text:
A ka Nɔ Ðó Sísí Ðaxó nú Xó Jehovah Tɔn À?
“Hwenu e mǐ jla Mawuxó ɔ mi ɔ, mi sè lobo yí dó ayi mɛ; . . . mi yí dó yí Mawuxó na; Mawuxó ɔ wɛ é ka nyí nugbǒ.”
HAN LƐ: 114, 113
1-3. Nɛ̌ tagba e ɖò Evodíi kpo Sɛntici kpo tɛntin é ka sixu ko bɛ́ gbɔn? Nɛ̌ è ka sixu nyì alɔ nú tagba mɔhun lɛ gbɔn? (Kpɔ́n ɖiɖe e ɖò bǐbɛ̌mɛ é.)
JEHOVAH sɛntɔ́ lɛ nɔ ɖó sísí ɖaxó nú xó mímɛ́ Mawu tɔn Biblu ɔ. Ðó mǐ nyí hwɛhutɔ́ wutu ɔ, mǐ bǐ wɛ è nɔ zán Mawuxówema ɔ dó ɖè wě xá hweɖelɛnu. Nɛ̌ mǐ ka ɖó na nɔ wà nǔ gbɔn hwe enɛ lɛ nu? Kpɔ́n lee Klisanwun xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn Evodíi kpo Sɛntici kpo wà nǔ gbɔn é. Tagba syɛnsyɛn lɛ tɔ́n ɖò nyɔnu yí ami dó ɖè wè enɛ lɛ tɛntin. Tagba tɛ lɛ ka wɛ? Biblu ɖɔ ǎ. Amɔ̌, bo na dó na nùjlɛdonǔwu ɖé ɔ, kpɔ́n lee nǔ lɛ sixu ko jɛ gbɔn vlafo é.
2 Mǐ ni ɖɔ ɖɔ Evodíi ylɔ nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo ɖé lɛ wà xwé tɔn gbè, bonu ye na ɖu nǔ bo j’awǎ ɖó kpɔ́. É ylɔ Sɛntici ɖě ǎ, bɔ é ka sè ɖɔ mɛ bǐ zán hwenu víví mɔhun ɖó kpɔ́. Sɛntici sixu ko ɖɔ: ‘Un sixu ɖi ɖɔ Evodíi kún ylɔ mì ó ǎ! Xɔ́ntɔn vívɛ́ wɛ mǐ nyí bɔ un vɛdo.’ Sɛntici mɔ ɖɔ Evodíi blɛ́ emi, bo jɛ nǔxokpɔ́n dó wǔ tɔn jí lobo jɛ nǔ vɛdo è jí. Enɛ wu ɔ, Sɛntici bló tuto éɖesunɔ tɔn bo ylɔ nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo ɖokpo ɔ lɛ, bo ka ylɔ Evodíi ǎ! Tagba e tíìn ɖò Evodíi kpo Sɛntici kpo tɛntin é sixu dɔn kínklán wá agun ɔ bǐ mɛ bɔ fífá sɔ́ na ɖ’emɛ ǎ. Biblu ɖɔ lee nǔ lɛ wá yì gbɔn é nú mǐ ǎ, amɔ̌, nɔví nyɔnu enɛ lɛ sixu ko setónú nú wě e mɛsɛ́dó Pɔlu ɖè xá ye kpo wanyiyi kpo é.
3 Hweɖelɛnu ɔ, ninɔmɛ mɔhun lɛ nɔ hɛn wuvɛ̌ gègě wá togun Jehovah tɔn mɛ ɖò égbé. É ɖò mɔ̌ có, mǐ hɛn ɔ, mǐ na ɖeɖɛ tagba mɔhun lɛ alǒ tlɛ nyì alɔ nú ye, enyi mǐ zán wěɖexámɛ e ɖò Xó Mawu Tɔn Biblu ɔ mɛ lɛ é ɔ nɛ. Bɔ enyi mǐ ka ɖó sísí ɖaxó nú Wema Jehovah tɔn ɔ, mǐ na zán gbɛ̀ sɔgbe kpo nùkplɔnmɛ e ɖ’emɛ lɛ é kpo.
XÓ MAWU TƆN KPO LEE NǓ NƆ CÍ NÚ GBƐTƆ́ LƐ É KPO
4, 5. Wě tɛ Xó Mawu Tɔn ka ɖè xá mǐ dó lee mǐ sixu ɖu ɖò lee nǔ nɔ cí nú mǐ lɛ é jí gbɔn é wu?
4 Hwenu e mǐ mɔ ɖɔ è ɖè mǐ kpò alǒ táfú mǐ é ɔ, é nɔ bɔwǔ bonu mǐ na ɖu ɖò lee nǔ nɔ cí nú mǐ é jí ǎ. Enyi è wà nǔ agɔ xá mǐ ɖó akɔ e mǐ nyí é, sinmɛ e agbaza mǐtɔn ɖó é, alǒ ɖó vogbingbɔn e ɖò nukún jí é ɖevo wu ɔ, é sixu vɛ́ nú mǐ tawun. Nú è ɖɔ kaka bonu enyi ɖɔ Klisanwun hàtɔ́ ɖé wɛ wà mɔ̌ ɔ, wuvɛ̌ ɔ nɔ syɛn ɖesu. Wěɖexámɛ lɛ ka ɖò Xó Mawu Tɔn mɛ bo na d’alɔ mǐ hwenu e nǔ mɔhun ɖé wá kpannukɔn mǐ é à?
5 Jehovah ko ɖò lee gbɛtɔ́ lɛ nɔ wà nǔ xá yeɖée gbɔn é mɔ wɛ sín gbɛtɔ́ nukɔntɔn lɛ hwenu. É nɔ ɖ’ayi lee nǔ nɔ cí nú mǐ lɛ é kpo nǔwiwa mǐtɔn lɛ kpo wu. Linlin lɛ, kaka jɛ ɖěɖee nɔ sín lee nǔ nɔ cí nú mǐ é wu lɛ é jí, sixu zɔ́n bɔ mǐ ɖɔ xó ɖé lɛ alǒ wà nùɖé lɛ, bɔ ye sixu wá vɛ́ nú mǐ ɖò nukɔnmɛ. Nùnywɛnú wɛ é nyí ɖɔ mǐ ni zán wěɖexámɛ Biblu tɔn e ɖɔ ɖɔ mǐ ni ma nɔ yawǔ sìn xomɛ ó é! (Xà Nùnywɛxó 16:32; Nùnywɛtɔ́xó 7:9.) É ɖò wɛn ɖɔ mǐ bǐ wɛ ɖó na dó gǎn bo na nɔ yawǔ sìn xomɛ ǎ, bo na nɔ sɔ́ hwɛ kɛ mɛ hú ɖ’ayǐ tɔn. Jehovah kpo Jezu kpo nɔ sɔ́ hwɛsɔkɛ mɛ xó ɔ dó d’ayihun na ɖebǔ ǎ. (Mat. 6:14, 15) A ka mɔ ɖɔ emi ɖó na nɔ sɔ́ hwɛ kɛ mɛ alǒ ɖu ɖò lee nǔ nɔ cí nú emi é jí hú ɖ’ayǐ tɔn lɛ wɛ à?
6. Etɛwu mǐ ka ɖó na cɔ́ mǐɖée dó akpɔmimɔ wu?
6 Mɛ ɖěɖee ma nɔ ɖu ɖò lee nǔ nɔ cí nú ye é jí ǎ lɛ é nɔ mɔ akpɔ̀ hwɛhwɛ. É sixu sín enɛ wu bɔ mɛ ɖevo lɛ na nɔ ba na sɛkpɔ ye ǎ. Akpɔmɔtɔ́ ɖé sixu hɛn nǔ gblé dó agun ɔ wu. É sixu tɛnkpɔn bo na hwla akpɔmimɔ tɔn alǒ wangbɛnumɛ tɔn, amɔ̌, “mɛ bǐ nɔ wá mɔ” nǔ jɛ ayi nyanya e é ɖó é wu. (Nùx. 26:24-26) Mɛxo agun tɔn lɛ sixu d’alɔ mɛ mɔhun lɛ bɔ ye na mɔ ɖɔ akpɔmimɔ, wangbɛnumɛ, kpo mɛhɛndóxomɛ kpo kún ɖó tɛnmɛ ɖò tutoblonunu Mawu tɔn mɛ ó. Xó Jehovah tɔn kɔ́n sɛ̀ sín enɛ jí céɖécéɖé. (Lev. 19:17, 18; Hlɔ. 3:11-18) Mɔ̌ wɛ à cé?
NƆ FLÍN LEE È ÐÒ ALI XLƐ́ MǏ GBƆN WƐ É
7, 8. (a) Nɛ̌ Jehovah ka ɖò ali xlɛ́ tutoblonunu tɔn sín akpáxwé ayikúngban jí tɔn ɔ wɛ gbɔn? (b) Alixlɛ́mɛ tɛ lɛ mɔ̌ ka ɖò Xó Mawu Tɔn mɛ? Etɛwu mǐ ka ɖó na nɔ setónú nú ye?
7 “[Deví] gbejinɔtɔ́, ayiɖotenanɔ ɔ” e ɖò Klisu e “kpa acɛ nú agun” ɔ é glɔ é zán wɛ Jehovah ɖè bo ɖò alixlɛ́mɛ kpo nùɖuɖu kpo na mɛ ɖěɖee ɖò tutoblonunu tɔn sín akpáxwé ayikúngban jí tɔn ɔ mɛ lɛ é wɛ. (Mat. 24:45-47; Efɛ. 5:23) Ði hagbɛ̌ alixlɛ́mɛtɔ́ xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn ɖɔhun ɔ, deví enɛ nɔ yí gbè nú xó alǒ wɛn e gosin Mawu gɔ́n é, lobo nɔ ɖó sísí ɖaxó na. (Xà 1 Tɛsalonikinu lɛ 2:13.) Alixlɛ́mɛ e na hɛn lè wá nú mǐ lɛ é tɛ lɛ mɔ̌ wɛ ka ɖò Biblu ɔ mɛ?
8 Biblu ɖɔ nú mǐ ɖɔ mǐ ni nɔ yì kplé lɛ ɖò gbesisɔmɛ. (Ebl. 10:24, 25) É dó wusyɛn lanmɛ nú mǐ ɖɔ mǐ ni jɛhun dó bǔninɔ ɖò nùɖiɖi mɛ jí. (1 Kɔ. 1:10) Xó Mawu Tɔn ɖɔ nú mǐ ɖɔ mǐ ni sɔ́ Axɔsuɖuto ɔ ɖó tɛn nukɔntɔn ɔ mɛ ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ. (Mat. 6:33) Mawuxówema ɔ lɛ́vɔ tɛɖɛ̌ wǔjɔmɛ sín azɔ̌ e mǐ ɖó é jí, é wɛ nyí ɖɔ mǐ na ɖɔ Mawuxó sín xwé ɖé gbè jɛ xwé ɖé gbè, ɖò agbawungba kpo ninɔmɛ e ma nyí aca tɔn ǎ lɛ é kpo mɛ. (Mat. 28:19, 20; Mɛ. 5:42; 17:17; 20:20) Xó Mawu Tɔn ɖɔ nú Klisanwun mɛxo agun tɔn lɛ ɖɔ ye ni hɛn tutoblonunu ɔ ɖó mimɛ̌ jí. (1 Kɔ. 5:1-5, 13; 1 Tim. 5:19-21) Jehovah lɛ́ ɖegbe ɖɔ mɛ ɖěɖee ɖò tutoblonunu emitɔn mɛ lɛ é bǐ ɖó na mɛ́ ɖò agbaza kpo gbigbɔ kpo lixo.
9. Ali ɖokpo tɛ zán wɛ è ka ɖè bo dó ɖò alɔ dó mǐ wɛ bonu mǐ na mɔ nukúnnú jɛ Xó Mawu Tɔn mɛ?
9 Mɛɖé lɛ sixu mɔ ɖɔ emi hɛn ɔ emi na tinmɛ Biblu ɔ lee é jló emi gbɔn é. Amɔ̌, Jezu ko ɖè ‘deví gbejinɔtɔ́’ ɔ bɔ éyɛ kɛɖɛ wɛ na nɔ na nùɖuɖu gbigbɔ tɔn mǐ. Sín 1919 wɛ Jezu Klisu e ɖò axɔsu ɖu wɛ dìn é ko ɖò deví enɛ ɔ zán wɛ, bo na dó d’alɔ ahwanvu tɔn lɛ bonu ye na mɔ nukúnnú jɛ Xó Mawu Tɔn ɔ mɛ, lobo xwedó alixlɛ́mɛ tɔn lɛ. Enyi mǐ xwedó alixlɛ́mɛ e ɖò Biblu mɛ lɛ é ɔ, mǐ nɔ jɛhun dó mimɛ̌, fífá, kpo bǔninɔ kpo jí ɖò agun ɔ mɛ. Mǐ mɛ ɖokpo ɖokpo ɖó na nɔ kanbyɔ mǐɖée ɖɔ, ‘Un ka ɖò gbeji nú ‘deví gbejinɔtɔ́’ e zán wɛ Jezu ɖè ɖò égbé é à?’
AHWANKƐKƐ JEHOVAH TƆN ÐÒ YIYI WƐ!
10. Nɛ̌ è ka jlɛ́ tutoblonunu Jehovah tɔn sín akpáxwé jixwé tɔn ɔ gbɔn ɖò wema Ezekiyɛli tɔn mɛ?
10 Xó Jehovah tɔn tín nǔ mɛ nú mǐ dó tutoblonunu tɔn sín akpáxwé jixwé tɔn ɔ wu. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, gbeyiɖɔ Ezekiyɛli mɔ ahwankɛkɛ jixwé tɔn ɖé ɖò nǔmimɔ ɖé mɛ, b’ɛ nɔte nú tutoblonunu Mawu tɔn sín akpáxwé jixwé tɔn ɔ. (Ezek. 1:4-28) Jehovah wɛ ɖò ahwankɛkɛ ɔ kun wɛ bɔ é nɔ yì fí ɖebǔ e gbigbɔ tɔn jló ɖɔ é ni yì é. Tutoblonunu ɔ sín akpáxwé jixwé tɔn ɔ nɔ xlɛ́ ali akpáxwé ayikúngban jí tɔn ɔ. É ɖò gaàn ɖɔ ahwankɛkɛ ɔ ɖò yiyi wɛ! Lin tamɛ kpɔ́n dó huzuhuzu tobutobu e tíìn ɖò tutoblonunu ɔ mɛ ɖò xwè wǒ e wá yì lɛ é mɛ é jí, bo hɛn dó ayi mɛ ɖɔ Jehovah wɛ ɖò gudo nú nukɔnyiyi mɔhun lɛ. Ee Klisu kpo wɛnsagun lɛ kpo ɖò gbesisɔmɛ bo na sú kún dó nú gbɛ̀ nyanya elɔ é ɔ, ahwankɛkɛ Jehovah tɔn ɔ ɖò wezun nu, bo na ɖexlɛ́ ɖɔ Jehovah wɛ nyí nǔbǐwukpétɔ́ lobo na lɛ́ bló bɔ nyikɔ tɔn na nyí nǔ mímɛ́!
11, 12. Ðɔ nǔ e wà wɛ tutoblonunu Jehovah tɔn ɖè é ɖé lɛ.
11 Lin tamɛ kpɔ́n dó nǔ e tutoblonunu Mawu tɔn sín akpáxwé ayikúngban jí tɔn ɔ ɖò biblo wɛ ɖò azǎn gudogudo tɔn elɔ lɛ mɛ é jí. Xɔgbigbá. Azɔ̌watɔ́ kanweko mɔkpan wɛ hɛn alɔnu yetɔn ján tawun bo ɖò hɔnkàn Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ tɔn yɔyɔ̌ ɔ gbá wɛ ɖò Warwick, New York, États-Unis. Ðò Azɔ̌xɔsa Xɔgbigbá Tɔn Gbɛ̀ ɔ Tɔn sín alixlɛ́mɛ glɔ ɔ, jlǒɖotɔ́ afatɔ́n mɔkpan wɛ ɖò azɔ̌ syɛnsyɛn wà wɛ gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ bo na gbá Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn yɔyɔ̌ lɛ lobo gbló ada nú alaxɔ lɛ. Mǐ dokú nú jlǒɖotɔ́ tobutobu enɛ lɛ e ɖò azɔ̌ syɛnsyɛn mɔhun lɛ wà wɛ magbokɔ é tawun! Flín ɖɔ Jehovah ɖò nyɔna tɔn kɔn dó Axɔsuɖuto ɔ jlatɔ́ e gbɔn ayikúngban ɔ bǐ jí bo nɔ sɔ́ yeɖée hwe, lobo nɔ na akwɛ e wu ye kpé é dó nɔ gudo nú azɔ̌ mɔhun lɛ kpo gbejininɔ kpo lɛ é jí wɛ.
12 Mɛkplɔnkplɔn. Lin tamɛ dó wemaxɔmɛ tobutobu e nɔ jɛhun dó mɛkplɔnkplɔn Mawu tɔn jí é jí. (Eza. 2:2, 3) Mǐ ɖó Wemaxɔmɛ Sinsɛnzɔ́ Gbexosin-Alijitɔ́ Tɔn, Wemaxɔmɛ nú Wɛnɖagbejlatɔ́ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn Lɛ, Wemaxɔmɛ Galadi Tɔn, Wemaxɔmɛ nú Mɛ E Wá Betɛli Yɔyɔ̌ lɛ É, Wemaxɔmɛ nú Nukúnkpénuwutɔ́ Lɛdo Tɔn lɛ kpo Asì Yetɔn lɛ Kpo, Wemaxɔmɛ nú Mɛxo Agun Tɔn Lɛ, Wemaxɔmɛ Sinsɛnzɔ́ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn, gɔ́ nú Wemaxɔmɛ nú Wěɖegbɛ́ Alaxɔ Tɔn Sín Hagbɛ̌ lɛ kpo Asì Yetɔn lɛ Kpo. Jehovah yí wǎn nú togun tɔn kplɔnkplɔn tawun! Tɛn ɛntɛnɛti tɔn mǐtɔn jw.org lɔ nɔ jɛhun dó mɛkplɔnkplɔn e junjɔn Biblu jí é jí, bɔ mǐ ɖó wema ɖ’eji dó gbè kanweko mɔkpan mɛ. Akpáxwé bunɔ lɛ ɖ’eji nú vǐ lɛ kpo xwédo lɛ kpo gɔ́ nú akpáxwé nǔ yɔyɔ̌ lɛ tɔn ɖé. A ka ko ɖò jw.org zán wɛ ɖò sinsɛnzɔ́ towe kpo sinsɛn-biblo xwédo tɔn towe kpo mɛ à?
NƆ GBEJI NÚ JEHOVAH BO NƆ GUDO NÚ TUTOBLONUNU TƆN
13. Azɔ̌ tɛ mǐ mɛ Jehovah sɛntɔ́ gbejinɔtɔ́ lɛ ka ɖó?
13 Wǔjɔmɛ ɖaxó ɖé wɛ é nyí ɖɔ mǐ ɖò tutoblonunu Jehovah tɔn mɛ! Ðó mǐ tuùn nǔ e Mawu byɔ ɖò mǐ sí lɛ é kpo nugbodòdó tɔn lɛ kpo wutu ɔ, azɔ̌ mǐtɔn wɛ nyí ɖɔ mǐ ni wà nǔ e sɔgbe é lobo nɔ gudo nú nǔbǐwukpétɔ́ e é nyí é. Ee gbɛ̀ elɔ fɔ́n bo ɖò bɔ̌ yì wɛ ɖò nǔ gblégblé lɛ mɛ é ɔ, mǐ ɖó na “gbɛ́ wǎn nú nǔ nyanya” Jehovah ɖɔhun. (Ðɛh. 97:10) Mǐ nɔ gɔ́ nú nùmaɖitɔ́ lɛ bo nɔ “ylɔ nǔ nyanya ɖɔ nǔ ɖagbe, bo nɔ ylɔ nǔ ɖagbe ɖɔ nǔ nyanya” ǎ. (Eza. 5:20) Ðó mǐ jló na nyɔ́ Mawu nukúnmɛ wutu ɔ, mǐ nɔ tɛnkpɔn bo nɔ nɔ mimɛ̌ jí ɖò agbaza lixo, ɖò walɔ mɛ, kpo gbigbɔ lixo kpo. (1 Kɔ. 6:9-11) Mǐ yí wǎn nú Jehovah bo ɖeji dó wǔ tɔn; mǐ ba bo na nɔ gbeji n’i gbɔn nugbodòdó tɔn ɖěɖee ɖò wɛn ɖò Xó tɔn mɛ lɛ é xwixwedó gblamɛ. Bɔ mǐ nɔ dó gǎn tawun bo nɔ wà nǔ sɔgbe xá nugbodòdó enɛ lɛ ɖò xwégbe, ɖò agun ɔ mɛ, ɖò azɔ̌mɛ, ɖò wemaxɔmɛ; klewun mɛ ɔ, ɖò fí bǐ. (Nùx. 15:3) Kpɔ́n ali ɖevo e nu mǐ sixu nɔ gbeji nú Mawu ɖè lɛ é.
14. Nɛ̌ mɛjitɔ́ Klisanwun lɛ ka sixu xlɛ́ ɖɔ emi ɖò gbeji nú Jehovah gbɔn?
14 Vǐ lɛ kplɔnkplɔn. Mɛjitɔ́ Klisanwun lɛ nɔ xlɛ́ ɖɔ emi ɖò gbeji nú Jehovah gbɔn vǐ yetɔn kpinkplɔn sɔgbe kpo Xó tɔn kpo gblamɛ. Mɛjitɔ́ nùɖitɔ́ lɛ nɔ xwedó aca e è nɔ dó kplɔ́n vǐ lɛ na ɖò xá yetɔn mɛ lɛ é dingan ǎ. Gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn ɔ ɖó tɛn ɖò Klisanwun lɛ sín xwégbe ǎ. (Efɛ. 2:2) Tɔ́ Klisanwun e ko bló baptɛm é ɖé nɔ lin ɖɔ ɖɔ ‘tò mǐdɛɛ lɛ tɔn mɛ ɔ, nyɔnu wɛ nɔ kplɔ́n vǐ’ ǎ. Nǔ e Biblu ɖɔ dó xó enɛ wu é ɖò wɛn: “Vǐtɔ́ lɛ mi, . . . mi hɛn [vǐ mitɔn lɛ], bo gbɛ́ nǔ nú ye, bo na kplɔ́n [akpágbánúmɛ; alixlɛ́mɛ] ye lee Aklunɔ jló gbɔn é.” (Efɛ. 6:4) Vitɔ́ kpo vǐnɔ kpo e nɔ ɖi xɛsi nú Mawu lɛ é nɔ jló ɖɔ vǐ emitɔn lɛ ni cí Samuwɛli ɖɔhun, ɖó Jehovah ɖò kpɔ́ xá ɛ hwenu e é ɖò susu wɛ é.
15. Nɛ̌ mǐ ka nɔ xlɛ́ ɖɔ mǐ ɖò gbeji nú Jehovah hwenu e mǐ ɖò gbeta ɖaxó ɖaxó lɛ kɔn wá wɛ é gbɔn?
15 Gbeta lɛ kɔn wiwa. Hwenu e mǐ ɖò gbeta ɖaxó ɖaxó lɛ kɔn wá wɛ ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ é ɔ, ali e nu mǐ na xlɛ́ ɖɔ mǐ ɖò gbeji nú Mawu ɖè é ɖokpo wɛ nyí ɖɔ mǐ na ba alɔdo ɖò Xó tɔn kpo tutoblonunu tɔn kpo mɛ. Bo na dó xlɛ́ nǔ e wu é ɖò taji ɖɔ è ni wà mɔ̌ é ɔ, lin tamɛ dó nǔ e nɔ wà nǔ dó mɛjitɔ́ gègě wu é ɖé wu. Walɔ ɖé wɛ é nyí ɖò mɛ e nɔ sɛ̀ tɛn yì tò ɖevo mɛ lɛ é sí bɔ ye nɔ sɛ́ vǐ yɛyɛ̌ yetɔn dó hɛnnumɔ lɛ bonu ye na kpɔ́n ye jí, enɛ ɔ, yedɛɛ mɛjitɔ́ lɛ na kpó ɖò azɔ̌ wà wɛ bo na kpó ɖò akwɛ ba wɛ ɖò tò e mɛ ye ɖè é. Nugbǒ wɛ ɖɔ mǐɖesu wɛ na wá gbeta ɖé kɔn ɖò ninɔmɛ enɛ ɔ mɛ, amɔ̌, mǐ ɖó na hɛn dó ayi mɛ ɖɔ mǐ na ɖó gbeta e kɔn mǐ nɔ wá lɛ é sín gbè nú Mawu. (Xà Hlɔmanu lɛ 14:12.) Nùnywɛnú wɛ é ka na nyí ɖɔ mǐ ni má gbéjé Biblu ɔ kpɔ́n hwɛ̌ ó, bo wá gbeta taji lɛ kɔn dó xwédo mǐtɔn kpo nǔɖokan mǐtɔn lɛ kpo wu à? Gbeɖé kpɔ́n! Mǐ ɖó hudo Tɔ́ mǐtɔn jixwé tɔn ɔ tɔn, ɖó mǐ sixu xlɛ́ ali mǐɖée ǎ.
16. Hwenu e nɔ ɖé jì vǐ sunnu tɔn é ɔ, gbeta tɛ kɔn é ka ɖó na wá? Etɛ ka d’alɔ ɛ b’ɛ wá gbeta e sɔgbe é kɔn?
16 Nyɔnu e jì vǐ sunnu ɖé hwenu e é ɖò tò ɖevo mɛ é ɖé jló na sɛ́ vǐ ɔ dó xwé bonu asú tɔn sín mɛjitɔ́ lɛ na kpé nukún dó vǐ ɔ wu. Ðò táan e mɛ nyɔnu ɔ jì vǐ ɔ é ɔ, Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn ɖé jɛ Biblu kplɔ́n xá ɛ jí. É yì nukɔn ganji bo kplɔ́n ɖɔ emi wɛ Mawu ɖè azɔ̌ na bɔ emi na kplɔ́n vǐ emitɔn bonu é na sɛ̀n Jehovah. (Ðɛh. 127:3; Nùx. 22:6) Nawe ɔ ɖɔ nǔ e ɖò ayi tɔn mɛ é bǐ nú Jehovah, lee Mawuxówema ɔ ɖɔ mǐ ni nɔ bló gbɔn é. (Ðɛh. 62:8, 9) É lɛ́vɔ ɖɔ xomɛ nú mɛ e nɔ kplɔ́n Biblu xá ɛ é kpo mɛ ɖevo lɛ kpo ɖò agun ɔ mɛ. Hɛnnumɔ tɔn lɛ kpo xɔ́ntɔn tɔn lɛ kpo ɖò kɔ gbidi n’i wɛ bonu é na sɛ́ vǐ ɔ dó xwé có, é wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ é kún sɔgbe ɖɔ emi ni wà mɔ̌ ó. Lee agun ɔ nɔ gudo nú é kpo vǐ ɔ kpo gbɔn é jiwǔ nú asú tɔn sɔmɔ̌ bɔ é yí gbè bo na kplɔ́n Biblu lobo jɛ kplé lɛ wá jí xá asì tɔn kpo vǐ tɔn kpo. A lin ɖɔ nɔ enɛ ɔ mɔ ɖɔ Jehovah sè ɖɛ vívɛ́ emitɔn wɛ à? É ɖò wɛn ɖɔ é mɔ mɔ̌.
17. Alixlɛ́mɛ tɛ lɛ è ka na mǐ dó Biblu kplɔntɔ́ lɛ wu?
17 Alixlɛ́mɛ lɛ xwixwedó. Ali e nu mǐ nɔ nɔ gbeji nú Mawu ɖè é taji ɖokpo wɛ nyí ɖɔ mǐ nɔ xwedó alixlɛ́mɛ e tutoblonunu tɔn nɔ na mǐ lɛ é. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, lin tamɛ kpɔ́n dó alixlɛ́mɛ e è na mǐ dó Biblu kplɔntɔ́ mǐtɔn lɛ wu lɛ é jí. È ɖɔ nú mǐ ɖɔ enyi mǐ jɛ Biblu kplɔ́n xá mɛɖé jí kpo wema Etɛ Biblu ka Kplɔ́n Mɛ Tawun? kpo gudo tlolo hǔn, mǐ ni nɔ sɔ́ cɛju klewun ɖé ɖó te ɖò nùkplɔnkplɔn ɖokpo ɖokpo gudo bo nɔ dɔn ayi nùkplɔntɔ́ ɔ tɔn wá tutoblonunu ɔ jí. Mǐ sixu zán video Nɛ̌ Nǔ lɛ ka Nɔ Yì Gbɔn Ðò Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn ɖé Mɛ? kpo alɔnuwema Mɛ Ðè Tɛ lɛ ka ɖò Jlǒ Jehovah Tɔn Wà Wɛ ɖò Égbé? kpo dó wà mɔ̌. È ɖɔ nú mǐ ɖɔ enyi mǐ kplɔ́n wema Biblu Kplɔ́n Mɛ xá nùkplɔntɔ́ e ɖò nukɔn yì wɛ é ɖé fó ɔ, mǐ ni kplɔ́n wema “Mi Hɛn Miɖée Ðò Wanyiyi Mawu Tɔn Mɛ” xá ɛ, enyi é na bo tlɛ ko bló baptɛm ɔ nɛ. Tutoblonunu ɔ na alixlɛ́mɛ enɛ lɛ bonu ahwanvu yɔyɔ̌ lɛ na mɔ tɛn dó “syɛnlǐn ɖò nùɖiɖi mɛ.” (Kolo. 2:7) A ka ɖò tutoblonunu Jehovah tɔn sín alixlɛ́mɛ enɛ lɛ xwedó wɛ à?
18, 19. Hwɛjijɔ tɛ lɛ mǐ ka ɖó bo na kpa susu nú Jehovah?
18 Hwɛjijɔ e wu mǐ ɖó na dokú nú Jehovah lɛ é sukpɔ́ tawun! É wɛ zɔ́n bɔ mǐ ɖò gbɛ̀, ɖó éyɛ mɛvo ɔ, mǐ sixu dán wǔ alǒ tíìn lɔ ǎ. (Mɛ. 17:27, 28) É na mǐ nùnina xɔ akwɛ ɖé, é wɛ nyí Xó tɔn Biblu ɔ. Mǐ kɛ alɔ dó yí ɖɔ wɛn Mawu tɔn wɛ, lee Klisanwun e ɖò Tɛsaloniki lɛ é lɔ sè Mawuxó ɔ bo yí gbɔn é ɖɔhun.
19 Kpodo Mawuxówema ɔ kpo ɔ, mǐ sɛkpɔ Jehovah bɔ é lɔ sɛkpɔ mǐ. (Ja. 4:8) Tɔ́ mǐtɔn jixwé tɔn ɔ jɔwu mǐ tawun bɔ mǐ ɖò tutoblonunu tɔn mɛ. Nyɔna mɔhun lɛ sù nukún mǐtɔn mɛ kpɔ́n! Ðɛhan wlantɔ́ ɔ ko ɖɔ xó e ɖò han enɛ mɛ é bǐ: “Mi kpa susu nú Mawu Mavɔmavɔ, ɖó é nyɔ́, ɖó xomɛnyínyɔ́ tɔn ɖò te kaka sɔyi.” (Ðɛh. 136:1) Azɔn 26 wɛ mǐ mɔ xógbe hanyíyí tɔn “ɖó xomɛnyínyɔ́ tɔn ɖò te kaka sɔyi” ɔ ɖò Ðɛhan 136gɔ́ ɔ mɛ. Enyi mǐ nɔ gbeji nú Jehovah kpo tutoblonunu tɔn kpo ɔ, mǐ na mɔ ɖɔ xógbe wusyɛn dó lanmɛ nú mɛ tɔn enɛ lɛ nyí nugbǒ, ɖó mǐ na nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi!


c: text/html

text:
AKPÁXWÉ 3
Nugbodòdó Axɔsuɖuto ɔ Tɔn Lɛ: Nǔjlɔjlɔwiwa Mawu Tɔn Ni Nɔ Mya Nukún nú Mi
A ÐÒ dìndín wɛ bo dó gbè nú mɛ e ɖò xwé towe kpá lɛ é ɖokpo. Ayisɔ́nmɔ ɔ, a ɖó ayi wu ɖɔ é ɖò hwi kpo xwédo towe kpo kpɔ́n wɛ. É dó gbè nú we bo jɛ xó ɖɔ nú we jí. É ɖɔ: “Un sixu kàn nǔ ɖokpo byɔ we à? Etɛ ka zɔ́n bɔ midɛɛ lɛ gbɔn vo nú mɛ ɖevo lɛ sɔmɔ̌?” A kanbyɔ ɛ ɖɔ: “Etɛ ɖɔ gbè a ka ja?” É ɖɔ: “Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn wɛ nú we à cé? Mi cí mɛ ɖevo lɛ ɖɔhun ɖebǔ ǎ. Mi gbɔn vo nú sinsɛn ɖevo lɛ: Mi nɔ ɖu xwè lɛ ǎ, mi ka nɔ lɛ ɖó nu ɖò toxóɖiɖɔ kpo ahwan lɛ kpo mɛ ǎ. Mi mɛ ɖebǔ nɔ nu azɔ ǎ. É lɛ́ cí ɖɔ xwédo mitɔn nɔ zán gbɛ̀ sɔgbe xá nugbodòdó walɔ ɖagbe tɔn lɛ. Etɛ ka zɔ́n bɔ mi gbɔn vo nú mɛ ɖevo lɛ ɖò ali tobutobu enɛ lɛ nu?”
Nùkanbyɔ enɛ sín xósin vɛwǔ ǎ, é wɛ nyí ɖɔ: Mǐ ɖò Axɔsuɖuto Mawu Tɔn sín acɛkpikpa glɔ. Ði Axɔsu ɖé ɔ, Jezu fɔ́n tɛgbɛ bo ɖò nǔ kwiji ɖè sín mǐ wu wɛ. É ɖò alɔ dó mǐ wɛ bonu mǐ na sɔ́ afɔ dó afɔdo tɔn lɛ mɛ, enɛ nɔ zɔ́n bɔ mǐ nɔ gbɔn vo ɖò gbɛ̀ nyanya elɔ mɛ. Ðò akpáxwé elɔ mɛ ɔ, mǐ na mɔ lee Axɔsuɖuto Mɛsiya Tɔn ɔ ko ɖò nǔ kwiji kwiji ɖè sín mɛ Mawu tɔn lɛ wu wɛ ɖò gbigbɔ lixo kpo walɔ lixo kpo gbɔn é, gɔ́ nú lee é lɛ́ ɖò nǔ lɛ vɔ́ tò wɛ ɖò tutoblonunu tɔn mɛ gbɔn é; nǔ enɛ lɛ bǐ wɛ kpa susu nú Jehovah.
ƉÒ AKPÁXWÉ ELƆ
WEMATA 10
Axɔsu ɔ Nɔ Ðè Nǔ Kwiji Sín Togun Tɔn Wu Ðò Gbigbɔ Lixo
Kancica tɛ ka ɖò Natáaxwe kpo akluzu kpo mɛ?
WEMATA 11
Nǔ Kwiji lɛ Ðiɖe Síìn Ðò Walɔ Lixo Ðè Lee Mawu Nyí Mɛ Mímɛ́ Gbɔn É Xlɛ́
Mɛcɔtɔ́xɔ lɛ kpo hɔnnuwa lɛ kpo ɖěɖee Ezekiyɛli mɔ ɖò nǔmimɔ mɛ é ɖó tinmɛ bunɔ ɖé nú togun Mawu tɔn sín 1914.
WEMATA 12
È Bló Tuto nú Mǐ Bɔ Mǐ Na Sɛ̀n “Mawu E Nɔ Na Fífá Mǐ Ɔ”
Biblu sɔ́ nǔ hannyahannya kpé nú nǔ wà ɖó tuto jí ǎ, loɔ, fífá wɛ é sɔ́ kpé na. Etɛwu? Nɛ̌ xósin ɔ ka kàn Klisanwun lɛ gbɔn ɖò égbé?

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 9 Benɛ e bee ɔ, e na nyumu ko nɛ kɛ je be nɛ a fɔ lɛ ɔ, e hyɛ we nɔ́.2 Nɛ e kaseli ɔmɛ bi lɛ ke: “Rabi, mɛnɔ lɛ e pee yayami, nyumu nɛ ɔ aloo e fɔli, loko a fɔ lɛ hɛ yuyuilɔ ɔ?”3 Yesu ha heto ke: “Nyumu nɛ ɔ pee we yayami ko, nɛ e fɔli hu pee we yayami ko, mohu ɔ, e ba mi jã bɔ nɛ pee nɛ Mawu ní tsumi ɔmɛ nɛ a nyɛ nɛ a je kpo ngɛ e sane ɔ mi.4 Be mi nɛ je jɔɛ lolo nɛ ɔ, e sa nɛ wa tsu Nɔ nɛ e tsɔ mi ɔ ní tsumi ɔmɛ; je maa jɔ, nɛ nɔ ko be nyɛe maa tsu ní.5 Be abɔ nɛ i ngɛ je ɔ mi nɛ ɔ, imi ji je ɔ la a nɛ.”6 Benɛ e de ní nɛ ɔmɛ ta a, e su lada kɛ pue zugba nɛ e ngɔ kɛ pɔtɔ zu, nɛ e ngɔ zu ɔ nɛ e pɔtɔ ɔ kɛ kpa nyumu ɔ hɛ ngmɛ ɔmɛ a nɔ7 nɛ e de lɛ ke: “Ya fɔ ngɛ Siloam taku ɔ mi” (Siloam sisi ji, “A Tsɔ Lɛ”). Nɛ e ho nɛ e ya fɔ, nɛ benɛ e kpale kɛ ba a, e ngɛ nɔ́ hyɛe.8 Kɛkɛ nɛ nihi nɛ a ngɛ kpɔ ɔ mi, kɛ nihi nɛ jinɛ a naa lɛ nɛ e hii ní bae ɔ bɔni bimi ke: “Anɛ pi nyumu ɔ nɛ jinɛ e hiɔ si nɛ e hii ní bae ɔ ji nɛ ɔ lo?”9 Ni komɛ ngɛ dee ke: “Lɛ ji nɛ ɔ nɛ.” Ni kpa komɛ hu ngɛ dee ke: “Dɛbi, e je lɛ kɛkɛ.” Nyumu ɔ ya nɔ nɛ e de ke: “Imi ji lɛ.”10 Lɔ ɔ he ɔ, a bi lɛ ke: “Lɛɛ mɛni ha nɛ o hɛ ngmɛ ɔmɛ bli mɔ?”11 E ha heto ke: “Nyumu ɔ nɛ a tsɛɛ lɛ ke Yesu ɔ lɛ e pɔtɔ zu nɛ e kɛ kpa ye hɛ ngmɛ ɔmɛ a nɔ, nɛ e de mi ke, ‘Yaa Siloam nɛ o ya fɔ.’ Lɔ ɔ he ɔ, i ya nɛ i ya fɔ, nɛ i bɔni nɔ́ hyɛmi.”12 Kɛkɛ nɛ a bi lɛ ke: “Jije jamɛ a nyumu ɔ ngɛ?” E de ke: “I li.”13 A ngɔ nyumu ɔ nɛ jinɛ e ji hɛ yuyuilɔ ɔ kɛ ho Farisi bi ɔmɛ a ngɔ ya.14 E ba mi kaa ligbi ɔ nɛ Yesu pɔtɔ zu ɔ nɛ e bli nyumu ɔ hɛ ngmɛ ɔ ji He Jɔɔmi Ligbi.15 Enɛ ɔ he ɔ, Farisi bi ɔmɛ hu bɔni nyumu ɔ nɔ́ nɛ ha nɛ e ngɛ nɔ́ hyɛe ɔ he sane bimi. E de mɛ ke: “E ngɔ zu nɛ a pɔtɔ kɛ kpa ye hɛ ngmɛ ɔmɛ a nɔ, nɛ i fɔ, nɛ i ngɛ nɔ́ hyɛe.”16 Kɛkɛ nɛ Farisi bi ɔmɛ a ti ni komɛ bɔni demi ke: “Pi Mawu ngɔ nɛ nyumu nɛ ɔ je, ejakaa e yi He Jɔɔmi Ligbi ɔ.” Ni kpahi de ke: “Kɛ yayami peelɔ ma plɛ kɛ pee okadihi kaa kikɛ nɛ ɔ kɛɛ?” Enɛ ɔ ha nɛ a mi gba.17 Nɛ a kpale bi hɛ yuyuilɔ ɔ ke: “Mɛni o ngɛ dee ngɛ e he, ejakaa moo o hɛ ngmɛ nɛ e bli ɔ nɛ?” Nyumu ɔ de ke: “E ji gbalɔ.”18 Se Yuda bi ɔmɛ he we yi kaa jinɛ e hɛ ngmɛ yu nɛ e bɔni nɔ́ hyɛmi, kɛ ya si be nɛ a tsɛ nyumu ɔ nɛ jehanɛ ɔ lɛɛ e ngɛ nɔ́ hyɛe ɔ fɔli ɔmɛ.19 Nɛ a bi mɛ ke: “Anɛ nɔ nɛ ɔ ji nyɛ binyumu ɔ nɛ nyɛ ke nyɛ fɔ lɛ hɛ yuyuilɔ ɔ lo? Lɛɛ mɛni ha nɛ amlɔ nɛ ɔ, e ngɛ nɔ́ hyɛe ɔ?”20 E fɔli ɔmɛ ha heto ke: “Wa le kaa wa binyumu ɔ ji nɛ ɔ nɛ, nɛ wa fɔ lɛ hɛ yuyuilɔ.21 Se bɔ nɛ e plɛ kɛ ngɛ nɔ́ hyɛe amlɔ nɛ ɔ lɛɛ wa li; nɛ nɔ nɛ e bli e hɛ ngmɛ ɔ hu wa li. Nyɛ bi lɛ. E wa. E sa nɛ lɛ nitsɛ nɛ e je e nya.”22 E fɔli ɔmɛ de ní nɛ ɔmɛ akɛnɛ a ngɛ Yuda bi ɔmɛ gbeye yee ɔ he je, ejakaa Yuda bi ɔmɛ so momo kaa ke nɔ ko de ke lɛ ji Kristo ɔ, e sa nɛ a fiee jamɛ a nɔ ɔ kɛ je kpe he ɔ.23 Enɛ ɔ he je ɔ, e fɔli ɔmɛ de ke: “E wa. Nyɛ bi lɛ.”24 Lɔ ɔ he ɔ, a kpale tsɛ nyumu ɔ nɛ jinɛ e hɛ ngmɛ yu ɔ si enyɔne, nɛ a de lɛ ke: “Moo wo Mawu hɛ mi nyami; wa le kaa nyumu nɛ ɔ ji yayami peelɔ.”25 E ha mɛ heto ke: “Yayami peelɔ ji lɛ jio, pi yayami peelɔ ji lɛ jio, i li. Nɔ́ pɛ nɛ i le ji kaa jinɛ ye hɛ ngmɛ yu, se amlɔ nɛ ɔ, i ngɛ nɔ́ hyɛe.”26 Kɛkɛ nɛ a bi lɛ ke: “Mɛni e pee mo? Mɛni blɔ nɔ e gu kɛ bli o hɛ ngmɛ ɔ?”27 E ha mɛ heto ke: “I de nyɛ momo, se nyɛ bui tue. Mɛni he je nɛ nyɛ ngɛ hlae nɛ nyɛɛ nu ekohu ɔ? Anɛ nyɛ hu nyɛ suɔ kaa nyɛ maa pee e kaseli lo?”28 Kɛkɛ nɛ a ye e he fɛu nɛ a de ke: “Mo ji jamɛ a nyumu ɔ kaselɔ, se wɔɔ lɛɛ Mose kaseli ji wɔ.29 Wa le kaa Mawu kɛ Mose tu munyu, se nyumu nɛ ɔ lɛɛ, wa li he nɛ e je.”30 Nyumu ɔ ha mɛ heto ke: “Enɛ ɔ lɛɛ e ngɛ nyakpɛ nitsɛnitsɛ kaa nyɛ li he nɛ e je, se kɛ̃ ɔ, e bli ye hɛ ngmɛ.31 Wa le kaa Mawu bui yayami peeli tue, se ke nɔ ko yeɔ Mawu gbeye nɛ e peeɔ e suɔmi nya ní ɔ, e buɔ jamɛ a nɔ ɔ tue.32 Kɛ je blema a, wa nui hyɛ kaa nɔ ko bli nɔ ko nɛ a fɔ lɛ hɛ yuyuilɔ ɔ hɛ ngmɛ.33 Ke pi Mawu ngɔ nɛ nyumu nɛ ɔ je ɔ, jinɛ e ko nyɛ we nɔ́ ko peemi kulaa.”34 A he nɔ nɛ a de lɛ ke: “Mo nɛ a fɔ mo ngɛ yayami mi tuu ɔ, mo nɛ o ngɛ wɔ ní tsɔɔe nɛ ɔ lo?” Kɛkɛ nɛ a tsitsɛɛ e yi se kɛ je kpo!35 Yesu nu kaa a tsitsɛɛ e yi se kɛ je kpo, nɛ benɛ e na lɛ ɔ, e bi lɛ ke: “Anɛ o heɔ nɔmlɔ Bi ɔ yeɔ lo?”36 Nyumu ɔ he nɔ ke: “Etsɛ, lɛ ji mɛnɔ, konɛ ma he lɛ ma ye?”37 Yesu de lɛ ke: “O na lɛ, nɛ ngɛ anɔkuale mi ɔ, lɛ nɛ e kɛ mo ngɛ munyu tue ɔ nɛ.”38 E de ke: “Nyɔmtsɛ, i heɔ lɛ yeɔ.” Nɛ e kpla si ngɛ e hɛ mi.39 Kɛkɛ nɛ Yesu de ke: “Kojomi nɛ ɔ he je nɛ i ba je ɔ mi ngɛ ɔ nɛ, konɛ nihi nɛ a hyɛ we nɔ́ ɔ nɛ a hyɛ nɔ́, nɛ nihi nɛ a ngɛ nɔ́ hyɛe ɔ, a hɛ ngmɛ nɛ yu.”40 Farisi bi nɛ a piɛɛ e he ɔ nu ní nɛ ɔmɛ, nɛ a bi lɛ ke: “Tse wɔɔ lɛɛ wa hɛ ngmɛ yu we, aloo wa hɛ ngmɛ yu?”41 Yesu de mɛ ke: “Kaa nyɛ hɛ ngmɛ yu ɔ, jinɛ yayami ko be nyɛ he. Se amlɔ nɛ ɔ, nyɛ ngɛ dee ke, ‘Wa ngɛ nɔ́ hyɛe.’ Nyɛ yayami ɔ ngɛ nyɛ he.”


text:
Jijɔ Mawu Tɔn Ee Xɔ Akwɛ Hú Diamáa É Ðé
Nǔ xɔ akwɛ tawun wɛ diamáa nyí sín dò. Ðé lɛ nɔ xɔ liva mɔkpan. Amɔ̌, nùɖé lɛ ka ɖè bo xɔ akwɛ ɖò Mawu nukúnmɛ hú diamáa alǒ awinnya xɔ akwɛ ɖevo lɛ wɛ à?
Haykanush e nyí wɛnjlatɔ́ e ma ko bló baptɛm ǎ, bo nɔ nɔ Arménie é mɔ togudo-yiyi-wema ɖé sɔ́ ɖò xwé tɔn kpá. Kati e è nɔ dó yí akwɛ na é ɖé lɛ kpo akwɛ wósúwósú ɖé kpo ɖò togudo-yiyi-wema ɔ mɛ. É ɖɔ nú asú tɔn, wɛnjlatɔ́ e ma ko bló baptɛm ǎ é wɛ nú é lɔmɔ̌.
Akwɛyózó ɖaxó ɖé mɛ wɛ asú kpo asì kpo enɛ ɖè bo lɛ́ ɖu axɔ; é ɖò mɔ̌ có, ye sɔ́ akwɛ ɔ yì jó nú mɛ e tɔn wɛ bɔ adlɛsi tɔn ɖò togudo-yiyi-wema ɔ mɛ é. É kpaca nya e tɔn wɛ é kpo xwédo tɔn kpo tawun. Haykanush kpo asú tɔn kpo tinmɛ ɖɔ nǔ e kplɔ́n wɛ ye ɖè ɖò Biblu mɛ é wɛ zɔ́n bɔ ye nɔ ɖɔ nugbǒ. Ye mɔ ɖɔ emi ɖó na nɔ ɖɔ nugbǒ, ye gbɔn yɛkan enɛ mɛ bo tinmɛ nǔ nú xwédo ɔ dó Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ wu lobo jó xójlawema ɖé lɛ dó nú ye.
Xwédo ɔ jló na na akwɛ ɔ kpɛɖé Haykanush dó d’ajɔ ɛ, bɔ é gbɛ́. Ayihɔngbe tɔn ɔ, nyɔnu ɔ wá asú kpo asì kpo ɔ gɔ́n ɖò xwégbe bo hɛn alɔkɛ́ e è sɔ́ diamáa dó bló na é ɖé wá nú Haykanush ɖɔ é ɖó na yí dandan, b’ɛ na nyí wuntun ɖé ɖɔ lee ye wà nǔ gbɔn é sù xwédo emitɔn nukúnmɛ.
Ði xwédo enɛ ɖɔhun ɔ, nugbǒɖiɖɔ Haykanush kpo asú tɔn kpo tɔn na kpaca mɛ gègě. Amɔ̌, é na kpaca Jehovah wɛ à? Linlin tɛ é ka ɖó dó nugbǒɖiɖɔ yetɔn wu? É ka byɔ ɖɔ ye ni jɛ tagba bo ɖɔ nugbǒ mɔ̌ wɛ à?
JIJƆ E XƆ AKWƐ HÚ AGBAZA SÍN NǓ LƐ É ÐÉ LƐ
Xósin nùkanbyɔ enɛ lɛ tɔn vɛwǔ ǎ. Ðó Mawu sɛntɔ́ lɛ ɖi nǔ ɖɔ jijɔ Jehovah tɔn lɛ ɖiɖexlɛ́ xɔ akwɛ ɖò nukún tɔn mɛ hú diamáa, siká, alǒ agbaza sín nǔ ɖevo lɛ. Nugbǒ ɔ, linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔ e xɔ akwɛ é kpo ee ma xɔ ǎ é kpo wu é gbɔn vo nú mɛ gègě tɔn. (Eza. 55:8, 9) Nú mɛ e nɔ sɛ̀n Jehovah lɛ é ɔ, jijɔ tɔn lɛ ɖiɖexlɛ́ bǐ mlɛ́mlɛ́ nyí nǔ xɔ akwɛ tawun ɖé bɔ è na wà.
Nǔ e Biblu ɖɔ dó nukúnnúmɔjɛnǔmɛ kpo nùnywɛ kpo wu é ɖè enɛ xlɛ́ mǐ. Nùnywɛxó 3:13-15 ɖɔ jí: “Nǔ nyɔ́ nú mɛ e huzu nùnywɛtɔ́ é! Nǔ nyɔ́ nú mɛ e ɖó tamɛbibɔ [alǒ ‘nukúnnúmɔjɛnǔmɛ,’ NWT] é! Nùnywɛ ɖiɖó nyɔ́ hú akwɛ ɖiɖó; lè e nɔ tɔ́n sín nùnywɛ mɛ é xɔ akwɛ hú siká. Nùnywɛ xɔ akwɛ hú jɛ̌. È xò nǔ e nɔ jló we lɛ bǐ kplé ɔ, ye xɔ akwɛ sɔ nùnywɛ ǎ.” É ɖò wɛn ɖɔ jijɔ mɔhun lɛ xɔ akwɛ ɖò nukún Jehovah tɔn mɛ hú dɔkun sín nǔ ɖebǔ.
Etɛ mǐ ka sixu ɖɔ dó nugbǒɖiɖɔ wu lo?
É nyɔ́, nugbǒɖɔtɔ́ wɛ nú Jehovah ɖesunɔ; é “nɔ ɖó adingban ǎ.” (Ti. 1:2) Lobɔ é sɔ́ d’ayi mɛ nú mɛsɛ́dó Pɔlu b’ɛ wlan sɛ́dó Klisanwun Eblée xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn lɛ ɖɔ: “Mi nɔ ɖò ɖɛ xò nú mǐ wɛ; mǐ ɖeji ɖɔ ayixa mǐtɔn mɛ́, ɖó mǐ ɖó jlǒ bo na nɔ zán gbɛ̀ ɖagbe [alǒ ‘ɖɔ nugbǒ,’ NWT] ɖò nǔ bǐ mɛ.”
Jezu Klisu zé xlɛ̌ nugbǒɖiɖɔ tɔn ɖagbe ɖé ɖ’ayǐ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, flín hwenu e Vɔsanúxwlémawutɔ́ Ðaxó Kayifu ɖɔ xó elɔ n’i é: “Ðò Mawu gbɛɖe ɔ sín nyikɔ mɛ ɔ, enyi hwi wɛ nyí Klisu, Mawu ví ɔ nugbǒ hǔn, ɖɔ nú mǐ.” Enyi Jezu ɖɔ nugbǒ ɔ, Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Jwifu lɛ Tɔn ɔ sixu ɖɔ ɖɔ é nyla nu dó Mawu wu, bɔ è sixu hu i; é ɖò mɔ̌ có, é ɖɔ nugbǒ bo ɖexlɛ́ ɖɔ emi wɛ nyí Mɛsiya ɔ.
Mǐdɛɛ lɛ ka ló? Mǐ ka na ɖɔ nugbǒ ɖò ninɔmɛ ɖěɖee mɛ nǔ kpɛɖé hízíhízí sixu hɛn lè wá nú mǐ ɖò agbaza lixo lɛ é à?
NUGBǑÐIÐƆ: NǓ E WU É NƆ VƐWǓ É
Bonu è na ɖɔ xó jɔ xó ɔ, nugbǒɖiɖɔ vɛwǔ tawun ɖò azǎn gudogudo tɔn elɔ lɛ é mɛ “gbɛtɔ́ lɛ . . . nɔ ba ɖɔ emitɔn jɛn na nyɔ́; . . . nɔ yí wǎn nú akwɛ” é. (2 Tim. 3:2) Akwɛyózó alǒ azɔ̌mamɔ zɔ́n bɔ nugbǒɖiɖɔ nɔ vɛwǔ. Mɛ gègě nɔ lin ɖɔ hwɛ emitɔn jɔ bɔ emi na j’ajo, hizi nǔ, alǒ zán nugbǒmaɖɔ sín walɔ ɖevo lɛ. Linlin enɛ ko gbakpé sɔmɔ̌ bɔ enyi é wá sín dó lè agbaza tɔn lɛ jí ɔ, mɛ gègě nɔ mɔ ɖɔ nugbǒɖiɖɔ kún sɔ́ ɖò atɛ mɛ ó. Klisanwun ɖé lɛ tlɛ ko wá gbeta e ma sɔgbe ǎ lɛ é kɔn ɖò ali enɛ nu, bɔ ɖó “ayi hízíhízí [zízé] dó ba akwɛ na” wutu ɔ, ye ba tɛn ɖagbe e mɛ ye ɖè ɖò agun ɔ mɛ é kpò.
É ɖò mɔ̌ có, gègě Klisanwun lɛ tɔn nɔ wà nǔ Jezu ɖɔhun. Ye mɔ nǔ jɛ wu ɖɔ jijɔ Mawu tɔn ɖɔhunkɔ lɛ ɖò taji hugǎn dɔkun alǒ lè ɖebǔ. Enɛ wu ɔ, Klisanwun winnyawinnya lɛ nɔ fin nǔ kpɔ́n ɖò wemaxɔmɛ bo na dó mɔ kɛ́n ɖagbe ǎ. (Nùx. 20:23) Nugbǒɖiɖɔ sixu nɔ ma hɛn ajɔ wá nú mɛ Haykanush ɖɔhun hwebǐnu. É ɖò mɔ̌ có, nǔ ɖagbe wɛ nugbǒɖiɖɔ nyí ɖò Mawu nukúnmɛ, bo nɔ lɛ́ zɔ́n bɔ mǐ nɔ ɖó ayixa mímɛ́ ɖé, enɛ ɔ ka xɔ akwɛ tawun.
Kpɔ́ndéwú Gagik tɔn ɖè enɛ xlɛ́ céɖécéɖé. É ɖɔ: “Cobonu na huzu Klisanwun ɔ, un nɔ w’azɔ̌ ɖò azɔ̌xwé ɖaxó ɖé bɔ lè e azɔ̌xwé ɔ nɔ mɔ é kpɛɖé sín gbè jɛn gǎn ɔ nɔ ɖó bo nɔ mɔ tɛn dó gló takwɛ súsú. Ðó nyì wɛ nɔ kpé nukún dó nǔ lɛ wu wutu ɔ, é nɔ byɔ ɖɔ ma dó akwɛ nu nú mɛ e nɔ gbéjé takwɛ kpɔ́n é bonu é na mɔ tɛn dó myɔ nukún dó ahizi azɔ̌xwé ɔ tɔn lɛ. Wǎgbɔ tɔn ɔ, un huzu nugbǒmaɖɔtɔ́. Hwenu e un mɔ nugbǒ ɔ é ɔ, azɔ̌ ɔ kpékwɛ tawun có, un gbɛ́ ɖɔ un kún sɔ́ na bló mɔ̌ ɖě ó. Nyiɖesunɔ gbɔ bo hun azɔ̌xwé ce. Gbè e gbè un hun hɔn é jɛn un yì dó azɔ̌xwé ce wema mɛ bo sú takwɛ ce lɛ bǐ.”
Gagik ɖɔ jí: “Akwɛ e nɔ wá xwé nú mì é ɖekpo kaka yì vlɔ mɔ̌, b’ɛ nɔ vɛwǔ nú mì tawun bonu ma kpé nukún dó xwédo ce wu. É ɖò mɔ̌ có, xomɛ nɔ hun mì tawun dìn. Un ɖó ayixa mímɛ́ ɖé ɖò Jehovah nukɔn. Kpɔ́ndéwú ɖagbe ɖé wɛ un nyí nú vǐ sunnu ce wè lɛ, bɔ un lɛ́ mɔ wǔjɔmɛ ɖé lɛ ɖò agun ɔ mɛ. Mɛ e nɔ gbéjé takwɛ kpɔ́n lɛ é kpo mɛ ɖevo e un nɔ w’azɔ̌ xá lɛ é kpo bǐ nɔ kpɔ́n mì dó mɔ nugbǒɖɔtɔ́ ɖé dìn.”
JEHOVAH NƆ D’ALƆ MƐ
Jehovah nɔ yí wǎn nú mɛ e nɔ ba acɔ́ nú nùkplɔnmɛ tɔn lɛ gbɔn jijɔ tɔn taji lɛ ɖiɖexlɛ́, kaka jɛ nugbǒɖiɖɔ jí gblamɛ lɛ é. (Ti. 2:10) É sɔ́ d’ayi mɛ nú Axɔsu Davidi b’ɛ na jiɖe elɔ mɛ ɖɔ: “Un ko nɔ dɔnkpɛ mɛ kpɔ́n cobo wá kpò dìn; un ka mɔ Mawu jó hwɛjijɔnɔ lɛ dó kpɔ́n ǎ, un ka mɔ vǐ yetɔn lɛ ɖě byɔ nǔ ɖu kpɔ́n ǎ.”
Kpɔ́ndéwú Hwliti gbejinɔtɔ́ ɔ tɔn ɖè enɛ xlɛ́. Ee asú tɔn nɔ Nɔemíi kpò é ɔ, é jó è dó ǎ, é nyɔ́ wà ɔ, é tɛ́ dó wǔ tɔn. Hwliti sɛ̀ tɛn yì Izlayɛli, fí e é sixu sɛ̀n Mawu nugbǒ ɔ ɖè é. (Hwli. 1:16, 17) Hwenu e Hwliti jɛ Izlayɛli é ɔ, é ɖexlɛ́ ɖɔ emi nyí nugbǒɖɔtɔ́ kpo azɔ̌syɛnsyɛnwatɔ́ kpo, bo ɖókan dó nǔweli biba wu lee sɛ́n ɔ bló tuto tɔn gbɔn é. Ði lee é nyí gbɔn nú Davidi bɔ éɖesu ɖɔ é ɔ, Jehovah jó Hwliti kpo Nɔemíi kpo dó nyì hɛ̌n mɛ ǎ. (Hwli. 2:2-18) Ðò taji ɔ, nǔ e Jehovah bló nú Hwliti é hugǎn agbaza sín nǔ lɛ nina ɛ. É sɔ́ ɛ bɔ é nyí nɔgbó Axɔsu Davidi tɔn bo tlɛ lɛ́ nyí Mɛsiya e sín akpá è dó é tɔn lɛ ɖokpo!
Jehovah sɛntɔ́ ɖé lɛ sixu mɔ yeɖée ɖò ninɔmɛ ɖé lɛ mɛ bɔ dandannú gbɛmɛ tɔn lɛ mimɔ na vɛwǔ tawun. Ye ka nɔ zán nugbǒmaɖɔ sín wlɛnwín ɖé bo na dó tɔ́n sín mɛ ǎ, loɔ, ye nɔ tɛnkpɔn bo nɔ w’azɔ̌ syɛnsyɛn lobo nɔ ɖókan dó nǔ wu. Mɔ̌ mɛ ɔ, ye nɔ ɖexlɛ́ ɖɔ jijɔ taji Mawu tɔn lɛ, kaka jɛ nugbǒɖiɖɔ jí, xɔ akwɛ nú emi hú agbaza sín nǔ ɖebǔ.
Ði Hwliti hwexónu tɔn ɖɔhun ɔ, Klisanwun nugbǒ e gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ lɛ é ɖi nǔ ɖɔ Jehovah ɖó hlɔnhlɔn bo na d’alɔ emi. Ye ɖeji dó Mɛ e dó akpá elɔ dó Xó tɔn mɛ é wu bǐ mlɛ́mlɛ́: “Un na jó we dó gbeɖé ǎ; un na ɖè alɔ sín kàn towe mɛ gbeɖé ǎ.” (Ebl. 13:5) Jehovah ko xlɛ́ azɔn mɔkpan ɖɔ emi kpéwú bo na d’alɔ ɖěmaɖoɖěnanɔ e nɔ ɖɔ nugbǒ ɖò nǔ bǐ mɛ lɛ é. É ko ɖè akpá e é dó ɖɔ emi na na dandannú gbɛmɛ tɔn lɛ ye é.
Nugbǒ wɛ ɖɔ diamáa kpo nǔ xɔ akwɛ ɖevo lɛ kpo sixu nɔ xɔ akwɛ tawun nú gbɛtɔ́ lɛ. Amɔ̌, mǐ hɛn ɔ mǐ na ɖeji ɖɔ, ɖò Tɔ́ mǐtɔn jixwé tɔn ɔ nukúnmɛ ɔ, nugbǒɖiɖɔ kpo jijɔ tɔn ɖevo e mǐ nɔ ɖexlɛ́ lɛ é kpo xɔ akwɛ tawun hugǎn nǔ ɖevo ɖebǔ!


text:
Gbɛ̌ Linlin Gbɛ̀ ɔ Tɔn Lɛ
“Mi cɔ́ miɖée, bonu mɛɖé ma zé mɛblɛ́blɛ́xó, xómaɖixó, nùnywɛ gbɛtɔ́ tɔn dó dó gɛdɛ mi ó.”—KOLO. 2:8.
1. Wěɖexámɛ tɛ mɛsɛ́dó Pɔlu ka wlan sɛ́dó Klisanwun hàtɔ́ tɔn lɛ? (Kpɔ́n ɖiɖe e ɖò bǐbɛ̌mɛ é.)
É ÐÒ wɛn ɖɔ hwenu e mɛsɛ́dó Pɔlu tɔ́n sín gankpa mɛ azɔn nukɔntɔn ɔ ɖò Hlɔma é, alǒ ɖò 60-61 H.M. tɔn mɔ̌ wɛ é wlan wema elɔ sɛ́dó Klisanwun Kolosi tɔn lɛ. É ɖɔ nǔ e wutu “nukúnnúmɔjɛnǔmɛ e [gbigbɔ] nɔ na mɛ ɔ” ɖiɖó dó nyí nǔ taji é nú ye. (Kolo. 1:9) Pɔlu ɖɔ gɔ́ na ɖɔ: “Un ɖɔ xó nú mi gbɔn mɔ̌, bonu mɛɖé ma ɖɔ xó víví dó blɛ́ mì na ó. Mi cɔ́ miɖée, bonu mɛɖé ma zé mɛblɛ́blɛ́xó, xómaɖixó, nùnywɛ gbɛtɔ́ tɔn dó dó gɛdɛ mi ó; nùnywɛ enɛ ɔ, nùkplɔnmɛ gbɛtɔ́ lɛ tɔn jí wɛ é jinjɔn, bo jinjɔn nǔ [bǐbɛ̌mɛ tɔn gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ] jí; é jinjɔn Klisu jí ǎ. Mi ma ɖótó ye ó.” (Kolo. 2:4, 8) Pɔlu yì nukɔn bo tinmɛ nǔ e wu linlin e gbakpé lɛ é ɖé lɛ ma sɔgbe ǎ é, kpo nǔ e wu linlin gbɛ̀ ɔ tɔn sixu dɔn gbɛtɔ́ hwɛhutɔ́ lɛ é kpo. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, é sixu zɔ́n bɔ mɛɖé na lin ɖɔ emi ɖó nùnywɛ hú mɛ ɖevo lɛ bo lɛ́ hugǎn ye. Linlin e wu é wlan wema ɔ é wɛ nyí ɖɔ é na d’alɔ nɔví lɛ, bɔ ye na gbɛ́ linlin gbɛ̀ ɔ tɔn kpo nùwalɔ masɔgbe lɛ kpo.—Kolo. 2:16, 17, 23.
2. Etɛwu mǐ ka na ɖɔ xó dó linlin gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ sín kpɔ́ndéwú ɖé lɛ jí?
2 Linlin gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ nɔ xò alixlɛ́mɛ Jehovah tɔn lɛ nyì kɛ́n, bɔ lee é nɔ wà nǔ dó mɛ wu gbɔn é sixu vɔ́da nú nùɖiɖi mǐtɔn kpɛɖé kpɛɖé. Égbé ɔ, mǐ bǐ wu wɛ linlin gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ sixu wà nǔ dó. È nɔ sɔ́ ye sù ɖò televiziɔn kpo ɛntɛnɛti kpo jí, bo nɔ lɛ́ wà mɔ̌ ɖò azɔ̌ mǐtɔn lɛ jí alǒ wemaxɔ lɛ mɛ. Ðò xota elɔ mɛ ɔ, mǐ na gbéjé nǔ e mǐ sixu wà bo sú ali dó linlin mɔhun lɛ, bonu ye ni ma wà nǔ dó linlin mǐtɔn wu ó é kpɔ́n. Mǐ na ɖɔ xó dó linlin gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ sín kpɔ́ndéwú atɔ́ɔ́n kpo lee mǐ sixu gbɛ́ ye gbɔn é kpo jí.
MǏ KA ÐÓ NA ÐI NǓ NÚ MAWU WƐ À?
3. Linlin tɛ ka nɔ dɔn mɛ gègě? Aniwu?
3 “Un na bo ma ɖi nǔ nú Mawu ǎ ɔ, un na nyí mɛ ɖagbe.” Ðò tò gègě mɛ ɔ, è nɔ yawu sè bɔ mɛ lɛ nɔ ɖɔ ɖɔ emi kún ɖi nǔ nú Mawu ó; ye nɔ sɔ́ yeɖée dó ɖó mɛ e ma nyí sinsɛnnɔ ǎ é. Ye sixu nɔ ma ko ba dò na kpɔ́n ganji ɖɔ Mawu tíìn à jí, amɔ̌, ye yí wǎn nú linlin e ɖɔ ɖɔ è ni vo bo wà nǔ e jló mɛ é é. (Xà Ðɛhan 10:4.) Mɛ ɖevo lɛ sixu mɔ ɖɔ emi nyí nùnywɛtɔ́ bo nɔ ɖɔ: “Un na bo ma ɖi nǔ nú Mawu ǎ ɔ, un na ɖó nugbodòdó nyiɖesunɔ tɔn lɛ.”
4. Nɛ̌ mǐ ka sixu zɔ́n tamɛ lin mɛ e nɔ ɖɔ ɖɔ Gbɛɖotɔ́ ɖé kún tíìn ó é ɖé gbɔn?
4 Ðɔ e nùmaɖitɔ́ lɛ nɔ ɖɔ ɖɔ Gbɛɖotɔ́ ɖě kún tíìn ó é ka junjɔn linlin e sɔgbe é ɖé jí à? Enyi mɛɖé kpɛn dó nùnywɛ xwitixwiti sín akpáxwé, bo na ba dò na kpɔ́n ɖɔ gbɛ̀ ɔ dǎ wɛ è dá à jí ɔ, blewun jɛn tinmɛ vovo e é na mɔ lɛ é na bú i. Loɔ, xósin jɔ xósin ɔ ka vɛwǔ ɖebǔ ǎ. Enyi xɔ ɖé ma nɔ tíìn nú éɖée kpowun ǎ hǔn, nǔɖògbɛ lɛ tɔn zun kwínkwín ma kwín nɛ. Nuvikún ɖěɖee tlɛ hwe hugǎn ɖò ayikúngban ɔ jí lɛ é gɛ́dɛ́ hugǎn xɔ ɖebǔ, ɖó ye sixu wà nǔ e xɔ ɖebǔ ma sixu wà ǎ é, é wɛ nyí ɖɔ ye nɔ jɔ ɖevo lɛ. Nuvikún enɛ lɛ ɖó nǔwukpikpé bo nɔ sɛ̀ nǔ ɖěɖee sín hudo ye ɖó bo na jɔ ɖevo lɛ bo na lɛ́ jó nǔwukpikpé enɛ dó nú ye é xwè. Fitɛ nǔwukpikpé e nuvikún enɛ lɛ ɖó é ka gosin? Biblu na xósin elɔ: “È mɔ xɔ ɖé ɖò te hǔn, mɛɖé jɛn gbá; Mawu wɛ ka nyí mɛ e bló nǔ bǐ é.”—Ebl. 3:4.
5. Etɛ mǐ ka sixu ɖɔ dó linlin e mɛ lɛ nɔ ɖó ɖɔ è na bo ma ɖi nǔ nú Mawu ǎ ɔ, è sixu tuùn nǔ e nyí ɖagbe é wu?
5 Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖɔ xó dó linlin e mɛ lɛ nɔ ɖó ɖɔ è na bo ma ɖi nǔ nú Mawu ǎ ɔ, è na tuùn nǔ e nyí ɖagbe é wu gbɔn? Xó Mawu tɔn yí gbè ɖɔ nùmaɖitɔ́ lɛ sixu ɖó jijɔ ɖagbe ɖé lɛ. (Hlɔ. 2:14, 15) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, ye sixu nɔ ɖó sísí nú mɛjitɔ́ yetɔn lɛ bo lɛ́ yí wǎn nú ye. Amɔ̌, nɛ̌ mɛ e gbɛ́ ɖɔ emi kún na yí gbè ɖɔ Gbɛɖotɔ́ mǐtɔn wanyiyinɔ ɔ na nugbodòdó ɖagbe kpo nyanya kpo tɔn lɛ é ó ka sixu ɖó nugbodòdó walɔ ɖagbe tɔn e sɔgbe lɛ é gbɔn? (Eza. 33:22) Égbé ɔ, gbɛtɔ́ e nɔ lin tamɛ lɛ é gègě na yí gbè ɖɔ ninɔmɛ blawu e mɛ gbɛ̀ ɔ ɖè é xlɛ́ ɖɔ gbɛtɔ́ ɖó hudo alɔdo Mawu tɔn tɔn. (Xà Jelemíi 10:23.) Enɛ wu ɔ, mǐ ɖó na lin gbeɖé ɖɔ gbɛtɔ́ e ma ɖi nǔ nú Mawu ǎ, bo ma ka lɛ́ zunfan nugbodòdó tɔn lɛ ǎ é ɖé na tuùn nǔ e nyí ɖagbe é bǐ mlɛ́mlɛ́ ǎ.—Ðɛh. 146:3.
MǏ KA ÐÓ HUDO SINSƐN TƆN WƐ À?
6. Linlin tɛ mɛ gègě ka nɔ ɖó dó sinsɛn wu?
6 “Sinsɛn mɛvo ɔ, è sixu ɖó awǎjijɛ.” Kpɔ́ndéwú linlin gbɛ̀ ɔ tɔn tɔn enɛ nɔ dɔn mɛ gègě, ɖó ye nɔ mɔ ɖɔ sinsɛn nɔ blɛ́ mɛ, bo kún sɔgbe ó. Gɔ́ na ɔ, sinsɛn gègě nɔ lɛkɔ nú gbɛtɔ́ lɛ sín Mawu gudo, ɖó nùkplɔnmɛ zomɛ̀ tɔn, maɖówǒ cyancyan alǒ toxóɖiɖɔ wu. Nǔ enɛ lɛ wɛ zɔ́n bɔ mɛ gègě nɔ mɔ ɖɔ sinsɛn mɛvo ɔ, emi sixu ɖó awǎjijɛ. Mɛ mɔhun lɛ sixu ɖɔ: “Nǔ gbigbɔ tɔn lɛ nɔ jló mì, amɔ̌, un jló na byɔ sinsɛn ɖě mɛ ǎ.”
7. Nɛ̌ sinsɛn nugbǒ ɔ ka nɔ xò awǎjijɛ kàn gbɔn?
7 Nugbǒ jɛn ka wɛ dóó ɖɔ gbɛtɔ́ sixu ɖó awǎjijɛ sinsɛn mɛvo à? Nugbǒ wɛ ɖɔ sinsɛn nùvú mɛvo ɔ, mɛɖé sixu ɖó awǎjijɛ, amɔ̌, kancica ɖé jɛn è ɖó na ɖó xá Jehovah e nyí “Mawu awǎjijɛnɔ ɔ” é cobo na ɖó awǎjijɛ jɔ awǎjijɛ. (1 Tim. 1:11, nwt) Nǔ e Mawu nɔ wà lɛ é bǐ wɛ nɔ nyí lè nú mɛ ɖevo lɛ. Mɛsɛntɔ́ tɔn lɛ nɔ ɖó awǎjijɛ ɖó ye nɔ sɔ́ ayi ɖó alɔdido mɛ ɖevo lɛ jí. (Mɛ. 20:35) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, ɖǒ ayi lee sinsɛn nugbǒ ɔ nɔ xò awǎjijɛ kàn ɖò xwédo mɛ gbɔn é wu. É nɔ kplɔ́n mɛ ɖɔ è ni wlí yɛ̌yi nú mɛ e è da é, bo lɛ́ ɖó sísí n’i, è ni sɔ́ alɔwliwli sín akpádídó dó ylɔ ɖɔ nǔ mímɛ́, è ni nyì alɔ nú afɔdogbě alǒ xó ɖiɖó xá nyɔnu ɖevo, è ni kplɔ́n vǐ mɛtɔn lɛ ganji, bo lɛ́ ɖè wanyiyi adodwé xlɛ́. Enɛ nɔ zɔ́n bɔ sinsɛn-biblo mɔhun nɔ dɔn gbɛtɔ́ lɛ ɖó bǔ ɖò agun awǎjijɛnɔ lɛ kpo kplékplé nɔví lɛ tɔn awǎjijɛnɔ ɖé kpo mɛ.—Xà Ezayíi 65:13, 14.
8. Nɛ̌ mǐ ka sixu zán Luki 11:28 dó zɔ́n tamɛ lin mɛ lɛ dó nùkanbyɔ elɔ jí gbɔn, Etɛ ka nɔ zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ nɔ ɖó awǎjijɛ?
8 Nɛ̌ mǐ ka sixu gbéjé linlin gbɛ̀ ɔ tɔn e ɖɔ ɖɔ Mawu sinsɛn mɛvo ɔ awǎjijɛ na tíìn é kpɔ́n gbɔn? Lin tamɛ dó nùkanbyɔ elɔ jí: Etɛ ka nɔ zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ nɔ ɖó awǎjijɛ? Mɛɖé lɛ nɔ mɔ awǎjijɛ ɖò azɔ̌ ɖé, lɔnyiji-fɔnkan yihundida ɖé alǒ ayiɖeɖayi ɖé mɛ. Mɛ ɖevo lɛ nɔ mɔ awǎjijɛ ɖò nukúnkpikpe dó xwédo alǒ xɔ́ntɔn lɛ wu mɛ. Nǔ enɛ lɛ bǐ sixu hɛn awǎjijɛ wá, amɔ̌, linlin taji e na hɛn awǎjijɛ mavɔmavɔ wá é ɖé wu wɛ è dá mǐ. Mǐ cí kanlin lɛ ɖɔhun ǎ, ɖó mǐdɛɛ lɛ hɛn ɔ, mǐ na tuùn Gbɛɖotɔ́ mǐtɔn bo sɛ̀n ɛ kpo gbejininɔ kpo. È dá mǐ ɖó alɔkpa ɖé bɔ mǐ na mɔ awǎjijɛ ɖò mɔ̌ wiwa mɛ. (Xà Luki 11:28.) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, kplékplé ɖó kpɔ́ bo sɛ̀n Jehovah nɔ víví nú Mawu sɛntɔ́ nugbǒ lɛ bɔ ye nɔ mɔ wusyɛn dó lanmɛ nú mɛ gègě ɖ’emɛ. (Ðɛh. 133:1) Ye nɔ lɛ́ ɖu vivǐ kplékplé nɔví lɛ tɔn e ɖò bǔ é ɖé tɔn, gbɛzán ɖagbe ɖé tɔn kpo nukúnɖiɖo e ɖó awǎjijɛ é ɖé tɔn kpo.
MǏ KA ÐÓ HUDO NUGBODÒDÓ WALƆ ÐAGBE TƆN LƐ TƆN WƐ À?
9. (a) Linlin tɛ mɛ gègě ka nɔ ɖó dó xóɖóxámɛ wu ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ? (b) Etɛwu Mawuxówema ɔ ka gbɛ́ ɖɔ è ma ɖóxó xá mɛ e è ma wlí alɔ xá ǎ é ó?
9 “Etɛwu è ka na gbɛ́ ɖɔ è ni ma ɖóxó xá mɛ e è ma wlí alɔ xá ǎ é ó?” Mɛ lɛ sixu ɖɔ nú mǐ ɖɔ: “È ɖó na ɖu gbɛ̀. Etɛwu è ka na gbɛ́ ɖɔ è ni ma ɖóxó xá mɛ e è ma wlí alɔ xá ǎ é ó?” Linlin e ɖɔ ɖɔ Klisanwun ɖé ɖó na yí gbè nú nùblibliwiwa é sɔgbe ǎ. Etɛwu? Ðó Mawuxówema ɔ gbɛ́ nùblibliwiwa. * (Xà 1 Tɛsalonikinu lɛ 4:3-8.) Jehovah ɖ’acɛ bo na dó sɛ́n lɛ nú mǐ, ɖó é wɛ dá mǐ. Sɛ́n Mawu tɔn e yí gbè nú xóɖóxámɛ ɖò sunnu kpo nyɔnu kpo e wlí alɔ xá yeɖée é kɛɖɛ tɛntin é nyí akpáxwé tuto alɔwliwli tɔn tɔn. Mawu na sɛ́n lɛ mǐ, ɖó é yí wǎn nú mǐ wutu. Sɛ́n enɛ lɛ ka nyí lè nú mǐ. Xwédo ɖěɖee nɔ setónú nú ye lɛ é nɔ ɖu vivǐ wanyiyi, sísí kpo ayijayǐ kpo tɔn. Mawu yí gbè nú jlǒ sísɔ́ dó gbà sɛ́n tɔn ǎ.—Ebl. 13:4.
10. Nɛ̌ Klisanwun ɖé ka sixu ɖó wǔ zɔ bǐ sésé nú nùblibliwiwa gbɔn?
10 Xó Mawu tɔn kplɔ́n lee mǐ na ɖó wǔ zɔ bǐ sésé nú nùblibliwiwa gbɔn é mǐ. Ali taji e nu mǐ sixu wà mɔ̌ ɖè é ɖokpo wɛ nyí ɖɔ mǐ ni cɔ́ nǔ ɖěɖee mǐ nɔ kpɔ́n lɛ é. Jezu ɖɔ: “Mɛɖé kpɔ́n nyɔnu ɖé bo ɖò linlin wɛ na ɖóxó xá ɛ ɔ, é ko lɛ̀ aga xá nyɔnu enɛ ɖò ayi mɛ xóxó. Enyi nukún towe ɖisixwé tɔn ɔ na dɔn we dó nǔ nyanya mɛ hǔn, ɖè síìn, bo sɔ́ nyì gbě.” (Mat. 5:28, 29) Enɛ wu ɔ, Klisanwun ɖé ɖó na nyì alɔ nú fɔtóo nùblibliwiwa tɔn lɛ kpinkpɔn alǒ tóɖíɖó nùxixo ɖěɖee sín xógbe sɔ́ nùblibliwiwa sù lɛ é. Mɛsɛ́dó Pɔlu wlan sɛ́dó Klisanwun hàtɔ́ tɔn lɛ ɖɔ: “Mi bo sú nǔ e nyí ayikúngban jí tɔn ɖò ayi mitɔn mɛ lɛ sín kún dó; nǔ enɛ lɛ wɛ nyí: agalilɛ, nùblibliwiwa.” (Kolo. 3:5) Gɔ́ na ɔ, mǐ ɖó na cɔ́ nǔ e jí mǐ nɔ lin tamɛ dó lɛ é kpo nǔ e jí mǐ nɔ ɖɔ xó dó lɛ é kpo.—Efɛ. 5:3-5.
MǏ KA ÐÓ NA NYA AGBAZAZƆ́ E KPÉ KWƐ É ÐÉ SÍN GBĚ WƐ À?
11. Etɛwu agbazazɔ́ e kpé kwɛ é ɖé gbé nyinya ka sixu dɔn mɛ?
11 “Agbazazɔ́ e kpé kwɛ é ɖé gbé nyinya wɛ na zɔ́n bɔ è na ɖó awǎjijɛ.” Mɛ gègě nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú mǐ ɖɔ mǐ ni nya agbazazɔ́ e kpé kwɛ é ɖé sín gbě. Agbazazɔ́ mɔhun sixu wá zɔ́n bɔ mǐ na nyí mɛjɔmɛ, ɖó acɛ, bo lɛ́ jɛ dɔkun. Ðó mɛ gègě nɔ nya agbazazɔ́ e kpé kwɛ é sín gbě ɖò gbɛzán yetɔn mɛ wutu ɔ, Klisanwun ɖé sixu wá ɖó linlin ɖokpo ɔ.
12. Agbazazɔ́ e kpé kwɛ é ɖé wɛ nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖó awǎjijɛ à?
12 Nugbǒ jɛn ka wɛ ɖɔ agbazazɔ́ e kpé kwɛ, bo na zɔ́n bɔ è na ɖó acɛ alǒ nyí mɛ nukúnɖeji ɖé é ɖé gbé nyinya ka na zɔ́n bɔ è na ɖó awǎjijɛ kaka sɔyi à? Eǒ. Flín ɖɔ jlǒ e Satáan ɖó bo na ɖ’acɛ dó mɛ ɖevo lɛ jí, bɔ ye na nɔ lɛ́ xɔ susu n’i é kpa ɛ, amɔ̌, xomɛsin wɛ é wá dɔn wá n’i, bɔ é lɛ́ ɖó awǎjijɛ ɖě ǎ. (Mat. 4:8, 9; Nǔɖe. 12:12) Awǎjijɛ e nɔ tɔ́n sín agbazazɔ́ e kpé kwɛ é ɖé mɛ é sɔ nǔtí ɖò awǎjijɛ e na nɔ ayǐ sɔyi, bɔ è nɔ mɔ ɖò alɔdido mɛ ɖevo lɛ bonu ye na ɖu vivǐ nùnywɛ Mawu tɔn tɔn, bo na dó sixu wá mɔ gbɛ̀ mavɔmavɔ mɛ é kpá ǎ. Gɔ́ na ɔ, agbahwlɛnhwlɛn wɛ gbigbɔ gbɛ̀ elɔ tɔn nɔ vlɔ́n kàn na. É nɔ sísɛ́ gbɛtɔ́ lɛ bɔ ye nɔ zin yeɖée dɛ́, nɔ fɔ́n wuhwinhwan dó jǐ, bɔ ɖò vivɔnu ɔ, è nɔ wá mɔ ɖɔ “wezun kán ɖò jɔhɔn gudo kpowun wɛ.”—Nùt. 4:4.
13. (a) Linlin tɛ mǐ ka ɖó na ɖó dó agbazazɔ́ e kpé kwɛ é gbé nyinya wu? (b) Sɔgbe xá wema e mɛsɛ́dó Pɔlu wlan sɛ́dó Tɛsalonikinu lɛ é ɔ, etɛ ka na ɛ awǎjijɛ ɖaxó?
13 Nugbǒ wɛ ɖɔ mǐ na ba dandan sín nǔ lɛ, nǔ ɖě ka lɛ́ nyla ɖò azɔ̌ e è yí wǎn na é biba mɛ ǎ. Amɔ̌, agbazazɔ́ mǐtɔn ɖó na nyí nǔ taji hugǎn nú mǐ ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ ǎ. Jezu ɖɔ: “Mɛɖé sixu sɛ̀n gǎn wè ǎ; ɖó é na gbɛ́ wǎn nú mɛ ɖě, bo na yí wǎn nú mɛ ɖě; abǐ é na setónú nú mɛ ɖě, bo na vɛtoli nú mɛ ɖě. Mi sixu sɛ̀n Mawu bo lɛ́ sɛ̀n dɔkun ǎ.” (Mat. 6:24) Enyi mǐ sɔ́ ayi ɖó Jehovah sinsɛn kpo Xó tɔn kplɔnkplɔn mɛ lɛ kpo jí jɛ nukɔn ɔ, mǐ nɔ mɔ awǎjijɛ e è ma sixu jlɛ́ ǎ é. Mɛsɛ́dó Pɔlu ɖó awǎjijɛ mɔhun. Tlolo hwɛ̌ ɖò gbɛzán tɔn mɛ ɔ, é nya azɔ̌ ɖagbe ɖé gbé ɖò sinsɛn Jwifu lɛ tɔn mɛ, amɔ̌, hwenu e é wá jɛ nǔ kplɔ́n mɛ lɛ jí bonu ye na huzu ahwanvu é, kpo hwenu e é mɔ bɔ ye yí gbè nú wɛn Mawu tɔn, bo huzu gbɛzán yetɔn é kpo wɛ é wá ɖó awǎjijɛ. (Xà 1 Tɛsalonikinu lɛ 2:13, 19, 20.) Azɔ̌ ɖevo ɖebǔ sɔ́ sixu na awǎjijɛ mɔhun mɛ ǎ.
MǏ KA SIXU ÐEÐƐ TAGBA GBƐTƆ́ LƐ TƆN LƐ À?
14. Etɛwu linlin e ɖɔ ɖɔ gbɛtɔ́ hɛn ɔ é na ɖeɖɛ tagba éɖesunɔ tɔn lɛ é ka sixu dɔn mɛ?
14 “Gbɛtɔ́ lɛ hɛn ɔ, ye na ɖeɖɛ tagba yeɖesunɔ tɔn lɛ.” Linlin gbɛ̀ ɔ tɔn enɛ sixu dɔn mɛ gègě. Etɛwu? Mɔ̌ jɛn é nyí nugbǒ hǔn, é xlɛ́ ɖɔ gbɛtɔ́ kún ɖó hudo alixlɛ́mɛ Mawu tɔn tɔn ó, bɔ nùɖé jló mɛɖé ɔ, mɛ ɔ na wà. Gɔ́ na ɔ, linlin e ɖɔ ɖɔ gbɛtɔ́ hɛn ɔ é na ɖeɖɛ tagba éɖesunɔ tɔn lɛ é sixu ɖu ɖò mɛ jí blewun, ɖó sɔgbe xá nǔlinlɛn ɖé lɛ ɔ, ahwan, dakaxixo, azɔn kpo hɛ̌n kpo fɔ́n bo ɖò ɖiɖekpo wɛ. Gbeɖiɖó ɖé ɖɔ: “Hwɛjijɔ e wu gbɛ̀ ɔ fɔ́n bo ɖò te kpɔ́n d’eji wɛ é wɛ nyí ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ wá gbeta ɔ kɔn, bo na bló bɔ gbɛ̀ ɔ na nyí fí ɖagbe ɖé.” Xó mɔhun lɛ xlɛ́ ɖɔ gbɛtɔ́ wá mɔ nukúnnú jɛ tagba ɖěɖee ɖò nǔ wà dó mɛ wu wɛ sín hwenu línlín ɖíe e mɛ wɛ à? Bo na dó na xósin enɛ ɔ, mǐ ni gbéjé tagba enɛ lɛ kpɔ́n hlɛ́nhlɛ́n.
15. Nǔ tɛ lɛ ka xlɛ́ ɖɔ tagba gbɛtɔ́ lɛ tɔn lɛ fɔ́n bo nyla d’eji bǐ?
15 Ahwan: Sɔgbe xá nǔlinlɛn ɖé ɔ, wɛkɛ hwan wè lɛ hu gbɛtɔ́ livi 60 alǒ hú mɔ̌. Sín hwenu e Wɛkɛ Hwan Wegɔ ɔ fó é ɔ, gbɛtɔ́ lɛ ko kplɔ́n bo na nyì alɔ nú ahwan ǎ. Ðò 2015 ɔ, gbɛtɔ́ e sɛ̀ tɛn sín xwé yetɔn lɛ gbè ɖó ahwan alǒ yadonumɛ wu lɛ é sukpɔ́ kaka bo yì livi 65 mɔ̌. Nǔlinlɛn ɖé ɖɔ ɖɔ gbɛtɔ́ livi 12,4 wɛ sɛ̀ tɛn ɖò 2015 kɔ́kɔ́ɖɔ́kɔ́. Adakaxixo: Adakaxixo alɔkpa ɖé lɛ ɖekpo ɖò fí ɖé lɛ có, ɖevo lɛ ɖi dakaxixo gbɔn ɛntɛnɛti jí, dakaxixo ɖò xwédo mɛ kpo wɔ̌n xixo gbɛ̀ wu kpo fɔ́n bo lɛ́ wá jɛji bǐ. Gɔ́ na ɔ, mɛ gègě mɔ ɖɔ nùɖuɖonǔmɛ lɛ́vɔ syɛn d’eji gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ. Gbɛtɔ́ sixu kpéwú bo ɖè adakaxixo síìn ǎ. Azɔn: È ko ɖu ɖò azɔn ɖé lɛ jí. Amɔ̌, gbeɖiɖó 2013 tɔn ɖé ɖɔ ɖɔ xwewu xwewu ɔ, gbɛtɔ́ e ma ko ɖó xwè 60 ǎ é livi tɛnnɛ nɔ kú ɖó hǔnzɔn, taglomɛzɔn, kansɛ́ɛzɔn, agbɔ̌nzɔn kpo aɖɔ̌vívízɔn kpo wu. Hɛ̌n: Sɔgbe kpo Akwɛsɛxwetɛn Gbɛ̀ ɔ tɔn kpo ɔ, mɛ ɖěɖee ɖò hɛ̌n mɛ tawun ɖò Aflika kɔ́kɔ́ɖɔ́kɔ́ é gosin livi 280 ɖò 1990, bo yì livi 330 ɖò 2012.
16. (a) Etɛwu Axɔsuɖuto Mawu tɔn kɛɖɛ jɛn ka sixu kpéwú bo ɖeɖɛ tagba gbɛtɔ́ lɛ tɔn lɛ? (b) Nyɔna tɛ lɛ xó Ezayíi kpo ɖɛhanwlantɔ́ ɖé kpo ka ɖɔ ɖ’ayǐ?
16 Gbɛtɔ́ cejɛnnabinɔ lɛ sín alɔ mɛ wɛ tuto akwɛ mimɔ kpo toxóɖiɖɔ tɔn kpo égbé tɔn ɔ ɖè. É ɖò wɛn ɖɔ mɛ enɛ lɛ kún sixu ɖè ahwan, adakaxixo, azɔn kpo hɛ̌n kpo síìn ó; Axɔsuɖuto Mawu tɔn kɛɖɛ jɛn kpéwú. Mǐ ni kpɔ́n nǔ e Jehovah na wà nú gbɛtɔ́ lɛ é. Ahwan: Axɔsuɖuto Mawu tɔn na ɖè nǔ e nɔ zɔ́n tawun bɔ ahwan nɔ tíìn lɛ é síìn, ye wɛ nyí cejɛnnabi, nùɖuɖonǔmɛ, wǎn yíyí nú tò mɛtɔn, sinsɛn nùvú kpo Satáan ɖesu mɛtún ɔ kpo. (Ðɛh. 46:9, 10) Adakaxixo: Axɔsuɖuto Mawu tɔn ko ɖò gbɛtɔ́ livi mɔkpan kplɔ́n wɛ bonu ye na yí wǎn nú yeɖée bo lɛ́ ɖeji dó yeɖée wu, lee acɛkpikpa ɖebǔ ma sixu bló gbɔn ǎ é. (Eza. 11:9) Azɔn: Jehovah na dó nú togun tɔn bo na na ɛ lanmɛ syɛn hunsin ɖagbe. (Eza. 35:5, 6) Hɛ̌n: Jehovah na ɖè hɛ̌n síìn, bo na na nyɔna gbigbɔ tɔn kpo agbaza tɔn kpo togun tɔn, nyɔna enɛ hugǎn dɔkun tawun.—Ðɛh. 72:12, 13.
“MI NA TUÙN LEE MI NA NƆ NA XÓSIN MƐ ÐOKPO ÐOKPO GBƆN É”
17. Nɛ̌ a ka sixu gbɛ́ linlin gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ gbɔn?
17 Enyi a sè linlin gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ ɖě, bonu é cí ɖɔ é ɖò ya dó nú nùɖiɖi towe wɛ ɖɔhun hǔn, ba dò nú nǔ e Xó Mawu tɔn ɖɔ dó xó ɔ jí é, bo lɛ́ ɖɔ xó d’eji xá nùɖitɔ́ hàtɔ́ e ko mɔ nǔ kpɔ́n é ɖé. Lin tamɛ dó nǔ e wu linlin ɔ sixu dɔn mɛ é kpo lee a sixu gbɛ́ gbɔn é kpo jí. Nugbǒ ɔ, mǐ bǐ sixu cyɔn alɔ mǐɖée jí sín linlin gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ sí gbɔn wě elɔ e Pɔlu ɖè xá agun Kolosi tɔn é xwixwedó gblamɛ: “Mi zán gbɛ̀ mitɔn kpo nùnywɛ kpo xá mɛ e ma ɖò agun Klisu tɔn mɛ ǎ lɛ . . . mi na tuùn lee mi na nɔ na xósin mɛ ɖokpo ɖokpo gbɔn é.”—Kolo. 4:5, 6.
^ akpá. 9 Mɛ gègě nɔ tuùn ɖɔ Jaan 7:53–8:11 e è nɔ mɔ ɖò Biblu ɖé lɛ mɛ é ɔ, é kún ɖò nùwlanwlan dòdó e Mawu sɔ́ dó ayi mɛ nú mɛ lɛ é mɛ ó ǎ. Mɛɖé lɛ nɔ zɔ́n dó akpáxwé enɛ jí bo nɔ ɖɔ ɖɔ mɛ e ma nyí hwɛhutɔ́ ǎ é jɛn sixu mɔ hwɛ nú mɛ e dó afɔ gbě alǒ ɖóxó xá nyɔnu e ma nyí asì tɔn ǎ é. Amɔ̌, sɛ́n e Mawu na akɔta Izlayɛli tɔn é ɖɔ: “Enyi mɛɖé ɖò mɛsi ba wɛ, bɔ è gbò è dó ɔ, è na hu ye mɛ wè lɛ bǐ.”—Sɛ́n. 22:22.


text:
XOTA E ÐÒ AKPÀ Ɔ JÍ É | MƆ NǓ GÈGĚ ÐÒ BIBLU XIXA MƐ
Nɛ̌ Biblu ka Sixu Hɛn Gbɛzán Ce Kpɔ́n Te Gbɔn?
Biblu nyí wema ɖé kpowun ǎ. Wěɖexámɛ e gosin Gbɛɖotɔ́ mǐtɔn gɔ́n é wɛ ɖ’emɛ. (2 Timɔtée 3:16) Wɛn e ɖ’emɛ é sixu wà ɖagbe nú mǐ tawun. Nugbǒ ɔ, Biblu ɖɔ: “Mawuxó ɔ ɖò gbɛ̀, bo ɖó hlɔnhlɔn.” (Eblée lɛ 4:12) É ɖó hlɔnhlɔn bo na hɛn gbɛzán mǐtɔn kpɔ́n te ɖò ali taji wè nu: É nɔ xlɛ́ lee mǐ na zán gbɛ̀ gbɔn ayihɔngbe ayihɔngbe é mǐ dìn, bo nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ na tuùn Mawu kpo akpá e é dó lɛ é kpo.
Hɛn gbɛzán towe kpɔ́n te dìn. Biblu sixu d’alɔ mɛ ɖò tagba mɛɖesunɔ tɔn lɛ mɛ. É ɖè wě ɖagbe lɛ xá mɛ dó nǔ elɔ lɛ wu.
Kancica e è na ɖó xá hagbɛ̌ xwédo tɔn mɛtɔn lɛ kpo mɛ ɖevo lɛ kpo é.
—Efɛzinu lɛ 4:31, 32; 5:22, 25, 28, 33.
Ganjininɔ ɖò ayi kpo agbaza kpo mɛ.
—Ðɛhan 37:8; Nùnywɛxó 17:22.
Walɔ ɖagbe lɛ ɖiɖó.
—1 Kɔlɛntinu lɛ 6:9, 10.
Lee è na mɔ nǔ agbaza tɔn e sín hudo è ɖó lɛ é gbɔn é.
—Nùnywɛxó 10:4; 28:19; Efɛzinu lɛ 4:28. *
Lee wěɖexámɛ Biblu tɔn lɛ xɔ akwɛ sɔ́ é nɔ sù asú kpo asì kpo e nɔ nɔ Azíi é ɖé sín nukúnmɛ. Ði lee é nɔ nyí nú mɛ e wlí alɔ yɔyɔ̌ lɛ é gègě gbɔn é ɔ, ye ɖò tintɛnkpɔn wɛ bo na tuùn jijɔ yeɖée lɛ tɔn bo na nɔ lɛ́ ɖɔ xó ɖó kpɔ́ dó nùjɔnǔ mɛ. Ye jɛ nǔ e ye xà ɖò Biblu mɛ é xwedó jí. Etɛ mɛ é ka tɔ́n kɔ dó? Sunnu ɔ nɔ nyí Vicent, é ɖɔ: “Nǔ e un xà ɖò Biblu mɛ lɛ é d’alɔ mì bɔ un ɖí xwi xá tagba alɔwliwli ce tɔn lɛ kpo wanyiyi kpo. Biblu e mǐ nɔ xwedó é zɔ́n bɔ mǐ nɔ zán gbɛ̀ awǎjijɛnɔ ɖé ɖó kpɔ́.” Asì tɔn Annalou yí xó n’i bo ɖɔ: “Kpɔ́ndéwú e mǐ mɔ ɖò Biblu mɛ lɛ é d’alɔ mǐ tawun. Un ɖó awǎjijɛ dìn, bɔ alɔwliwli mǐtɔn kpo nǔ e gbé mǐ nɔ nya ɖò gbɛmɛ lɛ é kpo nɔ jɛmɛ nú mì.”
Mawu tuùntuùn. Gbɔn vo nú xó e Vicent ɖɔ dó alɔwliwli wu é ɔ, é lɛ́vɔ ɖɔ: “Biblu xixa zɔ́n bɔ un mɔ ɖɔ un sɛkpɔ Jehovah dìn hú ɖ’ayǐ tɔn.” Nǔ e Vicent ɖɔ é tɛɖɛ̌ nǔ taji ɖé jí, é wɛ nyí ɖɔ, Biblu sixu d’alɔ we bɔ a na tuùn Mawu. Nú a wà mɔ̌ ɔ, é nyí wěɖexámɛ tɔn lɛ kɛɖɛ sín vivǐ wɛ a na ɖu ǎ, amɔ̌, a na mɔ ɖɔ emi sixu zun xɔ́ntɔn xá ɛ. Bɔ a na mɔ ɖɔ é na mɔjɛmɛ gègě dó sɔgudo ɖagbeɖagbe ɖé wu, hweɖenu wɛ bɔ a sixu ɖu “gbɛ̀ jɔ gbɛ̀ ɔ” sín vivǐ kaka sɔyi. (1 Timɔtée 6:19) Wema ɖevo ɖebǔ sixu na nǔ enɛ mɛ ǎ.
Enyi a nɔ ba na xà Biblu ɔ bo ka ɖókan d’ewu ɔ, hwi lɔ sixu ɖu lè enɛ lɛ, é wɛ nyí ɖɔ, a na hɛn gbɛzán towe kpɔ́n te dìn, bo lɛ́ tuùn Mawu. É ɖò mɔ̌ có, nùkanbyɔ gègě sixu wá ayi mɛ nú we, hwenu e a na ɖò Biblu ɔ xà wɛ é. Enyi nǔ nyí mɔ̌ hǔn, flín kpɔ́ndéwú ɖagbe axɔsuzɔwatɔ́ Etiopíinu e nɔ gbɛ̀ ɖò xwè 2 000 mɔ̌ ɖíe wá yì é ɖé tɔn. É ɖó nùkanbyɔ gègě dó Biblu wu. Hwenu e è kanbyɔ ɛ ɖɔ é ka mɔ nukúnnú jɛ nǔ e xà wɛ é ɖè é mɛ à jí é ɔ, é ɖɔ: “Enyi mɛɖé ma tinmɛ nú mì ǎ ɔ, nɛ̌ un ka sixu mɔ nǔ jɛ mɛ gbɔn?” * Enɛ gudo ɔ, é yí gbè kpo akpàkpà sɔ́ mɛ kpo bɔ Filipu e nyí ɖokpo ɖò ahwanvu Jezu tɔn nukɔntɔn lɛ mɛ, bo nɔ kplɔ́n Biblu mɛ ganji é d’alɔ ɛ. (Mɛsɛ́dó 8:30, 31, 34) Mɔ̌ ɖokpo ɔ, enyi a ba na mɔ nukúnnú jɛ Biblu mɛ d’eji hǔn, mǐ byɔ we ɖɔ hwi ni sɛ́ nùbyɔbyɔ towe dó ɖò www.jw.org jí alǒ wlan nǔ sɛ́dó adlɛsi e sɛkpɔ we bɔ è slɛ́ dó xójlawema elɔ mɛ é. A sixu lɛ́ sɛkpɔ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn e yá dó we lɛ é alǒ yì Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn e ɖò xá towe mɛ é ɖé mɛ. Etɛwu a ma ka na jɛ Biblu ɖé xà jí égbé, bo yí gbè nú é xlɛ́ ali we yì gbɛ̀ e nyɔ́ hugǎn é ɖé mɛ ǎ?
Enyi a ɖò kinkanbyɔ hwiɖée wɛ ɖɔ emi ɖó na ɖeji dó Biblu ɔ wu mlɛ́mlɛ́ alǒ gbɔ wɛ à jí hǔn, kɛnklɛn kpɔ́n video klewun e xota tɔn nyí Nɛ̌ Mǐ ka Sixu Wá Gbɔn Bo Tuùn Ðɔ Nǔ E Ðò Biblu Mɛ ɔ Nyí Nugbǒ? é. Nú a na mɔ ɔ, a sixu yì jw.org jí.
^ akpá. 8 Nú a na mɔ wěɖexámɛ Biblu tɔn ɖagbe ɖevo lɛ hǔn, yì tɛn ɛntɛnɛti tɔn mǐtɔn jw.org jí. Kpɔ́n WEMA LƐ glɔ.
^ akpá. 11 Lɛ̌vɔ kpɔ́n xota e ɖò Atɔxwɛ elɔ mɛ bo nyí “Nukúnnúmɔjɛnǔmɛ Agɔ Klewun ɖé Kpowun Wɛ À?” é.


text:
NUKPLƆNKPLƆN 2
Mawu Bló Sunnu Nukɔntɔn ɔ kpo Nyɔnu Nukɔntɔn ɔ Kpo
Jehovah sɔnǔ nú jikpá ɖé ɖó fí e è nɔ ylɔ ɖɔ Edɛni é. Folowa lɛ, atín lɛ kpo kanlin lɛ kpo gɔ́ jikpá ɔ mɛ. Enɛ gudo ɔ, Mawu sɔ́ kɔ́ dó bló sunnu nukɔntɔn e nyí Adamu é, bo dó funfún awɔntín tɔn mɛ. A ka tuùn nǔ e jɛ é à? É huzu gbɛtɔ́ gbɛɖe! Jehovah sɔ́ jikpá ɔ dó alɔ mɛ nú Adamu, bo ɖɔ n’i ɖɔ é ni na nyikɔ kanlin lɛ bǐ.
Jehovah lɛ́ na sɛ́n taji ɖé Adamu. É ɖɔ nú Adamu ɖɔ: ‘A sixu ɖu sínsɛ́n atín lɛ bǐ tɔn, atín bunɔ ɖokpo sín sínsɛ́n jɛn a ma na ɖu ǎ. Enyi a ɖu atín enɛ sín sínsɛ́n ɔ, a na kú.’
Jehovah lɛ́ wá ɖɔ: ‘Un na bló alɔgɔtɔ́ ɖé nú Adamu.’ É ɖó sɛnmlɔ nú Adamu, bɔ enɛ gudo ɔ, é ɖè adajaxú tɔn ɖokpo bo dó bló nyɔnu ɖokpo nú Adamu. Nyikɔ tɔn nɔ nyí Ɛvu. Adamu kpo Ɛvu kpo huzu xwédo nukɔntɔn ɔ. Nɛ̌ asì yɔyɔ̌ e Adamu mɔ é ka cí n’i? É víví nú Adamu kaka b’ɛ ɖɔ: ‘Kpɔ́n nǔ ɖagbe e Jehovah sɔ́ adajaxú ce dó bló é! Áahɛɛnnɛ́! Nyì ɖɔhun ɖokpo ɖíe lo.’
Jehovah ɖɔ nú Adamu kpo Ɛvu kpo ɖɔ ye ni jì vǐ bo gɔ́ ayikúngban ɔ jí. É jló ɖɔ ye ni ɖu vivǐ azɔ̌wiwa ɖó kpɔ́ tɔn, bo na bló bɔ ayikúngban ɔ bǐ na nyí palaɖisi, alǒ jikpá ɖɛkpɛɖɛkpɛ ɖé, lee jikpá Edɛni tɔn cí é ɖɔhun. Amɔ̌, nǔ lɛ sɔ́ wá nyí gbɔn mɔ̌ ǎ. Etɛwu? Mǐ na mɔ nukúnnú jɛ mɛ ɖò wemata e bɔ d’ewu é mɛ.
“Ðò bǐbɛ̌mɛ ɔ, Mawu Gbɛɖotɔ́ ɔ bló sunnu kpo nyɔnu kpo.”—Matie 19:4


text:
HAN 14
Mǐ Ni Kpa Axɔsu Yɔyɔ̌ Ayikúngban ɔ Tɔn
1. È kplé mɛ wɔbuwɔbu ɖé
sín akɔta lɛ bǐ mɛ,
Klisu kp’agun yí ami dó
ɖè tɔn kpo wɛ xò ye kplé.
È ko jì ’xɔsuɖuto ɔ;
Jlǒ tɔn ni nyí wiwa ɖò fí.
Nukúnɖiɖo xɔ akwɛ ɖé wɛ,
Bo nɔ dó gbɔ nú mǐ tawun.
(HANYÍYÍ)
Mǐ ni kpa Jehovah; Kpo Vǐ tɔn kpo sɔyi;
É wɛ hugǎn axɔsu lɛ bǐ.
Mǐ nɔ ɖèkɔ́ nú acɛkpikpa tɔn,
Bo nɔ nɔ bǔ dó kpa ɛ.
2. Mǐ nɔ jì awǎjijɛ han
dó kpa Klis’ Axɔsu ɔ.
Gǎn Fífánɔ enɛ wɛ na
nyí Hwɛɖɔtɔ́ bá hwlɛn mǐ.
Mǐ mɔ awǎjijɛ lɛ ja:
Xɛsi na vɔ sín gbɛ̀ ɔ mɛ;
Aklunɔ na fɔ́n mɛkúkú lɛ.
Hwenu awǎjijɛ tɔn wɛ!
(HANYÍYÍ)
Mǐ ni kpa Jehovah; Kpo Vǐ tɔn kpo sɔyi;
É wɛ hugǎn axɔsu lɛ bǐ.
Mǐ nɔ ɖèkɔ́ nú acɛkpikpa tɔn,
Bo nɔ nɔ bǔ dó kpa ɛ.


text:
Mi Kudeji Bo Ma Jó Wanyiyi Nɔví Nɔví Tɔn Mitɔn Dó Ó!
“Wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó.”
HAN LƐ: 72, 119
1, 2. Etɛwu Pɔlu ka wlan wema sɛ́dó Klisanwun Eblée lɛ?
ÐÒ XWÈ 61 H.M. tɔn ɔ, agun e ɖò Izlayɛli lɛ é ɖò fífá mɛ ɖó bǎ ɖé mɛ. Mɛsɛ́dó Pɔlu ɖò ganxó ɖò Hlɔma có, é ɖó nukún ɖɔ è na ɖè emi nyite ɖò malin-malin mɛ. Azɔ̌gbɛ́ tɔn Timɔtée e kpo é kpo nɔ yì tomɛ é wɛ è ko ɖetɔ́n sín ganxó kɛɖɛ, bɔ ye ɖò tito bló wɛ bo na yì ba nɔví e ɖò Judée lɛ é kpɔ́n. (Eblée lɛ 13:23) É ɖò mɔ̌ có, ɖò xwè atɔ́ɔ́n pɛ́ɛ́ gudo ɔ, Klisanwun e ɖò Judée lɛ é, ɖò taji ɔ, ye mɛ e nɔ nɔ Jeluzalɛmu lɛ é ɖó na yawu wà nùɖé. Etɛwu? Jezu ko ɖɔ nú ahwanvu tɔn lɛ ɖ’ayǐ ɖɔ enyi ye mɔ bonu sɔja lɛ lɛlɛ̌ dó Jeluzalɛmu hǔn, ye ni hɔn.
2 É ko bló xwè 28 bɔ Jezu gb’akpá enɛ nú ahwanvu tɔn lɛ. Ðò avla enɛ mɛ ɔ, Klisanwun e ɖò Izlayɛli lɛ é ko nɔ gbeji ɖò yadonumɛ kpo mɛtɛnkpɔn gègě kpo nukɔn. (Eblée lɛ 10:32-34) Amɔ̌, Pɔlu jló na sɔnǔ nú ye nú nǔ e na wá jɛ ɖò nukɔnmɛ é. Tɛnkpɔn e syɛn hú bǐ bɔ nùɖiɖi yetɔn ma ko mɔ kpɔ́n ǎ lɛ é wɛ ɖò te kpɔ́n ye. (Matie 24:20, 21; Eblée lɛ 12:4) Didɛ kpo nùɖiɖi kpo e ye ma ko ɖó kpɔ́n ǎ é sín hudo wɛ ye na ɖó, bo na dó sixu bló ɖó nǔ e Jezu ɖɔ é jí bo hɔn, lobo gán. (Xà Eblée lɛ 10:36-39.) Enɛ wu ɔ, Jehovah sɔ́ d’ayi nú mɛ Pɔlu ɖɔ é ni wlan wema sɛ́dó nɔví vívɛ́ná sunnu kpo nyɔnu kpo enɛ lɛ. Wema-sɛ́dó-mɛ enɛ, ee è nɔ ylɔ ɖɔ wema Eblée lɛ tɔn dìn é na dó wusyɛn lanmɛ nú ye dó nǔ e na jɛ é wu.
3. Aniwu mǐ ka ɖó na ɖó jlǒ ɖò wema Eblée lɛ tɔn mɛ?
3 Ðó mǐ nyí togun Mawu tɔn ɖò égbé wutu ɔ, mǐ ɖó na ɖó jlǒ ɖò wema Eblée lɛ tɔn ɔ mɛ. Etɛwu? Ðó ninɔmɛ mǐtɔn cí Klisanwun e ɖò Judée lɛ é tɔn ɖɔhun. “Hwenu vɛwǔ lɛ” mɛ wɛ mǐ ɖè, bɔ mɛ gègě ko dɛ ɖò mɛtɛnkpɔn alǒ yadonumɛ syɛnsyɛn lɛ nu kpo gbejininɔ kpo. (2 Timɔtée 3:1, 12) Amɔ̌, mǐ mɛ gègě wɛ ɖò ninɔmɛ fífá tɔn lɛ mɛ, bɔ è ɖò ya dó nú mǐ wɛ tlɔlɔ ǎ. Enɛ wu ɔ, mǐ ɖó na ɖò acéjí Klisanwun Pɔlu hwenu tɔn lɛ ɖɔhun. Etɛwu? Zaanɖé dìn ɔ, nùɖiɖi mǐtɔn na mɔ tɛnkpɔn e syɛn hú bǐ é!
4. Ðɔ xota xwè 2016 tɔn tɔn. Etɛwu é ka sɔgbe?
4 Etɛ ka na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na sɔnǔ nú nǔ enɛ e ɖò na jɛ wɛ ɖò sɔgudo é? Ðò wema Eblée lɛ tɔn mɛ ɔ, Pɔlu ɖɔ nǔ gègě xó bɔ ye na d’alɔ mǐ bɔ nùɖiɖi mǐtɔn na lidǒ. Nùflínmɛ taji tawun ɖokpo ɖò Eblée lɛ 13:1 mɛ. É dó wusyɛn lanmɛ nú mǐ ɖɔ: “Wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó.” Wemafɔ enɛ jí wɛ xwè 2016 tɔn sín xota jinjɔn.
Xwè 2016 tɔn sín xota: Mi ma jó wanyiyi nɔví nɔví tɔn mitɔn dó ó.
ETƐ KA NYÍ WANYIYI NƆVÍ NƆVÍ TƆN?
5. Etɛ ka nyí wanyiyi nɔví nɔví tɔn?
5 Etɛ ka nyí wanyiyi nɔví nɔví tɔn? Wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɔ wɛ nyí lee hagbɛ̌ xwédo tɔn lɛ kpo xɔ́ntɔn vívɛ́ lɛ kpo sín nǔ nɔ ɖu ayi mɛ nú yeɖée tawun sɔ é. (Jaan 11:36) Mǐ nɔ wà yɛ ɖɔ mǐ nyí nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo ǎ. Nɔví nɔví wɛ mǐ nyí nugbǒ. (Matie 23:8) Pɔlu ɖɔ: “Mi nɔ ɖó wanyiyi titewungbe nú miɖée lee nɔví nɔví lɛ nɔ yí wǎn nú yeɖée gbɔn é. Mi nɔ ɖó sísí titewungbe nú miɖée.” (Hlɔmanu lɛ 12:10) Xógbe enɛ lɛ xlɛ́ lee wanyiyi e mǐ ɖó nú nɔví mǐtɔn lɛ é syɛn sɔ́ é. Wanyiyi nɔví nɔví tɔn enɛ, gɔ́ nú wanyiyi e jinjɔn nugbodòdó Klisanwun tɔn lɛ jí é nɔ d’alɔ togun Mawu tɔn bɔ ye nɔ nyí xɔ́ntɔn vívɛ́ nú yeɖée lɛ bo nɔ lɛ́ ɖó gbè kpɔ́.
6. Nukúnnúmɔjɛnǔmɛ tɛ Klisanwun nugbǒ lɛ ka ɖó dó wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɔ sín tinmɛ wu?
6 Xógbe “wanyiyi nɔví nɔví tɔn” ɔ, wema Klisanwun tɔn lɛ mɛ wɛ è mɔ ɖè hugǎn. Ðò Jwifu hwexónu tɔn lɛ nukúnmɛ ɔ, xókwin “nɔví” ɔ nɔ yawu dó gesí hɛnnumɔ ɖé, bɔ hweɖelɛnu ɔ, é nɔ dó gesí mɛ e ma ɖò xwédo ɔ mɛ ǎ é ɖé. Amɔ̌, é nɔ dó gesí mɛ e ma nyí Jwifu ǎ é ɖé gbeɖé ǎ. É ɖò mɔ̌ có, ɖó mǐ nyí Klisanwun nugbǒ lɛ wutu ɔ, “nɔví” mǐtɔn wɛ nyí Klisanwun nugbǒ ɖebǔ, é sixu nyí tò ɖebǔ mɛ nu. (Hlɔmanu lɛ 10:12) Jehovah kplɔ́n mǐ ɖɔ mǐ ni yí wǎn nú mǐɖée lɛ nɔví nɔví ɖɔhun. (1 Tɛsalonikinu lɛ 4:9) Amɔ̌, etɛwu é ka ɖò taji ɖɔ mǐ ni ɖò wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɖexlɛ́ wɛ zɔn mǐ yì?
ETƐWU É KA ÐÒ TAJI SƆMƆ̌ ÐƆ MǏ NI ÐÒ WANYIYI NƆVÍ NƆVÍ TƆN ÐEXLƐ́ WƐ ZƆN MǏ YÌ?
7. (a) Hwɛjijɔ taji hugǎn tɛ wu mǐ ka ɖó na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́? (b) Ðɔ hwɛjijɔ ɖevo e wu é ɖò dandan ɖɔ mǐ ni bló bonu wǎn e mǐ yí nú mǐɖée lɛ é ni syɛn d’eji é.
7 Hwɛjijɔ taji hugǎn e wu mǐ ɖó na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ é wɛ nyí ɖɔ Jehovah wɛ ɖɔ nú mǐ ɖɔ mǐ ni wà mɔ̌. Enyi mǐ gbɛ́ ɖɔ mǐ kún na yí wǎn nú nɔví mǐtɔn lɛ ó ɔ, mǐ sixu yí wǎn nú Jehovah ɖě dóó ǎ. (1 Jaan 4:7, 20, 21) Hwɛjijɔ ɖevo wɛ nyí ɖɔ mǐ ɖó hudo mǐɖée lɛ tɔn, ɖò taji ɔ, ɖò hwenu vɛwǔ lɛ mɛ. Hwenu e Pɔlu wlan wema tɔn sɛ́dó Klisanwun Eblée lɛ é ɔ, é tuùn ɖɔ jí zaanɖé ɔ, ye mɛ ɖé lɛ ɖó na jó xwé kpo nǔ yeɖesunɔ tɔn lɛ kpo dó. Jezu ko tinmɛ lee hwe enɛ nu na vɛwǔ ɖesu sɔ́ é. (Maki 13:14-18; Luki 21:21-23) Enɛ wu ɔ, cobonu hwe enɛ nu na sù ɔ, Klisanwun enɛ lɛ ɖó na bló bɔ wǎn e ye yí nú yeɖée lɛ é na syɛn d’eji.
8. Etɛ mǐ ka ɖó na bló dìn cobonu ya ɖaxó ɔ ni bɛ́?
8 Ya ɖaxó ɔ, ee ma ko tíìn ɖò hwenuxó gbɛtɔ́ tɔn mɛ kpɔ́n ǎ é ko sɛkpɔ bǐ. (Maki 13:19; Nǔɖexlɛ́mɛ 7:1-3) É na byɔ ɖɔ mǐ ni setónú nú wěɖexámɛ elɔ: “Togun ce emi, mi yì xɔ mitɔn lɛ mɛ, mi dɔn hɔn mitɔn sú dó ta, bo nɔ finɛ kpɛɖé, bonu xomɛsin Mawu tɔn ni wá yì.” (Ezayíi 26:20) “Xɔ” enɛ lɛ sixu nyí agun mǐtɔn lɛ. É wɛ nyí ɖɔ fí e mǐ nɔ sɛ̀n Jehovah ɖè xá nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn lɛ kpo é. Amɔ̌, kpɔ́ninɔ ɖò kplé lɛ jí hwɛhwɛ kɛɖɛ ko kpé ǎ. Pɔlu flín Klisanwun Eblée lɛ ɖɔ ye ni flɔ́ wanyiyi kpo nǔɖagbewiwa kpo sín zo dó lanmɛ nú yeɖée. (Eblée lɛ 10:24, 25) Dìn wɛ mǐ ɖó na bló bɔ wanyiyi nɔví nɔví tɔn mǐtɔn na lidǒ, ɖó é na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na dɛ ɖò mɛtɛnkpɔn ɖebǔ e mǐ sixu mɔ ɖò sɔgudo é nu.
9. (a) Ali tɛ lɛ wɛ ka hun nú mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ ɖò égbé? (b) Nǎ lee togun Jehovah tɔn ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn é sín kpɔ́ndéwú ɖé lɛ.
9 É na bo tlɛ nyí ɖò égbé ɔ, ali gègě wɛ hun nú mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́, cobɔ ya ɖaxó ɔ na bɛ́. Nɔví mǐtɔn lɛ gègě wɛ ɖò wuvɛ̌ mɔ wɛ, ɖó ayikúngban danwǔ, tɔ̀ gbà mɛ, jɔhɔn ɖaxó, tsunami, alǒ adlà ɖevo lɛ wu. Nɔví ɖé lɛ ɖò didɛ wɛ ɖò yadonumɛ nu. (Matie 24:6-9) Akwɛyózó ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn e tíìn, ɖó gbɛ̀ hizihizi e mɛ mǐ ɖè é wu é lɔ ɖò finɛ. (Nǔɖexlɛ́mɛ 6:5, 6) É ɖò mɔ̌ có, bǎ e mɛ tagba nɔví mǐtɔn lɛ tɔn syɛn ɖó é ɔ, bǎ ɖokpo ɔ mɛ wɛ ali hun nú mǐ ɖó bɔ mǐ na ɖè lee mǐ yí wǎn nú ye sɔ́ é xlɛ́. Wanyiyi ɖò gbɛ̀ elɔ mɛ ǎ có, mǐ ɖó na ɖò wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɖexlɛ́ wɛ zɔn mǐ yì. (Matie 24:12) [1]
NƐ̌ MǏ MA KA NA JÓ WANYIYI NƆVÍ NƆVÍ TƆN MǏTƆN DÓ Ǎ GBƆN?
10. Etɛ mǐ ka na gbéjé kpɔ́n dìn?
10 Mǐ ɖó tagba mǐɖesunɔ tɔn lɛ có, nɛ̌ mǐ ka sixu bló gbɔn bɔ wanyiyi e mǐ ɖó nú mǐɖée nɔví nɔví ɖɔhun é ma na nɔte ǎ? Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖexlɛ́ ɖɔ mǐ ɖó wanyiyi alɔkpa enɛ nú Klisanwun hàtɔ́ mǐtɔn lɛ gbɔn? Ee mɛsɛ́dó Pɔlu ɖɔ ɖɔ “wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó” gudo é ɔ, é slɛ́ ali e nu mǐ sixu wà mɔ̌ ɖè é gègě. Mi nú mǐ ni gbéjé ayizɛ́n kpɔ́n.
11, 12. Etɛ ka nyí tinmɛ mɛyiyi tɔn? (Kpɔ́n ɖiɖe e ɖò bǐbɛ̌mɛ é.)
11 “Mi flín ɖɔ mi ɖó na nɔ yí ye mɛ e nɔ wá ba jonɔ mi lɛ é ganji.” (Xà Eblée lɛ 13:2.) Xógbe enɛ lɛ sixu ko flín mǐ Ablaxamu kpo Lɔti kpo. Sunnu wè enɛ lɛ nyɔ́ xomɛ dó mɛwamɛde e ye ma tuùn ǎ lɛ é wu. Gudo mɛ ɔ, Ablaxamu kpo Lɔti kpo wá mɔ ɖɔ wɛnsagun wɛ nú jonɔ enɛ lɛ. (Bǐbɛ̌mɛ 18:2-5; 19:1-3) Kpɔ́ndéwú enɛ lɛ dó wusyɛn lanmɛ nú Klisanwun Eblée lɛ bɔ ye na nɔ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn mɛyiyi gblamɛ.
12 Nɛ̌ mǐ ka sixu yí mɛ ɖevo lɛ gbɔn? Mǐ sixu ylɔ nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn lɛ kpo wá xwé mǐtɔn gbè bo ɖu nùɖé xá ye alǒ dó wusyɛn lanmɛ nú ye. Enyi mǐ na bo ma tlɛ tuùn nukúnkpénuwutɔ́ lɛdo tɔn mǐtɔn kpo asì tɔn kpo ganji ǎ ɔ, mǐ sixu ylɔ ye dó xwé mǐtɔn gbè hwenu e ye ba agun mǐtɔn kpɔ́n é. (3 Jaan 5-8) É nyí nùɖuɖu gɛnnyii jɛn mǐ na ɖa alǒ akwɛ gègě jɛn mǐ na zán ǎ. Wusyɛn didó lanmɛ nú nɔví mǐtɔn lɛ gbé wɛ mǐ na nya, é nyí mǐ na xlɛ́ lee mǐ ɖó nǔ gbɔn é ye wɛ ǎ. É ka nyí mɛ e sixu sú axɔ tɔn mǐ ɖò ali ɖé lɛ nu é kɛɖɛ wɛ mǐ ɖó na nɔ ylɔ ǎ. (Luki 10:42; 14:12-14) Nǔ e ɖò taji hugǎn é wɛ nyí ɖɔ alɔnu mǐtɔn ni ma ján kaka bonu mǐ nɔ wɔn mɛyiyi ó!
13, 14. Nɛ̌ mǐ ka sixu “flín mɛ e ɖò ganxó lɛ” é gbɔn?
13 “Mi flín mɛ e ɖò ganxó lɛ.” (Xà Eblée lɛ 13:3.) Hwenu e Pɔlu wlan xó enɛ é ɔ, nɔví ɖěɖee ɖò gankpa mɛ ɖó nùɖiɖi yetɔn wu lɛ é dó gesí wɛ é ɖè. Pɔlu kpa agun ɔ, ɖó ye “kú nǔblawu nú mɛ e è wlí dó gankpa mɛ lɛ” é. (Eblée lɛ 10:34) Nɔví ɖé lɛ d’alɔ Pɔlu hwenu e é nɔ ganmɛ nú xwè ɛnɛ é, amɔ̌, nɔví ɖevo lɛ lín dó è. Nɛ̌ ye ka sixu d’alɔ Pɔlu gbɔn? Ye hɛn ɔ, ye na nɔ ɖò ɖɛ xò n’i wɛ.
14 Ðò égbé ɔ, Kúnnuɖetɔ́ gègě wɛ ɖò ganxó ɖó nùɖiɖi yetɔn wu. Nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo e yá dó ye lɛ é sixu sɔ́ nǔ tawun tawun ɖé lɛ dó d’alɔ ye na. Amɔ̌, gègě mǐtɔn wɛ lín dó mɛ e ɖò ganxó lɛ é. Nɛ̌ mǐ ka sixu flín bo d’alɔ ye gbɔn? Wanyiyi nɔví nɔví tɔn na sísɛ́ mǐ bɔ mǐ na nɔ xoɖɛ vívɛ́ dó ta yetɔn mɛ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, mǐ sixu xoɖɛ dó nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo, kaka jɛ yɔkpɔvu lɛ jí ɖěɖee è wlí dó ganmɛ ɖò Érythrée lɛ é tamɛ; nɔví sunnu mǐtɔn Paulos Eyassu, Isaac Mogos, kpo Negede Teklemariam kpo e ɖò ganmɛ sín xwè hú 20 ɖíe é ɖò ye mɛ.
15. Nɛ̌ mǐ ka sixu bló gbɔn bɔ alɔwliwli mǐtɔn na nyí nǔ sísí?
15 “Asidida abǐ asudida ni nyí nǔ sísí.” (Xà Eblée lɛ 13:4.) Mǐ sixu lɛ́vɔ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn mimɛ̌ jí ninɔ ɖò walɔ ɖagbe lixo gblamɛ. (1 Timɔtée 5:1, 2) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, enyi mǐ ɖóxó xá nɔví sunnu alǒ nɔví nyɔnu ɖé ɔ, mǐ na hɛn nǔ gblé dó é kpo xwédo tɔn kpo wu. Akpà na jɛ jiɖiɖe e ɖò mǐ tɛntin é wu. (1 Tɛsalonikinu lɛ 4:3-8) Enyi asì ɖé wá mɔ nukúnnú jɛ wu ɖɔ asú emitɔn nɔ kpɔ́n fɔtóo nùblibliwiwa tɔn ɔ, lin tamɛ kpɔ́n dó lee nǔ na cí n’i é jí. É ka na lin ɖɔ asú emitɔn yí wǎn nú emi bo lɛ́ ɖó sísí nú tuto alɔwliwli tɔn ɔ à?
16. Enyi nǔ e ɖò mǐ sí ɔ nɔ kpé mǐ ɔ, nɛ̌ é ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn?
16 “Nǔ e ɖò mi sí ɔ ni kpé mi.” (Xà Eblée lɛ 13:5.) Jiɖe ɖiɖó dó Jehovah wu na d’alɔ mǐ bɔ nǔ e mǐ ɖó é na kpé mǐ. Nɛ̌ enɛ ka na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn? Enyi nǔ e ɖò mǐ sí ɔ nɔ kpé mǐ ɔ, mǐ na flín ɖɔ Klisanwun hàtɔ́ mǐtɔn sunnu kpo nyɔnu kpo lɛ xɔ akwɛ hú dɔkun alǒ nǔɖokan lɛ. (1 Timɔtée 6:6-8) Mǐ na hlun nǔ ɖɔ dó nɔví mǐtɔn lɛ alǒ dó ninɔmɛ mǐtɔn wu ǎ. Mǐ na hwanwǔ dó mɛ ɖevo lɛ alǒ dó nukúnkɛ́n ǎ. É nyɔ́ wà ɔ, enyi nǔ e ɖò mǐ sí ɔ nɔ kpé mǐ ɔ, mǐ na nɔ na nǔ mɛ.
17. Nɛ̌ “jiɖiɖe” ɖiɖó ka nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ nɔ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn?
17 “Mi ɖó jiɖiɖe.” (Xà Eblée lɛ 13:6.) Jiɖiɖe dó Jehovah wu nɔ na akɔnkpinkpan mǐ bɔ mǐ nɔ dɛ ɖò mɛtɛnkpɔn syɛnsyɛn lɛ nu. Akɔnkpinkpan enɛ nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ nɔ ɖó linlin e sɔgbe é. Enyi mǐ ɖó linlin e sɔgbe é ɔ, mǐ hɛn ɔ, mǐ na dó wusyɛn lanmɛ nú nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn lɛ kpo bo lɛ́ dó gbɔ nú ye, bo dó ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́. (1 Tɛsalonikinu lɛ 5:14, 15) É na bo tlɛ nyí ɖò ya ɖaxó ɔ hwenu ɔ, mǐ sixu kpankɔ́n, bo tuùn ɖɔ hwlɛngán mǐtɔn ko ɖò kɛnnɛkɛnnɛ.
18. Nɛ̌ mǐ ka sixu bló gbɔn bɔ wanyiyi nɔví nɔví tɔn e mǐ ɖó nú mɛxo agun tɔn mǐtɔn lɛ é na lidǒ?
18 “Mi flín agunnukɔntɔ́ mitɔn . . . lɛ.” (Xà Eblée lɛ 13:7, 17.) Mɛxo agun tɔn mǐtɔn lɛ nɔ zán hwenu yetɔn lɛ dó wà azɔ̌ syɛnsyɛn lɛ dó ta mǐtɔn mɛ. Enyi mǐ lin tamɛ dó nǔ e ye nɔ wà lɛ é bǐ jí ɔ, wǎn e mǐ yí nú ye é kpo lee nǔwiwa yetɔn nɔ sù nukún mǐtɔn mɛ gbɔn é kpo nɔ jɛji. Mǐ na ba gbeɖé bonu ye ni hɛn awǎjijɛ yetɔn bú alǒ sìn xomɛ ɖó nǔ e mǐ wà é ɖé wu ǎ. É nyɔ́ wà ɔ, mǐ ba bo na nɔ sɔ́ jlǒ dó setónú. Mɔ̌ mɛ ɔ, mǐ ‘nɔ wlí yɛ̌yi nú ye ganji bo nɔ yí wǎn nú ye titewungbe, ɖó azɔ̌ e wà wɛ ye ɖè ɔ wutu.’
MI ÐÒ MƆ̌ BLÓ WƐ ZƆN MǏ YÌ
19, 20. Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ ɖò ali ɖaxó ɖé nu gbɔn?
19 È tuùn togun Jehovah tɔn ɖó wanyiyi nɔví nɔví tɔn yetɔn wu. Mɔ̌ wɛ é ka lɛ́ nyí gbɔn ɖò Pɔlu hwenu. Amɔ̌, Pɔlu dó wusyɛn lanmɛ nú nɔví lɛ ɖɔ ye ni ɖè wanyiyi xlɛ́ ɖò ali e tlɛ hú mɔ̌ é ɖé nu. É ɖɔ: “Wanyiyi enɛ ni nɔ lɛ́ jɛji ayihɔngbe ayihɔngbe.” (1 Tɛsalonikinu lɛ 4:9, 10) É ɖò wɛn ɖɔ è hɛn ɔ è na dó gǎn hwebǐnu bo kpɔ́n te d’eji.
20 Enɛ wu ɔ, hwenu e mǐ na ɖò xota xwè elɔ tɔn mǐtɔn kpɔ́n wɛ ɖò Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn mǐtɔn mɛ é ɔ, mi nú mǐ ni lin tamɛ dó nùkanbyɔ elɔ lɛ jí: Un ka sixu nɔ yí mɛ hú lee un nɔ bló gbɔn é à? Nɛ̌ un ka sixu d’alɔ nɔví e ɖò ganxó lɛ é gbɔn? Un ka nɔ ɖó sísí nú tuto Mawu tɔn e nyí alɔwliwli é à? Etɛ ka na d’alɔ mì bɔ nǔ e un ɖó é na nɔ kpé mì? Nɛ̌ un ka sixu ɖeji dó Jehovah wu hú ɖ’ayǐ tɔn gbɔn? Nɛ̌ un ka sixu setónú nú mɛ e ɖò nukún kpé dó nǔ wu wɛ lɛ é hú ɖ’ayǐ tɔn gbɔn? Enyi mǐ dó gǎn bo kpɔ́n te ɖò nǔ ayizɛ́n enɛ lɛ mɛ ɔ, xota xwè ɔ tɔn na nyí wuntun ɖé kpowun ɖò dǒ ɔ wu ǎ; é na nɔ flín mǐ bɔ mǐ na setónú nú xó elɔ e Pɔlu ɖɔ é: “Wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó.”
^ [1] (akpáxwé 9gɔ́ ɔ) Nú a na mɔ lee Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ ɖò adlà j’ayǐ lɛ hwenu gbɔn é sín kpɔ́ndéwú ɖé lɛ hǔn, Kpɔ́n Video Mǐ Ðò Bǔ Xwédo ɖé Ðɔhun Gbɔn Gbɛ̀ ɔ Bǐ Mɛ.


text:
KPLÉ GBƐZÁN KPO SINSƐNZƆ́ KPO TƆN SÍN AZƆ̌WEMA Novembre 2017
Wema lɛ Xwíxwlémɛ
Atɔxwɛ kpodo nugbǒ e kúnkplá Mawu sín nyikɔ é kpo xwíxwlémɛ. Zǎn kpɔ́ndéwú e ɖò finɛ lɛ é dó sɔnǔ nú hwiɖesunɔ tɔn lɛ.
DƆKUN MAWUXÓ Ɔ TƆN ÐÉ LƐ
“Ba Jehovah, Bo Gán”
Etɛ ka nyí tinmɛ è ni ba Mawu tɔn? Etɛ Izlayɛli-ví ɖěɖee ma ba Jehovah ǎ lɛ é sín kpɔ́ndéwú ka sixu kplɔ́n mǐ?
KLISANWUN GBƐ̀ ZINZAN
Nǔ Sinsɛnzɔ́ Towe Ni Bí Alɔ nú We D’eji: Mɛ lɛ Bibakpɔ́n
Nɛ̌ a ka sixu yì ba mɛɖé kpɔ́n b’ɛ na kpa we gbɔn? Lɛ̌kɔ yì kpɔ́n mɛ ɔ, nya nùɖé gbé ɖò mɛbakpɔ́n ɖokpo ɖokpo hwenu, lobo hɛn nǔ taji é gbé nya wɛ a ɖè é dó ayi mɛ.
DƆKUN MAWUXÓ Ɔ TƆN ÐÉ LƐ
Nùwanyido Towe lɛ Ni Kplɔ́n Nǔ We
Tan Jonasi tɔn xlɛ́ ɖɔ Jehovah kún nɔ jó mǐ dó hwenu e mǐ wà nǔ nyì dò é ó. Loɔ, é nɔ ɖó nukún ɖɔ nǔ e mǐ wà nyì dò lɛ é ni kplɔ́n nǔ mǐ bonu mǐ.
KLISANWUN GBƐ̀ ZINZAN
Nùkplɔnmɛ E Ðò Wema Jonasi Tɔn Mɛ lɛ É
tamɛ linlin dó kpɔ́ndéwú Jonasi tɔn jí sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖí xwi xá awakanmɛkú mɛ, jla linlin agɔ e mǐ ɖó dó sinsɛnzɔ́ mǐtɔn wu é ɖó, bo na lɛ́ kpan akɔ́n gbɔn ɖɛxixo gblamɛ.
DƆKUN MAWUXÓ Ɔ TƆN ÐÉ LƐ
Etɛ Jehovah ka Byɔ Ðò Mǐ Sí?
Nɛ̌ lee mǐ nɔ wà nǔ xá nɔví mǐtɔn Klisanwun lɛ gbɔn é ka cá kàn xá sinsɛn-biblo mǐtɔn gbɔn?
DƆKUN MAWUXÓ Ɔ TƆN ÐÉ LƐ
Kpò Ðò Wunzɛn Ðò Gbigbɔ Lixo Bo Ván Kàn Dó Azɔ̌ Wu
Kún e Babilɔnunu lɛ ɖò na sú dó nú Judáa wɛ ɖò malin-malin mɛ é sixu ko cí nǔ e ma sixu jɛ ǎ é ɖɔhun. É ɖò mɔ có, nǔɖɔɖ’ayǐ ɔ na jɛnu bɔ Xabakuku ɖó na nɔte kpɔ́n.
KLISANWUN GBƐ̀ ZINZAN
Kpò Ðò Wunzɛn Ðò Gbigbɔ Lixo Bo Ván Kàn Dó Azɔ̌ Wu Hwenu E Ninɔmɛ Towe lɛ Huzu É
Hwenu e huzuhuzu lɛ ɖò avaja na dó sinsɛn-biblo mǐtɔn mɛ wɛ, bo ɖò kancica mǐ kpo Jehovah tɔn kpo na hɛn gblé wɛ ɔ, etɛ ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na kpó ɖò wunzɛn ɖò gbigbɔ lixo lobo ván kàn dó azɔ̌ wu?


text:
A ka Ðó Linlin E Jehovah Nɔ Ðó Dó Nǔjlɔjlɔwiwa Wu É À?
“Un na jla Mawu Mavɔmavɔ sín nyikɔ. . . . Mawu gbejinɔtɔ́ wɛ. É nɔ wà nùblibli [alǒ ‘nǔ agɔ,’ nwt] ǎ.”
HAN LƐ: 110, 2
1, 2. (a) Nǔ agɔ tɛ è ka wà xá Nabɔti kpo vǐ sunnu tɔn lɛ kpo?(b) Jijɔ wè tɛ lɛ mǐ ka na ba dò na ɖò xota elɔ mɛ?
DǑ NUKÚN mɛ bo kpɔ́n. È dóhwɛ agɔ nya ɖé ɖɔ é hu hwɛ e wu è nɔ ɖó kúhwɛ́ nú mɛ é ɖé. Nùvɔnɔ ɖé lɛ ɖekúnnu agɔ dó wǔ tɔn bɔ è hu i; ahwi xò mɛ tɔn lɛ kpo xɔ́ntɔn tɔn lɛ kpo bǐ. Avivɔfún bla mɛ e yí wǎn nú nǔjlɔjlɔwiwa lɛ é hwenu e ye mɔ bɔ è hu nya xomɛvɔnɔ enɛ kpo vǐ sunnu tɔn lɛ kpo é. Tan enɛ nyí xɛxó ɖé kpowun ǎ. Jehovah sɛntɔ́ gbejinɔtɔ́ e nɔ nyí Nabɔti é wɛ nǔ enɛ gbò. Hwenu e Axɔsu Akabu ɖò axɔsu ɖu wɛ ɖò Izlayɛli é wɛ é nɔ gbɛ̀.
2 Ðò xota elɔ mɛ ɔ, mǐ na lin tamɛ kpɔ́n dó nǔ e gbò Nabɔti é kpo afɔ e mɛxo agun tɔn gbejinɔtɔ́ ɖé ɖè nyì dò ɖò agun Klisanwun tɔn xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn mɛ é kpo jí. Dò biba nú kpɔ́ndéwú Biblu tɔn enɛ lɛ na kplɔ́n mǐ ɖɔ enyi mǐ na ɖexlɛ́ ɖɔ mǐ ɖó linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔjlɔjlɔwiwa wu é ɔ, mɛɖesɔhwe ɖò taji. Mǐ na lɛ́vɔ kplɔ́n ɖɔ hwenu e mǐ ɖ’ayi nǔagɔwiwa wu ɖò agun ɔ mɛ é ɔ, jlǒ sísɔ́ dó sɔ́ hwɛ kɛ mɛ sixu xlɛ́ ɖɔ mǐ ɖó linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔjlɔjlɔwiwa wu é.
NǓAGƆWIWA ÐAXÓ ÐÉ
3, 4. Mɛ alɔkpa tɛ Nabɔti ka nyí? Etɛwu é ka gbɛ́ ɖɔ emi kún na sà viwungle emitɔn nú Axɔsu Akabu ó?
3 Nabɔti nɔ gbeji nú Jehovah hwenu e Izlayɛli-ví gègě ɖò kpɔ́ndéwú nyanya Axɔsu Akabu tɔn kpo asì tɔn Axɔsi Jezabɛli nùbaɖabaɖa ɔ kpo tɔn xwedó wɛ é. Baalu sɛntɔ́ enɛ lɛ nɔ ɖó sísí ɖebǔ nú Jehovah ǎ, ye ka nɔ lɛ́ keya nú nugbodòdó tɔn lɛ ǎ. Amɔ̌, kancica e Nabɔti ɖó kpo Jehovah kpo é xɔ akwɛ n’i hú gbɛ̀ éɖesunɔ tɔn.
4 Xà 1 Axɔsu lɛ 21:1-3. Hwenu e Akabu byɔ Nabɔti ɖɔ emi na xɔ viwungle tɔn alǒ na ɛ ee nyɔ́ hú mɔ̌ é ɖevo ɖó tɛn tɔn mɛ é ɔ, Nabɔti gbɛ́. Etɛwu? É tinmɛ kpo sísí kpo ɖɔ: “Mawu Mavɔmavɔ ni ma lɔn nú má jó gǔ e un ɖu ɖò tɔ́gbó ce lɛ sí ɔ nú we ó!” Gbɛ̌ e Nabɔti gbɛ́ é jinjɔn sɛ́n e Jehovah na akɔta Izlayɛli tɔn é jí; sɛ́n enɛ gbɛ́ ɖɔ mɛɖé ni ma sà gǔ e akɔta ɖé ɖu é kaka sɔyi ó. (Lev. 25:23; Kɛ́n. 36:7) É ɖò wɛn ɖɔ Nabɔti ɖó linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔ lɛ wu é.
5. Nɛ̌ Jezabɛli ka ɖ’alɔ ɖò Nabɔti sín kú mɛ gbɔn?
5 É blawu ɖɔ gbɛ̌ e Nabɔti gbɛ́ é zɔ́n bɔ Axɔsu Akabu kpo asì tɔn kpo wà dakaxomɛwu ɖebɔdoɖewu sín nǔ ɖé lɛ. Bonu Jezabɛli na mɔ tɛn dó yí viwungle ɔ nú asú tɔn ɔ, é bló tuto hwɛ agɔ e è dó Nabɔti é tɔn, b’ɛ sín enɛ wu bɔ è hu Nabɔti kpo vǐ sunnu tɔn lɛ kpo bǐ. Nɛ̌ Jehovah ka na ɖeɖɛ nǔagɔwiwa ɖaxó enɛ gbɔn?
HWƐJLƆJLƆÐIÐƆ JEHOVAH TƆN
6, 7. Nɛ̌ Jehovah ka ɖexlɛ́ ɖɔ emi yí wǎn nú hwɛjlɔjlɔɖiɖɔ gbɔn? Etɛwu enɛ ka na ko dó gbɔ nú Nabɔti sín hɛnnumɔ lɛ kpo xɔ́ntɔn tɔn lɛ kpo?
6 Jehovah yawǔ sɛ́ Elíi dó Akabu gɔ́n. Elíi ɖɔhwɛ dó Akabu ɖɔ é nyí mɛhutɔ́ bo lɛ́ nyí ajotɔ́; nugbǒ ka wɛ. Gbeta tɛ kɔn Jehovah ka wá dó ninɔmɛ ɔ wu? È na wà nǔ e è wà xá Nabɔti é pɛ́ɛ́ xá Akabu, asì tɔn, kpo vǐ sunnu tɔn lɛ kpo.
7 Hu e Akabu hu Nabɔti kpo vǐ tɔn lɛ kpo é vɛ́ nú mɛ yetɔn lɛ kpo xɔ́ntɔn yetɔn lɛ kpo có, tuùn e ye tuùn ɖɔ Jehovah mɔ nǔ jɛ nǔagɔwiwa ɔ wu bo yawǔ ɖeɖɛ é dó gbɔ nú ye ɖó bǎ ɖé mɛ. É ɖò mɔ̌ có, nǔmaɖónukún ɖé jɛ bo na ko tɛ́n sɔ́ e ye sɔ́ yeɖée hwe bo lɛ́ ɖeji dó Jehovah wu é kpɔ́n.
8. Nɛ̌ Akabu ka wà nǔ gbɔn hwenu e é sè hwɛɖónúmɛ Jehovah tɔn é? Etɛ mɛ é ka tɔn kɔ dó?
8 Ee Akabu sè hwɛ e Jehovah ɖó n’i é ɔ, “é vún awu dó kɔ nú éɖée, bo bɛ́ ati kplá, lobo bla nu. Ati ɔ mɛ wɛ é nɔ dɔ́; kéze ɔ, é nɔ ɖò zɔnlin ɖi wɛ wǔɖéwúɖé.” Akabu sɔ́ éɖée hwe! Etɛ mɛ é ka tɔ́n kɔ dó? Jehovah ɖɔ nú Elíi ɖɔ: “Ee é sɔ́ éɖée hwe mɔ̌ ɔ, un sɔ́ na kɔn nǔ nyanya dó xwédo tɔn jí hwenu e é ɖò axɔsu ɖu wɛ ɔ ǎ; loɔ, vǐ tɔn hwenu wɛ nǔ nyanya ɔ na kɔn dó xwédo tɔn jí.” (1 Axɔ. 21:27-29; 2 Axɔ. 10:10, 11, 17) Jehovah ‘mɛ e nɔ mɔ nǔ jɛ ayi mɛ é’ kú nǔblawu nú Akabu ɖó bǎ ɖé mɛ.
MƐÐESƆHWE NƆ CYƆN ALƆ MƐ JÍ
9. Etɛwu mɛɖesɔhwe ka na ko cyɔn alɔ hɛnnumɔ Nabɔti tɔn lɛ kpo xɔ́ntɔn tɔn lɛ kpo jí?
9 Nɛ̌ gbeta enɛ ka cí nú mɛ ɖěɖee tuùn adaka e Akabu xò é? Huzuhuzu enɛ sixu ko tɛ́n hɛnnumɔ Nabɔti tɔn kpo xɔ́ntɔn tɔn lɛ kpo sín nùɖiɖi kpɔ́n. Enyi mɔ̌ hǔn, mɛɖesɔhwe na ko cyɔn alɔ ye jí, bo na ko sísɛ́ ye bɔ ye na kpó ɖò Jehovah sɛ̀n wɛ kpo gbejininɔ kpo lobo ɖeji ɖɔ, nǔagɔwiwa gló Mawu emitɔn. (Xà Sɛ́nflínmɛ 32:3, 4.) Nabɔti, vǐ sunnu tɔn lɛ kpo hɛnnumɔ yetɔn lɛ kpo na ɖu hwɛ jlɔjlɔ e nǔ bǐ vɔ ɖ’ewu é sín vivǐ hwenu e Jehovah na fɔ́n nǔjlɔjlɔwatɔ́ lɛ sín kú é. (Jɔb. 14:14, 15; Jaan 5:28, 29) Hú mɔ̌ ɔ, mɛɖesɔhwetɔ́ ɖé nɔ flín ɖɔ “Mawu na ɖɔhwɛ dó nǔ e è wà lɛ bǐ, kaka jɛ ee è wà dó nǔglɔ lɛ jí; é sixu nyí nǔ ɖagbe, é ka sixu nyí nǔ nyanya.” (Nùt. 12:14) Nugbǒ ɔ, nú Jehovah na ɖɔhwɛ ɔ, é nɔ ɖó ayi nùɖé lɛ wu bɔ mǐdɛɛ lɛ nɔ tuùn ǎ. Enɛ wu ɔ, mɛɖesɔhwe nɔ cyɔn alɔ xomɛvɔnɔ lɛ jí bɔ ye nɔ j’ayǐ ɖò gbigbɔ lixo ǎ.
10, 11. (a) Ninɔmɛ tɛ lɛ ka sixu tɛ́n nùɖiɖi mǐtɔn kpɔ́n? (b) Ali tɛ lɛ nu mɛɖesɔhwe ka na cyɔn alɔ mǐ jí ɖè?
10 Enyi mɛxo agun tɔn lɛ wá gbeta e a ma mɔ nukúnnú jɛ mɛ ǎ é ɖé kɔn, alǒ vlafo a ma yí gbè na ǎ ɔ, nɛ̌ a ka na wà nǔ gbɔn? Ði kpɔ́ndéwú ɔ, enyi è yí wǔjɔmɛzɔ́ ɖé sín así we, alǒ è yí sín mɛ e a yí wǎn na é ɖé sí ɔ, etɛ a ka na wà? Enyi asì towe, asú towe, vǐ towe, alǒ xɔ́ntɔn vívɛ́ towe ɖé wɛ è ɖè sín agun mɛ bɔ a ma yí gbè na ǎ ɔ, etɛ a ka na wà? Enyi a lin ɖɔ è kú nǔblawu nú nùwanyidotɔ́ e è ma ɖó na kú na ǎ é ɖé ɔ, etɛ a ka na wà? Ninɔmɛ mɔhun lɛ sixu tɛ́n nùɖiɖi e mǐ ɖó nú Jehovah kpo tutoblonunu tɔn kpo é kpɔ́n. Nɛ̌ mɛɖesɔhwe ka na cyɔn alɔ jǐ we hwenu e a na ɖò tɛnkpɔn mɔhun ɖé mɛ é gbɔn? Mǐ ni kpɔ́n ɖò ali wè nu.
11 Nukɔntɔn ɔ, mɛɖesɔhwe na sísɛ́ mǐ bɔ mǐ na tuùn ɖɔ mǐ kún mɔ nǔ jɛ ninɔmɛ ɔ mɛ bǐ mlɛ́mlɛ́ ó. Enyi mǐ na bo mɔ nukúnnú jɛ ninɔmɛ ɖé mɛ gbɔn ɖebǔ ɔ, Jehovah kɛɖɛ jɛn sixu mɔ nukúnnú jɛ ayi gbɛtɔ́ tɔn mɛ. (1 Sam. 16:7) Nugbǒ taji enɛ tuùntuùn na sísɛ́ mǐ bɔ mǐ na sɔ́ mǐɖée hwe, bo na tuùn dogbó mǐtɔn lɛ, lobo na jla linlin e mǐ ɖó dó ninɔmɛ ɔ wu lɛ é ɖó. Wegɔ ɔ, mɛɖesɔhwe na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na hwíhwɛ́ mǐɖée bo ɖó suúlu, lobo nɔte kpɔ́n Jehovah bonu é na jla nǔ agɔ ɖebǔ e è wà é ɖó. Lee nya nùnywɛtɔ́ ɔ wlan gbɔn é ɔ, “Mɛ e nɔ ɖó sísí nú Mawu lɛ wɛ nǔ na nyɔ́ na, . . . amɔ̌, nǔ ɖó na nyɔ́ nú mɛdídá ǎ . . . é na wɛ́n kú, é na dɔ́ji ǎ.” (Nùt. 8:12, 13) É ɖò wɛn ɖɔ, nǔwiwa kpo mɛɖesɔhwe kpo na wà ɖagbe nú mɛ ɖěɖee ninɔmɛ ɖé kàn lɛ é bǐ ɖò gbigbɔ lixo.
WALƆ YƐMƐNÚWIWA TƆN ÐÉ
12. Tan tɛ mǐ ka na ba dò na dìn? Etɛwu?
12 Klisanwun xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn e ɖò Antyɔci Silíi tɔn lɛ é ɖí xwi xá ninɔmɛ ɖé b’ɛ tɛ́n mɛɖesɔhwe kpo jlǒ sísɔ́ dó sɔ́ hwɛ kɛ mɛ kpo yetɔn kpɔ́n. Mi nú mǐ ni ba dò nú tan enɛ bo kpɔ́n lee é na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na gbéjé linlin e mǐ nɔ ɖó dó hwɛsɔkɛ mɛ wu é kpɔ́n gbɔn é. É na lɛ́ zɔ́n bɔ nukúnnúmɔjɛnǔmɛ e mǐ ɖó dó lee hwɛsɔkɛ mɛ cá kàn xá linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔjlɔjlɔwiwa wu é gbɔn é na gɔ́ngɔ́n d’eji.
13, 14. Wǔjɔmɛ tɛ lɛ sín vivǐ mɛsɛ́dó Piyɛ́ɛ ka ɖu? Nɛ̌ é ka ɖè adɔgbigbo xlɛ́ gbɔn?
13 Mɛxo agun tɔn ɖé wɛ nú mɛsɛ́dó Piyɛ́ɛ bɔ è tuùn i ganji ɖò agun Klisanwun tɔn mɛ. Xɔ́ntɔn vívɛ́ Jezu tɔn wɛ n’i, lobɔ è zé azɔ̌ titewungbe ɖé lɛ d’alɔ mɛ n’i. (Mat. 16:19) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, ɖò xwè 36 H.M. tɔn ɔ, è jɔwu Piyɛ́ɛ b’ɛ jla wɛnɖagbe ɔ Kɔnɛyi kpo mɛ tɔn lɛ kpo. Nǔ nukúnɖeji ɖé wɛ nyí nǔ enɛ ɖó Kosi e ma gbò ada ǎ é ɖé wɛ nú Kɔnɛyi. Hwenu e gbigbɔ mímɛ́ jɛte dó Kɔnɛyi kpo mɛ tɔn lɛ kpo jí é ɔ, Piyɛ́ɛ yí gbè ɖɔ: “Mɛ elɔ lɛ é Mawu na [gbigbɔ mímɛ́] lee é na mǐ lɔmɔ̌ gbɔn ɔ, è sixu gbɛ̀ ɖɔ è ma [bló baptɛm] nú ye kpo sín kpo ó à?”
14 Ðò xwè 49 H.M. tɔn ɔ, mɛsɛ́dó lɛ kpo mɛxo agun tɔn e ɖò Jeluzalɛmu lɛ é kpo kplé bo na kpɔ́n ɖɔ Kosi e wá huzu Klisanwun lɛ é ɖó na gbò ada alǒ gbɔ wɛ à jí. Ðò kplé enɛ jí ɔ, Piyɛ́ɛ ɖɔ xó kpo adɔgbigbo kpo bo flín nɔví lɛ ɖɔ gbigbɔ mímɛ́ jɛte dó Kosi e ma gbò ada ǎ lɛ é jí ɖò xwè ɖé lɛ ɖíe. Nǔ e Piyɛ́ɛ mɔ kpo nukún éɖesunɔ tɔn lɛ kpo é d’alɔ hagbɛ̌ alixlɛ́mɛtɔ́ xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn tawun b’ɛ wá gbeta ɖé kɔn. (Mɛ. 15:6-11, 13, 14, 28, 29) Lee Piyɛ́ɛ xwlé nǔ e jɛ lɛ é ye kpo adɔgbigbo kpo gbɔn é na ko sù Jwifu lɛ kpo Kosi e wá huzu Klisanwun lɛ é kpo nukúnmɛ. Kpɔ́n lee jiɖe ɖiɖó dó nya enɛ e zin ɖò gbigbɔ lixo é wu na ko bɔwǔ sɔ́ é!
15. Afɔ tɛ Piyɛ́ɛ ka ɖè nyì dò hwenu e é ɖò Antyɔci Silíi tɔn é? (Kpɔ́n ɖiɖe e ɖò bǐbɛ̌mɛ é.)
15 Táan klewun ɖé gudo ɖò kplé e ye bló ɖò xwè 49 H.M. tɔn é gudo ɔ, Piyɛ́ɛ yì Antyɔci Silíi tɔn. Hwenu e é ɖò finɛ é ɔ, é vo bo nɔ kpɔ́ xá nɔví tɔn e nyí Kosi lɛ é. É ɖò wɛn ɖɔ, nǔ e Piyɛ́ɛ tuùn lɛ é kpo nǔ e é ko mɔ kpɔ́n lɛ é kpo hɛn lè wá nú ye tawun. Amɔ̌, hwenu e Piyɛ́ɛ ɖó nǔ e ɖu xá ye wɛ é ɖè é te ajijimɛ é ɔ, kpɔ́n lee é na ko kpaca ye bo lɛ́ vɛ́ nú ye sɔ́ é! Nǔ enɛ e Piyɛ́ɛ wá é wà nǔ dó Jwifu ɖevo e ɖò agun ɔ mɛ lɛ é wu, kaka jɛ Baanabasi jí, bɔ ye lɔ wà mɔ̌. Etɛ ka zɔ́n bɔ Klisanwun mɛxo agun tɔn e ko zin é ɖé wà nǔ enɛ e sixu ko klán agun ɔ é? Ðò taji ɔ, etɛ ninɔmɛ enɛ ka sixu kplɔ́n mǐ hwenu e mɛxo agun tɔn ɖé ɖɔ xó ɖé alǒ wà nùɖé b’ɛ vɛ́ nú mǐ é?
16. Nɛ̌ è ka gbɛ́ nǔ nú Piyɛ́ɛ gbɔn? Nùkanbyɔ tɛ lɛ enɛ ka fɔ́n nyite?
16 Xà Galatinu lɛ 2:11-14. Piyɛ́ɛ jɛ fɛ́ca xɛsiɖiɖi nú gbɛtɔ́ tɔn mɛ. (Nùx. 29:25) Piyɛ́ɛ ɖesunɔ tuùn linlin e Jehovah ɖó dó ninɔmɛ ɔ wu é có, é ɖi xɛsi dó lee é na cí nú Jwifu e ɖò agun Jeluzalɛmu tɔn mɛ bo gbò ada lɛ é wu. Mɛsɛ́dó Pɔlu e nɔ kplé e è bló ɖò Jeluzalɛmu ɖò xwè 49 H.M. tɔn é tɛnmɛ é gbɛ́ nǔ nú Piyɛ́ɛ ɖò Antyɔci bo ɖè yɛmɛnúwiwa tɔn gbà. (Mɛ. 15:12; Ga. 2:13) Nɛ̌ Kosi e wá huzu Klisanwun bɔ nùwanyido Piyɛ́ɛ tɔn wà nǔ dó ye wu lɛ é ka wà nǔ gbɔn dó nǔagɔwiwa enɛ wu? Ye na lɔn bɔ nǔ enɛ na nyí afɔklɛ́nnú nú ye wɛ à? Piyɛ́ɛ na ba wǔjɔmɛ xɔ akwɛ lɛ kpò ɖó nùwanyido tɔn wu wɛ à?
NƆ SƆ́ HWƐ KƐ MƐ
17. Nɛ̌ Piyɛ́ɛ ka ɖu hwɛsɔkɛ mɛ Jehovah tɔn sín lè gbɔn?
17 É ɖò wɛn ɖɔ Piyɛ́ɛ sɔ́ éɖée hwe bo yí gbè nú nǔgbɛnúmɛ Pɔlu tɔn. Nǔtí ɖò Mawuxówema ɔ mɛ bo xlɛ́ ɖɔ é ba wǔjɔmɛ tɔn lɛ kpo ǎ. Nugbǒ ɔ, Mawu wá sɔ́ d’ayi mɛ n’i bɔ é wlan wema-sɛ́dó-mɛ wè bɔ ye ɖò Biblu ɔ mɛ. É jɛ ɖɔ è ni ɖ’ayi wu ɖɔ ɖò wema-sɛ́dó-mɛ wegɔ ɔ mɛ ɔ, Piyɛ́ɛ ylɔ Pɔlu ɖɔ “nɔví mǐtɔn vívɛ́ná.” (2 Pi. 3:15) Nǔ e Piyɛ́ɛ wà nyì dò é sixu ko vɛwǔ nú hagbɛ̌ agun ɔ tɔn e nyí Kosi lɛ é có, Jezu e nyí gǎn agun ɔ tɔn é kpó ɖò Piyɛ́ɛ zán dó wà azɔ̌ na wɛ. (Efɛ. 1:22) Mɔ̌ mɛ ɔ, ali hun nú hagbɛ̌ agun ɔ tɔn lɛ bɔ ye na xwedó kpɔ́ndéwú Jezu kpo Tɔ́ tɔn kpo tɔn bo na nɔ sɔ́ hwɛ kɛ mɛ hú ɖ’ayǐ tɔn. É na nyɔ́ ɖɔ mɛɖé ni ma lɔn bonu nùwanyido gbɛtɔ́ hwɛhutɔ́ ɖé tɔn ni nyí afɔklɛ́nnú n’i ó.
18. Ninɔmɛ tɛ lɛ ka sixu byɔ ɖɔ mǐ ni ɖè linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔjlɔjlɔwiwa wu é xlɛ́?
18 Lee é nyí gbɔn ɖò xwè kanweko nukɔntɔn ɔ mɛ é ɔ, mɛxo agun tɔn e ma ɖó blɔ̌ ǎ é ɖě ɖò agun Klisanwun tɔn égbé tɔn mɛ ǎ, ɖó “mǐ mɛ bǐ wɛ nɔ wà nǔ nyì dò ɖò alɔkpa gègě mɛ.” (Ja. 3:2) Mǐ sixu mɔ nukúnnú jɛ nugbǒ enɛ mɛ fɛɛ, amɔ̌, fí e wuvɛ̌ ɔ ɖè é wɛ nyí hwenu e nùwanyido nɔví ɖé tɔn lɛ wà nǔ dó mǐ wu tlɔlɔ é. Ðò ninɔmɛ mɔhun ɖé mɛ ɔ, mǐ ka na ɖè linlin e Jehovah ɖó dó nǔjlɔjlɔwiwa wu é xlɛ́ à? Ði kpɔ́ndéwú ɔ, enyi mɛxo agun tɔn ɖé ɖɔ nùɖé b’ɛ vlɛ́ linlin agɔ ɖiɖó dó mɛ wu ɔ, nɛ̌ a ka na wá nǔ gbɔn? A na lɔn bɔ nǔ e mɛxo agun tɔn ɖé ɖɔ ɖò manywɛ mɛ bɔ é vɛ́ nú we é na nyí afɔklɛ́nnú nú we wɛ à? A na yawu wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ é kún sɔ́ jɛxa mɛxo ó wɛ à, alǒ a na ɖó suúlu bo nɔte kpɔ́n Jezu e nyí gǎn agun ɔ tɔn é? A ka na dó gǎn bo na mɔ nǔ zɛ nùwanyido enɛ wu, vlafo bo lin tamɛ dó xwè nabi e nɔví enɛ wà sinsɛnzɔ́ kpo gbejininɔ kpo na é jí à? Enyi nɔví e hu hwɛ dó we é ɖé kpó ɖò mɛxo agun tɔn sín azɔ̌ wá wɛ, alǒ tlɛ mɔ wǔjɔmɛzɔ́ ɖevo lɛ ɔ, a ka na j’awǎ xá ɛ à? Jlǒ sísɔ́ dó sɔ́ hwɛ kɛ mɛ na ɖexlɛ́ ganji ɖɔ a ɖó linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔjlɔjlɔwiwa wu é.
19. Etɛ jí mǐ ka ɖó na kú dó?
19 Akpàkpà nɔ sɔ́ mɛ ɖěɖee yí wǎn nú nǔjlɔjlɔwiwa lɛ é dó gbè e gbè Jehovah na ɖè nǔagɔwiwa e Satáan kpo gbɛ̀ tɔn nyanya ɔ kpo wà dó gbɛtɔ́ lɛ wu é síìn bǐ mlɛ́mlɛ́ é wu. (Eza. 65:17) Kaka jɛ hwe enɛ nu ɔ, mi nú mǐ mɛ ɖokpo ɖokpo ni kudeji bá ɖè linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔjlɔjlɔwiwa wu é xlɛ́ gbɔn dogbó mǐtɔn lɛ tuùntuùn ɖò mɛɖesɔhwe mɛ kpo jlǒ sísɔ́ dó sɔ́ hwɛ kɛ mɛ ɖěɖee hu hwɛ dó mǐ lɛ é kpo gblamɛ.


text:
WEMATA 11
Nǔ Kwiji lɛ Ðiɖe Síìn Ðò Walɔ Lixo Ðè Lee Mawu Nyí Mɛ Mímɛ́ Gbɔn É Xlɛ́
1. Etɛ Ezekiyɛli ka mɔ bɔ é jiwǔ ɖò nukún mǐtɔn mɛ?
MǏ NI ɖɔ ɖɔ a ɖò gbeyiɖɔ Ezekiyɛli tɛnmɛ ɖò xwè 2 500 mɔ̌ ɖíe bo mɔ nǔ e é mɔ é. A ɖò tɛmpli ɖaxó e ɖò kínkɔ́n wɛ é ɖé kpá. Wɛnsagun hlɔnhlɔnnɔ ɖokpo ɖò finɛ bo na xlɛ́ we nɔtɛn jiwǔ enɛ! A ɖè afɔ tɛnwe mɔ̌ bo yì hɔnnuwa atɔn lɛ ɖokpo kɔn. Hɔnnuwa enɛ lɛ jiwǔ ɖò nukún towe mɛ. Ye yì jǐ yì mɛtlu 30 mɔ̌. Ee a byɔ mɛ é ɔ, a mɔ mɛcɔ́tɔ́xɔ lɛ ɖò finɛ. È sɔ́ dětin lɛ dó ba acɔ́ nú agba lɛ na.
2. (a) Etɛ tɛmpli e è mɔ ɖò nǔmimɔ mɛ é ka nɔte na? (Lɛ̌ kpɔ́n tinmɛ e ɖò dò é.) (b) Etɛ nǔ ɖěɖee ɖò tɛmpli ɔ sín ali lɛ nu lɛ é ka sixu kplɔ́n mǐ?
2 Nǔmimɔ ɖé wɛ bɔ gbeyiɖɔ Ezekiyɛli mɔ dó tɛmpli gbigbɔ tɔn ɔ wu. É tinmɛ doyidoslɔ́ lee tɛmpli ɔ cí é tɔn b’ɛ sín enɛ wu bɔ tan tɛmpli ɔ tɔn bɛ́sín wemata 40 kaka yì wemata 48 wema tɔn tɔn. Tɛmpli ɔ nɔte nú tuto e Jehovah sɔ́ ɖ’ayǐ nú sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ é. Tɛmpli ɔ sín nǔ lɛ ɖokpo ɖokpo sín tinmɛ kúnkplá sinsɛn-biblo mǐɖesunɔ tɔn ɖò azǎn gudogudo tɔn elɔ lɛ mɛ. * Etɛ hɔnnuwa ɖaxó lɛ ka nɔte na? Ye nɔ flín mǐ ɖɔ mɛ ɖěɖee byɔ tuto e Jehovah sɔ́ ɖ’ayǐ nú sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ mɛ lɛ é ɖó na zán gbɛ̀ sɔgbe kpo nugbodòdó ɖaxó Mawu tɔn e ɖò xwi jí lɛ é kpo. Nǔ ɖokpo ɔ ɖɔ wɛ dětin lɛ lɔ ɖè, ɖó è nɔ zán ye hweɖelɛnu ɖò Biblu mɛ dó dó gesí nǔjlɔjlɔwiwa. (Ðɛh. 92:13) Bɔ mɛcɔ́tɔ́xɔ lɛ ka ló? É ɖò wɛn ɖɔ mɛ ɖěɖee ma ɖó sísí nú nugbodòdó Mawu tɔn lɛ ǎ é sixu gbɔn ali ɖɛkpɛɖɛkpɛ enɛ jí ǎ; ali enɛ wɛ ye ka na gbɔn dó ɖ’alɔ ɖò sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ mɛ bo na mɔ gbɛ̀.
3. Etɛwu é ka ɖò dandan ɖɔ è ni ɖò nǔ kwiji ɖè sín ahwanvu Klisu tɔn lɛ wu wɛ zɔn mǐ yì?
3 Nɛ̌ nǔ e Ezekiyɛli mɔ é ka jɛnu gbɔn? Lee mǐ mɔ gbɔn ɖò wema elɔ sín Wemata 2gɔ́ ɔ mɛ é ɔ, Jehovah ko zán Klisu dó ɖè nǔ kwiji sín togun tɔn wu ɖò ali bunɔ ɖé nu sín 1914 wá jɛ bǐbɛ̌mɛ 1919 tɔn. Nǔ kwiji ɖè sín mɛ wu ɔ fó ɖó finɛ wɛ à? Eǒ. Xwè kanweko e wá yì é mɛ ɔ, Klisu kpò ɖò hun jɛ dó nugbodòdó mímɛ́ walɔ ɖagbe tɔn Jehovah tɔn lɛ jí wɛ. Enɛ wu ɔ, è ɖó na lɛ́ kpó ɖò nǔ kwiji ɖè sín ahwanvu tɔn lɛ wu wɛ zɔn mǐ yì. Etɛwu? Ðó Klisu ɖò ahwanvu tɔn lɛ xò kplé sín gbɛ̀ elɔ e ko gblé ɖò walɔ ɖagbe linu é mɛ wɛ, bɔ Satáan ka gɔn tintɛnkpɔn gbeɖé bo na dɔn ye dó nùblibliwiwa mɛ ǎ wutu. (Xà 2 Piyɛ́ɛ 2:20-22.) Mi nú mǐ ni gbéjé ali e nu è ko ɖè nǔ kwiji sín Klisanwun nugbǒ lɛ wu ɖè kpɛɖé kpɛɖé é atɔn kpɔ́n: walɔ lixo, agun ɔ hinhɛn ɖó mimɛ̌ jí lixo, kpo xwédo mɛ kpo.
Nǔ Kwiji Ðiɖe Síìn Kpɛɖé Kpɛɖé Ðò Walɔ Lixo
4, 5. Wlɛnwín tɛ Satáan ka zán nú táan gègě? Ðuɖeji tɛ é ka ɖó?
4 Hwebǐnu wɛ walɔ ɖagbe ɖiɖó nɔ ɖu ayi mɛ nú togun Jehovah tɔn tawun. Enɛ wu ɔ, ye nɔ yí gbè nú alixlɛ́mɛ e è na dó walɔ ɖagbe zinzan wu b’ɛ zawě é. Mǐ ni kpɔ́n kpɔ́ndéwú ɖé lɛ.
5 Agalilɛ. Jehovah nɔ mɔ xóɖóxámɛ ɖò asú kpo asì kpo e ko wlí alɔ lɛ é tɛntin dó mɔ nǔ e mɛ́ bo jɛ acɔ́ é. Nǔ e nɔ víví nú Satáan é wɛ nyí ɖɔ é ni lilɛ jɔ nú nùnina xɔ akwɛ enɛ sín lee è ɖó na zán gbɔn é jí, bo nɔ bló b’ɛ nɔ huzu nǔ kwiji ɖé bo na dó tɛ́n togun Jehovah tɔn kpɔ́n bonu nǔ tɔn ma sɔ́ nyɔ́ nukún tɔn mɛ ó. Ðò Balaamu hwenu ɔ, Satáan ko zán wlɛnwín enɛ kpo ɖuɖeji ɖaxó kpo, bɔ azǎn gudogudo tɔn elɔ lɛ mɛ ɔ, é lɛ́ kpó ɖò zinzan hú ɖ’ayǐ tɔn wɛ.
6. Akpádídó tɛ è ka ɖetɔ́n dó Atɔxwɛ mɛ? Nɛ̌ è ka zán gbɔn? Etɛwu è ka wá jó dó? (Lɛ̌ kpɔ́n tinmɛ e ɖò dò é.)
6 Bo na dó tɔ́n ahwan gǎn e dó wɛ Satáan ɖè é ɔ, Atɔxwɛ (Glɛnsigbe) Ayidosun 15, 1908 tɔn ɖɔ xó ɖé bɔ akpádídó elɔ ɖ’emɛ: “Hwebǐnu kpo fí e un ɖè é bǐ kpo ɔ, lee un na wà nǔ xá mɛ e kpo nyì kpo ma ɖó mɛ̌ ɖokpo ɔ ǎ gbɔn ɖò togun mɛ é ɔ, mɔ̌ ɖokpo ɔ wɛ un na lɛ́ wà gbɔn hwenu e mɛ ɖě ma na ɖò finɛ ǎ é nɛ.” * Akpádídó ɔ ɖò dandan ǎ có, mɛ gègě yí gbè bo dó, bo na nyikɔ yetɔn bonu è na ɖetɔ́n dó Atɔxwɛ mɛ. Nugbǒ wɛ ɖɔ akpá enɛ d’alɔ mɛ gègě hwe ɔ nu, amɔ̌, xwè ɖé lɛ gudo ɔ, è mɔ ɖɔ é wá huzu yɛsu ɖé kpowun, enɛ wu ɔ, è gbɔ bo jó dó. É ɖò mɔ̌ có, nugbodòdó walɔ ɖagbe tɔn taji e jí é jinjɔn é kpó ɖò te tɛgbɛ.
7. Ðò 1935 ɔ, nǔmasɔgbe tɛ xó Atɔxwɛ ka ɖɔ? Nugbodòdó tɛ jí é ka tɛɖɛ̌?
7 Mɛgbenyinya Satáan tɔn fɔ́n bo ɖò ada gbló d’eji wɛ. Atɔxwɛ (Glɛnsigbe) Xwèjísun 1, 1935 tɔn ɖɔ xó dó walɔ nyanya e fɔ́n bo ɖò jijɛji wɛ ɖò togun Mawu tɔn tɛntin é ɖé jí nyì wɛn. Mɛɖé lɛ lin ɖɔ enyi emi vɛ́ ko nɔ ɖó alɔ ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ ɖò alɔkpa ɖé mɛ ɔ, é ko kpé bɔ emi na gɔn nugbodòdó Jehovah tɔn e kúnkplá walɔ ɖagbe lɛ é xwedó ɖò gbɛzán emitɔn mɛ. Atɔxwɛ ɔ ɖɔ tlɔlɔ ɖɔ: “Mɛ ɖokpo ɖokpo ɖó na flín ɖɔ é kún nyí alɔɖiɖo ɖò kúnnuɖiɖezɔ́ ɔ mɛ kɛɖɛ kpowun wɛ nyí nǔ e è byɔ lɛ é bǐ ó. Afɔsɔ́ɖótetɔ́ Jehovah tɔn wɛ kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ nyí, bɔ é ɖò dandan ɖɔ ye ni sɔ́ é kpo axɔsuɖuto tɔn kpo sín afɔ ɖó te lee é jɛxa gbɔn é.” Xota ɔ wá ɖè wě e zawě é xá mɛ dó alɔwliwli kpo walɔ ɖagbe ɖiɖó ɖò xóɖóxámɛ linu kpo jí, bɔ mɔ̌ mɛ ɔ, é d’alɔ togun Mawu tɔn bɔ é na “hɔn nú agalilɛ.”
8. Etɛwu Atɔxwɛ ka tɛɖɛ̌ tinmɛ mlɛ́mlɛ́ e xókwin Glɛkigbe tɔn e è lilɛ dó agalilɛ é jí hwɛhwɛ?
8 Ðò xwè e wá yì lɛ é mɛ ɔ, Atɔxwɛ tɛɖɛ̌ tinmɛ tawun e xókwin por·neiʹa e è zán nú agalilɛ ɖò Akpáxwé Biblu Tɔn E È Wlan Dó Glɛkigbe Mɛ É ɖó é jí. É nyí xóɖóxámɛ tlɔlɔ kɛɖɛ jí wɛ tinmɛ xókwin enɛ tɔn ɖó te ǎ. Loɔ, walɔ blíblí alɔkpa vovo e è nɔ mɔ ɖò tonyatɔ́ lɛ xwégbe lɛ é bǐ wɛ ɖò por·neiʹa ɔ mɛ. Enɛ wu ɔ, Klisu ko cyɔn alɔ ahwanvu tɔn lɛ jí sín agalilɛ kpo nùblibliwiwa kpo e huzu awě bo vunbla mɛ gègě ɖò gbɛ̀ égbé tɔn mɛ lɛ é sí.
9, 10. (a) Xota walɔ ɖagbe tɔn tɛ jí Atɔxwɛ ka ɖɔ xó dó ɖò 1935? (b) Etɛ Biblu ka kplɔ́n mɛ dó ahan nunu wu b’ɛ ka ɖò jlɛ̌ jí?
9 Ahan nu zɛ jlɛ̌ wu. Atɔxwɛ (Glɛnsigbe) Xwèjísun 1, 1935 tɔn ɖɔ xó dó walɔ masɔgbe ɖevo wu: “È lɛ́ ɖó ayi wu ɖɔ [ahan] nɔ ɖò mɛɖé lɛ jí hwenu e ye nɔ ɖò alɔ ɖó ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ kpo azɔ̌ tutoblonunu ɔ tɔn ɖevo lɛ kpo mɛ wɛ é. Ninɔmɛ tɛ mɛ Biblu ka yí gbè ɖɔ è ni nu ahan ɖè? É ka na sɔgbe ɖɔ mɛɖé ni nu ahan kaka ɖó bǎ ɖé mɛ b’ɛ na wà nǔ dó sinsɛnzɔ́ tɔn wu ɖò tutoblonunu Aklunɔ ɔ tɔn mɛ à?”
10 Atɔxwɛ ɔ ɖɔ xó dó linlin e ɖò jlɛ̌ jí bɔ Xó Mawu Tɔn ɖexlɛ́ dó ahan syɛnsyɛn nunu wu é jí. Biblu gbɛ́ vɛɛn kpo ahan syɛnsyɛn ɖevo lɛ kpo nunu ɖó jlɛ̌ jí ǎ, amɔ̌, é gbɛ́ ahannumu bǐ tawun. (Ðɛh. 104:14, 15; 1 Kɔ. 6:9, 10) Nú nǔ e kàn ahan syɛnsyɛn nunu cobo ɖ’alɔ ɖò sinsɛnzɔ́ mímɛ́ ɔ mɛ é ɔ, è ko flín tan Aalɔ́ɔn sín vǐ sunnu lɛ tɔn Mawu sɛntɔ́ lɛ sín hwenu línlín ɖíe. Mawu hu ye ɖó ye xwlé vɔsanú i ɖò vɔsakpe jí lee é ma zɔ́n gbɔn ǎ é. Enɛ gudo tlolo ɖò tan ɔ mɛ ɔ, è xlɛ́ nǔ e sixu ko sísɛ́ sunnu enɛ lɛ bɔ ye wà nǔ masɔgbe enɛ é, ɖó Mawu dó sɛ́n nú vɔsanúxwlémawutɔ́ lɛ bǐ ɖɔ ahan ni ma nɔ jɛ ɖɛ̌ yetɔn tá hwenu e ye na nɔ ɖò azɔ̌ mímɛ́ lɛ wà wɛ é ó. (Lev. 10:1, 2, 8-11) Ðò égbé ɔ, sɔgbe kpo nugbodòdó taji enɛ kpo ɔ, ahwanvu Klisu tɔn lɛ nɔ ɖó ayi te bo nɔ nu ahan hwenu e ye ɖò alɔ ɖó ɖò sinsɛnzɔ́ mímɛ́ ɔ mɛ wɛ é ǎ.
11. Etɛwu é ka nyí nyɔna ɖé ɖɔ nukúnnúmɔjɛnǔmɛ e togun Mawu tɔn ɖó dó ahannumu jí é ka lɛ́ jɛji?
11 Ðò xwè e wá yì lɛ é mɛ ɔ, Klisu lɛ́ gbló ada nú nukúnnúmɔjɛnǔmɛ e ahwanvu tɔn lɛ ɖó dó ahannumu wu é, enɛ wɛ nyí ɖɔ è ni kpò nú ahan kɛɖɛ bo huzu kannumɔ na. Nùɖuɖu gbigbɔ tɔn e nɔ wá dó ganmɛ é d’alɔ mɛ gègě bɔ ye jla ninɔmɛ enɛ ɖó lee é jɛxa gbɔn é, bo lɛ́ vɔ́ gbɛzán yetɔn blóɖó. È d’alɔ mɛ gègě bɔ ye ɖu ɖò ninɔmɛ ɔ jí bǐ mlɛ́mlɛ́. Mɛɖebǔ ɖó na lɔn bɔ ahan nu zɛ jlɛ̌ wu na kɔ́n wi tɔn, klán xwédo tɔn, bɔ taji bǐ ɔ, é na zɔ́n bɔ é na gɔn alɔ ɖó ɖò sinsɛn-biblo mímɛ́ Jehovah tɔn e nyí wǔjɔmɛ ɖé é mɛ ǎ.
“Mǐ sixu lin ɖɔ Aklunɔ mǐtɔn na ɖò azɔ hwɛ́n wɛ alǒ sɔ́ nùblibli mɔhun ɖebǔ dó nu ǎ.”
12. Cobonu azǎn gudogudo tɔn lɛ na tlɛ bɛ́ ɔ, nukún tɛ ahwanvu Klisu tɔn lɛ ka nɔ dó kpɔ́n azɔ nunu na?
12 Azɔ nunu. Ahwanvu Klisu tɔn lɛ tlɛ ko jɛ azɔ nunu gbɛ́ jí cobɔ azǎn gudogudo tɔn lɛ bɛ́. Ðò xwè ɖé lɛ ɖíe ɔ, Charles Capen e nyí nɔví sunnu mɛxomɔ ɖé é flín hwenu e é mɔ Charles Taze Russell azɔn nukɔntɔn ɔ ɖò hwenu e xwè kanweko 19gɔ́ ɔ ɖibla yì vivɔnu é. Capen ɖó xwè 13 hwenɛnu, é kpo nɔví tɔn atɔn kpo ɖò kpekán e jí è nɔ gbɔn yì Biblu Xwè e ɖò Allegheny, Pennsylvanie é. Ee Russell gbɔn akpá yetɔn é ɔ, é kanbyɔ ye ɖɔ: “Azɔ nu wɛ mi ɖè à yɔkpɔ emi? Un sè azɔ wán.” Ye na jiɖe è ɖɔ emi kún ɖò azɔ nu wɛ ó. É ɖò wɛn ɖɔ ye tuùn linlin e Russell ɖó dó azɔ nunu wu é cobo gosin finɛ. Ðò Atɔxwɛ (Glɛnsigbe) Avivɔsun 1, 1895 tɔn mɛ ɔ, Nɔví Russell ɖɔ xó dó 2 Kɔlɛntinu lɛ 7:1 jí bo ɖɔ: “Un tuùn lee Klisanwun e nɔ nu azɔ ɖò alɔkpa ɖebǔ mɛ é ɖé na sɔ́ Mawu sù alǒ [azɔ nunu] na wà ɖagbe nú éɖesunɔ gbɔn é ǎ. . . . Mǐ sixu lin ɖɔ Aklunɔ mǐtɔn na ɖò azɔ hwɛ́n wɛ alǒ sɔ́ nùblibli mɔhun ɖebǔ dó nu ǎ.”
13. Nǔ kwiji tɛ è ka ɖè sín togun Mawu tɔn wu ɖò walɔ lixo ɖò 1973?
13 Ðò 1935 ɔ, Atɔxwɛ ylɔ azɔ ɖɔ “gbehan blíblí” bo ɖɔ ɖɔ mɛɖebǔ e nɔ dó azɔ nu alǒ nɔ nu é kún sixu kpó ɖò hagbɛ̌ xwédo Betɛli tɔn tɔn nyí wɛ alǒ afɔsɔ́ɖótetɔ́ tutoblonunu Mawu tɔn tɔn ɖé nyí wɛ ɖò gbexosin-alijitɔ́zɔ́ ɔ alǒ nukúnkpénuwutɔ́ tomɛyitɔ́zɔ́ ɔ mɛ ó. Ðò 1973 ɔ, è lɛ́ ɖè nǔ kwiji ɖevo sín walɔ togun Mawu tɔn tɔn mɛ. Atɔxwɛ Ayidosun 1, 1973 tɔn tinmɛ ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn ɖebǔ kún sixu ɖó nùwalɔ blíblí enɛ e nɔ hu mɛ, bo nɔ lɛ́ hɛn nǔ gblé dó mɛ ɖevo lɛ wu é, bo lɛ́ ɖò kpɔ́ndéwú ɖagbe nyí wɛ ɖò agun ɔ mɛ ó. È ɖè mɛ ɖěɖee gbɛ́ ɖɔ emi kún na jó azɔ nunu dó ó lɛ é sín agun mɛ. * Klisu lɛ́ ɖè afɔ taji ɖevo ɖò nǔ kwijikwiji ɖiɖe sín ahwanvu tɔn lɛ wu linu.
14. Nugbodòdó Mawu tɔn tɛ ka ɖɔ xó dó hun wu? Nɛ̌ hundido ka wá vun kàn gbɔn?
14 Hun zinzan nyì dò. Ðò Nɔwée hwenu ɔ, Mawu ɖɔ ɖɔ é kún sɔgbe nú è na ɖu hun ó. É lɛ́ dó zǒgbe xó enɛ jí ɖò Sɛ́n e é na akɔta Izlayɛli tɔn é mɛ, bo lɛ́ ɖɔ nǔ ɖokpo ɔ nú agun Klisanwun tɔn, bo ɖɔ ye ni “ma ɖu hun ó [alǒ ni ‘nɔ zɔ . . . nú hun,’ NWT].” (Mɛ. 15:20, 29; Bǐb. 9:4; Lev. 7:26) Ðò azǎn mǐtɔn gbè ɔ, Satáan mɔ wlɛnwín ɖé bo nɔ dó sísɛ́ mɛ gègě bɔ ye nɔ gbɛ́ gbè nú nugbodòdó Mawu tɔn enɛ. Xwè kanweko 19gɔ́ ɔ mɛ wɛ dotóogán lɛ tɛ́n hundido kpɔ́n ɖè, amɔ̌, ee ye mɔ dò nú hun alɔkpa ɖěɖee tíìn lɛ é gudo é wɛ hundido wá gbakpé fí bǐ. Ðò 1937 ɔ, ye jɛ hun yí dó nǔ mɛ ɖ’ayǐ jí bɔ Wɛkɛ Hwan Wegɔ ɔ zɔ́n bɔ aca enɛ wá vun kàn kpé gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ.
15, 16. (a) Etɛ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ka kanɖeji bo na wà ɖò hundido linu? (b) Nɛ̌ è ka nɔ nɔ gudo nú ahwanvu Klisu tɔn lɛ ɖò hundido kpo azɔ̌wánúmɛ ma dó hun kpo linu gbɔn?
15 Ðò bǐbɛ̌mɛ 1944 tɔn ɔ, Atɔxwɛ ɖexlɛ́ tawun ɖɔ ali e nu è nɔ ɖu hun ɖè é ɖevo wɛ nyí hundido. Ðò xwè e bɔ d’ewu é mɛ ɔ, è na hlɔnhlɔn linlin enɛ e jinjɔn Biblu jí é bo lɛ́ na mɔjɛmɛ d’eji. Ðò 1951 ɔ, è ɖè nùkanbyɔ kpo xósin kpo e è slɛ́ dó wema jí é ɖé tɔ́n bo na dó d’alɔ togun Mawu tɔn b’ɛ na wà nǔ ɖó kpɔ́ xá lanmɛ na nɔ ganji zɔwatɔ́ lɛ. Gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ ɔ, ahwanvu Klisu tɔn gbejinɔtɔ́ lɛ nɔ zunfan linlin yetɔn kpo akɔnkpinkpan kpo, enyi è na bo ko ye, gbɛ́ wǎn nú ye, bo doya nú ye tlɔlɔ ɔ nɛ. Amɔ̌, Klisu nɔ ɖò ali xlɛ́ tutoblonunu tɔn wɛ bo nɔ nɔ gudo n’i lee é ɖó hudo tɔn gbɔn é. È ɖè alɔnuwema lɛ kpo xota lɛ kpo tɔ́n bɔ ye tín nǔ mɛ dó hun jí hlɛ́nhlɛ́n.
16 Ðò 1979 ɔ, mɛxo agun tɔn ɖé lɛ jɛ dotóoxwé ɖaxó lɛ gbɔn jí bo na dó d’alɔ dotóogán lɛ bonu ye na mɔ nukúnnú jɛ linlin mǐtɔn e jinjɔn Biblu jí é wu ganji, bo lɛ́ ɖɔ xó xá ye dó nǔ ɖevo e sixu nɔ hun tɛnmɛ bo tíìn lɛ é jí. Ðò 1980 ɔ, è sɔnǔ nú mɛxo agun tɔn lɛ gbɔn toxo 39 mɛ ɖò États-Unis bonu ye na wà azɔ̌ enɛ. É yá é ɔ, Hagbɛ̌ Alixlɛ́mɛtɔ́ ɔ yí gbè bɔ è sɔnǔ nú Wěɖegbɛ́ E Nɔ Kpé Nukún Dó Dotóoxwé Xó Wu lɛ É gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ. Gǎndido enɛ lɛ ka dɔn nukɔnyiyi wá ɖò nukɔnmɛ à? Égbé ɔ, lanmɛ na nɔ ganji zɔwatɔ́ afatɔ́n mɔkpan wɛ nɔ wà nǔ ɖó kpɔ́ xá Kúnnuɖetɔ́ e ɖò azɔn jɛ wɛ lɛ é, bo nɔ ɖè sísí xlɛ́ gbɛ̌ e ye gbɛ́ ɖɔ emi kún na dó hun ó é. Dotóoxwé ɖaxó gègě wɛ ɖò gbè yí wɛ bo nɔ w’azɔ̌ nú mɛ ma dó hun, bɔ ɖé lɛ ɖò ye mɛ bo tlɛ nɔ mɔ enɛ dó mɔ nǔ e sɔgbe tawun bɔ è ɖó na wà ɖò azɔn gbɔ nú mɛ linu é. Enyi a lin tamɛ dó ali ɖěɖee nu Jezu cyɔn alɔ ahwanvu tɔn lɛ jí ɖè sín gǎn e Satáan dó bo na hɛn ye blí é sí é jí ɔ, é nɔ sɔ́ akpàkpà we à cé?
17. Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖexlɛ́ gbɔn ɖɔ ali e nu Klisu ɖò nǔ kwiji ɖè sín ahwanvu tɔn lɛ wu ɖè wɛ é xɔ akwɛ ɖò nukún mǐtɔn mɛ?
17 É na nyɔ́ ɖɔ mǐ ni nɔ kanbyɔ mǐɖee ɖɔ: ‘Ali e nu Klisu ka ɖè nǔ kwiji sín ahwanvu tɔn lɛ wu ɖè, bo ɖò mǐ kplɔ́n wɛ bonu mǐ na zunfan nugbodòdó taji Jehovah tɔn e kúnkplá walɔ ɖagbe lɛ é ka nɔ xɔ akwɛ ɖò nukún mǐtɔn mɛ à?’ Enyi mɔ̌ hǔn, mi nú mǐ ni hɛn dó ayi mɛ ɖɔ Satáan ɖò biba wɛ tɛgbɛ bo na vɔ́da nú sísí e mǐ ɖó nú walɔ ɖagbe e Mawu byɔ lɛ é é, b’ɛ na zɔ́n bɔ mǐ na jɛ zɔ nú Jehovah kpo Jezu kpo. Bo na dó ɖí xwi xá nǔwiwa Satáan tɔn enɛ ɔ, tutoblonunu Jehovah tɔn ɖò akpá gbò nú mǐ wɛ kpo wanyiyi kpo hwɛhwɛ bo nɔ flín nǔ mǐ dó nùblibliwiwa gbɛ̀ elɔ tɔn lɛ wu. Mi nú mǐ ni ɖò acéjí, bo na setónú nú wěɖexámɛ enɛ lɛ é nɔ d’alɔ mɛ é.
Agun ɔ Hinhɛn Ðó Mimɛ̌ Jí
18. Enyi mɛɖé lɛ sɔ́ jlǒ dó gbɛ́ ɖɔ emi kún na xwedó nugbodòdó Mawu tɔn lɛ ó ɔ, nǔ tɛ nǔmimɔ Ezekiyɛli tɔn ka flín mǐ céɖécéɖé?
18 Ali wegɔ e nu è ɖè nǔ kwiji síìn ɖè é wɛ nyí afɔ ɖěɖee è ɖè bo na dó hɛn agun ɔ ɖó mimɛ̌ jí lɛ é. É blawu ɖɔ mɛ e yí gbè nú nugbodòdó Jehovah tɔn ɖěɖee kúnkplá walɔ ɖagbe bo zé yeɖée jó n’i lɛ é bǐ kún nɔ gbeji nú gbeta yetɔn ó. Mɛɖé lɛ nɔ wá huzu ayixa bo nɔ sɔ́ jlǒ dó gbɛ́ gbè nú nugbodòdó enɛ lɛ. Etɛ è ka ɖó na wà nú mɛ mɔhun lɛ? Mǐ sixu mɔ alixlɛ́mɛ ɖé ɖò nǔmimɔ Ezekiyɛli tɔn e xó è ɖɔ ɖò wemata elɔ sín bǐbɛ̌mɛ é mɛ. Flín hɔnnuwa ɖaxó enɛ lɛ. Ðò hɔnnuwa ɖokpo ɖokpo mɛ ɔ, mɛcɔ́tɔ́xɔ lɛ ɖò finɛ. É ɖò wɛn ɖɔ mɛcɔ́tɔ́ lɛ na nya xɛ ɖò tɛmpli ɔ jí, bo na lɛkɔ nú mɛ ɖěɖee “ma gbò ada [nú ayi yetɔn] ǎ” lɛ é nú ye ma byɔ tɛmpli ɔ mɛ ó. (Ezek. 44:9) Enɛ ɖexlɛ́ céɖécéɖé ɖɔ mɛ ɖěɖee nɔ tɛnkpɔn bo nɔ zán gbɛ̀ sɔgbe kpo nugbodòdó Jehovah tɔn e kúnkplá walɔ ɖagbe lɛ é kpo kɛɖɛ wɛ è jɔwu bɔ ye na nɔ sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ mɛ. Ðò ali ɖokpo ɔ nu ɔ, è hun wǔjɔmɛ li ɔ nú mɛ bǐ kpowun kpaà bɔ ye na dó hǎ xá Klisanwun lɛ ɖò sinsɛn-biblo ɔ mɛ ɖò égbé ǎ.
19, 20. (a) Nɛ̌ Klisu ka d’alɔ ahwanvu tɔn lɛ kpɛɖé kpɛɖé bɔ ye jla lee ye nɔ ɖeɖɛ hwɛ syɛnsyɛn lɛ gbɔn é ɖó gbɛn? (b) Hwɛjijɔ atɔn tɛ lɛ wu è ka nɔ ɖè mɛ ɖěɖee ma lɛkɔ sín hwɛ yetɔn lɛ gudo ǎ é sín agun mɛ?
19 Ðò 1892 ɔ, Atɔxwɛ tinmɛ ɖɔ “azɔ̌ mǐtɔn wɛ é nyí ɖɔ mǐ ni ɖè mɛ ɖěɖee gbɛ́ tlɔlɔ ɖɔ Klisu kún sɔ́ éɖée dó xɔ gbɛ̀ nú mǐ bǐ ó lɛ é alǒ gbɛ́ b’ɛ ma ɖò tlɔlɔ ǎ lɛ é sín agun mɛ.” (Xà 2 Jaan 10.) Ðò 1904 ɔ, wema La Nouvelle Création (Glɛnsigbe) ɖɔ ɖɔ mɛ ɖěɖee gbɛ́ ɖɔ emi kún na jó walɔ masɔgbe dó ó lɛ é nɔ sɔ́ mimɛ̌ jí ninɔ agun ɔ tɔn ɖò walɔ lixo ɖó axɔ nu tawun. Hwenɛnu ɔ, agun ɔ bǐ wɛ nɔ kplé bo nɔ gbéjé hwɛ syɛnsyɛn lɛ kpɔ́n. Amɔ̌, ninɔmɛ enɛ lɛ nɔ wá mɔ̌ ǎ. Ðò 1944 ɔ, Atɔxwɛ xlɛ́ ɖɔ nɔví sunnu agbanɖotananɔ lɛ kɛɖɛ wɛ sixu ɖeɖɛ ninɔmɛ enɛ lɛ. Ðò 1952 ɔ, è ɖɔ alixlɛ́mɛ Biblu tɔn e kúnkplá lee è na ɖeɖɛ hwɛɖiɖɔ xó lɛ gbɔn é dó Atɔxwɛ mɛ, bo tɛɖɛ̌ hwɛjijɔ taji e wu è na ɖè mɛ ɖěɖee ma lɛkɔ sín hwɛ yetɔn lɛ gudo ǎ lɛ é sín agun mɛ é jí, é wɛ nyí ɖɔ agun ɔ na nɔ mimɛ̌ jí.
20 Sín hwenɛnu kaka jɛ dìn ɔ, Klisu d’alɔ ahwanvu tɔn lɛ bɔ ye jla lee ye nɔ ɖeɖɛ hwɛ syɛnsyɛn lɛ gbɔn é ɖó. È kplɔ́n nǔ Klisanwun mɛxo agun tɔn lɛ ganji bɔ ye nɔ kpé nukún dó hwɛɖiɖɔ xó lɛ wu ɖó sɛ́n xwi jí bo nɔ lɛ́ kú nǔblawu nú mɛ lee Jehovah nɔ bló gbɔn é ɖɔhun. É hwe bǐ ɔ, mǐ mɔ hwɛjijɔ e wu è na ɖè hwɛhutɔ́ e ma lɛkɔ sín hwɛ tɔn lɛ gudo ǎ é ɖé sín agun mɛ é atɔn céɖécéɖé égbé: (1) bonu è ma kɔn cí dó nyikɔ Jehovah tɔn wu ó, (2) bo na dó cyɔn alɔ agun ɔ jí bonu nǔ e hwɛ syɛnsyɛn lɛ jì lɛ é ni ma wà nǔ dó wǔ tɔn ó, (3) bo na dó sísɛ́ hwɛhutɔ́ ɔ bɔ hwɛ tɔn lɛ na vɛ́ n’i b’ɛ na lɛkɔ sín ye gudo, enyi é nyɔ́ bló ɔ nɛ.
21. Ali tɛ nu tuto mɛ ɖiɖe sín agun mɛ tɔn ka nyí nyɔna ɖé nú togun Mawu tɔn ɖè?
21 A mɔ lee tuto mɛ ɖiɖe sín agun mɛ tɔn ɔ nyí nyɔna ɖé nú ahwanvu Klisu tɔn lɛ gbɔn ɖò égbé é à? Ðò Izlayɛli hwexónu tɔn ɔ, hwɛhutɔ́ lɛ nɔ huzu nùblibli ɖé bo nɔ wà nǔ dó akɔta ɔ wu hwɛhwɛ, bo tlɛ wá sukpɔ́ hú mɛ ɖěɖee yí wǎn nú Jehovah bo ba na wà nǔ jlɔjlɔ lɛ é ɖò hweɖenu. Enɛ wu ɔ, akɔta ɔ nɔ kɔn cí dó nyikɔ Jehovah tɔn wu hwɛhwɛ, bo sɔ́ nɔ mɔ nyɔna tɔn lɛ ǎ. (Jel. 7:23-28) Amɔ̌ ɖò égbé ɔ, kplékplé sunnu kpo nyɔnu kpo ɖěɖee gbigbɔ sín nǔ lɛ nɔ ɖu ayi mɛ na lɛ é wɛ Jehovah kpé nǔ xá. Ðó è nɔ ɖè nǔnyanyawatɔ́ ɖěɖee gbɛ́ kɔ lɛ́ sín hwɛ yetɔn lɛ gudo lɛ é sín tɛntin mǐtɔn wutu ɔ, ye sɔ́ nɔ nyí alyannu ɖò Satáan sín alɔ mɛ bonu é na sɔ́ dó hɛn nǔ gègě gblé dó agun ɔ kpo mimɛ̌ jí ninɔ tɔn kpo wu ǎ. É nyɔ́ wà ɔ, nǔ wà dó mɛ wu yetɔn ɖò ɖiɖekpo wɛ. É sín enɛ wu bɔ kplékplé mǐtɔn kudeji ɖɔ nǔ mǐtɔn na kpó ɖò Jehovah nukúnmɛ nyɔ́ wɛ. Flín ɖɔ Jehovah d’akpá bo ɖɔ: “Alyannu e è na tun bo na sɔ́ dó jǐ we ɔ ɖě na wà nǔtí nú we ǎ.” (Eza. 54:17) Mǐ ka nɔ nɔ gudo nú mɛxo agun tɔn ɖěɖee ɖó azɔ̌ syɛnsyɛn bo na kpé nukún dó hwɛɖiɖɔ xó lɛ wu é à?
Susu Kpikpa nú Mɛ E Sín Nyikɔ Mɛ Xwédo lɛ Bǐ Tíìn Ðè É
22, 23. Etɛwu mǐ ka nɔ dokú nú Klisanwun hàtɔ́ mǐtɔn ɖěɖee nɔ gbɛ̀ ɖò bǐbɛ̌mɛ xwè kanweko 20gɔ́ ɔ tɔn lɛ é? É ɖò mɔ̌ có, etɛ ka xlɛ́ nyì wɛn ɖɔ è ɖó hudo jlɛjininɔ tɔn dó xwédo wu?
22 Ali atɔngɔ e nu Klisu fɔ́n bo ɖò nǔ kwiji ɖè sín ahwanvu tɔn lɛ wu wɛ ɖè é wɛ nyí alɔwliwli kpo gbɛzán xwédo tɔn kpo. Linlin e mǐ ɖó dó xwédo wu é ka kpɔ́n te d’eji ɖò xwè lɛ vlamɛ à? Ganji. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, enyi mǐ xà nǔ dó lee Mawu sɛntɔ́ bǐbɛ̌mɛ xwè kanweko 20gɔ́ ɔ tɔn lɛ nɔ sɔ́ yeɖée dó savɔ̌ gbɔn é jí ɔ, é nɔ jiwǔ nú mǐ. Lee ye sɔ́ sinsɛnzɔ́ mímɛ́ ɔ ɖó tɛn nukɔntɔn ɔ mɛ ɖò gbɛzán yetɔn mɛ gbɔn é sù nukún mǐtɔn mɛ tawun. É ɖò mɔ̌ có, mǐ sixu mɔ ɖɔ ye ɖó hudo jlɛjininɔ tɔn d’eji. Gbɔn nɛ̌ é?
23 Hwɛhwɛ ɔ, è nɔ ɖè azɔ̌ nú nɔví sunnu lɛ ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ alǒ ye nɔ nyí nukúnkpénuwutɔ́ tomɛyitɔ́ bo nɔ yì xɔ sun mɔkpan ɖò fí ɖevo ma mɔ xwédo yetɔn ɖò avla enɛ lɛ mɛ. Hwenɛnu ɔ, è nɔ dosin nǔ e Biblu ɖɔ dó alɔwliwli wu é jí bo nɔ dó awakanmɛ kú nú mɛ ɖɔ è ma yì kɔn ó, táan ɖokpo ɔ mɛ ɔ, è ka nɔ lɛ́ kplɔ́n nǔ kaka ɖé mɛ dó lee è na bló gbɔn bɔ alɔwliwli Klisanwun tɔn na lidǒ é wu ǎ. Ninɔmɛ enɛ lɛ ka kpó ɖò ahwanvu Klisu tɔn lɛ tɛntin égbé wɛ à? Eǒ.
Azɔ̌ yɛhwexɔsuɖuto ɔ tɔn lɛ ɖó na yí ta sín nukún kpíkpé dó xwédo mɛtɔn wu sí ǎ
24. Nɛ̌ Klisu ka d’alɔ togun tɔn gbejinɔtɔ́ ɔ b’ɛ ɖó linlin e ɖò jlɛ̌ jí é dó alɔwliwli kpo xwédo kpo wu gɔ́ na gbɔn?
24 Égbé ɔ, azɔ̌ yɛhwexɔsuɖuto ɔ tɔn lɛ ɖó na yí ta sín nukún kpíkpé dó xwédo mɛtɔn wu sí ǎ. (Xà 1 Timɔtée 5:8.) Gɔ́ na ɔ, Klisu tɛnkpɔn bo bló bɔ wěɖexámɛ junjɔn Biblu jí e kúnkplá alɔwliwli kpo gbɛzán xwédo tɔn kpo bo ɖò jlɛ̌ jí lɛ é nɔ sà tɔ̀ wá ahwanvu tɔn gbejinɔtɔ́ e ɖò ayikúngban jí lɛ é gɔ́n. (Efɛ. 3:14, 15) Ðò 1978 ɔ, è ɖè wema Hinhẹn Gbẹzan Whẹndo Towe Tọn Yin Ayajẹnọ tɔ́n ɖò Glɛnsigbe mɛ. Xwè 18 mɔ̌ gudo ɔ, è wá ɖè wema Aṣli Ayajẹ Whẹndo Tọn tɔ́n dó Glɛnsigbe mɛ. Gɔ́ na ɔ, è ɖè xota gègě tɔ́n dó Atɔxwɛ mɛ bo na dó d’alɔ asú kpo asì kpo lɛ bonu ye na zán nugbodòdó Biblu tɔn lɛ ɖò xwédo yetɔn mɛ.
25-27. Nɛ̌ hudo yɔkpɔvu e ɖó xwè vovo lɛ é tɔn ka ɖu ayi mɛ nú tutoblonunu ɔ tawun ɖò xwè lɛ gblamɛ gbɔn?
25 Bɔ mɛ winnyawinnya lɛ ka lo? Ðò xwè lɛ gblamɛ ɔ, nǔ yetɔn fɔ́n bo ɖò ayi mɛ ɖu nú tutoblonunu Jehovah tɔn wɛ. É ko na nǔ ɖagbe lɛ yɔkpɔvu e ɖó xwè vovo lɛ é nú xwè gègě, amɔ̌, nǔ ɖagbe enɛ lɛ é cí sìn kunkun ɖɔhun é ko wá sukpɔ́ bo cí tɔsisa ɖɔhun. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, xota “Étude de la Bible pour les jeunes” (Glɛnsigbe) tɔ́n ɖò L’Âge d’Or mɛ sín 1919 wá 1921. Enɛ gudo ɔ, è ɖè alɔnuwema L’ABC de L’Âge d’Or (Glɛnsigbe) tɔ́n ɖò 1920, bɔ ɖò 1942 ɔ, è ɖè wema Enfants tɔ́n. Ðò 1970 kpo 1979 kpo vlamɛ ɔ, è ɖè wema Didotóayi Hlan Mẹplọntọ Daho Lọ, Jọja Whenu Towe
26 Égbé ɔ mǐ ɖó wema Les jeunes s’interrogent e è vɔ́ jlaɖó é vovo wè, cobɔ xota ɖebɔdoɖewu lɛ lɛ́ kpó ɖò tíntɔ́n wɛ ɖò Tɛn Ɛntɛnɛti Tɔn mǐtɔn jw.org jí. Mǐ lɛ́vɔ ɖó wema Plọnnu sọn Mẹplọntọ Daho lọ Dè. Nǔ gègě wɛ ɖò Tɛn Ɛntɛnɛti Tɔn mǐtɔn jí nú yɔkpɔvu lɛ, ɖi kati mɛ e xó Biblu ɖɔ lɛ é tɔn lɛ, Biblu kplɔnkplɔn sín azɔ̌ lɛ nú mɛ winnyawinnya lɛ kpo yɔkpɔvu lɛ kpo, ayihundida lɛ, video lɛ, kpo tan Biblu tɔn lɛ sín ɖiɖe lɛ kpo, gɔ́ nú nùkplɔnmɛ Biblu tɔn lɛ nú vǐ ɖěɖee ɖó xwè atɔn alǒ hwe hú mɔ̌ lɛ é. É ɖò wɛn ɖɔ linlin e Klisu ɖó dó yɔkpɔvu lɛ wu sín hwenu e é dɔn ye dó awa mɛ ɖò xwè kanweko nukɔntɔn ɔ mɛ é kún ko ɖyɔ ó. (Mak. 10:13-16) É jló ɖɔ yɔkpɔvu e ɖò mǐ mɛ lɛ é ni mɔ ɖɔ è yí wǎn nú emi bɔ nùɖuɖu lɛ kpé emi ɖò gbigbɔ lixo.
27 Jezu lɛ́ jló ɖɔ è ni nya xɛ ɖò yɔkpɔvu lɛ jí sín nǔ nyanya lɛ sí. Ðó gbɛ̀ elɔ fɔ́n bo ɖò gblègblé wɛ tawun ɖò walɔ lixo wutu ɔ, xó ɖó xá yɔkpɔvu lɛ wá gbakpé hugǎn. Enɛ wu ɔ, è ɖè xota e zawě lɛ é tɔ́n bo na dó d’alɔ mɛjitɔ́ lɛ bonu ye na dó nya xɛ ɖò vǐ yetɔn lɛ jí sín walɔ baɖabaɖa enɛ sí. *
28. (a) Lee nǔmimɔ Ezekiyɛli tɔn xlɛ́ gbɔn é ɔ, etɛ é ka byɔ cobɔ mǐ na ɖ’alɔ ɖò sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ mɛ? (b) Etɛ a ka kanɖeji bo na wà?
28 Lee Klisu ɖò nǔ kwiji ɖè sín ahwanvu tɔn lɛ wu wɛ, bo ɖò ye kplɔ́n wɛ bonu ye na ɖó sísí nú nugbodòdó walɔ ɖagbe tɔn Jehovah tɔn lɛ, bo zán gbɛ̀ sɔgbe xá, lobo lɛ́ ɖu lè yetɔn gbɔn é mimɔ jiwǔ à cé? Lɛ̌ flín tɛmpli e Ezekiyɛli mɔ ɖò nǔmimɔ mɛ é. Flín hɔnnuwa ɖaxó lɛ. Nugbǒ wɛ ɖɔ è nɔ mɔ tɛmpli enɛ ɖó nukún wu ǎ, ɖó tɛmpli gbigbɔ tɔn ɖé wɛ, amɔ̌, mǐ ka nɔ mɔ dó mɔ nùjɔnǔ ɖé à? É nyí Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn ɖé mɛ yiyi, Biblu hunhun alǒ hɔn xúxú xúxú ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ kpowun wɛ ko nyí mǐ byɔ mɛ ǎ. Nǔ enɛ lɛ nyí nǔ bɔ è nɔ wà bo nɔ mɔ kpo nukún kpo. Yɛmɛnuwatɔ́ ɖé sixu wà nǔ enɛ lɛ fɛɛ cobo ka na byɔ tɛmpli Jehovah tɔn mɛ gbeɖé ǎ. Amɔ̌, enyi mǐ nɔ wà nǔ enɛ lɛ bɔ hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, mǐ nɔ zán gbɛ̀ sɔgbe kpo nugbodòdó walɔ ɖagbe tɔn Jehovah tɔn lɛ kpo, bo nɔ ɖ’alɔ ɖò sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ mɛ kpo ayi jlɔjlɔ kpo hǔn, mǐ byɔ tɛmpli ɔ mɛ bo ɖò Mawu sɛ̀n wɛ ɖò fí mimɛ̌ hugǎn ɔ wɛ nɛ, enɛ wɛ nyí tuto e Jehovah Mawu bló nú sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ é! Mi nú mǐ ni wlíbò nú wǔjɔmɛ xɔ akwɛ enɛ hwebǐnu. Mi nú mǐ ni lɛ́ kpó ɖò nǔ e wu mǐ kpé é bǐ wà wɛ bá dó ɖè mɛ mímɛ́ e Jehovah nyí é xlɛ́ gbɔn nugbodòdó nǔjlɔjlɔwiwa tɔn e é nɔ sɔnǔ na lɛ é xwixwedó gblamɛ!
^ akpá. 2 Ðò 1932 ɔ, Akpáxwé 2gɔ́ wema Justification (Glɛnsigbe) tɔn xlɛ́ azɔn nukɔntɔn ɔ ɖɔ nǔɖɔɖ’ayǐ Biblu tɔn ɖěɖee ɖɔ xó dó togun Jehovah tɔn vívɔ́ ɖó ayǐ ɖò tò yetɔn mɛ wu é lɛ́ jɛnu ɖevo ɖò azǎn mǐtɔn gbè, é ka sɔ́ nyí Izlayɛli jɔnwun ɔ jí wɛ é jɛnu dó ǎ, loɔ, Izlayɛli gbigbɔ tɔn ɔ jí wɛ é jɛnu dó. Nǔɖɔɖ’ayǐ enɛ lɛ dó gesí sinsɛn-biblo mimɛ̌ ɔ vívɔ́ ɖó ayǐ. Atɔxwɛ Xwèjísun 1, 1999 tɔn tinmɛ ɖɔ tɛmpli e Ezekiyɛli mɔ ɖò nǔmimɔ mɛ é nyí nǔɖɔɖ’ayǐ nùvɔjlaɖó tɔn ɖé, bɔ enɛ wu ɔ, é na lɛ́ jɛ ɖò ali taji ɖé nu ɖò gbigbɔ lixo ɖò azǎn gudogudo tɔn lɛ mɛ.
^ akpá. 6 Akpádídó ɔ gbɛ́ ɖɔ sunnu ɖé kpo nyɔnu ɖé kpo kún na ɖò ye ɖokponɔ ɖò xɔ ɖé mɛ ó, afi nú hɔn ɔ ɖò hunhun jí faà, alǒ ye wlí alɔ, kabǐ nyí hagbɛ̌ xwédo ɖokpo ɔ tɔn lɛ ɔ nɛ. Nú xwè gègě ɔ, akpádídó enɛ nɔ tuto Sinsɛn-Biblo Zǎnzǎn Tɔn tɔn mɛ ɖò Betɛli bɔ è nɔ xà ayihɔngbe ayihɔngbe.
^ akpá. 13 Azɔnunu, azɔdónu, alǒ didó tɔn bo na mɔ tɛn dó wá nu alǒ dó nu ɖò azɔ zinzan nyì dò mɛ.
^ akpá. 27 Ði kpɔ́ndéwú ɔ, kpɔ́n wemata 32gɔ́ wema Plọnnu sọn Mẹplọntọ Daho lọ Dè tɔn; lɛ̌ kpɔ́n Réveillez-vous! Kɔnyásun 2007 tɔn sín wexwɛ 3-11.