text:
Bruttotjóðarúrtøka
Bruttotjóðarúrtøkan (BTÚ) er virðið á øllum tænastum, ið verða veittar í einum landi, eina ávísa tíð.
Innihaldsyvirlit
BTÚ kann skilmarkast og ásetast tríggjar vegir[rætta | rætta wikitekst]
Framleiðsluháttur (I)[rætta | rætta wikitekst]
- Framleiðsluvirði (støðisprísir) - Nýtsla í framleiðsluni (keyparaprísir) + Vøruskattir - Vørustudningur - Rætting fyri FISIM
Útreiðsluháttur (II)[rætta | rætta wikitekst]
- Húsarhaldsnýtsla + Almenn nýtsla + Fastar bruttoíløgur + Goymslubroytingar + Útflutningur - Innflutningur
- Nýtsla samanlagt + Bruttoíløgur + Nettoútflutningur
Inntøkuháttur (III)[rætta | rætta wikitekst]
- Løn og atknýtt gjøld + Rakstraravlop + Kapitalslit + Framleiðsluskattir - Framleiðslustudning - Rætting fyri FISIM


c: text/html

text:
Torino
Torino (piemonesiskt mál): Turin) er ein býur í Italia og høvuðsbýur í landslutinum Piemonte. Í Torino búgva umleið 910.000 fólk. Býurin er miðdepil fyri mentan og vinnulív í Norðuritalia. Størsti parturin av Torino liggur við vestara áarbakka av Po ánni, við Susa Dalin og er umgirdur av tí vestara Alpuboganum. Um alt býarøkið verður talt við, so kemur fólkatalið upp á 1,7 milliónir, og um alt upplandið til býin verður talt við, kemur fólkatalið upp á 2,2 milliónir fólk.
Torino er kendur fyri tey mongu listasavnini, kirkjur, slott, operahús, viðarlundir, torg, havar, sjónleikarhús, bókasøvn, søgulig søvn og onnur støð. Býurin er eisini kendur fyri sín barokka, rokoko, neo-klassiska og Art Nouveau arkitektur.
Fleiri av teimum almennu torgunum, slottunum, havunum teimum elegantu palazzi so sum Palazzo Madama, vóru bygd í 16. og 18. øld, eftir at høvuðsstaðurin hjá Duchy ov Savoy (seinni Kongadømi Sardinia) var flutt til Turino frá Chambery (nú á døgum Frakland) sum ein liður í at vaksa um býin.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í fyrstu øld f.Kr. var ein rómversk hernaðarstøð Castra Taurinorum sett á stovn í Torino.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur er tann mest týðandi ítróttargreinin í Torino, og býurin hevur tvey fótbóltsfeløg, sum spæla í bestu italsku fótbóltsdeildini: Juventus F.C., sum varð stovnað í 1897 og Torino FC, sum varð stovnað í 1906. Juventus ein tað mest vinnandi fótbóltfelagið í Italia og eitt av týdningarmestu fótbóltsfeløgum í heiminum.[1]
FISA (stytting fyri: Fédération Internationale des Sociétés d'Aviron - Altjóða Róðrarsambandið) varð stovnað í Torino í 1892.
Torino var vertsbýur fyri Vetrar OL í 2006.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ert tú limur hjá okkum? Tað er skjótt og lætt. Skriva ein teldupost til amnesty@amnesty.fo , so orna vit rest. Tú gert sjálv/ur av, hvørjari upphædd tú ynskir at stuðla við, ella hvussu tú ynskir at stuðla. ALT ger mun! Limastuðulin er avgerandi fyri, at vit kunnu virka sum óheft deild og dagliga arbeiða við okkara aðalmálum. Tey eru at skapa tilvitan um mannarættindi, og at kunna um og virka fyri mannarættindastøðuni úti í heimi eins og her heima.
Takk fyri allan sýndan áhuga og stuðul, saman gera vit mun -
veruligan mun!


text:
Hondbóltur
Hondbóltur er ein lið ítróttargrein, har hvørt liðið hevur 7 leikarar, ein málmann og 6 útileikarar. Harumframt kunnu bæði liðini hava útskiftarar, sum sita á bonkinum, meðan hini spæla. Liðini kasta ein bólt millum sín og royna hvør sær at skjóta bóltin í málið hjá mótstøðuliðinum. Tað liðið sum fær flest mál, eftir at tíðin er farin, hevur vunnið dystin. Um tað stendur á jøvnum í málum, so er tað javnleikur og ongin hevur vunnið. Vinnarin fær vanliga 2 stig, og tað liðið sum tapir fær onki stig. Um tað er javnleikur, so fáa bæði liðini 1 stig hvør. Hjá teimum vaksnu varir ein dystur í ein tíma, hvør hálvleikur varir 30 minuttir. Bæðini liðini kunnu taka time-out, meðan dysturin er í gongd, hetta verður ofta brúkt, tá tað gongur illa hjá tí eina liðinum. Hondbóltur er ein vældámd ítróttargrein í Føroyum, bæði menn og kvinnur hava tvær deildir, og børnini kappast eisini í teirra aldursbólkum. Tey vaksnu hava tvær kappingar, eina landskapping og eina steypakapping. Hesar kappingar verða ofta nevndar eftir høvuðsstuðulinum. Hondbóltsdystir verða í Føroyum og í øðrum londum leiktir í innandura ítróttarhøllum, men fyrr í tíðini, tá fáar ella ongar ítróttarhallir vóru, spældu tey hondbólt uttandura. Fyrstu ítróttarhøllirnar í Føroyum vóru bygdar í 1970-árunum. Í Føroyum byrjar kappingin um heysti í september og endar um várið í apríl.


text:
Sjónvarp
Sjónvarp tøkniligt kervi til at varpa út livandi myndir og ljóð. Vit fáa hungursneyð, kríggj og vanlukku lúkst inn í stovu okkara, og vit fylgja t.d. við á rúmdarferðum, sum fór alt fram beint fyri eygunum á okkum. Sjónvarpssendingar eru ravmagnsaldur, sum verða sendar úr antennum. Sjónvarpstólið ger so aldurnar um til myndir og ljóð. Aldurnar kunnu eisini vera sendar um fylgisvein. Fylgisveinasjónvarp kann verða sent nógv meiri víða enn annars, men parabolantenna krevst at taka ímóti aldunum. Eisini ber til at senda um jarðkaðlar.
Á skíggjanum tykjast fólkini at flyta seg. Í veruleikanum síggja vit 25 myndir um sekundið, og tí fatar eygað ikki hvørja einstaka mynd. Elektróngeislar leita eftir skíggjanum innan og raka smáar blettir úr evnafrøðievnum. Tá ið geislin rakar blettirner, lýsa teir antin grønir, bláir ella reyðir, sum eru høvuðslitirnir. Burtur úr teimum verða so allir aðrir litir gjørdir, so myndin á skíggjanum verður, sum hon eigur.
Sjónvarp Føroya sendir um alt landið, og nógvir føroyingar síggja eisini sjónvarp um fylgisvein.


text:
Heimspeki
Heimspeki er ein læra innan almennir og grundleggjandi trupulleikar viðvíkjandi ymisk rák, sum vísindi, estetikki, sannkenningarfrøði, etikki, logikki, mál og metafysikk. Heimspeki er ein øðrvísi máti at loysa trupulleikar við skilagóðum framferðarhátti í rákum, til dømis, at fólk spyrja spurningar so sum, um Guð er til, um vitan er møgulig, og hvat ger eina gerð rætta ella skeiva.
Heimspeki er týtt frá tí forngrikska orðinum φιλoσoφίa (filosofia, sum bókstaviliga merkir "kærleiki til vísdóm".
Týdningarmikil fólk[rætta | rætta wikitekst]
- Heraklit
- Parmenides
- Sokrates
- Platon
- Aristoteles
- Aurelius Augustin
- Thomas Aquinas
- René Descartes
- Roger Bacon
- Francis Bacon
- Immanuel Kant
- William James
- Bertrand Russell
- Edmund Husserl
- Søren Kierkegaard
- Friedrich Nietzsche
- Jean-Paul Sartre
- Albert Camus
- Ludwig Wittgenstein
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Kort: Lond við meiriluta av fólki, ið tala franskt.
Franskt er móðurmál hjá umleið 64,8 mill. fólkum, harav um 51 mill. í Fraklandi, um 6,7 mill. í Quebec í Kanada, um 4 mill. í Belgia og slakari 1,3 mill. í Sveis. Franskt er eitt av stóru heimsmálunum. Franskt er eisini eitt av høvuðsmálunum tá ið tað snýr seg um evropeiska søgu, mentan og nútíðar viðurskifti. Harumframt eru mong lond og øki um allan heim, har franskt er høvuðsmál ella eitt av høvuðsmálunum. Franskt er harafturímóti av tí romansku greinini, sum hevur ment seg úr latíni, sum er eitt sonevnt italiskt mál.


text:
Flogfar
Flogfar er heitið á øllum flúgvarum, sum eru tyngri enn luftin - tyrlur, sveimflogfør, drekaflogfør og flogfør við føstum veingjum og motori. Helst øll stor ferðamannaflogfør og stríðsflogfør hava jetmotorar, sum gera, at tey kunnu flúgva skjótt og høgt. Tey smáu flogførini hava oftast skrúvur. Tey eru stuttleikaflogfør ella einstaklingsflogfør. Tað eru ikki 100 ár síðan, at tey skjótastu skipini sigldu í meira enn 1 veku tvørtur um Atlantshav. Nú flúgva tey skjótastu ferðamannaflogførini teir 4800 km. í minni enn sjey tímar. Teir stóru motorarnir í stríðsflogførum gera, at tey kunnu flúgva meira enn 3200 km./t., ella tríggjar ferðir skjótari enn ljóðið.


text:
Lærarin er lyklapersónurin
06-08-2012
Tað, sum hevur størst týdning í einhvørjari skúlaskipan, eru væl útbúnir og motiveraðir lærarar. Maria V. Hansen, nevndarlimur Føroya Lærarafelags, skrivar
Í mars mánaði í ár skipaði amerikanski undirvísingarmálaráðharrin,Arne Duncan, fyri eini stevnu í New York, sum kallast International Summit on the Teaching Profession. Við á stevnuni luttóku limalondini í OECD, m.a. Danmark. Endamálið er at betra um undirvísingarskipanir í teimum ymisku londunum við at geva hvør øðrum íblástur.
Í ár vóru trý høvuðsevni: skúlaleiðsla, at skaffa arbeiðsmegi og lærarar, sum megna at undirvísa við tí vitanini, sum finst í 21. øld.
Tað, sum hevur størst týdning í einhvørjari skúlaskipan, eru væl útbúnir og motiveraðir lærarar, segði Andreas Schleicher, sum er varastjóri og útbúgvingarráðgevi hjá OECD. Dygdin í eini útbúgvingarskipan kann ongantíð gerast betri enn dygdin av lærarunum, sum undirvísa. Ongar broytingar innan skúlabygnaðin nytta nakað, uttan so at tær implementerast í floksstovuni, og tey stýrandi eru noydd at hava læraran við frá byrjanini av, greiddi Andreas Schleicher frá. Andreas Schleicher er sami maður, sum hevur verið við til at gera Pisa-kanningina.
Eg fái sostatt enn einaferð váttan fyri, at dygdin í skúlaskipanini stendur og fellur við dygdini av læraranum.
Tað sigur seg sjálvt, at eru arbeiðsumstøðurnar hjá læraranum vánaligar, her hugsi eg bæði um fysisku- og sálarligu karmarnar, so nyttar lítið, at hann er vælútbúgvin. Tað vísa kanningar, og tað er almenn vitan, at ein strongdur lærari ikki er ein góður lærari.
At økja um uppgávurnar ella at hækka næmingatalið í flokkunum upp um 24 er ikki gott, hvørki fyri næmingin ella læraran. Tað er umráðandi, at arbeiðsuppgávan og tíðin eru hóskandi; um ikki, er tað bara ein spurningur um tíð, áðrenn lærarin fær strongd. Undirvísingin er í øllum førum ikki nøktandi, hóast hon á pappírinum sær út til at vera í lagi.
Hóast tíðirnar ikki eru góðar, og vit mugu hugsa um, hvussu vit fáa sum mest burturúr skattakrónunum, so er tað sera umráðandi, at politikararnir ikki gera skúlaskipanir, í ringum tíðum, fyri at spara pening, so tað á pappírinum sær út til at vera í lagi, men í veruleikanum als ikki riggar. Tí tað er at svíkja tey óseku: børnini. Tey koma at hava strongdar lærarar, sum tessvegna ikki megna at geva dygdargóða frálæru.
Hetta vóni eg, at mentamálaráðharrin Bjørn Kalsø hevur í huga,í hesum tíðum, har øll bara tosa um krónur og oyru, ja ella um makrel og fiskiloyvi.


text:
Indonesia
Indonesia (Lýðveldið Indonesia) er eitt av fólkaríkastu londum í heiminum. Indonesia liggur í landsynningshorninum av Asia, tað er eitt oyggjaland, har eru umleið 17.508 oyggjar. Har eru 33 provinsar og fólkatalið er meir enn 238 milliónir, sum er fjórð størsta fólkatal í heiminum. Indonesia er eitt lýðveldi við forseta. Høvuðsstaðurin eitur Jakarta. Indonesar tosa nógv ymisk mál, tey tosa 742 ymisk mál og dialektir.
Innihaldsyvirlit
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Badminton og fótbóltur er best dámdi ítróttur í Indonesia. Lokalar ítróttargreinar eru eisini. Í Indonesia búgva umleið 300 ymiskir etniskir bólkar, sum hvør hevur síni mentanarligu serligu eyðkenni. Indonesia hevur ríkt mentanarlív, sum er ávirkað av indiskari, arabiskari, kinesiskari og europeiskari mentan. Indonesiskur matur er ymiskar, an uppá hvar í Indonesia ein er staddur. Tey brúka nógv rís afturvið matinum. Fiskur og høsnarungi verður nógv brúktur til høvuðsrættir. Tey brúka nógv kokosmjólk og kryddurtir sum kili er nógv brúkt. Indonesiskur siðbundin tónleikurer m.a. gamelan og keronkong. Dangdut er eitt vælumtókt nýmótans slag av pop tónleiki, sum hevur fingið íblástur frá arabiskum, indiskum og malaysiskum tónleiki. Tær elstu skriftirnar ið man hevur funnið í Indonesia er Sanskrit frá 5. øld. Nógv fólk í Indonesia hava sterkar munnligar siðvenjur, sum hevur hjálpt teimum at varðveita teirra egna mentunarliga samleika. Tá Suharto varð forseti vóru strangar reglar sum settu mørk fyri útlendskum fjølmiðlum at gera seg galdandi í Indonesia, og sum hevði strangt eftirlit við egnum miðlum eisini, men nú er tað nógv fríðari. Tað eru umleið 10 lokalar, privatar sjónvarpsrásir, sum kappast móti tí almennu rásini TVRI. Í september 2009 var mett, at internet nýtslan var 12,5% í Indonesia. Yvir 30 milliónir fartelefonir verða seldar hvørt ár í Indonesia, og harav eru 27% av teimum lokal merki.
Myndarøð[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
Stjórnin[rætta | rætta wikitekst]
- Stjórnin í Indonesia
- Minister of The State Secretary
- Antara.co.id.en Tjóðar tíðinda portalur
- Hagstova
- Chief of State and Cabinet Members


text:
Oussama Mellouli
Oussama Mellouli (føddur 16. februar 1984) er tunesiskur svimjari, hann svimur frísvimjing og blandað. Hann hevur kelinavnið Ous. Mellouli venur í USA við USC Trojans á lærda háskúlanum í Suður Kalifornia (University of Southern California).
Innihaldsyvirlit
Lívsleiðin í altjóða svimjing[rætta | rætta wikitekst]
Mellouli hevur sett afrikanskt met. Í 2009 gjørdist hann heimsmeistari í 1500 metrum frí á Heimsmeistarastevnuni 2009 í Italia við tíðini 14:37.28.[1] Føroyski Pál Joensen svam eisini í somu kapping, hann gjørdist nummar 17.[2] Mellouli vann tvey silvur heiðursmerki í somu heimsmeistarakapping í 800 metrar frí og 400 metrar frí. Hann vann gull í 1500 frí á summar Olympiaduni í 2008. Mellouli vann heiðursmerki í 2007, men seinni misti hann tey, tí altjóða svimjisambandi fann útav, at roynd varð tikin av Mellouli í 2006, og at henda royndin var positiv, tvs. at Mellouli hevði nýtt eitt ólóligt doping evni. Svimjisambandi í Tunesia valdi tó bert at geva honum ávaring, men FINA vildi hava harðari revsing, so málið fór til CAS dómsstólin (Court of Arbitration for Sport), og soleiðis endaði tað við, at heiðursmerkini, sum Mellouli vann í 2007 vóru tikin frá honum. Sí annars yvirlitið niðanfyri yvir nøkur av týdningarmiklastu úrslitunum hjá Oussama Mellouli.
Heiðursmerki og onnur úrslit á altjóða svimjistevnum[rætta | rætta wikitekst]
- 2010 Heimsmeistara svimjikapping í Dubai á stuttgeil - vann gull í 1500m frí[3], silvur í 400m blandað og bronsu heiðursmerki í 200m og 400m frí[4] og 200m frí.
- 2009 Heimsmeistara svimjistevna - 1 gull (1500 m frí) og 2 silvur heiðursmerki (400m frí, 800m frí)
- 2009 Miðalhavs Meistarastevna í Svimjing (Mediterranian Games) - Mellouli vann 5 gull heiðursmerki, tað var í 200 m og 400 m blandað og í 200 m, 400 m og 1500 m frí.
- 2008 Summar OL - gull (1500 m frí)
- 2007 Heimsmeistara svimjistevna — úrslitini hjá Mellouli eru nullstillaði vegna positiva doping roynd.
- 2005 Heimsmeistara svimjistevna - bronsu heiðursmerki (400m blandað og 400m frí)
- 2004 Summar OL - fimtapláss (400 m blandað)
- 2004 FINA Heimsmeistara svimjistevna á stuttbana - bronsu (200 m blandað)
- 2004 FINA Heimsmeistara svimjistevna á stuttbana - gull (400 m blandað)
- 2003 Heimsmeistara svimjistevna - bronsu heiðursmerki (400 m blandað)
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Omegatiming.com
- ↑ Omegatiming.com
- ↑ Omegatiming.com
- ↑ Omegatiming.com, 10th FINA WORLD SWIMMING CHAMPIONSHIPS (25M) 2010, Men's 400m Freestyle.


text:
T-kykna
Ein T-kykna er eitt slag av hvítum blóðkyknum og sostatt ein partur av immunskipanini. T-kyknur verða framleiddar í beinmerginum, men búnaðar í thymus (hálseitlinum), haðani heitið stavar.
T-kyknur kunnu kennast frá B-kyknum við at tær hava ein ávísan reseptor á yvirflatuni, T-kyknu-reseptorin (TCR = T Cell Receptor).
T-kyknur kunnu býtast í:
- Hjálpi-t-kyknur (TH1, TH2) senda signalir og stimbra harvið immunskipanina. Tær hava proteinið CD4 á yvirflatuni. Hesar kyknur eru álopsmálið hjá HIV-virusinum.
- Drepara-t-kyknur (TC) drepa virussmittaðar kyknur. Tær hava proteinið CD8 á yvirflatuni.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Michael T. Madigan, John M. Martinko, Brock Biology of Microorganisms, 11th Edition, 2006, Pearson Prentice Hall.


text:
Marshallhjálpin
Marshallhjálpin (alment heiti: European Recovery Program, stytt ERP) var ein amerikansk hjálparætlan fyri Evropa, ið varð sett í verk aftaná Seinna heimsbardaga. Ætlanin var uppkallað eftir amerikanska uttanríkisráðharranum George Marshall, og var í stóran mun gjørt av embætismonnum í amerikanska uttanríkismálaráðnum, serliga William L. Clayton og George F. Kennan.
Marshallhjálpin[rætta | rætta wikitekst]
Marshallhjálpin var uppfylging til sonevndu Truman-doktrinina við hjálp af búskaparligum amboðum. Politikararnir í USA høvdu eftir seinna heimsbardaga ta fatan, at búskaparligar kreppur fóru at leiða til kommunismu. Eitt sterkt, savnað og enduruppbygt Vesturevropa hevði afturímóti verðið ein hernaðarlig mótvekt móti Sovjetsamveldinum, og vildi vikna ávirkanina hjá kommunistaflokkunum í einstøku londunum. Harafturat var tankin, at USA við at veita Marshallhjálpina sjálvt kundi sleppa undan búskaparkreppu, av tí at USA var so heft at samhandli við teirra evropeisku samhandilslondum.
Evropa hevði stórar búskaparligar trupulleikar eftir kríggið, tí bæði framleiðsla og handil lógu í oyði. Og á vári 1947 var greitt, at vesturevropeisku londini skjótt fóru at mangla dollarar í sínum gjaldoyragoymslum.
Tessvegna bjóðaði amerikanski uttanríkisráðharrin George Marshall í 1947 teimum evropeisku londunum búskaparliga hjálp til enduruppbygging eftir kríggið. Afturfyri Marshallhjálpina skuldu móttakaralondini av Marshallhjálp savna seg í búskaparligum samstarvi nevnt OEEC, Organisation for European Economic Co-operation, í 1948. Sum liður í trupulleikunum við býtinum av Týsklandi fingu Sovjetsamveldið og eysturevropeisku londini eisini boðið Marshallhjálp, men takkaðu nei av ótta fyri at ávirkanin hjá USA fór at verða ov stór í einstøku londunum. OEEC- samstarvið var í 1961 víðkað til eisini at fevna um ikki-evropeisk lond, og fekk tá navnið OECD, Organisation for Economic Co-operation and Development.
I talvuni niðanfyri sæst, hvussu nógv einstøku londini fingu í Marshallhjálp:
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
- Føroya Realkreditstovnur (Realurin) var stovnaður við fígging frá Marshallhjálpini
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Danmarks Nationalbank: Marshall-hjælpen og Den Europæiske Betalingsunion (PDF), Keypmannahavn 1999. ISBN 87-87251-18-3.


text:
World Cup í svimjing
FINA World Cup er heitið á altjóða svimjikappingum, sum verða hildnar í fleiri býum kring heimin á hvørjum ári um heystið frá september til tíðliga í november. Vinnararnir fáa heiðursmerki og vinna eisini pengar. Kappingarnar eru í stuttum svimjihylum, tvs. har hylurin er 25 metrar langur. Kappingarnar kunnu eitt nú brúkast til at kvalifisera seg til aðrar svimjikappingar sum t.d. HM á stuttbana, EM á stuttbana osfr. Ein føroyskur svimjari, Pál Joensen, hevur vunnið fleiri heiðursmerki á hesum World Cup kappingum í 2009, 2010 og 2011. Aðrir føroyingar hava eisini luttikið á Wold Cup stevnum, men tey hava ikki fingið nakað heiðursmerki.
World Cup svimjistevnur[rætta | rætta wikitekst]
Í 2011 eru hesar World Cup svimjistevnur:
- Dubai 7. - 8. oktober, 2011
- Stokkholm, Svøríki, 15. - 16. oktober 2011
- Moskva, Russland 18. - 19. oktober 2011
- Berlin, Týskland 22. - 23. oktober 2011
- Singapore, 4. - 5. november 2011
- Beijing, Kina 8. - 9. november 2011
- Tokyo, Japan 12.- 13. november 2011[1]


text:
Louisiana State Penitentiary
Louisiana State Penitentiary ella Angola, sum fongslið verður rópt orsakað av fortíðini sum trælaplantasja, liggur vakurt fyri við Mississippiánna í Louisiana, men náttúruna hugsa fangarnir ikki so nógv um. Fongslið er við sínum 5.000 fangum størsta hátrygdarfonslið í Sambandsríki Amerika. 80 prosent av fangunum eru svartir á liti, og tveir triðingar hava fingið ívlangað fongsulsrevsing. Í sekstiárunum var Angola tað harðrendasta fongslið í USA, men eitt miðvíst arbeiði í áratíggjur hevur í dag gjørt Angola til fyrimynd fyri onnur fongsul. Stjórin í fongslinum, Burl Cain, hevur givið sítt lív til Jesus, stovnað ein prestaskúla fyri fangar og hevur higartil fingið 2.000 brøður í andanum millum fangarnar. Angola hevur útvarpsstøð og virðislønta fangablaðið "Angolite", sum er púrasta óheft. Burl Cain heldur, at hansara friðaliga fongsul er eitt undur og lýsir seg sjálvan sum ein "hjartagóðan einaræðisharra einastaðni millum Jesus og hunnaran Attila".


text:
Tjóðardagur Noregs
Tjóðardagur Noregs er 17. mai. Norski tjóðardagurin minnir um ólavsøkuna við nógvum fólki, tjóðarbúnum, skrúðgongum, hornblástri, ballónum og glaðum fólkum. Børnini hava tó ein størri leiklut har enn á ólavsøku.
17. mai 1814 bleiv Noreg leyst frá Danmark og fekk egna grundlóg. Noreg kom tó at hoyra til Svøríki líka til 7. juni 1905. Her eru tveir týdningarmiklir dagar í søgu Noregs, men hjá norðmonnum er eingin ivi um, at 17. mai er tann dagurin, sum hevur størst týdning, tí tá bleiv grundin til sjálvstýri løgd.
Í mun til ólavsøkuna, sum vit bert halda í høvusðstaðnum, verður norski tjóðardagurin hildin kring alt Noreg.
Børn úr øllum barnagørðum og skúlum ganga skrúgongu 17. mai.
Norðmenn eru stoltir av sínum tjóðardegi.


text:
11. desember
11. desember er dagur 345 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 346 um skotár er). 20 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2011 - Guðrun Mortensen, 14 ára gomul genta av Tvøroyri, vann gull í 50 m frí vid NJM í svimjing í Íslandi. Hetta er einasta gullið Føroyar vunnu við NJM. Hon vann við tíðini 26.04, sum var nýtt føroyskt met fyri vaksin og juniorar, hon átti sjálv gamla metið.
- 2013 - Dávur Djurhuus vann føroysku filmsvirðislønina Geytan (25.000 kr. og lítla standmynd) fyri filmin Terminal. Jónfinn Stenberg vann Áskoðaravirðislønina (15.000 kr.) fyri filmin Munch.
- 2014 - Heiðrikur á Heygum vann føroysku filmsvirðislønina Geytan, og harafturat vann hann eisini Áskoðaravirðislønina fyri filmin Skuld.


text:
Torraheilsurenning 2015
17. Feb 2015
Leygardagin 21. februar kl. 14.00 skipar Treysti fyri árligu Torraheilsurenningini, sum byrjar og endar niðanfyri Klaksvíkar Sjúkrahús. Teinurin er 4,1 km. Talan er um...
les meir
TF VK-6 á Fossánesi
11. Feb 2015
Leygardagin 28. februar kl. 11.00 skipar Treysti fyri 6. umfari í TF Vetrarkappingini, sum aftur í ár verður fyriskipað á Fossánesi.Hetta er áttandu ferð at...
les meir
TF VK-5/FM Lendisrenning í Hoydølum
02. Feb 2015
Leygardagin 7.februar kl. 11.00, skipa FÍF og Bragdið fyri 5. umfari av TF Vetrarkappingini. Hesaferð er talan um FM í Lendisrenning. Kappingin fer fram...
les meir
Stórmót ÍR 2015 byrjar í morgin
30. Jan 2015
Í morgin byrjar Stórmót ÍR 2015. Treysti er í Reykjavík við einum hópi uppá 32 fólk, sum eru bæði íðkarar, foreldur og fjepparar. Á hvørjum...
les meir
Vitjaðu Ólafur Ragnar Grímsson forseta
28. Jan 2015
Vit, ferðalagið úr Treysti, sum er við til Stórmót ÍR 2015, fingu eitt satt upplivilsi fyri lívið, tá vit vóru so heppin, at vit sluppu...
les meir
Jan Elmar vann 4. umfar í TF Vetrarkappingini
18. Jan 2015
Í gjár skipaði Frælsi fyri 4. umfari í TF Vetrarkappingini í Sørvági. Rennast skuldu 12 kilometrar úr Sørvági og næstan til munnan til Gásadalstunnilin og...
les meir
TF VK-4 í Sørvági
14. Jan 2015
Tíðindaskriv frá FÍF:
Leygardagin 17. januar kl. 11.00 verður fjórða umfar av TF Vetrarkappingini skotið í gongd í Sørvági
les meir
Góð byrjan uppá árið í Nýggjárshálvmaraton 2015
12. Jan 2015
Sum vant so byrjaði kappingarárið 2015 við Nýggjárshálvmaraton í Eysturoynni tann fyrsta leygardagin í árinum. Fleiri "gulir" rennarar vóru við og runnu flestu teirra avbera...
les meir


text:
Miðvágur
Miðvágur er ein bygd í Vágoynni. Í Vágum eru tríggjar stórar bygdir og tríggjar smáar, men fara vit 100 ár aftur í tíðina, vóru sjey bygdir. Tann størsta er Miðvágur við 1.035 íbúgvum (í 2014). Hon liggur miðskeiðis í oynni, so høvuðsfyrisitingin er her, politistøð, keypsamtøka, læknamiðstøð og prestagarður. Høvuðsvinnan her er fiskaídnaður, men eisini er nakað av aðrari vinnu her. Miðvágs kommuna legði 1. januar 2009 saman við Sandavágs kommunu og gjørdust tær til Vága kommunu.
Miðvágur er søgulig bygd. Her búði prestakonan Beinta, sum er kend ikki bara fyri dygdir. Tí fekk hon eyknevnið "Illa Beinta". Tað er søgan um hana, ið Jørgen-Frantz Jacobsen nýtir í skaldsøgu síni "Barbara". Í 1997 var filmur gjørdur eftir hesi skaldsøgu. Náðinsgarðurin Kálvalíð oman fyri bygdina eru elstu húsini í bygdini og kanska eisini í landinum. Tey verða í dag nýtt sum bygdarsavn. Frá Miðvági kanst tú í góðum veðri síggja oyggjarnar sunnanfyri.
Komin inn í bygdina er møguleiki at fara niðan í Kálvalíð. Við Kirkjar liggur Jansagerð, tann gamli prestagarðurin. Hesi bæði húsini eru kend fyri søguna um Barbaru. Koyrir tú oman á Vatn, so sært tú kirkjugarðin hjá miðvingum til vinstru. Har liggur eisini tann bretski kirkjugarðurin. Har liggja nærum allir teir hermenn grivnir, ið lótu lív í Føroyum undir øðrum heimsbardaga.
Í 2008 varð felag sett á stovn í Vágum, sum skuldi arbeiða við at gera eitt krígssavn. Í 2009 lat Krígssavnið upp í Miðvági.[1] Savnið heldur til í sama bygningi har Bónus og Vága kunningarstova halda til í.
Nógvir túrar kunnu gerast higani úr bygdini. Gongutúrar frá Jansagerði, framvið Beitinum, heimið hjá Mikkjal á Ryggi, og niðan í Kálvalíð. Men er Hýsisáin lítil, tað er hon helst, tá ið turkur er, so ber til at finna yrkingina, sum Mikkjal á Ryggi høgdi niður í klettin har í ánni. Eisini ber til at fara ein túr út á Bøsdalafoss á rossabaki.
Miðvágur hevur virkið ítróttarlív. Miðvágs Róðrarfelag varð stovnað í 1956 og hevur felagið fýra kappróðrarbátar sum luttaka í FM kappróðri, tó ikki á hvørjum ári, men í 2011 luttóku allir. Triðja hvørt ár er Vestanstevna í Miðvági. MB (Miðvágs Bóltfelag) varð stovnað í 1905[2] og hevur lið í 3. deild hjá monnum umframt fleiri barnalið. Flogbóltsfelagið Dráttur varð stovnað í 1983.[3]


text:
Carl Lewis
Carl Lewis (føddur 1. juli 1961 í Alabama) vann níggju olympisk gullmerki í frælsum ítrótti og var níggju ferðir heimsmeistari í renning og longdarlopi. Lewis sleppur ikki at stilla upp til tingið í statinum New Jersey, sum hann hevði ætlað sær. Orsøkin er, at hann hevur ikki búð í statinum tey seinastu fýra árini, sum valreglurnar krevja. Lewis var annars komin á vallistan til undanvalið hjá demokratunum.
Carl Lewis vaks upp í New Jersey. Hann hevur átt hús har síðani 2005 og hevur arbeitt á einum studentaskúla síðani 2007. Men myndugleikarnir eru komnir eftir, at hann hevur goldið skatt í Kalifornia, og at hann var skrásettur har sum veljari til fyri stuttum. Harafturat eigur hann hús í Kalifornia og hevur fyritøku har.


text:
Isotopar
Ein isotopur er eitt frumevni sum í síni kjarnu hevur eitt ólíkt tal av neutronir í mun til protonir til dømis frumevni karbon finnist vanliga sum karbon-12 ið hevur 6 protonir og 6 neutronir, men tað finnist eisini karbon-13 (6 protonir 7 neutronir) og karbon-14 (6 protonoro 8 neutronir). Isotopar av einum frumevni kunnu vera í ójavnva og henfalla við millum annað at útsenda vandamikla stráling ella partiklar - hetta er væl kent fyri t.d. uranium-238 ið hevur 92 protonir og 146 neutronir. Fyri at áseta hvussu sannlíkt tað er at ein isotopur ferð at henfalla nevnir man ofta teirra hálveringstíð.


text:
Í heyst fer barnabókasavnið undir eitt nýtt afturvendandi tiltak:Fyrsta leygardag í hvørjum mánaði fer Rógvi Dam at siga søgur fyri børnunum. Nógv børn kenna longu Rógva frá ymiskum tiltøkum og stevnum kring landið, har hann …Les allan tekstin »
Familjan og gestabloggarar blogga um ymiskt – børn, design, mat og lívið sum heild
- um alt millum himmal og jørð, men alt snýr seg á ein ella annan hátt um børn og familjulív.
- til hvat tú kanst gera til ella saman við børnunum.
Góð ráð um alt frá kakumann til klædnastødd
Tíðindaskriv, tiltøk og skeið, serligur merkidagar, v.m. – les um tað her
Mentanarvikan í Fuglafirði er nú av álvara byrja. Skráin er fjølbroytt og eitt sindur er fyri øll.
Í kvøld verður familjufilmurin ‘Hugo’ vístur. Hann er leikstýrdur av Martin Scorsese.
“Hugo” er ein søga um ein foreldraleysan drong, ið …
Hesa vikuna hava nógv fitt børn haft sín fyrsta skúladag, og onnur eru byrjaði aftur eftir eina langa summarferiu.
Ein summarferia har songartíðirnar ivaleyst ikki hava verið sum vanligt, og nú skal vendast um aftur uppá …
Tað ber ikki til at brúka ein teldil uttan streymur er á honum. Tíanverri hava vit í dag keypt uppladara-leidning fyri n’tu ferð.
Hesin fer tó at halda sær, tí hann hevur fingið HAMA-perlu-verju í heimsmeistara …
Í Hveragerði í Íslandi fara tey leygardagin 16. august at halda ein softicefestival har tey fara at bjóða smakkir frá öllum heiminum. Tað serliga er tó at tey eisini hava fingið bróstamjólk frá mammum í …
Havnar Bio bjóðar okkum sunnudagin í biograf fyri hálvan prís. Vit eru alt ov sjáldan í biograf í mun til hvussu væl okkum dámar tað. Orsökin er sjálvandi at tað er vemmiligani dýrt at fara …
Fimm ára gomul og filosoferandi er diddan. Hon gleðir seg til gamla súkklan hjá systrini verður hennara. Súklan er nevniliga blivin alt ov lítil hjá tí nýggju ára gomlu. Hevur verið tað eina tíð. Knöini …
Tað kostar lætt kassan at halda tjóðhátíðina. Tað hava vit helst øll funnið útav enn einaferð. Í ár vóru bláar kanin ballónur yvirraskandi bíligar.
Flest havnafólk hava í dag möguleika at taka lut í setanarskrúðgonguni, ið fer frá Kommunuskúlagarðinum nakað áðrenn klokkan 14:00.
Íðkarar í limafelögunum í Tórshavnar Ítrottarráð skula möta í ítróttardraktum í Kommunuskúlagarðinum í góðari tíð (hálvar og …
Vit hava funnið ein spennandi lista yvir hvat natron kann brúkast til. Tað lögnasta hyggjuráðið var, at natron kann gera tennirnar hvítari. Keldan vildi vera við at hetta enntá er eitt ráð frá tíðarritinum Journal …
Sámal Soll bloggar frá G! fyri Familjan.fo
Tað var ikki altíð so lætt at fáa umstøður at skriva á G! og tí kemur blogg-innslagið um leygardagin nú.
Hóast genturnar hildu tað vera kul at sova í telti, …
Sámal Soll bloggar frá G! festivalinum fyri Familjan.fo.
Veðrið heldur fram at vera einastandandi flott. Gamaní er tað ikki brennandi sólskin, men tað er turt og rímiliga stilt. Fantastiskt føroyskt summarveður. G!ott veður.
Tær fyrstu genturnar byrjaðu …
Sámal Soll bloggar frá G! festivalinum fyri Familjan.fo.
Í dag hava vit veruliga upplivað tann serkenda G! stemningin, sum vit hava hoyrt so nógv um øll hesi árini. Opinleiki og vinarsemi frá øllum hevur eyðkent …


text: Koreanskt (한국어/조선말) er tað almenna málið í bæði Suður- og Norðurkorea. Koreanskt verður tosað av umleið 78 milliónum fólkum kring heimin. Í 15. øld bleiv ein skrivlig skipan set í verk av Sejong tí Stóra. Tann skrivliga skipanin verur, í løtuni, kallað Hangul. Áðrenn Hangul var blivið sett í verk, brúkti koreanarar Hanja og aðrar fonetiskar skipanir sum tildømis Hyangchal, Gugyeol og Idu í yvir eitt ártúsund. Hangul var ikki tann mest brúkta altjóða skrivliga skipanin fyrr enn í 20. øld, av tí at nógvir Yangban heldur vildu skriva við Hanja.


text:
Parmenides
Parmenides úr Elea (á grikskum: Πapuevίδnς o Έλeάtnς) var grikskur heimspekingur, ið livdi í 5. øld f.kr og ein av teimum allratýdningarmestu presokratisku heimspekingunum. Hann var næmingur hjá Eimeinias og grundlegði lærda akademiið í Elea, har Zeno úr Elea og Melissos úr Samos lósu.
Einasta, ið liggur eftir Parmenides, eru nøkur brot úr yrking, ið nevnist "Um náttúruna". Vit hava bara 150 reglur - upprunaliga sigst hon at hava verið 3.000. Hon er býtt upp í 3 partar. Fyrst er inngangur, fyrri partur nevnist "Sannleikin" (alateia), og annar partur nevnist "Hvussu alt tykist vera" (doxa).
Brotini verða tulkað á tann hátt, at Parmenides helt, at í veruleikanum er einki, sum tað tykist vera - vit fata umstøður okkara skeivt - (hetta lýsir hann í "doxa"), og at handan alt er Sannleikin Mikli (og hetta lýsir hann í "alateiu"). Hendan mikla sannleika nevnir Parmenides "einveru". Tessvegna er Parmenides faðirin at dualismuni. Læra Parmenidesar er hin øvugta av læru Heraklits.


text:
Isle of Wight
Isle of Wight er eitt vældømi (county) og størsta oyggj í Onglandi. Oyggin er í Ensku Kanalini 3-6 km sunnanfyri Hampshire á bretska meginlandinum. Sundið Solent skilur oynna frá bretska meginlandinum. Oyggin hevur ríka søgu og hevur m.a. verið sjálvstøðugt kongaríki í 15. øld. Til 1995 hevði oyggin sín egna guvernør. Isle of Wight hevur eitt umboða í enska parlamentinum. Isle of Wight er eitt seremonielt greivdømi í Onglandi og er viðurkent sum eitt fyrisitingarligt county í Onglandi.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Mál[rætta | rætta wikitekst]
Málið ið tosað verður á Isle of Wight er enskt, men ein serstøk dialekt, ið er ein sterkari formur av tí siðbundnu Hampshire dialektini, sum er kend fyri at loypa um nøkur hjáljóð og við størri áherslu á tey longu sjálvljóðini. Hetta fyribrigdi er líkt dialektunum í suðurvestur Onglandi. Oyggin hevur eisini síni egnu orð, nøkur eru eisini kend í øðrum landslutum í Suðuronglandi. Nevnast kunnu eitt nú: grockle (vitjandi), nipple/nips (yngri maður/drongur). Hesi orð verða eisini brúkt av øðrum økjum í grannalagnum hjá Isle of Wight. Nøkur orð eru heilt serstøk fyri sjálva oynna Isle of Wight, nevnast kunnu: overner (ein persónur frá meginlandinum, sum hevur búsett seg á oynni) og caulkhead (fólk sum er fødd á oynni og hava røtur longri aftur í tíðini av oynni Isle of Wight).
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Oyggjaleikir[rætta | rætta wikitekst]
Isle of Wight luttekur í Oyggjaleikum eins og Føroyar. Isle of Wight var vertur fyri Oyggjaleikunum í 1993 og 2011. Í 1993 gjørdist Isle of Wight nummar tvey við 26 gull, 23 silvur og 18 bronsu heiðursmerkjum. Í 2011 gjørdist Isle of Wight nummar fimm við 17 gull, 15 silvur og 21 bronsu heiðursmerkjum.
Sigling[rætta | rætta wikitekst]
Coves er miðdepil fyri sigling og er regluliga vertur fyri bátastevnum og kappsigling. Coves Week er heimsins longsta bátastevna (regatta), sum varir í 40 dagar við umleið 1000 luttakandi bátum og umleið 8.500 ítróttarfólkum, sum hava sera ymiskir førleikar og royndir, har eru fólk við royndum frá OL og so fólk sum bert luttaka til stuttleika, vikuskiftis siglarir. Henda kappsigling byrjaði í 1826 og fer fram á sundinum millum Bretska meginlandið og oynna Isle of Wight, sundið eitur Solent. Aðrar bátastevnur í Coves eru: Fastnet race, Round the Island Race, Admiral's Cup og Commodore's Cup.[1]
Maraton[rætta | rætta wikitekst]
Isle of Wight Marathon er elsta maraton kapping í Onglandi sum hevur verið hildin regluliga. Kappingin hevur verið á hvørjum ári síðan 1957. Kappingin byrjar og endar í býnum Ryde.
Speedway[rætta | rætta wikitekst]
Isle of Wight Islanders er eitt speedway felag av Isle of Wight, sum luttekur í 3. deild í National League í Onglandi.
Hockey[rætta | rætta wikitekst]
The Isle of Wight Hockey Club hevur íðkandi lið hjá monnum, unglingum. Eitt kvinnulið er eisini av oynni, liðið hjá teimum nevnist The Vectis Ladies
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Ryde Sports F.C. var eitt fótbóltsfelag úr Isle of Wight, sum var stovnað í 1888 og tikið av í 1997. Felagið var við til at stovnað Hampshire League í 1896 saman við 7 øðrum feløgum. Fótbóltsfeløg av Isle of Wight luttaka í lokalu fótbólts kappingini Isle of Wight Saturday Football League. Nøkur feløg eru tó sum ikki luttaka í nakrari ávísari kapping. Strandafótbóltur (Beach football) er sera vælumtókt á Isle of Wight, og flestu av ensku landsliðsleikarunum í hesi íttróttargrein eru av Isle of Wight.
Cricket[rætta | rætta wikitekst]
Isle of Wight er tann 39. enski landsluturin (county) sum luttekur í enskum cricket. The Isle of Wight Cricket Board fyriskipar eina lokala cricket kapping á oynni millum fleiri ymisk feløg.
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Isle of Wight skipar fyri fleiri árligum tónleikafestivalum: Isle of Wight International Jazz Festival, Isle of Wight Festival og Bestival. Orkestrini Level 42, The Bees, Mark King og Trixie's Big Red Motorbike.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
- Wightsun - Isle of Wight Kunningarstova
- Isle of Wight Tok
- Stjørnin á Isle of Wight
- Island Eye - Isle of Wight History, Tourism and Accommodation - 500+
- Isle of Wight Kunningar heimasíða
- Almenna heimasíðan hjá Ferðaráðnum á Isle of Wight
- Isle of Wight Festival
- The Isle of Wight Veðurstøð


text:
Fólkalýðveldið Kina
Henda greinin er um Fólkalýðveldið Kina. Sí Teivan fyri at lesa greinina um Lýðveldið Kina.
Fólkalýðveldið Kina (kinesiskt: 中华人民共和国 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) er eitt stórt land í Asia. Kina er tað landið í heiminum, sum hevur flestar íbúgvar (1,3 milliardir). Fimtahvørt fólk í heiminum nú á døgum býr í Kina. Hetta ovurstóra landið er næstan líka stórt sum alt Evropa og triðstørsta land í heiminum, næst Russlandi og Kanada. Høvuðsstaður er Beijing og londinum hevur mark við 15 lond: Russland, Norðurkorea, Mongolia, Kasakstan, Kirgisia, Tadsjikistan, Afghanistan, Pakistan, India, Nepal, Butan, Burma, Laos, Vjetnam og Hongkong. Í Kina eru mong mál. Høvuðsmálið er kinesiskt.
Kina skal breyðføða 20 prosent av heimsins menniskjum við sjey prosentum av heimsins landbúnaðarjørð, og ein triðingur av heimsins fólkum fáa vatn úr kinverskum áum. Skjótføra iðnaðargerðin í Kina hevur havt við sær dálking og turk, og náttúran í Kina er vorðin til eitt hermót, har granskarar, umhvørvisfólk, stjørn og tey 1,3 milliardirnar fólk berjast. Kina er í stórum vøkstri, og vøkstur er raðfestur ovarlaga, tí hevur umhvørvismálaráðið ilt við at tálma árinini av vøkstrinum.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Fólkið
- 3 Búskapur
- 4 Landafrøði
- 5 Fyrisitingarligar eindir
- 6 Politikkur
- 7 Mentan
- 8 Málið
- 9 Myndir
- 10 Sí eisini
- 11 Keldur
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Forna siðmenningin, sum tók seg upp í Kina, helst um 2200 f.Kr., varð kallað Xia eftir Xiaættini, sum eftir gomlum søgnum hevði valdið hesa tíðina. Miðdepilin var í Guláardali, og fornfrøðingar hava fingið proógv fyri, at Xiabøndurnir nýttu steinamboð. Frá um 1700 f.Kr. búðu kongarnir í Shang-ríkinum tætt við, har Anyang nú er, og ríkiðm teir ráddu í, hevði sína stórtíð um 1500 f.Kr. Kinverjar lærdu at nýta bronsu og stoyttu heilag kør úr bronsu, útbúnað til vognarnar, sum nýliga vóru uppfunnir, og vápn. Shang-fólkið vav silkiklæði og hevði eitt háment skriftmál. Hús, sum kunnu hava verið tempul, vóru bygd av flagi, viði og múrsteini. Shang-fólkið tilbað kongsins forfedrar sum gudar. Í stórum kongsgravum vóru dýrgripir og leivdir av menniskjum og dýrum, sum vóru ofrað fyri at vera saman við kongi. Zhou-ættin tók ræði frá Shang-ættinium 1045 f.Kr.
Í 18. øld vóru fleiri fólk í Kina enn í øllum Evropa tilsamans. Tað var størsta landið í heiminum og hevur heldur ongantíð verið størri. Har búðu fleiri enn 300 milliónir (um hetta mundið búðu 24 milliónir fólk í Fraklandi). Keisarin í Kina hevði stórt vald. Hann ráddi yvir Vjetnam, Butan, Tibet, Teivan, Teilandi, Burma, Nepal, Norður- og Suðurkorea. Kinverjar hildu sína mentan vera ta bestu í heiminum, og at eingin dugdi betur at stýra enn teir. Kina var miðdepilin. "Ríkið í miðjuni".
Evropearar, sum komu til Kina, vóru ovfarnir og hugtiknir av øllum, teir sóu. Yvirstætturin í Evropa kappaðist um at fáa hendur á kinverskum silki og málaðum postalíni. Evropearar fóru eisini at drekka kinverskt te - serliga bretar. Kinverjar høvdu hinvegin heilt aðra áskoðan á evropearar. Teir vórðu nevndir "reyðir barbárar" ella "fremmandir djevlar". Niðurlendskir handilsmenn vóru uppi í teimum fyrstu í Evropa, sum komu til Kina. Teir høvdu ljóst hold, og fleiri vóru reyðhærdir. Kinverjar hildu hesar menn, við síðum hári, stórari nøs og skeggi, vera bæði grammar og ódámligar. Handilsmenn vóru annars ikki so væl dámdir í Kina. Í kinverskari pátrúgv var reyði liturin bundin at djevlum og illum andum. Ein øðrvísi luktur gongur eisini at evropearum. Hetta kemst av, at teir hava fleiri sveittakertlar. Ásiatar hildu tí, at evropearar vóru sjúkir. Fleiristaðni royndu fólk at tváa henda serliga kropslukt burtur.
Eftir at hava verið keisaraveldi í túsundtals ár, gjørdist Kina lýðveldi í 1911 og kommunistiskt ríki 1. oktobur í 1949. Tá kommunistaflokkurin tók valdið í Kina í 1949, setti flokkurin eina massiva propagandaherferð í gongd fyri at vinna fólkið fyri Mao Zedong. Meðan kommunistarnir hava rátt, hava ríkismyndugleikarnir lagt seg eftir at hava eftirlit við øllum viðurskiftum landsins, og Kina er vorðið mikið ídnaðar- og hernaðarveldi. Seinastu árini hevur landið nærkað seg marknaðarbúskapi og hevur eggjað útlendskum fyritøkum at gera íløgur í landinum.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Tveir triðingar av kinverska fólkinum búgva á bygd og eru bøndur.
Vestari partur av Kina er fjallalendi, og har búgva upp á seg fá fólk, meðan eystan fyri millum Gulu ánna og Yangtzeánna eru teir stóru býirnir, ídnaður og landbúnaður.
Fleiri enn 250 milliónir kinverjar búgva í smáum og stórum býum; mangir teirra eru ógvuliga fjølbygdir. Stórt íbúnaðartrot er, og mong húski búgva í smáum íbúðum - eitt ella tvey rúm - sum tey leiga frá fyritøkuni, har tey arbeiða. Gøturnar eru stúgvandi fullar av súkklum, og almennu flutningsakførini koyra altíð fullsett. Størsti ídnaðarbýur og handilsmiðdepil er Shanghai, 18,4 (2007) milliónir fólk búgva í býnum, sum er ein av teimum størstu í heiminum.
Av tí at mong fólk í býunum búgva í íbúðarhúsum, har einki er uttanum, er altíð nógv fólk í býarlundunum. Kinverjar verða eggjaðir at røra seg nógv, og tí ganga fólk javnan túr í lundunum at venja kroppin. Tíðliga um morgunin íðka fólk "tai chi" ella "kung-fu". Børn renna við drekum, tá ið líkindi eru til tess, og vaksin fólk spæla borðtennis, kort ella telva, ella sita bara og práta við vinir og kenningar.
Á hvørjum ári, siðst í januar ella fyrst í februar, fara kinverjar at gera seg til at halda nýggjár. Vaskað verður upp og niður, hongdar verða upp reyðar lyktir, ið skulu veita húsfólkinum eydnu, og børnini fáa nýggj klæði og leiku. Nýggjárshaldið stendur í fleiri dagar. Handlar og skrivstovur eru stongd, og fólk eru úti á gøtunum og skjóta fýrverk og hyggja at sýningum við leyvu- og drekadansi.
Kinverjar halda, at fólk gerast sjúk, tí at andstøddu máttirnir yin og yang eru ikki í javnvág. Læknar fáa javnvág í aftur kroppin við akupunkturi, sum er, at nálir verða stungnar ymsastaðini í kroppin at linna pínu. Flestu fólk, ið tørva læknahjálp, fara til náttúrulæknar, sum hava lært at nýta gomul heimaráð at grøða við.
Í Kina halda tey fimi vera ímyndin av tjóðarsálini, hóast hvør einstakur akrobatur ikki er høgt í metum ella fær góða løn. Sirkus eru um allan heim, men munur er á vesturlendskum sirkus og teimum kinversku. Í Kina snýr alt fimi seg um at bjóða kroppinum av. Kinverskir akrobatar byrja tíðliga at venja. Tað er eitt hart lív og tað verður verandi hart til pensjónina.
Kvinnurnar í Kina hava altíð verið undir trýsti, frá monnum, frá familjuni og frá arbeiðinum. Í dag hava kvinnur í Kina eitt trýst afturat, nevniliga teirra egni tørvur á at ráða yvir teirra egna lívi, fáa eina útbúgving og fáa sær eitt arbeiði og gifta seg av kærleika. Tað er ein long og trupul leið, sum fer at broyta kinverska samfelagið. Stóra fólkaflytingin av bygd í bý hevur givið betri liviumstøður, men syndrar familjurnar. Samstundis hevur tað givið kvinnunum ein nýggjan leiklut, hvørt tær reka garðin heima ella hava lønt arbeiði í býnum. Trýstið sæst eisini í sjálvmorðshagtølunum. Hvørt ár forgera 150 000 kvinnur sær.
Kina er tað landið í heiminum, har flest fólk roykja. Mett verður, at 350 milliónir fólk javnan festa sær í, og tað er ikki sum at siga tað at fáa fólkið at broyta sínar vanar. Í januar 2008 sendu heilsumyndugleikarnar eina skrivliga áheitan út til 30 000 matstovur um at seta roykibann í verk, men ikki ein tann einasta fylgdi áheitanini.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Kina hevur havt stóra búskaparliga framgongd seinastu árini, men kortini rýma fólk í besta aldri úr landinum sum ongantíð fyrr. Fólk í hópatali rýma úr Kina til onnur meira demokratisk lond, hóast Kina seinastu árini hevur havt risastóra búskaparliga framgongd. Bara í 2011 fluttu 87 000 kinverjar til USA [1]. Tey stúra fyri framtíðini hjá sær og børnunum í einum landi við framburði, sum ikki øll fáa lut í.
Ógvuliga nógv kol er í Kina, og flestu steinsløg eru eisini í jørðini. Eftir at kommunistarnir tóku valdið í 1949, legði stýrið stóran dent á at menna tungídnaðin og læt byggja ovurstór jarn- og stálverk og evnafrøðiverksmiðjur. Seinastu árini hevur stýrið eggjað til at menna lættan maskinídnað og nýtsluvøruídnað. Kina er nú ímillum tey lond í heiminum, sum ger mest av handilstøðum, klæðum, ravmagnslutum og ravtøkni.
Fruktabesta lendið er fyri sunnan. Høvuðsgrøðin er rís, te, bummull, frukt og grønmeti. Rísið verður sáðað í akrar, sum fyrstu tíðina standa undir vatni. Góð ár heysta kinverjar rís tvær ferðir av sama akri, men grønmeti og annað korn enn rís verður bara heystað eina ferð. Í norðara og vestara parti í landinum, har tað er turrari og berligari, dyrka teir mest korn og epli og halda neyt og seyð.
Í nýggjari tíð hevur eingin tjóð verið í nánd av Amerika við atliti til búskaparstyrki, men kommunistiska Kina kann nú meta seg ájavnt. Í fleiri ár hevur Kina havt stóran búskaparvøkstur, og altjóða gjaldoyragrunnurin IMF spáar nú, at um fimm ár hevur landið lagt USA aftur um seg. USA hevur ætlanir um at kæra Kina til WTO í 2012, tí kinverjar hava veitt ólógligan stuðul til teirra bilverksmiðjur í beinleiðis kapping við tær amerikansku [2].
Vinnulív[rætta | rætta wikitekst]
Kina hevur heimsins skjótast vaksandi búskap við 9,5 % vøkstri um árið. Í fyrstu fýra mánaðunum í 2007 var tað kinesiska handilsavlopið á tilsamans 63,3 milliardir dollarar. Kina hevur heimsins fjórðstórsta búskap við einum BNP á 2 000 milliarder USD. Álíkavæl er Kina enn eitt fátækt land, sum fram til fyri fáum árum síðan hevur móttikið stuðul frá matvøruætlanini hjá ST. Í 2009 gjørdist landið heimsins størsta útflytaratjóð. Tað árið útfluttu tey vørur fyri 1,2 billiónir dollarar. Týskland útflutti fyri 1,13 billiónir dollarar, meðan USA seldi vørur til útlandi fyri 1,06 billiónir dollarar.[3]
Umleið tríggir fjórðingar av fólkunum í Kina arbeiða framvegis innan landbúnaðin, men landið hevur stórt tal av arbeiðsleysum í bygdunum og landbúnaðurin eigur bert 13 % av BNP.
Kina er ríkt við náttúrutilfeingi, eitt nú kol, olju og jarnmálmi.
Høvuðsútflutningsvørur eru klæðir, elektroniskar vørur, olja og oljuvørur, evnafrøðilig evni og lættari ídnaðarvørur og vápn.
Kina gjørdist í 2001 limur í WTO (World Trade Organisation).
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Fyri vestan hækkar oyðimarkarkenda lendið upp í djúpar dalar og høg fjøll. Tibet, sum áður var sjálvstøðugt ríki, men sum Kina hertók í 1950, verður nevnt "tekja heimsins", tí at tað liggur so høgt. Í norðara parti í Kina á markinum móti Mongolia er turra og oydna Gobioyðimørk. Í Eysturkina og Norður- og Suðurkina er nógvur landbúnaður í áardølunum og á víða slættlendinum. Haðan kemur matur til allar milliónirnar, sum búgva í mongu býunum fram við strondini og inni í landinum.
Hengduanfjøllini har suðuri í Kina spretta úr Himaleiafjøllunum, og í hesum fjøllunum og í dølunum er ríkt dýra- og plantulív. Gjøgnum dalirnar renna eisini tríggjar tær størstu áirnar í fjareystri, og tær eru Salweenáin, Mekongáin og Yangtzeáin. Her er eitt satt paradís á jørð fyri apur, pandur, teir seinastu villu fílarnar í Kina og fyri eitt ótal av fuglasløgum.
Kinverska strondin er 14.500 kilometrar long. Longdin ger sjálvandi tað, at stórur munur er á tilveruni hjá fólkinum, sum býr við sjógvin. Nógv búgva í stórbýum, og so eru tað tey, sum búgva á smábygd við sjógvin og eru útróðarfólk. Eisini finst eitt ríkt dýralív við strendurnar, men dálkingin er eisini ein stórur trupulleiki bæði fyri fólk og fæ.
Kina eigur hjálondini Hongkong og Makao. Teivan tók loysing frá Kina í 1949, men fá lond hava viðurkent Teivan sum sjálvstøðugt ríki.
Fyrisitingarligar eindir[rætta | rætta wikitekst]
Kina er býtt sundur í 23 landslutir, 5 sjálvstýrandi regiónir og 4 kommunur. Hesar eindir eru tilsamans høvuðlandið Kina. Umframt 22 landslutir sær tann kinverska stjórnin eisini Teivan sum ein part av Kina og sær tí Teivan sum sín 23. landslut.
Harafturat koma tvey serstøk fyrisitingarlig øki Makao og Hongkong, sum hoyra undir tí kinversku fyrisitingina, men sum hava størri sjálvstýri enn hinir landslutirnir, regiónirnar og kommunurnar.
Fólkalýðveldið Kina hevur 56 viðurkent at landið hevur 56 ymisk etnisk fólkasløg.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Kina hevur seinnu árini latið mørk síni meira og meira upp fyri umheiminum, men Kina er framhaldandi eitt hart stýrt land, har nógv ræðast valdsharrarnar og ikki minst Hu Jintao. Kinesiski leiðarin hevur til dømis harðrent jarðlagt og flutt milliónir av fólkum fyri at gera pláss fyri nýbygningum, Olympisku Leikunum og øðrum, sum hevur verið sæð av umheiminum sum framgongd. Kina við Hu Jintao á odda er framhaldandi tað landið, sum avrættar nógv flest folk.
Eitt barn[rætta | rætta wikitekst]
Fólkavøksturin í Kina er 15 milliónir um árið; næstan líka nógv fólk, sum býr í Noregi, Svøríki og Danmørk. At tálma hesum stóran vøkstri settu myndugleikarnir í gildi, at maður og kona bara skuldu hava loyvi til at eiga eitt barn. Síðani í 1979 hava myndugleikarnir í Kina kravt, at foreldur bert fáa eitt barn. Hesi einkarbørn verða stundum kallað smáu keisararnir, tí at tey ofta eru ovurvard og spilt. Hesin politikkur hevur helst verið til gagns í ovfólkaðu býunum, men ikki á bygd, har mesta arbeiði í landbúnaðinum verður gjørt við hond. Barnapolitikkurin við einum barni, gevur teimum sum halda seg til lógina, fleiri fyrimunir. Tey fáa reiðan pening og betri bústaðir. Í miðal fáa kinesiskar kvinnur bert 1,4 barn, sum er væl undir markinum fyri at halda fólkatalið í landinum. Tað markið er 2,1 barn. Í Kina hevur eittbarnspolitikkurin gjørt at dreingjabørn verða vald framum gentubørn. Hetta hevur skapt ein kynsójavna í landinum. Íbúgvaratalið er 1,36 milliardir fólk í 2013. 697 milliónir eru menn, meðan 663,5 milliónir eru kvinnur. Hetta merkir at tað eru 35 milliónir fleiri menn enn kvinnur í landinum. Tað vil so siga, at tað eru líka nógvir single menn í Kina sum tað eru t.d. íbúgvar í øllum Kanada. Og teir allar flestu av teimum mugu liva sítt lív einsamallir, uttan eina konu ella kvinnuligan partnara. Ójavnin fór at gera seg galdandi fyri tíggju árum síðani, men hann hevur ongantíð verið so sjónskur sum nú.
Í Kina verða foreldur fyri mismuni á arbeiðsplássinum og fáa bøtur, um tey fáa sær meir enn eitt barn. Men 70 % av kvinnunum ynskja sær fleiri børn. Kvinnurnar í Kina er púra ósamdar við eitt-barns-politikkinum hjá stjórnini. Sambært BBC News, vísir ein spurnarkanning, at 70 % av kvinnunum ynskja sær tvey ella fleiri børn í Kina. Hóast hetta heldur stjórnin fast í førda politikkinum. Myndugleikarnir siga, at lógin, ið varð sett í gildi síðst í 70'unum, hevur forðað fleiri 100 milliónum av føðingum, sum síðani hevur gjørt íbúgvarnar ríkari.
Deyðarevsing[rætta | rætta wikitekst]
Kina er tað landið, sum avrættaði flest fólk í 2008. Sambært frágreiðingini "Death Sentences and Executions in 2008" vóru í minsta lagi 1718 fólk avrættaði í Kina, men veruliga talið kann vera hægri, tí í Kina eru deyðarevsingar loyniligar. Hetta svarar til 72 % av øllum avrættingum í 2008. Tað merkir, at tað í Kina tilsamans fóru fleiri deyðarevsingar fram í enn í restnina av heiminum tilsamans. Asia er tann heimsparturin har flestu avrættingarnar vóru framdar í 2008. Avrættingar vóru framdar í 11 londum í Asia. Hesi londini eru Afghanistan, Bangladesj, Indonesia, Japan, Norðurkorea, Maleisia, Mongolia, Pakistan, Singapor, Vjetnam og Kina.
Rúmdarferðir[rætta | rætta wikitekst]
Tann fyrsti kinesiski rúmdarmaðurin, Yang Liwei (f. 21. juni 1965), var úti í rúmdini í 2003 í rúmdarfarinum Shenzhou 5. Kinesiska rúmdarumsitingin hevur ætlanir um at seta eitt ómannað rúmdarfar á mánan í 2013, og ætlanin er so at senda eitt mannað far hagar seinni. Stutt eftir døgurðatíð 14. des. 2013 setti eitt kinverskt rúmdarfar seg á mánan, og harvið gjørdist Kina triðja tjóð eftir USA og Sovjetsamveldið at lenda á mánanum. Hetta er fyrstu ferð síðani 1976, at nakar lendir á mánanum. Talan er um eitt ómannað kanningarfar, nevnt Chang'e 3 eftir mánagudinnuni í kinverskari gudalæru. Chang'e 3 setti seg í Sinus Iridum, ella Ælabogavíkini, sum enn ikki er kannað. Har er góður sólargangur, og tað liggur væl fyri at samskifta haðani niður á jørðina, skrivar kinverska tíðindastovan Xinhua [4].
Arbeiðslegur[rætta | rætta wikitekst]
Í desember mánaði í 2013 hevur tjóðartingið í Kina formliga viðtikið eina fyriskipan, sum endar nýtsluna av arbeiðslegum sum eina revsing fyri politiskar fangar. Legurnar hava verið nýttar í meira enn fimmti ár sum ein háttur til at revsa øðrvísi hugsandi og fáa tey til at tiga [5]. Millum hesi eru kristin, sum ikki vilja vera við í statsgóðkendu trúnni. Revsingin í arbeiðslegum varð tikin í nýtslu í 1957 fyri at revsa atfinnarunum móti kommunistiska flokkinum. Men skipanin hevur eisini verið nýtt til at revsa onnur við, harímillum eisini húskirkjukristin og politikarar. Fyriskipanin er góð tíðindi fyri kristin, sum møtast í húskirkjum, og aðrar bólkar í landinum. Fólk úr hesum bólkum hava regluliga verið dømd til upp í fýra ár í arbeiðslegum uttan at hava verið fyri rætti. Fyriskipanin er ein av fleiri skipanum, sum kinesiski kommunistaflokkurin legði fram í 2013, og tær vórðu góðtiknar leygardagin 18. januar 2014 fyri nýggjár í tjóðartinginum. Ein onnur fyriskipan sama dag var, at tingið avtók "laojiao”, sum er endursiðing gjøgnum arbeiði.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Kina eigur góða, gamla mentan. Í kinverskum grøvum hava tey funnið málningar eldri enn 6.000 ár. Listaligi siðaarvurin sæst enn aftur í dansinum og í tónleikinum, og bæði filmar, opera og sjónleikur eru vældámdar listagreinir. Listafólk verða eggjað at lýsa avrik kinverska fólksins. Miðkina við býnum Beijing er miðstøð fyri eina 5.000 ára gamla mentan, sum hevur skapt ótrúlig bygningsverk.
Ymiskar filosofiskar lærur hav havt stóra ávirkan á kinverska mentan. Tríggjar av teimum elstu høvuðsgreinunum komu frá konfusianismuni, taoismuni og buddhismuni. Tað eru fleiri ymiskar trúarbólkar í Kina, og fleiri av teimum eru rættiliga samansettir. Av trúarbólkum, sum verða tvinnaðir saman við Kina kunnu nevnast Ættfaðirskultin, buddhisma, kinesisk folkatrúgv við rótum í elligomlum mytum, konfusianisman, taoisman og islam. Kinesiskar bókmentir hava eina langa og ríka søgu, tað var eisini í Kina at man fann fram til prentlistina undir Song-ríkinum. Áðrenn tað tíð vóru tær klassisku og átrúnaðarligu hondskriftirnar netupp hondskriftir - hondskrivaðar við blekkpensli. Talan var sum oftast um konfuciansk, taoistisk og buddhistisk verk. Fyri at granska hesar tekstir upprættaðu tey lærdu akademiir í hópatali. Nøkur av hesum akademiunum vóru betald av herskaradynastiunum, og tey kongaligu kundu sjálvi taka aktivt lut í kjakinum har. Av skjølum sum eru skrivaði hetta tíðarskeiði heru fleiri túsund varveitt. Kinverskir heimspekingar, rithøvundar og yrkjarar hava sum oftast verið høgt í metum í samfelagnum og spælt ein týðandi leiklut sum mentanarberar. Kinversk skrift hevur havt nógvar ymiskar variantar gjøgnum søgu Kina, og mitt í 20. øld mentist ein meira einfaldur kinverskur skriviháttur á Meginlandskina. Í Teivan og á øðrum støðum halda tey fast við ein eldri skrivimáta. Kalligrafi er ein týðandi listagrein í Kina, eins og málningalist og tónleikur. Bonsai er ein elligomul listagrein, ið eisini breiddi seg til Japan og Korea.
Kinverskur matur[rætta | rætta wikitekst]
Umframt rís er mesta tilfarið í kinverskum mati grønmeti og nudlur. Tey eta eisini nógvan turran mat, soyabønir, fisk og kjøt. Maturin kann vera sera ymiskur, alt eftir hvar í Kina tú ert. Kinverjar gera nógv burtur úr matgerð og matsiðum í teimum ymsu landslutunum. Í landslutinum Xinjiang er maturin sterkt kryddaður; fyri norðan um Beijing-leiðina eru tey gitin fyri at duga væl at steikja dunnu. Vælrúkandi fiskarættirnir í landslutinum Kanton fyri sunnan eru vorðnir heimskendir. Har verður maturin gjørdur til í djúpari steikipannu við loki, kallað wok. Í Suðurkina verður rís etið aftur við høvuðsrættunum. Í Norðurkina annaðhvørt hveitibollar ella hveitinudlar. Etið verður úr smáum skálum við pinnum. Rís, annaðhvørt kókað, guvukókað ella stekt, er høvuðskostur í mongum kinverskum rættum.
Kinverskar bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Kinverskar bókmentir hava eitt serstakt pláss í heimssøguni, við tí kultinum ið ognast tí skrivaða orðinum í Kina ta serstaka í teimum kinversku teknunum, sum hava sín uppruna í spádómslist, og sum er fullkomiliga ólíkt teimum fonetisku skipanunum, sum verða nýttar á flestu øðrum málum.
Verk av filosofiskum slag hava ein týðandi lut í kinverskum bókmentum, serliga undir Zhou-ríkinum, við tí "siðbundna" konfusiansku ella teimum taoistisku klassikarunum. Síðan er tað kinversk yrkingalist, ið gerst týdningarmiklari við tíðini, serstakliga undir Tang-ríkinum.
Síðan veksur prosan framm við kendum verkum sum Ferðin mót Vestri í 1500-talinum, ella familjuskaldsøgan Hong Lou Meng (红楼梦) frá 18. øld (Dreymurin um tað reyða rúmið).
Síðan vóru kinverskar bókmentir raktar av afturgongd beint eftir at Qing-ríkið fall. Tað gjørdist endin á tí klassisku mentanini. Hu Shih (f. 1891, d. 1962) og Lu Xun (f. 1881, d. 1936) gjørdist undangongumenn til nútíðar kinversku bókmentirnar.
Lakkarbeiði[rætta | rætta wikitekst]
Dømi um lakklist eru etipinnar.
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Kinesiskur tónleikur hevur eitt heilt serligt ljóð. Kinverjar hava ment ljóðføri í stórum tali, eitt nú zheng, xiao og erhu. Ljóðførið sheng fekk eina røð av líknandi ljóðførum í Vesturheiminum.
Silkiframleiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Kina hevur ríka traditión fyri at framleiða silki.
Málið[rætta | rætta wikitekst]
Almenna málið í Kina er kinverskt ella mandarin, sum øll tosa uttan tey, sum búgva úti við strondina í Útsynningsásia. Har tosa tey kanton ella onnur kinversk mál. Í hvørjum máli eru nógv bygdarmál. Øll kinversk mál hava sama skriftmál. Borið saman við stavrað okkara, sum er 32 bókstavir, eru fleiri enn 50.000 tekn í kinverska skriftmálinum. Hvørt tekn merkir eitt orð ella eitt hugtak. Fyri einføld orð, til dømis "himmal" og "regn", er eitt tekn. Fyri samansett orð eru tvey ella fleiri tekn. "Telefon" verður skrivað við tveimum teknum - teknunum fyri "ravmagn" og sagnorðinum "tala".
Kalligrafi[rætta | rætta wikitekst]
Kalligrafi er ein serligur skriviháttur, og vøkru kinesisku skriftteknini koma best til sín rætt, tá tey eru hondkalligraferað.
Kalligrafi er høgt mett list í Kina og javnsett við málningalist, tí at skrivarin má leggja sær nær at skriva teknini røtt og vøkur.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
Forseti Hu Jintao og George W. Bush
-
-
-
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.migrationinformation.org/USFocus/display.cfm?id=876
- ↑ http://abcnews.go.com/blogs/politics/2012/09/obama-challenges-china-at-wto-over-cars/
- ↑ Heimshandilsstovnurin: International Trade Statistics 2010, síða 13; vitjað 5. juni 2011.
- ↑ http://www.reuters.com/article/2013/12/14/us-china-moon-idUSBRE9BD06T20131214
- ↑ http://www.washingtonpost.com/world/chinas-labor-camps-close-but-human-rights-groups-say-grim-detention-conditions-linger/2013/12/06/4e84cc96-5bfc-11e3-8d24-31c016b976b2_story.html


text:
Odessa
Odessa (ukrainskt: Oдeca, russiskt: Oдécca) er triðstørsti býur í Ukraina. Í 2011 var fólkatalið 1.006.242. Í byrjanini av 20. øld var býurin tann størsti í Ukraina og í New Russia landslutinum. Odessa er ein stórur havnabýur, sum liggur á norðurstrondini við Svartahavið og ein fyrisitingarligur miðdepil í Odessa Oblast. Býurin er eisini ein mentanarmiðdepil við íbúgvum, sum eru av fjøltáttaðum uppruna. Í 19. øld var Odessa fjórðstørsti býur í Russiska Keisararíkinum næst eftir Moskva, Sankta Pætursborg og Warszawa.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Umleið 550 á.Kr. varð ein búseting í Odessa av grikkum. Fornaldarleivdir váttað at tað er samband millum Eysturmiðalhavið og Odessa. Í miðøld var Odessa undir ymiskum stýrum, t.d. var býurin stýrdur av nomadum, petshenegum (turkiskt fólkaslag) og Osmanniska Ríkinum.
Fyrsta havnin í Odessa varð bygd í 1794.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur er best umtókti ítrótturin í Odessa. Tað størsta fótbóltsfelagið har eitur FC Chornomorets Odesa, tey spæla í bestu fótbóltsdeildini í Ukraina.


text:
Barbara
Barbara er kvinnufornavn:
- Navnið kemur frá latínska orðinum barbarus, ið merkir barbárur (latín: hin fremmandi, upprunaliga hon, ið ring er at skilja). Stytti formurin Barba er eisini vanligur í Føroyum.
Aðrir týdningar:
- Kristna halgikvinnan og pínslarvátturin Barbara, sum doyði í Nikodemiu ár 306.
- Skaldsøgan Barbara eftir Jørgen-Frantz Jacobsen.
- Filmurin Barbara, bygdur á skaldsøguna, við leikstjóra Nils Malmros.
- Kvinnan, sum skaldsøgan er bygd á, er Beinta Broberg (1667 - 1752).


text:
Vit, ið regluliga skriva, hava valt, ikki at hava dystarfrásagnir frá øllum dystum. Vit leggja okkum eftir, at hava greinar um onnur evni, ið snúgva seg um felagið.
Longu nú eru vit farnir at gleða okkum til endaligu uppgeriðna á Old Trafford mánakvøldið 9. mars, har ið talvan skal vaskast. Fyrst skulu van Gaal og Rooney hava av at vita. Leiðin til Wembley er løgd.
Og so skal FA-Cup-steypurin fáast inn aftur í skápið.
Dystir móti Man City, United og Chelsea hava ikki í seinastuni verið nakað at skriva um, men Arsenal vildi so sanniliga visa okkum nakað annað í dag á Etihad Stadium í Manchester.
Alt liðið bardist manniliga defensivt, meðan tað allatíð varð søkt frameftir.
Ramsey hevði fingið møguleikan. Hóast Rosicky hevur leikt framúr í seinastuni. Bellerin var á høgra bakki. Ospina var aftur í málinum, so har er avgerð tikin um, at Szczesny er ikki okkara fyrsti maður longur.
Ein trivaligur sigur á einum Stoke-liði, ið fyrr hevur volt okkum trupuleikar. Hesir trupuleikar vóru longu innkastini hjá Rory Delap og so gjøgnumgangandi taktikkurin, at bróta og sorla okkara leikarar. Delap og hansara innkast eru ikki har longur. Sorlanin og beinleiðis beinbrótanin eydnaðist lutvíst hjá fyrrverandi Barcelona-leikaranum og núverandi taktiska strateginum hjá Stoke City, Mark Hughes.


text:
Brian Welch
Brian Phillip "Head" Welch (f. 19. juni 1970, Kalifornia) varð borin í heim tann 19. juni 1970. Hann vaks upp í Bakersfield, Kalifornia. Hann var bert 11 ára gamal, tá hann tók gittar í hond, og fann sítt kall. Eftir High School var Head við at stovna nu-metal bólkin Korn. Bólkurin fekk skjótt suksess. Teir vunnu Grammy heiðirslønir og seldu fløgur í hópatal (multi-Platinum). Meðan Head var ein partur av Korn, fekk hann 6 Grammy nomineringar, vann tvær, og seldi uml. 40 milliónir fløgur runt um heimin.
Tíðliga í 2005 skakaði Head tónleikaheimin, tá hann almannakunngjørdi, at hann ætlaði at gevast í Korn. Head valdi at taka seg úr villa Korn lívinum, so hann kundi halda áfram at taka sær av dóttrini. Eisini gav Head sítt lív til Kristus við tí fyri eyga at nema við lívi hjá menniskjum, og at geva til tey, sum høvdu tørv á hjálp. Bert mánaðar eftir at Head var givin í Korn, fór hann til India og opnaði sítt fyrsta Head home. Eitt barnaheim, sum tryggjar heim, mat og útbúgving til umleið 200 foreldraleys. Head gjørdi eisini ymiskt vælgerandi arbeið í Amerika.
Head legði stóran dent á, at hóast hann var givin í Korn, hevði hann ikki tikið seg úr tónleika- og undirhaldsvinnuni. Gjøgnum tónleik og aðrar undirhaldsmiðlar, vildi Head broyta ungdómin. Við hesum í huga skrivaði Head sína lívssøgu, Save Me From Myself, sum HarperCollins gav út í juli í 2007. Bókin gjørdist skjótt ein best sellerari, og forlagið var so væl nøgd, at tey heldur enn fegin vildu, at Head skuldi skriva eina bók afturat. Hendan bókin, Washed by Blood, var útgivin 24. juni 2008. Washed by Blood er ein endurútgáva av fyrru bókini, sum hóskar betur til ein yngri lesaraskara. Head er júst liðugur við sína triðju bók. Bókin verður útgivin í 2010.
Í 2008 gav Head sína fyrstu solofløgu út. Hon kallast Save Me From Myself. Head hevur sjálvur skrivað orð og løg, og eisini spælir Head lead gittar og syngur. Head fekk hjálp frá fleiri viðurkendum tónleikarum so sum Josh Freese (trummur - A Perfect Circle, Nine Inch Nails) og Tony Levin (bass - Peter Gabriel). Fyrstu mánaðarnar av 2008 legði Head siðstu hond á fløguna.
Fløgan var givin út av Ryko Distributin (Warner Music Group); Word Enternainment (Christian market) og Warner Music International (ADA Global Canada). Save Me From Myself kom inn sum nummar 13 á Billboards Hard Rock listan. Útgávan verður søgd at vera ein "heavy metal epic, with a positive message." Fløgan hevur fingið sera góð ummælir av viðurkendum tónleikafólkum. http://bits.wikimedia.org/skins-1.5/common/images/button_image.png 9. septembur fór Head á eina 30 daga turné, har hann spældi á teimum traditiónellu spælistøðunum, men eisini á kristna tónleikapallinum. Umvendingin og andaligheitin hjá Head er blivin sera væl móttikin. Sjálvt av konservativum kristnum organisatiónum so sum CBN (Pat Robertson - The 700 Club), sum síggja at Head hevur møguleika at røkka marknaðum, sum aðrar traditionellar kristinar organisatiónir ikki hava møguleika at røkka. Head hevur fingið nógvan stuðul frá kristnum fjepparum. Eisini hevur Head verið at sæð í sjónvarpsrøðini L.A. Ink og VH1s Top 100 Rock Songs.
Á vári 2009 kungjørdi Head, at hann hevði valt tónleikarar til orkestrið - Michael Valentine (bass); Scott Von Heldt (gittar); Ralph Patlan (gittar); Brian Ruedy (tangentar, programmering) og Dan Johnson (trummur). Teir spældu nakaðí 2009, og eru nú til reiðar turnera fulla tíð í 2010. Head og bólkurin hava verið í Nashville í Tennessee, og tikið upp næstu fløguna saman við grammy nomineraða framleigaranum Rob Graves (RED, PILLAR). Fløgan verður útgivin í 2010.


text:
Józef Gosławski
Józef Gosławski, eisini nevndur Józef Jan Gosławski, var ein pólskur myndahøggari. Hann varð føddur 24. apríl 1908 í Polanówka í Póllandi og doyði 23. januar 1963 í Warszawa, sum erhøvuðsstaður Póllands. Gosławski gjørdi millum annað minnisvarðar. Eitt av høvuðsverkum hansara er ein minnisvarði til minnis um Frédéric Chopin, sum varð reistur í Żelazowa Wola. Hann sýndi fram verk síni bæði í Póllandi og uttanlands.
Í 1948 giftist hann við Wanda Mankin.
Innihaldsyvirlit
Framsýningar[rætta | rætta wikitekst]
Einkarframsýningar[rætta | rætta wikitekst]
Bólkaframsýningar[rætta | rætta wikitekst]
Uttanlands[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Lost in the shuffle (enskt)
- Józef Jan Gosławski culture.pl (pólskt)
- Famous Medalists: Józef Gosławski (enskt)
- LN 5 “Fisherman” coin from 1958 (enskt)
- Józef Gosławski – monuments, coins, medals (enskt)


text:
Smokie
Smokie er enskur rokkbólkur úr Bradford. Bólkurin, sum hevur verið virkin í 30 ár og hevur havt óteljandi hitt, er framvegis í stórformi. Smokie komu fram í sjeytiárunum, tá ið teirra løttu rocksangir gjørdust víðagitnir, men eisini árini síðani hevur bólkurin skrivað og spælt kendar sangir. Burtur úr stóru rúgvuni av sangum, sum hava gjørt Smokie til eitt víðagitið navn, kunnu nevnast Livin' Next Door To Alice, Oh Carol, Needles And Pins, Mexican Girl, Lay Back In The Arms Of Someone, I'll Meet You At Midnight og Boulevard Of Broken Dreams.
Smokie hevur fleiri ferðir verið í Føroyum og framført. Seinasta framførðsla í Føroyum var í 2008 á Summarfestivalinum í Klaksvík.
Limir[rætta | rætta wikitekst]
- Terry Uttley - bass/sangur.
- Martin Bullard - keyboard.
- Steve Pinnell - trummur.
- Mike Craft - sangur.
- Mick McConnell - gittar.


text:
Kashmir
Kashmir (kasjmirskt[1]: कॅशीर) er ein landslutur í Norðurindia [2]. Kashmir eru undir indiskum yvirræði, men Pakistan krevur rættin yvir Kashmir. Tó sýnist tað, sum India fær meira og meira ræði í Kashmir.
Tá ið Útsynningsásia fekk sjálvstýri í 1947, fóru Pakistan og India at klandrast um rættin til Kashmir. India helt, at teir áttu rættin til Kashmir, tí jallarnir av Kashmir høvdu frá fornari tíð verið hinduar. Pakistan segði, at teir áttu landið, tí meginparturin av fólkinum var muslimar, og tí at tær flestu áirnar, sum teir høvdu at veita út á velturnar niðri í dølunum, komu úr Kashmir.
Vápnahvíldarmarkið var ásett eftir Simlaavtaluni í 1972 ímillum Pakistan og India. Enn er ófriðarligt í Kashmir, tí India og Pakistan stríðast um øki [3].
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið India varð býtt sundur í 1947, kom landsluturin Kashmir, har flestu fólk eru muslimar, undir India, har mesta fólkið er hinduar, ístaðin fyri islamska lýðveldið Pakistan, har tey flestu eru muslimar. Kríggj brast á, og landsluturin varð býttur ímillum tey bæði londini í 1949. Men fólkið í Kashmir vildi vera frælst, og i 1952 gjørdu teir landið til tjóðveldi. Tá brunnu teir saman, India og Pakistan, og India hersetti Kashmir.
Í 1965 brustu marknabardagar á ímillum Pakistan og India. Stríðið elvdi til altjóða spenning, tí at USA, Sovjetsamveldið og Kina høvdu politisk áhugamál í økinum, og tá ið Kina royndi at stuðla Pakistan, mótmæltu bæði Sovjetsamveldið og USA. Málið varð síðan skotið inn fyri ST at avgera. ST sendi herfólk at ansa eftir, inntil avgerð varð tikin. ST fekk partarnar at binda frið, og markið var óbroytt.
Í 1971 brast stríð á ímillum Pakistan og India um Kashmir. Í juni 1972 møttust báðir partar til friðarsamráðingar, fingu vápnahvíld í lag og samdust um, at India skuldi ráða yvir størra partinum av landslutinum [4].
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Í vestara parti av Himmaleia er gamalt jalladømi, sum eitur Kashmir. Kashmir er mest sum bara fjallalendi við nøkrum breiðum fruktagóðum dølum upp ímillum. Tann fruktabesti dalurin eitur Kashmirdalurin. Dalurin er allur veltur langt niðan í fjøllini, og brekkurnar eru lagdar í tvørteigar. Teir velta t.d. vín, rís, bummull, mais, grønmeti og hveiti, sum teir veita vatn á í turrtíðini.
Í Kashmirdalinum stendur høvuðsstaðurin Shrinagar. Shrinagar er fornur handilsstaður og gitin fyri yndisligar urtagarðar. Fólkini í býnum hava frá fornari tíð livað nógv av handaverki, til dømis at knýta teppir, at veva silki og at gera lutir úr leiðri.


text:
Suðurafrika
Tjóðveldið Suðurafrika (afrikaans: Republiek van Suid-Afrika, enskt: Republic of South Africa, v.f.) er stórt land í syðra Afrika við umleið 48 mió. íbúgvar. Í Suðurafrika eru tríggir høvuðsstaðir: ríkisfyrisitingin er í Pretoria, dómstólarnir í Bloemfontein og tingið í Høvdastaði. Í norðri hevur Suðurafrika mark við Namibia, Botsvana og Simbabvi, í eystri við Svasiland og Mosambik, og í suðri og vestri við Atlantshav og Indiahav. Kongsveldið Lesoto liggur inni í landinum. Miðallívsævin í landinum er 48.89 ár. Johannesburg er størsti býur í Suðurafrika. Í Johannesburg og økinum rundanum búgva 9 mió. fólk. Suðurafrika er tað landið í heiminum, ið høggur mest gull. Landið er eisini eitt av ríkastu londum í Afrika.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Apartheid-politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Alt frá fyrsta degi setti samveldisstjórnin í Suðurafrika sær fyri at skilja allar rasur í ríkinum sundur: hvít, indarar, litt og svartar afrikanarar. Í jarðarlógini fyri tey innføddu frá 1912 fekk svarta fólkið rætt til 13 % av landbúnaðarlendinum í Suðurafrika. Meginparturin var ónýtilig landbúnaðarjørð, og mangir afrikanar vórðu noyddir at arbeiða hjá teimum hvítu fyri sera lága løn. Suðurafrikanski ídnaðurin, sum varð bygdur á gull og diamantnámsvinnu, vaks 600 % frá 1930-1950. Vøksturin stóðst fyrst og fremst av bíligari afrikanskari arbeiðsmegi. Tá ið afrikanarar skuldu úr heimlondum sínum og inn í býirnar, skuldu teir hava pass uppi á sær. Í so at siga øllum størvum fyri tey hvítu, sluppu afrikanarar als ikki upp í part. Frá 1936 kundu teir fáu svørtu afrikanararnir, sum enn høvdu valrætt í Høvdalandi, bara velja á einstøkum valum, har teir fingu trý hvít umboð í tjóðartingið. Tað lógina hevði suðurafrikanski flokkurin, ið Jan Christian Smuts (24. mai 1870–11. september 1950) var formaður í, sett í gildi. Teir taptu tjóðartingsvalið í 1948, og Tjóðskaparflokkurin vann. Stevnuskrá hansara var at skipa eitt samfelag við uppaftur størri skilnaði ímillum fólk. Hesin politikkur varð nú nevndist apartheid, rasuskilnaður.
Vend kemur í apartheid-politikkin[rætta | rætta wikitekst]
Apartheidskipanin varð alla tíðina valdsstýri. Men at enda kundu herurin og løgreglan hjá hvítu minnilutastjórnini ikki longur kúga mótmælisrørsluna, sum breyt seg fram í 1980-árunum. Í 1980-árunum tóku alsamt fleiri og fleiri undir við, bæði innanlendis og í útlondum, at fáa enda á apartheidskipanini í Suðurafrika. Í 1989 valdi Tjóðskaparflokkurin, ið mannaði stjórn, nýggjan formann, Frederik Willem de Klerk (18. mars 1936-). Í februar 1990 læt hann Nelson Mandela (18. juli 1918-) leysan, sum var formaður í landsins størstu andstøðurørslu, Afrikonsku Tjóðskaparfylkingini ANC. Hann góðkendi ANC og 30 aðrar politiskar felagsskapir. Í 1991 fór de Klerk at seta úr gildi apartheidlógirnar. Ógvisligur politiskur harðskapur seinkaðu framstigunum, og stríð varð ímillum ANC, stjórnina, víðgongdar felagsskapir og tjóðskaparligar minnilutarørslur, helst inkatha-frælsisflokkin hjá sulum. Men uppskotið til stýrisskipanarlóg varð liðugt í november í 1993, og í desember varð skiftisráð mannað við umboðum úr mongum flokkum. Hetta ráðið stýrdi saman við stjórnini at gera alt til reiðar seinastu mánaðirnar fyri valið í 1994, tá ið allir suðurafrikanarar á fyrsta sinni høvdu valrætt. ANC vann valið, og Nelson Mandela gjørdist forseti í Suðurafrika.
Í 1994 setti Suðurafrika hvítu minnilutastýrisskipan sína úr gildi og tók við fjølmentaðari meirilutastýrisskipan. Afrikanski Tjóðskaparflokkurin (ANC) stóð á odda fyri stjórnini. Síðan 1948 hevði suðurafrikanska stjórnin rikið rasuskilnaðarpolitikk, og bara tey hvítu høvdu havt alt valdið. Sum frá leið avbyrgdi umheimurin Suðurafrika, og rasuófriðurin í landinum vant upp á seg. Síðan ANC-ovastin Nelson Mandela var valdur til forseta í Suðurafrika, er apartheidskipanin tikin av, og umheimurin hevur aftur tikið upp samband við landið. Politikkurin í Suðurafrika hevur ávirkað alt syðra Afrika. Suðurafrika royndi at steðga menningini í grannalondunum, ið vóru ímóti apartheid. Landið stuðlaði uppreistrarliðum, sum bardust ímóti stjórnini í Angola og Mosambik og hjálpti teimum, ið vórðu ímóti, at tey svørtu fingu politiska valdið í Simbabvi og Namibia. Tá ið apartheidpolitikkurin varð tikin av av í 1994, batnaðu viðurskiftini ímillum Suðurafrika og grannalondini.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Hóast landið er ríkt, livir stórur partur av fólkinum í fátækradømi. Ovurstórur munur er á vælferð og lívskorum fólksins. Í Cape Town ríkir ídnaðarharrar og stórbøndur; í Kalaharioyðimørk veiðifólk og savnarar. Í Suðurafrika búgva áleið 47 milliónir fólk. Av teimum eru 79,6 % svørt. 9,1 % hvít, 8,9 % litt og 2,5 % indar. Mong fólkasløg búgva í Suðurafrika, og har eru 11 almenn mál. Eitt av hesum fólkasløgum, ndebela, er gitið fyri sermerktu hús síni, ið eru prýdd við litføgrum mátingarligum myndum. Konufólkini røkja húsini, og tey mála útveggirnar á hvørjum vári. Í Suðurafrika hevur verið vanligt, at konufólkið hevur havt ábyrgd av at hildið hús, umframt at dyrka jørðina. Mong mannfólk í Suðurafrika eru heiman upp í eitt og tvey ár í senn og arbeiða í námum og í býunum, tí eru næstan bara konufólk eftir í bygdunum. Tey fáa tí alt meiri ábyrgd av húsi og heimi.
Ein liður í illa lýdda og órættvísa apartheidpolitikkinum var, at svartir verkamenn og húski teirra vórðu noydd at flyta úr stóru býunum og skuldu búgva í serligum býarøkjum langt burtur frá arbeiðsplássi sínum. Størsta og kendasta býarøkið er Soweto. Har búgva fleirri enn ein millión fólk. Hvønn einasta dag mega svartir arbeiðarar koyra í tímar í fullum bussum og tokum úr Soweto til námini og ídnaðarvirkini í grannabýnum Johannesburg. Tá ið apartheidskipan var í gildi, var eisini rasuskilnaður í ítrottarkappingum. Svørt og hvít sluppu ikki at vera á sama liði. Tað hevði við sær, at Suðurafrika slapp ikki við í altjóða ítróttarkappingar. Í 1995 vann Suðurafrika landsliðið, nevnt Springboks, heimsmeistaraheitið í rugby. Best dámdu ítróttir í Suðurafrika eru fótbóltur, kurvabóltur og rugby.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Í Suðurafrika eru tríggir høvuðsstaðir: ríkisfyrisitingin er í Pretoria, dómstólarnir í Bloemfontein og tingið í Høvdastaði. Veðurlagið er lýtt og turt, og jørðin er fruktagóð. Landslagið er fjølbroytt, her eru oyðimerkur, regnskógir, slættlendi, grasfløtur og høg fjøll. Í øllum Suðurafrika fara fólk av bygd til býirnar at fáa arbeiði. Í Johannesburg búgva nú fleiri enn 9 milliónir fólk, og hann er næst størsti býur í Afrika. Keiro er størstur.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Nógvur ídnaður er í landinum, og har er nógv fíggjarvirksemi, tí er búskapurin í Suðurafrika tann sterkasti og fjølbroyttasti í øllum Afrika. Men stóri fólkavøksturin og vaksandi arbeiðsloysi leggja trýst á vælferðina. Arbeiðsloysið er stórt. Nú á døgum er 24,3 % av fólkinum er arbeiðsleys (sambært CIA World Factbook í 2007). Alla 20. øld er næstan helvtin av øllum gulli í heiminum komin úr gullnáminum í Witwatersrand við Johannesburg. Enn kemur triðingurin av øllum gulli, høgt verður í heiminum, haðan. Diamantar og onnur dýr steinsløg verða eisini vunnin í Suðurafrika. Ferðafólk úr øllum heiminum koma til Suðurafrika at síggja sjáldsama dýrameingið og fagra, stórsligna landslagið.
Uttanlandshandil[rætta | rætta wikitekst]
Í hagtølum kalla vit innflutning og útflutning av vørum fyri uttanlandshandil. Handil er eisini við tænastum um landamark, men tænastuhandilin verður uppgjørdur í gjaldsjavnanum og vanliga ikki í hagtølum um uttanlandshandil. Suðurafrika flytur út nógvar landbúnaðarvørur. Aldinfruktir, epli og vínber verða flutt út til allan heimin. Suðurafrika er gitið fyri sítt góða vín. Inn- og útflutningurin av vørum skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2007, sær soleiðis út sbrt. CIA World Factbook:
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindi[rætta | rætta wikitekst]
Hægstirættur í Suðurafrika kom í desember 2005 við einum úrskurði sum segði at tað var ímóti grunnlógini at forða samkyndum í at gifta seg. Hetta gjørdi at Suðurafrika er tað fyrsta landið í Afrika sum góðtekur hjúnaløg fyri samkynd, og hetta er í einum heimsparti har tað í flestu londum enn er eitt tabu at tosa um samkynd [1].
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Bris
Brisið, ofta kallað búkspýttkertilin, (pancreas á latíni) er eitt kertilgagn í sodningarleiðini í tí endokrinu skipanini hjá ryggdjórum. Brisið hevur bæði eina eksokrina skipan (hon letur frá sær brissevju, sum inniheldur kveikar til sodningina) og eina endokrina skipan (hon ger nøkur umráðandi hormon, sum t.d. insulin, glukagon og somatostatin). Brisið er uml. 15 cm langt og liggur undir magasekkinum, tætt umfavna av tólvfingurtarminum har tað hevur útbragd í, saman við gallbløðruni.
Innihaldsyvirlit
Funktión[rætta | rætta wikitekst]
Brisið hevur í stóran mun bert tvær funktiónir í kroppinum; 99% av brisinum ger sodningarkveikar og brissevju, sum fara út í tólvfingurtarmin ígjøgnum Wirsung kanalina. Brissevjan, saman við gallinum, frá livrini niðurbróta feittevnir, sukurevnir og proteinir, sum koma frá magasekkinum. Hetta ger at tarmurin betri kann upptaka hesi evnini. Brissevjan er eisini ein lútur, sum órinar sýruna frá magasekkinum.
Tað síðsta prosentið av brisinum er hormonframleiðandi vevnaður. Hesin vevnaður er í smáum oyggjum, sum verða kallaðar tær Langerhansku oyggjarnar. Hesar kyknirnar framleiða hormonir sum regulera blóðsukri í kroppinum. Tey mest umráðandi hormonini sum brisið ger er insulin og glukagon. Insulinið, sum verður gjørt í B-kyknunum (beta-kykna), økir um sukurupptøkuna í ymsum kyknum; hjá t.d. vøddakyknum tá ein íðkar ítrótt ella líknandi, og hjá livurkyknum har glukosan (eitt sukurevni) verður goymd sum glykogen í smáum goymslurúmum. Insulin tarnar samtíðis eisini útlátið av tilverandi goymslum av glykogeni. Insulin hevur eisini eina uppbyggjandi ávirkan á ymisk protein, og eina tarnandi ávirkan á niðurbrótingina av feitti og proteinum. Í stuttum tekur insulinið glukosu úr blóðinum og inn í kyknirnar, og av tí sama minkar konsentratiónin av glukosu í blóðinum (blóðsukri fellur). Hitt hormonið, glukagon, sum verður gjørt í a-kyknunum (alfa-kykna) hevur uppá nógvar háttir øvuta ávirkan enn insulin, av tí at tað fær blóðsukri at hækka. Tað stimulerar livrina at frígeva glykogen goymslunar; glykogeni verður síðani aftur umgjørt til glukosu. Síðani stimulerar glukagon eisini útlátið av insulini, fyri at fáa kykninar í kroppinum at taka ímóti eitt sindur av glukosuni, ið tí hækkandi blóðsukrinum.
Sukur (glukosa) er tann mest umráðandi orkukeldan hjá kroppinum, og tað er umráðandi at tað liggur innanfyri eitt vist øki, sum er uml. 4 - 6 mmol/L. Hetta er so tí t.d. heilin kann bert nýta glukosu sum eina orkukeldu, og ikki t.d. feitt. Um blóðsukri fellur ov langt niður kann ein fella í koma og fáa krampar.
Brisið framleiðir eisini ymisk hormon, sum hava ávirkan á hvussu tarmarnir flyta seg, og samanrykkingunum hjá æðrunum.
Sjúkdómafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Av tí at brisið er eitt goymslurúm fyri sodingarkveikar, ger at nakar skaði til tað kann verða deyðaligur. Um hol kemur á brisi, má ein fáa skjóta læknahjálp.
Bris ígerð[rætta | rætta wikitekst]
(Pancreatitis á enskum). Tað eru tvey sløg av ígerðum, ein kann fáa í brisið, bæði hava ymisk sjúkueyðkenni, og bæði tørva ymiska viðgerð:
- Akutt ígerð (acute pancreatitis) er ein ígerð, sum kemur sera skjótt, og er ofta úrslitið av alkoholismu ella gallsteini.
- Kronisk ígerð (chronic pancreatitis) er ein langvarandi ígerð í brisinum.
Diabetes mellitus[rætta | rætta wikitekst]
Diabetes mellitus er tann mest vanligi sjúkdómurin í brisinum. Bæði høvuðssløgini av diabetes mellitus eru úrslitið av, at okkurt er galið við brisinum. Við týpu 1 diabetes mellitus er tað beinleiðis skaði hendir við B-kyknunum, sum so gera ov líti av insulini. Týpa 2 diabetes mellitus hevur ein fyrst insulin mótstøðu, sum er kent við at ein hevur ov lítið av insulini fyri at útfylla tørvin av tí. Hetta endar so við at B-kyknirnar gera meira insulin, til tær endaliga steðga at gera insulin, av yvirarbeiði. Men hetta kann taka fleiri ár.
Eksokrint bris trot[rætta | rætta wikitekst]
(Exocrine pancreatic insufficiency, ella EPI á enskum). Hetta er tá brisið ikki klárar at gera nokk av sodningarkveikum, so sodningin verður ófulgjørd. Fólk við EPI hava ofta systiska fibrosu (cystic fibrosis á enskum) ella Shwachman-Diamond Syndrom. EPI kemur av at tað er eitt vaksandi tap av kyknunum sum gera sodningarkveikar. Kronisk ígerð er tann mest vanliga orsøkin av EPI hjá fólkum. Tapið av sodningarkveikum ger at ein fer at mangla føðsluevni.
Systisk fibrosa[rætta | rætta wikitekst]
(Cystic fibrosis, ella CF á enskum) er ein arvalig sjúka, sum ávirkar allan kroppin, og førir við sær vaksandi avlamni og ov skjótan deyða. CF kemur av, at ein mutatión er í cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) geninum. Úrdrátturin av hesin geninum hjálpir við at gera sveitta, sodningarevni og slím. Tey flestu fólkini uttan CF hava tvey virkandi kopi av geninum, men bert eitt er neyðugt, fyri ikki at fáa CF; tí er CF ein autosomal resessiv (autosomal recessive á enskum) sjúka. Navnið "cystic fibrosis" kemur av at ein fær "fibrosis" (arrvevnaður) og "cysts" (bløðrir) innaní brisinum. CF ger varandi skaða í brisið, og ein kann eisini fáa pínifulla ígerð í tað.


text:
Havgird
Sjónleikurin Havgird verður framførdur í Íslandi í Grafarleikhúsinu í Hafnafirði 16. og 17. apríl.
Leikurin er vorðin til í einum samstarvi við kenda íslendska leikstjóran, Águstu Skúladóttir, sum saman við føroyskum sjónleikarum hevur gjørt leikin.
Í stuttum viðgerð leikurin lívið hjá fimm verum á havsins botni, vit fáa innlit í, hvussu tær komu niður har, og hvussu teirra gerandisdagur er.
Leikurin er eitt væl samansett spæl í ljóði og ljósi, bæði við sínum álvarsomu senum eins og skemtibrot eru við.


text:
Kaldbak
Kaldbak er ein bygd í Streymoy. Umleið 218 fólk búgva í Kaldbak. Kaldbak lá leingi avbyrgd frá øðrum bygdum. Skuldi ikki gangast inn í Fjørð, var bert sjóvegis samband, til 1980, tá ið vegasamband fekst við Havnina. Hetta var trý ár eftir tað, at Kaldbak gjørdist partur av høvuðsstaðarkommununi. Við góða sambandinum við umheimin mentist bygdin. Fleiri grundstykki vórðu fingin til vega í nýggjum býlingi. Gamli skúlin er umvældur og útbygdur, og somuleiðis hava kaldbaksfólk fingið dagstovn. Nýggj útstykking er í løtuni ávegis í Kaldbkak.
Kaldbaksmenn vóru millum teir fyrstu í Føroyum, sum fóru at ala síl og laks, og síðani hevur alivirksemið, alt eftir hvussu alivinnan hevur verið fyri, verið stórt á firðinum. Fiskasølufyritøkan Farex rekur eitt fiskavirki í Kaldbak. À virkinum arbeiða dagliga eini 10 - 12 fólk, sum framleiða gourmetvørur til matstovur. Nógv tann størsti parturin fer til útflutnings, men føroyskar matstovur keypa eisini nakað av framleisluni. Saman við Kaldbak kom Sund upp í Tórshavnar kommunu í 1977.
Innihaldsyvirlit
Kaldbaksvegurin[rætta | rætta wikitekst]
5. apríl 1977 var vegurin úr Kaldbak til Kaldbaksbotn liðugur. Vegurin til Havnar var fyrst liðugur í 1980.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Greinir[rætta | rætta wikitekst]
- Kaldbaksvegurin. Í: Eygað, nr. 11, 1975
- Vegurin komin inn í Kaldbaksbotn. Í: Myndablaðið NÚ, nr. 5, 1977
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Kaldbaksbotnur á Tórshavn.fo.


text:
Tingræði
Tingræði er stýrisskipan ið krevur, at meiriluti á tingi stendur aftan fyri stjórnina. Hetta er ein stýrðisskipan, har stjórnin annaðhvørt hevur fleirtal í tinginum, ella ikki hevur eitt fleirtal ímóti sær. Tað er eisini nevnt parlamentarisma. Kjarnin í tingræðinum er, at stjórnin ikki kann tilnevnast, ella framhaldandi hava valdið, um ein meiriluti í tinginum annaðhvørt ikki gevur stjórnini sín stuðul ella er ímóti stjórnini. Stjórnin stendur sostatt til svars fyri tinginum. Vanliga verður tingræði sett í tveir bólkar: negativt og positivt tingræði. Í londum við positivum tingræði er tað neyðugt hjá stjórnini at hava eitt fleirtal aftan fyri seg, tá ið hon verður tilnevnd. Í londum við negativum tingræði, kann stjórnin tó sita við valdið, um hon bara ikki fær ein meiriluta ímóti sær. Negativt tingræði gevur frammanundan tí verandi útinnandi myndugleikanum, stjórnini, ein serligan rætt, tí stjórnin noyðist ikki at hava tingsins beinleiðis stuðul, bert má ikki vera greitt, at tingið beinleiðis er ímóti henni. Hesin serligi rættur í sambandi við negativt tingræði er søguliga ein arvur frá tíðini, tá kongur hevði veruligt stjórnarvald. Henda arv hava londini við positivum tingræði kastað av sær, og har krevst tí, at stjórnin beinleiðis verður stuðlað av tinginum.
Í tingræðisligari skipan er í mestan mun talan um eina samanrenning millum lóggevandi og útinnandi vald. Talan er ikki um eitt veruligt valdstríbýti, tí stjórnin hevur bæði útinnandi og lóggevandi vald og “stríðandi” partarnir eru stjórn og meiriluti ella samgonga á tingi móti minniluta ella andstøðu á tingi. Gjøgnum síni umboð ella samgongulimir í tinginum hevur stjórnin eisini lóggevandi vald.


text:
Í dag kom Hanus G. Johansen inn á skrivstovuna við nýggju fløguni í hondini. Gerð so væl! Lurta eftir henni og eg hevði verið fegin, um tú ummældi hana.
Setti meg at lurta aftaná Dag og Viku og eri púra burtur í henni, nýggju fløguni Á fold eru túsund gudar. Afturvið læs eg góðu orðini hjá Theodor Olsen, presti, um hin tvíoygda Poul F, sum eins og undirspælið bæði er hvast og kínandi.
Í annaðkvøld verður fløguaktuelli Hanus at hoyra í Sumba, har yrkjarin Poul F. Joensen (1898-1970) vaks upp. Hanus sigur, at síðani sjeytiárini hava søvnini sjáldan verið meir enn armslongd burturi og nógvar av yrkingunum eru prentaðar inn í sálina.
Fløgan, ið Mikael Blak hevur framleitt og Jónas Bloch og Theodor Kapnas hava tikið upp og ljóðblandað, telur ellivu tekstir hjá Poul F, sum Hanus hevur sett lag til. Átta uppruna tekstir og tríggjar týðingar eftir skotska Robert Burns, svenska Gustav Fröding og týska Georg Friedrich Daumer.
Ljóðmyndin byggir á landslagið hjá Mikael Blak, sum vit hoyrdu á Hørpuspælaranum fyri tveimum árum síðani, har sangirnir komu krúpandi, spakuliga og deyðsmerktir, og so kasta teir seg bráddliga á hin bógvin, harðliga lívsjáttandi, ja beint fram eksalteraðir. Uppvið øllum hongur Poul F, eina løtu lágmælt ástarbundin, so tíðin stendur still, næstu løtu ertandi komiskur, so tú liggur í skelliláturi.
Fyrsti sangur Bergtikin er at hoyra í Útvarpinum í hesum døgum. Hetta er ein av vøkru ástaryrkingum Poul F’s. Aftast í ljóðmyndini er piprandi hjartaslátturin, bassurin hjá Mikael Blak, fremri er brúsandi urgan hjá Magnusi, síðani twang swingandi el gittarin hjá Benjamin, ið far meg at hugsa um Rasmus, Marvin, Atkins og Knopfler alt í einum, og so trumman, nýggjasta ljóðføri hjá Hanusi. Sum nakað heilt nýtt er eydnast at brúka trummu aftur við einum inniligum Hanusi. Tað er amerikumaðurin Derek Murphy, ið hóvliga slær á trummu, uttan at smildra ljóðmyndina, sum á hesum fyrsta sangi er spent upp fyri okkum í øllum litum Hanusar. Bravo!
Annar sangur er Trúnaðardungin við dukandi óljóðsgittara fremst fyri, sum var tað Velvet Underground í garasjuni hjá Morrison í Belfast í 64, men tó á palli eitt leygarkvøld millum túrarnar í Klaksvík, har hvassi Dave Edmunds gittarin hjá Peturi Hans Poulsen í Opus hoyrist eina evarska løtu í Djórayndinum hjá Glerfoss. Og so kemur rullandi jazzpiano hjá Magnusi inn í ljóðmyndina og við fullfeitum elbassi verða vit førd inn um dyrnar í Perluni, har Mass Ingi og teir diskutera Pastorius undir lágum lofti. Føroyskur rokkur right on, tá hann er bestur. Hetta er Gloria á føroyskum. Ein nýklassikari.
Triði sangur er hin snøggi Slanguhalin, ein týðing hjá Poul F eftir týska Daumer, sum segðist hava Kaspar Hauser sum næming millum heims og heljar. Hetta er strammasta og best avmálda kompositión á fløguni. Eitt djevulskt meistaraverk í tveir og hálvan minutt.
Fjórði sangur er skemtivísan um Óla á Hólalagi Ein sorgarsøga við sangaranum í miðdeplinum, meðan undirspælið tekur mandolinina fram, kínandi trummur, stevbassur og eitt lætt piano rullar inn og út og at enda tekur samanum. Hetta er framúr ljóðarbeiði við einum fantastiskum enterteynara, performaranum Hanusi mitt fyri. Hetta er bara so leikandi lætt. Eitt jazz combo við einu írskum farra, kanska Chieftains tá teir vóru best.
Fimti sangur gevur fløguni navn, Á fold eru túsund gudar. Fyrst ein lestur, sum Hanus dugir so væl, intenst nærverandi, og so rútmiskt spæl fyri Eros, næstan sum Kim Larsen umborð á Jútlandiu, lætt leikandi, við brúsandi urgu og elgittara fremst í myndini.
Sætti sangur er einfalda ástarvísan Til hina einastu. Stig fyri stig ganga vit við Hanusi sum ferðaleiðara inn í trý ørindi hjá Poul F í tríggjar minuttir. Klassiskt.
Sjeyndi sangur Mín Stella er aftur hin siðbundni Poul F, so sum vit fyrr hava hoyrt Hanus tulka hann og hansara tekstir. Men so kaga bæði banjo og mandolin hjá Benjamin fram og lyfta sangin upp í loft, har hann sveimar í ring, júst so sum enterteynarin og showmaðurin Hanus dugir sum eingin annar.
Áttandi sangur byrjar við kontantum samanspæli, har piano, urga og akkustiskur gittari eru fremst. Heitið er Í iva, sum er týðing eftir svenska Gustav Fröding. Rættuliga siðbundin fólkavísa, í støðum meinlík Gluggamynd hjá Glataðu Spælimonnunum í 1983, men framborin so ektað og sjáldsamt av Hanusi, at hann ber øllum showinum og vevur fram eina egna og nýggja ljóðmynd við sarkastiskum innihaldi.
Níggjundi sangur er aftur ein djevulsk skemtivísa, hesuferð um Jens Jógvansson, upprunaliga eftir Robert Burns. Her flippar Hanus heilt út og er aftur rokkarin í 60’unum, nett sum í øðrum sangi í hesi røð. Satt at siga dámar mær best tá Hanus larmar og sleppur øllum bindingum, uttan at tað gongur út yvir orðini, sum verða framborin so týðuliga, sum vóru vit til ræddarvenjing. Og so er aftur larmur, enntá við einum fagnaðarrópi. Frálíkt.
Tíggjundi sangur er ein vøkuvísa, øvut av eini vøgguvísu, við heitinum Til mína. Vøkur vísa um deyðans bróður, svøvnin, bygd upp stig fyri stig, so sum vit kenna Hanus frá fyrr. Stillisliga leggjast ljóðførini afturat og nákvæma røddin stýrir og fevnir øllum. Inniligt.
Ellinti og seinasti sangur er Gloym meg ikki, men hav meg í huga. Við minimoog og sitrandi gittarspælinum, sum er floymandi eyðkennið hjá Benjamin, har tað vellir úr hvørjum streingi, hægri og hægri, til liðugt er. Punktum. Ein klassikari er komin at enda.
Í næstu viku byrja útgávukonsertir norðanfjørðs, fyrst í Mentanarhúsinum í Fuglafirði 30. november kl 20:00. Frá Sumba til Fuglafjørð er tað hugvekjandi at leggja sær í geyma, at Poul F og Victor Danielsen báðir hava gingið á Læraraskúla um sama mundið. Victor, sum var føddur 28. mars í 1894, tók læraraprógv tjúgu ára gamal í 1914, og Pól F, sum var føddur 18. november 1898, tók læraraprógv bara átjan ára gamal í 1917. Tá Victor andaðist í 1961 heilsaði Poul F honum m.a. við hesum orðum:
Vit lærdu báðir til sama starv,
men báðir slitu vit tjóðrið,
tó atvoldin tín var mótvegis mín,
og við hvør sínum fari vit fóru
Eg virði teg hátt, tú ein stríðsmaður var,
sum gav alt fyri hugsjónir tínar,
eg fati teg væl, tó eitt bládýpi var,
millum hugmyndir mínar og tínar
Fyri tveimum árum síðani, 9. desember 2010, var eg til konsert við Hanusi G. Johansen og skrivaði sama kvøld soleiðis á blogginum:
Patriarkurin
Á blogginum um dagarnar nevndi eg Martin Joensen plátumeistaran. Skal eitt einstakt heiti heftast á Hanus G. Johansen, so er tað patriarkurin. Hanus er ein patriarkur, ikki bara í útsjónd og pallstíli, men eisini tá hann tónsetur Pól F., og speglar hansara skaldskap, ið streymar til okkara - hástemtur, og í glógvandi løtum nøtrandi djevulskur, afturvið vælskipaðum smátónum, onkuntíð sum Cohen, onkuntíð sum Pink Floyd, onkuntíð sum ein hamrandi Leon Russel og at enda við eini gittarsymfoni, sum var tað Grieg uppá speed. Men mest sum Hanus, patriarkurin, ið syngur Pól F.
Sangskráin var úr nýggju fløguni, Hørpuspælarin, ið kom út 18. november, sum er føðingardagur hjá Pól F. Mikael Blak hevur framleitt og Jónas Bloch Danielsen tikið upp og ljóðblandað.
Tað var ein fragd at hoyra fylgispælið, sum lukkutíð var uttan trummur. Lætt og vælskipað, við smámunum, sum gjørdu tey í støðum drúgvu og fábroyttu løgini illustrativ og sterk, uttan at vera petti ágangandi. Bara málandi, við øllum litum og brøgdum.
Magnus Johannesen spældi á flygul, Kim Hansen á orgul og mellotron, Mikael Blak á el- og kontrabass og Benjamin Petersen á akustiskan og elektriskan gittar. Og so gingu teir til og frá ymsum ljómborðum, sálmasúkklu, sum er gamaldags traðkiorgul, mini-moog, mellotron og vibrafon. "Teir spæla uppá allan fana," segði hin burleski Hanus, meðan Benjamin gekk allan pallin runt frá gittar til vibrafon. Og tað var ikki endi á smáu litbrøgdunum í skiftandi ljóðmyndunum.
Og brátt var løtan farin. “Nú hava vit spælt allar sangirnar á fløguni,” segði Hanus, uttan at eg hevði kvett eftir klokkuni. Tað er ikki hent áður. Og so komu eykaløg og áhoyrara vildu hoyra enn meir. Og tað fingu vit. Ein seinasta heilagaðan sang frá einsamalla patriarkinum í sakralum ljósi frá Zachariasi og ljóðblandi frá Jónasi.
Ein av bestu konsertum í Norðurlandahúsinum í áratíggju. Farið og lurtið eftir patriarkinum innan ov seint er.


text:
Wyoming
Wyoming (enskt: State of Wyoming) er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 552 túsund íbúgvar. Cheyenne er høvuðsstaðurin og størsti býurin. Í norðri hevur hann mark við Montana, í eystri við South Dakota og Nebraska, í suðri við Colorado og Utah, og í vestri við Utah og Idaho. Í 1890 bleiv Wyoming lutstatur í USA. Eyknevnir hansara eru Javnrættstaturin (enskt: Equality State) og Neytadrongsstaturin (enskt: Cowboy State). Hægsta punktið eitur Gannett Peak (2,157 m.).
Stór fylgi av bisonoksum ganga trygt á biti í Norðurvestur-Wyoming, tí har er ikki loyvt at skjóta teir. Eisini onnur súgdjór sum til dømis bjørnin, fáa friðskjól har.
Innihaldsyvirlit
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Í Wyoming liggur tann avbera flotta tjóðarlundin, Yellowstone National Park. Tjóðarlundin er tann fyrsta tjóðarlundin í Amerika og eisini tann fyrsta tjóðarlundin í øllum heiminum. Hon er 8,987 km² til víddar. Har liva bæði bisonoksar, krúnhjørtar, úlvar, bjarnir, elgar og nógv onnur. Yellowstone Caldera er eisini í sama øki.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Cowboyar[rætta | rætta wikitekst]
Í nógvum amerikonskum filmum sært tú cowboyar, ið liva eitt sera spennandi lív og doyggja sum hetjur. Men í veruleikanum var lív teirra skittligt, hart og vandamikið. Millum 1860 og 1895 savnaðu teir saman villar bisonoksar í stór neytafylgi á teimum stóru vallfløtunum í Wyoming, og róku tey til býirnar at drepa og selja.
Teir sótu á hestbaki næstan allan dagin og máttu tola storm, kulda og hita og stríðast við neytatjóvar, indiánar og niðursetumenn. Um ár 1900 fóru nógvir garðar at ala drápsneyt. Samstundis vóru jarnbreytir lagdar, so neytaflutningurin varð høgligari. Hetta hevði við sær, at cowboyarnir høvdu minni at gera í Wyoming.
Enn eru cowboyar í Wyoming. Teir arbeiða á stóru gørðunum, ið ala drápsneyt. Summir garðar eru so stórir, at tað hevði vart fleiri dagar at riðið tvørtur um økið. Tí nýta nútíðar "cowboyar" tyrlur og akfør, ið kunnu koyra á ósløttum lendi, tá ið teir skulu røkta neytini.
Vár og heyst vórðu stevnur hildnar, har cowboyar høvdu kappingar og sýningar sínámillum. Hesar sýningar verða nú nevndar rodeo. Á slíkari stevnu eru kappingarnar hesar - at taka kálvar við snarulykkju, tarvariðing, tarvadystur (benda tarvin um rygg), riða á ótamdum hesti, saðlaðum og ósaðlaðum. Nútíðar rodeo í Wyoming er eisini kappkoyring við forðingum, vatngravum, o.t.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
-
-
Høvuðsstaðurin eitur Cheyenne.
-