c: text/html

text:
Brot úr grein í Varðanum 83 nr 2 2016, sum byggir á samrøðu við Sakaris Stóra í fjør summar. Eyðun Müller Thomsen tók myndirnar undir filmsupptøkunum
Sakaris Stórá og eg hava reist okkum úr stólunum í Havnar Bio, har skotski Mike Day akkurát hevur víst ”The Islands and the Whales”.
”Tað var deiligt at síggja filmin. Ikki tí, eg havi havt møguleikan at sæð hann fyrr, men eg vildi goyma upplivingina til biografin. Har egnar filmurin seg best,” sigur Sakaris fram fyri seg í biografmyrkrinum mitt í august.
”Og tá perspektivið ikki er yvirfladiskt, er gestsins eyga sanniliga gløgt. Tað besta var tó at síggja, hvussu væl føroyska samtíðin og føroyska málið rigga á stóra løriftinum. Eg eri bara enn meir sannførdur um, at filmur er ein týdningarmikil partur av samleikanum og samfelagsfatanini, og at vit noyðast og hava skyldu at gera føroyskar filmar,” sigur leikstjórin úr Skopun.
Dreymar við havið
”Mær dámar ikki grenjið um, at tað ikki ber til at gera film í Føroyum. Vit hava avbjóðignar, men vit hava eisini fyrimunir”, sigur Sakaris, sum hevur gjørt fleiri virðisløntar stuttfilmar.
Hin 26. juni í ár fór hann undir ”Dreymar við havið”, sum er hansara fyrsti spælfilmur í fullari longd.
Eitt annað summarmark raka vit ólavsøkuaftan, sum í ár er 30 ára føðingardagur hjá Sakarisi.
Kalendarin sigur, at tveir arbeiðsdagar eftir føðingardagin eru filmsupptøkurnar lidnar.
Fremleiðararnir lova frumsýningin beint eftir ársskiftið, helst á eini altjóða filmsstevnu. Tað var á eini tílíkari stevnu í Berlin, at Sakaris vann fyrstu virðisløn fyri stuttfilmin ”Vetrarmorgun” í 2014.
Nú er so kvirt
”Alt er so kvirt og tómt, nú framleiðslan er liðug. Men eg siti eftur við eini ekstremt góðari kenslu”, sigur Sakaris, tá hann koplar sjálvirkandi svararan frá á telduni heima á Áarbakkanum í Skopun.
Higartil hevur hann sagt ”I will not be able to respond to your message, since I'm on vacation and away from the computer, after a long but lovely shooting of my feature film. Will be back in office mid. August.”
Har eru vit nú, mitt í august, á kaffistovu undur Bryggjubakka í Havn. Vespur surra í sólin, ferðafólk parlamentera á fremmandum málum, bátamotorar hjara og har yviri hevur ein fuglar skvett á borðið.
Vit fara innum og seta okkum tveireinir hvør sínu megin stóra runda skiparaborðið heilt har inni í kaffistovuni.
“Nú eru harðastu arbeiðsvikur í mínum lívi farnar afturum, og vit eru liðug við upptøkurnar. Leikaraavrikini eru í heimsflokki, og eg haldi veruliga, at filmurin fer lúkst í hjartað á fólki”, sigur Sakaris, meðan grønt ísté við kirsuberum kemur inn á borðið.
“Avrikið kemur ikki úr ongum. Vit hava vant í meiri enn eitt ár við leikarum og tekstinum, og hava ment leikararnar gjøgnum tekstin og hinvegin tekstin gjøgnum leikararnar. Eg havi koyrt hart á tey, arbeitt náðileyst og málrættað at skapa góð avrik og einki annað”, sigur Sakaris, sum í lítlu føroysku filmsbransjuni er um at verða kendur sum ein harður hálsur, ið alla tíðina sveiggjar koyrilin. So siga tey.
Úr tveimum hornum í samfelagnum
Heldur enn ávísum evnum fylgir filmurin tveimum ymiskum leiklutum, tveimum gentum, ið eru í hvør sínum avgjørda horni í føroyska samfelagnum.
”Hetta er sosialrealisma, sum lýsir kontrastir í føroyska samfelagnum, og ein coming af age filmur” sigur Sakaris og leitar eftir einum føroyskum orði fyri enska hugtakinum, men finnur tað ikki.
”Summi fara at fata hetta sum ein betentan pott, sum vit hava sett útá, latið gudstrúgv, sex, kærleika og brennivín útí og so kókað.”
”Men heldur enn at kritisera, so vísa vit erliga, hvussu partar av føroyska samfelagnum veruliga eru”, sigur Sakaris og lesur boðini, sum koma inn á telefonina, ið liggur á kaffiborðinum, ið larmar sum ein trumma. Tað er unnustan, sum fer til arbeiðis.
Sandoyggin er tætt at hjartanum
Filmsliðið hevur búð í Ísansgarði og í Andarisa heima á Sandi og í Skopun við, meðan arbeitt hevur verið við filminum.
Høvuðsleikarar eru Juliett Nattestad úr Havn og Helena Heðinsdóttir úr Sørvági.
Framleiðarar eru Ingun í Skrivarastovu, Jón Hammer og Katja Adomeit.
Skilligt er, at upptøkuliðið hevur havt Sandoynna tætt at hjartanum, hóast fotografurin, Virginie Surdej, er úr Belgia, føroysku framleiðararnir eru úr Havn, og altjóða framleiðarin, Katja Adomeit, er úr Týsklandi.
“Hvønn týdning hevur tað fyri teg at fáa ein framleiðara á einum so markantum filmi at samstarva við?”
“Tað hugsi eg sjáldan um”, sigur Sakaris. “Tað týdningarmesta fyri meg er, at eg sleppi at arbeiða við fólkum, sum eg havi álit á, og sum eg kenni meg tryggan saman við. Og allar mest umráðandi - fólkum, sum skilja mína visión og mín máta at arbeiða uppá. Men hinvegin, so eri eg glaður fyri at tey fólkini eru millum tey bestu í Evropa”, sigur Sakaris og smílir, meðan tallerkar og gløs glinta um kapp við ferðafólkini, sum vilja keypa bíligar minnislutir.
Umframt spæli- og heimildarfilm, hevur Virginie Surdej filmað fyri rokkbólkin Coldplay, gjørt eksperimenterandi listainnstallatiónir og lýsingafilmar fyri stórbýarskógvar hjá Christian Louboutin og klædnasnið hjá Christian Dior og Paco Rabanne.
“Hvussu fekst tú hana til Skopunar?” spyrji eg kveit ótolin eftir servetrisuni, sum lovaði at koma við Othellukakuni. Bara til mín, ikki til Sakaris, sum vísir mær áskriftina á bæði teldu og myndatóli:
”This Machine Kills Fascists!”
”Woody Guthrie, var tað ikki hann?”
”Jú, hann skrivaði tað á gittarin í 1941,” sigi eg og angri at eg bestilti broddborgarligu kakuna.
“Virginie og eg, vit hittust, tá eg gekk á filmsskúla í Nordland Kunst- og Filmfagskole í Kabelvåg í Loftoen í Noregi, har hon var gestalærari. Tað var í 2007, eftir at eg hevði verið á einum norskum háskúla. Vit arbeiddu saman við onkrari filmsverkætlan aftan á filmskúlan, og tá eg segði, at eg hevði hug at gera ein stuttfilm í Føroyum, spurdi hon, um hon ikki kundi sleppa við at filma. Síðan hevur hon eisini verið fotografur á “Vetrarmorgun” og nú á “Dreymar við Havið”. Eg haldi, at hon tímir at arbeiða saman við mær, tí hon trýr uppá meg, og tí hon skilur væl mína visión og mín máta at fortelja søgur á filmi. Ja, hon hevur arbeitt saman við størstu nøvnunum í móta- og tónleikavinnuni og hevur ótrúliga nógvar royndir frá filmi. So eg føli tað altíð sum ein heiður, at hon tímir at koma tvætlandi til Skopunar at arbeiða við mínum filmum. Bæði filmslið og leikarar elska hana, og hennara royndir smitta, so hon er lærurík at arbeiða saman við. Eg havi nógv at takka henni fyri. Kundi ikki hugsað mær at arbeitt við nøkrum øðrum høvuðsfotografi á hesum filminum”, sigur Sakaris meðan eg stríðist við nýkomna róman.
“Høvuðsfotografurin, Virginie, sum eg arbeiði saman við, hevur verið í Føroyum fýra ferðir og hevur bara arbeitt í Sandoynni. Hon heldur tað er eitt heilt fantastiskt stað at gera film, og hon er hugtikin av oynni. Eftir at vit gjørdu ”Summarnátt”, hava tey flestu, sum gera film, filmað eitthvørt í Sandoynni. Sæð uppá tann mátan átti filmshús og alt, sum fólk finna uppá, at ligið í Sandoynni, tað hevði verið upplagt”, sigur Sakarias í framhaldi av tí tosi, sum í seinastuni hevur verið um almennan stuðul úr Mentamálaráðnum og Vinnumálaráðnum til filmsgerð og eitt filmshús í Føroyum.
Av tilvild í Norðurnoregi
Meðan eg skavi seinasta róman av tallerkinum, undrist eg yvir tað kosmopolitska, sum sjónliga gongur aftur á teimum fjarskotnu leiðum, Sakaris hevur verið á úr Skopun til Lofoten. Men tað er tann bera tilvild, vissar hann meg um.
“At eg valdi Norðurnoreg, var tilvildarligt. Eg hevði ikki miðnám, so eg kundi ikki sleppa inn á universitetið at lesa film. Og eg hevði ikki ráð til at fara í dýru privatskúlarnar. Eg burdi kunnað sagt, at eg valdi akkurát Lofoten, tí tað minti so nógv um Føroyar. Men í grundini, so ánaði eg ikki hvat Lofoten var, ella hvar tað var, fyrr enn eg stóð har. Men seinni havi eg verið fegin um, at eg valdi at lesa akkurát har. Tí alt, vit lærdu har, var lutfalsliga lætt at seta í føroyskan karm, tí umhvørvið og samfelagið minti so nógv um Føroyar. Tað var ikki ein prestigefullur skúli við stórum budgettum til skúlauppgávurnar og state-of-the-art útgerð. Tað var trupult at flúgva kendar leikarar inn, og tí vóru vit noydd at arbeiða við fólki, sum ongantíð høvdu staðið framman fyri einum upptøkutóli fyrr”, sigur Sakaris um skúlaárini í Kabelvåg, har øll fingust við film og list.
“Ein stórur fyrimunur við Lofoten var, at har var ikki so nógv annað at fáast við. Tað var eitt sindur sum ein bobla, har tey einastu fólkini, eg hevði samband við, antin fingust við list ella við film. Vit vóru eisini ein stuttlig samanseting av fólkum í flokkinum, sum eg gekk í. Tí vit vóru so øgiliga ólík og oftast ósamd eisini”, sigur Sakaris og vísir á praktisku avrikini í skúlanum.
“Tann besti lærdómurin, ein kann fáa, er tann praktiski. Og tað var serliga læruríkt at arbeiða á framleiðslunum hjá hinum næmingunum og síggja, hvussu tey tulkaðu støður og loystu trupuleikar. Tey flestu vóru nógv dugnaligari enn eg. Alíkavæl høvdu vit eina stóra og ektaða virðing fyri hvørjum øðrum”, minnist Sakaris, og fer at tosa um gestalærararnar á skúlanum.
Mentor úr Irak
“Har vóru nógvir dugnaligir gestalærarir, og tað var á tann hátt, at Virginie og eg hittust. Men tann, sum lærdi meg mest, var lærarin, ið vit høvdu í fakinum leikstjórn. Hann var úr Irak og var komin sum flótti til Noregs. Ein ótrúliga væl lisin maður við heilt ekstremt nógvum lívslærdómi í viðførinum. Hann var eisini ein harður fani. Hann fekk meg at gráta longu fyrstu vikuna, og hann segði einki positivt um meg fyrr enn í síðstu lestrarhálvu. Men vit eru væl enn, og árini eftir filmskúlan var hann eitt slag av mentori fyri meg. Hann er enn tann fyrsti, eg ringi til, um eg vinni onkra virðisløn ella slíkt. Summi fólk eru bara heilt ótrúligir kapasitetir. Ósjálvsøkin og dedikerað”, sigur Sakaris fjaroygdur og fær meg at hugsa um ein brævbjálva, eg einferð fekk.
Drongurin, sum arbeiddi á flakavirki og vildi út í heim
Sjey ár eftir at vit fyrstu ferð høvdu samband, og eg ummælti hann her á blogginum undir heitinum Poetiskur beiskleiki
, spyrji eg Sakaris, hvat tað var, hann setti sær fyri at loysa við uppgávuni, sum endaði við at blíva meistarligi filmurin, "Passasjeren"?
“Áðrenn “Passasjeren” hevði eg leikstjórnað mín fyrsta stuttfilm, “Ikaros”. Ein filmskúlaligur filmur um ein drong, sum arbeiddi á einum flakavirki, og skuldi velja millum tað, hann hevði heima, og tað, sum stóri heimurin hevði at bjóða. Eitt slag av anti-sjálvbiografi. Men har var ambitiónin einans at hava okkurt at arbeiða við næstu lestrarhálvu, so eg ikki bleiv blakaður úr skúlanum. Mær dámdi so væl at vera har.
“Passasjeren” var eitt sindur øðrvísi. Har setti eg mær hægri mál. Eg vildi royna at gera ein góðan film. Eg sá ein norskan stuttfilm á eini filmstevnu í Danmark, “Bawke”, eftir Hirsham Zaman. Tá eg sá hann, upplivdi eg fyri fyrstu ferð, at tað ber til at siga eina søgu stutta og greiða, uttan ov nógv hóvasták, men sum kortini nemur við hjartað á fólki og gevur okkum okkurt at hugsa um. Leikritið í “Passasjeren” er tað besta, eg havi skrivað. Í so máta eri eg øgiliga glaður fyri filmin. Hevði eg ikki gjørt akkurát tann filmin, so hevði eg helst verið farin eina aðra leið eftir filmsskúlan. At hann varð fortaldur við so fáum orðum, kom bara av, at bæði eg og mín høvuðsvegleiðari dugdu ikki nóg væl norskt. Í Føroyum er øðrvísi. Eg eri góður við føroyska málið, og eg føli, at eg havi eina skyldu at toyggja og tamba tað á løritinum og at vita, hvussu nógv tað tolir”, sigur Sakaris um fyrstu filmarnar í Noregi.
Meðan eg vigi tómu teskeiðina aftur og fram millum fingrarnar og hann rullar ótendraðu sigarettina millum tummil og fremstafingur hinumegin borðið, semjast vit um, at besti filmur er ein orðaleysur filmur, sum ”Koyaanisqatsi” hjá Godfrey Reggio. Ein filmur, sum fer um øll mørk og ikki er bundin av orðum og talaðum máli. Men tað er bara í eini perfektari verð.
At arbeiða við leikarum á filmi
Í føroysku filmunum “Summarnátt” og “Vetrarmorgun” hevur Sakaris sett sær fyri at brúka ókendar ungar kvinnur sum leikarar. Eg leggi desertskeiðina frá mær og eg spyrji, hví hann hevur valt soleiðis?
“Eg vildi ikki sagt, at Armgarð Mortensen var eitt ókent navn áðrenn mínar stuttfilmar. Men tá eg flutti heim aftur til Føroya, kendi eg ongan í hesum aldursbólkinum. So eg hevði opnar auditions, har ein og hvør í røttum aldursbólki kundi koma og royna seg. Og harfrá var tað bara hart arbeiðið, eldhugi og ein grundleggjandi fatan fyri leiklutunum, karakaterunum, og teirra støðu, sum skuldi viðgerast”.
“Hvussu er tín metoda, tín arbeiðsháttur, við leikarum?” spyrji eg finni eina seinastu rest av dekadentu rómakøkuni, og kenni meg eitt bil sum í ”The Meaning of Life” hjá Monthy Python.
“Eg veit ikki heilt, hvussu mín arbeiðsháttur er. Eg royni enn at finna mín egna arbeiðshátt. Men fyrst og fremst er tað ein virðing og eitt álit, sum er fundamentið undir tí, vit gera. At fáa fólk at avrika tað besta, tey nakrantíð hava avrikað, er ein rúsur uttan líka. Tað royni eg at gera, hvørja ferð eg geri film. Tað er minstakravið, eg seti mær sjálvum”, sigur Sakaris og nevnir hugtakið amatørar og yrkislærd.
“Eg eri ofta spurdur, hvussu tað er at arbeiða við amatørum. Tað havi eg ikki verið førur fyri at svara, tí eg havi ongantíð arbeitt saman við amatørum. Tá “Vetrarmorgun” vann á Berlinale, fingu leikararnir í filminum rós fyri at hava nøkur av bestu avrikunum á festivalinum, og tað er í grundini rættiliga “sjúkt”, tá hugsað verður um, at Berlinalan er heimsins størsta filmstiltak.
Professionalitetur er eitt støði og ein sannføring, eitt engagement og ein stríðsvilji. Tað havi eg merkt í øllum mínum filmum. Og tað kemur fyrst og fremst av, at leikarararnir veruliga hava brent fyri søguni, sum vit hava roynt at fortalt, sjálvt um tað hevði verið lættari og effektivari at arbeitt við faklærdum leikarum. Men tann møguleikan hevur man ikki, tá tað er ungdómsfilmur. Hinvegin, so kendi eg meg heldur ikki nóg royndan at arbeiða við fakútbúnum leikarum. Tað geri eg hesaferð, og tað er ein frøi at arbeiða við teimum. Men upp á sama máta sum við undanfarnu filmunum havi eg havt opnar auditions og havi funnið meginpartin av leiklutunum tann vegin. Eg seti ongantíð andlit á leiklutirnar í leikritinum, fyrr enn vit hava funnið leikarararnar. So lata vit leikararnar menna leiklutin saman við okkum, og avrikið verður harvið okkara felags ogn”, sigur Sakaris og nevnir fyrimyndir úr filmssøguni sum John Cassavetes.
At møta høvundanum, Marjun
“Beint eftir tín 30 ára dag, til lukku forrestin, vórðu upptøkurnar til tín fyrsta langa spælifilm, “Dreymar við havið”, lidnar. Marjun Syderbø Kjelnæs hevur skrivað handritið til filmin. Hvussu møttust tit bæði?” spyrji eg og leggi skeiðina endaliga frá mær.
“Vit møttust ikki fyrr enn vit sótu og arbeiddu saman. Eg kendi ikki Marjuna áðrenn. Men eg helt, at hon skrivaði øgiliga visuelt og filmatiskt, samstundis sum eg føldi, at hon dugdi væl at raka tað, sum eg hevði roynt at sagt við mínum stuttfilmum. Tað var, áðrenn eg visti, at hon var eitt tað størsta talentið, vit eiga í Føroyum. Hevði eg havt lisið nakað serligt av tí, hon hevði skrivað áðrenn, so hevði eg ikki torað at sett meg í samband við hana. So har kom mín óvitan um bøkur okkum til góðar. Ella kanska var samstarvið bara meint at henda. Eg eri í øllum førum glaður fyri, at tað hendi”, sigur Sakaris.
“Hon er orðakvinna, rithøvundur úr høvuðsstaðnum, við tokka til kópakonuna úr Mikladali, og tú ert myndamaður, filmsleikstjóri av bygd, við tokka til Star Wars. Hvussu hevur tað borið til at arbeitt saman, tá tit koma úr so ymsum listagreinum og umhvørvum?”
Sakaris flennir, fær sær grønt ísté, og biður meg heldur spyrja Marjuna um tokkan til kópakonuna.
“Mín tokki til Star Wars vardi bara, til “The Phantom Menace” oyðilegði spælið. Ein tílík tilgongd er helst altíð eitt sindur løgin. Men eg haldi, at eg og Marjun bara kennast gjøgnum okkara felags vinfólk. Og okkara felags vinfólk eru ikki veruligir persónar, men íspunnu leiklutirnir í leikritinum. Í bókum er tað bara hugflogið, ið setur mørkini. Við filmi skal alla tíðina takast atlit at praktisku og teknisku karmunum, sum vit virka undir. Í Føroyum eru teir rættiliga avmarkandi, um vit ikki duga at gagnnýta tað, vit hava. Viðhvørt hevur arbeiðstilgongdin verið ein togtogan millum hugflogið, sum ber søguna, og praktisku karmarnar, sum mynda hana. Onkrar vakrar senur eru skornar burtur, tí tær høvdu tikið dagar at filmað, og okkurt hevði verið neyðugt at filmað í studio. Men burtur úr tí eru sprotnar nýggjar senur við autentisitetinum, sum veruligu karmarnir hóast alt geva okkum. Um eg skal lýsa prosessina við einum orði, so má tað nokk vera ”læruríkt”. Og so fann eg brádliga útav, at eg og Marjun eru eitt sindur lík, tá tað kemur til framtíðarætlanir, tí vit siga, at nú gevast vit við okkara yrki, tá eitt verk er liðugt. Ikki fyrr enn trongdin at skapa blívur nóg stór at draga okkum inn í tað tungu prosessina, sum skapanartilgongdin er, byrja vit at skapa aftur. Eg veit ikki, hvussu verður við hesum filminum, um hetta verður mín síðsti - har segði eg tað aftur. Mín ambitión er oftast at fáa mær eitt vanligt arbeiði eina tíð og so síggja, um hendan farliga tráanin eftir at skapa, aftur vinnur á allari rationellari hugsan. Tað plagar hon at gera”, sigur Sakaris og greiðir varisliga frá um hjartamálið við fyrsta spælifilminum í fullari longd, “Dreymar við havið”.
At fortelja søgur um samleika
“Fyrst og fremst hevur ynskið verið at fortelja eina góða søgu. Tað hevur verið heilaga aðalmálið við filminum. Eg trúgvi at ”samleiki” er reyði tráðurin í øllum mínum filmum. Tað er tað eisini hesaferð. Sjálvt um eg ikki havi skrivað leikritið. Filmurin snýr seg í stóran mun um, hvørji vit eru inni undir tí spjaldrinum, sum samfelagið og nærumhvørvið setur á okkum. Tað er har, vit finna tað veruliga og sannað menniskjað, og tað er tað, sum eg elski at viðgera á filmi. “Vetrarmorgun” viðgjørdi eisini samleika, men í tí filminum var tað sexualitetur og kynsligur samleiki. Og tað eydnaðist, haldi eg. Størsti heiðurin, eg havi fingið síðan virðislønina í Berlin, kom púra óvæntað, meðan eg hugdi eftir orðaskiftinum um hjúnabandslógina, har Bill Justinussen úr Miðflokkinum, ”rósti” m.a. filmi, fyri at hava flutt fatanina hjá føroyingum at góðtaka homosexualitet sum nakað normalt. Tá bleiv eg bæði stoltur og samstundis rørdur, tí tá hugsaði eg: ”Fokk ja! Filmur kann vera við til at broyta samfelagið til tað betra”. Tað vóni eg eisini, at hesin filmurin onkursvegna kann. Tí hann varpar ljós á nøkur viðurskifti, sum henda undir teirri vøkru og óspiltu ímyndini av Føroyum, sum vit eftirhondini eru von at fyrigykla okkum. Eg vil ikki gera politiskar filmar, men filmur er ein endurspeglan av tí samfelag, sum vit liva í. Og tá verður tað nokk politikkur óansæð. Men av tí at vit ikki hava nakra veruliga filmsmentan í Føroyum, hava fólk verið noydd at spegla sær í realityrøðum, ferðavinnulýsingum og donskum b-kendisum. Og tað er faninme ikki gott nokk. Kanska mín goymda agenda hevur verið at geva sjálvsfatanini av føroyska samfelagnum eitt hart spark í reyvina. Allarhelst”, sigur Sakaris og rullar sigarettina millum fingrarnar og leggur hana so aftur.
Føroyskir leikarar og føroysk upptøkustøð
Við hesari heimligu landkenning spyrji eg, um allir leikarar eru føroyingar og um øll upptøkustøð eru føroysk?
“Allir leikararar eru føroyingar, og øll upptøkustøð eru føroysk og meginparturin av filmsliðnum er eisini føroyingar, og innihaldsliga er hetta ein føroyskur filmur. Fíggjarliga og taktiskt er tað ein heilt idiotisk avgerð, tí bæði sýningarmøguleikarnir og møguleikarnir at fáa fígging høvdu verið nógv betri, um eg ikki gjørdi soleiðis. Men filmurin vísir ein part av kjarnanum í føroyska samfelagnum, og tað er tað allar viktigasta, vit hava brúk fyri. Mín uppgáva hevði verið nógvar ferðir lættari, um eg valdi stór útlendsk nøvn, ella um eg hevði flutt partar av framleiðsluni til studiobygningar í grannalondunum”, sigur Sakaris og avdúkar, at aftaná “Vetrarmorgun” fekk hann bjóðað eitt ávíst samstarv við stór filmsfeløg í grannalondunum.
“Men eg var ikki áhugaður. Tí so hevði hesin filmurin ikki fortalt søguna, sum eg vil fortelja. Og tað dugi eg ikki at ganga upp á kompromis við. Í so máta eri eg flúgvandi nationalistur. Kanska fari eg at angra tað, tá eg verði 60, men ikki nú eg eri 30. Tað snýr seg um at skapa virði og ikki ússaligt mammon. Autentisitetur er lyklaorðið. Og um eg kenni á mær, at eg ikki sleppi at brúka mína leikstjórn til at skapa ein menniskjansligan autentisitet, so tími eg ikki at leikstjórna”, sigur Sakaris avgjørdur meðan hann aftur rullar sigarettina millum fingrarnar og stoytir hana niður á borðið, upp og niður.
Eg ynski honum góða eydnu við filminum og spyrji, nær vit kunnu vænta at síggja filmin í einum føroyskum biografi?
“Takk fyri góðynski. Vónandi verður “Dreymar við havið” sýndur í Føroyum áðrenn eg verði 31. Og mótvegis fyrr, tá eg aldri ætlaði at gera film, eftir at ein varð liðugur, so havi eg nú fingið blóð á tonnina og eri longu farin at hugsa um eina nýggja filmsætlan. Hóast umstøðurnar ikki eru tær bestu, og eg ivist í tí filmspolitikki, sum verður førdur, so vil eg eisini gera mín næsta film í Føroyum. Tí vit hava brúk fyri tí, og tí at nógvar søgur eru at fortelja á filmi”, sigur Sakris, fer útum og hevur longu tendrað sigarettina á gáttini út í bleiktrandi summarljósið undir Bryggjubakka.
Øll samrøðan kann lesast í Varðanum 83 nr 2 2016

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BÚMERKIÐ
Ein bogað linja gongur ígjøgnum navnið. Navnið stendur við feitum stavum og teir standa tætt saman, fyri at bogaða linjan skal síggjast væl og vera sjónlig í grafiska úttrykkinum. Bogaða linjan gongur uppeftir, og smælkar yvireftir frá vinstru til høgru, fyri at útrykkja vídd og dýnamikk. Deililinjan ígjøgnum navnið skapar eina forgrund og eina bakgrund, sum hava hvør sín lit. Forgrundin er lendið undir luftini, meðan tann reyða bakgrundin er luftin við roðanum. Forgrundin hevur ein myrkari reyðan lit, sum er ein myrkari tóni av tí reyðu luftini.
Búmerkið lýsir navnið á ein beinleiðis hátt: Ein roði á luftini. Sambært føroysku orðabókini er roði ein reydligur farri á luftini av rísandi ella setandi sól. Roði í síni skilmarking er lutleysur í mun til ungdóm og elli - og kann tí eisini ímynda lívið sum heild.
Búmerkið er lætt at minnast, í og við at navnið er Roðin og í og við at merkið lýsir ein roða. Hartil er merkið partur av navninum og eitt við tað. Búmerkið í navninum ber í sær allan súmbolikkin í navninum, bæði hvat litum og formi viðvíkur.
Búmerkið hevur bert ein uppsetingarhátt.
LITIRNIR
Í búmerkinum eru tveir litir: Reytt og myrkareytt. “Roði” kemur frá “reyður”, og tí er reytt í veruleikanum tann einasti rætti liturin til búmerkið hjá roðanum. Reytt er eisini tann liturin, sum umboðar umsorgan og kærleika best.
Tá ein roði er á luftini, hevur luftin altíð ein ljósari reyðan lit enn lendið, tí at roði kemur á luftina, tá ið sólin rísur ella setur, og tá er dimt úti. Tí er alt, sum ikki er roði, gjørt myrkareytt, fyri at roðin sjálvur skal skera seg út og síggjast væl. Valt varð ikki at brúka svart saman við reyðum, tí at svart er dapurt og kalt og kann tengjast deyða. Valt varð heldur at brúka ein myrkari reyðan lit saman við litinum í sjálvum roðanum.
NAVNASKRIFTIN
Navnið er sett við skrift-týpuni Prometo. Hon er ein nýggj, slóðbrótandi skrift, sum varð útgivin í 2014 av Dalton Maag. Prometo hevur eitt nútímans úttrykk, sum setur Roðan á breddan við nútímans samleika.
Navnið stendur við beinari skrift, sum ger, at úttrykkið er róligt og trygt.
ADRESSU- OG SKELTASKRIFT
Til adressu- og skeltaskrift havi eg valt eisini at brúka Prometo. Prometo fæst í sjey útgávum og er tí góð og smidlig at brúka til alt lýsingatilfar og skelting og annað hjá Roðanum.
Nota Bene
Uppsetingin av búmerkinum eru avgerandi og endalig.
Ein eigur ongantíð at toyggja eitt búmerki á nakran hátt, men altíð at minka og vaksa tað proportionalt.
Sjúrður Højgaard, grafiskur sniðgevi, MHÍ ‘97.


text:
Tonga
Kongsríki Tonga (tonganskt: Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, enskt: Kingdom of Tonga) er oyggjaland í Kyrrahavi. Høvuðsstaðurin eitur Nukuʻalofa.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Polynesar nomu land á Tongaoyggjum um 1300 f.Kr. Teir búsettust fram við eini stórari lón norðarlaga á størstu oynni Tongatapu. Øldir liðu, so fekk ein valdsharrastætt ræðið yvir oyggjunum, men um 1200 e.Kr. stýrdi Tui-Tonga-ættin øllum oyggjunum úr høvuðssæti sínum í Mu'a-økinum í landnyrðingspartinum í Tongatapu. Um 1400 bygdu teir sær stórt høvuðssetur í Mu'a. Uttan um varð gjørt verndarvirki og virkisgrøv, og fyri innan vóru mong hús til høvdingarnar, húski og tænastufólk teirra. Tonga hevði lítið samband við umheimin, men menningin stóð við. Tui-Tonga-ættin hevði stýrt í meira enn hundrað ár, og ávirkanin frá teimum varð borin út um Tongaoyggjar til aðrar oyggjar í Polynesia.
Bøndurnir fóru á marknaðin í bygdini at selja vørur og grøði sína, mest bananir, søtepli, kopra (turkað kokusnøt), tapioka, yam og breyðfrukt. Fruktagóða jørðin og tropiska veðurlagið gjørdu, at væl fruktaði á Tonga. Teir veiddu eisini stóran fisk, til dømis háv og tunfisk. Agnið varð goymt í postalínskúvingum, tá ið útróðrarmenninir royndu eftir fiski og til dømis høgguslokki. Polynesar høvdu bátar, tá teir á hvørjum ári sigldu ímillum oyggjarnar. Annars vóru bátarnir loystir hvør frá øðrum og nýttir til dømis flutnings og útróðurs.
Tonga var ein av teimum fáu oyggjaflokkunum í Polynesia, sum hevði yvirstætt og tignarskipan, ið hevði valdið yvir øllum fólkinum. Meðan yvirstættin helt ting, vóru serligir tingsiðir, har teir ráðandi drukku ein sterkan rúsandi løg "kava", sum var bryggjaður av einari rót. Um 1500 tók onnur ætt við stjórnarvaldinum og stýrdi eina tíð, til Tui-Kanokupolo-ættin, sum enn stýrir í Tongaoyggjum, tók við.
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar


text:
Les um, hvat vit gera, hvat tú skalt gera og hvussu tú fært svarað tínum spurningum.
Koda í 6 løttum stigum
- 1. Rættindi
Vit umsita tíni rættindi sum tónaskald og orðasmiður, tá tín tónleikur verður framførdur alment. Tað merkir, at tá tíni verk verða nýtt á konsertum, í útvarpi og sjónvarpi ella nýtt á netinum, gera vit avtalu tína vegna við tónleikabrúkararnar.
Tín upphavsrættur verður umsitin av ymiskum feløgum alt eftir hvørji rættindi talan er um.
Koda umsitur rættindi til almenna framførslu hjá teimum skapandi listafólkunum. Tey skapandi listafólkini eru tónaskøld, orðasmiðir og tónleikaforløg.
NCB umsitur mekanisku rættindi hjá skapandi listafólkunum. Tað merkir rættin at spæla inn og rætt til distributión av bæði fløgu-, plátu- og online-útgávum. Sum limur í Koda, ert tú eisini limur í NCB.
Gramex umsitur rættindini til almenna framførslu hjá teimum útinnandi listafólkunum. Tey útinnandi listafólkini eru sangarar, tónleikarar og plátufeløg.
- 2. Vit eru online
Ja, vit eru online, tá tú hevur tørv á okkum, uttan mun til um tað snýr seg um limaskap, skráseting av nýggjum verkum, konsertrapportering ella stuðulsumsókn.
Mit Koda er tín persónligi snarvegur til Koda. Her kanst tú skráseta tíni verk, rapportera tínar konsertir, umframt at síggja títt útgjald frá Koda og NCB.
Á Koda.dk kanst tú lesa um, nær útgoldið verður, avrokningarøki, reglur um hvussu rættindini verða býtt á verkunum. Á koda.dk er eisini limaskjal, vitan um limatiltøk, umframt kunning um stuðulsumsókn.
Við tíðindabrævinum verður tú dagførdur um limatiltøk, nær útgoldið verður, freistir til umsóknir og aðra kunning um Koda. Tekna teg til tíðindabrævið her.
- 3. Skráset tíni verk hjá okkum
Tíni verk eru lykilin til, hvussu tær upphæddirnar, vit fáa frá tónleikabrúkarum, skulu býtast. Tí er tað av stórum týdningi, at tú skrásetir tíni nýggju verk hjá okkum. Tú kanst skráseta tíni verk umvegis Mit Koda. Tú kanst lesa leiðreglurnar um skráseting av verkum her.
- 4. Rapportera tínar konsertir til okkum
Vit fáa rapportering um nýtslu av tónleiki frá fleiri av teimum størru brúkarunum, t.d. útvarpi, sjónvarpi og á online-økinum. Tað er frá hesum rapporteringum, vit vita, hvør tónleikur verður spældur.
Um tín tónleikur verður spældur á almennum konsertum, eigur tú at fáa eina avrokning fyri tað frá Koda. Minst tí til at rapportera tínar konsertir umvegis Mit Koda.
Rapportera eisini, tá tú spælir tónleik hjá øðrum, so fleiri fáa gleði og ágóða av teirra upphavsrætti.
- 5. Útgjald
Halt teg dagførdan um útgjald á Mit Koda og á koda.dk
Tá útgoldið verður, sært tú upphædd og hvat avroknað verður fyri á Mit Koda. Vit fáa tíverri ikki sagt nakað um upphæddir fyrr enn útgoldið verður.
- 6. Hevur tú pengar til góðar?
Tað kann vera, at tú hevur pengar til góðar hjá okkum! Um tú veist, at tín tónleikur verður spældur nógv, men tú ikki hevur fingið avrokning fyri tað frá okkum, kann tað vera tí at tínar upplýsingar ikki eru dagførdar. Minst tí til at dagføra tín bústað, teldupost og tínar bankaupplýsingar um broyting er. Hevur tú spurningar, kanst tú venda tær til okkara á medlem@koda.dk.


text:
Fríggjadagur
Fríggjadagur er ein vikudagur. Dagur Frigg. Tað hevur oftani verið misskilt av nógvum, at dagurin var givin heitið eftir Freju, men so hevði dagurin verið kallaður freyagadagur. Á norrønt : "Freyja" Tað norrøna heitið á fríggjadegið er : "frjádagr". Sostatt, hevði heitið Freja ikki rigga til. Frigg, sum var kona Óðin riggar harafturmóti væl til. Frigg hevði ikki so stóran týdning í norrøna gudalæru, men ímillum vesturgermananir hevði hon stóran týdning. Vesturgermananir høvdu ikki hoyrt um Freju, so teir dyrkaði "hana", sum fruktberðs gudindina og ikki Freju. Á gomlum týskum merkir Frigg : "Fría" og Fríggjadagur eitur "fríatag", nytýskum : "freitag" og á gomlum enskum "frígedæg" nyenkst "friday".
Á Latíni Veneris dies (Dagur Venus). Dagurin hevur ikki fingið heitið frá gudindini Venus, harafturímóti er tað gongustjørnan Venus, sum dagurin er uppkallaður eftir.


text:
Orð og lag: Ralph Carmichael
Týtt: Árni Jacobsen
Viðmerking: Týðing hjá Flóvin Tyril av sama sangi kann síggjast her.
Upprunaheiti: He’s everything to me
Hátt á hválvi Harrin síggjast kann,
gjøgnum lot hann til mítt oyra fann,
yvir vindi, havi ræður hann
– hvat er tað hjá mær?
Hann, sum valdið alt í hondum ber,
kendi støðuna á foldum her,
sjálvur kom at fremja sáttargerð
– hvat er tað hjá mær?
Tá eg veikt í trúgv hann hugdi á
og hans ríku náði til mín sá,
skilti eg til fulnar, at hann var
tann Gud, sum støðugt bar
ta umsorgan á sær, at
fylgja mær hvønn dag á lívsins leið,
beina fót mín, um hann skeivur steig
og sum misbrot míni minnist ei
– ja, hann er alt hjá mær!


text:
Cabinda
Cabinda (ella Kabinda) er angolskur landslutur beint norðan fyri Sair. Cabinda er ein landslutur, sum framleiðir tað mesta av oljuni í landinum, og vápnað stríð fyri loysing hevur verið ávegis í fleiri ár. Eitt friðarskjal varð undirskrivað í 2006.
Her eru funnar nakrar av størstu oljukeldunum í Afrika. Hildið verður, at í hesari oljuleið, stutt úr landi, eru einar 1,5 mia. tunnur av olju og ovurnógv gass. Í Cabinda búgva umleið 357 576 fólk. Umleið 7,82 fólk búgva á hvørjum km2. Móðurmálið er ibindiskt.


text:
Xinjiang
Xinjiang (kinesiskt 新疆维吾尔自治区) er ein landslutur í Vesturkina. Landið er mest sum stórir háslættar, umgyrdir av høgum fjøllum. Veðurlagið á háslættunum er turrligt; har kemur eingin regndropin uttan tann, sum rennur oman úr jøklunum í fjøllunum, og tí eru háslættarnir mest sum bara oyðimerkur. Jøklavatnið hvørvur í sandinum straks, sum tað er omankomið, ella tað endar í einum saltdíki og guvar burtur. Sjálvt tann stóra áin Tarim er turr ein part av árinum, ella endar hon í tí gitna saltdíkinum Lob Nor. Í Xinjiang er fátt við fólki, og fólkið hevur mest sum bara livað higartil sum flytifólk á teimum turru heiðunum. Men í 1950 fóru kinesararnir at senda landbúnaðarráðgevarar og arbeiðshermenn inn í landið. Teir skuldu leita eftir dyrkilendi og finna fram á, har sum nakað vatn kundi vera at lata á velturnar. Og væl vignaðist. Teir komu niður á fornar oasur, sum lógu undir í sandi, men sum áður høvdu havt stórt dyrkilendi. Teir funnu eisini stórar býir undir sandinum. Í jørðini hava teir funnið hópin av uran, jarnmálmi og koli. Kinesarar flyta í millióntali inn í Xinjiang at búgva.


text:
Jógvan Hugo Gardar
06.01.2017 - 07:15
Leitingin hjá Statoil eftir olju í Meksiko-flógvanum er miseydnað, og nú sigur leitistjórin í felagnum, Tim Dodson, at øll ætlanin skal endurskoðast.
Dodson sigur í samrøðu við Dagens Næringsliv, at sjálvt um Statoil tjenar pengarí Flógvanum, so kan man siga at íløgurnar í leitiøkjunum eru miseydnaðar.
Statoil, og táverandi Hydro sum seinni bleiv ein partur av Statoil, hava síðani aldarskiftið leita eftir eini stórari oljukeldu í USA-partinum av Meksikoflógvanum. Men farnu tvey árini er virksemið minkað munandi, og eingin nýggjur brunnur er boraður.
Í næstu viku skal Tim Dodson til Houston, har støða skal takast til um Statoil skal brúka meir orku í hesum partinum av heiminum, ella hvussu Statoil skal gera.
- Vit halda at her eru møguleikar, men vit mugu gera upp við okkum sjalvi um hvussu farast skal fram, sigur Dofson sambært Dagens Næringsliv.


text:
Buenos Aires
Buenos Aires er høvuðsstaður og størsti býur í Argentina. Í Buenos Aires og økinum rundanum búgva 12.741.364 fólk.
Næstan 40 % av fólkinum í Argentina búgva í Buenos Aires ella tætt við býin, sum er ein hin størsti á suðurhálvuni.
Spaniamenn grundaðu Buenos Aires sum havnabý í munnanum á ánni Rio de la Plata í 1536; og fólkið í býnum
verður enn kallað "portenos", ið merkir "havnabýarfólk". Nú er Buenos Aires nýmótans býur við breiðum vegum,
tunlum og dýrum handlum.
Býurin er handilsmiðdepil í Argentina, og meginparturin av útflutningi landsins verður avskipaður haðan.


text:
Moska
Ein moska er eitt hús (vanl. við torni) til muslimska gudstænastu og halgigerðir [1]. Áðrenn fólk fara inn, lata tey seg úr skónum og vaska sær. Tey venda sær ímóti einari kullu í vegginum. Henda kulla nevnist mihrab, og vísir ímóti Mekka í Saudiarábia. Hvønn fríggjadag eiga muslimar at fara í moskuna. Aðrar dagar kunnu tey biðja, har tey eru stødd. Fimm ferðir um dagin fer ein rópari (muezzin) upp í eitt høgt torn, minaret, og kallar allar muslimar til bønarhald.
Elstu moskurnar vóru vanlig hús, men seinni eru moskur bygdar, sum eru dømi um mæta muslimska list. Islam bannar myndum av menniskjum og øllum livandi verum. Tí eru veggirnir skrýddir við kynstrugum mynstrum og vakurt skrivaðum teksti. Tey trúgvandi leggja seg fram eftir rommum, meðan tey biðja.
Innihaldsyvirlit
Reglur og siðvenja[rætta | rætta wikitekst]
Moskur hava eina røð av reglum, ið skulu fáa tey trúgvandi at hugsavna seg um at tilbiðja Gud.
Bønarleiðari[rætta | rætta wikitekst]
Ein bønarleiðari, imamur, verður vanliga - men ikki altíð - útpeikaður ella valdur av samkomuni, og hann leiðir bønarmøti. Allir muslimskir myndugleikar eru samd um, at bert men kunnu leiða møtini fyri menn. Tó eru kvinnuligir bønarleiðarar loyvdar at leiða møtini frammanfyri kvinnunum,[2] ið antin eru í einum øðrum rúmi enn menninir ella sita aftast í rúminum.
Reinføri[rætta | rætta wikitekst]
Allar moskur hava reglur um reinføri. Áðrenn muslimar leggja seg á knæ at biðja í einari mosku, vaska teir sær um andlit, føtur og hendur. Fólk mugu ikki fara inn í bønarhøllina, har teppi er á gólvinum, uttan at lata seg úr skógnum fyrst.
Klæðir[rætta | rætta wikitekst]
Sambært islam mugu tey trúgvandi ið koma inn í moskurnar vera ílatin klæðir ið sýna tey sum lítilætin. Menn mugu vera í leystsitandi klæðum, ið ikki avdúka kropsformin. Somuleiðis mugu kvinnur lata seg í leystsitandi klæðir, ið fjalir handliðið og øklarnar, og tær mugu fjala høvdið við einum hijab ella øðrum klædnaplaggi.
Kynsskilnaður[rætta | rætta wikitekst]
Tað finst onki skrivað í Kuranini um evnið kynsskilnaður í moskunum. Men sambært siðvenju eru kvinnur og menn skild sundur í moskuni. Kvinnur fáa ofta at vita, at tær skulu seta seg í aftastu røðini aftanfyri menninir. Hetta er lutvíst ein praktiskur spurningur, av tí at tann siðbundni matin at biðja er at liggja á knæ á gólvinum og fram eftir rommum við høvdinum niðri á gólvinum, og har hevði tað verið ótespiliga avdúkandi fyri nógvar kvinnur og órógvandi fyri menninir. Traditionalistar siga, at Muhammad heldur sá, at kvinnur bóðu heima heldur enn í moskuni, og tey endurgeva eitt hadith har Muhammad skal hava sagt: "Tann besta moskan fyri kvinnur er innari parturin av heimi teirra," sjálvt um kvinnur vóru virknir luttakarar í moskuni, ið Muhammad stovnaði. Muhammad segði við muslimar, at teir ikki skuldu banna kvinnum at koma inn í moskurnar. Tær hava loyvi til at fara inn. Tann annar Sunni-kaliffurin ʻUmar bannaði einaferð kvinnum at fara inn í moskurnar um kvøldið, tí hann var bangin fyri, at tær kundu blíva álopnar ella útsettar fyri seksuellum ágangi frá monnum, so hann kravdi, at tær bóðu heima við hús.[3] Nógvar moskur í dag hava atskild rúm fyri kvinnur. Moskur í Suður- og Landnyrðingsasia seta menn og kvinnur í hvør sítt rúm, tí soleiðis hava moskurnar har verið bygdar í øldir. Í nærum tveimum triðingum av amerikonskum moskum biðja kvinnur aftanfyri ein skilavegg ella í einum ørðum rúmi, ikki í høvuðs biðihøllini. Summar moskur loyva als ikki kvinnum við teirri grundgeving, at har er onki atskilt rúm til tær, og tí at fríggjadagsbønin er kravd fyri menn, men ikki fyri kvinnur, tær kunnu velja um tær vilja luttaka ella ikki. Sjálvt um tað eru sektiónir ið bert eru fyri kvinnur og børn í Stórmoskuni í Mecca, so er tann moskan integrerað fyri bæði kynini.[4]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.sleipnir.fo/obg/fob/fob.php?leitord=moska&button_leita=&action=1&pageno=0
- ↑ Karin van Nieuwkerk, "Women Embracing Islam". University of Texas Press. 2006. p. 63. ISBN 9780292773769.
- ↑ Doi, Abdur Rahman I.. "Women in Society". Compendium of Muslim Texts. University of Southern California. Archived from the original on April 9, 2006. https://web.archive.org/20060409200739/http://usc.edu:80/dept/MSA/humanrelations/womeninislam/womeninsociety.html. Heintað April 15, 2006.
- ↑ Rezk, Rawya (January 26, 2006). "Muslim Women Seek More Equitable Role in Mosques". The Columbia Journalist. http://www.columbiajournalist.org/rw1_dinges/2005/article.asp?subj=national&course=rw1_dinges&id=624. Heintað April 9, 2006.


text:
Við Netbankanum á fartelefonini fært tú lætta og skjóta atgongd til tínar kontur uttan mun til, hvar tú ert.
Um fartelefonin hjá tær hevur atgongd til ein internetkaga umvegis WAP, kanst tú nú nýta Netbankan hjá BankNordik ókeypis á fartelefonini.
Netbankin á fartelefonini hevur flestu av funkunum, sum tú longu kennir frá Netbankanum, og tú kanst greiða flestu av tínum bankaviðurskiftum umvegis fartelefonina.
Tekna teg til Netbankan á fartelefonini umvegis Netbankan. Sí vegleiðing her.
Vit vegleiða fegin um tilmelding og nýtslu av Netbankanum á fartelefonini, men ikki um tøkniligu uppsetingina á telefonini. Set teg í samband við tín televeitara viðvíkjandi uppseting ella fylg leinkjunum høgrumegin.


text:
Orð og lag: Ókendur
Týtt: Kajfinn Hammer
1. Ert tú nívdur av so svárum, tungum byrðum?
Er títt hjarta fylt av iva, stúran, kvøl?
Einans Jesus hjálpa kann,
eingin, eingin er sum Hann;
Hann vil svara tíni bøn og geva frið!
Niðurlag: Tú kanst koma nú til Guð, sum tú ert,
við tí byrðu og tí neyð, sum tú bert!
Alla stúran, alla kvøl og alla pínu,
kanst tú leggja av við krossins fót!
2. Ert tú veikur, tá ið freistingum tú møtir?
Kennist tung at bera syndarinnar løn?
Einans Jesus hjálpa kann,
eingin, eingin er sum Hann;
Hann vil hjálpa tær, fert tú til Hann í bøn!
3. Ert tú særdur djúpt av syndarinnar ávum?
Pínist tú av kvøl og synd, sum eingin sær?
Einans Jesus hjálpa kann,
eingin, eingin er sum Hann;
Hann í stríði tínum altíð er tær nær.


text:
The Coca Cola Company
The Coca Cola Company er ein amerikonsk fyritøka, ið var stovnað í 1886. Fyritøkan eitur eftir leskidrykkinum Coca-Cola, sum gjørdist eitt hitt kendasta merki í heiminum. Coca-Cola varð fyrstu ferð bryggjað í Georgia, USA í 1886. Uppfinnarin gjørdi eitt eyðkent vørumerki, sum fall væl í eyguni við snøggum, reyðum stavum, sum taka í hvør annan, og frá fyrsta degi varð lýst allastaðni við hesum nýggja drykki. 10 ár seinni drukku tey Coca-Cola í øllum Amerika. Nú er Coca-Cola so grógvið inn í hugaheim okkara, at vit kenna merkið aftur, hvussu navnið so er skrivað.


text:
Ivar Aasen
Ivar Andreas Aasen (* 5. august 1813 í Møre og Romsdal fylki, Noreg; – † 23. september 1896) var ein norskur málfrøðingur og yrkjari. Ígjøgnum sítt innsavningsarbeiði og mállæruskipan legði hann grundarlag undir víðari vísindaligum kanningararbeiði av norskum tungumáli. Ivar Aasen er mest kendur fyri at vera upphavsmaður til nýnorskt.
Ævisøga[rætta | rætta wikitekst]
Ivar Aasen var yngstur av átta systkjum og misti tíðliga bæði foreldrini. Hann mátti tí longu tíðliga luttaka í strævnum bóndagarðsarbeiði fyri at lívbjarga sær. Heimstaðurin lá fjarskotin, og tí hevði Ivar fáar vinir. Hann stytti sær stundir við at lesa í bíbliuni, og longu meðan hann var lítil, løgdu bæði prestur og lensmaður í bygdini til merkis, hvussu gløggur hesin pilturin var.
Aasen fekk barnalærdóm sín hjá próstinum Hans Conrad Thoresen. I 1831 gjørdist hann ferðalærari og við tíðini gjørdist hann heimalærari hjá kaptein Daae í Skodje. Hann økti alla tíðina um vitan sína, millum annað við at læra seg fleiri tungumál av egnum ávum, og við at savna plantur úr nærumhvørvinum í eitt stórt plantusavn. Aasen byrjaði eisini at granska málføri/dialektir, og náttúrliga bleiv tað hansara egna heimliga sunnmørsdialektin ið stóð fyrst fyri tørni. Hetta gjørdist eitt strævið arbeiði, tí hann royndi at finna fram málførið/dialektina sum hon var, undan danska árininum, men við tíðini bleiv hann liðugur við 'Den Sunnmørske dialekt', sum varð útgivin í 1841.
Aasen fór til Bergens fyri at fáa arbeiðið hjá sær mett av biskoppinum har, Jacob Neumann. Biskoppurin var ovfarin og fekk partar av arbeiðnum prentaðar í tveimum útgávum av Bergens Tidstidende. Neumann syrgdi eisini fyri at seta unga málfrøðingin í samband við 'Vitenskapsselskapet' í Tróndheimi, sum gav honum starvsløn so hann kundi ferðast runt í landinum og kanna aðrar dialektir. Aasen var tá 29 ára gamal.
Málsligt innsavningsarbeiði[rætta | rætta wikitekst]
Í 1848 gav Aasen út Det norske Folkesprogs Grammatik. Tvey ár seinni kom Ordbog over det norske Folkesprog. Hendan orðabók innihelt yvir 25 000 orð og bleiv lýst sum eitt tjóðskaparligt megnaravrik av P.A. Munch. Í 1849 legði Aasen tann fyrsta tekstin á nýggja skrivtmálinum fram, og fýra ár seinni kom hann við uppskotinum um tað nýggja norska landsmálið: Prøver af Landsmaalet i Norge.


text:
Hitt ein serfrøðing
Skrivað hevur Íverksetarahúsið og Hugskotið 10.01.2017 - 19:02
Ókeypis tilboð til íverksetarar, sjálvstøðug og nýggjar fyritøkur.
Ert tú íverkseti og hevur tín fyritøka tørv á einum íkasti frá einum fakfólki ella serfrøðingi, so hevur tú nú møguleika at fáa serkøna hjálp ókeypis.
Íverksetarahúsið og Hugskotið skipa í felag hósdagin 12. januar fyri tiltakinum ‘Hitt ein serfrøðing’, sum er eitt tilboð um stutta ein-til-ein ráðgeving. Serfrøðingar innan m.a løgfrøði, marknaðarføring, fígging og grannskoðan eru tilreiðar at geva tær 20 minuttir ókeypis ráðgeving ella sparring um tína fyritøku ella íverksetarahugskot.
Hentir upplýsingar:
Hvar:Íverksetarahúsið, Garðavegur 57, 700 Klaksvík
Nær:Hósdagin 12. januar, kl. 16:00 – 18:00
Prísur: ókeypis og kaffi, the og annað gott verður at fáa
Tilmelding: Melda til á iverksetan@iverksetan.fo ella hugskotid@hugskotid.fo
Hesir ráðgevarar vera at hitta:
Brynhild Absalonsen frá Vinnuframa:
Stuðulsmøguleikar
Ráðgevi frá BankNordik:
Møguleikar fyri fígging
Birita Sandberg Samuelsen advokatur frá Sókn:
Fá tað juridiska uppá pláss
Niels Uni Dam frá Nudlavirkið
Marknaðarføring. Búðmerki, lýsingar, heimasíður, online marknaðarføring v.m.
Óli Joensen frá Januar:
Bókhald, roknskapur, granskoðan v.m.
Garðar O. Justinussen og Nicholas Nielsen frá TAKS:
Stovnan av virki, mvg v.m.
Tiltakið er fyriskipað á tann hátt at tá ið tú møtur í Íverksetarahúsinum liggja seðlar tú kanst taka. Tú tekur teir seðlar tú kundi hugsað tær. Fyrstur kemur, fyrstur fær. T.d kanst tú taka ein seðil við løgfrøðiligari ráðgeving frá 16:00 til 16:20 og so ráðgeving frá grannskoðara frá 16:20 til 16:40. Tú kanst taka so nógvar seðlar sum tú vilt, tó bara ein frá hvørjum ráðgeva. So tað ræður um at møta í góðari tíð, og taka teir seðlarnar tú ynskir.
Íverksetarahúsið og Hugskotið


text:
V4-skemt við Hermanni og øðrum
Skrivað hevur John William Joensen 21.11.2013 - 15:35
Út er komin nýggj tvífløga við skemti frá V4. Á fløguni eru stívliga tveir og ein hálvur tími við stuttligum skemtileikum frá størstu undirhaldssending í Føroya søgu nakrantíð.
Á fløgunum eru 33 skemtileikir, har Hermann Jacobsen er bindiliðið í øllum upptøkunum. Ein upptøka er við Dalla. Sjey brot eru við Palleba og Fossadun, sum ávikavist Hermann og Olivur Næss spældu.
Umframt teir báðar, so hoyra vit Hera Smith, Oskar Hermannsson, Elina Mouritsen, Óla Kurt Hansen, Sonna Smith, Gunvør Jensen, Flemming Samuelsen, Eyðun Johannesen, Niels Juel Arge og Ívar Iversen.
Hermt verður eftir kendum fólki, m.a. Jóhan Nielsen, Atla Dam, gamal landslæknanum, Erlendi Paturssyni og Jákup Frederiki Øregaard.
Martin Joensen hevur sniðgivið. Súni Selfoss hevur talgildað og Finnur Hansen hevur reinsað tilfarið. Forlagið Glint gevur út í samstarvi við Kringvarp Føroya.
Tórður Johannesarson hevur lagt til rættis.
Tutl stendur fyri søluni. Fløgan kostar 169,- kr.


text:
Sinterklaas
Sinterklaas [sɪntər'klaːs] (ella meira formelt Sint Nicolaas ella Sint Nikolaas; Saint Nicolas á fronskum; Sankt Nikolaus á týskum) er ein siðsøguligur (traditionellur) vetrarferiufigurur, ið enn verður hátíðarhildin í Niðurlondum (Hálandi) og Belgia, og eisini í franska Flandern og Artois. Hann er eisini vælkendur í teim fyrrverandi hálendsku hjálondunum, eitt nú Aruba, Surinam, Curaçao, Bonaire og Indonesia. Hann er høvuðsupphavskeldan til norðuramerikanska jólamannin Santa Claus, og harvið eisini til føroyska jólamannin vit kenna í dag.
Hóast hann vanliga verður nevndur Sinterklaas (Santa Niklas ella Santa Klávus), er hann eisini kendur sum De Goedheiligman (Tann góði heilagmaðurin), Sint Nicolaas [sɪnt 'nikolaːs] (Sankta Niklas) ella bara sum De Sint (Halgimennið).
Hann verður hátíðarhildin niklasarmessuaftan (5. desember) í Niðurlondum (Hálandi) ella niklasarmessumorgun (6. desember) í Belgia og Norðurfrankaríki. Upprunaliga varð hátíðarhaldið hildið fyri sjálvan navnadagin hjá Sankta Niklasi – ið er verndarhalgimenni hjá m.ø. børnum, sjómonnum, og býnum Amsterdam. At hetta er ein rómversk-katólsk hátíð sæst av landafrøðiligu útbreiðsluni av hesum hátíðarhaldi, og á biskupsheitinum hjá Sint Nicholas.
Nærskyldir figurar eru eisini kendir í týskmælta partinum av Europa og økjum, ið søguliga hava verið fyri týskari ávirkan, íroknað Sveis (Samichlaus), Týskland og Eysturríki (Sankt Nikolaus); økið Suðurtyrol í Italia; Nord-Pas de Calais, Alsace og Lorraine í Frankaríki – eins og í Luksemburg (De Kleeschen), pørtum av Miðeuropa og á Balkan.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyri-kristna Europa[rætta | rætta wikitekst]
Ymsar líkheitir eru drignar fram millum halgisøguna um Sinterklaas og Óðin, høvuðsgudin hjá teim heidnu germansku fólkunum í Norður- og Vestureuropa áðrenn kristnanina. Av tí at summir tættir í sinterklaas-hátíðarhaldinum onki hava við kristindómin at gera, eru áskoðanir frammi um, at hesi eru av heidnum uppruna og stava frá økjum, har germansk fólk vórðu kristnað, men tó varðveittu tættir av teirra upprunaligu siðvenju, ið nú yvirliva í nýmótans myndan av Sinterklaas. Ikki-kristnir tættir í Sinterklaas, ið kunnu vera av heidnum uppruna:
• Sinterklaas ríðir á húsatekjunum á sínum hvíta hesti, ið hevur ymisk nøvn; Óðin ríður á luftini á sínum gráa hesti Sleipni
• Sinterklaas ber stav og hevur skálkaligar hjálparar við svørtum andlitum; Óðin hevur spjót og svartar ravnar sum eyðkenni.
Miðøldin[rætta | rætta wikitekst]
Upprunaliga var sinterklaas-hátíðin hildin navnadagin 6. desember, nevndur niklasarmessa, til minnis um Santa Nikolaus frá Myra (270-242), verndarhalgimenni hjá børnum. Sankta Niklas var ein grikskur biskupur í Myra í Lykia í núverandi Turkalandi. Í 1087 vórðu leivdirnar av honum loyniliga fluttar til Bari í Landsynningsitalia; av hesum er hann eisini kendur sum Nikolaos av Bari. Bari gjørdist seinni partur av spanska Kongsdømi Napoli, tí hann varð hertikin av Alfonso V av Aragon í 1442. Býurin gjørdist soleiðis partur av Kongsdøminum Aragon og seinni av Spania, fram til 18’du øld. Av tí at leivdirnar av Sankta Niklas vóru í Bari (ið sostatt tá var ein spanskur býur), vil siðsøgan (traditiónin) vera við, at Sankta Niklas er úr Spania, og hevur ein svartan knekt (hjálpara) avmyndaður sum ein Morisco (móriskur trúarskiftingur). Sankta Niklas er vælkendur í spania sum verndarhalgimenni hjá sjómonnum, helst tí er tað, at Sankta Niklas kemur úr Spania til Niðurlond í einum dampskipi. Sankta Niklas gjørdist víðagitin um alt Europa. Tann vesturrómverska katólska kirkjan gjørdi navnadag hansara til ein kirkjuligan halgidag. Í Norðurfrankaríki gjørdist hann verndarhalgimenni hjá skúlabørnum, ið tá í mestan mun gingu í kirkjuskúlar. Tann fólksliga hátíðin kyknaði eisini upp í miðøldini. Í fyrstuni valdu næmingarnir ein ið skuldi vera ”biskupur” á niklasarmessu, ið skuldi ráða fram til 28. desember (Innocents Day – Barnadagin). Stundum spældu tey hendingar frá lívi biskupsins og tá hátíðarhaldið kom út á gøturnar, gjørdist tað so við og við lívligari.
Sinterklaas fær hjálp frá nógvum skálkaligum hjálparum við svørtum andlitum og íklæddir litrík mórisk klæðir. Hesir hjálparar verða róptir ’Zwarte Pieten’ (svartir piddar). Í miðøldini var Zwarte Piet eitt heiti fyri ’tað ónda’. Hóast figururin Svarti Piddi seinni fekk álagdan rasurelateraðar eginleikar, so var upprunin ein óndur figurur. Gott og ónt spæla ein týdningarmiklan leiklut í hátíðarhaldinum á niklasarmessu; tað góða verður lønt við góðum, tað ónda verður revsað. Harav tvíleikin har sami halgi maður er bæði eitt halgimenni og ein kátur devul.
Niklasarmessuhátíðin var bæði eitt høvi til at hjálpa teim fátæku, við at koyra pengar í skógvar teirra (ið seinni bleiv til at koyra gávur í skógvar hjá børnum) og hinvegin ein ótálmað fest, lík karnivali, har fólk fór í kostumur (leikbúnar) og kollveltu gerandisdagin og drukku seg full.
16’da og 17’da øld[rætta | rætta wikitekst]
Eftir at teir 17 hálendsku landslutirnir høvdu gjørt uppreistur móti Spanska heimsveldinum (Imperiinum), avgjørdu calvinistiskir valdsharrar og prestar at banna hátíðarhaldinum av halgimenninum Niklasi. Lýðveldið av Sameindu Landslutunum bleiv offisielt eitt protestantiskt land eftir reformatiónina, og tess stjórnir bannaðu almennum hátíðum. Suðurøkið var tó verandi katólskt, og fólkið har suðri, saman við katólskum studentum í Amsterdam mótmæltu. Stjórnin bakkaði og loyvdi hátíðarhaldinum treytað av at tað varð hildið innanfyri familjuna.
19’da øld[rætta | rætta wikitekst]
Í 19’du øld kom Sinterklaas aftur í ljósmála, hesaferð sum eitt meira verðsligt (sekulert) halgimenni. Tann nýmótans siðvenjan við Sinterklaashaldinum sum ein barnafest varð væl og virðiliga staðfest við myndprýddu barnabókini Sint Nicolaas en zijn knecht (Sankta Niklas og hjálpari hansara), skrivað í 1850 av læraranum Jan Schenkman (1806–1863). Summi siga at hann var tann ið kom við myndini av hvussu Sinterklaas leggur gávur við kaminuna, og ríður yvir húsatekjum á gráum hesti, og hvussu hann kemur úr Spania við dampskipi, helst tí at hann søguliga eisini er høvuðs verndarhalgimenni hjá sjómonnum. Schenkman kom eisini við sanginum Zie ginds komt de stoomboot ("Hygg har yviri kemur dampskipið"), ið enn er vælumtóktur í Niðurlondum. Ein líknandi siður hevur tikið seg upp í Føroyum har jólamenn nú koma til landið við føroyskari slupp.
Í Schenkman’sa útgávu vórðu miðaldar argaligu devlarnir, ið seinni broyttust til eysturlendskar ella móriskar hjálparar, fyrstu ferð avmyndaðir sum ein svartur afrikanari róptur Zwarte Piet (Svarti Piddi). Hann er ein nekaradrongur ið fylgist við Sinterklaas og hjálpir honum á ferðini (helst íkomið av hálendsku royndunum sum hjálandaveldi, ella av mórisku hertøkuna av katólska høvuðslandinum Spania). Upprunaliga hevði Sinterklaas bara ein hjálpara, ið varð nevdur fleiri ymisk nøvn. ”Piet(er)” navnið ið nú verður nýtt, kann sporast aftur til eina bók frá 1891.
Seinni veraldarbardagi[rætta | rætta wikitekst]
Undir krígnum tá Niðurlond vóru hersett av týskarum, kom Sinterklaas ikki bert fyri at ugga børnini, men tey vaksnu við. Nógvir av siðbundnu Sinterklaas rímunum skrivaðar í hesum tíðarskeiði, snúðu seg um samtíðar hendingar. T.d. bleiv bretska flogvápnið RAF ofta lovprísað, og givið leiklutin sum Sinterklaas ið kastaði gávur niður yvir Niðurlond, men bumbur (revsing) niður yvir Týskland.
Upprunaliga hevði Sinterklaas bara fylgi av einum (onkuntíð tveimum) Zwarte Pieten, men beint eftir frígeringina av Niðurlondum, skipaðu kanadiskir hermenn fyri eini Sinterklaasfest við nógvum Zwarte Pieten, og síðan hevur hetta verið siðvenjan, har hvør Pieti vanliga hevur sína seruppgávu.
20’da og 21’da øld[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas (Sankta Niklas) verður hvørt ár hátíðarhildin í Niðurlondum á Niklasarmessu 5 og 6 desember, m.a. við skrúðgongu har Sinterklaas (hálendski Koma Sinterklaas’ar til ymsu býirnar er vorðin ein stórhending og verður send í almenna sjónvarpinum. Nógv fólk lata seg í sum Zwarte Pieten í ymsum býum kring Niðurlond. Vanliga verða andlit teirra litaði svørt, tí Zwarte Piet er ein spanskur (móriskur) hjálpari hjá Sinterklaas (hóast summi fólk siga at Zwarte Piet upprunaliga var ein trælur ið Sinterklaas leyskeypti, og sum tøkk fyri tað, var hann verandi hjá Sinterklaas sum hansara hjálpari). Í dag verður forkláringin uppá svarta andlitið stundum meira politiskt korrekt søgd at vera ”frá svartari sót”, tí Piddi noyðist at klúgva gjøgnum skorsteinin fyri at lata gávurnar.
Í Niðurlondum gjørdist Niklasmessuaftan 5 desember, meginhøvið til at geva gávur í jólatíðini. Kvøldið verður kallað Sinterklaasavond ella Pakjesavond. Hálensk og belgisk børn seta vanliga ein skógv framman fyri kaminuna frá tí at Sinterklaas kemur til niðurlondini, vanliga í triðju viku í november. Tey singja Sinterklaassangir og fara síðan í song. Vanliga verður ein gularót og/ella hoyggj, eitt súrepli o.l. løgd í skógvin, sum gáva til hestin hjá Sinterklaas. Næsta morgun er gularótin vekk og børnini finna góðgæti ella smáar gávur í sínum skógvi. Børnini koyra eisini tekningar tið tey hava gjørt til Sinterklaas í skógvin. Í húsum har ongin kamina og eldstaður er, verður skógvur settur við bakdyrnar; forkláringin er at Sinterklaas hevur ein lykil ið passar í øll lyklarhol. Um kvøldi 5. desember ”pakjesavond” (pakkaaftan) koma størstu gávupakkarnir, ella man finnur ein lepa ið greiður frá hvar í húsinum Zwarte Piet hevur krógvað gávurnar í einum hessian sekki. Hjá summum familjum er tað ein granni ið bankar á dyrnar og letur sekkin standa uttanfyri til børnini at finna. Tá gávurnar eru funnar, verða tær lagdar í stovuna, sum vanligt er við jólagávum eisini. 6. desember fer Sinterklaas avstað aftur uttan nakað hóvasták, og festin er liðug.
Í Belgia mugu børnini bíða til um morgunin 6 desember at fáa gávurnar, og her er Sinterklaas mett sum ein barnafest nærum burturav, ið tekur plássið hjá jólunum til gávugeving til børnini, so leingi tey búgva heima. Eisini er vanligt, at tá børn skulu avleggja suttuna, so verður suttan koyrd í skógvin, til Sinterklaas at goyma, og so er suttan skift út við sjokolátu næsta morgun.
Í Hálandi er tað tó ikki óvanligt at geva (smáar) gávur til vaksin eisini, á sama hátt sum til børnini; oftast fylgir tó ein yrking við í gávuni til tey vaksnu. Hetta verður rópt eitt ’surprise’. Yrkingin skal helst bera uppá rím, og kann begynna soleiðis:
"Sinterklaas zat te denken,
wat hij nou Wolfmann zou schenken"
á føroyskum:
"Sinterklaas mundi teinkja
hvat hann Wolfmanni kundi skeinkja".
Tá børnini gerast gomul nokk til at finna útav ”loyndarmálinum við Sinterklaas” (hann finst ikki í veruleikanum), skifta summar familjur til jólaaftan ella jóladag til gávugeving
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas er ein eldri, hábærsligur og álvarsamur maður, hvíthærdur við síðum skeggi. Hann er ílatin síðan reyðan kappa ella messuakul uttaná siðbundnari hvítari messustúku og viðhvørt reyðari skikkju, íklæðir seg reyða biskupshúgvu og ber gyltan bispastav, ein langan siðbundnan fjallstav við skrýddum krúllutum knappi, í hendi og ber eisini ring við rubinreyðum steini. Hann ber eisini ta stóru Sankta Niklas bókina ið sigur frá hvussu hvørt einstakt barn hevur háttað (skikkað) sær í árinum sum fór. Vanliga ríður hann á gráum hesti.
Zwarte Piet[rætta | rætta wikitekst]
Ein Zwarte Piet (Svarti Piddi, fleirtal Zwarte Pieten) er ein tænari hjá Sinterklaas, vanliga ein unglingi við svørtum andliti og svørtum krúllutum hári, ílatin sum ein ørindadrongur frá 17’du øld, í litríkum búna, ofta við blondukraga, og ílatin fjøðurskrýdda húgvu. Sinterklaas og hansara Svarti Piddi bera vanliga ein sekk ið inniheldur góðgæti fyri skikkilig børn og ein ’roe’, ein skorsteinskust gjørdan av pílagreinum, ið verður brúktur at fleingja óskikkilig børn við. Summir eldri Sinterklaassangir siga frá óskikkiligum børnum ið vórðu koyrd í sekkin og tikin við aftur til Spania. Svørtu Piddarnir tveita góðgæti runt, ein siðvenja ið ætlandi stavar frá søguni um Sankta Niklas ið bjargaði trimum gentum frá skøkjulevnaði við at tveita gullmyntir ígjøgnum vindeygað hjá teimum um náttina, fyri at gjalda skuld pápa teirra.
Ymsar frágreiðingar eru um upprunan til hesar hjálparir. Elsta frágreiðingin er at hjálparnir ímynda báðar ravnarnar Hugin og Munin ið góvu Óðini boð um hvat fyrifórst í heiminum. Í seinni frágreiðingum ímynda hjálparnir ein uppgávusinnaðan devul. Devilin hevur tapt fyri antin Óðini ella hjálpara hansara Nørva, svarti faðirin at náttini. Nørvi er vanliga avmyndaður við sama birkistavi (hálendskt ”roe”) sum Zwarte Piet.
Einn onnur meira nýmótans frágreiðing er at Sankta Niklas fríðaði ein etiopiskan træladrong nevndur ’Pieter’ (av Sankta Pætur) á einum marknaði í Myra, og drongurin var so takksamur, at hann avgjørdi at vera verandi hjá Sankta Niklasi sum hansara hjálpari. Svørtu Piddarnir hava umleið sama samband við tann hálendska Sankta Niklas ið vættrarnar hava við amerikanska Santa Claus (jólamannin). Sambært søgnini hevur halgimennið ein Pidda til hvørt høvi, tað eru siglingarpiddar (”wegwijspiet”) at halda kósina hjá dampskipinum frá Spania til Niðurlond, og kringir Piddar at klúgva uppá tekjurnar at koyra gávurnar niður gjøgnum skorsteinin, ella klúgva niður gjøgnum sjálva kaminuna, o.s.fr.
Við floyminum av útlendskum innflytarum til Niðurlond, ið byrjaði seinast í 1950’unum, er Zwarte Piet vorðin rasistiskur hjá summum. Nú á døgum eru Zwarte Pieten vorðnir meira nýmótans hjálparar, og foreldur fortelja ofta teirra børnum, at Piddarnir hava svørt andlit, tí teir klúgva niður í skitnar sótutar skorsteinar. Men henda nýggja variatiónin av siðvenjuni er blivin kritiserað av útlagnum og lokalum fólki sum verandi ein ”krógvisøga” (cover story) tí hon forklárar ikki tað krúlluta, svarta hárið og stóru reyðu varrarnar. Árið 2011 var ”Minnigarhald trælahaldsins” í Niðurlondum, og kyndi hetta uppaftur meir undir mótsetningarnar og mótmælini móti Zwarte Piet.
Koma (ankoma) og uppruni[rætta | rætta wikitekst]
Vanliga kemur Sinterklaas til Niðurlond á hvørjum ári um miðan november (vanliga ein leygardag) við dampskipi úr Spania. Summi halda at gávurnar ið hava samband við heilagmannin, mandarin appelsinurnar, førdi við sær miskiljingina at Sankta Niklas kom úr Spanina. Hetta ástøðið (teoriin) samsvarar við eina hálendska yrking ið varð niðurskrivað í New York í 1810:
Hálendskt
Sinterklaas, goedheiligman!
Trek uwe beste tabberd an,
Reis daar mee naar Amsterdam,
Van Amsterdam naar Spanje,
Daar Appelen van Oranje,
Daar Appelen van granaten,
Die rollen door de straten.
Føroyskt
Sankta Niklas góði heilagmann
Legg á skikkju best tú kann
Far harvið til Amsterdam
Frá Amsterdam til Spania
Har súrepli frá Orania
Har súrepli av granatum
Frítt rulla eftir strætum
Hesin tekstur ið var á einum smáriti ið John Pintard gav út í New York í 1810, er elsta keldan ið forbindur Spania við Sinterklaas. Pintard ynskti at fáa St. Nicholas (Sankta Niklas) til verndarhalgimenni hjá býnum New York, og vónaði at seta í gongd eina Sinterklassfest í býnum. Sannsýnligvís fekk hann hjálp frá lokala hálendska samfelagnum í New York, ið góvu honum hálendsku útgávuna av yrkingini. Strengt tikið sigur yrkingin ikki at Sinterklaas kemur úr Spania, men at hann noyðist at fara til Spania eftir appelsinum (oranjum) og granatsúreplum. So leinkið ímillum Sinterklaas og Spania gongur gjøgnum appelsinir, ein vælumtókt frukt í 19’du øld. Seinni hvarv sambandið við appelsinirnar, go Spania gjørdist heimlandið hjá honum.
Við komuna (ankomuna) er skrúðgonga har Sinterklaas 'marsjerar' gjøgnum gøturnar á gráa hesti sínum amerigo, heilsaður vælkomin av syngjandi børnum. Í Belgia eitur hesturin Slecht Weer Vandaag, ið merkir Ringt veður í dag’. Henda hending verður send beinleiðis í almennum sjónvarpi í Niðurlondum og Belgia. Hjálparar hansara, Svørtu Piddarnir, tveita góðgæti og smáar, rundar, ingiferskakulíknandi smákakur, antin ”kruidnoten” ella ”pepernoten” inn í mannamúgvuna. Børnini syngja siðvandar Sinterklaassangir. Sinterklaas vitjar skúlar, sjúkrahús og sølumiðstøðir. Eftir hesa komu (ankomu) hátíðarhalda allir býir ið hava eina dokk (ella atløgubryggju), teirra egna "intocht van Sinterklaas" (koman hjá Sinterklaas). Lokalu komurnar verða vanliga hildnar seinni sama leygardag sum almenna koman, sunnudagin eftir, ella næst viskuskiftið eftir almenna hátíðarhaldið. Á støðum har ið bátur ikki kann koma, kemur Sinterklaas við toki, á hestbaki, ella enntá rossavogni ella fire truck.
Sinterklaas, Santa Claus, og jólini[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas er grundarlagið undir norðuramerikanska figurinum Santa Claus, og sostatt eisini føroyska jólamanninum. Tað sigst at undir frælsisstríðnum endurskaptu íbúgvarnir í New York, ein fyrrverandi hálendsk koloni New Amsterdam, teirra Sinterklaas siðvenju, tí Sankta Nicholas var ein ímynd av hálendsku (ikki-ensku) fortíðina hjá býnum. Navnið Santa Claus kemur ætlandi av einum eldri hálendskum Sinter Klaas. Tó, so var Saint Nicholas Society ikki stovnað fyrr enn í 1835, næstan eina hálva øld eftir frælsisstríðið. Hóast hálendska siðvenjan við Sinterklaas helst hvarv í New York, so kom St.Nicholas framaftur í bókini A History of New York, har rithøvundurin, Washington Irving, í dreymi letur St. Nicholas sveimar omanfyri trætoppunum í einum flúgvandi vogni – eitt uppfinnilsi, ið onnur seinni brúktu til Santa Claus. Hesin Santa Claus, kom aftur - frítikin fyri biskupstignina og kirkjubandið – via Ongland og seinni Týskland, til restina av Europa, sum ’jólamaðurin’.
Undir trúbótini (reformatiónini) í 16’du og 17’du øld í Europa, broyttu nógvir protestantar gávugeva frá Sinterklaas til ’Kristusbarnið’ (Christkindl). Í tráð við hetta, bleiv dagurin har gávur vórðu givnar, fluttur frá 5. ella 6. desember, til jólaaftan.
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Sinterklaasjournaal á hálendskum
- Søgan um Santa Niklas og Jólamannin á donskum
- Søgan um Santa Niklas og Jólamannin á enskum


text:
Suzanne Fisher Staples
Suzanne Fisher Staples er amerikanskur rithøvundur, fødd 27. august 1945 í Philadelphia í Pennsylvania. Hon hevur útbúgving í enskum bókmentum og politologi. Hon hevur starvast sum tíðindafólk fyri United Press International í tíggju ár. Har hon hevur búð í Hongkong, India, Bangladesj, Pakistan, Afghanistan, Nepal, Sri Lanka, New York og Washington DC. Hon hevur síðan starvast á Washington Post. Hon býr nú í Chatanooga í Tennessee.
Heiðursløn[rætta | rætta wikitekst]
- 1990 - The John Newbery Medal fyri Shabanu


text:
Bien Hoa
Bien Hoa er ein býur í Vjetnam, hann er høvuðsstaður í Dong Nai landslutinum. Býurin er 32 km eystanfyri Ho Chi Minh City. Bien Hoa Floghavn er 5 km frá miðbýnum.
Innihaldsyvirlit
Fólkatalið[rætta | rætta wikitekst]
Í 1989 var íbúgvatalið í Bien Hoa mett at vera 273.879. Í 1999 var fólkatalið vaksið til 435.400 í 2009 til 652.646.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Bien Hoa vaks til ein stóran forstað til Saigon, tá hesin vaks. Eftir Fyrra indokinesiska kríggið streymaðu flóttafólk til Bien Hoa og fleiri tíggjutúsund fólk búsettust har. Tey komu frá norðaru og miðøkjunum í Vietnam. Undir Vjetnamkrígnum, sum vardi frá 1955 til 1975, brúkti amerikanska flogvápnið Bien Hoa Air Base árini 1961 til 1973.
Sum fleiri aðrir býir í Vjetnam upplivdi eisini Bien Hoa fíggjarliga afturgongd frá 1975 til seinna helming av 1980-árunum.
Í dag[rætta | rætta wikitekst]
Í dag er býurin komin fyri seg aftur fíggjarliga. Býurin er ein vinnulívsmiðdepil í Suðurvjetnam, og fleiri verksmiðjur og vøruhús er í økinum uttanfyri býin, ofta við fígging frá Japan, Singapor, USA, Sveis og øðrum útlendskum íleggjarum. Har eru fleiri stuttleikaparkir, náttklubbar og matstovur, sum liggja framvið Dai Nai Ánni.


text:
Jógvan Hugo Gardar
28.11.2016 - 07:27
Klokkan 14 seinnapartin gongur freistin út hjá Havila Shipping. Um leiðsland í fyritøkuni ikki hevur funnð eina semju við nakrar minnilutaeigarar sum sita á skuld í felagnum, so verður Havila sent í skiftirættin.
Havila Shipping hevur í langa tíð stríðst fyri at yvirliva figgjarliga. Tann 9. november kunngjørdi Havila sína triðju roynd at bjarga felagnum. Men sum við teimum báðum fyrstu uppskotunum, so manglar bara eitt ja frá fra minnilutaeigarunum, fyri at hendan avtalan kann undirskrivast.
Men leiðslan fær ikki hesar innilutaeigararnar við sær, tí teir eru misnøgdir við hvussu avtalan er sett saman, og hvussu felagið skal síggja út um hendan avtalan skal leggjast til grund fyri rakstrinum víðari.
Minnilutaeigararir sita við meir en neyðuga triðinginum av partabrøvunum fyri at kunna steðga ætlanini hja Havila-leiðsluni. Og á triðja sinni steðgaði minnilutaeigararnir í farnu viku uppskotinum.
Njål Sævik, stjóri í Havila Shipping, segði við Sysla.no í farnu viku, at um minnilutaeigararnir ikki goðtaka hesa avtaluna, so verður Havila sent í skiftirættin í dag klokkan 14.
Sum skilst hevur Havila-leiðslan eina B-ætlan, men hesa vil hon ikki vísa fram fyri partabrævaeigarunum, fyrrenn eingin annar vegur er.
Sævik-familjan, sum eigur meir enn 50 prosent í Havila Shipping, hevur eisini áhugamal í føroysku frálandavinnuni, gjøgnum Skansi. Higartil hevur verið sagt at trupulleikarnir í Havila ikki koma at orógva Skansi. Spurningurin er to hvussu ein húsagangur í Havila kemur at merkja fíggjarligu møguleikarnar hjá Sævik-familjuni.


text:
Forvitni, opinleiki og kritisk tilgongd skal vera drívmegin í okkara útbúgvingartilboðum. Á SSD hava vit tí bygt upp nakrar bachelorútbúgvingar, sum byggja á ein tvørvísindaligan tematiskan leist við praktiskari orientering, har fleiri vísindaligar disiplinir innganga.
Vit hava valt hendan leistin, tí vit trúgva uppá, at hetta bæði gevur góðar fakligar førleikar, men eisini tí tað passar inn í tann kunnleikatørvin sum er á føroyska arbeiðsmarknaðinum, tvs. eftirspurningur eftir fólki, sum duga at hugsað í heildum, men samstundis megna reiðskapini og førleikarnar til analytiska dýbd. Somu dygdir hava eisini stórt virði á altjóða arbeiðsmarknaðinum.
Útbúgvingar okkara eru skipaðar soleiðis, at tvey tey fyrstu árini í stóran mun eru felags fyri øll lesandi, t.e. eitt støðisnám. Endamálið við hesum báðum fyrstu árunum er, at geva teimum lesandi eitt grundleggjandi innlit í teori og metodu, umframt at tey læra sjálvstøðugt arbeiðslag, hetta eitt nú við stórum denti á projektarbeiði sum læruform.
Triðja árið (bachelorárið), er serstakt fyri viðkomandi útbúgving, har tey lesandi fara undir eina byrjandi spesialisering.
Stutt lýsing av innihaldinum í okkara bachelorútbúgvingum:


text:
Jørgen Frantz Hammershaimb
Jørgen Frantz Hammershaimb (6. juli 1767 - 24. mai 1820) var seytjandi og seinasti løgmaður á Steigagarði í Sandavági.
Hann er faðir Venceslaus Ulricus Hammershaimbs.
Gilli | Sjúrður | Símun | Dagfinnur Halvdanarson | Haraldur Kálvsson | Roald | Jørundur Skógdrívsson | Tórmóður Sigurðsson | Andras Guttormsson | Guttormur Andrasson | Jógvan Heinason | Ísak Guttormsson | Pætur Jákupsson | Tummas Símunarson | Zakarias Tormóðsson | Jógvan Justinusson | Jógvan Poulsen | Balzer Jacobsen | Jógvan Poulsen | Jákup Jógvansson | Jóhan Hendrik Weyhe | Sámal Pætursson Lamhauge | Hans Jákupsson Debes | Thorkild Fjeldsted | Jacob Hveding | Johan Michael Lund | Jørgen Frantz Hammershaimb


text:
Við einum smíli til tín
Føroyingar hava altíð etið nógvan fisk, og fátækir ótu eisini tara. Í so máta er einki nýtt undir sólini og einki bein í sushi, hóast tú billar tær nakað fínari inn. Vit hava bara gjørt tað rátt og lekkur og givið tí eitt eksotiskt navn. So einfalt og so gott. Væl gagnist!
Eti:-)mologi
Sushi: japanskt fyri “sum smakkar súrt”. Meira enn túsund ára gamalt og vísir til upprunaligt sushi. Toskur: germanskt “Þurska”. Fiskurin varð oftast turkaður í gomlum døgum. Haðani navnið. Rís: forntamilskt “arici”. Elligamalt orð, sum komið er eystaneftir inn í grikst og haðani til alt Evropa.nist.
Útvið er lætt og leskiligt
At eta úti heima er einfalt við etika. Tú fært leskiliga og sunnan mat, sum er lættur og smartur at seta á borðið. Matskráin ‘Onkuntíð milt’ er serliga ætlað til útvið-bíleggingar, men vit hava nógv meira at bjóða útvið. Til ber eisini at bíleggja úr ‘Havi er fult. Av smakki’.
Tú kanst bíleggja útvið sólarringin runt, men tað bílagda verður veitt, tá etika opið mánadag til leygardag frá 11-22 og sunnudag frá 17-22. Til ber at heinta matin á etika ella at biðja um heimkoyring í Tórshavn. Veitingartíðin til útvið er vanliga 1 tíma. Tú kanst eisini sleppa undan bíðitíðini við at koma fram við á etika og keypa úr boksini.


text:
Joan Cusack
Joan Cusack (fødd 11. oktober 1962) er amerikanskur sjónleikari. Hon var fødd í New York City sum nummar tvey av fimm børnum. Hon vaks upp í Evanston, Illinois. Hon er blivin tilnevnd til Oscar-virðislønina fyri besta kvinnuliga hjáleiklutin, fyri leiklutir hennara í filmunum Working Girl og In & Out, harafturat fekk hon eina Golden Globe tilnevning fyri sín leiklut í síðstnevnda filminum. Hon hevur spælt við í øðrum filmum sum t.d. Addams Family Values, Broadcast News, Stars and Bars, Married to the Mob, Say Anything..., Arlington Road, Runaway Bride, School of Rock, Toy Story 2 og Toy Story 3.


text:
Bruttotjóðarúrtøka
Bruttotjóðarúrtøkan (BTÚ) er virðið á øllum tænastum, ið verða veittar í einum landi, eina ávísa tíð.
Innihaldsyvirlit
BTÚ kann skilmarkast og ásetast tríggjar vegir[rætta | rætta wikitekst]
Framleiðsluháttur (I)[rætta | rætta wikitekst]
- Framleiðsluvirði (støðisprísir) - Nýtsla í framleiðsluni (keyparaprísir) + Vøruskattir - Vørustudningur - Rætting fyri FISIM
Útreiðsluháttur (II)[rætta | rætta wikitekst]
- Húsarhaldsnýtsla + Almenn nýtsla + Fastar bruttoíløgur + Goymslubroytingar + Útflutningur - Innflutningur
- Nýtsla samanlagt + Bruttoíløgur + Nettoútflutningur
Inntøkuháttur (III)[rætta | rætta wikitekst]
- Løn og atknýtt gjøld + Rakstraravlop + Kapitalslit + Framleiðsluskattir - Framleiðslustudning - Rætting fyri FISIM


text:
Kecskemét
Kecskemét (IPA: /'kɛtʃkɛme:t/) er ein býur í Ungarn sum hevur umleið 108.200 íbúgvar. Býurin er tann 8. størsti býur í Ungarn. Høvuðssæti í landslutinum Bács-Kiskun liggur í býnum. Býurin liggur mitt ímillum høvuðsstaðin Budapest og tann triðstørsta býin í Ungarn, Szeged, 86 kilometrar frá báðum og hevur nærum somu frástøðu til tær báðar stóru áirnar í landinum, Danube og Tisza.
Býarnavnið Kecskemét kemur av tí ungarska orðinum kecske, ið merkir "geit".
Tær elstu fornaldarfrøðiligu útgrevstirnir vísa tekin um, at fólk hava búð á staðnum fyri umleið fimm túsund árum síðan.


text:
Í dag, 11. desember, fyllir Jerome Rothenberg 81 ár. Hann er ein av teimum heilt stóru og eksperimenterandi yrkjarunum í modernaðari og postmoderneðari yrking í USA.
Um aldarskiftið gav hann saman við Pierre Joris stóra verkið, Poems for the Millennium. Hetta er verk, sum er býtt sundur í ismur ella bókmentarák, og sum tekur yrkingar við úr øllum heiminum, gevur lesaranum ein ráka av teimum mest týðandi yrkjarum og yrkingum í farnu øld. Tó eru føroyingar ikki slopnir við, men danir, sviar og noregsmenn eru við. Verkið er einar 2.000 síður og kann viðmælast harðliga.
Jerome Rothenberg er eisini kendur fyri sínar ótrúligu og livandi upplestrar, har hann lesur sum ein maskinbyrsa og brúkar ymiskar lutir til ljóðføri, meðna hann lesur ella endurgevur egnar yrkingar. Til dømis í hesum upllestrinum:
Og her er ein yrking til hin ræðuliga meirilutan:
& dropped it.
My skin is blazing,
blazing too
the way I see your faces
in the glass.
With the circle of the sun
behind me
I exceed my limits.
My garments are
from the beginning
& my dwelling place
is in my self(J. Dee)
It makes me want
to fly the stars
below the paradise of poets
lost in space.
I am the father of a lie
unspoken.
I can make my mind
go blank
then paw at you
my fingers in
your mouth.
I think of God
when fucking.
Is it wrong to pray
without a hat
to reject the call
to grace? I long to flatter
presidents & kings.
I long for manna.
I will be the first
to sail for home
the last to flaunt
my longings.
I will undo my garments
& stand before you
naked. In winter
I will curse their god
& die.
OMR


text:
OSS - Ofta Settir Spurningar
Vit svara Ofta Settum Spurningum, um pensjón og tryggingar hjá Betri pensjón niðanfyri .
-
Eg fari úr starvi fyri aldur?
Vit seta okkum í samband við teg nakrar mánaðir áðrenn tú fyllir 67 ár. Tá verður avtalað, hvussu tú vilt hava pensjónina útgoldna innanfyri teir lógarkarmar, sum eru galdandi fyri tína pensjón/ir.
-
Eg fari úr starvi vegna óarbeiðsføri?
Fert tú úr starvi vegna óarbeiðsføri, og hevur eina óarbeiðsføristrygging, skalt tú fyrst hava læknaváttan, sum váttar, at tú ert í minsta lagi 2/3-óarbeiðsfør/ur. Meginreglan er, at tú fært fyrsta útgjald tríggjar mánaðir eftir, at tú gjørdist óarbeiðsfør/ur.
Hevur tú Gjaldsundantøkutrygging, verður framhaldandi goldið inn til tryggingar og eftirløn, hóast tú verður óarbeiðsfør/ur og noyðist úr starvi.
-
Eg verði álvarsliga sjúk/ur?
Hevur tú Bráðsjúkutrygging, fært tú skjótt og munandi útgjald, um álvarslig sjúka rakar, og tú og næstringar tínir noyðast at sleppa øllum skyldum og savna tykkum um sjúku og viðgerð.
Set teg í samband við okkum, um Bráðsjúkutryggingin fevnir um tað, ið hevur rakt teg. So avgreiða vit útgjaldið sum skjótast.
-
Eg doyggi, áðrenn eg fari úr starvi?
Vit fáa fráboðan um øll andlát frá Sorinskrivaranum. Hevur tú tryggingar og/ella pensjónir, verða hesar útgoldnar til tínar arvingar, ella tey tú hevur tilskilað. Skal peningurin í búgvið eftir teg, verður hetta avgreitt í samráð við Sorinskrivaran.
-
Eg verði gift/ur?
Verður tú gift/ur, eigur tú at umhugsa at tilskila hjúnafelaga og børn í tíni Lívstrygging. So nýtist tær ikki at ivast í, um nú hjúnafelagi og børn fáa upphædd útgoldna, um tú doyrt, áðrenn tú røkkur eftirlønaraldri. Vilt tú tilskila hjúnafelaga og/ella børn, skalt tú seta teg í samband við okkum ella fylla út tilskilanarblað, og senda okkum tað. Oyðublaðið finnur tú undir Oyðubløð á heimasíðuni.
-
Eg verði skild/ur?
Verður tú skild/ur, er kanska rættast av tær at umhugsa, um gamli hjúnafelagin framvegis skal vera tilskilaður sum tann, ið skal hava útgjald, um tú doyrt. Hetta kunnu vit broyta, um tú gert okkum varug við tað; eitt nú við at fylla út tilskilanarblað, og senda okkum tað. Oyðublaðið finnur tú undir Oyðubløð á heimasíðuni.
-
Eg skifti arbeiði?
Skiftir tú arbeiði, verður hildið uppat at gjalda inn til eftirløn og trygging, um eingi stig verða tikin til at halda fram at gjalda inn. Eru nýggja arbeiðsplássið ella fakfelagið eisini knýtt at Betri pensjón, kann verða hildið fram at gjalda inn, um vit fáa boð um hetta. Eru nýggja arbeiðsplássið ella fakfelagið ikki knýtt at Betri pensjón, eigur tú sjálv/ur at endurskipa tíni viðurskifti við okkum, um tú vilt kenna teg heilt trygga/n og varðveita tína eftirlønarskipan hjá okkum.
-
Eg gevist at gjalda?
Gevst tú at gjalda inn til eftirløn, verður inngoldni peningurin standandi á tíni kontu hjá okkum. Har rentar hann, sum avtalað áðrenn. Men avtalaðar tryggingar fara sjálvandi úr gildi. Áðrenn tryggingarnar verða settar úr gildi, minna vit teg tó væl og virðiliga á, at tú ert givin at gjalda. Hetta gera vit til tess at vissa okkum um, at tú ikki missir avtalaðar tryggingar, uttan at tú veruliga ætlar tað.


text:
Við eini gjaldoyraoptión fært tú ein rætt – men ikki skyldu – til at keypa ella selja eina avtalaða nøgd av einum gjaldoyra til ein fastan prís á einum ávísum degi í framtíðini.
Gjaldoyraoptiónir í BankNordik geva tær:
- eina "trygging" tá gjaldoyragongdin ikki er eftir vild
- ein rætt – men ikki eina skyldu – til at nýta optiónina
- møguleika fyri at dekka tín gjaldoyraváða – eisini tá tú gevur tilboð
Hetta merkir fyri teg, at tú:
- kanst savna teg um raksturin í tínari fyritøku, tí at tín gjaldoyraváði er burtur
- kanst vinna pening, tá gongdin í gjaldoyranum er til vildar, men ikki skalt vera bangin fyri eini skeivari gongd
- eisini meðan tilboð vera givin, kanst tú sova róliga um náttina, tá talan er um gjaldoyrakursin
- ikki bindir alla upphæddina, men bert skalt rinda eitt gjald


text:
Frakland
Frakland ella Frankaríki er størsta land í Vesturevropa. Í norðri hevur Frakland mark við Belgia, Luksemburg, í eystri við Týskland, Sveis og Italia, og í suðri við Spania og Andorra. Paris er høvuðstaður Fraklands og aðrir stórir býir er Marseille, Lyon, Nice og Toulouse. Tað var í mai í 2012, at François Hollande tók við sum franskur forseti.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í øldir var Frakland kongsveldi. Kongarnir lótu nógvar vakrar borgir byggja, sum til dømis Chenonceaux við ánna Loire. Alt hetta fekk bráðan enda í kollveltingini í 1789. Kongsveldið varð tikið av, og Ludvík 16. kongur og Maria Antoinette drotning vórðu hálshøgd alment. Í 1792 varð Frakland lýst tjóðveldi.
Franska Kollveltingin[rætta | rætta wikitekst]
Franska Kollveltingin var ein fullkomilig uppgerð við feudalu samfelagsskipanina. Síðan 1740 hevði Frakland verið í trimum stórum kríggjum og var avmergjað, og nú, ið grøðin sveik, ruku matvøruprísirnir upp. Kongur hevði einaveldi, og bannað var at finnast at stýrinum. Aðalin, ið enn stýrdi sum skattafrælsir feudalharrar, kroysti enn hægri avgjøld úr fátæku og alsamt ónøgdaru bóndunum, ið oman á alt guldu meginpartin av landsskattinum. Eisini miðalstætturin var ónøgdur. Ímillum teirra, sum tóku undir við kollveltingini, vóru keypmenn, arbeiðarar, hermenn og bøndur. Øll vóru tey samd um, at valdsharrarnir vóru farnir illa við teimum. Vaktur av upplýsingarheimspekini kravdi hann rætt og vald í samfelagnum. Í 1789 stevndi Ludvík 16. kongur stættatinginum saman fyri fyrstu ferð í 150 ár at greiða búskaparstøðuna í landinum. Í stættatinginum var prestastætturin hægst, so aðalstætturin og lægst triðistætturin, har øll hini vóru. Triðistætturin kravdi stættatingið tikið av og tjóðarting sett í staðin. Tá ið kongur og hinir báðir stættirnir noktaðu fyri hesum, kunngjørdi triðistættur, at hann var tjóðarting Fraklands. Stór mannamúgva herjaði á fangahúsið í París, Bastilluna, 14. juli, ið síðan hevur verið tjóðardagur Fraklands. Tjóðartingið gjørdi í skjótari vending nógvar broytingar, ið tóku av feudalskipanina. M.a. viðgitnu yvirlýsingina um mannarættindi og fólkaræðiliga grundlóg, sum var grundað á javnað, frælsi og brøðralag.
So hvørt sum teir víðgongdu kollveltingarmenninir fingu meiri vald, vórðu alt fleiri og fleiri fólk avrættað í falløksini. Tað galt eisini tey, sum høvdu staðið á odda fyri kollveltingini. Víðgongda kvinnurættindastríðskonan Maria Olymp de Gouges, varð avrættað í 1793. Tveir kendir kollveltingarmenn, løgfrøðingurin Georges Jacques Danton og ritstjórin Jacques René Hébert, vórðu avrættaðir eftir boðum frá hægsta kollveltingarmanninum, Maximilien Robespierre, sum sjálvur fekk somu lagnu í 1794. Falløksin, sum læknin J.I. Guillotin gjørdi, gjørdist ímyndin um fronsku kollveltingini. Hon stóð á tí, sum nú er Place de la Concorde í miðbýnum í París. Undir ræðslustýrinum vóru avrættingarnar ein blóðig sjón, sum dró stóra áskoðarafjøld. Hvassa blaðið á falløksini gjørdi, at tann deyðadømdi varð skjótt og menniskjaliga avrættaður. Blaðið fell niður á hálsin á tí deyðadømda, tá ið bøðilin slepti tognum. Høvd og kroppur á tí avrættaða vórðu borin burtur í kurvum og grivin í ómerktum hópgrøvum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Landið verður stýrt úr høvuðsstaðnum Paris av forseta og fólkavaldari stjórn.
Samkynd[rætta | rætta wikitekst]
Áðrenn kristna kirkjan fór at umsita hjúnabandið, vóru parløg og hjúnabond millum tvey av sama kyndi ikki óvanlig; hjúnabond millum fólk av sama kyndi vóru vanlig í gamla Fraklandi. Í miðøldini í Fraklandi kundu menn lógliga undirskriva ein almennan “affrérement” sáttmála sína millum [1]. Hesin sáttmáli kravdi, at teir livdu saman og deildu ”un pain, un vin, et une bourse” (eitt breyð, eitt vín og eina pengamappu). Hesin sáttmáli verður mettur at vera eitt tað fyrsta dømið um eitt alment góðkent skrásett parlag. Í 1791 verður Frakland fyrsta landið í heimin, sum aftur ger samkyndleika lógligan.
Í sínum valstríði lovaði sosialistiski forsetin François Hollande at fáa lógina samtykta um hjúnabond, og tað lyfti er uppfylt í 2013; fronsk samkynd kunnu giftast frá 2013 [2]. Sambært nýggjum hagtølum eru samkynd 6,5 prosent av veljaraskaranum í Fraklandi.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Fronsk mentan, t.d. franskur matur og klædnamóti, hevur havt ávirkan um allan heim. Frakland er framkomið og ríkt ídnaðarland, hevur stóran leiklut í altjóða viðurskiftum og var eitt av teimun 6 londum, ið tóku stig til at stovna ES. Seinastu fimti árini er landið vorðið størsta landbúnaðarland í Evropa. Høvuðsgrøðin er hveiti, sukurrøtur, sólblómufræ, súrepli og vínber.
Fraklendingar kunnu erpa sær av at eiga heimsins skjótasta tok, TGV-tokið, sum kann koyra 515 km/h.
Paris, ið er báðumegin Seineá, er høvuðsstaður Fraklands og mentanarligur og polotiskur miðdepil í landinum. Hann er ein tann býurin í heiminum, har flest ferðafólk koma, t.d. at síggja Eiffeltornið, Louvre-savnið og Notre Dame-kirkjuna. Har eru eisini mong onnur kend søvn og stórir handlar og fínar matstovur. Á hvørjum vári sýna gitnastu mótaskaparar í heiminum fram nýggjastu klæði síni.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Til samans búgva 66 milliónir fólk í Fraklandi. Av fraklendingunum, ið hoyra til eina kirkju, hoyra teir flestu til katólsku kirkjuna. 2 prosent hoyra til protestantisku kirkjuna. Frakland er tað landið í Evropa, har tað búgva flest jødar í 2015, nevniliga 700.000.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Frakland er størsta landið í Vesturevropa. Norðureftir og eystureftir hevur Frakland langt mark ímóti bæði Belgia, Týsklandi, Italia, Sveis og Luksemburg. Andorra, Spania og Miðjarðarhav eru sunnanfyri, og vestanfyri er markið Ermarsund og Atlantshav.
Í landinum eru víðar, grønar fløtur og litfargir smáir og stórir býir og bygdir um alt landið. Tær vøkru, nógvu borgirnar minna um ta spennandi og longu søguna. Í Norðurfraklandi er veðurlagið bæði vátligt og kaldligt. Syðri, fram við Miðjarðarhavi, er heitari og nógv turrari. Um summarið kemur hitin í Suðurfraklandi ofta upp um 25 °C (77 °F). Í býunum skugga trøini fyri sólini, og gosvøtn køla luftina. Høgar brekkur eru fram við strondini, og í dølunum eru umstøðurnar góðar til landbúnað. Inni í landinum er nógv fjallalendi, Miðfjøllini, har útkólnað gosfjøll síggjast har og her. Eystanfyri eru Alpurnar við hægsta fjallinum í Evropa, Mont Blanc, og á markinum ímóti Spania eru Pyrineafjøll.
Frakland eigur eisini Miðjarðarhavsoynna Korsika umframt nakrar oyggjar í Kyrrahavi og í Karibia.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsvinnuvegurin i Fraklandi er landbúnaður. Í norðara og vestara parti av fronsku fløtuni velta teir mest hveiti og sukurrøtun. Neytum hava teir nógv av, og fronsku neytini bera orð fyri at vera góð. Nógv av mjólkini verður gjørt til ost, og nógvastaðni er tann franski osturin væl umtóktur. Garðarnir eru nú oftast ikki størri enn so, at maður og kona við børnum fáa gjørt tað sum er at gera. Á franska hálendinum og upp móti Pyrenearljøllunum hava teir stór fylgir av seyði og nakað av geitum eisini. Summastaðni í Fraklandi, t. d. rundan um Bordeaux og í landspartinum Champagne eru stórar fløtur avplantaðar við víni. Tað lýggja veðurlagið og tann góði sólargangurin ger, at vinviðjurnar trívast væl, og einki annað land í verðini framleiðir so nógv vín sum Frakland. Teir flyta vín út í stórum. men nógv verður eisini drukkið í landinum, tí teir brúka tað aftur við mati. Í Normandinum ber ikki til at dyrka vin, tí veturin er ov kaldur, men so hava teir stórar súreplagarðar i staðin fyri. Í Rhonedalinum er fult av morberjatrøum á gørðunum, og fólk ala upp nøgd av silkiormum. Suðuri við Miðjarðarhavið dyrka teir nakað av risi og suðurí móti Pyreneunum mais.
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Í eystara parti av Fraklandi er bæði nógv kol og nógv jam, mesta jarnið er vestan fyri Vogesurnar og mesta kolið eystur móti belgiska markinum. Teir stoyta so nógv jarn í Fraklandi, at teir mugu flyta hópin av koli inn úr Týsklandi og Belgia. I teimum stóru verksmiðjunum gera teir m. a. bilar, maskinur, brúgvar, vápn og ymisk amboð. Harafturat flyta teir eisini út ein hóp av jarnbjálkum og skinnarum. Stálskípum smíða teir eisini nógv av. Tó at tað eru nógvar ídnaðarvirkir í Fraklandi, so er ikki so stórt svarðloysi rundan um tey sum í Bretlandi. Summastaðni í Alpunum eru tjúkkar fláir av einum leirslagi, sum teir kalla bauxit; úr hesum gera teir aluminium, og verður tað gjørt við elmegi. Einamest eru fraklendingar gitnir fyri klædnavarur sínar. Teir hava gløgt eyga fyri vakurleika, og sum mótakongamir i París skipa fyri, fara konufólkini um tað mesta av Evropa at ganga klødd. Nógv av tilfarinum er silki, og tó at væl av silki verður framleitt í Fraklandi, so flyta teir nógv inn eisini, og tað mesta av lf er kunstsilkí. Umframt konufólkatoy flyta teir eisini út nógv luktilsi, sum verður gjørt úr blómum.
Fiskiskapur[rætta | rætta wikitekst]
Fiskiveiðan í Fraklandi er hópin stór. Flestu fiskiførini eru úr Bretagne og Normandinum. Summi skipini eru heilt stór, og teir royna bæði undir Grønlandi, Íslandi og Nýfundlandi í Kanada.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-08/uocp-acu082307.php
- ↑ http://www.nytimes.com/2013/05/19/world/europe/hollande-signs-french-gay-marriage-law.html?_r=1&


text:
Blái Krossur
Blái Krossur Føroya er ein kristiligur fráhalds- og hjálparfelagsskapur, hvørs limir hava valt fullkomið fráhald til tess at vísa virðing og samanhald móti teimum, ið hava verið og/ella eru misnýtarar av rúsandi løgi. Upprunan til Bláa Kross finna vit í Sveis, har presturin Louis Lucien Rochat, eftir at hava hitt mong, ið vóru bundin av rúsdrekka, kendi seg kallaðan at byrja eitt hjálpararbeiði millum misnýtarar í 1877. Í dag er blákrossarbeiði í fleiri enn 50 londum, serliga í Evropa og í Afrika.
Blái Krossur byrjaði arbeiði sítt í Føroyum 18. november í 1904. Blái Krossur Føroya, sum er ein grein av Altjóða Blákrossarbeiðinum, virkar út frá fólkakirkjunnar evengeliska-lutherska grundarlagi, har dentur verður lagdur á gleðiboðskapin um Guds kærleika til okkum menniskju, ta kristnu siðalæruna og skyldu okkara at elska hvønn annan, og hava umsorgan fyri hvørjum øðrum.
Flestu limir eru knýttir at staðbundnum blákrossfeløgum kring landið, har skipað verður fyri fundum og øðrum tilboðum um kristnan felagsskap í rúsfríum umhvørvi. Umframt tað fyribyrgjandi arbeiðið, við m.a. verkætlanini Børn í vanda, eigur og rekur Blái Krossur Føroya viðgerðarstovnin Blákrossheimið, Kafé Blákrossstovuna, 3 búfelagsskapir og Blákrossbúðina. Tað eru umleið 20 lønt og 100 ólønt starvsfólk í felagsskapinum.
Blái Krossur hevur til endamáls, við Guds og hansara orðs hjálp:
- at hjálpa menniskjum, ið eru illa stødd av rúsdrekkaávum.
- at fyribyrgja at fólk misnýta rúsdrekka og onnur rúsandi evni.
- at virka fyri eini rúsfríari lívsáskoðan og rúsfríum umhvørvi.
- at boða gleðiboðskapin um Guds kærleika til menniskju.


text:
Jólaaftan
Jólaaftan er 24. desember - dagurin fyri jóladag. Orðið aftan kann bæði merkja kvøld (sbr. da: aften) og dagurin fyri halgidag, td. jólaaftan, nýggjársaftan, páskaaftan og hvítusunnuaftan. Við fyrimynd í hesum orðum er eisini gjørt skemtiorðið budingsaftan, tí onkur skipskokkur altíð hevði buding omaná døgurða sunnudag.
Í Føroyum hevur jólaaftan verið vanligur arbeiðsdagur til klokkan 6 á kvøldi, tá hildið varð heilagt. Vanligt var fyrr at kóka ræstan fisk til døgurða jólaaftan - og summi halda framvegis fæst við henda sið - og haðani er heitið aftansfiskur.
Í nýggjari tíð er vanligt eftir danskari fyrimynd at byrja jólahaldið jólaaftan, so borðreitt verður við eini góðari máltíð, td. kókaðum ella stoktum røstum kjøti, gás ella dunnu og við rísalamande omaná - har mandla er latin í 1 verð, og tann, ið fær hesa mandlu, fær eina mandlugávu.


text:
Spania
Spania (spanskt; España) er eitt land í Suðurevropa. Høvuðsstaður er Madrid, og londinum hevur umleið 45 millionar íbúgvar. Spania hevur mark við Andorra, Frakland, Gibraltar, Portugal og Marokko (frá Ceuta og Melilla). Høvuðsmálið er spanskt.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrst í 11. øld var Spanianes lutað sundur ímillum muslimsk ríki sunnan fyri og í miðjuni og mong kristin kongsríki norðanfyri. Í 1037 eydnaðist Fernando av Kastilia at fullfíggjað ta mál, pápi hansara hevði sett sær; at taka grannaríkið Léon. Men ikki fyrr enn í 1072 kendi sonur Fernandos Alfonso 6. seg so tryggan í sæti, at hann tordi at leggja á muslimsku ríkini fyri sunnan. Stríðið vardi í 400 ár, til síðsta muslimska kongsríkið, Granada, mátti lúta í 1492.
Trý skip úr spanska rannsóknarflotanum, sum skuldu sigla kring jørðina við portugisiska sjófaranum Ferdinandi Magellan (1480-1521) sum høvuðsmanni, sigldu um tað ovurstóra Kyrrahav. Tey komu fram á tvær smáar polynesiskar oyggjar á vegnum. Onnur var Pukapuka. At enda kom Magellan til Guam, størstu oynna á Marianoyggjum, tá var manningin illa fyri, og nógvir vóru deyðir. 16. mars 1521 steig Magellan fótin á land á filipinsku oynni Samar, og nakrar vikur seinni drupu uppøst fólk á oynni hann. Bera eitt skip við næsta sjóloytnanti Magellans, Sebastian del Cano (1486/1487-1526) sum skipara, kom heim aftur til Spania í september 1522, tá hevði tað fullført fyrstu siglingarferðina um knøttin. Og umsíðir var prógvað, at jørðin var rund.
Í 1931 noyddu spanskir lýðveldismenn Alfonso 13. kong í útlegd. Nýggja lýðveldisstjórnin førdi sosialistiskan politikk og legði hald á góðseigarajørð og býtti út til bøndur og avmarkaði valdið hjá kirkjuni og herinum. Á valinum í 1936 fekk Sosialistiska Fólkafylkingin meiriluta. Tá gjørdu yvirmenn í spanska herinum, sum stuðlaðu fasistunum, uppreistur. Herovastin Francisco Franco gjørdist oddamaður teirra. Ræðuligt borgarakríggj brast á í landinum. Italia sendi herlið at hjálpa Franco, og Týskland sendi honum hernaðarflogfør. Sovjetsamveldið sendi stjórnini pening og vápn, men í mars 1939 hevði Franco tikið meginpartin av Spania. Hann gjørdist einaræðisharri, og bara ein flokkur, Falengeflokkurin, slapp at vera.
Eftir blóðugt borgarakríggj frá 1932-1939 tók einaræðisharrin Francisco Franco við og stýrdi øll árini til 1975. Eftirmaður hansara, Juan Carlos kongur 1., setti fólkaræði aftur í gildi. Nú á døgum er Spania sterkt ídnaðarland; mong fólk arbeiða eisini í landbúnaðinum, og ferðavinnan er í støðunum vøkstri. Størsta menningin og mesta virksemið er fram við strendurnar.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Matur[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar útfluttu í nógv ár klippfisk til Spania, har fiskurin varð nevndur bacalao. Spanska heitið gav eisini navn til flakavirkið í Havn við sama navni. Spaniar eta framvegis nógvan bacalao, men innflyta hann nú úr øðrum londum enn Føroyar.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Í Spania hava fólk spælt ymisk sløg av fótbólti heilt aftur til rómverjatíðina. Síðan tíðliga í 20. øld hevur enska slagi av fótbólti, ið er tað slagi, ið føroyingar eisini best kenna, verið vælumtókt í Spania. Real Madrid C.F. og FC Barcelona eru millum heimsins kendastu og mest vinnandi feløg í heiminum. Spanska fótbóltslandsliðið vann EM í fótbólti í 1964, 2008 og 2012 og HM í fótbólti í 2010.
Aðrar ítóttagreinar ið eru væl umtóktar í Spania eru kurvabóltur, tennis, súkkling, hondbóltur, futsal, motorsúkklukappkoyring og, seinastu árini eisini Formula Eitt.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Spania gjørdi saman við sameindum londum innrás í Afghanistan í 2002. Síðan eru 22 spanskir hermenn deyðir í krígsherjaða landinum. Í løtuni (oktober 2009) eru 1.200 spanskir hermenn í Afghanistan.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
- Galicia
- Asturias
- Kantabria
- Baskaland
- Navarre
- Aragón
- Katalónia
- Kastile og Leon
- La Rioja
- Madrid
- Ekstremadura
- Kastilla la Mancha
- Valencia
- Balearoyggjar
- Andelucia
- Murcia
- Kanarisku oyggjarnar
- (Ceuta)
- (Melilla)
Spania verður ofta sett í samband við fiesta og flamenko. Flestu fólk eru katolikkar, og tá ið teir halda fiesta, er tað tíðum at minnast ymisk halgimenni; tá ganga teir skrúðgongu, spæla tónleik og dansa.
Fleiri fólkasløg við egnum máli og serstakari mentan eru í Spania. Málini eru fleiri, til dømis katalónskt, gæliskt og euskera. Baskar, ið búgva í Norðurspania og nakað inn í Frakland, tala euskera, sum als ikki er skilt við spanskt eins og hini bæði málini eru. Almenna málið í Spania er kastilianskt, og allir skúlanæmingar læra tað, umframt enskt ella franskt.
Sponsk børn bera orð fyri at leggjast seint: tey eta lítla máltíð, tá ið tey koma úr skúla, so spæla tey uttandura, til alt húskið fær sær nátturða um níggjutíðina.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður og fiskivinna vóru grundarlagið undir spanska búskapinum. Nú á døgum er stórur stálídnaður í landinum, meginparturin er miðsavnaður uttan um Barcelona. Har eru eisini nógvar bilverksmiðjur. Í 1980-árunum komu nógvar elektróniskar og hátøkniligar verksmiðjur; nógv av tí fíggjaðu útlendskar fyritøkur. Týdningarmestu landbúnaðarvørurnar eru korn, oljuber, vínber og aldinfruktir, helst appilsinir úr fruktagóða lendinum við Sevilla.
Almenn skuld[rætta | rætta wikitekst]
Búskaparkreppan er farin illa við Spania seinastu árini, og neyðugt hevur verið at siga nógvum fólkum úr starvi, fyri at spara, samstundis sum neyðugt hevur verið at lænt stórar peningaupphæddir, fyri at landið kann hóra undan; spanski landskassin skyldar meir í 2014, sjálvt um stjórnin hevur gjøgnumført krevjandi sparingar á fíggjarlógini [1]. Skuldin var í 2013 komin uppá 960 milliardir evrur, ella umleið 8000 milliardir krónur. Hetta svarar til heili 94 prosent av bruttotjóðarúrtøkuni, tað vil siga tað samlaða virði av tí sum landið framleiðir av vørum og tænastum. Í 2012 var skuldi 86 prosent av BTÚ. Hetta sæst í tølum sum spanski miðbankin legði fram í mars 2014. Og framskrivingarnar hjá bankanum eru onki bjartar, tí tey rokna við at skuldin í 2014 kemur at vera 99 prosent av BTÚ. Í 2007 var skuldin 36,3 prosent av BTÚ. Men síðani kreppan rakti er skuldin vaksin javnt.
Arbeiðsloysi[rætta | rætta wikitekst]
Talið av arbeiðsleysum veksur í Spania. 4,6 milliónir spaniólar standa uttan arbeiði, har av 2 milliónir eru kvinnur. Serliga tey ungu eru hart rakt. Við uml. 20 % arbeiðsloysi, er Spania landið við næsthægsta arbeiðsloysi í ES. Tað vísa tøl frá sentralu hagtølunum hjá ES, Eurostate. Uppá bert eitt ár er talið av arbeiðsleysum tvífaldað í Spania, og síðani 1. januar í 2010 er talið voksið við 300.000.
Arbeiðsloysi hevur ikki sæð svartari út síðani 1997, skriva fleiri spanskir miðlar. Hóast hetta er forsætisráðharrin Jose Luis Rodriguez Zapatero optimistiskur. Zapatero roknar við, at talið av arbeiðsleysum hevur nátt toppin, og at menningin frá nú av gongur rætta vegin. Hann peikar á, at spanska búskapurin vanliga gongur illa teir fyrstu mánaðirnar av árinum, tí byggjuvinnan, landbrúkið og ferðavinnan eru minni virkin hesa tíðina av árinum, men búskaparserfrøðingar eru ikki samdir við honum í hesum.
40,8 % av spanska ungdóminum millum 15 og 30 ár, hevur einki arbeiði. Tilflytarar í landinum eru eisni hart raktir av kreppuni, sum rakti landið hart fyri tveimum árum síðani. Av teimum eru uml. 30 % arbeiðsleysir.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Um 59 milliónir ferðafólk koma til Spania á hvørjum ári at njóta lívið á vøkru, sólljósu baðistrondunum og at síggja føgru, sjáldsomu byggifrøðilistina í býum sum Barcelona og Sevilla. Norðurevropeiskum ferðafólki dámar best at fara til strendurnar við Costa del Sol, Costa Blanca (til dømis Torrevieja) og Mallorka. Tarvafikting er vanligt undirhald í øllum stórum býum.