text:
Kjøt
Tað, vit nevna kjøt, er vøddar, feitt, bein, brósk og æðrar. Vøddarnir eru gjørdir úr vøddatægrum. Bindivevnaður bindur tægrarnar saman í bundi og bundini saman í tann stóra vøddan. Vøddarnir eru so festir at beinunum við sinum. Kjøtið av ungum dýrum er vanliga ljósari reytt enn kjøtið av eldri dýrum. Kjøtið av ungum dýrum hevur minni bindivevnað enn kjøtið av eldri dýrum. Tað merkir, at kjøtið av eldri dýrum er seigari. Mesti bindivevnaðurin er í teimum vøddunum, ið verða mest nýttir, t.d. í bógvunum. Í lundunum er næstan eingin bindivevnaður. Kjøtið av eldri dýrum er vanliga feitari enn kjøtið av ungum dýrum.
Nýflett kjøt er hart og seigt. Skal kjøtið gerast moyrt og gott, skal tað hanga eina tíð, áðrenn tað verður havt til matna. Vit siga, at kjøtið búnast. Neytakjøt skal hanga ikki styttri enn 14 dagar í kuldarúmi. Hongur kjøtið ikki í kuldarúmi, men í hjalli, skal tað ikki hanga so leingi. Seyðakjøt og svínakjøt nýtist ikki at hanga longur enn í ein dag.
Kjøtið, vit eta mest av í Føroyum, er seyðakjøt og neytakjøt, men vit eta eisini nokk so nógv av svínakjøti, sum verður innflutt. Sjálvt um vit hava nógvan seyð í Føroyum, so verður seyðakjøt eisini innflutt úr Íslandi og Ný Sælandi. Vit eta eisini høsnarunga, dunnu og kalkun. Dunna og kalkun er tó ikki so vanligt sum høsnarungi. Føroyingar eta eisini kjøt av villum djórum og fuglum. Eitt nú eta vit tvøst av grindahvali, tað er ikki vanligt í flestu øðrum londum, og nógv fólk, serliga úr øðrum londum, hava ringt við at skilja, at nakar kann finna uppá at drepa grindahvalir. Aðrastaðni eta tey eisini rossakjøt, men tað er ikki vanligt í Føroyum, tó hevur tað verið nokk so vanligt í summum bygdum fyrr í tíðini, tá tey høvdu arbeiðshestar, t.d. í Hvalba, har tey brúktu ross til arbeiði við koli. Fleiri sløg av bjargafugli eru eisini vanligir at eta í Føroyum, t.d. havhestur, lomvigi og lundi. Kjøt av haru verður eisini etið í Føroyum, tá harutíðin er, og menn veiða villa haru.
Innihaldsyvirlit
Vegetarar og veganarar[rætta | rætta wikitekst]
Summi velja ikki at eta kjøt yvirhøvur, orsøkirnar kunnu vera sera ymiskar. Tey sum ikki eta kjøt, men eta aðrar úrdráttir frá djórum, t.d. egg, mjólk og mjólkaúrdráttir, verða nevnd vegetarar. Tey sum hvørki eta kjøt, egg ella mjólkaúrdráttir verða nevnd veganarar. Í Asia er heilt vanligt, at fólk eru antin vegetarar ella veganarar, í Føroyum er tað ikki so vanligt. Kjøt inniheldur protein, sum hava stóran týdning eitt nú fyri bygnaðin av vøddum. Um ein ikki etur kjøt, so er týdningarmikið at fáa eggjahvítaevnir frá øðrum mati, t.d. frá bønum ella frá soyaúrdráttum. Fólk sum velja at gerast vegetarar ella veganarar eru oftast væl vitandi um týdningin av proteinum og fáa hesi á aðrar mátar.
Vandamiklar bakteriur og dálkingar evni í kjøti[rætta | rætta wikitekst]
Salmonella[rætta | rætta wikitekst]
Kjøt er sunnur matur, um tað er nóg reint og ikki dálkað ella hevur fingið bakteriur. Nevnast kann, at eitt nú høsnarungar ofta hava vandamiklu salmonellabakteriuna. Tí er reinføri sera týdningarmikið, tá fólk matgera. Tað hevur stóran týdning at handfara kjøt við varsemi og ikki blanda sevjuna av kjøtinum við t.d. salat. Bakteriurnar doyggja, tá kjøtið verður steikt ella kókað, men tað skal vera gjøgnumstokt. Heilsumyndugleikarnir hava javnan ávara og vegleitt fólk um, hvussu tey skulu handfara kjøt. Salmonella kann eisini vera í eggum, men eisini her verður bakterian dripin, um eggið verður steikt, kókað ella bakað í einari kaku t.d.
Botulisma elvd av bakteriuni clostridium botulinum[rætta | rætta wikitekst]
Ein bakteria, sum er sera sjáldsom, men eisini sera vandamikil, er Clostridium botulinum, sum kann elva til botulismu. Henda bakteria kann koma í eitt nú skerpikjøt, um reinføri ikki er í lagið, tá ið seyðurin verður flettur. Bakterian krevur tó heilt serligar umstøður fyri at nørast. Hon krevur eitt umhvørvi uttan oxygen og við einum ávísum hita, t.d. stovuhita. Bakterian kann føra til, at fólk ið eta mat, ið er eitraður við Clostridium botulinum, fáa botulismu, sum kann vera deyðiligt. Í Føroyum eru nøkur fólk deyð av botulismu, men tað ganga nógv ár ímillum at tað hendir. Í 2007 vóru tveir sjúkutilburðir av botulismu, men fólkini gjørdust frísk aftur. Orsøkin til at fólkini gjørdist sjúk, var tann at tey høvdu etið skerpikjøt av seyði, sum var flettur á ikki løggildum stað, og sum ikki var hongdur út í hjallin at hanga beinanvegin.[1] Í Føroyum er skerpikjøt vanligasta smittukeldan. Dálkingin við bakteriuni kann koma á kjøtið undir fletting, um ikki verður ansað nóg væl eftir. Bakterian finst í jørðini, og kann vera komin á ullina á seyðinum. Tí er umráðandi, at ullin er turr og ikki skitin, tá flett verður, og at amboð, sum hava verið í samband við ullina, ikki verða nýtt undir flettingini, ella verða gjørd rein áðrenn. Smittan kann eisini koma frá skarninum frá seyðinum, skarnið má ikki koma í samband við kjøtið. Fólk mugu vaska sær væl um hendurnar, um tey ætla sær at nerta við kjøtið á seyðinum, og tey mugu vaska sær serliga væl, um tey hava nert við ullina ella hava fingið skarn á hendurnar. Ráðini frá Heilsufrøðiligu Starvsstovuni og Landslæknanum eru m.a., at man skal hava reinføri í ordan undir slakti og harumframt at man ikki má lata kjøt liggja í afturlatnum posa ella ílati, har ongið oxygen sleppur til. Í november 2008 sendi Heilsufrøðiliga Starvsstovan út eina stutta vegleiðing, sum eitur: Reinføri í samband við fletting. Tað eru Elspa Petersen og Ingibjørg Egholm, ið hava skrivað vegleiðingina.[2] Í leiðbeiningini verður m.a. sagt, at gott reinføri undir slátrinum, skjót køling av krovinum, góður støðugur luftstreymur og gott pláss í hjallinum minkar munandi um vandan fyri botulismueitran. Í 2007 sendu Heilsufrøðiliga Starvsstovan og Landslæknin út tíðindaskriv, har vegleitt var um hvussu best slepts undan smittuvanda av Clostridium botulinum. M.a. vóru hesi fimm puntkini nevnd:
- Vísið stóran ans fyri reinførinum undir fletting. Tað er av serstakliga stórum týdningi, at kjøtið ikki verður dálkað av skarni.
- Útgerð og klæðir, ið hava verið nýtt til fiskaarbeiði, mugu ikki nýtast, tá flett verður.
- Krovið eigur at verða hongt í hjallin sum skjótast, so tað kólnar, og luft sleppur at tí.
- Kjøt eigur ikki at verða hongt upp at turka, um tað er heitt, vátt og stilt í veðrinum.
- Turt kjøt skal goymast kalt.
Í Danmark og øðrum londum verður botulisma millum manna eisini nevnt pylsueitran (pølseforgiftning), hetta tí at tann mest vanliga smittukeldan í Danmark er pylsur. Tað er tó sera sjáldan, at fólk í Danmark doyggja av botulismu. Bakterian kann dálkað ymiskar matvørur, ikki bara kjøt, men eisini grønmeti. Bakterian framleiðir eiturevni, tá ið tær "røttu" umstøðurnar eru, bakteriurnar trívast best tá tað er ongið oxygen, nokk av vætu, ikki ov súrt (pH yvir 4,5) og ikki ov salt. Bakterian tolir ikki meir enn eini 10% av salti og í summum førum ikki meir enn 4,5% av salti. Bakterian tolir væl hita, men um maturin, sum er dálkaður av Clostridium botulinum, verður kókaður í minsta lagi 10 minuttir, so heldur bakterian uppat við at framleiða eiturevni.


c: text/html

text:
George Harrison
George Harrison (føddur 25. februar 1943 í Liverpool og deyður 29. november 2001 í Los Angeles, Kalifornia). Hann byrjaði yrkisleið sína í The Beatles saman við John Lennon, Paul McCartney og Ringo Starr. Í fyrstuni skrivaði George Harrison ikki nógvar sangir fyri The Beatles, men sum árini gingu og løgini gjørdust betri troyttaðist hann av at standa í skugganum av Lennon/McCartney.
The Beatles vóru virknir millum 1962 og 1970. Aftaná at The Beatles vóru upploystir virkaði George Harrison bert sum solistur. Yrkisleiðin hjá George Harrison hevði sínar hæddir og lægdir. Tað byrjaði sera væl við trídupult plátuni All Things Must Pass og risahittinum "My Sweet Lord" í 1970; men sum árini liðu fall George Harrison mestsum í gloymskuna hjá øllum øðrum enn sínum mest trúføstu fjepparum. Í seinu helvt av 1980'unum kom George Harrison tó afturíaftur við plátuni Cloud Nine og ikki minst í samstarvinum við Jeff Lynne, Tom Petty, Roy Orbison og Bob Dylan í Travelling Wilburys.
Innihaldsyvirlit
George Harrison sangir við The Beatles[rætta | rætta wikitekst]
Tað fall ikki George Harrison líka lætt at skriva sangir sum hjá John Lennon og Paul McCartney. Í samband við upptøkurnar hjá Beatlunum saman við Tony Sheridan á sumri 1961 varð tó eitt instrumentalt lag spælt inn, ið George hevði skrivað samaan við John - "Cry For A Shadow". Lagið var ein parodi uppá tónleikin hjá The Shadows.
Men fyrstu árini Beatlarnir vóru virknir sang George løg hjá øðrum so sum Chains og "Do You Want To Know A Secret" (av Please Please Me); "Roll Over Beethoven" og "Devil In Her Heart" (av With The Beatles); "I'm Happy Just To Dance With You" (av A Hard Day's Night) og "Everybody's Trying To Be My Baby" (av Beatles For Sale). Serliga John Lennon royndi at hjálpa George við sangum - "Do You Want To Know A Secret" og "I'm Happy Just To Dance With You" eru báðir skrivaðir beinleiðis til George Harrison at syngja, og í hesum høpi er tí eisini vert at nevna "You Really Got A Hold On Me" (av With The Beatles), ið teir báðir syngja saman.
Fyrsti George Harrison sangurin, sum kom á eina Beatles plátu, var "Don't Bother Me", ið slapp á With The Beatles í 1963. George skrivaði sangin, tá ið hann lá sjúkur nakrar dagar sum eina roynd at vita, um tað bar til hjá sær at skriva yvirhøvur. Á Help! plátuni frá 1965 átti George 2 sangir: "I Need You", sum eisini varð við í filminum, og "You Like Me Too Much", og á Rubber Soul átti "hin stilli" tveir sangir aftrat: "Think For Yourself" og "If I Needed Someone", ið gjørdist eitt stórt hitt hjá bólkinum The Hollies.
Í 1966 komu einans út 16 nýggir Beatles sangir, og George átti tríggjar av teimum 14, ið komu á Revolver plátuna: "Taxman", ið hevði eitt riff, sum er vorðið kopierað av mongum bólkum síðani tá; "Love You To", ið var fyrsta indiska lagið hjá The Beatles og so rocksangurin "I Want To Tell You". Á Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band, sum kom á sumri í 1967, átti George Harrison tann droymandi og filosofiska "Within You Without You", ið aftur var indiskur í arrangementinum. George Harrison læt eisini tveir sangir hetta árið til komandi teknifilmin Yellow Submarine, ið tó ikki kom alment út fyrr enn tíðliga í 1969. Sangirnir vóru "Only A Nothern Song" og "It's All Too Much". Harumframt læt hann eisini sangin "Blue Jay Way" til filmin Magical Mystery Tour, ið varð frumsýndur á BBC 2. jóladag 1967.
Á vári í 1968 kom so fyrsti sangurin hjá George á eina Beatles singul. Tað var tann vakri og indiski "The Inner Light", sum slapp á B-síðuna á Lady Madonna. "The Inner Light" varð innspældur um sama mundi, sum upptøkurnar til Wonderwall Music filmsplátuna hjá George Harrison fóru fram. Á White Album átti George Harrison 4 sangir, og tann víðagitni "While My Guitar Gently Weeps" við Eric Clapton á gittara verður roknaður sum ein av heilt stóru rock-klassikarunum. Millum hinar sangirnar hjá George á plátuni er "Piggies", ið var ein av sangunum Charles Manson og hansara harkalið brúktu sum prógv fyri sínum dómadagsætlanum, tí tey sóu tað sum tekin um komandi rasu-kríggið, ið Charles Manson væntaði sær. Serliga Helter Skelter verður settur í samband við hesa skemdargerð hjá Manson. "Long Long Long" og "Savoy Truffle" eru hinir báðir sangirnir hjá George á Hvítu Plátuni.
Í januar 1969 vóru upptøkur gjørdar til Get Back verkætlanina, har Beatlarnir ætlaðu sær at venda aftur til sínar røtur og spæla inn uttan ov nógvar yvir-dubbingar í studio, sum teir annars vóru vorðnir kendir fyri. Verkætlanin skuldi føra til ein film og enda við eini konsert.
Hóast George hevði fleiri sangir við til verkætlanina, gramdi hann seg seinni um, at John og Paul bert sýndu tveimum av teimum áhuga. Teirra millum var tann blues inspireraði "For You Blue", og lagið George umrøddi sum ein tungur-valtsur "I Me Mine". Um summarið kom so singulplátan The Ballad Of John And Yoko, og á B-síðuni var George Harrison lagið "Old Brown Shoe", ið vísti at eisini hann dugdi at skriva rútmiskt svingandi rock-sangir.
The Beatles vildu ikki, at síðsta minni um teir sum bólkur skuldi vera misjavna Get Back verkætlanin, ið teir høvdu ilt við at fáa sett saman til eina plátu við hóskandi Beatles góðsku, so teir fóru á sumri 1969 aftur í studio at spæla inn eina seinastu plátu. Tann plátan kom at eita Abbey Road eftir gøtuni har London-studioið hjá EMI liggur. Tá ið Beatlarnir vóru givnir tók studioið navnabroyting og kallaðist síðani Abbey Road Studios at heiðra The Beatles, sum spældi næstan allan sín tónleik inn har.
Á Abbey Road plátuni eigur George tveir av allarstørstu Beatles klassikarunum yvirhøvur. Tann yndisliga "Here Comes The Sun" og vakra "Something", sum varð mettur at vera so góður, at sangurin slapp á singulplátu saman við "Come Together". Hetta var so síðsta dupulta A-síðu singulin hjá The Beatles, tvs. at teir løgdu upp til, at báðir sangirnir skuldu metast sum hitt. Hetta høvdu teir m.a. eisini gjørt við singlurnar "Day Tripper"/"We Can Work It Out" (1965) og "Yellow Submarine"/"Eleanor Rigby" (1966).
Í januar 1970 varð klippingin liðug av mongu filmsupptøkunum í samband við Get Back, ið nú hevði fingið heitið Let It Be; men tá varnaðust Beatlarnir, at eingin líkinda upptøka var av lagnum "I Me Mine" hjá George, ið var við í filminum. Hetta gjørdi, at teir fóru saman í studio at spæla inn "I Me Mine" av nýggjum. John Lennon var ikki við á hesum upptøkunum, tí hann og Yoko Ono vóru stødd í Danmark í royndini at fáa samband við dóttir Yoko, ið hon átti í fyrru giftu síni við amerikumanninum Tony Cox.
Phil Spector fekk litið upp í hendur at produsera Let It Be, so tryggjast kundi, at upptøkurnar frá januar mánaði 1969, kom út í nøktandi líki.
Fyrstu verkætlanirnar[rætta | rætta wikitekst]
Wonderwall var ein filmur um ein mann í bestum árum, sum fær ein nýggjan ungdóm, tá ið hann varnast, at hinumegin garðin heldur vakra grannakvinnan til. Løgini á filmsplátuni Wonderwall Music hjá George Harrison, ið var fyrsta útgávan, sum kom á plátufelagnum hjá The Beatles Apple Records, kunnu býtast í tvey. Tey løgini, sum eru innspæld í India við indiskum instrumentum, og so tey løgini, sum eru innspæld í London við vesturlendskum instrumentun. Plátan seldi tó einki serliga væl. Electronic Sound æt næsta plátan, ið George Harrison gav út. Á hesi plátu eru tvey løg, sum bæði eru gjørd við syntheseisara. Heldur ikki henda plátan seldi nakað serligt.
Stóra gjøgnumbrotið[rætta | rætta wikitekst]
Í 1970 kom so stóra gjøgnumbrotið hjá George Harrison. Hann hevði gjøgnum árini skrivað eina rúgvu av sangum, og nú George ikki longur hevði bindingarnar The Beatles góvu honum, liggjandi á sær, var lagamanni at spæla inn. Úrslitið gjørdist tann trýdupulta plátan All Things Must Pass, og av henni fekk George eisini risa-hittið My Sweet Lord. My Sweet Lord skuldi tó volda George Harrison mikið høvuðbrýggj, tí hann bleiv stevndur fyri at hava plagierað lagið He's So Fine. George endaði við at tapa sakina.
Stuðulskonsertin[rætta | rætta wikitekst]
Ravi Shankar, sum á sinni lærdi George Harrison at spæla sitar, gjørdi Beatlan varugan við trupulleikarnar í Bangladesj, sum var hart rakt av hungri. Tvær stórar konsertir har m.a. Bob Dylan, Billy Preston og Ringo Starr framførdu vórðu upptiknar og filmaðar, og ætlanin var, at alt yvirskotið skuldi fara óskert til hjálpararbeiði í plágaða landinum. Í 1972 komu so upptøkurna út á enn einari trýdupultari plátu.
Lívið í materialla heiminum[rætta | rætta wikitekst]
Tað kendist næstan sum um George Harrison hevði brent krútið ov skjótt av, soleiðis sum 70'ini gingu, tí komandi pláturnar vóru misjavnar og fingu lakari og lakari móttøku sum árini gingu. Í 1973 kom plátan Living In The Material World, ið var seinasta stóra hittið hjá Harrison í 70'unum. Singulin Give Me Love (Give Me Peace On Earth) kom rímiliga høgt upp á hittlistarnar.
Í 1974 kom plátan Dark Horse, ið var merkt av at George um tað mundi plátan var innspæld var sjúkur í hálsinum, og tí er sangurin hjá honum heldur misjavnur á útgávuni, sum hann enntá royndi at fylgja upp við eini konsertferð í USA, sum beinleiðis kann kallast ein fiasko. Í 1975 kom plátan Extra Texture (Read All About It), sum hóast hon hevði sínar løtur, doyði burtur rættiliga skjótt á sølulistunum.
Í 1976 var sáttmálin The Beatles høvdu havt við EMI útgingin, og plátufelagið gjørdi tí av at geva út eina savnsplátu við tí besta hjá George Harrison - The Best Of George Harrison. Tað sum er sermerkt við plátuni, ið George onga ávirkan hevði á, var at á síðu a vóru løg við The Beatles, og á síðu B vóru solo løg við George Harrison. Ein líknandi pláta kom eisini á marknaðin við Ringo Starr - Blast From Your Past, men hóast hon ikki varir meir enn ein hálvan tíma, so eru bert løg frá solokarrieruni hjá Ringo á plátuni.
Paul McCartney hevði skrivað nýggjan sáttmála við EMI og var eitt somikið stórt navn um hetta mundið, at plátufelagið ikki gav út líkandi plátu við hansara bestu løgum. John Lennon, sum var farin í sjálvboðið sáttmálaloysi at vera heima hjá nýfødda soni sínum, slapp eisini undan hesi viðferðini, tí hann hevði sjálvur staðið fyri at skipa eina savnsplátu beint áðrenn sáttmálaskeiðið var runnið - Shaved Fish (Collectable Lennon). George Harrison hevði tó fingið nýggjan sáttmála við WarnerBrothers, ið var plátufelagið hann helt seg til næstu nógvu árini. Tær næstu pláturnar hjá George komu so út á hansara egna merki Dark Horse Records, ið fekk eina góða samstarvsavtalu við Warner.
Í 1981 gav George út plátuna Somewhere In England, har stóra hittið gjørdist minnissangurin All Those Years Ago, sum var skrivaður til John Lennon, ið bleiv myrdur 8. desember í 1980. Í 1987 kom út plátan Cloud Nine, ið Jeff Lynne úr ELO hevði produserað. Av hesi plátu fekk George Harrison sítt størsta hitt síðan My Sweet Lord - Got My Mind Set On You. Í 1988 byrjaði samstarvið í Traveling Wilburys. George Harrison doyði av krabbameini.
George Harrison pláturnar[rætta | rætta wikitekst]
- Wonderwall Music - 1968
- Electronic Sound - 1969
- All Things Must Pass - 1970
- Concerts For Bangla Desh - 1972
- Living In The Material World - 1973
- Dark Horse - 1974
- Extra Texture (Read All About It) - 1975
- Best Of George Harrison - 1976
- 33 & 1/3 - 1976
- George Harrison - 1979
- Some Time In England - 1981
- Gone Troppo - 1982
- Cloud Nine - 1987
- Traveling Wilburys Vol 1 - 1988
- Traveling Wilburys Vol 3 - 1990
- Live In Japan - 1992
- Brainwashed - 2002

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Italia
Italia (italskt: Repubblica Italiana) er lýðveldi í Evropa. Italia hevur mark við Frakland í vestri, Sveis og Eysturríki í norði og Slovenia í eystri. Tveir lítlir statir eru í Italia, San Marino liggur mitt í Italia í fjallarøðini Apenninunum, umleið mitt ímillum Róm og Venesia. Vatikanið liggur í høvuðsstaði Italiu, Róm. Nakrir av størru býunum í Italia eru Milano, Firense, Torino, Napoli, Róm og Venesia. Landið hevur umleið 60 mió. íbúgvar. Høvuðsmálið er italskt. Áðrenn 1861 vóru tað fleiri smá lond í tí sum nú er Italia, men í 1861 savnaði kongurin á Sardina, Victor Emanuel 2, øll hesi til eitt stórt kongsríki. Italia var eitt kongsríki til 1964, tá landið gjørdist lýðveldi.
Italia er land við ríkari søgu, og serliga tvey tíðarskeið: Rómverjatíðin í fornøld og endur reinartíðin, sum tók seg upp í 15. øld, hava veitt landinum dýran mentanararv. Hóast Italia nú á døgum er av fremstu ídnaðarlondum í heimunum, er stórur munur á ríku ídnaðarøkjunum fyri norðan og fátakaru landbúnaðarøkjum fyri sunnan. Stóri búskaparligi munurin elvir til spenning í landinum og er ein av atvoldunum til mongu stjórnarskiftini.
Flestu fólk í Italia eru katolikkar.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Stóran part av søgu sínari hevur Italia verið sundurbýtt land. Fyrstu ferð ríkið varð sameint var í rómverjatíðini í máttmikla Rómverjaríkinum. Í miðøld var landið býtt sundur í mong ríki, og tað varð ikki savnað aftur fyrr enn í 1861. Tey fyrstu árini var Torino høvuðsstaður. Fra 1864 til 1871 var høvuðsstaðurin Firenze, og seinni gjørdist Róm høvuðsstaðurin.
Eldri søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 8. og 7. øld f.Kr. settu grikkar búgv í syðra parti av Italiu og nevdu tað Magna Graecia (Stór-Grikkaland). Um nøkulunda somu tíð mentist tann etruskiska mentanin í norðara parti av tí italsu hálvoynni. Frá 7. til 5. øld f.Kr. stýrdu teir rómversku kongarnir og síðan tað rómverska lýðveldið og Rómverska keisaraveldið, Imperium Romanum og Rómverjaríkið. Tíðin frá 6. øld og til samlingina í 1861 var plágað av stríðandi smástatum. Henda tíðin var tó eisini merkt av ríkum handilsbýum sum Venesia og Firenze og Renessansuni, la rinacimento (endurføðingin, renaissance er tann franska týðingin av hesum), tvs. av tí antikku stórbæri (Rómverjaríkið). Tann italska renessansan metin sína byrjan frá árinum 1300, við tí gudommuliga sjónleikinum hjá Dante (La Divina Commedia). Renessansan, sum í líka so stóran mun var eitt búskaparligt-civilisatoriskt tíðarskeið sum eitt mentanarligt ella listasøguligt, blómaði fyrst í 1500-talinum, og hevði longu tá spjatt síni ideal kring allan vesturheimin ella tann kristna heimin. Columbus, sum fann Amerika, var føddur italienari (føddur í Genova). Amerika sum heimspartur varð seinni uppkallað eftir tí italska katografinum Amerigo Vespucci. Renessansan kom til Danmarkar og onnnur Norðurlond via Niðurlond eftir handilsrutunum gjøgnum Rhinen og serliga úr Fraklandi.
Jarðskjálvti 2008[rætta | rætta wikitekst]
Mánadagin 6. apríl í 2009 varð Abruzzo-landsparturin í Italia raktur av einum jarðskjálvta, ið varð máldur til 6,3 á richterstiganum. 308 fólk lótu lív. Skjálvtin legði m.a. í oyði søguliga miðbýin í landspartahøvuðsstaðnum L’Aquila, ið varð harðast rakti býurin í landspartinum.
Fólkatalsfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Italia hevur 60.626.442 íbúgvar sambært hagtølum frá kommununum 1. januar 2011 (Anagrafe).[1] Fólkatættleikin í Italia á 201/km², er hægri enn í flestu vesturevropeisku londunum. Tó er tað sera ójavnt, hvar ið fólkatættleikin er størstu. Tey tættast bygdu økini eru Po-dalurin, har nærum helmingurin av fólkunum búgva, og stórbýarøkini í Róm og Napoli, meðan øki við høgum fløllum, sum t.d. Alpurnar og Apenninafjøllini, Basilikata og oyggin Sardinia ikki eru tætt bygd.
Fólkatalið í 20. øld í Italia bleiv nærum dupult so stórt, men mynstrið fyri fólkavøkstri var sera ójavnt, orsakað av innlendis flyting frá landøkjum í suðri til ídnaðarbýir í norði. Hetta hendi serlig aí 1950-60'árunum. Harafturat er stór fólkatilflyting til landið farin fram í 1980'unum fyri fyrstu ferð í nýggjari tíð. Sambært italsku stjórnini, búðu 4.570.317 útlendingar í Italia í januar 2011.[2]
Landfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Stivlaskapaða landið er norðan úr høgu, jøkulklæddu Alpunum suður í turra, heita fjallalendið, langt suðuri í Miðjarðarhavi. Sardinia og Silkioy, ið eru størstu oyggjar í Miðjarðarhavi, hoyra báðar til Italia. Beint sunnan fyri Sikiloy er lítla sjálvstøðuga oyggjalandið Malta. Á italska meginlandinum eru tvey smá ríki, San Marino og Vatikanríkið. Róm, eisini kallaður tann ævigi býurin, er høvuðsstaðurin.
Størstu býir (fólkatalið í landslutinum pr. 1. januar 2007)[3]:
Róm 4 010 000 íbúgvar
Milano 3 890 000 íbúgvar
Napoli 3 090 000 íbúgvar
Torino 2 250 000 íbúgvar
Palermo 1 240 000 íbúgvar
Størstu oyggjar:
Sisilia 25 708 km²
Sardinia 24 090 km²
Elba 223 km²
Longstu áir:
Po 670 km
Adige 410 km
Tiber 405 km
Størstu vøtn:
Gardasjógvurin 370 km²
Lago Maggiore 212 km²
Lago di Como 146 km²
Hægstu fjøll:
Monte Bianco 4 810 m
Monte Rosa 4 634 m
Monte Cervino 4 478 m
Gran Paradiso 4 061 myh.
Størstu vulkanir:
Etna 3 323 m
Vesuv 1 277 m
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Italia hevur verið ein einarstatur og parlamentariskt lýðveldi síðan 2. juni 1946, tá tey fóru burtur frá kongsríkinum sum stýrisformi, hetta hendi við einari fólkatkvøðu í 1946. Forsetin í Italia, sum í løtuni er Giorgio Napolitano, sum hevur sitið síðin 2006, er hægsti myndugleiki í landinum. Forsetin er valdur í eitt 7 ára tíðarskeið av tjóðartinginum í Italia. Italia hevur eina skrivaða fólkaræðiliga grundlóg, sum var úrslit av arbeiðinum hjá tí grundlógargevandi forsamlingini, ið arbeiddi við hesum frá 1946 til 1948, tað var ein samantvinnan av øllum anti-fasista kreftunum sum luttóku í at stríðnum fyri at berja niður Nazistar og Fasistar undir borgarakrígnum í Italia.[4]
Stjórn[rætta | rætta wikitekst]
Italia hevur eina parlamentariska stjórn, sum er grundað á proportionala atkvøðuskipan. Tjóðartingið (parlamentið) hevur tvey kømur: tey tvey húsini, Deputerkamarið (á enskum: Chamber of Deputies) (sum møtist í Palazzo Montecitorio) og Senatið (á enskum: Senate of the Republic), sum heldur til í Palazzo Madama. Hesi bæði kømurini hava líka stórt vald. Forsætisráðharrin, almenni Forsetin fyri Ráðharraráðið (President of the Council of Ministers / Presidente del Consiglio dei Ministri), er stjórnarleiðari. Forsætisráðharrin og stjórnin verða sett av Forsetanum fyri Lýðveldið, (President of the Republic), men má ígjøgnum álitisatkvøðuðgreiðslu í stjórnartinginum fyri at kunna taka við sessunum.
Flóttafólk[rætta | rætta wikitekst]
Túsundtals flóttafólk úr Afrika royna á hvørjum ári at sleppa inn í Italia fyri at sleppa burturúr fátækradøminum í heimlandinum. Úr Italia ferðast tey víðari, har tey leita eftir størvum. Flóttafólk úr Afrika royna javnan at koma sær inn í Evropa umvegis Miðjarðarhavið. Serliga italska oyggin Lampedusa er væl umtókt hjá flóttafólkunum. Italia er fyrsta steðgistað hjá flóttafólkum úr Norðurafrika, ið ætla at leita sær friðskjól í Evropa. Tí stríðast myndugleikarnir í Italia javnt og samt við flóttafólk, ið royna at koma sær inn í landið. Italia hevur í fleiri umførum biðið um hjálp frá ES, fyri at basa vaksandi trupulleikanum við flóttafólkum, ið royna at koma sær inn í landið. Higartil uttan eydnu [5]. Í oktober 2013 lótu 550 flóttafólk lív í tveimum bátsvanlukkum, tá bátarnir, tey vóru í, koppaðu í farvatninum millum Libya og Lampedusa í Italia. Í 2013 tók kjakið um flóttafólk seg upp aftur, eftir at eldur kom í ein bát við flóttafólkum úr Afrika beint við oynna Lampedusa. Í minsta lagi 520 fólk lótu lív, og 155 vórðu bjargað [6]. Bert eina viku seinni sakk enn ein bátur við flóttafólkum stutt frá Sisilia. Tá sjólótust 27 fólk, men meir enn 200 vórðu bjargað. Allarflestu flóttafólkini vóru úr Eritrea, Somalia og Gana.
Fyrisitingarligar eindir[rætta | rætta wikitekst]
Italia er býtt sundur í 20 fyrisitingarligar regiónir:
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Italia er kent fyri sína list og mentan. Her eru ein røð av kendum bygningsverkum frá forntíðini og stórheitstíðini hjá Rómverjaríkinum. Tey kendastu og týdningarmestu bygningsverkini í Italia eru: Skeiva tornið í Pisa, Kolosseum, Castel Sant'Angelo, Forum Romanum og Pantheon í Róm og dómkirkjurnar í Firenze og Venesia. Italskur matur, vín, design, bókmentir, list, tónleikur (sertakliga opera) v.m. er kent kring allan heimin. Serliga er økið Toscana vældámt sum eitt feriu-, arbeiðs- og uppløðingarstaður (rekreasjón) av mentanarligum persónum kring heimin.
Renessansan vant uppá seg í Italia í 13- og 1400-tallinum. Skøld sum Dante Alighieri, Francesco Petrarca, Torquato Tasso og Ludovico Ariosto, og rithøvundar sum Giovanni Boccaccio, Niccolò Machiavelli og Baldassare Castiglione fingu sera stóra og varandi ávirkan á menningina av tí evropeisku mentanini. Tað sama fingu italskir málarar, myndahøggarar og arkitektar sum Filippo Brunelleschi, Leonardo da Vinci, Rafael, Sandro Botticelli, Fra Angelico og Michelangelo Buonarroti. Freskurnar hjá Michelangelo undir takinum í tí Sixtinska kapellnum í Vatikaninum er saman við hansara standmynd av David sum tey allarfremstu súmbolini á renessansuna.
Tónasmiðir sum Giovanni da Palestrina, Claudio Monteverdi, Arcangelo Corelli og Antonio Vivaldi settu sín dám á barokk-tíðina, meðan romantikarar sum Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi og Giacomo Puccini víðarimentu tað italsku operuna, soleiðis sum vit kenna hana í dag.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Istituto Nazionale di Statistica. "Resident population on 1st January". http://dati.istat.it/Index.aspx?lang=en. Heintað 19 December 2011.
- ↑ >Istituto Nazionale di Statistica. "Foreign resident population on 1st January". http://dati.istat.it/Index.aspx?lang=en. Heintað 19 December 2011.
- ↑ ISTAT
- ↑ Smyth, Howard McGaw Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) The Western Political Quarterly vol. 1 no. 3 (pp. 205–222), September 1948
- ↑ http://www.france24.com/en/20131004--italy-calls-EU-help-lampedusa-boat-sinking-tragedy-immigration/
- ↑ http://www.bbc.com/news/world-europe-24866338


text:
Eysturtimor
Eysturtimor ella Timor-Leste er eitt land í Asia, ið fevnir um eystara partin av oynni Timor. Landið liggur millum Indonesia og Avstralia. Eftir 400 ár sum portugisisk hjáland, 25 ára indonesiska hertøku og eftir at vera stýrt av ST í 30 mánaðir, gjøridst Eysturtimor eitt sjálvstøðugt land hin 20. mai 2002. Landið fevnir um eitt øki á 15.007 km². Fólkatalið er umleið 1.177.834 (2011). Eysturtimor er eitt av teimum fátækastu londunum í Asia.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fornsøga[rætta | rætta wikitekst]
Hildið verður, at oyggin varð fólkað millum 20.000 og 40.000 ár f.Kr. av Velo-Avstralskum fólkaslag, eins og á Sri Lanka. Eitt annað ástøði sigur, at fólk komu frá Melanesiu umleið ár 3000 f.Kr., og at tað seinni komu fólk úr syðra parti av Kina og av norðara parti Indokina umleið ár 2500 f.Kr..
Hjáland[rætta | rætta wikitekst]
Portugal fór í 1520 á land við Oecussi og fór í holt við at gera økið til portugiskt hjáland, og eystari parturin av oynni fekk navnið Portugisisk Timor. Vestari parutr av oynni var, eins og tær flestu av oyggjunum í økinum, gjørd til hjáland Hollands. Dili gjørdist høvuðsstaður í 1596. Útflutningur av viði av sandiltræi, ið nú nærum er útruddað, varð avloyst av útflutningi av kaffi, sukurrørum og bumull í 1815.
Í 1941 var oyggin eitt stutt tíðarskeið undir niðurlendskum og avstralskum stýri, áðrenn japanskar herdeildir hersettu oynna í februar 1942). Portugal tók oynna aftur í september 1945), eftir at yvir 50.000 íbúgvunum av Timor lótu lív í stríðnum móti Japan.


text:
Alfrøði
Alfrøði er ikki ein ávís vísindagrein, sum so nógvar aðrar. Orðið alfrøði merkir "frøði um alt". Vanliga inniheldur ein alfrøði ikki serliga nógva vitan um nakað serstakt, men eitt sindur um næstan alt. Ein alfrøði er ofta ein endurspeglan av teirri vitan, sum er til; eitt savn av stuttum upplýsandi greinum um mestsum alt, so fólk lætt kunnu leita sær fram upplýsingar. Franski heimspekingurin Diderot tók stig til fyrstu alfrøðina, har hann fekk fremstu heimspekingar, rithøvundar og granskarar í tíðini at skriva greinar um øll hugsandi evni. Henda fyrsta alfrøðin taldi heili 37 tjúkk bind. Tað eru túsundatals greinar um ymisk evni í Alfrøðini. Í hvørji grein eru tilvísingar til myndir, og í hvørjari mynd eru talmerktir smálutir. Greinin um skurðviðgerðaramboð hevur ikki færri enn tólv slíkar smálutir.
Einhvør alfrøði er skipað sum eitt uppslagsverk, t.e. eitt verk, ið lætt er at sláa upp og finna upplýsingar í um eitthvørt.
Sum Encyclopædia Brittanica, ein stór og kend enskmælt alfrøði, tekur til; "As knowledge grows, so do we"; ella á føroyskum; "So hvørt sum vitanin veksur, vaksa vit við".


text:
Mánin
Mánin er næsti granni okkara í rúmdini. Teir gomlu norðbúgvarnir nevndu hann Himintungl ella bert Tungl, men mánanavnið var eisini vanligt longu í norrønari tíð. Miðalfjarstøðan er bert 384400 km, og tað merkir, at tú við einum vanligum handkikara kanst síggja spennandi detaljur á mánaflatuni. Á Mánanum er hvørki luft ella flótandi vatn, og tí hevur hann heldur einki veðurlag. Mánin hevur heldur einki jarðfrøðisligt lív. Tey landmerki, vit síggja á mánaflatuni, eru skapt av at loftsteinar (meteorir) hava rakt Mánan.
Eftirsum tað tekur mánanum júst somu tíð at snara einaferð um sjálvan seg, sum tað tekur honum at snara um Jørðina, vendir hann altíð somu síðu móti okkum. Hetta verður nevnt "bundin rotatión", og hiðani av Jørðini síggja vit sostatt bert umleið helvtina av Mánaflatuni. Stóru økini á Mánanum kunnu síggjast við berum eyga. Myrkar fløtur við láglendi - mare-økini (Mánahøv) - standa í andsøgn við ljósari hálendini.
Mánaflatan sæst best nærhendis terminatorinum - ið er markið millum ljós og skugga á Mánanum. Tá ið fullmáni er, síggjast landkenningarnar ikki so væl, tí tær eru ov upplýstar, og sjálvt stór kratir kunnu vera ósjónlig. Onnur øki síggjast hinvegin best í fullmána, tí tey krevja stóra kontrast fyri at verða sædd - hetta er serliga galdandi fyri myrku mare-økini.
Mánin er okkum 400 ferðir so nær sum sólin, men hann er eisini 400 ferðir so lítil sum sólin. Tí eru hesir knøttir um leið líka stórir at síggja til á luftini. Tá ið mánin er ímillum okkum og sólina, kemur hann stundum fyri sólina. Tá er sólarmyrking. Full sólarmyrking var í Føroyum 30. juni 1954. Øðrvísi enn sólin er hann ein kaldur knøttur, sum melur um jørðina. Mánin lýsir ikki sjálvur, men bara við afturkastaðum sólarljósi, sum vit nevna mánalýsi. Til støddar er hann góðan fjórðing av jørðini, og frástøðan er um leið 30 ferðir tvørmálið í jørðini. Mánin hevur fasur, t.e., lýsandi mánaeygað broytir skap, alt eftir hvar hann er í ringrásini um jørðina.
Fyrstu menn at ganga á mánanum vóru amerikanararnir Neil Armstrong og Edwin Buzz Aldrin í juli 1969. Teir fóru við rúmdarfarinum Apollo 11, og mánafarinum Eagle førdi síðan tveir av monnunum niður á mánan, meðan hin triði (Michael Collins) fleyg í ringrás um mánan. Armstrong hevði leiðsluna á Apollo tann 20. juli í 1969, tá ið rúmdarfarið lendi á mánanum. Hann varpaði aftur til Jørðina við kendu orðunum: "That's one small step for a man, one giant leap for mankind". Í tríggjar tímar gingu Neil Armstrong og felagi hansara Edwin Buzz runt á mánanum.


text:
Á fløgunum eru 33 skemtileikir, har Hermann Jacobsen er bindiliðið í øllum upptøkunum. Ein upptøka er við Dalla. Sjey brot eru við Palleba og Fossadun, sum ávikavist Hermann og Olivur Næss spældu.
Umframt teir báðar, so hoyra vit Hera Smith, Oskar Hermannsson, Elina Mouritsen, Óla Kurt Hansen, Sonna Smith, Gunvør Jensen, Flemming Samuelsen, Eyðun Johannesen, Niels Juel Arge og Ívar Iversen.
Hermt verður eftir kendum fólki, m.a. Jóhan Nielsen, Atla Dam, gamal landslæknanum, Erlendi Paturssyni og Jákup Frederiki Øregaard.
Martin Joensen hevur sniðgivið. Súni Selfoss hevur talgildað og Finnur Hansen hevur reinsað tilfarið. Forlagið Glint gevur út í samstarvi við Kringvarp Føroya.
Tórður Johannesarson hevur lagt til rættis.


text:
Tær røttu tryggingarnar geva tær eina fíggjarliga trygd, um skaði kemur á títt heim. Við Sethúsatrygd verða hús tíni nývirðistryggjað.
Hvat fevnir Sethúsatrygd um?
Sethúsatrygd tryggjar sjálvi húsini móti storm-, bruna- og vatnskaða. Umframt at veita endurgjald fyri sethúsini, veitir Sethúsatrygd eisini fulnað, um tørvur er á kreppuhjálp í sambandi við álvarsaman skaða á sethúsini, eitt nú av bruna ella tílíkum.
Umframt sjálvan bygningin fevnir tryggingin eisini um harðar hvítvørur, antennur, parabolar, flaggstengur og skaða av leka í tryggjaðum, fjaldum veitingarleiðum. Umframt sethúsatyggingina, er skilagott at tryggja aðrar ognir, so sum innbúgv.
Fyribyrg skaðum
Gloym ikki roykvarnarar, pulvursløkkjarar og brandteppi, so tú eisini kanst fyribyrgja skaðum.
- Les meira á heimasíðuni hjá Trygd
- Tak niður faldara um Sethúsatrygd frá Trygd her.


text:
Asiatiskur fílur
Asiatiskur fílur ella asiatiskur elefantur (latín: Elephas maximus) er eitt súgdjór, ið eisini ofta verður rópt indiskur fílur.
Innihaldsyvirlit
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Asiatiskur fílur er nakað minni enn Afrikanskur fílur, vigar upp til 5 tons, og er eyðkendur við at hava væl smærri oyru enn Afrikanski fílurin. Tað eru bert kallfílarnir ið hava stórar høggtenn (vígtenn) men hjá summum vanta tær. Kvennfílarnir hava so smáar høggtenn at tær valla síggjast.
Útbreiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Einaferð strekti útbreiðsluøkið seg so langt vestur sum til Irak og Sýria og heilt eystur til Ta gulu ánna í Kina. Í dag er útbreiðslan avmarkað til 13 lond frá India í vestri til Borneo í eystri: Bangladesj, India, Sri Lanka, Indo-Kina, partar av Nepal og Indonesia (serliga Borneo), Vjetnam, Teiland, Kambodia, Laos, Burma, Kina, Butan og Sumatra.
Árin av mannaávum[rætta | rætta wikitekst]
Samlaði stovnurin verður mettur til millum 35 000 og 50 000 kríatúr. Eldri metingar vísa, at stovnurin fyrst í 20. øld taldi uml. 100 000 villini fílar. Asiatiski fílurin er í dag hart kroystur av fólkavøkstri ið hevur við sær økt krav um landbúnaðarjørð. Ferðavinnan elvir eisini til trýst á fílastovnin. Í Tailandi roknar man við at uml. 100 fílakálvar verða tiknir ólógliga um árið, við tí endamáli at vísa teir fram fyri ferðafólki ið sleppa at fóðra teir. Hetta verður gjørd móti einum stovni ið einans telur uml. 5 000 fílar. Ofta verður mamman, og stundum alt fílafylgið sum tað er, dripið undir rakstrinum eftir hesum eina fílakálvi.
Undirsløg[rætta | rætta wikitekst]
Fýra undirsløg finnast:
(Elephas maximus indicus Cuvier, 1798)
(E. m. maximus Linnaeus, 1758)
(E. m. sumatranus Temminck, 1847)
(E. m. borneensis Deraniyagala, 1950)


text:
Fyri børn og ung upp í 20 ár
Øll undir 20 ár kunnu stovna Mína Uppsparing, sum er uppsparingarkonta við frælsi at taka út, um upphæddin verður uppsøgd tríggjar mánaðir frammanundan. Eisini kann takast út uttan uppsøgn, men tá verður eitt avgjald tikið.
Mín uppsparing kann t.d brúkast til útbúgving, námsferð, skutara ella okkurt heilt annað. Innistandandi peningur á Míni Uppsparing kann eisini setast í virðisbrøv. Tá tú fyllir 20 ár, verður Mín Uppsparing løgd um til vanliga kontu við 3 mð. uppsagnartíð.
Einki hámark
Einki mark er fyri stødd á innistandandi, og tú kanst gjalda inn á kontuna, tá tað hóvar tær.
Foreldur ella verji hava avgerðarrætt yvir innistandandi á Míni Uppsparing, til tú ert 15 ár. Tó ber til at sperra kontuna í eitt ávíst tíðarskeið, til dømis til tú ert 18 ár.
Les eisini um Barnauppsparing, sum gevur enn betri rentu.


text:
Dodekanes
Dodekanes ella Dodekanesos (grikskt: Awδekάvnσa, Dodekánisa, [ðoðeˈkanisa],) merkir Tólvoyggjarnar, tað er oyggjabólkur í Grikkalandi sum telur 12 størri oyggjar og umleið 150 smærri oyggjar og hólmar. Rodos og Kos eru størstu oyggjarnar í hesum oyggjabólki og høvuðsstaðurin er Rodos býur. Dodekanes oyggjarnar eru tætt við vesturstrond Turkalands. Á oynni eru fleiri miðaldar borgir og byzantinskar kirkjur. Ferðavinna er ein týdningarmikil vinna á flestu Dodekanes oyggjunum. Oyggin Patmos verður nevnd í Nýggja Testamenti í Bíbliuni í Openbering Jóhannesar.
Innihaldsyvirlit
Dodekanes Oyggjarnar[rætta | rætta wikitekst]
- Agathonisi
- Arki
- Astipálea
- Halki
- Kalymnos
- Karpathos
- Kasos
- Kastellorizo
- Kos
- Leros
- Patmos
- Pserimos
- Lipsi
- Nisyros
- Rodos
- Symi
- Tilos
Nomos Dodekanes og Periferiska Eindin Suður Egearaoyggjarnar[rætta | rætta wikitekst]
Grikkaland var stutt eftir at landið var vorði sjálvstøðugt í árunum 1833-36 og so aftur í 1845 býtt sundur í 51 økir, sum á grikskum verða nevnd vouoί (nomi) í fleirtal, og vouός (nomos) í eintal. Dodekanes var eitt av hesum nomi (økjum) við Rodos býi sum høvuðsstaði. Í 2010 kom ein reformur sum broytti hesa skipan, so tey fóru burtur frá nomi og í staðin býttu landið sundur í 13 periferiskar eindir, har Dodekanes ikki longur er ein nomos men ein partur at einari størri eind sum nevnist Suður Egearaoyggjar (Nόtιo AιYaίo / Notio Aigaio), umframt Dodekanes er oyggjabólkurin Kykladurnar (Kukλάδeς / Kyklades) eisini við. Notio Aigaio, sum altso er Dodekanes og Kykladurnar er so aftur býtt sundur í 13 smærri eindir. Høvuðsstaður (umsitingin) í Suður Egearaoyggjunum er í Ermoupoli á oynni Syros í Kykladunum.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Dodekanes oyggjarnar hava verið bygdar síðan áðrenn søguliga tíð umleið 2000 ár áðrenn Kristi føðing. Oyggjarnar hava hoyrt til ymisk øki og harradømi gjøgnum tíðirnar, t.d. Minorarnir, Mykenskir grikkar, dorarir (1100 á. Kr.). Í klassiska tíðarskeiðnum vóru oyggjarnar eitt stutt skifti hersettar av persarum (uml. 499 á. Kr.). Friður var í nøkur ár, og í 408 á. Kr. var Rodos býur bygdur á norðursíðuni á Rodos oyggj. Á Kos grundlegði Hippokrates medisinskan skúla. Ár 357 á. Kr. vóru oyggjarnar hersettar av Kong Mausolos frá Karia og í 340 á. Kr. vóru oyggjarnar aftur hersettar av persum.
Í nýggjari tíð hava oyggjarnar verið undir turkiskum yvirvaldi í fleir øldir, fram til 1912, tá ið oyggjarnar komu undir italskt yvirvald. Oyggjarnar hoyrdu til Italia til 1947, tá ein friðaravtalað varð undirskrivað í París.


text:
Eysturevropa
Eysturevropa er ikki so fjølbygt sum Vesturevropa, men eisini her er fólkatættleikin væl oman fyri heimsmiðalfólkatalið. Í Eysturevropa eru ríkini Bulgaria, Pólland, Rumenia, Moldova, Ukreina, Kekkia, Slovakia, Ungarn, Hvítarussland og ein partur av Russlandi, sum tó er eitt nógv størri ríki og røkkur langt inn í Ásia. Búskaparliga kunnu vit enn býta Evropa í tvey: Vesturevropa við nógvum ógvuliga ríkum londum, til dømis Fraklandi, Stóra Bretlandi og Týsklandi. Í Eysturevropa harafturímóti, ið var kommunistiskt til fyrst í 1990-árunum, eru londini nógv fátækari, til dømis Rumenia, Bulgaria og Ukreina. Tey stríðast við at menna búskapin, so at tey kunnu gerast kappingarfør á heimsmarknaðinum. Í 1989 syndraðust kommunistisku skipanirnar í Eysturevropa, og í 1991 gjørdi miseydnað kvettroynd, at kommunisman í Sovjetsamveldinum fekk mønustingin. Áðrenn Sovjsetsamveldið fall vóru tey lond roknaði uppí Eysturevropa, sum hoyrdu til Warszawasamgonguna, men síðan kommunisman fall, verða lond sum Russland, Hvítarussland, Ukraina og Moldova eisini roknað sum Eysturevropa. Eysturevropa hevur mark móti eystri við Uralfjøllunum og móti suðri við Kaukasusfjøllunum (Georgia og Armenia).
Veðurlagið[rætta | rætta wikitekst]
Í Eysturevropa er væl størri munur á veðurlagnum á vetri og sumri enn í Vesturevropa. Í Eysturevropa eru vetrarnir bítandi kaldir við kavaroksstormum og ísi á hvørjari á. Einaferð miðskeiðis í mars er veturin brádliga av, og áðrenn vika er farin, er várið komið við lýggjum veðri. Summarið kemur í mai og varar út í oktober. Um summarið skínur sólin næstan altíð frá heiðum himli, tí er har sera lýtt og turt alt summarið. Í slíkum veðurlagi eru vakstrarvánirnar góðar, og grøðin verður væl dyggari her enn í Vesturevropa, sum hevur havveðurlag. Tey fáa nógv av góðum maisi, hveiti, rugi og øðrum nyttuvøkstri úr jørðini. Tá ið veturnáttadagur í oktober er farin afturum, er summarið brádliga av, og um eina góðu viku er heystið komið við væl kaldari veðri.


text:
Áki Bertholdsen 11.01.2017 (09:11)
Politikarar hava skyldina fyri ruðuleikan
– Tá ið tað almenna fer undir eina verkætlan, má tað vera eitt samsvar ímillum tey krøv, politikarar seta til verkætlanina og tær upphæddir, teir seta av til endamálið. Men tað er tað ikki altíð.
Tað staðfestir Hendrik Old, landsstýrismaður
Hilbert Elisson, sum hevur havt sæti á tingi fyri Javnaðarflokkin, hevur spurt hann, um ætlanin er at taka nøkur stig fyri at forða fyri, at almennar verkætlanir viðhvørt fara eftir spónalagnum.
Hendrik Old sigur, at tað er ein sannroynd, at játtanarkarmurin og krøvini til eina verkætlan ofta ikki samsvara.
– Høvuðsorsøkin er at verklagslógir verða gjørdar, áðrenn ein faklig kostnaðarmeting fyriliggur, sum tekur støði í veruligu krøvunum til verkætlanina.
Hann sigur, at Dømi eru um at kostnaðarmetingarnar, sum verða gjørdar áðrenn forprojektið er gjørt, verða upp til 50 prosent bíligari ella dýrari, enn veruligi kostnaðurin er.
– Tað kemur fyri, at politiski myndugleikin skerjir kostnaðin á eini verkætlan aftaná at verkætlanin er projekterað, og harvið áðrenn ein byggifaklig meting er gjørd av endaliga kostnaðinum.
Hann sigur, eitt dømi um hetta er nýggi Viðareiðistunnilin, har kostnaðarmetingin hjá Landsverki var 187 milliónir krónur, meðan játtanin var 25 milliónir krónur lægri, ella 162 milliónir krónur.
– Hesin framferðarhátturin leggur eitt alt ov stórt trýst á teir partar, sum eru settir at fremja verkætlanina.
Glasir er eitt annað dømi har verklagslógin var samtykt politiskt, og kostnaðarætlanin sostatt varð løgd fastløgd áðrenn byggiskráin, sum skal lýsa krøv, ynskir og tørv hjá eigarum og brúkarum, varð gjørd.
– Tá ið so verkætlanin varð boðin út og tilboðini komin inn, vóru lægstu boðini einar 155 milliónir krónur hægri, enn játtananin, sum varð sett av til endamálið.
– Ein eykajáttan uppá 64 milliónir krónur bøtti um støðuna, men framvegis manglaðu 91 milliónir í. Hetta er tað sama, sum alt høvuðsætið hjá BankNordik kostaði
– Tí er tað ikki torført at ímynda sær tær ovurhonds stóru avbjóðingar, byggiharrin fekk í royndini at finna neyðugu sparingarnar á Glasi fyri at kunna halda fíggjarkarmin fyri
Ein annar trupulleiki er, at tað kann vera ósamsvar millum tíðarætlanina fyri byggingina og íløguætlanina.
– Hetta tarnar byggingini, tí tá fylgja játtanirnar ikki sjálvari gongdini og sostatt verður natúrliga byggitilgongdin órógvað og brotin.
– Eitt dømi um tað er farleiðin til Viðareiðis, har byggitíðarskeiðið var mett til trý ár, men peningurin eftir ætlan skuldi játtast yvir fýra ár. Hetta var tó broytt við eykajáttan, soleiðis at verkætlanin var liðug til tíðina.
Hendrik Old sigur, at ein játtan til eina verkætlan má fyrst og fremst taka støði í byggifakligum metingum, og ikki vera grundað á eina politiska avgerð, ið einans tekur atlit til fíggjarlógina.
– Samanumtikið kann sigast, at tað í flestu førum eru trongir fíggjarkarmar, sum er høvuðsorsøkin til, at trupulleikar stinga seg upp í sambandi við almennar verkætlanir og fáa hana at fara av kós, sigur Hendrik Old.
Hann sigur, at hetta er annars ein trupulleiki, Landsverk hevur víst á í nógv ár.


text:
1972
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
List[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Simultan hjá Ingeborg Bachman; best kend í hesum savni man søgan "Drei Wege zum See" vera.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- ? - Sigri Mitra Gaïni
- 5. februar - Krúnprinsessa Mary
- 2. mai - Dennis Holm, føroyskur politikari
- 23. juni - Zinedine Zidane, franskur fótbóltsleikari
- 18. juli - Bárður Oskarsson, føroyskur rithøvundur og listamaður
- 17. oktober - Eminem, amerikanskur rappari
- 8. november - Aksel V. Johannesen, føroyskur politikari


text:
Lummalyktatúr 2016
Nú dagarnir styttast, og tað longu er myrkt seinnapart, skipar stovnurin aftur í ár, saman við foreldraráðnum, fyri einum lummalyktatúri.
Túrurin verður tann 25.11.2016, og aftaná eta vit ein góðan bita saman.
Kl 16.30 fara børnini túr við starvsfólkunum og lýsa við lummalykt.
Ímeðan gera foreldrini klárt til ein nátturða, sum vit eta tá ið børn og starvsfólk koma aftur frá túrinum.
Øll børnini mugu hava eina lummalykt við til dagin.
Foreldrini hava barnavinarliga fingramat við. Við fingramat hugsa vit okkurt sum er lætt at eta, so sum pitasniglar, smurt breyð, pylsuhorn og grønmetisstengur.
Foreldraráðið tekur køkur við.
Vit gleða okkum til at síggja tykkum øll somul!
Vinarliga Foreldraráðið Vesturi á Flat. :)


text:
Región Miðjútland
Región Miðjútland (Danskt: Region Midtjylland) er ein av teimum fimm regiónunum í Danmark. Regiónin er ein fyrisitingarlig eind við høvuðsábyrgdini fyri heilsuverkinum, regionalari menning og fyri rakturinum av eini røð av almennum stovnum í Miðjútlandi.[1].
Región Miðjútland er landsins næststørsta región um hugd verður at fólkatalinum, har búgva 1.277.538 (2014) [2], og landsins størsta región, um hugd verður at víddini, sum er á 13.005.7 km². Regiónin hevur høvuðssæti í Viborg.
Regiónin hevði í 2010 eina fíggjarætlan á 25,2 mia. kr. og umleið 25.000 starvsfólk[3].
Bent Hansen (S) hevur verið formaður fyri regiónsráðnum síðan 2007. Hann varð afturvaldur á regiónsvalinum í 2009 við 72.665 persónligum atkvøðum.
Kommunur í regiónini[rætta | rætta wikitekst]
í Región Miðjútland eru tað 19 kommunur. Borgarstjórarnir fyri tær 19 kommunurnar og regiónsformaðurin eru tilsamans Kontaktnevndin (Kontaktudvalget) í Región Miðjútlandi.[4].
Við 24,45% ella 306.650 íbúgvum er Aarhus kommuna størsta kommunan í regiónini.[5]


text:
- Sev ger sum tað vil í undirgrundini. Vit hava fingið eina kunning um ætlanina, og hana hava vit tikið til eftirtektar.
Soleiðis sigur Artur Johansen, borgarstjóri í Sjóvar kommunu, um ætlanina hjá SEV um at halda fram við boringini suður til Sandá, hóast felagsskapurin hevur fingið greið boð frá Sjóvar kommunu um, at hon ikki gevur loyvi til at taka vatnið í Sandá til streymframleiðslu.
Bora ikki upp í ánna
Avgerðin varð tikin í kommunustýrinum fyri einum ári síðani, eftir at allir borgararnir á Selatrað heittu á kommunustýrið um at nokta SEV at taka vatnið úr áunum, ið renna gjøgnum Selatraðar bygd. Nevndin í SEV hevur nú tikið avgerð um at bora suður til Sandá kortini, men ikki at bora upp í ánna.
Á henda hátt fáa komandi ættarlið møguleika fyri at velja ein bíligan hátt at taka avgerð um at fáa eina millión kilowatt av grønari orku um árið, um áhugin er til tess. Soleiðis ljóðar grundgevingin hjá SEV nevndini at brúka fýra milliónir krónur eyka til at bora hesar 600 metrarnar afturat.
Kunnaðu frammanundan
Borgarstjórin fyri Sjóvar kommunu sigur, at SEV kunnaði kommunustýrið, áðrenn ætlanin varð almannakunngjørd týsdagin.
- Vit tóku kunningina til eftirtektar, tí SEV hevur rættin til at gera hetta. Okkara heimild er bert at geva loyvi til at taka vatnið úr ánni, og tað eru ongar ætlanir um tað í hesum umfari, staðfestir Artur Johansen.
Kommunustýrið avgjørdi at kunna sínar borgarar um hetta á heimasíðuni hjá kommununi. Ongin borgari í kommununi hevur mótmælt hesum, sigur borgarstjórin.


text:
Nýggja Testamenti
Nýggja Testamenti (grikskt: Kaιvὴ Aιaθήkn ella Kainē Diathēkē. Latín: Novum Testamentum) er partur av Bíbliuni hjá teimum kristnu. Nýggja Testamenti er skrivað á grikskum máli.
Tað er í Nýggja Testamenti, vit lesa um Jesus. Tær týdningarmestu frásagnirnar um Jesus í Nýggja Testamenti eita Evangeliini. Í Nýggja Testamenti eru 4 evangeliir. Í Nýggja Testamenti er Jesus tann Messias, sum profetarnir í Gamla Testamenti spáddu fór at koma og loysað fólkið úr træladómskorum og endurreisa Ísrael. Í Nýggja Testamenti verður Messias nevndur Kristus.
Nýggja Testamenti er tilsamans 27 bøkur.


text:
Mynd: Savnsmynd
Metini í 400 metrar frí og 200 metrar ryggsvimjing hjá kvinnum eru sligin
Vár E. Eidesgaard úr Havnar svimjifelagi, sum kappast í norðurlandameistarakapping í Danmark, eigur nú metið í 400 m. frí
Tíðin hjá Vár var 4.17.87. Gamla metið á 4.18.31 átti Sára R. Nysted.
Svimjing.com skrivar, at Vár bleiv nummar fýra. Hon var bara seytjan hundraðpartar frá bronsuni.
Signhild Joensen føroyskt met í 200 metrar ryggsvimjing
Signhild Joensen úr Ægir hevur eisini svomið skjótari enn nakrantíð fyrr.
Signhild átti sjálv gamla metið á 2.11.53, men tað stendur nú væl sterkari við tíðini 2.13.76.
Bæði Signhild og Vár eru so mikið ungar, at metini hjá teimum eru eisini føroysk juniormet.
Les eisini
Sára Nysted hevur sett nýtt føroyskt juniormet í HM á stuttgeil í Kanada
Tíðindi
Tróndur Vatnhamar og Finnur Koba kappast móti Solveig Hanusardóttir Olsen og Knút Háberg Eysturstein
Grønlendski landsstýrismaðurin í fiskivinnu- og veiðumálum hóttir við at taka loyvi frá grønlendsku skipunum, um tey ikki fáa skil á rúsevnum umborð
Eivør hevur roynt tað, Jógvan Hansen somuleiðis, og nú fer Kristina Bærendsen at syngja í íslendsku Eurovision kappingini
Týski kanslarin ætlar at varðveita viðurskiftini við USA. Verri er við hennara varakanslara, sum stúrir fyri handilsviðurskiftunum landanna millum.


text:
Tasmania
Tasmania er ein oyggj, hon liggur í ein landsynning úr Avstralia. Hon er minsta landið í Avstralska samveldinum, og har búgva eini 512 000 fólk. Sundið millum Tasmania og Avstralia eitur Bass-sund. Veðurlagið í Tasmania er temprað, og avfallið nóg mikið til allan vøkstur. Har veksur bæði savanna og regnskógur. Vetrarnir eru mildir, og sumrini nakað sum í Vesturevropa. Veðurlagið er vátligari og svalligari enn aðrastaðni í Avstralia, og oyggin er gitin fyri grønmeti, seyðahald og frukt. Tey hava eisini silvur, tin og aðra námsvinnu. Stórir partar av vestarlaga á oynni eru óbygdir. Har eru tættir skógir og nógv høg fjøll. Her halda nøkur av teimum villu upprunadjórunum til enn, til dømis posadevulin.
Oyggjarbúgvarnir eru bøndur og ídnaðarmenn. Bøndurnir hava stórar súreplagarðar, og frukt er ein munandi útflutningsvøra. Teir hava eisini stórar veltur av humlu, sum fer til ølgerð. Teir velta eisini korn, epli og alskyns grønmeti. Seyðurin er nógvur í haganum og neytini við, og í skógunum vaksa nógv virðismikil trø. Trøini verða í býunum gjørd til hús og býnyttur, men mongdin fer til pappírsídnað. Landbúnaðurin og dýrahaldið geva ráevni til ídnað.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrst í 17. øld fingu niðurlendingar alt størri ræði sum sjófarandi tjóð í Asia, Avstralia og í Kyrrahavsoyggjum. Teir løgdu seg meira eftir at fáa vinning burtur úr handlinum enn at gera rannsóknarferðir, men á longu leiðini úr Suðurafrika til Indonesia sigldu teir tætt fram við strondini í ókenda meginlandinum Avstralia. Í 1616 fór Dick Hartog skipari í land har, og tað sama gjørdu mangir aðrir niðurlendskir sjómenn eisini seinni. Í 1642 avgjørdi Anthony van Diemen, stjóri í Niðurlendska Eysturindiafelagnum, við høvuðssetri í Jakarta, at lata Abel Tasman standa á odda fyri einari rannsóknarferð til Avstralia. Ætlanin var at fáa meira at vita um, hvussu stórt meginlandið var, sum teir hildu var heilt suður í Kyrrahav, og at finna eina styttri siglingarleið til Suðuramerika. Tasman kom fyrst til oynna, sum nú eitur Tasmania. Hann nevndi hana Van Diemens Land. Síðan kom hann eisini til Nýsælands, Fiji og Tonga. Í 1644 teknaði hann kort av norðurstrond Avstralia. Um allan hin ovurstóra partin av avstralska meginlandinum visti eingin nakað at siga, uttan frumfólkið.


text:
Orð og lag: Ralph Carmichael
Týtt: Jóannes S. Hansen
Upprunaheiti: Reach out to Jesus
1. Tyngja tungar byrðar, sum tú gongur vegnum á?
Hótta fjaldir vandar teg so mangastaðni frá?
Hevur tú mist mótið, sum tú strevast dag um dag?
Kalla á Jesus, og sál tín verður glað.
Niðurlag: Hann er altíð nær,
lurtar eftir tær,
hvar tú so ert,
gongur tær við lið,
gevur tær sín frið,
vilt tú tað bert.
Tá ið mótið fellur,
og tú eina stendur her,
kalla á Jesus, hann hjálpir og teg ber.
2. Tykist lívið dapurt, og tú ongan útveg sært?
Nívir teg enn sorgin, ongan sálarfrið tú fært?
Ert tú vinaleysur, kanska vilstur langt av leið?
Kalla á Jesus, og hann teg svíkur ei!


text:
Skrivað hevur: Sólveig Á Torvlaðnum
Sjey listafólk vórðu vald til at prýða Glasir í síðstu viku. Ein av hesum sjey er 29 ára gamli Jóhan Martin Christiansen. Hann er tann yngsti, ið hevur fingið hesa uppgávuna. Vit hava tosað við hann um hetta, og um hvussu tað er at vera ungt listafólk.
Uppskotið til Glasir
Jóhan Martin hevur búð og arbeitt í Keypmannahavn seinastu árini. Har hevur hann sýnt nógv fram, men m.a eisini í Føroyum, Svøríki, Íslandi og Japan. Hann er útbúgvin sum myndlistafólk frá kunstakademiinum í Malmø. Hann arbeiðir mest við skulptur og vieo. Við hesum ger hann tilfarsligar kanningar, har hann er serliga áhugaður í tí feminina og maskulina, rúm, poesi/mál og náttúruna, og hvussu hetta kann hanga saman. Hetta roynir hann at foreina uppá ein raffineraðan hátt í einum verki.
Uppskotið hjá honum til Glasir tekur útgangsstøði í sjálvum byggjarínum. Uppskotið gongur út uppá at brúka relieffir og burturkast frá byggjarínum.
- Her royni eg at fortelja eina opna søgu um okkurt, sum hevur við bygningin at gera, men sum vit bert síggja sporini av, sigur Jóhan Martin og leggur afturat, at Kim Simonsen fer at geva verkunum heiti eftir yrkingum.
© Listasavn Føroya. Jóhan Martin hevur eina listaframsýning, SPOR, í Listasavni Føroya.
Unga ættarliðið av listafólkum
Jóhan Martin hevur sýnt fram síðan hann var 14 ára gamal. Hann sigur seg ikki altíð hava fingið tað, ið hann vildi hava. Men tað er tó munur á at fáa alt fyri einki, og so at arbeiða seg fram til okkurt serstakt. Tað unga ættarliðið av listafólkum verður ikki sæð sum tað eldra ættarliðið, og tað skulu tey heldur ikki. Sjálvandi skal virðing vera fyri øllum ættarliðum, men tað hevði verið ólukksáliga keðiligt, um vit ungu vera sædd sum tey eldru, heldur Jóhan Martin.
- Tey eldru fáa sjálvandi meira uppmerksemi enn tey ungu, og hetta er av góðum grundum. Tey hava heilt einfalt verið leingi á listaliga pallinum og eru tískil meira sjónlig. Tey hava vígd sítt lív til eina listafólkatilveru, sum oftast er ein óstøðug leið, serliga fíggjarliga, sigur Jóhan Martin.
At hava tol og at fáa ymisk sjónarhorn er týdningarmikið
At sleppa framat at sýna í Listasavni Føroya er ringt. Tað krevur nógvar framsýningar, har tú eisini mást gera feilir og læra av teimum. Feilirnir gera, at ein til síðst kann koma fram til eitt útrykk, sum er áhugavert hjá fleiri fólkum. Hetta er ein gongd, ið flest listafólk skulu ígjøgnum, vil Jóhan Martin vera við til.
- Eg havi ikki upplivað, at tað er ringt at koma framat sum ungt listafólk. Ung fólk, sum hava viljan til tað listaliga, sleppa framat. Á hvørjum ári er tað møguligt at senda síni verk til metingar, tá ið skipað verður fyri várframsýning. Tað tekur ofta fleiri royndir, áðrenn tú sleppur við, men tað bilar einki. Tað skapar ein vilja hjá teimum, ið virkuliga vilja sleppa framat. Tað krevur tol, og ofta mást tú eisini skifta fokus á leiðini. Hetta er sera torført, men ofta neyðugt.
Besta ráðið, ið Jóhan Martin kann geva ungum listafólkum, er, at man skal ganga sína egnu leið, samstundis sum man tosar við onnur um verkini og tey viðurskifti, ið eru rundan um tað listarliga.
- Tað er umráðandi at lata upp, tí um man bert gongur við øllum sjálvur, verður listin ikki bjóðað av, og so hendir einki.
© Torben Eskerod.
Aldur er ikki avgerandi, tá tað kemur til list
Fyri Jóhan Martin er tað umráðandi at øll síggja list, ung sum gomul. Hann heldur, at tað at síggja list er ein spurningur um etik og demokrati. Har áskoðarin, bert eina løtu, má skúgva seg til síðis og seta seg inn í okkurt, sum ikki hevur nakað við seg sjálvan at gera. Hann sigur, at hetta víðkar okkara sjónarhorn. Eins og altíð, er tað umráðandi at vera opin fyri øðrum enn bert sær sjávum. At fáa nøsina úr síni egnu reyv, so at siga, hetta heldur hann at list í breiðari meining kann vera við til.
- Eg havi slett ikki hugsað um, at eg eri yngstur av teimum, sum skulu prýða Glasir. Sum heild hugsi eg ikki nógv um aldur á listfólkum. Tað er eins áhugavert at tosa við ein, ið er 20 ár sum við ein, sum er 75 ár. Tað er oftast ikki aldurin, ið avger, hvør er áhugaverdur, men hvørjar tankar listafólk gera sær um tað heila. Tað er stuttligt at vera yngstur, og vónandi kann hetta geva ungum listfólki íblástur, sigur Jóhan Martin.


text:
Randers
Esbjerg er ein býur í Eysturjútlandi í Danmark. Í býnum búgva 71.618 fólk (2014), hetta fólkatalið ger Randers til tann sættstørsta býin í Danmark. Í Eysturjútlandi er Randers næstsstørsti býurin, næst eftir Aarhus. Býurin liggur 39 kilometrar norðanfyri Aarhus við áarmunnan á Gudenå, við landnnyrðings endan á ánni. Samstundis liggur býurin í botninum í Randers Fjord við brøttum bakkum á norðaru síðuni. Heilt frá gamlari tíð hevur Randers verið eitt týdningarmikið ferðsluknútapunkt fyri vegir ið fara norðureftir og suðureftir, ið møttust við Randers, hagani tað fyrr vóru skip ið sigldu út í Randers Fjord. Í dag er ferðasamband við toki til Langå og Hobro frá jarnbreytastøðini í býnum, eins og øll IC-tog ið fara norðureftir støðga her.


text:
Papua Nýguinea
Papua Nýguinea ella Papua Ný Guinea (enskt; Independent State of Papua New Guinea, tok pisin; Papua Niugini) er størsta tjóð í Melanesia. Landið var avstralskt hjáland til 1975 og er eystrari partur í oynni Ný Guinea umframt 600 aðrar oyggjar skamt norður, suður og eystur úr Ný Guinea. Port Morresby er bæði høvuðsstaður og størsti býur. Papua Ný Guinea hevur bara mark við Indonesia. Miðallívsævin í landinum er 66 ár. Landið er limur í Bretska Samveldinum. Har er nógv gull og kopar.
Innihaldsyvirlit
Samfelagið[rætta | rætta wikitekst]
Færri enn 6 milliónir fólk búgva í Papua Ný Guinea; flestu teirra búgva í smáum, fjarskotnum bygdum. Í eygum vesturlendinga eru mong fólk har fátæk. Flestu fólk í Papua Ný Guinea liva av landbúnaði. Papua Nýguinea við 5,8 milliónum fólkum og fleiri enn 700 tungumálum tók lysing frá Avstralia í 1975. Síðan hevur stór framgongd verið í landinum, men gamli siðvandi lívshátturin er enn vanligur. Nýtíðar fjølmiðlar, helst sjónvarp og útvarp, geva teimum ungu í Papua Nýguinea innlit í okkara heim, men ikki tøkni ella pening, sum er treyt fyri, at tey kunnu liva sum fólkið í framkomnu ídnaðarlondunum. Vaksandi ónøgd helvur elvt til stóran samfelagsligan spenning. Fyri stuttari tíð síðan vóru fjarskotnastu økini í Papua Nýguinea fullkomiliga avbyrd frá umheimurin. Nú er nýggja tíðin komin við ferð inn í tilveru teirra.
Ættarbólkar[rætta | rætta wikitekst]
Av tí at so illa er framkomandi um høgu fjøllini og ígjøgnum tættu skógirnar, hevur altíð verið lítið samband ímillum mongu ættarbólkarnar, ið búgva her, til dømis sorimi. Hetta ger, at nú á døgum eru fleiri enn 1000 ættarbólkar í landinum, og fleiri enn 700 mál og bygdamál verða talað.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Nógv tilfeingi er í landinum, helst steinsløg til dømis kopar og gull. Koparnámið í Panguna í oynni Bougainville er ímillum tey størstu í heiminum. Á oynni Bougainville, har stór koparnám eru, er meiriluti fyri at loysa frá hinum partinum av landinum. Viður úr stóru regnskógunum er eisini týdningarmikil útflutningur. Tað, sum ræður um her, er at vinna út tilfeingið og ikki skaða viðkvomu náttúruna. Meginparturin av jørðini hoyrir til bygdasamfeløgini, ikki til hvønn einstakan.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Papua Ný Guinea er beint sunnan Miðkring, og tí er veðurlagið heitt og slavið. Høg fjøll eru eystur og vestur alla oynna; fjøllini eru avtakin við tøttum regnskógi langt niðan í líðirnar. Í hesum mest sum ógongdu skógum er satt meingi av dýrum og vøkstrum, og mong dýr og plantur eru ikki nakra aðrastaðni í heiminum. Við strendurnar eru stórar mangrovumýrar. Í landinum er stórur skógur og nógv fjøll, og tað er ótætt bygt.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar


text:
Avatar
Avatar er ein 3D animeraður amerikanskur filmur frá 2009. James Cameron, ið hevur leikstjórnað filmin, hevur eisini leikstjórnað aðrar stórfilmar, til dømis tann mest seljandi filmin nakrantíð Titanic. James Cameron megnaði at gera dýrasta filmin nakrantíð í filmssøguni. Filmurin kostaði yvir tvær milliardir dollarar. Avatar hevur umframt Oscartilnevningina vunnið tvær Golden Globes og var tilnevndur til besta filmin eisini.
Filmurin er í stuttum um ein hermann, ið verður sendur út til eina gongustjørnu langt burturi at flyta tey inføddu Na'vi, ið eru í vegin fyri onkrum arbeiði. Hann gerst góður við hetta fólkið og endar sum ein leiðari hjá hesum bláu menniskjunum, sum í hesum filminum eru "tey óndu". Filmurin fyrigongur á uppspundu gongustjørnuni, Pandora, har fólkini "naviar" búgva.
Titanic hjá James Cameron er best seljandi filmurin nakrantíð. Hann seldi fyri 600 mió. dollars, og hann er eisini mest sæddur við 1843 mió. áskoðarum. Men tað varar allarhelst ikki leingi afturat, áðrenn Avatar yvirtekur fyrstaplássið sum heimsins best seljandi filmur. Avatar, sum eisini er framleiddur av Cameron, hevur higartil selt fyri 553 mío. dollars á heimamarknaðinum og hevur longu havt 1841 mió. áskoðarar, so her verður meint, at Cameron skjótt fer at sláa sítt egna met. So vantar bert at sláa metið hjá Titanic í Oscars. Fyri at megna tað, skal Avatar vinna meira enn 11 Oscars til handanina í mars 2010. Tað var nevniliga só nógvar Oscars, Titanic fekk í 1998.
Søgugongd[rætta | rætta wikitekst]
Jake Sully (Sam Worthington) er fyrrverandi soldátur í US Marine Corps (hann er lammaður) men tá tvíburði hansara, sum skuldi útsendast til mánan Pandora, verður myrdur, fær Sully tilboðið um at fullføra missjónina hjá bróðrinum, saman við einari heftigari løn. Eftir seks ár í cryo-svøvni, sum kann sigast at vera eitt slag av dvala, lendir Sully á Pandoru. Har verður hann informeraður um Avatar-programmið, sum loyvir menniskjum at liva gjøgnum ein Avatar, sum er ein Na’vi, sum er skapt í laboratoriinum. Leiðarin av programminum (Sigourney Weaver) dámar einki serligt henda nýggja soldátin, hon vil heldur hava ein vísindamann, sum bróður Sully var.
Jake fær so at vita at tey skulu royna at koma í samband við Na’vi-fólkið so tey kunnu læra tey at kenna og vice versa, men ein skurkur má eisini vera. Henda rolla verður útfylt av Col. Quaritch (Stephen Lang) sum er undir ordrum av einum stórum firma, sum vil sleppa at grava eftir ”unobtainium” (fø.: ikkitilatfáafaturíium). Hann roynir so at fáa Sully at yvirtala Na’vi-fólkið til at flyta.
Avatar 2[rætta | rætta wikitekst]
Fríggjadagin 15. januar 2009 avdúkaði leikstjórin James Cameron, at hann fer at gera Avatar 2. Og í februar skrivaði blaðið Herald Sun í Melbourne, at Sam Worthington hevur váttað, at hann enn einaferð skal leika høvuðsleiklutin sum Jake Sully. 33 ára gamli avstralski sjónleikarin, sum er blivin heimskendur fyri sín leiklut í Avatar, sigur seg gleða seg til nýggja filmin.
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
Avatar á Internet Movie Database (Enskt)


text:
Meetovation
Meetovation er eitt konsept, sum Visit Denmark eigur. Meetovation byggir á 4 súlur, sum allar hava til endamáls at skapa størri “ROI” ella “return on investment” í fundum. Fýra súlurnar eru hesar:
Virknir luttakarar
Við at involvera luttakararnar fært tú teir at vera virknar undir fundinum. Hetta verður gjørt fyri at fara burtur frá einvegis samskifti til bólkaarbeiði, “walks&talks”, tíð til umhugsunar, minifundir, osfr. Úrslitið verður ein størri innlæring og fólk fáa meiri burturúr og kunnu brúka læringina meiri langsiktað.
Hugsa ábyrgdarfult
At hava ein ábyrgdarfullan hugsunarhátt vera ein náttúrligur partur av fundinum. Tað er gott bæði fyri umhvørvið, fyri luttakarar og fyri pengapungin. Sokallað “Brain food” og rørsla er neyðugt til fundirnar. Sama er galdandi fyri burðardygd. Ein ábyrgdarfullur hugsunarháttur er sera positivur og gevur eisini fundinum nógva orku.
Kreativt set-up
At brúka fysisku karmarnir upp á nýggjar mátar motiverar fundarluttakararnar. Arbeið við ymiskum innbúgvi, sum gera rúmið spælandi og tala til allar sansir, so sum luktir og tónleik. Fundarstaðurin kann eisini vera okkurt heilt annað enn eitt vanligt fundarhøli. Alt er gjørligt, um tað gevur orku og kreativitet.
Lokalur íblástur
Fundarluttakararnir fáa eina heilt unikka uppliving við at brúka lokalan íblástur til fundin, soleiðis at tey fara at minnast hetta bæði arbeiðsliga og privat. Upplivingin skal vísa, hví júst hetta staðið er valt til hendan fundin. Serliga hendan súlan er tann, har vit í Føroyum hava so ovurstórar møguleikar fyri at geva eitt heilt serligt íkast.
Á hesum støðum kanst tú nú fáa Meetovation sum ein part av fundarpakkanum:
Norðurlandahúsið
Hotel Føroyar samtakið
Hotel Hafnia
Gjáargarður
Greengate Incoming


text:
Deyðsorsøk
Ein deyðsorsøk ella deyðaatvold er tann atvoldin sum førir til at eitt menniskja doyr. Deyðin kann skyldast náttúrligar orsøkir sum t.d. sjúku av ymiskum slag, tað kann eitt nú vera krabbamein ella hjarta-/æðrasjúkur. Deyðin kann eisini skyldast eina vanlukku, morð ella sjálvmorð. Í londum har deyðarevsing er loyvd, kann deyðin eisini skyldast avrætting. Tá ein persónur doyr, eigur ein lækni at kanna líkið og staðfesta deyðsorsøkina. Um læknin ikki kann staðfesta deyðsorsøkina, ella um løgreglan hevur illgruna um ein ónáttúrligan deyða, so kann løgreglan krevja rættarlæknaliga líkskoðan og um, líkskoðanin heldur ikki kann staðfesta orsøkina til deyðan, kann ein líkskurður vera framdur. Í nógvum øðrum londum er tað rættiliga vanligt við líkskurði, eisini sjálvt um tað ikki er illgruni um ikki náttúrligan deyða, tá verður líkskurðurin gjørdur bert fyri at staðfesta júst hvør orsøkin var til deyðan. Í Føroyum er ikki nakar patologur í starvi, og tí má ein slíkur koma úr Danmark. Í flestu førum, tá líkskurður verður framdur í Føroyum, er tað tí at løgreglan ynskir tað, fyri betri at kunna staðfesta, hví ein persónur er deyður.
Deyðsorsøkir í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Niðanfyri sæst eitt yvirlit yvir deyðsorsøkir hjá føroyingum í Føroyum árini 1996 til 2010. Orsøkirnar eru bólkaðar í høvuðsbólkar, soleiðis at t.d. allar krabbameinssjúlkur eru taldar saman í ein bólk, øll sløg av hjartasjúkum í ein bólk osfr. Kelda til hagtølini er Heilsulýsing Landslæknans 2011-12, sum byggir á deyðsváttanir hjá føroyingum. Føroyingar sum høvdu bústað í Føroyum, men sum eru deyðir í øðrum londum, t.d. á sjúkrahúsum í Danmark, eru taldir við, meðan útlendingar, sum eru deyðir í Føroyum, men ikki høvdu bústað her, ikki eru taldir við. Landslæknin í Føroyum hevur savnað hagtølini.[1]


text:
Støð í Harry Potter
Grimmauld nr. 12[rætta | rætta wikitekst]
Man hoyrir fyri fyrstu fer um Grimmauld nr. 12 í fimtu Harry Potter bók (Harry Potter og Føniksfylgingin). Eigari av Grimmauld nr. 12 eru Black familjan, sum hava reint-blóð; og tað er eitt tað mest týdningarmesta hjá teimum. Í húsinum búðu mamma Sirius (Sirius, sum er gubbi Harry), Walburga Black og beiggi Sirius, Regulug A. Black (R.A.B., sum hevur tiki horcrux'in hjá Voldemort í Harry Potter og Hávlblóðsprinsurin - medaljongin.), Sirius Black og húsálvurin Kreaher.
Grimmauld nr. 12, er ósjónligt. Tá ið húsi liggur mitt í býnum London og Føniksfylgingin brúkar hetta hús fyri at møtast, má húsi vera ósjónligt. Onkuntíð hava mugglara-grannarnir mistonkt hetta við, at húsnummrini eita 11 og so 13, tí tey ikki síggja húsini nr. 12. Øll Black-fólkini eru deyð eftir tíðini. Regulus Black var deyðsátari hjá Voldemort, men vildi heldur vera ímóti, og doyði við at finna medaljong-horcrux'in, Sirius Black, sum er gubbi Harry Potter, doyði tá ið deyðsátarnir og føniksfylgingin bardust ímóti á Deildini fyri tað Dulda, á Gandamálaráði. Sirius var góður við Harry, og Harry arvaði so Grimmauld nr. 12, og við húsinum fylgdi húsálvurin Kreacher við, sum hatar ikki-reint-blóð fólk; betri kent sum mórublóð.


text:
Gráhávur
Gráhávur (í slættuhávaættin) (frøðiheiti - Galeorhinus galeus; da.: Gråhaj, en.: Tope shark ella School shark, fr.: Requin hâ – Milandre, ís.: Gráháfur, no.: Gråhai, tý.: Hundshai). Gráhávur verður upp í 2 metrar, men vanliga ikki størri enn 150 cm. Hann er uppsjóvar- og botnfiskur, úr vatnskorpuni niður á 50 metra dýpi. Gráhávur er myrkagráur á bakinum, ljósari um síðurnar og næstan hvítur undir búkinum. Hann kann eisini vera stálgráur ella brúnur-ljósabrúnur á bakinum.
Hann er mjáur og smidligur hávur við longum spískum høvdi, ið er umleið 20 % av heildarlongdini. Gráhávur hevur tvær ryggfjaðrar, báðar tríhyrntar. Tann fremra er væl størri enn aftara. Fremri endi hennara er uppi yvir innara horni á uggafjøðurini. Aftara ryggfjøðurin og gotfjøðurin eru eins stórar. Uggafjaðrarnar eru stórar og tríkantaðar. Gráhávur hevur fimm smá táknaop, og andahol aftan fyri eygað og tríkantaðar "hávatenn", sum eru eins í báðum kjaftum. Hann hevur eygnalok. Stórt skarð er inn í stertin, og sterturin er nakað upprendur. Lítið sæst til strikuna. Hann er smidliga vaksin, hevur gotfjøður og andahol og hevur ikki "kjøl" á síðunum á klingruni. Hjá føroyingum hevur hann ikki vinnuligan týdning.
Útbreiðsla - Undir Føroyum er hann skrásettur eina ferð. Hann er fingin suður av Munkagrunninum mitt í 1980-árunum. Er annars frá Tróndheimsleiðini og suðurlandinum í Íslandi til Asoroyggjarnar. Í Indiahavinum við Suðurafrika. Í Miðjarðarhavinum, vestarumegin í Suðuratlantshavinum og í Kyrrahavinum.


text:
Rói Patursson
Rói Reynagarð Patursson (21. september 1947 í Havn) var føddur í Havn í 1947, og har vaks hann upp. Hann fór ungur til skips, arbeiddi og ferðaðist ymsastaðni í Evropa. Fór so aftur á skúlabonk og tók útbúgving á lærda háskúlanum í Keypmannahavn í heimsspeki. Hann hevur nú í mong ár verið skúlastjóri á Føroya Fólkaháskúla. Rói er serliga kendur fyri sínar yrkingar, men hevur eisini skrivað stuttsøgur og ritroyndakendar prosastubbar. Í sínum yrkingum ferðast hann millum náttúru og menniskja, barnið og tann vaksna heimin, tað innara og tað ytra landslagið. Hann flytur seg frá tí persónliga og kensluborna til tað politiska og samfelagsliga. Í 1986 fekk Rói Patursson norðurlendsku bókmentavirðislønina í føgrum bókmentum fyri yrkingarsavnið „Líkasum“ 1985. Yrkingin "Meðan áin rann" er úr navnleysa yrkingasavninum, hansara fyrsta, sum kom út í 1969.
Heiðurslønir[rætta | rætta wikitekst]
- 1969 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri Yrkingar.
- 1986 - Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingarsavni Líkasum.
- 1988 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens.


text:
1901
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
Føroyska fiskimarkið verður sett út á 3. fjórðingar
- 1. januar - Tíðindablaðið Tingakrossur verður útgivið fyrstu ferð.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 17. august - Hans Jacob Jacobsen, betri kendur undir skaldanavninum Heðin Brú (d. 1987)
- 3. september - Poul Petersen, politikari (d. 2001)
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 22. januar - Victoria Drotning av Bretlandi og greivinna av India. (f. 1819)
- 15. november - Jóan Petur Gregoriussen, yrkjari)


text:
MasterCard er eitt altjóða gjaldskort, sum kann nýtast um allan heim. MasterCard er væl egnað til teirra, sum ferðast nógv og hava stórar ferða- og umboðsútreiðslur. Eisini kann kortið nýtast í Føroyum og gevur tær ein kreditt, sum tú ikki fært við t.d. Visa/Dankort, umframt aðrar fyrimunir.
Ymisk sløg av MasterCard
MasterCard kann nýtast at gjalda við á hotellum, matstøðum, bensinstøðum og aðrastaðni. Reiður peningur kann takast út í sjálvtøkum og peningastovnum í Føroyum og úti í heimi. Hjá okkum kanst tú velja millum ymisk sløg av MasterCard:


text:
Ólavsøka
Ólavsøka verður hátíðarhildin 28. og 29. juli og er tjóðarhátíð føroyinga.[1]
Í túsund ár hava føroyingar hildið hátíð fyri sameiningini av politikki og kristindómi á deyðadegi Ólavs Heilaga. Hesin Noregs kongur fall í bardaga á Stiklastøðum hin 29. juli 1030 og gjørdist halgimenni norðmanna.
Deyðadagur hansara gjørdist tingdagur føroyinga. Føroyingar vóru teir einastu norðurlendingar, sum settu ting á ólavsøku. Eingin veit rættuliga hví. Men hon verður hildin enn í dag í Tórshavn, tá ið tingmenn, kirkjumenn og høgir embætismenn ganga í skrúðgongu úr Løgtingshúsinum oman í Dómkirkjuna til guðstænastu og niðan aftur í Løgtingið, sum verður sett hvørt ár á ólavsøku. At tinghald og ólavsøka hoyra saman er hjá føroyingum ein næstan túsund ára mentanarlig siðvenja.
Hátíðarhald hevur helst altíð verið í sambandi við tinghaldið. Vit vita frá gomlum keldum, at nógv fólk kom til Havnar á ólavsøku. Sambandið millum Løgting og kirkju er eisini gamalt, tó helst ikki eldri enn 1609, tá ið fyrsta kirkja varð bygd í Tórshavn, úti á Reyni. Í 1673 skrivaði prósturin Lucas Debes, at hvør tingdagur byrjaði við guðstænastu í Havnar kirkju. Núverandi Havnar Kirkja, Dómkirkjan, varð bygd í 1788.
Í dag er skrúðgongan ein fastur partur av ólavsøkuni. Tað tykist at hava verið ógvuliga ymist, sum skrúðgongan hevur verið skipað. Í hvussu er var eingin føst skipan, t.d. um raðfylgjuna. Við hvørt hevur eisini politisk ósemja verið um henda spurning. Tað hevur ikki enn eydnast at fáa eina fasta skipan. Men kortini - so sæst á hvørjari ólavsøku enn í dag hitt gamla sambandið millum ting og kirkju.
Og hin stóra mannfjøld, sum hvørt ár skoðar skrúðgonguna við løgtingsmonnum, prestum og donskum embætismonnum úr løgtingshúsinum oman í Dómkirkjuna og niðanaftur, væntar at síggja hesa sjón ár um ár.


text:
BankNordik fer uppí MobilePay-samstarv
18-11-2016
BankNordik fer nú uppí eitt nýtt samstarv, sum fer at gera tað møguligt hjá kundum bankans at brúka MobilePay.
MobilePay er ein app, sum ger tað møguligt hjá brúkarum skjótt og lætt at rinda í handlum og nethandlum umframt at flyta pengar til onnur – tað krevur bara eina fartelefon og MobilePay-appina.
MobilePay hevur milliónatals brúkarar í okkara grannalondum, so einki er at ivast í, at talan er um eina sera nógv brúkta tænastu, ið ger tað ómakaleyst at avgreiða flytingar við fartelefonini. Tað er líka skjótt og lætt sum at senda eini sms-boð. BankNordik væntar, at MobilePay væntandi eisini verður sera áhugavert fyri vinnurekandi føroyingar, sum fara at kunna taka ímóti gjaldi fyri vørur og tænastur við appini.
“MobilePay er ein sera væl umtókt tænasta, og vit eru tí fegin um at gerast partur av samstarvinum, sum uttan iva fer at vera kundum okkara at gagni. Vit hava fingið nógvar fyrispurningar frá kundum, sum hava áhuga fyri at brúka MobilePay, og tí hava vit valt at fara uppí samstarvið, sigur Árni Ellefsen, forstjóri í BankNordik.
Enn er ikki endaliga greitt, júst nær MobilePay verður klárt at brúka hjá føroysku kundum bankans, men arbeitt verður við at fáa tænastuna til Føroyar skjótast gjørligt.
Víðkað samstarv
MobilePay kom á marknaðin í 2013 sum ein tænasta til kundar í Danske Bank, og nú verður MobilePay-samstarvið víðkað við fleiri peningastovnum, m.a. BankNordik. Samstundis sum nýggja samstarvið um MobilePay verður veruleiki, fer Swipp í søguna. Swipp er ein tænasta í Netbankanum, sum á sama hátt sum MobilePay ger tað møguligt at rinda við fartelefonini. Tó er stóri munurin á tænastunum báðum, at MobilePay kann brúkast uttan at innrita í Netbankan, og tað ger tað ólíka lættari at brúka MobilePay.
Kunnað verður nærri
Enn eru allir smálutir í nýggja MobilePay-samstarvinum ikki komnir upp á pláss, men kunnað verður nærri um ítøkiliga tíðarætlan, treytir v.m. seinni.
‹ Aftur


text:
Orð og lag: Bill Gaither
Týtt: Kajfinn Hammer
1. Guð gav Sín Son, Hans Navn er Jesus,
Hans hond meg leiddi á frelsuveg;
Hann gav Sítt lív og vann mær frelsu,
Hans tóma grøv hon prógvar, at Hann elskar meg!
Niðurlag: Mín Jesus livir og tí skal eg liva,
mín Jesus livir, tí er sál mín trygg!
Mín framtíð er í Jesu hondum,
mítt lív er vert at liva, tí Hann elskar meg!
2. Ein dagur kemur, tá eg eri frammi,
tá skal eg síggja mín Frelsara!
Tonk, náa málið og síggja Jesus,
og takka Honum fyri alt, Hann hevur gjørt!