde yuɓɓinaama he nder wuro Kahayɗi, tawi tammbinoo golle ɗee ko sagataaɓe wuro...
Fedde Baaboo Gellaay Enternasiyonaal : Ñalɗi pinal to Beelinaaɓe
Ñalnde 8 e 9 feebiriyee 2020, Fedde Baaboo Gellaay Enternasiyonaal yuɓɓinii ñalɗi pinal kaaltateeɗi to Beelinaaɓe, ngam mawninde maanditaare timmugol duuɓi ɗiɗi...
Ko mi ɗemngal…
Ko mi baawal mahowal renndo, ko miin reeni jotondire, moopti kawre, suuɗi gannde. Ko miin tami pinal, ko...
KAALDEN GOONGA : laamu rewii ɗoo reftii ɗoo kono waylaani ngonka...
Jimoowo gooto wiyiino: « laamu rewii ɗoo reftii ɗoo kono waylaani ngonka men e aduna». Kono miin mbiy mi ko laamu rewiino ɗoo,...
Nuwaadibu : Daartol Mawluud
Ko hikka waɗti hitaande 50ɓiire (1969 - 2019) ko jamma jibineede NELAAƊO ALLA, (JKM) fuɗɗii mawnineede e nder wuro Nuwaadibu. Ñalngu nguu...


text:
Faatimata Mbay, hooreejo Fedde Muritaninaare Jojjanɗe Aadee (AMDH). Ndeen Fedde daraniinde : heedande, ɗoftude e wallitde « ɓe ngalaa haalooɓe », e « heedande ɓeen ɓe ngalaa ko njoɓi heedooɓe ».
Faatimata Mbay, hooreejo Fedde Muritaninaare Jojjanɗe Aadee (AMDH). Ndeen Fedde daraniinde : heedande, ɗoftude e wallitde « ɓe ngalaa haalooɓe », e « heedande ɓeen ɓe ngalaa ko njoɓi heedooɓe ».
Teddungal goɗngal wonannde Sokna Faatimata Mbay. Wuro Farayse wiyeteengo Grenoble ngoo, takkanii mo galaŋ kaŋŋe ngam heɓtinde golle makko paayondinɗe kanko “keedoowo cuusɗo jojjanɗe aadee nder Muritani”. Ɗum waɗnoo ko ñalnde 16 oktoobar 2015, to Galle ñaawoore wuro ngoo. O heɓi teddungal ngal ko e juuɗe meer wuro ngoo.
Jaaynde nokkuure Essor seedtiima wonde darnde Faatimata Mbay ina haandi e teddungal. Nde limiti heen huunde e ñaamgolluuji makko : “debbo gidiiɗo wonde awokaa e Muritani ; o sokaama, duuɓi 5 omo leeptee sabu o hokkii miijo makko, o luulndiima paltoor e njulaagu aadee en; kanko woni afriknaajo gidiiɗo heɓde njeenaari Hakkeeji Aadee Nuremberg (1 999). E hitaande 2012 o heɓii e juuɗe Hilary Clinton, njeenaari « Traffcking in persons report ».
Eɗen ciftina kadi Faatimata Mbay ko hooreejo Fedde Muritaninaare Jojjanɗe Aadee (AMDH). Ndeen Fedde daraniinde : heedande, ɗoftude e wallitde « ɓe ngalaa haalooɓe », e « heedande ɓeen ɓe ngalaa ko njoɓi heedooɓe ».
E wiyde makko : « mi waawaa jaɓde ñaanteede e oon sahaa gooto ɗo ndonaari aadeeri (woni ɗo warngooji baɗnooɗi e kitaale 89-91) ñawndaaka , ɗo haɓantooɓe jojjanɗe aadee ndummbaa e ɗo wellitaare woni e deestaade e yahrude caggal ».


text: Eji Ramtaa ramtaa Prabhu paattanne aaviyaa paraa-karam kidhaa Pir-re, puri bhram-var ne pujo ji 1 Eji Dharam aaline Prabhu pote padhaariyaa dhaaraa nagri maa dhyaan dhariyaa re ...puri 2 Eji Raanni Paalannde nu vrat chhe motun harann haathe randhi chaakhe re ...puri 3 Eji Paacham desh thi Prabhu pote padhaariya aaviyaa chhe van minjaar re ...puri 4 Eji Van maa jay-ne Prabhu ramat-j maandi vaag, harann vegeh aaviya re ...puri 5 Eji Shikaari shodhe harann haath na aave karann sarikhun dise re ...puri 6 Eji Mone re man maan vaat vichaari e puraa te kem paadd re ...puri 7 Eji Nur Sat Gur-e paaraadhi bolaaviyo kaame te chun kaaje aavyaa re ...puri 8 Eji Raani Paalande nu vrat chhe motun ser shikaar mune joyen re ...puri 9 Eji Nur Sat Gur-e sahu ne samjaaviyaa ser shikaar ene aalo re ...puri 10 Eji Saaheb ni sanjaa to sahu ne aavi chhe maas liyo ne moraari re ...puri 11 Eji Jaang kaapi ne maas aaliyo umed-e saaheb jina raas maa bhinaa re ...puri 12 Eji Maas lai-ne mono sadhaaviyo aaviyo te kaan-ghad ni parole re ...puri 13 Eji Parole aavi ne pukaar kidhaa maas liyo maari baai re ...puri 14 Eji Raanni Paalande daasi ne bolaaviyaa maas lai avo daasi re ...puri 15 Eji Raanni randhi ne haathe sun chaakhiyaa chakhantaa nav nand paaya re ...puri 16 Eji Putri pitaa jine kahe pukaari e purakh aaviyo parannavo re ...puri 17 Eji Nav Shaah aaviyaa chhe hun naari chhun teni Pitaa ji amne parannavo re ...puri 18 Eji Sur Chand Raay jiye varatiyaa puchhiyaa e bhupat konn desh no baal re ...puri 19 Eji Naat jaat Daadaa shiyaane puchho chho e milach rupe morari re ...puri 20 Eji Sur Chand Raay jiye varatiyaa puchhiyaa khatri kul mune joyen re ...puri 21 Eji Ram Krashan aage kevun kidhun chhe tevi pere mune joyen re ...puri 22 Eji Sur Chand nu shaaye maanddo manaaviyo kudarati jaan peydaa kidhi re ...puri 23 Eji Kudarati deraa kudarati sera kudarati jule nishan re ...puri 24 Eji Paanche sun Pahelaaj, saate Harish Chandra nauve sun Paandav pahelvaan re ...puri 25 Eji Anant karoddi Shaaha naa sen-j maliyaa baare Khudavind paayaa re ...puri 26 Eji Anek anek jodhaaj maliyaa varatiyaa jay jay kar re ...puri 27 Eji Kankotri kaagall kudarati lakhiyaa jaani te aavo jaane re ...puri 28 Eji Thaal bharine aalo umed-e vege te vaar ma laavo re ...puri 29 Eji Gaam-motri gaaje Ghannes vadhaave paanch soh paatann aavi maliyaa re ...puri 30 Eji Maamerun maamo morabi lai aaviyo nauv saari nagri maanhe aaviyaa re ...puri 31 Eji Ghaddi bhari laavo gunnvanti naari chori chitraavo te paase re ...puri 32 Eji Gujraat khand naa gujar maliyaa chori bandhaavo te paas re ...puri 33 Eji Eva re vivaa maa(n) varad chhe bhaari sri fal bandhiyaa torann re ...puri 34 Eji Dhol dhadhaa-maa ati ghannaa vaaje maanhe te suratini yun sharanna yun r ...puri 35 Eji Ennsiyaa Kuntaa ji maataa Dropadi aaviyaa chhothi Harish Chandra ghar naar re ...puri 36 Eji Nur Sat Gur nauv Shaah thayaa chhe Gann Devi ulti ne aavi re ...puri 37 Eji Gann Devi aavi ne divaa-j baariyaa nau saari naam bhannaaviyaa re ...puri 38 Eji Tribhovar swami toran-ne aaviya saras vati saamayun lay aaviyaa re ...puri 39 Eji Antar jaami anwar thai ubhaa sasu ji ponkhwaa ne aaviyaa re ...puri 40 Eji Maay re aavi vaar vish van maali antar patt aadaa kidhaa re ...puri 41 Eji Chaando suraj Shaah jine shobhataa tej tanno nahi paar re ...puri 42 Eji Paranni kari Prabhu paat-j betha varatiyaa mangal chaar re ...puri 43 Eji Dhol dhadhaamaa tiyaan ati ghannaa vaaje satiyun tiyaan mangal gaay re ...puri 44 Eji Var kanyaa ne puraa parannaaviyaa kudrati jamiyaa ka(n)sar re ...puri 45 Eji Mandal vaaje tran bhamann gaaje Bharamaa ji bhanne ved chaar re ...puri 46 Eji Paheli pori parannyaa ni vela paan sopaari pahelaa deshe re ...puri 47 Eji Pur chand no tyaare harakhiyo bahu man harakhiyo te haidda maanhe re ...puri 48 Eji Nimad khetar maa nip ni naari te kutumb taarannhaar ri re ...puri 49 Eji Pur chand ni kanyaa Shaah ni shakti naari dhan dhan teno avtaar re ...puri 50 Eji Nauv saari nagri maa Nur Sat Gur bhagatun naa taarannhaar re ...puri 51 Eji Avadh pure ne antar jaami aaviyaa shakti naa kaaj saariyaa kaaj re ...puri 52 Eji Motta re motta munijan maddiyaa kalpo kalap naa dev re ...puri 53 Eji Sinter soh soh Husseni maaddiyaa Aal Ali no paravaar re ...puri 54 Eji Enne aale je koi imaan nahi laave te paddeshe habiyaa dojak maanhe re ...puri 55 Eji Enne aale je sidak imaan laave te sudh budhi no daataar re ...puri 56 Eji Tan man laavi ne Gur ji aapo ginaan ne chaalo ghambhir re ...puri 57 Eji Pahelaa Aadam arash upaayaa maataa Havaa te Palande raani re ...puri 58 Eji Shaah ni shakti sarve sajogi gunn kaval no avtaar re ...puri 59 Eji Sat-e saachaa Guru ji ni vaachaa adhin thay ghat maa aavo re ...puri 60 Eji E Dhol boliyaa Pir Hassan Kabirdin shresti naa sirjannhaar re ...puri 61


text:
Commitiwa Ardiibe be hakkilanta shaanu fijirde ball kosde nga NFF jogan koromje mabbe yaaki 30 lewru September 2022.
Niiman wadaama on ngam be heba bosesel no cubi Ardiibe laabdi goonnga wadete bawti be narri nde be wadino giidal haa Best Western Hotel, nder galluure Victoria Island haa gasol Lagos.
Tumbaljo NFF, Ademola Olajire, on besdi labbinki ka Kubaru’en.
Be tiggi commitiwa hakkilanta shaanu cubi kawtal ngal NFF nder hitaande 2022.
Ardiibe ben on woni: Aikhunegire Anthony Malik (hooreejo on ); Justice Abdulkadir Zakariyya (ballo hooreejo on ); Babatunde Ogala – SAN, Daha Umar Daura – Danburam ; Gambo . Alternate Members: Barrister Ifeanyi Dike; Barr. Ransom Ariyo.
SADIQ ALFA


text:
Hay so tawii en njenanaaka ko ɗum woni gadanol e Fuuta, Fedde Ɓamtaare Pulaar kam ina waawi wasoraade ɗum tawde wonii jagge ɗe heblunoo to bannge jaŋde ɗemngal pulaar mbaɗtii rokkeede hoolaare yo ngardo gure. Ñalnde 27 lewru marsa 2015, hellifaaɓe wuro Ŋoral Gidaala, caggal nde njuuli jumaa pellitii toɗɗaade Mammadu Aamadu Sal lollirɗo Aamadu Aysata wonande saɗtidiiɓe, mawɗo wuro Ŋoral Gidaala, o lomtii ɗoon ko Abdullaay Basaaru Saar duttiiɗo e joom mum e lewru saawiyee 2015.
Hay so tawii en njenanaaka ko ɗum woni gadanol e Fuuta, Fedde Ɓamtaare Pulaar kam ina waawi wasoraade ɗum tawde wonii jagge ɗe heblunoo to bannge jaŋde ɗemngal pulaar mbaɗtii rokkeede hoolaare yo ngardo gure. Ñalnde 27 lewru marsa 2015, hellifaaɓe wuro Ŋoral Gidaala, caggal nde njuuli jumaa pellitii toɗɗaade Mammadu Aamadu Sal lollirɗo Aamadu Aysata wonande saɗtidiiɓe, mawɗo wuro Ŋoral Gidaala, o lomtii ɗoon ko Abdullaay Basaaru Saar duttiiɗo e joom mum e lewru saawiyee 2015.
Duuɓi seeɗa ko adii ɗum, kaŋko Mammadu Aaamadu o toɗɗanooma yo o won cukko gadano Almaami jumaa wuro ngoo (1994). Waɗde, ɗumɗoon tawtii kilifaagal wuro ngal o halfinaa ngal.
Holi Aamadu Aysata : O jibinaa ko e hitaande 1958 e nder wuro Ŋoral Gidaala lollirngo to bannge safalɓe hoɗdiiɓe « ehel Demmba Wuuri » (taaniiko). Ko caggal nde o dañi duuɓi jeenay (9) o naati jaŋde Quraana e duɗal baabi makko Mustafa Ñannga (meeɗii ardineede wuro ngoo e maayirɗe kitaale 90), miñum baabi makko Aamadu Ñannga caŋkiiɗo law e kitaale 70. O janngii e Ceerno Mustafa Umar lollirɗo ceerno Raasin Njaburu kaaw makko Almaami wuro ngoo e oon yonta, caggal ɗum o janngii e seernaaɓe heewɓe to Jaataar, Gakko, Rooso, caggal ɗum o ruttii Ŋoral Gidaala, o woni e janngude sariya e duɗal Ceerno Aamadu Umar Sal kaw makko goɗɗo jannginoowo ekkol, gonnooɗo mawɗo wuro hade mum ruttaade e joom mum e hitaande 1990. Ko e hitaande 1983 o ari ɗoo e wuro Nuwaasoot, o naatii e duɗe Falah e tolno doge kolees 1,2 e 3 amo yahdini heen naatde e duɗe FƁPM : duɗe leslese, duɗal fannuuji, o waɗi Duɗal Keblorgal Jannginooɓe caggal kawgel juɓɓinanoongel e suliyee 1988, o yaltidi e seedantaagal makko ñande 22 settamburu 1988. Omo jeyaa e fuɗɗuɓe jannginde pulaar e nder wuro Ŋoral Gidaala.
Eɗen ciftina banndiraaɓe wonde wuro Ŋoral Gidaala hawriino e caɗeele mawɗe e lomtingol mawɗo wuro caggal nde ceerno Abderahmaani Ndonngo nanondiraaɗo, jamyamo (lomtinooɗo Mustafa ñannga) ruttii e joom mum e darorɗe kitaale 2000. Luure mawɗe njillii wuro ngoo haa ngo roŋki nanondirde e gardotooɗo wuro, kono ɗum joofiri ko e toɗɗagol Abdullay Basaru Saar jaɓaaɗo e kawral luurdunooɓe ɓee, sabu mum wonde neɗɗo kellifaaɗo jamyamo, neɗɗo maslahaa. Ko e mudda gardagol makko deeyre arti e wuro hee. Ina gasa tawa ɗum ina jeyaa e ko newni toɗɗagol e kawral Mammadu Aamadu Sal. Ko waawi heen wonde fof, eɗen nduwanoo wuro Ŋoral Gidaala moƴƴere e jahral yeeso, eɗen nduwanoo mawɗo wuro ngoo nde jogortoo jam e peewal e nuunɗal.
Eɗen njooɗtorii maa pulaar e jaŋde ƴellito e wuro hee. En keɓii nii kabaaru wonde e balɗe paaɗe, maa duɗe pulaar e jaŋde diine udditane rewɓe wuro ngoo, fawaade e ɗaɓɓaande mum en.
Gelaajo


text:
Ñawu gite (mbumɗam) ko saabotoo ɗii ñabbeeli e no ɗi safrirtee? [Oo taskaram ko filllitaaɗo]
Saakitaama ñannde :
Toɓɓere cellal ko Ngalu ndee jeɗɗiire no faati mbumɗam, ɗum woni ñawu gite. Ko saabotoo ɗii ñabbuuli? No ɗum safrirtee, ko mbaawaa waɗeede faa rentoɗen e mum.Ngam keɓen paaman e majjum, en calminan safroowo ñawu gite Dr Seydu SOW golloowo e suudu safrirdu no wi’ee Hopital "d’Enfants de DIAMNIADIO", Dakar, Senegaal.Ley yewtere ndee, sakiraaɓe yoga kollan ko ɓe anndi e ñawu gite, saɗɗaaji maɓɓe e ñabbeeli gite. Yoga tawraama ƴame dow toɓɓere ndee.
Heɗoɗee jeewte waɗooje altineere kala e njamdi 8:50 (GMT) Heɗitee nde talaataare e njamdi 17: 50 (GMT).
Oɗon waawi waɗtude baka mon e yewtere dow tonngoode WhatsApp: 00 221 76 644 12 72.
On mbaawi heɗaade taskaramji amen dow kelle Facebook maa Tweter: RFI Fulfulde


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 080 (A bill for Mom)
80. Faktir fii neene
Remarque: Les phrases ci-dessous (fond gris) peuvent être supprimées si la fête des mères n'est pas pratiquée.
Ko Yasmine åuri yiɗude kon e nder jeyal makko ngal fow no ka hoore gimbal e nokkuure ka fijikorkoy woni ɗon.
Yasmine : "Bee kaalisi heåoo. Ko mokobaaåe åen woni ko hitti. Hiåe waawi soodude ko åe faalaa kon. Kono miɗo anndi ko honɗun waɗeten."
Yasmine hari no hawji. Åawto ittugol kooýe ɗen, o yahi ka saambur an.
Ko o hanndi e mun kon fow ko karambol e ɗerol kaydi.
Yasmine : "Adadu njoddi Yasmine ndin. Hinaa mi maccuɗo golliroowo meere :
Ýetta weeruuji ɗin ka konteneer ko hettaa kon $ 2,50
Laååingol hurgo ngon $ 4
Mooåitugol asiyeetiije ɗen jemma ka taabal $ 8
Laååingol saambur on (welaa fii!) $ 13,50
Hibbugol ñaametee luttuɗo on $ 5
Yaltingol ñooge ɗen (ko buy luuåi!) $ 8
Dental ngal hawray haa ... 15, 21 ... $ 41
Mi jeeji ma yoåu kisan!
Yasmine mo maa ko golloowo wakkiliiɗo."
E nder gundoo, o wallini faktir on ka hoore taabal wongal ka kuri. Ko åe hirtotoo, o yiiti åataakuru ndun ka nder asiyeetiiji makko. Kono o udditoyi ko neeåi ko o woni kanko tun.
Yasmine : "Jooni non miɗo humpaa (hito udditugol åaataakuru ndun, mbuuɗi ɗin no yanude). No timmi $ 41! Haa hannde mi heåaali kaalisi wa ɗii ɗoo e ɗuuɗude. Awa, goɗɗun no windaa nder ton!
Yasmine mo an teɗɗuɗo!
E hino njoddi maa ndin. Pellet ko a jiwo wakkiliiɗo. Nde heåuɗaa feere wo, mi jeejii ma janngu faktiir on.
Duuåi 10, mi wuppaniima yoåaaka
Duuåi 10, mi defanii ma yoåaaka
Fewndo ko nawnunoɗaa, mi dankike ma yoåaaka
Mi fijidii e maa yoåaaka
Mi heɗitike ko juuti satteendeeji e anndeeji maa yoåaaka
Mi accirii nii ndee linntoore ɗoo. Ko mi waɗi kon, mi waɗirii ɗun weltaare fii maa åay miɗo yiɗu maa fota haa feýýiti keerol, yo ben an. Neene maaɗa."
Hari Yasmine no hersi. O dogi haa ka yumma makko, o hirbii åe.
Yasmine : "Neene, mi okkete faktiir keso. E hino kaalisiiji an ɗin, miɗo yiɗumaa!"
Wallito åeya no åe hendora weltaare e dokke kamåe kadi. Neeåataa feeto neeniraaåe åen hewta. Il sera bientôt la Fête des Mères.
Hara hiɗa faalaa okkorgol weltaare? Miɗo faalaa yo a heåu miijo moýýo hara neene maa weltoto no åe tawrata maa non.
Hita a yejjita wonde : Okkorgol åeya, ko weltaare ootigi hettoyta. Non seulement dans la Fête des Mères.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Yasmine
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Titre du livre: Taali fulɓe gaawooɓe, durooɓe egga hoɗaaɓe gorgal Niijer – Contes des Peuls Gaawooɓe, pasteurs nomades de l’ouest du Niger
Sous-titre: Ɗowtiraaɗi tinndinirde jannde - accompagnés d’un guide de lecture
Description du livre: Comment, au nom de la justice cognitive, préserver et valoriser les savoirs patrimoniaux et les langues des peuples autochtones du monde entier, souvent méconnus et ignorés ? La proposition de la chercheuse nigérienne Zeïnabou Assoumi Sow est de mettre en lumière un genre très populaire de la littérature orale peule : le conte. Ce livre est ainsi composé de 18 contes, présentés en langue peule et en français, recueillis auprès des Peuls Gaawooɓe, derniers pasteurs nomades de l’ouest du Niger. Ces contes sont accompagnés d’un guide de lecture puisant dans l’univers culturel de ce peuple sahélien, en particulier dans les représentations et la symbolique du bovidé et d’autres animaux. Noy, dow innde kiite potinol hakkeeji nder tewto anndal, reenirta, darjina ɗee annde tawaangaaje e ɗemle wurooje ɗe duuniyaaru fuu, ɓuri hewde ɗe anndaaka, ɗe caanaaka? Jiiɗe lugginɗinoowo annde mo Niijer Zeynabu Aasumi Soo ngoni watta nder yaynaare iri oo anndaaɗo sanne mo filla annde pillaaka mo fulɓe : taalol. Dewtere ndee ndelle no kawri taali 18, kokkaaɗi he fulfulde e he faransiire, keɓaaɗi to fulɓe Gaawooɓe, keddiiɓe nder egga hoɗaaɓe gorgal Niijer. Taali ɗin ɗowtiraama tinndinirde jannde ƴoogunde nder weeyo finaa-tawaa mo ngool lenyol ngol saahel, ɓurde fuu no nagge e kulle ɗeya nji’iretee e ko ɗe coomi.
Table des matières
Information sur le livre
Description du livre
Comment, au nom de la justice cognitive, préserver et valoriser les savoirs patrimoniaux et les langues des peuples autochtones du monde entier, souvent méconnus et ignorés ? La proposition de la chercheuse nigérienne Zeïnabou Assoumi Sow est de mettre en lumière un genre très populaire de la littérature orale peule : le conte. Ce livre est ainsi composé de 18 contes, présentés en langue peule et en français, recueillis auprès des Peuls Gaawooɓe, derniers pasteurs nomades de l’ouest du Niger. Ces contes sont accompagnés d’un guide de lecture puisant dans l’univers culturel de ce peuple sahélien, en particulier dans les représentations et la symbolique du bovidé et d’autres animaux.
Noy, dow innde kiite potinol hakkeeji nder tewto anndal, reenirta, darjina ɗee annde tawaangaaje e ɗemle wurooje ɗe duuniyaaru fuu, ɓuri hewde ɗe anndaaka, ɗe caanaaka? Jiiɗe lugginɗinoowo annde mo Niijer Zeynabu Aasumi Soo ngoni watta nder yaynaare iri oo anndaaɗo sanne mo filla annde pillaaka mo fulɓe : taalol. Dewtere ndee ndelle no kawri taali 18, kokkaaɗi he fulfulde e he faransiire, keɓaaɗi to fulɓe Gaawooɓe, keddiiɓe nder egga hoɗaaɓe gorgal Niijer. Taali ɗin ɗowtiraama tinndinirde jannde ƴoogunde nder weeyo finaa-tawaa mo ngool lenyol ngol saahel, ɓurde fuu no nagge e kulle ɗeya nji’iretee e ko ɗe coomi.
Licence
Taali fulɓe gaawooɓe, durooɓe egga hoɗaaɓe gorgal Niijer - Contes des Peuls Gaawooɓe, pasteurs nomades de l’ouest du Niger de Zeïnabou Assoumi Sow est sous une licence License Creative Commons Attribution - Partage dans les mêmes conditions 4.0 International, sauf indication contraire.
Sujet
Etudes culturelles


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 100 (Join us)
100. Tawtu men
Maryama no windii fii eltanagol gamol ka duɗal mun. Tinaatu no faalaa kanko ekkitaade dogingol puccu hoccoo (ýawugol e puccu) fewndo gurte ɗen. Matta kan lannitorii polgal jannde nden tippiro ngon.
Awa miɗo faalaa tindingol ma ndee jannde moýýere fii janngugol Kitaabul Muggadasi on.
Ɗun no moýýi fota, sattaa coggu. A yiitoya jiåi-liåi : hiɗa waawi jaabagol lande ɗen, jannga piiji bumiiɗi ɗin. E nder mun kadi, a ekkito piiji buy fewtuɗi Alla e fewtuɗi ma an kadi men!
Maymuuna : "Miɗo faalaa taweede. Ko honto mi yiitata ndee jannde ka Kitaabul Muggadasi?"
Windanan, mi jonnante nde. Miɗo weltii fii ko landiɗaa kon.
Yaasuwa kanko hendinoke jannde nden, o jaabike coååuli jowi ɗin fow.
Yaasuwa : "Hino foti, wulɗinaa ko åuri e fanɗude."
Maymuuna : "Miɗo miijii wonde mi woopay ko labaa si hawrii mi windaaki e ndee jannde ɗoo."
Ko ɗun min kadi mi sikki. Ko åuri moýýude ko landagol hannde tigi jannde maa nden ka Kitaabul Muggadasi.
Hiɗa waawi fuɗɗaade jooni.
No gasa hara yiååe maa åen no faalaa taweede, haray ko yo åe lando tun. Onsay, on fow on waawya landodaade jannde nden.
Hara hiɗa anndi oo anndunooɗo Kitaabul Muggadasi on fewndo o mari duuåi sappoo e ɗiɗo haa tawi mokobaaåe åen no nhalɗi fii mun? Åe nhalɗi fii lande ɗe o landotoo ɗen kañun e jaabaaji makko ɗin.
Ɗun ko ka juulirde mawnde Yerusalaam feýýi åurii jooni duuåi 2000.
Hari ko hombo non?
No gasa hara a anndii ko hombo. Ko annabi Iisaa Åiɗɗo Alla on.
Rewrude e jannde Kitaabul Muggadasi on, a waaway faamude fii makko e fii kongol makko ngol.
Windee ka jannde Kitaabul Muggadasi on, on faamoyay piiji buy wonɗi e nder mayre. Sabu janngooåe åen Kitaabul Muggadasi on ko annduåe piiji buy.
Maymuuna : "Awa pellet, mi tawete e ndee jannde!"
An kadi goy? Meɗen weltii fii ko tawaɗaa e windiiåe åen e jannde nden.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Maymuuna, Yaasuwa
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Bayyinaango pelle pine
Jokkorde pelle pine Pulaar, Sooninke e Wolof hono Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani (FƁPM), Fedde muritaninaare Ɓamtaare Ɗemngal e Pinal Sooninke (AMPLCS), e Fedde Ɓamtaare Ɗemngal Wolof nder Muritani (APROLAWORIM) ina ndewindii no feewi duko faatungo e kuutoragol ɗemɗe nder Suudu Sarɗi (Asaambele). Nde tawnoo ko ɗe pelle-baafal gardiiɗe hare ngam keɓtingol timmungol ɗemɗe ngenndiije ɗee, rewrude e laawɗingol majje e kuutoragol majje nder denndaangal fannuuji nguurndam leydi ndii, alaa ko ɗe mbaawi so wonaa weltaade e ngal taaɓal mawngal, so naatgol pulaar, sooninke e wolof nder parlemaa, rewrude e pirgol mum en timmungol nder arab, walla pirgol arab feewde e majje.
Kono tan, Jokkorde ndee ina yawi ngolɗoo naatnugol ɗemɗe ngenndiije e parlemaa hee sibu ko arab tan firetee e majje walla ɗe piree e arab. ،Kono firo woodani hakkunde pulaar e sooninke e wolof. Yanti heen, binndaaɗe depiteeji ɗii ngollortoo ɗee mbinndaa tan ko e arab e farayse. Ɗeen binndaaɗe kala ina poti fireede e nder ɗemɗe ngenndiije ɗee kala.
E min mbasiyoo Yiilirde Suudu sarɗi ngenndi ndee, nde ooñtata ko yaaccii ko ooñii heen koo fof, ngam rokkude naatnugol ɗee ɗemɗe e nduu Suudu hormundu faayiida. Amin ciftina ndu kadi, so tawii kuutoragol ɗemɗe ngenndiije ɗee waɗiraa ko rokkude denndaangal wootooɓe muritaninaaɓe hakke faamde jeewte baɗeteeɗe e suudu sarɗi nduu, ina himmi kadi ɗeen ɗemɗe mbaɗta huutoreede e tele parlemaa hee. Ko ɓuri ɗuum boom, ɓayri ko depiteeji men tedduɗi ɗii lelnata laabi sariya, alaa ko haɗi ɗi sakkitde sariyaaji laawɗinooji ɗemɗe men ngenndiije pulaar, sooninke e wolof, kam e naattingol mum en nder tippudi nehdi e jaŋde ngam gaddanaade ɓiɓɓe leydi ndii fof hakke waawde ɓamtaade e timmal, tawi ko e ɗooftaare keewal eddaaji ngenndi ndii.
Nuwaasoot, ñalnde 08/02/2020, Yiilirde Jokkorde ndee
RFD mo Ahmed Daddaa :
To bannge partiiji politik, ko parti gooto, hono RFD, tin-ɗen rokkii miijo mum e no ɗemɗe ngenndiije ɗee naatniraa e Suudu sarɗi hee nii. RFD adii ko teeŋtinde wonde « ine aadoraa e nder kala laamu demokaraasi, saaktude ko haaletee e Suudu sarɗi, mbele ɓesngu nguu fof ina humpitoo ɗum. » Caggal ɗuum, parti oo holliti wonde no ɗum naatniraa nii heblaaka, tee ina waɗi ŋakke keewɗe. Yanti heen, no ɗum yaltirta e tele nii wonaa ko wallitta ngootaagu leydi, walla nii semmbinta ko leñam-leñamaagu. E fawaade e ɗuum, bayyinaango RFD ngoo wiyi : « ina ɗaɓɓi niilnugol mum (feere saaktude ko haaletee e suudu sarɗi hee e pulaar, sooninke e wolof) jooni jooni, haa huunde ndee yuurnitee no moƴƴi to bannge karallaagal… ».
Ko ɓe miijii heen ?
Muhammed wul Mawluud :
« Miɗo yiɗi haalde seeɗa ko faati e haala ɗemɗe ɗee to parlemaa. Miɗo wondi e miijo pelle pinal pulaar e wolof e sooninke njaltini e bayyinaango mum en ngoo. Ko ɗemɗe ɗee naatnaa e Suudu sarɗi nduu, ko huunde fotnde semmbineede. Kono kuule goɗɗe ine poti ƴetteede mbele ko waɗaa koo ina ɓeydoo faayiida. Kuulal gadanal ngal, huunde nde min ceeraani e naamnaade, ko yo ɗemɗe ɗee laawɗine, yo ɗe naatne nder jaŋde leydi ndii mbele janngo aɗe ngona ɗemɗe gollorɗe. So wonaa ɗuum, faayiida majjum woodaani. Farayse kadi foti jaggireede ko no ɗemngal gollorgal nii, hay so tawii ɗum waɗaaka e Doosgal leydi ndii. A ngal foti heddaade wonde ɗemngal njuɓɓudi ɗoo e dumunna sibu yimɓe heblaaɓe e maggal ɓee ina poti waawde jokkude e golloraade ngal, haa nde muritaninaaɓe kala kattanoyi gooto fof ɗemngal mum ngenndiwal.»
Tintinirgol jaaynde
Caggal nde Jokkorde pelle pine pulaar, sooninke e wolof saakti bayyinaango yowitiingo e kuutoragol ɗemɗe ngenndiije nder parlemaan, Hooreejo Suudu sarɗi ngenndi nduu noddii hooreeɓe ɗeen pelle, jooɗodii e mum en ñalnde 11 feebariyee 2020. E ngaalɗoon pottital o hollitii omo yiɗi laaɓtitinde won e geɗe kaalaaɗe e bayyinaango ngoo, haa teeŋti noon e maanaa ko fellitaa waɗeede koo, kam e keɓagol makko sukkude ŋakke teskaaɗe heen ɗee.
Hooreeɓe pelle tati ɗee njettii Hooreejo Suudu sarɗi nduu sabu mum fuɗɗude pottital ngal, ɓe kolliti kadi heɓaare maɓɓe addude ballal maɓɓe he kala ko faati ƴellitgol ɗemɗe ngenndiije ɗee, kono kadi e udditaare e aduna oo rewrude e kuutoragol ɗemɗe goɗɗe. Ɓe kuniima, so oon sahaa heedii, addande Hooreejo oo dallinannde nde Jokkorde pelle pulaar, sooninke e wolof mbinndi, faatunde e laawɗingol ɗemɗe ngenndiije ɗee kala.
Nuwaasoot, ñalnde 17/02/2020, Yiilirde Jokkorde ndee


text:
Ɗum jeya ko e geɗe jiytaaɗe ɓurɗe teskeede hannde, tuugnaade e ganndal hiisawal e ɓalliwal ɓaartingal e ngeɗon pamaron, ɓakdi ndi jiydaani e ndi ngoow-ɗen ndii, ndi nganndu-ɗen ndii. Ndiin ɓakdi ina jogii batte mawɗe e nder weeyo, nde wonnoo ndi anndanaaka, ɗuum waɗi ndi wiyeede ɓakdi ɓaleeri.
Ɓakdi ɓaleeri walla ɓakdi niɓɓiɗndi, joopii ko ɓakdi ndi feeñirtaa bempeƴƴe kuɓ-pooɗal no ɓakdi ngoowaandi ndii nii, ndi tiniraa e ndi woodi tan ko batte mayri e fooɗngo.
Ɓakdi ɓaleeri walla ɓakdi ŋakkundi fuɗɗii haaleede ko e ɗemngal ganndo Siwisnaajo biyeteeɗo Jwiki e hitaande 1930, nde o wiɗtatnoo dille lilluɗe koode jonɗe, jeyaaɗe e ɗatal Tolli (constellation de la chevelure de Bérénice), o teskii wonde njaaweeki majje ina ɓurtiri ɓeto makko no feewi.
Coow ɓakdi ɓaleeri ɓuri doolnude ko e duuɓi capanɗe seeɗa battindiiɗe ɗee, waɗi noon geɗe tati ina teskaa, ko ɗeen ɓulnii ngoon miijo, ngoodni ɓakdi ɓaleeri.
1. Lilluɗe kooñolle e jirlagol majje
2. Njaaweeki lilluɗe e ooñagol fooɗngo e nder ɗaccere lilluɗe koode
3. Fuɗɗoode lilluɗe e baylagol ciiri mum en.
Njaaweeki jirlagol lilluɗe ɓetirtee ko batte Doppler
Jirlagol lilluɗe koode e koye majje anndirtee ko e batte Doppler, so oɗon teskitii, so on cooyniima werlaa nawoowo ɓe cellaani (ambulance) ina ara, piipaali werlaa o njaawat, so o yawtii ɗi leelta no lefol rajo ƴakkangol nii, hay mbo yiyaani werlaa oo ina waawi anndude so o yawtii e fawaade e baylagol dille ɗee ; ko ngool baylagol piipaali ɗii woni ko wiyetee batte Doppler e nder hito (sawtu). Lilluɗe koode kitataa (cawtintaa) kono eɗe nelda bempeƴƴe kuɓ-pooɗal, ɗeen bempeƴƴe ndaɗaani batte Doppler, ko lewndu majje wiɗtetee ngam ɓetde njaaweeki jirlagol majje e koye majje. Mahngo lillungal kooñollowal ɗeɓata waade ko no seto naange mahorii nii, waɗi ko faandu hakkunde e daso-daso catiiɗo faandu nduu no mbeɗu ni. Tawde ko noon siforii, Kepler e ganndal makko ngal o heɓiri Newton, ɗamininoo ko, kala ko ɓuri woɗɗude wuddu Lillungal ɓurata leelde ko yirlatoo, ko ɗuum kam teskaa e Yuɓɓo Naange. Kono jirlagol jiyetengol e Lilluɗe hee ina luutondiri e ngol yuɓɓo naange no feewi, sabu njaaweeki jirlagol koode ɓadiiɗe wuddu ɗee e goɗɗuɗe ɗee fof ko gootum, ɗuum noon ɓe pelliti wonde won ko Lilluɗe ɗee coomi walla ndasori ko teddi ko ɓe korii yiyde, ɓe mbiyi ɗum ɓakdi ɓaleeri.
Jooni kay mbela Lilluɗe ɗee mahiraa ko ɓakdi ɓaleeri ?
Ɗuum ko jaakre mawnde wonande annduɓe weeyo, kono eɓe kawri e miijo wonde ko yiyotoo e lilluɗe ɗee ko seeɗa, ko heddii ko wirnii koo, ko paalal ɓakdi ɓaleeri, ɓakdi ɓaleeri ndi anndanaaka tawo hay huunde. Ko ɓuri haawnaade ko paalal ngal ina sowoo laabi 5 haa 10 ko yiyetee koo. Feere woɗnde riiwtoore goodal ɓakdi ɓaleeri ina joga, ndeen feere woni wiyde eɗen majji sirlu dille lilluɗe beɗiije, walla no paamir-ɗen mbaadi jirlagol majje nii feewaani, kono ɗuum suwaa tawo yaltinde en e jaakre hee. Njaaweeki jirlagol lilluɗe koode cariiɗe e weeyo fawii ko e mooɓre majje, mooɓre heen lillungal fof anndirte ko mooɓe koode ngonɗe e maggal, yanti heen mooɓre duule gaasuuji jawsuɗi gonɗi hakkunde majje. Ɗeen mooɓe pawondirɗe fof e heewde e mawnude, so waɗdaama e ko njaaweendi ndii ŋakkira e ɓakdi koo, alaa e sago mooɓre woɗnde ɓurnde moolaneede yanta heen, ko ndeen woni ɓakdi ɓaleeri walla ŋakkundi.
Hammadi Jah (Pullo Hannde)


text:
Oɗon ciftora haala haayre wiyeteende Apofis (Apophis), e winndannde njaltinno-ɗen oon sahaa e Fooyre, e hitaande 2010 (duuɓi 11 jooni), hulanananoonde buɓɓondirde e leydi men. E oon oon sahaa, annduɓe miijinooma peeje keewɗe kaytirɗe Apofis, ko wayi no neldude takko sara mum laanel weeyo tokosel, e huutoraade ɓaaƴo hakkunde maggel e Apofis, ngam selnude ɗum laawol rewnoo ngol, waasa naatde e bolol gaddantunoongol ɗum buɓɓondirde e leydi.
Jooni ko haala ɗanngal DART (laañal), woni laanel weeyo ngel NASA neldi ñalnde 24/11/21 ngam hoolkisaade karallaagal deenirgal Leydi men, so tawii kaaƴal weeyo tiindiima e men (sabu hay gooto e men yiɗaa dañde ko dinosooruuji ndañnoo). Ɓe mbaɗataa no Riis en mbaɗi e balɗe ɓennuɗe ɗee, so neldude misil ngam helde laana mum en ɓoccitinooka ɗum en. Eɗen nganndi ɗum jibiniino kulol mawngol sibu kelgol laana kaa sarii keletine keewɗe he weeyo, haa addani wonnooɓe he Laana Weeyo Winndereewa mooloyaade. Ɗum noon kamɓe ɓe neldi toon ko laana mbuɓɓotooka haayre ndee, selna ɗum bolol rewnoo ngol fotde milimeeteruuji seeɗa. Kono ɗiin milimeeteruuji seeɗa wonande huunde woɗɗunde en fotde miliyoŋaaji 10 kiloomeeteer, ine yona ngam woornude en ɗum.
Hakkunde leydi men ndii e haayre ndee ɓurii miliyoŋaaji sappo kiloomeeteer. DART maa waɗ hitaande e laawol hade mum yettaade nde. Buɓɓondiral ngal waɗoytaa ko adii settaambar 2022, ɗum woni ɗoo e hitaande.
Ciftinen tan ndee haayre alanaa en tanaa sibu bolol mayre ine anndaa, tee maa en nganndoy law so tawii en mbaawii haytinde nde, e hol no foti kaytin-ɗen nde ? So yahrii no yiɗiraa nii eɗen mbaawi fiytaade becce mbiyen en njiytii feere reenirde leydi men.
Hol ɗo tanaa haayre « Bennu » (noon nde wiyetee) ndee tolnii wonande en. So en tuugniima e hiisaaji cakkitiiɗi ɗii, ine hulaa no feewi nde yana e leydi men ñalnde 24 settaambar 2182 (ɗoo e duuɓi 161).
Bennu ine famɗi, hakkundol mum ko 500 meeteer fat, ƴeewaa haayre boomnoonde dinosooruuji ndee, hakkundol mum ko kiloomeeteruuji 10. Kono ɗuum ina yona waɗde bonannde mawnde he leydi men. Kono ɗoo e duuɓi 160 eɗen njenanaa maa en ndañ feere woɗnde hay sinno ndeeɗoo yahraani no yiɗiraa nii.
Bookara Aamadu Bah


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 093 (The Kurku-promise 5)
93. Fii fodaari Kurku ndin 5
Hoore himo weltii, Ringoo dogi haa ka misiide.
Ringoo : "Butoori ndin maayii! Ndi maayii! Men warii ndi!"
Hari Battu no weltorii kotoo makko.
Baluuta : "Hiɗa hawnii. Hari hiɗa huli fewndo waaño buutoori ndin?"
Ringoo : "Fota, kono mi torike, onsay tawi åernde an nden alaa e taýude han kadi."
(Hito moter on)
Ringoo : "Pellet ko Saydu Gaoual nii, koɗo portoojo on, oo yewtuɗo en fii annabi Iisaa."
Baluuta : "Aru, yahen ka makko."
Sukaaåe Indiyenåe åen ɗiɗo muti ka takkitannde soååundu aranu ndun, onsay åe yi’i jiåu-jaaåaare nden. Jippuwal misiyonerjo on hari no irii ka luggi ka loope. Hari Ringoo no haani huutorde ga’i ɗin fii no o yaltinira ngal ka nder loope.
Saydu Gaoual : "Gasii. Ringoo, mi weltanike ma moýýa fii ko wallitiɗaa mi kon, miɗo haani waynodirde e maa hannde, neeåay hara en yiidaali. Annditu soono kala wondema Iisaa Joomiraaɗo on no wondi e maa. luttu sellude finde e makko, huuwaa soono wo ko o yamirmaa kon. Junuubu okkortaa ma weltaare. Hara haa jooni jogii åataakuru Alla ndun?"
Ringoo : "Hihii, miɗo mari ka ley dolokke an ɗoo : turban!"
Saydu Gaoual : "Maru daaluyee Alla on ka nder åernde maa, hiɗa waawi hoolaade daaluyee on. Ee, mi yejjitii åoggol keroonaaru an ndun."
Ringoo wojji haa ka noppi makko. Hari ko o wujjoowo. Hari o suuɗii foolifen on ka nder hangaaru hindu : hangar. Hara Saïdu no humpitii ɗun?
Saydu Gaoual : "Mi jogaaki saa’i fii ɗaååitugol. Hara hiɗa waawi waɗangol lan ɗun? Si a yiitii mo, mi torike ma, addanan mo ka madame Merry ka saare, himo anndi soono kala ko honto mi waajotoo, o artiroyanay lan mo."
Ringoo tumbindiri juuɗe ɗen, o pooɗi noppi makko ɗin. E hino ɗoo no Indiyenjo waɗirta fodaari makko ndin. Ko Kurku tigi - Fodaari.
E hoore ninse, o hooti ka makko.
Ringoo : "Ko hanno mi haala ko mi ngujjo? Ko mi naafigiijo. Iisaa Joomiraaɗo, hara hiɗa waawi heɗitaade lan kadi? Mi wujjii goɗɗun, miɗo ninsi. Mi torike ma, yaafano lan junuubu an on, wallitoɗaa mi no mi huuwira ko feewi."
Ko huunde moýýere honde ootigi waɗata telenma ɗun? Ringoo no anndunoo kisan. Ko yo o ɗaltu ko o wujji kon. Kono hino satti. Ko honɗun åeya miijotoo telenma ɗun? O nani hito tosooko ka nder åernde makko. Hingo wi’a mo : jonnitu jeyɗo on, onsay fow wontante ko feewi.
Hara hiɗa anndi kan hawa an kadi? Hara hiɗa anndi ko honɗun huuwataa nde wujjuɗaa goɗɗun woo? Jaabawol ngol jonnete ka yewtere aroyoore.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Ringoo, Baluuta, Saydu Gaoual
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Yiɗiino mi tawaaɗo laddeLadde amin saawi boteeji keewɗi,Mi yiɗiino mi tawaano laddeTo hakkiilo e jam hoɗi wernaa,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo ngaƴaandi honaa halkaa,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo ladde hokkata yetta,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo colli yimanta yimɓe,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo nagge duroyta haara,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo Pullo ardii laami, Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo pulaaku jogaa maraa,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo henndu wipoyta asira,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo mi irfotoo nde jaangol,Mi yiiɗiino mi tawaaɗo laddeTo ɓiɓɓe-ladde yo caahu lekki,Mi yiɗiino mi tawaaɗo ladde To sarde julde anndee ɗowɗe,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo koode ɗoftataa am to njah-mi,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo waalooji ilata to caanɗi,Mi yiiɗiino mi tawaaɗo laddeTo walaa mo anndaaka,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo aadi e aɗɗe yiɓanaa waala,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo mi sumpata mi sumpee,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo inɗe kaakiraaɓe majjataayam,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo maama siidata taanum,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo innde apo anndataake,Mi yiɗiino mi taawaaɗo laddeTo gorko yo giɗo teddinteeɗo,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo goɗɗo tonyataa tonyataake,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo mo fottuɗaa fuu yo banndam,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo nyiwre yo jemma, duɗal huɓɓe,Mi yiɗiino mi tawaaɗo to laddeTo nyalawma mi surgata njawdi,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo mi njuɗata mi ƴakka,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo mi irtata mi jonnga,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo tettayan-mi mi fowna,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo jannde ɗuuɗaa, anndal ɗuuɗi,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo goonga yo kuugal, fewre yo haala,Mi yiiɗiino mi tawaaɗo laddeTo anndata a neɗɗo dimaaɗo,Mi yiɗiino a tawaaɗo laddeTo giɗɗo jalantama nganyo leppee,Mi yiɗiino mi tawaaɗo laddeTo Teete haalta nanee,Mi yiɗiino en tawaaɓe laddeAnnden bote ngeendam!!!
Bindol: M I, Surajo Teete


text:
Ñannde 27 lewru yawtundu (27/04/2011), Md Usmaan Bah winnduno ɓatakuru faade e forum Tabital Pulaaku no innee Jamaa, himo lamndoo ko waɗi Fulfulde jantaaka e ɗemɗe Afriki mawɗe ɗen, ɗum ko e ndee jaaynde wi’eteende Jeune Afrique lollunde (JA) : http://www.jeuneafrique.com/Article/ LIN12124babeleniaci0/#axzz1ML99DrgT , ko nii o wiiri “Hannde miɗo jannga ka internet (jeune Afrique:
Ñannde 27 lewru yawtundu (27/04/2011), Md Usmaan Bah winnduno ɓatakuru faade e forum Tabital Pulaaku no innee Jamaa, himo lamndoo ko waɗi Fulfulde jantaaka e ɗemɗe Afriki mawɗe ɗen, ɗum ko e ndee jaaynde wi’eteende Jeune Afrique lollunde (JA) : http://www.jeuneafrique.com/Article/ LIN12124babeleniaci0/#axzz1ML99DrgT , ko nii o wiiri “Hannde miɗo jannga ka internet (jeune Afrique:
www.jeuneafrique.com/Article/LIN12124babeleniaci0/) mi hawri e lowre fii halaaji yewteteeɗi Afriki ɓe waaɗaali pulaar/fulfulde e nder ɓuraaɗi anndeede ɗin, tawa non ɓe waɗii hay Moosinkoore, haala wowleteeka Burkina tun…”.
Mi jantoyto ko Md Usmaani joofiniri ɓatakuru ndun to winndannde am ɗiɗaɓere. Jooni kam, ndah (ehino) yoga e ko mi nultunoo e dow ndun ɓatakuru makko. Ko tawde hooloraaɓe men mawɓe, hono Bappa Tijjaani Mbaalo (Hooreejo tabital Pulaaku Europ), Bappa Sammba Jaamankaa (Ardiiɗo taskaram Fulfulde to Radio Campus/Bordeau), e koto Umar Bah, ɗaɓɓirii lam saakitude ngal nultal e jaayndeeji haa yimɓe ɗuuɗuɓe humpitoo, duñi lam, e ndaartude winndannde nden, rewtoo nde, fecca nde pecce saakita, haa enen fow waawen senndodaade miijooji.
Onon kadi ɓeydanee en ɗon miijooji mooɗon… golle ɗen ko kafuuji men, enen fow. Ko ɗum woni wagginoore (wasiya) mawɓe men ɓe mi jantii dow ɗoo ɓen, wonaa hollude ɓe wonani miijo am ngon… ta goɗɗo tooñir ɓe ko mi winndi, kala ko boni ɗoo ko min fawtii, kala ko moƴƴi ko Geno on moƴƴinani en, hiɗen torii mo fiira e fehre.
- Nultal am faade e Md Usmaani
Mi nulti e makko nduu ɓatakuru les ɗoo:
Md Usamaan, a jaaraama e ngal kumpital. Mi yeetoto maa ko waɗi Fulfulde jantaaka e JA, no mi taskori non…:
1. Fulɓe haajaaka e Fulfulde, wonaa janngugol, wonaa kadi wowlugol ngal, teeŋtinii si ɓe jooɗodii e yimɓe ɓe wonaa Fulɓe… Si en mantoraali (faarnoraali) ɗemngal men, hay gooto (koo moye) mantortaa ngal, sakko jiñana janngude, maa anndude, maa lollinde ngal.
2. Fulfulde no ittee e media, ittiree seeɗa seeɗa; gila ɗii duuɓi sappo yawtuɗi, hingal lomtiniree Manndinkoore, Moosinkoore, Hawsaare, Jolfoore. Seedee mum, mi rokkete yeru, si a yahii Najeeriya, a taway Fulfulde no haalee sanne, ko ɓuri miliyon noogas (20,000,000) haalay Fulfulde e nder Najeeriya, kono e nder leydi ndin ko ɗemɗe tati laamu ngun rokki doole e nder media, yeru: ɗeri kaalisii (ceede) Najeeriya no winndi kumpital (information) e ɗemɗe nay, Enngeleere, Hawsankoore, Yorobankoore, e Ibooyankoore (Fulfulde tawaaka), to radiyooji Fulfulde no tawaa, kono ngal rokkaaka doole ko ɗeya ɗemɗe jogii.
E janngirɗe leyleeje (tokoose), Fulfulde janngintaake (no jannginee e Federal College of Education e nder diiwe seertuɗe, kam he yoga e Jaaɓi-haaɗtirdeeji/universities), kono hay to Nomadic Education to Fulfulde janngintenoo ton, haa jooni jannde nden heɓaali semmbe.
Burkina Faso, Fulfulde no momtiree seeɗa seeɗa (yeru, si a noddii e talifonji Burkina Faso, ɓe jaaboto ma e ɗemɗe nayi: Faransiire, Moosinkoore, Mandinkoore, Enngeleere, Fulfulde tawaaka fes/sam).
Doole Fulfulde ɗen no famɗinee e nder Senegaal, Mali, Kamerun gila ɗii duuɓi yawtuɗi fow…, ndaaru teleeji maɓɓe ɗin a annday ko mi faandii kon.
E nder ɗii duuɓi arooji ɗoo, Fulfulde loonete, semmbe mum ittee e nder leydi Gine, si Fulɓe ɓen immaaki dartaade laamu ngun e eɓɓoore maggu, ɓe saloo kadi eggude to laamorde Konaakiri, maa dogugol yalta e leydi ndin, sabu hannde Fulfulde heɓii doole mawɗe e nder Konaakiri, huunde haanunde semmbineede tippude e rokkude ɗemngal ngal e nder media Gine kan fow.
Kamerun no joginoo radiyoo mawngo to Fulfulde wolwetee jemma e ñalorma, ngon woni Radio Garwa, kono gila Pool Beya ƴetti laamu, o ittii taskaramji (emisiyonji) Fulfulde kelɗuɗi ɗin fow, ngoo radiyoo no nanngetenoo e nder hiirnaange haa fuɗnaange Afriki fow, teeŋtii Najeeriya, Caad, Suudaan, Nayjeeri, ɓee fow ko ɗoo heɗitotonoo, nde Fulfulde ittaa toon, ɓe waɗti heɗitaade Hawsankoore, hannde ɗuuɗuɓe e Fulɓe ɗee leyɗe, ko Hawsankoore humpitorta ko woni dogude nder adunaaru, wonaa Fulfulde.
Siftinen wonde ko yahata feccere yimɓe leydi Kamerun no wolwa Fulfulde, kono gila semmbe ɗemngal ngal ittaa e Radio Garwa, ɗum fuɗɗi ustaade.
3. Fotde Fulɓe jaɓuɓe jillondireede ɓen hannde, ɓurɓe e maɓɓe fow jaɓataa wowlude ɗemngal ngal, ko ɗemɗe janane ɗen ɓe faarnorta, ɗuuɗuɓe yoolinoke haa yoolorii woɓɓe, jillondiral no moƴƴi, kono wota jaɓu yoolaade.
4. Fulɓe jaɓaali nantondirde e ɗemngal ngal; si mo Najeeriya wowlii mo Gine wi’a mi faamataa, wonaa gootum. Si mo Senegaal wowlii mo Mali wi’a mi faamataa Fulfulde maa… ko wano non haa ɗemngal ngal acciino wowleede hakkude Fulɓe seertuɓe leyɗeele…ɗum nawrataa ɗemngal yesso. Nde mi yahi Najeeriya rowani, gooto e mawɓe meeden daraniiɓe Fulfulde gila ko ɓooyi, woni Dr Buubakar Bappa, wi’I kam, o haaɓiino jooɗodaade e Fulɓe to ACALAN/FulCom tawa ɓe haaldata ko ɗemngal jananal, yahi haa o winndi miijo makko no Fulfulde haani wootiɗirineede, o rokki feddeeɓe ɓen fow… kono haa hannde goɗɗum haalaaka e dow ɗum to FulCom (Peeral no jogii ɗin ɗeri ɗi Dr Buubakar winndi fow, kala faalaaɗo, yo o winndu Peeral to; jaayndepeeral@gmail.com). Tinnagol yaawnoo e fonndindirde Fulfulde, wootiɗina nde no waɗɗii FulCom. Waawude feddeeɓe FulCom caltuɗe Fulfulde mawɗe tati haa nayi haa ɓe fow ɓe waawa faamondirde e Fulfulde no waɗɗii kala jeyaaɗo e FulCom, si wonaa ɗum ɗemngal men ngal huutortaake hakkunde Fulɓe ardiiɓe en ɓen… ɗum ko ñawu haanungu ɗoofeede.
5. Fulɓe jaɓaali yahdude e jamaanu, ɓe jaɓaali tippude e pinal maɓɓe ɓe ɓaŋtoo, ɓe ɓamtoo… e nder Fuuta Jaloo, e piide yeru, ko ɗuuɗi e pinal Fulɓe momtanooma, hay helmere Pulaagu, 90% anndaa ko ɗum firata… piiji waawuɗi pooɗude sukaaɓe, ittanooma haa laaɓii, kala ko meemu-ɗaa, si tawii ko ko yowitii e fijindaaru, ko toŋaaɗum hirsaa, a suusataa yimugol walla amugol, hay si ɗum no lutti hannde wonaa ko ɗuuɗi. Mi anndintina huunde wootere, nguurndam mawnataa to fijo tawaaka, sukaaɓe luttataa he taweede to fijo toŋaa hirsaa. Mawɓe maaki: fijindaaru haɗataa soobee waɗee. Sukaaɓe (sagataaɓe e curbaaɓe) ñiiɓataa e nokkuure to fijindaaru alaa, kala to sukaaɓe alaa, nguurndam ñiiɓataa ɗoon, ɗum no jeyaa e ko waɗi hannde Fuuta Jaloo wontiino fayda saabeere, ko nayeeɓe tan yi’ataa, si ɗa yeddi yahu ndaaroyaa. Toŋugol hirsa raɗike en haa laaɓii pos, neeɓataa wonten e sago añɓe meeɗen. Wonaa wide fijindaaru haanaa waɗaneede keerol, wonaa ɗum, keerol no haani waɗaneede kala dillere, kala coftal, kono toŋugol hirsa ko goɗɗum goo, ko jeydaa e pinal (peerndam) meeɗen.
Mi haaɗitii ɗoo tawo haa to winndannde ɗiɗaɓere.
On yettaama sanne.
Kɗl: Saajo Bah, Nederland.


text:
Cubi majaliisaabe wadaama ha Leswdi São Tomé, dum be subi wakiili’en mabbe ko hewtani 55 nder Lesdi ndin.
Cubidin di wakiili’en hawtaama bee di ardiibe bakkeeje den fu.
Jam’iyaaji ko hewtani 11 on wadi cubidin haa giifakan.
Doo O n laati arannde ko hewtani, 14,692 himbe Lesdi ndin wonbe haa Lesde Oroba ko wadi Lesde 10 subi.
Amma luutube ballo ‘en ko hewtani 53 subaama on iga bakkeeje 6 nder Lesdi ndin.
Jorge Bom Jesus kanyum onwoni hooreejo ngomnati kawtal koppi enanta ardule jam’iyaaji 3, (PCD), (UDD)(MDFM).
Cubi din wadaama bee Gidde Gite lartoobe cubi be Lesde yaasi ko hewtani 100.
SADIQ ALFA


text:
Janngingol Pulaar-Fulfulde e daranaade Finaatawa Fulɓe he nder Burkina Faso, ko ɗuum Waalde sukaaɓe janngooɓe to Duɗal Jaaɓihaaɗtirde Joseph Kizerbo miili waɗude.
Waalde (fedde) Sukaaɓe Daraniiɓe mawninde Finaatawaa he nder Burkina yuɓɓinii he nder lewru Silto (septembre) 2021, kampaañ ngam janngingol sukaaɓe pulaar/Fulfulde. Oon kampaañ duumiima fotde jonte ɗiɗi (jeeɗɗiiji ɗiɗi) kadi o yettinooma he nokkuuje keewɗe he nder leydi Burkina, gila e gure dowriije ɗe haa e ngalluuje ɗe. Fayndaare maɓɓe (ko ɓe muuyi e mum) ko janngin’de, sukaaɓe ɓe duuɓi jeetati haa duuɓi sappo e joy, waawde winndude e taraade he ɗemngal mum en neeniwal fulfulde.
Sabu teskaade no Fulɓe mbiyata ni: “Lekɗal ɓuccetee ko gila ko keccal”, waɗi eɓe njiɗi naatnude he nder ɓerɗe sukaaɓe fulɓe yiɗde ɗemngal mum en Fulfulde e teddin’de ɗum kam e ñaaƴrude Pulaaku mum en gila e ɓe ngoni famarɓe, tawa so ɓe mawnii ɗuum ene mahoo e maɓɓe.
He nder jonte ɗiɗi ɗee sukaaɓe ɓee njanngii he mum ko heewi e finaatawaa Fulɓe, kadi ɓe keɓii faamu moƴƴo e holno Fulfulde winndortoo e holno tarortee. He nder wideyoo gooto ƴettaaɗo to duɗal Hamdallaay, gootal e leeɗe Wagadugu, sukaaɓe ɓee ene kollira weltaare mum en he ko ɓe njannginaa ko, kadi ene yiyee heen goɗɗo ene taroo “Hurumaaji Jeeɗiɗi Fulɓe”, ɗuum woni wiyude miɗen kunii tabitin’de ɗii hurumaaji jeeɗiɗi Fulɓe:
Min penataa
Min kulataa
Min tooñataa
Min ngujjataa
Min njamfotaako
Min ngoopataa (njaalotaako)
Min taƴataa enɗam.
He timmooree kampaañ o jannginooɓe ɓee mbaɗii ɓeto walla ɓetu, hono ngaddinaaji mbaydi, ngam ƴeewde yalla sukaaɓe ɓee paami ko ɓe njanngi koo faa wooɗi (moƴƴi). He nder almudɓe (taalibaaɓe) cappanɗe jeegomo, heen sappo dañɓe toɓɓe ɓurɗe toowde ɓee keɓii njeenaari (mbuuña). Gooto e maɓɓe fu okkaama seedanfaagu (attestation d’aptitude) he ɗemngal Pulaar/Fulfulde, gineeji ko ɓe njanngiri (des fournitures scolaires), e tisetaaji.
Waalde (fedde) Sukaaɓe Daraniiɓe mawninde Finaatawaa he nder Burkina Faso (Association des Jeunes Promoteurs de Finaatawaa au Burkina Faso) darnaama gila he lewru Bowte (Decembre) 2018, darni ɗum ko sagataaɓe Fulɓe janngooɓe Duɗal Jaaɓihaaɗtire Joseph Kizerbo to Wagadugu. Ko toon golle maɓɓe ngam ƴellitgol finaatawaa Fulɓe e janngugol ɗemngal Fulfulde fuɗɗii. E ɓe mari faa nder ɗuɗal too goomu wiyeteeɗo “Club Fulfulde”. Ko caggal nde guurte (powtal) ari, ɓe piɓi naɓude ɗeen golle faa yotto to gure e ngalluuje Burkina ɗe Fulɓe tawetee e mum ɗee fu. E ɓe piɓi kadi jokkude waɗde ɗee golle hitaande kala so Geno muuyi.


text:
Addata ɓuuɓri ko gilɗi ɗeppi debbi, biyeteeɗi “bilarsi”. Ko ɗi gilɗi ɗi njogarameeje ceertuɗi, firti ko ɗi baɗɗi debbi e gori, ɗi nguurata ko e yuɓɓo ƴiiƴam.
Eddaaji majji ko nay : Ɓuuɓri ƴiiƴewal : kañum ñawnata ko cate coofe e njogoram; - Ɓuuɓri Mansoni : kañum ñawnata ko tektekol, heeñere e ɗaamol; - Ɓuuɓri Saponikoom:
kañum ñawnata ko ɗaɗi mboɗejam walla ɗaɗi ɓalejam “ɗaɗi ƴiimƴam” (artério-veineux”); – Ɓuuɓri interkalatum : kañum ñawnata njogoram e kuutol. Ɗiɗi gadani ɗii, hono ɓuuɓri ƴiiƴewal e ɓuuɓri Mansoni ina e Afrik, e ɗi ngoodi e Muritani. Tataɓo oo, mo Saponikoom (Mo ɗaɗi ƴiimƴam oo), oon woni ko e fuɗnaange goɗɗuɗo. Nayaɓo oo ina woodi e Afrik.
Ɓuuɓri ƴiiƴewal (soofde ƴiiƴam)
Daartol : ko nguu ñawu ɓooyngu e winndere ndee. E daartol, yiytaama e momiiji, ɓoccooɗe ɓuuɓri ƴiiƴewal, to Ejipt, duuɓi ujunere ko adii Iisaa. E yonta hakkundeejo (moyen âge), safrooɓe aarabeeɓe cifiima e eggiyankooɓe Tummbuktu coofgol ƴiiƴam.
E hitaande 1951, ganndo gooto biyeteeɗo Bilhar yiyti mboros oo. E hitaande 1904 eddaaji mborosaaji ɗii cifaa. E ooɗoo dumunna, hono ɓuuɓri ƴiiƴewal ina jogii mbonka to bannge faggudu nder leydi. Ina wayi no e winndere ndee, ko ina ɓura 300 000 000 neɗɗo ina ngondi e ɓuuɓri soofde ƴiiƴam.
Hono uddooji e hawngooji ngam yaajnude ndema, kañum e paraaje maaro, maa ɓeydu biltugol ɓuuɓriiji ɗii e nder diƴƴe ɗee.
Sifaa mborosaaji ɗii
Mboros gorko oo, njuuteendi mum ko sentimeeteer. Omo jogii e wofnde makko bolol to debbo oo hoɗata. Mboros debbo oo, njuuteendi mum ko sentimeeteer e feccere. Omo wondi e ɓulon ɗiɗon ɓoccinoowon. Omo ɓoccina ɓoccooɗe jogiiɗe ceeɓeendi to gasirta ɗoo, walla e banngeeji mum.
Hol to mboros o hoɗata tigi rigi ? Ko e neɗɗo ñawɗo oo. Hol no mboros oo wuurdata ? O wuurata ko guje, e bamɗi kooñolli, walla e nder leydi.
Hol to guje e bamɗi kooñolli koɗata ? Ɗi koɗata ko e ɗiiɗoo nokkuuji : beeli, mbeelon, caaɗli, tufle, pokpokalam, hawngooji uddooji, gaawi, kañum e boyli. Hol no ɗi mbiltirta ? Ɗi nguuri ko e daawal ƴiiƴewal neɗɗo. So gorko hoolñii debbo oo, oon e holño mum e peewfe mum ɓoccina ujunere ɓoccoonde e nder ñalawma. Mborosaaji ɗii mbirnoyoo e ɗaɗol heeñere. Ko ɗoon ɗi ŋabbirta feewde ɗaɗol wiiseer. Mboros ɓuuɓri ƴiiƴewal, oon rewata ko e kappileer taartaari wofnde, haa yettoo wofnde. Ɗeen ɓoccooɗe so njettiima wofnde, eɗi njalta e kaaye soko tawii neɗɗo soofii. Ɗeen ɓoccooɗe mbaawata wofaade ko e ndiyam mbelɗam. Goofagol ɓoccooɗe ɗee fawii ko e diƴƴe, tawa nguleeki ndiyam ɗam tolnii ko e 25°, tawa kadi nokku oo ina yiya naange. E nder balɗe tati, ɓoccoonde ndee toccina mburɓutel (miracidium). E nder balɗe ɗiɗi, so mburɓulel ngel dañaani wujo walla mbabba hooñoldu, ngel maayat. So ngel dañii wujo walla mbabba hooñoldu, ngel naata e nder mum, ngel wayloo e nder mum, e sifaa eddaaji ɗiɗi : mo gadano e mo ɗimmo. Ngel mawnata ko e nder heeñere e (baggol) pankereyaa mum, ngel yaltira sifaa mburɓulal (flikoseerker). Ɗoo, ngel sifortee ko no annama faaɓru ndu laacel ceeɓngel. Wujo e mbabba hooñoldu fof ñawndu, ina njaltina heen, e nder ñalawma, ujunnaaje joy. So woodi garɗo yarde walla lootaade, ɗi naata e nder nguru ɓalndu mum. So ɗi naatii e nder nguru neɗɗo oo, ɗi ngonta mburɓaaji (schistosomul). E nder hojomaaji sappo, ɗi naata e nder ƴiiƴam, ɗi ndewa to ɓernde bannge ñaamo, ɗi ɓenna to bumsuɗe. Caggal ɗuum, ɗi ngarta e ɓernde to bannge nano, caggal ɗuum, e nder daawal ƴiiƴewal. Ɗoon noon ɗi kucca e ɗaɗol heeñere, ko ɗoo ɗi mawnata, ɗi pillittoo nguurndam majji. So ɗi njeettiima ɗaɗol heeñere, ɗi ndaaŋana ɗaɗi wofnde. Ko ɗoon debbi ɗii ɓoccinta. Oon tuma, so neɗɗo oo taariima, ɓoccooɗe ɗee ina njalta e kaaye mum.
Ɓuuɓri ƴiiƴewal ina sari e nder Afrik; ina tawee kadi to mayo Ejipte e Afrik hirnaange. Mboɓuuɓri ƴiiƴewal ina juuti balɗe. Ina wuura e neɗɗo fotde duuɓi sappo.
Sifaaji ñawu nguu
En njiyiino ɗi naatirta ko e nguru ɓalndu. Ndeke noon eɗi ngadda ŋaañayru, nduwaaki, paawngal ngal duumaaki, hoore muusannde, muus jokkorɗe, aayo golle reedu (ndogu reedu walla yooro reedu), ɓuuɓri cemorndi ndi heeñere e ɗaamol, ittam yeeso, ɓuut koyɗe.
To bannge poofaali
En mbiyiino eɗi ndewa e bumsuɗe. Eɗi ngadda : ɗojjere ɓittiinde (toux dyspnéique), ɓittam ƴeram becce (dyspnée asthmatiforme), coof-coofngel, tawa ko jemma e ñalawma (pollakiurie), muus woofnde ɓeydotooɗo e saatu taare, tinam coofe gulɗe (sensation d’urines chaudes), cakkitam ƴiiƴam keewɗam walla ceɓorɗam.
Ko ɗiiɗoo sifaaji ngaddanta ñawɗo oo ummanaade safaara. Ñawɗo oo so yettiima e nokkuuji cafrirɗi baɗɗi laboratuwaar, coofe makko njuurnitee, ɗe ƴeewee e lonngorɗe ngam sifaade mboros oo. Rajooji mbaɗee. Eɗi mbaawi feenñinde maale ñawu nguu e ɗiiɗoo nokkuuji : ɓooƴe e ɓoggi ɓooƴe beeltooji, wofnde, bolol kañculi, noddii ɓotte e kaɓirɗe mum. Ko ɗum tagi taare keewa, taare ƴiiƴe keewa, wofnde waɗa ɓulon ƴiiƴam, ina waawi battinde e jaltirɗe to bannge ɓoggi gummiiɗi to ɓooƴe haa e jaltirɗe bolol coofe.
Sifaaji bontinɗi ñawu nguu : woofnde ñawa, taare keewa, coofcoofngel ƴiiƴewal jahoowel ina arta, muus les kuuse, ñawu ɓoggi ɓooƴe cawɗi ndiyam (uretero hydronephrose).
Batte ñawu nguu to debbo
Ɗiiɗoo nokkuuji njogoram fof ina mbaawi ñawde : ɓelño ngoo (vulve), kottu walla lugguru (vagin), jibinirgol (uterus), ɓoggi tammbiiɗi gooñolli (trompes utérines). Eɗi ñawa, eɗi ngadda tuƴƴam, debbo ina sikka gonaangal mum reedu tawa wonaa, ina tina ɓuutdi to bannge jibinirgol, ɓuutdi ndii ina tiiɗa etee muusataa. Ɗee batte ko bonɗe sibu ɗe njuumtoyta ko e booso e caɗeele ŋatiwere (dystocie) kañum e ndimaraagu.
Batte ñawu nguu to gorko
Ñawu ɓoggi kañtudi (épididymite) mo muusaani, ñiɓotooɗo etee ƴulfita faade basi, ɓoccitam kañtudi ƴiiƴam kañum e muuseeki nasol, soko tawii banngeeji ɗiɗi ɓoggi ɗii ñawii ina adda ndimaraagu.
Hol no ndeentorto-ɗen ?
Ko adii fof, soko tawii eɗen ngondi e ñawu nguu, mbaasen taaraade e nokkuuji ɗi kaal-ɗen dow ɗii, ko wayi no : tufle, caaɗli, beeli, boyli, hawngooji, gaabi, uddooji e maaje ekn. Ina moƴƴi mbaren guje e bamɗi kooñolli. Ɗi mbardetee ko haɗeede ɗo nguuri, kala ko ɗi potata wuurdude ɗoofee, so yoorii, sumee, liggotooɓe e uddooji maa paraaje baɗɗe gaabi poti ko ɓoornaade botonaji e juuɗe dalli tekkuɗe, so doole ndokkii, mbaasa soofde e ndiyam, mbaasa kadi ɓuftaade e majjam.


text:
Ñalnde alkamiisa 20 ut 2015 Ñaawtorde ñaawooje (Kuur dappel) Eeleega jaalɗinii ñaawoore Biraam e yahdiiɓe mum ñaawanoo to Ñaawirde Rooso, so duuɓi ɗiɗi kasoo wonande Biraam Daah Abeydi e Barahiim wul Bilaal wul Ramdaan (hooreejo e cukko IRA) e Jibi Soh (hoorejo Kawtal).
Ñalnde alkamiisa 20 ut 2015 Ñaawtorde ñaawooje (Kuur dappel) Eeleega jaalɗinii ñaawoore Biraam e yahdiiɓe mum ñaawanoo to Ñaawirde Rooso, so duuɓi ɗiɗi kasoo wonande Biraam Daah Abeydi e Barahiim wul Bilaal wul Ramdaan (hooreejo e cukko IRA) e Jibi Soh (hoorejo Kawtal).
Biraam e yahdiiɓe e heedooɓe mum en, njaɓaani tawtoreede ñaawoore ndee, sibu, e wiyde maɓɓe, ñaawoore ndee rewaani laawol, ko nde ñaawoore «dawrugol».
E ko feeñi, ɓe njooɓtoraa « jeyeede e pelle ɗe keɓtinaaka, tawtoregol batu ngu yamiraaka, e baasgol ɗooftaade jamirooje Polis e murteende ».
Denndaangal pelle daraniiɗe jojjanɗe aadee e leydi ndii e boowal mayri, ko wayi no Amnesty International ñiŋii ndee ñaawoore, kam e « kuuge nde tuugaaki e goonga pawaaɗe e luulndiiɓe njiyaagu e ɓorƴitgol leyɗe janane». Ɓe teskiima « teeŋtugol wasre feewde e luulndiiɓe njiyaagu e Muritani alaa fof ɗo tuugii e sariya haa teeŋti noon e nder leydi, huunde jalniinde, ɗo sariya keso ƴettaa e lewru ut nduu, sariya jaggiroowo njiyaagu no warhoore neɗɗaagu ».
Hay Fedde ngenndiije dentuɗe ɗaɓɓirii laamu Muritani goppitgol ko ɓuri yaaccaade ɓeeɗoo « sokaaɓe e dow tooñannge, sibu alaa ko mbaɗi so wonaa daranaade ɓiɗtaaɓe e haalde miijo mum en ».
Eɗen ciftina wonde Jibi Soh dañiino woppiteede sabu rafi cellal. O woni e oo sahaa mo mbinndaten ko to leydi Almaañ ngam safraade. Yo Alla rokku mo jam. Biraam e cukko mum, kam en nana kasoo Eeleega.
Fooyre Ɓamtaare (ut 2015)