c: text/html

collection: archivebot

text:
Chase Bert Eina Nátt Lyrics
Tú dansar, tú flennur, tú øsir meg.
Eg standi, sum negldur, eygleiði teg.
Eg droymi at tú kemur við mær heim. (ke-ke-kemur)
Vilt tú unna mær, eina nátt við tær, ja !
Gev mær bert eina nátt so fari eg mín veg,
gev mær bert eina nátt og eg skal goyma teg.
Ein lítlan, eg skeinki, tú takkar, hyggur at mær, tín barmur, tíni eygu, og tínar vátu varrar !
Í tonkum mínum lati eg teg úr, og tú liggur har, bíðar eftir mær, ja !
Gev mær bert eina nátt so fari eg mín veg,
gev mær bert eina nátt og eg skal goyma teg, ja ja !
Gev mær bert eina nátt við tær, gev mær bert eina nátt við tær.
Eina nátt við tær !
Gev mær bert eina nátt so fari eg mín veg,
gev mær bert eina nátt og eg skal goyma teg, ja ja !
Gev mær bert eina nátt við tær,
gev mær bert eina nátt við tær, ooh ja ja !
(6x: Eina nátt við tær ja, eina nátt við tær. Eina nátt við tær ja )
See also:
JustSomeLyrics
119
119.109
Falsalarma con Tote King & Kase.O Vete A Casa Lyrics
Asobi Seksu Taiyo Lyrics

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Montana
Stakríki Montana (enskt: State of Montana) er fjórðstørsti stakríki í Sambandsríkinum Amerika og hevur umleið 989 túsund íbúgvum. Høvuðsstaðurin kallast Helena og størsti býurin er Billings. Í norðri hevur Montana mark við Kanada (landslutir: British Columbia, Alberta og Saskatchewan), í eystri við North Dakota og South Dakota, í suðri við Wyoming og Idaho, og í vestri við Idaho. Í 1889 bleiv Montana stakríki í USA.
Eyknevni er Skattstaturin (enskt: Treasure State).
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Indiánarnir[rætta | rætta wikitekst]
Um miðju 19. øld fóru vápnað niðursetufólk at byggja garðar á grasfløtunum í Montana, herurin í USA veitti teimum stuðul [1]. Tey týndu bisonneytini fyri at rudda lendið. Í 1859 livdu milliónatals bisonneyt á fløtunum í Montana, men í 1889 vóru færri enn túsund eftir. Avleiðingarnar vóru, at indiánarnir høvdu hvørki mat ella bústað.
Teir vóru vorðnir óførir at skjóta av rossabaki eftir tað, at spaniamenn høvdu havt ross og byrsur við sær til USA í 16. øld, og nú í 1866 noyddi siouxhøvdingin Red Cloud amerikonsk herlið burtur av veiðilendinum hjá siouxindiánunum. Við Little Bighorn í Suðurmontana í 1876 drupu siouxkrígsmenn hjá høvdingunum Sitting Bull og Crazy Horse 250 hermenn hjá USA, heryvirmaður teirra var George Armstrong Custer [2]. Men indiánarnir megnaðu ikki at verja seg, og øll mótstøða í Montana varð bard niður.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Montana er um somu stødd sum Japan, men hevur umleið 1 mió. íbúgvar. Stóra stakríkið Montana er umgyrt av øðrum lutstatum og hevur ikki mark út ímóti sjónum. Stakríki hevur mark við Kanada, Wyoming, Idaho og Dakota (Suður- og Norður Dakota). Í Montana er fólkatættleikin lutfalsliga lágur og íbúgvaratalið er eisini lutfalsliga lágt. Fólkatættleikin er bara 2,65 persónar fyri ferkilometurin. Flestu býir eru smáir. Landið goymir ørgrynni av ráevnum, men størsti trupulleikin hinvegin er tað kalda veðurlagið og tey longu strekkini millum býir og bygdarløg. Hetta navnið, montaña, er spanskt og merkir "fjøll". Ein stórur partur av Montana er fjallaland. Fjallaryggurin Rocky Mountains í vestara parti er í støðum hægri enn 3900 m. Hægsti tindurin eitur Granite Peak, 3,904 m. Á markinum ímillum Wyoming og Montana er Granite Peak. Inni í lutstatinum eru tær ómetaliga víðu grasfløturnar, prerian, hundraðtals km. í allar ættir. Í Klettafjøllunum er eisini nógv av rossum; talið av villrossum hevur verið mett til uml. 47,000 djór í USA.[3] Náttúran er fjølbroytt og stórbær, fuglameingið er stórt eins og plantulívið. Ferðafólk koma til Montana at vera í náttúruni, at fiska síl og annað. Náttúran hevur nógv at siga, til dømis veðurlagið. Nakrir eru enn eftir í fjøllunum og liva sum búnaðarfólk. Náttúruni liva tey av og eru sum eitt við hana: allur reiðskapur teirra er sjálvgjørdur, tey fiska m.a. við boga og ørvi, veiða við byrsu, fáa eld við at gníggja trø hvørt móti øðrum, og kenna allan vøkstur og týdning av vøkstrinum. Stórir partar av Montana eru í nálaskógarøkinum. Her er veturin ógvuliga kaldur. Nálatrø trívast í kalt tempraða veðurlagnum. Tey klára seg ígjøgnum kalda veturin, og tá ið tað frysta jørðildið tiðnar um summarið, fáa røturnar føðslu, og trøini vaksa væl.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546854/Sitting-Bull
- ↑ http://www.astonisher.com/archives/museum/wm_slaper_little_big_horn.html
- ↑ http://www.pbs.org/wnet/nature/clouds-legacy-the-wild-stallion-returns-wild-horse-roundups-why-are-they-conducted/64/


text:
Lýðveldið Venesia
Lýðveldið Venesia (venetianskt: Repùblica Vèneta ella Repùblica de Venesia) var eitt býarríki í Italia, stovnað í 6. øld. Tað ríkaði seg skjótt av nógva handlinum við Asia, og alsamt vaksandi herflotin útvegaði ríkinum góðar handilssáttmálar. Frá um 1100 fingu teir sær úthavnir í eystara parti í Miðjarðarhavi og vunnu sær mikið vald á hesum leiðum.
Í 15. øld fóru Osmannisku turkarnir at kappast við venesiska handilsveldið. Í 1463 brast mikil bardagi á ímillum londini, hann vardi í 16 ár. At enda vunnu turkar sigur, tá høvdu teir einaferð verið næstan inni í miðbýnum í Venesia. Í 1479 var friður fingin í lag, og Venesia slapp at hava nakrar úthavnir í eystara parti í Miðjarðarhavi, men mátti binda seg til at gjalda Osmanniska sultáninum stórar peningaupphæddir á hvørjum ári.


text:
Wien
Wien er høvuðsstaður í Eysturríki og mentanarligur og politiskur miðdepil í landinum. Hann var eisini høvuðsstaður í tí mikla keisararíkinum, og frá tí tíðini eru mikil minnismerki og prýðuligir bygningar. Í hesum býi búgva tvær milliónir av fólki. Wien er stásiligur býur við nógvum vøkrum kirkjum og borgum, gitnast av teimum er St. Steffanskirkjan. Dómkirkjan í Wien - St. Steffanskirkjan - er gitin fyri vakurleika. Úr kirkjutorninum sæst út yvir allan býin og yvir í Donau. Býurin stendur við Donau, og tað er stór skipaferðsla frá og til býin eftir ánni. Úr Donau hava teir grivið eina siglirennu inn í býin. Gjøgnum Wien ganga nakrir av teimum mætastu bilvegum og jarnbreytum, sum fara um Alpurnar úr Norðurevropa til Italia. Nógvar jarnbreytir ganga eisini út frá Wien.
Í býnum eru nógvar verksmiðjur, og tær gera m.a. møblar. Wien er stórur ídnaðarbýur; har eru stórar vevstovur, maskinvirki, møblavirki, leðurvirki og instrumentvirki. Vørurnar far 1000 a við skipum gjøgnum siglirennuna út í Donau og haðani út á marknaðin í Evropa. Eisini er hann kendur tónleikabýur. Wien hevur verið høvuðstónlistaborgin í Evropa, og har hava heimsins mætastu tónaskald hildið til.
Wien er heimsins besti býur at búgva í 2014, sambært Mercer [1]. Í árligu kanningini hjá I Mercer, "2014 Quality of Living rankings", sum samanber lívskorini í teimum ymisku stórbýunum, liggja teir norðurlendsku høvuðsstaðirnir Keypmannahavn 9, Stokkhólm 19, Oslo 31 og Helsinki 31 millum topp 50 av teimum 223 býunum sum vóru við í kanningini. Nummar tvey á listanum liggur Zürich í Sveis, nummar trý Auckland í Nýsælandi, týski München nummar fýra og kanadiski Vancouver nummar fimm.


text:
Konstantinopel (søguligur býur)
Konstantinopel (grikskt: Kwvσtavtιvoύπoλις; latínskt Constantinopolis; osmannara turkiskt قسطنطینية, Kostantiniyyé) var frá 330 til 1930 navnið á býnum, sum í dag verður nevndur Istanbul í Turkalandi. Áðrenn hetta æt býurin Byzans ella Byzantium. Navnið Konstantinopel fekk býurin tá keisarin Konstantin hin Stóri flutti rómverska høvuðstaðin úr Rom og hagar. Í 12. øld var Konstantinopel størsti býur í Europa.
Tá Rómverjaríkið fór í tvíningar gjørdist Konstantinopel høvuðsstaður í eysturrómverska, ella bysantinska ríkinum við høvuðsæstinum hjá økumeniska patriarkatinum hjá ortodoksu kirkjuni. Millum grikkar varð býurin bert nevndur i Poli (býurin), tí hann var miðdepul í griksa heiminum. Nútíðar navnið Istanbul sigst stava frá miðaldargrikskum "eἰς tὴv Πόλιv" (framborið [is tim ˈbolin]), ið merkir "til býin". Hetta skal sipa til at hetta var einasti stórbýur í økinum. Norðbúgvar kallaðu býin Miklagarð.
Konstantinopel varð hertikin í tí 4 krossferðini í 1204 og til endans hertikin av osmanskum turkum í 1453 og av teimum gjørdur til høvuðstað í osmanska ríkinum.


text:
Jødar
Jødar (norrønt: gýðingar) er heiti, ið verður nýtt um fólk, sum hoyra til trúnna, jødadómin. Søgan hjá jødum er nær knýtt at átrúnaði teirra, jødadómin. Jødar trúgva á ein Gud, sum gjørdi sáttmála við ættfaðir terirra, Ábraham, fyri uml. 4000 árum síðan. Jødar skuldu blíva Guds úrvalda fólk. Afturfyri lovaðu teir at halda lógir Guds og boða boðskap hansara.
Í 1914 vóru 13 milliónir jødar í øllum heiminum. Tríggjar milliónir í USA, ein millión í Vestur- og Miðevropa og færri enn ein millión í arábisku londunum. Restin, átta milliónir, búðu undir ræðuligum umstøðum í Eysturevropa og í Russlandi[tørvar keldu]. Nógvir jødar bardust í russisku kollveltingini í teirri trúgv, at frælsi og javnrættur eisini var galdandi fyri teir. Men so var ikki[tørvar keldu].
Sovjetska stýrið arvaði forfylgingina frá tsarveldinum. Tíðliga í 1920unum vóru fleiri enn 1.000 jødaforfylgingar í Ukraina, og 17.000 jødar lótu lív. Nógvir, ungir jødar rýmdu tískil úr Russlandi til Palestina. Hesi fólkini droymdu um at byggja upp eitt samfelag eftir sosialistiskum hugmyndum um frælsi, javnrættindi og rættvísi. Men kreppan gjørdi um seg, og í 1929 løgdu arábar í Palestina eftir jødisku flóttafólkunum.
Sí eisini: Samáriabúgvar


text:
Sovjetsamveldið
Sovjetsamveldið var størsta ríki í heiminum. Sovjetsamveldið varð stovnað í 1922. Sovjet merkir ráð. Hetta hugtak kom fram í russisku kollveltingi í 1905, sum zarurin bardi niður. Men hóast hetta hevði henda kollvelting við sær ávísar demokratiskar ábøtur. Í februar 1917 var tað aftur kollvelting og zarurin bleiv koyrdur frá og Kerenski kom til. Í oktober 1917 var aftur kollvelting, sum bolsjvikkaflokkurin stóð á odda fyri og her kemur hugtaki um sovjettir aftur fram. Eitt av slagorðunum hjá Vladimir Lenin og bolsjevikkinum upp til kollveltingina var "Alt vald til sovjettirnar", sum vóru upprættaðar nakað áðrenn kollveltingina. Kereniski blev settur frá og Lenin bleiv leiðari.
Í 1918 blívur Russland álopi av herðum uttanífrá, sum stuðla teimum "hvítu" og eitt blóðugt borgarakríggj brýtur út. Tað eydnast teimum "reyðu"(bolsevikkinum) at vinna borgarakríggji.Lenin doyr í 1924 og eftir maktkamp millum serliga Trotskij og Josef Stalin, vinnur Stalin maktkampin og setur í 1928 tann fyrsta fimmársplanin í verk, sum millum annað hevur eina blóðuga tvingisilskollektivisering av landbúnaðinum við sær.[tørvar keldu] Russland var eitt tilaftursútsilgt land hvat ídnaði viðvíkti og tað eydnaðist Josef Stalin á harðligan hátt at seta ferð á útviklingin av ídnaðinum í Sovjettsamveldinum.
Í tíðarskeiðnum við Stalin á odda vóru eisni tær kendu moskvaprosessirnar settar í verk, har fólk blivu ákærd og deyðadømd fyri gerðir sum tey øllum at døma ikki høvdu framt.[tørvar keldu] Amerikanski heimspekingurin John Dewey stóð á odda fyri eini kommisión sum kannaði ákærirnar móti Trotskij og kom til ta niðurstøðu at Trotskij ikki var sekur. Moskvaprossirnar eru viðgjørdar í teimum føgru bókmentinum m.a. við skaldsøguni hjá Arthur Koestler "Darkness at noon" (á donskum útgivin undir heitnum "Mørke midt på dagen")
Undir Kalda Krígnum (1945 – 1991) kappaðust risaveldini Sambandsríki Amerika og Sovjettsamveldið um, hvørt var ført fyri at senda fyrsta menniskjað á mánan. Rúmdarkappingin byrjaði, tá Kennedy (29. mai 1917 – 22. november 1963) forseti segði, at áðrenn 1970 skuldi USA hava eitt fólk á mánanum. Øll vita, hvør vann ta kappingina, men fá eru tey, sum vita, at tað eydnaðist russum at senda tveir smáar robottar til mánan, sum kundu stýrast frá jørðini. Og ikki fyrrenn í 1986 frætti heimurin annars um hetta bragdið, tí tá varð ein nýggjari robottur sendur inn í kjarnorkuverkið í Tjernobyl at rudda.
Í 1991 fór Sovjettsamveldið sundur í 15 sjálvstøðug lýðveldi, hvørt við sínari stjórn. Sjey av hesum lýðveldum eru í Evropa, hini átta í Ásia. Nú lýðveldini ikki longur eru partur í einum ovurstórum, miðstýrdum búskapi, mega tey laga seg til viðurskifti og treytir á heimsmarknaðinum, og tað hevur ikki verið so lætt. Fall Sovjetsamveldisins hevði eisini við sær, at londini
í Eysturevropa sluppu undan sovjetskum eftirliti.
Kekenia[rætta | rætta wikitekst]
Mangastaðni í gamla Sovjetsamveldinum stríðast fólkasløg hvørt ímóti øðrum. Í summum londum í russiska samveldinum eru mangir russar, onkustaðni eru teir um 40 % av fólkinum. Annað dømi er Kekenia, har triðja hvørt fólk er russi. Síðan Sovjetsamveldið fall, hava kekenar stríðst fyri tjóðskaparligum frælsi, men Russland, ið er samveldisríki, er hart ímóti hesum. Teir kvíða fyri, at fer ein landspartur burturúr, verður alt tað russiska samveldið syndrað.
Gamla Sovjetsamveldið[rætta | rætta wikitekst]
- Ásia
- 1. Armenia
- 2. Aserbadjan
- 5. Georgia
- 6. Kasakstan
- 7. Kirgisia
- 11. Russland
- 12. Tadsjikistan
- 13. Turkmenistan
- 15. Usbekistan
- Evropa


text:
Kasakstan
Kasakstan ella Kasakhstan er eitt lýðveldi í Asia. Landið var partur av fyrrverandi Sovjetsamveldinum til desember 1991. Kasakstan er eitt land, ið liggur mitt í Asia. Har búgva umleið 16,9 milliónir. Harav eru 63 % kasakstanar, 23,7 % russar, 2,9 % uzbekar, 2,1 % ukrainar, 1,4 % uyghurar, 1,3 % tatarar, 1,1 % týskarar, 4,5 % onnur fólkasløg. Millum annað komu fleiri jødar til Kasakstan undir øðrum heimsbardaga. Landið er níggjundastørsta landið í heiminum við eini vídd á 2 724 900 km2, hvar 1,7 % er vatn. Størsti býurin eitur Almaty, har búgva 1,3 miljónir. Almaty varð høvuðsstaður til 1997. Býurin er kendur fyri sínar flottu bygningar. Høvuðsstaðurin í Kasakstan eitur Astana, hann gjørdist høvuðsstaður í 1997. Grannatjóðirnar hjá Kasakstan eru: Russland, Kina, Kirgisia (Kyrgyzstan), Usbekistan og Turkmenistan. Harumframt liggur landið við Kaspiska Havið. Nógv kenna kanska Kasakstan frá skemtifilminum Borat. Men Landið er ikki júst sum tað er lýst í filminum. Tad er eitt rættliga reint og ríkt land.


text:
Eysturoyartunnilin
Fylg við gongdini at bora Eysturoyartunnilin
Nú ber til at fylgja við gongdini at bora og spreingja Eystuoyartunnilin.
- Boringin á Strondum byrjaði 21. februar 2017 og var liðug 11. desember 2017.
- Boringin á Hvítanesi byrjaði 27. apríl 2017.
- Í viku 50 í 2017 byrjaði boringin frá rundkoyringini undir Saltnesgrynnuni móti Rókini og suður móti Hvítanesi.
- Fríggjadagin 7. juni 2019 varð seinata skotið lati av og verður nú arbeitt við at gera tunnilin endaliga lidnan.
Gongdin við arbeiðinum sæst á kortinum og tabellunum niðanfyri.
Les eisini um gongdina við arbeiðinum á okkara vanga her.
Trýst her fyri at síggja kortið í fullari skermstødd
Framgongd í tølum
Rókin, Saltnes (Frá rundkoyring)
Rundkoyring - Hvítanes
Hvítanes
Boringin av Hvítanesi og norður móti rundkoyringini undir Saltnesgrynnuni byrjaði: 27. apríl 2017
Strendur
Boringin av arminum til Strendur byrjaði 21. februar
og endaði 11. desember 2017


text:
STOVNIP FШROYA FILMSGRUNN!
-
Author:
n/a
-
Send To:
Mentamбlarбpip
-
Sponsored By:
-
More Info at:
Aftrat hesum eru bert framleiddir styttri fiktiynsfilmar og nakrir dokumentarfilmar, ip m.a. hava fingip stupul frб filmsverksmipjuni Klippfisk.
Hetta er alt annap enn nшktandi. Ein hin einasti mшguleikin fyri einum frambrotip innan hetta шkip er, um landip gongur б odda. TH vilja vit mжla landsins mynduleikum til at stovna "Fшroya Filmsgrunn". Ein grunn, ip skal birta uppundir fшroyska filmslist б professionellum stшpi.
Ein hypur av fшroyskum talentum (bжpi yngri og eldri) standa klбr og bHpa bert eftir at karmarnir gerast meira lagaligir. THggju бr mugu ikki ganga aftrat бprenn ein fшroyskur spжlifilmur kemur H framleipslu.
-
109
Signatures!
- View Signatures
- Sign Petition


text:
Vladimir Lenin
Vladimir Iljitj Lenin (russiskt: Bлaди́Mиp Илbи́ч ЛéHиH, upprunaliga Vladimir Iljitj Uljanov, Bлaди́Mиp Илbи́ч yлbяHoB, 22. apríl 1870 – 21. 1000 januar 1924) var ein sovjetiskur statsleiðari í tíðarskeiðnum 6. november 1917 – 21. januar 1924 og ein týdningarmikil marxistiskur revolutionerur teoretikari, hvørs íkast til ta marxistisku teoriina verður nevnt leninisma (av hesum: marxistisk-leninisma). Navnið Lenin er tað revolutionera dulnevni, sum Vladimir Uljanov er best kendur undir. Hann brúkti hetta navnið fyrstu ferð í 1901, og tá brúkti hann eisini fornavnið Nikolaj. Seinni undir hansara politisku stórheitstíð bleiv hann nokk mest kendur undir sínum almenna for- og faðirsnavni: Vladimir Iljitj Lenin. Sjálvt navnið Lenin er eftir øllum at døma komið av tí sibirisku ánni, sum nevnist Lena.
Lenin verður sæddur sum høvuðsmaðurin handan russisku kollveltingina og stovnarin av tí sovjettisku tjóðini, sum undir kalda krígnum var ein av tveimum stórveldum heimsins. Hann skrivaði rættiliga nógv, umleið 15 000 normalsíður liggja eftir hann, mest um kollveltingina. Eftir kalda kríggið blivu nógvar standmyndir av Lenin knústar sundur, bæði í Sovjetsamveldinum og í Eysturevropa.


text:
Volga
Volga er 3690 km. long og tí longsta á í Evropa. Volga hevur uppruna sín á Valdajheyggjunum í Russlandi, sum eru 330 m. omanfyri sjóvarmálan. Haðani rennur hon fyrst eystureftir og síðani suðureftir í Kaspiska havið. Fram við ánni standa einir 40 býir og yvir túsund bygdir. Volga rennur ígjøgnum fleiri stór vøtn, sum eru komin av tí, at teir hava gjørt stórar byrgingar um ánna. Áður enn byrgingarnar vóru gjørdar, kundi áin vera heldur grunn at sigla á í turrtíðini, men nú er tann vandin av. Við byrgingarnar hava teir stór elverk, sum lata streym til teir nógvu býirnar og tann stóra ídnað, sum er á hesum leiðum. Tað sigla nógv skip á Volga bæði farmaskip, ferðamannaskip og fiskiskip. Ferðamannaskipini sigla í fastari sigling yvir um ánna og ímillum býirnar fram við ánni. Farmaskipini sigla við koli úr kolanámunum við Donbass, málmur úr málmholunum í Ural, olju úr oljukeldunum við Baku og traktorum, bilum og øðrum ídnaðarvørum úr Gorkij og øðrum ídnaðarbýum og matvørum frá landbúnaðarøkjunum til býirnar. Gorkij var áður av gitnastu keypstevnubýum, tí hagar kundu skipini stevna úr øllum ættum av landinum. Nú er hann av mætastu ídnaðarbýum og hevur landsins størstu bilverksmiðjur.
Syðri í ánni er Volgograd, sum fyrr æt Stalingrad, har gera teir traktorar og landbúnaðarmaskinur. Har eru stór sagiløg í býnum. Sunnanfyri Volgograd gongur ein siglirenna yvir í Don. Hon er umleið 100 km. long. Skipini, sum skulu sigla úr Volga inn í siglirennuna, mugu fara upp ígjøgnum Volgabakkan, sum er 90 m. høgur. Í bakkanum eru 9 byrgingar. Donbakkin er 40 m. høgur og hevur 4 byrgingar. Leiðin millum Astrakhan og Volga er einar 500 km. long. Alt lendið har á leiðini er oyðin saltsteppa. Tá ið skerpingurin herjar, torna áir og vøtn heilt upp, so at bara tað saltið, sum vatnið í regntíðini loysti úr jørðini og hevði við sær, verður liggjandi eftir sum tjúkk skón. Bara úr einum av hesum turru vøtnunum fæst fjórðingurin av øllum tí salti, sum teir nýta í Russlandi. Volgaoyrin er einar 80 km. breið og 150 km. long. Áin rennur ígjøgnum oyrina í óteljandi støðum. Á oyrini eru túsundtals oyggjar og hólmar, har hópur av palikanum, skørvum og øðrum fuglum halda til. Ovast á oyrini er býurin Astrakhan. Hann er umgyrdur av høgum verjugørðum, so at áarvatnið skal ikki fløða inn yvir hann, tí mangan rennur vatnið upp yvir býnum.


text:
Evropa
Evropa verður vanliga roknað sum ein av teimum sjey heimspørtunum á jørðini; men í hesum føri er meir ein spurningur um menniskjaligar/politiskar heldur enn jarðfrøðisligar orsøkir til tess, tí semja er ikki til fulnar um, hvar markið gongur hjá Evropa, sum í meginlandahøpi meir er at rokna sum ein stór hálvoyggj vestantil í Evrasia. Evropa er næstminsta meginlandið í heiminum, tað fyllir umleið 10 390 000 ferkilometrar ella 2 % av flatu jarðar. Einasta meginlandið, sum er minni, er Oseania. Tá talan er um fólkatal, er Evropa triðstørst (Í Ásia og Afrika búgva fleiri fólk). Í Evropa búgva fleiri enn 712 000 000 fólk (t.e. umleið 11 % av fólkunum í heiminum. Norðan fyri Europa er Arktiska Havið, vestanfyri Atlantshavið og sunnanfyri er Miðjarðarhavið og sambært siðbundnari jarðfrøðisligari definitión Kaukasusfjøllini. Eystureftir er tó heldur verri at seta markið, men søguliga verða Uralfjøllini og Kaspiska havið roknað sum markið millum Ásia og Evropa.
Búskaparliga kunnu vit enn býta Evropa í tvey. Vesturevropa við nógvum ógvuliga ríkum londum, t.d. Týsklandi, Sveis og Fraklandi. Í Eysturevropa harafturímóti, ið var kommunistiskt til fyrst í 1990-árunum, eru londini nógv fátækari, t.d. Pólland, Ungarn og Rumenia. Tey stríðast við at menna búskapin, so at tey kunnu gerast kappingarfør á heimsmarknaðinum. Vælferðin og lutfalsliga støðugu politisku viðurskiftini í Evropa hava drigið mangar tilflytarar til heimspartin, flestu teirra úr gomlu hjálondunum. Hetta hevur havt við sær, at í mestsum øllum londum, helst í Vesturevropa, búgva nú stórir tjóðarminnilutar. Í Fraklandi t.d. hava norðurafrikanarar úr Algeria og øðrum gomlum hjálondum búsett seg í stórbýum, t.d. Marseilles og París 1000 . Í 1957 gingu fimm lond saman og stovnaðu Europeiska Búskaparliga Felagsmarknaðin (EEC). Tey hildu, at neyvt búskparligt samstarv fór at avmarkað vandan fyri kríggi ímillum limalondini og at skapa vælferð í Evropa. Seinni komu fleiri onnur lond uppí, og nú eitur felagsskapurin Evropasamveldið (ES). 15 lond eru limir, og umframt búskaparliga samstarvið verður nú virkað fyri at gera ES til politiskt samveldi.
Evropa er sundurbýttur heimspartur, og yvir 40 sjálvstøðug ríki eru í Evropa; men í fleiri londum eru loysingarrørslur, sum stríðast fyri at vinna sær størri sjálvræði ella fult frælsi frá tí landi, tær eru partur í. Eitt dømi um hetta eru baskar í Baskalandi í Útnyrðingsspania. Seinastu árini hava vit sæð, hvørja megi tjóðskaparkensla hevur; tí bæði í gamla Sovjetsamveldinum og Jugoslavia hava fólk vunnið sær frælsi og stovnað óheft ríki. Onkustaðni spældi hetta friðarliga av, onkustaðni endaði tað við stórkríggi.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Evropa skifta vit sundur í Norðurevropa (Norðurlond við Skandinavia), Vesturevropa, Miðevropa, Suðurevropa og Eysturevropa. Í høvuðsheitum kunnu vit siga, at høg faldfjøll - Pyrineafjøll og Alpurnar - skilja kaldara Norðurevropa frá heita Suðurevropa. Frá strondunum norðan Norðurpólkring og nakað suður eru træleysar frostmýrar, til nálaskógarbeltið tekur við. Tað er vestan úr Noregi og eystur ígjøgnum alt Russland. Sunnanfyri er fru 1000 ktagóði norðurevropeiski lágslættin, sum er besta kornlendið í heimspartinum, har veksur eisini leyvskógur. Longri suðuri er miðjarðarhavsøkið; har er veðurlagið heitt, og sumstaðni er lendið oyðimarkarkent. Gosfjøll eru bara í Íslandi og Suðuritalia, har Etna og Stromboli enn eru virkin. Uralfjøll og Kavkasus eru mark ímóti Asia. Alpurnar taka seg upp í landsynningspartinum í Fraklandi, fara ígjøgnum Sveis og Norðuritalia og langt inn í Eysturríki. Seinastu 2 milliónir árini hevur ísurin broytt landslagið og gjørt pýramiduskapaðar tindar, hvassar fjallakambar og røðir, fagrar fossar og djúpar lægdir, sum nú eru vøkur vøtn. Nógvar plantur, m. a. fransagras, hava lagað seg til gróðrarumstøðurnar so høgt uppi. Tey 15 vøtnini í tjóðargarðinum Lake District í útnyrðingsonglandi eru í U-skapaðum dølum, ið greina seg úr nøkrum lágum fjøllum sum snældur úr hjólshjarta. Fyri øldum síðan runnu áir í dølunum, men í seinastu ístíð gróvu skriðjøklarnir seg djúpt niður í dalarnar; men tá ið ísurin tiðnaði, byrgdi grótið, ið jøklarnir høvdu skumpað íyri sær, dalarnar, so at teir fyltust við vatni. Av tí at stóru dalarnir gjørdist so djúpir, „hingu" síðudalarnir nú langt oman fyri høvuðsdalin og nógvastaðni runnu nú høgir fossar út av vøtnunum. Ígjøgnum norðara part í Evropa gongur stórt nálaskógarbelti. Nálatrø, t.d. grann, standa grøn alt árið og tola bæði kava og nógvan kulda. Nálaskógurin veitir eisini mongum dýrum lívd og føði hørðu vetrarmánaðirnar. Donau, ið vellir fram í Týsklandi og er longsta á í Vesturevropa, rennur í ein landsynning eystur ígjøgnum Evropa og út í Svartahav. Hon er týdningarmikil flutningsvegur í teimum níggju londunum, hon rennur ígjøgnum. Donauoyrarnar, har áin skilur seg í nógvar smáar áir og vatnræsi, eru stórt vátlendi við nógvum dýralívi. Fleiri enn 300 fuglasløg eru sædd her og eisini dýr sum villsvín, hjørtur og villkøttur.
Í londunum við Miðjarðarhav er serligt veðurlag. Um summarið er heitt og turt; og um veturin er lýtt, og tað regnar illa. Hetta veðurlagið hevur við sær, at t.d. aldinfruktir, vínber og oljutrø vaksa væl. Mong trø, t.d. tundureikin, hava tjúkkan børk, sum verjir tey fyri nógva hitanum um summarið. Norðurevropiska slættlendi er úr Suðuronglandi, ígjøgnum Frakland og Týskland og heilt eystur at Uralfjøllum í Russlandi. Næstan allur slættin er láglendi, og í Niðurlondum er hann so lágur, at partar av honum eru niðan sjóvar. Hesin víði slætti er eitt hitt besta kornlendið í heiminum. Undir honum eru bæði kol, olja og gass. Slættin er eisini fjølbygdasta økið í Evropa, og her eru mangir stórir býir. Evropa er fjølbygdur heimspartur. Í vídd er hann næstminstur, men bara í størsta heimspartinum, Ásia, er meiri fólk. Tað hevur við sær, at mong búgva í býum. Ikki er bara nógv fólk í Evropa, har eru eisini mong lond - fleiri enn 40; og ósemjur landanna millum (t.d. um landamark og átrúnað) eru javnan endaðar við kríggi. Bara í hesari øldini hevur stríð, kyknað í Evropa, elvt til tveir heimsbardagar. Men hóast hesar trupulleikar er Evropa ríkur heimspartur, og mong evropeisk lond eru ímillum tey ríkastu í heiminum. Nøkur fátæk lond eru, men samanumtikið eru lívskorini góð, samanborið við hvussu fólk hava tað nógva aðrastaðni í heiminum. Henda vælferð er komin av mestsum støðugum ídnaðarvøkstri, og at Evropa áður var mikið hjálandaveldi og ráddi í mongum londum í Afrika, Asia og Amerika (Norðuramerika og Suðuramerika). Mesta fólkið í Evropa býr í stórum býum. Fjølbygdasti parturin í Evropa er úr Suðuronglandi, ígjøgnum Norðurfrakland, Belgia, Niðurlond og nakað eystur í Týskland. Í hesum økjum hevur fólkavøksturin verið so stórur, at einstakir grannabýir eru vaksnir saman í tað, sum verður nevnt stórstaðarøki. Størstu stórstaðarøkini eru í Ruhr í Týsklandi 1000 . Í Eysturevropa býr harafturímóti størri partur av fólkinum á bygd og í smáum býum. Einir 578 milliónir evropearar eru trongdir saman á einum landøki, sum tilsamans er lítið størri enn Avstralia. Av tí sama eru nøkur lond í Evropa ímillum tey fjølbygdastu í heiminum. Í Niðurlondum eru fleiri enn 400 fólk á hv. km2. Eysturevropa er ikki so fjølbygt sum Vesturevropa, men eisini her er fólkatættleikin væl oman fyri heimsmiðalfólkatalið. Bera vit saman við Afrika og Ásia, er fólkatalið í flestum londum í Evropa støðugt -tað hvørki veksur ella minkar. Fá børn verða fødd, og fólk liva leingi - um 75 ár í miðal í flestum londum; harafturímóti er miðallívsævin í India og mongum londum í Afrika undir 60 ár. Tað ger, at fólkið í Evropa er eldri enn nógva aðrastaðni í heiminum. Stórur partur er farin um 65 ár.
Lond í Evropa[rætta | rætta wikitekst]
Hetta yvirlitið sýnir fyrst viðurkend fullveldisríki, undir hesum standa landslutir ella lond uttan fullveldi, og undir hesum eru aftur aðrir landslutir og lond.
Viðmerkingar:
1: Landafrøðiligani partur av Ásia, men søguliga og politiskt partur av Evropa.
2: Land lutvíst í Ásia.
3: Land/øki (lutvíst) partur av Norðuramerika.
4: Strangt tikið ikki partur av Stóra Bretlandi, men heldur í einum slagi av kongsfelagsskapi.
Kort[rætta | rætta wikitekst]


text:
Facebook er ein heimasíða sum er eitt sosialt netverk, sum minnir nógv um Myspace.com, ið var nógv brúkt áðrenn Facebook. Facebook stendur í stórum vøkstri. Facebook er eitt sosialt netverk, har fólk lætt kunnu koma í samband við hvønn annan. Tað var tann tá 20-ára gamli Mark Zuckerberg (føddur 14. mai 1984 í New York, USA), sum fann uppá Facebook í 2004. Í mai 2013 hevði tænastan meira enn 1,1 milliardir aktivar brúkarar um mánaðin um allan heim.[1] Tað eru umleið ein hálv millión danskir brúkarar á Facebook.
Í 2008 og 2009 fingu nógvir føroyingar sín egna Facebook profil, og skjótt var tað eisini møguligt at nýta tað føroyska máli í skipanini sum brúkaramál, og hetta hevur veruliga sett gongd á hugin hjá føroyingum at brúka Facebook. Samstundis er talið á teimum, sum hava skift frá øðrum brúkaramáli sum td. danskt, enskt, svenskt v.fl. til at nýta sítt egna mál, alsamt vaksandi. Føroyingar hava eisini víst seg at vera skjótir at taka møguleikarnar á Facebook til sín og ikki minst, møguleikan at deila tíðindi frá ymiskum tíðindaportalum á Facebook.
Spælfyritøkan Zynga eigur fleiri av best dámdu spølunum, ið eru at finna á Facebook. 1000 Teirra millum eru FarmVille, Mafia Wars og FishVille.
Hollywood manuskripthøvundurin Aaron Sorkin (føddur 9. juni 1961 í New York, USA) hevur gjørt ein film um stovnanina av Facebook, sum ber heiti "The Social Network."
Facebook verður nógv brúkt til at deila tíðindi við onnur við at leggja leinkjur til tíðindastubba á Facebook. Hetta kann ofta gerast við at trýsta á ein "Dámar" knøtt á tíðindasíðuni ella um tíðindasíðan hevur møguleikan fyri at deila leinkjuna, so er tað ein sera lættur máti hjá fólki at deila ein tíðindastubba, sum tey halda vera áhugaverdan. Facebook verður eisini nógv brúkt til at deila tónleikafilmar, skemtifilmar, ítróttarfilmar og aðrir filmar sum liggja á YouTube. Fólk leggja eisini myndir og filmsbrot á Facebook og deila soleiðis við onnur. Til ber at velja, um bert vinir kunnu síggja myndirnar ella um øll kunnu síggja tær. Til ber at skriva í síni status linju, hvat ið ein hugsar, at bera onkur boð ella bara at siga góðan dagin o.s.fr. Onnur kunnu so gera viðmerkingar til boðini ella koyra tummilin upp, og soleiðis kunnu vinir hjá vinum fáa boðini eisini. Fleiri dømir eru um t.d. politikkarar sum hava skrivað okkurt óheppið antin á sín egna status ella sum viðmerking til status hjá onkrum øðrum, og eftirsum nógv fjølmiðlafólk eisini eru á Facebook, so fáa tey skjótt frænir av hesum og bera hetta sum tíðindi í útvarpi, sjónvarpi, bløðum ella á tíðinda heimasíðum.


text:
Russland
Russland er eitt sambandsríki í Evropa og Asia. Russland er verðins støsta land og hevur umleið 143 mió íbúgvar. Høvuðsstaður er Moskva og londinum hevur mark við 14 lond: Noreg, Finnland, Estland, Litava, Hvítarussland, Lettland, Pólland, Ukreina, Georgia, Aserbadjan, Kasakstan, Kina, Mongolia og Norðurkorea.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Landafrøði
- 3 Fólkið
- 4 Búskapur
- 5 Politikkur
- 6 Landsverja
- 7 Eitt sindur um Russland
- 8 Mentan
- 9 Keldur
- 10 Slóðir
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyri nøkrum árum síðan var Russland høvuðslandið í mikla kommunistaríkinum Sovjetsamveldinum. Tá ið kommunisman fall í 1991, lýstu stórir partar í Sovjetsamveldinum seg sum fræls ríki. Stjórnin í nýggja Russlandi roynir nú at laga landsins stýri til fólkaræði og umskipa og evna búskapin eftir vesturlendskum leisti.
Tá ið kommunisman kom til Russlands[rætta | rætta wikitekst]
Russland áðrenn kommunismuna[rætta | rætta wikitekst]
Áðrenn kommunistarnar tóku valdið í Russlandi, var tað eitt kongsveldi, har Zarurin stýrdi. (Ein zarur: ein russiskur keisari). Ì 1894 til 1917 ráddi Nikolaj t. 2 zarur í Russlandi. Zarurin var einaræðisharri í landinum, og soleiðis hevði verið síðan 1547, við tí fyrsti keisaranum Ivan 4. Í1897 var Zar-veldið mett til at fevna um eini 1,8 milliónir limir. Flestu av hesum vóru góðseigarar, embætismenn og heryvirmenn. 90% av íbúgvunum búðu á bygd í bóndafamiljum, sum góðseigarar áttu og kundi gera við, hvat teimum lysti. 75% av íbúgvunum dugdu ikki at lesa, tí at tey ráðandi vóru bangin fyri, at tað fór at ávirka hugburð fólksins.
Russland gerst ídnaðarland og jarnbreytirnar í Russlandi[rætta | rætta wikitekst]
Tey ráðandi royndi fyrst at fáa gongd í ídnaðin í 1890’unum. Russland hevði góðar møguleikar fyri ídnaði, tí har fanst nógv ymiskt tilfeingi, sum kol, jarn og olja. Ein týðilig forðing fyri ídnaðarvøkstri var, at tað var trupult at flyta vøru úr einum staði í annað. Av hesi orsøk var avgjørt at byggja fleiri jarnbreytir, sum til dømis Tann Transsibiriska jarnbreytin, ið er úr Moskva til Vladivostok í Sibiria. Hendan var liðug í 1916, og er heimsins longsta. Tær skuldu harumframt eisini gera tað møguligt, at leggja eitt øki í Kina undir seg, at fáa fólk til at flyta til Sibiria at grava eftir málmi. Frakland veitti Russlandi lán til jarnbreytirnar, men tað vóru mest bøndurnir sum goldu fyri tær. Við tí nýggja ídnaðinum, komu fleiri fólk at arbeiða, og lívskorini vórðu betur, hóast verkafólkið enn hvørki slapp at stovna verkamannafeløg ella fara í verkfall.
1917 – kollveltingin eydnast[rætta | rætta wikitekst]
Undir fyrra heimsbardaga, var Russland millum annað í kríggj við Týsklandi. Á várið 1917, tá kollveltingin byrjaði, verður mett, at Russland longu tá hevði eitt tap uppá 7 mió. hermenn sum antin vóru falnir, særdir ella tiknir til fanga. Orsøkirnar til hendan stóra sorgarleikin eru tvær; tey høvdu ikki nóg góðan førleika og ein stórur manglandi dugur á krígsførslu. Hin orsøkin er, at tey høvdu ikki tíðarhóskandi amboð til samband sínámillum og ei heldur nóg góð vápn, nóg nógva føðslu, klæðir o.s.fr. Frá 1915 hevði Zarin persónliga leiðsluna av. Vanlukkurnar seinnameiri sóu fólkið sum ábyrgd Zarins. Fólkið misti myndugleikatrýgv til Zarin, og tey liðu hungursneyð og vóru køld. Fleiri bøndur vóru tiknir í herin, og kornframleiðslan minkaði. Tað viðførdi hungursneyð í landinum. Støðan gjørdist rættiliga hættislig, tá ið allur jarnbreytaflutningarnar steðgaði.
Februarkollveltingin[rætta | rætta wikitekst]
Í 1916 vóru yvir ein mió. arbeiðarar í verkfalli. Í mars 1917 kom mongdin av fólkum, ið vóru í verkfalli, í hæddina. Lívskorini gjørdist verri, tí alt breyð var uppi, og uppreistur brast á. Verkføllini og uppreistrinum vóru spontan, men eftir nakrar dagar, stovnsettu bøndurnir, ið vóru í verkfalli, og hermenninir eitt felag. Herleiðslan gav hermonnunum boð um, at seta seg upp ímóti uppreistrafjøldini og skjóta teir. Ístaðin skutu hermenninir yvirmenninar og fóru uppí uppreisturin. Eftir fáum døgum, hevði Zar-stýrið mist tamarhaldið á fólkinum. Nikolaj t. 2. noyddist at abdisera, tvs. hann fór frá valdinum.
Bolsjevikkar taka ræðið[rætta | rætta wikitekst]
Ymiskir politiskir flokkar vórðu loyniliga settir á stovn undir Zar-stýrinum, harímillum Bolsjevikkaflokkurin. (Bolsjevik=meiriluti). Flokkurin varð stovnaður av Vladimir Iljitsj Uljanov, betri kendur sum Lenin, ið er hansara dulnavn. Hann hevði ætlanir, um at drepa zarin, men tað týdningarmesta helt hann vera, at stovna ein flokk, ið setti limunum strong krøv, so flokkurin gjørdist betri førur fyri at megna at kollvelta samfelagið.
Lenin hevði ætlanir um, at kollvelta allan heimin, og vildi byrja við sosialistisku kollveltingini í Russlandi. Tað helt hann vera skilagott, tí hann var vísur í, at fólkið hevði fingið ein annan politiskan hugburð aftaná februarkollveltingina. Hann megnaði at sannføra Bolsjevikkaflokkin til sín framtakshugaða politikk. Í 1917 var Bolsjevikkaflokkurin einans ein lítil flokkur á uml. 25.000 limir, men í 1917 var limatalið økt til tað tíggjufaldaða, við slagorðunum: “Friður, jørð og breyð”. Flokkurin hevði meirilutan í teimum týdningarmestu sovjettunum (ráðum). Stjórnin við Lenini á odda varð tilnevnd, og har vóru millum aðrar eisini Trotskij og Stalin í. Valið til nýggja tjóðartingið hilnaðist illa hjá flokkinum, tí teir fingu bert ein fjórðing av atkvøðunum. Aðrir sosialistiskir flokkar fingu meira, men Lenin noktaði at leggja frá sær valdið, og í januar 1918 tók hann tjóðartingið av, og gjørdi, at aðrir flokkar vórðu bannaðir.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Russland, ið er størsta land í heiminum, er í tveimum heimspørtum (Evropa og Ásia) og er um næstan hálva jørðina. Av tí at veðurlagið er bítandi kalt, og náttúra og landslag eru soleiðis lagað, at ikki ber til hjá fólki at búseta seg nógvastaðni, er hetta stóra ríkið ógvuliga strálbygt. Men soleiðis er ikki allastaðni, í vestara og syðra parti er nógv fruktagóð jørð, og víða um í ríkinum eru mong steinsløg í jørðini og ovurstórt náttúrutilfeingi.
Uralfjøll eru mark ímillum evropeiska og ásiatiska partin í Russlandi. Tveir triðingar av fólkinum, 100 milliónir, búgva vestan fyri Uralfjøll. Mesta fólkið í evropeiska partinum í Russland býr í stórum býum, til dømis Moskva (høvuðsstaði landsins) og St. Pætursborg ella á víða slættlendinum fram við Volgaá.
Nógv steinsløg eru í undirgrundini. Mesti landbúnaðurin í Russlandi er eisini evropeiskumegin, fyri norðan verða dyrkað hveiti og onnur kornsløg, fyri sunnan, har lýggjari er, verða dyrkað tubbak, aldinfrukt og mangt annað.
Russland er tað kaldasta landið í øllum heiminum. Í mestsum øllum Siberia, ið er russiski parturin í Ásia, er bítandi kalt um veturin. Norðari partur eru frostmýrar. Her hevur jørðin nógvastaðni verið fryst síðan seinastu ístíð. Sunnan fyri frostmýrarnar er heimins størsti nálaskógur (Teiga), og syðri eru turru grasfløturnar, steppur, ið eru besta landbúnðarjørðin í Russlandi.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Heilsa[rætta | rætta wikitekst]
Fjórði hvør russiskur maður doyr, áðrenn hann er komin miðskeiðis í 50-árini, og ein av stóru orsøkunum til stuttu lívstíðina er vodka. Tað kemur fram í eini kanning, sum varð almannakunngjørd í januar 2014. [1] Meir enn 150.000 russiskir menn luttóku í kanningini, sum vísir, at russiskir menn liva óvanliga stutt, fyrst og fremst teir, sum søgdu seg drekka tríggjar ella fleiri hálvlitursfløskur av vodka um vikuna. Deyðsorsøkirnar millum menn í 50-árunum vóru í stóran mun alkoholeitran, vanlukkur, harðskapur og sjálvmorð umframt sjúkur so sum háls- og livrakrabbi, tuberklar, lungnabruni og livrasjúkur. Russiska deyðatalið hevur verið ógvuliga skiftandi tey seinastu 30 árini í tráð við, at rúsdrekkapolitikkurin og sosialur stabilitetur broyttist undir forsetunum Mikhail Gorbatjov, Boris Jeltsin og Vladimir Putin, og fremsta orsøkin til hesi stóru skiftini er vodka. Meðan til dømis deyðatalið millum bretskar menn er minkað støðugt síðani 1980, fyrst og fremst tí so nógvir menn hava lagt av at roykja, hevur russiska deyðatalið verið upp og niður og ofta ein endurspeglan av russisku rúsdrekkanýtsluni. Tá Mikhail Gorbatjov í 1985 herdi rúsdrekkalógina, minkaði rúsdrekkanýtslan nærum 25 prosent – og tað sama gjørdi deyðatalið. Og tá kommunisman í Sovjetsamveldinum so fall, fóru rúsdrekkanýtslan og deyðatalið upp aftur.
Í kanningini, sum varð kunngjørd í læknafrøðiliga blaðnum Lancet, spurdu granskararnir 151.000 menn um, hvussu nógv vodka teir drukku og um teir royktu, og síðani fylgdu teir hesum monnunum í nærum tíggju ár [2]. Næstan 8000 av teimum doyðu í hesum tíðarskeiðnum, og kanningin vísti, at vandin fyri at doyggja var nógv størri hjá monnunum, sum royktu og sum drukku tríggjar ella fleiri hálvlitursfløskur av vodka um vikuna, enn hjá monnum, sum royktu og bara drukku minni ein eina fløsku um vikuna.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Oljuídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Russland er heimsins størsti framleiðari av olju, men nógv bendir á, at toppur er náddur fyri russiska oljuævintýrinum. Russland framleiddi 518 milliónir tons av ráolju í 2012 og var harvið heimsins størsti oljuframleiðari. Hóast framleiðslan vaks í 2012, so merkir hetta, at toppurin er náddur. Í 2012 vórðu framleidd 10,4 milliónir tons føt av olju um dagin, men vøksturin kann steðga í 2013 orsakað av tómum oljukeldum í Vestursibiria. Russland hevur sum mál at framleiða 10 milliónir tunnur av ráolju um dagin til 2020. Russiskir myndugleikar hava økt sín ognarlut í landsins oljuídnaði til meira enn 50 % eftir, at stóra almenna Rosneft gjørdi eina avtalu við bretska-russiska TNK-BP. Oljuprísurin vaks við 388 prosentum í árunum 2000 til 2008, um somu tíð sum Vladimir Putin var forseti Russlands í tvey tíðarskeið. Prísvøksturin var orsøkin til, at milliónir av russum fingu størri vælferð, og gjørdu um somu tíð Putin, sum í dag er forseti, sera vælumtóktan millum fólk. Men kortini skortar ikki uppá ávaringar um, at Russland er vorðið heft at oljuni, og at russiska fíggjarlógin er vorðin sera sárbar fyri broytingum í oljuprísinum. Sambært Alfa Bank var fíggjarlógin heft at einum oljuprísi uppá 117 dollararum fyri tunnuna fyri at fáa javnvág, sammett við 20-30 dollarar fyri tunnuna í árunum fram til 2007 [3].
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindi[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindafelagsskapurin, Amnesty International, óttast fyri størri valdsmisnýtslu og fleiri mannarættindabrotum eftir at stjórnin hevur handtikið yvir 200 mannarættindastríðsfólk og tíðindafólk í 2014[4]. Amnesty sigur, at hóphandtøkan er dømið um kúgandi politikkin hjá russiska stjórnini mótvegis fólkaræðuliga andstøðuni í landinum.
Talu- og skrivifrælsi[rætta | rætta wikitekst]
,,Álopini á mannarættindastríðsfólk og óheft tíðindafólk, sum hava verið seinastu tíðina, vísa vandan, sum hesi eru fyri í sambandi við arbeiði sítt,” segði Amnesty International í oktober mánaði í 2009 í sambandi við 2-áradagin fyri, at óhefta tíðindakvinnan Anna Politkovskaya varð myrd [5]. Harvið verður heitt á russisku myndugleikarnar um at steðga revsifrælsi fyri mannarættindabrot móti mannarættindastríðsfólki og fjølmiðlum. Í einum landi, har sjónvarp og fleiri aðrir fjølmiðlar eru stýrdir av statinum, er minni og minni pláss fyri óheftum tíðindaflutningi. Tey tíðindafólk, sum royna at arbeiða óheft, verða forðað í at fremja professionella arbeiði sítt og eru í vanda fyri hóttanum og at verða rættarsókt. Til dømis bleiv radiostøðin Ekho Moskvy fleiri ferðir biðin um at útflýggja útskriftir av sendingum sínum til skrivstovuna hjá statsadvokatinum í sambandi við kanningar av uppáhaldinum um, at støðin hevði sent víðgongd sjónarmið. Møguleikarnir fyri at bera fram atfinningarsom sjónarmið eru stigvíst og í alt størri mun blivnir avmarkaðir í Russlandi seinnu árini.
Samkynd[rætta | rætta wikitekst]
Altjóða felagsskapurin fyri samkynd, tvíkynd og tvørkynd, ILGA, hevur samanborið rættindini hjá hesum minnilutabólkum. Í hesum sambandi hevur felagsskapurin sett ein lista upp upp við 46 punktum yvir ymisk øki, har munur er á javnrættindum hjá samkyndum, tvíkyndum og tvørkyndum, og øðrum fólkum. Bretland veitir heili 77 % av øllum ásettu rættindunum til sínar samkyndu, tvíkyndu og tvørkyndu borgarar. Tætt í hølinum á Stórabretlandi, eru flestu londini í Vesturevropa [6]. Longur eystur vit fara, verri verður støðan. Allar ringast stendur til í Russlandi, sum einans uppfyllir 7 % av ásetingunum hjá ILGA-Europe [7]. Men hetta yvirlitið er gjørt áðrenn lógin í 2013 kom í gildi, sum eitt nú bannar Pride-skrúðgongum og annars allar jaligari umtalu av samkyndum í Russlandi. Í St. Pætursborg og fleiri øðrum russiskum landspørtum eru lógir samtyktar, sum banna positivari umtalu av samdkyndleika. [8] Grundgevingin fyri tí lógini var, at hon skal verja ung og børn. Tískil verður russiska prosenttalið uttan iva enn lægri í 2014.
Fongsul[rætta | rætta wikitekst]
Russland eigur í 2014 tann ivasama heiður at hava heimsins næsthægsta tal av fangum - 800 000 - harav ein triðingur er ósekur sambært mannarættindabólkum (t.d. Amnesty International).
WTO[rætta | rætta wikitekst]
Russland fekk í 2012 formliga limaskap í Altjóða Handilsfelagsskapinum WTO. Samráðingarnar um russiskan limaskap í WTO hava verið sera truplar. Tær byrjaðu fyri 18 árum síðani, og hesi árini hava nógvir fundir verið. Tann 10. juli 2012 samtykti tjóðartingið í Moskva, at Russland skuldi fara upp í WTO.
Arktis[rætta | rætta wikitekst]
Í januar 2014 gav Vladimir Putin, forseti, boð um, at russiska verjan skuldi styrkja sína støðu í Arktis. Russisku myndugleikarnir hava gjørt av at skipa eina hernaðarliga miðstøð í Arktis, og málið við tiltakinum er at verja landsins arktisku áhugamál. Tann nýggja miðstøðin verður sett saman av einari herskipadeild, einari herdeild, sum serliga verður útgjørd til arktiska krígsførslu, einari loftverjudeild og so nøkrum bygningum, sum skulu hýsa umsitingarligum uppgávum. Herskipadeildin skal hava ábyrgdina av at verja tey russisku áhugamálini í Arktis so sum farmasigling, fiskiskap, olju -og gassleiðir og landsins mark norðanfyri [9].
Uttanríkispolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar og Russland[rætta | rætta wikitekst]
Handilsviðurskifti[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar hava í nógv ár arbeitt við at betra um handilsviðurskiftini við Russland. Føroyar og Russland royndu í fleiri ár at fáa ein handilssáttmála landanna millum, men tað eydnaðist kortini ongantíð at koma endaliga á mál, tí Russland millum annað knýtti ætlaða WTO-limaskapin at handilssáttmálnum. Úrslitið var, at Føroyar gjørdu ein sáttmála við Russland, sum byggir á grundregluna hjá WTO um Most Favoured Nation Treatment. Sáttmálin kom í gildi í 2006 [12]. Roknað í mun til samlaða føroyska útflutningin fara góð átta prosent av øllum føroyskum útflutningi til Russlands, tað vísa tøl hjá Hagstovu Føroya [13]. Og ikki nokk við tí: seinastu árini er útflutningurin til Russlands nevniliga øktur við rúkandi ferð. Áðrenn 1992 útfluttu Føroyar als einki til Russlands. Og næstu nógvu árini sveiggjaði føroyski útflutningurin til henda risastóra marknað millum tríggjar og 40 milliónir krónur. Í 2005 fór føroyski útflutningurin til Russlands upp um 100 milliónir krónur, men tað var ikki fyrr enn í 2011, at tølini fóru beint upp í loft. Í 2011 útfluttu føroyingar fyri 420 milliónir krónur til russiska marknaðin og í 2012 útfluttu Føroyar fyri 463 milliónir krónur. Hesi bæði árini hækka tølini upp í 7,77 prosent av samlaða útflutninginum í 2011 og upp í 8,43 prosent av samlaða útflutninginum í 2012. Laksur var tað, sum Føroyar útfluttu mest av til Russlands í 2012. Samanlagt útfluttu føroyskar fyritøkur laks fyri 196 milliónir krónur til Russlands í 2012. Næst á listanum var sild, tí í 2012 keyptu russar sild úr Føroyum fyri 123 milliónir krónur. Á triðja plássi kom makrelur við 61 milliónum krónum.
Undir árliga ST-aðalfundinum í 2012 nýtti løgmaður, Kaj Leo Holm Johannesen, høvi at hava fund við russiska uttanríkisráðharran, Sergey Lavrov [14]. Á skránni fyri fundin vóru handilsviðurskiftini millum Føroyar og Russland. Føroyski útflutningurin til russiska marknaðin er vaksandi, og ynski er frá føroyskum vinnulívi at fáa betri marknaðaratgongd. Landsstýrið arbeiðir tí fyri at at fáa ein nýggjan handilssáttmála í lag, og er hetta fyrstu ferð, at handilsviðurskiftini landanna millum, eru umrødd á ráðharrastigi. Á fundinum legði løgmaður dent á tað søguliga samstarvið millum Føroyar og Russland, og vísti á góða samstarvið á fiskivinnuøkinum, og at Føroyar vóru millum fyrstu londini í Vesturheiminum, sum gjørdu fiskivinnusáttmála við táverandi Sovjetsamveldið. Samskifti hevur áður verið millum Føroyar og Russland um ein nýggjan handilssáttmála, men russar vóru ikki sinnaðir at samráðast um nýggjan sáttmála fyrr enn Russland gjørdist limur í WTO. Fleiri enn 30 lond ynskja at gera fríhandilssáttmála við Russland í 2012; løgmaður og uttanríkisráðharrin Lavrov samdust um at byrja eina tilgongd, har fyrsta stigi er, at landsstýrið letur russisku stjórnini eina formliga áheitan um nýggjan handilssáttmála. Í hesum sambandi segði løgmaður: ”Ein nýggjur handilsssáttmáli við Russland hevur stóran týdning fyri okkara útflutning. Men vit mugu gera okkum greitt, at tað kann ganga rúm tíð áðrenn ein sáttmáli gerst veruleiki" [15].
Sendistovan[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar fáa sendistovu í Moskva í 2014 [17]. Løgmaður vil styrkja handilsviðurskiftini við Russland, og tí sambandi vil løgmaður hava eina sendistovu Moskva. "Sendistovan í Russlandi verður eitt týdningarmikið amboð hjá Føroyum at styrkja handilsviðurskiftini við Russland og onnur eystanlond", segði Johannesen. "Russland hevur alsamt størri týdning fyri Føroyar og landsstýrið staðfestir, at tað er týdningarmikið at vit hava okkara egnu umboð á staðnum, sum tryggjar støðugt samband og samstarv við russiskar myndugleikar og tollsamgongur um marknaðaratgongd og um at fáa fríhandilssáttmála", sigur landsstýrið. Í hesum sambandi hugsar landsstýrið sær, at føroysk umboð í Moskva skulu byggja upp gott samband við matvørumyndugleikar, tollmyndugleikar, vinnufeløg, myndugleikar og politikarar í Moskva, Kiev, Minsk, Kaliningrad, Astana, Murmansk og Arkhangelsk [18]. Landsstýrið segði, at Vinnuhúsið tekur undir við ætlanini at hava føroyska sendistovu í Moskva. Áhugin fyri at keypa fiskavørur úr Føroyum er vaksandi í hesum londum, serliga fáa Russland og Ukreina størri og størri týdning fyri føroyskan útflutning, eina mest uppisjóvarfisk og laks. Landsstýrið sigur, at tí er neyðugt at bøta um marknaðaratgongdina hjá føroyskum útflytarum.
"Hetta er ein stórur dagur fyri føroyskan uttanríkispolitikk. Sendistovan í Russlandi verður eitt týdningarmikið amboð hjá okkum at styrkja handilsviðurskiftini við Russland og onnur eystanlond. Málið er at fáa sendistovuna at virka í 2014", sigur Kaj Leo Holm Johannesen, løgmaður. Føroyar hava í 2013 sendistovu í Keypmannahavn, London, Reykjavík og Brússel. Sendistovan í Moskva verður sostatt fimta sendistova Føroya úti í heimi [19]. Hesar sendistovurnar kosta áleið 12,5 milliónir krónur at reka árliga. Og nú verða tvær milliónir árliga afturat til sendistovu í Russlandi. Sendistovan fer at kosta góðar 3,25 milliónir krónur. Í fyrstu syftu bendi á, at fíggjarnevndin ikki var serliga fyri ætlaninum hjá løgmanni. Fíggjarnevndin læt bara 500 000 DKK til endamálið. Fíggjarnevndin hevur í 2012 broytt støðu, og við triðju viðgerð av uppskotinum fer løgtingið at játta 3,25 milliónir krónur.
Landsverja[rætta | rætta wikitekst]
Herurin hevur altíð verið stoltleiki Russlands, men so er ikki longur. Herurin fær ringa fígging, og tann fyrr so stolti russiski herurin er um at detta sundur. Teir herskyldigu verða kúgaðir og yvirmenninir eyðmýktir. Á hvørjum ári verða 300 000 ungir menn kallaðir inn til hertænastu, men stúranin fyri harðskapi og fyri at verða sendir til Kekenia hevur gjørt tað at sleppa undan hertænastu til eina tjóðarítrótt. Fleiri enn 3 000 hermenn doyggja av harðskapinum, sum gjøgnumsúrgar allan herin.
Eitt sindur um Russland[rætta | rætta wikitekst]
- Russland er heimsins størsta land.
- Russland hevði stóran leiklut í 2. verðinskríggji.
- Russland er m.a kent fyri Sovjetsamveldið.
- Russland er býtt upp í 5 partar.
- Russland er í tveimun heimspørtum: Evropa og í Ásia.
- Í slættaumráðinum dyrkast: Korn, eplir og Sukur.
- Hægsta fjall er Elbrus sum er 5642 m høgt.
- Størsta vatnið er Bajkalvatn sum er 31 468 km2.
- Í Russlandi eru fleiri muslimar enn í Jordan og Libia tilsamans.
- Í høvusstaðnum Moskva er kenda: Reyða Torgi.
- Í vestara og syðra parti er fruktagóð jørð, men víða um í landinum er steinlendi.
- Í Russlandi kann tað gerast ræðuliga kalt, tí landið er so nær við Norðurpólin.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Tónleikur, dansur og ballett[rætta | rætta wikitekst]
Russlands mongu fólkasløg hava hvør sínar serstøku siðvenjur innan fólkatónleik. Í 19. øld var tað ein kapping í tí russiska tónleikalívinum millum «Teir fimm» (Mili Balakirev, Aleksandr Porfirjevitj Borodin, César Cui, Modest Mussorgskij, Nikolaj Rimskij-Korsakov) og Mikhail Glinka øðrumegin, og teir meira afturhaldssinnaðu Nikolaj og Anton Rubinstein hinumegin. Seinni kom Pjotr Tsjajkovskij, ein av teimum kendastu romantikarunum. Tann russiska romantiska siðvenjan varð førd víðari av Sergej Rakhmaninov inn í 20. øld.
Í 20. øld var Rakhmaninov, Aleksandr Skrjabin, Igor Stravinskij, Sergej Prokofjev og Dmitrij Sjostakovitsj russiskir komponistar í heimsflokki. Í sovjettíðini var tann klassiski tónleikurin í Russlandi undir strongum eftirliti, og var gjarna rættiliga konservativur í tráð við doktrinini um sosialistiska realismu.
Russland hevur uppalt fleiri heimskendir konsertsolistar: violinistin David Ojstrakh, cellistin Mstislav Rostropovitsj, pianistarnir Vladimir Horowitz, Svjatoslav Richter og Emil Gilels, og sopranin Galina Visjnevskaja.
Pjotr Tsjajkovskij var maðurin handan kendastu ballettirnar við Svanavatninum, Nøtuknekkaranum og Tornerósu. Tíðliga í 20. øld gjørdist ballettdansararnir Anna Pavlova og Vatslav Nizjinskij heimskendar, og seinni varð siðvenjan førd víðari av dansarum sum Maja Plisetskaja, Rudolf Nurejev og Mikhail Barisjnikov. Bolsjoj í Moskva og Mariinskij í St. Pætursborg eru heimskendir ballettpallar.
Innan poptónleikin hevði bólkurin Akvarium kultstatus frá 1970-árunum og heilt til nýggjari tíð, við skiftandi limum. Undir glasnost kundu teir eitt stutt skifti útgeva teirra tónleik á tí statsliga plátufelagnum Melodija, eftir at hava tikið upp ólógliga síðan 1972. Støðan hjá hesum orkestrinum í tí seinasta partinum av Sovjet-tíðarskeiðnum kann samanberast við støðuna hjá Beatles í Vesturheiminum um somu tíð, meðan tann mest týðandi vísusangarin tá var Vladimir Vysotskij. Í dag er gentuduo'in T.A.T.u. Russlands størsta tónleikaliga útflutningsvøran. Av russiskum rock-orkestrum er Mumij Troll kendir og hava ein rættiliga stóran skara av fjepparum í Skandinavia.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Av holdítrótti er íshockey millum best umtóktu í Russland. 21 av 24 lið í Kontinental Hockey League eru russisk, og tað russiska landsliðið hevur havt stóra sukse í altjóða meistaraskapum, eitt nú við gull í HM í 2009.Fyrr var íshockeylandsliðið hjá Sovjetsamveldinum heimsins besta við sjey gull, einari silvur og einari bronsu av 9 olympiskum kappingum. Tað mest vinnandi russiska íshockeyfelagið hevur verið CSKA Moskva, sum eisini vann Europacup 20 av 22 ferðum í tíðarskeiðnum 1969-90.
Russlands harrelandslið í fótbólti var pr. september 2009 á einum sættaplássi á listanum hjá FIFA um heimsranking. Í Euro 2008 vann liðið bronsuheiðursmerki, tað var besta plasering síðan Sovjetsamveldið fall. Tað góða spælið í meistaraskapinum gjørdi eisini at fleiri russiskir leikarar nú spældu í evropiskum toppliðum, hetta er eitt nú galdandi fyri Jurij Zjirkov í Chelsea og Andrej Arsjavin í Arsenal. Hóast tað, so er russiska meistaradeildin pengasterk og heldur eitt høgt støði, og tí spæla teir flestu landsliðsleikararnir í heimlandinum. Tradisjonelt hava Moskva-feløgini CSKA, Lokomotiv, Spartak og Dynamo verið tey sterkastu, men tey seinastu árini hevur Zenit úr St. Pætursborg bjóða sterku moskovittunum av.
Av einstaklingaítróttargreinunum hevur tennis verið best dámt síðan 1990-árini, nakað sum í stóran mun kann sigast at skyldast stóra áhugan hjá fyrrverandi forseta Russlandsm Boris Jeltsin, fyri hesum ítróttinum. Seinastu árini hava teir bestu russisku tennisleikararnir verið í heimsflokki, við leikarum sum Jevgenij Kafelnikov hjá monnunum og Anastasija Myskina, Anna Kurnikova og Marija Sjarapova hjá kvinnunum. Innan vetrarítrótt hevur Russland havt stóra sukse við langrenning, kanska serliga hjá kvinnunum. Jelena Välbe og Ljubov Jegorova vóru tær mest eyðsýndu í 1990-árunum, seinni komu eitt nú Larisa Lazutina, Julija Tsjepalova og Jevgenija Medvedeva-Abruzova. Hjá monnunum hava eitt nú Aleksej Prokurorov og Mikhail Ivanov havt sera góð úrslit. Tann etniski russarin Vladimir Smirnov hevði eisini sukse í 1980-árunum og 1990-árunum, men valdi at kappast fyri Kasakhstan eftir at Sovjetsamveldið varð upployst.
Tilsamans hevur Russland vunnið 323 heiðursmerki í summar-OL og 76 heiðursmerki í vetrar-OL (íroknað Tað russiska keisararíki til og við 1912). Harafturat kemur Sovjetsamveldið við tilsamans 1204 heiðursmerkjum (bæði summar og vetur) tíðarskeiðið 1952-88, og SUS við 135 heiðursmerkjum í 1992. Um man leggur alt hetta saman, so er Russland á øðrum plássi, næst eftir USA, í samlaðum tali av heiðursmerkjum frá øllum olympiskum leikum. Um tað bert verður hugt at heiðursmerkjum, sum ítróttafólk úr russisku føderasjónini hava vunnið síðan Russland gjørdist sjálvstøðug tjóð frá og við 1994, so kemur Russland á eitt fimtapláss.
Russland (sum tá var ein partur av Sovjetsamveldinum) fyriskipaði summar-OL í 1980. Leikirnir vóru hildnir í Moskva, men minkaðu orsakað av altjóða boykottinum av Summar-OL 1980, har fleiri lond valdu ikki at luttaka. Vetrar-OL 2014 vóru hildnir í Sotsji í útsynningsparti Russlands.
Russland verður eisini vertur fyri HM í fótbólti í 2018.[20]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Í 18. øld, í russisku Upplýsingarøldini, mentist russikar bókmentir við verkum eftir Mikhail Lomonosov og Denis Fonvizin. Fyrst í 19. øld byrjaði ein tjóðskaparlig nýmótans siðvenja, har ið nakrir av teimum størstu rithøvundum í søgu Russlands útgóvu síni verk. Hetta tíðarskeiðið er eisini kent sum Gulløldin hjá Russiskum skaldskapi og byrjaði við Alexander Pushkin, ið verður sæddur sum stovnarin av tí nýggja russiska bókmentamálinum og verður ofta nevndur hin "Russiski Shakespeare".[21] Tíðarskeiðið helt fram inn í 19. øld við yrkingum eftir Mikhail Lermontov og Nikolay Nekrasov, sjónleikir eftir Alexander Ostrovsky og Anton Chekhov, og prosa eftir Nikolai Gogol og Ivan Turgenev. Leo Tolstoy og Fjodor Dostojevskij eru blivin ummæld av bókmentafrøðingum sum teir størstu skaldsøguhøvundarnir gjøgnum allar tíðir.[22][23]
Í 1880-árunum var øldin við teimum stóru skaldsøguhøvundunum farin og stuttsøgur og yrkingar gjørdist tær dominerandi sjangrurnar. Tey komandi áratíggjuni gjørdist kend sum , Silvurøldin við russiskum yrkingum, tá symbolisman kom í staðin fyri tað fyrr so dominerandi bókmentaligu realismuna. Nakrir av kendastu rithøvundunum frá hesum tíðarskeiðnum eru Valerij Brjusov, Vjatseslav Ivanov, Alexandr Blok, Nikolaj Gumiljov og Anna Akhmatova, og skaldsøguhøvundarnir Leonid Andrejev, Ivan Bunin, og Maksim Gorkij.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.reuters.com/article/2014/01/31/us-russia-vodka-idUSBREA0U01120140131
- ↑ http://www.bbc.co.uk/news/health-25961063
- ↑ http://uk.reuters.com/article/2013/01/02/uk-russia-oil-idUKBRE90107X20130102
- ↑ http://www.amnesty.no/aktuelt/over-200-demonstranter-arrestert
- ↑ http://www.amnestyusa.org/our-work/cases/russia-anna-politkovskaya
- ↑ http://www.thegayuk.com/magazine/4574334751/NEWS-UK-Tops-The-List-Of-Best-Place-For-LGBT-People-To-Live-In-Europe/5691495
- ↑ http://www.independent.com.mt/mobile/2013-05-20/news/gay-marriage-a-step-too-far-for-malta-1634992129/
- ↑ http://www.gaysir.no/artikkel.cfm?CID=15219
- ↑ http://thediplomat.com/2014/02/russia-to-establish-arctic-military-command/
- ↑ http://www.nordlysid.fo.php53-6.dfw1-1.websitetestlink.com/tad+lysir+i+eystri.html
- ↑ http://docreader.readspeaker.com/docreader/index.php?jsmode=1&cid=btsjm&lang=en_us&url=http%3A//www.tinganes.fo/Admin/Public/DWSDownload.aspx%3FFile%3D%252fFiles%252fFiler%252fPHJ+f%2526iacute%253blur%252fKopi+af+Import+Export+Russia+FO.pdf&referer=http%3A%2F%2Fwww.tinganes.fo%2FDefault.aspx%3FID%3D10768%26PID%3D10768%26NewsID%3D5405%26Action%3D1&v=
- ↑ http://www.in.fo/news-detail/news/tad-lysir-i-eystri/
- ↑ http://aktuelt.fo/handilsstongsulin+russland+tridstorsti+markadur+hja+foroyum.html#.Ux9sleddXv0
- ↑ http://www.us.fo/Default.aspx?ID=11242&M=News&PID=24224&NewsID=4742
- ↑ http://www.us.fo/Default.aspx?ID=11242&M=News&PID=24224&NewsID=4742
- ↑ http://www.nordlysid.fo.php53-6.dfw1-1.websitetestlink.com/tad+lysir+i+eystri.html
- ↑ http://kvf.fo/greinar/2013/12/18/foroyar-faa-sendistovu-i-moskva
- ↑ http://www.in.fo/news-detail/news/foeroysk-sendistova-i-moskva-naesta-ar/
- ↑ http://nordlysid.fo/foroyar+faa+sendistovu+i+moskva.html
- ↑ http://www.fifa.com/newscentre/news/newsid=1344497.html Vitjað 2. desember 2010
- ↑ Bók: Kelly, C, Russian Literature: A Very Short Introduction (Paperback), Oxford Paperbacks, ISBN 0-19-280144-9, 2001
- ↑ "Russian literature; Leo Tolstoy". Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513793/Russian-literature. Heintað 11 April 2008.
- ↑ time.com


text:
St. Pætursborg
St. Pætursborg (russiskt; CaHkT-ПeTepбypr) er býur í Russlandi. Í 1914 varð navnið á býnum broytt til Petrograd (Russiskt: ПeTporpaд; IPA: [pʲɪtrɐˈgrat]), í 1924 varð tað broytt til Leningrad (Russiskt: ЛeHиHrpaд; IPA: [lʲɪnʲɪnˈgrat]) og í 1991 fekk býurin aftur sítt gamla navn St. Pætursborg. Túsundtals russiskir bøndur doyðu í mýrulendinum fram við Neva, tá ið teir bygdu St. Pætursborg. Pætur Mikli kallaði býin "vindeygað vestur ímóti Evropa". Býurin er tann milliónabýurin í heiminum, sum liggur longst norðuri.
Pætur Mikli grundaði býin í 1703.


text:
Chelsea F.C.
Chelsea F.C. er eitt enskt fótbóltsfelag, sum spælir í bestu deildini, Premier League. Felagið varð stovnað hin 1. mars 1905 á The Rising Sun Pub av Henry Augustus Mears og beiggja hansara Joseph. Chelsea spælir sínar heimadystir á Stamford Bridge, sum liggur í býarpørtunum Hammersmith og Fulham í útsynningspartinum av London. Síðan Premier League varð stovnað í 1992, hevur Chelsea vunnið enska meistaraheitið tríggjar ferðir umframt einaferð áðrenn 1992, tá besta deilin varð skipað á annan hátt og hevði annað heiti.
Innihaldsyvirlit
Heiður[rætta | rætta wikitekst]
- Finalistur í FA-cup: 1915, 1967, 1994, 2002
- Finalistur í Ligacup: 1972, 2008
- Finalistur í Champions League: 2008
- Hálvfinalistur í Champions League: 2004, 2005, 2007 og 2009
- Silvur í Premier League: 2003/2004, 2006/2007, 2007/2008.
- Silvur í 2. deild (næstbestu deildini): 1906/1907, 1911/1912, 1929/1930, 1962/1963 og 1976/1977
Fótbóltshópur[rætta | rætta wikitekst]
Venjarar[rætta | rætta wikitekst]
Ársins leikari[rætta | rætta wikitekst]
Kelda: Chelsea F.C.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Aston Villa
- Barnsley
- Birmingham City
- Blackburn Rovers
- Blackpool
- Bolton Wanderers
- Bradford City
- Cardiff City
- Charlton Athletic
- Coventry City
- Derby County
- Fulham
- Ipswich Town
- Leeds United
- 1000 Newcastle United
- Norwich City
- Nottingham Forest
- Oldham Athletic
- Portsmouth
- Queens Park Rangers
- Reading
- Sheffield United
- Sheffield Wednesday
- Swindon Town
- Wigan Athletic
- Wimbledon
- Wolverhampton Wanderers


text:
Korfu
Korfu (Grikskt mál: Kέpkupa, Kérkyra) er ein oyggj í Grikkalandi. Hon liggur í oyggjabólkinum vestanfyri meginlandið, sum verður nevndur Jónaoyggjar ella Eptanisa. Korfu er tann næststørsta oyggin í hesum oyggabólki. Fyrra orðið kemur frá fornu griksku gudalæruni, Io var ein prestinna, sum Zeuz var forelskaður í. Hann gjørdi hana um til eina kúgv, og síðan gjørdi hann seg sjálvann um til ein tarv, og tá tey komu til Jonisku oyggjarnar, fingu tey barnið Evropa, sum bleiv til heimspartin Evropa. Seinna orðið merkir Sjeyoyggjar, sum sipar til tær sjey høvuðsoyggjarnar. Oyggjabólkurin hevur tó fleiri smærri oyggjar og hólmar enn tær sjey. Høvuðsbýurin á Korfu eitur eisini Korfu. Í høvuðsbýnum búgva umleið 33.000 fólk. Á allari oynni búgva umleið 110.000 fólk.
Innihaldsyvirlit
[rætta | rætta wikitekst]
Oyggin er tætt knýtt at griksku søguni heilt aftur til byrjanina á tí forngriksku gudalæruni. Tað grikska navnið Kerkyra ella Korkyra hevur relatiónir til tvær sterkar ímyndir av vatni: Poseidon, havgudurin, og Asopus, ein týdningarmikil á á grikska meginlandinum. [1] Sambært søgnini, so gjørdist Poseidon ásttikin í tí vøkru nymfuni Korkyra, sum var dóttir Asopus og áarnymfuna Metope, og burturførdi hana. Poseidon førdi Korkyru til ta navnleysu oynna, og í hjúnarbandseydnu bjóðaði henni at uppkalla oynna eftir henni: Korkyra. Hetta navnið er síðan vorðið Kerkyra. Saman fingu tey eitt barn, sum tey nevndu Phaiax. Eftir hesum barnið eru íbúgvarnir á Korfu uppkallaðir. Teir vera nevndir Faiakes á grikskum. Á látínskum bleiv tað til Phaecians.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Korfu hevur hoyrt til ymisk harradømi gjøgnum tíðirnar, og har hava verið nógv stríð, og borgir eru bygdar fyri at verja oynna og Korfu bý. Tvær borgir fevna um allan býin, og tað er einasti býur í Grikkalandi, sum á henda hátt er so væl vardur av borgum. Orsakað av hesum hevur grikska stjórnin avgjørt at nevna býin Kastropolis (borgbýurin). Korfu var leingi stýrt av Venesianska Ríkinum, sum niðurbardu fleiri kringsetingar av turkum. Eftir Napoleonskríggini kom Korfu undir bretskt harradømi. Tað endaði tó við, at Bretska Ríkið leysgav Korfu og hinar Jonisku oyggjarnar, soleiðis at tær kundu sameinast við tað nýggju griksku tjóðina. Henda sameining fór endaliga fram í 1864 við London Sáttmálanum. Í 2007 kom Korfu býur við á listan yvir heimsarvar hjá World Heritage Sites.
Fyrra heimskríggj[rætta | rætta wikitekst]
Undir Fyrra Heimskríggi gjørdist Korfu eitt stað har serbiskir hermenn og vanlig fólk flýddu frá heimlandi teirra, sum var hersett av bulgarum, týskum og eysturríkarum. Teir vóru nógvir í tali, og oyggin kláraði ikki at breyðføða allir hesir menn. Nógvir teirra doyði av hungri ella av sjúku og øðrum. Líkini av teimum flestu av teimum vóru jarðað á sjónum við ta lítlu oynna Vido, sum er beint uttanfyri havnina við Korfu býi. Serbar hava seinni reist ein minnisvarða á oynni til minnis um teir serbar, ið lótu lív og vóru jarðaðir har.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Korfu er eitt vælumtókt ferðavinnumál. Til fyrst í 20. øld var tað mest kongalig úr Evropa og onnur av aðalstætt. Eitt nú kunnu nevnast Keisari Wilhelm II av Týsklandi og Keisarinna Elisabeth av Eysturríki. Í dag eru tað eisini nógvar familjur frá miðalstættini, ið vitja oynna, hesi eru fyrst og fremst úr Bretlandi, Skandinavia og Týsklandi. So við og við er tað vorði til hópferðavinnu. Teimum ríku dáma tó enn væl at vitja oynna. Eitt nú kann nevnast, at limir úr Rothchild familjuni og russiskir oligarkar eiga hús í landnyrðings partinum av oynni.


text:
Maðurin hevur verið á ráðstevnu í París, og kom heim aftur 24. februar.
Í gjár varð ringt til hasara við boðum um, at onkur á ráðstevnuni í París varð smittaður við coronavirus, og hann varð biðin um at lata seg kanna.
Tí vendi hann sær til læknan í gjár um at verða testaður, og hann varð staðfestur positivur.
Fýra fólk eru tilsamans í húskinum hjá manninum, og tey eru øll farin í karantenu í 14 dagar.
Maðurin kom heim við flogfari 24. februar. Men hini ferðafólkini í flogfarinum verða ikki kannað.
Upplýst varð á tíðindafundinum í Heilsumálaráðnum, at tíðin er farin frá tí. Tey fara bara at kanna fólk, sum maðurin hevur verið í sambandi við síðani 27. februar, tí hini eru ikki í smittuvanda.
Heilsumyndugleikarnir fara nú at seta seg í sambandi við øll fólkini, sum maðurin hevur havt samband við síðani 27. februar.
Á tíðindafundinum varð eisini dentur lagdur á, hvussu týðandi tað er at verja seg. Serliga at verja gomul fólk, sjúk fólk og eldri fólk. Tey heittu á fólk um at vera øgiliga varin, um at vaska hendur, og serligan týdning hevur tað, at heilsustarvsfólk eru serliga varin – tey sum arbeiða við eldri fólkum og sjúkum fólkum, har fólk eru í serligum vandabólki.
Maðurin, sum er staðfestur positivur við coronavirus, hevur ikki víst serlig sjúkutekin, uttan lítla krímsjúku.


text:
Áðrenn vit flaggaSwangah
Produced bySnowgoons
Ein boðskapur, ið rakar skallan sum nazis
Mín lívsstílur er aldrin bleytur á eitt hart beat, so statt við, fær avstað ella halt kjaft, please
Hvat sker champ, eg taki eitt skot fyri belti. Einki merki sum logo - Mítt logo er Merkið
Felli ego trips í essinum, tí eg nokti at blandast við, og toppi á motivering meðan tit botna í jalousi
Tey hata, tá tú vilt upp
Elska teg, tá tey nassa
Smíla, um tú ikki hevur minus
Snerkja, um tú skorar kassan
Kamofleraðar slangur rósa sum bass til musikkin
Men skjót at spotta teg sum bonkpress – aftan fyri ryggin
Hetta er til gjøgnumbrot í sving og karismuna, ið geylar
Sum insomnia, eg noyði realismu í dreymar
Hang í, sláið ring, tí hvørt trin er fyri søguna
So vit skjóta eftir verðini, sjálvt um málið er tað føroyska!
Tað er mítt mál, mítt orð og mítt lív (kom upp!)
Mín tjóð, mín løta, mín tíð (kom upp!)
Mítt val, fokk at pynta ein lívsstíl (kom koyri á kom!)
Tí áðrenn vit flagga!
Kom ein, kom øll
Kom ein, kom øll
Kom ein, kom øll
Er hetta dropin, ella síðsta skrittið tikið fram til toppin?
Er hetta andadrátturin, eg taki, áðrenn eg raki botnin?
Splittsekundið har eygnalok og hop latast aftur
Tá maktarsloysi, ið bítur inn á bein, og orð takast aftur?
Nah, hetta er blóð á tonnina, eftir slagið eg reisist upp
Hálað niður við makt, men siggja flaggið tað heisist upp
Mali verðina á triiðja fingri, so eg kann bora eitt fokk inn í tey, sum undirmeta okkum, eg kenni mítt pláss
Eg háli grundina upp, varpi ljós á haturin, so tey noyðast at venda um
Ein gud, so eg trúgvi upp á meg sjálvan, einki blasfemi
Geri tað eg brenni fyri, er tað skeivt so lat meg brenna í frið
Tey fronta til tey renna frontalt og tosa lort, standa føst á síðulinjuni, løbið er koyrt
Breyt úr natúr, og konfrontaði mín størsta fjenda
Tók sakina i egnar hendur, og endaði við at eg breyt speglið (fokk tað)
Mín tjóð, mín løta, mín tíð (kom upp!)
Mítt val, fokk at pynta ein lívsstíl (kom koyri á kom!)
Tí áðrenn vit flagga!
Kom ein, kom øll
Kom ein, kom øll
Kom ein, kom øll


text:
Wilhelm II
Wilhelm II (27. januar 1859 – 4. juni 1941) var týskur keisari 1888-1918. Tann 27. januar 1859 var seinasti týski keisarin, Wilhelm II, borin í heim. Føðingin var ikki uttan trupulleikar, og hóast har vóru bæði jarðamøður, týskir og enskir læknar til staðar, bíðaðu tey til síðstu løtu at hjálpa til við burðinum. Í verðina kom tann lítli prinsurin við einum lamnum armi – eitt brek, ið hann bar bæði sum barn og tilkomin. Ikki ein forðing kortini tá talan var um vald og mæti.
Barnaár Wilhelms vóru serstøk. Og helst einki undatak, tí tað munnu tey helst hava verið hjá flestu børnum í slíkum mæti. Prinsurin fekk lærdóm og uppaling hjá einum ógvuliga striksum húslærara, sum ikki einans gav bókligan lærdóm, men eisini royndi at lekja lamna armin. Og tað fór ikki altíð tespiliga fram fram. Ein vavstur av venjingum, heilivági og pátrúgv. M.a. kann nevnast, at prinsurin hvønn dag skuldi stinga armin inn í eina nýfletta kanin.
Wilhelm fær útbúgving sum heryvirmaður og verður vandur saman við hinum meinigu hermonnunum. Og tað var ikki lætt, tá ein er smádrongur um tíggju ára aldur. Sjálvsálitið var ikki stórt heldur orsakað av viðfødda brekinum og haraftrat gremjing frá móðurini, at tað skuldi vera hon, sum hevði sett hann í verðina. – Hann fekk seinni eisini lærdóm í rættar- og samfelagsvísindi. Wilhelm giftist í 1881 við Augustu Victoriu av Slesvík-Holstein-Sønderborg-Augustenborg. Hon var dóttir Ernst Günther hertoga, sum var við at íbirta slesvíkska-holsteinska kríggið í 1848. Týsku keisararnir eins og onnur kongs- og fúrstahús í Evropa vóru av Hohenzollern-ættini.
Í 1888 doyr Wilhelm keisari I, ið var abbi Wilhelm II. Faðirin, Friedrich III, verður nýggjur týskur keisari. Men Friedrich var heilsuveikur. Hann hevði krabbamein í barkanum. Og hóast vermóðirin, Victoria drotning í Bretlandi, royndi at hjálpa honum við sínum kønastu læknum, doyr hann eftir einans 9 mánaðir á trónuni.
Wilhelm II setist á trónuna í 1888 sum keisari av Týsklandi og kongur av Proysen. Henda stjórnartíðin var nógv merkt av politikkinum hjá Otto von Bismarck, kanslara – bæði innanríkis og uttanríkis. Men Wilhelm keisari skúgvar hann til viks og heldur seg vera føran fyri at ráða einsamallan. Ein kend tekning lýsir hesi viðurskiftini: »Loðsurin leggur frá borði«. Loðsurin er Bismarck. Fram á lúnningina hellir seg kapteynurin – keisarin sjálvur. Hetta gekk tó ikki sum fótur í hosu hjá Wilhelm. Fleiri mistøk vórðu gjørd, men tað, sum bjargaði Týsklandi, var at ídnaðurin var í stórari menning um hetta mundið. Tað, sum fólk mintust Wilhelm best fyri, var stremban hansara eftir at menna og nýtíðargera týska herflotan. Ongland var tað landið, sum ráddi á heimsins høvum, men Wilhelm vildi, at Týskland skuldi vera fremri. Og haraftrat hava fleiri hjálond enn Ongland. Sum heild metti Wilhelm Ongland vera tann kappingarneytan, ið tað ráddi mest um at vinna á. Hetta hóast hann hámetti Ongland og ofta vitjaði skyldfólkini í enska kongshúsinum. Victoria drotning var omma hansara.
Á sumri 1914 brast krúttunnan, sum setti eld í Evropa. Morðið í Sarajevo á eysturríkska-ungarska trónarvingin, Franz Ferdinand av Habsburg, var tann hendingin, sum festi í fjúsið. Wilhelm keisari stuðlaði Eysturríki-Ungarn. Og hann varð seinni lagdur undir at hava høvuðsábyrgdina av teim ræðuligastu hendingunum, heimurin inntil tá hevði sæð. Um hann vildi kríggj beint tá, verður enn nógv kjakast um, men 1. veraldarbardagi varð ein veruleiki.


text:
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
- mars - Føroyingurin Sigmund Andreasen, sum var skipari á einum fiskiskipi, var saman við allari manningini tikin av franska hervaldinum í Indiska havinum, tí teir skuldu havt fiska ólógliga við oynna Kerguelen. Sigmund Andreasen, sum er ættaður úr Klaksvík og býr i Vági, var førdur til oynna Reunion, har hann varð afturhildin í meira eitt hálvt ár. Hann upplivdi at verða tveittur í fongsulskliva og verða avhoyrdur undir stórum trýsti.
- 30. apríl - Løgtingsval er í Føroyum.
- 15. mai - Anfinn Kallsberg verður valdur til løgmann
- 5. november - Løgtingslóg um Realin verður samtykt. Við hesum er Realurin, ið higartil hevur verið danskur, yvirtikin av føroyskum myndugleikum.


text:
Brasil
Samveldis Lýðveldið Brasil (á portugisiskum República Federativa do Brasil), ofta stytt Brasilia ella Brasil, er størsta og fólkatættasta landið í Suðuramerika, víddin er næstan tann sama sum hjá USA. Landið er á stóra økinum millum Andesfjøllini og Atlantshavið og hevur landamørk upp til Uruguei, Argentina, Paraguei, Bolivia, Perú, Kolombia, Venesuela, Gujana, Surinam og Franskt Gujana. Brasil hevur fingið navn eftir brasiltrænum, sum veksur í landinum, og hevur eitt stórt náttúrutilfeingisríkidømi. Landið hevur stór landbúnaðarøki og risastórar regnskógir. Brasil er fimtstørsta land í heiminum, bæði hvat viðvíkir íbúgvatali og landafrøði. Við nógvum og góðum náttúrutilfeingi, skjótt vaksandi ídnaði og sterkum gjaldoyra, verður landið roknað sum eitt av heimsins komandi stórveldum [1].
Høvuðsstaðurin eitur Brasília. Hann avloysti í 1960 Rio de Janeiro, sum inntil tá hevði verið brasilskur høvuðsstaður. Stórfingni býarplanurin hevur skap sum eitt jetflogfar. Størstu býir eru São Paulo og Rio de Janeiro. Aðrir stórir býir eru Anapolis, Belem, Belo Horizonte, Campinas, Curitiba, Fortaleza, Goiania, Manaus, Porto Alegre, Recife, Salvador, Vila Velha og Vitória.
Brasil er beint við og beint sunnan fyri ekvator, so har er rættiliga heitt alt árið, men tann mesti hitin er ofta í desember. Meðal samdøgurshitin í t.d. Rio de Janeiro er 24 °C.
Innihaldsyvirlit
- 1 Navnauppruni
- 2 Søga
- 3 Landalæra
- 4 Fólkið
- 5 Fyrisitingarligar eindir
- 6 Búskapur
- 7 Fólkið
- 8 Keldur
- 9 Slóðir úteftir
[rætta | rætta wikitekst]
Úr 16. til 19. øld var Brasil portugisiskt hjáland, og tað vóru portugisar, ið nevndu landið Brasil eftir tropiska reyðviðinum bresilja (frøðiheiti Caesalpinia echinata).
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Les eisini: Brasilska søgan
Nomaduættarbólkar høvdu búð í Brasil í í minsta lagi 6000 ár, tá landið varð uppdagað av portugisiskum rannsóknarfararum umleið ár 1500. Komandu trýhundrað árini búsettu portugisar seg í landinum og stýrdu tað sum eitt gevandi hjáland, grundað á trælahaldi. Evropearar fóru til Suðuramerika at leita eftir gulli og silvri. Í 18. øld kom næstan alt silvur í heiminum úr sponskum námum í Latínamerika. Síðst í 17. øld funnu nakrir portugisiskir trælahandilsmenn gull 1000 í landslutinum Minas Gerais eystantil í Miðbrasil. Fólk floymdu hagar úr sukurlundunum við brasilsku strondina. Í 1727 vórðu diamantar eisini funnir í Minas Gerais. So mong fólk fluttu hagar úr sukurlundunum, at sukurídnaðurin var um at fara fyri skeytið. Indiánarar og afrikanskir trælir arbeiddu í námunum fyri lítla og onga løn. Arbeiðararnir doyðu av sjúku, mattroti og løstum, teir fingu í námunum.
Í 1808 flutti João VI av Portugal, sum var flýddur undan Napoleon, til Brasil saman við kongafamiljuni og stjórnini. Hóast tey fóru aftur til Portugals í 1821, hevði uppihaldið við sær, at brasilska fólkið ynskti sær sjálvstýri, og í 1822 stovnaði Dom Pedro I tað sjálvstøðuga Brasilska Ríkið. Ríkið vardi inntil næsti keisarin Dom Pedro II, varð koyrdur frá í 1889 og ein republikansk føderatión varð sett á stovn.
Síðst í 1800-árunum og fyrst í 1900-árunum fluttu fleiri enn 5 milliónir evropear og asiatar til Brasil. Í sama tíðarskeiði vaks eisini ídnaðurin, og man fór at gagnnýta lendið betur. Brasilska demokratiið broyttist til einaveldi tríggjar ferðir: 1930-1934 og 1937-1945 undir Getulio Vargas, og 1964-1985 undir eini røð av herovastum. Fólkaræði hevur verið í landinum síðan 1985, men mutur og svik er framvegis stórt vandamál í brasilskum politikki.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Les eisini greinina: Brasilsk 1000 landalæra
Brasil er størsta landið í Suðuramerika og er næstan helvtin av øllum meginlandinum. Í landnyrðingspartinum í landinum eru oyðimerkur, norðanfyri og vestanfyri eru ovurstórir regnskógir, og sunnanfyri eru óføra víðar grasfløtur. Av tí at veðurlagið er so fjølbroytt, ber til at dyrka mest sum allar búnaðarvørur. Í Brasil eru bæði nútímans stórbýir og ógranskað villmørk. Fyri sunnan eru áirnar Paragueiá og Paraná vorðnar byrgdar og veittar í Itaipúbyrgingina, sum er hemsins størsta vatnorkuverkætlan. Brasil er eyðkent av víða og lága Amazonas-regnskóginum norðanfyri, stóra váta lendinum Pantal vestanfyri, og sunnanfyri tað opna lendið við heyggjum og smáum fjøllum. Tað er brasilski landbúnaðardepilin, og har býr størsti parturin av fólkinum. Framvið Atlantshavsstrondini eru fjallaryggir, men hægstu fjøllini Pico da Neblina (3.014 m) og Pico 31 de Março (2.992 m), eru á markinum til Venesuela í statinum Amazonas.
Amasonasáin er heimsins størsta á, tá tað er vatnmongdin, sum telur. Amasoná og áirnar, ið renna í hana, eins og mýrar og vøtn, eru ovurstórt feskvatnsøki. Amasoná rennur úr Andesfjøllum í Peru og verður alsamt størri og breiðari, sum hon rennur eystur ígjøgnum Suðuramerika og út í Atlantshav. Áin er 6.439 km. Longra helvtin á ánni rennur ígjøgnum Brasil, og er hon týdningarmesta flutningsleið í landinum. Stór skip sigla langt inn í landið, enntá til nýmótans býin Manaus, einar 1600 km úr Atlantshavsstrondini. Á hvørjum ári fer áin upp um áarbakkarnar, og nógv móra, ið taðar væl, legst á markirnar. Í Paraná-ánni eru teir hugtakandi Iguaçu-fossarnir, og harumframt skulu nevnast Rio Negro, São Francisco, Xingu, Madeira og Tapajós. Brasil er nær við ekvator, og tískil er veðurlagið í høvuðsheitum tropiskt, við fáum broytingum. Í sunnara partinum av landinum er veðurlagið tó subtropiskt, og meira tempererað, og har kann bæði kavi og frostveður koma fyri. Nógv avfall er í váta partinum av Amasonasøkinum, hóast tey eisini hava minni fruktagóð øki, serliga í landnyrðingspartinum.
Størsti regnskógur á jørðini er í Amasonlendinum; lendið er næstan líka so stórt sum Avstralia og er triðingurin av Suðuramerika. Meginparturin av skóginum er í Brasil, báðumegin Amasoná. Í skógunum liva alskyns súgdýr, fuglar, skriðdýr og skordýr; har hava eisini mong indiánsk fólkasløg búð í fleiri túsund ár. Men regnskógurin er viðbrekin, og nú eru bæði dýr og upprunafólk í vanda fyri at verða týnd, tí at skógurin verður høgdur niður. Myndugleikarnir í Brasil hava seinastu árini ruddað stór skógarlendi og eggjað ognarleysum fólki at keypa sær búnaðarjørð og búseta seg har. Men jørðin er grunn, og eftir stuttari tíð ber hon onga grøði. Stórir partar av skóginum eru týndir, tí at trøini verða feld fyri at fáa við og landbúnaðarjørð til fólk, ið flytur til skógarøkið at búgva. Slakur triðingur av regnskóginum í Brasil er ruddaður at útvega ovurstóru neytagørðunum beiti. Men eftir fáum árum er beitið avbitið. So verður flutt og farið at fella trø aðrastaðni í skóginum.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Í Brasil búgva fólk fyrst og fremst fram við strendurnar, og í minni mun inni í landinum. Fólkið er sera fjølbroytt og nógvar ymiskar mentanir eru at finna. Í suðri eru tað í stóran mun fólk sum eru eftirkomarar av eftirkomarum av evropearum frá h 1000 jálandatíðini, fyrst og fremst frá portugisum, týskarum og italiumonnum, men eisini polakkar og frá tilflytarum eftir hjálandatíðina. Fólk sum í nýggjari tíð eru flutt til syðra part av landinum eru polakkar, ukrainar, niðurlendingar, kinesarar og suðurkoreanar. Í norði og í ein landnyrðing er fólkið meira blandað við upprunafólkum og fólki av afrikanskum og evropeiskum uppruna. Tó hendi ein stór fólkaflyting mitt í 20. øld frá norði og Bahia móti suðri, hetta førdi til favela'irnar, og í dag eru tað fyrst og fremst fólk av blandaðum uppruna ið búseta seg har.
- Miðallivitíð: 71,1 ár (2003)
- Fólkabólkar: Hvít umleið 54 prosent, persónar av blandaðum uppruna umleið 38%, svørt 6%, onnur (mest asiatar og indianarar) 2 prosent
- Mál: Portugisiskt (almenna málið í Brasil; móðurmál fyri 97 prosent av fólkunum, verður nýtt í fjølmiðlum og í undirvísing), indianaramál (eitt nú guaraní og tupi)
- Átrúnaður: Katolikkar 88 %, Protestantar 6 %
Aldursbýti[rætta | rætta wikitekst]
- 0 til 14 ár: 26,0 prosent
- 15 til 64 ár: 68,0 procent
- 65 ár og eldri: 6 prosent
Medianaldurin fyri alt fólkið er 27,81 ár og tilsvarandi tøl fyri bæði kynini er:
- Menn: 27,06 ár
- Kvinnur: 28,57 ár
Kynsbýti[rætta | rætta wikitekst]
- Við føðing: 1,05 menn per kvinnu
- Undir 15 ár: 1,04 menn per kvinnu
- 15 til 64 ár: 0,98 menn per kvinnu
- 65 ár og eldri: 0,70 menn per kvinnu
- Tilsamans: 0,98 menn per kvinna
Fólkavøkstur[rætta | rætta wikitekst]
- Fðingar: 16,83 per 1 000 íbúgvar
- Andlát: 6,15 per 1 000 íbúgvar
- Fráflytingar: −0,03 per 1 000 íbúgvar
Pinkubarnadeyði:
- Dreingir: 33,37 andlát per 1 1000 000 føðingar
- Gentur: 25,66 andlát per 1 000 føðingar
- Tilsamans: 29,61 andlát per 1 000 føðingar
Árligi fólkavøksturin er 10,6 promillu.
Fyrisitingarligar eindir[rætta | rætta wikitekst]
Í Brasil eru 26 lutstatir (estados) og eitt federalt distrikt (distrito federal) og verður býtt sundur av IBGE í fimm regiónir: Norður, Landnyrðin, Mið-vestur, Landssynning og Suður.
Norður[rætta | rætta wikitekst]
Región Norður hevur 45,27 % av landøkinum hjá Brasil, men samstundis er tað eisini har at fólkatalið er minst. Økið er sera lítið ment og har er lítið av ídnaði, men tað inniheldur størsta regnskógin í heiminum og har búgva nógv fólkasløg av indianskum uppruna.
Lutstatir[rætta | rætta wikitekst]
Landnyrðing[rætta | rætta wikitekst]
Ein triðingur av fólkunum í Brasil búgva í Región landnyrðingi. Regiónin er mentanarliga fjøltátta 1000 við rótum frá tí portugisisku kolonitíðini, afrobrasilsk mentan og kulturellt diversifierad med rötter från den portugisiska kolonialiseringen, afrobrasiliansk kultur och heimlig indianaramentan. Regiónin er eisini tann ið hevur størst fátækradømi og hevur long tíðarskeið við turki. Regiónin er kend fyri sína vøkru strandalinju.
Lutstatir[rætta | rætta wikitekst]
Mið-vestur[rætta | rætta wikitekst] 1000
Región mið-vestur er næststørsta regiónin í Brasil, men tey flestu fólkini búgva í teimum stóru býunum, og tað er her at høvuðsstaðurin Brasília liggur, somuleiðis liggur eisini heimsins størsta vátlendi, Pantanal, í regiónini.
Lutstatir[rætta | rætta wikitekst]
Landsynningur[rætta | rætta wikitekst]
Región Landsynning er tann ríkasta regiónin og tað er eisini har at fólkatættleikin er størstur. Regiónin hevur størri fólkatal enn nakað annað land í Suðuramerika og meir enn nakar av teimum størstu metropolunum í heiminum: São Paulo og Rio de Janeiro. Í regiónini er eisini tann størsta framleiðslan av olju og gas í Brasil.
Lutstatir[rætta | rætta wikitekst]
Suður[rætta | rætta wikitekst]
Región Suður hevur hægstu inntøku per íbúgva í Brasil og hægsta livistøði í landinum. Regiónin er eisini tann kaldasta við frostnætrum og einstakum kavastormum. Í Región Suður er tað størsta tali av tilflytarum úr Týskland og Italia og farvegurin eftir teirra mentan sæst allastaðna.
Lutstatir[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Brasil er bæði ríkt og fátækt land. Nakrir stórbøndur og vinnulívsmenn eru ófatiliga ríkir, men flestu fólk á bygd eru fátæk. Stór framgongd og húsagangur hava leingi eyðkent brasilska búskapin. Í 1960- og 1970-árunum var stórur búskaparvøkstur í landinum. So kom stígur í, og stutt eftir fór Brasil á húsagang og var heimsins størsta skuldartjóð. Í dag er B 1000 rasil vegna stóra skuld í stórari búskaparligari og sosialari kreppu. Skuldin verður goldin við einum stórum parti av BTÚ, og hetta forðar fyri neyðugum íløgum og búskaparligum vøkstri. Størsti trupulleikin hjá stjórnini er at gjalda ovurstóru skuldina aftur. Men stórt náttúruríkidømi er í Brasil, til dømis gull og jarnmálmur, og námsvinnan er ein av týdningarmestu vinnuvegunum. Síðstu tredivu árini er nógv gull og eisini onnur steinsløg funnin í regnskóginum í Amasonlendinum. Við býin Carjas var av tilvild komið fram á eitt jarnmálmsfjall, tá ið ein jarðfrøðingur noyddist at seta seg við tyrlu sínari. Koparmálmur og manganmálmur vórðu eisini funnir har. Námsvinnan hevur stóran búskaparligan týdning í Brasil; men hon fer illa við viðbrekna regnskóginum.
Brasil er mestsum sjálvbjargið við matvørum og øðrum nýtsluvørum, men landinum tørvar inntøku til tess at gjalda aftur stóru uttanlandsskuldina. Týdningarmestu útflutningsvørurnar, eru kaffi, steinsløg og flogfør, men eisini bilar, ið serliga verða seldir til Argentina. Meginparturin av vinnuídnaðinum í Brasil er í tríhyrninginum ímillum ídnaðarbýirnar Rio de Janeiro, São Paulo og Belo Horizonte. Høgi oljuprísurin í 1970-árunum noyddi Brasil at fáa sær okkurt annað brennievni. Granskarar komu eftir, at etanol, ið verður vunnið burtur úr geraðum avlopstilfari av sukurrørum, var væl nýtiligt. Tað er bíligari enn vanligt bensin og dálkar ikki so illa, tí at minni koltvísúrevni kemur frá brenningini. Triði hvør bilur í Brasil koyrir nú við hesum "grøna brennievni".
Í skógunum vaksa plantur, ið verða brúktar sum ráevni í mongum dýrum ídnaðarvørum, t.d. gummi, máling, lakki, smyrsli og týdningarmest og fram um alt í heilivági. Í børkinum á kinatrænum er kinin, ið er heilivágur fyri malariu. Í øðrum plantum eru evni, sum verða nýtt í viðgerð fyri krabbamein. Túsundtals íbinholt-, tekk- og mahognitrø verða á hvørjum ári feld til útflutnings. Nú verða fólk eggjað til at keypa møblar av nálaviði, t.d. furu, sum veksur nógv skjótari. Brasil er tað land í heiminum, sum dyrkar og flytur út mest kaffi. Tað verður dyrkað í stórum lundum, tær flestu eru í státunum Paraná og São Paulo. Kaffi er tó bara ein høvuðsgrøðin; nógv verður eisini dyrkað av soyabønum, sukurrørum og bummull. Fá lond í heiminum dyrka fleiri appilsinir, bananir og kakaobønir enn Brasil. Um triði hvør brasiliani starvast í landbúnaðinum. Garðarnir eru misjavnir til støddar, úr smábrúkum til veldugar stórgarðar. Flestu verkafólk í landbúnaðinum stríðast og strevast fyri heilt lítla løn; men nakrir fáir stórbøndur vinna ómetaligan pening og eru so ríkir, sum fá kunnu ímynda sær.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst
]
Fólkið í Brasil er blandað, flestu fólk eru hvít ella mulattar. Stórur munur er á ríkum og fátøkum, og í slummøkjunum í býunum er meginparturin av íbúgvunum svørt ella mestizar.
Fyrr vóru um 5 milliónir indiánar í regnskóginum. Nú eru teir færri enn 200.000. Tey flestu eru flakkfólk; brenna eitt skógarøki av, dyrka tað og veiða har um vegir eina tíð og flyta so til annað øki. Hesin lívsháttur hevur við sær, at indiánarnir hava ikki týnt skógin. Men eftir at fremmand fólk uttaneftir komu inn í skóg in, eru mangir indiánar deyðir av sjúkum, sum t.d. krími og meslingum, tí at teir eru ikki mótstøðuførir ímóti hesum sjúkum.Fólkið í Brasil er nógv blandað. Nøkur eru ættað frá indiánunum, sum hava verið í Brasil í fleiri túsund ár; onnur frá portugisarum, sum ráddu har í 300 ár. Mangir brasilianar hava afrikanskar forfedrar, ið vórðu førdir til Brasil sum trælir í 17. øld at arbeiða í sukurlundunum. Fyrst í 20. øld komu mangir japanskir tilflytarar higar, tí at grøðin í Japan varð miseydnað. Mangir evropearar eru eisini fluttir til Brasil í 20. øld; teir hava búsett seg í syðra parti í landinum. Landsluturin Bahia í Landnyrðingsbrasil var tann fyrsti, sum evropearar løgdu undir seg. Seinni gjørdist Bahia kendur fyri, at svartir trælakokkar gjørdu góðar fiskarættir, sum teir smakkaðu til við kryddi úr Afrika. Á strondunum í Bahia selja konufólk enn hesar rættir umframt góðgæti úr kokos og leskiligar, kryddaðar fiskaposteiir.
Tríggir fjórðingar av fólkinum í Brasil búgva í býum; teir flestu eru bygdir tætt við strondina. Mong fólk eru flutt av bygd og til býirnar at leita eftir arbeiði og betri korum. Í mong ár vuksu býirnir ógvuliga skjótt, men nú vaksa teir minni. Størsti býur er São Paulo; fleiri enn 19 milliónir fólk búgva har.
Bráður býarvøkstur og stórt íbúðartrot hava havt við sær, at einar 25 milliónir fólk búgva í vesaligum fátækrabýlingum, nevndir favelas, í býarútryðjunum. Flestu húsini hava fólk sjálv bygt av burturblakaðum byggitilfari, men bygt verður eisini við viði, múrsteinum og sementi, sum verður keypt. Mong hús hava hvørki vatn ella kloakkskipan.
Av tí at Portugal, ið er katólskt land, hevði yvirvaldið í Brasil í 300 ár, eru flestu fólk í Brasil katolikkar, og hvør býur og hvør bygd hava sítt egna verndarhalgimenni. Men fleiri milliónir brasilianar tilbiðja eisini gudar og andar úr gomlum afrikonskum átrúnaðum. Í desember og januar leggja fólk afrikonsku havgudinnuni, Iemanjá, gávur á strondina, t.d. blómur, sápu og frukt, í teirri vón, at nýggjársynski teirra skulu ganga út.
Allir brasilianar spæla fótbólt ella hyggja at fótbólti, og í øllum stórum býum eru stórir bóltvøllir. Stóri Maracanavøllurin í Rio de Janeiro, sum var gjørdur til HM-meistaraskapin í fótbólti í 1950, rúmar 85.000 áskoðarum. Brasil hevur vunnið heimsmeistaraheitið fleiri ferðir enn nakað annað land. Mangir fótbóltsspælarar úr Brasil spæla uttanlands á kendum fótbóltsliðum í Portugal, Spania, Onglandi og Italia.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Jorge Dominguez: Byung Kook Kim (2013). Between Compliance and Conflict: East Asia Latin America and the New Pax Americana. Center for International Affairs, Harvard University. pp. 98–99. ISBN 978-1-136-76983-2.
- Brasilien - Wikipedia (danskt).
- Den lille danske encyklopædi. Gyldendal (2005).


text:
Keltar
Keltar búðu í Evropa um 500 f.Kr. Keltar búsettu seg, sum tíðin leið, víða um í Evropa. Um 200 f.Kr. búsettu teir seg eisini í Lítlaásia, og hesir vórðu kallaðir galatar. Teir vóru fram úr kringir reiðmenn og góðir jarnsmiðir. Teir gjørdu vakrar skartgripir, sum til dømis gullarmbond og bringuprýði. Teir vóru óræddir og dugnaligir hermenn, og teimum dámdi væl bardaga og veitsluhald; vunnu teir sigur á fíggindanum, hátíðarhildu teir tað og ótu og drukku í fleiri dagar. Teir vóru eisini góðir listamenn, og enn eru mangir lutir til skjals, sum vísa, hvussu góðir metalsmiðir, teir vóru. Teir høvdu einki skriftmál, men løgdu sær søguna í geyma og bóru hana hann fram í kvæðum og frásagnum. Keltar búsettu seg í Gallia og pørtum av Spania, har teir bygdu bygdir og stór, vælvard verndarvirki uppi á heyggjum og høvdum. Keltar bygdu hervirki á heyggjum og høvdum og nýttu tey til ymiskt endamál, til dømis til verndarvirki, at flýggja í ella til goymslur. Nøkur vórðu sera væl gjørd og fullu væl inn í landslagið í Evropa. Keltisk fólk búsettu seg eisini í Stóra Bretlandi. Óskipaðu herdeildir teirra vóru ikki mentar at standa ímóti vælvandu rómversku herdeildunum.
Flestu keltar búðu í bygdum ella á bóndagørðum. Fólk búðu í smáum húsum. Eldstaðurin á miðjum gólvi vermdi, og har gjørdu tey mat og kókaðu vatn. Veggirnar vórðu av flættaðum greinum og leiri. Djórahúðir vórðu hongdar fyri dyrnar at líva fyri gjóstri. Hálmtekja lívdi fyri vindi og regni. Húsfólkið vav klæði, dyrkaði jørðina og gjørdi búnyttur.


text:
Islam
Islam (arábiskt الإسلام, al-ʾIslām) er ein Ábrahamsk trúgv, ið umleið 21 % heimsins íbúgvum fylgja. Tey, ið hoyra til Islam, eita muslimar. Miðdepilin í trúnni er tær fimm súlurnar: trúarjáttanin, bønin, fastan, olmussan og pílgrímsferðin. Heilaga skrift muslima er Koranin, ið er eitt savn við teimum opinberingum, sum Muhammed profetur fekk í árunum 610 til 632 í Mekka og Medina í Saudi-Arabia. Muslimar eru í 2 høvuðsbólkum, Sunni Islam (umleið 90 %) og Shia Islam (uml. 10 %), aðrar smærri rørslur eru eisini til, t.d. sufisma og Ahmadiyya.
Islam er eitt arábiskt navnorð, ið er kemur frá semitisku 'hjáljóðs-rótini' s-l-m ið formar ein bólk av orðum ið sipa (serliga) til "fullkomleika", "tryggleika" og "frið", ("friður" eitur t.d. salam á arábiskum). Í átrúnaðarligum høpi verður islam umsett til at merkja "at leggja seg undir" ella "geva seg til". Islam er ein átrúnaður, ið byggir upp á Guðs vilja og er borin fram gjøgnum nógv ár av profetum. Í dag er islam ein ordiliga stórur átrúnaður og er í yvir 50 londum. Tey, ið trúgva á islam, eru muslimar, og teir flestu muslimarnir búgva í beltinum frá Marokko til Pakistan. Eisini eru nógvir muslimar í Vesturafrika og Landsynningsásia. Indonesia er tað landið í heiminum, sum hevur flest muslimar.
Muslimar halda gudstænastu í einari mosku.
-
Arábiska orðið Allāh, ella Guð, skrivað við arabiskari kalligrafi.
-
Pakistanska flaggið - hálvmánin og stjørnan eru súmbol fyri islam.
-
-
Muslimskar kvinnur íklæddar hijab.


text:
Trælur
Trælur er ófrælsur persónur, hertikin ella keyptur, sum eigarin hevði fult ræði á, at nýta til arbeiðis ella sølu. Alt síðan fornøld hava fólk verið keypt og seld sum trælir. Trælir hava eingi rættindi, einki frælsi og eru ogn harra síns. Arábar vóru teir fyrstu, sum av álvara fóru at selja afrikanarar sum trælir, tá teir høvdu ræðið í stórum pørtum í Afrika fyri um 1000 árum síðan. Eftirspurningurin eftir trælum vaks nógv, tá ið evropearar skuldu brúka bíliga arbeiðsmegi á stórgørðum og í námum í Amerika. Afrikanar vóru vanir við landbúnaðararbeiði og námsvinnu í tropiskum veðurlagi. Trælahandilsmenninir fluttu afrikanar úr heimlandi sínum og sendu teir um allan heim - til Amerika, Karibia, Ásia og Evropa, har einki bíðaði teimum uttan strev, saknur og ósigiligar líðingar. Portugisar vóru fyrstir á nýggja trælamarknaðinum, men aðrir evropearar vóru ikki seinir at gera sum teir.


text:
Romafólkið
Sigoynarar (ella rómanar [1]) eru eitt fólk, sum í nógvum førum verður sætt niður á í Evropa. Sigoynarar hava lívliga mentan, og teimum dámar væl dans og tónleik. Tey koma upprunaliga úr India, og fram til 19. øld vóru tey meir ella minni trælir fyri aðalstættina og kleystrini í Evropa [2]. Tá demokratiið tók dik á seg, sluppu tey leys. Men tey áttu onga jørð og einki land, høvdu onga útbúgving og myrkan húðarlit, so framtíðarútlitini vóru einki serlig. Mannarættindafólk siga, at romakvinnur ofta verða sendar til serligar føðideildir at eiga. Og tá børnini hjá teimum fara í skúla, enda tey ofta í flokki saman við menningartarnaðum børnum. Ein fólkateljing í Rumenia í 2013 vísti, at har búðu 500 000 romafólk. Men summi siga, at rætta talið er nærri tveimum milliónum. Tey, sum sleppa burtur úr fátækradøminum, viðganga sjáldan sínar røtur, og tað ger tað eisini truplari hjá romafólkinum at stríðast móti tí mismuni, teimum er fyri. Í árunum, tá Rumenia samráddist við ES um limaskap, gav rumenska stjórnin lyfti um at gera ætlanir, sum skuldu samansjóða ella integrera romafólkið við restina av rumenska samfelagnum. Í Rumenia eru mong ymisk fólkasløg; fjølmentastir eru rumenar, men har eru eisini sigoynarar, ungarar og týskarar, og við strondina við Svartahav, har ið nú eru mangir frítíðarstaðir, hava turkar og ukreinar búsett seg. Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva. Nógv fólk í Rumenia liva undir sera vánaligum umstøðum. Rumenia er tað landið í Evropa, sum hevur tað størsta fátækradømi.
Serfrøðingar siga, at romafólkið hevur havt fleiri bakkast seinastu tíðina av ymsum orsøkum. Vinnuvegir, sum fólkið fyrr livdi av, eitt nú at stoypa messinggrýtur og skógva ross, eru ikki eftirspurdir longur. Og nýggjar evropeiskar reglur um sølu av livandi kríatúri, sum romafólkið fyrr gjørdi nógv av, hava gjørt tað truplari hjá teimum at fylgja við, tí tey megna ikki at taka sær av øllum pappírsarbeiðnum, sum nú fylgir við hesi vinnuni. Og sjálv sigoynaramentanin hevur heldur ikki gagnað romafólkinum, siga serfrøðingar [3]. Hetta er eitt klikut, sera patriarkalskt samfelag, har fólk verða noydd til at gifta seg á ungum aldri, og virðingin fyri útbúgving hevur ongantíð verið stór. Romafólkini, sum í flestu førum ikki hava útbúgving og bert fáar arbeiðsroyndir, hava fyri tað mesta fingið eina vánaliga móttøku í Vesturevropa. Summi hava funnið okk 1000 urt fyrifallandi arbeiði, eitt nú at savna gamalt jarn ella mála hús. Men onnur hava skrivað seg upp til almannaveitingar ella bidda á gøtuni og stjala úr handlum. Tey hava sett kósina vestur eftir til tey ríkaru ES-londini, og nú hava tey eisini íbirt eitt kjak í Evropa um, hvussu opin tey ”opnu ES-landamørkini” í veruleikanum eru.


text:
Grikskt mál
Grikskt mál (eλλnvιkά - ellinika ella eλλnvιkή Yλώσσa / elliniki glossa) er ein sjálvstøðug grein av teimum indo-evropeisku málunum. Grikska málið er høvuðsmál í Grikkalandi og á Kýpros. Málið sum tey tosa í dag verður nevnt nýgrikskt, tað sum tey tosaðu og skrivaðu í fornøldini verður nevnt forngrikskt, harumframt eru tað onnur griksk mál, t.d. er nýgrikst ikki bara nýgrikst. Nýgrikskt er móðurmál hjá um 12.250.000 fólkum, harav um 9.850.000 í Grikkalandi og um 580.000 í Kýpros; Nýggja Testamenti er skrivað á koine grikskum, og tað er átrúnaðarligt mál í griksku ortodoksu kirkjuni.
Málstríð[rætta | rætta wikitekst]
Í nógv ár var eitt málstríð (diglossi) í Grikkalandi. Stríðið snúðið seg um, hvørt tey áttu at tosa og skriva eitt grikst mál sum lá so tætt upp at tí forngrikska sum møguligt, katharevusa (tað reinskaða málið), ella um tey skuldu tosað og skriva tað sum tað vanliga fólkið tosaðu, dimotiki. Tey lærdu brúktu í høvuðsheitum katharevusa, t.d. í rættarmálum, á lærdum háskúlum, í fyrisitingini osfr., meðan tey ikki lærdu, ella tað vanliga fólkið, brúkti tað móðurmálið sum tey høvdu lært, dimotiki. Hetta málstríðið endaði í 1976, tá ein nýggj lóg varð sett í gildið, sum segði, at dimotiki nú var tað almenna málið í Grikkalandi.
Grikska stavraðið[rætta | rætta wikitekst]
Tað eru 24 bókstavir í tí grikska alfabetinum, allir hava ein stóran bókstav og ein lítlan bókstav, tó hevur sigma tvey sløg av smáum bókstavum, eitt vanligt sigma (σ) og eitt sum verður brúkt tá eitt orð endar við s (ς).