text:
Galapagosoyggjar
Galapagosoyggjar (Spanskt Archipiélago de Colón) er oyggjabólkur uttanfyri suðuramerikonsku vesturstrondini. Eins og fleiri plantu- og djórasløg bert eru á Galapagosoyggjum, soleiðis er eisini við fiskasløgunum.
Síðan ferð og ferðasøgn Darwins hevur áhugin fyri Galapagosoyggjum verið støðugt vaksandi millum vísindafólk. Nú í tíðindi verða gjørdar víðtøknar vísindaligar rannsóknir, har hópur av altjóða serfrøðingum taka lut. Ein miðdepil fyri slíkari gransking er Charles Darwin Research Station á oynni Santa Cruz. Har kanst tú fáa kunnleika um fjølbroyttu rannsóknirnar, ið fara fram á oyggjunum, sum síðan 1979 hava verið alfriðaðar.
Innihaldsyvirlit
Náttúra[rætta | rætta wikitekst]
Á Galapagosoyggjum eru 250 ílend sløg av blómuplantum, uml. 67 ílend fiskasløg og 28 ílend sløg av búfugli.
Verndarøki[rætta | rætta wikitekst]
Galapagos er í dag ein tjóðgarður [1]. Fyri at avmarka ferðafólk, er tað kostnaðarmikið at sleppa í land á Galapagos. Nógvar ymsar reglur eru settar fyri, hvat ferðafólk kunnu loyva sær at gera, m.a. er tað als ikki loyvt at nerta djórini, serligar reglur eru settar fyri, hvar man kann ganga, og at ferðafólk als ikki mugu taka nakað úr náttúruni [2].
Menningarlæran[rætta | rætta wikitekst]
Hesar gosoyggjar vóru eitt rannsóknarøkið, ið var so forvitnisligt, at tað fekk Charles Darwin at menna ástøði sítt um lívfrøðiligu menninga hjá dýrasløgunum og skriva kenda verk sítt Theory of Evoloution. Her var tað, Charles Darwin varnaðist tað ómetaliga margfeldi, ið kyknar upp í náttúruni og alsamt broytist alt eftir umhvørvinum, hann rakti við, at hvør oyggj hevði sítt heilt serstaka dýralív, sum var ymist frá hinum oyggjunum.
Djóralívið[rætta | rætta wikitekst]
Her eru nógv sløg, ið bara eru funnin við Galapagosoyggjarnar [3]. Dømir:
- Haviguanin: Einasta ferføtla, ið livir í havinum, har hon kann kava djúpt og leingi fyri at eta tara. Hetta var djóraslagið, ið Darwin als ikki tókti bráðvakurt, men annars kannaði gjølliga.
- Landiguanin: Er landdjór, og hon livir av plantuføði.
- Galapagosheykurin. Ungfuglurin er ljósur, og búnifuglurin er brúnur á liti. Hann hevur eina serstaka tillgang til oydna lendið, har bert fá djór eru at veiða, bøgan troðar upp til fýra steggjum, ið síðan hjálpa til við at ansa eggjum og at bera føði til ungarnar.
- Sjóleyvan.
- Stóra landskjaldbøkan, ið kan viga upp til 250 kg. og kann gerast um 200 ára gomul. Hon livir av plantuføði ovarlaga í lendinum. Hesin djórabólkur hevur annars givið Galapagosoyggjum núverandi navnið "Galapagos", ið á sponskum merkir skjaldbøka.
- Lavamásin. Bert 300 pør eru til av hesum fuglaslagi, ið einans heldur til á Galapagos.
- Huldukrabbin grevur sær holur í sandstrondini, og har kann hann lættliga krógva seg.
- Galapagospingvinin er heimsins minsta pingvin og harafturat tað pingvinslag, ið livir longst norðuri. Eini 15.000 pør eiga á Galapagos.
Dálking[rætta | rætta wikitekst]
UNESCO hevur koyrt Galapagos á listan yvir støð í vanda fyri umhvørvisoyðilegging [4].
Oljudálkingin í 2001[rætta | rætta wikitekst]
Tann 16. januar 2001 fór tangaskipið Jessica á land nær havnina við Puerto Baquerizo Moreno á oynni San Cristobal. Umborð vóru umleið 1.000 tons av olju. Meginparturin av hesi olju lak út í havið tær komandi tvær vikurnar [5]. Vandin fyri hervarligari umhvørvisvanlukku var ovurstórur, men góð streym- og veðurviðurskifti forðaðu hesum í stóran mun. Stórur partur av oljuni rak til havs. Eisini guvaði meginparturin av dieseloljuni burtur í nógva hitanum, áðrenn hon elvdi til skaða.
Við skipið og har í nánd doyðu tó ymisk dýr so sum t.d. pelikanir, sjóleyvur, súlur, igulker, fiskur, umframt grøntarar og reyðtarar á strondini. Samskipanin millum felagsskapir, fiskimenn, ferðavinnu, stovnar og myndugleikir virkaði so mikið væl, at nógvir oljudálkaðir fuglar vórðu bjargaðir við tað, at teir vóru viðgjørdir á staðnum ella á viðgerðarstovu. Vandin fyri at hóttafall kundi koma t.d. á tey heilt sjáldsomu djórasløgini so sum galapagospingvinina og lavamásan, minkaði tíbetur skjótt, tí fyribyrgingararbeiðið gekk so mikið væl [6].
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Umframt tær mongu frøðibøkurnar, ið eru til skjals um hesar navnframu oyggjar, so er eisini nakað av føgrum bókmentum, ið umrøða oyggjarnar ella hava tær sum leikpall. Norðmenn gjørdu rannsóknir og royndu at búseta seg har í 1925. Tað er umrøtt í bókini De Forheksede Øer eftir Alf Wollebæk, ið savnaði djór inn fyri Zoologisk Museum í Oslo [7]. Bókin kom út á Cappelens Forlag í 1934. Tað kann hugsast, at henda norska niðursetingin er íblástur til skaldsøguna eftir Johan Falkberget, Den Nye Bør Børson Jr., ið er prentað sum framhaldssøga í norska blaðnum Magasinet fyrstu ferð í nr 42 í 1957.
Í 1996 kom út spennandi skaldsøga eftir Jytte Borberg, Verdens Ende, á forlagnum Munksgard Rosinante. Bókin byggir á brotsmálakendar og gátuførar frásagnir um týskarar, ið seta seg niður á oynni Floreanu í 1929.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
-
-
Á oynni Bartolome.
-
Pinnacle Rock, ið minnir um føroyska Trøllkonufingur, er á oynni Bartolome.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.galapagospark.org/
- ↑ http://www.ecuador.us/galapagos.htm
- ↑ http://www.galapagos-islands-tourguide.com/galapagos-animals.html
- ↑ http://whc.unesco.org/en/news/322
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/galapagos/1318937/Oil-spill-threatens-wildlife-on-Darwins-Galapagos-Islands.html
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1319692/Oil-slick-drifts-away-from-Galapagos-islands.html
- ↑ http://www.skabelse.dk/artikler/pdf/101.pdf


c: text/html

text:
Honduras
Tjóðveldið Honduras (alment spanskt heiti: República de Honduras) er eitt land í Miðamerika. Honduras er 112,492 km² stórt (uml. 80 ferðir so stórt sum Føroyar), og fólkatalið er 8,598,561 í 2014. Honduras hevur verið heim hjá fleiri ymiskum og týdningarmiklum indiánarastammum, herundir Mayaindiánaranum. Summi av teimum fólkunum, ið nú búgva har, eru ættað úr upprunafólkinum. Men tey flestu (umleið 90 %) hava bæði evropeiskar og amerikanskar forfedrar - mestizar. Landið er kent fyri at framleiða og útflyta mineralir, kaffi, bananir, sukur og seinastu árini eisini klæðir til altjóða klædnavinnuna. Honduras er eitt av teimum fátækastu londunum í Latínamerika. Landið hevur stórar trupulleikar við bandarelateraðum harðskapi, og meira enn helvtin av øllum íbúgvunum liva í fátækradømi. Høvuðstaðurin eitur Tegucigalpa.
Innihaldsyvirlit
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður er týdningarmesti vinnuvegurin í Honduras. Bananútflutningurin er sera týdningarmikil fyri búskapin í Honduras. Bananir úr Honduras verða fluttar um allan heim. Mestu bananirnar verða dyrkaðar í ovurstórum lundum, helst við La Lima í Landnyrðingshonduras. Arbeiðsdagurin er langur og strevin, og fólkið fær lítla løn. Allan dagin bera tey, sum skera, banantyssi. Tyssini viga eini 40 kg. Tá ið bananirnar eru skornar, verða tær vaskaðar, flokkaðar, vigaðar og pakkaðar til útflutnings. Ríkir góðseigarar sita við tí mesta av jørðini, teir leiga so burturav til bøndurnar tað, sum teir ikki dyrka við sínum arbeiðsfólki. Lønin er lág, og korini hjá arbeiðsfólkinum og bóndunum eru trong.
Flestu fólkini í Honduras eru enn fátækir bøndur ella bønarfólk. Mong eru arbeiðsleys (nú á døgum er 27,9 % av fólkinum er arbeiðsleys [1]), og ofta er hungur og hall. Tað nógva av fólkinum dugir hvørki at skriva ella lesa. Veðurlagið í Honduras er lýtt og slavið, og tí verður nógv frukt dyrkað í landinum, og í mong ár hava bananir verið størsti og týdningarmesti vinnuvegur. Men nú er Honduras eisini farið at flyta út sukur, kaffi og kjøt. Mesta fólkið eru fátækir bøndur, sum dyrka bønir, mais og rís til egna nýtslu. Lívið er harðført, og hungur nívir mong fólk. Jørðin er ójavnt býtt, ríkar ættir og fruktfeløg eiga 60 % av jørðini [2].
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fleiri enn 8,5 mió. fólk búgva í Honduras, tey flestu á bygd ella í smáum býum. Meiri enn helvtin av fólkinum býr á bygd. Flestu tala spanskt ella okkurt indiánskt mál. Fólkið er blandað. Flestu fólk í Honduras eru mestitsar - fólk, ið eru ættað frá indiánum og evropearum, sum komu hagar í 16. øld. Eftirkomarar eftir afrikanarar, ið vórðu fluttir til Karibia sum trælir, eru eisini. Summi er evropear ella indiánar. Sum allastaðni í Latínamerika, har spaniólar komu, er fólkið katolikkar. Nógv tað mesta fólkið livir av landbúnaði.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Interamerikanska Mannarættindanevndin (stytt IACHR) hevur biðið myndugleikarnar í Honduras um at verja limir í MAO (stytting fyri Environmental Movement of Olancho). Myndugleikarnir hava tó ikki enn syrgt fyri hóskandi verju. Arbeiðið hjá MAO er blivið nógv avmarkað, tí limirnir hava verið noyddir at avmarka arbeiði teirra av ótta fyri álopum.
Í hesum árum verður sera nógv skóg feld í Honduras. Í Honduras er 35 % av skógunum blivnar burtur uppá bert 15 ár (1990 til 2005) [3]. Hetta ávirkar langtíðar livikorini hjá fólkinum á negativan hátt og skapar grundarlag fyri enn størri trupulleikum við fátækradømi. Orsøkin er, at nógv av teimum fátækastu eru tengd at, hvat tey kunnu finna í skóginum, bæði til inntøku og føði. Enn ein munandi forðing fyri betran av umhvørvinum er, at umhvørvismyndugleikarnir sum heild eru veikir. Myndugleikunum vanta lutvíst orku at handhevja politikk, ætlanir, lógir og sáttmálar, sum landið hevur samtykt, og lutvíst verður starv teirra gjørt truplari orsakað av vantandi rættartrygd og av mutri.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Veðurlagið er heitt og slavið, plantur, trø og frumskógardjór trívast væl við blotarnar fram við strondini og í teim høgu fjøllunum. Veðurlagið er tropiskt, og tað regnar illa, tó ikki heilt úti við eysturstrondina. Har vaksa regnskógir, og teir dyrka til dømis sukur, kakao og bananir. Tað slavna, heita veðurlagið er ringt fyri heilsuna, og fepursjúkur eru sera vanligar. Inni á háfløtunum er veðurlagið turrari, og har býr mesta fólkið. Har dyrka teir eisini mais, og tað er tað mesta, tey liva við, teir dyrka eisini bummull og kakao, og har vesturi í landinum dyrka teir kaffi.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Honduras er býtt sundur í 18 landslutir.
- Atlántida
- Choluteca
- Colón
- Comayagua
- Copán
- Cortés
- El Paraíso
- Francisco Morazán
- Gracias a Dios
- Intibucá
- Islas de la Bahía
- La Paz
- Lempira
- Ocotepeque
- Olancho
- Santa Bárbara
- Valle
- Yoro
Kelduávísingar[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.digoo.info/verden/2010/08/Hva-bor-jeg-vite-om-Honduras.html
- ↑ http://www.mongabay.com/history/honduras/honduras-land_use_agriculture.html
- ↑ http://www.internationalreportingproject.org/stories/detail/509/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Skarvur
Skarvur (frøðiheiti: Phalacrocorax aristotelis) er stórur fuglur, nakað sum lómur. Liturin er svartgrønur. Nevið er langt og klænt við stórum hvøssum króki á. Føturnir eru svartir; einans hin tvey ára gamli hevur hvítar føtur og er tí kallaður "skóleysi-skarvur". Summir hava ein høgan klænan topp standandi upp av heysinum, teir eru kallaðir toppskarvar. Skarvur er her alt árið. Mest halda teir seg fram við landi, har teir íðuliga kava niður á botn eftir fiski. Tungfloyttir eru teir, men til at sleppa undir gera teir eitt lop upp úr sjónum, og við høvdinum fyri hirða teir seg so djúpt í kav. Ofta koma teir upp aftur við fiski, mest seiði ella berggyltu, sum teir sletta við eina løtu, áðrenn teir svølgja. Um náttina sita teir fleiri í flokki uppi á sjóvarklettunum og sova. So fast sova teir, at menn, ið stillisliga fara at, kunna lúra seg til og taka "svøvnskarvarnar" ein fyri og annan eftir. Tað sigst tó, at kemur nakar millum skarvarnar og sjógvin, so vakna teir og tuska til sjós.
Skarvur eigur í grovum gloprutum urðum. Eggini eru 3, sera lítil og kløn; tey hava tvinnanda skøl, eitt tunt, grønligt innari og eitt grovt, hvítt ytri. Hvítin er so tunnur, at hann loypur ikki saman, um eggið verður kókað. Tá ið ungin kemur út, er hann nakin, men skjótt fær hann dimmbrúnt dún. Frá tíðliga á vári til út at hásumri verpa teir, so í sama skarvabøli er at síggja egg og stapaðir ungar og floygdir ungar alt í senn. Teir stóru ungarnir eru góðir at eta og verða tí ofta tiknir inni á bølinum; tá er ræðuligt gorr og skrenj av teimum gomlu, sum har inni eru. Ungfuglarnir kennast frá hinum gomlu av tí, at teir eru morlittir.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Nilá
Nilá er longsta á í heiminum og rennur úr Viktoriuvatni í Kenja og norður ígjøgnum Sahara og út í Miðjarðarhav. Hon rennur ígjøgnum Etiopia, Sudan og Egyptaland. Úr ánni fæst drekkivatn, vatn á akurlendið og fiskur. Nilá hevur verið og er ein ógvuliga týdningarmikil flutningsleið í Egyptalandi og Sudan. Harumframt ger vatnið í Nilá, at tað ber til at velta jørðina í tí turra oyðimarkarveðurlagnum. Áin er eisini væl umtókt ímillum ferðafólk. Tey sigla niðan eftir ánni í ferðamannaskipum ella seglbátum, nevndir felucca, at síggja mongu fornminnini í Egyptaland. Um 99% av fólkinum í Egyptalandi býr í Nildali og á Niloyrunum. Áin er lívæðrin í landinum og veitir landbúnaðinum, ídnaðinum og bústøðunum vatn. Tá ið Aswanbyrgingin varð bygd um Nilá, varð ovurstórt lendi sett undir vatn. Enn er tað størsta byrgda vatn í heiminum og verður kallað Nassarvatn eftir forsetanum tá, Gamal Abdel Nasser.


text:
Heri Vestergaard
Heri Vestergaard er sterkasti maður í Føroyum. Sumbingurin Heri vann í okt. 2009 heitið sum sterkasti maður í Føroyum 2009. Hann vann í harðari kapping við Sámal J. Hansen. Níggju mans vóru við í kappingini (teir luttakandi vóru Sámal Johannes Hansen, Herman Hermansen, Gunnar Grækarisson, Bárður Poulsen, Finnur Poulsen, Jákup Petur Djurhuus, Torstein Madsen og Heri Vestergaard), og tað bleiv ikki avgjørt fyrr enn í seinastu kapping, at Heri Vestergaard hevði vunnið. Kappast var í seks ymiskum greinum.
Heri Vestergaard legði seg tíðliga á odda í kappingini, men tá ið komið var til seinastu kappingargreinina, hevði ein annar maður við røtum í Sumba, Sámal Johannes Hansen, lagt seg ájavnt við Hera Vestergaard í stigum. Seinasta kappingin var at halda tveimum bobbens uppfrá so leingi sum gjørligt, og greitt var, at tann av teimum báðum oddafiskunum, sum helt longst, fór at vinna samlaðu kappingina. Og tað gjørdist so Heri Vestergaard, og tí kann sumbingurin rópa seg: Føroya sterkasta mann 2009.


text:
페로 제도의 국가
페로 제도의 국가는  이다. Símun av Skarði(1872-1942)가 작사, Peter Alberg(1885-1940)가 작곡하였다. 1948년에 국가로 제정되었다.
가사[편집]
- 1
- Tú alfagra land mítt, mín dýrasta ogn!
- á vetri so randhvítt, á sumri við logn,
- tú tekur meg at tær so tætt í tín favn.
- Tit oyggjar so mætar, Gud signi tað navn,
- sum menn tykkum góvu, tá teir tykkum sóu.
- Ja, Gud signi Føroyar, mítt land!
- 2
- Hin roðin, sum skínur á sumri í líð,
- hin ódnin, sum týnir mangt lív vetrartíð,
- og myrkrið, sum fjalir mær bjartasta mál,
- og ljósið, sum spælir mær sigur í sál:
- alt streingir, ið tóna, sum vága og vóna,
- at eg verji Føroyar, mítt land.
- 3
- Eg nígi tí niður í bøn til tín, Gud:
- Hin heilagi friður mær falli í lut!
- Lat sál mína tváa sær í tíni dýrd!
- So torir hon vága - av Gudi væl skírd -
- at bera tað merkið, sum eyðkennir verkið,
- ið varðveitir Føroyar, mítt land!
해석[편집]
1
아름다움을 가진 가장 친애하는 나의 조국
주께서 그대의 원수를 내 곁에 두셨으니
여름엔 고요하고 겨울엔 눈에 덮이는
하느님께서 사랑하는 이름으로 불러주신 이섬
사람들이 그대를 발견했을때 이름을 주었으니
하느님께서 축복하신 나의 조국 페로제도여!


text:
Norska Løva
Norska Løva (føroyskt navn; annars Nordische Löwe, Nordishe Löwe ella Norske Løve) var ein danskur Eystindiafarari. Skipið sakk í Lambavík nýggjársaftan 1707. Umleið 100 menn komu livandi frá vanlukkuni. Á hesum túri fór Norska Løva úr Keypmannahavn hin 4. desember 1707. Ódnarveður brast á, og 18 desember slóð toran niður í skipið. Næsta dagin avgjørdi Roluf Meincke, at teir noyddust at kappa høvuðsmastrina niður.
Skipið er nevnt bæði í sangi, kvæði[1] og søgn[2]. Jógvan Isaksen brúkti navnið Norska Løva sum heitið í eini krimiskaldsøgu, sum kom út í 2010.
Norska Løva førdi trælir í 1682.[3] Eitt model av Norsku Løvu hongur í Dómkirkjuni í Havn, tað er eitt av trimum skipsmodellum, sum hanga har. Eitt annað modell hongur í Eiðis kirkju.
Klokka av Norsku Løvu í Dómkirkjuni í Havn[rætta | rætta wikitekst]
Klokkan í Dómkirkjuni í Havn sigst vera komin í kirkjuna í 1708 og er komin av skipinum Norsku Løvu. Klokkan er prýdd við palmettum, og á einum stað er henda innskriftin: 'Danscke Ostindische Compagnies Scheb Nordische Lowe 1704'. Hæddin er 30 cm, tvørmát á slagringi uttan er 41,5 cm.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Eystdans.dk, Norska Løva
- ↑ Hildarheygur: TRØLLIÐ VIÐ SJÓGV
- ↑ Árni Dahl Søga og stev 2 p160 ISBN 99918-49-08-4


text:
Kashmir
Kashmir (kasjmirskt[1]: कॅशीर) er ein landslutur í Norðurindia [2]. Kashmir eru undir indiskum yvirræði, men Pakistan krevur rættin yvir Kashmir. Tó sýnist tað, sum India fær meira og meira ræði í Kashmir.
Tá ið Útsynningsásia fekk sjálvstýri í 1947, fóru Pakistan og India at klandrast um rættin til Kashmir. India helt, at teir áttu rættin til Kashmir, tí jallarnir av Kashmir høvdu frá fornari tíð verið hinduar. Pakistan segði, at teir áttu landið, tí meginparturin av fólkinum var muslimar, og tí at tær flestu áirnar, sum teir høvdu at veita út á velturnar niðri í dølunum, komu úr Kashmir.
Vápnahvíldarmarkið var ásett eftir Simlaavtaluni í 1972 ímillum Pakistan og India. Enn er ófriðarligt í Kashmir, tí India og Pakistan stríðast um øki [3].
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið India varð býtt sundur í 1947, kom landsluturin Kashmir, har flestu fólk eru muslimar, undir India, har mesta fólkið er hinduar, ístaðin fyri islamska lýðveldið Pakistan, har tey flestu eru muslimar. Kríggj brast á, og landsluturin varð býttur ímillum tey bæði londini í 1949. Men fólkið í Kashmir vildi vera frælst, og i 1952 gjørdu teir landið til tjóðveldi. Tá brunnu teir saman, India og Pakistan, og India hersetti Kashmir.
Í 1965 brustu marknabardagar á ímillum Pakistan og India. Stríðið elvdi til altjóða spenning, tí at USA, Sovjetsamveldið og Kina høvdu politisk áhugamál í økinum, og tá ið Kina royndi at stuðla Pakistan, mótmæltu bæði Sovjetsamveldið og USA. Málið varð síðan skotið inn fyri ST at avgera. ST sendi herfólk at ansa eftir, inntil avgerð varð tikin. ST fekk partarnar at binda frið, og markið var óbroytt.
Í 1971 brast stríð á ímillum Pakistan og India um Kashmir. Í juni 1972 møttust báðir partar til friðarsamráðingar, fingu vápnahvíld í lag og samdust um, at India skuldi ráða yvir størra partinum av landslutinum [4].
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Í vestara parti av Himmaleia er gamalt jalladømi, sum eitur Kashmir. Kashmir er mest sum bara fjallalendi við nøkrum breiðum fruktagóðum dølum upp ímillum. Tann fruktabesti dalurin eitur Kashmirdalurin. Dalurin er allur veltur langt niðan í fjøllini, og brekkurnar eru lagdar í tvørteigar. Teir velta t.d. vín, rís, bummull, mais, grønmeti og hveiti, sum teir veita vatn á í turrtíðini.
Í Kashmirdalinum stendur høvuðsstaðurin Shrinagar. Shrinagar er fornur handilsstaður og gitin fyri yndisligar urtagarðar. Fólkini í býnum hava frá fornari tíð livað nógv av handaverki, til dømis at knýta teppir, at veva silki og at gera lutir úr leiðri.


text:
Hornabóltur
Hornabóltur, á donskum og fleiri øðrum málum verður Baseball brúkt, er tjóðarítrótt í USA. Fyrsti dysturin ímillum skipað lið var í New Jersey í 1846. Fyrsta landskappingin var í 1876, og nú á døgum er hornabóltur næstbest umtókta ítróttargrein í Amerika, beint aftanfyri amerikanskan fótbólt. Leikararnir hava handska á hondini og rimagrímu fyri andlitinum. Baseball-leikarar brúka bólttræ og harðan bólt. Siður er, at forsetin kastar fyrsta bóltin, tá ið landskappingin MLB (Major League Baseball) í hornabólti byrjar.


text:
2. februar
2. februar er dagur 33 í árinum í gregorianska kalendaranum. 332 dagar eru eftir av árinum (333 dagar um skotár er). Dagurin nevnist eisini kyndilsmessa.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1913 - Grand Central Station, heimsins størsta tokstøð, letur upp í New York.
- 1915 - Týskland byrjar kavbátablokadu móti bretsku oyggjunum.
- 1959 - Hans Egil Joensen á Eiði fekk 1. lastbilin - og harvið varð støðið lagt undir familjufyritøkuna Hans Egil Joensen & synir.
- 1972 - Vetrar Olympiadan í Tokyo í Japan byrjar.
- 1989 - Suðurafrikanski forsetin Botha fer frá. Eftirmaður hansara verður F.W. de Klerk.
- 1990 - F.W. de Klerk hevjar bannið móti ANC, sum hevur vart í 20 ár.
- 2008 - Nýtt landsstýri verður skipað millum Javnaðarflokkin, Tjóðveldi og Miðflokkin (CEH) við Jóannes Eidesgaard sum løgmanni.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1882 - James Joyce, írskur rithøvundur
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1961 - Victor Danielsen, var ein av høvuðsmonnum aftanfyri brøðrasamkomuna og hann týddi Bíbliuna til føroyskt.


text:
NETVARP
Hygg at fleiri rásum samstundis
Nú hevur tú við Stórapakka møguleika at síggja fleiri av rásunum umvegis breiðbandið á teldu og á
farteldu. Skjótt verður eisini møguligt at síggja Netvarpið á
teldlum og fartelefonum við Android
og iOS stýrisskipanum.
Fyri at fáa Netvarp er neyðugt, at tú skrásetir teg á Mítt TV. Gev gætur at tú skalt brúka
kortnummarið á Televarpskortinum, sum situr í Televarpskassanum ella modulinum, at innrita við
fyrstu ferð. Hartil mást tú skráseta eina fartelefon, tí vit senda tær eitt eftirlitstal við sms, sum tú skalt
brúka fyri at koma inn. Tá tú hevur skrásett teg, brúkar tú teldupostadressuna og valda loyniorðið at
rita inn við.
Netvarp kann bert nýtast heima við hús og krevur eitt breiðbandssamband á umleið 5 Mbit. Hvør
rás á Netvarpinum nýtir uml. 3 Mbit. Tú kanst nýta upp til fýra tóleindir
samstundis. Jú fleiri tóleindir
tú nýtir samstundis, tess meira breiðband verður nýtt.
Sí Stórapakka fyri at síggja tær rásirnar, tú fært við Netvarpinum.


text:
4. apríl
4. apríl er dagur 94 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 95 um skotár er). 271 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Tey fýra sløgini hjá føroysku fyritøkuni Dism fingu øll heiðursmerkir á World-Spirits Awards 2014 í Eysturríki. Eldvatn fekk gull fyri vodka, Baraldur fekk gull í ginni og Lívsins Vatn og Havið fingu ávikavist gull og silvur í akvavitti.
- 1939 - Ítróttasamband Føroya varð sett á stovn.
- 1507 - Martin Luther verður vígdur prestur.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1957 - Aki Kaurismäki, finskur filmsleikstjóri


text:
Recent Articles
Eru avbyrgdar konur tryggari?
Bella Sky Hotel hevur fingið eina røð av bæði átalum og viðmælum fyri sína serligt innrættaðu kvinnuetasju, Bella Donna Floor. Har kundu bara kvinnur liggja nátt. Aftaná at onkur hevur kært hotellið […]
Meira Meirli Seirus
Forsíðumyndin: 1. Theodor Von Holst, The Wish (1841) 2. Annie Leibovitz, mynd av Miley Cyrus til Vanity Fair (2008) 3. Marie-Guillemine Benoist, Portrait d’une négresse (1800) og 4. Edvard Munch, Madonna (1895-1902) Í juni skal eg […]
4. advent: Jóladekoratión
Nú náddi eg akkurát ikki eitt ítriv til fjórða og síðsta advent, tískil fáa tit tað dagin eftir. Eg havi gjørt eina jóladekoratión og royndi til stuttleikar at taka eitt […]


text:
FaroeJet
FaroeJet var eitt føroyskt flogfelag. Tað var tað næsta føroyska flogfelagið, tað fyrra er Atlantic Airways. FaroeJet steðgaði øllum virksemi tann 15. desember 2006 orsakað av fíggjarligum trupulleikum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
FaroeJet varð stovnað av privatum íleggjarum í desember 2005. Fyrsta flogferðin varð flogin 15. mai 2006 við einum leigaðum AVRO RJ100 millum Keypmannahavn og Vága Floghavn. Í desember 2006 fór felagið í gjaldssteðg, og steðgaði tað øllum sínum virksemi tann 1. januar 2007[1].
Tænastur[rætta | rætta wikitekst]
Flogfelagið hevði ein Avro RJ100 við 96 setrum í einum klassa. Flogfarið fleyg millum Kastrup floghavn, Keypmannahavn og Vága Floghavn eina ferð dagliga, tó ikki leygardagar.
Floti[rætta | rætta wikitekst]
Flotin hjá FaroeJet var hesin: [2] :
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ '"FaroeJet gevst'", Sosialurin 18. december 2006 (krevue login)
- ↑ Flight International, 3–9 October 2006


text:
17. juli
17. juli er dagur 198 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 199 um skotár er). 167 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1762 - Jekaterina II (Katarina hin stóra) verður keisarinda í Russlandi eftir Pjotr III verður dripin.
- 1955 - Disneyland letur upp í Anaheim, Kalifornia, USA
- 1975 - Eitt amerikanskt Apollorúmdarfar og eitt sovjetiskt Sojus binda seg saman í ringrás um jørðina. Hetta er fyrstu ferð rúmdarfør frá tveimum ymsum londum binda seg upp á henda hátt
- 1975 - Eysturtimor verður innlimað sum 27. landslutur í Indonesia
- 1979 - Forsetin í Nikaragua Anastasio Somoza Debayle sigur frá sær og flýggjar til Miami, Florida, USA
- 2012 - Tað eydnaðist fýra monnum at klatra upp á toppin á Trøllkonufingri, sum er ein 313 metrar høgur drangur. Teir fýra vóru: Herman Eysturoy, Absalon Eysturoy, Aksel Poulsen og Bjartur Lamhauge. Tríggir aðrir vóru eisini við á Trøllkonufingri, men komu ikki heilt upp á toppin, teir vóru: Heini Hátún, Hjálmar Hátún og ein dani.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1674 - Isaac Watts, enskt sálmaskald (d. 1748)
- 1891 - Haile Selassie, keisari í Etiopia
- 1899 - James Cagney, írskur-amerikanskur sjónleikari (d. 1986)
- 1901 - Bruno Jasieński, pólskur yrkjari (d. 1938)
- 1912 - Art Linkletter
- 1918 - Carlos Manuel Arana Osorio, forseti í Guatemala (d. 2003)
- 1920 - Juan Antonio Samaranch, forseti í Altjóða Olymipsku Leikanevndini
- 1935 - Donald Sutherland, kanadiskur sjónleikari
- 1940 - Hans Jacob Debes, føroyskur søgufrøðingur (d. 2003)
- 1947 - Camilla, hertuginda í Cornwall
- 1947 - Dorthe Kollo, danskur sangari
- 1952 - David Hasselhoff, amerikanskur sjónleikari og tónleikari
- 1958 - Anne Dorthe Michelsen, danskur sangari (Tøsedrengene)
- 1972 - Jaap Stam, niðurlendskur fótbóltsspælari
- 1974 - Claudio López, uruguayskur fótbóltsspælari
- 1978 - Line Daugaard, danskur hondbóltsspælari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1790 - Adam Smith, skotskur búskaparfrøðingur
- 1959 - Billie Holiday, amerianskur djasssangari (f. 1915)
- 2005 - Sir Edward Heath, bretskur forsætismálaráðharri (f. 1916)


text:
Kylie Minogue
Kylie Ann Minogue (fødd 28. mai 1968 í Melbourne í Avstralia) er ein avstralsk songkvinna, sangskrivari og sjónleikari. Hon er heimskend og hevur vunnið fleiri heiðurslønir. Hon hevði fleiri leiklutir í sjónvarpsrøðum, longu meðan hon var barn, m.a. høvdu hon og systir hennara, Dannii Minogue, eina tónleika sjónvarpsrøð í byrjanini av 1980-árunum. Tað var her at Kylie fyrstu ferð framførdi alment sum sangari.
Lívsleiðin[rætta | rætta wikitekst]
Hon gjørdist heimskend, tá hon hevði ein av høvuðsleiklutunum í sjónvarpsrøðini Neighbours, sum byrjaði í 1986. Eftir at Kylie Minogue byrjaði sína lívsleið sum sjónleikarinna, fór hon í 1987 í holt við sína lívsleið sum songkvinna. Í sambandi við eina sjónvarpssending við vælgerandi endamáli, sang hon tann gamla vælkenda sangin "The Loco-Motion", tað slóðaði veg fyri einari kontrakt við plátufelagið Mushroom Records. Fyrsta pláta hennara Kylie (1988) og stakfløgan "I Should Be So Lucky" náddu báðar á ovastu rók á bretska hittlistanum.
Í 1994 útgav Minogue plátuna Kylie Minogue. Fyrsta staklagið av hesi plátuni "Confide in Me" náddi fyrsta plássið í Avstralia og annað plássið í Stóra Bretlandi, umframt at lagið var vælumtókt í fleiri Evropeiskum londum sama árið.
Í 2005 gjørdist Kylie Minogue sjúk av bróstkrabba, og orsakað av hesum, noyddist hon at avlýsa fleiri konsertir og ferðir. Árið eftir kom hon sterkt aftur eftir væleydnaða krabbameins viðgerð. Hon hevur allatíðina verið opin um sína sjúku, og hevur varpað ljós á bróstkrabba. Hon hevur eisini fingið viðurkenning fyri sítt arbeiði innan hetta øki.
Minogue hevði seinni stóra sukse í 2000 við staklagnum "Spinning Around" og fløvuni Light Years. Sangurin "Can't Get You Out of My Head" náddi fyrsta plássi í meira enn 40 londum, og fløgan Fever (2001) var eisini sera vælumtókt í nógvum londum, teirra millum USA.
Kylie Minogue hevur til nú (2011) selt meir enn 68 milliónir tónleikaútgávur (album) og umleið 55 milliónir stakløg kring heimin.
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- Kylie (1988)
- Enjoy Yourself (1989)
- Rhythm of Love (1990)
- Let's Get to It (1991)
- Kylie Minogue (1994)
- Impossible Princess (1997)
- Light Years (2000)
- Fever (2001)
- Body Language (2003)
- X (2007)
- Aphrodite (2010)
- Kiss Me Once (2014)


text:
Vestari Áarbakki
Vestari Áarbakki (arábiskt: الضفة الغربية, aḍ-Ḍiffä l-Ġarbīyä, hebraiskt: יהודה ושומרון, Yehuda VeShomron) er arabiski parturin av fyrrverandi Palestina/Cis-Jordania (Vestur-Jordania) ið varð lutaður av ST til jødar og arábar í 1948. [tørvar keldu] Síðan 6-daga kríggið í 1967 hevur Vestari Áarbakki verið hersettur av Ísrael. [tørvar keldu] Vestari Áarbakki er landaøkini, sum í bíbliuni verða nevnd Judea og Samária.
Í eldri døgum (m.a. av summum krossfarum) vórðu heitini, Cis-Jordania (heiman Jordaná) og Trans-Jordania (handan Jordaná), nýtt um núverandi Ísrael/Palestina og Jordan.


text:
Leikarahagtøl
Leikarahagtølini 1991 til í dag
Leikarahagtølini á FaroeSoccer umfata bara tær dátur, sum koyrdar eru í dátugrunnin, tvs. yvirorðnað aftur til 1991 (summar kappingar tó styttri aftur). Harumframt skal leggjast upp fyri at:
1) Dómaraseðlar kunnu mangla (sí yvirlit 1991-2006 her)
2) Dómaraseðlar kunnu vera mangulfullir og innihalda feilir
3) FaroeSoccer kann hava gjørt feilir
ad1)
Í teimum førum, har dómaraseðilin manglar (typiskt í lægri deildum/kappingum), koma so gott sum sikkurt dátur at mangla, tí hendan informatiónin er sjáldan at finna aðrastaðir – burtursæð frá úrslitinum og í nøkrum førum málskjúttunum.
ad2)
Stundum eru dómaraseðlarnir mangulfult útfyltir, bæði av dómaranum og feløgunum. Tað kann vera at:
1) Dómarar – serliga hjálpardómarar – ikki eru upplýstir, ella undirskriftirnar eru ólesiligar
2) Málskjúttar mangla (ella minuttøl og/ella málraðfylgjan)
3) Skiftingar mangla ella eru mangulfult upplýstar, t.d. bara hvør kom inn, ongi minuttøl v.m.
4) Ivasom kort, t.d. tvey gul ella beinleiðis reytt? Manglandi minutttøl
5) Longd leiktíð og brotsspørk eru ikki upplýst.
ad3)
Í nøkrum førum hevur tað verið at kalla ógjørligt at siga, hvør onkur leikari á dómaraseðlinum er, tí fleiri á sama liðið hava itið tað sama ella eru skrivaðir líka. Eitt dømi eru tvíburðarnir í Gøtu, Poul Arni Jacobsen og Poul Andrias Jacobsen, sum typiskt bara verða skrivaðir Poul A. Jacobsen. Hvør minnist aftur í tíðina 10-20 ár, hvør spældi osfr.?
Afturat hesum kunnu so sjálvsagt reint menniskjasligir inntøppingar- ella forritingarfeilir koma fyri. Hesir verða tó sjálvsagt rættaðir beinanvegin komið verður fram á (møguligar) slíkar.
Hesi tingini samanlagt gera, at summu leikarahagtøl – serliga tey í lægri deildunum/kappingunum skulu takast við ávísum fyrivarni, men tey kunnu vera mikið upplýsandi fyri tað – bara ikki 100 prosent.
Høvuðsmálið hjá FaroeSoccer er at finna og skráseta mest møguligt, men tað hevur eisini týdning at staðfesta, hvat manglar og ikki er til at finna. Hetta visti eingin, áðrenn FaroeSoccer skrásetti tað. Hetta merkir, at nú vita øll, hvat manglar, so kanska okkurt kann koma undan kavi undan væðingini onkustðani, men FaroeSoccer hevur tó ikki tær stóru vónirnar um hetta.
Leikarahagtølini 1991 og eldri
Tíðin frá 1942 til 1991 (serliga 1971-1991) má reint tekniskt taklast uppá ein annan máta enn tíðarskeiðið 1991/1992 til í dag. Høvuðsorsøkin er, at dómaraseðilin hetta tíðarskeiðið ikki upplýsir:
1) Hvørjir leikarar byrja inni, og hvørji byrja úti
2) Skiftingar
3) Málskjúttar
4) Minutttøl
Hetta, saman við at alt fleiri dómaraseðlar mangla (eisini í bestu deildini), jú longur aftur í tíðina man kemur (í fleiri førum heilir árgangir), ger, at FaroeSoccer neyvan fer at skráseta meira enn bestu deildina og steypakappingina aftur til byrjanina í 1942 og 1955.
Næst- og triðbesta mansdeildin og 1. deild kvinnur verða nøkur ár aftur í tíðina bert skrásett við úrslitum, so ein støða kann gerast burturúr kappingini. Skeringspunktið hjá næst- og triðbestu monnunum verður allarhelst 1976 og hjá kvinnunum 1985.
Ætlanin er tó at skráseta allar A-landsdystirnar hjá monnum og kvinnum, sum leiktir vórðu áðrenn altjóða limaskapin í UEFA og FIFA, aftur til byrjanina, tí hetta tilfarið er fyri tað mesta til. Hetta umfatar m.a. eisini luttøkuna á Oyggjaleikunum. Allir hesir nevndu dystir verða skrásettir sum óalmennir, men teir eru ikki minni áhugaverdir fyri tað.
Næsta stóra avbjóðingin hjá FaroeSoccer verður heilt avgjørt at skráseta hesa eldru tíðina. Størsti trupulleikin verður uttan iva at finna neyðugu tíðina, tí hetta arbeiðið man allarhelst koma upp í eitt heilt ársverk í research og skráseting fyri ein persón.


text:
Nukleolus
Kyknulikam ella nukleolus (nukleoli í fleirtal) er tað økið í kyknukjanini, har rRNA verður syntetiserað. Nukleoli eru ymisk á stødd og kunnu gerast heilt upp til 1 um i tvørmáti.
Kyknukjarni[rætta | rætta wikitekst]
Kjarnin liggur vanliga miðskeiðis í kyknuni. Uttan um kjarnan liggur tunn hinna. Í kjarnanum er glær kjarnasevja, sum kromosomini flóta í. Vanliga síggjast kromosomini bara, tá ið kyknan býtir seg sundur. Meðan kyknan býtir seg sundur, verða kromosomini tjúkkir træðrir. Annars eru kromosomini kromatimkorn og klænir træðrir.


text:
Harry Potter og Fangin Úr Azkaban
Eins og báðar tær undanfanu bøkurnar um Harry Potter byrjar eisini henda, tá ið summarfrítíðin er um at vera liðug. Harry gleðir seg at fara aftur til Hogwarts at ganga í skúla. Hann er spentur og glaður, tá ið hann sær vinir sínar, Ron og Hermione, aftur. Harry skal nú í triðja flokk í skúlanum, har hann lærir gandakynstur og galdralist. Men ávegis til Hogwarts, leggja tey til merkis, at alt ruggar ikki rætt. Skjótt finna tey út av, at ein stórbrotsmaður er rýmdur úr fangatippinum, Azkaban, og óhugnaligu fangavørðarnir í Azkaban eru bidnir um at koma til Hogwarts og ansa eftir næmingum, lærarum og skúla.
Í hesari bókini fær Harry nógv at vita um foreldrini hjá sær og umstøðurnar, tá ið Voldemort drap tey.


text:
Most favoured nation-reglan
Endamálið við MFN-meginregluni (stytting fyri Most favoured nation, á føroyskum lond við størstum fyrimunum) er, at handil millum lond skal byggja á javnar kappingartreytir. Kjarnin í MFN-meginregluni er, at allar sømdir, eitt land veitir einum øðrum WTO-limalandi, skulu samstundis galda fyri hini WTO-limalondini. Fyri okkum merkir hetta, at eitt WTO limaland kann ongantíð veita Føroyum verri handilstreytir, enn tað veitir øðrum WTO-limalandi . Øll lond skulu hava somu treytir fyri marknaðaratgongd, sum tað landið, ið hevur bestu treytirnar. Undantøkini eru fríhandilsøki og tollsamgongur. Í slíkum førum kundu handilsforðingar millum luttakandi londini takast burtur, men varðveitast mótvegis restini av heiminum. Harumframt kundu menningarlond fáa serligar sømdir. Tey kundu eitt nú nýta handilsforðingar í størri mun enn ídnaðarlondini.
Kortini eru nøkur frávik í MFN-meginregluni. Eitt nú kunnu lond gera sínámillum fríhandilssáttmála fyri vørur, og harvið taka framum vørur frá øðrum londum. Eitt ítøkiligt dømi er okkara kappingarstøða við eitt land sum Turkaland. Sama um Turkaland er limur í WTO, eru føroyskar fyritøkur, sum vilja útflyta fiskavørur til Turkalands, noyddar at rinda hægri toll enn teirra kappingarneytar úr Noregi og Íslandi. Mismunurin letur seg gera, tí bæði Ísland og Noreg, gjøgnum sín EFTA-limaskap, hava ein fríhandilssáttmála við Turkaland.


text:
Grágrælingur
Grágrælingur (frøðiheiti - Calidris maritima) er longri enn sjógrælingur, men meiri klænvaksin. Um summarið er hann vakurt reyðbrúnur frá øsinum og so allan vegin í neðra aftur at velinum. Men tá sæst hann ikki her. Hann eigur langt norðuri í kuldanum, eitt nú í Grønlandi. Higar kemur hann í miðjum augusti og sæst so til nakað út í september. Tá eru teir gomlu gráir omaná, ungarnir sprøklutir; men nakað burturfrá vísa allir seg gráir, samlittir við sandin. Og á sandinum hava teir tilhald sítt. Men stuttur er steðgur teirra her í Føroyum; áðrenn hálvan september fara teir avstað til Suðurevropa og Norðurafrika.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Sámal Johansen
Sámal Johansen er borin í heim í Haldórsvík 31. oktober 1899. Komin til mans var hann verkamaður, róði út og var til lands í Íslandi. Í 1920 fór hann niður á Askov háskúla og var á skúlanum tveir vetrar, hann kom so heim aftur, fór á Føroya læraraskúla í 1922 og tók prógv í 1926. Sama ár varð hann settur í starv við Vágs skúla, og hetta starvið røkti hann, til hann í 1967 fór frá vegna aldur og við eftirløn. Í 1972 flutti hann til Havnar og hevur búð har síðani.
Longu í læraraskúlatíðini skrivaði hann søgur og yrkingar í Snarljósi, blaði læraranæminga, og nýklaktur lærari stjórnaði hann saman við floksfelaganum Samuel Jacob Sesanus Olsen, róptur Jacob Olsen, Barnablaðnum 1929.[1] Tá Sámal hevði lagt lærarastarvið frá sær, fekk hann stundir at greiða til prentingar skrivligt tilfar, hann hevði havt liggjandi, og sigast má at hann hevur ríkað føroyskar yrkisbókmentir stórliga við teimum báðum bókunum "Á bygd fyrst í 20. øld", 1970, sum uttan at siga tað er ein Haldórsvíkar søga, og "Til lands", 1980, sum er um útróðurin, føroyingar tóku upp í Íslandi seinast í farnu øld.
Útgávur [2][rætta | rætta wikitekst]
- 1950 Hylurin í Mín jólabók
- 1951 Hylurin í Mín jólabók
- 1952 Hylurin í Mín jólabók
- 1957 Jólaaftanskvøld í Mín jólabók
- 1961 Tvey systkin í Mín jólabók
- 1972 Heimbygdin og aðrar søgur
- 1980 Til lands í Mín jólabók


text:
Xinjiang
Xinjiang (kinesiskt 新疆维吾尔自治区) er ein landslutur í Vesturkina. Landið er mest sum stórir háslættar, umgyrdir av høgum fjøllum. Veðurlagið á háslættunum er turrligt; har kemur eingin regndropin uttan tann, sum rennur oman úr jøklunum í fjøllunum, og tí eru háslættarnir mest sum bara oyðimerkur. Jøklavatnið hvørvur í sandinum straks, sum tað er omankomið, ella tað endar í einum saltdíki og guvar burtur. Sjálvt tann stóra áin Tarim er turr ein part av árinum, ella endar hon í tí gitna saltdíkinum Lob Nor. Í Xinjiang er fátt við fólki, og fólkið hevur mest sum bara livað higartil sum flytifólk á teimum turru heiðunum. Men í 1950 fóru kinesararnir at senda landbúnaðarráðgevarar og arbeiðshermenn inn í landið. Teir skuldu leita eftir dyrkilendi og finna fram á, har sum nakað vatn kundi vera at lata á velturnar. Og væl vignaðist. Teir komu niður á fornar oasur, sum lógu undir í sandi, men sum áður høvdu havt stórt dyrkilendi. Teir funnu eisini stórar býir undir sandinum. Í jørðini hava teir funnið hópin av uran, jarnmálmi og koli. Kinesarar flyta í millióntali inn í Xinjiang at búgva.


text:
Norðurlandaráðið
Norðurlandaráðið er eitt samstarv millum fólkavaldu tingini í norðurlondum, og harvið ein týdningarmikil brikkur í almenna partinum av norðurlendska samstarvinum. Norðurlandaráðið er ein pendantur til Norðurlendska ráðharraráðið, sum er samstarv millum norðurlendsku stjórnarleiðararnar.
Norðurlandaráðið varð stovnað í 1952 og fevnir um tey fimm norðurlendsku londini Danmark, Finland, Ísland, Noreg og Svøríki, umframt tey trý sjálvstýrandi økini Føroyar, Grønland og Áland. Karmarnir fyri Norðurlandaráðið eru settir í Helsingforssáttmálanum frá 1962. Endamálið hjá ráðnum er at varðveita og menna norðurlendska samstarvið, tá tað kemur til rættarviðurskifti, mentan, samferðslu, umhvørvi, sosial og fíggjarlig viðurskifti.
Norðurlandaráðið handar hvørt ár hesar virðislønir:
- Barna- og Ungdómsbókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
- Bókmentavirðislønina
- Filmvirðislønina
- Tónleikavirðislønina
- Umhvørvisvirðislønina
Virðislønirnar eru áljóðandi 350.000 DKK. og verða handaðar í sambandi við árliga fundin hjá ráðnum.


text:
Bloggur 20.10.2014 KrákaKál, kál og meira kál!
Tit hava kanska varnast tað. Mær dámar væl kál! Frú Blomkál, Frøken Brokkoli, Doktor Spískál, Systrarnar Grønkál og Pálmakál. Tær eru allar mínar vinkonir. Kál kann brúkast up...
Bloggur 20.10.2014 KrákaGreen Kitchen Travels
Sum eg gleði meg til at fáa hendur á hesi bókini! Tað fyrru bókina skrivaði eg um her. Eg havi brúkt fyrru bókina ótrúliga nógv, og eri næstan dagliga inni á blogginum hjá fólkunum...
Bloggur 18.10.2014 ElinSniðgev og bind egnan lampuskerm
Seinasta vikuskifti var eg á eini spennandi bindiðverkstovu í Norðurlandahúsinum. Undirvísarar á veðurstovuni vóru sniðgevarnir Lone Stidsen og Hans Christian Madsen, sum bæði eru ...
Bloggur 16.10.2014 LiljansaGrýlumasku til lampu
Ein dagin vit tóku okkum saman at rudda kjallara, fann eg hesa grýlumaskuna sum eg haldi er skeg og hevur penar litir. Eg fann eisini eina gamla lampu í eg kundi brúka leidningin a...


text:
Ruhollah Khomeini
Seyyed Ruhollah Musavi Khomeini (persiskt: روح الله موسوی خمینی Rūḥollāh Mūsavī Khomeynī) (*24. september 1902 í Khomein Iran - † 3. juni 1989), kendur sum "Ayatollah Khomeini" var ein iranskur shia-muslimskur prestur og tann politiski og andaligi leiðarin av tí iransku kollveltingini som koyrdi tann síðsta shahin, Mohammad Reza Pahlavi frá. Sum eftirkomari av profetinum Muhammed hevði hann rætt til at brúka heitið Sayyid framman fyri navnið hjá sær; eisini er svarta turbanin tekin um tað sama. Khomeini fekk tittulin Ayatollah i 1950'unum.
Khomeini stýrdi Iran sum andaligur leiðari frá falli Shahsins til sín deyðadag í 1989. Khomeini var ein av teim monnunum ið hevði størst ávirkan á heimin í 20'du øld. Han blev kosin til Ársins Mann av Time Magazine í 1979. Av nógvum varð hann mettur sum ein høvuðsfíggindi av Vesturheiminum, serliga USA.
Eftirmaður Khomeini's er Ali Khamenei.
Innihaldsyvirlit
Tann stolna kollveltingin[rætta | rætta wikitekst]
Iranska fólkið var sameint í stríðnum at fáa Shah'in (og hansara nógv hataðu loyniløgreglu) frá valdinum, og sjálvt sekulerir kommunistar stuðlaðu Khomeini, tí teir mettu hann vera einasta andstøðing ið kundi fáa Shah'in frá valdinum, sum hann eisini gjørdi. Men eftir at shahurin var farin frá 'stjól Khomeini kollveltingina' (sum iranar siga) og útskifti kongsveldið við eitt átrúnaðarligt veldi (theokrati) ið forfylgdi hesum somu fólkum ið høvdu stuðlað hann at koma til valdið.
Fatwan móti Rushdie[rætta | rætta wikitekst]
Í 1989 sendi Khomeini út eina fatwu ið ákallaði avrætting av Salman Rushdie, ein indisktbornan bretskan rithøvund. Khomeini pástóð at tað var ein átrúnaralig skylda hjá muslimum at avrætta Rushdie, tí hann hevði spottað profetin Muhammed í bókini The Satanic Verses í 1988. Hóast Rusdie seinni bað alment um umbering, so vildi Khomeini ikki taka fatwuna aftur, og stendur hon við til denna dag. Rushdie bleiv ikki myrdur, men tað bleiv japanski umsetarin av bókini, Hitoshi Igarashi, meðan tveir aðrir umsetarar yvirlivdu morðroyndir ið vórðu framdar ímóti teimum.
Religiøsir minnilutar[rætta | rætta wikitekst]
Støðan hjá religiøsum minnilutum í Iran, hevur verið blandað undir Khomeini. Ikki-muslimskir minnilutar hava ikki havt somu rættindi sum muslimar. Konvertering (umvending) til islam verður stuðlað, meðan tað øvugta gevur deyðarevsing. Talið av ikki-muslim er fallið nógv síðan Khomeini kom til valdið, t.d. er talið av jødum fallið frá 80.000 til bara 30.000 eftir 20 árum. Hinvegin eru fýra av teim 270 sætunum í parlamentinum tryggjaði átrúnaðarligum minnilutum, eftir boðum Khomeini’s. Khomeini mælti eisini til semju ímillum shia og sunni muslimar. Khomeini skilti ímillum zionismu sum 'sekuleran politikk við jødiskum symbolum' og jødadóm sum ‘trúnna hjá Mósesi’.
Útsjónd og vanar[rætta | rætta wikitekst]
Khomeini var kendur fyri sína karismatisku útsjónd, sítt lítillætni og stundvísi (punktualitet). Hóast hann var ein av valdsmiklastu monnunum í síni samtíð, so livdi Khomeini eitt sera spartanskt lív. Fólk høvdu bæði ærufrykt og ræðslu fyri honum samstundis, bæði tá ið hann ferðaðist ímillum viðhaldsfólk, uttan at smílast til nakran, og tá ið hann frálærdi uttan at hyggja nakran í eyguni, nakrantíð; nakað ið økti um karismu hansara. Khomeini fylgdi islamisku reglunum um ‘reinleika’ ið metir ikki-muslimar sum ‘óreinar’ (skitnar) eins og skarn, land, blóð, vín o.s.fr., ið kravdi rituelt vask eftir fysiska kontakt við viðkomandi. Sagt verður at hann vildi ikki drekka á matstovu uttan hann hevði fingið fullvissu um at tænarin var muslimur.
Familja og eftirkomarar[rætta | rætta wikitekst]
Komeini giftist í 1929 við Khadijeh Saqafi Khomeini, hon doyði í 2009. Tey fingu sjey børn, tvey doyðu sum børn, hini fimm ið vuksu til, vóru tríggjar døtur og tveir synir. Báðir synirnir blivu prestar. Eldri sonurin Mustafa Khomeini ið livdi útlegd saman við faðirinum í Najaf í Irak varð myrdur í 1977, hildið verður at iranska loyniløgreglan SAVAK beindi fyri honum. Yngri sonurin Ahmad Khomeini doyði av hjartaslag í 1995, 49 ára gamal. Hetta hendi ein mánaða eftir at hann hevði funnist at stýrinum hjá Ali Khaminei, og hildið verður at hann bleiv eitraður við cyanidi eftir boðum frá høgtstandandi embætismonnum. Best kenda dóttir Khomeini er Zahra Mostafavi ið er professari við Universitetið í Tehran. Hon luttekur eisini í politikki, og er eins konservativ og faðirin; hon tekur undir við at kvinnur skulu noyðast at ganga í turriklæði, og hon metir USA sum ein fígginda ið Iran ikki skal samráðast við.
Khomeini hevur 15 abbabørn, harav hesi eru best kend:
- Zahra Eshraghi, abbadóttir, gift við Mohammad Reza Khatami leiðara av størsta nýskipanarsinnaða andstøðuflokkinum í Iran. Hon er kend fyri at vera feminist og vil hava at kvinnur skulu sjálvar ráða fyri um tær ganga í turruklæði ella ikki.
- Hassan Khomeini, abbasonur, sonur Ahmad Khomeini er prestur og leiðari av Khomeini Mausoleum, hann stuðlar eisini nýskipanarrørsluna og var ein av teimum ið kravdi at úrslitið av 2009-valinum skuldi vera ógyldað.
- Husain Khomeini, abbsonur, sonur Mustafa Khomeini, er eisini prestur og stórur mótstøðumaður av prestastýrinum. Í 2003 bleiv hann endurgivin fyri at siga: “Iranar tørva frælsi nú, og um teir bert kunnu fáa hetta við amerikanskari hjálp, haldi eg tey vildu tikið undir við tí. Sum Irani vildi eg tikið væl ímóti hesum (amerikanskari hjálp)”. Sama ár vitjaði hann USA og hitti m.a. Reza Pahlavi II son síðsta shahin. Í 2006 heitti hann á USA um at gera innrás í Iran, og koyra prestastýrið frá valdinum.
- Ali Eshraghi, abbasonur, er civilverkfrøðingur og stillaði upp til parlamentsvalið í 2008, men varð diskvalifiseraður tí hann ikki sýndi trúskap mótvegis ‘islamisku samfelagsskipanini’ í Iran. Seinni fekk hann loyvi til at stilla uppaftur, men eftir eitt alment ærumeiðandi tiltak ímóti familju hansara á alnetinum, tók hann seg sjálvboðin aftur frá valinum.
Verk[rætta | rætta wikitekst]
Khomeini var ein íðin rithøvundur (200 av hansara bókaútgávum eru atkomuligar á alnetinum), ið skrivaði viðmerkingar til Koranina, islamiska løgvísi, upprunan til islamiska lóg, og islamiska siðvenju (tradisjón). Hann skrivaði eisini bøkur um filosofi (heimsspeki), gnosticismu, yrkingar, bókmentir, statsvísindi og politikk.


text:
Monmouth
Monmouth (Walisisk: Trefynwy = "býurin við Monnow") er ein býur í landssynnings partinum av Wales. Býurin liggur, har ið áirnar Monnow og Wye møtast, umleið tríggjar kilometrar frá markinum til Onglands. Býurin liggur 58 km í ein landnyrðing av Cardiff og 204 km vestan fyri London. Býurin liggur í Monmouthshire. Í 2001 búðu 8.877 fólk í Monmouth.
Í rómaratíðini lá ein borg her, sum nevndist Blestium. Eftir 1067 vaks býurin upp kring normannaraborgina, sum verður nevnd Monmouth Borgin (Monmouth Castle). Miðaldar brúgvin á borgini, Monnow Brúgin er tann einasta av sínum slag, ið er eftir í Stóra Bretlandi. Seinni kom borgin at hoyra til Lancaster ættina, og Henrik 5. av Onglandi bleiv føddur her í 1387. I 1536 gjørdist býurin høvuðssæti hjá fyrisitingini í Monmouthshire.
Seinni gjørdist býurin ein miðdepil fyri ferðavinnu í Wye Dalinum, og harumframt eisini til ein marknaðarbý.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Útgrevstur, sum Monmouth Archaeological Society hevur staðið fyri, fram við Monnow Street, hava avdúkað eitt ríkidømi av kunning um tað elstu søguna hjá býnum. Council for British Archaeology hevur útnevnt býin sum ein av topp 10 býum í Stóra Bretlandi, sum eru verdir at vitja tá talan er um foraldarfrøði.
Rómaratíðin[rætta | rætta wikitekst]
Tað fyrsta niðursetustað, ið man kennir til í Monmouth, er Rómverska borgin Blestium. Henda borg var forbundin við aðrar partar av Rómararíkinum við vegum, sum førdu til teir størri býirnir Glevum og Isca Augusta. Fornfrøðingar hava funnið pottaskar og myntir í miðbýnum. Í tí seinni Rómaratíðini, frá 2. øld til 4. øld, sær tað út til at býurin hevur verið miðdepil fyri jarnsmíð.
Miðøld[rætta | rætta wikitekst]
Eftir at Rómaraveldið endaði í Bretlandi, var Monmouth økið í syðra endanum av walisiska kongadøminum Ergyng (5. - 7. øld). Tað einasta prógvið fyri at fólk framhaldandi hava búð í Monmouth alla hesa tíðina er ein tekstur um eina kirkju í økinum í 7. øld. Tað er óvist hvar ið kirkjan var, men hon var í býnum, og so var hon ognað walisiska halgimenninum Cadoc. Í 1056 var økið lagt í oyði av walisiska prinsinum Gruffydd ap Llywelyn, tá hann var á veg í herna saman við einum heri av Walisum, Saxonarum og dønum fyri at niðurberja Ralph, Jarlin av Hereford.[1] Edvard 2. av Onglandi sat eitt styttri tíðarskeið í fongsli í Monmouth Borgini, eftir at kona hansara, Isabella, og elskari hennara Roger Mortimer, høvdu sett hann frá trúnuni.
Tíðin eftir miðøld[rætta | rætta wikitekst]
Í 1536 innførdi Henry VIII eina røð av lógum, sum síðan hava verið nevndar Laws in Wales Acts 1535–1542. Hesar lógir avtóku valdið hjá teimum sonevndu Marcher Lords og sameindi fyrisitingina av Onglandi og Wales. Eitt nýtt shire (fyrisitingarlig eind) var grundlat, sum fevndi um økið vestanfyri Gloucestershire og Herefordshire, og Monmouth gjørdist county býur í hesum sonevnda shire, tvs. eitt slag av høvuðsæti hjá fyrisitingini. Býurin fekk umboðan í Enska Parlamentinum um somu tíð. Í 1605 gav James I Monmouth eitt sokallað town charter, sum er eitt lógarskjal, sum grundleggur eina kommunu, hetta var gjørt við tí sonevnda letters patent. Á einum korti yvir Monmouth, sum John Speed teknaði í 1610 líkist býurin rættiliga nógv sær sjálvum, sum hann sær út í dag, tá hugsa verður um høvuðsgøturnar, borgina og brúnna. Høvuðsgøtan Monmouth Street var gjørd, sum ein typisk marknaðargøta, hon var sera breið í miðjuni, fyri at fáa pláss til sølubúðir, og smøl í báðum endum, soleiðis at fenaður ikki kundi sleppa til rýmingar.
Monmouth Skúli var stovnaður av William Jones í 1614. Monmouth Borgin skifti eigara tríggjar ferðir undir enska borgarakrígnum, og Oliver Cromwell kom framvið á hansara leið fyri at endurtaka Chepstow Borgina and kringsettið Pembroke Borgina í 1648.[2] Monmouth Borgin kom illa frá krígnum, men sjálvur býurin vaks í ríkidømi. Great Castle House (Stóra Borg Húsið), bygt í 1673, er nú sætið hjá Royal Monmouthshire Royal Engineers, sum et tað elsta regimentið í Bretska Herinum. Shire Hall varð bygt í 1724, og varð brúkt til teir lokalu Assizes, sum var eitt slag av rættarhølum (hetta varð brúkt líka til 1972). Økið frammanfyri bygningin virkaði sum býar marknaður.
Seinast í 18. øld var býurin blivin vælumtókt ferðamál hjá fólki sum fóru ein túr sum nevnist "Wye Tour", tað er ein bátatúrur sum tekur tey vitjandi framvið tí vakra Wye Dalin, har fólk kundu njóta tað avbera vakra útsýni til Ross-on-Wye, Goodrich, Tintern, Chepstow og onnur støð. Skøldini William Wordsworth, Samuel Coleridge, og Robert Southey, umframt listamannin J. M. W. Turner, vóru millum teirra sum vitjaðu økið. [3]
19. og 20. øld[rætta | rætta wikitekst]
Admiral Nelson vitjaði Monmouth í 1802. Hann visti, hvussu stóran týdning tað hevði við stórum skógarøki har um leiðir, og at økið kundi veita við til Bretsku Sjóverjuna. Seint í 19. øld og tíðliga í 20. øld hevði Monmouth tætt samband við Rolls familjuna, sum bygdi eitt stórt hús á The Hendre beint uttanfyri býin. Í 1904, stovnaði Charles Rolls eina nýggja bil fyritøku saman við Henry Royce, men í 1910 lat hann lív í einari flogvanlukku bert 32 ára gamal. Ein standmynd er reist til minnis um hann á Agincourt Square í Monmouth.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Mounmouth-south.co.uk, A Brief History of the Town of Monmouth
- ↑ Peter Gaunt, Oliver Cromwell, Oxford, Blackwell, 1996, síða 93. ISBN 0-631-18356-6
- ↑ Elisabeth Whittle, "All These Inchanting Scenes: Piercefield in the Wye Valley", Garden History, Vol. 24, No. 1 (Summer 1996), síðurnar 148–161.


text:
Bye Bye Bluebird
Bye Bye Bluebird er ein føroyskur filmur eftir Katrini Ottarsdóttur úr 1999. Høvuðsleikarar í filminum eru Sigri M. Gaïni, Hildigunn Eyðfinnsdóttir og Johan Dalsgaard. Filmurin er framleiddur í Føroyum.
Filmurin er ein "roadmovie", ið fylgir tær báðar Rannvá og Barbara, tá tær venda heim til Føroyar, eftir at hava búð uttanlands í fleiri ár. Bye Bye Bluebird vann fimm heiðurslønir, m.a. Prize of the Ecumenical Jury – Special Mention á Mannheim - Heidelberg International Filmfestival og Audience Award á Rotterdam International Film Festival.
Einasti útbúni føroyski filmsleikstjórin tá – Katrin Ottarsdóttir var klár við Bye Bye Bluebird í 1999. Bye Bye Bluebird er seinasti heili spælifilmur, ið er framleiddur í Føroyum.
Innihaldsyvirlit
Søgugongd[rætta | rætta wikitekst]
Tær báðar ungu vinkonurnar, Rannvá (Hildigunn Eyðfinsdóttir) og Barba (Sigri Mitra Gaïni), venda aftur til Føroya eftir fleiri ár í útlondum.
Leikarar[rætta | rætta wikitekst]
- Hildigunn Eyðfinsdóttir: Rannvá
- Sigri Mitra Gaïni: Barba
- Johan Dalsgaard: Rúni
- Elin K. Mouritsen
- Peter Hesse Overgaard
- Nora Bærentsen
- Egi Dam
- Lovisa Køtlum Petersen
- Adelborg Linklett
- Sverri Egholm
- Birita Mohr
- Sjúrður Sólstein
- Høgni Johansen
- Kári Øster
- Anna Kristin Bæk
- Kári Sólstein
- Gunnvá Zachariasen
- Jóanes Nielsen
- Búi Dam
- Rói H. Christensen
- Mikael Blak
- Halgir W. Arge
- Dánjal D. á Neystabø
- Iben Snebang
- Marner Gudmundsen
- Kirstin Hentze
- Marjun Jóanesardóttir
- Juleif Jacobsen
- Jóanes Andreasen
- Elisabeth Pike
- Jacobina Heinesen
- Kristian Linklett
- Teodor Joensen
- Flóvin Jacobsen
- Jógvan E. Ósá
- Kári Petersen
- Noomi Juul
- Fía Norðberg
- Katrin i Gongini
- Margreta Næss
Virðirslønir[rætta | rætta wikitekst]
- Áskoðaravirðislønina, Nordisk Filmfestival, Rouen, Frakland 2000.
- Virðislønina hjá ungdómsdómsnevndini, Nordisk Filmfestival, Rouen, Frakland 2000.
- VPRO Tiger Award, Interntaional Film Festival, Rotterdam, Holland 2000.
- NDR Förderpreis, Nordische Filmtage, Lübeck, Týskland 1999.
- Heiðrandi umrøðu, International Film Festival, Mannheim-Heidelberg, Týskland 1999.


text:
Løgregla
Løgreglufólk hava ymsar uppgávur. Tey taka m.a. brotsmenn, steðga bilum, ið koyra ov skjótt, og eru á varhaldi úti á gøtuni. Summi arbeiða eisini á skrivstovu. Tey kanna brotsverk og royna at avdúka brotsmenn. Løgreglan handtekur fólk, sum tey illtenkja at hava brotið lógina, ákæra tey og draga tey fyri rættin.
Ferðsluløgreglan hjálpir ferðsluni og ansar eftir, at fólk koyra, sum tey eiga. Ferðsluløgreglan steðgar bilum, sum koyra ov skjótt ella á annan hátt bróta ferðslureglurnar. Tey hava radara at máta, hvussu skjótt bilar og motorsúkklur koyra. Ferðslukanningar verða gjørdar ymsastaðni í Føroyum av og á, og tá steðgar løgreglan bilum og motorsúkklum. Løgreglan spyr eftir koyrikorti og kannar, um akfarið er í nóg góðum standi, og um bilstjórin møguliga hevur drukkið rúsdrekka. Tey kanna eisini, um súkklur og prutl eru í lagi. Við hvørt fara tey í skúlar at greiða frá, hvussu børn eiga at bera seg í ferðsluni.
Reglur um handtøku standa í rættargangslógini. Lata fólk seg ikki taka við góðum, kann løgreglan taka tey við hørðum. Í hesum arbeiði verða brúkt handjørn, skotvápn, hundar ella lurkar. Summi løgreglufólk hava væl vandar og dugnaligar hundar, sum eru lærdir at finna fólk og horvnar lutir. Summir eru servandir at snodda seg fram á narkotika.
Løgreglan í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar eru eitt løgregludømi í Danska ríkinum, undir ríkisløgreglu-ovastanum og løgmálaráðnum í Danmark. Føroyskt-danska løgreglan er partur av altjóða løgreglusamstarvinum Interpol. Løgreglustøðir eru á hesum støðum - Tórshavn, Klaksvík, Runavík, Miðvági, Sandi og Tvøroyri [1]. Støðarovasti ella sýslumaður hevur umsjón við løgregluni á ymsu plássunum. Ein kommuserur er fyri allar Føroyar, og hann hevur tilhald á løgreglustøðini í Tórshavn. Í politiøkinum verða somu uppgávur framdar sum í donskum politiøkjum.
Tilsamans eru 109 løgreglufólk í starvi í Føroyum, 104 mannfólk og 5 konufólk [2]. 54 starvast í Tórshavn. Politiið í Føroyum velir tey út, ið fara skulu undir politiútbúgvingina. Hesi fara síðani undir vanligu politiútbúgvingina, sum fer fram í Danmark. Eftir lokna útbúgving koma tey aftur til Føroya at starvast. Sostatt er størsti parturin av politifólkunum í Føroyum føroyingar.


text:
Michelle Obama
Michelle LaVaughn Robinson Obama (fødd 17. januar 1964 í Chicago, IL) er núverandi forsetafrúa í USA. Í 2008 eydnaðist tað Barack Obama at blíva forseti í USA; Michelle bleiv sostatt forsetafrúa í USA. Michelle Obama giftist við Barack Obama í 1992; fimm ár áðrenn hann varð valdur í senatinum fyrstu ferð. Hon er útbúgvin løgfrøðingur (Ph.d.) frá Harvard University og gjørdist advokatur í 1988. Í februar 2010 fór nationala átakið "Let's Move" av bakkastokki við Michelle Obama á odda [1]. Tankin er at lokalir skúlalærarir, læknar, sjúkrasystrar og foreldur í felag skula lyfta uppgávuna at steðga rákinum at børnini gerast feitari og feitari. Og við hesum sannlíkindi fyri at gerast sjúkari. Herfyri stóð Michelle andlit til andlits við matvøruídnaðinum á ráðstevnu. Tað vóru teir kendu multinationalu matvørurisarnar Kraft Foods, Coca-Cola og onnur, hon hevði heitt á. Hon biðir matídnaðin m.a. lata minni av salti, sukri og feitti í matin og harafturat upplýsa betur um vøruna. Hon heitti inniliga á teimum um at skapa heilt nýggjar matvørur. At skera óneyðuga fyllu burtur og framleiða heilsubetri mat [2].
Í 2012 bergtók Michelle Demokratiska flokkin í USA og restina av USA við eini talu; hetta gjørdi hon við demokratiska konventið í Norðurcarolina. Hon lat millum annað ongan iva vera um, at maður hennara trýr upp á, at kvinnur sjálvar kunnu taka ábyrgd av egnum kroppi.


text:
Evropeiska Samveldið
ES er stytting fyri Evropasamveldið ella Evropeiska Samveldið [1], á donskum og fleiri øðrum evropeiskum málum verður brúkt styttingin EU, stytting fyri Europæiske Union ella European Union, er eitt samveldi í Evropa. Hugsanin um at stovna eitt samveldi í Evropa kom upp eftir Seinna heimsbardaga, tí evropeisku londini hildu hetta vera einastu leið at sleppa undan fleiri kríggjum í heimspartinum. Felagsskapurin, ið upprunaliga æt EEC (stytting fyri Búskaparligi Felagsmarknaður Evropa), hevur skipað øll limalondini sum ein marknað. Vøra, tænastur og arbeiðsmegi hava frítt at fara limalandanna millum. ES skipar seg nú sum búskaparligt samveldi við einum gjaldoyra, evru, í øllum londunum. Ein onnur framtíðarhugsjón er ES sum politiskt samveldi. Tað vóru tey seks londini, Frakland, Luksemborg, Belgia, Niðurlond, Vesturtýskland og Italia, sum stovnaðu henda felagsskap í Róm í Italia í 1957, og tí verður sjálvur sáttmálin nevndur Rómsáttmálin. Í 1973 komu Stóra Bretland, Danmark og Írland uppí, í 1981 Grikkaland, í 1986 Spania og Portugal og um ársskiftið 1995 Svøríki og Finnland. Føroyar eru ikki við, men hava serligan sáttmála við ES. Sama er við til dømis Íslandi, Sveis og Noregi. Grønland fylgdi Danmørk inn í ES. Tá ið Grønland fekk heimastýri, vórðu viðurskiftini við ES endurskoðað, og Grønland segði seg úr felagsskapinum. Eftir broytingarnar í Eysturevropa seinastu árini, vilja nógv av teimum londunum sleppa upp í Evropasamveldið, og summi hava longu søkt um limaskap. Efir at limalondin góðtóku Maastricht-sáttmálan í 1993, er lagt upp til nógv meira víðfevnandi samstarv enn upprunaliga ætlað.
Í 2014 vóru 28 lond í ES, fólkatalið 506 mió. og í vídd umleið 4,38 mió. km2. Tá ið Japan er frá, er ongastaðni so nógv fólk á hvørjum km2 sum í ES. 24 almenn mál eru í ES og fleiri óalmenn mál. ES-londini eru ídnaðarlond burturav og nógv ríkari enn lond flest. Tað er aðalmál ES at gera eitt Evropa við ongum landamørkum, har vøra og peningur hava frítt at fara. Í ES- og EBS-londunum hava vørur, tænastur, fólk og kapitalur frítt at fara. Hesi “fýra frælsini” gera tað lættari at virka. Føroyar hava ein handilssáttmála, sum gevur ávísum fiskavørum at kalla fría atgongd til ES marknaðin. Mangt og mikið snýr seg um pening, men ES er meira enn tað. Samstarv er á nógvum økjum: vísindi, handil, umhvørvi, undirvísing og uttanríkispolitikkur er nøkur dømi. Nógv halda, at ES er stigið fram ímóti sameindu tjóðum Evropa, við felags gjaldoyra og eisini felags verju og løgreglu.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 1957 gingu fimm lond saman og stovnaðu Evropeiska Búskaparliga Felagsmarknaðin (EEC). Tey hildu, at neyvt búskparligt samstarv fór at avmarkað vandan fyri kríggi ímillum limalondini og at skapa vælferð í Evropa. Seinni komu fleiri onnur lond uppí, og nú eitur felagsskapurin Evropasamveldið (ES). 28 lond eru limir, og umframt búskaparliga samstarvið verður nú virkað fyri at gera ES til politiskt samveldi.
Seinni veraldarbardagi tók milliónir mannalív og syndraði Evropa. Evropeiski felagsmarknaðurin varð settur á stovn, so at kríggj og ósemjur ikki aftur skuldu vera millum lond í Evropa. Tey seks (sum tey tá vórðu nevnd) europeisku londini Belgia, Niðurlond, Luksemborg, Frakland, Vesturtýskland og Italia skrivaðu í 1957 undir Rómsáttmálan og skipaðu harvið Europeiska Felagsmarknaðin, stytt EF. Endamálið var í fyrstu syftu, at hesi londini skuldu hava felags tollmark, felags arbeiðsmarknað og frían innanhýsis kapitalflutning landanna millum. Í aðru syftu varð ætlanin, at EF skuldi mennast til eitt búskaparligt og politiskt samveldi. Fyri at standa seg ímóti hesum felagsskapi tóku tey sjey europeisku londini Danmark, Svøríki, Noreg, Stóra Bretland, Portugal, Eysturríki og Sveis seg saman í felagsskapin EFTA (stytting fyri European Free Trade Association á enskum). Sáttmálin varð undirskrivaður í Stokkhólmi í Svøríki í november 1959. EFTA er eitt fríhandilsøki, har allur tollur ímillum limalondini er avtikin, samstundis sum hvørt limaland sær kann varðveita tann toll, tey høvdu við triðjalond. Føroyar gjørdist limur í EFTA í 1967, men fór í 1972 burturúr aftur, tá ið Danmark gjørdist limur í ES. Tey EFTA-lond, ið ikki eru farin upp í ES, skrivaðu í 1992 undir ein sokallaðan EBS-sáttmála við ES. EBS er stytting fyri Europeiska Búskapar Samstarvið, sum merkir, at Innmarknaðurin í ES eisini kom at fevna um EFTA londini. Nú er einki eftir av EFTA, og tey lond, sum ikki hava fingið limaskap í ES, hava í staðin fingið handilssáttmála, EBS-avtaluna.
Stjørnurnar í flagginum hjá ES siga frá, hvussu mong lond vóru limir, men nú eru fleiri lond komin afturat.
Skipan[rætta | rætta wikitekst]
Valdið í ES verður býtt í tríggjar partar. Lóggevandi valdið hevur ráðharraráðið, útinnandi valdið hevur kommissiónin, og dómsvaldið hevur dómstólurin. Haraftrat er ráðgevandi ting, sum eitur Evropatingið.
- Ráðharraráðið ella ES-Ráðið (enskt: Council of the European Union) hevur skrivstovur sínar í Brússel. Í ráðnum eru 28 ráðharrar, ein úr hvørjum limalandi. Tað er ráðharraráðið, sum samtykkir lógirnar í ES.
- Kommissiónin (enskt: European Commission) hevur skrivstovu í Brússel. Í kommissiónini eru 28 limir, 2 úr teimum stóru limalondunum og 1 úr teimum smáu. Kommissiónin skal koma við uppskoti um nýggjan politikk og nýggjar lógir. Tá ið lógirnar eru samtyktar, skal kommissiónin síggja til, at tær verða hildnar.
- ES-dómstólurin (enskt: European Court of Justice) hevur sæti í Luksemborg. Í honum er 1 dómari úr hvørjum limalandi, og avgerðir, tiknar í ES-dómstólinum, skuldu verða tiknar fram um dómarnar í limalondunum.
- ES-Parlamentið ella Evropatingið (enskt: European Parliament) heldur sínar fundir í Strassborg, Fraklandi. Í tinginum eru 751 limir, sum verða valdir fyri fimm ár í senn av borgarunum í limalondunum. Úr Danmark eru 13 limir. Tingið umboðar fólkið, og politikarar úr nógvum ymiskum flokkum í Evropa hava sæti har. Tingið skal til dømis taka støðu til øll uppskotini frá kommissiónini um fíggjarpolitikkin í ES.
Sambandið millum Føroyar og ES[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar er ikki limur í ES, men tað er Danmark, sum Føroyar er í ríkisfelagsskapi við. Bæði áðrenn og aftaná, at Danmark fór upp í ES, hava anstøðingar har, eins og í Føroyum, hildið fundir og gingið mótmælisgongur. Í øllum Norðurlondum eru fólk bæði ímóti og fyri ES. Vidðhaldsfólk halda, at ES hevur bundið londini í Evropa fastari saman, og tey 28 ES londini hava fingið størri ávirkan á heimin. Hildið verður, at ES er til gagns fyri til dømis útflutning og fyri fólk flest. Andstøðingar halda, at landið missir ein part av støðu síni sum sjálvstøðugt ríki. Tey vilja hava frælsi sjálvi at ráða og vilja ikki, at landið skal verða stjórnað úr Brússel.
Í 1970 fóru Danmark, Stórabretland, Írland og Noreg undir samráðingar við EF um møguligan limaskap. Undir samráðingunum segði danski marknaðarráðharrin, at fyri Føroyar og Grønland kundu taka seg upp serligir spurningar, sum gjørdu tað neyðugt, at serskipanir av ymsum slagi vórðu gjørdar fyri hesar partar av ríkinum. Hetta setti av álvara ferð á kjakið í Føroyum um, hvørt Føroyar skuldu fylgja Danmark inn í felagsskapin
2. oktober 1972 varð staðfest við fólkaatkvøðu, at Danmark skuldi gerast partur av EF. Danski upptøkusáttmálin í EF fevndi ikki um Føroyar. Eisini Stórabretland og Írland valdu at gerast limir. Sambært ráðgevandi fólkaatkvøðu í Noregi, har meirilutin av fólkinum var ímóti limaskapi, avgjørdi norska stjórnin at mæla Stórtinginum til ikki at samtykkja luttøku í EF. Síðani løgtingið í januar 1972 hevði viðgjørt EF málið vóru nú farnar hendingar fram av stórum týdningi fyri støðu Føroya mótvegis EF. EFTA londini, sum ikki søktu um limaskap í EF, høvdu øll fingið fríhandilssáttmálar við EF; og Noreg ynskti ikki longur limaskap, men samráddist nú við EF um fríhandilssáttmála.
Tá løgtingið fyrst í sjeytiárunum skuldi taka støðu til, um Føroyar skuldu fara við Danmark inn í Evropeiska Felagsmarknaðin (EF), birtist ein tann størsta politiska rørsla, sum hevur verið í Føroyum: Fólkafylkingin móti EEC. Fylkingin - væl stuðlað av serliga Tjóðveldisflokkinum - førdi eina kampanju, ið lýsti felagsmarknaðin sum nakað stórt og fremmant, ið fór at týna Føroyar, gjørdust vit limir. Málið um føroyskan EF limaskap varð endaliga avgreitt, tá ið eitt samt løgting í 1974 gjørdi av, at Føroyar skuldu standa uttanfyri, hóast Danmark var farið inn í felagsskapin.
Í 1992 atkvøddi ein meirluti av dønum ímóti tættari ES-samarbeiði. Danska fólkið er 1 % av fólkinum í ES og danir eiga bert ein lítlan part av atkvøðunum í ES-Ráðnum og 1.7 % í ES-Parlamentinum.
Sendistova Føroya í Evropa Samveldinum[rætta | rætta wikitekst]
Sendistovan í Brússel starvast mest við viðurskiftum Føroya við ES. Endamálið hjá sendistovum Føroya er í høvuðsheitum, eins og hjá øðrum londum, at skapa og røkja sambond í vertslandinum og miðla kunning og sambond millum mentanarlív og aðrar samfelagsbólkar í vertslandinum.[2] Kate Sanderson er fyrsta sendikvinna Føroya í Brússel. [3]
ES-boykott ímóti Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
28. august 2013 valdi ES at fremja boykott móti Føroyum á tann hátt, at føroysk skip við makreli og sild ikki sluppu í ES-havn ella ES land yvirhøvur. Hetta orsakað av ósemju um hvussu stóran part av makrelkvotuni, ið Føroyar skal hava. ES metti at Føroyar ikki fiskaði burðardygt. Føroyar stevndu ES til WTO. Hin 11. juni 2014 kunngjørdi Maria Damanaki fiski- og vinnumálakommiserur hjá ES, at avtala um sildakvotu var gjørd millum Føroyar og ES, og at ES nú fór at enda handilsforingunum móti Føroyum, sum hevði vart síðan 28. august 2013. Sum partur í nýggju semjuni lovaði Jacob Vestergaard, fiskimálaráðharri Føroya, at Føroyar fóru at taka aftur stevningina í WTO móti ES.[4]
Limalond[rætta | rætta wikitekst]
Evropasamveldið er vaksið sera nógv síðan Rómsáttmálin varð undirskrivaður av Vesturtýsklandi, Fraklandi, Italia, Niðurlondum, Belgia og Luksemborg í 1957. Tey seks stovnandi londini verða ofta umrødd sum tey seks ella kjarnu-Evropa.
22 onnur lond blivin innlimað í ES síðan stovnanina, hetta er hent í seks umførum (limalond, ið eisini eru við í Evru-samstarvinum, eru merkt við "€"):
- Belgia € (1957)
- Frakland € (1957)
- Týskland € (1957)
- Italia € (1957)
- Luxembourg € (1957)
- Niðurlond € (1957)
- Danmark (1973)
- Lýðveldið Írland € (1973)
- Stóra Bretland (1973)
- Grikkaland € (1981)
- Portugal € (1986)
- Spania € (1986)
- Eysturríki € (1995)
- Finnland € (1995)
- Svøríki (1995)
- Kýpros € (2004)
- Kekkia (2004)
- Estland € (2004)
- Ungarn (2004)
- Lettland € (2004)
- Litava (2004)
- Malta € (2004)
- Pólland (2004)
- Slovakia € (2004)
- Slovenia € (2004)
- Bulgaria (2007)
- Rumenia (2007)
- Kroatia (2013)
Friðarheiðursløn Nobels[rætta | rætta wikitekst]
ES fekk Nobel friðarheiðurslønina í 2012. Í hennara grundgevingum varð m.a. sagt, at ES í yvir seks áratíggju hevur virkað fyri friði, fólkaræði og mannarættindum í Evropa. Nevndin vísti á, at áðrenn Seinna heimsbardaga høvdu Týskland og Frakland, í eitt 70 ára skeið, verið í kríggi tríggjar ferðir. Eisini tók Nobelnevndin fram, at ES hevur slóðað fyri fólkaræði, ikki minst í Eystur- og Suðurevropa er fólkaræði styrkt, og fleiri stríð millum etniskar bólkar eru loyst á friðarligan hátt. Samanumtikið hevur ES, sambært Nobelnevndini, stabiliserað Evropa, og broytt tað frá at vera ein heimspartur, sum var merktur av kríggi, til at vera ein heimspartur, har friður valdar. “Evropeiska Samveldið hevur í 60 ár borgað fyri støðufesti, trygd og friði í Evropa síðani Seinna heimsbardaga, og hevur eisini styrkt mannarættindini í Evropa", segði Thorbjørn Jagland, formaður í Nobelnevndini, tá hann í okt. 2012 kunngjørdi, hvør fær friðarheiðurslønina 2012. [5] ES hevur í fleiri ár verið í uppskoti at fáa friðarheiðurslønina. Nobelnevndin varð samd um at lata ES heiðurslønina. [6]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.fmn.fo/listar/styttingar/stytt-3C.htm
- ↑ http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=13311
- ↑ http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=13314
- ↑ undercurrentnews.com, EU lifts trade sanctions against Faroes as parties agree to end herring war
- ↑ http://www.nrk.no/nyheter/nobels_fredspris/1.8355716
- ↑ http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/EU-far-arets-fredspris-7015227.html


text:
Skallaørn
Skallaørnir (frøðiheiti: Haliaeetus leucocephalus) eru gitnar fyri styrki og stødd og verða tí ofta nýttar sum ímynd ella skjaldarmerki. Høgt uppi síggja teir smá djór í jørðini. Teir hava sterk, long bein við hvøssum klóm at taka fongin við, og hvast, krókut nev at skræða kjøt við. Við hvassa nevinum skræðir hon fongin í bitar.
Tjóðareyðkenni USA er skallaørnin, ið heldur til í USA. Hon tykist ber um høvdið, men tað kemst av, at munurin er so stórur á hvítu høvuðs- og hálsfjaðrunum og myrka fjaðurbúnanum á kroppinum. Hon etur helst fisk.
Flogið er um tveir metrar.


text:
Eiði - Photo: FaroeIslandsPhoto.com / Kasper Solberg
eiðieysturoyvegurroadhúshusehousesmyndir úr Føroyumbilleder fra Færøerne
From Summer
Haldarsvík - Photo: FaroeIslandsPhoto.com / Kasper Solberg
haldarsvíkstreymoyfossuråvatnvandhouseshúshusemyndir úr Føroyumbilleder fra Færøerne
From Summer
Leynar - Photo: FaroeIslandsPhoto.com / Kasper Solberg
færøernearkitekturkrusningsommernaturspejlingvandhuseLeynarneystmyndmyndirbillederfotosfaroe islandsfaroeislandsfaroespicturesphotosphotostock photos myndasavnmyndir úr Føroyumbilleder fra Færøerne
From Summer
Leynar spegling - Photo: FaroeIslandsPhoto.com / Kasper Solberg
husesøvindstilledobbeltrejseturismefærøskspejlingvandbådebygningersommerarkitekturfærøernespeglingneystmyndmyndirbillederfotosfaroe islandsfaroeislandsfaroespicturesphotosphotostock photos myndasavnmyndir úr Føroyumbilleder fra Færøerne
From Summer
Leynar Spegling - Photo: FaroeIslandsPhoto.com / Kasper Solberg
færøernevandspejlingstrandsandsommerarkitekturhusebådeneystleynarspeglingmyndmyndirbillederfotosfaroe islandsfaroeislandsfaroespicturesphotosphotostock photos myndasavnmyndir úr Føroyumbilleder fra Færøerne
From Summer


text:
Verkætlanin í Fiskimálaráðnum um at endurskoða fiskivinnulóggávuna, sum var sett í gongd í fjør summar, er nú liðug.
Á leiðini hava verið tríggir høvuðsvarðar:
1. Fiskivinnuting 16. november 2012
2. Frágreiðing til aðalorðaskiftis í Løgtinginum 4. desember 2012
3. Lógaruppskot um at broyta fiskivinnulóggávuna eru latin Jacob Vestergaard, landsstýrismanni í fiskivinnumálum. Uppskotini eru grundað á ætlanirnar, sum landsstýrismaðurin legði fram í uppriti til landsstýrisfund í januar 2013. Uppskotini um broytingar verða nú viðgjørd í politisku skipanini. Tá henda viðgerð er liðug, verður tilfarið sent til almenna hoyring.
Fundir hava harumframt verið í politiska fylgibólkinum, har allir politisku flokkarnir í Løgtinginum eru umboðaðir. Eisini hava fundir verið við umboð fyri vinnuna á sjónum.


text:
18. februar
18. februar er dagur 49 í árinum í gregorianska kalendaranum. 316 dagar eru eftir av árinum (317 dagar um skotár er).
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1930 - Amerikanski astronomurin Clyde Tombaugh finnur gongustjørnuna Pluto.
- 1960 - Áttanda Vetrar Olympiadan byrjar í Squaw Valley í Kalifornia.
- 1977 - Deildir hjá Idi Amin myrða ugandiska erkabiskuppin.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1546 - Martin Luther
- 1564 - Michelangelo, italskur listamaður


text:
Aftur í ár verður skipað fyri kappingini Stella Polaris, sum vendir sær til ungar klassiskar tónleikarar, sum hava hug og dirvi at royna seg í kapping. Stella Polaris er nýtt fyribrigdi í føroyskum tónleikalívi, og kappingin varð á fyrsta sinni hildin februar 2014. ...
Í hesum skúlaárinum fara skansastovulærararnir at bróta upp úr nýggjum við at hava konsertir í Reinsarínum í Tórsgøtu.Um tað ber til, verða konsertir hvønn mikudag kl. 19.00.Lærarar sum standa fyri konsertunum í Reinsarínum eru: Heðin, Herluf, Sigrið, Torleik, Jonleif, Rógvi, Kim, Theodor og Dánjal....
Leygardagin 27. sept. og sunnudagin 28. sept. verður stór orkesturstevna á Giljanesi. Blásinæmingar úr øllum Føroyum hittast til samanspæl og hugna. Orkesturstevnan endar við konsert sunnudagin 28. sept. kl. 15.00 á Giljanesi.Úr Tórshavnar Musikkskúla fara um hálvthundrað næmingar á orkesturstevnuna. Í tí sambandi koyrir bussur...
Pláss eri fyri nýggjum spælarum í Skansabigbandinum. Trompetir, trombonir og saxofonir.Neyðugt er at duga at lesa nótar og grundleggjandi tónleikateori.Vit leggja dent á tónlilstarliga menning, samanspæl og improvisatión.Skansabigbandið hevur eina stóra føroyska tónleikaskrá og spennandi verkætlanir fyri framman.Venjing er hvørt mikukvøld kl. 18.00 í Skansastovukjallaranum.Tilmelding...
Leygardagin 20. sept kl. 17.00 hevur Føroya Landsorkestur konsert í Løkshøll í Runavík.Ikki færri enn 60 spælarar fara at framføra eitt breitt úrval av spennandi tónleiki við ymsum huglagi.Tað eru blásilærarar Musikkskúlans sum skipa fyri, og Bernharður Wilkinson stjórnar.Atgongumerki á kr. 60,- fáast við dyrnar...
Spæliætlan mánadag 8 sept.:Orkestur 1 2 kl. 15:30-17:00Orkestur 1 2 kl. 17:30-19:00Spæliætlan týsdag 9 sept.:Orkestur 1 kl. 15:30-16:30Orkestur 2 kl. 16:30-17:30Orkestur 3 kl. 17:30-18:30Konsert í Nlh kl 19:00Spæld vera verk eftir Gluck, Bach, MozartElgar, Strauss, Grieg, Molley og HallnæsFrumframførsla er av...
Í yngra kóri musikkskúlans er pláss fyri nýggjum næmingum, bæði gentum og dreingjum í 1. og 2. flokki (7-9 ár). Um nógv tekna seg verða møguliga dreingir og gentur býtt í hvør sín bólk. Somuleiðis er pláss í eldra kóri, har børn í 3.-6....
Skrá:Mazzettitango og filmstónleikur úr "Amélie".Øll eru vælkomin. Ókeypis atgongd ! ...


text:
Rastafarilæran
Rastafarilæran tók seg upp ímillum tey fátæku í Kingston í Jamaika í 1930-árunum. Tey, ið taka undir við hesari læru, halda, at Haile Selassie (1892-1975), sum var keisari í Etiopia, var ein gudur. Tey trúgva eisini, at Gud (Jah) skal føra tey aftur til Etiopia, hitt lovaða landið. Ras Tafari (Haile Selassie) ráddi í Etiopia tey árini, óteljandi afrikonsk fólkasløg vórðu kúgað um allan heim. Hjá mongum menniskjum í Karibia gjørdist hann ímynd um betri kor. Tey blandaðu saman frásøgur úr Bíbliuni og ynski og dreymar sínar og hildu, at svarta ættarslagið var útvalt fólk, ið hevði tolt nógv, men at Haile Selassie nú skuldi bjarga teimum og føra tey heim aftur til eitt betri lív í Afrika. Tey nevndu seg rastafarianar, eftir honum. Síðan í 1970-árunum er reggaetónleikurin, sprottin úr rastafarilæruni, farin um allan heim. Rastafarianar eta vanliga ikki svínakjøt, eru ímóti harðskapi og ganga við síðum flættum. Klæði teirra eru mest grøn, gul og reyð, ið eru litirnir í tjóðarmerki Etiopia.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Merkur
Merkur hevur sum Venus, Mars, Jupiter og Saturn altíð verið kend. Hon er tann minsta av hesum "gomlu" gongustjørnunum, men tá ið Pluto varð funnin í 1930 fekk Merkur ivasama heitið at vera næst-minsta gongustjørnan. Á altjóða ráðstevnuni fyri stjørnufrøðingar í 2006 misti Pluto sína støðu sum gongustjørna og varð bólkaður av nýggjum í bólkin gongustjørudvørgar, og er Merkur tí aftur at rokna sum minsta gongustjørnan í okkara sólskipan. Hon er bert áleið hálva aðru ferð størri enn Mánin.
Merkur er næst sólini. Lítil er hon, knappar 5 tús. km. í tvørmál; tað er um 40 % meira enn tvørmálið á okkara mána. Á ýtuni minnir hon eisini mest um mánan. Á myndum, sum amerikanska rúmdarfarið Mariner 10 tók í 1974, síggjast dalar og fjøll, rivur og holur. Hon hevur eina fasta flatu omaná, burtursæð frá teimum holunum, sum eru skapt tá meteorar og annað hava gjørt um seg gjøgnum milliardir av árum. Arruta ýtan er tekin um, at loftsteinar í hópatali eru niðurdotnir á Merkur fyrstu mia. árini, eftir at gongustjørnan varð gjørd. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 28°, tí er Merkur ring at síggja, og hon sæst bara í skýmingini ella á lýsingini. Lofthav er einki, til tess er Merkur ov løtt. Nógvi hitin forðar tí eisini. Á sólsíðuni eru máld 427 °C, á skuggasíðuni -173 °C. Innan í Merkur er jarnkjarni, og um hana er magnetfelt. Máni okkara hevur hvørki. Um Merkur melur eingin máni. Merkur eitur eftir rómverska handilsgudinum.
Innihaldsyvirlit
Hagtøl[rætta | rætta wikitekst]
- Miðalfjarstøða frá sólini: 57,9 milliónir km
- Rotatiónstíð (Longd á degnum): 59 Jarðardøgn
- Umfarstíð (Longd á árinum): 88 Jarðardøg
- Yvirflatuhiti: -180 °C (náttsíðan); 430 °C (dagsíðan)
- Diametur: 4.875 km
- Voluma (Jørðin = 1): 0,056
- Massi (Jørðin = 1): 0,055
- Tyngd við Ekvator (Jørðin = 1): 0,38
- Tal av mánum: 0
- Eygleiðing: Merkur er ongantíð meir enn 28º frá Sólini á himlinum og sæst tí bert við sólarris ella sólsetur. Hon er tann truplasta av teim nærmastu gongustjørnunum at fáa eyga á, og sæst einans nakrar fáar dagar hvønn mánað.
Gonga Merkurs um Sólina[rætta | rætta wikitekst]
Merkur er tann gongustjørnan, ið hevur mest sermerktu gongdina um Sólina. Tað eru aðrir himmalknøttir, ið hava gongur, ið eisini eru serligar, men hesir knøttir eru ikki gongustjørnur. Í perihelium er Merkur einans 46 milliónir km frá Sólini, men í aphelium er hon 69,8 milliónir km haðani. Ekvatorialplanið hjá Merkur fellir saman við umfarsásin (tvs. rotatiónsásin stendur næstan vinkulrætt á umfarsásin). Hetta merkir, at ongar árstíðir eru á gongustjørnuni, og í ávísum kraterum við pólarnar sær sólin ongantíð. Umfarsásurin hellir 7º í mun til umfarsás Jarðar. Av tí at Merkur melur um Sólina innafyri Jørðina hevur hon fasur, akkurát sum Mánin.
Merkurgongan[rætta | rætta wikitekst]
Einar 13 ferðir hvørja øld førir himmalgonga Merkurs hana millum Jørðina og Sólina, soleiðis at vit kunnu síggja hana sum ein lítlan svartan blett, ið ferðast eftir Sólarskivuni.
Rotatión og umfar[rætta | rætta wikitekst]
Merkur melur tríggjar ferðir um seg sjálva fyri hvørjar tvær ferðir, hon melur rundan um Sólina (við øðrum orðum eru trý Merkur "døgn" fyri hvørji tvey Merkur "ár". Henda merkisverda støða ger, at stóðu vit á Merkur, so gingu 176 Jarðarsamdøgur millum hvørt sólarris.
Samanseting[rætta | rætta wikitekst]
Missiónir til Merkur[rætta | rætta wikitekst]
- Mariner10 (USA) - Send avstað: 1973, kom til Merkur: 1974. Mariner10 fleyg bert forbið Merkur og samlaði data ímeðan.
- MESSENGER (USA) - Send avstað: 2. august 2004, í ringrás: 18. mars 2011. MESSENGER ferð at gera tær mest neyvu kanningarnar av Merkur til dato.
- Evropearar fyrireika at senda ein satellit til Merkur í ár 2014.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- [1] jpl.nasa.gov.
- [2] Missiónir til Merkur.
- Forlaget Aktium: Universet - Illustreret Opslagsværk (2006).


text:
Irak
Irak (arábiskt: Jumhūriyat Al-ʿIrāq, kurdiskt: Komarê Iraq) ella Lýðveldið Irak er eitt hitt størsta og sterkasta landið í hesum parti í Miðeystri. Meginparturin av landinum er turr oyðimørk og berligt fjallalendi. Irak hevur mark við seks lond: Í vesturi hevur Irak mark við Jordan og Saudi-Arábia, í norðri við Sýria og Turkaland, í eystri við Iran, og í suðri við Kuveit. Høvuðsstaður er Bagdad og høvuðsmálið er arábiskt. Umleið 19 milliónir fólk hava atkvøðurætt á irakska tjóðartingsvalinum. Teirra millum eru hálv onnur millión irakar, sum búgva í øðrum londum. 90 prosent av inntøkunum hjá Irak koma frá oljuvinnuni.
Innihaldsyvirlit
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Meginparturin av fólkinum eru muslimar og tala arábiskt. Í norðara parti í landinum búgva eisini um 4 milliónir kurdar.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Síðan Irak gjørdist lýðveldi í 1958, hevur politiskur ófriður javnan verið. Í 1980-árunum kríggjaðist Irak við Iran í samfull 8 ár, og tá ið Irak legði Kuveit undir seg, leyp stórt altjóða herlið á. Kríggið verður rópt Flógvakríggið (2. august 1990–28. februar 1991), og Irak tapti so dyggiliga.
Irak-kríggið[rætta | rætta wikitekst]
Tann amerikanska innrásin byrjaði 20. mars 2003. Amerikonsku royndirnar at skapa demokrati og samstundis Kríggið Móti Yvirgangi, hevur havt við sær at landið er gjøgnumdrivið av harðskapi, deyða og líðing. Tað rakar øll, men mest kvinnurnar. Meira enn ein millión irakiskar kvinnur eru í dag einsamallar um at uppihalda familjunum, og arbeiðsloysið er stórt. Áðrenn kríggið gingu tey flestu børnini í skúla, og kvinnur arbeiddu í stórum tali. Í dag eru teir almennu stovnarnir, har kvinnurnar starvaðust ikki til. Aðrasteðs, sum til dømis í Basra, hava trúarbólkar, sum hava serliga fatan av, hvussu kvinnur skulu vera, tikið valdið. Í dag sleppa kvinnur í Basra ikki at íðka ítrótt og noyðast at ganga við turriklæði.
Kríggið í Irak hevur kostað yvir 600 000 sivilum irakum lívið, vísir ein kanning, sum amerikanskir og irakskir granskarar hava gjørt í 2006 [1]. Metingarnar hjá granskarunum fýra ferðir hægri enn tey tøl, irakska stjórnin higartil hevur almannakunngjørt um sivilt mannfall, bygt á upplýsingar frá líkhúsum og sjúkrahúsum. Granskararnir byggja hinvegin síni tøl á spurnarkanningar, sum eru gjørdar á rættiliga breiðum grundarlagi kring alt Irak. At 600 000 sivilir irakar eru falnir undir krígnum, svarar til, at 500 sivilfólk eru deyð hvønn einasta dag síðani amerikansku innrásina í mars mánaði í 2003.
Ein rúgva av palestinensum eru vorðnir heimleysir av ófriðinum, sum hevur merkt landið síðani USA gjørdi innrás í 2003. Í 2003 búðu 34 000 palestinensar í Irak. ST hjá kommessiónin fyri flóttafólk metir, at talið nú er minkað niður í 10 000-15 000.
Kríggið í Irak hevur nærum kostað USA tað sama sum kríggið í Vjetnam. Amerikanska kongressin hevur latið gjørt eina nýggj frágreiðing um, hvussu nógv kríggj hava kostað USA, líka afturi frá 1775. Irak-kríggið verið líka dýrt fyri USA sum Vjetnamkríggið. Uppgerðin vísir, at Irak-kríggið, sum higartil hevur vart í fimm ár, hevur kostað amerikansku skattagjaldarunum umleið 3.074 milliardir krónur. Vjetnamkríggið, sum vardi í 10 ár, kostaði 3.170 milliardir krónur, við virðinum á dollaranum í dag. Tað er tó eitt sindur trupult at samanbera, millum annað orsakað av inflatiónsfaktorinum.
Hóast tað eru 11 ár síðan, at USA leyp á Irak, er støðan í landinum ófriðarlig og ótrygg. Amerikanski forsetin, Barack Obama, leggur nú eftir USA og tess sameindu í Irak. Obama heldur, at londini hava gjørt alt og lítið til tess at loysa flóttafólkakreppuna, sum hevur tikið seg upp aftan á kríggið í Irak. Irakkríggið er av, í øllum førum á pappírinum. Hósdagurin 29. des. í 2011 var almenni dagurin fyri endan á krígnum, sum byrjaði 20. mars 2003, men nógv ivast í, um unga irakska fólkaræðið er nóg sterkt til at standa á egnum beinum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Hjúnalag[rætta | rætta wikitekst]
Irakiska stjórnin hevur gjørt eitt lógaruppskot í mars 2014, sum loyvir pedofili og neyðtøku innan karmarnar í hjúnalagi [2]. Stjórnin ætlar at loyva monnum at gifta seg við 9 ára gomlum gentum, at gera tað lógligt fyri mannin at neyðtaka konu sína, umframt at tað skal tryggjast við lóg, at menn altíð skulu fáa foreldramyndugleikan í samband við hjúnaskilnað. Umframt nevndu broytingarnar mælir lógaruppskotið til, at tað ikki skal vera loyvt hjá muslimum at gifta seg við einum, sum ikki er muslimur, og so skulu kvinnur eisini hava avmarkaðan arvarætt [3]. 21 av 29 umboðum í stjórnini taka undir við uppskotinum, sum skal samtykkjast í irakiska tjóðartinginum, áðrenn tað kemur í gildi. Higartil hava bæði gentur og dreingir skula verið 18 ár, áðrenn tey hava kunnað gingið saman í hjúnalag, men irakski løgmálaráðharrin, Hassan al-Shimari, sigur, at hetta aldursmarkið er brot á Sharia, og at tað tí eigur at verða broytt [4].
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið fruktagóða lendið fram við Evfrat og Tigris er frá, er tað mesta av Irak fjalla- og oyðimarkarlendi. Bara sættingurin av víddini er nýtilig landbúnaðarjørð, tí má Irak flyta inn stóran part av matvørunum, landinum tørvar.
Landslutir í Irak[rætta | rætta wikitekst]
1. Bagdad
2. Salah ad Din
3. Diyala
4. Wasit
5. Maysan
6. Al Basrah
7. Dhi Qar
8. Al Muthanna
9. Al-Qādisiyyah
10. Babil
11. Karbala
12. An Najaf
13. Al Anbar
14. Ninawa
15. Dahuk
16. Arbil
17. At Ta'mim
18. Sulaymaniyah
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.nytimes.com/2006/10/11/world/middleeast/11casualties.html?_r=0
- ↑ http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/mar/14/jafari-law-iraqi-violation-women-rights-marital-rape
- ↑ http://www.welt.de/politik/ausland/article125880940/Ein-Gesetz-fuer-fromme-Paedophile-im-Irak.html
- ↑ http://www.abc.net.au/news/2014-03-09/iraqi-women-protest-against-proposed-islamic-law/5308380


text:
Yvirlýsing millum Føroya Landsstýri og stjórn Íslands
Á ráðstevnu í Norðurlandahúsinum 5. mars var ein yvirlýsing undirritað millum Føroya Landsstýri og stjórn Íslands. Yvirlýsingin hevur til endamáls at menna samstarv tjóðanna millum. Serstøk áherðsla er at menna vinnu- og nýskapan hjá báðum tjóðum. Eisini at varðveita felags mentanararv og at varðveita ta vælvild og felagskenslu, sum er og hevur verið í teirra samskifti, og at fremja hetta við serligum atliti at vinnuligari menning og nýskapan.
Yvirlýsingin er undirskrivað av vinnumálaráðharrum og fíggjarmálaráðharrum í báðum londum: Steingrímur J. Sigfússon og Katrín Júlíusdóttir úr Íslandi, og Johan Dahl og Jørgen Niclasen úr Føroyum.
Ráðstevnan varð hildin í sambandi við at Íslendingar vildu vísa Føroyingum takksemi fyri tað vinarlag teir vístu við pengaláni uttan treytir, eftir kreppuna í 2008.
Yvirlýsingin, undirritað av ráðharrum kann síggjast her.


text:
Nashyrningur
Fyrstu nashyrningarnir (frøðiheiti Rhinocerotidae) vórðu til fyri 30 mió árum síðan, og teir eru millum størstu súgdjór, ið livað hava á landi. Nú eru fá djórasløg, ið eru verri fyri enn nashyrningur. Hann verður dripin í túsundatali fyri hornið á snáðini, og øll nashyrningasløg eru í altjóða yvirlitinum við djórasløgum í vanda. Nashyrningar eta gróður.
Hornið er úr hárkendum tægrum, ið eru persaðar saman til hart evni. Sló er ikki í horninum. Indianashyrningur og javanashyrningur hava bara eitt horn. Hini sløgini hava øll tvey. Nashyrningur hevur tjúkka og seiga húð. Á summum er húðin skift í stórar húðarplátur, rukkur og faldir um bein og háls. Húðin á indianashyrningi er átøk brynju. Flestu nashyrningar eru snøggir, hava ikki hár á kroppinum, bara sumatranashyrningur er loðin.
5 sløg eru - Hvítur nashyrningur og svartur nashyrningur í Afrika, indianashyrningur, javanashyrningur og sumatranashyrningur. Nashyrningar liva vanliga stakir. Teir síggja stutt frá seg, men hava góða hoyrn og frálíkt tev. Tapirur er nær skyldur við nashyrning.