text:
Teldupostur
Teldupostur er postur sendur millum teldur. Á føroyskum verður tað stytt til t-postur, tó verður eisini enska heitið e-mail brúkt á føroyskum. Í staðin fyri teldupostur kann ein eisini siga teldubræv. Fyri at kunna senda eitt teldubræv er neyðugt at hava ein teldupost bústað (adressu). Felags fyri allar teldupost adressur er, at tær innihalda teknið @. Eitt dømi kann vera domi@domi.fo. Teldupost adressurnar kunnu ikki innihalda føroysku bókstavar sum t.d. á, í, ó, ú og ð. Fólk brúka ofta sítt navn ella stytting av navninum í teldupost adressuni. Tað finnast nógvir ymiskir veitarir, har ein antin kann keypa sær eina ella fleiri teldupost adressu, og so finnast tað eisini altjóða veitarir, har ein kann fáa sær eina ókeypis t-post adressu, t.d. Gmail frá Google ella Hotmail frá Microsoft. Tá talan er um ókeypis teldupost adressur slepst ofta ikki undan lýsingum á netinum, sum t.d. kunnu síggjast í høgra bredda ella aðrastaðnis innbakkanum. Ein kann innstallera eina teldupost adressu á teldu síni, men tey flestu ynskja eisini at hava atgongd til sín teldupost frá fleiri ymiskum teldum, tá verður innrita gjøgnum eina ávísa heimasíðu. Hotmail adressur sum tann frá Microsoft ella Google eru ikki knýttar at nakrari ávísari teldu, ein kann rita inn frá hvørjari sum helst teldu, um bert ein minnist til brúkaranavnið, sum er t-post adressan og til loyniorðið. Teldupostkassin er ofta býttu upp í fleiri partar. T.d. er innbakkin sum oftast tað fyrsta ein kemur til, har er allur inngangandi teldupostur at finna. Sendur postur er fyri seg, kladdur fyri seg, slettaður postur fyri seg, spammpostur fyri seg osfr. Hetta sæst sum oftast til vinstru ella ovast á teldupost síðuni.
T-postur í dag[rætta | rætta wikitekst]
Man brúkti t-post áðrenn internetið varð útbygt. Í dag verða t-postar sum oftast sendir via SMTP (Simple Mail Transfer Protokol) í samstarvi við DNS og POP3/IMAP. Ein vanligur t-postur inniheldur hesir teigar:
- Frá
- Til
- Evni
- Innihald
Harumframt er ein "Send" knøttur, sum brúkarin skal trýsta á við músini, tá teldubrævið er klárt at verða sent til móttakran. Ein kann senda til ein ella fleiri móttakrar. Um talan er um fleiri móttakarar, so verða teldupost adressurnar sum oftast skildar sundur við komma (,) ella semikolon (;). Til ber eisini at víðarisenda eitt teldubræv til ein annan móttakara við at trýsta á "Víðarisend" og síðan útfylla adressu teigin og so trýsta á Send knøttin.


c: text/html

text:
Trani
Trani (frøðiheiti - Grus grus) líkist hegra í vakstrarlag, men er nógv størri. Hann er mest gráur við svørtum barka og reyðum, berum skalla. Hann eigur um mesta partin av Evropa og Vesturásia. Í Føroyum er hann bara sæddur einar tríggjar ferðir. Trani er av allarklókastu fuglum. Stundum koma nógvir saman og stuttleika sær við at leika og dansa. Tá hava teir altíð ein standandi burturfrá, til at skimast eftir, um nakar vandi er á veg. Tí trani er sera varin fuglur og reiðrast helst har, sum fólk minst kemur. Men tamdur trani verður sera alskin við húsfólkið og eltir ofta eigarmannin sum hundur. Summstaðni hava teir trana til at sita hjá neytum, og teir siga, at tað dugir hann líka væl sum klókastu hundar.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Danska Svimjisambandið kunngjørdi í dag Great Danes liðið fyri svimjiárið 2014 og 2015, sum er teirra roynd at styrkja um harrasíðuna av danskari svimjing. Millum teir 11 útnevndu eru 3 føroyingar: Frans Johannesen, Magnus Jákupsson og Pál Joensen.
(Magnus, Frans og Pál á Danish Open 2012. René Thomsen eigur myndina)
Havnar Svimjifelag skipar fyri SMS-kapping í Havn, nú í vikuskiftinum, sum samstundis er evstamark fyri at klára kravtíðir til HeimsMeistarastevuna í Doha hin 3. til 7 desember 2014, og NM/NJM í Svøríki hin 12. til 14. desember 2014. Sí viðfestu innbjóðing og startlista.
Viðfest eru úrslit frá svimjistevnuni nú leygardagin 25. oktober 2014, sum svimjifelagið Reysti skipaði fyri í skúlanum í Leirvík. Samanumtikið vann vertsfelagið Reysti flest gullheiðursmerki, Suðuroyar Svimjifelag næstflest og Havnar Svimjifelag triðflest. Mest vinnandi svimjari var Rebekka Trygvadóttir úr Reysti sum vann 5 gullheiðursmerki, og mest vinnandi svimjarin hjá dreingjum Jónas Hansen eisini úr Reysti sum vann 4 gullheiðursmerki og 1 úr silvuri.
Danir avgreiddu í kvøld sínar síðstu finalur á Vest- og Øst-danske KortbaneMesterskaber, har eisini føroyingar gjørdu vart við seg.
Í Hjørring vann Frans Johannesen gull í 100 frí við tíðini 50.72 og gull í 200 blandað við tíðini 2:04.65. Hann skuldi klára 47.58 í 100 frí ella 1:56.11 í 200 blandað, um hann skuldi kunna luttaka fyri dønum á HM í Doha í hesum greinum.
Á sama stað svam Alvi Hjelm úr Ægir seg til eitt silvurheiðursmerki í 1500 metra frísvimjing, tá ið hann svam tann teinin uppá 15:51.49, aftanfyri Nicolas Blanch á 15:40.84 men frammanfyri Frederik Jessen á 15:54.63. Tíðin hjá Alva er nóg góð til at hann hevur klárað føroyska kravtíð til bæði HM í Doha og NM í Svøríki; men við tað at føroyska HM-luttøkan er avmarkað til bara ein mann og eina kvinnu umframt Pál Joensen, so er HM enn óvist fyri Alva við tað at Óli Mortensen hevur svomið skjótari.
Innleiðandi riðlarnir eru avgreiddir á Vest- og Østdanske KortbaneMesterskaber, og føroyingar gjørdu aftur vart við seg.
Í Hjørring svam Frans Johannesen seg í tvær finalur, fyrst við 51.91 og næstbestu tíð í 100 frí, og síðani við 2:09.70 og næstbestu tíð í 200 blandað. Um hann roynir eftir at sleppa til HM á stuttgeil, so skal hann í hesum greinum klára donsku kravtíðirnar á 47.58 í 100 frí og 1:56.11 í 200 blandað.
Alvi Hjelm royndi seg í innleiðandi 200 metra ryggsvimjing, men varð kolldømdur fyri at hava verið 'neddykket i mål'. Hann hevur tó finaluna í 1500 metra frísvimjing at síggja fram til, nú seinnapartin, har hann hevur bestu tilmeldingartíð. Alvi kann sum veruligur føroyskur svimjari royna eftir føroysku kravtíðunum til HM og NM í desember, sum eru ávíkavist 15:56.21 og 15:56.65 í 1500 metra frísvimjing.
Alvi Hjelm megnaði fyri løtu síðani at vinna sær silvur í 800 metra frísvimjing á Vestdanske KortbaneMesterskaber 2014, tá ið hann í skjótasta riðli í Hjørring svam teinin uppá 8:18.61, aftanfyri Nicolas Blanch úr Aalborg sum svam 8:13.19, men frammanfyri Frederik Jessen úr Thisted sum svam 8:22.29.
Teir báðir Frans Johannesen og Magnus Jákupsson vunnu nú seinnapartin hvør sína danska økismeistarakapping, Frans við at svimja 1:48.19 í 200 metra frísvimjing á Vestdanske KortbaneMesterskab, og Magnus við at svimja 53.41 í 100 metra ryggsvimjing á Østdanske KortbaneMesterskab.
Í báðum førum var tað tó ikki nokk til at koma við til HM á stuttgeil í Doha í desember, har kravið frá dønum til Frans í 200 frí var 1:44.40, og kravið til Magnus 51.65 í 100 rygg.
Alvi Hjelm úr Ægir var líka við at vinna bronsu í kappingini har Frans vann gull, tá ið hann í 200 frí á VKM 2014 svam teinin uppá 1:55.77 og fjórðapláss, aftanfyri Anton Bromer á 1:55.48. Alvi skal nú um eina løtu royna seg í 800 metra frísvimjing eisini, har hann hevur bestu tilmeldingartíð.
Danir eru nú um at vera lidnir við dagsins innleiðandi riðlunum á Øst- og Vestdanske Kortbanemesterskaber, sum eru í Kastrup og Hjørring nú um vikuskiftið.
Frans Johannesen og Alvi Hjelm svumu seg í finalu í 200 metra frísvimjing á VKM 2014, Frans við 1:53.30 og skjótastu tíð av teimum 63 sum svumu innleiðandi, og Alvi við 1:56.18 og 8. bestu tíð. Høllin í Hjørring hevur eftir øllum at døma 8 geilar, so tað var akkurát nokk hjá Alva til eitt finalupláss.
Norsk svimjing kundi í dag fegnast um stórslignu svimjihøllina AdO Arena í Bergen, sum er uppkallað eftir heimsmeistaranum Alexander Dale Oen, ið sum kunnugt doyði á venjingarlegu við norska svimjilandsliðnum upp undir OL í London í 2012.
(Image courtesy of Sander Englund Smørdal / simma.nu/no)
Teir báðir Frans Johannesen og Alvi Hjelm vunnu ávíkavist gull og silvur, tá ið fyrsta finalukapping fyrr menn varð avgreidd á Vestdanske KortbaneMesterskaber í Hjørring. Hetta í 400 metra frísvimjing, har Frans vann við tíðini 3:52.15, og Alvi varð nummar tvey við 4:01.28, frammanfyri Laust Moesgaard á triðja plássi við 4:03.63. Sí úrslitalistan her.


text:
Niðurlond
Niðurlond ella Háland ella Holland er eitt kongaríki í Evropa. Í norðri hevur Niðurlond mark við Norðsjógvin, í eystri við Týskland, og í suðri við Belgia.
Niðurlendingar eru kendir fyri at hava víðskygda og frílynta samfelagsáskoðan.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 16. og 17. øld sigldu niðurlendskir sjófarar og keypmenn burtur í fjarskotin lond at finna ríkidømi. Niðurlendingar tóku mong hjálond, og niðurlendska hjálandaríkið var úr Landsynningsásia til Norðuramerika. Handil hevur enn stóran týdning í Niðurlondum.
Í 1609 slitu sjey protestantiskir landslutir fyri norðan í Niðurlondum frá Habsborgararíkinum. Í 1650-árunum vóru hesir landslutir vorðnir ovurríkir av handli við Asia og Amerika. Dugnaligir jødar og protestantar flýddu hagar í hópatali úr katólsku londunum Fraklandi og Spania. Frælsa niðurlendska samfelagið eggjaði til, at uppfinningar og hugskot komu út ímillum manna. Vísindamaðurin Christiaan Huygens (1629-1695) gjørdi øll bilsin, tá ið hann avdúkaði, at ljósið flytur seg í bylgjum. Antonie van Leeuwenhoek (1632-1723) varnaðist, hvussu blóðið er sett saman. Múgvandi handilsmenn lótu byggja høg hús, galvarnir vórðu laðaðir sum røkur, og teir bíløgdu listaverk hjá mætum listamonnum sum Rembrandt Harmenszoon van Rijn (1606-1669) og Johannes Vermeer (1632-1675) at hava til prýðis.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Í Beneluks er aktiv deyðshjálp lóglig. Niðurlendska lóggávan sigur, at øll niður til 12 ár kunnu nýta hendan møguleikan [1].
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Um triðingur av Niðurlondum hevur áður staðið i sjógvi. Meginparturin av hesum lendinum verður nýttur sum akurlendi og beiti, men ein fjórðingur av tí er nýtt til byggilendi, vegir og fríøki. Av tí at stórur partur av landinum er ájavnt sjóvarmálan ella undir, er mangan stórur vandi fyri vatnflóð. Til tess at forða fyri hesum eru gjørdar ovurstórar byrgingar, og ógvuliga væl verður fylgt við, hvussu høgt sjógvurin stendur.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Størstu býir[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Niðurlendingar eru eitt blandað fólk. Mong fólk úr gomlu niðurlendsku hjálondunum í Landsynningsásia og Suðuramerika búsettu seg í Niðurlondum í 1940- og 1950-árunum. Tilflytingin helt fram í 1960-árunum, tá ið mangir fremmandaverkamenn úr Suðurevropa, Marokko og Turkalandi komu til Niðurlanda. Tilflutta fólkið er nú fimtingurin av fólkinum í teimum stóru býunum. Niðurlendingar eru erpnir av frílynta tilflytara- og flóttafólkapolitikki sínum.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Mong fleirtjóðafeløg eru niðurlendsk, og vinningurin hjá hesum feløgum er helvtin av inntøkum landsins. Havnin Europoort í Rotterdam í Niðurlondum er ein tann størsta havnin í verðini. Higar koma bæði rávørur og lidnar vørur úr øllum heimi, til dømis stórar nøgdir av frukt og djús. Djúsið kemur ofta við stórum tangaskipum úr Suðuramerika. Tað verður koyrt á serlig djúsvirki, har tað verður pakkað í smærri pakkar. Síðan verður djúsið flutt við toki, lastbili ella skipi til ymisk lond í Europa. Europoort-havnin er øgiliga stór: 20 km breið og 40 km long. Alt er tó ikki havnarøki; har er eisini eitt tað størsta ídnaðarøkið í Europa, har tey framleiða bensin, vaskipulvur og nógv annað. Havnin er ein týðandi miðdepil fyri flutning í Europa. Samband er við alt Europa eftir Rínánni, vegum, jarnbreytum og um flogvøllin.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://news.nationalpost.com/2013/12/12/belgium-euthanasia/
- ↑ "Bevolking; geslacht, leeftijd, burgerlijke staat en regio, 1 januari". Statistics Netherlands. 2013. http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=03759NED&D1=0&D2=129-132&D3=0,5-16,101-902&D4=21-22&HDR=T,G2&STB=G1,G3&VW=T. Heintað 10. januar 2014.


text:
John McCain
John Sidney McCain III (f. 29. august 1936 í Panama) er senatorur í Arizona. Hann stillaði upp, sum forsetavalevni, ímóti Barack Hussein Obama (D) í 2008. Hann er eisini senatorur í Arizona. Sarah Palin var varaforsetavalevni hjá John McCain, tá hann í 2008 var forsetavalevni hjá Republikanarunum.
Bæði dóttur hansara, Meghan McCain, og kona hansara, Cindy McCain, hava boðað amerikanska fólkinum frá at tær eru fyri at samkynd kunnu giftast. McCain sjálvur vil kortini enn vera við, at hann bara heldur, at kvinna og maður kunnu giftast við hvør øðrum. John McCain var ein av teimum, sum syrgdu fyri, at samkynd fólk ikki kunnu giftast í Arizona, og McCain familjan er ein hin best kenda republikanska familjan í Arizona.


text:
BÍLEGG TÍÐ
Fyri at bíleggja tíð, verða tygum biðin
um at senda ein teldupost til:
artharmonia@artharmonia.fo
Telefon avgreiðsla er frá kl. 18-19 á
tlf. 59 99 30
ARTHARMONIA
SERLÆKNAVIRKI
ARTHARMONIA er serlæknavirki í plastikskurðfrøði í Føroyum. Endamálið við heimasíðuni er at upplýsa um, hvussu farast skal fram, um ein ynskir eina plastiska skurðviðgerð.
Her ber til at finna upplýsingar um fyrimunir, framferðarhættir, váðar og trupulleikar, ið kunnu standast av plastiskum skurðviðgerðum.
Eisini er ætlanin, at sjúklingurin her skal fáa hjálp til at taka støðu, tá ið hann skal meta um, um hann hevur tørv á plastiskari skurðviðgerð.
HVÍ YNSKJA FÓLK
PLASTISKA SKURÐVIÐGERÐ
Orsakirnar til at einstaklingur tekur avgerð um at fáa eina lýtis- og/ella eina fríðkanarskurðviðgerð kunnu vera nógvar, alt frá onkrum smávegis, ið ampar útsjóndina, til størri lýti, ið skemma útsjóndina rættiliga nógv. Hvaðan lýtið stavar kann eisini vera ymist, alt frá viðføddum breki til avleiðingar av óhappi ella sjúku.
Tað, sum er felags, er, at lýtið býður einum ímóti og hevur ávirkan á sjálvsálit og sjálvsmynd. [les meira]


text:
Kjøt
Tað, vit nevna kjøt, er vøddar, feitt, bein, brósk og æðrar. Vøddarnir eru gjørdir úr vøddatægrum. Bindivevnaður bindur tægrarnar saman í bundi og bundini saman í tann stóra vøddan. Vøddarnir eru so festir at beinunum við sinum. Kjøtið av ungum dýrum er vanliga ljósari reytt enn kjøtið av eldri dýrum. Kjøtið av ungum dýrum hevur minni bindivevnað enn kjøtið av eldri dýrum. Tað merkir, at kjøtið av eldri dýrum er seigari. Mesti bindivevnaðurin er í teimum vøddunum, ið verða mest nýttir, t.d. í bógvunum. Í lundunum er næstan eingin bindivevnaður. Kjøtið av eldri dýrum er vanliga feitari enn kjøtið av ungum dýrum.
Nýflett kjøt er hart og seigt. Skal kjøtið verða moyrt og gott, skal tað hanga eina tíð, áðrenn tað verður havt til matna. Vit siga, at kjøtið búnast. Neytakjøt skal hanga ikki styttri enn 14 dagar í kuldarúmi. Hongur kjøtið ikki í kuldarúmi, men í hjalli, skal tað ikki hanga so leingi. Seyðakjøt og svínakjøt nýtist ikki at hanga longur enn í ein dag.
Kjøtið, vit eta mest av í Føroyum, er seyðakjøt og neytakjøt, men vit eta eisini nokk so nógv av svínakjøti, sum verður innflutt. Sjálvt um vit hava nógvan seyð í Føroyum, so verður seyðakjøt eisini innflutt úr Íslandi og Ný Sælandi. Vit eta eisini høsnarungar, dunnu og kalkun. Dunna og kalkun er tó ikki so vanligt sum høsnarungi. Føroyingar eta eisini kjøt av villum djórum og fuglum. Eitt nú eta vit tvøst av grindahvali, tað er ikki vanligt í flestu øðrum londum, og nógv fólk, serliga úr øðrum londum, hava ringt við at skilja, at nakar kann finna uppá at drepa grindahvalir. Aðrastaðni eta tey eisini rossakjøt, men tað er ikki vanligt í Føroyum, tó hevur tað verið nokk so vanligt í summum bygdum fyrr í tíðini, tá tey høvdu arbeiðshestar, t.d. í Hvalba, har tey brúktu ross til arbeiði við koli. Fleiri sløg av bjargafugli eru eisini vanligir at eta í Føroyum, t.d. havhestur, lomvigi og lundi. Kjøt av haru verður eisini etið í Føroyum, tá harutíðin er, og menn veiða villa haru.
Innihaldsyvirlit
Vegetarar og veganarar[rætta | rætta wikitekst]
Summi velja ikki at eta kjøt yvirhøvur, orsøkirnar kunnu vera sera ymiskar. Tey sum ikki eta kjøt, men eta aðrir úrdráttir frá djórum, t.d. egg, mjólk og mjólkaúrdráttir, verða nevnd vegetarar. Tey sum hvørki eta kjøt, egg ella mjólkaúrdráttir verða nevnd veganarar. Í Asia er heilt vanligt, at fólk er antin vegetarar ella veganarar, í Føroyum er tað ikki so vanligt. Kjøt inniheldur proteinir, sum hava stóran týdning eitt nú fyri bygnaðin av vøddum. Um ein ikki etur kjøt, so er týdningarmikið at fáa eggjahvítaevnir frá øðrum mati, t.d. frá bønum ella frá soyaúrdráttum. Fólk sum velja at gerast vegetarar ella veganarar eru oftast væl vitandi um týdningin av proteinum og fáa hesar á aðrar mátar.
Vandamiklar bakteriur og dálkingar evni í kjøti[rætta | rætta wikitekst]
Salmonella[rætta | rætta wikitekst]
Kjøt er sunnur matur, um tað er nóg reint og ikki dálkað ella hevur fingið bakteriur. Nevnast kann, at eitt nú høsnarungar ofta hava vandamiklu salmonella bakteriuna. Tí er reinføri sera týdningarmikið, tá fólk matgera. Tað hevur stóran týdning at handfara kjøt við varsemi og ikki blanda sevjuna av kjøtinum við t.d. salat. Bakteriurnar doyggja, tá kjøtið verður stokt ella kóka, men tað skal vera gjøgnumstokt. Heilsumyndugleikarnir hava javnan ávara og vegleitt fólk um, hvussu tey skulu handfara kjøt. Salmonella kann eisini verða í eggum, men eisini her verður bakterian dripin, um eggið verður stokt, kókað ella bakað í einari kaku t.d.
Botulisma elvd av clostridium botulinum bakteriuni[rætta | rætta wikitekst]
Ein bakteria, sum er sera sjáldsom, men eisini sera vandamikil, er Clostridium botulinum bakterian, sum kann elva til botulismu. Henda bakteria kann koma í eitt nú skerpikjøt, um reinføri ikki er í lagið, tá ið seyðurin verður flettur. Bakterian krevur tó heilt serligar umstøður fyri at nørast. Hon krevur eitt umhvørvi uttan ilt og við einum ávísum hita, t.d. stovuhita. Bakterian kann føra til at fólk ið eta mat, ið er eitraður við Clostridium botulinum bakteriuni, fáa botulismu, sum kann vera deyðiligt. Í Føroyum eru nøkur fólk deyð av botulismu, men tað ganga nógv ár ímillum at tað hendur. Í 2007 vóru tveir botulismu sjúkutilburðir, men tey gjørdust frísk aftur. Orsøkin til at fólkini gjørdist sjúk, var tann at tey høvdu etið skerpikjøt av seyði, sum var flettur á ikki løggildum stað, og sum ikki var hondur út í hjallin at hanga beinanvegin.[1] Í Føroyum er skerpikjøt vanligasta smittukeldan. Dálkingin við bakteriuni kann koma á kjøtið undir fletting, um ikki verður ansað nóg væl eftir. Bakterian finst í jørðini, og kann vera komin á ullina hjá seyðinum. Tí er umráðandi at ullin er turr og ikki skitin, tá flett verður, og at amboð, sum hava verið í samband við ullina, ikki verða nýtt undir flettingini, ella verða gjørd rein áðrenn. Smittan kann eisini koma frá skarninum frá seyðinum, skarnið má ikki koma í samband við kjøtið. Fólk mugu vaska sær væl um hendurnar, um tey ætla sær at nerta við kjøtið á seyðinum, og tey mugu vaska sær serliga væl, um tey hava nert við ullina ella hava fingið skarn á hendurnar. Ráðini frá Heilsufrøðiligu Starvsstovuni og Landslæknanum eru m.a. at man skal hava reinføri í ordan undir slakti og harumframt at man ikki má lata kjøt liggja í afturlætnum posa ella ílati, har ongin ilt sleppur til. Í november 2008 sendi Heilsufrøðiliga Starvsstovan út eina stutta vegleiðing, sum eitur: Reinføri í samband við fletting. Tað eru Elspa Petersen og Ingibjørg Egholm, ið hava skrivað vegleiðingina.[2] Í leiðbeiningini verður m.a. sagt, at gott reinføri undir slátrinum, skjót køling av krovinum, góður støðugur luftstreymur og gott pláss í hjallinum minkar munandi um vandan fyri botulismueitran. Í 2007 sendu Heilsufrøðiliga Starvsstovan og Landslæknin út tíðindaskriv, har vegleitt var um hvussu best slepts undan smittuvanda av Clostridium botulinum bakteriuni. M.a. vóru hesi fimm puntkini nevnd:
- Vísið stóran ans fyri reinførinum undir fletting. Tað er av serstakliga stórum týdningi, at kjøtið ikki verður dálkað av skarni.
- Útgerð og klæðir, ið hava verið nýtt til fiskaarbeiði, mugu ikki nýtast, tá flett verður.
- Krovið eigur at verða hongt í hjallin sum skjótast, so tað kølnar, og luft sleppur at tí.
- Kjøt eigur ikki at verða hongt upp at turka, um tað er heitt, vátt og stilt í veðrinum.
- Turt kjøt skal goymast kalt.
Í Danmark og øðrum londum verður botulisma millum manna eisini nevnt pylsueitran (pølseforgiftning), hetta tí at tann mest vanliga smittukeldan í Danmark er pylsur. Tað er tó sera sjálvdan, at fólk í Danmark doyggja av botulismu. Bakterian kann dálkað ymiskar matvørur, ikki bara kjøt, men eisini grønmeti. Bakterian framleiðir eiturevni, tá ið tær "røttu" umstøðurnar eru, bakteriurnar trívast best tá tað er ongin ilt, nokk av vætu, ikki ov súrt (pH yvir 4,5) og ikki ov salt. Bakterian tolir ikki meir enn eini 10% av salti og í summum førum ikki meir enn 4,5% av salti. Bakterian tolir væl hita, men um maturin, sum er dálkaður av clostridium botulinum bakteriuni, verður kókaður í minsta lagi 10 minuttir, so heldur bakterian uppat við at frammleiða eiturevni.


text:
31.10.2014 - 17:29
Føroyar millum 52 undangongulond í altjóða skattaavtalu
Jørgen Niclasen, fíggjarmálaráðharri, hevur fyrradagin undirskrivað eina altjóða avtalu, sum frameftir fer at hava ein týðandi leiklut í stríðnum móti altjóða skattaundandrátti. Undirskrivað varð í Berlin í gjár. Týski fíggjarmálaráðharrin Wolfgang Schäuble var vertur fyri tiltakinum, har fíggjarmálaráðharrar úr 52 londum úr øllum heimspørtum luttóku.
Yvirflatuvatn og áarsandur floymir omanyvir íbúgvarnar í Ánunum
Løgmaður vil ikki gera bandaðar samrøður við KVF
Kristian í Grótinum í ES sjógv í dag og Norðborg í morgin
Listaframsýning í gallarí Ribarhús
Vátt vikuskifti


text:
Tjóðsangur
Ein tjóðsangur er ein sum oftast ein tjóðskaparsinnaður sangur ella tónleikur, sum skal vera eitt symbol fyri eitt ávíst land til almennar hendingar ella stevnur av ymiskum slag, t.d. verða tjóðsangirnir altíð spældur beint áðrenn ein almennur fótbóltslandsdystur byrjar, og tá heiðursmerkjahandan er á t.d. OL, so hoyrist eitt brot av tónleikinum til tjóðsangin hjá tí landi sum vann gullið. Ein tjóðsangur kann vera formliga viðurkendur sum tjóðsangur av myndugleikunum í einum landi, men hann kann eisini vera uttan formliga viðurkenning, men bert verða brúktur sum tjóðsangur.
Við menningini av tjóðum í 19. øld og 20. øld havt mest sum øll lond valt ein tjóðsang. Í summum londum eru eisini regiónalir tjóðsangir, har lutastatir ella aðrar subtjóðar eindir hava teirra egna almenna ella óalmenna tjóðsang. Summar altjóða sambond, hava eisini teirra egna tjóðsang.
Tjóðsangir eru ofta skrivaðir sum ein hymna ella marsjur. Í Miðamerika brúka tey vanliga meira operalíknandi tónleikaverk. Summi lond brúka eina fanfaru.
Um tjóðsangurin hevur meira enn eitt vers, so er tað vanligt bert at syngja fyrsta versið (í Týsklandi er tað tó triðja versið). Ein tjóðsangur varir í meðal eitt minutt. Í londum, har tað er meira enn eitt alment mál, er tað sum oftast ein versjón á hvørjum av teimum almennu málunum, eitt nú í Belgia, Finlandi, Sveis og Suðurafrika. Tað eru fleiri dømi um lond sum hava felags tjóðarlag. Nevnast kann t.d., at Finland og Estland hava sama tjóðlag, men tjóðarsangirnir hava hvør sín tekst. Tað eru eisini fleiri lond, sum brúka sama tjóðlag, sum Stórabretland, men við øðrum teksti.
Í Føroyum hava vit tjóðsangin Tú alfagra land mítt, sum Símun av Skarði hevur yrkt og sum Peter Alberg gjørdi lagið til. Danmark hevur ein tjóðsang: Der er et yndigt land sum Adam Gottlob Oehlenschläger yrkti í 1823 og ein kongaligan tjóðsang Kong Christian stod ved højen mast, sum Johannes Ewald yrkti í 1779. Í Grønlandi brúka tey tjóðsangin Nunarput utoqqarsuanngoravit sum Henrik Lund hevur yrkt og Jonathan Petersen gjørdi lag til.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- szbszig.atw.hu tekstur og sangur av tjóðsangum frá øllum londum
- NationalAnthems.me Tjóðsangir frá øllum londum í heiminum (og søguligar tjóðsangir) við ljóð-streaming, teksti, kunning og slóðum.
- NationalAnthemsong.com Tjóðsangir við video, yrkingum og instrumental tónleiki hjá fleiri tjóðum kring heimin.
- national-anthems.net tekstur og instrumental innspælingar av tjóðsangum frá øllum londum í heiminum.
- Nationalanthems.info, yrkingar og søgan hjá tjóðsangum kring allan heimin.
- Nationalanthems.us, online forum on lyrics, sheet music and links of national anthems
- Upptøkur av tjóðsangum frá londum kring heimin tað er US Navy band, sum spælir løgini.


text:
Mumitrøllið
Mumitrøllið (svenskt: Mumintroll, finskt: Muumi) eitur ein røð av barnabókmentum, sum finski rithøvundin Tove Jansson skrivar. Bøkurnar um Mumi eru vorðnar heimskendar. Jansson hevur bæði skrivað og teknað bøkurnar.
Bøkurnar eru eisini gjørdar til teknifilmar. Hesir hava verið vístir í sjónvarpinum hjá Kringvarpi Føroya við føroyskum røddum.
Bókalisti[rætta | rætta wikitekst]
- 1945 Småtrollen och den stora översvämningen.
- 1946: Kometjakten .
- 1948: Trollkarlens hatt (Gandakalshatturin): Henda frásøgnin byrjar við gandi ein morgunin tíðliga á vári og endar eina lýggja augustnátt, sum aldri verður gloymd í Mumidali. Har ímillum er so hendingaríka summarið hjá Mumitrøllinum við sólskini og torusláttri. Hetta kundi havt verið eitt vanligt summar, har tey funnu nýggjar oyggjar, veiddu við línu í sirminum, stuttleikaðu sær við at svimja í briminum og fóru loyndarfullar náttarferðir – men so fann mumifamiljan gandakalshattin. Eftir tann dag var onki, sum tað plagdi. Hetta er søgan um smá og stór krúp, um stuttligar hendingar og óhugnaligar hendingar, sum altíð má vera ein blandingur av báðum, um summarið skal gerast veruliga gott.
- 1950: Muminpappans memoarer (Endurminningar hjá Mumipápa): Mumipápin hevur mangan sagt, at einferð skal hann seta seg at skriva endurminningar um sín rokmikla ungdóm. Tá ið hann so verður sjúkur, setir hann seg niður og byrjar at skriva um ungdómslívið, tá ið alt var nógv størri og vandameiri og heitari enn nú. Hann skrivar um fjølbroyttar ferðir og stórar veitslur.
- 1954: Farlig midsommar (Vandamikið hásummar): Søgan fer fram nakrar heitar dagar í juni. Eldgoysandi fjallið kvaklast við og Mumidalurin er hóttur av einari vatnflóð. Tá ið bara tað ovasta á Mumihúsinum er uppi yvir vatnskorpuni, noyðast tey at flýggja. Tey enda í einum leikhúsi, sum kemur flótandi framvið. Í leikhúsinum býr rottan Emma, sum als ikki er væl við mumitrøllini, av tí at hon heldur tey vita alt ov lítið um sjónleik.
- 1957: Trollvinter (Trøllavetur): Knappliga vaknar Mumitrøllið, men ikki er stuttligt at vakna úr vetrardvala í januar og ikki sovna aftur. Mumitrøllið er fyrsta mumitrøllið, sum nakrantíð hevur upplivað veturin, og í fyrstuni er hann øgiliga einsamallur í sovandi húsinum. Men so við og við búsetast loyndarfullar verur um allan dalin. Henda bókin er um, hvussu hann royndi at klára seg saman við teimum í hesum fremmanda, ísakalda heiminum, sum hann er endaður í.
- 1962: Det osynliga barnet.
- 1965: Pappan och havet.
- 1970: Sent i november.


text:
Vestmanna
Vestmanna er ein bygd í Føroyum, sum liggur á vestursíðuni av Streymoynni. Vestmanna er eisini ein kommuna. Alt sambandið millum Vágar, og floghavnina í Vágum, og restina av Føroyum, gongur um Vestmanna. Áðrenn undirsjóvartunnilin til Vágarnar kom, var atløgubryggjan í Vestmanna brúkt til ferðasambandi sjóvegis millum Streymoynna og Vágarnar. Í Vestmanna er Fiskivinnuskúli, SEV verk, handlar, matstova, og mangt annað.
Í fólkaskúlanum ganga yvir 200 næmingar. Umframt fólkaskúlan er fiskivinnuskúli í bygdini (Føroya Yrkisskúli fyri Fiskiídnað og Havbúnað), Fiskivinnuskúlin kom í 1987, hann er ein gymnasialur skúli, tvs. at næmingarnir sum ganga har fáa eina miðnámsskúla útbúgving.[1] Á fiskivinnuskúlanum ganga vanliga millum 30 og 40 næmingar. Fiskivinnuskúlin flutti inn í nýggj hølir niðri á bryggjuni í mars 2009. Skúlin er har sum gamla ferjulegan í Vestmanna var fyrr.
Innihaldsyvirlit
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Til bygdina hoyra fimm størri fiskifør og nøkur fiskifør undir 20 skrásett bruttotons. Á fjørðinum eru tvær alistøðir og á landi eru tvey flakavirki, harav annað í stóran mun er sláturvirki, sum tekur ímóti og hagreiðir alifisk. Í bygdini er ein útflutningsfyritøka, eitt plastvirki (Vest Pack), skipasmiðja, oljugoymsla, fleiri fyritøkur í byggivinnuni, bilverkstøð og aðrar tænastu- og ídnaðarfyritøkur, umframt stóra vatnorkuverkið hjá SEV. Grundvøllurin undir landsumfatandi felagskommunala elfelagið varð í síni tíð lagdur í Vestmanna.
Áhugaverd støð[rætta | rætta wikitekst]
Har er banki og sparikassi, gistingarhús, samkomuhús, ítróttarhøll, kirkja, prestur og prestagarður, kommunulækni og læknaviðtaluhøli, eldrasambýli, dagtilhald fyri eldri, undirhús, ungmannafelag, sangkór, bridgefelag og talvfelag. Í skúlanum er innbygdur svimjihylur, sum er bygdur í 1950. Í Vestmanna er ferjulega og ferðafólkafarstøð. Áðrenn undirsvjóvartunnilin millum Streymoy og Vágar varð liðugur, var Vestmanna miðdepilin fyri ferðasamband til Vágarnar og flogvøllin. Bilferjur sigldu millum Vestmanna og Oyragjógv á Vágoynni fleiri ferðir dagliga. Onkuntíð vóru tað tvey ferðamannskip sum pendlaðu aftur og fram allan dagin, tí tørvurin var so stórur at flyta fólk millum flogvøllin og Streymoynna. Eitt av ferðamannskipunum í Vestmanna var Sam, sum nú røkir farleiðina millum Kalsoynna og Klaksvík.[2]
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Seinastu árini hevur Vestmanna ment seg nógv sum ferðavinnubýur. Vestmannabjørgini eru væl vitjað ferðavinnumál hvørt summar. Tað eru tvær fyritøkur, sum bjóða túrar til Vestmannabjørgini: Sjóferðir sum Skúvadal spf. eigur og rekur og Vestmannabjørgini spf. hjá Palla Lamhauge (eisini nevnt Sightseeing.fo). Kamping er omanfyri bygdina og møguleiki fyri at fiska har eru eisini til staðar. Einasta savn í Føroyum við voks dukkum, Søgusavnið í Vestmanna, er at finna í Vestmanna. Savnið lat upp í 2009.[3] Ein kunningarstova er í Vestmanna, sum nevnist Vestmanna Tourist Centre, tað er opið frá 1. mai til 30. september. Ein matstova er inni í Vestmanna Tourist Centre, hon er somuleiðis opin um summarið.[4] Eitt annað mat- og drekkistað er Bryggjan í Vestmanna. 7Adventures fyriskipar túrar við ATV akførum, gongutúrar, fiskitúrar, haruveiðu, síging og ymiskt annað.[5]
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
VÍF er Vestmanna Ítróttarfelag sum fevnir um ítróttargreinarnar hondbólt, badminton og kappróður. Felagið eigur fleiri bátastøddir eitt nú Vestmenningur, sum er 10-mannafar, Havfrúhgving og Jómfrúgvin, sum eru 5-mannafør.[6]
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Logting.fo, 72 Uppskot til løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um Føroya Yrkisskúla fyri fiskiídnað og havbúnað
- ↑ Visittorshavn.fo, Í Vestmanna er roki á tilboðunum
- ↑ Planet.portal.fo
- ↑ Visit-vestmanna.com, Matstovan Fjørukrógvin
- ↑ 7adventures.fo
- ↑ VIF.fo


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (15. apríl 1452 – 2. mai 1519) var ein listamálari, myndahøggari, arkitektur, verkfrøðingur, uppfinnari, botanikari og anatomur. Hann verður roknaður at vera ein renessansumaður og eitt flogvit. Minni kent er tað, at hann eisini var ein dugnaligur tónleikari, sangari og lýruspælari. Hann svam og kavaði, sum ikki var vanligt tá í tíðini, og skrivaði um tað í sínum notatum. Verk hansara hoyrir til tað italsku hárenessansuna. Leonardo varð føddur uttanfyri hjúnalag í býnum Vinci, tætt við Firenze í Norðuritaliu. Mamman var ein bóndagenta, Katarina, og pápin var Ser Piero da Vinci, ein ríkur jørðeigari og advokatur. Leonardo vaks upp hjá pápanum. Í 1469 fluttu teir til Firenze, har teir leigaðu eitt hús á Piazza San Firenze tætt við Palazzo Vecchio. Alt lívið var Leonardo vegetarur. Frá 1469 var hann í 6 ár lærlingur og seinni hjálparmaður hjá meistaranum Andrea di Cione, betri kendur sum Andrea del Verrocchio, sum var ein av teimum dugnaligastu og mest fjøltáttaðu listamonnunum í Firenze tá. Hann var myndahøggari, málari, arkitektur, uppfinnari, granskari, skrivari, filosofur, bronsustoypari og nógv annað. Uttan iva hevur hann havt stóra ávirkan á menningina hjá Leonardo. Bert Donatello verður sæddur sum ein uppaftur størri listamaður enn Verrocchio. Leonardo arbeiddi í verksmiðjuni hjá Verrocchio saman við øðrum listamonnum, sum eisini vóru kendir tá, eitt nú Botticelli, Perugino og Lorenzo di Credi.
Í 1472 varð Leonardo upptikin í Sankt Lukas Laug sum málari Lionardo de Ser Piero da Vinci dipintore, men hóast hann nú hevði loyvi til at stovna sítt egna verkstað, so valdi hann at arbeiða á verkstaðnum hjá lærumeistaranum í minst 4 ár afturat.
Stóran part av hansara arbeiðslívi sum listamaður, starvaðist hann fyri Ludovico il Moro í Milano. Seinni arbeiddi hann í Róm, Bologna og Venesia, og tey seinastu árini starvaðist hann í Fraklandi, í heimi sínum, sum var ein gáva frá konginum Frans 1. av Fraklandi.
Leonardo er best kendur sum málari. Ein av kendastu málningum hansara er Mona Lisa. Ein annar kendur málningur hjá honum er Tann seinasta máltíðin (The Last Supper), sum er ein tann mest eftirlíknaði málningurin yvirhøvur við átrúnaðarligum motivi. Bert Skapanin av Adam (The Creation of Adam) hjá Michelangelo kemur í námind av teimum báðum heimskendu verkunum hjá Leonardo.


text:
Red Hot Chili Peppers
Red Hot Chili Peppers, komu fram í 1983 í Kalifornia. Tað ordiliga navnið hjá teimum var Tony Flow and the Miraculously Majestic of Mayhem, men tað bleiv seinni broytt til Red Hot Chili Peppers. Teir koyrdi seg saman sum ein tónleikabólk. Hesin bólkurin, var bara fyri stuttleikar í byrjanni. Men so til eina konsert, føldi teir nakað heilt serligt, og vildi so fara víðari, og blíva ein ordiligan tónleikabólk. Teir spældu á barrum og strippbarrum. Longu har blivu teir kendir, kendir fyri at teir altíð vóru í langum tennis sokkum, og fyri at spæla musik, blandað av funk, punk og rap. Man byrjaði at hoyra um hendan nýggja bólkin í Los Angeles, og EMI skrivaði eina kontrakt við tónleikabólkin. Og seinni komu teir á hitt listan um alla verðina.
Í tónleikabólkinum Red Hot Chili Peppers vóru hesir liminir: Anthony Kiedis (føddur 1. novembur 1962 á St. Mary’s Hospital, Grand Papids, Michigan USA) var forsangari í Red Hot Chili Peppers. Josh Klinghoffer var guitar spælari. Michael “Flea” Balzary (føddur 16. oktober 1962 í Melbourne, Australien) er ein australskur bassistur og bleiv kendur undir navnið Flea, tá ið hann byrjaði at spæla við Red Hot Chili Peppers. Chad Smith (føddur 25. oktober 1961) er ein amerikansk trummispælari í Red Hot Chili Peppers, og hevur verið við í tónleikabólkinum síðan teir gjørdu fløguna Mother’s Milk. Jack Irons (føddur 18. juli 1962 í Los Angeles, Californien, USA) er trummispælari og er best kendur, limur í Red Hot Chili Peppers og Pearl Jam. Irons hevur eisini arbeitt saman við Redd Kross, Raging Slab, Joe Strummer, The Latino Rockabilly War og The Les Claypool Frog Brigade. Hillel Slovak (føddur 13. apríl 1962, doyði 25. juni 1988) var ein israelskur/amerikanskur guitaristur og tíðligari limur í Red Hot Chili Peppers.
Hillel Slovak doyði, akkurát tá ið teir høvdu avtalað, at nu skuldu teir (Red Hot Chili Peppers) taka seg saman, og gera eitt stórt gjørgnumbrot, har ið teir gera okkurt stórt, so at teir verða ordiliga kendir aftaná 4 ár. Guitaristurin í tónleikabólkinum Hillel Slovak, hevði leingi kempað við stoffum, sum var eitt stórt problem hjá tónleikabólkinum. Hillel Slovak bleiv funnin í sínari íbúð, deyður av einari yvirdosis av heroin (1988). Hini í tónleikabólkinum, fingu eitt stórt sjokk av hesum. Eftir hann doyði, gjørdi Red Hot Chili Peppers ein mini-sang um hann , sum eitur “Knock Me Down”. Av tí at Hillel Slovak doyði, valgdi Jack Irons at fara úr bólkinum. Kiedis og Flea valgdu ikki at fara úr. Ein trummuspælari við navnið Chad Smith kom við í tónleikabólkinum. Tað sama gjørdi ein guitarspælari við navnið John Frusciante, sum so var ein stórur fan av tónleikabólkinum áðrenn, so hetta var ordiliga stórt fyri honum, at koma við í tónleikabólkin.
Har hava verið nógvar broytingar í tónleikabólkinum, av tí at teir ikki hava kunna semjast, og av tí at Hillel Slovak doyði. Tað er syrgiligt at hoyra at ein av teimum doyði, og at fleiri onnur kend fólk eru deyð av tí sama, og har eru eisini fleiri fólk í allari verðini, sum eru deyð av tí sama. Tað er eisini eitt sindur syrgiligt, at teir ikki hava kunnað semjast so væl hesi árini, at teir hava verið noyddir at broytt bólkin, og at onkur er farin úr.


text:
Súsanna Helena Patursson
Súsanna Helena Patursson livdi frá 27. august 1864 til 15. desember 1916. Hon er fødd í Kirkjubø og foreldur hennara vóru kongsbóndi Poul Peder Pedersen (Páll Patursson) (1836-1893) og Ellen Cathrine Djonesen (Elin Dalsgarð) (1840-uml. 1866). Helana var fyrsta føroyska kvinnan, sum er kend fyri at stríðast fyri rættindum hjá kvinnum og at arbeiða fyri javnstøðu millum kynini. Hon skrivaði fyrsta sjónleikin á føroyskum máli og útgav fyrsta føroyska blað fyri kvinnur, skrivað á føroyskum. Blaðið nevndist Oyggjarnar. Meðan hon búði í Keypmannahavn bar hon so í bandi, at føroyskar kvinnur eisini kundu gerast limir í Føroyingafelagnum í Keypmannahavn, hetta hendi í 1896. Hon var systir Jóannes Patursson og Sverra Patursson. Hon var ógift og átti ongi børn.
Innihaldsyvirlit
Helenu Patursson til minnis[rætta | rætta wikitekst]
HELENA PATURSSON
Hon ynskti sær sól og summar;
tó aldri ta eydnu fann.
Sóttin hom tærdi livsins rót,
og langliga stundin rann.
Hon vildi fegin hjálpa
og benda á beina leið -
men fólkið svav og tað svevur enn,
og verkið eydnaðist ei.
Nú ynskti hon bert at sova,
brotin á legu hon lá. -
Og deyðin, hann kom á vinarhátt,
streyk henni um eygnabrá. -
Og nú er tað hvíld friður. -
Vár móðir í mold teg fjól.
Gleði teg Harrin á evstu stund,
hann gevi summar og sól
Útgivið[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
- Malan Simonsen: Bylgjurnar leika í trá : um skaldskap eftir konufólk 1889-1945. Tórshavn: Føroya skúlabókagrunnur, 1992. - 199 síður
- Malan Simonsen: Fyri fyrst : Yrkingar, søgur og leikir eftir konufólk 1896-1945. Tórshavn: Føroya Skúlabókagrunnur, 1992. - 175 síður.


text:
Havfrúgv
Havfrúgvin ella Sævarmoyggin er ein yvirnatúrlig vera á sjónum.
V. U. Hammershaimb skrivar um havfrúnna:
- Havfrúgv líkist fólki fyri oman beltið, hevir langt jarpt hár sum kona, hon floytir tað út um seg á sjógvin; tó hevir hon styttri armar. Fyri niðan beltið er hon sum fiskur og hevir sporl og roðslu. Vendir hon sær móti bátinum, tá ið hon kemur upp úr sjónum, verður óveður, og tá ræður um at rógva heim aftur sum skjótast og royna at sleppa undan at sjólátast. Men kemur havmaðurin upp hjá henni, verður gott veður. Havfrúgvin syngur so fagurliga, at menninir verða óðir, tá ið teir lurta eftir sangi hennara, og tí eiga teir at stinga vattatumlarnar í oyruni, tí annars vilja teir í øði og ørviti leypa úr bátinum út á sjógv til hennara.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Færøsk Anthologi, Keypmannahavn 1891 - bind 1, s. 337)


text:
Menningarhjálp
Menningarhjálp er ein hjálp til byggja upp nútíðarsamfeløg í tí tilafturskomna heiminum. At hjálpa fátækastu londunum í heiminum veita ríku londini teimum peningahjálp og lán. Tey londini, sum veita menningarhjálpina, seta seg vanliga á odda fyri verkætlanum, sum tey fremja saman við fólkinum á staðnum. Eru náttúruvanlukkur, til dømis jarðskjálvti, fáa vanlukkuraktu londini neyðhjálp: mat, klæði, tjøld og heilivág. Í onkrum londum í Afrika, t.d. Mosambik, er menningarhjálpin størsta inntøka í landinum. USA er tað land í heiminum, ið letur mest í menningarhjálp[1], meiri enn 22,7 milliardir dollarar, hóast upphæddin bara er 0.17 % av fíggjarlógini.
Sum er, lata Føroyar um 4 mió kr ella 0,05 % av BTÚ-num í menningarhjálp.


text:
Tú ert nú komin á ein danskan nethandil. Síðan 2009 hevur søla av sokkum umvegis alnótina verið okkara sergrein og hava vit millum annað eitt egið merki, ið ber heiti ShopWithSocks.
Okkara úrval av hosum er sera breitt. Vit hava útgávur av hosum bæði í einum liti og eisini við nógvum mynstrum og sniðum. Her á ShopWithSocks.com finnur tú hosur til fólk í øllum aldri, til stór sum smá, umframt menn og kvinnur. Vit hava hosur til børn og vaksin frá stødd 14 og upp til stødd 50.
Umframt hosurnar ið vit sjálvi framleiða, selja vit eitt breitt úrval av hosum frá JBS. Her kanst tú fáa frálíkar hosur í stríputum og prikkutum mynstrum. Tú kanst tó eisini fáa einslittar og vanligar hosur.
Okkara úrval inniheldur einans hosur, ið umboða góðsku og ein kappingarføran prís. Umframt hettar meta vit, at vit kunna veita eina góða kundatænastu við at senda allar bíleggingar út hvønn dag kl.17:00. Hettar ber við sær at alt eftir nær á degnum tú hevur bílagt hosurnar kanst tú móttaka tær dagin eftir at vøran verður send. Hettar er tó einans galdandi í Danmark.
Um tú hevur keypt tínar hosur umvegis ShopWithSocks.com ert tú altíð vælkomin at geva tína meining til kennar um okkara tænastur og vørur. Hettar kanst tú gera við at skriva eitt ummæli á Trustpilot. Har kanst tú eisini lesa hvat onnur hava skrivað um okkum.


text:
Topplundi
Topplundi (frøðiheiti - Fratercula cirrhata) er ein sjófuglur av lundaætt, sum er eyðkendur við sínum reyða nevi og gulu trevsum, ið hann hevur fingið navn eftir. Topplundin heldur til, serliga á oyggjum, fram við strondini í norðara parti av Kyrrahavinum, í British Colombia í Kanada, landsynnings-Alaska og Aleutoyggjunum, Kamtjatka, Kuriloyggjunum og um alt Okhotskhavið. Topplundin eigur saman við hornalunda í støðum, men heldur annars eystari til enn hesin, so langt suðri sum á norðaru Channel Islands út fyri strondini í suður California.
Upprunaliga veiddu inuittar á Aleutoyggjunum og ainufólkið í Japan topplunda, bæði til matna og fyri at gera nýtslu av fjaðrum og skinni. Nú er topplundin friðaður um alt útbreiðsluøkið.
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- University of Michigan Puffin Site
- Puffinpalooza.com A site about puffins
- [1] Proposal of Smith and Minor Islands
- [2] DNR Celebration of Approval


text:
Norskt mál er málið í Noregi. Tað finnast tvey almenn norsk mál: Bókmál (bokmål), sum stavar frá donskum, og nýnorskt (nynorsk), sum Ivar Aasen endurskapaði grundað á norskum málførum.
Orsøkin til, at tað í Noregi eru tvey málsnið, meðan tað er nóg mikið við bara einum málsniði í donskum og svenskum, er søgulig og politisk. Bókmál er søguliga sæð ein norskað útgáva av tí danska skriftmáli, sum varð brúkt í Noregi í tí tíðini, tá ið landið var í politiskum samveldi við Danmark (frá uml. 1400 til 1814). Nýnorskt er harafturímóti eitt nýtt skriftmál, sum varð grundað uml. 1850 við støði í norskum bygdarmálum, sum ein innlendskur valgmøguleiki til danskt. Bókmál er tí ógvuliga líkt donskum - í skrifti, ikki í framburði! - meðan nýnorskt hevur ávís drøg í felag við føroyskt og íslendskt.
1 Kallkyn 2 Kvennkyn 3 Formligur 4 Óformligur


text:
René Descartes
René Descartes ella (latínskt) Cartesius (føddur 31. mars 1596 í La Haye (núv. Descartes), deyður 11. februar 1650 í Stokkhólmi) var franskur heimspekingur og støddfrøðingur, sum grundlegði analýtisku geometriina, sum er støðið undir teirri k-skipan, sum vit nýta í dag. Ein kendur setningur hjá honum er: Cogito, ergo sum (Principia Philosophiae, fyrsti partur, 7. táttur), sum merkir ”Eg hugsi, tí eri eg til.
Hann nýtti tað, hann nevndi ”metodiska ivan”, sum merkir, at hann ivaðist í øllum – sjálvt tí, sum øll tóku fyri givið, t.d. um nakað var til uttan fyri egoið (egið). Hesin framferðarháttur nevnist víðgongd skeptisisma. Hareftir kann prógvast a priori, t.v.s. við støði í skilinum, um Gud er til. Descartes var tískil rationalistur
Støddfrøðis- og heimspekishugtøkini ”kartesiskt” og ”kartesianskt” koma av, at Descartes eitur Cartesius á latíni.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Vetur
Vetur er tann kaldasta av teimum 4 árstíðunum, tað er tann árstíðin, tá jørðin vendir burtur frá sólini. Dagarnir eru stuttir og næturnar eru langar. Veturin er tann árstíðin, ið er millum heyst og vár. Veturin er so ymiskur alt eftir hvar ein er staddur á jørðini. Á norðaru hálvkúlu verður sagt, at veturin er í desember, januar og februar. Fleiri djórasløg fara í hi um veturin. Tað finnast ymiskt sløg av vetrarítrótti, og fjórða hvønn vetur verða Vetrar-Olympisku leikirnir fyriskipaðir. Nógvastaðni legst kavi um veturin og alt kann frysta. Í Føroyum er tað ikki so ofta, at tað legst kavi um veturin, og ofta liggur hann ikki serliga longi. Á syðru hálvkúlu er veturin í juni, juli og august, sum er sama tíðarskeið, ið norðara hálvkúla hevur summar.


text:
Nýfundland og Labrador
Nýfundland og Labrador (enskt: Newfoundland and Labrador) er ein landslutur í Kanada við umleið 514.000 íbúgvar. Á grunnunum við Nýfundland eru stak góðar fiskileiðar, men í mong á var veiðitrýstið alt ov stórt, og miðini vórðu trároynd. Tí hevur verið neyðugt at minka fiskiskapin nógv seinastu árini. Tað er komið labrador- og nýfundlendingum illa við, tí at fiskivinnan er høvuðsvinna teirra.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Leivur Eiriksson kemur til Kanada[rætta | rætta wikitekst]
Leivur Eiriksson var sonur Eirik Reyða, sum var fyrsti norðbúgvi, ið kom til Grønlands. Um 1000 sigldi Leivur av Nuukfirði og vestur í hav eftir ókunnugum landi, sum ein annar norðbúgvi hevði sæð á eini ferð frammanundan. At enda kom hann til Amerika. Eftir at hava granskað landið, helt Leivur leiðina heimaftur til Grønlands.
Í íslendingasøgum verður sagt, at Leivur Eiriksson og manning hansara bygdu nakrar smáttur at vera í fyribils. Í 1960-árunum vórðu leivdir av norrønum búsetningum funnar í Nýfundlandi. Tær eru tíðfestar at vera frá um 1000. Í L'Anse aux Meadows í Nýfundlandi eru funnar átta húsatoftir, sum hava norrønt snið.
Leivur Eiriksson kallaði londini "Helluland", "Markland" og "Vínland". Vínland kann hava verið Nýfundland.


text:
Lærara, námfrøðing, sosial ráðgeva, sjúkrarøktafrøðing, ergoterapeut og fysioterapeaut eru nakrar av útbúgvingunum, sum Fjarlestrardepilin í Vági nú bjóðar út.
Í januar setti Vágs kommuna á stovn Fjarlestrardepilin og nú verða fyrstu útbúgvingarnar bjóðaðar út umvegis Fjarlestrardepilin.
Síðan januar hevur verið arbeitt miðvíst við at skipa virksemi kring Fjarlestrardepilin, og er hetta arbeiðið nú komið somikið áleiðis, at fyrstu útbúgvingarnarn kunnu bjóðast út.
Í hesum fyrsta umfarinum eru talan um 12 útbúgvingar á 17 útbúgvingarstøðum í Danmark og Svøríki. Til dømis fevnar útbúgvingarnar um lærara, námfrøðing, sosial ráðgeva, sjúkrarøktafrøðing, ergoterapeut og fysioterapeaut. Allar útbúgvingarnar eru at finna á nýggju heimasíðuni hjá Fjarlestrardeplinum www.fjarlestur.fo
Komandi vikurnar verða fleiri útbúgvingar lagdar út á heimasíðuna. Heitt verður tó eisini á fólk, sum ælta undir útbúgving umvegis fjarlestur, um at seta seg í samband við Fjarlestrardepilin við spurningum og fyrispurningum um útbúgvingar – og verður so roynt at hjálpa til at finna hesar útbúgvingar.
Umframt heilar útbúgvingar, so fer Fjarlestrardepilin eisini at bjóða út stakskeið, sum eru umvegis fjarlestur, soleiðis at fólk umvegis Fjarlestrardepilin kunnu taka ískoytisútbúgving / ískoytisskeið, skeið sum leggja afturat verandi útbúgving, og uppskúlingar-skeið.
Um Fjarlestrardepilin
Virksemi hjá Fjarlestrardepilinum fevnir um at knýta sambond millum fjarlesandi í Suðuroynni og útbúgvingarstað.
Á Fjarlestrardeplinum eru hølisviðurskifti við neyðugum amboðum til fjarlesandi, soleiðis at fjarlesandi kunnu:
• fylgja fyrilestrum / undirvísing umvegis internetið
• taka lut í skeiðum, sum Fjarlestrardepilin skipar
• fáa leiðbeining í smb. við útbúgvingina
• lesa og loysa uppgávur sjálvur ella í bólkaarbeiði saman við øðrum fjarlesandi
Hesin parturin av virkseminum hjá Fjarlestrardeplinum byrjar við lestrarbyrjan eftir summarfrítíðina.
Kelda: www.vagur.fo
Veitst tú okkurt áhugavert í Suðuroynni, boða okkum frá á webmaster@sudurras.fo


text:
Vodafone takkar fyri seg sum høvuðsstuðul, og tí skal ovasta fótbóltsdeildin hava nýtt navn, tá byrjað verður aftur í mars/apríl.
Besta fótbóltsdeildin hjá monnum skal skifta navn, og eitur ikki longur Vodafonedeildin. Eftir trý ár sum høvuðsstuðul, takkar samskiftisfyritøkan fyri seg.
Seinastu trý árini hevur besta deildin hjá monnum verði kallað Vodafonedeildin. Men nú eitt nýtt kappingarár stendur fyri framman, skal besta deildin hjá monnum hava nýtt navn.
- Eftir trý ár sum høvðusstuðul í fremstu deildini í føroyskum fótbólti, hava vit valt at spæla bóltin víðari. Tað hevur verið spennandi hjá okkum at stuðla hesi fólkakæru ítróttagrein, ið samlar føroyingar til undirhald og spenning. Samstarvið við Fótbóltssamband Føroya og lokalu fótbóltsfeløgini hevur verið gott øll trý árini, og vit vilja fegin varðveita hetta góða samstarv, hóast vit ikki eru høvuðsstuðul longur, sigur stjórin í Vodafone, Gudny Langgaard.
- Fótbóltsdeildin hevur veruliga givið okkum, sum felag, nakað serligt. Í 2008 gjørdust vit partur av størstu fjarskiftisfyritøku í heiminum. Vit fóru frá at vera Kall til Vodafone. Sum høvuðsstuðul hjá fótbóltinum hevur hetta skiftið gingið væl. Nýggja navnið bleiv skjótt eitt húsarhaldsbrand vegna vælumtókta fótbóltin. Eftir trý ár meta vit tó, at tíðin er búgvin at fara aðrar leiðir við stuðli m.a. hjá Svimjisambandi Føroya.
- Vit ynskja føroyska fótbóltinum góðan byrð í komandi kappingarári og takka fyri gott samstarv, sigur Gudny Langgaard.
Hvussu besta deildin ferð at verða nevnd næstu tíðina, er ikki greitt enn.
Virkandi aðalskrivarin í Fótbóltssambandinum, Kristin Dam Ziska, harmast sjálvandi um, at Vodafone, sum Gudny Langgaard sigur, spælir bóltin víðari. Samstundis takkar hann Vodafone fyri fyrimyndarligt samstarv seinastu trý árini, og ynskir teimum alt tað besta framyvir.
- Vit arbeiða við málinum at fáa ein nýggja høvuðsstuðul, og vónandi og væntandi kemur hetta arbeiði undir land innan stutta tíð. Helst áðrenn besta deildin hja monnum fer í gongd um mánaðarskifti mars-apríl, sigur Kristin Dam Ziska, virkandi aðalskrivari í Fótbóltssambandinum.
Frá 2006 til 2008 varð fremsta deildin nevnd Formuladeildin, og frá 2009 til 2011 nevndist fremsta deildin Vodafonedeildin. Spennandi verður tí at vita hvat vit fara at kalla deildini í ár og næstu árini.
Veitst tú okkurt áhugavert í Suðuroynni, boða okkum frá á webmaster@sudurras.fo


text:
Ekvatorguinea
Ekvatorguinea (spanskt: República de Guinea Ecuatorial, franskt: République de Guinée équatoriale, portugisiskt: República da Guiné Equatorial) ella Lýðveldið Ekvatorguinea er eitt lítið land í Vesturafrika. Eitt av teimum minstu. Ekvatorguinea hevur mark við Gabon og Kamerun. Londinum hevur uml. 500 000 íbúgvar.
Forsetahjúnini í Ekvatorguinea eita Teodoro Obiang Nguema og Constancia Mangue de Obiang, og umrøddi sonur teirra er Teodorin Obiang, sum verður mettur at skula taka yvir, tá hin gamli ikki orkar at stýra longur. Teodoro Obiang Nguema tók ræði í landinum eftir blóðugt kvett í 1979 og síðan hevur stjørnað landinum við harðari hond. Hann hevur fingið atgongd til størt ríkidømi, tí oljuídnaður við landið hevur givið nógv av sær.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið í Ekvatorguinea hevur tolt nógv, og búskapurin hevur ligið í sori av harðræðisávum. Øll 1970-árunum stýrdi eirindaleysi einaræðisharrin Macias Nguema, men í 1990-árunum tók hóvligari stýri við valdinum. Hetta lítla, fagra landið - har eisini fimm oyggjar eru uppií, má nú stríðast til tess at fáa búskapin á føtur aftur.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Pinkulítla landið í Vestafrika gjørdist kent av umheiminum, tá ið olja í hampiliga stórum nøgdum varð funnin í landinum í 1995. Ríkidømið átti av røttum at verið stórt í slíkum landi, men alíkavæl má meginparturin av fólkinum í landinum liva fyri minni enn 5-10 krónur um dagin. Peningurin frá oljuríkidøminum fer í ávísan mun beint í lumman á Obiang Nguema, sum persónliga er góður fyri fleiri milliardir (av landsins pengum). Peningurin stendur á konto uttanlands.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Lýggja veðurlagið og fruktagóða gosøskujørðin í størstu oynni Bioko gera, at oyggin er væl egnað til landbúnað, men vegirnir eru fáir, og verkafólkið veit einki um nýggjar dyrkingarhættir. Mesta lendið er lagt inn til kakaolundir, tískil er næstan eingin jørð eftir, har fólkið kann dyrka mat.


text:
Benin
Tjóðveldið Benin (á fronskum République du Bénin) er eitt vesturafrikanskt tjóðveldi, sum móti vestri hevur mark móti Togo, móti eystri er markið móti Nigeria og í norðan móti bæði Niger og Burkina Faso.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Seinast í 17. øld vórðu grundað nýggj ríki sum Denkyira, Dahomey (Benin) og Asante í Vesturafrika. Ríkini vórðu væl skipað og løgdu stóran dent á handil, helst úti við strendurnar, og semja var um at forða fyri, at evropeiskar handilsmenn løgdu seg oman á handilin. Denkyira og Asante vóru í Akanlandinum við Gullstrondina. Fyri ikki at koma at standa undir Dahomey fluttu ymsir ættbólkar norðureftir og fingu ræðið í handilsbýnum Tafo. Um 1680 grundaði asantehøvdingurin Osei Kofi Tutu I (1680-1717) nýtt kongsríki, kallað Asante, við høvuðsstaði í Kumasi, hann fekk tignarheitið asantehene. Osei fekk sær sín egna her, sum í 1701 sigraði á Denkyira og slapp Asante undan at rinda skatt. Í 1717 fell Osei í einum marknabardaga, men tá var Asanteríkið savnað. Eftirmenn hansara vuksu nógv um kongsríkið við herferðum og skilagóðum handilsvirksemi. Á hvørjum ári savnaðist asantefólkið á stórari stevnu. Tey fegnaðust um vald ríksins.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Sum grannalandið fyri vestan, Togo, er Benin langt, smalt land, frá strondini við Atlantshav og norður at Nigerá.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landið er fátækt, men har gongur framá búskaparliga. Uttanlandshandilin, helst handilin við landbúnaðarvørum, sum til dømis kakao, kaffi og bummull, er nógv vaksin.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Vesturafrikonsk list varð gitin víða um. Niðurlendingar, sum komu hagar í 1500-1600, bóru Beninbý saman við t.d. Amsterdam í Evropa [1]. Handverkararnir úti við strendurnar gjørdu træskurðir, saltíløt úr fílabeini, skeiðir, gaflar, armbond, veiðihorn og vóvu klæði. Inni í landinum í Benin vórðu træskurðir, stoyttar metalmyndir, og skornar myndir úr viði, steini, fílabeini, messingi, leiri og bronsu gitnast og best umtóktar. Í sambandi við ymsar siðir bóru obain og høvdingar hansara prýðilig vápn.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Fólkaræði[rætta | rætta wikitekst]
Landið, sum áður æt Dahomey (gamlanavn sítt Benin fekk tað aftur í 1975), loysti frá Fraklandi í 1960. Síðan tá hava fleiri hernaðarstýri skiftst um at stýra, og landið hevur eisini havt einflokkaskipan. Benin var fyrsta land í Afrika, sum skifti frá einflokkaskipan til fólkaræðiliga fleirflokkaskipan. Tað var í 1991.
Deyðarevsing[rætta | rætta wikitekst]
Í Benin er deyðadómur. Í løtuni eru í minsta lagi 14 fólk dømd til deyða í Benin. Ongin hevur verið tikin av døgum í Benin tey seinastu tjúgu árini, hóast revsilógin hevur loyvt deyðarevsing. Seinasta deyðarevsing í Benin fór fram í 1987. Tjóðartingið atkvøddi í 2011 fyri at ratifisera altjóða sáttmálan, sum bannar deyðarevsing [2].
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter7.shtml
- ↑ http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/benin-closer-abolishing-death-penalty-2011-08-19


text:
Regnskógur
Regnskógirnir reinsa luftina og vatnið, og dyggur heilivágur at grøða sjúkur verður gjørdur úr regnskógarplantum. Regnskógirnir eru ógvuliga týdningarmiklir í náttúruni, men teir minka hvønn dag - av skógarvinnu og landbúnaði. Vit mega virða og verja hesar skógir og fjølbroytta dýrameingið í teimum. Størstu regnskógarnir ur heimin eru kring Mið- og Suðuramerika (Amasonas).
Innihaldsyvirlit
Dýrameingi[rætta | rætta wikitekst]
Meiri enn helvtin av øllum dýrum í heminum er í Amasonlendinum í Suðuramerika. Alskyns dýr liva í tropuskógunum. Flestu teirra eru bæði stygg og støkkin og duga duga avbera væl at króga seg í skóginum. Reyðtenningurin hevur met fyri at vera ræðuligasti fiskur í heminum. Í 1981 varð sagt frá, at ein torva legðist á og át eini 300 fólk, tá ið ein ovfyltur bátur sakk á Obidosá í Brasil. Allir tenningar eru ikki vandamiklir - bara 4 av 18 sløgum leggjast á fólk.
Veðurlag[rætta | rætta wikitekst]
Tropisku regnskógirnir eru báðumegin miðkring - kringin, ið er um miðjuna á jørðini, sum eitt belti. Ongastaðni eru so góð gróðrarlíkindi til skógarvøkstur sum her, tí veðurlagið er so heitt og vátligt. Lett er hvønn dag at siga, hvussu veðrið verður - heitt, slavið og oysregn. Summastaðni í regnskógunum regnar 4 m um árið, og hitin er altíð úr 24C* upp í 27C*.
Dýravernd[rætta | rætta wikitekst]
Summi dýr í regnskóginum eru hótt, og bara heilt fá av teimum eru eftir í heiminum. Hesi dýr mega verða vard, skulu tey ikki doyggja út.
Vert at vita[rætta | rætta wikitekst]
- Um bara 7% av allari jørðini veksur regnskógur.
- Størsta tropiska regnskógarøki í heminum er í Amasonlendinum í Suðuramerika.
- Jørðildið í regnskógunum er grunt, vanliga bara einar 10 cm, men har vaksa nøkur av hægstu trøum í heiminum.
- Meiri enn helvtin av øllum dýrum í heiminum liva í regnskógunum.
- Hvønn dag verður komið fram á ókend skordýr í regnskóginum.
- Dýralívið í tropuregnskógunum er fjølbroyttari enn nakra aðrastaðni á jørðini.


text:
Sansibar
Sansibar (swahili: Jamhuri ya Watu wa Zanzibar, arábiskt: زنجبار) er ein lítil oyggj sum hoyrir til Tansania. Høvuðsstaðurin á Sansibar eitur Zanzibar City. Oyggin Sansibar er vælumtókt ferðamannamál í Tansania. Oyggjarnar í Indiahavinum, sum eru gitnar fyri hvítar sandstrendur og søguligar bygningar, eru fyri mesta partin muslimskar. 3 % av teim 1,2 íbúgvunum eru kristin. Tætt við strondina í Tansania er oyggin Sansibar, og á vestaru síðu í oynni er havnabýurin Zanzibar, sum var arábiskur handilsstaður í 18. og 19. øld. Mangir trælir vórðu avskipaðir hiðani til arábisku londini. Á oynni høvdu arábar sítt høvdingasetur, og haðani róku teir trælahandil. Týdningarmesta grøðin í oynni, kryddnelikur, varð eisini avskipaður hiðani. Kryddnelikur kom ikki í oynna fyrr enn í 1818, kortini dyrkar einki annað land meiri kryddnelik enn Sansibar.
Tanganjika og Sansibar fingu sjálvstýri í 1960. Seinni hava Sansibar og Tanganjika kasta saman til eitt ríki, sum eitur Tansania. Londini eru partar í tí bretska heimsveldinum.


text:
Poul F. Joensen - Kappin útlagni - var føddur í Sumba í 1898. Hann hevði lisið til lærara, men var fá ár í starvi. Hann livdi sum traðarmaður og verkamaður.
Pól F. mundi vera fyrsti samfelagsrevsandi yrkjari okkara. Hann átti ein skemtandi og bersøgnan tóna, men í kærleiks-og fosturlandsyrkingum kundi hann eisini vera bæði inniligur og stillførur. Eftir hann liggja mong yrkingasøvn og ein prosabók, Seggjasøgur úr Sumba.
Poul F. Joensen fekk M. A. Jacobsens Heiðursløn í 1963.
Sumbiarbygd er av ringastu brimplássum; her er eingin lívd fyri atlantshavsalduni, eingin skái á lágætt og vesturætt. Náttúruviðurskiftini kravdu reystleika, treystleika og dirvi av fólki, ið har vaks upp.
Ein av smádreingjunum, sum fyrst í øldini stetlaði í Sumbiar túni var Poul F. Joensen, føddur 1898, og eingin hevur sum hann lýst harðbalnu livikorini á slíkari avbygd:
»Vit vóru manga vandaferð, tá ódn
av fjøllum brann við kavarok og
andróðri, og Røstin rísin rann; tí
ofta løgdu vit í hav tá eingin annar
var, um oyggin øll í skúmi vóð vit
lendu fullvæl har.«
Sum dreingir flest allir tá í tíðini fór Poul F. til skips 14 ára gamal, men foreldur hansara høvdu aðrar ætlanir við honum og fingu hann at fara á Læraraskúla í Havn í 1914; prógv tók hann í 1917.
Fyrstu tvey árini aftan á próvtøkuna var hann heima og tókst við alt fyrifallandi arbeiði. 11919 tók hann við lærarastarvi í Froðba, men hann mistreivst í lærarastarvinum og segði tað frá sær í 1927.
Hann varð búgvandi í Froðba og livdi sum traðarmaður og verkamaður, til hann í 1970 andaðist.
Bókmentaverk:
Skaldastevnu Poul F.'s inna vit í hesi yrkingini, sum stóð í 2. savni hansara »Millum heims og heljar« 1942:
»Meg í vøggu nornur lærdu av
gullhørpuni ein tóna, sum í Hellas
marmorhøllum Aristofanes læt
ljóma. Hina halgu gudagávu,
oyðandi við spott og látur, hyklarí
og rotnar gudar vitbjørt greiðir
gráar gátur.
Mildir andar mær í sinnið løgdu
ævigt sól og summar, meira vert
enn dýrir steinar og tað gull, ið
foldin rúmar, tó ein lazaron eg eri,
aldri hugtungur eg gangi, tí eg eigi
vísdóms bjarta hjartagull í mínum
sangi.
Og tá rukkutan sum kálvsskinn eg ein
Krøsus síggi vingla, mergsogin av
náttarvekri, tí ov lítið pengar yngla, tá,
tó bert mín kropp eg eigi, allar vitrir eru
tómar, háðandi hin mammons trælin,
himmalhátt mín songur ljómar.«
Longu í 1924 var fyrsta savn hansara »Gaman og álvara« komið, á tremur av bersøgnum, spottandi yrkingum, vendum móti snobbum og ikki minst missiónskum prædikumonnum.
Poul F. stígur her fram sum fyrsti samfelagsrevsandi yrkjari okkara, og av eftirtíðini varð hann fyrst og fremst mettur sum skemtarin og spottarin mikli.
Rætt er tað, at hann mangan er skemtingarsamur, bersøgin og spottandi í yrkingum sínum, navnframa yrkingin »Jarðarferðin« er fullgott prógv um hetta; men ikki eigur at verða gloymt, at Poul F. eisini eigur inniligan og stillføran yrkingatóna. Lutvíst kemur hetta fram í fosturlandsyrkingum hansara; men mest kemur tað til sjóndar í yrkingunum, ið ognaðar eru hansara kæru: konuni og børnunum.
Eitt hitt besta dømið um hesa síðuna av skaldskapi hansara er yrkingin »Farvæl á gravarbakka til son mín«, ið stóð í triðja savninum »Lívsins kvæði« 1955.
Hon er yrkt, tá sonur hansara — júst komin til mans — doyði av vanlukku. Fyrsta ørindið ljóðar:
»Tøkk frá tí sælu løtu, tú borin
varð í heim, í mítt og móður
hjarta tú birti fragd og gleim,
vit bygdu dreymaverð um tína
framtíð blíða og sóu dagar líða
við sólskin yvir tær.«
Sum hann eldist, mundi Poul F. meir og meir kenna seg sum »Kappan útlagna«, ið hann sjálvur onkuntíð nevndi seg. Hann sat einsamallur í avkróki, meðan »mentanarpávarnir« í Havn feldu dóm um føroyskan skaldskap. Seinastu yrkingar hansara, ið komu í savnið »Ramar risti hann rúnirnar« eru fyri ein stóran part smásár gleps eftir »mentanarúrmælingunum« og vinstrasinnaðum studentum í Keypmannahavn, ið høvdu havt at honum fyri høgrapolitisku støðutakan hansara.
Eftir Poul F. er eisini ein *prosabók »Seggjasøgur úr Sumba«, 1963.
Hetta eru ikki søgur, men lutvíst frásagnir um brøgd og vandaferðir, knýttar at Sumbiar bygd, lutvíst søguligar metingar av føroyskum sagnatilfari, metingar, sum sýna stóra søguliga áhuga høvundans, og hvussu nógv hann hevur lisið.
Úr: Árni Dahl: Bókmentasøga I-III. Fannir. 1980-83.
Í Tingakrossi 23/3-1921 finna vit hendan stubban:
»Fyrsta hefti av nýggja tíðarskriftinum, sum felagið »Varðin« gevur út, er nú útkomið. — Tíðarskriftið er ætlað at koma í 8 heftum um árið. Ritstjóri er Richard Long.
Umslagið er skrýtt við eini vakrari mynd: Varðin, ið hevjar seg móti himli, har sólin roðar yvir sund og fjørð og bygdarlag. Ein rungandi kvøða til Føroya málið av J. H. O. Djurhuus er inngangur, Sverri Patursson hevur langa og frálíka forvitnisliga grein — við myndum — um lomvigan. Símun av Skarði skrivar »Úr ymsum ættum« um »Rusland og Lenin«, Richard Long hevur týtt »Kvæðið um falkin« eftir Maxim Gorki, Christian Matras, Poul F. Joensen og M. A. Jacobsen eiga vakrar yrkingar; henda seinasta, »Heimmynd«er skaldsligur dýrgripur.
Allir limir »Varðans« fáa tíðarskriftið fyri einki. Og tað verður óivað vert at eiga.«
Longu í hesum fyrsta Varðaheftinum stíga tveir ungir yrkjarar fram, hin 22 ára gamli Poul F. Joensen úr Sumba og hin 20 ára gamli Chr. Matras av Viðareiði.
Í 3. bindi 1923 finna vit stuttsøgu og yrkingar eftir 24 ára gamla Hans Dalsgaard úr Skálavík.
Stóru prosameninir koma nakað seinni: 37 ára gamli oyndfirðingurin H. M. Ejdesgaard fær fyrstu søgu sína prentaða í 4. bindi 1924, Heðin Brú stígur fram 28 ára gamal í 9. bindi 1929 og Martin Joensen 31 ára gamal í 13. bindi 1933.
Maurentius Viðstein, kemur ikki við í Varðan fyrr enn í 1940, men kortini hevði hann áðrenn hetta gjørt vart við seg, fyrst í »Føroya Sosialdemokrati«, seinni í »Dagblaðnum«.
Búskaparliga versna tíðirnar stórliga um allan heim, sum 20-árini líða at enda.
Heimskreppan, ið kemur í hæddina í 1929, hevur við sær arbeiðsloysi og lønarniðurskurð.
Byrjanin av 30-árunum er í mangar mátar tronglig tíð í Føroyum. Heimskreppan veldur mangan húsagangin, inntøkurnar eru sera lágar, prísirnir ikki tilsvarandi, og undan íslandi frættist mangur sorgarleikur, ið tekur einstaka húshaldinum og vinnulívinum dygt.
Hetta eru árini, nýstovnaði javnaðarflokkurin fær undirtøku úti millum fólk, hann fær umboð á ting í 1928 og veksur upp gjøgnum 30-og 40-árini. Føroyskur politikkur fær ein annan høvuðsspurning at dragast við enn toganina millum samband og sjálvstýri.
Uttan úr stóru verð frættist um einræðisharrar, ið koma til valdið, sum dubba seg hernaðarliga og leggja fram krøv um yvirvaldsrætt yvir landaøkjum, ið aðrir eiga.
Á bókmentaøkinum leggja bæði yrkjarar og prosafólk frá landi í bókmentatíðarritinum »Varðanum«, ið fyrstu ferð kemur út í 1921, og uttan iva í tráð við politisku gongdina sær *sosialrealistiskur skaldskapur dagsins ljós seinast í 20-árunum.
Hetta verður stóra skaldsøgutíðin í føroyskum skaldskapi.
Menninir, ið hoyra til hetta tíðarskeiðið, skriva einar tjúgu *skaldsøgur — o.u. ein helmingur upprunaliga skrivaður á føroyskum, ein helmingur á donskum.
Á yrkjaraøkinum fáa vit stóran náttúruskaldskap og á fyrsta sinni í yrkingalíki samfelagsrevsandi skaldskap við hvøssum broddi.
*Stuttsøgan eigur góð kor, meðan *sjónleikurin enn tykist tøva á gomlum gøtum.


text:
Sveis
Sveis (Týskt: Schweizerische Eidgenossenschaft, Franskt: Confédération Suisse, Italskt: Confederazione Svizzera, rætoromanskt: Confederaziun Svizra) er eitt land í Miðevropa. Í norðri hevur Sveis mark við Týskland, í eystri við Liktinstein og Eysturríki, í vestri við Frakland og í suðri við Italia. Hóast Zürich er størsti býur í Sveis, er Bern høvuðsstaður. Landið er eitt av ríkastu londum í Evropa.
Sveis gjørdist uttanveltaland í 1815 og hevur ikki verið uppi í nøkrum kríggi í Evropa síðan. Nú er landið býtt í 26 landspartar (kantonir), og hesir hava so skipað seg sum eitt tjóðveldi við einum samveldisforseta sum oddamanni. Mong fólk búgva í rættiliga avbyrgdum dølum, og fólkið talar ikki sama mál. Í Sveis eru fýra almenn mál: franskt, sveisaratýskt, retoromanskt og italskt. 63 % av fólkinum talar sveisaratýskt. Í Zürich og Bern tala tey týskt, men í t.d. Genève og Lausanne tala tey franskt.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Sveisisk søga
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Sveisiskur politikkur
Sveis, sum verður stýrt sum tjóðveldi, er í fleiri smáum ríkjum, sum teir kalla kantonir. Hvør kantonin hevur heimastýri, men allar hava felags samveldisforseta. Í Sveis eru fýra mál: í vestara parti er móðurmálið franskt, í syðra parti italskt, í útsynningspartinum er eitt fornt romanskt mál, tey kalla retoromanskt, og í norðara og mittasta partinum er eitt týskt mál, sum tey kalla sveisartýskt.
Sveis hevur ikki verið í nøkrum bardaga í 200 ár, men hevur ofta verið nýtt av teimum stríðandi at halda friðarsamráðingar í. Í Genève verða á hvørjum ári hildnir alheims friðarfundir. Reyði Krossur, sum sveisarin Jean Henri Dunant (1828-1910) setti á stovn í 1864 at veita krígsherjaðum medisin og læknahjálp, hevur høvuðssetur sítt í Genève. Sveis er ikki limur í ES, men hevur eina avtalu um tey fýra frælsini: vørur, arbeiðsmegi, tænastu og kapital, sum ger, at landið í heilt stóran mun virkar sum ein partur av innara marknaðinum í ES.
Innflytarapolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Sveisiska fólkið hevur í 2014 atkvøtt fyri at steðga streyminum av tilflytarum til landið [2][3]. Sunnudagin 16. februar 2014 segði sveisiska fólkið á fólkaatkvøðu "ja" til munandi herðing av lógini um tilflytarar úr øðrum ES-londum. Sjálvt um Sveis ikki er limur í ES, hevur landið seinastu 12 árini havt eina avtalu við ES um fría ferðing um landamørk. Men nú sveisiska fólkið hevur kravt munandi herðingar av lógini, er spurningurin, um avtalan við ES má víkja fyri sveisiska fólkaviljanum. Úr Brússel eru boð longu komin um, at ES fer at endurskoða síni viðurskifti við Sveis. Tað var sera lítil munur á talinum av ja- og nei-atkvøðum – bert 19.000 atkvøður. Av teimum, sum atkvøddu, søgdu 50,3 prosent ja. Men úrslitið merkir, at stjórnin innan 2017 skal hava dagført lógina um tilflytarar, og tað fer at merkjast í grannalondunum. Nógv koma úr ES-londunum Italia og Týsklandi til Sveis at arbeiða, og í 2014 eru millum 27 og 29 prosent av teimum átta milliónunum, sum búgva í Sveis, tilflytarar. Tað er tað næstmesta í Evropa, aftan á Luksemburg [4]. Seinastu árini er ein klovningur komin í millum løntakarar, sum síggja fremmandaarbeiðarar fáa teirra størv til minni løn og harvið trýsta lønarlagið niður, og so politikarar, sum tala fyri at taka ímóti fleiri tilflytarum. Hinvegin hava aðrir politikarar tikið seg fram við at tala ímóti tilflyting.
Í mars 2014 hevur orðaskifti verið í ES-tinginum um sveisisku avgerðina, og har gav ES-kommisserurin fyri arbeiðsmarknaðin, László Andor, sveisarum greið boð: "Sveis kann ikki siga nei til, at fólk hava frælsi til at ferðast frítt um landamørk, og samstundis samstarva við ES, sum um einki var hent" [5]. László Andor segði, at so leingi Sveis ikki hevur meldað aftur um, hvussu landsins politiska leiðsla ætlar at fyrihalda seg til úrslitið av atkvøðugreiðsluni, kann ES ikki halda fram við tveimum felags verkætlanum um gransking og útbúgving, sum eru í gongd í løtuni. ”Sveisisku myndugleikarnir hava ikki stórt rásarúm her. Tí tað at ferðast frítt er ein grundarsteinur í samstarvinum og kann ikki takast burtur frá hinum frælsunum í avtaluni,” segði Andor [6]. Aðrir ES-politikarar vóru ikki so avgjørdir og vístu á, at Sveis ikki er limur í ES og hevur rætt til sjálvt at avgera lógirnar í egnum landi. ”Øll sløg av sanksjónum, sum avmarka teirra part í gransking og útbúgving kann skaða okkum øll. Tað hevði verið tápuligt at sligið alt ov hart aftur,” segði Vicky Ford úr høgrasinnaða bólkinum ECR (stytting fyri European Conservatives and Reformists). Hon helt, at ES eigur at síggja báðar síðurnar av málinum, og at sveisiska fólkið hevur rætt til at gera av, hvussu landsins landamørk skulu stýrast.
Í Sveis varð ein fólkaatkvøða í 2008, um tað skal vera loyvt at byggja tey sermerktu tornini, ið oftani eru við síðuni av moskum - eitt sokallað minarett. Á øllum moskum er høgt moskutorn (nevnt minarett) haðan tey trúgvandi verða kallað til bøn fimm ferðir um dagin. Byggilógin (nevnt Federal popular initiative "against the construction of minarets") bleiv samtykt; á fólkaatkvøðuni í november mánaði 2008 atkvøddu 57.5 prosent av veljarunum í Sveis fyri, og 42.5 prosent atkvøddu ímóti [7][8]. Eisini í syðra parti av Eysturríki er ein lóg samtykt, ið forbjóðar moskubygging, um hesar ikki hóska til umhvørvið [9]. Í Sveis búgva uml. 400 000 muslimar [10].
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Hóast Sveis er so lítið og hevur ligið innbyrgt millum stórlond, hevur tað mesta havt sjálvræði. Men tað hevur ikki kostað teimum lítið, mangan hava teir staðið í harðari orrastu, men oftast vóru teir við yvirlutan, og sveisarar vóru so gitnir fyri dirvi, at fremmandir kongar bóðu sær vaktarmenn úr Sveis. Fýra eru málini, sum verða tosað í landinum; í Suðursveis tosa tey italskt, í Vestursveis franskt, í norðara partinum týskt, og so eru tað einstøk pláss í landsynningshorninum, hvar tey tosa eitt gamalt mál, sum sipar til týskt. Sum við málinum, so við trúnni; summi eru katolikkar og summi trúbótarmenn.
Skúlar eru nógvir í landinum, og tað bæði lægri og hægri. Sveisarar verða roknaðir fyri eitt kunnskapsríkt fólk, og hópur av fremmandum ungfólki kemur hagar at ganga í kostskúla. Landið verður roknað fyri eitt av teimum ríkastu í Evropa, og tað arbeiðandi fólkið hevur góð livikor.
Mál[rætta | rætta wikitekst]
Fýra ymisk mál verða talað í Sveis, fjølmæltasta landi í Evropa. Almenn mál eru týskt, franskt og italskt. Fjórða málið er retoromanskt, sum verður talað í summum fjarløgdum bygdaløgum uppi í fjøllunum. Retoromanskt hevur nú eisini fingið støðu sum alment mál - 1 % av fólkinum talar retoromanskt.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Sveisisk mentan
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Sveisisk landafrøði
Í Sveis eru tveir fjallaryggir, Jurafjøll og Alpurnar. Ímillum fjøllini er ein breiður háslætti, sum eitur Sveisar Háslættin. Miðjan av Sveis er ein fløta, Sveisiski Háslættin teir kalla, men hitt er alt fjallalendi. Sveisar Háslættin gongur frá Bodensvatni til Genèvevatnið. Háslættin er ein langur og breiður dalur við stórum vøtnum og góðum kornlendi. Jørðildið er mest eyrmold, sum er komin við ísinum í ístíðini. Á háslættanum býr meginparturin av fólkinum, og har eru eisini teir størstu býirnir. Háslættin ber væl korn, og hann er eisini væl dyrkaður. Summastaðni hava teir avbera stórar súreplagarðar, og frálíka vakurt er at síggja, tá ið alt um várarnar stendur í blóma. Mesta fólkið býr á fløtuni, og har eru teir flestu býirnir.
Fyri vestan eru Jurafjøllini fram við franska markinum. Tey eru heldur lág og fyri tað mesta skógvaksin. Alpurnar aftur ímóti standa við nógvum skínandi fannaklæddum tindum og daga ímóti himni. Fyri sunnan fløtuna ganga Alpurnar ígjøgnum alt landið úr vestri í eystur. Hægst uppi í Alpunum í bæði Sveis og Eysturríki eru nógvir jøklar. Frálíka vakurt er í Alpunum, og hagar koma fólk úr øllum ættum at halda feriu. Um veturin standa tey á skíðum í Alpunum, og um summarið ganga tey á teimum stórslignu og vøkru fjøllunum. Fjallarustirnar eru bæði hvassar og brattar, men millum teirra ganga nógvir breiðir og djúpir dalar. Í dølunum er veðurgott og góður bøur. Bygdirnar eru ofta heldur smáar. Vøtn eru nógv í dølunum. Í dølunum á suðursíðuni er veðurlagið frálíka lýtt, og har yður av litføgrum blómum um summarið. Men uppiyvir standa teir hvøssu tindarnir avtaktir við ísi, sum ongantíð tiðnar. Um veturin legst ofta nógvur kavi niður í fjøllunum. Tá kann tað henda, at tað kemur turrur, heitur vindur, sum teir kalla føhnin. Termometrið rýkur upp, og tiðningur kemur í kavan. Áirnar standa á bredda um nakrar tímar, og tá hendir ofta, at skalvar leypa. Summir av hesum skalvunum kunna vera óføra stórir, og teir taka bæði garðar og hús við sær; einki stendur fyri teimum.
Úr Sveis koma fleiri stórar áir; undir tí gitna Sankta Gothards fjallinum springa Rhone og Rín upp.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Í Bern kemur samveldistingið saman, og verður hann tí oftast roknaður fyri at vera høvuðsstaður. Størsti býurin er Zürich, har eru stór klædnavirkir. Í Genève við Genèvevatnið eru nógvar ursmiðjur, í hesum býi plaga eisini ofta sendimenn úr ymsum londum at koma saman at tingast. Luzern og Lugano eru viðgitnir ferðamannabýir. Í Basel við Rín er stórt havnarlag.
Samferðsla[rætta | rætta wikitekst]
Torført hevur verið at koma úr Sveis suður til Italia; skørðini eru fá, og vegirnir vánaligir; eisini kundi ofta henda, at knappligt kavarok kom á ferðafólkið. Nú er koyrandi bæði við toki og bili; vegirnir hava verið ógvuliga ringir at gera, og menn hava noyðstat spreingja bæði nógvar og langar tunlar. Tunnilin ígjøgnum Sankta Gothardsfjallið er 14 km. langur. Ein annar tunnil, Simplon tunnilin er 20 km. Í øllum Sveis eru 2500 tunlar[11]. Vegasambandið í Sveis er av tí besta í Evropa; har eru nógvir og góðir vegir og tætt við jarnbreytir. Eisini kann komast til og frá landinum eftir Rínánni; har sigla skip í heilum. Annars ferðast nógv av ferðafólkinum í flogfari.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Sveisiskur búskapur
Uttanveltaða støðan og tryggu politisku viðurskiftini eru tvær av atvoldunum til, at Sveis er vorðið altjóða fíggjarmiðdepil. Mangar fyritøkur og mangir bankar hava høvuðsskrivstovu í vakra býnum, Genève, við Genèvevatn. Eisini hava mangir altjóða felagsskapir høvuðssæti her, tí landið er uttanveltað og politisku viðurskiftini trygg. Nevnast kunnu Reyði Krossur, Heims Heilsustovnurin (WHO) og høvuðsdeild ST í Evropa. Eisini mong stór fleirtjóðafeløg eru sveisisk. Hóast lítil rávøra er í landinum, er Sveis týdningarmikið ídnaðarland. Mong teirra, ið arbeiða í ídnaðinum, eru serútbúgvin at gera ídnaðarvørur, sum eru dýrar og viga lítið. Meginparturin av tí, gjørt verður, verður flutt út, tí at heimamarknaðurin er lítil.
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Fyrr í tíðini livdi at kalla alt fólkið í Sveis av landinum, men hetta er ikki so longur; nú livir stív helvtin av ídnaði. Sveisiska fløtan ber væl korn, men tað, sum velt verður har, munar ov lítið; landið má tí flyta hópin inn av mjøli. Summarið er heitt, og tí fáast summir bøndurnir við at dyrka vín, meðan aðrir hava fruktgarðar. Neytum og svínum hava teir nógv av. Í Jurafjøllunum er eisini nógv av rossum. Garðarnir eru ofta smáir; teir flestu munna vera millum 5 og 10 hektarar til støddar. Í Alpunum hevur neytahaldið mest at siga fyri bøndurnar. Um summarið verða neytini rikin langt niðan í fjøllini; har kunna vera góðir slættar, og grasið er bæði gott og nógv. Smáttur standa har uppi í haganum, og ta tíðina, neytini ganga har uppi, liggur fólk hjá teimum sum í Noregi. Um kvøldarnar verða tey rikin heim á støðilin, sum er rundan um smáttuna, og so hava tey náttból har. Mjólkin verður gjørd til ost, og sveisarostur er sera viðgitin fyri góðsku. Teir bøndurnir, sum búgva ovarlaga, hava ofta brattan bø, og ikki er óvant sum í Føroyum at bera hoyggið til garðs.
Landbúnaðarumstøðurnar eru ikki av teimum bestu, men niðri í fruktagóðu dølunum verður nógv velt og dyrkað, og í lýggju líðunum, ið horva suðureftir, dyrka bøndurnir frukt og vínber. Vanligt er at hava mjólkarframleiðslu her um leiðir. Neyt, seyður og geitir verða tíðliga slept út á tað gróðrarmikla summarbeitið uppi í hálendinum og verða tikin oman aftur í dalarnar um heystið. Mjólkin verður kæsað til ymisk ostasløg, til dømis emmentaler. Teir bøndur, sum búgva á háslættanum og niðast í dølunum, velta gras og korn, vín og frukt. Teir hava nógv neyt, sum ganga á tí góða beitinum niðast í dølunum. Mjólkina selja teir í býunum ella gera til ost. Fjallabøndurnir búgva uppi í teimum ovaru dølunum, sum eru oman fyri túsund metrar. Har uppi velta teir ikki korn, men røtur, epli og gras. Líðirnar eru vaksnar við skógi upp í 2.000 metra hædd. Ovari partur av skóginum er tunnur, og ímillum trøini eru víðar grasfløtur. Har niðan rekur fjallabóndin fenaðin um summarið. Til at sita hjá seyði, neytum og geitum hevur bóndin tríggjar mans, sum búgva har uppi fyri summarið. Teir mjólka og gera mjólkina til ost. Tá ið summarið er av, kemur fenaðurin oman aftur á básin at standa. Um veturin høggur bóndin trø í skóginum, sum hann hevur til smíð, brenni og at selja.
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Kol og jarn er ikki í Sveis, men kortini eru nógv ídnaðarvirkir. Tað, teir gera, er mest vara, sum lítið tilfar fer til, men sum er putlut at gera. Til dømis eru nógvar ursmiðjur, og sveisisku urini eru viðgitin fyri góðsku og verða seld um alla verðina. Læknatólum og heilivági gera teir eisini nógv av, somuleiðis sjokoladu. Klædnaídnaðurin stendur frammarlaga. Sum vit síggja á kortinum, er Sveis mitt inni á meginlandinum, og vit kundu tí hildið, at landið eigur eingi skip, uttan tey sum sigla á Rín og vøtnunum í sjálvum landinum, men so er ikki, yvir 50 sveisisk farmaskip sigla á stórhøvunum. Verksmiðjurnar og tokini við ganga við elmegi. Fossarnir eru bæði stríðir og nógvir, og el-verkini eru so mong, at ikki bert landið sjálvt er hjálpið, men tað kann selja nógvan streym til onnur lond. Stívur helmingurin av fólkinum í Sveis livir av ídnaði, hóast hvørki finst jarn, kol ella annar málmur í jørðini. Tann nógvi elstreymurin, sum teir framleiða við vatnmegini, fær teimum tey túsundtals ídnaðartólini at ganga. Teir gera til dømis skógvar, medisin, sjokulátu og klædnavørur. Teir eru heimsgitnir fyri at gera góðar ostar, góð silkipløgg og góð ur.
Um ár 1800 vóru í Genève fleiri hundrað ursmiðir, sum árliga gjørdu 14 000 gullur og 45 000 silvurur. Í fjallabygdunum høvdu menn ursmíð til vetrararbeiði, og har runnu upp sannar ursmíðbygdir, har ursmíð var hvørsmans yrki. Sveisaraurini vórðu seld um allan heimin. Men um ár 1850 fóru menn í USA at gera ur við maskinu. Tey maskingjørdu urini vóru nógv bíligari enn tey hondgjørdu. Men sveisararnir góvust ikki, tí um 1870 gjørdu teir í Genève tað fyrsta urvirkið. Síðani eru bygd ein mongd av urvirkjum bæði á bygd og bý í Sveis, og tað gamla urhandaverkið er skift um til urídnað. Tey mongu smáu urvirkini úti á bygdunum gera hvør sín serlutin til urini. Serlutirnir verða sendir til savningarvirkini. Har sita virkisursmiðirnir í longum røðum og seta saman, hvør setir sín lutin í, til urið er liðugt. Og so út á marknaðin. Hóast urvirkir eru í hópatali í mongum londum, til dømis Bretlandi, Japan, USA og Týsklandi, so eru tað tó tey sveisisku urini, sum hava allar fyrimunur á heimsmarknaðinum og verða mest keypt. Árliga koma í millióntali av maskingjørdum urum út á marknaðin, men tó hevur eitt handilsfelag í Sveis hondgjørd ur at selja, men tey kosta 10 ferðir so nógv sum tey virkisgjørdu.
Handil[rætta | rætta wikitekst]
Sveis, sum hevur stóran uttanlandahandil, liggur langt frá havinum. Tað kemur teimum tí væl við, at teir hava so nógvar og góðar vegir og jarnbreytir, sum teir kunnu flyta vørurnar á út í onnur lond. Teir hava eisini ein stóran havnarbý við ánna Rín, sum eitur Basel. Basel stendur úti móti markinum til bæði Týskland og Frakland. Í havnini í Basel liggja áarbátar og taka inn tær vørur, sum skulu seljast út av landinum, og føra tær til Rotterdam ella Antverpen. Har verða vørurnar skipaðar inn í stór skip, sum sigla tær út á heimsmarknaðin. Áarbátarnir skipa so inn aftur olju, kol og ráevni, sum teir sigla til Basel og leggja upp har. Sveisararnir eiga sjálvir ein farmaskipaflota, sum telur eini 50 skip, men tey flóta ikki inn í havnina í Basel, og leggja tí ongantíð at í Sveis.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Annars er tað at siga, at nógv av fólkinum, sum býr í Alpunum, fæst við at vísa tí nógva ferðafólki, sum kemur hagar, veg í fjøllunum ella arbeiðir á teimum stóru og nógvu gistingarhúsunum, hvar tey halda til. Summi koma til at standa á skíð, summi til at royna at ganga upp á teir høgu tindarnar, og summi bert fyri at síggja tað vakra landslagið.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.foxnews.com/story/2009/11/30/switzerland-defends-ban-on-mosque-minarets/?test=latestnews
- ↑ http://www.independent.co.uk/news/world/europe/switzerland-votes-to-limit-numbers-of-eu-migrants-9117579.html
- ↑ http://www.nytimes.com/2014/02/10/world/europe/swiss-voters-narrowly-approve-curbs-on-immigration.html?_r=0
- ↑ http://www.bbc.com/news/world-europe-26116648
- ↑ http://www.theguardian.com/world/2014/feb/09/swiss-referendum-immigration-quotas
- ↑ http://www.bloomberg.com/news/2014-02-09/swiss-brace-for-sour-eu-relations-after-immigration-vote.html
- ↑ http://www.swissinfo.ch/eng//Specials/Islam_and_Switzerland/Minaret_vote/Minaret_result_seen_as_turning_point.html?cid=7793740
- ↑ http://www.foxnews.com/story/2009/11/30/switzerland-defends-ban-on-mosque-minarets/?test=latestnews
- ↑ http://www.rnw.nl/english/article/strong-reactions-swiss-minaret-ban
- ↑ http://www.euronews.com/2009/11/19/minaret-debate-angers-swiss-muslims/
- ↑ http://wtc2013.ch/fileadmin/user_upload/WTC_2013_Bulletin.pdf
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]


text:
Japanskt mál
Japanskt er alment mál í Japan. Verur kallað Nihongo (日本語) á japanskum, sum merkir "japanskt mál". "Nihon" merkir Japan, meðan "go" merkir mál. Egin málætt, ella møguligan skyldskap við koreiskt. Móðurmál hjá yvir 130.000.000 fólkum, meginparturin í Japan.
Tað japanska málið hevur nógv lániorð frá Evropa, serliga úr Onglandi frá 19. øld. Til dømis, so eitur ein matstova á japanskum Resutoran (レストラン).
Japanska skriftmálið[rætta | rætta wikitekst]
Japanskt skriftmál verður skrivað við einari samanseting av trimum sløgum av stavraðum, kinversk tekin Kanji (漢字) og tvey sløg av fonetiskum stavraðum, rópt kana, sum einans vera brúkt í japanskum skriftmáli, Hiragana (ひらがな) og Katakana (カタカナ).
Nýmótans japanskt skriftmál hevur ofta latínskt bókstavarað, nevnt rōmaji (ローマ字). Til dømis, tá fyritøkur verða navngivnar, brúkt í lýsingum og tá japanskur tekstur verður tastaður inn í telduna.


text:
Íslendskir mentanardagar í Føroyum
Í septembur fara tveir íslendskir sjónleikarabólkar og ein tónleikabólkur at vitja í Føroyum. Tey fara at framføra báði í Tórshavn og úti í Nólsoy. Bólkarnir leggja stóran dent á at hava tætt samband við áskoðaran, og stórur dentur verður lagdur á form og undirhaldsvirði.
Leikbólkurin Stoppleikhópurinn sýnir virðislønta leikin Bólu-Hjálmar, sum er um hetta fjølgávaða almúguskald, ið alla sína tíð mátti líða undir fátækt, illvilja frá grannum sínum og órættvísi frá myndugleikunum. Hann legði eftir seg stórfingnan skaldskap, har mótstøðumenn hansara fáa av at vita.
Tríggir leikarar siga merkisverdu søguna um Hjálmar - við songi, leiki og lótum. Sýningin hevur hugtikið báði ung og gomul og fekk Grímuvirðisløn sum besta barna- og ungdómssýning í Íslandi 2009. Men leikurin talar til øll, sum eru opin fyri hugmyndaríkari og kraftfullari leiklist við spenningi og skemti í hóskandi lutfalli.
Søgan um Jørund
Tímamótaverksmiðjan sýnir leik um Jørund Hundadagakong, ið tók valdið í Íslandi frá danska-norska konginum og sjálvur gjørdist einaræðisharri í landinum bláa summarið 1809. Søgan um Jørund er ótrúlig. Hann var fyrsti dani, sum sigldi kring knøttin, og harumframt var hann á stórhvalaveiði í Suðurhøvum, landkannari og njósnari. Men hann drakk illa og hevði ta sjúkligu trongd at spæla um pengar, kom sær í óføri og varð dømdur í útlegd í Tasmaniu. Søguna siga tveir leikarar og tríggir tónleikarar: Spæl, songur, dansur og frágreiðing eru samantvinnað.
Leikstjóri til báðum sýningum er Ágústa Skúladóttir, sum áður hevur sett leikir upp í Føroyum. Hon stjórnaði leikunum Í Geyma eftir Dánjal Hoydal og Havgird, sumRoyndin í Nólsoy skrivaði og framførdi. Eisini hevur hon undirvíst á Leiklistaskúlanum hjá Meginfelag Áhugaleikara Føroya . Høvundarnir til bæði leikritini eru við í tónleikabólkinum.
Ljótu býttlingarnir
Tónleikabólkurin Ljótu hálfvitarnir, t.e. Ljótu býttlingarnir, er ein hin best umtókti tónleikabólkurin í Íslandi og sigst vera hin stuttligasti, gløggasti og mest undirhaldandi tónleikabólkurin í landinum. Framførslur teirra eru verdar at uppliva. Sjálvir siga teir seg bert vera nakrar óbúnar býttlingar av Norðurlandinum, sum royna at hugna sær saman. Í bólkinum eru níggju menn, sum spæla á mong ymisk ljóðføri. Framførslurnar eru eitt slag av kabarett, har skemt og spæligleði liggja fremst í huga.
Fríggjadagin 24. septembur kl. 21 spæla Ljótu hálfvitarnir í Vaskarínum. Atgongumerkini kosta 120 kr.
Leygardagin 25. septembur kl. 15 verða leikirnir Bólu-Hjálmar og Jörundur Hundadagakongur sýndir hvør eftir annan í Sjónleikarhúsinum. Samanlagt vara framførslurnar 2 tímar. Kl. 21 sama kvøld føra Ljótu hálfvitarnir fram, eisini í Sjónleikarhúsinum.
Atgongumerki fyri báðar sjónleikir kosta 120 kr. fyri vaksin – 60 kr. fyri børn.
Atgongumerki fyri framførsluna hjá Ljótu hálfvitunum um kvøldið kosta 120 kr.
Kostnaður fyri allar tríggjar sýningar: 200 kr.
Sunnudagin 26. septembur kl. 17 verða báðir sjónleikirnir og tónleikaframførslan sett saman og sýnd í Royndarhúsinum í Nólsoy - við hóskandi steðgi millum sýningarnar.
Meir fæst at vita frá Ágústu Skúladóttur (+354 820 3510) og Thorgeiri Tryggvasyni (+354 694 7749). Annars bjóða vit øllum at vera vælkomin!


text:
Vakshattar
Vakshattarnir (frøðiheiti - Hygrocybe) eru soppar ið vaksa á graslendi. Flestu vakshattarnir eru gulir, appilsingulir ella reyðir, men einstakir eru, sum eru ljóst viólubláir á liti, grønir, brúnir, gráir ella hvítir. Vakshattar vaksa á lendi, har ið teir verða mettir at liva av at niðurbróta deyðar plantulutir. Teir eru hattsoppar við flíggi undir hattinum. Vanliga er hatturin úr 1 og upp í 10 cm breiður. Tú sært mun á sløgunum, hyggur tú at liti og skapi teirra, men tú kanst eisini hyggja at, um teir eru turrir ella fitikendir, hálir, flusutir ella trevsutir.
Vakshattarnir eru uppi í teimum hattsoppasløgunum her í Føroyum, sum flest sløg eru av. Vit vita um 29 sløg, tað er um leið helvtin av teimum sløgunum, sum vit vita um í Evropa. Tey sløgini, ið resta í her á landi, eru júst sovorðin, sum eru tengd at skógarumhvørvi ella sum dáma betur kálkalendi ella líggjari kringumstøður.
Vakshattar seta stór krøv til vakstrarstaðið. Flestu sløgini eru næstan bara at finna á heldur turrum, óveltum graslendi, har ið eingi handilstøð verða nýtt og har ið trø ella runnar ikki fáa breitt seg, tí etið verður av lendinum. Nógva staðni í Evropa minkar hetta slagið av náttúruøkjum, sostatt gongur eisini aftur á hondina við vakshattum. Avleiðingin av hesum er hon, at ikki so fáir vakshattar eru at finna á teimum sonevndu reyðu listunum, t.e. á yvirlitunum, sum londini hvørt sær gera yvir teir soppar, tey óttast fyri kanska fara at verða týndir.
Í Føroyum eru stak góðir møguleikar hjá vakshattum at standa seg. Næstan alla staðni etur seyður av haganum, ikki eggja tær brøttu líðirnar heldur nøkrum til at velta upp úr nýggjum ella til at trároyna tær á annan hátt. Sostatt kunnu Føroyar metast sum eitt friðskjól hjá vakshattum, yvirhøvur eisini hjá soppum, plantum og flogkyktum, sum trívast á sovorðnum støðum.


text:
Norðurmarianoyggjar
Samveldið Norðurmarianoyggjar (enskt: Commonwealth of the Northern Mariana Islands, chamorro: Sankattan Siha Na Islas Mariånas) er ein oyggjabólkur í Kyrrahavinum. Almennu málini eru trý í tali; enskt, chamorro og karolinskt. Á oyggjunum eru fleiri høg eldfjøll, men nú er bara eitt, sum ger um seg. Heitt er veðurlagið, og ofta regnar, so væl fæst burtur úr jørðini. Tað mesta, ið dyrkað verður, er sukurrør og ananas. Triðingurin av útflutninginum er landbúnaðarvørur. Størsti býurin eitur Saipan.
8,0 prosent av fólkinum er arbeiðsleys og miðallívsævin í landinum er 76.7. Undir 3 prosent av fólkinum eru ikki lesifør. BTÚ fyri hvønn íbúgva í landinum er 12.500 $ (69 000 DDK) [1]. Góð 86 616 fólk búðu í 2007 í oyggjunum, av teimum búðu um 62 392 í Saipan. Meginparturin av fólkinum er katolikkar. Økið dregur ferðafólk úr øllum heiminum at sær. Hetta gevur nógvum fólki arbeiði. Ferðafólkavinnan er størsta inntøkan á nógvum oyggjum har. Stóra ferðavinnan gevur væl av sær, men skaðar eisini náttúruna.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Avstralásia : Avstralia · Norfolkoy · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðurmarianoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cookoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggjar · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis-Futuna


text:
Toppont
Toppont (frøðiheiti - Mergus serrator), eisini kallað stikkont, sagont ella tannont, hevur langt og klænt nev, so klænt, at rípur fáa ikki verið inni í tí, og har eru so spískar taggur í staðin. Steggin er sera skjórutur. Høvdið og ovasta á hálsinum er svart við sterkum grønum dámi, hálsurin niðari hvítur, bringan brún við svørtum blettum. Annars er hann mest flekkutur av hvítum og svørtum og gráum. Síðurnar eru gráskjónv utar og búkurin hvítur. Bøgan er mest morflekkut, men við hvítum litum á veingjunum og hvít í neðra. Bæði steggin og bøgan hava ein stóran topp aftur úr nakkanum. Um summarið líkist steggin bøguni.
Toppontin eigur her og har í Føroyum, stundum nærindis sjónum, stundum í tílíkum støðum sum villdunna. Eggini eru fyri tað mesta 8-10, hendir seg upp til 12. Ungarnir eru reyðbrúnir um vangar og háls, annars morflekkutir omaná, hvítir í neðra. Um samdøgur gamlir fara teir úr reiðrinum, og tað er ótrúligt, hvat eitt so lítið kann vera raskt og kringt. Alin høgar bakkar fara teir uppfyri við eitt hopp, og so skjótt teir eru komnir í ánna, duga teir at kava og taka sær maðkapirrur. Men í áum og vøtnum verða teir ikki gamlir, mamman fer til sjós við teimum, og har síggjast tey, um enn ótøtt, allan veturin. Floygdir ungar eru littir sum bøgan.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Anna
Anna er næstvanligasta konufólkanavnið í Føroyum[1]. Anna er sera vanligt navn í nógvum londum. Navnið Anna verður ofta sett saman við øðrum konufólkanøvnum, t.d. Anna Maria, Anna Katrina, Anna Malena osfr. Navnið er í fleiri øðrum formum eisini, t.d. Ann, Anni, Annie, Any, Anny, Anita, Anja. Hóast øll hesi eru vanlig í Føroyum, so eru ikki øll hesi longur loyvd í Føroyum, ikki uttan serliga orsøk, sum t.d. at uppkalla eina ommu ella onkran annan í nærmastu familju. Tey nøvn ið eru loyvd at kalla føroysk gentubørn, sum minna um Anna eru: Anna, Anita, Anja, Annika og Anný.[2]
Anna er tann latínski formurin av tí grikska navninum Άvva og hebreiska navninum Hannah (חַנָּה Ḥannāh).
Kendar kvinnur sum eita Anna:
- Anna Bergendahl, svensk songkvinna.
- Anna Faroe, føroysk songkvinna.
- Anna Grodzka, pólskur politikari.
- Anna Kournikova, russisk ítróttakvinna.
- Anna Mattsson, svenskur rithøvundur.
- Anna-Maria Ravnopolska-Dean, bulgarskur hørpuleikari og tónaskald.
- Anna Kirstin Thomsen, føroyskur íverksetari.


text:
Filmur
Filmur er livandi myndir. Tøknin var uppfunnin í endanum av 19. øld. Teir fyrstu filmarnir høvdu ikki talu og ikki ljóð, tekstir, sum kundu greiða frá søguni, stóðu á løriftinum. Ein pianoleikari hevði undirspælið við hóskandi tónleiki, til dømis kvikum og harðligum tónleiki, tá ið onkur varð jagstraður. Áskoðarafjøldin fór skjótt at velja sær sínar yndisleikarar, og tær fyrstu filmsstjørnurnar vórðu til dømis Rudolph Valentino. Í 1927 kom tann fyrsti talufilmurin, og síðan vildi áskoðarafjøldin ikki vita av øðrum. Tøknifrøðiliga gjørdust filmarnir støðugt betri. Í Amerika gjørdu Metro-Goldwyn-Mayer Studios (MGM) og nøkur fá onnur stór filmsfeløg 95 % av øllum filmum. Í 1950-árunum fingu fólk áhuga fyri sjónvarpinum, og tað gjekk aftur á hond við filmsídnaðinum. Tey seinastu árini hevur filmurin tó ment seg aftur.
Í Hollywood vórðu flestu filmarnir gjørdir. Í syðra parti í Kalifornia var rætta veðurlagið og landslagið til filmsupptøkur. Millum 1907 og 1913 varð ein partur í Los Angeles, Hollywood, miðdepil í amerikanskum filmsídnaði. Eisini Russland, Týskland, Frakland og Japan hava gjørt filmar, sum hava havt stóra ávirkan á filmsídnaðin um allan heim, og filmsídnaðurin er alstórur.
Filmsløg[rætta | rætta wikitekst]
Filmur kann býtast sundur í fleiri bólkar. T.d.:
- Heimildarfilmur (dokumentarfilmur)
- Stuttfilmur
- Lýsingarfilmur
- Leikfilmur
- Animatiónfilmur
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Alkohol
Eitt alkohol er, í evnafrøðiligum høpi, eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri hydroxybólkum (-OH). Rúsandi løgurin vit vanliga nevna alkohol eitur í evnafrøði ethanol (sí mynd). Alkoholir verða nevnd við endingini -ol ella, um aðrir hægri raðfestir bólkar eru í mýlinum, við hydroxy-. Eitt mýl við einum hydroxybólki bundnum til ein benzenring kallast ein phenol og verður ikki roknað sum eitt alkohol.
Alkoholir verða deild í tríggjar bólkar:
- Primer alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur hægst eitt annað carbonatom sum nábúgva.
- Sekunder alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur tvey onnur carbonatom sum nábúgvar.
- Tertier alkoholir, hydroxybólkurin er bundin til eitt carbonatom, ið hevur trý onnur carbonatom sum nábúgvar.
Dømi um nøkur alkohol:
Framleiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Framleiðsla av alkoholum kann gerast á nógvar ymiskar mátar. Niðanfyri er ein listi yvir teir mest nýttu.
- Reduktión av aldehyd ella keton
- Reduktión av carboxylsýru ella ester
- Hydratión av alken
Reaktiónir[rætta | rætta wikitekst]
Alkoholir kunnu reagera á óteljandi mátar. Niðanfyri er ein listi yvir nakrar av teimum mestu vanligu reaktiónunum.
- Oxidatión av einum primerum alkoholi gevur eitt aldehyd ella eina carboxylsýru
- Oxidatión av einum sekunderum alkoholi gevur eina keton
- Dehydratión gevur eina alken
- Nukleofil substitutión av einum halogenidið gevur ein ether


text:
Houston
Houston er fjórðstørsti býur í USA. Hann liggur í statinum Texas. Texas er størri enn Týskland, Ongland, Írland, Holland og Belgia – tilsamans. Sagt verður haryviri, at "Alt er størri í Texas", eisini miðjumátið og tað hevur í fleiri ár givið Houston heitið: Feitasti býur í Amerika. Houston hevur umleið 2,1 mió íbúgvar. 24,7 prosent av fólkinum eru afroamerikanarar.
Houston, sum gjøgnum fleiri ættarlið hevur verið kent sum fíggjar- og oljuharranna spælipláss, hevur valt sín fyrsta lesbiska borgarstjóra, Annise Parker.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]