text:
Seinast broytt:
Námsætlan sum Word-fíla:
1. Samleiki
Alisfrøði er læran um, hvussu menniskju hugsa sær náttúruna skipaða og samansetta.
Alisfrøðin hevur sum samrunnin partur av øðrum vísindagreinum sín uppruna í strembanini eftir at fáa størri kunnleika um náttúruvísindaligu heimsmyndina. Við at eygleiða, greina og skipa náttúrunnar fjølbroyttu lutir, og við at gera royndir, útrokningar og myndlar, er menniskjan sum frá líður vorðin betur før fyri at skilja, skifta orð um og taka støðu til fyribrigdi og hendingar í náttúru og umhvørvi.
Sum lærugrein útvegar alisfrøðin næmingum vitan, sum fevnir um grundleggjandi hugtøk so sum tíð og rúm, umframt meginreglurnar fyri mekanikki, hita- og ellæru, aldulæru, atom- og kjarnalæru. Dentur verður lagdur á samspælið millum verkligar royndir og ástøði, og at kanningar í starvstovu og úti í náttúruni geva næminginum ítøkiligt innlit í ransóknararbeiði, ið eggjar fram spurningar, víðkar hugflogið og stimbrar skilvísa hugsan.
Við sínum avgerandi luti í fatanini av heimsmyndini eins og í tøkniligum frambrotum hevur alisfrøðin havt stóra ávirkan á lívsumstøður og mentan. Lærugreinin gevur eisini amboð at skilja náttúruvísindaligar arbeiðshættir og tann leiklut, náttúruvísindini hava í sambandi við ta heimsmynd, vit gera okkum. Týdningur og samleiki hjá alisfrøðini eru tískil knýttir bæði at søguligum og siðfrøðiligum virðum, og at teimum avbjóðingum, sum eyðkenna gerandisdagin í okkara samfelag.
2. Endamál
Undirvísingin í alisfrøði á E stigi hevur til endamáls:
- at næmingurin fær gjørt sær eina skipaða fatan av umheiminum, sum tekur støði í tilhugsanum, royndum og eygleiðingum, sum menniskjað gjøgnum tíðirnar hevur gjørt
- at næmingurin fær eina fatan av týdninginum, ið náttúruvísindaligir arbeiðshættir og myndlahugtøk hava havt fyri menningina av tøknifrøði, mentan og samfelagi
- at næmingurin fær eina fatan av, á hvønn hátt náttúruvísindaligi hugsanarhátturin er grundarlag undir tøknifrøðini nú á døgum
- at næmingurin fær eina greiða fatan av alisfrøðiligum meginreglum og hugtøkum
- at næmingurin ognar sær kunnleika um alisfrøðiligar arbeiðs- og hugsanarhættir, so hann við myndlum og verkligum royndum evnar at vísa og lýsa, hvussu menniskju hugsa um og fata náttúruna rundan um seg
- at næmingurin ognar sær kunnleika um veruligar tøkni- og náttúrufakligar trupulleikar, ið gera seg galdandi innan vísindi, menning og framleiðslu, har alisfrøðin hevur ein týðandi leiklut í sambandi við hugsandi loysnir
- at næmingurin við verkligum royndum og ástøðiligum myndlum ognar sær kunnleika um, hvussu alisfrøðiligir myndlar verða settir upp og nýttir sum amboð til kvalitativt og kvantitativt at lýsa og greiða frá fyribrigdum og tilgongdum, ið eru av náttúrufrøðiligum slag
- at næmingurin ognar sær førleika at eygleiða neyvt og at nýta mátitól og aðra royndarstovuútgerð, har undir teldbúnað, sum natúrligan part av undirvísingini
- at næmingurin fær høvi til at arbeiða við tekstir við tøknifrøðiligum og náttúruvísindaligum innihaldi, umframt at grunda yvir innihald og próvførslu samstundis sum hann evnar at síggja lærugreinina úr røttum sjónarhorni
- at næmingurin ognar sær førleika at nýta alisfrøðiligan hugsanarhátt og háttaløg, tá ið hann skal loysa ástøðiligar og verkligar spurningar í, sum eru knýtt at teirri útbúgving, hann hevur valt
- við fakligum greiðsluevnum at geva næminginum innlit í náttúru- og tøknifrøðiligu sjónarmiðini í sambandi við burðardygga menning
- at geva næminginum veruligan alisfrøðiligan førleika, so hann er førur fyri at sameina ástøðiliga vitan, royndir og myndlar
- at birta upp undir, at leitanar- og rannsóknarhugur næmingsins verður mentur.
3. Stig og tímatal
Undirvísingin í alisfrøði á E-stigi fevnir um 54 klokkutímar, ið svarar til 72 pultstímar (tvær arbeiðsvikur).
4. Øki
Fakliga innihaldið í lærugreinini er lutað sundur í kjarnaøki og ískoytisøki. Kjarnaøki eru kravd øki, ið fevna um umleið 80% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki fevna um umleið 20% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi.
Kjarnaøki
Ítøkiliga innihaldið í lærugreinini er grundað á metingarnar um, hvørji týðandi alisfrøðilig evnir eru partur av útbúgvingini, sum lærlingurin hevur valt. Lærugreinin fevnir um sjey kjarnaøki, umframt uppskot til hugdýpingarøki, ið eru at meta sum tað, sum í minsta lagi krevst at vera gjøgnumgingið og lært fyri at røkka førleikamálunum í námsætlanini. Økini umskarast og virka fyri ein stóran part saman í undirvísingini. Evnini í kjarnaøkjunum kunnu verða vektaði ymiskt. Kjarnaøkini eru:
Alisfrøðin í náttúruvísindaligu heimsmyndini
Høvuðstættir í galdandi alisfrøðilýsingini av alheiminum og menningarsøgu hansara, her ímillum Kosmologisku meginreglurnar og víðkan alheimsins, m.a. reyðforskjóting hjá litbandslinjum
Jørðin sum gongustjørna í sólskipanini sum grundarlag undir lýsingini av beinleiðis mátførum náttúrufyribrigdum
Náttúrunar minstu laðingarsteinar, her ímillum atom sum grundarlag undir lýsingini av makroskopiskum (sjónligum) eginleikum hjá einum evni, umframt menningarsøgan hjá frumevnunum.
Orka
Kjarnaøkið orka fevnir um orku og orkubroyting, m.a. mátt, virkt og gagnvirði. Økið fevnir eisini um orkuformar og kvantitativa viðgerð av umsetninginum millum tveir orkuformar. Kinetisk og potentiell orka í tyngdarfeltinum nær Jørðini, innari orka og orkuviðurskifti í sambandi við temperatur- og umskifti, eru eisini fevnd av kjarnaøkinum orku, umframt javnvirði millum massa og orku, m.a. Q-virði í kjarnandgerðum. Eisini fevnir kjarnaøkið orka um temperaturhugtakið, varma, innaru orku, støðuformar, umbúning (faseovergang), idealgasslógina og termodynamikk.
El-læra
Kjarnaøkið el-læra fevnir um einfaldar elektriskar ringrásir við stationerum streymum lýst sambært stremstyrki, spenningsmuni, resistansi og orkubroyting (energiomsætning). Eisini fevnir hetta øki um veksilstreym og tað at framleiða veksilstreym, elektrisk og magnetisk felt og løðingar í teimum, m.a. feltið kring eina punktløðing og homogent elektriskt felt og kraftina í einari elektriskari løðing og einum streymberandi leiðara, rørsluna í homogenum elektriskum og magnetiskum feltum, induktión og induktiónslóg Faradays, umframt Coulombs lóg og Laplace lóg.
Bylgjur
Kjarnaøkið bylgjur fevnir um grundleggjandi eginleikarnar í sambandi við bylgjulongd, tíðføri (frekvensur), útbreiðsluferð og velking (interferensur), ljóð og ljós sum dømi um bylgjur umframt tað elektromagnetiska litbrotið, fysiskir eginleikar hjá ljóði og ljósi og teirra sambond við okkara sansafatan.
Kvantufysikkur
Kjarnaøkið kvantufysikkur fevnir um bygnaðin í atomum og atomkjarnum, orkuna í fotonum, emissión og absorptión av stáling í atomarum skipanum, litbrot, geislavirkni, m.a. sløg av fáningum (henfaldstyper), virkni og fáningarlógin (henfaldsloven). Øki fevnir eisini um orku í fotonum og flytmongd, tvíteingi í bitlabylgjum (partikelbølgedualitet), javnvirði millum orku og massa, rokning av Q-virði, bindingsorku og kjarnabygnað.
Mekanikkur
Kjarnaøkið mekanikkur fevnir um kinematiska lýsing av rørslu í einari og tveimum dimensjónum, her ímillum skrátt kast og javna kringrørslu. Eisini fevnir økið um impulsvarðveitslu,impulsmoment og kraftmoment, elastiskan og óelastiskan stoyt í einari og tveimum dimensiónum, krafthugtakið og lógir Newtons, m.a. trýst, uppdrift umframt gníggi- og luftmótstøða, graviatiónslógina og rørslu kring eitt høvuðslikam (centrallegeme). Harumframt fevnir kjarnaøkið um máttar- og orkuviðurskifti í sambandi við harmonisk sveiggj, mekaniska orku í einum homogenum tyngdarfelti og fyri graviatiónsfeltið kring eitt miðstøðulikam (centrallegeme).
Alisfrøðin í 21. øld
Eitt evni undir hesum kjarnaøki verður fráboðað og lýst fyri næmingunum framman undan 3. skúlaársbyrjan.
Ískoytisøki
Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum semjast um í felag. Ískoytisøki kunnu styðja og lýsa eitt ella fleiri kjarnaøki frá øðrum sjónarhornum og vera við til at menna førleikar næmingsins samsvarandi teimum førleikamálum, ið ásett eru. Endamálið við ískoytisøkjum er harumframt at geva skúlum og útbúgvingarbreytum rúm fyri serligum eyðkennum og arbeiðsháttum.
Hugdýpingarøki
Í undirvísingini verður dentur lagdur á fakliga djúphugsan, so at lærugreinin eisini kann verða sædd í einum størri samanhangi, bæði tá ið tað snýr seg um verkligt og ástøðiligt arbeiði.
Við støði í lýstu kjarnaøkjunum velja næmingarnir saman við læraranum, tá ið skúlaárið byrjar, eini 3-4 hóskandi hugdýpingarøki at arbeiða við og at skriva frágreiðingar í.
Hugdýpingarøkini kunnu t.d. vera:
Sveigjandi skipanir
- Sveiggjtíð og frekvensur
- Pendul (eisini fjøðurpendul)
- Alduformar (tvør – og longdaraldur)
- Alduformilin
- Viðsveiggj (Resonans)
- Interferens
Aldueginleikarnar hjá ljóði og ljósi
- Resonans (ljóð)
- Polarisatión (ljós)
- Interferens (ljóð og ljós)
- Ljósspektur
- Grundlitir
- Ultraviolet ljós
- Infrareytt ljós
- Aldu - og partikkilfyrimyndin hjá ljósi
Joniserandi geislingar
- Alfa – beta og gammageislingar
- Røntgengeislingar
- Ávísing av joniserandi stráling
- Geislavirki fán (hálvbýtisstíðir)
- Lívfrøðilig ávirkan av geislavirkni
- Nýtsla í heilsuverkinum
Orkugerð við kjarnorku
- Fissión
- Fisións -reaktorar
- Fussión
- Vandar (t.d. Tjernobyl)
Ravmagn og orka
- Induktión
- Spenningsbroyting (transformatíon)
- Flutning av ravmagnsorku
- Spennings- og effektmiss
- Orkuhugtakið
- Orkuumgerð
- Orkuverk og orkunýtsla
- Orkutilfeingi.
5. Førleikamál
Førleikamálini í alisfrøði eru býtt sundur í støðisførleikar og fakligar førleikar.
Støðisførleikar
Støðisførleikar eru grundleggjandi førleikar, sum menniskju ogna sær tíðliga í lívinum, men sum mugu stimbrast og mennast alt lívið. Støðisførleikar hava avgerandi týdning fyri at kunnleiki, vitan og førleikar verða ment í øllum lærugreinum. Støðisførleikar eru við til at menna sannkenning, virðing, hugflog og evni til støðutakan og sjálvirkni. Undirvísingin skal virka fyri, at næmingurin fær hug og sinni at læra og geva sítt íkast til kjak og loysnir.
Í hesum sambandi eru fýra støðisførleikar lýstir við atliti at teimum fortreytum, sum eru galdandi fyri lærugreinina. Í øllum lærugreinum skal næmingurin læra:
- at virða
- at samskifta
- at kanna
- at skapa
At virða
At virða er at virka fyri góðari samveru millum menniskju og fyri góðum samanspæli millum menniskju, náttúru og umhvørvi. Virðing fremur tryggleika og trivnað, ið eru fortreytir fyri gagnligari menning. Undirvísingin skal virka fyri, at hvør einstakur næmingur verður sæddur og hoyrdur, og at hann kennir seg at hava virði og týdning, har hann er.
Førleikin at virða snýr seg í alisfrøði um at virða tær grundleggjandi reglur, ið náttúran og tað náttúruskapta umhvørvi hava at laga seg eftir. Undirvísingin leggur dent á, at næmingurin skilir tær fymisku fortreytirnar, ið øll menniskju hava í lívinum, og lærir at virða tørv og sjónarmið hjá øðrum, uttan mun til aldur, kyn, húðarlit og lívsáskoðan. Næmingurin skal eisini virða sín egna tørv og tað nátturutilfeingið, vit øll eru bundin at. Hann skal læra at virða tær skyldur og tey rættindi, sum fólkaræði byggir á, eins og hann skal hava virðing fyri, at ymiskar mentanir og samfeløg kunnu byggja á onnur virði enn hansara egnu.
At samskifta
Førleikin at samskifta snýr seg í alisfrøði um førleikan at bera fram sína hugsan og sína vitan munnliga og skrivliga, og at lesa. Lærugreinin alifrøði hevur ein týðandi leiklut í at menna førleika næmingsins at samskifta um náttúruvísindi. At samskifta um náttúruvísindi snýr seg eisini um at rokna og at nýta tøknilig amboð, ið tæna samskiftinum millum manna sum heild.
Næmingurin dugir at orða seg bæði munnliga og skrivliga, tá ið tað snýr seg um at nýta faklig hugtøk í sambandi við alisfrøðilig viðurskifti, t.d. egnar eygleiðingar bæði í gerandisdegnum og í royndarstovuni. Næmingurin evnar at orða spurningar og at seta fram tilhugsanir, sum kunnu verða kannaðar, próvføra og skifta orð um hetta. Næmingurin skal tí vera við í samrøðum, samskifta um hugskot og tosa um spurningar og hugsandi loysnir við onnur.
Førleikin at bera fram hugsanir sínar munnliga og skrivliga verður mentur við miðvíst at arbeiða við og venja í ymiskum samskiftisstøðum. Í lærugreinini skal næmingurin frá fyrsta degi verða vandur við at tala, skifta orð, lýða á, próvføra og bera fram egnar metingar. Ein týðandi støðisførleiki er at duga at seta spurningar og hypotesur, eftirkanna hesi við sjálv at fyrireika mannagongdir og at velja neyðug amboð. At eftirmeta royndarúrslit og greiða frá teimum er somuleiðis ein týðandi støðisførleiki
Førleikin at lesa og skriva er avgerandi fortreyt fyri øllum samskifti og lærdómi í lívinum. At skriva er at skipa hugsan og menna hugskot; at lesa er at skyna á og tulka. Í lærugreinini skal næmingurin tí frá fyrsta degi verða vandur við at lesa náttúrufrøðiligar tekstir og at gera grein fyri sínum eygleiðingum og viðrakingum á skrift. Førleikin at lesa er ikki bert at lesa fakligan tekst, men eisini myndlar og nýtsluávísingar, umframt at finna og savna inn dátur og greina hesar.
Næmingurin dugir at lesa og skilur vegleiðingar, talvur, farmyndir, farstrikur, myndlar og ímyndir. Ein annar partur av støðisførleikanum er at kunna seta seg inn í nýggj øki av lærugreinini m.a. við hjálp úr øðrum bókum, tíðarritum og av internetinum.
Førleikin at rokna snýr seg í alisfrøði um førleikan at lesa hagtøl, fata bygnað, frymlar og úrtøkiligar skipanir. At rokna er eisini at hugsa skilvíst og loysa greiðsluevni. Í hesum sambandi evnar næmingurin at brúka tøl og útrokningar, at skráseta, viðgera og leggja fram úrslit av egnum eygleiðingum, eitt nú við talvum og ritmyndum. Hesir førleikar eru fortreyt fyri at skilja og taka støðu til mangar gerandistekstir, og tí hevur undirvísingin í síni heild, bæði í føroyskum og náttúrulærugreinunum, ein avgerandi leiklut í hesi menning.
Førleikin at nýta tøknilig amboð er í alisfrøði at duga at nýta kunningartøkni, ið er ein fortreyt fyri øllum fjarskifti. Ein vandalig meting av upplýsingum av internetinum er eisini partur av støðisforleikunum.
Næmingurin dugir at nýta KT í alisfrøði, eitt nú at fáa til vega, viðgera og leggja fram tilfar sum sína egnu eygleiðing, og fara í dýpdina við fakinum. Ein kritisk og sjálvstøðug meting av upplýsingum av internetinum er partur av støðisførleikunum.
At kanna
Førleikin at kanna er ein íborin førleiki. Vit kanna umhvørvið fyri at klára okkum í lívinum. At kanna er at eygleiða, undrast, finna svar og gera royndir. Lærarar skulu geva gætur, at hesir førleikar verða mentir frá lægsta til hægsta stig.
Førleikin at kanna er av alstórum týdningi í alisfrøði og snýr seg um at eggja forvitni næmingsins og stimbra hug og dirvi hansara til at seta spurningar og royna, umframt at leita sær ráð og vitan um alisfrøðilig viðurskifti. Næmingurin skal gera verkligar royndir í starvsstovu og úti í náttúruni, umframt at læra at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan og kunnleika í bókmentum, handbókum, tíðarritum, á bókasavni og á internetinum. Við dømum og venjingum skal næmingurin læra at nýta vísindaliga framferðarháttin, og at handfara keldutilfar á sakligan, siðiligan og munadyggan hátt.
Førleikin at kanna í alisfrøði snýr seg um at duga at nýta starvsstovuútgerð, ið er ætlað hesum floksstigi og tí øki, arbeitt verður við. Við dømum og venjingum skal næmingurin læra at nýta útgerðina rætt og trygt. Næmingurin skal venja seg við støðugt at skjalfesta tað verkliga royndararbeiðið, sum hann er við til at fremja í verki. Tvey alisfrøðilig evnir verða endaliga skjalfest og góðkend, og síðan nýtt sum grundarlag undir munnligu próvtøkuni.
At skapa
Forvitni, spæl og hugflog eru serligir eginleikar, sum lærarin skal varða um og gera gagn av í undirvísinigini. At skapa er eisini ein førleiki, ið kann vinnast við lærdómi. Næmingurin skal læra at hugsa, tala og skriva sjálvstøðugt og at menna hugskot síni, og hann skal kenna seg at hava ein virknan lut í egnari menning og læring.
Førleikin at skapa snýr seg í alisafrøði um at gera næmingin tilvitaðan um og líta á egin evni, so hann gerst førur fyri sjálvur at byggja víðari á tað, sum lært er. Næmingurin skal læra, hvussu náttúruvísindini hava verið við til at broytt náttúru, lívsáskoðan, mentan og samfeløg. Næmingurin skal læra, at verkligar royndir og frágreiðingar um alis- og evnafrøðilig viðurskifti eru ein partur av skapandi tilgongdini, sum byggir á hugflog, íblástur og treystleika. Við atliti at búningarstigi og serligu gávum næmingsins verður arbeitt miðvíst við skapandi tilgongdum, sum fremja íblástur og stimbra hugflogið. Við at arbeiða við myndlum lærir næmingurin at meta um dygdina í avrikum hjá sær sjálvum og øðrum.
Fakligir førleikar
Við støði í kjarnaøkjum og valdum hugdýpingarevnum dugir næmingurin eftir lokið E-stig:
- at gera og brúka einfaldar alisfrøðiligar myndlar til at greiða frá alisfrøðiligum fyribrigdum, bæði kvalitativt og kvantiativt, og at meta um, hvørt givnu myndlar eru væl eydnaðir
- at gera útrokningar í alisfrøði við støði í grundleggjandi hugtøkum og hóskandi myndlum
- at leggja til rættis, greiða frá og gera royndir í alisfrøði við støði í givnum umstøðum og sjálvstøðugt, og á skilagóðan hátt leggja úrslitið fram
- at vísa alisfrøðiliga fatan av náttúrfyribrigdum eins væl og tøknifrøðiligum og samfelagsligum viðurskiftum við dømum og í samstarvi við aðrar lærugreinar
- at seta seg inn í eitt ókent alisfrøðiligt øki og hava skil á tí náttúruvísindaliga háttalagnum og greiða frá tí brúkbara arbeiðsumráðnum, umframt at síggja umrødd alisfrøðilig evni í frásjón
- at vísa á alisfrøðiligt innlit við støði í egnum arbeiði og áhugaøkjum
- at leggja fram eitt alisfrøðiligt evni.
6. Eftirmeting og próvtøka
Eftirmetingar
Einstaki næmingurin skal eftirmetast ávegis í undirvísingargongdini við støði í antin skrivligum ella munnligum framløgum. Næmingurin eigur at hava eina greiða fatan av støðu síni í mun til fakligu málini í lærugreinini, og hann eigur at fáa vegleiðing um, hvussu og hvørjum arbeiðast skal við fyri at røkka málunum.
Tá ið undirvísingin er lokin, fær næmingurin støðumet. Metið verður gjørt við støði í málunum í námsætlanini, og tað verður givið við støði í einari heildarmeting av næmingsins førleikum í lærugreinini.
Próvtøkuhættir
Hildin verður ein munnlig próvtøka.
Skúlarnir gera av, hvør próvtøkuháttur verður nýttur. Sami próvtøkuháttur verður nýttur í sama flokki ella próvtøkubólki.
Próvtøkuháttur A
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming.
Próvhoyringin fevnir um framløgu næmingsins av teimum báðum endaliga skjalfestu alisfrøðifakligu verkevnunum, sum hann hevur arbeitt við í undirvísingini, og sum eru góðkend sum próvtøkugrundarlag. Næmingurin nýtir viðkomandi alisfrøðiliga og yrkisfakliga útgerð í sambandi við próvtøkuna.
Undir framløguni skal næmingurin hava høvi at sýna vitan sína og heildarfatan av teim umrøddu verkevnunum, og hann skal vísa, í hvønn mun hann er førur fyri at gera eina fakliga niðurstøðu av einum alisfrøðiligum evni. Útdýpandi spurningar kunnu verða settir.
Dømingargrundarlag
Próvtøkutilfarið, sum fevnir um tvey endaliga skjalfest og góðkend alisfrøðilig verkevni, sum næmingurin hevur arbeitt við í undirvísingini, verður sent próvdómaranum til góðkenningar sambært próvtøkukunngerðini. Tilfarið skal í sínari heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikunum sýna evni sjálvstøðugt at leggja fram og viðgera tilfarið. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísningini og síggja evnið í frásjón.
Dentur verður í dømingini lagdur á, at próvtakarin dugir
- at lýsa og greiða frá verkevnunum og at nýta alisføðilig hugtøk
- at nýta viðkomandi frymlar og háttaløg í sínari viðgerð av verkevninum
- at taka uppí viðkomandi og týðandi alisfrøðiligar luteindir
- at taka ymisk faklig sjónarmið uppí og soleiðis seta skjalfesta próvtøkutilfarið í frásjón.
Givið verður eitt próvtal við støði í einari fakligari og einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Próvtøkuháttur B
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming. Til fyrireiking verða nýttir 20 minuttir.
Munnliga próvtøkan er í tveimum pørtum:
- framløga próvtakarans av einum av teimum alisfrøðifakligu verkevnunum, sum hann hevur arbeitt við í undirvísingini, og sum er góðkent sum próvtøkugrundarlag frammanundan próvtøkuni
- framløga av próvtøkuspurningi, sum próvtakarin hevur fingið við lutakasti og fyrireikað seg til í fyrireikingartíðini.
Undir framløguni skal próvtakarin hava høvi at sýna vitan sína og heildarfatan av umrødda verkevni, og hann skal vísa, í hvønn mun hann evnar at gera eina fakliga niðurstøðu av einum alisfrøðiligum evni. Útdýpandi spurningar kunnu verða settir.
Dømingargrundarlag
Próvtøkutilfarið, sum fevnir um skjalfestu og til próvtøku góðkendu alisfrøðiligu verkevni, sum næmingarnir hava arbeitt við í undirvísingini, umframt teir próvtøkuspurningar, sum próvhoyrarin evnar til, verður sent próvdómaranum í seinasta lagi 5 dagar undan próvtøku.
Próvtøkutilfarið skal í síni heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikunum sýna evni sjálvstøðugt at leggja fram og viðgera tilfarið. Hann skal vísa, at hann evnar at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og síggja evnið í frásjón.
Í dømingini verður dentur lagdur á, at próvtakarin dugir
- At lýsa og greiða frá verkevninum og at nýta alisfrøðilig hugtøk
- At nýta viðkomandi frymlar og háttaløg í sínari viðgerð av verkevninum
- At taka uppí viðkomandi og týðandi alisfrøðiligar luteindir
- At seta próvtøkutilfar og próvtøkuspurning í frásjón
Givið verður eitt próvtal við støði í einari fakligari og einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Próvtalslýsingar
Munnligt E-stig
7. At skipa undirvísing
Í hesum parti av námsætlanini verður í stuttum greitt frá teimum didaktisku meginreglum, ið eru støðið undir skipan av undirvísing. Hvør einstøk námsætlan myndar didaktiska sjónarmiðið, og saman mynda allar námsætlanirnar tann felags didaktiska pallin, har undirvísing verður útint.
Undirvísingin tekur altíð støði í teimum førleikum, ið næmingurin hevur við sær av tí stigi, hann kemur. Námsætlan og útbúgvingarbygnaður skulu tryggja, at fortreytir fyri fjøltáttaðari undirvísing eru til staðar.
Didaktiskar meginreglur
Í undirvísingini er umráðandi, at førleikarnir at lurta, at tala, at lesa og at skriva renna saman í eina heild. Í teirri ávísu undirvísingargongdini ber til at leggja høvuðsdent á eitt av kjarnaøkjunum. Tað kann t.d. vera orka, kvantufysikkur ella mekanikkur.
Av stórum týdningi er tað at kjarnaøkini umskarast, tá ið tað ber til og tá ið tað verður mett at vera hóskandi. Sum dømi kundu partar úr kjarnaøkinum orka verið samskipaðir við pørtum úr kjarnaøkinum mekanikkur. Vitan á hesum øki kundi verið við til at gjørt fatanina av alisfrøðini meira fjøltáttaða.
Munnligi tátturin í lærugreinini skal vera raðfestur høgt, og samrøðan er kjarnin í hesum tátti. Munnligar framløgur skulu skipast inn í undirvísingartilgongdina, so næmingurin stigvíst venur seg við at leggja fram. Dentur verður lagdur á, at næmingurin sameinir munnligar framløgur við egin skrivlig verk, nýtslu av KT-amboðum, ymiskar samskiftishættir o.s.fr. Á tann hátt verður retoriski førleikin hjá næminginum mentur.
Skrivligi tátturin skal eins og tann munnligi vera skipaður inn í undirvísingina í alisfrøði. Á henda hátt kann næmingurin ogna sær góðar skriviførleikar og menna teir. Somuleiðis verður arbeitt miðvíst við at menna førleikan at rokna í undirvísingini í alisfrøði. Umframt at hetta styrkir um tvørfakliga samstarvið, fer næmingurin so hvørt at fáa eina greiðari fatan av týdninginum, hesir førleikar hava fyri alt skrivligt og formligt samskifti, og samstundis mennir hetta evnini hjá næminginum at orða seg bæði munnliga og skrivliga.
Stigvøkstur
Stigvøkstur merkir støðuga framtøku av einum lægri stigi á eitt hægri. Í læringartilgongdini verður farið frá tí lætta til tað torføra, frá tí einfalda til tað torgreidda og frá tí ítøkiliga til tað úrtøkiliga. Stigvøksturin er oftast tíðartreytaður. Undir stigvøkstrinum liggur eisini kravið um vaksandi ábyrgd og virknari luttøku. Umráðandi er í hesum sambandi, at ljós verður varpað á teir leiklutir, sum næmingur og lærari kunnu hava hvør sær. Samrátt verður um, hvat ið er best at gera, og hvussu hetta verður gjørt, so næmingurin fær ávirkan á undirvísingina og á egnu læring.
Stigvøksturin kemur serstakliga til sjóndar í teimum førleikamálum, sum lýst eru í námsætlanini. Málini lýsa framúravrikið (hægsta próvtal) og eru bindandi, soleiðis at skilja, at lærari og næmingur altíð arbeiða fram ímóti at náa teimum ásettu málunum so væl sum gjørligt. Fyri at tryggja stigvøkstur er neyðugt at sett verða ávegismál, sum hjálpa næminginum fram móti endaligu málunum. Umráðandi er eisini, at lærarin er tilvitaður um fortreytirnar hjá einstaka næminginum og tillagar undirvísingina eftir einstaka næminginum. Lærarin skal leggja undirvísingina til rættis, so næmingurin veit frammanundan, hvørji ávegismálini eru. Næmingurin skal gerast tilvitaður um tey krøv, ið sett verða, so hann kann seta upp mál, umhugsa og leggja til rættis sína egnu menning. Næmingurin skal greitt fáa at vita, hvussu hann verður eftirmettur, og hvat metingarstøðið er.
At læra at læra
Næmingurin skal gerast tilvitaður um, hvat tað í grundini er at læra. Eisini skal næmingurin gerast tilvitaður um ymiskar læringarhættir, og hvat endamálið við læringini er.
Undirvísingin skal sostatt ikki bert savna seg um tað, sum lært verður, men eisini um, hvussu lært verður. Umráðandi er, at hugtakið læring verður lýst og viðgjørt í flokkinum, so næmingurin gerst tilvitaður um, hvat hugtakið ber í sær. Næmingurin skal regluliga gerast varugur við, hvussu læringartilgondin er ætlað, og hann skal verða eggjaður til at umhugsa sína egnu støðu í henni. Dentur skal eisini leggjast á heimaarbeiði, og tann týðandi leiklut, hetta hevur í fakligu menningini.
Næmingurin skal frá fyrsta degi skilja týdningin av lærugreinini alisfrøði. Tá ið arbeitt verður við ymiskum evnum og táttum, verða ymiskir førleikar mentir. Næmingurin skal fáa fatan av, hvat hesir førleikar kunnu verða brúktir til, eisini uttan fyri skúlans gátt. Undirvísingin í alisfrøði skal gera næmingin tilvitaðan um, at hann í lærugreinini mennist og gerst førur fyri at arbeiða greinandi og kritiskt við teimum ymisku evnunum og táttunum, sum arbeitt verður við. Eisini skal næmingurin verða tilvitaður um, at hann í lærugreinini mennir sær førleikarnar at koma til orðanna í nógvum ymiskum viðurskiftum, ið so ella so eru knýtt at alisfrøðiligum spurningum.
Arbeiðshættir
Arbeiðshættir skulu veljast so, at teir eru við til at røkka teimum málum, ið sett eru. Í øllum kjarnaøkjum er umráðandi at leggja arbeiðið til rættis so, at ein líðandi stigvøkstur verður tryggjaður. Hetta verður m.a. gjørt við at týðandi evni og viðurskifti verða tikin upp í undirvísingina.
Í alisfrøði verða ymiskir arbeiðshættir nýttir, so at fjølbroytni í lærugreinini kann verða framt miðvíst. Arbeiðshættir kunnu fevna um lærarafyrilestur, einstaklingsverkevni, næmingaframløgu, samrøður í flokkinum, bólka- og toymisarbeiði, verkætlanarevni o.tíl. Tá ið arbeiðshættir verða valdir og lagdir til rættis, er eyðsæð, at lærarin hugsar um stigvøkstur í undirvísingarháttunum, har byrjað verður við lærarastýrdari undirvísing. So hvørt sum næmingarnir búnast og gerast meira sjálvstøðugir, verður hesin lærarastýrdi undirvísingarformur at minka. Avgerandi er, at undirvísingin er næmingatillagað, at hon er spurningastýrd, at næmingarnir taka sjálvir stig til at vera virknir í undirvísingini, og at undirvísingin harumframt verður sett í søguligt og spekiligt høpi.
Næmingarnir skulu ikki einans duga at fyrihalda seg til boðskap frá lærara og floksfeløgunum, men í eins stóran mun duga at miðla vitan og boðskap til lærara, floksfelagar og móttakarar uttan fyri flokshølið umframt skúlans gátt.
Arbeiðshættirnir eru tískil neyvt samantvinnaðir við serligum atliti at, hvussu arbeiðsuppgávurnar og venjingarnar hjá næminginum verða útintar.
Týdningarmikið er, at hvør næmingur lærir seg gott arbeiðslag, umframt at hann ognar sær fimi í at gera lýsandi tilfar, sum hann kann viðgera og bera fram, antin sjálvur ella í bólki. Í undirvísingini skal tí stórur dentur verða lagdur á tað sjálvstøðuga arbeiðið, næmingarnir gera, bæði tá ið talan er um verkligt og ástøðiligt arbeiði.
Skrivliga arbeiðið, sum hvør næmingur (bólkur) skal gera um hvørt av valdu evnunum, skal lýsa evnið søguligt, ástøðiligt, umframt tær royndir, ið kunnu verða gjørdar at stuðla og lýsa ástøðið.
Skrivliga arbeiðið, sum hvør næmingur (bólkur) skal gera um hvørt av valdu evnunum, skal lýsa evnið søguligt, ástøðiligt, umframt tær royndir, ið kunnu verða gjørdar at stuðla og lýsa ástøðið.
Endamálið við teimum ymsu arbeiðsháttunum er at menna aðrar førleikar enn teir reint fakligu, tað eru førleikar sum t.d. at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan, at kanna gjølla, at arbeiða sjálvstøðugt, at seta sær mál og at arbeiða evnislagað og miðvíst, at arbeiða tíðaravmarkað, at samstarva, at samhugsa, at brúka og hugsa vitan í nýggjum høpi, at leggja til rættis og evna til eitt avrik, at gera uppgávuorðingar, at brúka ymisk háttaløg, at hugsa nýtt og verkseta, at hugsa djúpari og breiðari um ávíst evni, umframt at taka á seg ábyrgd og hava virðing.
Lærari skal altíð gera sær sjálvum og næmingum greitt, hvat endamálið við ávísum arbeiðshátti er.
Samstarv
Alisfrøði er partur av yvirskipaða kravinum um samstarv millum tvær ella fleiri lærugreinar. Samstarvast skal við ymiskar lærugreinar um ymisk evni, eitt nú menning av skapandi evnum og KT-førleikum, undirvísing í evnum, sum spretta úr nærumhvørvinum, knýtt at náttúrufrøðiligum fyribrigdum, ið kunnu stuðla upp undir og geva íblástur til evni at arbeiða við í øðrum lærugreinum.
Tvørfakligt samstarv kann vera meira ella minni bindandi – frá fullkomnari samkoyring millum lærugreinir við felags tímum og felags tvørfakligum verkætlanum, til bert at fevna um avtalur millum lærarar um at fylgjast í lesnaði (lesa parallelt), t.e. at taka upp somu evni í fleiri lærugreinum samstundis, og soleiðis geva næmingunum fleiri ymiskar tilgongdir til sama spurning, um somu tíð.
Tvær høvuðsgrundgevingar eru fyri tvørfakligum samstarvi: 1) ein almenn, ið snýr seg um førleikarnar, næmingurin skal ogna sær og bjóða fram á arbeiðsmarknaðinum, og 2) ein námsfrøðilig, ið snýr seg um skiftandi arbeiðshættir og at geva næminginum innlit í tvørfakligar samanhangir.
Tvørfakligt samstarv skal hjálpa næminginum at síggja lærugreinarnar sum partar av størri heild, og tað letur samstundis upp fyri øðrum og víðari sjónarmiðum. Harumframt eru evnini at samstarva og síggja samanhangir avgerandi, tá ið næmingurin fer undir víðari lestur ella út á arbeiðsmarknaðin. Tí er umráðandi, at undirvísingin í alisfrøði verður sjónliga skipað so, at næmingurin veit, at lærugreinin er framhald av lærugreinini Alis- og evnafrøði í 9. flokki.
Avrik
Skrivligi og skapandi parturin av lærugreinini letur upp fyri tvørfakligum samstarvi, og við tí øðrvísi skrivligum avrikum. Heldur enn at lata eitt avrik inn, bara í alisfrøði, kann talan verða um tvørfakligt samstarv, t.d. eina verkætlan, eina røð av fyrilestrum, eina heimasíðu ella eina ritgerð.
Ein grundgeving fyri, at skrivligt og skapandi arbeiði kann vera partur av tvørfakligum samstarvi, er, at næmingurin lærir, at tað at skriva væl (t.e. greitt og uttan stórvegis villur) ikki bara er eitt krav í lærugreinini føroyskum, men eitt alment krav, ið er knýtt at øllum skrivligum samskifti í øllum lærugreinum.
Næmingurin skal hava venjing í at skriva so, at hann eisini skrivliga kann vera partur av toymisarbeiði og verkætlanum. Á tann hátt kann næmingurin mennast til at geva og taka ímóti viðmerkingum til skrivlig upprit, sum verða løgd fram, á mennandi hátt. Kunningartøknin letur harumframt upp fyri munagóðum og ítøkiligum møguleikum í sambandi við vegleiðing og umrøðu í sjálvari skrivitilgongdini.
Samrøða
Munnlig framseting hevur reglur og lýsingar, sum næmingurin skal duga at nýta og framhaldandi menna. Skúlin skal tí leggja dent á frásøgn og málburð, og við hesum eggja til forvitni og skapa áhuga fyri føroyskum máli sum intellektuellum amboði, ið skal víðka sjónarringin hjá næminginum. Umráðandi er, at næmingurin fær venjing í at brúka móðurmáli í lærugreinini, eitt nú við sínamillum tosi og við tí at siga frá.
Skúlin skal vera so rúmur, at til ber at tosa um kenslur, evni, hugtøk og hendingar í gerandisdegnum. Næmingurin skal arbeiða við at lurta og at vera umhugsin øll skúlaárini, samstundis sum orðaval og talugávur mennast. Næmingurin skal sleppa at royna veruligar eins væl og gjørdar (tilevnaðar) samrøður. Floks- og bólkakjak skal javnan eftirmetast so, at næmingarnir gerast tilvitaðir um, hvat tað er, sum fær tosið á glið og samrøðuna ella orðaskiftið at rigga og ganga væl.
Lesing
Næmingurin skal haldast til at lesa nógv. Eitt gott lesiumhvørvi á skúlanum er ein treyt fyri at menna góðar og fjølbroyttar lesiførleikar. Hetta verður skapt í flokkinum við nógvum ymiskum lesitilfari og góðum vanum. Skúlabókasavnið er ein sjálvsagdur partur av hesum góðu vanum. Fyri at røkka góðum lesiumhvørvi er av stórum týdningi, at skúlabókasavnið er ein natúrligur partur av skúlagongdini. Umráðandi er, at lesingin verður løgd til rættis samsvarandi tí førleikastigi, næmingurin er á. Allir næmingar skulu lesa eina aldurshóskandi skaldsøgu ella samsvarandi tekstmongd um mánaðin øll skúlaárini.
Lívlong læring
Umráðandi er, at næmingurin gerst tilvitaður um samfelagsliga og persónliga týdningin av tí menniskjaliga og samfelagsliga tilfeingi, útbúgving er. Tí skulu næmingar eggjast til at umhugsa sína egnu framtíð og seta sær persónlig mál, har lærarin leggur lag á og skapar umstøður, sum stimbra hugin til at læra nýtt alt lívið.


c: text/html

text:
Trø og hvítir ravnar
Summir dagar eru hugaligari enn aðrir dagar.
So hóast vind og regn, so hava vit á Bókadeildini fingið tvær góðar nýggjheitir í morgun.
Fyrsta er, at Træið eftir Bárð Oskarsson er vald út sum ein av bestu myndabókum. Hon hevur fingið White Raven frámerkið frá International Youth Library. Hetta er fjórða bókin hjá Bárði Oskarsson, sum hevur fingið ravnafrámerkið.
Annað er, at á norsku síðuni Barnebokkritikk, hevur Træið fingið framúr gott ummæli frá Hilde Dybvik. Hon endar orðini við at siga:
Jeg blir ikke helt ferdig med Treet. Den lille boka avstedkommer en rekke tolkninger og filosofiske spørsmål som sidestiller barnet og den voksne fordi det ikke finnes noen klare svar: Ser verden lik ut for alle? Er det nok å vite bare det vi vet? Hvor stor er verden? Eller hvor liten? Kan vi leve på andres fortellinger?
(Barnebokkritikk.no 21. sept. 2018)
Sum øllum kunnugt, sum eru forlipt í bókunum hjá Bárði, er Træið í uppskoti til Norðurlendsku barna- og ungdómsbókmentavirðislønina 2018, og vit vóna sjálvandi, at eisini tey, ið skulu taka avgerðirnar um, hvør eigur prísin, síggja, hvussu væl skrivað/teknað bókin er.
Tit kunnu lesa ummæli og annað mangt um bøkurnar her á okkara heimasíðu.
Aftur

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Góði Jenis
John Ivar Venned hevur verið so vinarligur at geva okkum á Gudloysi loyvi til at endurgeva hansara týðing av kenda lesarabrævinum til Dr. Lauru. Týðing John Ivars var at síggja í Mánadags Sosialinum tann 13. september 2010. Um Jenis av Rana hevur hug at svara hesum brævinum, leggja vit hjartans fegin hansara svar avtrat hesum bloggupostinum.
Góði Jenis
Takk fyri at tú gert so nógv fyri at upplýsa fólk viðvíkjandi Guðs lóg. Eg havi lært sera nógv frá tínum útsøgnum, og royni at deila tann kunnleikan við so nógvum fólkum sum eg kann. Tá onkur roynir at forsvara samkynda lívsstílin, til dømis, so minni tey bert á at í Triðju Mósubók 18:22 stendur týðiligani, at tað er ein andstygd. Onki meiri at diskutera. Eg havi tó brúk fyri eitt sindur av ráðgeving frá tær, viðvíkjandi nøkrum øðrum ávísum lógum og hvussu vit skulu fylgja teimum: (more…)


text:
Leiðari til Íløgudeildina
- 25 Aug 2017
- - LÍV
STARVSLÝSING
Hevur tú hug og áræði – saman við restini av starvsliðnum á LÍV – at skapa varandi virðir fyri kundar okkara og áhaldandi at menna íløguøkið, so er tað kanska tær, vit leita eftir.
Íløgudeildin arbeiðir áhaldandi fyri, at eftirlønaruppsparingin hjá kundum okkara støðugt økist, soleiðis at ágóðin kemur kundum okkara til góðar.
Sum íløguleiðari kemur tú at hava ábyrgdina av einum øki í støðugum vøkstri og menning, har nýggir íløgumøguleikar skulu troytast í tøttum samskifti við sam starvspartar okkara.
Vit leita tí eftir einum leiðara sum:
· Hevur eitt høgt fakligt støði
· Dugir og dámar at samskifta við samstarvspartar, kundar og starvsfelagar
· Hevur førleikar og neyðugu ábyrgdarkensluna av áhaldandi at menna íløgudeildina
· Hevur góð samstarvs og leiðsluevnir
· Hevur viðkomandi útbúgvingar og royndir
Hevur tú hug, áræði og neyðugu førleikarnar til at bera LÍV fram á leið saman við einum sterkum starvsfólkaliði?
Íløguleiðarin hevur ábyrgdina av samskiftinum við íløgurøktarar og áhaldandi at menna tænastur okkara á íløguøkinum.
Tú hevur sjálvstøðugt arbeiðslag og ert íðin, framfúsin og vilt síggja úrslit. Tú hevur góðar førleikar at orða teg í skrift og talu. Tað er ein avgjørdur fyrimunur, um tú hevur leiðsluroyndir og hevur starvast innan íløgu og/ella pensjónsøkið.
Umsóknir við avritum av prógvum, CV og øðrum skjølum skulu sendast til:
LÍV, stílað til Jan Jakobsen, stjóra, Kopargøta 1, Postsmoga 206, 110 Tórshavn.
Umsóknir skulu vera okkum í hendi í seinasta lagi mánadagin 11. september.
Hevur tú okkurt at spyrja um í sambandi við starvið, ert tú vælkomin at seta teg í samband við Jan Jakobsen á telduposti jan.jakobsen@liv.fo ella telefon 231110.
LÍV er størsti veitari av lívs og eftirlønartryggingum til fakfeløg og virkir á føroyska marknaðinum. LÍVsamtakið hevur eina samlaða eftirlønaruppsparing uppá 4,3 mia.kr. Endamálið hjá LÍV er at veita viðkomandi eftirlønartryggingar, ið nøkta tørvin hjá tí einstaka á føroyska arbeiðsmarknaðinum. LÍV byggir virksemið á, at tryggingartakarin hevur innlit, kennir seg tryggan og fær allan ágóðan av virksemi felagsins. Tað er kundin, sum eigur LÍV og fær allan ágóðan.
Hevur tú hug og áræði – saman við restini av starvsliðnum á LÍV – at skapa varandi virðir fyri kundar okkara og áhaldandi at menna íløguøkið, so er tað kanska tær, vit leita eftir.


text:
Býráðsfundur 27. nov. 2014 kl. 17:00
Býráðslimir:
Magnus Rasmussen, Tórbjørn Jacobsen, Helgi L. Petersen, Bárður K. Nielsen, Kári E. Jacobsen, Jónleyg Hammer, Terje B. Vestergaard, Jonhard Danielsen, Hallur Ellingsgaard, Karl Rasmussen og Arnfinn Langgaard.
1.
J. nr. 14/00715: Afturtøka av grundstykkjum.
-Byggi- og býarskipanarnevndin mælir til, at kommunan tekur aftur seld grundstykkir, sum ikki eru ábygd.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við Byggi- og býarskipanarnevndini.
2.
J. nr. 14/00809: Umsókn um matstovu- og skeinkiloyvi.
Politiið í Føroyum hevur sent til ummælis umsókn um matstovu-, skeinki- og alment loyvi til matstovuna á Hotel Runavík.
-Fíggjarnevndin mælir til at viðmæla umsóknini.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við Fíggjarnevndini.
3.
J. nr. 14/00733: 2 viðgerð av útreiðsluneutralari eykajáttanir í 2014.
Fíggjarnevndin mælir til, at játtanir verða fluttar millum rakstrarstøð á øki 1, 2 og 4, smb. yvirliti frá fíggjarleiðaranum. Játtanirnar eru útreiðsluneutralar innan fyri hvørt øki sær.
-Býráðið hevur á fundi 30/10-2014 samtykt at taka undir við tilmælinum frá Fíggjarnevndini.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014, við aðru viðgerð, samtykt at taka undir við Fíggjarnevndini.
4.
J. nr. 14/00803: Nettoskuldin hjá kommununi í samband við yvirtøku av eldraøkinum.
Býráðið samtykti á fundi 30/10-2014, at Skálafjarsamstarvið keypir ognarpartin hjá hinum kommununum í Eysturoyar Røktar- og Ellisheimi, umframt at ognarparturin í sambýlunum verður javnstillaður.
Samráðingar hava verið við fíggjarmálaráðið um, at nettoskuldin kann fara upp um eina álíkning í nøkur ár í samband við yvirtøku av eldraøkinum.
-Fíggjarnevndin mælir til at taka undir við tilsøgnini frá Fíggjarmálaráðnum um at hækka útrokningina fyri nettoskuldina í sambandi fígging av íløgum í samband við yvirtøku av eldraøkinum, sum verður niðurskrivað yvir 8 ár.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við fíggjarnevndini.
5.
J. nr. 14/00804: Lán til íløgur í samband við yvirtøku av eldraøkinum.
Fíggjarnevndin mælir til, at upptaka lán stórt 30 mió. kr. til íløgupartin hjá Runavíkar kommunu Røktarheim og sambýli í samband við útlegging av eldraøkinum.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við fíggjarnevndini.
6.
J. nr. 14/00781: Eykajáttan til RS 250 Barnaverndartænastan.
-Sosiala nevnd og fíggjarnevndin mæla til eina eykajáttan á 199 tkr til Barnaverndartænastuna.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við Sosialu nevnd og fíggjarnevndini.
7.
J. nr. 14/00782: Eykajáttan til RS 290 Sosial gjøld.
-Sosiala nevnd og fíggjarnevndin mæla til eina eykajáttan á 192 tkr til Sosial gjøld (frípláss og systkinaavsláttur)
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við Sosialu nevnd og fíggjarnevndini.
8.
J. nr. 14/00783: Eykajáttan til RS 380 Felags barnaansing.
-Sosiala nevnd og fíggjarnevndin mæla til eina eykajáttan á 392 tkr til Felags Barnaansing (eyka tilboð og serligur tørvur).
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við Sosialu nevnd og fíggjarnevndini.
9.
J. nr. 14/00794: Eykajáttan til øki 5 – Mentanarøkið.
Mentanarnevndin og fíggjarnevndin mæla til eina eykajáttan á 500t kr. til RS 570 Ítróttarøkið og RS 530 Stevnur og tiltøk.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við Mentanarnevndini og fíggjarnevndini.
10.
14/00626: 2. viðgerð av fíggjarætlanini fyri 2015 fyri Runavíkar kommunu.
-Fíggjarnevndin mælir til at samtykkja uppskotið til fíggjarætlan fyri 2015, sum javnvigar við 131,5 mió. kr., við einum óbroyttum skattaprosentið uppá 22% og barnafrádrátti uppá 5.000 kr.:
Skattaintøkur 131,5 mió.
Fíggjarkostn. 16,62 mió.
Rakstur 91,38 mió.
Íløgur 23,5 mió.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við fíggjarnevndini.
11.
J. nr. 14/00810: Ásetan av fundardøgum fyri býráðið.
Fíggjarnevndin mælir til at áseta hesar fundardagar fyri 2015: 29/1, 26/2, 26/3, 30/4, 28/5, 25/6, 1/9, 24/9, 29/10 og 26/11.
-Býráðið hevur á fundi 27/11-2014 samtykt at taka undir við fíggjarnevndini.


text:
Orð og lag: A. C. Valdez
Týtt: Kajfinn Hammer
1. Hygg, Kristus mær hevur opinberað:
Tann, Sonurin ger frælsan, frælsur er!
Ei nýtist tær í sál at ganga bundin,
Guð kann teg fría her!
Niðurlag: Frí, frí, frí,
sál mín er frelst og frí!
Fyrr var hon blind, nú sanna eg kann,
at hon er frí, frí, frí!
2. Tá Dánjal til leyvurnar varð beindur,
tá trúðu øll, hann deyðans gap fór í;
men eingil Guðs hann varðveitti har niðri,
hans sál var frí, frí, frí!
3. Teir tríggir, sum í ovnin vórðu tveittir,
av Himli vórðu vardir eldi í;
og prísandi teir komu út og sungu:
Mín sál er frí, frí, frí!
4. Ápostlarnir í avmakt sótu bundnir,
Guðs Fólk sat óttafult í bygd og bý’,
tá tungur sum av eld’ til sjóndar komu,
tey gjørdust frí, frí, frí!
5. Tá Paulus og Silas høvdu talað,
tá reisti seg hørð mótstøða og stríð!
Men hóast teir í fangahúsi enda
var sálin frí, frí, frí!
6. Jóhannes sendur varð til oynna Patmos,
tað finnur hann seg gleðiliga í!
Ei kundu teir í bond tó ond hans leggja,
tí hon var frí, frí, frí!
7. Og enn í dag vil undurfult Guðs Andi
varðveita teg í hesi fløktu tíð;
í Andanum tín sál seg tó kann frøa
og syngja frí, frí, frí:


text:
Teir hava skotið til máls, lært um byrsur og trygd. Herfyri fingu 18 mans váttan fyri at hava staðið vápnatrygdarskeið. Váttanin kann nýtast, tá ið søkt verður um vápnaloyvi á Umhvørvisstovuni.
Løgtingið samtykti í fjør broytingar í vápnalógini frá 1969. Og nú hevur so fyrsta skeiðið verið, síðani lógin kom í gildi. Kvøldskúlin í Havn skipaði fyri skeiðinum.
Trygdarskeiðið er býtt í tveir partar. Ein ástøðiligan part og ein verkligan part. Báðir partar enda við próvtøku, sum skal standast. Ástøðiligi parturin tekur 6 tímar og verkligi parturin 3 tímar. Verkligi parturin fer fram á skjótibreyt, sum myndugleikarnir hava góðkent.
Skeiðshaldarar vóru Herleif Hammer, Sjúrður Knudsen og Gunnar S. Knudsen.


text:
Onki møtið verður komandi sunnudag 14. oktober.
Møtið verður aftur sunnukvøldið 21. oktober kl.17:00 á Suðurrás 12, Tórshavn. Talara: Hallur Sørensen.
Øll eru hjartaliga vælkomin.
Samkoman Nardus.
Seinasti bíbliutími henda vetur verður hóskvøldið 26. apríl kl.19:30. Lýst verður aftur til heystar, nær bíbliutímarnir byrja aftur.
Øll eru hjartaliga vælkomin.
Samkoman Nardus
“Evangelisk møtir eru hvønn sunnudag. Um hetta hevur tín áhuga, ert tú vælkomin at seta teg í samband við meg á tlf. nummar +298 78 70 80.
Hallur Sørensen


text:
Skal Gud vera kynsleysur
30-11-2017
Tað er ikki rætt at toga Gud, sum tann alvaldi, niður á okkara støði og gera Hann kynsleysan, heldur Armgarð Arge, teologur
Nú kunnu prestar í fólkakirkjuni í Svøríki sjálvir velja, hvussu teir tittulera Gud.
Valmøguleikarnir eru hesir:
- Í Faðirsins, sonarins og heilaga anda.
- Ella: Í Guds navni: Faðirins, sonarins og heilaga anda
- Ella tað, sum hevur elvt til kjak: Í navni gudi tí trí-einda
Tað, at prestar í Svøríki nú sjálvir kunnu avgera, hvussu teir velja at tittulera Gud, hevur elvt til kjak, tí hevur tað yvirhøvur nakað at siga, hvat kyn - um nakað - Gud hevur?


text:
Seinast broytt:
Viðmerking:
Námsætlan sum Word-fíla:
1. Samleiki
Tilfeingisfrøði er ein samanhangandi tvørfaklig lærugrein, har lyklaorðini eru vitan um lívfrøðiligt margfeldi og skil fyri gagnnýtslu av livandi tilfeingi, lívfrøðiligum margfeldi og burðardygd. Lívið á gongustjørnuni jørðini er at síggja sum ein samanhangandi eind, sum vit eru lutur í og partur av, tí vit skulu bæði liva saman við og liva av náttúruni kring okkum.
Neyðugt er at læra tilfeingið á jørðini at kenna, tí vit skulu bæði liva í, saman við og av tí livandi tilfeinginum, sum finst á jørðini. At skilja, at vit eru lutir í og partar av tí livandi skipanini, er neyðugt, um vit skulu lívbjarga okkum í framtíðini. Við teirri tøkniligu menning, sum er farin fram tey seinastu árini, gagnnýta vit náttúruna øðrvísi enn fyrr. Við hesum fylgja vistfrøðiligir trupulleikar og ovnýtsla, sum vit í einari politiskari og fólkaræðisligari skipan mugu vera før fyri at taka støðu til. Tá ið vit gagnnýta tað livandi tilfeingið við teirri tøkni, ið vit hava í dag, er umráðandi, at vit hava gjølliga vistfrøðiliga vitan, sum eisini skal koma til sjóndar í teimum politisku avgerðum, ið tiknar verða.
Í stevnumiðunum í lógini um gymnasialar útbúgvingar er tilskilað: “Næmingurin skal gerast tilvitandi um tøkniligar og umhvørvisligar og aðrar avbjóðingar, so hann gerst førur fyri at virka fyri burðardyggari menning av samfelagnum”. Hetta eru avbjóðingar, sum vit sum samfelag og partur av altjóða samfelagnum standa andlit til andlits við, og sum einstaki næmingurin má gerast tilvitaður um. Skynsom og burðardygg umsiting, gagnnýtsla og virðisøking av náttúrutilfeinginum er treytað av hollari vitan um náttúruna og tey viðurskifti, ið ávirka hana. Undirvísing og miðlan á miðnámsstigi skulu skapa neyðugan áhuga og gróðrarbotn fyri teirri gransking, sum er neyðug fyri at fáa hesa vitan til vega.
Vistfrøði er læran um at skilja náttúrunnar húsarhald, og búskaparfrøði er læran um, hvussu vit fyrisita hetta. Fyri at fyrisita hetta á burðardyggan hátt, er neyðugt at skilja grundarlag og samanhangir hesum viðvíkjandi. Hugtakið burðardygd kann verða býtt sundur í hesar tríggjar høvuðspartar: Vistfrøðilig, búskaparlig og samfelagslig burðardygd. Vistfrøðilig burðardygd er, at menning í einum samfelagi fer fram innan karmarnar av verandi náttúrugrundarlagi og er tí yvirskipað hinum báðum, tí hetta er sjálvt grundarlagið fyri hinum báðum pørtunum.
Politiska skipanin í Føroyum hevur einsamøll ábyrgdina av einum sjó- og landaøki, sum er umleið 300.000 ferkilometrar til víddar. Politiska skipanin hevur tí eisini ábyrgdina av tilfeinginum, sum finst í økinum, og skyldu til at gagnnýta tað á skilagóðan og burðardyggan hátt. Hetta hava vit bundið okkum til í altjóða høpi. T.d. staðfesti Løgtingið í 1993 ST-sáttmálan um lívfrøðiligt margfeldi, sum 155 onnur lond eisini hava tikið undir við. Í okkara demokratisku skipan er neyðugt, at einstaki borgarin er førur fyri vandin at meta um vísindaligar tilráðingar og politiskar avgerðir, sum eru grundaðar á slíkar tilráðingar.
Við einum so stórum náttúruríkidømi, sum vit umsita, hava vit skyldu til at varðveita og troyta hetta burðardygt og á skilabesta hátt, lívfrøðiliga og búskaparliga við virðing fyri sambandinum millum plantu og dýrasløg og meingi teirra, til tess at tryggja besta samfelagsbúskaparliga íkastið.
Lærugreinin tilfeingisfrøði er heimilað í tí veruleika, at føroyskir skúlaungdómar skulu hava møguleika at fáa kunnleika til kanningar og granskingarúrslit hjá føroyskum granskarum innan náttúrutilfeingi, so tey gerast før fyri at hava eina grundaða støðutakan til samfelagslig viðurskifti, sum eisini fara at hava týdning fyri komandi ættarlið. Grundstøðið má vera, at vit hava ábyrgdina av at varðveita øll sløg og øll búøki hjá livandi verum. Talan er bæði um alheimsliga og staðbundna ábyrgd, sum hvílir á bæði vinnulig, fagurfrøðilig og siðfrøðilig sjónarmið.
2. Endamál
Endamálið við undirvísingini í tilfeingisfrøði er yvirskipað at geva næminginum grundleggjandi vitan um ymisku sløgini av náttúrutilfeingi, um samfelagsliga týdningin av teimum, hvussu hesi verða gagnnýtt, og um menningarmøguleikar fyri gagnnýtslu í framtíðini.
Lærugreinin skal sameina vitan úr øðrum lærugreinum sum. t.d. samfelagsfrøði, landafrøði, lívfrøði og evnafrøði fyri at menna førleikarnar hjá næminginum at arbeiða við tvørfakligum verkætlanum, har eisini mentan og list kann verða tikin við.
Lærugreinin skal geva næminginum greiða fatan av, at hann er partur av eini heild, sum kann síggjast á ymiskum skipanarstigum. Næmingurin skal duga at síggja, hvussu einstøku verurnar liva saman í smærri búøkjum, sum aftur eru partar av størri eindum, og sum samanlagt eru lívhválv. Týdningurin og tilvitskan um javnvágir í náttúruni og burðardygd eru í miðdeplinum. Dentur verður lagdur á at lýsa og greina tær avleiðingar – fyri einstaklingar og samfelag – sum standast, alt eftir hvussu vit gagnnýta náttúrutilfeingið.
Við støði í náttúrutilfeingi í víðastu merking skal næmingurin fáa greiða fatan av týdninginum av burðardyggari fyrisiting av náttúrutilfeinginum, og hann skal gerast tilvitaður um týdningin av hugskotsmenning og menning av nýggjum framleiðsluhættum.
Í tilfeingisfrøði skal næmingurin læra at leita fram, viðgera og miðla upplýsingar innan náttúrutilfeingi og sameina ástøði og verkligar kanningar í náttúruni.
Lærugreinin skal gera næmingin tilvitaðan um týdningin av lívfrøðiligum margfeldi og vekja áhugan fyri kanningum og granskingarúrslitum innan náttúrutilfeingi, sum ger hann føran fyri at luttaka í samfelagsliga kjakinum um skilagóða gagnnýtslu.
Umframt at gera næmingin tilvitaðan um náttúruna sum inntøkugrundarlag, er endamálið við lærugreinini at vekja ans hjá næminginum fyri eini fjølbroyttari og reinari náttúru sum grundarlag fyri fagurfrøðiligum, listarligum og heilsufrøðiligum sjónarmiðum.
3. Stig og tímatal
Undirvísingin í tilfeingisfrøði fevnir um 330 klokkutímar.
4. Øki
Fakliga innihaldið í lærugreinini er lutað sundur í kjarnaøki og ískoytisøki. Kjarnaøki eru kravd øki, ið fevna um umleið 80 % av klokkutímatalinum. Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki fevna um umleið 20 % av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi.
Kjarnaøki
Tilfeingisfrøði verður býtt sundur í fýra kjarnaøki: Náttúrufrøðiliga grundarlagið, gagnýtsla av náttúrutilfeingi, gransking í náttúrutilfeingi og fyrisiting av náttúrutilfeingi. Økini umskarast og virka fyri ein stóran part saman í undirvísingini:
Náttúrufrøðiliga grundarlagið
Økið fevnir um tað náttúrugeografiska grundarlagið, um plátutektonikk, veðurlagsbelti, Føroya jarðfrøði, havstreymar og sjóvarfalsstreymar. Eisini fevnir hetta kjarnaøki um flokkan og skipan av livandi verum, skap teirra og virki, altjóða navnagávu og frøðiorð í hesum sambandi, umframt greining av livandi verum.
Týdningurin av livandi verum sum beinleiðis og óbeinleiðis føðigrundarlag og sum tilfar til ymiskar úrdráttir, “nýggj” plantu- og djórasløg sum tilfeingi, umframt veiða í mun til aling og dyrking, og vistfrøðiligar avleiðingar, ið kunnu standast, eru evni, ið verða umrødd og viðgjørd.
Gagnnýtsla av náttúrutilfeingi
Økið fevnir um grundleggjandi vistfrøðiligu fortreytirnar, sum skulu vera loknar, fyri at gagnnýta og varðveita náttúrutilfeingið burðardygt. Tilfeingisbúskapur og burðardygd, fiskifrøði, stovnsmetingar og stovnsrøkt, búskaparlig og lívfrøðilig ovveiða, umframt tey krøv, sum viðskiftafólk og myndugleikar seta.
Landbúnaður, urtagarðsrøkt, fuglaveiða, fiskaaling, aling av tara og lindýrum o.tíl. Týdningurin av smáverum í vistfrøðini, í landbúnaðinum, sum nýtsla í framleiðsluni og fyri reinføri og sjúkur. Náttúrutilfeingi, sum evni kunnu vinnast burturúr, eru partur av hesum kjarnaøki.
Matvørufrøði, haldbari av matvørum, krøv sum viðskiftafólk og myndugleikar seta í sambandi við matvøruframleiðslu, umframt góðskustýring eru onnur evni, ið hetta kjarnaøki fevnir um
Matur, lívsstílur og heilsa, matfrøðiligur hugsanarháttur, kostvanar og -kanningar, heilsukostur og upprunamatur, umframt náttúran, ið verður nýtt til frítíð og upplivingar, har ferðavinna, “vistfrøði-ferðavinna” umframt hvíldar- og fríløtuøki, náttúrufeløg, viðarlundir og ymisk náttúrusøvn verða umrødd og viðgjørd.
Gransking í náttúrutilfeingi
Hetta kjarnaøki fevnir um grundgransking og nýtslugransking, føroyskar granskingarstovnar og granskingarevni innan náttúrutilfeingi. Týdningurin av gransking í náttúrutilfeingi fyri einstaka borgaran og fyri samfelagið, verður viðgjørdur, umframt miðlan av granskingarúrslitum og fakligari vitan til ymiskar málbólkar. Eisini verður nomið við samskiftið millum undirvísing og gransking.
Fyrisiting av náttúrutilfeingi
Formliga stýringin og fyrisitingin av náttúrutilfeingi í Føroyum – lógar- og regluverk. Skilvísi í føroysku náttúrufyrisitingini, og hvussu tilráðingar frá granskarum og politiskar avgerðir síggjast aftur í samfelagnum. Millumtjóðasamstarv um umsiting og fyrisiting av livandi tilfeingi og viðkomandi felagsskapir: FAO/COFI, ICES, NEAFC, NAFO, NAMMCO, NASCO, ST, EU og aðrir felagsskapir. Óformligir felagsskapir, náttúruverndarfelagsskapir og stovnar, sum hava ávirkan á umsitingina av náttúrutilfeinginum, bæði innanlands og uttanífrá
Ískoytisøki
Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum semjast um í felag. Ískoytisøki kunnu styðja og lýsa eitt ella fleiri kjarnaøki frá øðrum sjónarhornum, og tey skulu vera við til at menna førleikar næmingsins samsvarandi teimum førleikamálum, ið ásett eru. Endamálið við ískoytisøkjum er harumframt at geva skúlum og útbúgvingarbreytum rúm fyri serligum eyðkennum og arbeiðsháttum.
5. Førleikamál
Í tilfeingisfrøði eru førleikamálini lutað sundur í støðisførleikar og fakligar førleikar.
Støðisførleikar
Støðisførleikar eru grundleggjandi førleikar, sum menniskju ogna sær tíðliga í lívinum, men sum mugu stimbrast og mennast alt lívið. Støðisførleikar hava avgerandi týdning fyri, at kunnleiki, vitan og førleikar verða ment í øllum lærugreinum. Støðisførleikar eru við til at menna sannkenning, virðing, hugflog og evni til støðutakan og sjálvvirkni. Undirvísingin skal virka fyri, at næmingurin fær hug og sinni at læra og geva sítt íkast til kjak og loysnir.
Í hesum sambandi eru fýra støðisførleikar lýstir við atliti at teimum fortreytum, sum eru galdandi fyri lærugreinina. Í øllum lærugreinum skal næmingurin læra:
- at virða
- at samskifta
- at kanna
- at skapa
At virða
At virða er at virka fyri góðari samveru millum menniskju og fyri góðum samspæli millum menniskju, náttúru og umhvørvi. Virðing fremur tryggleika og trivnað, ið eru fortreytir fyri gagnligari menning. Undirvísingin skal virka fyri, at hvør einstakur næmingur verður sæddur og hoyrdur, og at hann kennir seg at hava virði og týdning, har hann er.
Førleikin at virða snýr seg í tilfeingisfrøði um at virða náttúru, náttúrutilfeingi og umhvørvi, umframt tað mentanarliga tilfeingið og tey sereyðkenni, sum koma til sjóndar í nærumhvørvinum. Í undirvísingini verður dentur lagdur á, at næmingurin skilir tær ymisku fortreytirnar, ið øll menniskju hava í lívinum, og virðir tørv og sjónarmið hjá øðrum, uttan mun til aldur, kyn, húðarlit og lívsáskoðan. Næmingurin virðir eisini sín egna tørv og tað náttúrutilfeingið, vit øll eru bundin at. Hann virðir eisini tær skyldur og tey rættindi, sum fólkaræði byggir á, eins og hann hevur virðing fyri, at ymiskar mentanir og samfeløg kunnu byggja á onnur virði enn hansara egnu.
At samskifta
At samskifta snýr seg um førleikan at bera fram hugsanir sínar munnliga og at lesa og skriva. Lærugreinin tilfeingisfrøði er við til at fremja hesa menning. At samskifta snýr seg eisini um at rokna og at nýta tøknilig amboð, ið tæna samskiftinum millum manna.
Førleikin at bera fram hugsanir sínar munnliga verður mentur við miðvíst at arbeiða við munnligum venjingum í ymiskum samskiftisstøðum. Næmingurin verður frá fyrsta degi vandur við at tosa, skifta orð, lurta, próvføra og bera fram egnar metingar.
Førleikin at lesa og skriva er avgerandi fortreyt fyri øllum samskifti og lærdómi í lívinum. At skriva er at skipa hugsan og menna hugskot, at lesa er at skyna á og tulka. Næmingurin skal duga at lesa og skilja vegleiðingar, talvur, farmyndir, farstrikur og ímyndir. Førleikin at skriva snýr seg í tilfeingisfrøði um at duga at orða seg á einum rímiliga fjøltáttaðum, samanhangandi máli, ið evnar at knýta saman einfaldar samanhangir.
Førleikin at rokna snýr seg um førleikan at lesa hagtøl, fata bygnað, frymlar og úrtøkiligar skipanir. At rokna er eisini at hugsa skilvíst og loysa vandamál. Hesir førleikar eru fortreyt fyri at skilja og taka støðu til mong og ymisk gerandismál, og tí hevur undirvísingin í tilfeingisfrøði ein týðandi lut í hesi menning.
Førleikin at nýta tøknilig amboð er at duga at nýta kunningartøkni, ið er ein fortreyt fyri øllum fjarskifti, umframt at nýta starvsstovuútgerð, ið er ætlað hesum floksstigi. Við venjingum skal næmingurin læra at nýta útgerðina rætt og trygt. Ein vandalig meting av upplýsingum av internetinum er eisini partur av støðisførleikunum.
At kanna
Førleikin at kanna er ein íborin førleiki. Vit kanna umhvørvið fyri at klára okkum í lívinum. At kanna er at eygleiða, undrast, finna svar og gera royndir. Lærarar skulu geva gætur, at hesir førleikar verða mentir.
Førleikin at kanna snýr seg um at eggja forvitni næmingsins og stimbra hug og dirvi hansara til at seta spurningar og at leita sær ráð og vitan um náttúru, náttúrutilfeingi og umhvørvi. Í tilfeingisfrøði styrkir næmingurin síni evni at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan á bókasøvnum, í bókmentum, handbókum, tíðarritum, á internetinum o.s.fr. Næmingurin verður eggjaður til at síggja gagn og gleði í náttúru og náttúrutilfeingi og at meta um, hvussu hesi kunnu gagnnýtast burðardygt til frama fyri fólk og samfelag.
At skapa
Forvitni, spæl og hugflog eru serligir eginleikar, sum lærarin skal varða um og gera gagn av í undirvísingini. At skapa er eisini ein førleiki, ið kann vinnast við lærdómi. Næmingurin mennir síni evni at hugsa, tala og skriva sjálvstøðugt, eins og hann mennir síni hugskot. Hann skal kenna seg at hava virknan lut í egnari menning og læring.
Førleikin at skapa snýr seg í tilfeingisfrøði um, at næmingurin gerst tilvitaður og lítur á egin evni, so hann gerst førur fyri sjálvur at byggja víðari á tað, sum lært er. Næmingurin lærir, hvussu gagnnýtsla av náttúrutilfeinginum hevur broytt náttúru, umhvørvi, samfeløg og mentan.
Næmingurin lærir, at eygleiðing og ítøkiligar royndir eru ein skapandi tilgongd, sum byggir á hugflog, íblástur og treystleika. Við atliti at búningarstigi og serligu gávum næmingsins verður arbeitt miðvíst við skapandi tilgongdum, sum fremja íblástur og stimbra hugflog. Við at gera sær fyrimyndir skal næmingurin læra at meta um dygdina í avrikum hjá sær sjálvum og øðrum.
Fakligir førleikar
Náttúrufrøðiliga grundarlagið
Næmingurin dugir
- at greiða frá, hvussu Føroyar eru íkomnar í mun til plátutektonikk og skal í høvuðsheitum duga at lýsa føroyska landslagið
- at greina føroyskt land- og sjóøki út frá einum jarðfrøðiligum, veðurfrøðiligum og havfrøðiligum sjónarhorni
- at brúka kunnleika um havstreymar og sjóvarfalsstreym – eisini í siðsøgu og mentan
- at flokka og skipa livandi verur í øki, ríki og fylki (flokkanarfrøði og fakmál)
- at kenna skap og virkishátt hjá livandi verum
- at greina ávísar verur eftir greiningarlykli (t.d. plantur, fiskar, skordýr og soppar) og kenna og eyðmerkja tey vanligastu sløgini í føroysku náttúruni
- at lýsa munin millum veiðu mótvegis aling og dyrking, og í hesum sambandi at greiða frá hesum hugtøkum. Veiða: Stovnsheiti, týdningurin av lívfrøðiligum margfeldi í náttúruni, orkunýtsla og orkuroknskapir. Aling og dyrking: Orkunýtsla og orkuroknskapir, oxygenviðurskifti, sjúkur, botnvendingar
- at meta um avleiðingar av mannskaptum umhvørvisbroytingum, eitt nú í sambandi við dálking og veðurlagsbroytingar.
Gagnnýtsla av náttúrutilfeingi
Næmingurin dugir
- at greiða frá náttúrufrøðiligum hugtøkum so sum stovnsrøkt, lívfrøðiligari og búskaparligari burðardygd, og at brúka hesi hugtøk í samfelagsliga kjakinum og at gera egnar metingar
- at brúka fakliga vitan, amboð og arbeiðshættir, sum eru grundleggjandi, tá náttúrutilfeingi verður nýtt sum rávøra ella til at vinna evni burtur úr
- at greiða frá liðunum í virðisketuni frá rávøru úr náttúrutilfeingi til vøran liggur á borðinum hjá brúkaranum
- at greiða frá møguligari umhvørvisávirkan av at nýta náttúrutilfeingi sum rávøru
- at meta um framtíðar møguleikar at vinna ráevni úr livandi verum, sum í dag ikki verða gagnnýttar
- at greiða frá almennum hugtøkum innan matvørufrøði og frá krøvum til matvøruframleiðslu og haldbari av matvørum
- at skilja og sjálvstøðugt meta um týdningin av mati í sambandi við lívshátt, rørslu og heilsu, umframt at meta um upplýsingar um heilsukost, kostvanar og kostkanningar
- at vísa á og grundgeva fyri, at náttúran hevur virði sum grundarlag fyri upplivingar- og ferðavinnu.
Gransking í náttúrutilfeingi
Næmingurin dugir
- at arbeiða sjálvstøðugt og saman við øðrum í eini verkætlanargongd
- at lýsa føroyskar granskingarstovnar innan náttúrutilfeingi, bæði innan grundgransking og nýtslugransking og meta um samfelagsliga týdningin av hesi gransking
- at fáa til vega og velja burtur úr upplýsingum frá granskingarstovnum
- at bera fram og miðla upplýsingar, tilfar og fakliga vitan bæði munnliga og skrivliga til ymiskar málbólkar
- at meta um týdningin av granskingarúrslitum innan náttúrutilfeingi í alheims høpi.
Fyrisiting av náttúrutilfeingi
Næmingurin dugir at
- greiða frá formligu stýringini og fyrisitingini av føroyska náttúrutilfeinginum
- meta um skilvísi í føroysku náttúrufyrisitingini og vera við í samfelagskjaki um hesi evni
- umrøða og tulka týdningin av millumtjóða samstarvi um fyrisiting av náttúrutilfeingi, og í høvuðsheitum kenna virkisøki hjá t.d. hesum felagsskapum: FAO, ICES, NEAFC, NAFO, NAMMCO, NASCO
- taka støðu til óformligar felagsskapir og rørslur bæði innan- og uttanlands, sum hava ávirkan á umsitingina av náttúrutilfeinginum
- greiða frá sereyðkennum hjá samfeløgum við tilfeingisbúskapi og meta um avleidd krøv til umsiting, fyrisiting og politiska stýring
- meta um týdningin av skilagóðari umsiting av náttúrutilfeinginum fyri burðardygga gagnnýtslu, bæði lívfrøðiliga og samfelagsliga.
6. Eftirmeting og próvtøka
Eftirmetingar
Einstaki næmingurin skal eftirmetast ávegis í undirvísingargongdini við støði í antin skrivligum ella munnligum framløgum. Næmingurin eigur at hava eina greiða fatan av støðu síni í mun til fakligu málini í lærugreinini og eigur at fáa vegleiðing um, hvussu og hvørjum arbeiðast skal við fyri at røkka málunum.
Eftirmetingin verður skjalfest.
Próvtøkuhættir
Munnlig próvtøka
Lærarin tekur støðu til, hvønn av hesum báðum próvtøkuháttum, hann ynskir at nýta, og tann próvtøkuháttur, ið valdur verður, er felags fyri allar næmingar í sama bólki:
Próvtøkuháttur A
Hildin verður ein munnlig próvtøka við støði í próvtøkuspurningi, sum lærarin ger. Uppgávuspurningurin eiga í mest møguligan mun at taka støði í einum ella fleiri temum, sum hava samband við tey ymisku evnini, undirvíst hevur verið í. Próvtøkuspurningurin hevur undirspurningar, ið lýsa spurningin gjølla, umframt kend og ókend skjøl, sum kunnu vera myndir, talvur, grafar o.tíl., sum til samans geva próvtakaranum møguleika at vísa, at hann lýkur fakligu førleikamálini. Royndararbeiðið skal í mest møguligan mun vera partur av uppgávunum.
Próvtøkuspurningarnir skulu tí:
- fevna um øll temu, fakligu málini og kjarnaøkini umframt ískoytisøki
- vísa, hvar denturin er lagdur í undirvísingini
- fevna um fakið í síni heild og
- í tali hóskandi svara til talið av próvtakarum
Í stórum flokkum kann verða neyðugt at lata próvtøkuspurning/ar ganga umaftur. Tá kann verða skilagott at skifta undirspurningarnar út hóast próvtøkuspurningarnir eru settir í sama tema. Allir próvtøkuspurningar skulu leggjast fram, tá ið próvtøkan byrjar, og seinasti próvtakarin skal í minsta lagi hava fýra spurningar at velja ímillum.
Próvtøkuspurningurin skal geva próvtakaranum møguleikar:
- greitt at síggja, hvat skal svarast og hvat kann svarast
- at greiða frá og sundurgreina úrslit frá venjingum
- at greiða frá valið av háttalag
- at vísa sínar førleikar at samantvinna ástøði og venjingar
- at greina og greiða frá lívfrøðiligum spurningum og samanhangum og vísa eina lívfrøðiliga fatan á einum framkomnum stigi
- at vísa sínar førleikar at perspektivera fakliga vitan í mun til viðurskifti í sambandi við vinnuna, heilsu, umhvørvi og bioetik.
Fyrireikingartíðin er 30 minuttir, íroknað útflýggjan av tilfari umframt vegleiðing. Próvhoyringin varir 30 minuttir, íroknað próvdøming.
Allir hjálparmiðlar kunnu brúkast, meðan próvtakarin fyrireikar seg.
Meðan próvtøkan fer fram kann próvtakarin brúka notur, gjørdar í fyrireikingartíðini, próvtøkuuppgávuna og egnar notur frá undirvísingini.
Próvtøkuspurningarnir skulu vera próvdómaranum í hendi í seinasta lagi 5 yrkadagar undan próvtøkuni.
Próvtakarin skipar sjálvur fyrireikingartíðina. Próvhoyringin byrjar við at próvtakarin leggur fram, og síðani er próvhoyringin ein samrøða millum próvtakaran og próvhoyraran. Próvdómarin kann seta spurningar og luttaka í samrøðuni, um hetta fellur náttúrligt. Próvhoyringin verður býtt javnt millum framløgu og samrøðu.
Próvtøkuháttur B
Hildin verður ein munnlig próvtøka við støði í próvtøkuevnum, sum lærarin ger. Próvtøkuevni eiga í mest møguligan mun at taka støði í einum ella fleiri temum, sum hava samband við tey ymisku evnini, undirvíst hevur verið í. Ókend og kend skjøl eru viðløgd hvørjum evni. Skølini kunnu vera blaðgreinir, fakligar greinir og annað tilfar sum til samans geva próvtakaranum møguleika at vísa, at hann lýkur fakligu førleikamálini. Royndararbeiðið kan í mest møguligan mun vera partur av uppgávunum.
Próvtøkuevnini skulu tí:
- fevna um øll temu, fakligu málini og kjarnaøkini umframt ískoytisøki
- vísa, hvar denturin er lagdur í undirvísingini
- fevna um fakið í síni heild og
- í tali hóskandi svara til talið av próvtakarum
Próvtøkuevni við undirskjølum skulu geva próvtakaranum møguleikar:
- at meta um og nýta ymiskt tilfar í síni framløgu
- at greiða frá og sundurgreina úrslit frá egnum og øðrum royndum í undirskølum
- at greiða frá valið av háttalag og fyrihalda seg kritiskt til háttaløg
- at vísa sínar førleikar at samantvinna ástøði og royndir hjá sær sjálvum og øðrum
- at greina og greiða frá lívfrøðiligum spurningum og samanhangum og vísa eina lívfrøðiliga fatan á einum framkomnum stigi
- at vísa sínar førleikar at perspektivera fakliga vitan í mun til viðurskifti í sambandi við vinnuna, heilsu, umhvørvi og bioetik.
Próvtøkuevni við undirskjølum verður útflýggjað dagin fyri próvtøkuna. Fyrireikingartíðin er uml. 24 tímar, tó ikki styttri enn 24 tímar.
Próvhoyringin er uml. 30 minuttir.
Í stórum flokkum kann verða neyðugt at lata próvtøkuevni ganga umaftur. Tá kann verða skilagott at skifta undirskøl út hóast próvtøkuevni er tað sama.
Próvtakarin skipar sjálvur fyrireikingartíðina. Próvhoyringin byrjar við at próvtakarin leggur fram, og síðani er próvhoyringin ein samrøða millum próvtakaran og próvhoyraran. Próvdómarin kann seta spurningar og luttaka í samrøðuni, um hetta fellur náttúrligt. Próvhoyringin verður býtt javnt millum framløgu og samrøðu.
Próvtøkuevni uttan fylgiskjøl skulu próvtakarnir kenna undan próvtøkuni, tó í fyrsta lagi, tá ið próvtøkuætlanin er almannakunngjørd.
Dømingargrundarlag
Dømingin er ein meting av, í hvønn mun avrikið hjá næminginum lýkur fakligu førleikamálunum í lærugreinini.
Dentur verður lagdur á, at næmingurin dugir at:
- skipa og miðla lívfrøðiligt tilfar
- skilja og tulka lívfrøðilig data
- taka við arbeiðshættir og úrslit fra royndararbeiðum
- vísa fakligt innlit
- taka við týðandi faklig partar í samband við givnar spurningar
- seta ókent tilfar í samband við kendar spurningar
- perspektivera sína lívfrøðiligu vitan og taka støðu til biologiskar spurningar
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av munnliga avrikinum hjá næminginum.
Próvtalslýsingar
B-stig munnlig próvtøka
7. At skipa undirvísing
Í hesum parti av námsætlanini verður í stuttum greitt frá teimum didaktisku meginreglum, ið eru støði undir skipan av undirvísing. Hvør einstøk námsætlan myndar didaktiska sjónarmiðið, og saman mynda allar námsætlanirnar tann felags didaktiska pallin, har undirvísing verður útint.
Undirvísingin tekur altíð støði í teimum førleikum, ið næmingurin hevur við sær av tí stigi, hann kemur. Námsætlan og útbúgvingarbygnaður skulu tryggja, at fortreytir fyri fjøltáttaðari undirvísing eru til staðar.
Didaktiskar meginreglur
Í undirvísingini er umráðandi, at førleikarnir at lurta, at tosa, at lesa og at skriva renna saman í eina heild. Í teirri ávísu undirvísingargongdini ber til at leggja høvuðsdent á eitt av kjarnaøkjunum.
Av stórum týdningi er tað, at kjarnaøkini umskarast, tá ið tað ber til, og tá ið tað verður mett at vera hóskandi. Sum dømi kunnu partar av kjarnaøkinum gagnnýtsla av náttúrutilfeingi verða samskipaðar við pørtum av kjarnaøkinum fyrisiting av náttúrutilfeingi.
Munnligi tátturin í lærugreinini, ið er umrøða og viðgerð, skal vera raðfestur høgt, og samrøðan er kjarnin í hesum tátti. Munnligar framløgur skulu skipast inn í undirvísingargongdina, so næmingurin stigvíst venur seg við at leggja fram. Dentur verður lagdur á, at næmingurin sameinir munnligar framløgur við egin skrivlig avrik, nýtslu av KT-amboðum, ymiskar samskiftishættir o.s.fr. Á tann hátt verður retoriski førleikin hjá næminginum mentur.
Skrivligi tátturin skal eins og tann munnligi vera skipaður inn í undirvísingina í tilfeingisfrøði. Á henda hátt kann næmingurin ogna sær góðar skriviførleikar og menna teir. Somuleiðis verður arbeitt miðvíst við at menna førleikan at rokna í undirvísingini í tilfeingisfrøði. Umframt at hetta styrkir um tvørfakliga samstarvið, fer næmingurin so hvørt at fáa greiðari fatan av týdninginum, hesir førleikar hava fyri alt skrivligt og formligt samskifti, og samstundis mennir tað evnini hjá næminginum at orða seg bæði munnliga og skrivliga.
Stigvøkstur
Stigvøkstur merkir støðuga framtøku av einum lægri stigi á eitt hægri. Í læringartilgongdini verður farið frá tí lætta til tað torføra, frá tí einfalda til tað torgreidda og frá tí ítøkiliga til tað úrtøkiliga. Stigvøksturin er oftast tíðartreytaður. Undir stigvøkstrinum liggur eisini kravið um vaksandi ábyrgd og virkna luttøku. Umráðandi er í hesum sambandi, at ljós verður varpað á teir leiklutir, sum næmingur og lærari kunnu hava hvør sær. Samrátt verður um, hvat er best at gera, og hvussu hetta verður gjørt, so næmingurin fær ávirkan á undirvísingina og á egnu læring.
Stigvøksturin kemur serstakliga til sjóndar í teimum førleikamálum, sum lýst eru í námsætlanini. Málini lýsa framúravrikið (hægsta próvtal) og eru bindandi, soleiðis at skilja, at lærari og næmingur altíð arbeiða fram ímóti at náa teimum ásettu málunum so væl sum gjørligt.
Fyri at tryggja stigvøkstur er neyðugt, at sett verða ávegismál, sum hjálpa næminginum fram ímóti endaligu málunum. Umráðandi er eisini, at lærarin er tilvitaður um fortreytirnar hjá einstaka næminginum og tillagar undirvísingina eftir einstaka næminginum. Lærarin skal leggja undirvísingina til rættis, so næmingurin veit frammanundan, hvørji ávegismálini eru. Næmingurin skal gerast tilvitaður um tey krøv, ið sett verða, so hann kann seta upp mál, umhugsa og leggja til rættis sína egnu menning. Næmingurin skal greitt fáa at vita, hvussu hann verður eftirmettur, og hvat metingarstøðið er.
At læra at læra
Næmingurin skal gerast tilvitaður um, hvat tað í grundini er at læra. Eisini skal næmingurin gerast tilvitaður um ymiskar læringarhættir, og hvat endamálið við læringini er.
Undirvísingin skal sostatt ikki bert savna seg um tað, sum lært verður, men eisini um, hvussu lært verður. Umráðandi er, at hugtakið læring verður lýst og viðgjørt í flokkinum, so næmingurin gerst tilvitaður um, hvat hugtakið ber í sær. Næmingurin skal regluliga gerast varugur við, hvussu læringartilgongdin er ætlað, og hann skal verða eggjaður til at umhugsa sína egnu støðu í henni. Dentur skal eisini leggjast á heimaarbeiði, og tann týðandi leiklut hetta hevur í fakligu menningini.
Næmingurin skal frá fyrsta degi skilja týdningin av lærugreinini tilfeingisfrøði. Tá ið arbeitt verður við ymiskum táttum í lærugreinini, verða ymiskir førleikar mentir. Næmingurin skal fáa fatan av, hvat hesir førleikar kunnu verða brúktir til, eisini uttan fyri skúlans gátt. Undirvísingin í tilfeingisfrøði skal gera næmingin tilvitaðan um, at hann í lærugreinini mennist og gerst førur fyri at arbeiða greinandi og kritiskt við teimum ymisku evnunum og táttunum, sum arbeitt verður við. Eisini skal næmingurin verða tilvitaður um, at hann í lærugreinini tilfeingisfrøði mennir sær førleikarnar at koma til orðanna í nógvum ymiskum viðurskiftum, ið so ella so eru knýtt at umhvørvisligum og tilfeingisfrøðiligum spurningum.
Arbeiðshættir
Arbeiðshættir skulu veljast, so at teir eru við til at røkka teimum málum, ið sett eru. Í øllum kjarnaøkjum er umráðandi at leggja arbeiðið til rættis, so at ein líðandi stigvøkstur verður tryggjaður. Hetta verður m.a. gjørt við, at viðkomandi og tíðarbær evni og viðurskifti verða tikin upp í undirvísingina.
Í tilfeingisfrøði verða ymiskir arbeiðshættir nýttir, so at fjølbroytni í lærugreinini kann verða framt miðvíst. Arbeiðshættir kunnu fevna um lærarafyrilestur, einstaklingsverkevni, næmingaframløgu, samrøður í flokkinum, bólka- og toymisarbeiði, verkætlanarevni o.tíl. Tá ið arbeiðshættir verða valdir og lagdir til rættis, er eyðsæð, at lærarin hugsar um stigvøkstur í undirvísingarháttunum, har byrjað verður við lærarastýrdari undirvísing. So hvørt sum næmingarnir búnast og gerast meira sjálvstøðugir, verður hesin lærarastýrdi undirvísingarformur at minka.
Næmingarnir skulu ikki einans duga at fyrihalda seg til boðskap frá lærara og floksfeløgunum, men í eins stóran mun duga at miðla vitan og boðskap til lærara, floksfelagar og móttakarar uttan fyri flokshølið umframt skúlans gátt.
Arbeiðshættirnir eru tískil neyvt samantvinnaðir við serligum atliti at, hvussu arbeiðsuppgávurnar og venjingarnar hjá næminginum verða útintar.
Endamálið við teimum ymisku arbeiðsháttunum er at menna aðrar førleikar enn teir reint fakligu, tað eru førleikar sum t.d. at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan, at kanna gjølla, at arbeiða sjálvstøðugt, at seta sær mál og at arbeiða evnislagað og miðvíst, at arbeiða tíðaravmarkað, at samstarva, at samhugsa, at brúka og hugsa vitan í nýggjum høpi, at leggja til rættis og evna til eitt avrik, at gera uppgávuorðingar, at brúka ymisk háttaløg, at hugsa nýtt og verkseta, at hugsa djúpari og breiðari um ávíst evni, umframt at taka á seg ábyrgd og hava virðing.
Lærari má altíð gera sær sjálvum og næmingum greitt, hvat endamálið við ávísum arbeiðshátti er.
Samstarv
Lærugreinin tilfeingisfrøði er partur av yvirskipaða kravinum um samstarv millum tvær ella fleiri lærugreinar. Samstarvast skal við ymiskar lærugreinar um ymisk evni, eitt nú burðardygga menning, at menna skapandi evnini og KT-førleikar hjá næminginum, undirvísing í evnum, sum spretta úr nærumhvørvinum, knýtt at náttúrufrøðiligum fyribrigdum, ið kunnu stuðla upp undir og geva íblástur til evni at arbeiða við í øðrum lærugreinum.
Tvørfakligt samstarv kann vera meira ella minni bindandi – frá fullkomnari samkoyring millum lærugreinar við felags tímum og felags tvørfakligum verkætlanum, til bert at fevna um avtalur millum lærarar um at fylgjast í lesnaði (lesa parallelt), t.e. at taka upp somu evni í fleiri lærugreinum samstundis, og soleiðis geva næmingunum fleiri ymiskar tilgongdir til sama spurning, um somu tíð.
Tvær høvuðsgrundgevingar eru fyri tvørfakligum samstarvi: 1) ein almenn, ið snýr seg um førleikarnar, næmingurin skal ogna sær og bjóða fram á arbeiðsmarknaðinum, og 2) ein námsfrøðilig, ið snýr seg um skiftandi arbeiðshættir og at geva næminginum innlit í tvørfakligar samanhangir.
Tvørfakligt samstarv skal hjálpa næminginum at síggja lærugreinarnar sum part av størri heild, og tað letur samstundis upp fyri øðrum og víðari sjónarmiðum. Harumframt eru evnini at samstarva og síggja samanhangir avgerandi, tá ið næmingurin fer undir víðari lestur ella út á arbeiðsmarknaðin.
Avrik
Skrivligi parturin letur upp fyri tvørfakligum samstarvi og við tí øðrvísi skrivligum avrikum. Heldur enn at lata eitt avrik inn, bara í tilfeingisfrøði, kann talan verða um tvørfakligt samstarv, t.d. eina staðbundna framsýning, eina røð av fyrilestrum ella framløgum, eina heimasíðu, eitt blað ella eina ritgerð.
Ein grundgeving fyri, at skrivligt og skapandi arbeiði kann vera partur av tvørfakligum samstarvi, er, at næmingurin lærir, at tað at skriva væl – t.e. greitt og uttan stórvegis villur – ikki bara er eitt krav í lærugreinini føroyskum, men eitt alment krav, ið er knýtt at øllum skrivligum samskifti í øllum lærugreinum.
Næmingurin skal hava venjing í at skriva, so at hann eisini skrivliga kann vera partur av toymisarbeiði og verkætlanum. Á tann hátt kann næmingurin mennast til at geva og taka ímóti viðmerkingum til skrivlig upprit, sum verða løgd fram, á mennandi hátt. Kunningartøknin letur upp fyri munagóðum og ítøkiligum møguleikum í sambandi við vegleiðing og umrøðu í sjálvari skrivitilgongdini.
Samrøða
Munnlig framseting hevur reglur og lýsingar, sum næmingurin skal duga at nýta og framhaldandi menna. Skúlin skal tí leggja dent á frásøgn og málburð, og við hesum eggja til forvitni og skapa áhuga fyri móðurmálinum sum eitt intellektuelt amboð, ið skal víðka sjónarringin hjá næminginum. Umráðandi er, at næmingurin fær venjing í at brúka móðurmálið í lærugreinini, eitt nú við sínámillum tosi og við at siga frá.
Skúlin skal vera so rúmur, at til ber at tosa um kenslur, evni, hugtøk og hendingar í gerandisdegnum. Næmingurin skal arbeiða við at lurta og vera umhugsin øll skúlaárini, samstundis sum orðaval og talugávur mennast. Næmingurin skal sleppa at royna veruligar eins væl og tilevnaðar samrøður. Floks- og bólkakjak skal javnan eftirmetast, so at næmingarnir gerast tilvitaðir um, hvat tað er, sum fær tosið á glið, og samrøðuna ella orðaskiftið at rigga og ganga væl.
Lesing
Næmingurin skal haldast til at lesa nógv. Eitt gott lesiumhvørvi í skúlanum er ein treyt fyri at menna góðar og fjølbroyttar lesiførleikar. Hetta verður skapt í flokkinum við nógvum ymiskum lesitilfari og góðum vanum. Skúlabókasavnið er ein sjálvsagdur partur av hesum góðu vanum. Fyri at røkka góðum lesiumhvørvi er av stórum týdningi, at skúlabókasavnið er ein natúrligur partur av skúlagongdini. Umráðandi er, at lesingin verður løgd til rættis samsvarandi tí førleikastigi, næmingurin er á.
Lívlong læring
Umráðandi er, at næmingurin gerst tilvitaður um samfelagsliga og persónliga týdningin av tí menniskjaliga og samfelagsliga tilfeingi, útbúgving er. Tí skulu næmingar eggjast til at umhugsa sína egnu framtíð og seta sær persónlig mál, har lærarin leggur lag á og skapar umstøður, sum stimbra hugin til at læra nýtt alt lívið.


text:
Orð: Gunnvør og Jóhannes Poulsen
Lag: Andrass Dunna gekk ein túr
Viðmerking: Upprunaliga yrktur í samband við eitt brúdleyp seinast í áttatiárunum.
Fyllir tú í januar mánaða
reis teg upp og klappa hart, klappa hart
reis teg upp og klappa hart.
Fyllir tú í februar mánaða
reis teg upp og bukka djúpt, bukka djúpt
reis teg upp og bukka djúpt.
Fyllir tú í mars mánaða
reis teg upp og floyta so, floyta so
reis teg upp og floyta so.
Fyllir tú í apríl mánaða
reis teg upp og lakka pent, lakka pent
reis teg upp og lakka pent.
Fyllir tú í mei mánaða
reis teg upp og jarma hart, jarma hart
reis teg upp og jarma hart.
Fyllir tú í juni mánaða
reis teg upp og geispa langt, geispa langt
reis teg upp og geispa langt.
Fyllir tú í juli mánaða
reis teg upp og remba tær, remba tær
reis teg upp og remba tær.
Fyllir tú í august mánaða
reis teg upp og heilsa so, heilsa so
reis teg upp og heilsa so.
Fyllir tú í september mánaða
reis teg upp og hoppa høgt, hoppa høgt
reis teg upp og hoppa høgt.
Fyllir tú í oktober mánaða
reis teg upp og flenn so hart, flenn so hart
reis teg upp og flenn so hart.
Fyllir tú í noveber mánaða
reis teg upp og teska so, teska so
reis teg upp og teska so.
Fyllir tú í desember mánaða
reis teg upp og skapa tær, skapa tær
reis teg upp og skapa tær.


text:
Samandráttur.
Línuskip: Fýra línuskip eru við Ísland. Tvey koma at landa fyrst ella miðskeiðis í vikuni, meðan hini bæði neyvan landa hesa vikuna. Eisini eru tvey frystilínuskip við Ísland. Undir Føroyum eru trý línuskip og koma tey væntandi at landa síðst í vikuni og so er eitt frystilínuskip eisini undir Føroyum.
Útróður: Streymurin harðnar út á vikuna og veðri verður umskiftandi, so tí verður helst ikki so nógvur útróður..
Djúpvatnstrolarar: Trýggir eru til fiskarí. Tveir eru á djúpum vatni og fiska svartkalva og so nakað av kongafiski. Landa kanska síðst í vikuni ella fyrst í aðru viku. Tann triðji er vestanfyri og fiskar kongafisk og so fáa teir eisini eitt sindur av svartkalva. Hann landar møguliga eisini síðst í vikuni. Ein frystitrolari er farin til Grønlands at fiska svartkalva.
Partrolarar: Bara fýra pør eru til fiskarí, men vantandi fara nøkur avstað í næstum. Fiskiskpurin eftir upsa er einki at reypa av, men tey tó nakað av toski og hýsu. Pørini, sum eru úti, koma helst øll at landa í vikuni Trý pør fiska gulllaks.
Trolbátar: Fimm fiska norðanfyri ella vestanfyri. Teir koma allir at landað síðst í vikuni. Teir hava stórt sæð bara tosk og so nakað av hýsu og upsa.
Garnaskip: Vit væntað at øll fýra, sum fiska svartkalva, koma at landað í vikuni. Fiskaríið er smáligt eftir svartkalva. Eitt fiskar havtasku og hevur rímuliga gott fiskarí.
Heinta alla metingina her


text:
Alt hevur sína áhugaverdu søgu eisini Tórshavnar kommmunuskúli, sum endaði sum lestraríbúðir. Ikki visti eg, at tá Býráðið í 1947 samdist um at skriva út almenna teknikapping um uppskot til nýggjan kommunuskúla, at ætlanin var at byggja skúlan við Hoydalsvegin sunnanfyri Plantasjuna. Átjan uppskot komu inn, og ungi verkfrøðingurin Christian Eli Lamhauge vann kappingina. Um hetta mundið vaks Havnin við fúkandi ferð, ja, uttan iva tann størsta tilflytingin til Havnar nakrantíð. Í 1951 var ætlanin at byggja skúlan við Plantasjuna slept, og í 1952 var farið undir at byggja skúlan, sum var vígdur 2. september 1956. Eitt er Kommunuskúlin, annað er vakri laðaði grótgarðurin um skúlaøkið, sum partur mátti víkja fyri nýggja skúlanum.
Gamli Realskúlin var bygdur í 1916, og stórt arbeiði var at laða vakran grótgarð um alt skúlaøkið. Partur av garðinum sæst enn fram við Tróndargøtu. Sum vit síggja á myndunum, so tóku tey ikki beinanvegin grótgarðin niður fram við Sjúrðargøtu. Men tá bilatalið vaks heilt skjótt seinast í 1960-árunum og fyrst í 1970 – árini, men vakri grótgarðurin eisini lúta.
Á eldri myndini síggja vit gomlu fiimleikahøllina, sum hoyrdi til Realskúlan. Pláss var ikki fyri høllini, tí økið skuldi brúkast til nýggja skúlan. Tí var fimleikahøllin tikin niður og seld Tórshavnar Skipasmiðju fyri 10.000 krónur. Niðara myndin er ógvuliga áhugaverd og serliga grótbrúgvin um Havnará. Vit síggja eisini á eldru myndini grótgarðin, sum var um alt skúlaøkið.
Nú gjørdist Tórshavnar kommunuskúli til lestraríbúður og annað virksemið. Vakurt at koma inn í skúlagarðin, men sjálvt um skúlin er umvældur, so gerst hesin bygningur ongantíð nakar vakur bygningur. (Vagnur)


text:
Landsjúkrahúsið skipar fyri kunnandi fundi um svøvn-apnø týsdagin tann 30. august kl. 15.00.
Aftur hesa ferð verður tað Hotel Hafnia, ið leggur karmar um tiltakið, har fólk við svøvn-apnø kunnu hittast og práta um royndir við sjúkuni og stuðla hvørjum øðrum í einum fakligum umhvørvi.
Endamál
Í fleiri ár hava apnø-sjúklingar í Føroyum livað við einari sjúku, ið ikki hevur havt skipað viðurskifti, hóast apnø tykist at vera vanligasti svøvntrupulleikin í heiminum. Nú serkøna vitanin um svøvn-apnø er alsamt meira útbreidd, ynskja fyrireikararnir at varpa ljós á stóra týdningin handan viðurskiftini hjá apnø-sjúklingum.
Endamálið við tiltakinum er at kunna um sjúkuna og samstundis koma fordómum viðvíkjandi sjúkuni til lívs. Greitt verður frá sjúkuni frá fleiri ymsum sjónarhornum.
Framleiðari av viðgerðartólum til apnø-sjúklingar vera til staðar og greiða frá ymsum í samband við apnø. Millum annað verður greitt frá um sjúkueyðkenni, um munin millum sjúkuna hjá kvinnum og monnum og um møguligar trupulleikar, ið knýta seg til viðgerðina.
Til staðar vera eisini leiðandi yvirlækni og sjúkrarøktarfrøðingur á medisinska depilinum, Bjarni á Steig og Ingun Gaardbo, og fara tey at greiða frá sjúku og viðgerð.
Harumframt verður varpað ljós á lívið við apnø, tá Jónfinn Petursson, apnø-sjúklingur, kemur at greiða frá sínum upplivingum. Møguleiki verður sjálvandi eisini at seta spurningar, práta og síggja tey mongu útgerðartólini.
Tiltakið vendir sær soleiðis til øll, ið hava áhuga innan økið. Hetta verður seg verandi sjúklingar, avvarðandi, røktarar og líkandi.
Øll eru hjartaliga vælkomin til apnø-tiltak á Hotel Hafnia.
Tilmelding fer fram við at senda teldupost til: ordra@ls.fo
Vinarliga boða frá luttøku innan fríggjadagin 26. august 2016 kl. 12.00.
Vegna fyrireikararnar
Felagsgoymslan á Landssjúkrahúsinum


text:
Wuhuuu, nú er Valentine’s Day her og romantikkurin flýtur yvir 😉
Eg havi funnið ein hepnan vinnara, av gávukortinum frá Angus Steakhouse! Vinnarin kann seta seg í samband við meg, umvegis facebook síðuna hjá SukurSøtt. Túsund takk til øll, sum luttóku í kappingini, eg hevði ynskt at eg kundi givið tykkum eitt gávukort í part, men so bleiv ikki.
Vinnarin bleiv: Kristina Nónklett Hansen
Hjartaliga tillukku við vinninginum.
Vónandi fáa tit øll ein framúrskarandi Valentine’s Day, við ella uttan romantik og forkeling. Hetta er nú eisini ein púra vanligur týsdagur.
M&K


text:
Móritania
Tað Islamska Lýðveldið Móritania (arábiskt لجمهورية الإسلامية الموريتانية) er eitt stórt land í Vesturafrika. Móritania er meiri enn tvær ferðir so stór sum Spania, men har búgva færri fólk enn í Madrid. Tað er tí eitt av strálbygdastu londunum í heiminum. Seinastu árini er nógv fólk flutt av bygd at arbeiða í býunum, og fólkatalið í høvuðsstaðnum Nouakchott er vaksið úr 20 000 upp í 900 000 síðan 1960.
Turkur er stórt vandamál í hesum parti í Vesturafrika.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Tveir triðingar av Móritania eru í Sahara, og bara lendið fram við Senegal er nýtiligt sum landbúnaðarjørð. Lendið har ímillum er oyðimarkarkent, nevnt Sahel, tað er beiti hjá flakkfólki. Her er javnan turkur, og jarðartýningin er stór og versnar alsamt, tí at fólkið høggur tey fáu trøini, ið eru, til brenni, og neytafylgini rótbíta, so at svørðurin losnar. Tí breiðir oyðimørkin seg skjótt suðureftir.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Námsvinna er týdningarmikil vinna, tí at nógv gull, fosfat, kopar og onnur steinsløg eru í Móritania. Fiskiskip úr øllum londum í heiminum fiska við strendurnar í Móritania, har nakrir av bestu fiskigrunnum í Vesturafrika eru. Ásett er við lóg, at allur fiskur, ið verður veiddur í móritanskum sjógvi, skal verða avreiddur og virkaður í Móritania, áðrenn hann verður fluttur út. Men framtíðarútlitini fyri fiskivinnuni eru óviss, tí at stór nóta- og trolskip trároyna fiskastovnarnar.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Máttmesta fólkið í landinum og tey, ið hava politiska valdið, eru arábisku mórarnir fyri norðan, men svarta fólkið fyri sunnan er hart ímóti at standa undir teimum.


text:
Ari av Rana
06.12.2017 - 17:11
Tíðindi > Samfelag & Politikkur > Fiskivinnupolitikkur
Hanus Hansen, reiðari á JFK, leggur ikki fingraranar ímillum, tá Norðlýsið ger samrøðu við hann. Á sjónbandaupptøku sigur Hanus, at álitið, sum Vinnunevndin hevur lagt fram um fiskivinnunýskipanina, fer at kosta reiðarínum nógv.
Hanus finst at teimum løgtingsmonnum úr Norðuroyggjum, sum fara at atkvøða fyri einum uppskoti, sum fer at minka um virksemi í oyggjunum.
Hanus Hansen sigur, at JFK síðani 1930’unum hevur havt tvey til trý skip uppi í Barentshavinum, men at hetta ikki fer at bera til longur. Nú verður bert gjørligt at hava eitt skip í Barentshavinum.
- Kvotan er lækka við 9,4%, niður á 27.000 tons í Barentshavinum. Síðani skulu 15% á uppboðssølu, meðan 8,25% kunnu brúkast sum økiskvota.
- Kvotan hjá JFK verður áleið 9.100 tons, sigur Hanus Hansen. Gadus fiskaði 9.300 tons í 2015, og eitt sindur minni í 2016 og 2017. Hanus sigur at JFK hevur ongar trupulleikar við at fiska hesi tonsini, so tað fyrsta sum hendir verður at annað skipi má seljast.
Gadus og Sjúðraberg hava tilsamans goldið 80 milliónir út í lønum tey síðstu 3-4 árini.
Hanus metir tí, at álitið úr Vinnunevndini um fiskivinnunýskipanina fer at kosta JFK og Norðuroyggjum ómetaliga nógv.
Hoyr alla samrøðuna her


text:
F°royingar Ý Gr°nlandi
Forlagi Tjarnardeild 2001
Hesafer verur gj°rt burtur ˙r ßrunum fyrst Ý sekstißrunum, tß f°royska virksemi Ý Gr°nlandi var so stˇrt sum nakrantÝ, og f°royingar Ý t˙sundatali vˇru har ß hv°rjum ßri.
Nordafar bygdi Ý 1960 eitt rŠttiligt flakavirki Ý F°royingahavnini. Har kom eisini eitt mj°lvirki til tess at fßa sum mest burtur ˙r fiskinum, og sjˇmansheimi var vÝka, so teir fleiri hundra menninir kundu vera til kost har.
F°royingahavnin hevi br˙k fyri nˇgvum ˙trˇrarmonnum. Stundum hildu meir enn 50 ˙trˇrarbßtar ˙t eftir fj°rinum Ý senn, og kappingin var h°r. Bßtarnir vˇru st°rri og st°rri og royndu alsamt nřggjar og fjarari leiir.
Smß skip og stˇrir deksbßtar fˇru n˙ til Gr°nlands at fiska til Nordafar. Tey vˇru ˙ti meginpartin av vikuni og vˇru eitt gott Ýkast hjß flakavirkinum, sum skjˇtt eisini fˇr at f°ra rßfisk til F°royingahavnina ˙r °rum ˙trˇrarhavnum, fyrst Ravnsoynni.
═ 1962 bygdu f°royingar ˙trˇrarhavnina vi Grßtufj°rin sunnanfyri F°royingahavnina, og ßtta bßtar fˇru at rˇgva ˙t haani. Bßtaskipunum og ˙trˇrarmonnunum Ý F°royingahavnini dßmdi hetta lÝti. Teir vˇru eymir um leiirnar.
═ 1963 settu vßgamenn, fßminingar og fuglfiringar seg niur ß Eggersoy, sum sjßlvur Kap Farvel er ß. Hesir menn h°vdu eina dramatiska byrjan, tÝ flutningsskipi hjß teimum sakk. Teir hildu ˙t Ý fřra ßr Ý Kappahavnini, og hendan s°gan verur skriva fram til endan.
1963 var eitt ˇeydnisßr. Skipafelagi F°royar misti fyrst farmaskipi öBlikö, sum var ß veg ˙r F°royingahavnini suur Ý Kappahavnina vi ˙tger og fˇlki, og sÝani skonnartina öTinganesö, sum fiskai vi bßtum, og fˇrst millum oyggjarnar ß Kappanum. ěll fˇlkini vˇru bjarga.
Syrgiligastu dagar Ý F°royingahavnini nakrantÝ vˇru hetta sama summar, tß třski trolarin öMunchenö gekk burtur Ý ˙tsiglingini ß veg heim til Třsklands. 24 lÝk stˇu undir b°ru Ý F°royingahavnini samstundis.
Tilfari til bˇkina er fingi til vega ymsastani frß: F°roya Landsskjalasavni, F°roya Landsbˇkasavni, bˇkum, ritum, bl°um, skrapbˇkum og nˇgvum samr°um vi fˇlk, sum vˇru Ý Gr°nlandi.
Myndirnar eru savnaar ˙r ymsum herashornum. Cand. mag. Erling Isholm hevur hjßlpt til vi granskingararbeinum og gj°rt listarnar yvir fˇlka-, skipa- og staarn°vn aftast Ý bˇkini.
Til bÝlegging


text:
Í kvøld 6. desember, kemur ein nýggj og sera áhugaverd bók á marknaðin. Talan er um bókina ”Teir tóku kjansin – søgan um “Stellurnar”, ið klaksvíkingurin, Birgir Waag Høgnesen hevur skrivað.
Bókin er um virksemi hjá kenda vinnulívsmanninhum og íbyrtaranum, Erling Laksafoss, sum var reiðari í kenda reiðaríinum P/F Stella í Klaksvík.
Longur sum heilt ungur gjørdi Erling um seg í vinnulívinum. Við sínum sermerkta máta at føra seg fram uppá og við árræði sum fáur náddi hann langt.
Tað kemst ikki uttan um, at Erling mangan sett politisku skipanini grá hár í høvdi og ikki minst løgtinslimunum úr norðoyggjum í samband við sínar ætlanir. Hann hevði nógvar ætlanir í høvdinum, tá hann legði hetta fram, so hildu fólk hetta var ørvitistos, men tað lat hann ikki við seg koma. Eftirtíðin hevur víst, at hann var ofta á rættari leið.
Seinast í 50unum vóru nógvar ætlanir og fyrst í 60unum komu so try línuskip, harav eitt var línu-frystiskip.
Bókin fylgir í høvusheitum Erlingi og felagnum P/F stella, men í grundini er bókin um stellutrolararnar, sum komu í 1968 og 1969. Trolararnir vóru teir fyrstu hekkutrolararnir ið vóru bygdir til Føroyingar.
Í bókini eru samrøður við fólk sum stóðu Erlingi nær og við fleiri sjómenn, sum sigldu við stellutrolarar frá 1968 heilt fram til 1973, tá trolararnir blivu seldir til Akureyrar.
Samrøður eru gjørdar við Íslenskar menn, sum vóru í Klaksvík eftir stellunum í 1973. Bókin fylgir við fleiri av projektunum hjá Erlingi og kannar eftir, hvar trolararnir eru í dag.
Bókin er stívliga 220 síður. Forlagið á Breyt gevur út.
Bókaframløgan er í “Stelluhúsinum” í Klaksvík í kvøldið kl. 19.00
Um tú veitst okkurt, sum VP ikki veit - skriva so til vp@vp.fo


text:
Heimsbúskapurin hevði ein samtíðarvøkstur í 2017
- 22 Jan 2018
- - LÍV
Marknaðarinnlit – Januar 2018
Heimsbúskapurin hevði ein samtíðarvøkstur í 2017, sum var jaligur fyri partabrøvini
At vøksturin í heimsbúskapinum hækkaði gjøgnum 2017 kom eitt sindur óvart á eygleiðarar. Tað var væntandi, at amerikanski búskapurin helt fram at vaksa. Men tað var óvæntað, at búskaparvøksturin í Evropa og Japan varð so høgur. Men við einum lágum rentustøði og lágari inflasjón, so hevur hetta verið jaligt fyri íløgu- og byggihugin hjá fyritøkum og fólkum. Serliga partabrøvini hava merkt hetta, tá hetta hevur betrað um teirra inntøkumøguleikar.
Íløgusamansetingin hevur týdning
Í mun til november, so høvdu tær meira váðafýsnu íløgurnar t.d. partabrøv, eitt betri avkast í desember. Tær minnu váðafýsnu íløgurnar t.d. lánsbrøv høvdu eitt verri avkast. Hendan gongdin vísur týdningin av, at man samansetur íløgurnar rætt, so man avmarkar váðan, men við atlit til avkastið. Tað er eingin loyna, at tær meira váðafýsnu íløgurnar høvdu eitt gott avkast í 2017. Partabrøvini høvdu eitt avkast, sum var omanfyri 6%. Núverandi rentustøði er ikki høgt, so tað er trupult at fáa eitt høgt avkast av lánsbrøvunum. Við atlit til rentustøðið, so hevur avkastið á lánsbrøvunum verið nøktandi. Eisini hevur avkastið verið nøktandi, tá man tekur atlit til íløgusamansetingina.
Íløguárið 2017 í stuttum
Heimsbúskapurin hevur ikki havt so høgan búskaparvøkstur síðani fíggjarkreppuna. Fleiri eygleiðarar meta, at 2017 var eitt serstakt ár, tí teir stóru búskapirnir m.a. Amerika, Evropa, Japan, Kina osv., høvdu ein búskaparvøkstur samstundis. Tá øll londini hava ein samtíðarvøkstur, so er hetta jaligt fyri heimsbúskapin, tí tað er altíð lættari, tá fleiri lyfta í felag. Tað hevur havt sína jaligu ávirkan, at rentustøðið er lágt, inflasjónin lág og at fíggjar- og pengapolitikkurin er lagaligur.
Gjaldoyramarknaðurin hevur eisini týdning fyri avkastið. Amerikanski dollarin viknaði omanfyri 12% í 2017. Tað merkir, at 12% skulu trekkjast frá íløgunum í Amerika og tað kann muna. Eisini norska krónan viknaði næstan 10% í 2017, meðan bretska pundið og svenska krónan viknaði millum 2-4%.
Partabrævamarknaðurin var sermerktur í 2017 á tann hátt, at dagligu sveiggini á partabrævamarknaðinum hava verið søguliga lág. Hetta hevur eisini gjørt, at fleiri partabræva-vísitøl hava sett nýggj met. Sjálvt um amerikanski tjóðbankin hevur hækkað leiðandi rentuna 3 ferðir og broytt sína uppkeypsætlan av lánsbrøvum, so hevur hetta ikki merkt partabrævamarknaðin. Tá skal eisini sigast, at amerikanski tjóðbankin hevur dugað ómetaliga væl at kunna virðisbrævamarknaðin um teirra ætlanir, so einki óvæntað skuldi henda.
Tað var serliga fokus á franska forsetavalið í 2017. M.a. var orsøkin, at Stóra Bretland hevði valt Brexit í 2016 og Trump var valdur til forseta í Amerika. Í stuttum kann sigast, at valið hjá veljaranum í Fraklandi stóð ímillum at velja eitt valevni sum var fyri ES og eitt sum var ímóti ES. Fleiri eygleiðarar vóru bangnir fyri hvat kundi henda, tí eingin hevði væntað Brexit í 2016 og at Trump vann. Men tá valið var liðugt, so vann Macron, sum var fyri ES, ein tryggan sigur. Óvissan um ES megnaði at halda saman tagnaði, tá Macron vann.
Trump varð innsettur sum forseti í 2017. Fyri eygleiðarar hevur tað ikki verið ein dansur á rósum, men sjálvt um Trump ikki hevur fingið allar sínar nýskipanir ígjøgnum, so fekk hann skattanýskipanina góðkenda í desember. Hendan nýskipanin lækkaði partafelagsskattin, sum kann fáa týdning fyri partabrøvini í 2018.
Útlit fyri 2018
Íløgusamansetingin hevur stóran týdning, tí tað er trupult at meta um framtíðina. Men eygleiðarar meta ikki, at avkastið í 2018 verður eins gott sum í 2017. Tað skal sigast, at man væntar eitt jaligt avkast.
Eins og 2017, so er rentustøðið enn lágt, inflasjónin enn lág, og fíggjar- og pengapolitikkurin er enn lagaligur, men tað kann væntast, at rentustøðið hækkar í 2018. Eygleiðarar eru ikki samdir um gongdina í inflasjónini í 2018. Serliga er ósemjan um lønarvøksturin og hvussu hann vil ávirka inflasjónina. So tað er umráðandi at halda eitt vakið eyga við gongdini í inflasjónini í 2018.
Italienska valið í vár kann blíva spennandi. ES-atfinningarsomu flokkarnar hava havt viðgongd seinastu mánaðirnar, so tað merkir eina ávísa óvissu. Fyri ES hevur tað stóran týdning, at eitt stórt land sum Italia ikki ger sum Stóra Bretland. Men gongdin í Katalonia hevur eisini týdning fyri ES. Sjálvt um Katalonia ikki er stórt, so kann tað skapa eitt kjak í øðrum loysingarsinnaðum landspørtum.
Val verður eisini í Russlandi. Her er ikki spurningurin um Putin vinnur, men meira um hvussu nógv hann vinnur við. Tað er nokk eingin ivi um, at Putin ætlar at sita á fremstu røð tá HM í fótbólti byrjar í summar.
Tað er eingin loyna, at tær meira váðafýsnu íløgurnar høvdu eitt gott avkast í 2017. Partabrøvini høvdu eitt avkast, sum var omanfyri 6%.


text:
Hvítusunna
Hvítusunna (á skandinaviskum "pinse", á týskum "Pfingsten"), hin fimmtiundi dagur eftir páskir. Kemur av grikska "pentekoste", sum er "tann 50. dagurin". Hvítusunna kemur helst frá gomlum enskum: "hwita sunnandæg". Í kristnu kirkjuni (49 dagar eftir páskir) hátíð til minnis um Heilaga Andans komu. Upprunaliga jødisk heystfest. Jødar nevna hesa hátíð sjeyvikuhátíðina, tí at hon verður hildin sjey vikur eftir páskir. Upprunaliga var sjeyvikuhátíðin ein takkarhátíð fyri kornheystingina, men rabbinarnir hildu hana til minnis um sáttmálan á Sinai.