text:
Føroyskt mál
Føroyskt er høvuðsmálið í Føroyum. Føroyskt er almenna málið í Føroyum, og tað er tjóðarmál føroyinga. Harafturat verður nógv føroyskt tosað í Danmark og Íslandi. Í Føroyum tosa 48.000 fólk føroyskt, í Danmark umleið 25.000 og í Íslandi umleið 5.000, so samlaða talið av fólkum, ið duga føroyskt liggur um 75-80.000. Føroyskt er tí í altjóða høpi eitt lítið mál. Føroyskt mál hevur fýra føll og trý kyn, og grammatiski málbygningurin líkist ógvuliga nógv íslendskum, meðan orðatilfarið og í summum lutum úttalan líkist norska landsmálinum.
Venceslaus Ulricus Hammershaimb er kendur sum faðirin at skriftmáli føroyinga. Tað var hann, sum skapti okkum skriftmálið so at siga í sama líki, sum vit kenna tað í dag, og hann eigur soleiðis stóra æru fyri, at føroyingar varðveittu skriftmálið. Tað er einki at ivast í, at føroyska málið var fyri stórum hóttafalli, tá ið trúbótin uml. 1540 varð sett í gildi í Føroyum, tí tá fór prestaskúlin fyri bakka, soleiðis at kirkjumálið gjørdist danskt burturav.
Innihaldsyvirlit
- 1 Flokkan
- 2 Stavraðið
- 3 Mállæra
- 4 Málskyldskapur
- 5 Málsøga
- 6 Málføri
- 7 Frambering og staving
- 8 Teknseting
- 9 Orðalagslæra
- 10 Formlæra
- 11 Orðatilfeingi
- 12 Sannroynd
- 13 Kelduávísingar
- 14 Sí eisini
- 15 Slóðir
Flokkan
Føroyskt er eitt indo-evropeiskt mál. Føroyskt er eisini eitt norrønt mál. Tað hoyrir til Vesturnorrønu málættina (saman við íslendskum, norskum og hinum nú útdeyða norn) [1]. Vesturnorrønt, ofta eisini bara nevnt norrønt, er málið, ið talað varð í Noregi um tað mundið, norðmenn bygdu Føroyar, og nakrar øldir fram, t.e. úr 9. øld og upp til 1400. Úr hesum máli spruttu komandi øldirnar fleiri mál - føroyskt í Føroyum, norn í Hetlandi og Orknoyggjum, norskt í Noregi og íslendskt í Íslandi. Norðbúgvar, ið talaðu mál av norskari rót, búðu eisini í Grønlandi í nøkur hundrað ár, men málið doyði út við teimum móti endanum á miðøldini. Stóra broytingartíðarskeiðið úr norrønum til føroyskt er millum 1400-1600. Hetta er sama tíðarskeiðið, sum árinið úr donskum fer at gera um seg.
- (øll mál)
Stavraðið
Føroyskt nýtir latínska stavraðið við serligum norrønum serstavum. Føroyskt nýtir 29 bókstavir umframt trý samansett tvíljóð [2]. Bókstavirnir og framburður teirra:
C, Q, W, X, Z verða ikki nýttir, men finnast í summum lániorðum (eisini Ö, Ü, Å og Þ í nøvnum), men tó er skikkur at býta hesar stavir um við føroyskar stavir við somu frambering.
Teir verða flokkaðir soleiðis:
- Sjálvljóðini eru: a á e i í o ó u ú y ý æ ø
- Tvíljóðini eru: ei, ey, oy
- Hjáljóðini eru: b d ð f g h j k l m n p r s t v
Mállæra
Orðið "grammatikk", sum er okkara mállæra, stavar upprunaliga úr grikskum, har gramma merkti bókstavur. Av fyrstan tíð varð orðið nýtt um læruna at skriva og lesa. Nú á døgum er málsøkið hjá mállæruni at koma fram á og lýsa allar vanligar reglur í einum og hvørjum máli. Tey regluligu fyribrigdini finna vit á ymsum stigum. Vit kunnu tosa um lutvísar skipanir innanfyri mállærubygnaðin.
Í føroyskum, eins og í øðrum málum, finnast hol á mállæruhválvinum, t.e. regulig fyribrigdi, sum málgranskarar enn ikki hava fingið greiði á til lítar. Tá ið vit tosa, fylgja vit teimum málsligu reglunum, sum eru í okkara máli, uttan at geva okkum far um tað. Vit kunnu til dømis vera heilt óvitandi um, hvat ein grundliður er, og kortini orða setningar, har einki er galið hvørki við grundliði ella øðrum liðum. Fyri at læra mállæruna er als ikki neyðugt við bókum ella frálæru. Her er tað okkara egna máloyra, sum verður stýrt av føroysku mállæruni, sum m.a. hevur nakrar reglur um, hvussu ljóð kunnu verða sett saman til orð á føroyskum.
Málskyldskapur
Málið er nær skylt íslendskum, norn og eisini vesturnorskum [3]. Siga vit, at tað eru seks milliardir menniskju í heiminum, og tað eru 80.000 føroyingar, so er skilligt, at vit eru ein ómetaliga lítil málsligur minniluti, t.e. 1/100 promilli av jarðarinnar menniskjum tosa føroyskt. Men okkum nýttist ikki at smæðast, tí vit eiga eitt mál, ið riggar væl í flestu førum sum samskiftisamboð, og vit eiga tann fyrimunin, at vit við tí skúla, vit hava, eru før fyri at hava samskifti við norðurlendsku grannar okkara. Norskt, íslendskt, danskt og svenskt eru í ætt við okkara mál, og tað merkir, at stórur líkskapur er millum málini, hvat orðavavi og mállæru viðvíkur.
Málsøga
Føroyskt, tjóðarmálið í Føroyum, hevur sínar røtur í fornnorrøna málinum frá víkingatíðini. Í nógv ár varð føroyska málið trúðað, men doyði ikki út. Málið varð varðveitt við skaldskapi av mannamunni. Skaldskapið sum gjøgnum nógv 100 ár varð sagdur frá ættarliði til ættarlið. Við søgum, søgnum og ikki minst við kvæðunum sum hava havt ótrúliga stóran týdning fyri at málið ikki varð gloymt [4].
Hammershaimb, ættaður úr Sandavági, gav út í 1854 fyrstu føroysku mállæruna og gjørdi ta nýggju rættskrivingina. Tá fór føroyskt at taka danskt mál av ræði. Undir lestrarárunum í Keypmannahavn gjørdi Hammershaimb eina ferð heim til Føroya at vitja. Hetta var í 1841. Hann ferðast bygd úr bygd og savnar fólkaminni. Áhugaður sum Hammershaimb var fyri føroyskum máli, sá hann tíðliga, hvussu átrokandi tað var at geva út eina mállæru, skuldi skriftmálsuppskot hansara vinna fram millum fólk. Eina dagbók skrivaði hann á hesi ferð, og tað vil so væl til, at Christian Matras í 1941 gav hana út: "Færøsk Dagbog 6.7-16.8 1841".
Nakað av tilfarinum, ið Hammershaimb savnaði á hesi ferð, læt hann prenta í 1846 í danska tíðarritinum "Annaler for nordisk Oldkyndighed og Historie". Hetta vóru "Færøske folkesagn (Risi og kelling — Um skógar í Føroiun — Huldufólk) med tilføjede Bemærkninger om den færøske Udtale". Við hesum tekstum er føroyskt skriftmál lagt í eina fasta legu, sum vit, burtursæð frá nøkrum fáum broytingum, hava hildið okkum til heilt at hesum degi. Í einum stuttum inngangi greiðir hann frá um málsins søgu, og hann greiðir frá, at málsliga liggja oyggjarnar í trimum pørtum, sum hann kallar Sunnanfjarðarmál, Streymoyarmál og Norðanmál.
Í fyrstuni vóru nógvir føroyingar ikki hugaðir fyri tí føroyska málstrevinium, men tjóðskaparhugin vann sigur, og nú hevur føroyskt fingið somu rættindir sum danskt mál, og er, formelt, høvuðsmálið. Men nógvir halda at einans føroyskt eigur at verða nýtt í almennum viðurskiftum. Hetta er t.d. støðan hjá loysingarmonnum, t.e. teir, ið vilja hava landið leyst frá Danmark politiskt, soleiðis halda eisini nógv onnur.
Málføri
Markini millum føroysku bygdamálini ella málførini eru rættiliga týðilig. Slík mark nevnast í mállæru málførismark ella við fremmandum orði diagloss. Eitt slíkt málførismark er teknað inn í kortið høgrumegin. Tað vísir, hvar markið gongur millum t.d. úttaluna av "ei" og "oy". Í Føroyum finnast nógv ymisk málføri: suðuroyarmál, sandoyarmál, nólsoyarmál, havnarmál, eysturoyarmál, vágamál og norðoyamál. Flestu okkara hava eitt mál, sum sermerkist við einum ella øðrum bygdarmáli. Skriftmálið er nakað annað, sjálvt í einum so lítlum øki sum Føroyum. Tað er felags fyri fólkið í einum landi við ólíkum málsligum viðurskiftum. Eingin skrivar, júst sum tosað verður. Tí er neyðugt at fáa frálæru í hesum serliga felags máli.
Somuleiðis, sum vit hava málføri ella dialektir, hava vit eisini sosiolektir, sum er serligt mál hjá einstøkum samfelagsbólkum.
Suðuroyarmál
Bókstavirnir A og Æ hava í føroyskum á allan hátt sama ljóðvirði, uttan í suðuroyarmáli, har ið Æ við øllum rímileika kundi verið kallað "seinra e". Sum dømi um hetta kunnu vit nevna ræðast (suðuroyarmál: reðast), gæs (ges), skræða (skreða) og æða (eða).
Frambering og staving
Teknseting
Grundirnar, at vit seta tekin í ein tekst, kunnu vera fleiri, men tann eyðsýndasta er tann, at tekin býta tekstin sundur í heildir, ið hanga saman á ein ella annan hátt. Vit hava soleiðis lættari við at lesa tað, ið skrivað er [5]. Teknini, sum vit vanliga nýta, eru t.d. kolon, komma, punktum, semikolon, rópitekin, gásareygu, spurnartekin, osfr. Hesi tekin seta vit ymsastaðni í tekstin eftir føstum reglum, sum á ein ella annan hátt skulu ímynda tað talaða málið, sum er eyðkent til dømis við rútmu, støðgum og ferð. Tey ymisku teknini kunnu ávirka heildarmyndina av einum teksti á ymsan hátt. Eru til dømis nógv gásareygu í einum broti, varnast lesarin rættuliga skjótt, at tað snýr seg um talu, har ein, tveir ella fleiri persónar tosa, til dømis Gud segði "Verði ljós" og tað varð ljós. Festa vit okkum í staðin við, at nógv prikkar, rópitekn ella tankastrikur verða nýtt, kann tað vera, tí skrivarin er í øðini og vil gera vart við tað. Reglurnar fyri tey ymisku teknini eru ymiskar. Tekin, sum verða sett eftir føstum reglum, eru til dømis spurnartekin ella komma, her er eingin slingur í valsinum, hvar teknini skulu standa.
Orðalagslæra
Grikska orðið "syntax" merkir upprunaliga samanseting. Í mállæruni verður tað nýtt um, hvussu orð verða sett saman, tá ið vit nýta málið. Hetta verður gjørt eftir heilt ávísum reglum, og setningsskipan er læran um hesar reglurnar [6]. Tá ið vit seta saman orð, gera vit orðingar. Orðið "orðingar" fevnir um alt, ið kemur fram, tá ið vit málbera okkum. Hesar orðingar kunnu hava sera ymiskt snið. Tær kunnu til dømis vera ymiskar til longdar. Summar eru bara eitt orð, aðrar eru settar saman av mongum orðum. Støðan, vit eru í, tá ið okkurt verður sagt, ávirkar nógv sniðið í orðingini. Tað hevur til dømis stóran týdning, hvønn vit venda okkum til. Ætlanin við tí, vit siga, kann eisini vera so ymisk. Tær longu orðingarnar leggja vanliga dentin á at siga frá, bera okkurt víðari ella lýsa okkurt. Orðingar, sum bara eru eitt orð ella nøkur fá orð, siga ofta frá kenslum og eru ofta boð til onkran.
Formlæra
Á føroyskum hevur verið vanligt at býta orðini í 10 flokkar, sum eru: sagnorð, lýsingarorð, hjáorð, miðalvarpingar, navnorð, fornøvn, fyrisetningar, kenniorð, talorð og sambindingarorð.
Kenniorð
Óbundna kenniorðið er ein/eitt. Bundna kenniorðið er tann/hin og tað/hitt.
Navnorð er felagsheiti fyri ein bólk av orðum, ið lýsa nøvn á ítøkiligum lutum (td. stólur, bilur, genta, drongur), fyribrigdum (vestfall, eystfall, mysing, mánalýsi) og hugtøkum (sorg, gleði, longsul) umframt sernøvn (Petur, Sólvá, Enniberg, Sørvágur). Navnorð bendast í tølum - eintali og fleirtali. Tá ið talan bara er um ein ella eitt, stendur navnorðið í eintali, til dømis stólur, skúli; talva, bust; oyra, stykki, men tá ið talan er um fleiri, stendur navnorðið í fleirtali, til dømis stólar, skúlar; talvur, bustir; oyru, stykki. Navnorð verða eisini bend í føllum. Tey eru hvørfall, hvønnfall, hvørjumfall og hvørsfall. Navnorð eru annaðhvørt óbundin ella bundin. Óbundin eru navnorð, tá ið talan ikki er um nakran ávísan, men um einhvønn, til dømis ein genta, ein drongur ella eitt barn. Bundin eru navnorð, tá ið talan er um okkurt ávíst, til dømis gentan, drongurin ella barnið. Navnorð bendast efir tveimum høvuðsbendingum - teirri sterku bendingini og teirri veiku bendingini. Sterkt bend navnorð enda við hjáljóði í hvørsfalli eintali. Veikt bend navnorð enda við sjálvljóði í øllum føllum í eintali.
Lýsingarorð
Fornøvn
Á føroyskum er heitið fyri hesi orð fornavn, og á útlendskum eita hesi orðini ofta pronomen. Orðið er sett saman av forskoytinum "pro", sum merkir í staðin fyri og "nomen", sum merkir navnorð. Tað eyðkenda fyri hesi orð er, at tey hava onga merking í sær sjálvum, men fáa ávíst innihald trytað av tí høpi, tey verða nýtt í. Summir málfrøðingar hava ta áskoðan, at eitt fornavn hevur ein tóman karm, sum verður fyltur av nýggjum í sínum umhvørvi, hvørja ferð tað verður borið fram annaðhvørt í talu ella skrift. Onnur eyðkenni eru, at summi av hesum orðum verða bend bæði í falli, tali og kyni, til dømis hon, hann ella tað, meðan onnur verða bert bend í falli og tali, til dømis eg, meg og vit, og uppaftur onnur als ikki bendast, til dømis sum ella ið. Fornøvnini verða vanliga býtt í tveir flokkar. Summi fornøvn hava navnorðsvirði, meðan summi hava bæði navnorðsvirði og lýsingaorðsvirði, t.e. at hesi orð kunnu hava sama leiklut sum ávikavist lýsingaorð og navnorð.
Tað er óivað greitt, hvat hann, tey, hin ella teir merkja, tá ið vit nýta hesi orðini í einum føstum sambandi. "Hann" vísir t.d. til Peter, "tey" vísir aftir til Gúðruna og Peter, "hin" vísir aftur til Per og Pál. Um orðið "hann" hevði staðið einsamalt, so høvdu vit ikki heilt víst kunnað gjørt av, hvat hetta orð sipaði til. Vit høvdu havt varhugan av, at tað mundi snúð seg um eitthvørt fólk, lut ella hugtak í kallkyni, men heldur ikki meira. Leikluturin hjá hesum orðum er at umboða onnur orð, til dømis navnorð. Á henda hátt er ikki neyðugt hjá okkum at taka navnorðini upp í saman, men vit kunnu lata hesi orðini umboða tey í staðin.
Um persónsfornøvn sæst í greinini Persónur (máll.).
Talorð
Talorð nýta vit t.d., tá ið vit telja, og tá ið vit greiða frá, hvussu nógv ið er til av onkrum, hvussu ávísur teinur er, hvussu nógv klokkan er, og hvussu nógv okkurt vigar. Vit skifta talorðini sundur í tríggjar partar: Tey talorð, sum vísa okkum, hvussu stór nøgdin er, verður nevnd grundtøl (kardinaltøl) [7]. Hin bólkurin tilskilar, í hvørjum rað eitthvørt hendir, og tí verða tey nevnd raðtøl (ordinaltøl). Hesi bæði sløgini av tølum kunnu annaðhvørt skrivast við bókstavum ella við tølum, men fyri at skyna ímillum grundtøl og raðtøl er siður at seta eitt punktum eftir raðtølini, til dømis: "Í 19. øld". Eitt triðja býti av tølunum eru skriftistølini (distributiv tøl) sum eru "einir", "tvinnir" og "trinnir", tey verða bend sum lýsingarorð.
Grundtølini eru: eitt (ein, ein, eitt), tvey (tveir, tvær, tvey), trý (tríggir, tríggjar, trý), fýra, fimm, seks, sjey, átta, níggju, tíggju, ellivu, tólv, trettan, fjúrtan, fimtan, sekstan, átjan, nítjan, tjúgu. Á nútíðar føroyskum er tað soleiðis, at tað bert eru tey trý fyrstu grundtølini, sum bendast í falli, tali og kyni undantikið eina fleirtalsleivd av fýra í orðafellinum (t.d. "tú eru altíð uppi á fjórum").
Raðtølini eru: fyrsti, annar, triði, fjórði, fimti, sætti, sjeyndi, áttandi, níggjundi, tíggjundi. Raðtølini, øll uttan "annar", bendast sum veikt bend lýsingarorð.
Skriftitølini eru: einir, einar, eini; tvinnir, tvinnar, tvinni; trinnir, trinnar, trinni.
Sagnorð
Sagnorð fáa nógvar ymiskar endingar og kunnu broyta snið á ymsan hátt. Til dømis kann sagnorðið "at eta" koma fyri í øðrum sniðum - "etur", "át" ella "ótu". Samsvarandi hava vit orðið "syngja", sum bæði kemur fyri í forminum "sang" og "sungið". Hvørt nýtt orðasnið, sum vit síggja, nevna vit ein bendingarform. Summir av hesum bendingarformunum kunnu einsamallir verða umsagnarliðir í einum setningi. Aðrir formar mugu hava onnur sagnorð aftur at sær til tess at vera umsagnarliður - "Peter etur" ella "Peter át" eru rættir setningar á føroyskum. "Peter eta" ella "Peter etið" eru ikki rættir setningar.
Hjáorð
Adverbium merkir "tað, sum er lagt aftur at verbinum", sum í mongum mállærum nú á døgum verður mett sum hornasteinurin í einum setningi. Adverbium er sum so mangt annað av latínskum uppruna. Hetta heitið er vorðið til okkara "hjáorð". Hesin orðaflokkurin fevnir um orð, sum á ein ella annan hátt greiðari lýsa ta merking, sum eitt sagnorð hevur. Vit kunnu t.d. spyrja "Hvar er hon?". Og svara "hon er har". Ella vit kunnu spyrja "nær fer hann?". Og svara "hann fer nú". Vit kunnu spyrja "Hvussu livir barnið?". Og svara "barnið livir væl". Hesi orðini: væl, nú, har, eru hjáorð. Hjáorð eru smáorð, ið sett verða hjá sagnorðum. Men hjáorðini hava eisini eina rúmari merking enn bert at vera knýtt at einum sagnorði. Tey kunnu saktans verða knýtt at einum lýsingarorði (tann sera ídni næmingurin kom tíðliga), einum øðrum hjáorði (tann sera ídni næmingurin kom ov tíðliga), einum navnorði (bara næmingar møttu upp) ella einum talorði (bert ein næmingur kom nóg tíðliga). Summi hjáorð bendast, men bara í stigum. Merkingin, sum hjáorðini hava, er fjøltáttað. Teirra uppgáva er at lýsa eitt einstakt orð, sum oftast er umsøgnin, men kunnu tey eisini lita allan setningin.
Vit býta hjáorðini í 6 bólkar - lýsingarhjáorð, kunningarhjáorð, munarhjáorð, spurnarhjáorð, tíðarhjáorð og staðarhjáorð. Tíðarhjáorð siga okkurt um tíðina og svara spurninginum nær. Tey eru til dømis síðan, tíðliga, altíð, nakrantíð. Staðarhjáorð siga okkurt um stað ella støð og svara spurningum, ið byrja við hvar: hvaðani, hvaðan. Tey verða vanliga skift sundur í 3 bólkar. Orð, ið lýsa rørslu frá ávísum staði (eg fari hiðani). Orð, ið lýsa rørslu móti ávísum staði (Per kemur higar). Og orð, ið lýsa staðið, har okkurt er ella hendir (hon er her). Spurnarhjáorð verða nýtt, tá ið spurt verður um eitthvørt. Tey eru til dømis nær, hví, hvaðan, hvussu. Munarhjáorð verða nýtt, tá ið mett verður um mun á onkrum, og tá ið sagt verður frá, hvussu okkurt hendir í mun til annað. Tey eru til dømis óbeinleiðis, ókeypis, bráðfeingis, ovurhonds, øðrvísi. Mong orð, ið enda við "andi", eru munarhjáorð, til dømis skínandi ella líðandi. Kunningarhjáorð nýta vit mest, tá ið vit kunna um eina støðutakan, tá ið vit annaðhvørt játta ella nokta. Tey eru til dømis tíverri, ivaleyst, álvaratos, tíbetur. Lýsingarhjáorð eru hjáorð, ið eru myndað úr lýsingarorðum. Nøkur lýsingarhjáorð eru skjótt, beint, hart, lítið, heilt.
Fyrisetingarorð
Fyriseting er tað føroyska heitið fyri tað latínska orðið "preposisjón", sum merkir "tað at seta frammanfyri". Fyrisetingar eru óivað eitt tað torførasta kapitlið, tá ið tað snýr seg um at læra fremmant mál. Men hetta er einki føroyskt fyribrigdi. Fyrisetingar standa vanliga á føroyskum framman fyri tað orð, tey stýra, til dømis av einihvørjari orsøk, men gjørt kann verða vart við, at nakrar fyrisetingar kunnu standa aftan fyri tað orð, sum tær stýra, til dømis húsanna millum, hansara vegna, tí føroyska málinum viðvíkjandi. Í serligum føri ber til at skilja fyriseting og stýring hvørja frá aðrari, soleiðis at stýringin stendur fremst í setninginum, meðan fyrisetingin endar á seinasta plássi, til dømis "Honum fór hon ikki í býin við". Hetta fyribrigdi sæst serliga í afturbeindum eykasetningum. Vit siga, at ein fyriseting stýrir einum orði, ið oftast er eitt kenniorð, navnorð, persónsfornavn ella lýsingarorð, men kann eisini vera ein navnháttur ella eykasetningur, ið hava navnorðsvirði. Hesa eindina fyriseting, hon við einum setningi/orði stýrir, kalla vit fyrisetingarlið. Hon er, sum sæst, sett saman av eini fyriseting og eini stýring. Hetta merkir, at tá ið tað snýr seg um kenniorð, navnorð, v.f., skulu hesi orð standa í einum ella øðrum falli.
Tey verða brúkt sum í enskum, men tó taka fyrisetingarnir haraftrat ávíst fall til sín, og tann stýringin, ið er knýtt at fyrisetingini fær ta fallending, ið verður kravd av fyrisetingarorðinum. Dømi:
- Brævið liggur á borðinum.
á borðinum er fyrisetingarliðurin.
Her er hvørjumfalsendingin: -inum
Á er fyrisetingarorðið (ella fyrisetingin) og borðinum er stýringin. Á stýrir í hesum føri hvørjumfalli, tí talan er um veran á sama staði.
Í sambandi við rørslu tekur fyrisetingin hvønnfall til sín.
Dømi:
- Hann legði brævið á borðið.
Og hvønnfalsendingin er: -ið
Sambindingarorð
Sambindingarorð knýta orð, heildir, liðir og setningar í málinum saman á ein ella annan hátt. Konjunksjón er sett saman av tveimum orðum, einum forskoyti "con", ið merkir tað sama sum okkara "sam"/"saman", og navnorðinum "iuncio", sum merkir tilknýti/samband. Føroyskt hevur tvey sløg av sambindingarorðum : tey javnskipandi- og undirskipandi sambindingarorðini. Javnskipandi sambindingarorð binda saman heildir, orð ella setningar, ið hava sama virði. Til dømis annaðhvørt, hvørki, men, ella, bæði. Tey kunnu knýta tveir liðir saman til eina heild, í hesum føri verður serliga hugsað um tað vanligasta sambindingarorðið, ið hevur henda eginleika: "og". Tveir setningar ella fleiri kunnu saktans vera knýttir hvør at øðrum, tó at teir ikki kunnu javnmetast málsliga. Tað vísir seg, at bert ein teirra hevur høvuðslutin, t.e. høvuðsetningurin, um ein ella fleiri setningar verða knýttir at honum. Eru fleiri setningar, kann hetta greidligast berast saman við eina kinverska eskju, har hvør setningur lagar seg eftir øðrum. Orsøkin til hetta fyribrigdi eru tey undirskipandi sambindingarorðini. Tey eru sera ymisk, og tí er neyðigt at bólka tey. Annar bólkurin ger, at eykasetningarnir eru navnorðskendir, hin byrjar hjáorðskendar eykasetningar.
Miðalvarpingar
Interjeksjón er sum so mangt annað tikið úr latínskum, og merkir "at seta okkurt innímillum". Vit hava einki gott orð fyri hesum fyribrigdinum, men vanligt er tó at týða heitið "miðalvarping". Grundmerkingin er, at hesi orð verða sett inn millum orð ella setningar, men við tí stóra muni samanborið við onnur orð, at tey ikki verða greinað sum aðrir liðir. Tískil stendur hesin orðaflokkurin í eini serstøðu. Millum málfrøðingar hevur verið kjakast, um miðalvarpingar veruliga eru orð. Teirra áskoðan er, at tey heldur eru eyðkenni fyri kenslurnar til dømis "pínslu", "vaml" osfr., sum liggja aftanfyri. Tey hava ikki nakra serliga merking eins og orðini í hinum orðaflokkunum. Men tó halda fleiri málfrøðingar, at av tí at tey verða framborin sum onnur føroysk orð, og av tí at tað eru avleiðslur í føroysku, til dømis "at sirra", "ein sitta", "at kísta", er tað rættast, at koyra tey í ein bólk fyri seg. Eisini orðini "ja", "jú" og "nei", sum verða nýtt, tá ið játtað ella noktað verður, finna vit í hesum flokkinum, tí teirra líkskapur er stórur við hesi orð, hvørs eyðkenni eru, at tey hvørki bendast ella standa sum liður í nøkrum setningi. Aðrar fastar vendingar, sum ofta standa uttan setningar, til dømis "hott kvøld", "far væl" og "vælkomin", verða vanliga koyrdar í sama leyp.
Orðatilfeingi
Orðatilfeingið í okkara máli er komið ymsastaðni frá og til ymsar tíðir. Stórur partur er arvaður frá okkara ættfedrum, tað eru ikki innflutt orð, men orð, sum hava verið nýtt her á landi so leingi, sum hetta málið hevur verið okkum kunnugt, og tað merkir í eini túsund ár. Hetta er eina mest galdandi fyri tey mest nýttu orðini í málinum, orð, sum eru hvørjum menniskja kunnug, og sum hvørt menniskja nýir, orð sum til dømis "móðir" og "faðir", "vatn" og "jørð", "sita" og "liggja", "lítil" og "stór", "niður" og "opp", "ja" og "nei". Hesi arvorð eru, ið hvussu er, felags fyri øll tey germansku málini, hóast týdningur og snið broytast eitt sindur frá máli til máls. Øll hesi ár, hesi mál hava verið í nýtslu, er orðatilfeingið vorðið ríkari og ríkari, eisini tí at tað hevur tikið orð úr øðrum málum. Hesi orð kalla vit tøkuorð.
Ofta eru tøkuorð gomul í okkara máli, tey kunnu hava lagað seg eftir føroyskari bending og ljóðliga og á annan hátt hava lagað seg, so at ilt er at gita fremmanda upphavið. Hetta fyribrigdi at taka orð inn í málið byrjaði longu fyri søguliga tíð her hjá okkum, so skjótt sum Norðurlond fingu samband við restina av Norðurevropa. Ofta komu nýggj orð saman við vørum, sum fólk úr Norðurlondum førdu heim við sær, navnið fylgdi við vøruni. Seinni komu nýggjar hugsanir, nýggj trúgv inn á Norðurevropa uttaneftir og við teimum orð at nevna alt hetta nýggja og greiða frá tí. Her eru nøkur dømi um gomul tøkuorð úr ymsum málum - "hundur", "ketta" og "køkur" úr latíni, "soppur", "ríki" og "blak" úr keltiskum, "prestur" og "kirkja" úr grikskum um enskt. Og eitt sindur seinni "arbeiði", "bakari" og "handil" úr týskum. "Dekk" og "ruff" úr hollendskum, "marsjur" úr fronskum, "banki", "eitt kolli" og "stivli" úr italskum. Tøkuorð eru eisini til dømis gomul orð, ið ikki hava verið nýtt leingi, sum í veruleikanum eru útdeyð út málinum, men sum eru komin inn aftur í seinni tíð úr nýggjum høpi, til dømis "fløga" fyri CD, "skora" fyri at fáa stig og "bingja" fyri kontainara.
Í okkara øld og serliga tey seinastu tíggjuáraskeiðini hava vit fingið ein heilan floym av fremmandum orðum inn í mál okkara. Nógv av hesum orðum hava enntá framvegis fremmanda uppruna-stavsetingarháttin og upprunaframburðin. Roynt verður at laga tey eftir føroyskum máli. Tískil nevna vit tey fremmandaorð afturímóti tøkuorðum, men munurin er ikki serliga greiður, til dømis "sona", "sjorast", "skons". Tað er eina mest úr enskum, vit hava fingið orðini. Og ein partur av teimum hevur enskt snið, sum uttan hóvasták hevur vunnið sær innvist í føroyskum, til dømis "hobby", "smart" ella "filmur". Og onnur hava longu fingið føroyskan stavsetingarhátt, til dømis "veirur", "skeilett" ella "trol". Bæði fremmandaorð og tøkuorð eru í sera nógvum førum nýggj, av tí at vit í føroyskum ikki hava arvorð, sum fevna um júst sama fyribrigdið. Men tað er mangan, at fólk ikki avmarka seg til at nýta fremmandaorð har, sum neyðugt er. Tey royna at prýða málið við ókendum ella rárum fremmandaorðum, mangan bara at geva sær sjálvum ein dám av lærdómi. Men vit áttu at havt í huga, at óneyðug fremmandaorð gera málið tyngri og forða lesarum at fáa fatur í innihaldinum.
Sannroynd
Kelduávísingar
- ↑ http://www.norden.org/no/fakta-om-norden/spraak
- ↑ http://www.framtak.com/info/faroese.html
- ↑ http://snl.no/f%C3%A6r%C3%B8ysk
- ↑ https://xn--sprkrdet-c0ac.no/nb-NO/Toppmeny/Publikasjoner/Spraaknytt/Arkivet/Spraaknytt_1996/Spraaknytt_1996_1/Faeroeysk_og_frisisk_maalreis/
- ↑ http://www.korrekturavdelingen.no/K4TegnsettingIntro.htm
- ↑ http://www.denstoredanske.dk/Sprog,_religion_og_filosofi/Sprog/Morfologi_og_syntaks/syntaks
- ↑ http://oahpa.no/sma/gramm/tallordintro.nob.html
- ↑ http://www.territori.info/index.php/term/,9da4ab975b545da0a0526c695a9faf68ac59a069a25f5aad60b1975753a2aa54.xhtml


c: text/html

text:
Asti
Asti er ein býur í útnyrðings Italia í Piedmonte regiónini. Í Asti búgva umleið 74.300 fólk. Fólk hava búð har í økinum síðan yngru steinøld. Býurin liggur umleið 55 km eystanfyri Torino. Býurin er høvuðsbýur í Asti Regiónini. Eitt kent tiltak, sum verður fyriskipað á hvørjum ári í býnum er Palio di Asti, sum er kapprenning við hestum, har riddararnir sita á hestabakinum uttan saðil. Tiltakið verður hildið á trýkantaða Piazza Alfieri triðja sunnudag í september og er tað elsta av sínum slag í Italia. Eina viku áðrenn hetta verður ein matfestivalur hildin í býnum, á enskum verður tað nevnt Asti's Festival of Festivals, á italskum máli: Festival delle sagre astigiane. Asti Jarnbreytastøðin lat upp í 1849 og er ein liður í Torino-Genova jarnbreytini og Castagnole–Asti–Mortara jarnbreytini.
Tey trý grannaøkini Asti, Cuneo, og Alessandria skapa Langhe og Monferrato fjallalendi mitt í Piedmont økinum, har eru stórar mongdir av kálksteini og sandsteini, sum Adriatarhavið hevur ført við sær fyri umleið 5 milliónum árum síðan. Grannaøkini framleiða eisini reyðvín, sum er millum tey bestu í Italia, umframt nøkur sløg av góðum hvíttvíni. Asti býur er miðdepilin í hesum økinum, og er størsti býurin av hesum vælkenda vínøki. i

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
4. juli
4. juli er dagur 185 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 186 um skotár er). 180 dagar eru eftir av árinum.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- Sambandsríkið Amerika hevur tjóðardag. Amerikanar hátíðarhalda fullveldið teirra frá bretum. Dagurin er til minnis um óheftislýsingina.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
- 2009 - Oyggjaleikirnir endaðu á Álandi. Føroyar vann kappingina á fyrsta sinni.
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1928 - Edmund í Garði á Strondum.
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1939 - Michal Samuelsen, róptur Mikkjal í Vík (f. 1862), útróðrarmaður, formaður í Haldórsvíkar Sóknarstýri, løgtingslimur.


text:
Døgurðin kostaði bara 20 krónur, og tað var fínt at fáa at eta.
Sjáldsamt at hava orgul á vesinum, men tað er kanska hent viðhvørt. Eg las á FB, at orglið er upprunaliga keypt til Nólsoyar í 1880unum, tað kom til skúlan á Kirkju í 1920, tá ið nólsoyingar fingu nýtt orgul í kirkjuna.
Nógv fólk lurtaði eftir Jákupi á Fløtti, sum setti stevnuna.
Magna royndi at fáa sær ein lúr.
Togtoganin er altíð eitt hitt, hesa ferð vunnu hattarvíkungar steypið.
Magna sovnaði endiliga hjá ommu síni, endabresturin var at íspegilin Bubu kom ov nær.
Vit fóru til Hattarvíkar kl. hálvgun 6, Turið og børnini sluppu við bilinum hjá Birgiri (abbasoni Jóan Paula) og vit gingu, veðrið var fínt, so tað var deiligt, vit gingu niðan á Kross og so oman í Krók.
Tá ið vit komu til hús, vóru børnini longu farin í ánna.
Í Hattarvík føla vit okkum heima, vit gingu um bygdina í góðum veðri í gjárkvøldið, og eg og IR vitjaðu Sakaris í dag. Vit hittu eisini Leiv og uppistovumenninar. Kirkjugangur var kl. 14, so vit fingu akkurát farið í kirkju, áðrenn vit skuldu aftur yvir á Kirkju til Rituna, Leivur koyrdi okkum.
Hugnaligt inni hjá Annu Mariu og Jákupi
Inga Rósa saman við Sámal Jákupi (hjá Sakaris og Emmu)
Ingar Rósa og Hanus Súni)
Leivur í Suðurstovu og Símun (sonur Gullak) og Bergljót við steypinum.
Uttan fyri tarvafjósið.
Bergljót og Jóhanna


text:
FAO
ST felagsskapurin FAO (á enskum Food and Agriculture Organization of the United Nations, á føroyskum Matvøru- og Landbúnaðarfelagsskapur Sameindu Tjóða) arbeiðir við millum øðrum spurningum um mat og føðslu. FAO er ST-felagsskapur, ið umsitur matvøru og landbúnaðarmál. Heimildirnar og endamálið hjá FAO eru at betra føðigóðsku og lívskor kring heimin, stuðla uppundir vøkstri í globala búskapinum og tryggja veitan av matvøru til tað vaksandi fólkatalið í heiminum. FAO fremur sítt endamál við at virka sum ein altjóða vitanardepil, ið veitir ráðgeving og stuðul til limalondini. Felagsskapurin samskipar og arbeiðir móti at áseta altjóða mannagongdir og reglugerðir. FAO og limalondini samstarva eitt nú innan menningarvirksemi, og limalondini kunnu gagnnýta dátugrunnar og hagtøl, ið felagsskapurin umsitur. FAO var settur á stovn í 1945 og hevur í 2013 190 limalond.
Bert sjálvstøðugir statir kunnu fáa fullan limaskap í FAO. Stjórnarlógin hjá FAO inniheldur tó greiðar ásetingar um atlimaskap. Føroyar hava atlimaskap í FAO. Sum atlimur fáa Føroyar fulla atgongd og talurætt á ráðstevnum, aðalfundum og nevndarfundum, bert ikki atkvøðurætt. Tað er tó ikki vanligt, at atkvøtt verður um faklig ella politisk mál, ið verða viðgjørd. Føroyski áhugin er serliga fyri nevndini CoFi (stytting fyri Committee on Fisheries). Fyri Føroyar hevur tað stóran týdning at vera við í tí partinum, sum varðar av fiskivinnu. Flestu fiskivinnulond hittast javnan í CoFi at viðgera mál, sum hava felags áhuga, so sum felags meginreglur fyri burðardygga fiskivinnu. Nógvar altjóða leiðreglur um fiskivinnu og aling fáa sítt skap í CoFi, og tí er luttøka umráðandi fyri lond, sum ynskja at ávirka altjóða fiskivinnupolitikkin í framtíðini.
CoFi heldur høvuðsfund annaðhvørt ár í Róm í Italia, har FAO høvuðsskrivstovan er. CoFi hevur tvær sernevndir, onnur arbeiðir við aling og hin við handli í fiskavørum. Tær hava eisini fund annaðhvørt ár. FAO aðalskrivstovan hevur harumframt eina deild fyri fiskivinnu og aling, sum skipa fyri serfundum og ger frágreiðingar viðvíkjandi fiskivinnu eftir áheitan frá CoFi, umframt at fiskivinnudeildin annaðhvørt ár ger eina umfatandi støðulýsing av fiskivinnu og aling.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Dótturfelagsskapir : Altjóða verkamannafelagsskapur Sameindu Tjóða (ILO) | Undirvísingar-, Vísinda- og Mentanarstovnur Sameindu Tjóða (UNESCO)
Barnagrunnur Sameindu Tjóða (UNICEF) | Matvørufelagsskapur Sameindu Tjóða (WFP) | Heilsufelagsskapur Sameindu Tjóða (WHO)
Høvuðsstovnar: Aðalsfundurin • Trygdarráðið • Búskapar- og Almannamálaráðið • Altjóða Dómstólurin • Aðalskrivstovan • Tilsjónarráðið


text:
1989
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 18. januar - Jógvan Sundstein verður løgmaður.
- 18. januar - Pólski kommunistaflokkurin ger við atkvøðu av, at 'Solidaritet' skal gera lógligur.
- 20. januar - George Herbert Walker Bush (R) loysir Ronald Reagan (R) av sum forseta í USA.
- 24. mars - Oljutangaskipið Exxon Valdez rennur á land í Prince William Sound í Alaska, og olja rennur úr tangunum og dálkar umhvørvið har um leiðir illa.
- 8. juni - Kurt Waldheim verður valdur til forseta í Eysturríki.
- 13. juni - Vrakið av týska krígsskipinum Bismarck, ið varð søkt í 1941, verður funnið 600 fjórðingar í ein vestan úr Brest, Frakland.
- 23. august - Ungarn letur markið til Eysturríki upp.
- 25. august - Voyager II fer framvið gongustjørnuni Neptun og mána hennara Triton.
- 9. november - Berlin-múrurin fellur.
- 14. desember - Fyri fyrstu ferð í 16 ár eru frí val í Kili.
- 17. desember - Fyri fyrstu ferð í 29 ár eru frí val í Brasilia. Fernando Collor de Mello vinnur valið.
- 20. desember - Hermenn úr USA gera innrás í Panama og koyra Noriega herovasta frá.
- 25. desember - Nicolae Ceauşescu og konan Elena verða í beinleiðis sjónvarpi avrættað.
- 29. desember - Václav Havel verður valdur til forseta í Kekkoslovakia - ein stórsigur fyri Floyalkollveltingina.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 14. apríl - Føroyar-Kanada 1-0 (1-0) í Tórshavn (Torkil Nielsen, 4.)
- 16. apríl - Føroyar-Kanada 0-1 (0-0) í Klaksvík
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 5. mars - Jake Lloyd - amerikanskur sjónleikari
- 16. mars - Theo Walcott - enskur fótbóltsleikari
- 15. apríl - Brandur Enni - føroyskur sangari
- 23. juli - Daniel Radcliffe - enskur sjónleikari
- 28. desember - Mackenzie Rosman - amerikanskur sjónleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 7. januar - Hirohito, keisari í Japan (f. 1901)
- 23. januar - Salvador Dali, spanskur listamaður (f. 1904)
- 22. september - Irving Berlin, amerikanskur tónasmiður (f. 1888)


text:
Tari
Tari er planta sum veksur í vøtnum og í sjónum. Tey vanligu tarasløgini verða býtt upp í tríggjar bólkar:
- Grøntari, veksur bæði á turrum, í áum, vøtnum og sjónum. Tari, sum veksur í vøtnum, er oftast lítil og einkynjaður, tarin í fjøruni og sjónum er aloftast størri. Grøntari veksur ovast í sjónum. Har sjógvurin er lítið saltur, finna vit so at siga bara grøntara.
- Brúntari. Allur brúntari er fleirkynjaður. Í hesum bólki finna vit okkara størsta taraslag, tonglatara. Heimsins størsti tari - Macrocystis - er eisini brúntari. Hann verður umleið 60 m langur og veksur við eysturstrond Norðuramerika. At kalla allur brúntari veksur í sjónum, og flestu sløgini krevja saltan sjógv.
- Reyðtari. Flestu reyðtarasløg vaksa djúpt í sjónum, so langt ljósið røkkur niður (í Føroyum einar 40 m), og kunnu bert vaksa í sjógvi.


text:
Todi Jónsson
Todi Adam Jónsson (føddur 2. februar 1972 í Vejle, Danmark) er føroyskur fótbóltspælari, ið hevur leikt fyri fleiri feløg, m.a. fyri barndómsfelagið KÍ har hann byrjaði og endaði sína fótbólts lívsleið. Hann leikti fleiri ár sum professionellur fótbóltsspælari fyri superliga lið í Danmark, m.a. fyri Lyngby FC og fyri FC København.[1] Hin 13. apríl 2014 varð Todi heiðraður við at gerast limur í Legends Club hjá FCK.[2]
Innihaldsyvirlit
Yrkisfótbóltspælari[rætta | rætta wikitekst]
- Todi byrjaði hann sína yrkisleið í KÍ. Har var hann eisini við til at vinna FM í 1991. Hann skifti seinni til B36.
- Í 1993 gekk túrurin til Lyngby FC og donsku Superliguna. Har spældi hann 76 dystir og gjørdi 18 mál.
- Í 1997 var hann ein av fleiri Lyngbyspælarum, sum fylgdu Flemming Østergaard til FC København. Hansara besta tíð var ivaleyst hjá FCK, har hann var væl umtóktur av viðhaldsfólkunum, ikki minst av hansara stíðsvilja. Todi spældi 166 dystir fyri FCK og skoraði 54 mál, í alt 207 dystir og skoraði 68 mál um alt verður tal við. Hann var við til at vinna donsku Superligaina 3 ferðir og donsku steypakappingina 2 ferðir.
- Í 2005 fór hann til IK Start í Kristiansand í Norra. Har vann hann silvur, tá ið Start bleiv nummar 2 í Tippeligaini kappingarárið 2005/2006.
- Í 2007 skifti hann til Fremad Amager. Samstundis bleiv hann limur í nevndini og ein av høvuðsíleggjarunum í felagnum.
- Í 2009 fór Todi Jónsson aftur at leika við besta liðnum hjá barndómsfelagnum KÍ. Hann spældi 8 dystir við KÍ tað kappingarárið og skoraði eitt mál. Síðan gavst hann at spæla fótbólt á høgum støði.[3]
- Í 2014 gjørdist hann limur í Legends Club hjá FCK.
Landsliðið[rætta | rætta wikitekst]
Todi spældi 45 dystir og skoraði 9 mál fyri føroyska A-landsliðið 1991-2005.[4]


text:
Texas
Texas er ein lutstatur í USA við 23 miljónum innbúgvum. Norðureftir liggur hann móti Oklahoma, í landnyrðingi móti Arkansas, eystri móti Louisiana og vestri móti New Mexico. Texas er næststørsti lutstaturin, bæði landafrøðiliga (næst eftir Alaska) og við innbúgvum (næst eftir Kalifornia). Austin er høvuðsstaður. Lutstaturin var fyrr partur av Meksiko, og í eitt tíðarskeið á næstan 10 ár sjálvstøðugt land (Lýðveldið Texas), áðrenn hann í 1845 fór uppí USA. Texas eru best kend fyri cowboylívið og stórar neytagarðar, men har er eisini besta kornlendið í USA og nógv stór oljureinsiverk. Her eru høg fjøll og fruktagóðar fløtur.
Texas er tann staturin í USA, har flest deyðadømd verða tikin av døgum.
Innihaldsyvirlit
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Veðurlagið í Texas skiftir við árstíðunum - kalt um veturin og brennandi heitt um summarið, og har eru javnan melduródnir og heglingsstormar. Inni í Texas er turt, og har eru ógvuliga stórir neytagarðar. Suðuri við strondina og nakað norður regnar, og har dyrka teir heviti, mais, bummull og rís. Suður móti Meksiko er steikjandi heitt, og har eru stór strekki, ið liggja sum oyðimerkur. Í Texas eru 254 fylki (landslutir), sum er fleiri enn í nøkrum øðrum lutstat í Sambandsríki Amerika.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Texas var einaferð spanskt hjáland. Tá ið Meksiko tók loysing frá Spania 1821, var Texas partur av Meksiko. Næstu 15 árini fluttu fleiri enn 25.000 norðuramerikanarar til Texas. Meksiko var ímóti trælahaldi. Tað dámdi fólkinum í Texas lítið, tí at tey búðu í útryðjuni í bummullarríkjinum og søgdu seg hava brúk fyri trælaarbeiði. Í 1835 gjørdu tey uppreistur ímóti hernaðareinaræðisharranum Antonio de Santa Anna (1974-1876) og skipaðu fyribilsstjórn. Tey settu Sam Houston (1793-1863) at ráða og tóku býin San Antonio í Texas. Í februar 1836 gjørdi meksikansk herdeild við Santa Anna innrás í Texas fyri at knúsa uppreisturin. Meksikanararnir kringsettu Alamo, sum fell 13 dagar seinni. Allir tveyhundrað hermenninir, sum høvdu vart skansan, vóru drepnir. Teir mánaðir máttu Santa Anna og herur hansara flýggja í bardagnum við San Jacinto. Texas varð lýst lýðveldi, og Sam Houston kosin forseti. Í 1845 bað Texas um at verða limað inn í USA. Tað varð atvold til kríggj ímillum Meksiko og USA í 1846-1848. Meksiko tapti.
Í 1870- og 1880’unum vórðu indianararnir riknir út við makt, og jarnbreytin útbygd og slóðaði ræsur fyri búreisingarnar. Neytahaldið varð meir og føddi mýtuna um Texas sum tað veruliga "villa vestið". Fyrst í 1900-talinum fekk oljan stóran týdning fyri Texas, og býirnir Houston og Dallas vórðu roknaðir sum tveir teir ríkastu býirnir í heiminum. Nú er Texas næst Alaska at vinna út olju. Magnesium, jarn og uran verður eisini vunnið í Texas.
Forsetin í USA, John F. Kennedy, varð tann 22. novembur 1963 skotin og doyði í Dallas, Texas.
Høgi oljuprísurin í 1970-árunum elvdi til búskaparligan vøkstur í Texas. Lýggja veðurlagið og dreymurin um betri kor freistaði eisini fólk at fara vestureftir og í ein útsynning. Bílig arbeiðsmegi úr Meksiko gjørdi eisini sítt til, at fólk fóru tann vegin.
Fyrrverandi amerikanski forsetin George W. Bush var guvernørur í Texas í árunum 1994-2000.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Wye
Wye er fimtlongsta á í Stóra Bretlandi. Niðari parturin av ánni, teir seinastu 26 km millum bygdirnar Redbrook og Chepstow, er samstundis markið millum Ongland og Wales. Áin er eitt týdningarmikið náttúru økið og er eitt vælumtókt ferðavinnumál. Eitt útsýnisstað nærhendis The Biblins on the Wye verður nevnt "Trý counties útsýni", tí at tað liggur har sum Herefordshire, Gloucestershire og Monmouthshire møtast. Fleiri áir renna saman við Wye, tær størstu av hesum eru Lugg og Monnow. Áin Wye verður ofta nýtt til kano- og kajakk kappróður. Trý róðrarfeløg halda til við ánna. Hesi róðrarfeløg eru í Hereford, Ross-on-Wye og Monmouth. Árligar stevnur við kappróðri verða hildnar í Ross og Monmouth.


text:
Tadsjikistan
Tadsjikistan (ToҷиkиcToH) er eitt lýðveldi í MiðAsia. Til 1991 var tað kent sum tað tadsjikiska sovjettiska sosialistiska lýðveldi. Tadsjikistan var einaferð partur av Samanidiska Ríkinum (819–999). Landið hevur mark við Afghanistan í suðri, Kina í eystri, Kirgisistan har norðuri og Usbekistan í vestri. Teir størstu býirnir eru høvuðsstaðurin Dusjanbe, og síðan Khujand og Kulob. Tadsjikistan er fjallaríkt land, sum ikki liggur út til nakað hav ella størri vatn. 90 % av landinum er fjallalendi. Tey flestu av íbúgvarunum hoyra til persiskt talandi Tadsjik etniska bólkin, sum hevur nógv í felag við Afganistan og Iran viðvíkjandi máli, mentan og søgu. Eftir at landið fekk fullveldi frá Sovjetsamveldinum herjaði borgarakríggj í landinum frá 1992 til 1997. Síðan borgarakríggið helt uppat og landið fekk hjálp uttanífrá er fíggjarligur vøkstur aftur at síggja. Serliga eru tað náttúru ríkidømi við bummull, aluminium og uranium, sum eru við til at skapa henda vøkstur. Tó eru bardagar aftur byrjaðir í juli 2012.


text:
Alcazar
Alcazar er ein svenskur tónleikabólkur[1], sum varð stovnaður í 1998. Bólkurin var ein av kendastu tónleikabólkum úr Svøríki, við eini røð av hittum, síðan teirra fyrstu tónleikaútgávu (single) í 1999. Alcazar hevur selt fyri meira enn 12 milliónir tónleikaútgávur frá 2001 til 2004. Alcazar hevur eisini havt altjóða sukse við sanginum "Crying at the Discoteque", sum hevur verið á hittlistum í londum sum USA, Brasil, Avstralia, Japan og í flestu londum í Evropa. Alcazar gavst sum orkestur í august 2011 eftir eina konsert á Stockholm Pride.[2] Alcazar hevur fleiri ferðir luttikið í Melodifestivalen, sum er svenska Melodi Grand Prix, har vinnarin sleppur at umboða Svøríki á Eurovision Song Contest. Teir hava tó ikki vunnið kappingina. Hin 23. februar 2013, komu teir heilt stutt saman aftur fyri at spæla eina potpourri av Melodifestivalinum.
Tónleikaútgávur[rætta | rætta wikitekst]
- 2000- Casino
- 2003- Alcazarized
- 2004- A tribute to ABBA
- 2004 - Dancefloor Deluxe
- 2009 - Disco Defenders
- 2009 - Disco Defenders (Special edition)
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Discogs
- ↑ Joni Nykänen. "Här tar Alcazar farväl av fansen", Aftonbladet, 7 August 2011. Retrieved 13 August 2011. (á svenskum)


text:
Erna Solberg
Erna Solberg (fødd 24. februar 1961 í Bergen) er forsætisráðharri í Noregi og forkvinna í Høgraflokkinum. Hon hevur verið floksleiðari í Høgra síðan 2004 og hevur verið vald inn á Stórtingið fyri Hordaland síðan 1989. Í 2005 gjørdist hon eisini tingsleiðari fyri Høgra í Stórtinginum. Erna var forkvinna í Høyrekvinners Landsforbund 1993–1994, kvinnupolitiskur leiðari í Høgra 1994–1998, kommunu- og fylkismálaráðharri 2001–2005 og 1. varaformaður í Høgra 2002–2004. Á stórtingsvalinum í september 2013 vann flokkur hennara valið við 26,8% av atkvøðunum. Borgarligi vongurin vann eisini valið við 96 tingsessum.[1] Hin 16. oktober 2013 gjørdist hon forsætisráðharri Noregs, tá hon skipaði stjórn, sum er ein minnilutasamgonga millum Høgra og Fremskrittspartiet.


text:
1932
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1. januar - Postverkið í USA útgevur 12 frímerki, til at hátíðarhalda at 200 ár eru síðani George Washington varð føddur.
- 3. januar - Onglendingar handtaka og yvirhoyra Mahatma Ghandi og Vallabhbhai Patel.
- 8. januar - Erkibiskuppurin av Canterbury bannar skildum at giftast uppaftur í Angliksu kirkjuni í Englandi.
- 15. januar - Umleið 6 miliónir eru nú arbeiðsleys í Týsklandi.
- 19. januar - Løgtingsval
- 11. februar - Pius XI pávi møtir Benito Mussolini in Vatican City.
- 25. februar - Adolf Hitler fær týskan ríkisborgararætt, og kann nú stilla upp til val. Hitler stillar upp til valið av Reichspräsident í 1932. Hann verður ikki valdur.
- 1. mars - Sonur Charles Lindbergh verður rændur úr sovikamari sínum.
- 19. mars - Kenda brúgvin Sidney Harbour Bridge opnar fyri almenninginum í Sydney, Avstralia.
- 5. apríl - Rúsdrekkabannið verður upploysti Finnlandi, men rúsdrekka kann bert keypast í rúsdrekkasøluni, sum verður samstundis sett á stovn.
- 17. apríl - Haile Selassie bannar trælahald í Abyssinia.
- 19. apríl - Týski kunshandlarin Otto Wacker verður dømdur í 19 mánaða fongsul, fyri at royna at selja eitt falskt Van Gogh málverk í Berlin.
- 6. mai - Franski forsetin Paul Doumer verður skotin í París. Hann doyr av løstum sínum dagin eftir.
- 10. mai - Albert Lebrun verður nýggjur forseti Fraklands.
- 12. mai - Sonur Charles Lindbergh verður funnin deyður stutt frá heimi sínum, 10 vikur aftaná at hann varð rændur frá foreldrum sínum.
- 6. august - Fyrsti filmfestivalurin í Venedig verður hildin.
- 31. august - Full sólarmyrking kann síggjast í fleiri støðum í Norðuramerika.
- 6. oktober - Sjóvinnubankin verður stovnaður.
- 6. november - Nazi flokkurin verður størsti flokkur í Týsklandi, tá teir vinna Reichstags valið við 32% av atkvøðunum.
- 8. november - Franklin D. Roosevelt vinnur tað amerikanska forsetavalið.
- 9. november - Hvirvilvindur (hurricane) og flóðaldur í Kuba hava við sær at 2.500 lata lív. Hetta er størsta náttúrvanlukka í søgu landsins.
- 12. desember - Í sambandi við umbygging verður Haldarsvíkar kirkja endurvígd.
- 23. desember - Ein vanlukka í eini kolaminu í Illinois, USA hevur við sær at 54 lata lív.
- 25. desember - Ein jarðskjálvti í Kina hevur við sær at 70.000 lata lív.
Ókendar dagsetningar[rætta | rætta wikitekst]
- Kvinnur fáa valrætt í Brasil.
- Zippo tendrarar koma á marknaðin.
- James Chadwick uppdagar nevtronið.
- 14 milliónir ella 33% eru arbeiðsleys í USA.
List[rætta | rætta wikitekst]
Filmar[rætta | rætta wikitekst]
- Tarzan the Ape Man (frumsýndur 25. mars)
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
- 4. - 15. februar - Vetrar OL í Lake Placid í New York, USA.
- 30. juli - 14. august - Summar-OL í Los Angeles, USA.
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 26. februar - Johnny Cash, amerikanskur sangari (d. 2003)
- 27. februar - Elizabeth Taylor, ensk-amerikanskur sjónleikari (Cleopatra)
- 14. apríl - Loretta Lynn, amerikonsk songkvinna
- 8. september - Patsy Cline, amerikonsk songkvinna (d. 1963)
- 13. september - Atli Pætursson Dam, løgmaður (d. 2005)
- 29. november - Jacques Chirac, franskur forseti
- 5. desember - Little Richard, amerikanskur sangari og evangilistur
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 26. oktober - Molly Brown, amerikanskur yvirlivari av Titanic vanlukkuni. Kend sum "The Unsinkable Molly Brown" (f. 1867)


text:
Seyðisfjörður
Seyðisfjörður er ein bygd við umleið 800 borgarum, sum liggur í eystara partinum av Íslandi. Høvuðsvinnurnar eru fiskivinna, metalframleiðsla og ferðavinna.
Norröna siglir til Seyðisfjörð um summarið og um veturin, og hevur í tíðarskeiðnum 1980 til 2008 knýtt Ísland at Føroyum, Skotlandi / Hetlandi, Danmark og Noregi. Síðan 2009 siglir Norrøna ikki longur til Noreg og Bretland, men bert millum londini Ísland, Føroyar og Danmark.
Eisini hevur bygdin elsta el framleiðslu virkið í norðurlondum. Virkið, sum varð bygt í 1913, er enn í nýtslu og er lítið broytt frá tí tað var bygt. Møguleiki er at vitja virkið og at fáa eina rundvísing.
Vinabýir[rætta | rætta wikitekst]
-
-
-
Seyðisfjörður og Norröna
-


text:
OGNIR TIL SØLU
LÝSINGAR
ÚTSTYKKING
KORT
VEÐRIÐ
Forsíðarss
04. Mar 2015
Kommunuskatturin í februar 2015 og higartil í ár
Vestmanna Kommuna fekk meira í kommunuskatti í februar 2015 enn sama mánaða í 2014. Í februar 2015 fingu vit kr. 3.415.655 í mun til kr. 3.082.215 í februar 2014; vøksturin er á kr. 333.440, svarandi til 10,82%. Skatturin til Vestmanna Kommunu higartil í ár
04. Mar 2015
Bátastevnan 2015
Hósdagin 14. mai, fríggjadagin 15. mai og leygardagin 16. mai verður árliga Bátastevnan. Bátastevnan varð upprunaliga ætlað til hugnaliga samveru fyri bátafólki. Seinni hevur tað víst seg, at nógv onnur fólk vilja savnast. Umframt bátar er stevnan nú víðkað til eisini at umfata kamping,
04. Mar 2015
Fimleikaframsýning
Fimleikaframsýningin verður í Vestmanna sunnudagin 08 mars 2015 kl. 16.00 Vaksin 50 kr. Børn 20 kr. (børn frá 6 til 13 ár)
04. Mar 2015
Guðstænastur í Vestmanna kirkju í mars 2015.
01.03. kl. 11.00. Deknaguðstænasta. 04.03. kl. 20.00. Føstuguðstænasta við Símun P. Jacobsen. Húsakórið syngur. Drekkamunnur í kirkjukjallaranum aftaná. 06.03. kl. 19.30. Altjóða kvinnubønardagur verður hildin í kirkjuni. Aftaná verður bjóðað til Bahama inspireraðan mat. 08.03. kl. 11.00. Deknaguðstænasta 11.03.
02. Mar 2015
Vestmenningar fáa svar upp á orkuspurningar
Mikukvøldið 4. mars klokkan 19 verður høvi hjá áhoyrarum at fáa neyva kunning um orku, sparing av orku og annað í hesum sambandi, tá stórur fundur verður í Vektarbúðini í Vestmanna. Sambært fundarskránni fara fýra »tungir « dreingir innan økið at greiða frá, og
27. Feb 2015
Vestmenningar í Havn
Vestmenningar í Havn hittast hvønn hósdag. Sum oftast er tað kl. 10 í Norðurlandahúsinum, men teir eru ofta bodnir á vitjan á stovnum og fyritøkum. Eitt nú hava teir verið á vitjan í Tinganesi, hjá SEV, hjá Jarðfeingi og aðra staðni eisini. Eg havi
27. Feb 2015
Konsertir í Miðvági, Vestmanna og Hoyvík
Um vikuskiftið fara Vágakórið, Vestmanna sangkór, urguleikarin Petur Martin Jóhannesen og blásikvartettin, Tám, mannað við Súsonnu Joensen, floytu, Bjarna Berg, klarinet, Otriel Nygaard, klarinet og Eiriki Skála, basklarinet, at hava tríggjar konsertir. Høvuðsverkið á skránni er Missa Brevis av týska tónaskaldinum Johann Stehle,
27. Feb 2015
Eisini í 2014 vaks fólkatalið í Vestmanna
Íbúgvaratalið í Vestmanna Kommunu vaks í 2014 við 14 fólkum; úr 1201 tann 1. januar 2014 til 1215 tann 31. desember 2014. Í 2014 vórðu 15 børn fødd í Vestmanna, meðan 8 fólk doyðu. Tvs. at burðaravlopið var +7.69 fólk flutt úr kommununi,
KOMMUNUSKRIVSTOVAN
Vestmanna kommuna
Bakkavegur 8
Postboks 91
FO-355 Vestmanna
Tel. +298 770 100
Fax +298 770 101
vestmanna(a)vestmanna.fo
Kommunuskrivstovan er opin:
mánadag-fríggjadag
kl. 9.00 - 15.00
Kontunummur
Eik Banki: 9181-123.097.4
Bank Nordik: 6460-110.628.9
Barnaansing: 6460-156.028.1
Staðið FM 101
Sunnukvøld frá kl. 21
Hóskvøld frá kl. 21 (endursendingar)


text:
Kekenia
Kekenia er landslutur í Russlandi. Síðan Sovjetsamveldið fall, hava kekenar stríðst fyri tjóðskaparligum frælsi, men Russland, ið er samveldisríki, er hart ímóti hesum. Teir kvíða fyri, at fer ein landspartur burturúr, verður alt tað russiska samveldið syndrað. Kekenia hevur sjálvstýri, men er undir russiskum yvirræði.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið russiska samveldið gjørdist frælst í 1991, kravdu ymsar tjóðir í ríkinum at loysa frá Russlandi. Kekenia lýsti seg sjálvstøðugt ríki í desember 1991. Russisk herlið tóku seg inn í landið fyri jól í 1994 og bumbaðu høvuðsstaðin Grosny í sor. Kekenar hildu ímóti, og geriljakríggið stóð við í 1995-1996, og 90 000 fólk lótu lív. Vápnahvíld varð undirskrivað í august 1996 - Russland skuldi taka herlið síni aftur.


text:
Össur Skarphéðinsson í Føroyum
Í dag kemur íslendski uttanríkisráðharrin Össur Skarphéðinsson til Føroya í sambandi við, at hoyvíksráðsfundur verður í Tinganesi 1. juli.
Hoyvíksráðið er ovasti myndugleikin í Hoyvíkssáttmálanum millum Føroya og Íslands og er mannað av uttanríkisráðharrunum í londunum báðum. Ein nevnd av embætisfólkum umsitur sáttmálan, men á ráðsfundi viðgera ráðharrarnir áleikandi mál og mál, ið krevja politiska viðgerð.
-Á ráðsfundinum fara ráðharrarnir at viðgera ymisk evni, ið hava týdning fyri Hoyvíkssáttmálan. Eisini verða onnur uttanríkispolitisk mál av felags áhuga umrødd eitt nú handilspolitikkur, trygdarpolitikkur og IWC, greiðir uttanríkisráðið frá.
Seinasti ráðsfundur var í Íslandi fyrra árið.
Íslendski uttanríkisráðharrin og fylgi hansara fara úr Føroyum aftur fríggjadagin.


text:
Hjáland
Hjáland er land ið annað land ræður yvir. Ófrælst land. Um 10 mió. fólk í heiminum eru til dømis undir bretskum, donskum, norskum, fronskum, portugisiskum, amerikonskum, nýsælandskum ella avstralskum yvirræði. Henda skipan er leivd frá hjálandatíðini, og ósjálvstøðugu londini eru enn undir hjálandaharrum sínum. Í nøkrum londum verða hesi viðurskifti broytt, til dømis varð Hongkong latið Kina aftur í 1997. Nøkur lond og landøki verða verandi undir útlendskum yvirvaldi av hernaðarligum ella fíggjarligum orsøkum; onnur verða verandi, tí at yvirvaldið og meirilutin av fólkinum í ósjálvstøðuga landinum halda tað verða ov fáment, veikt ella ov fjarskotið til at standa á egnum beinum.
Hjálandatíðin frá 1870 til 2. heimsbardaga verður ofta nevnd imperialisman (týðir harradømi ella veldi). T.d. verjuleysa Afrika varð lættur fongur hjá imperialismuni. Á fundi í Berlin í 1884 til 1885 býttu stórveldini í Evropa Afrika sínaámillum. Eftir Seinna heimsbardaga tóku hjálondini í Afrika og Asia sær sjálvræði, eitt fyri og annað eftir. Hjálondini í Amerika tóku sær eisini sjálvræði í 18. og 19. øld. Størsta hjálandið, India, tók sær sjálvræði í 1947.
Nøkur lond kring heimin hoyra til onnur lond og eru so statt ikki sjálvstøðug. Flestu teirra eru smáar oyggjar. Men talan er eisini um stór lond, so sum Tibet, Grønland, Puerto Riko, Vestursahara og Franska Gujana. Summi lond, ið ikki eru sjálvstøðug, hava eitt ávíst sjálvstýri. Føroyar og Grønland, ið hoyra undir Danmark, hava til dømis hvørt sær heimastýri og kunnu sjálv taka avgerðir innan fyri ávís mørk. Onnur lond hoyra heilt og fult til móðurlandið, og kunnu ongar avgerðir taka sjálv. Avgerðirnar verða tiknar í stýrandi landinum, og tað kann vera langt burtur, kanska hinumegin jørðina. Til dømis verður Franska Gujana stýrt úr París í Fraklandi.
Innihaldsyvirlit
Amerikanska hjálandaveldið[rætta | rætta wikitekst]
Undir lýsingartiltakinum "Amerika fyri amerikanarar" í 1823 hevði landið víst frá sær krøv frá Sovjet um hjáland á amerikonsku Kyrrahavsstrondini, og í 1867 keyptu teir Alaska frá russum. Kuba gjørdi í 1895 uppreistur móti tí spanska hjálandaveldinum og skjótt kom USA Kuba til hjálpar. Ikki vardi so leingi, so høvdu amerikanskir herskip og hermenn sigrað á spaniólum, og Kuba varð lýst at vera eitt sjálvstøðugt ríki á pappírinum. Amerikanarar settu tó krav fram um, at teimum skuldi verða loyvt at luttaka í kubanskum politikki, bæði í verjupolitikki, uttanríkispolitikki og peningaviðurskiftum. Undir krígnum við Spania um Kuba hevði USA hersett fleiri sponsk hjálond, slík sum Filipsoyggjarnar, ið lógu heilt yviri í Suðurásia, og Puerto Riko í Karibia. Hesi londini høvdu teir sum hjálond, eftir kríggið var endað.
Nærum samstundis hersettu teir tær frælsu Hawaiioyggjarnar, Sámoaoyggjunum, Wake og Guam í Kyrrahavinum við teirri avleiðing, at amerikanski herflotin nú hevði valdið í øllum Kyrrahavinum og í stórum pørtum av Atlantshavinum. Í 1903 kom øll tann amerikanska imperialisman í hæddina. Og tað rímaði ikki serliga væl við frælsishugsjónirnar hjá teimum sjálvum, tá ið USA ognaði sær eitt landaøki inni í Panama, har Panamaveitin varð grivin. Veitin varð opnað í 1913.
Tætt eystan fyri Puerto Riko átti Danmark 3 oyggjar, St. Thomas, St. Croix og St. John (á donskum: De dansk-vestindiske øer). Tá so fólkið í Jómfrúoyggjunum kravdi at verða leyst frá Danmark, vóru oyggjarnar í 1917 latnar til USA fyri 70 mill. krónur (DDK). Norðurmarianoyggjar hevur sjálvstýri, men er eisini undir amerikonskum yvirræði.
Danska hjálandaveldið[rætta | rætta wikitekst]
Danmark vóru uppi í evropeiska hjálandaævintýrinum og løgdu Føroyar, Ísland og Grønland undir seg. 1672 til 1733 keyptu og hersettu danir tríggjar vesturindiskar oyggjar - St. John, St. Thomas og St. Croix (nú Amerikonsku Jómfrúoyggjar) í Karibia, haðan teir fingu romm og sukur. Oyggjarnar vórðu seldar USA í 1917. Í 17. øld fingu Danmark sær hjálond í Eysturindia, tí teir vildu m.a. hava kryddurtir, silki, te og bummull. Kendasta hjálandið var Trankebar á eysturstrond India (selt Stóra Bretlandi í 1845). Í Donskum Guinea (nú Gana) á Gullstrondini í Afrika høvdu teir í 17. og 18. øld skansa og handilsstøðir til trælahandil (selt í 1850). Trælahandilin á Gullstrondini og trælahaldið í Donskum Vesturindia eru daprastu brotini í donsku hjálandasøguni.
Listi yvir hjálond[rætta | rætta wikitekst]
Avstralia[rætta | rætta wikitekst]
- Ashmore og Kartieroyggjar
- Australian Antarctic Territory
- Heard- og McDonald-oyggjar
- Jólaoyggjin
- Kokosoyggjar
- Koralhavsoyggjar
- Norfolkoy
Danmark[rætta | rætta wikitekst]
Øki í[rætta | rætta wikitekst]
Í Karibia (Dansk Vestindien):
- Sankt Thomas 1671 - 1917
- Saint John 1718 - 1917 (Fyrr: "Sankt Jan")
- Sankt Croix 1733 - 1917
Frakland[rætta | rætta wikitekst]
- Clippertonoy
- Franska Polynesia
- Mayotte
- Ný-Kaledonia
- St. Barthelemy
- Saint Martin
- Saint-Pierre og Miquelon
- Wallis og Futuna
Kili[rætta | rætta wikitekst]
Niðurlond[rætta | rætta wikitekst]
Noreg[rætta | rætta wikitekst]
Nýsæland[rætta | rætta wikitekst]
Sambandsríki Amerika[rætta | rætta wikitekst]
- Amerikanska Sámoa
- Bakeroy
- Guam
- Howlandoy
- Jarvisoy
- Johnstonoy
- Jómfrúoyggjar
- Kingman Reef
- Midwayoyggjar
- Navassaoy
- Norðurmarianoyggjar
- Palmyraoy
- Puerto Riko
- Wakeoy
Stóra Bretland[rætta | rætta wikitekst]
- Anguilla
- Bermuda
- Bretska Antarktis
- Bretsku Indiahavsoyggjar
- Bretsku Jómfrúoyggjar
- Caymanoyggjar
- Falklandsoyggjar
- Gibraltar
- Montserrat
- Pitcairnoyggjar
- St. Helena
- Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia
- Turks- og Caicosoyggjar
- Akrotiri og Dhekelia
- Guernsey
- Jersey
- Mann


text:
Germansk mál
Germansku málini eru ein grein av indo-evropeisku málfamiljuni. Størstu germansku málini eru enskt og týskt, sum eru móðurmál hjá umleið 340 og 120 miliónum fólkum ávíkavist. Onnur týdningarmikil mál umfata lágtýsk mál, herundir niðurlendskt, og skandinavisk málini danskt, norskt og svenskt
SIL-Tjóðlívsfrøðin hevur yvirlit yvir 53 ymisk germansk mál og málføri.
Teirra felags forfaðir er Felags germanskt, helst talað í miða 1. ártúsundi f.Kr. í Jarnaldarevropa. Felags germanskt og allir tess eftirkomarar eru eyðkend av fleiri serligum málfrøðiligum sereyðkennum. Mest kenda er hjáljóðabroytingin kend sum Grimms lóg. Fyrstu germansku málførini koma inn í søguna við germanskum ættbólkum, ið seta seg niður í norðara Evropa fram við markið við Rómverksa ríkið frá 2. øld.
Innihaldsyvirlit
Skrift[rætta | rætta wikitekst]
Elstu prógvini fyri germanskt koma frá nøvnum skrásett í 1. øld av Tacitus, og eina einkulta ferð í 2. øld f.Kr. á Negau-hjálminum. Umleið frá 2. øld mentu summir talarar av fyrstu germansku málførunum eldra fuþarkin. Fyrstu rúnaristirnar eru í størstan mun avmarkaðar til persónsnøvn og torfør at tulka. Gotiska málið varð skrivað við gotiska stavraðnum ment av biskupinum Ulfilas til týðing hansara av Bíbliuni í 4. øld. Seinni byrjaðu kristnir prestar, ið talaðu og lósu latín afturat sínum germanska máli, at skriva á germanskum málum við lítið broyttum latínskum stavum. Men í Skandinavia, og í londunum fyri vestan, var rúnastavraðið vanliga brúkt alla víkingaøld.
Afturat vanliga latínska stavraðnum, brúktu germansku málini ymisk serliga frámerki og eyka stavir, herundir Umlaut og ß (Eszett), Ø, Æ, Å, Ð, Ȝ, Þ (Þorn) og Ƿ, frá rúnum. Søguligt prentað týskt er ofta prentað sum gotisk skrift.
Málslig frámerki[rætta | rætta wikitekst]
Nøkur serlig eyðkenni fyri germansk mál eru:
- Javningin av indo-evropeisku tíðarskipanini til fortíð og nútíð (ella felags).
- Tannauppískoytið (/d/ ella /t/) í staðin fyri sjálvljóðarbroyting til at frámerkja tátíð.
- Hjáveran av tveimum ymiskum sløgum av sagnorðabending: veik (við tannauppískoyti) og sterk (við sjálvsjóðarbroyting).
- Nýtslan av sterkum og veikum Lýsingarorð|lýsingarorðum]].
- Hjáljóðabroytingin kend sum Grimms lóg.
- Fleiri orð við uppruna, sum er torførur at seta í samband við aðrar indo-evropeiskar málfamiljur, sum fleiri útgávur finnast av í næstan øllum germanskum málum.
- Broyting av áherðslu til rótina á stovninum.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Øll germansk mál eru hildin at koma frá einum hugsaðum frumgermanskum máli. Hetta bleiv helst til í jarnøld áðrenn Rómverska ríkið í norðara Evropa frá umleið 500 f.Kr.. Aðrar felags nýskapanir, ið skilja germanskt frá frum-indoevropeiskum, benda á eina felags søgu hjá undanfrumgermanskum talarum gjøgnum norrønu bronsuøld.
Í tíðini tá ið germanskt mál er staðfest fyrstu ferð, hevði germanskt mál býtt seg í tríggjar bólkar, vesturgermanskt, eysturgermanskt og norðurgermanskt. Hvussu sambandið hevur verið millum tey, ber illa til at staðfesta heilt neyvt frá teimum fáu rúnaristunum. Tey vóru sína millum skillig gjøgnum fólkaflytingatíðina.
lombardiska málið í 6. øld, til dømis, kann upprunaliga hava verið norður- ella eysturgermanskt, sum síðani varð gjørt vesturgermanskt eftir, at lombardarnir settust niður við Elbe. Vestari bólkurin er blivin til í rómversku jarnøld. Eystari bólkurin kann hava fingið sítt mál frá málinum í Gotlandi í 1. øld. Hetta ger Svøríki til upprunaliga heimlandið hjá Norðurgermanskum. Elsti varðveitti samanhangandi germanski teksturin er gotiska týðingin av nýggja testamenti eftir Ulfilas úr 4. øld. Gamlar niðurskriftir av vesturgermanskum eru á fornhágtýskum og anglosaksiskum í 9. øld. Norðurgermanskt er bara kent frá spjaddum rúnaristum sum frummnorrønt til tað mennist til fornnorrønt umleið 800. Longri rúnaristin eru varðveittar úr 8. og 9. øld. Longri tekstir við latínskum stavum eru varðveittir úr 12. øld (Íslendingabók), og nøkrum yrkingum so gamlar sum tíðliga í 9. øld.
Í umleið 10. øld eru málførini broytt so mikið nógv, at tey eru illa skillig sína millum. Málsliga sambandið millum noorðbúgvarnar ið settust niður í Danalóg í Onglandi við Anglosaksar setti spor í enskt mál. Hetta sambandið er mistonkt fyri at vera orsøk til samanfallið av gomlu ensku mállæruni, sum førdi til miðalenskt frá 12. øld.
Eysturgermansku málini mistu týdning frá endanum á fólkaflytingatíðini. Burgundar, Gotar og Vandálar gjørdust málsliga partur av grannum sínum umleið í 7. øld uttan krimiskt gotiskt, sum helt á til 18. øld.
Gjøgnum miðøld býttust vesturgermansku málini av oyggjamenningini av miðenskum á einari síðu, og øðrum germanska ljóðskiftinum á fastlandinum á hinari, sum førdi til hátýskt og lágtýskt við miðtýksum í miðuni.
Norðurgermansku málini vóru hinvegin enn meira sína millum skillig. Í stórum varðveittu tey førleikan at skilja hvønn annan til nýggja tíð.
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Legg merki til at munur millum undirfamiljur av germanskum sjáldan neyvt eru ásettar.
- Vesturgermanskt
- Hágtýskt mál
- Týskt
- Miðtýskt
- Eysturmiðtýskt
- Luksemborgskt
- Vesturmiðtýskt
- Pennsylvaniatýskt (talað av Amish og øðrum bólkum í landsynnings-Pennsylvania)
- Ovara týskt
- Alemanskt týskt mál
- Bayernskt týskt mál
- Hutteriskt týskt mál (eisini nevnt "Tirolskt")
- Miðtýskt
- Jiddiskt (við týðandi mongd av innlántum orðum úr hebraiskum og øðrum málum, og vanliga skrivað við hebraiska stavraðnum).
- Wymysojer (við týðandi ávirkan úr lágsaksiskum, niðurlendskum, pólskum and skotskum)
- Týskt
- lágtýskt
- Lágfrankiskt
- Niðurlendskt
- Afrikaans (við týðandi innflutningi av orðatilfeingi úr øðrum málum)
- Limburgiskt
- Lágsaksiskt
- Eysturlágsaksiskt
- Lágfrankiskt
- Oyggjagermanskt
- Frisiskt
- Enskt. Ovurstórur innflutningur av latínskum orðatilfeingi og mállæru, mest gjøgnum normanskt franskt. Nógv málfrøði.
- Bretskt enskt
- Norðurenskt
- Northumberland
- Durham
- Cumbrian
- Yorkshire
- Lancashire
- Merseyside
- Miðlandsenskt
- Eystur
- Derbyshire
- Nottingham
- Lincolnshire
- Leicestershire
- Vestur
- Black Country (Yam Yam)
- Birmingham (Brummie)
- Eystur
- Eysturangliskt
- Norfolkenskt
- Suðurenskt
- Ríkisenskt
- Estuary enskt
- Cockney (London)
- Somerset
- Devon
- Cornwall
- Australskt enskt
- Nýsælendskt enskt
- Skotskt enskt
- Norðuramerikanskt enskt
- Kanadiskt enskt
- Bostonenskt
- Suðuramerikanskt enskt
- Vanligt amerikanskt enskt
- Nýjorvíkskt-nýjeroyskt enskt (New York-New Jersey English)
- Kaliforniskt enskt
- Hawaiiskt enskt
- Svart amerikanskt enskt
- Liberiskt enskt
- (Onnur)
- Hibernoenskt (Írskt enskt)
- Karibiskt enskt
- Jamaikiskt enskt
- Vínlendskt enskt, nýfundnalendskt enskt
- Hong Kong-enskt
- Suðurafrikanskt enskt
- Indiskt enskt
- Singaporskt enskt
- Malaisiskt enskt
- Bretskt enskt
- Skotskt
- Oyggjaskotskt
- Norðurskotskt, herundir doriskt
- Miðskotskt
- Suðurskotskt
- Ulsterskotskt
- Býarskotskt
- Yola
- Hágtýskt mál
- Eysturgermanskt (koma frá gotiskum)
- Krimskt gotiskt (doyði út í 1800-árunum)
- Vandálskt (útdeytt)
- Burgundiskt (útdeytt)
- Lombardiskt (útdeytt)
- Norðurgermanskt (koma frá fornnorrønum):
Orðatilfeingissamanburður[rætta | rætta wikitekst]
Fleiri av orðunum niðanfyri hava skift týdning. Til tømis hevur orðið "epli" á føroyskum fingið annan týdning enn upprunin var, og nú verður nýggja føroyska orðið "súrepli" brúkt til gamla týdningin av epli. Harafturat líkist føroyska orðið "kavi" frá hinum málunum í talvuni.


text:
Senatið í USA
Senatið í USA (enskt: United States Senate) er tann eini helmingurin av tí føderala lóggevandi tinginum, sum er Kongressin. Hin helmingurin er Umboðsmannatingið (House of Representatives). Hvør einstakur av teimum statunum í USA hava tveir senatorar. Annað hvørt ár stendur ein triðingur av senatorunum fyri vali, og tí varir eitt valtíðarskeið í seks ár. Upprunaliga vóru senatorarnir tilnevndir av lóggevandi tinginum í teirra statum, men síðan 1913 hevur amerikanska grundlógin kravt beinleiðis val. Senatið hevur umframt vanligt lógararbeiði ábyrgdina av at undirskriva ella at vraka altjóða sáttmálar, sum USA ger við aðrar tjóðir, og hevur ábyrgdina fyri at góðkenna ráðharrar, umboðsmenn (ambassadørar) og dómarar, sum eru tilnevndir av forsetanum.
Senatið hevur eins og øll kongressin hjá USA bústað í Capitol-bygninginum í Washington, D.C.. Varaforsetin í USA er formaður fyri Senatið. Um so er, at atkvøðurnar standa á jøvnum, tá atkvøtt verður, so kann hansara atkvøða gerast tann avgerandi. Í verandi Senati, hava demokratarnir meiriluta við 59 limum, meðan republikanararnir hava 41 limir. Harry Reid (D), Senatorur, er meirilutaleiðari, og Mitch McConnell (R), senator, er minnilutaleiðari. Tveir limir eru uppstillaðir og valdir sum uttanveltaðir, men hoyra de facto til demokratarnir.


text:
PlayStation
PlayStation er spælimaskinur frá Sony. Fyrsta PlayStation hjá Sony kom út í 1994, og síðani tá hevur hon fingið fastatøkur á vaksnum eins væl og børnum og ungum . Í 2000 kom PlayStation 2, og hon er tann best umtókta higartil við 155 milliónum seldum eintøkum 28. desember 2012 [1]. Í 2006 kom PlayStation 3, sum í november 2013 hevði selt meir enn 80 milliónir eintøk, og seint í fjør kom so PlayStation 4. Sony hevur selt væl fleiri PlayStation 4 enn roknað varð við í fíggjarætlanini hjá fyritøkuni. Í november 2013 kom PlayStation 4 hjá Sony á marknaðin í USA og Vesturevropa, og í í mars 2014 boðar Sony Corp frá, at higartil eru meir enn seks milliónir PlayStation 4 seldar kring heimin. Tað er væl meira, enn fyritøkan hevði roknað við. Í fíggjarætlanini hjá Sony Corp varð vónað, at við endan av mars vóru fimm milliónir PlayStation 4 seldar, men longu nú er sølan farin upp um seks milliónir [2]. Í Japan kom PlayStation 4 í handlarnar 22. februar.


text:
Japan
Japan er eitt oyggjaland, sum liggur eystan fyri meginlandið í Asiu. Verur á japanskum úttala Nihon ella Nippon 日本. Alment verður 日本国 skrivað. Súmbólini, ið vera nýtt í navninum Japan, merkja "sól" og "rót", og tí verur Japan ofta kallað "landið, har sólin rísur". Japan er nakað sum Finnland til støddar, men har búgva 126 mill. av fólki.
Høvuðsstaðurin, Tokyo (japanskt: 東京都), er at finna í størsti oynni, Honshū.
Innihaldsyvirlit
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Japan er eitt oyggjaland við 6.852 oyggjum, har fýra tær størstu eru Honshū, Hokkaidō, Kyūshū og Shikoku. Innan fyri oyggjarnar eru stór høv: Okhotskarhavið, Japanshavið og Eysturkinahavið. Meiri enn tríggir fjórðingar av landinum er bergligt fjallalendi. Japan liggur í einum jarðfrøðiligum virknum øki og tí er jarðskjálvti eitt vanligt fyribrigdi. Til dømis, so er størsta fjall í Japan 3.776 m høgt, Fujiyama, eitt sovandi gosfjall. Siðstu ferð tað goysti var í 1707. Harðir jarðskálvtar, tá hús rapa og brýr, vegir og jarnbreytir fara í sor, kunna eisini koma fyri og í 1995 var ein tílíkur harður jarðskjálvti í havnabýnum, Kobe; yvir 5.000 fólk lóu eftirá. Fujiyama er óføra vakurt fjall, og japanesarar meta tað sum teirra heilaga fjall. Túsundtals fólk hava í øldir á hvørjum ári gingið niðan á fjallið at fáa sær sálarstyrk. Nú hava menn lagt veg niðaná, so nú streyma ferðafólkini niðan at síggja niður í tað víða gosopið og at njóta ta frísku luftina og tað vakra útsýnið, sum har eru.
Japanska veðulagið er ymiskt. Í syðri oyggjunum er lýtt alt árið, men longur norður tú kemur, kaldari gerst tað. Nógvur kavi legst á fjøllini fyri norðan um veturin.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Sum eitt í høvuðsheitum konservativt land hevur Japan deyðadóm. Í september 2008 vórðu tríggir menn avrættaðir í Japan, og hetta merkir, at 13 fólk eru avrættað í Japan í 2008, og í minsta lagi 102 fangar eru í deyðskliva.
Í 2009 vann vistravendi flokkurin "Democratic Party Of Japan", stytt til DPJ, (japanskt: 民主党, Minshutō), valið í Japan og fekk tá stjórnarvaldið. Høgravendi flokkurin "Liberal Democratic Party", stytt til LDP, (japanskt: 自由民主党, Jiyū-Minshutō), misti stjórnarvaldið eftir at havt tað í 54 ár.
Hvalaveiði[rætta | rætta wikitekst]
Japanar veiða vanliga fleiri hundrað hval árliga við Antarktis til vísindalig endamál, men Greenpeace, Sea Shepherd og aðrir felagsskapir hava mótmælt veiðini, sum tey siga vera óneyðuga. Japan hevur veitt stórhval í Suðuríshavinum í eini 25 ár; alment hava japanar sagt, at talan var um "veiði við vísindaligum endamáli", men hesa frágreiðingina góðtók Altjóða Dómstólurin í Haag ikki í 2014. Síðani 1987 hava japanar veitt hval í Suðuríshavinum við vísindaligum endamáli, men fleiri halda, at tað við vísindini er bara ein umbering fyri at sleppa at veiða hval við vinnuligum endamáli. Tað er Avstralia, sum hevur stevnt Japan fyri dómstólin í apríl 2014 við kravi um, at japanska stórhvalaveiðan í Suðuríshavinum verður dømd ólóglig. Málið snýr seg bara um ta japonsku stórhvalaveiðina í Suðuríshavinum, har japanar plaga at veiða umleið 1000 hvalir um árið. Tað merkir, at úrskurðurin hjá dómstólinum hevur onga ávirkan á ta japonsku hvalaveiðina har norðuri í Kyrrahavinum ella í japonskum sjógvi. Tí hava myndugleikarnir í Tokyo boðað frá í apríl 2014, at øll loyvini at veiða hval har suðuri eru tikin aftur. Hinvegin ætla japanar at halda fram at veiða hval har norðuri í Kyrrahavinum og fram við landi [1].
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Japan er ein av heimsins størstu búskapum og er limur í G7, sum er; sjey teir størstu búskapirnir í heiminum. Høvuðsstaðurin Tokyo hevur ein av teimum størstu virðisbrævamarknaðunum í heiminum. Japan er eisini ein tann týdningarmesta fiskivinnutjóðin í heiminum.
Útflutningur[rætta | rætta wikitekst]
Japan er ikki nakrar stórur marknaður fyri føroyskan útflutning. Nakað verður útflutt av millum annað frystum laksi, men talan er um smærri nøgdir. Men talan er um ein stóran marknað í heimshøpi, og verður hann órógvaður kann tað hava víðfevndar avleiðingar, sum eisini kunnu raka føroyskan fiskaútflutning. M.a. Noreg flytir stórar nøgdir av laksi til Japan, og sleppur tann vøran ikki fram, skal hon finna aðrar marknaðir.
Keisarin[rætta | rætta wikitekst]
Elsta trúnarvingakeisaraveldi er í Japan. Upprunaliga úr 6. øld. Flestu japanar virdu keisaran sum gud, og tí hevði hann stórt vald. Men eftir seinna heimsbardaga, tá Japan tapti og mátti gevi seg yvir, noyddist keisarin at siga alt politiskt vald frá sær.
Akihito keisari er 125. trúnarvingin í somu ætt.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Miðallivialdurin í Japan, har áleið 127 milliónir búgva, er ímillum teir hægstu í øllum heiminum. Kvinnurnar gerast í miðal 86 ár og menninir 79 ár. Seinastu seks árini er talið av japanarum, ið eru farnir um tey 100 árini, tvífaldað og eru teir nú tilsamans 36.000 í talið. ST væntar, at yvir ein millión japanarar verða yvir 100 ára gamlir í 2050.
Sumo-glíming er ógvuliga væl umtókt ítrótt í Japan.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Frá fyrst í 17. øld til miðskeiðis í 19. øld hevði Japan lítið samband við umheimin. Tað gav japanarum høvi til at menna nýggjar listagreinir, sum lýstu gerandislív, vælferð, átrúnaðir (buddismu og shintoismu) og náttúrufatan teirra.
Í nýggju dukkusjónleikaralistini "bunraku" rørdu dukkurnar seg so nettliga og væl, at áskoðararnir næstan hildu, at tær vóru livandi. Ímillum aðrar nýggjar listagreinir var eisini "kabuki"-sjónleikur. Tað vóru sangleikir, leiktir í litføgrum búnum, sum viðgjørdu/umrøddu núlig evni í samfelagnum ella søguligar hendingar. Síðla í 17. øld fóru japanar at gera træskurðarprent og at mála málningar. Summi prent vóru endurgerðir av gomlum listaverkum, onnur vóru livandi myndir úr gerandislívi. Tey vórðu nevnd "ukiyo-ye". Nøkur ukiyo-ye-listafólk, sum til t.d. Katsushika Hokusai (1760 - 1849), eru vorðin heimsgitin.
Japanar vístu hugsan sína um náttúruna og vakurleika hennara á mangan hátt. Ein háttur var "bonsai"-listin, pottaplanting, har ávís træsløg vórðu gróðursett í pottar og røkt soleiðis, at tey líktust vanligum trøum. Sum fráleið fingu teir tey at vaksa bæði innandura og uttandura. Nú á døgum hava mong fólk um allan heim bonsai-trø.
Kenda prentið hjá Hokusai "Í einum aldudali úti fyri strondini í Kanagawa" úr røðini "Tríatiseks útsýni at Fujifjalli", er úr 1830-árunum. Tað setur máttloysi menniskjans upp ímóti náttúrunnar ófatiligu megi og vísir skip og manningar verða tveitt í kring í øgiligum sjógvi.
Tey, sum hoyra til shintontrúnna, ið er ein av størstu átrúnaðunum í Japan, halda Fujifjallið (Fujiyama) verða heilagt. Fleiri túsund pílagrímar fara tungu leiðina upp á fjallið hvørt ár at vitja shintoheilgidómin, sum er á hægst á fjallinum. Fujiyama verur mett at vera tjóðarmerki landsins og tí hava mangir japanar mynd ella málning av Fujiyama uppi á bróstinum í húsum sínum.
Japanar fara í kimino (merkir "klæði") høgtíðardagar og aðrar hátíðarligar løtur. Kimino er síðermd kápa við breiðum belti um miðjuna. Hann er vovin úr silki, bummull ella ull. Mangir silkikiminoar eru litfagrir og vakurt baldýraðir.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
1962
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1. januar - Vestursámoa verður frælst ríki.
- 8. november - Løgtingsval
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
- Føroyingasøga - umsett hava Heðin Brú og Rikard Long. Tórshavn: Skúlabókagrunnurin - 105 s.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 5. august - Marilyn Monroe
- 5. oktober - Rasmus Rasmussen (Regin í Lið).


text:
Kurt Mørkøre
Kurt Mørkøre (20. februar 1969) er føroyskur fótbóltsspælari og venjari.
Innihaldsyvirlit
Sum leikari[rætta | rætta wikitekst]
Fyrst og fremst er Kurt kendur sum álopsleikari, men hevur eisini spælt sum verjuleikari og á miðvøllinum. Kurt spældi í sínum ungdómsárum og frameftir við besta liðnum hjá KÍ. Í 1999 til 2001 fór Kurt til Noregs og spældi við Sogndal. Hann kom aftur til KÍ og spældi í 2001-2002. Eftir hetta fór hann aftur Noregs og gjørdist venjari hjá felagnum Eide og Omegn IL í norsku 3. deild. Kurt gjørdi eitt stutt rend aftur til KÍ í 2005 fyri at bjarga teimum úr niðurflytingarvandanum. Hetta megnaði hann eisini. Í september 2005 valdi hann at gevast sum leikari.
Kurt hevur tvær ferðir verið toppskjútti í bestu deildini í Føroyum, nevnliga í 1988 og 1996.
Sum venjari[rætta | rætta wikitekst]
Kurt hevur verið leikandi venjari við bæði KÍ og Eide og Omegn. Í 2007 var hann venjari hjá besta liðnum hjá B36. Í dag er Kurt venjari hjá norska Elnesvåg.
Mál fyri Føroyar[rætta | rætta wikitekst]
- 8. august 1990 - 1-0 Føroyar-Ísland (í 10. minutti, úrslit var 2-3).
- 4. februar 2000 - 1-0 Føroyar-Ísland (í 20. minutti, úrlsit var 2-3).
- 24. mars 2001 - 2-0 Føroyar-Luksemburg í 83. minutti.


text:
8. februar
8. februar er dagur 39 í árinum í gregorianska kalendaranum. 326 dagar eru eftir av árinum (327 dagar um skotár er).
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1904 - Russiskt-Japanska kríggið brestir á.
- 1974 - Tríggir amerikanskir astronautar venda aftur til Jarðar eftir at hava verið 84 døgn umborð á rúmdarstøðini Skylab.
- 1981 - Ein vanlukka á Karaiskakis fótbóltsstadion í Athen kravdi 21 mannalív, tey sum doyðu vóru ung fólk millum 14 og 40 ára gomul. Tey vóru traðkað í hel.
- 1985 - ANC-leiðarin Nelson Mandela sýtur fyri at sleppa leysur við teirri treyt at skula siga frá sær rættin at brúka vald.
- 1992 - Vetrar Olympiada í Albertville í Fraklandi byrja.


text:
Anne Frank
Anne Frank, fødd Annelies Marie Frank í Frankfurt 12. juni 1929, deyð mars 1945, var av jødiskari ætt, og familjan mátti tí flyta til Amsterdam í 1933 fyri at sleppa undan vaksandi nasistiska áganginum í Týsklandi.
Ágangurin móti jødum í Niðurlondum vaks eisini, eftir at landið varð hersett av týskarum, og tí máttu tey fjala seg fyri teimum. Í juli 1942 noyddust tey at búgva í fjaldum rúmum í bygninginum, har pápin Otto Frank hevði arbeitt.
Tvey ár seinni tann 4. august 1944 vóru tey avdúkað og flutt til týningarleguna Auschwitz. Har blivu menn og kvinnur skild sundur og sóu einki til hvønn annan meira. Í oktober sama ár vóru Anne, systirin Margot og Augusta von Pels, sum eisini hevði goymt seg saman við teimum, fluttar til Bergen Belsen. Mamman, Edith Frank var verandi eftir í Auschwitz. Í mars 1945 fór tyfus at ganga í leguni og drap 17 000 fangar, harímillum Anne og systrina Margot.
Tær liggja grivnar á ókendum stað í hópgrøv í Bergen Belsen saman við øllum hinum, ið máttu lata lív í týningarleguni. Anne Frank gjørdist kend, av tí at hon skrivaði dagbók meðan hon fjaldi seg í Amsterdam. Dagbókin varð funnin í 1946 og givin út. Síðan er hon spæld bæði á palli og sum filmur.
Bøkur[rætta | rætta wikitekst]
- Anna Frank - dagbókin / Frida Sofía Johannesen týddi., 2. uppl. - Tórshavn: Føroya lærarafelag, 2002. - 318 s. : myndir ISBN 99918-1-281-4
- Anna Frank - dagbókin. ljóðbók (fløga) / Katarina Nolsøe lesur. - Tórshavn: Ljóðbókanevndin, 2003. - 12 fløgur í 1 húsa (uml. 13 tímar)
- Carol Ann Lee: Roser på jorden: en biografi om Anne Frank; oversat af Helga W. Lindhardt. Keypmannahavn: Rosinante, 1999. - 311 s.
- Anne Franks verden / oversat og bearbejdet af Mia Bülow-Olsen & Sten Larsen; udarbejdet af The Anne Frank House, Holland; forord ved Herbert Pundik. Valby: Maaholm, 2004. - 144 s.


text:
Protestantisma
Protestantiska læran tók seg upp í Týsklandi. Um 1560 var kristna læran í Evropa farin í tvíningar, ta protestantisku og ta katólsku. Fyrst í 16. øld hildu summi kristin, at Rómversk-katólska kirkjan ikki longur livdi eftir Jesu læru. Á odda í mótmælunum gekk týski munkurin, Martin Luther, og mong fóru í part við honum. Tey tóku seg úr rómversk-katólsku kirkjuni og byrjaðu eina rørslu, trúbotina. Trúbotin kom til Føroya í 1538. Nógvir týskir fúrstar tóku við nýggju læruni, so fingu teir loyst seg úr valdi pávans og keisarans í Rómverska ríkinum (hin katólski politiski valdsharrin).
Flestu kristnu, sum ikki eru í katólsku ella ortodoksu kirkjuni, eru protestantar. Flestir føroyingar eru limir í fólkakirkjuni, sum er protestantisk (evangelisk-luthersk). Summar protestantiskar kirkjur eru evangeliskt-lutherskar, aðrar reformertar.


text:
Elton John
Sir Elton Hercules John (veruliga navn: Reginald Kenneth Dwight; f. 25. mars 1947) er bretskur klaverspælari, singer/songwriter og tónaskald. Elton hevur m.a. vunnið fimm Grammy virðislønir, eina Academy, eina Golden Globe og eina Tony virðisløn. Hann hevur selt meiri enn 450 milliónir av útgávum, og er ein av tónleikarunum í heiminum, sum hava klárað seg best.
Rolling Stones søgdu í 2004 Elton John vera nummar 49 á listanum yvir 100 teir mætastu tónleikararnar í søguni.
Bakgrund[rætta | rætta wikitekst]
Uppvøksturin hjá Eltoni var ikki altíð lættur. Pápi hansara, Stanley Dwight, hevði ongan áhuga fyri soninum og var sjáldan heima. Tá tey vóru saman, skeldaðust foreldrini hjá Elton meginpartin av tíðini. Tað vóru mamman og omman hjá Elton, sum máttu uppdraga hann.
Elton lærdi á Pinner Wood Junior School, Reddiford School og Pinner County Grammar School. Men tá hann var seytjan, gav hann skúlan upp fyri at fara á GCE A Level og fylgja dreymi sínum um at fáa eina yrkisleið í tónleikinum.
Hóast pápi Elton sjálvur hevði nógv við tónleik at gera, royndi hann, tá Elton av álvara fór at umhugsa eina framtíð sum tónleikari, at stýra soninum móti eini meiri vanligari yrkisleið.
Longu frá barnsbeini av var tað eyðsæð, at Elton hevði serliga gott oyra fyri tónleiki. Hann byrjaði sum 3 ára gamal at spæla klaver. Sum sjey ára gamal fekk hann á fyrsta sinni undirvísing í klaveri. Elton hevur fingist við tónleik næstan alt lívið.


text:
Bretska Samveldið
The Commonwealth ella Commonwealth of Nations (føroyskt: Bretska Samveldið) er samgonga ímillum Stóra Bretland og 50 av gomlu hjálondum tess. Onglendingar hava altíð verið eitt siglandi fólk, og væl hevur dámt teimum at leggja lond undir seg. Fólk úr Bretlandi flutti til tey nýggju londini, og enskt kom at verða høvuðsmálið í nógvum av teimum. Um ár 1900 ráddu teir fyri Avstralia, Nýsæland, Kanada, India og einum stórum parti av Afrika, umframt fleiri smærri landspørtum og oyggjum. Tey flestu av hesum londum hava nú fingið sjálvstýri, men eru kortini upp í einum felagsskapi við Bretlandi, soleiðis at Bretlands kongur eisini er kongur í teimum.


text:
Jeanne d'Arc
Jeanne d'Arc, eyknevnd Moyggin úr Orléans, (fødd 6. januar 1412 í Domremy, Lorraine í Fraklandi − deyð 31. mai 1431 í Rouen) var ein kvinnuligur franskur herleiðari í síðstu fasuni av hundraðárskrígnum. Hon gjørdist halgimenni seinni. Jeanne d'Arc bleiv brend á báli fyri vranglæru í Rouen, men fekk uppreisn í 1456 og er nú ein fronsk tjóðarhetja. Hon bleiv kanoniserað (viðurkend sum halgimenni) av tí katólsku kirkjuni í 1920. Hon var ein bóndagenta sum hvørki dugdi at lesa ella skriva. Tað sigst, at hon sum 12-ára gomul hoyrdi røddir úr erva, sum bað hana um at halda seg frá kynslívinum og seinni eggjaði henni til at bjarga móðurlandinum.


text:
Georgiskt mál
Georgiskt mál er høvuðsmálið í asiatiska landinum Georgia og verður tosað av teimum 4 milljónunum (2013), sum búgva har og av teimum umleið hálvu milljónini av georgiarum, ið búgva í øðrum londum.
Innihaldsyvirlit
Georgiskar dialektir[rætta | rætta wikitekst]
Tað eru fleiri ymiskar dialektir av georgiskum: Imeretiskt, Racha-Lechkhumiskt, Gurianskt, Adjarianskt, Imerkheviskt (í Turkalandi), Kartliskt, Kakhetiskt, Saingilo (í Aserbadjan), Tushetiskt, Khevsurskt, Kheviskt, Pshaviskt, Fereydanskt í Fereydunshahr og Fereydan, Mtiuletiskt, Meskhetiskt.


text:
VIDEO: Anna Djurhuus framsýning og fyrilestrar á Torradøgunum í Klaksvík 2015. Upptøkuna eigur Zacharias Hammer
Veðrið hetta vikuskiftið fer at vera eitt sindur av hvørjum. Vindurin fer at koma úr ymsum ættum, og hitin fer at vera skiftandi eisini. Viðvíkjandi avfalli, so er tað altíð skiftandi, og hetta vikuskiftið er einki undantak í so máta.
Leygarkvøldið er stór uppgáva á skránni hjá Team Klaksvík, tá VÍF vitjar hjá klaksvíkingum.VÍF er steypavinnari og er væl ávegis í FM finaluna. VÍF er á odda í landskappingini og er tí besta liðið higartil í hondbólti hetta kappingarárið. Team
Ítróttar redaktørurin hjá KVF, Leivur Frederiksen, hevur í sínum metingum um Effodeildina 2015 reist spurningin, um KÍ ikki hevur styrkt seg skeivt, tá felagið hevur keypt Evrard Blé ístaðin fyri ein leikara til álopssinnaðan leikara. Á heimasíðuni hjá FSF verður
Í døgunum 2. - 6. mars verða skrivligar roynd í hádeildini. Skráin er viðheft.
Sveinur Tróndarson og KVF fólkini hava eins og Árni Gregersen ført fram at dómurin staðfestur at ótollaðar vørur vóru tiknar út og seldar. Hetta er rætt, men dómurin fer longur og sigur beinleiðis at Jørgen hevði onga orsøk at
2014 var merkt av stórum prísfalli á telesamskifti, og hetta sæst aftur í roknskapinum hjá Vodafone, ið hevur lægri umsetning. Men hóast hetta hevur Vodafone megnað eitt nøktandi ársúrslit. Vodafone almannakunnger nú roknskapin fyri 2014 við einum
Jens Heldarskarð hevur givið nýggjan sang út, sum kann hoyrast á youtube.Sangurin, sum eitur ''Super tíð'', er um ungdómstíðina og við honum liggja nógvar eldri myndir av ungdóminum í Klaksvík fyri 20-35 árum síðani.Sangurin kann hoyrast niðanfyri.
Dia Midjord sigur við Norðlýsið at Kringvarpsfólkini hava tikið avgerð um at kæra dómin, men kæruskrivið til rættin er ikki orðað. Tað verður gjørt í næstu viku. Í tíðindaskrivið frá dómdu starvsfólkunum í
Formaðurin í stýrinum fyri KVF, sigur at stýrið á fundi í dag fer at umrøða støðuna nú starvsfól og stjóri í KVF hava fingið dóm. Men hann leggur dent á at stýrið tekur ikki støðu
Undan 1. umfari í Effodeildini: HB –ABSunnudagin rullar Effobólturin aftur. Lítla grannauppgerðin á skránni tá AB vitjar í Gundadali. AB er í fer við at fóta sær sum álítandi Effolið, meðan vit fara eftir tí vit plaga. Bæði
Vestmenningar í Havn hittast hvønn hósdag. Sum oftast er tað kl. 10 í Norðurlandahúsinum, men teir eru ofta bodnir á vitjan á stovnum og fyritøkum. Eitt nú hava teir verið á vitjan í Tinganesi, hjá SEV, hjá Jarðfeingi
Um vikuskiftið fara Vágakórið, Vestmanna sangkór, urguleikarin Petur Martin Jóhannesen og blásikvartettin, Tám, mannað við Súsonnu Joensen, floytu, Bjarna Berg, klarinet, Otriel Nygaard, klarinet og Eiriki Skála, basklarinet, at hava tríggjar konsertir. Høvuðsverkið á skránni e
Íbúgvaratalið í Vestmanna Kommunu vaks í 2014 við 14 fólkum; úr 1201 tann 1. januar 2014 til 1215 tann 31. desember 2014. Í 2014 vórðu 15 børn fødd í Vestmanna, meðan 8 fólk doyðu. Tvs. at burðaravlopið
Bygningurin á havnarlagnum í Runavík, har sum Beta, Landingarmiðstøðin og Fresh Link áður hava hildið til, er nú liðugt umvældur eftir stórskaða, sum rakti hann í einari ódn fyri góðum ári síðani. Runavíkar kommuna eigur húsið,
Í dag Klokkan 13 sendir nordlysid.fo samrøðu sum Ragnhild Ellingsgaard hevur við Rólant sum fekk nýtt lív tá hann fekk nýtt hjarta á Ríkissjúkrahúsinum
Hoyvíkar skúli, er upprunaliga bygdur í 1976. Síðan varð hann útbygdur í 1992 og 2001. Í Hoyvíkar skúla ganga næmingar úr 1. upp í 9. Flokk, og er skúlin er ætlaður til tveir flokkar í hvørjum árgangi. Og
Leygardagin hin 7. mars frá kl. 11.00 til 16.00 skipar Føroya Astma/Allergifelag í samstarvi við Inniluft Tænastan fyri tiltakið á Torginum í SMS um góða inniluft. Seinnu árini eru alsamt fleiri fólk vorðin rakt av astmu og/ella
Kringvarpsfólkini hava avgjørt at skjóta dómin í tollmálinum inn fyri hægri rætt. Dómurin í Føroya Rætti kann tulkast sum, at Føroyar eru ov lítlar til at hava frælsar fjølmiðlar. Tí hava kringvarpsfólkini Dia Midjord, stjóri, Liljan Weihe, tíðindaleiðari og Jan
Føroyska tónleikaárið 2015 má longu sigast at vera byrjað við einum braki, og tykist ikki, sum ferðin á útgávunum verður seinkað. Vit telja nú fríggjadag 27. februar 2015, og er talan um enn eina serstaka tónleikaútgávu frá TUTL. Talan er
G! Festivalurin avdúkar aftur í dag fýra nøvn sum vera at hoyra í Syðrugøtu í summar. Enska popp stjørnuskotið Jamie Woon, danski plátuvendarin Cohnny Jazz, og so Hogni og Tinganest úr Føroyum. Tíðindaskriv: Størsta av hesum
Gullfræið
http://snar.fo/solarmyrking
Maersk Line fer framvegis at halda seg til slow steaming, sjálvt um ein kanska skuldi trúð, at lágu bunkringarprísirnir fóru at fáa reiðaríini til at seta ferðina upp. Men tað fer ikki at gagna reiðaríunum, um tey seta ferðina upp,
Sjóvinna ella sjóídnaður er týdningarmiklari fyri Danmark enn hini ES-londini. Ein nýggj uppgerð, sum ES-nevndin kunngjørdi í fjør, vísir, at framleiðsluvirðið fyri hvønn íbúgva í Danmark er meira enn seks ferðir hægri enn í miðal í hinum evropeisku sjóvinnulondunum.”Vit h
Nú bæði tey seinastu umførini í GP-kappingini verða avgreidd leygardagin, er kanska áhugavert at síggja, hvussu støðan er í ymsu deildunum, innan seinastu sløgini verða sligin.
07 Vestur spældu helst síðsta venjingardystin áðrenn kappingarbyrjan í kvøld. Úrslitið gjørdist ein eittmáls-sigur til okkum. Holgar skoraði okkara mál.Byrjunaruppstillingin: Petur Meinhard Magnussen; Sigtór A. Petersen, Emil Mikkelsen, Ásmund Hansen, Petur G. Dalbø; Jákup F. Hanse
Tess vegna, elskaðu mínir, líkasum tit altíð hava verið lýdnir, so arbeiðið, ikki bert sum tá ið eg eri hjástaddur, men nú nógv meira, tá ið eg eri frástaddur, upp á tykkara egnu frelsu við ótta og bivan;
Fil. 2,12
Tann, sum gevur fyri at móttaka, hevur ikki givið.
Lucius Annaeus Seneca
Leander var biskoppur í Sevilla og beiggi til St Isidor.


text:
Henry Ford
Henry Ford (føddur 30. juli 1863, deyður 7. apríl 1947) var stovnarin av Ford Motor Company og ein av teimum fyrstu, ið brúktu samlibandsframleiðslu sum framleiðsluhátt fyri at fáa bíligari bilar. Hesin framleiðsluháttur kollvelti ikki bara ídnaðarframleiðsluna, men hevði eisini sera stóra ávirkan á nýmótans mentan í hesum tíðarskeiðnum, ið mong nevna «fordisman».
Uppvøkstur og menning[rætta | rætta wikitekst]
Ford varð føddur á garðinum hjá foreldrum sínum, sum var vestan fyri Detroit í einum býi sum nú eitur Dearborn. Foreldur hansara vóru William og Mary Ford, sum vóru vælhavandi tilflytarar úr býnum Cork í Írlandi. Hann var tann elsti av seks systkjum. Sum barn hevði Henry sera góðan hug til mekanikk. Tá hann var 12 brúkti hann megingpartin av tíðini í einari maskinhøll, sum hann sjálvur hevði innrættað. Sum 15-ára gamal gjørdi hann sín fyrsta brennimotor.
Í 1879 flutti hann heimanífrá til grannabýin Detroit fyri at arbeiða sum maskinistlærlingur, fyrst fyri James F. Flower & Bros., og seinni fyri Detroit Dry Dock Co. Eftir at hava fullført lærlingatíðina, fekk Ford arbeiði í fyritøkuni Westinghouse, har hann arbeiddi við bensinmotorum. Tá hann gifti seg við Clara Bryant í 1888 rak hann eisini eitt sagverk
Í 1891 bleiv Ford verkfrøðingur í fyritøkuni hjá Thomas Edison, og eftir at hann fekk hægri starv sum leiðandi verkfrøðingur í 1893 hevði hann nokk av tíð og pengum til at gera sínar egnu royndir við lukkaðum brensilsmotorum. Í 1896 fullførdi hann sítt egna sjálvdrivna akfarið sum nevndist Quadricycle, sum hann royndarkoyrdi hin 4. juni sama árið (hetta var tann fyrsti automobilurin, ið hann hevði koyrt yvirhøvur).
Eftir hesa væleydnaðu royndina fóru Ford og Edison frá Illuminating og stovnaðu Detroit Automobile Company samam við øðrum íleggjarum. Stutta tíð seinni fór Detroit Automobile Company á húsagang tí at Ford heldur brúkti tíð uppá at betra um sniðið heldur enn at selja bilar. Ford koyrdi eisini um kapp móti øðrum framleiðarum fyri at vísa, at hansara bilar vóru teir bestu. Við áhuganum fyri bilítrótti stovnaði hann stutta tíð seinni Henry Ford Company, og í hesum tíðarskeiðnum koyrdi hann sjálvur sín Quadricycle til siður í einari kappkoyring hin 10. oktober 1901 móti Alexander Winton, sum var ein vælkendur bilførari og favorittur til at vinna. Ford bleiv tvungin út úr fyritøkuni í 1902 av íleggjarunum, harímillum var Henry M. Leland, og fyritøkan broytti navn til Cadillac.


text:
Strutsur
Strutsurin er heimsins størsti livandi fuglur og livir bara í tí villa í Afrika. Sjálvt um fuglurin er ómetaliga stórur, so rennur hann mega skjótt. Hann renna heili 70 kilometrar um tíman. Strutsur kann ikki flúgva, so hann má leggja merkis til vandar í góðari tíð. Við tí langa hálsinum sær strutsurin sínar fíggindar. Strutsurin hevur eisini sera góð eygu og klárar at síggja okkurt, ið er á umleið 2,5 cm til støddar, 1,6 kilometrar burturi frá. Kroppurin er tungur — tyngri enn ein miðalmaður — hann orkar als ikki at flúgva. Men so mikið raskari er hann at renna. Beinini eru long og sterk; ilskógvurin er trútnaður upp til ein harðan vøl. Einar tveir favnar fetar hann í hvørt lopið, so ikki skjótasti hestur er mentur at elta hann, tá ið rásin ikki er heilt long.
Hann livir á sandi og grasfløtum í Afrika og haðani nakað inn í Asia. Eggið vegur ½2nað kg, so nógv sum 24 høsnaregg. Steggin er kolsvartur við blóðreyðum hálsi, og hevur stórar hvítar dúnfjaðrar í veingjum og veli. Hesar glitrandi hvítu fjaðrarnar eru avbara vakrar og dýrar, og tí hevur strutsur frá gomlum døgum av verið nógv veiddur. Seinni fóru menn at hava nakrar tamar; tá ið tað ráddi um at koma ein veg í bræði, spentu teir ein fyri vogn ella settu seg upp á bakið á honum. So lærdu teir, at tað loysti seg væl at halda struts eftir fjøðrunum, og nú er strutsahald ein vinnuvegur í mongum londum.


text:
Mahmoud Ahmadinejad
Mahmoud Ahmadinejad (persiskt: محمود احمدینژاد Mahmūd Ahmadinezhād), * 28. oktober 1956, er 6. forsetin í Iran. Hann gjørdist forseti tann 3. august, 2005. Eftirnavnið stavast eisini Ahmadinezhad.
Ahmadinejad var borgmeistari í Teheran í Iran), frá 3. mai 2003 til 28. juni 2005. Áðrenn politiska karriera hansara byrjaði, var Ahmadinejad bygningsverkfrøðingur og professari við Iran University of Science and Technology.
Sum heild verður Ahmadinejad sæddur sum ein religiøsur konservativur persónur, við víðgongdum islamistiskum og populistiskum sjónarmiðum.


text:
Katrin Ottarsdóttir
Katrin Ottarsdóttir (f. 22. mai 1957 í Tórshavn) er føroyskur leikstjóri, leikrithøvundur, sjónleikari og rithøvundur. Í 1976 flutti hon til Danmarkar, har hon nam útbúgving á Den Danske Filmskole. Í 1982 var hon fyrsti føroyingur, sum hevði lokið útbúgving frá Danska Filmskúlanum, hon gekk í sama flokki sum Lars von Trier.[1] Við sínum 11 filmum fyllir hon nógv í føroyskari filmssøgu. Í 1989 kom fyrsti spælifilmur hennara, sum eisini var fyrsti spælifilmur, sum var gjørdur av føroyskum leikstjóra, gjørdur í Føroyum og har tosað var føroyskt. Aðrir filmar hava verið upptiknir í Føroyum áður, men av útlendskum filmleikstjórum. Filmurin vann 1. virðisløn á týska filmfestivalinum Nordische Filmtage í Lübeck. Sama prísin vann hon eisini fyri filmin Bye Bye Blue Bird, sum var ein road-movie á 85 minuttir. Hin 11. september 2014 varð filmur hennara Ludo frumsýndur í Norðurlandahúsinum. Filmurin er upptikin heima á Sandi og snýr seg um eina 11-ára gentu, sum er fangað millum myrku, deprimeraðu sálina hjá mammuni og passivitetin hjá pápanum. Dóttir hennara, Hildigunn Eyðfinnsdóttir spælir leiktlutin sum mamman. Filmurin er sjálvbiografiskur.
Í 2011 debuteraði hon sum skald, fyrst tá hon gav út nakrar yrkingar í tíðarritinum Vencili nummar 9 í juni 2011,[2] og síðan tá hon gav út sítt fyrsta yrkingasavn á Mentunargrunni Studentafelagsins í 2012.[3] Yrkingasavnið hevur heitið Eru koparrør í himmiríki? Í 2013 fekk hon Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri hetta yrkingasavnið.
Innihaldsyvirlit
Filmar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Ludo [4]. Spælifilmur. 71 min.[5] Frumsýndur í Norðurlandahúsinum 11. september 2014.
- 2011 - Lejlighedsminder. Filminstallatión. 5 × 6-8 min.
- 2011 - Budam: Last Song. Videolag. 5 min.
- 2009 - Sporini vaksa úr orðum. Eitt portrett av rithøvundinum Jóanesi Nielsen. 75 min.
- 2008 - Ein regla um dagin má vera nokk!. Eitt portrett av yrkjaranum, myndlistamanninum og tónleikaranum Tóroddi Poulsen. 58 min.
- 2008 - Eingin kann gera tað perfekta. Eitt portrett av myndahøggaranum Hans Paula Olsen. 85 min.
- 2003 - Regin smiður. Dansifilmur. 5 min.
- 1999 - Bye Bye Blue Bird. Spælifilmur (road-movie). 85 min.
- 1995 - Maðurin ið slapp at fara. Stuttfilmur. 58 min. Í 2011 bar eisini til at síggja filmin á internetinum við enskum undirteksti.[6]
- 1991 - Hannis (partur av Ævintýr av Norðurleiðum). Barnafilmur. 30 min.
- 1989 - Atlantic Rhapsody - 52 scener fra Tórshavn. Spælifilmur. 74 min. [7]
Bókaútgávur[rætta | rætta wikitekst]
- 2012 - Eru koparrør í himmiríki. Yrkingasavn, 51 síður. Mentunargrunnur Studentafelagsins.[8]
Heiður[rætta | rætta wikitekst]
- 2013 - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri yrkingasavnið Eru koparrør í himmiríki
- 2007 - Fekk 3-ára starvsløn frá Mentanargrunni Landsins, sum hon brúkti til at gera eina trilogi av filmsportrettum yvir tríggjar føroyskar listarmenn: Um myndahøggaran Hans Paula Olsen (2008), um skaldið og listamannin Tórodd Poulsen (2008) og um rithøvundan og skaldið Jóanes Nielsen (2009).
- 2000 - Vann Tiger Award á altjóða filmfestivalinum í Rotterdam. Dóttir Katrina, Hildigunn Eyðfinnsdóttir (fødd 1975) spælir høvuðsleiklutin í filminum.
- 2000 - Vann Áskoðaravirðislønina og Virðislønina hjá ungdómsdómsnevndini á fronsku filmsstevnuni Festival du film nordique í Rouen.
- 2000 - Fekk Heiðurliga umtalu frá Økumenisku Dómsnevndini á altjóða filmsstevnuni í Mannheim-Heidelberg í Týsklandi.
- 1999 - Vann 1. virðisløn fyri filmin Bye bye bluebird á týska filmfestivalinum Nordische Filmtage í Lübeck.
- 1989 - Vann 1. virðisløn fyri filmin Atlantic Rhapsody á týska filmfestivalinum Nordische Filmtage í Lübeck.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ in.fo, Samrøða: At koma heim til sín sjálvs
- ↑ Vencil.wordpress.com Fremmandu orðini avdúka aldri alt
- ↑ Hnj.fo Eru koparrør í himmiríki
- ↑ Ludo
- ↑ Um filmin Ludo á Facebook
- ↑ Aktuelt.fo, Føroyskur filmur á netinum
- ↑ Akas.imdb.com (The Internet Movie Database) Katrin Ottarsdottir
- ↑ Hnj.fo


text:
Bagdad
Høvuðsstaður Iraks, Bagdad (arabiskt; بغداد), er fram við Tigris. Hann er størsti býur í Irak og miðdepil í fyrisiting og handli. Í býnum renna saman gamalt og nýtt, avgamlar moskur, nútímans háhús og trongligir basarar. Bagdad hevur verið miðstaður í islamskari mentan í meiri enn túsund ár. Bagdad var áður høvuðsstaður í tí veldiga arabiska ríkinum. Tá blómaði býurin og var skrýddur við prýðiligum borgum og øðrum listaverkum. Meginparturin av tí gamla Bagdad er nú burtur, men á grundini er vaksin upp ein tíðarhóskandi stórbýur. Úr Bagdad gongur jarnbreyt til Basra við Persarahavið.


text:
South Dakota
South Dakota (enskt: State of South Dakota) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 814 túsund íbúgvar. Høvuðsstaðurin kallast Pierre og størsti býurin er Sioux Falls. Í 1889 bleiv South Dakota lutstatur í USA. Í norðri hevur hann mark við North Dakota, í eystri við Minnesota og Iowa, í suðri við Nebraska, og í vestri við Wyoming og Montana.
Eyknevni hansara er The Mount Rushmore State.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Upprunafólkið[rætta | rætta wikitekst]
Siouxindiánarnir búðu á grasfløtunum í South Dakota. Teir sótu á hestbaki og veiddu bison. Húðina brúktu teir til tjøld og klæði, kjøtið til matna og horn og bein til amboð. Teir vóru raskir at berjast og gitnir fyri dirvi, og teir vóru í mongum víggi við gullgravarar og niðursetumenn, sum tóku land frá indiánunum í Dakota í 1880-árunum. Í 1876 vunnu siouxindiánarnir á tí amerikanska herliðinum í tí nógv umrødda bardaganum við Little Bighorn, Montana. Men seinni vórðu teir riknir inn á friðingarøkini. Nógvir indiánar í Dakota búgva har tann dag í dag.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Myndir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Um ársskifti 1978 - 79 flutti Bil í egin hús uppi í Gundadali beint yvirav núverandi Statoilstøðini.
Tá bygdaleiðir var sett á stovn 21 mai 1980, var raksturin av Bygdaleiðsbussunum tey fyrstu árini út frá bilstøðini Bil. Somuleiðis hevði Bil raksturin av teimum fyrstu býbussunum fyri Tórshavnar Kommunu.
Um somu tíð sum hetta fór fram, var bilstøðin Mini Taxi løgd saman við bilstøðini Bil. Í oktober 1996 flyta samanløgdu støðirnar Bil og Mini Taxi úr Bygninginum í Gundadali og út á Farstøðina. Bæði bý- og bygdaleiðsbussarnir hava virksemi út frá Farstøðini, og fyri at veita eina betri tænastu fyri kundarnar, er ein fyrimunur at reka virksemi hjá Bil haðani. Bygningurin í Gundadali varð seldur og felagið endurstovnað.
Nýggja navnið hjá felagnum bleiv Bil & Mini Taxi 96. Telefonnumrini blivu óbroytt 311444 og 313525.
"Tíðirnar broytast, og vit broytast við" verður sagt í einum sangi. Somuleiðis er við bilstøðini Bil. Nú vit fara undir summarkoyringina 2006 hevur støðin fingið nýtt telefonnummar. Nýggja nummarið er 323232, ella sum vanliga verður nýtt í lýsingarhøpi í hesum døgum, 3 x 32. Møguligt verður tó at ringja til gomlu telefonnumrini eina tíð.