text:
Gila biyeteeɗo Nafisatu Jallo kalmii gooto e hoohooɓe leydi Farayse, hono Dominik Estoros Kan, gonnooɗo kadi hooreejo Fedde wiyeteende FMI (Booñ Winndereejo kopporeeje), en njaɓaani haalde heen huunde. Hay so tawii noon, e nder, eɗen ngondi e Nafisatu, sabu yaakoraade ko tooñaaɗo, sabu mum kadi wonde debbo pullo, fulɓe anndiraaɓe heewde gacce e hulde koyeera, eɗen cikkunoo kadi, ina gasa tawa tuubaako oo ko tuufaaɗo.
Gila biyeteeɗo Nafisatu Jallo kalmii gooto e hoohooɓe leydi Farayse, hono Dominik Estoros Kan, gonnooɗo kadi hooreejo Fedde wiyeteende FMI (Booñ Winndereejo kopporeeje), en njaɓaani haalde heen huunde. Hay so tawii noon, e nder, eɗen ngondi e Nafisatu, sabu yaakoraade ko tooñaaɗo, sabu mum kadi wonde debbo pullo, fulɓe anndiraaɓe heewde gacce e hulde koyeera, eɗen cikkunoo kadi, ina gasa tawa tuubaako oo ko tuufaaɗo.
Ko ndeen guumu-gamalde, haɗnoo en haalde. Kono hannde, en pellitii, sabu men anndude hankadi, Nafisatu alaa ko dañi e ko waɗi koo, so wonaa wirtaade. Sibu ko kewi koo kadi, ko addani ñaawoore New York yahrude caggal, ko geɗe ɗe pot-ɗen anndude, ɗe pot-ɗen reentoraade e nguurndam men.
Ciftinen ko kewnoo koo e no geɗe ɗee njahrunoo
Ɗum fuɗɗii ko ñalnde 14 mee, caggal nde debbo peewnoowo cuuɗi otel wullitii wonde gorko gooto yanii e mum. Ine wiyee wonde, nde o haalata ɗum ndee, hay gooto sikkitaaki mo, hakke no jaŋtawol makko ngol wayi nanndude e goonga. Kadi, hay so a yiyii mo tan, mbiyataa ko o neɗɗo juulɗo, mo a haandintaa e fenaande. Kadi, ɓe o gollodtoo ɓee fof nganndiraani mo caaysagaal. Yanti heen kadi, omo jogii dalillaaji memotooɗi. Halfinaaɓe kisal otel oo, tawii e ɓale e peroŋ suudu Dominik wonnoo nduu, kañtudi muuɗum. Ɗum noon, denndaangal geɗe gaddaanooɗe ñaawooɓe ɓe goongɗinde haala makko, e hiisde e nanngal gorko oo. Sibu, ɗoon e ɗoon, juuɗe makko mbaɗaa e geƴƴelle, fotooɓe ngari, portili mo, nate makko alaa ɗo kollitaaka e winndere hee, omo turi geenol, omo surwi, alla e gacce walla mette, ellee barɗo hoore. Haa ko won e jaayɗe e hoohooɓe Farayse ngoni e wiyde, « Ameriknaaɓe ina ɓurti golle », tee, « ellee ñaawoore ko ko jaalɗini bonannde ndee e hoore Dominik ». Enen fof ɗum ɓuri haawde, nde tawnoo en ngoowaani yiyde kiliifa potɗo nii, ina weejniree nii, yeeso aduna fof : ɗumɗoo ma a taw, ɓee ñaawooɓe ko yenanaaɓe ko debbo oo haali koo, ko goonga mo firtotaako.
Kono, eɗen keewi wiyde « tuubakooɓe ko saaysayeeɓe ». Ndeke ɗum haɗaani ɓe wiɗtude, wiñde hanki e hannde oo debbo, yiylaade goonga, walla anndude jikku mum. Anndude mbele konngol makko ina foti huutoreede walla alaa. Lewru caggal ɗuum, ñalnde 1 sulyee 2011, ɓe mbiyi ɓe tawii jaraani ko ɓe njokka hiisde e oo gorko, sibu debbo oo, meeɗii fende. Nii woni ɓe koybini nanngal makko, o natti reeneede, o tottitaa njuknaari makko.
Ko idii fof, ɓe nduttitii ko e anndude no Nafisatu ardi e leydi Amerik, haa wonti Ameriknaajo e hitaande 2004. Nde o ɗaɓɓata ɗuum ndee, dalillaaji ɗi o rokki, ko wiyde wonde ko o jiyletenooɗo, o nannganooma, o fiyaa, o dummbaa to leydi makko, hono Gine. Caggal nde Dominik nanngaa ndee, nde o naamnaa no o wuurdunoo Gine, o haali ko jiidaa e ko o haalnoo e ɗaɓɓaande o waɗnoo ndeen ndee. Tee o heptinii wonde ko o haalnoo ndeen koo, woodaano.
Geɗel ɗiɗmel ngel, ɓe tawi ko e hiisaaji lempoo o fotnoo yoɓde, omo waɗi heen ɓiyngel sehil makko. Nde o ɗaɓɓata hoɗorɗe ndee kadi, o hollitaani dañal makko fof.
Geɗel tataɓel ngel, ko Nafisatu noddiino e telefoŋ gooto e sehilaaɓe mum. Kono, nde tawnoo oon sehil ko neɗɗo cokraaɗo tawreede fotde 190 kiloo marijuwaana (dorog), yeewtere maɓɓe nanngaa. Omo wiya oon, e fulfulde « Hoto hul, oo gorko ina heewi jawdi, miɗo anndi ko mbaɗat-mi ».
Haa hannde kadi, e wiyde jaaynde « New York Times », wiɗtooɓe ɓee njiyii e binndi konte makko banke, ujunnaaje dolaar keewɗe na naati konte makko to Arizona, Géorgie, New York e Pennsylvanie. Tee ko kaalis ɗoreet-ɗoreet wersaa heen e cili keewɗi, fotde 100 000 dolaar… heen gootol ummorii ko e sehil makko nanngiraaɗo dorog oo. Ɗuum addanii mo sikkiteede no feewi, sibu o wiyiino ɓe wonde o alaa dañirgal goɗngal ngal jiidaa e golle makko e otel hee.
Haaɗaani ɗoon tan : o wiyiino kadi wonde gorko meeɗiino yande e makko to leydi Gine too, tawi woodaani. Tee jaŋtawol makko e ɗiiɗoo cili fof, ina ɗeɓi nanndude e goonga, sibu o wonata ko e woyde, haa ko hay gooto sikkittaako ko o haalata koo. Ɗum noon, ɓayri o meeɗii wiyde o yanaama, tawi ko fenaande, ndeke ngolɗoo ne, hay so tawii ko seedtotoo ɗum ina woodi, hay gooto goongɗintaa. Walla kam, ina naatna sikke.
Ko noon kadi hollitiraa o waylii haala hakkunde makko e Dominik. Ɗo idan ɗoo o wiynoo, ko caggal nde oon yani e makko, o yaltu o darii boowal haa mawɗo makko tawi mo ɗoon. Caggal ɗuum ɓe mbiyi o wiyii wonde, caggal nde oon yani e makko to suudu 2806 too, « o yaltu, o fayi suudu woɗndu, o fitti ɗum, o ruttitii 2806 ngam fittude ɗum, hade makko haalande mawɗo makko ko kewi koo ». Ɗoon ne kadi, wiɗtooɓe ɓee kuutorii ko coktirgal makko sulɗewal, ngam anndude hol suudu o naati, e hol ndeen. Tee, toon to Amerik, moyde goonga yeeso ɓee ñaawooɓe, jaggiraa ko no warhoore nii.
Yanti e ɗuum, o wiyiino ɓe wonde, o jogii ko telefoŋ gooto. Kono jaaynde New York Times wiyii ɓe tawii e makko kaayitaaji kollitooji o huutoriima pelle telefoŋ joy. Ɓataake 30 suwee peeñninɗo denndaangal ɗee geɗe, wiyi kadi o moyii gonnga laabi goɗɗi keewɗi ko fayti e iwdi makko e ɗo o rewdaa haa ɗoo, ko fayti kadi e ko kewi jooni koo, kam e jotondire makko.
Nafisatu fof e moyde goonga, ñaawooɓe ɓee ina njenanaa geɗel : won ko kewi hakkunde Nafisatu e Dominik. Seede mum ina woodi, yeddotaako. Heddii ko anndude mbele Nafisatu ko porsaaɗo walla ? Ɗum fof e wayde noon, werlaade neɗɗo e kasoo e fawaade e haala neɗɗo meeɗɗo moyde goonga e cili keewɗi, mbar ko nuunɗal ? Enen juulɓe kadi eɗen nganndi no sariya Lislaam saɗtiniri dallingol geɗe bayɗe nii.
Tawti ɗee geɗe fof, enen e koye men en ndonkii faamde, no neɗɗo mo welaaka huunde, jogiiɗo hunuko e juuɗe, yanirtee tawa wullaani, ŋataani ŋaaccaani, seekaani comci janɗo e mum oo, walla woppaani e mum hay aanoode wootere …
E ooɗoo sahaa, aalaa ko mbiyaten so wonaa « seeɗa ina waawi bonnude ko heewi » : fenaande « tokosere » ina waawi ittude neɗɗaagu haa laaɓa. Ɗum noon, reentaade ɗum ko huunde moƴƴere. Geɗel goɗngel na heen kadi : e yonta hannde oo, kala ko neɗɗo ina waɗa yo reento, sibu karallaagal yettiima e nokku ɗo telefoŋ maa, coktirɗe maa, faktiiraaji maa, ɗaɓɓaaɗe mbaɗno-ɗaa, konte maa banke, oto njolno-ɗaa, … fof ina waawi huutoreede ngam hoolkisaade ko njahataa, ko kaalataa e ko mbaɗataa. Ɗuum ko wonande yejjitooɓe wonde Alla kam humpaaka ko njahata koo. Neɗɗo yenanee kadi « ko goonga tan woni ko wattinta », « fennaande jogii tan ko koykon ko ƴeɓiri, kono alaa dote ko jooɗorii ».
Bookara A. Bah


c: text/html

text:
To bannge farayse. Nde faayre nde mawni haa Farayse natti waawde suuɗde nde, felliti ko ummanaade mo, woni e daɗɗude peeje. Ñalnde 14 lewru duujal hitaande 1983, e nder jaagorde jotondiral e kuutondiral ( ministère de la Coopération ), Gii Peen, diisnondirɗo keeriiɗo Faransuwaa Miteraŋ(François Mitterrand) ko fayti e geɗe afriknaaje, saaktani jaayndeyankooɓe ngolɗoo konngol, ko aldaa e ƴeŋƴaare:
Ɓooyataa, mi yaha Wagadugu momtoyde jaagorgal gadanal ngal.
Mbele o faynditorii e helmere”momtoyde” nde ko warde walla ko ittude? Haa yeeso ko laawol.
Nii woni, ñalnde aaɓnde, 16 lewru duujal hitaande 1983, laana makko futti Pari, juuroyii Wagadugu, heedde 23w50 hojom, omo ardi e daalambol jaayndeyankooɓe fanniyankooɓe geɗe Afrik. Jaayndeyankooɓe ɓe payraa Otel Silmannde, kanko Gii Peen, o fayi to galle jooɗaniiɗo leydi Farayse e Wagadugu. Nde o yettii, o haalani Ammbasadeer o haaju gadduɗo mo walla ko woni sabaabu garal makko:
” Min nattii yiɗde nantude haala jaagorgal gadanal ngal ena haalee. Ɗum ne yo won ko adii janngo”.
Jooɗaniiɗo ɗoon leydi Farayse o jeertini mo nde tawnoo ena humpitii wonde Sankara wonaa jaagorgal gadanal tan mehal. Kono ko jaagorgal e huunde. Omo jogii jagge tiiɗɗe e nder konunkaagu ngu no o jogorii jagge tiiɗɗe e nder renndo ngo. Gii Peen wiyi:” ɗum noon yo o jagge”.
Ko nii addi nanngal Tomaa Sankara, hono no kollirɗen dow nii, weenndoogo ñalnde talaata 17 lewru duujal hitaande 1983 e yamiroore Kolonel Gabiyel Some Yoriyaŋ.
Kono ɗum fof e wayde noon hebbiti keewngal ko dewgol Faransuwa Miteraŋ to Wagadugu e haala ka Tomaa Sankara nantini mo ka, nde tawnoo hono ɗum wayri ko gila hakkunde Ahmed Seeku Tuure e Seneraal Deegool e hitaande 1958. Gila ndeen hankadi ena wonde ñaamɗe Tomaa Sankara ngoni ko e huuɓde e laamu.
To bannge Kodduwaar
To bannge Kodduwaar, caggal nde peeje baɗanooɗe ngam haɗde laamu Tomaa Sankara deeƴde ɗe fof ndomki yuumtude, Hufut Booñi wayli sawru mbawgu, ƴeewi feere ɓurnde yamɗude, so etaade seerndude Tomaa Sankara e Belees Kompaawore. Nii woni ñalnde 15 lewru siilo hitaande 1985, o teddiniri, kanko Hufut Booñi, lappol burkinaanaaɓe e gardagol Belees Kompaawore, hiraande fattamlamre. E nder heen, o ɗaɓɓiri gardiiɗo duɗal sukaaɓe rewɓe Yamusukoro( Proɓiseur du Lycée des Jeunes de Yamoussoukoro), nde suɓtotoo keele e nder ɓurɓe ŋarɗude e sukaaɓe rewɓe ɓe, nelda toon. Ko nii kadi addani Santaal Terason( Chantal Terrasson) suɓteede e hebleede ngam jaribaade Belees Kompaawore. Ciftinen wonde e oon sahaa, ko Belees gooto wonnoo surga e nder goomu laaminoongu Burkinaa Fasoo ngu. Lebbi nay caggal ganndondiral Belees Kompaawore e Santaal Terason, dewgal maɓɓe yiilaa, hoppaa, haɓɓaa haa baaji keddii.
E lewru duujal, Santaal Terason hurtoyii to wuro Poo. Tomaa Sankara tawtoroyaama yannge nge kono wonaa e sago mum nde tawnoo omo faami ko golle Hufut ngoni ɗoon kadi omo anndi fayndaare jooɗtoraande heen nde.
To bannge Togo
Ngañgu laamu Tomaa Sankara wonaa tan to bannge Koddiwaar heednoo. Hay laamu Togo e gardagol Seneraal Eyadema meeɗaani suuɗde mettere mum. Eyadema seeraani e tuumde Tomaa Sankara e Jeri Rawliŋ e heblude luutndiiɓe laamu mum gila e peeje haa e kaɓirɗe. E ko refti heen, alɗuɓe dognooɓe laamu Tomaa Sankara fof mooloyii ko Togo.
Warngo Tomaa Sankara fof e fewjeede gila e hitaande 1983, alaa sago Farayse e Kodduwaar e Togo ndaña kaggu nder leydi Burkinaa Fasoo, ɗo lalii feere mumen nde. Oon kaggu dey ko Belees Kompaawore e Silbeer Jenndere.
Hannde Tomaa Sankara tuɗɗiima leppi kono o tuɗɗaama leppi manoore e teddungal, nde wonnoo o maayi ko e wolde. O maayi ko kaɓirɗe ena e junngo makko. O maayi ko omo ɓoornii paɗe ndimaagu…
Njaay Saydu Aamadu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ñalnde 17 feebariyee 2011, waɗnoo lebbi ɗiɗi ko Muhammed Buwasiisi duppunoo hoore mum to wuro ina wiyee Siidi Busiid to Tuunus. Jonte ɗiɗi caggal ɗuum, o sankii. Addaannoo mo wartaade, ko añde koyeera e saltaade fenaande. Caggal makko finnirii caabinooɗo mette makko e koyeera pawanooɗo e ɓesngu Tuunus, hono Seyn el Abidiin Ben Aali, sibu laamu muuɗum yiƴƴidii heen. Ben Aali e jom suudu mum Leylaa e galle esiraaɓe makko hono galle Tarabelsiinaaɓe, kam en fof hannde kulol ina hoɗii ɗum en.
Caggal makko finnirii denndaangal laamɓe sedduɓe, gila e Hosni Mubaarak to Misra goppuɗo laamu e cekel, haa yettii laamɓe woɗɓe siññooɓe hannde kulol, gila e Kaddaafi laamɗo Libi, Abdel Asiis Butefliika mo Alaseri, Hammad Ben Iisaa el Khaliifa mo Bahreyn, Aali Abdullaah Saaleh mo Yemen, Ahmedi Nejaad mo Iraan, haa yettii Muhammed VI mo Maruk e woɗɓe, sunɓiniiɓe, wertuɓe noppi ina puttini gite, nde tawnoo laamoraaki peewal. Mbiyno-ɗen ko henndu ndimaagu wuttii, jooni wontii mobbooru ndimaagu.
Tengiti ngal dow fof noon, ko murto kewngo to Libi ngo. Haa caggal waklitere Tuunus e Misra, hakillaaji kuccunoo ko leyɗe goɗɗe, hay gooto miijanooki ko Libinaaɓe njogori lomde yolnde. Ɓee heen mbiyatnoo ko Kaddaafi «alaa fof ko waɗanaani Libinaaɓe» ; woɗɓe mbiyatnoo ko ɓe «cuusaa dillude» ekn …
Kono, ko laaɓi hannde, finnere ɓesngu Libi ndee, wappitii pilñitte keddiiɗe ɗee kala, sibu ko wolde ɓe ummini, ɓe kaɓraa cabbi haa ɓe keɓti fetelaaji, ɓe ndiiwi koninkooɓe, woodi heen tawtuɓe ɓe. Hannde ɓe keɓtii ko ɓurnoo faayodinde e leydi Libi ndi, Kaddaafi kañum nana suuɗii e laamorgo he, caggal nde wari haa natti waawde, wulli sappii haa tampi. Eɗen paama tan, saabii ngalɗoo pellital ko muusgol kiiɗal laamu Kaddaafi fawnoo e maɓɓe. Balɗe garooje, maa laaɓ. Ɗum noon, henndu ndimaagu wontii hannde mobbooru laamɓe.
Haŋkadi Taarek Buwasiisi, duppunooɗo hoore mum to Tuunus saltaade yawaare, wontii raay denndaangal hiiɗaaɓe e leyɗe Aarabeeɓe e winndere ndee kala ; Muhammed Buwasiisi ko maande hare ndimaagu, raay hiiɗaaɓe, haa ko, e leydi Farayse, omo miijee innireede laawol walla boowal maantinngal.
Bookara A. Bah


text:
Jimol Maayo
« … Pulaar ene waawi siŋkaade, suɗoo, ñaaya e kunuɗe yontaa6e : kaan wiyetenoo haŋki ko Payka. Hannde jamaanu wayliima ; jaambareeji cañɗi, ɗi pofataa, ndogataa e jom-naange en yañnju6e 6e kiiɗaaki piɗttaali mumen, mbirniima kono haajooni pulaar ene waawi regaade no lacciri ndi yarwii baawɗo mo wonaa ekor-maŋngu, fetta no caayaale ndaayri piindudi nii, wiimta uuranteeri no koyle dabbunde ɗe soñoo yillaaki. Oon pulaar, diɓɗuɗo no kaŋŋe mbuure, jalbuɗo no ɓiraɗam, ene waawi wiyeede Piinduka. Omo yiitetenoo e Gellaay Aali Faal, Sammba Joop-Leele, Aamadu Koli Sal e ko nanndi e mumen.
Hannde so tawii jom Mbaggu leñol ɓennii, Mammadu Wan, sikke alaa, ene jeyaa e ɓurbe ronde ɓee-ɗoo mawɓe wuurnunooɓe pulaar haa ndawi cuuɗii leppi Ieydi … »
Binduɗo oo
Mammadu Abdurahiim Wan ɓurɗo lollirde Mamma Wan jaggiri hoore mum tan ko yimiyaŋke. Kala ko fawii heen faayodinaani e yeeso makko. O jibinaa ko Fuuta nokku paayondinɗo e bannge pinal, nokku mo pulaar woni (ɗemngal mum : tufam noppi, gaaci kam e jimri kala ñalawma.
Mamma Wan ko jaayndiyaŋke, binndiyaŋke e pulaar, wolof, e farayse, dilloowo no feewi e dingiral coñce, jeyaaɗo e « Espace Timtimol » gila 2009, oo nokku jeewteteecfo eɓɓooji pine e Ndakaaru. Koo neɗɗo goŋɗinɗo tigi-rigi dental pine ngal aldaa e ñemmbugol iwdi.


text:
“Holi ko haɗi en rentude”? Ngol konngol ene heewi e ɗemɗe men enen wiyooɓe ko en Ɓiɓɓe mbiy-mi wiy-mi e wiy-maa-mi. Jabawol ngol noon koko ronkaa dañeede nde tawnoo hay gooto alaa jaambaraagal wiyde ko kañum saabii haa ceeral woodi. Hannde, so en naatii e Fuuta ene waɗi gure jogiiɗe ardiiɓe ɗiɗo, almameeɓe tato. Tawi almaami heen fof, ene jogii tan rewooɓe e mum, so yontaaka juulnude ɓeen ngarataa jamaa, ngarataa jumaa, nde tawnoo njaɓaani gardotoɗo ñalnde heen oo. Waɗde ma a taw wonaa njuulu Alla wiyi nguu juuletee ɗoon. Mi yiɗaa tinaa mi yiɗaa pinaa hannde en mawni e men. Ɓiɓɓe yumma ceerndii kiraaɗe tawi ngondi ko e galle gooto. Ɓiɓɓe baaba kam ceerndi ko galleeji, nde tawnoo hay galle baaba goodanooɗo oo feccertee ko ɓalal. Mawɗo men Aysata Bah dee wiyi “yooɗaani duko ummoraade jamaa”. Kono mboɗo sikki tan hannde ko aaro ɗum waɗdtaa. Ndeen ne dee, ɗo jooɗaa fof wiyatee ko “en ɓittaama, en njoñaama, ene kaɗaama hujjaaji men”. Ndekete yoo caɗeele ɗee ko enen. Waɗde kay so gure mbaɗdii fuku koyngel kaɓii haa ngaañondirii, haanaani nii kono bettaani. Sabu eɗen mbiya so goo bonii limoore aayiima. Mawɓe waajotonooɓe, lelotonooɓe njiya ko suka sooynotaako so dariima, fotnooɓe siftinde en hanki njeertina hannde cuusna en jaɓɓaade janngo, so tawii ko kanum en kaɓata, ceerta, e jakkaaji natta jooɗodaade, e jamaaji natta juuldude, e mbeddaaji natta fottude, ñaamdataa, njeewtidtaa, mi anndaa no yonta jogori siforaade e oo aduna mo loowte keewi, hooram-hooraagu mawninaa, caysayaagal dagnaa. Baaba Maal ene wiya “ko fotnoo wonde jaleeɗe e mbelemma, so wontii haasidaagal bonii”.
Caɗeele goɗɗe jantuɗe heen, ngummorii ko e jannguɓe men. Ganndo gooto ene wiyatnoo, “kala ɗemngal goɗngal ngal njanngu-ɗaa, wayi ko no a ɓeydii e ngaandi maa ngaandi ngoɗni”. Kono dee yo won ngaandi moƴƴiri. sabu miijiyankooɓe ene mbiya “ganndal fof, ɓuri heen moƴƴude ko gartiroowal neɗɗo e yimɓe”. Waɗde so tawii joom mum ko gartuɗo e yimɓe, yo o won mesalal, ñootowal ko seekii e nder leñol hee koo. Kono yiɗde ɗalaani. yiɗande hoore mum tan woppaani. Ko ɓuri heewde e ɓeen, nde tawnoo dawrugol ko “ar wuur e doole miskineeɓe lamminɓe ma, ɓe a seeraani e fenande e fodande ko a waɗataa e waɗde ko a fodaano”. Ko ɗuum waɗi nayi ko jarduɗi laaseeje. Won e leyɗeele so guurte ngarii, mbiyata ɗumene ko “guurte ɓiy-leydaagu”. Ɗum firti ko guurte ngan fartaŋŋe jeewtidal, diisnondiral, gostondiral miijooji e pewjidadal ko nafata. Kono e nder gure men Fuuta hannde, en ceediima ko woodi, so waɗdude ɓuraa fuuyde. Maa won biyɗo ko ɗuum firti, mi jaaboroo mo konngol Pulaar biyngol “so tonkidtenooɓe mbaɗtii tonkondirde, tonkatnooɗo summba sajoo, jala haa serkita, laabi tonkatnoo fof sowa, sabu wiyata ” Ndeke ɓee ko tonketeeɓe ɓiɓɓe tonketeeɓe, kala mo tonkaani ɗumen fofti kotonkeede”
Malal Sammba GISE


text:
Juulde Taski hikka no hawri e rafi koronavirus eno laya e nder windere nde
Saakitaama ñannde :
Holno Yimbe bem ndaroorto faade e odoo nialawma njoortaade dente kewde?
Nialawma hande o men jewta ko yowitii e e julde taaski Odon gandi Julde Taaski on mawninaama hanki e yogga e leydelle Afrik. Hikka nialawma no hawri e niaw koronavirus eno laya e nder windere nde.
Don do cafroobe njertinta laygol rafi on e taabe jaawde. Holno Yimbe bem ndaroorto faade e odoo nialawma njoortaade dente kewde?
Mbelle watiyaaji dentoordi rafi on eno jokaa? Holno pod den daraade e oodo dumulla? Jewtidiid do men e Ko mbiidon wiyete ko Mme Binta Bocum Sarr tawaa e suudu safrirdu do e Senegal no wiyee sentre des operasion d’urgense sanitair kanbe kalfinaa kala ko faati e niaw koronavirus.
Kono ko adii dum en djahat haa to wuro Ziginchor djokondiren et djoodaniido en ton Mamadu Alfa Jallow. Ndjoofniren et totouddé kongol Gooto et sukaabé naalankoobé mbo wiyee Supi Mbaalo.


text:
A min ɗistana on ndeeɗoo winndannde yollaanonde ɗoo ñalnde 18 ut 2010. Hawrunoo ko e lewru koorka. Eɗen nduwaanoo denndaangal juulɓe, haa teeŋti e wanngotooɓe e lowre ndee, cellal mawngal e softeende e kattanɗe hoorde nduu lewru teddundu !
Taree : Ɓaawo janngo, (woni ɗoo e duuɓi seeɗa) nguurndam haa cay ! Ɗum dey ɓuri wiyeede « aadee heddoraa ko duuɓi 100 fat ! ». Wuurde haa haaɓa, ɗum ne kadi ina jeyaa e golle annduɓe tuubakooɓe, dadiiɓe laŋ ngam faamde hol ko waɗi so neɗɗo heɓii duuɓi 80 walla 90 solɓitto, maaya. Ɓe mbiyetee ko David Stipp, Aubrey de Grey (ooɗoo cakkitiiɗo janngintunoo ko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Cambridge, to Biritaniyaa). Seeɗa mi winnda « ko ɓee ƴoogtii ! ». Kono seese tan, keɗo-ɗen ko ɓe kaalata koo. So goonga noon, aadee ɓooyii miijaade ko wayi noon, haɗde maayde, wuurde haa haaɓa …
E teeminannde ɓennunde ndee, won annduɓe taƴatnoo ko kette njogoram baaɗi, walla njalnoroo ɗum cereeli cewɗi bayɗi no caafe x. Wiɗtooji maɓɓe ɗii, ɓe mbaɗata ɗum en ko e kullon, nde tawnoo tagooje Alla ina ceerti njuuteendi ko nguurata : won e buubi nguurata ko jonte seeɗa tan, tawi noon won koon kullon diƴƴe ina nguura fotde duuɓi 400 !!! Doombi ndokkaa kam en ko nduuɓon seeɗa … Tagoore, so alaa ko telɓini ɗum, hade mum maayde, wonata ko e naywude, haa nde hawri e lajal fof. So wonaa gasdoombal, ngal naywataa, gonngal e asde ko gasataa, haa jaɗɗa tawa alaa fof ko waylii e ɓalndu mum !!! Ko kanngal nanngi annduɓe kaawis : hol ko waɗi ngal naywataa ? So yimɓe ndañno hay so ɗuum, maa coftu no feewi, ngontaa tampu fompaade keremaaji walla waɗde ñuulal …
Ko goonga noon nguurndam aadee ina seerti e nguurndam kullon. Ganndo gooto waɗiino wiɗto duuɓi nay : o teskiima so o ustii ñaamdu doombi, haa ɗi ɗeɓii heyɗude, (ɗum firti o haarnataa ɗi) cellal majji ina ɓeydoo, balɗe majji kadi ina njokkoo. Duuɓi keewɗi Clive McCay yeebinooma njeñtudi wiɗto oo ganndo. Kono o artii heen e duuɓi cakkitiiɗi ɗii. Ina teskaa, walla ina anndaa, ustugol ñaamɗe ina wallita ɓalndu won ɗeen tagooje dartaade won ɗiin ñawbuuli, ko wayi no nguɗu (kaaseer), walla ñawbuuli paddorɗe, haa arti noon wonande baaɗi. O miijii makko, kanko Clive McCay, ma a taw ko ɗum addani yimɓe hoɗɓe e duunde wiyeteende Okinawa (to Japon) heewde juutde balɗe. Miijo makko addi wonde ma a taw saabii ɗuum ko ñaamdu maɓɓe tuugii ko e sewo sewo e liɗɗi.
Ɓayri aybuɓe ina keewi, ɓe hay gooto waawaa haɗde ɗum en hebbinde deedi mum en, annduɓe ɓee miijii wonde wiyde ina haɗa yimɓe (jogiiɓe ko ñaami haa ɓurti) ñaamde haa kaara, ko huunde saɗtude, sibu ko wayi no jalluɓe e kankanɓe e Wele en, njaɓataa ndee feere haangaande, ɓe tampintaa heen nii koye maɓɓe, joofataa ! Ko ɗum addani annduɓe huccitde e safaara guurnoowo (itta heege) tawa kadi ina ñikla heege neɗɗo. Ɗum firti ko ɓalndu maa soklaani nguura, kono aɗa heyɗi. Hey, ɗaccee hoɓɓe kirnda ! Sababuuji nayeewu nganndaaka tawo, ko taawilaaji tan ngoodi. Kono tan, ina hawraa, tee De Grey ko ɗuum miijii, wonde sabaabu gorworo naywugol walla solɓito nguurndam, ko ko annduɓe mbiyata « musiiba jinnde » ɗum woni joowogol tuundi e nder ɓalndu. Ko ndiin tuundi « ɓiɗtata nguurndam terɗe haa ndonka foofde », rewata heen ko maayde … Ɓe miijii ɗum noon ko feewnude geɗe caaynooje tuundi e nder ɓalndu, no saabunnde laaɓɓinirta ɓalnu nii, walla comcol nii, walla kaakol nii….
Ɗum fof noon ko taawiyaaji tan tawo !!! Ko ɗii miijooji dey ngaddi ko wiyetee « pilule de Jouvence », foɗɗere lollirnde ɓeydude nguurndam, nde annduɓe mbiɗtata geɗe mum hannde. So tawii tinde heege ina ɓeyda balɗe, onon hoorooɓe nduuɗoo lewru teddundu, ɗum na foti ɓeydande on coftal !!! So tawii won wiyatnooɓe « maayooru warataa kam » enen kam eɗen mbaawi wiyde « maayooru maa ɓeydu balɗe am ». Yo Alla rokku en joofnude koorka men e jam e cellal. Aamiin. Ɗaccon hakke banndiraaɓe.
Bookara Aamadu Bah (ut 2010)


text:
Fulfulde
Fulfulde walla pulaar maa pular ko ɗemngal Fulɓe e Haalpulaar'en. Ɗemngal ngal no haalee e leyɗe keewɗe e Afirik. Haalooɓe fulfulde-pulaar ina kawra miliyonji 60 haa 80. Ɗemngal ngal ina jeyaa e suudu ɗemɗe Hiirnaange Atlantik, taweteendu kanyum duu e nder suudu ɗemɗe afirikankeeje ɓurndu yaajude wi'eteendu Niiser-Konngo. Ɗemɗe goɗɗe jeyaaɗe e ndun suudu ngoni: ce'aar (ɗemngal seereero) e njolfo. E ɗeen ɗiɗi ko seereero ɓuri ɓadondirde e pulaar.
Caltuɗe[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
1. Caltuɗe: Ko ɓuri heewde koo, pulaar ina feccee waɗee caltuɗe jowi mawɗe kawrooje e dawlaaji Fulɓe taariikayankooji (dawlaaji Fulɓe adiiɗi laamu kolonaaku). Kannje ngoni:
Pulaar Fuuta Tooro (no gasa ko e ngal diiwal ɗemngal ngal yalti), leydi Senegal Pular Fuuta Jaloo, leydi Gine, Fulfulde Maasina, leydi Maali, Fulfulde Liptaako, leydi Burkinaa Faso, Fulfulde Adamawa, leydi Niiseriya e Kamarun. Feccoore go'o no waawa wonirde nii:
- Pular Fuuta Jaloo (Gine, Sarliyon, e Gine-Bisaawo)
- Pulaar Fuuta Tooro Senegaal, Muritani, e Maali hiirnaange
- Pulaar Firdu (maa Fulaadu maa Fulakunnda)
- Fulfulde Maasina (ana wiyee "Maasinaŋkoore" ; Maali)
- Fulfulde Liptaako (Burkina Faso)
- Fulfulde Borgu (Benen e Togo)
- Fulfulde Hakkundeeri Najeeriya (laamu Usmaani Ɓii Fooduyee, wano Sokoto)
- Fulfulde Adamaawa (ana wiyee "Adamawaare" ; Naajeeriya e Kamarun e Caadi e Suudan e Afirka Cakaari)
Ko ɓuri kon e Fulfule ɗen hino humii e gootal e diiwe limtaaɗe ɗoo, e piide misal si en ƴettii Fulfulde Bagirmi, ɗum ko leydi e nder Caad, ko e Adamaawankoore nden jeyaa. Fulfulde Funnaange Niijer ko e Fulfulde Hakkundeeri Najeeriya ɓuri jeydude, Fulfulde Hiirnaange Niijer ko e Liptaakuure e Maasinankoore jeyaa.
So en teskiima, ma en taw ina heddii fahin caltuɗe ɗalaaɗe hono pulaar Fulaadu (ɓaleeri Senegal e Gammbiya), Fulfulde Borgu e nder leydi Benen, fulfulde diiwaanuuji hakkunde Naajeeriya. Kono ɗeen pulfule na ɓadii goɗɗe e ɗee ɗe adi-ɗen limtude yeru Borgu no ɓadondiri e Maasina, Fulaadu no nanndi e Fuuta Tooro no nanndi e Fuuta Jaloo, e maanaa no hakkunde maa fulfulde Caad walla Sudan ko e Adamawa jeydi.
Alkule[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Alkule lateŋ[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
2. Alkule: gila teemedannde sappo e jeetataɓere nden, pulaar-fulfulde no winndiree alkule aarabe. Haa hannde no fellitaa wonnde e leyɗe goɗɗe yeru Fuuta Jaloo maa Aadamawa, Fulɓe ko alkule aarabe ɓuri doolnoraade. fulɓe non sinciino binndi goo ko wonaa ajami, wano "Miimiyee afrika, kaɓɓe,..
Gila hakkunde duuɓi 1950 han 1960, sukaaɓe fulɓe iwruɓe baŋŋe fow jangaynooɓe to jaaɓi hattirde Misra e leyɗeele Aarabeeɓe goo, no huutora alkule latin ngam winndude pulaar. Ko e hitaande 1966 to bensondiral mawngal Bamako, Fulɓe ɓen fottani winndirde abajada laten. Ndiin mbinndudi innniraa abajada UNESCO maa alkule UNESCO. Ɗen golle waɗi itti ñannde 28 2ɓuru han 5 3ɓuru. No jeyanoo e tawaaɓe ɗen golle, Aamadu Hampaate Bah; ko kanko jooɗaninoo ton ɗemngal fulfulde wonndude e Alfaa Ibrahiim Soo. Ɓaawo kawral maɓɓe e huutorde alkule latin ɗee, ɓe sinci alkule addayɗe hitooji fulfulde ɗin. Ko ɗen woni: ɓ ɗ ŋ ƴ
Ɓaawo jonnde Bamako ndee, laamuuji ɗin yamiraa yaltinngo dekeree ngam anndinnde fof wonnde ko ɗee ɗoo woni alkuke Fulɓe. E leydi Senegal ñannde 16 6ɓuru 1980, Senngor yaltini dekere on e kuulal 80-1049. Ko e fewndo on saa'a kadi Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije Moritani sincaa. Fewndo on yonta e leydi Gine, Seeku Tuure hari yamiriino jannirgol ɗemɗe muynaaɗe ɗen kono o jaɓaano tawtude jonnde Bamoko nden. Fii heɓugol hitooji pular ɗin, ko alkule ɓasaaɗe ɓe huutortonoo; yeru: ɓ = bh, ɗ = ɗ, ekn... Ɗum non no heddii e hakkile ɓiɓɓe Gine heewuɓe haa ka woni; ɓe nanay tun alkuke pular ɓe miijoo e alkuke ɗe Seeku huutori ɗen sabu ɗen maraano hitooji pular ɗin fof.
E hitaande 1978 UNESCO waɗuno jonnde Ñamey, leydi Niijeer gila ñannde 17 han 21 6ɓuru. Jonnde noddiraande, Jonnde Fanniyankeeɓe fii Winndugol e Faamondiral ɗemɗe Afriknaaje. E nden jonnde, toowa ganndeeɓe heewuɓe immoriiɓe e leyɗeele Afrik e Orop tawdano ɗum. Jooɗaniiɗo ton ɗemngal fulfulde ko Profesor Alfaa Ibraahiima Soo, immoriiɗo to dawla Faransi. Ko soñaa e ɗen golle, ko nawtaama to dawlaaji Afriknaaji ngam haa wona tuugnorde e winndugol ɗemɗe mum ngenndiije.
Tuggude gila ngal nanondiral waɗi fii winndugol pular, waɗii battane mawɗo e binndol e jannde ɗemngal pular. Gila 1966 heɓi hannde, no buri 2000 tiitoode, e kala fannu ganndal, winndaa ɗum e pular tawa ko e latin. Lowe geese heewuɗe no woodi tawa ko e pular ɗe winndata, tawa ko latin ɗe huutortoo.
Alkule ɗen ngoni:
a e i o u b mb ɓ c d nd ɗ f g ng h j nj k l m n ñ ŋ p r s t w y ƴ '[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Sincugol ndiin mbinndudi e dow nanondiral haɗaali Fulɓe sincude alkule kese, noddana ɗe
Adlam[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
ko Alkule ɗe yoga e Fulɓe mbinndirta jooni e nder leyɗeele duunde Afrik lutti [Seneggal] e [Moritani]. Ko alkule kese, pentaaɗe [Gine] hitaande 1989 immorde e Abdoulaay e Ibaraahiima Bari. Ko ɓee ɗiɗo sinciɗe, daraniiɗe ɓaawo ɓe faamineede woodeede alkule pular kono tawi hakkil maɓɓe ƴettaa ɗum. Alkule ɗeen ko 28 e limtol daraniiɓe ɗen alkule, kono ko ɗe 32 si muume ñonndinaɗe ɗee (n'g, n'j, n'b, n'd) tawdaama hen. Jokkuɓe ɗin binndi no yeynaɗi e nder Gine e leyɗeele goo ngam Afriknaaɓe fof huutorooɗi (fulɓe e ko wonaa).
Pulaar/fulfulde ko ɗemngal maanaa, woni ɗemngal keeringal to banŋŋe innude geɗe e rokkude ɗumʼen ma'anaa. Paygol maggal ina fawii he toɓɓe keewɗe, ko wayi no heewde alkule e mbaadi pirligol golle e firo kelmeendi…[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
Alkule : pulaar/fulfulde ɓuri heewde alkule e farayse e arab e enngele… (32 alkulal). Won alkule ɗe ɗemngal ngal jogii weeɓaani tawde he ɗemɗe goɗɗe, ko wayi no alkule ɗ, ƴ, ŋ…
Pirlitgol golle : pulaar fulfulde ina jogii lomto gollooɓe 7ɗo so en limtii heen lomto golloowo naattinoowo : enen, ko noon ne so en ƴeewii gollal jogorngal, to bannge sahaa, angal firlitiree he mbaadiiji keewɗi : maa o ar, omo ara, o arat, o aroyat, o aratno, o aratnoo…
Firo kelme : kelmeendi pulaar/fulfulde ina heerorii fayde mum, cañki pulaar fulfulde ina ɗelñira karallaagal timmungal e ñeeñal baydungal : ina holla en ɗuum mahdi helmere pulaar
- Pelle inɗe : ɗemngal ngal ina jogii pelle inɗe hedde 20 tawi heen fedde kala ina jogii hattan kaawniiɗo ngam sifaade innde toɗɗii nde. En njuutnotaako ɗoon sabu ɗuum ɓooyii yimeede
- Ceekirɗe : ɗoon ne kadi en njuutnotaako sabu jooni kala janngoowo ɗemngal ngal anndii wonde e nder helmere wootere eɗen mbaawi dañde ceekirɗe keewɗe haa helmere nde metta wowlude yeru : naftondiroyde, walla jiiɓoo wowlude jiiɓoo faamde, yeru : ɓamtinondiriroroyatno ; te
seekirde heen kala arda e maanaa mum.
Ngam añde woɗɗinoyde, sabu en mbaawaa te en kattanaani haalde fof, njahen he toɓɓere sakkitiinde he ndee ɗo lowre, ɗum woni maanaa ɓesɗo.
_ Kelme keewɗe ngam maanaa gooto: pulaar/fulfulde ina jogii hattan seɗde maanaa helmere yaltina firoyon mum tokoson ngonkon nder mum. Aɗa waawi yiyde kelme sappo walla ɓura tawi ko he maanaa gooto. Ngam newnude golle men ƴeften yeru he kelme ɓurɗe baɗtinde he nguurndam fulɓe:
a/ toɓo: jannja, ngatamaare, maamaare, wis_wis, yaral (jaral), juko, Demmba diŋaare, hokkitere, mbayritam, bowte…
b/ laawol: burdubujol(walla ballaŋaawol), mosol, jurol, lappol, bolol, celol, codol,perol, kallu(walla kallol…), mbedda(walla mbeddawol)…
c/ haɓɓude: fiɓde, jomde, ŋaaŋde,ŋeeŋde, raɗaade, wajde, humde, saande (saanaade), worsude, dokkaade…
d/ ndiyam: maayo, caanngol, weendu, fetere (feto), deedal, berjal, reebelde, njarka, sewnde, laddungol…
e/ leydi: ceenal(seeno),mbaalwaaldi, jehjegol, hollalde, jakre, waka jiiju, jaaka maka, wallere, haraawo(karawal, taccoonde), karhaaƴol(woojeere, tiŋaale)… Eɗen mbaawi teskaade ɗo kelmeendi mbaawndi wallitde gannde kese; eɗen teskina wonde Tafsiiru JIGGO (yoo GENO yurmo ɗum), gooto he sanɗaaji Misira won ko waɗnoo heen ko faati he ganndal ndema
Eɗen mbaawi raɓɓiɗinaade ɗo, tawi kadi eɗen nganndi en memaani fannuuji goɗɗi bayɗi no inɗe kuɗi e leɗɗe, sifaaji jawdi, poñndi (he ɗemngal waañooɓe e awooɓe) e nehaandi (he ɗemngal aynooɓe), keneeli, koode, ekn…
Eɗen mbaawi wiyde ɗo waɗde pulaar/fulfulde ko ɗemngal maanaa, ŋarɗungal. Maa a taw ko ɗuum addani won heen (Bookar Tijjaani Njaay) wiyde ko GENO tellini ngal he ŋarɗeende maggal, wiyi yimɓe maggal “ko MIIN tagani on ngal mbele oɗon ngona ɓe AM”. Eɗen mbaawi wiyde kadi ko ngal ɗemngal ɓooyngal , Bookar Tijjaani hollitii wonde Fulɓe koɗdiino he israa’iilanaaɓe, o hollitii haatumeere kelme teemedere he hebroore walla ɓura, tawi kañje kala eɗe nanndi he kelme pulaar/fulfulde to wowlaango e to maanaa (en njiɗaani addude ɗo laaɓndal to Fulɓe ngummii, holi mo ɓe njiidi).
Kono kadi eɗen poti ustude bakkooji ha ngannden so ɗemngal men ngal ina jogii hattan wuurde haa yeeso e daɗde e gaatuleeje aduna keso o. mbele ɗemngal men ngal ina jogii hannde nduun fittaandu haa waawa ɓamtaade no ɗemɗe koɗdiiɗe ɗe ni. Sabu wonde ɗemngal men ngal limtaaka e ɗemɗe daɗooje ɗo e 2036 ina miijtinii hay so en kulaani.
Kañum ni, wondi ko, hay sinno ɗemngal men ngal wonii ɗemngal maanaa, ko gila hanki, he nder nguurndam mawɓe men keeriɗam. Ko mawɓe men ngollii haa ngal wayi noon. Kono enen hannde en poti laaɓndaade ko mbaɗ-ɗen e ko pot-ɗen waɗde sabu eɗen keewi caɗeele:
- Caɗeele wosteede : duɗe tuubakooɓe e kesamhesamaagu e jaajngol gure waɗii haa ko ɓuri heewde he men nattii haalde ɗemngal ngal no fotiri (ɗooftaade doosɗe maggal) walla nattii haalde ngal
- En ngustiima he faarnoraade ɗemngal ngal: nattii no waynoo he diŋire…
- Ŋakkere paamondiral: he miijo am, ceerundal kinɗe e ngaddinaaji fotnoo ko alɗinde goodal men; kono so waɗii duuñondiral e deentondiral tan jibinta ko tanaaji ɗi njiɗaaka tawi ittaani.
- Caɗeele firo: so pulaar/fulfulde wonii ɗemngal maanaa ne ina jogii caɗeele firde yoga e kelme kese yeru helmere “sens” e farayse firdee maanaa (iwdi arab), waɗde mbiyen pulaar/fulfulde ko ɗemngal maanaa ngal firataa maanaa. Yimɓe ɓe fof kawraani he no pirdaten kelme kese ɗe: so en pirat ɗe tan he ɗemɗe goɗɗe hay so wonaa pulaar walla so en pentanat ɗum helmere fulɗinaande hay so faamaamuya mum in noddi tiinnaare mawnde.
Internet[taƴto | taƴto ɗaɗi wiki]
- Fulfulde
- Fulfulde Dictionaire Fulfulde
- http://pulaar.org
- kuɗol Abdullaay jallo to Ari founda.
- E yeewtere Amadou mouctara thiam. (Radio fulɓe)


text:
Ministaajo shaanu yaasi Lesdiiku Lesdi Syria, Faisal Mekdad, tefri majaliisa moobgal Lesde Duuniyaaru UN fitnaaji kippe di Lesdi Israil yaaranta Lesdi Syria.
Seketeriijo mawdoojo mo UN Antonio Guterres Mekdad wi, “kippe dabare de Israil wadata do haandi jabrude kanndude hoose bee jawdum iga UN ngam fadda mallabo renta ko kabbidal narral 1974 sasppi hakkunde be majaliisa moobgal Lesde Duuniyaaru.”
Mekdad wi neebi Lesdi Syria barri dow ko laarani kippe ko Lesdi Israila yaaranta be ko yabbi kabbidal narral jaande jamm hakkunde mabbe ko UN wada.
Hukuuma hakkilnta shaanu hake innu Adama Lesdi Syria, wi kippe de Israil yaari tippungel do tuufi nokkuure shaanu mbiditi annde kiimiyaaku haa Lardiwol Hama.
Lesdi Israeli wi rentobe mallabo sooja’en Iran do naftora nokkuure nden ngam sarrifa pidirle misayelji enanta guddum are konu.
Sadiq Alfa.


text:
So Catal Kayhayɗi haalaama alaa e sago nginnaa Sammba Gata Bah, sibu nguurndam makko fof o waɗi ɗum ko e daranaade ɗemɗe, haa teeŋti e ɗemngal Pulaar, ngam faamde mo tigi rigi faayiida gonɗo e janngude ɗemngal mum.
Heewii kala nde ngar-mi Nuwaasoot, konngol terɗe Fedde Ɓamtaare Pulaar ko “haa goram hol no Sammba Gata Bah waɗi ?” Sammba Gata Bah gooto e Hooreeɓe teddungal Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani, ko neɗɗo juulɗo, goongɗinɗo nafoore janngude ɗemɗe men ngenndiije Pulaar, Sooninke e Wolof. O wonii hooreejo catal Kayhayɗi ko juuti, gila 1977, haa nde lomtimoo-mi he teddunngal e hitaande 2015, tawi kanko e hoore makko haali yo goɗɗo lomto mo, tawi o faamii so doole ndonkii yo doole keɓɓo. Ko e teddungal o lomtinaa e ngardiigu catal Kayhayɗi.
Sammba Gata Bah jannginii pulaar, winndii defte, jokkondirii e pelle ɗe ngonaa laamuyankooje ngam heɓande catal Kayhayɗi balle, o hirjinii jaŋde pulaar gila nde metti, yeeyii jaayɗe : ko kanko e hoore makko tammbotonoo jaayɗe Fooyre Ɓamtaare, e koyɗe makko o sooroo wuro ngam yeeyde ɗe. Nde kattanɗe makko ngustii, ko Bah Muhammadu Aadama heɓɓitii gollal ngal, e tuma nde o yeeyata jaayɗe ɗee, ina teskaa, omo memtoo jeyba makko ngam soodande won yimɓe jaaynde Fooyre Ɓamtaare.
Sammba Gata Bah ko gorko newiiɗo, mo alaa fitina, gorko nuunɗuɗo, jom njuɓɓudi, ɗooftiiɗo kuule e sarɗiyeeji FƁPM, ɗooftiiɗo yiilirde ngenndiire. Dumunna mo o ardii catal ngal luure teskaaka heen, caɗeele e fitinaaji teskaaka heen.
Sammba Gata Bah e Aamadu Lih cuddiima leppi teddungal, ko ɓe ngenndiyankooɓe suusɓe, saaɓe, daraninooɓe ngootaagu leydi Muritani. Ɓe mbiirniima kono ɓe ngoppii golle tiiɗɗe.
Sammba Gata Bah ferii laawol, hollii yeru potɗo ñemmbeede, hono no Aamadu Maalik Gay, Tijjaani Aan, Yero Dooro Jallo, Mammadu Sammba Joop Murtuɗo, Saydu Kan, Jibriil Hammee Lih e woɗɓe heewɓe, yo Alla yuurmo ɓe, yaafoo ɓe kamɓe e maayɓe juulɓe, Aljanna wona hoɗorde maɓɓe.
Usmaan Ñaan, Hooreejo Catal Kayhayɗi
Sammba Gata, « a tuɗɗima leppi leydi, leydi tuɗɗii ma leppi teddungal »
Sammba Gata Bah, wonaani tawo jonte tati ko nan-mi haala maa, tuma nde naat-ɗaa opitaal safaara ɓerɗe mo Nuwaasoot. Kaawaa-mi no feewi no kaaldirte-ɗaa he nder Fedde Ɓamtaare Pulaar nii. Naamnii-mi « onon kam holi oo gorko kaaleteeɗo » ? Mbiyaa-mi ko a jaggal (tigi-rigi) daraniingal jaŋde he nder ɗemɗe neeniije, haa teeŋti e Pulaar. Nde nan-mi sankaare maa, wayi mi ko no miɗo annduno maa ko ɓooyi nii. So neɗɗo pinal sankiima, ko Enen kala ustoraa, ko neɗɗo galle men maayi.
Sammba Gata, duuɓi 45 ko a tergal caasngal ɓamtugol Pulaar. Cuuɗi mon Kayhayɗi, wontiino juurorde Pulaar ! A woniino soldaat ngalɗoo ɗemngal jooɗngal.
Sehil am gooto tiiɗɗo, Kayhayɗinaajo, ine wiyee Kadeer Soh, wiyii kam wonde, lewru kala ngaratno-ɗaa ko haa Liisee Kayhayɗi aɗa yeeya jaaynde Fooyre Ɓamtaare.
Sammba Gata, a maayii, defterdu sumii. Defterɗi keewɗi njahii, tawi minen sukaaɓe hannde, min nganndaani on. Ɗum noon mawninen ɓe !
Hono no Murtuɗo Joob wiyrunoo nii, « Sammba, a tuɗɗiima leppi leydi, leydi tuɗɗii ma leppi teddungal ».
Ekko-ɗen mawninde sagataaɓe men gila ine nguuri. Yo Alla yoɓe darnde maa. Yo leydi ɓuuɓe seydi Bah.
Salimata Bah, kalfinaaɗo dallinannde FƁPM
Nguurndam Sammba Bah
Sammba Gata Bah to Kayhayɗi, jibinaa ko e hitaande 1939 to Tiisiksa (Diiwaan Taagaant / Muritani).
1. DUƊE ƊE O JANNGI
• 1948 – 1949 : o naati Duɗe leslese to Kayhayɗi.
• 1957 – 1958 : o yahi Liisee Teknik Moris Defafos to Ndakaaru.
• 1958 – 1959 : o fayti Duɗal keblowal safrooɓe to NDar.
•1962 – 1964 : o naati e Duɗal karallaagal Ɗanningol oppirteeɓe to Farayse.
•1972 – 1974 : o naati e Duɗal keblowal safrooɓe Dowla to Nuwaasoot.
2. SEEDANTEEJE ƊE O HEƁI
– 1955 : Seedantaagal jande leslesre “C.E.P.E” to Duɗal Mbuun.
– 1959 : Seedantaagal Cafroowo to NDar.
– 1974 : Seedantaagal Cafroowo Dowla to Nuwaasoot.
3. NOKKUUJI ƊO O GOLLII
Caggal nde o janngi haa o woni cafroowo, o golliima e ɗiiɗoo nokkuuji.
– 1959 – 1962 : to safrirde Boggee
– 1962 : to safrirde M’Buun
– 1964 : to safrirde Kayhayɗi
– 1966 : to safrirde Tulel
– 1971 : to safrirde Kayhayɗi (Opitaal)
– 1974 – 1976 : to safrirde Attaar (Opitaal). Ko ɗoon o heɓi hattan hoore makko e golle laamu, woni o heɓi fooftere (o yahi “alateret”).
– 1989 – 1992 : o gollodiima e Eɓɓaande Ɗiftidingol e dow tuugaade e renndo “Programme de réadaptation à base communautaire” to Kayhayɗi.
4. GOLLE MAKKO GOƊƊE
O yantinii e golle makko janngude e jannginde ɗemngal Pulaar e wiɗtude ɗemngal ngal. O ardiima Catal Fedde Ɓamtaare Pulaar e Muritani to Kayhayɗi tuggi 1977 haa 1986 e tuggi 1988 haa jooni.
E nder wiɗtooji e ɗemngal Pulaar, o wallifiima defte joy (5) e Pulaar. Ɗeen ngoni :
– Deftere Ganndal ƴiye jokkorɗe e liggorgal (Ostéologie – artrhologie et physiologie : tummbitere 1 e Tummbitere 2 (tuggi 1980 haa 1985).
– Deftere Ñabbuuli jalɓi.
3. Deftere Ndeenka Yumma e ɓiɗɗo.
– Deftere Ganndal Nokku, hitaande joyaɓere, duɗe leslese.
– Deftere jime Pulaar.
5. BESNGU MAKKO
Sammba Gata Bah ko ɓesɗo, o dañii sukaaɓe sappo e go’o, kono ko heen njoyo nguuri hannde.


text:
Gammbi
Gammbi (en. Gambia) ko leydi tokoosiri lommbiindi e nder Senegaal, to hiirnaange Afirik. Mbertudi leydi ndin ko 11.295 km2, jamaa hoɗuɗo e mayri no hewtaynoo fewndo hitaande 2013 yimɓe 1.882.450. Laamorde (kapital) leydi Gammbi yo Bannjulu (en. Banjul). Hindi jeyaa e leyɗe CEDEAO (ECOWAS).
Jubbannde e taariixa leydi ndiiEdit
Gammbi hino jeyanoo e laamateeri Maali ndin.
E hitaande 1455, Portokeesuuɓe ɓen fuɗɗino joɗɗinde kontuwaaruuji e takko maayo Gammbi ngon, fii yuɓɓingol ngeeygu jiyaaɓe ɓaleeɓe. E hitaande 1723, Enngeleeɓe ɓen woni e soodude leyɗeele e nder Gammbi. Doy-doy, ɓe jooɗii e kaal leykal lommbiikal e nder Senegal, to Faransiiɓe ɓen jooɗinoo. Ɓen etii haa ronki riiwude Enngeleeɓe ɓen, ɓe siifidi e maɓɓe nanondiral 1889. Ittude 1894 Gammbi wonti leydi halfinaandi laamu Birtinkeʼen.
Gammbi heɓti hoore mum e hitaande 1965, Dawda Kayraba Jaawara laatii hooreejo leydi arano on. E hitaande 1981, koninkeejo wiʼeteeɗo Kukoy Sammba faalaa liɓude laamu makko kono Senegal immini koninkooɓe mum, ɓen yahi Gammbi artiri Jaawara ka laamu. Ontuma Senegal e Gammbi hawtiti waɗi konfederasiyon Senegammbi (kawtital leyɗe ɗiɗi) kono ngal kawtital ronki ñiiɓude, ngal fogi 1989.
Ñannde 22 yuliyuhu (morso) 1994 sentere ofisiyeeɓe nde kapiten Yaayaa Jamme ardii ƴetti laamu ngun e juuɗe Jaawara. Hino jeyaa e sababeeji on kuudetaa ronkugol Jaawara humnande caɗeele fagguduyankooje leydi ndin gila jeytal hoore mayri.
Gila 1994 ko Yaayaa Jamme tun laamii sabu wonnde kala woote no woodi, ɗuuɗal feddeeji dawroyankooji no woodi, ko kanko tun foolata ka woote. Laamu Gammbi ngun no woowi siforeede bonanndeeji ɗuuɗuɗi feewde jojjanɗe neɗɗanke, teeŋtii non ndimaaku jaayndeeji (jurnaluuji). Yaayaa Jamme no anndiraa kadi giggol ɓurtungol wonande waccoore e añugol ŋiñere.
Leƴƴi e ɗemɗeEdit
Leƴƴi Gammbi ɗin seertaa e leƴƴi leyɗe takkiiɗe ɗon ɗen: Seɓɓe (Manndinkooɓe), Njolfuɓe, Fulɓe, Sarankulleeɓe, Jaakankeeɓe, Jolaaɓe. Ɗum e wonde ko enngeleere tun woni ɗemngal laawɗinaangal ngal, ko ɗee ɗoo ɗemɗe tati ɓuretee wowleede e leydi ndin: manndinkoore, njolfoore, pulaar. Fulɓe Gammbi, ko ɓuri heewde kon, ko Firdunkooɓe (Fulaadunaaɓe) kono Fulɓe Fuuta Jaloo kadi no heewi.
GalluureEdit
- Serrekunda 362.986 (2013)
- Brikama 84.608
- Bakau 53.766
- Bannjulu 34.828


text:
Hono no o heewnoo waɗde hitaande kala, hooreejo leydi ndii, Muhammed Abdel Asiis, waɗii yeewtere mawnde, yaltinaande e tele e rajo, ngam mawninde ñalnde fiilanoo hooreejo leydi, so 6 ut 2009. Eɗen ciftina tan o heɓtunoo laamu kadi ko ñalnde 6 ut 2008. E nder ndeen yeewtere, o heɓii hollitde ko o gollii gila ndeen, jaaynooɓe kadi njettinii mo naamne mum en, o jaabtii ɗe, woodi kadi rokkaaɓe konngol kaali miijooji mum en.
Hono no o heewnoo waɗde hitaande kala, hooreejo leydi ndii, Muhammed Abdel Asiis, waɗii yeewtere mawnde, yaltinaande e tele e rajo, ngam mawninde ñalnde fiilanoo hooreejo leydi, so 6 ut 2009. Eɗen ciftina tan o heɓtunoo laamu kadi ko ñalnde 6 ut 2008. E nder ndeen yeewtere, o heɓii hollitde ko o gollii gila ndeen, jaaynooɓe kadi njettinii mo naamne mum en, o jaabtii ɗe, woodi kadi rokkaaɓe konngol kaali miijooji mum en.
Ngalɗoo pottital noon hebli ɗum tigi rigi ko parti laamu nguu, hono UPR. Ko ɗum tagi, denndaangal jagge laamu nguu (hilifaaɓe, Hoolaaɓe kuuɓe, ardiiɓe …), walla denndaangal yiɗɓe mawɗo oo seedoo « ngarii », alaa heen luutaaɗo kewu oo. Ko ɗum nii tagi, so a ƴeewii yimɓe tawtoraaɓe ɓee ina njooɗii, cikkataa ko Nuwaasoot ngon-ɗaa, a waawaa goongɗinde ko Attaar hooreejo leydi ndii suɓii haaldoyde e yimɓe leydi ndii. Kadi, hay gooto anndaa so tawii ko yeewtere jaaynde, walla so mitiŋ walla so tawii ko dental foɓɓungo…
Mi anndaa so on njeeɓii ɗum e tele Muritani, kono hiirde ndee fuɗɗorii ko jiiɓru mawndu. Persidaa men, garɗo « haaldude e ɓesngu », addori ko ordinateer. O woni e yiilde doombel ngel, limooje ina pilta, nate ina njirloo. Ko ɓuri raɓɓiɗde koo, o wiyi « njoɗɗini-mi ɗoo, ko woote ɗe ngalaa guli. 70% walla ko ɓuri ɗuum e nder tuugnorgal am siynaama, e wiyde juɓɓule adunankooje. Jamminooje faggudu men fof ina ɗelka : yo won ƴellitaare faggudu men, yo won kaalis men, yo won PIB ». « Eɗen moofti 52 miliyaar, en ngalaa ñamaande ». « 107 miliyaar njaltinaama ngam haɓde e baasal. Nanondiral awo mbaɗdu-ɗen e Orop ngal maa jibinan en 113 miliyoŋ oroo. » E wiyde hooreejo leydi ndii, « leydi ndii ɓeydiima heewde kuuraa : Nuwaasoot, joginoo ko 25 megaawat, hannde ina yenñtina 76 megaawat ; Nuwaadibu joginoo ko megaawatuuji 10, hannde ina jogii heen 32. »
E wiyde makko « ɓeydagol coodguuli ngol ko huunde huuɓtodinnde winndere ndee » ; « bonni jaŋde leydi ndii ko waasde ɗum yahdude e soklaaji men to bannge golle… Jaŋde faggudu e sariya (fannuuji coñce) alaa nafoore. »
Ɗum huunde e lonngere adannde ndee. Lonngere ɗiɗmere ndee joopii ko pooɗee nduuree hakkunde makko e luulndo politik ngoo. O wiyi : « Ko feere wootere woodi ngam yettaade laamu, ko woote tan ». « Muritani ko leydi demokaraasi ; ko demokaraasi keɓru-mi laamu ; Hay gooto mi rokkataa jappeere am ndee ; winndude e ɓale walla e leppi alaa mo ittata e laamu ; wullooɓe yo mi woppu laamu ɓee kala, ko kam en ngondunoo e laamu liɓaangu e 2005 nguu ; so woote njuɓɓinaama, hay fus ɓe keɓataa. » O wiyi « hay gooto fiyaaka ɗoo, hay gooto leptaaka ɗoo, yimɓe ina mbellitaa waɗde ko mbelaa, ko luulndo ngoo haalata koo woodaani… ».
Lonngere tataɓere ndee, ko haala Mali e bonanndeeji baɗnooɗi e leydi ndii kam e njiyaagu e hefeere libinaajo biyeteeɗo Senuusi. Abdel Asiis wiyi : « ko kewi Mali koo, ko huunde sooynanoonde, sibu Mali alaano konu. Caɗeele Muritani wondi ɗee tan njonii ɗum, ndi waawaa toppitaade caɗeele woɗɓe. Ñawndugol caɗeele Mali ina ɗaɓɓi dowla tiiɗɗo, mo Malinaaɓe kala keɓtini. Kala feere Afrik ƴetti ngam wallitde Mali heɓtude 65% ɗi waasi e leydi mum ɗii, maa Muritani jeye heen ». O wiyi kadi « bonanndeeji baɗnooɗi e leydi ndii kala cafraama rewrude e njuulu Kayhayɗi e ndaamordi ndokkaandi e dokkugol golle. Hafeere foksineeruuji diiwanooɗi ɗii noon, woni ko e ƴeeweede ». Wonande njiyaagu, o wiyi « ko ɗum huunde haɗaande, kono ko batte mum tan keddii, ɗeen ngoni baasal e majjere ». « Senusi noon ina jogodii e ñaawoore luural ; so ñaawoore seertii e makko, ma o tottite ɓe o foti tottiteede ɓee ».
- Jaabtawol luulndo e jaayɗe, e pelle renndo
Ñalnde altine 6 tan, jokkorde luulndo (COD), kam e ko ɓuri heewde e jaayɗe kollitii ko waɗaa Attaar koo, “wayi ko no fijo nii”. Won wiyɓe ina jaaki ɗum en mbele Abdel Asiis haaldatnoo ko e ɓesngu (woni ko ɓuri heewde e yimɓe ɓee) walla tawii o haaldatnoo ko e juɓɓule adunakooje e yimɓe ɓe njeyaaka e leydi ndii. Waɗi ɓe wiyde noon, ko nguun ɓesngu faamataa limooje ɗe o rokki ɗee, gila e ɓeto kuuraa ngo o haali ngoo, haa e kaalis mo o wiyi oo, sibu, e oon sahaa gooto, coodguuli ko ko ɓeydotoo ñalnde kala, tee kuuraa e Nuwaasoot ko ko fuɗɗitii kuppiraaji mum.
Ɓe mbiyi so tawii ko e ɓesngu o haaldatnoo, o fotnoo haalde ko haala maaro e nebam e nguurndam jawdi ekn…
E yeewtere jokkorde luulndo ngoo yuɓɓinnoo ngoo ne, Ahmed wul Siidi Baaba wiyi « alaa ko Asiis wondi so wonaa yawaade ɓesngu Muritani, tee limooje ɗe o rokki ɗee fof ko fenaande, sibu ɓesngu nguu wuuri hannde ko e caɗeele mawɗe. To bannge bonnugol jawdi ne, Muritani hiisetee ko e leyɗe ɓurɗe heewde njeenaari ».
Muhammed wul Mawluud, hooreejo UFP hollitii wonde « wiyde ina yedda ko woodi, ko wuuraa, hay huunde firtaani. Ñanngeede Asiis e haala mum kaa boom ina ngoongɗini wonde caɗeele e iiñcuru politik mawndu ina woodi e leydi hee. Ina wayi no kadi, yooro hikka ngoo, wirtii laamu nguu, sibu alaa fof ko ngu waɗi ko maantini ngam wallitde yimɓe ɓee e jom en jawdi ɓee no kisniri e no ndanndiri jawɗeele mum en. Yanti heen, jeyeede ɓe e addanɓe Maali caɗeele, ina foti haɗde en ɗoyngol hannde ».
O wiyi kadi « so Abdel Asiis wiyii ina fawta ñawndugol caɗeele ɗee fof e juɓɓingol woote, ɗuum ko huunde faayniinde, sibu hay gooto hoolaaki mo to oon bannge ». Wul Bederdiin kam ne holliti ko kewu Attaar wonaa jokkondiral e ɓesngu, ko jokkondiral Asiis e yimɓe mum, sibu luulndo ngoo e jaayɗe ɗee noddaaka heen. O wiyi noon, so Abel Asiis wiyii wonde “tabitinii tuugnorgal mum hakke 70%, hoto yimɓe njeddu ɗum, sibu wonnoo tuugnorgal makko tan ko faggaade jawdi kanko tan gooto, rewrude e porlugol ngaluuji leydi ndii. Ɗum ɗoon noon, o tabitinii ɗuum tigi ».
So o wiyii kadi wonde ɓeydagol coodguuli ko huunde huftodinnde, ina wayi no ko o jejjitɗo, walla jejjikiniiɗo ɗuum ina jeyanoo e hujjaaji ɗi ɓe ndallinirnoo pollugol laamu Sidioca. Wiyde mo noon « laamu heɓrotoo tan ko woote » ma a taw ko “raɓɓiɗde miijo, sibu o heɓri laamu ko jamfa (kuudetaa) wonaa woote ».
So « wellitaare kadi ko ina woodi e leydi hee », gollotooɓe (ubriyeeji Aksuus e Nuwaadibu e Tasiast ekn kam e TPMN e IRA e COD nganndaa. “Kaa haala boom ina soofi e hunuko makko, sibu maayde Lamin Manngaan ko heccere tawo ».
E wiyde Fedde TPMN, « Lamin Manngaan waraama laawol goɗngol » sibu haala Abdel Asiis kaa alaa ko firti so wonaa « Lamin Manngaan dañi ko ko haandi », ko ɗum tagi ko jooni ɓe paamii « hol ko haɗi harkoyeeɓe ɓee faweede kuugal ». E wiyde fedde ndee, haala makko kaa « wonaa haala kellifaaɗo, haa teeŋti noon e mawɗo leydi », sibu ka wayi ko no « wellitde doole kisal leydi ndii waɗde ko mbelaa e ɓiɗɓe leydi ndii, haa teeŋti noon kadi so tawii ko ɓe ɓaleeɓe ».
Ko noon kadi COREMI, fedde renndinnde baayeeji e soofaaji loranooɗi e rewɓe hesniiɓe seppiri ñalnde 14 ut 2012 ngam hollitde mette e haala Abdel Asiis ɗo wiyata « hafeere bonanndeeji ñawndaama e tuugaade e peeje COVIRE sakkitnoo ». E wiyde Mammadu EL Huseyn Kan, hooreejo COVIRE keso oo, hafeere bonanndeeji « waawaa sellude tawi goonga anndaaka, ɗo nuunɗal waɗaaka, ɗo ñaawoore laaɓtunde waɗaaka ». Fedde nde ɗaɓɓii nde seneraal « Jah Aadama woɗɗintee oo doosiyee », nde « sariya yaafuya 1993 mumtatee, leeptooɓe ñaawee ».
Ko e ngoon yeeso kadi Fedde IRA yuɓɓini diiño damal kalifu ñaawoore ngam hollitde ko hooreejo leydi oo haali koo, so wiyde wonde njiyaagu ko huunde nde « won ɓeen kuutortoo ngam woodde to bannge politik » walla « E Muritani, woni jiyaaɗo tan ko jiɗɗo ɗum wonde ». E wiyde IRAA « takkude heedanooɓe jiyaaɓe huutoraade ɗum en, ina hollita wonde Abdel Asiis ko cemmbinoowo njiyaagu daɓɓiɗɗo miijo ».
Bookara Aamadu Bah


text:
E nder njimri Baabooy Gellaay, gorko Aram Sahre ɓuri Goorumma (yo Alla yurmo mo kadi yaafoo mo), won ɗo o yimata heen jimol Balla Jeerel : ceɗɗo waawaa ndiyam. O yimii no Ceɗɗo ummorinoo gila Jolof, no ardi e wuro subalɓe, jippii e galle Jaaltaaɓe, Sammba-ngaari-maayo, daddo mo ñaamaa saayna haa e neemaaji ɗi tawnoo ɗoon. O haali heen hakkunde Balla e Faatimata, diwo joom wonngeela, gila e giɗli haa ɗo debbo cubballo oo felliti rokkude Balla sirluuji maayo.
O daari heen hakkunde ɓiɓɓe jaaltaɓeeɓe nokku oo e Balla haa ɗo Ceɗɗo jeeri waroynoo ngabu. O wattindorii hare hakkunde Jaaltaaɓe e Balla haa ɗo ceɗɗo jeeri hooti rimndaani ɗoo. E nder hare ndee, jaaltaaɓe mooltii ko e ngabu, nagge ngabu mbonnatnoongu falo makko nguu. O wiyi yo ngu nanngan mo Balla Jeerel barannooɗo mo ngari ngabu mbonnatnoondi falo makko ndii, caggal nde ɓiɓɓe jaaltaɓeeɓe ndonki, coggaa no sefre baali………
E ko ɓooyaani koo, e darorɗe nduuɗoo lewru colte, hitaande 2012 nde ngonɗen ndee, gabi ndiddii subalɓe ɗiɗo ɗo diiwaan Sorimalee ɗoo. Gadano oo wonnoo ko e awde haa nani takkusaan ena eeree, joofi laana mum woni e juulde. Ɗoo o habri ɗoo tan haa ngabu suppitii e yeeso makko, ɗo woɗɗaani, fari. O rewni ngu gite haa o yananaa ko e makko ngu fayi , o wawlirii noon : «feere am bonii, mi ɗaccii ɗo boni !»
Ngabu ndiddunoongu cuballo gawatnooɗo oo e cuballo taƴtinatnooɗo yimɓe hakkunde Sorimalee e Barooɓe Jakel Sahre Hammee Yero.
Ko ɗoon o woppi laana makko e saakitaaji makko. Ko goɗɗo artiranoyi mo kaɓirɗe makko subaka janngo e mum.
Cuballo goɗɗo oo wonnoo ko e taƴtinde yimɓe yahatnooɓe wirwirnde hakkunde Sorimalee e Barooɓe Jakel haa ngabu falii laana mum. Ɗo o fayi fof, ngu faloo mo haa ɓooyi tan kanko ne o wulli. Ko gulaali rewɓe e sukaaɓe wonnooɓe ɗoon e tufnde hee, paabii mo. O hootiri galle makko ko e weftere e paawngal.
Ena gasa tawa Balla jeerel dañiino caɗeele sabu jinngeede e ɓureede doole kono tan saalitaano. Feere am bonii walla mi ɗaccii ɗo boni wonaa e kunuko cubballo yooɗi, alaa ko haali e Cuballo jeynooɗo maayo, noddatnooɗo gabi ena hustina e seɓɓe. Oon kay so ngabu haɗi ɗum awde walla joofde laana mum, maa a taw tan ɗum haalotaako kono kadi deƴƴotaako.
Sinno hannde Baabooy Gellaay artatno, pekaan dañatno tufnde hesere pul kono tan Hammadi Ayse Jool, Hammoo Joop, Ngaari Ŋawle, Aadama Demmba Sih e Sammba Nduungel yo peewnito no moƴƴi.
Njaay Saydu Aamadu / Gelongal Fuuta


text:
Njeñtudi daawal gadanal bakkaa 2021 jibinii haala keewka he nder Muritani. He nder 100 kanndidaa kala, ko 8 fat keɓi heen, ko ñoggirtee nii 8%. Mbaaɗen ko no ɓe ciftortaa hay huunde nii, sibu duuɓi keewɗi jooni, njeñtudi bakkaa ko nii tan wayatnoo, walla nii ko jaasi njeñtudi hikka ndii, yeru he 2019 ko 7,26% wonnoo, he 2017 ko 7,95%. Heewɓe ngullii ɗum ko ɓooyi, kono ma a taw, ko jooni pin-ɗen ! Ɗum fof he waade noon, eɗen njaakorii hankadi maa en pooɗtu heen binndanɗe moƴƴe, ballooje leydi ndii ɓamtude jaŋde mum.
Ko ardii fof naamnal : Mbele ɗuum ine haawnii he leydi ɗo ardiiɓe ɗum njeeyata janngirɗe, kela ɗum en, mbaɗta ɗoon jeeyirɗe ?
Tippudi Nehdi e Jaŋde (TNJ) Muritani ɓuri TNJ leyɗe catiiɗe ɗum ɗee kala leefde, to woɗɗi ! Ɗum ko seede wonde Muritani yahrii caggal, sibu hanki mo woɗɗaani tan, jaŋde ndee ine moƴƴunoo. Hol ko waɗi Muritani yahrude caggal kadi he oo fannu ?
Ko adii fof, eɗen teskoo, ko leydi ndii heɓi hoore mum faade hannde, ndi waɗii mbayliigaaji joy (5) TNJ. Hay ngootu heen heblaaka heblo moƴƴo, yeewtaaka, ɓetaaka haa anndee moƴƴii walla moƴƴaani. He 1979 laamu felliti jarribaade ɗemɗe ngenndiije Pulaar, Sooninke e Wolof, sosi Duɗal Ɗemɗe Ngenndiije (DƊNG) ngam toppitaade golle ɗee : ɓetooji baɗanooɗi kollitii wonde ndeen jaŋde ine moƴƴi, ine waawi huuɓtodineede. Ko he 1984 mbayliigu tuugiingu he ɗemɗe ngenndiije fotnoo waɗde, ngu waɗaaka, nii woni jaŋde ndee heddorii noon e kuule cabborɗe haa 1999 (hitaande pusgol DƊNG). Mbayliigu 1999 waɗaa tawi yeewndaaka, heblaaka. Ko nguun mbayliigu wufti jooni, ko ine wona duuɗi sappo pawɗi.
Mbayliigu 1999
Mbayliigu 1999 fellitaa ko he keñe ɓurtuɗe. Jannginooɓe e horooɓe jaŋde, e jiknaaɓe sukaaɓe, e almuɓɓe, fanniyankooɓe, hay heen gooto diisnaaka. Mbayliigu nguu tuugii ko janngingol he nder ɗemɗe ɗiɗi : Arab e Farayse wonande sukaaɓe Muritani fof. Alaa e sago cukalel waawa ɗemɗe ɗiɗi ɗee kala, nde waawa ɓennude, sibu heen huunde e fannuuji njanngintee ko he Farayse (Hiisiwal, Ɓalliwal, Guurɗiwal), feccere woɗnde ndee (Daartol, Ganndal leydi, Falsafa ekn) janngintee ko he Arab, he nder jaŋde hakkundeere ndee.
Ine jeyaa e baɗte majjum, joñgol sukaaɓe ɓe arab wonaa ɗemngal mum en neeniwal, he won ɗeen golle teeŋtuɗe he nguurndam leydi, ko wayi no wonde ardiiɓe njuɓɓudi laamu (guweneeruuji ekn), ñaawooɓe, jaaynooɓe, daartooɓe ekn (maale mum ko kawgel naatgol Enajm…)
Mbayliigu nguu siynaa tawi hoolkisaaka haa anndee ine yaha walla yahataa. “ Fotnoo tawo ko waɗaneede duɗe jarriborɗe he nder duuɓi ɗiɗi haa tati, ɓetee : so moƴƴii huuɓtodinee, so moƴƴaani woppee gila woɗɗoyaani ”.
– Jannginooɓe ɓee ine potnoo hebliteede haa paama mbayliigu kesu nguu, hay gooto heblitaaka. Nder duɗe leslese ɗee, teemedde teemedde jannginooɓe ɓe keblaaka, ɓe meeɗa jannginde ƴettaa, mberliraa noon he nder duɗe yo njanngin. Ko ɓuri heewde e maɓɓe ko almuɓɓe ronkunooɓe ɓennude nder jaŋde mum en, kono joom berwe en keɓraaɗe « peeje » (eɗen nganndi no berwe keɓirtenoo). He nder duɗe hakkundeeje ɗee, jannginooɓe hiisiwal e ɓalliwal e guurɗiwal heewɓe keblanoo ko he ɗemngal Arab, ko heen njanngintunoo, alaa e sago ɓe keblitee haa ɓe mbaawa jannginde he nder ɗemngal Farayse : kono heblito maɓɓe yahraani no fotnoo yahrude, waɗde moƴƴaani.
Laawol jaŋde kesol, baɗanaangol fuɗɗortooɓe jaŋde mum en he nder ɗemngal mum en neeniwal, addaa, wiyaa yo siyne he denndaangal Muritaninaaɓe, ɓe jaŋde ndee waɗaaka he ɗemɗe mum en neeniije (fannuuji gannde hiisiwal, ɓalliwal e guurɗiwal janngintee ko e Farayse). Heblo he nder oo ngaddiin keso feewaani, kadi jannginooɓe heewɓe ndañaani hebleede boom. Baɗte mum e jaŋde sukaaɓe ɓee moƴƴaani, sibu jannginooɓe heewɓe paamaani ngol saka pammina sukaaɓe.
Duɗe janngirɗe e jannginooɓe ine ŋakki. Duɗe ɗee ine ukki haa ɓurti (ine ɓura 100 almuudo he janngirde wootere), haa ko jaŋde waawaa feewde heen, haa teeŋti noon so tawii ko jannginooɓe ɓe ngalaa tolno, ɓe keblaaka, ɓe paamaani laabi jannginirɗe njannginta… Jaŋde waawaa moƴƴude e ooɗoo sifaa.
Duttorɗe wonande jannginooɓe, e defte janngirɗe ina ŋakki no feewi, walla njettotaako joomum en sibu njeeytete, toppitiiɓe ɗum ɓe ine ndaara…
Ngardiigu jaŋde nguu moƴƴaani : jannginooɓe ndewindaaka no haanirta nii, ngarata ko nde mbelaa, njannginira no mbeliraa… Wonaa ɓurɓe waawde, ɓurɓe nuunɗude he golle mum en ngardintee, njeenetee, fof fawii ko e doftaare to bannge politik, walla jiidigal, ganndondiral, ko anndiraa népotisme koo) ekn. haa ko jannginooɓe heewɓe petdaa nder birooji, ngollotaako, tawi jannginooɓe ine ŋakki…
Ngonka jannginooɓe, njoɓɗi mum en, e faayiida mum en nder renndo, moƴƴaani. Yoga e maɓɓe ɓerɗe mum en ngalaa e feewnude ko mbaɗata koo ; yoga heen ine ndawa, kono njanngintaa … Nde jaŋde moƴƴi ndee, jannginooɓe ine kormaa he nder renndo, hay almuɓɓe ine « njeeɓatnoo jannginooɓe mum en » ; hannde, hay gooto yiɗaa nanndude he « garraaya » !
Faalkisaare laamu e nehgol jikkuuji bonɗi he nder renndo : Ine anndaa wonde jiknaaɓe, e almuɓɓe, e ardiiɓe janngirɗe, e horooɓe ɗum en, kam en fof ko nanondirɓe yo almuɓɓe fof paasne, golliiɗo e mo gollaaki fof. Almuɓɓe, gila naati ekkol haa njettoo bakkaa, koko paasata tan. Yimɓe fof ine nganndi no « kompooji » e « eksameeji » njahrata : ko ɓuri heewde heen, jannginooɓe e ardiiɓe ekkolaaji ndeenataa, walla nii ko kañum kollata almuɓɓe ɓee : ɓurii duuɓi noogaas jooni ko noon, wonande berwe haa e bakkaa fof, hay so tawii mbaadi ndii ine seerti. Ko ɗuum tagi ko ine ɓura 9 e nder 10 (90%) yettotooɓe bakkaa, ngalaa oon tolno (ko ɗuum feeñata duuɓi e kitaale jooni he nder njeñtudi bakkaa). Alaa e sago waya noon sibu sukaaɓe njiyaani nafoore janngude : hay so a janngaani ko a paasoowo walla keɓoowo berke, a tampintaa hoore maa janngude !. Ɗiiɗoo aadaaji bonɗi (nguyka) ɗi neh-ɗen he nder hakkillaaji sukaaɓe, ine njeyaa e ko ɓuri bonnude jaŋde ! Tee bonannde majjum ɓurii ɗoon hulɓinaade, sibu ko leydi ɗum boomata. Kala nehraaɓe jikku, ko oon njikku ngokkanta he nder nguurndam mum en kala.
Potal fartaŋŋe : Caɗeele mawɗe goɗɗe ine ngoodi sibu sukaaɓe ɓee potaani fartaŋŋeeji he nder jaŋde hee : ɓee ine njannginee he ɗemngal mum en neeniwal, heddiiɓe ine he ɗemɗe koɗe he mum en tawi ko he duɗal gootal : nuunɗal alaa ɗoo…
Eɗen kawri wonde, ɗee caɗeele fof ko laamu tekki roondii ɗum en. Kono jiknaaɓe sukaaɓe kam enne ine poti daraade hakke baawɗe mum ngam moƴƴinde jaŋde sukaaɓe mum en, walla kam mbaasa wallitde kala ko ine bonna nde. Yeru, toppitaade jaŋde sukaaɓe ɓee, e haɓde e nguyka nder jaŋde. Aɓe poti yuɓɓude, ɓe cosa pelle jiknaaɓe, ɓe mballondira e ardinaaɓe janngirɗe ɗee, ɓe ndaroo ngam heɓde jannginooɓe yonɓe, waɗooɓe golle mum en, kono kadi, kala mo janngintaa ɓe ngullitoo haa ittee he nokku maɓɓe, ɓe caloo paasnude kala mo haandaani heen.
Hol no njaltirten ɗee caɗeele ?
Ɗo ñawu nguu tolnii ɗoo, alaa e sago mbayliigu luggu jaŋde ummanee ko jaaccii.
Nguun mbayliigu ine foti ñawndude caɗeele teskaaɗe ɗee, bonnuɗe jaŋde ndee. Ko adii fof ko ngardiigu nuunɗungu, ngoɗɗitiingu politik e jinngere. Kalfingol golle tuugoo he mbaawka e nuunɗal : kala moƴƴinɗo golle mum semmbinee, mo waɗaani golle mum fawee kuugal…
Mbayliigu kesu nguu foti tuugaade ko he jaŋde ɗemɗe neeniije, gila he duɗe gaggaaji, jaŋde lesre, haa ɗo ɓuri toowde, fawaade e humpito e heblo, sibu ko hakke wonande sukaaɓe ɓee fof, jaŋde gaddotoonde potal fartaŋŋeeji. Aduna oo fof ine hawri ko ndeen jaŋde ɓurata yuumtude, tee Muritani ine jogii heen humpito hay sinno ko wonande jaŋde lesre ndee tan. He nder ɗuum, farlinee e kala Muritaninaajo waawde ko famɗi fof ɗemɗe 2 ngenndiije, kam e jaŋde, ko famɗi fof, ɗemɗe 2 mawɗe, ngam cukalel waawa yahdude e aduna karallaagal e julyultondiral winndere ndee.
Mbayliigu nguu ine foti teeŋtinde darnde jannginooɓe, gila e heblo mum en, haa e ngonka mum en to bannge nguurndam, ngonka mum en he nder jaŋde, kaɓirɗe mum en.. Jannginooɓe poti ƴetteede ko he nder Muritaninaaɓe ɓurɓe yuumtude hakkilaaji, ɓe keblee heblo moƴƴo he nder duuɓi jonɗi to Duɗe keblorɗe jannginooɓe. Ɗumɗoon noon ine anndaa ko waawi fooɗtude yimɓe he janngingol… Yeru ngam naatde duɗal keblorgal jannginooɓe toowngal, wiyee ƴettetee heen ko wonɓe hoore he nder kawgel Bakkaa…
Duɗe (ekkolaaji) jonɗe mahee, mbaɗee kaɓirɗe jaŋde jonɗe, e jannginooɓe timmuɓe, tawa rogere jaŋde ɓurataa 30 almuudo (Muritani heewaani yimɓe). Yaajtinde « kantijaaji », so dañaama wuurtinde « enternaaji » ngam ɓeydaade hisindaade janngooɓe ɓee, e wallude sukaaɓe waasɓe (won ɗeen moɓe ɓesngu joñaaɗe) kam e jaŋde sukaaɓe rewɓe.
Waylude loowdi jaŋde ndee haa yahda e soklaaji leydi ndii to bannge faggudu e ƴellitaare. Sosde janngirɗe mecce keewɗe ngam tiindinde toon ko ɓuri heewde e janngooɓe. Naatnude he jaŋde hee, gila he law, jaŋde karallaagal kesal (KK), haa teeŋti e internet e kuutorɗe jahdooje heen, sabu mum waylude nguurndam aadee he nder winndere ndee eɗii duuɓi 30 cakkitiiɗi, gila to bannge jokkondiral, kumpital, keɓagol ganndal, e kuutorɗe…, tee mbayliigaaji ɓurɗi luggiɗde kadi ine keti. Alaa e sago sukaaɓe men keblee he ɗuum mbele ine naftoroo fartaŋŋeeji keewɗi coomiiɗi heen.
Waylude hakilantaagal jaŋde ronaande he kalifaandi, nde alaa ko heblata so wonaa foksineeruuji ɗi ngalaa ko mbaawi feewnude, ɗi alaa ko pentata. Heblude fentoyooɓe, yiilotooɓe, ñawndooɓe caɗeele, miijantooɓe koye mum en golle mum en, ngolaanoo koye mum en, tawa kadi ko geɗe naftooje renndo .
Kono, so en cuusii, ko gila e hitaande jaŋde aroore njaɓaten ooñtude huunde e juume goodnooɗe : puɗɗoro-ɗen ɓetde almuɓɓe fotɓe waɗde bakkaa, walla berwe, kala mo alaa heen tolno katojinaaɗo oo, ruttinee ɗo foti wonde ɗoo.
Bookara Aamadu Bah
MIIJO
“Heɗen njenanaa, e ballal masiŋ, darnde jannginoowo nattat wonde tan jogaade ganndal, tee, jannginde nder “ekkol janngo” hay huunde nanndataa e jaŋde no nganndir-ɗen ɗum hannde nii. Karallaagal maa waylu no feewi darnde jannginoowo.
– He ballal masiŋ, darnde jannginoowo nattat wonde darnde jogiiɗo ganndal tan, kono ko kanko gaddii ƴoƴre nder njiylawu e denndinngol gannde;
– Nder “ekkol janngo” wonaa deftere wootere e laawol jaŋde tuugorgol gootol tan ngoodi ngam janngude. Almuudo kala maa sañan hoore mum humpito jaŋde heeriingo, e ballal keɓe keewɗe ɗe waawi huutoraade (e-learning, binndanɗe, golle goomuuji, jaŋde he ɓoggol) jahduɗe he tolno mum, e kattanɗe mum, kam e ko yiɗi naftoraade ko janngata koo.
– Jolɗe nattii woodde, woodi tan ko jehre huuɓtodinnde ɗo kala jeyaaɗo he silsil jaŋde waawi ferde bolol mum ngam woodde … (ko he maayo wooto hee yimɓe fof tuuɓata…)
– He nder ɗuum, jannginooɓe maa njuɓɓine he nder eddaaji keewɗi : wiɗtooɓe, haralleeɓe, halfinaaɓe Ɗowo Golle, ekn.”


text:
Firo
Waasde welde.
Ɓeydou firo woɗngo
Aan koy aɗa metti koy hannde, kala ko haalaa wonta bone! Mbele ko nano pinir-ɗaa?
Wuro mon ɓuri wuro amen mettude, hay tus alaa wuro mon, wonaa jeere, wonaa suudu safrirdu, on ndemataa...
Kooli ko ndii ñiiri metti, alaa suukara, alaa lamɗam.
Firlito baɗal : Mettude
Daande baɗowal
Inɗe ceekaaɗe e Mettude
Inɗe ceekaaɗe e Mettude
Inɗe ceekaaɗe e Mettude jahduɗe pelle inɗe
Mettude e caltuɗe goɗɗe
Caltuka ngoɗka
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.
Mettude e Ɗemɗe goɗɗe
Ɗemɗe goɗɗe
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.
Firo-nanndooji Mettude
Firo-nanndooji
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.
Weño Mettude
Weño
Suwaa tawo waɗeede ɗoo, so tawii aɗa anndi, tiiɗno haalan en.


text:
Labe
Labe ko saare mawnde e nder Fuuta Jaloo, Gine ko perefektiir kadi, e maanaa ko noone diiwal. Labe no kerni to nano e perefektiir Maali, to hiirnaange Leelumaa, to nyaamo Pita e Dalabaa, to funnaange Tuge e Kubiyaa. Saare nden ko komin, ko heddii kon ko suuperefektiirji 12: Dalen, Tunturun, Sannun, Jonfo, Kaalan, Nusi, Daara-Labe, Aafiya, Garammbe, Jaari, Kura-Manngi, Poopodara.
YimɓeEdit
TaariikaEdit
Ka taariika, Labe ko e hitaande 1755 sincaa kono no gasa ka tawee hoɗannde adiinde Labe nden no woodi gila laamateeri Gana maa Malle maa ko adii ɗum. Innde nden ko e haala jalunke ittaa, e maanaa Labe ko hoɗannde Jalunkeeɓe ka attorum kono taariika on ko Karamoko Alfaa mo Labe maandiniri sincugol saare nden. Fewndo alsilamaaku Fuuta Jaloo, Labe laatino diiwal ɓurngal mawnude ngal e diiwe ɗen jeenay. Hingal anndiranoo kadi pooɗotiral ɗuuɗungal e almaamiiɓe ɓen. Ko ɗum addunoo Portooɓe ɓen yaltingol Labe e laamu Fuuta ngun waɗta ɗum laamateeri feere. Alfaa Yaayaa ko laamɗo Labe ɓurɗo lollude on ka timmoode teemedannde 1900.
Saare nden laatino kadi nokkuure ganndal e jannde diina lislaamu e wallifaaku. Hannde Labe ko saare njulayaagal hittunde teeŋtii e baŋŋe mbattiigu wondude e Senegal e Gammbi.
FaggudéEdit
Faggudu Labe ndun ko hasii kon ko njulayaagal, e demal, e ngaynaaku e golleeji nyeenyuɓe wano gude leppi.
IniwersitéEdit
Labe no jogii kadi jaaɓi-haaɗtirde (iniwersite).


text:
Ardiido Lesdi Senegal Macky Sall relli burdube duudugo nder majaliisaabe kanyumma dadiri dager haa Cubi gadaad haa bakkeeje den.
Be O wonndi majaliisaabe maako hebi koromje ko hewtani 82 nde nawliraabe bo hebi koromje 80 fu koromje den hewti 165 nder cubidin gadaadi nyennde Alat yawtunde.
Doo on laati arannde ko majaliisaabe jam’iya laamata haa Lesdi ndin hebay kuriyaaji duddum iga 1960.
Jam’yaaji nawli raaji fuddi hebaago sembe iga cubi gadaadi nder Lewru Jenuary,wakkati be hebi nasaraaku nyaamuki galluuje kewdum hawtaade bee laamorde Lesdi ndin Dakar, Ziguinchor haa Fumbinaari enanta Waylaari Lesdi ndin.
Kadima jam’yaaji pamari hebi nyaamuki koromje 3 nder koromje den.
Laabdum Wattam Cubi din anndinte haa hiitordu mawndu ndu Lesdi ndi tippu ngle toni wala gannudi goddi.
SADIQ ALFA


text:
Fedde Fulɓe Itali sosaa ko ñalnde 17 abril (seeɗto) 1993 to wuro Milaa, dowla Itali, e tawtoregol cate jeegom. Oon sahaa ende waɗi 639 tergal. Hannde, fedde ndee ina jogii 17 catal e 1 823 tergal.
Ñalnde 17 abril (seeɗto) 1993 to wuro Milaa, dowla Itatli, ɗeeɗoo cate jeegom (Katana, Napoli, Roma, Milano, Werona e Wicenza) njooɗii ngam sosde fedde fulɓe joogiinde kaayitaaji, heɓtinaade to laamu. Oon sahaa ko 639 tergal ngoni he fedde ndee. Hannde, fedde ndee ina jogii 17 catal e 1823 tergal.
Catal fof ina bata laawol gootol lebbi ɗiɗi kala, mooɓondiral cate ina jooɗoo kala hitaande laabi ɗiɗi.
Fedde fulɓe Itali ko calɗi ɗiɗi tammbii ɗum: Salndu jokkere endam e salndu pinal e jaŋde.
To bannge Jokkere enɗam
Lebbi jeegom kala fedde ndee ina yaltina ko ina abboo e 14 780 € he jokkere enɗam.
Ɗeeɗoo geɗe ina teskaa e darnde jokkere Fedde fulɓe Itali : Safrude ɓe cellaani, ñooltude ñoolaaɓe, nawtude maayɓe e wallitde banndiraaɓe mumen.
Fedde ndee asii woyndu to wuro Dongol Dumbiya to Gine Konakiri, woyndu to wuro Kelol to Senegaal, woyndu to wuro Ngappuru nder diiwaan Gorgol to Moritani.
Fedde nde wallitii 18 000 € he nder safaara ngenndiyanke men Mammadu Sammba Joop Murtuɗo.
Fedde ndee neldii ambilaas to wuro Dimat Jeeri, to Senegal e to wuro Tuuge to Gine Konaakiri.
Balle keewɗe mbaɗaa e tonngol daɓɓol fayde Ndakaaru nde ndiyam naati e galleeji, fayde Gine nde heɓi caɗeele, sakkiti ko Mali, 5 000 € fayde he fulɓe yanaaɓe toon ɓee, fedde Sileymaani Baal wonnde Itali ɓeydii heen 1 000 €, fof hawri 6 000 €.
Fedde ndee rokkii gootal e terɗe mum oto gonnduɗo e kaɓirde timmude sabu o waawanaa hoore makko to bannge terɗe.
Fedde nde muulii saggitorde Pulaar-fulfulde nde Abuu Sih winndi.
To bannge pinal
Ko gollaa koo ina heewi. E jubbannde, cuɓo-ɗen heen ko ɓuri teskinde koo :
– Kala duuɓi ɗiɗi ñalawma pinal ina yuɓɓine he nder Itali :
– Ñalawma pinal AFI e hitaande 2013 to Koomo ;
– Ñalawma pinal AFI e hitaande 2015 to Wicenza ;
– Ñalawma pinal AFI e hitaande 2017 to Milaano.
Fedde ndee addii he leydi Itali ngenndiyankooɓe heewɓe ngam yuɓɓinde jeewte, ina teska heen : Yero Dooro Jallo, Saydu Kan, Ibrahiima Muktaar Saar, Ibrahiima Malal Saar, Njaay Saydu Aamadu, Ceerno Nuuru Taal, Jinndaa Dem e Jeynaba Kumanco to Gine.
To bannge naalankaagal
Fedde ndee jaɓɓiima he nder Itali Ngaari Laaw, Maamuudu Sooma Jah, Demmba Njaay Ndillaan, Baaba Maal, Abuu Jubaa Deh e goomuuji awluɓe daraniiɓe aada e cosaan.
Fedde ndee ina jogii mbelnaaje ɗiɗi teskinde fayde e kala pullo daraniiɗo pulaagu. Mbelnaari adanndi ndii wiyetee ko Hoodere teddungal, tottetee ɗum ko kala pullo ligganiiɗo fulɓe ɗo guli ngalaa. Adii heɓde ndii mbelnaari ko Baaba Maal, rewi heen ko Ibiraahiima Malal Saar.
Mbelnaari ɗiɗaɓiri ndii wiyetee ko Salndu Diine, ndii mbehnaari fa’i ko e galleeji diine keddiiɗi e pulaagu, tawa ko daraniiɗi ɗemngal pulaar ngal.
Adii heɓde ndii mbelnaari ko Ceerno Nuuru Taal, rewi heen ko Ceerno Jalaalu Diin Bah.
Fedde fulɓe Itali, gila sosaa, ina janngina Pulaar haa ñalngu hannde, ina joginoo duɗal he Skype, hannde eggii faytii e whatsApp, engal wiyee « Duɗal winndere fulɓe Itali ».
Fedde ndee ina yuɓɓini duɗal sukaaɓe yahrooɓe e duuɓi jeeɗiɗi haa duuɓi sappo e nay, tawi ko Pulaar-italiyen, saanga guurte, ngam wallude sukaaɓe jibinaaɓe he nder leydi Itali waawde Pulaar. Duɗal ngal wiyetee ko « Dudal Pulaar- Italiano A.F.I ».
To bannge jokkondiral, fedde nde ina jogii lowre enternet, hono « ulbeitali.org », e kanaal Youtube, hono « fedde fulbe itali AFI », e Facebook, hono « fedde fulbeitali ».
Fedde fulɓe Itali, e nder darnde mum mbele pelle fulɓe fof njiitondira, koolondira, ngollida ngam ƴellitde leñol ngol e kala fannu, sosii dingiral Whatsapp biyeteengal « Miijorde fulɓe winndere».
Faandaare Miijoorde fulɓe winndere ko mbele pelle fulɓe, ngenndiyankooɓe, annduɓe, alduɓe njiytondira ngam miijtanaade e ferande leñol ngol laabi yellitaare. Jeewte paayodinɗe, ɓeydooje heblo pinal toowngal ngam dañde dartiyankooɓe leñol ine njuɓɓinee heen. Kala miijooji jaltuɗi ina ndewindee haa ngonta gollal (Ƴeew haatumeere Eɓɓo Miijorde Fulbe winndere les ɗoo).
Tesko-ɗen faandaare ɗiiɗoo jakkaaji ko gollaade ngam wallondirde egginde gannde he demngal Pulaar-Fulfulde, e dow tuuknaade he ɗeeɗoo tiitooɗe.
Jakkaa fof ina jogii ndimaagu suɓaade mawɗo mum e njuɓɓudi mum golle, tawa ina wonndi e happu.
Goomu « Leñol gootol binndol gootol » ko Miijorde fulɓe jibini ɗum ngam falaade alkule Adlam e teentinde ngootaagu pulaagu e binndol gootol he nder nanondiral mbaydi jaŋde.
Yuɓɓinde eɓɓooji toowɗi ɓamtooji Pulaar e Pulaagu.
Hannde 22 korse (suweŋ) 2019 ko Suleymaani Lih woni hooreejo Fedde ndee. Fedde ndee ina jogii ɗiiɗoo goomuuji : Goomu Pinal, Goomu rewɓe, goomu koɗorɗe, Goomu sukaaɓe.
E kuɗol Goori Jool
Tesko : € firti ko Ooroo


text:
Jaɓɓorgo Pese Añamnguraagu
Pesol: añamnguraagu
Warngo Georges Floyd : Foksineeruuji Afrik toowɗi he nder Fedde...
Caggal warngo gorko biyeteeɗo « George Floyd », Goomu haralleeɓe toowɓe, afriknaaɓe, gollotooɓe he Fedde Ngenndiije Dentuɗe (FND) mbinndii ngam kollirde mette...
Laamu Muritani ina yiɗi haɓde e añamnguraagu ?
Batu hilifaaɓe laamu Muritani njooɗinoongu ñalnde alkamiisa 16 mars 2017 yuurnitiima, jaɓii eɓɓaande sariya yowitiinde e jaggirgol paltoor no warhoore nii. Faandaare ndee eɓɓaande sariya...


text:
Ɓure jeeɗiɗi gonɗe e jahrugol koyɗe min cuɓtinii on e ɓure keewɗe gonɗe heen ɗee.
1.Ustude sokla : wiɗtooji keewɗi kollii wonde moylude ɓuri won oon safaara waawde ustande neɗɗo sokla. Ɗum noon ko huunde moƴƴere e cellal hakkille.
- Yahdu yaawndu ina ɓeyda semmbe sibu ina addana ƴiiƴam yirlaade no moƴƴi e ɓalndu, addana celule mum gurwel (oksisen), nii woni joomum ɓeydoo jeertaade e wuurde.
- Yahdu jeyaa ko e peeje ɓurɗe newaade ngam moƴƴinde yerindo kolesterol neɗɗo. So a duumiima e yahdu, kolesterol maa moƴƴo ina ɓeydoo, bonɗo oo telloo.
- Yahdu ina usta taƴam ɓeram e aksidaaji ɗaɗ-ngaanndiiji sibu ina gurwina (rokka gurwel) no moƴƴi ɗaɗi ƴiiƴam, ɗum noon feta ɗum en, ƴiiƴam ɓeydoo waamde.
- Yahdu duumiindu ina ɓeyda semmbe kette koyɗe e reedu e dote.
- Ko ɓuri heewde e ŋorño-ŋorñooɗe jokkorɗe keɓataa gurwel no haanirta nii. Kono so neɗɗo ina yaha, jokkorɗe mum ngonata ko e liraade ina ngarta, ɗuum na ɓiɗta ŋorño-ŋorñooɗe, naatna e mum gurwel e geɗe guurnirɗe ; huunde moƴƴunde e jokkorɗe.
- Hay so hojomaaji 30 tan neɗɗo yahi yahdu jam jam, ɓalndu mum ina duppa 75 kalori : woni ustude ɓellere ɓalndu, huunde moƴƴere e cellal…
- Yahdu koyɗe ina semmbina witaamin D moƴƴo e cellal ƴiye kam e paddorɗe ɓalndu.
Ittaa ko e internet….
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
Home -- Fulfulde -- Perform a PLAY -- 032 (Does God answer every prayer)
32. Hara Alla jaaboto kala tornde
Hara hiɗa mari mbaadi ndi åurɗaa yiɗude? Mbaadi ndi Aaminata yiɗi ndin ko mbulu on. Himo yiɗi kammu mbulewu ngun e maayo woɗewo ngon e goɗɗun goo ko wa’i wa mbulu ko o åuri e yiɗude kon ko gite mbuluuje neene makko ɗen. Ko tawi kon non min gite an ɗen ko faatumakeneeje, hinaa ko moýýi, kanko Aaminata himo miijaade.
Aaminata : "Neene, hara Alla heɗoto torndeeji an ɗin?"
Neene an : "Ko non woniri yo geɗal an, Alla heɗoto torndeeji ɗin fow."
Aaminata : "Hay torndeeji fayåe åen."
Neeniraawo on : "Ko non woniri, yo Aaminata. Kono jooni saa’i waalagol ngol hewtii. Yo Alla okku en jemma moýýo. Yo jam wondu e maa!"
Aaminata : "Waalen e jam, neene."
Åay ndaygu ngun ñifinaama, Aaminata torii ndee toraare ɗoo ka nder danki makko :
Aaminata : "Alla an, hiɗa waawi huuwugol kala huunde. Si hino welamaa, wattitanan gite an ɗen, ittaa ko ɗe woni kon faatumakeneeje wattaaɗe mbuleeje. Aamiina!"
Alla heɗike tornde Aaminata nden, miɗo felliti ɗun. Onsay o naanii.
Bimbi nden ñannde, Aaminata fini, o anditi fii tornde makko nden. O hoccii ka danki makko, o yahi ka ndaarorgal, o tawi gite ɗiɗi faatumakeneeje no habbii mo.
E hin le non, kanko Aaminata himo sikka wondema Alla heɗitaaki tornde makko nden.
Hari hino nanndita wa si ko goɗɗo wi’i mo ɗun ɗoo : "oo'owoye" kadi ko jaabannde non.
Duuåi buy feýýiino. Åay ko Aaminata wonii hellifaaɗo, o yahi e leydi Indiyaa ndin, o woni sincoowo mofte fii Almasiihu on. O ekkitii haala maååe kan, o ñaami ñaameteeji maååe ɗin, o åornii conci maååe ɗin fii no o nanndira e maååe fii wota åe jogor mo wa janano, o wattiri mbaadi makko ndin faatumakeneeri.
Ñannde goo, weldiɗɗo makko on wi’i mo kanko Aaminata.
Aaminata : "Aaminata, hakkee ko ɗun moýýi ka gite maaɗen woni faatumakeneeje edii mbuluuje si wonaa ɗun fow annday wonde ko a janano."
Gite faatumakeneeje? Aaminata no annditude fii tornde makko nden fewndo ko o fanɗi. "Oo’owoye" kadi ko jaabawol. Jaabawol moýýol immorde ka Alla.
Wonde, Alla okkay en kisan ko faalaɗen kon.
Wonde, o wi’a yo en habbo.
Wonde kadi o wi’a oo’owoye.
No jaabawol ngol woniri woo – ko si ko hii-hi maa si ko oo’oo, maa si ko habbagol - Himo hollude en giggol makko ngol. Jaabawol makko åuri moýýude.
Ko ko moýýi kon o huuwata, hay fii maa.
Yewtooåe : Fillitotooɗo, Aaminata (ko o woni jiwun), neeneejo on, weldiɗɗo Aaminata on
© Copyright : CEF Allemagne


text:
Jaɓɓorgo Pese Muuynangal
Pesol: muuynangal
21 feebariyee, ñalawma winndereejo ɗemngal neeniwal : gollordu dallinannde
Caggal hooreejo, ko Dr Alasan Jah rokkaa konngol, ɗuum ko e udditgol ñalngu nguu. Caggal ɗuum, to joɗnde Dallinannde too, yeewtere heewnde faayiida...
21 feebariyee 2020, ñalawma winndereejo ɗemngal muuynangal : mawninde «ɗemɗe taccikeeriije»...
Hikka, UNESCO waɗi ñalawma oo ko e teddungal ɗemɗe ɗe nganndaa keeri. « Ɗemɗe waalwureeje e ɗemɗe taccikeeriije ina mbaawi wallitde kaaldigal e wallitde...
21 feebariyee, Ñalawma winndereejo Ɗemngal muuynangal
Ñalawma winndereejo Ɗemngal Muuynangal ina mawninee hitaande kala ñalnde 21 feebariyee ngam ƴellitde keewal pine e keewal ɗemɗe...


text:
Yontaaji keewɗi Bahbalnaaɓe njeƴiraama daartol biyowol wonde Bahbahɓe e Salsalɓe potti ko e ooɗoo nokku. Ko ɗo ɓe tawi Somsomɓe ina koɗi e gasɗe, sara wuro ina wiyee Tunti, wuro seereraaɓe. Ko jettooɗe tati ɗe ndenndi kaɓi e Seereraaɓe ɓe biyeteeɗo Sappeen ardinoo. Ɓe ndiiwi ɗum en, ɓe keɓti nokku o. Alaa e sago noon ndeento-ɗen no feewi daarti bayɗi niiyene, cunno-ɗen ko nanaten ko no moƴƴi, ngam waawde anndude ko wonata e ko wonataa. Ina hasii, so en ƴeewdii ko jaŋtetee ko, e askooji ɗi, en ƴeewdii ɗum e yontaaji daarti ɗi, eɗen teskoo yontaaji kewuuji ɗi e wiyeteeɓe tawtoraama kewuuji ɗi ina ngoɗɗondiri no feewi.
Fayndaare jaŋtagol iwdi ko battinde e miijanteendi e to bannge politik, sibu ko kanngol dagnata sifaa renndo wonaango ngo. Kono eɗi njogii kadi nafoore mawnde e renndo, sibu ko e maggol leƴƴi taftaaɗi ɗi njiytoo koye mum en, huunde tiiɗtinoore renndo ngo.
Ciimtol garowol ngol wonaa lasli hinnde, wonaa lasli galle. Alaa ko haali wiyde ina wona daartol Bahbahɓe Looti. So heewii, ko ngol tonngol daawe mawɗe, teskinɗe e nguurndam renndo men, nder yontaaji keewɗi e teeminanɗe keewɗe.
Daartol leƴƴi men, ciimtol goonganteewol paytungol e ko woodnoo hanki, foti wonde ko gollal denndangal, mahrangal kellifuya, tawa ina woɗɗitii kala hooram-hooramaagu e jiilyiilte politik hannde.
Ɗum ina ɗaɓɓi e men, enen kala, waawde huutoraade ko ɓenni, tawa eɗen ndeentii hoto oon haŋki ko ɓenni niɓɓiɗinde hannde men e tolsinde janŋgo men.
Eɗen njetta ɗo denndaangal yimɓe rokkuɓe en kabaruuji jowitiiɗi e daartol Bahbahɓe Looti kam e aadaaji leñol ngol fof.
Njettoraji men ɓurɗi teeŋtude feewde e Sammba Ceɗɗel Mbay, Iisa Sammba Boongel, Abdullaay Saanun Dem ganndiraaɗo Demmba Raki e Abdullaay Maamuudu Bah lollirɗo Aali Koorkayel.
Iwdi Bahbaɓe Looti
Leƴƴi ɓaleeji keewɗi, ina heen fulɓe, koɗiino e bannge hirnaange Saharaa, ko ina wona ujunnaaji ɗiɗi hitaande. « Alluwal Sheek Sidiya » ina holliti wonde hoɗnoo e Sahara Takruri (Tagant, Adraar, Hod, Awkeer, Afolle, Tiris) ko Fulani en e Soninkooɓe.
Ko yooro e tellagol Bebeer Sanhaja en addani ɓe eggude (tuggi teeminanndeinannde 8ɓiire e 9ɓiire), ɓe carii e nder Saahal hee fof. Ɓe ngummorii ko Daar Tiisit (ɗo wonnoo Maasina gadano) kam e (diiwanuuji) rewo ɓurɗo woɗɗude, ɓe koɗi e Fori (Gorgol) hade maɓɓe tellaade fayde worgo, ɓe kuufi maayo Senegaal, haa arti noon e diiwaan Tooro o, ɗo ɓe ɓurnoo heewde. Caggal ɗuum, maa wood e maɓɓe egguɓe, koɗoyi Ferlo e Jolof, maa wood fayɓe Fuuta Jaloŋ caggal nde mbaggi haa tampi. Won galleeji fulɓe njokki fayde fuɗnaange, koɗoyi Liptaako (Liɓotaako e Fulfulde), Niiseer, Caad, haa yettii Darfuur, to Sudaan.
Bahbahɓe Looti njeyaa ko e leñol Uururɓe. Uururɓe e Jaawɓe e Woɗaaɓe e Yaalalɓe e Yirlaaɓe e Jeŋngelɓe e Lacce ngoni leƴƴi jeeɗiɗi mawɗi, renndo Fulɓe. E wiyde porfeseer Umar Kan, ɗiiɗoo leƴƴi peeñi ko e njiimaandi Termes, hakkunde darorɗe teeminannde 12ɓiire e feccere teeminannde 15ɓiire. Ɗi koɗii ko juuti e nder Jeeri Fuuta (Jeeri Lommbori), nokku durngo e polindaaji jaayɗo, gonɗo hakkunde Haayre Ngaal (Kaaƴe Asaaba), Hoore Weendu (Tamurt Ennaaj, Tagant) bannge rewo, e jeeri fonngo rewo maayo Senegaal, bannge worgo. Heewɓe mbiyi wonde leñol Uururɓe, ngol Bahbahɓe Looti ummii ngol, hoɗii ko juuti e nokku ina wiyee Goojoowol, sara wuro Ajaar hannde ngo, e nder diiwaan Gidimaka. Ɓe per toon, ɓe ndewi Jeeri Fuuta, ndew-mi tekel, ndew-mi tekel ha ɓe njettii Inshiiri. Ina laaɓi kam wonde biyeteeɗo Barahim ko ɗo hoɗnoo. Barahiim noon ko ɓiy Ñokor, ɓiy Barahim, mo Siree Abbaas wiyi ko ɓiy Muusaa, ɓiy Suleymaan, ummiiɗo Ruuru Bah. Ina gasa tawa innde Uururɓe nde ko ɗo ummii.
Bahbahɓe Looti e Baalɓe (iwdi Bukar Barahiim e Aali, ɓiy mawniiko Usmaan Barahiim, afo galle maɓɓe, mo o nehnoo) e Demdemɓe, e Bahbahɓe Hoore Foonde, yantude, e ko famɗi fof, huunde e Lihduɓe Jaaba, ɓee fof ko iwdi Baraahiim Ñokor.
Barahiim Ñokor mo Salafɓe Inshiiri mbiyata Barahim Fullaani, lelii to Tum’Barahim, 70 kiloomeeteer hirnaange Aksuus ; yanaande makko ina juuree haa hannde. Huunde e iwdi makko ngontii Safalɓe, ngontii Tirbii tawateeɗo haa hannde e nder Inshiiri.
Heewɓe e iwdi Barahiim Ñokor ina keddodii e aadaaji fulɓe, tee ina paarnoroo ɗum. Huunde e maɓɓe abbitii ko e jaŋde e geɗe diine lislaam ; ɓe tawtoyi dillere tooroɓɓe, heɓnde kaaɗtudi mum e teeminannde 18 ɓiire. Won e maɓɓe ina maantini e daartol Fuuta e diiwaan oo kala. Ko famɗi fof, njeetato e nder capanɗe tato e ɗiɗo almameeɓe ardiiɓe Fuuta tuggude 1776 ko e iwdi makko. Ɓurɗo dowlude heen ko aldaa e luural, gila ndeen haa jooni, ko Ceerno Sileymaani Baal, umminɗo, yuɓɓini, ardii waklitere (rewolisiyoŋ) tooroɓɓe e ndimaagu Fuuta.
Tunti e Bele-Ndenndi
Heewɓe ina kawri wonde ko e gardagol Sammba Barahiim ɓurɗo anndireede arɗo Cammbulel (Sammba keltaaɗo), Bahbahɓe Looti hannde ɓe koɗi e nder Laaw, sara Tunti, wuro seereer en (walla jolfuɓe) ngo mawɗo mum wiyetee Sappe walla Sappeen. E nder ciimtol bayyinangol e Journal Officiel AOF e hitaande 1911, lietnaa Cheruy ina winndi heen : «Bahbahɓe, ummiiɓe Fuuta Jeeri (Segeyba) ndiiwi jolfuɓe e mawɗo mum en wuro mum en Tunti, innitiri ɗum Bahbahɓe.» O ɓeydi heen kadi «ɓe lewi ko ina wona kolaaɗe noogaas, ko wayi no Dogan, Jeejeego, Baarol Janel, Koylee, Bajogollo, Baarol Mbakkenɓe, Tule Bahbahɓe, Galombaay, Bahbahɓe Jeeri, yantude e huunde e Lewe e Layma.»
Ina gasa noon tawa wonaa innde Bahbahɓe nde lomtii ɗoon e ɗoon innde Tunti nde. Won ko haaletee ko Siree Abbaas goongɗini : caggal nde seereer en njalti wuro ngo, ngo innitiraa ko Bele-Ndenndi, tee ko Sammba Barahiim idii wonde arɗo Looti, mawɗo wuro, laamɗo kolaaɗe ndema Bahbahɓe. Looti ko innde weendu mawndu ndu horataa, wonnoondu worgo wuro ngo. Ekkol II (école II) darii hannde ko e mbalndi nduun weendu. E lasli, ko leñol fulɓe yetteteeɓe BAH. Hoɗɓe saraaji Looti ɓe tan mbiyetenoo Bahbahɓe Looti.
E wiyde Siree Abbaas, Bele-Ndenndi (…) ko wuro mawngo wonnoo, ngo jeynoo ɗum Bahbahɓe Looti, waɗnoongo leeɗe jeeɗiɗi, peccitinooɗe hakkunde « ɓesngu Ñokor, ɓiy Barahiim, ɓiy Muusaa, ɓiy Sileymaani, etc …, ɗum woni Bahbahɓe Mbummba, Demet, Edi, Uururɓe Jeeri, Mboolo Aali Siidi, Neere e Mdulumaaji … Gooto e mawɓe leeɗe hee kala ina joginoo tabalde mum laamu.
Hedde maayirɗe feccere ɗiɗmere teeminannde 16 ɓiire, gooto e sukaaɓe arɗo Birom, ɓiy arɗo Cammbulel, wari gooto e ɓiɗɓe Yero Jam gonnooɗo satigi Fuuta e oon sahaa e nder wuro Bele-Ndenndi. Anndaaka no o wardaa e hol sabaabu, hay so tawii ko sifetee heen ko ina ñaantaa no feewi, haa natti nanndude e goonga. Caggal ngoo warngo, satigi teetti huunde e kolaaɗe Bahbaaɓe Looti, rokki ɗum laamɗo Janelnaaɓe. Arɗo Birom ne yeeni Buubu Jah, laamɗo Gammbinaaɓe kolaaɗe goɗɗe sabu tefanii ɗum laamɗo o.
Ɗee geɗe fof, walla ko ɗee geɗe ngaddani Bahbahɓe Looti jogodaade, e dumunna mo arɓe e Elimaan laamii oo fof, e gure saraaji ɗe jotondire tiiɗɗe : Juude e Gammbinaaɓe e ko ɓuri teeŋtude, e Wan Wan e Foonde (Bahbaaɓe Looti e ɓe Foonde e ɓe Haayre Mbaar, njiydi iwdi) Wuro Jaalaw, e Hocceere e Cubalel, e Njaacɓe Madiina e ɓe Juude, e galle Tuureeɓe wonatnooɓe Ceerno Wocci.
Batte ɓurɗe teeŋtude ngooɗoo warngo ɓiy satigi e wuro Bele Ndenndi ngo ko uujgol ko ɓuri heewde e yimɓe mum. Yoga e galleeji, sabu hulde hoto satigi yoftaade e mum en, eggi wuro ngo, haa hannde ngartaani.
Uujooji ɗiɗi goɗɗi, ɓurɗi famɗude mbaɗii caggal ɗuum, hakkunde teeminannde 16 ɓiire e feccere teeminannde 18 ɓiire. Heen uujo kala ko baasal sagataaɓe nokku o. Cuuɗi e galleeji keewɗi koɗnooɗi e Bele Ndenndi walla Bahbahɓe Looti eggi, haa hannde ngartaani.
Ina sikkaa tan wonde galle Bahbahɓe arɗo Birom meeɗaa ummaade e nokku he, walla hay so ɓe meeɗii yahde ne, huunde e maɓɓe ina arta ɗoon.
Ina gasa tawa ko ɗum woni sabaabu, e duuɓi teeminanndeedde ɗiɗi e capanɗe joy ɓiliiɗi hakkunde teeminannde 16 ɓiire e feccere temm 18 ɓiire, ko iwdi arɗo Birom tan wonata arɗo Looti. Lietnaa Cheruy winndii e nder ciimtol mum 1911 wonde : « Tuggude arɗo Birom haa yettii Maamuudu Maccuɗo (yonta 7ɓo) mawɓe wuro e leydi ndema Bahbahɓe kala ko arɗooji ngonnoo. » Hay so tawii Cheruy wiyii wonde Maamuudu Maccuɗo woniino Elimaan, o wiyaani haa laaɓti ko kanko woni arɗo Looti battano. Annduɓe asko e taariik aadanteeɓe ina njaggi wonde ko Sammba Siree, ganndiraaɗo arɗo Cammbulel tokooso, woni arɗo cakkitto.
Ooɗoo arɗo Cammbulel tokooso ko taanum ŋaddet Al Hajji Sammba Boongel en kam e Aamadu Zakariyaa, lollirɗo Duudu Bah, gidiiɗo wonde meer Bahbahɓe.
Ɗo ganndal men tolnii heen hannde ɗo, en mbaawaa waɗde doggol meeɗnooɓe wonde arɗo Looti, alaa ko haali dewondiral maɓɓe. Ko ɗee geɗe tan njenana-ɗen : 1. Ko ɓe iwdi arɗo Birom (sukaaɓe arɗo Cammbulel heddiiɓe ɓe njahdaani e makko haa Tunti walla njaltii law Bele Ndenndi) ; 2. Idii wonde arɗo ko arɗo Cammbulel e ɓiyum arɗo Birom ; 3. Sakkitii wonde arɗo ko arɗo Looti ko arɗo Sammba Siree ganndiraaɗo arɗo Cammbulel Tokooso. Aadaaji galle Aamadu Daara ina kollita wonde arɗo Sammba Siree lomtii ko arɗo Buubu Siley. Aamadu Daara e hooye mum wonii elimaan Bahbahɓe tawi ina yahra e duuɓi 16. Ganndal men yettaaki e waawde goongɗinde kaa haala.
Lefol arɗo ngol e lefol elimaan ngol, wonaa no sikkirtee nii, wonaa doneteengol. E nder aadaaji Fulɓe jowitiiɗi ndonu, laamaandi heewaani tuugaade e lomtondiral to bannge njibiniigu. Yeru mum, nde Koli Teŋella, satigi gadano laamaandi deeniyaŋkooɓe, saŋkii nde, ko miñi mum Labba Teŋella lomtii ɗum ; nde oon saŋkii ko Sammba Teŋella jooɗii e jappeere laamu. Ɓiyɓe Koli (Gelaajo Bammbi e Gelaajo Tabara e Yero Jam e Gata Kummba) puɗɗii laamaade ko caggal nde baabiraaɓe mum en sawndiiɓe fof maayi. Ɓiy Yero Jam biyeteeɗo Satigi Sawa Laamu, lolluɗo o, fiilaa ko caggal maayde baaba mum tokooso hono Gata Kummba.
Jooɗagol to Bahbahɓe Waalo kam e Almamaagal
Fergo Bahbahɓe wattano ɓurngo mawnude waɗi ko e feccere teeminannde 18 ɓiire, duuɓi capanɗe tati ko adii nde dillere tooroɓɓe foolata laamaandi deeniyaŋkooɓe, joɗɗina Almamaagal. Tasgol laamu deeniyankooɓe, ceedtinirngol golwole laamu, addaniino satigi Sawa Laamu dartinde, teeminanndeedere hitaande ko adii, wolde keɓtugol huunde e Jeeri Fuuta. Ɗum addaniino amiraaji Tararsa e Barakna waawde naatde e fiyakuuji ndernderi leydi ndi. Njanguuji e dahngooji dewondirɗi ngaddaniino gure keewɗe taccude maayo. Ko e nder kaa ngonka Bahbahɓe Looti ngoppi leydi mum en, laawol goɗngol. Cuuɗi iwɗi e arɗo Birom carondiri e diiwan worgo maayo : tuggi Meri haa Pete nder Laaw, haa Mboolo Biraan, nder Yirlaaɓe Hebbiyaaɓe, walla nii caggal Fuuta, haa Piir, nder Kayoor.
Abdul Kaadiri Kan, almaami Fuuta gadano e nder laamaandi seernaaɓe tooroɓɓe, ummanii heɓtude kolaaɗe rewo maayo. O fuɗɗorii ko mahtaade huunde e gure (egganooɗe) e nokkuuji tolniiɗi kolaaɗe bannge worgo maayo. Tabitingol ndee feere ɗaɓɓii duuɓi seeɗa, nde tawnoo ko gollal mawngal. Ko ɗum tagi, sikkaaka so tawii jogorɓe hoɗoyde e Bahbahɓe Waalo ɓe, njiytondirii e keeweendi siiñtunooɓe Bahbahɓe Looti gila hitaande 1776.
Wuro heso ngo huccondiri ko e nokku ɗo wuro adanngo ngo wonnoo ɗo, sara Juude Waalo. Yimooɓe e naalankooɓe Fuuta ina korsini no feewi oon nokku, seede mum ko ngolɗoo konngol dowlungol, gila Gellaay Aali Faal haa Sammba Jeeba : « Juude Jaaɓi sara Bahbahɓe ».
Ummaade laamu arɓe haa laamu elimaan
So tawii en mbaawaa wiyde ko ndee Bahbahɓe Looti mahaa, eɗen njenanaa elimaan gidiiɗo jooɗaaɗe ɗoon ko elimaa Sammba Aali, ina sikkaa, hakkunde 1780-1790. Ɗum ɗoon luurondiraani e kabaaru mo lietnaa Cheruy (1911) rokki, biyɗo wonde Maamuudu Maccuɗo woni elimaan gadano Bahbahɓe Looti. Lefol elimaan ngol lomtiima lefol arɗo ngol gila e darorɗe teeminannde 18ɓiire (ko idii fergo wattano ngo) . Ina gasa nii tawa leppi ɗiɗi ɗi ngondii haa nde mbayliigu ngu rewolisiyoŋ toroɓɓe waawni wonannooɓe lefol Fulɓe ɓooyngol ngol woppude ngol, maande laamu kesu ngu lomtii ɗoon.
Won daartiyankooɓe lasliyaŋkooɓe mbiyi wonde goppugol lefol arɗo ngol, e lomtagol ɗoon lefol elimaan ngol, ko feere nde ardiiɓe dillere tooroɓɓe ƴetti e hitaande 1772, so joñde leppi gaadanteeji ɗi kala (arɗo, joom, satigi, farba, jaagaraf, ekn …) ɗi njokkondiraani e lislaam. Caggal nde ndee feere ƴettaa batu ndenndinngu mawɓe galleeji e cuuɗi ummiiɗi e Baraahim Ñokor ummoriiɓe e jookli Fuuta fof, jooɗii, felliti wonde Bahbahɓe Looti ngoppii lefol mum en arɗo ngol, ƴettii lefol elimaan ngol. Won e yimɓe maantinɓe e nder dillere tooroɓɓe tawtoraa ndeen joɗnde, ko wayi no Alfaa Umar Seydi Yero Buso Demmba Barahiim mo Hoore Foonde (lomtinooɗo Ceerno Sileymaani Baal e gardagol parti tooroɓɓe) e Tafsiiru Hammadi Ibraa gonnooɗo arɗo Mbantu.
Addani lefol elimaan ngol lomtaade lefol arɗo ko keɓtugol lannda keso (tooroɓɓe) ngardiigu to bannge miijanteendi e politik renndo e laamu nder Fuuta. Nguuɗoo mbayliigu luggiɗiraani noon fof sibu won geɗe ɗe ngu ittaani, ko wayi no tippudi lomtagol. Ko ɗum tagi, hono no gila e yonta arɗooji, kala ko ummii e arɗo Cammbulel to bannge gorol, ina waawi teeɗanaade lefol elimaan ngol so tawii dañii duuɓi 16 timmuɗi e wondude e jaɓgol jaambureeɓe.
Jaambureeɓe
Ko jaambureeɓe ngoni jaalal njuɓɓudi ndi. Kamɓe ngoni galleeji jom en leydi en. Mawɓe maɓɓe cuɓotoo hakkunde fooɗantooɓe lefol ngol, potɗo fiileede o. Aɓe ndokkaa mbaawka liɓde mo. Ko kamɓe ndeenata lefol ngol hakkunde manndaaji ɗiɗi. So haɗre waɗii, ko kamɓe lomtotoo. Galleeji jaambureeɓe (ɓetirtenooɗi cengele) ko ɗiiɗoo : Salsalɓe, Baalɓe, Jaljalɓe, Ndonngeeɓe, e Jahjahɓe galle Foogaa, Caamɓe, Liiduɓe, Salsalɓe e Jaljalɓe galle Elimaan Maalik, Sohsohɓe, Salsalɓe e Waarɓe galle Elimaan Sammba Aali, Salsalɓe e Baalɓe e Busooɓe galle Buubu.
Somsomɓe, nde tawnoo ko kam en ngoni idiiɓe e nokku he, ko jaambureeɓe, kono kadi kadi ko kam en piilata, ɗum ɗoon noon ko gila e yonta Tunti. (yettoode Soh nde ko fulo Som).
E ko aadaaji kaali, iwdi arɗo Birom ko galle gooto, gila e yonta Bele-Ndenndi haa fergo mawngo wattano ngo. Peccitagol wuro ngo e galleeji nay mawɗi (Galle Fooga, Galle Elimaan Maalik, Galle Elimaan Sammba Aali e Galle Buubu), ko huunde nde ɓooyaani. Ina sikkaa tan ɗum waɗi ko caggal tataɓal gadanal teeminanndeinannde 19ɓiire, sibu heen galleeji ɗiɗi inniraa ko almameeɓe Bahbahɓe Looti ɗiɗo idiiɓe ɓe. Peccitagol e galleeji ngol ɓuri tuugaade ko e jiidigal, hay so tawii noon, geɗe goɗɗe, ko wayi no cehilaagal walla caɗtidiigu ina teskee heen. Galleeji ɗii kadi ngonaa piɓiiɗi, eɗi mbayloo e sahaa e sahaa kala.
Kootol
Caggal nde ɓe mbaɗi ɗo Bahbahɓe Waalo ɗo, ko ina ɓura teemedere hitaande, Bahbahɓe eggi goɗngol. Ɓe ngarti rewo maayo, saraaji weendu ɗo ɓe umminoo ɗo, so Bahbahɓe Looti, ɗo taaniraaɓe maɓɓe mawnunoo, Ɗum addani koreeji maɓɓe gure saraaji ɗe fuɗɗitaade tooñirde ɓe « Bah jeerinaaɓe ».
Ina jeyaa e sababuuji ngool eggugol kiisgol kalifaandi laamu kam e yiɗde Seef kantoŋaaji huutoraade luure ndonu lefol almaami jolooje hakkunde maɓɓe, ngam waylude tippudi renndo maɓɓe. Ngoo eggo mawngo waɗi ko e hitaande 1905, tawi Alfaa Sammba ina woni elimaan.
Galle Aamadu Daado
Iwdi Bahbaaɓe galle Aamadu Daado jeyaa ko e koyngal taaniraaɓe arɗo Birom. E nder fergo maɓɓe wattindiingo (e nder feƴtere teeminaande sappo e jeetati) e gardagol afo galle o, hono Aamadu Daramaan Buubu Siley, ɓurɗo lollirde Aamadu Daado, e ballondiral e miñum Maccuɗo Daado. Ɓe njooɗii ko Mboolo Biraan, (sara Galoya, e nder diwaan Yirlaaɓe-Hebbiyaaɓe). Yumma maɓɓe wonnoo ko Daado Loru Sala Ɓiroowo, jeyaaɗo e Baalɓe galle Foogaa.
Luttugol maɓɓe Mboolo Biraan tolnoyiima e duuɓi capanɗe jeeɗiɗi walla ɓura. Caggal duuɓi seeɗa nde Bahbahlnaaɓe koɗoyi worgo maayo, maa won laabi ɗiɗi Somsomɓe njahii Mboolo Biraan ngam yiɗde jaɓnude ɓe yoo ɓe ngartu Bahbaaɓe Waalo, kono ɗum newaaki. Heewɓe mbii, ko ɗaɓɓugol Abdul Njaay Buubu addani ɓe ummaade Yirlaaɓe-Hebbiyaaɓe, ɓe ngarti Laaw. Nde tawnoo e oon sahaa jiidigal kosam e duhol ina njogii tiiɗndi e nder renndo ngo, Abdul Njaay ina joginoo teddungal mawngal e nder leñol Aamadu Daado. Taaniiko debbo to baŋnge gorol wonnoo ko Ndamsa Loru Sala Ɓiroowo, miñum walla mawnum Daado Loru, jibinɗo Aamadu Daado e Maccuɗo Daado. Ina jeyaa e dalilaaji ɗi o jaɓniri ɓe yo ɓe ngartu, ko añde mo ɓe mbaasa leyɗeele maɓɓe waalo e lawakaagu maɓɓe.
Gargol yimɓe Galle Aamadu Daado to Bahbaaɓe Waalo waɗi ko e hitaande 1834 walla 1835. Ko ɗum kam ɓuri yaakoreede e fawaade e taariikaaji jaŋtaaɗi galle oo biiɗi wonde ɓe ummitii Mboolo Biraan ko e fiilngo njeenaɓiiru mbattindiingu Almaami Yuusuf Lih. En mbaawa wiide e oon sahaa wonde ko e nguurndam Aamadu Daado e miñum galle o arti. Ko ɓuri jooɗtoreede tan ko ɓiɓɓe maɓɓe (Aali Aamadu, Abdullaahi Maccuɗo, Umar Maccuɗo e Atumaani Maccuɗo) ngartiri galle oo Bahbaaɓe Waalo.
Elimaanuuji ummiiɗi e galle Aamadu Daado ko njeeɗiɗo. Ina jeyaa e ko haɗi ɓe heewde elimaanuuji, leelde ɓe artude e nokku he. Elimaanuuji jeeɗiɗi ɓe ko ɓeeɗo : Elimaan Aamadu Saanuun(e maayirɗe teeminaande 19), Elimaan Sammba Yero(kitaale 1920), Elimaan Umar Saanuun lollirɗo Elimaan Sooyubu (laabi ɗiɗi, e nder kitaale 1940), Elimaan Maamuudu Sammba (1953-1957), Elimaan Muusaa Saydu (1972-1974), Elimaan Alfaa Dowut (1984-1988) e Elimaan Mammadu Ibraa (1996-2000).
Jiidigal e kaɓɓondire
Jiidigal ɓattingal gonnongal hakkunde galle Aamadu Daado e Salsalɓe galle Buubu, e darnde nde Abdul Njaay Buubu darii e gartaangal maɓɓe e renndo maɓɓe lasliyaŋkeewo, addani ɓiɓɓe e taaniraaɓe Aamadu Daramaan e Maccuɗo yantude e galle Buubu. Hay so tawii hannde galle Aamadu Daado ina jogii goodaangal mum keeringal e wellitaare mum, ittataa, ko ɓe tergal timmungal e galle Buubu ; Galle Buubu noon ko dental jaajngal denndinngal galleeji keewɗi ɗi jettooɗe limti-limtinɗi ko wayno : Sal, Baal, Dem, Joop, Wat, Mbaay, Sih, Taal, Njaay, Jah, Waar, Buso, Aan, Wañ e Bah.
Hay noon konu askinooɓe so jooɗiima jonte e jonte ina askina, waawaa jiiɓtude tippudi jiidigal gonngal e nder ngoo renndo.
No yoga e hoɗɓe e nokku he nih, Galle Aamadu Daado (Bah, Jah e Buso ) ina njiidi e galleeji goɗɗi ɗi, maa wonii ko jiidigal kosam walla ƴiiƴam. Walla kadi jiidigal sabu cattidiigal e jotondire ɓooyɗe e kuutondire duumiiɗe e cehilaagal tiiɗngal e hoolaare e kormondiral.
Galle Aamadu Daado ina jogodii jotondiral keeringal e won ɗiin galleeji walla won ɗeen jettooɗe. To baŋnge gorol, ɓe njeyaa ko e koyɗe tati ummiiɗe e galle Arɗo Birom Sammba Baraahim, ɗum woni galle Elimaan Maalik e galle Al Hajji Sammba Boongel, ɓe njiididi ɗoon kamɓe fof e bahbaaɓe galle Elimaan Sammba Aali iwdi Sawa Sammba Baraahiim e denndaangal Baalɓe ummiiɓe e Bukaar Baraahiim walla Aali Usmaan Baraahiim. Gaagaa jotondire taariikyaŋkooje ɗe ɓe njogodii e Salsalɓe galle Buubu, to baŋnge kosam eɓe njogii jotondiral keeriingal e won e ɓeen Salsalɓe e Watwatɓe iwɓe e Ndamsa Loru . Ko noon ne kadi wonande waar-waarɓe, ummiiɓe kañum en kala e Takko Loru e Baalɓe galle Foogaa ummiiɓe e gorol Sawa Loru Baal.
Anndinoore Elimaan Keso oo
Keborɗo fiileede jooni Elimaan o, wiyetee ko Muhammed Haaruuna Bah. O jibinaa ko e hitaande 1959. Ko o ɓi’i Haaruuna Aamadu Sammba Saanuun, ɓurɗo lollirde Demmba Cuucu. O jeyaa ko e koyngal afɓe bahbaaɓe galle Aamadu Daado. Kanko e yondiiɓe makko ngoni e yonta sappo e joyaɓo taaniraaɓe arɗo cammbulel. To baŋnge yumma makko, ko o njaatum Elimaan Sammba Yero, ko o taanum Aamadu Abuu Mammadu Dem, ɓurɗo anndireede ɗoo Saanuun Dikal, Elimaan Siñtu.
Ko kaŋko hebori wonde Elimaan jeetaɓo iwɗo e galle Aamadu Daado, capanɗe tato e njeetaɓiijo tuggi piilngal Maamuudu Maccuɗo. Caggal laamungal Maamuudu Sammba Yero, e hitaande 1953, Mohammed Haaruuna woni ɓurɗo wonde suka keborɗo fiileede lefol laamu. Nguun cukaagu noon hol to fuuntu yimɓe. Elimaan keso o, ko jom hakille, ko wuraŋke, etee ko jogiiɗo humpito e fiɓnde potɗe wallitde mo roondaade ko fawa e makko ko.
Yoo Allah wallu mo e faamde, enen e makko kala, wonde ko renndini yimɓe Bahbaaɓe Looti ko, gila e Tunti e Bele Ndenndi, ko ina tolnoo jooni e teeminanɗe joy, ɓuri tiiɗde e luure jolooje ina ɓenna. So tawii oo nokku hawriino e kareeli bonɗi, o woniino ne kay, etee omo heddii haa jooni e wonde, nokku ɗo cente yimɓe ummiiɓe e nokkuuji ceertuɗi kawriti haa mahi neɗɗaagu kesu. Rokki nguuɗoon neɗɗaagu doole ko fergooji uururɓe juutɗi, muusɗi e nder jeeri fuuta, ko caasal soofaaji ummoriiɗi Gede, ko cuusal Seereraaɓe Sappeen. Kono kadi ko e iimanaagal cemmbinngal ɓeen heewɓe aawnooɓe e oon nokku diine Lislaam, ñiɓi ɗum e nder leydi haa tiiɗi, leydi njooɗinoondi ko juuti tawi humpitaaki oon diine.
Ñaagi-ɗen Allah ko nde rokkata Elimaan keso ñeeñal won heen mawɓe adinooɓe en e oo nokku.
– Yo Allah rokku mo tiiɗeede hoore makko, no Elimaan Alfaa Sammba Kudi nii. Kumaandaŋ serkal Ɓoggee yiɗaano mo, waɗi feere haa waawni, e nder batu, yo yontaaɓe wuro ngo keɓtu lefol ngol e juuɗe makko. Caggal nde o ɓooraa, elimaan ne hucciti e tuubako o, wiyi ɗum :«nde ngon-mi mawɗo wuro nde, ko fotde am e jippinde ma. Kono tawde mi wonti tergal wuro mehal, aan ne mbeɗe ñaagiima nde luɓrataami galle am». Kumaandaŋ, nde wonde ko garme haftii, yahi.
– Yo Allah rokku mo hakilantaagal e ñeeñal nguurndam no Ibraa Dowut Atumaani, ɓurɗo lollirde Ngaari Looti. Hakkille ceeɓɗo, newnanaaɗo konngol. Ina wiyee wonde ko o neɗɗo mo konngol mum heɗetenoo. Ko ɗum tagi so o ƴettii konngol o joofni tan, batu heewi ko ƴeeseede.
– Yo Allah rokku mo ndimaagu ɓernde e yonteede Lamin Yero toɗɗanooɗo yo won elimaan, caggal ɗuum woppani ngol mo fooɗondirtunoo o, hono Maamuudu Elimaan Maalik. E miijo makko, oon ɓuri mo jogaade mbaawka majjum ; O ɓeydi heen o wi’i ko gacce wonanta mo hootde wuro omo fooli keccuɗo mo. Elimaan Maamuudu, e sahaa nde fiilaa Almaami Fuuta, hollirii kañum ne yonteede mum, nde huutorii mbaawka mum, rokkiti Lamin Yero lefol ngol o woppirnoo ɗum Allah meho.
On njaaraama.
Doggol elimaneeɓe
I- Bahbahɓe Looti (ko adii rewolisiyoŋ tooroɓɓe mo 1776)
1- Elim. Maamuudu Maccuɗo (hakkunde 1740-1770)
II- Bahbahɓe Waalo (caggal rewolisiyoŋ tooroɓɓe)
2- Elim. Sammba Aali (hedde 1780 haa 1796)
3- Elim. Maalik Hammaat (tuggi 1796 – 97)
4- Elim. Demmba Kaasum
5- Elim. Bookar Yero
6- Elim. Mammadu Demmba
7- Elim. Maamuudu Maalik (haa nde fiilaa almaami Fuuta 1860-61)
8- Elim. Lamin Yero (tuggi 1861)
9- Elim. Aamadu Demmba
10- Elim. Sammba Kaasum
11- Elim. Baydi Alfaa
12- Elim. Aamadu Saanun
13- Elim. Ibraa Kaasum
14- Elim. Alfaa Sammba (gartugol Bahbahɓe Looti waɗi ko e laamu makko e hitaande 1905)
III- Bahbahɓe Looti (Caggal1905)
15- Elim. Kaasum Baydi
16- Elim. Sammba Yero
17- Elim. Maalik Ceerno (Maalik Gallu)
18- Elim. Baaba Demmba
19- Elim. Demmba Aamadu
20- Elim. Umar Saanun (elim. Sooybu)
21- Elim. Aadama Jaafara
22- Elim. Sammba Kudi)
23- Elim. Karamoko Maalik (1947)
24- Elim. Ibraa Sidiiki (elim. Aali)
25- Elim. Abdul Aamadu Demmba
26- Elim. Maamuudu Sammba Yero (1953-1957)
27- Elim. Ibraa Daawuuda (Yeroyel Daawuuda) (1957-1968)
IV- Elimanaagal lomlomtondiral (cabbi gorle duuɓi nay fof)
28- Elim. Ibraahiima Alfaa Sammba (Raasin Selli) (1968-1972)
29- Elim. Musaa Saydu (1972-1976)
30- Elim. Bookar Siidi (1976-1980)
31- Elim. AlHajji Elimaan (Baabalih Maymuuna) (1980-1984)
32- Elim. Alfaa Dowut Maamuudu (1984-1988)
33- Elim. Aamadu Sammba Jibi (1988-1992)
34- Elim. Aamadu Demmba (Elimaan Maymuuna) (1992-1996)
35- Elim. Mammadu Ibraa (1996-2000)
36- Elim. Kaasum Dooro (2000)
37- Elim. Mammadu Karamoko (Tafsiiru Ismaa) (2004-2008)
38- Elim. Mohammed Haaruuna
Abdullaay Siree Bah
Fulo : Bookara Aamadu Bah


text:
“Homo naledi” ko tagoore aadeere ɓooynde, nde anndanooka haa e oo sahaa. E tuugnaade e jiyte ƴiye baɗaaɗe ko sakkitii koo to Afrik worgo, ina sikkaa maa en ɓeydo faamde silsil tago aadee…
“Homo naledi” ko tagoore aadeere ɓooynde, nde anndanooka haa e oo sahaa. E tuugnaade e jiyte ƴiye baɗaaɗe ko sakkitii koo to Afrik worgo, ina sikkaa maa en ɓeydo faamde silsil tago aadee…
Ƴiye 15 tagoore aadeere ubbitaama to nokku na wiyee Maropeng saraaji Johannesburg, nder nokku mo Unesco hanndii, kiisaaɗo ko kam woni « mbootu winndere ». Tagoore ndee ko tagoore aadeere ɓooynde, nde anndanooka haa e oo sahaa, inniraande « Homo naledi ». Ina sikkaa ngalɗoo jiytal maa ɓeydo faamninde en silsil tago aadee… Juuɗe ɗee e kolɓuli juuɗe e koyɗe ina ɓallondiri no feewi e juuɗe e koyɗe yimɓe hannde ɓee. Kono tan, ngaanndi makko ine famɗi, so a ƴeewii tuggi nanorde makko fayi dow o ɓuri nanndude ko e tagoore idii-aadeere wiyeteende Ostaralopitek (australopithèque), e fawaade e haala porfesoor Chris Stringer to Mooftirde ganni daartol tago to London.
BAB


text:
Fedde Rentude e Ɓamtude udditii duɗal jaŋde mawɓe ñalnde 15 lewru siilo hitaande 2016 e Tummbere Jiinge ngam haɓde e rewam humambinnaagal e riiwtude keeri majjere.
Fedde Rentude e Ɓamtude udditii duɗal jaŋde mawɓe ñalnde 15 lewru siilo hitaande 2016 e Tummbere Jiinge ngam haɓde e rewam humambinnaagal e riiwtude keeri majjere.
Fotde rewɓe 20 mawnasɓe, yarlitiiɓe mbinnditiima e doggol duɗal ngal. E nder daawal lebbi jeegom, maa ɓe mbaɗ taro, binndol, kiisorɗe nay gaadoraaɗe e jiiɓtugol gaggaaji tokoosi, ɗi ɓe kawrata e tiifaaɗe nguurndam maɓɓe. Jannginta ɓe ko Abuu Aamadu Njaay lollirɗo Abuu Sellee e ballondiral Maamuudu Aamadu Bah e Ibrahiima Aamadu Njaay.
Kewu nguu waɗi ko e tawtoreede jannginoowo duɗal, huufooɓe maggal, e tawtoreede Umaar Aamadu Njaay e Muusaa Hammadi Bah.
To bannge ngalu coodiraangu gila e alluuje, jooɗorɗe, leece, kuɗi, defte, cettirɗe kuɗi, kaadam haa e ataaye jannginooɓe e huufooɓe ummorii ko to Ammbasaad Amerik gonɗo to Nuwaasot, laamorgo leydi Muritani.
Mbiyen so Tummbere Jiinge jaɓɓinooma Sammba Gelaajo Jeegi Bah, joom silaama e gaawe tookaaɗe e Ceerno Sileymaani Raasin Baal, kelnooɗo Muudo Hormo, leliiɗo e Jeeriyel Tummbere, jaɓɓitiima e ngol kadi koɗo goɗɗo biyeteeɗo duɗal Pulaar. Yo Geno wallitir cellal e softeende haa faandaare ndee jaalɗoo.
Gelongal Fuuta lollirɗo, Njaay Saydu Aamadu