text:
Listi yvir fólkatingslimir úr Føroyum
Listi yvir fólkatingslimir sum umboða Føroyar tekur øll umboð við, sum eru vald til danska Fólkatingið úr Føroyum. Frá 1849 til 1953 var Fólkatingið eitt av tveimum kømrum í Ríkisdegnum; hitt kamarið var Landstingið. Føroyar valdi eitt umboð til hvørt kamarið, og síðan 1953 velur Føroyar tvey umboð til Fólkatingið. Tað hevur verið vanligt fyri føroysk umboð at hava tilknýti til fólkatingsbólkin hjá ein donskum politiskum flokki, men eisini í nýggjari tíð finnast tað undatøk. Umboð fyri Tjóðveldi eru vanliga ikki við í nøkrum fólkatingsbólki hjá einum donskum flokki. Teir sum í løtuni (2011-) umboða Føroyar á Fólkatingi eru Edmund Joensen úr Sambandsflokkinum og Sjúrður Skaale úr Javnaðarflokkinum, teir eru við í fólkatingsbólkunum hjá ávikavist Venstre og Socialdemokraterne.
Innihaldsyvirlit
Fólkatingið áðrenn 1953[rætta | rætta wikitekst]
Landstingið áðrenn 1953[rætta | rætta wikitekst]
Fólkatingið eftir 1953[rætta | rætta wikitekst]
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Løgtingið 150 - Hátíðarrit. Tórshavn 2002, Bind 2 (manuelt framfunnið frá einstøku persónslýsingunum) (PDF-Download)


c: text/html

text:
Bermuda
Bermuda er ein oyggjabólkur sum hoyrir til Bretland, sum liggja í Norðuratlantshavi eystanfyri USA. Nærmasta stað í USA er Cape Hatteras, North Carolina, sum liggur umleið 1030 km í ein útnyrðing frá Bermuda. Oyggjarnar liggja 1.239 kilometrar sunnanfyri Cape Sable Island, Nova Scotia, og 1.770 kilometrar í ein landnyrðing av Miami. Høvuðsstaðurin eitur Hamilton, tó var St. George tann fyrsti høvuðstaðurin, og er St. George tann elsti enskt-talandi býurin uttanfyri Stórabretland í heiminum. Oyggjarnar eru 53,2 km2 til støddar. Í 2010 var fólkatalið 64.268 og fólkatættleikin var 1.275 pr. km2. Bermuda er tað norðasta og eystasta staðið av Burmuda-trýkantinum, har tað sigst at nógv skip eru gingin burtur og flogfør eru dottin niður á mystiskan hátt.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Bermuda oyggjarnar vóru funnar í 1505 av spanska Juan de Bermúdez kapteini, sum oyggjarnar eru uppkallaðar eftir. Í 1609 stovnaði Virginia Company eina búseting á Bermuda, hetta var tvey ár eftir, at sama fyritøka hevði sett á stovn býirinir Virginia og Jamestown á amerikanska kontinentinum. Búsetingin fór fram tá ein ódn herjaði øki og tað søkkandi enska skipið Sea Venture noyddist at stýra á eitt sker har um leiðir, so at manning og ferðafólk kundu fara í land. Virginia Company stýrdi oynni til 1614, tá ein onnur fyritøka Somers Isles Company, tók yvir og hevði ræði á oynni til 1684, tá bretar tóku valdið á oynni.
Í 1707 vóru oyggjarnar alment innlimaðar í Stóra Bretland.
Tíðarlinja[rætta | rætta wikitekst]
- 1505 – Oyggjarnar vóru funnar av spaniólanum Juan de Bermúdez
- 1609 – Tey fyrstu niðursetufólkini búsettust á Bermuda, tey vóru úr Stórabretlandi
- 1679 – Bermuda gjørdist bretsk koloni, tó ikki alment fyrr enn í 1707
- 1707 - Oyggjarnar vóru alment innlimaðar í Stóra Bretland.
- 1797 – Ein bretsk hernaðarbasa varð bygd á oynni
- 1834 – Trælahald gjørdist ólógligt á Bermuda
- 1968 – Oyggjarnar fingu sjálvstýri
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Oyggjaleikir[rætta | rætta wikitekst]
Bermuda er limur í Oyggjaleikunum, har Føroyar eisini eru limir. Oyggjaleikir 2013 verða á Bermuda. Bermuda luttekur eisini á Olympisku Leikunum.
Olymisku Leikirnir[rætta | rætta wikitekst]
Tey hava eitt nú luttikið í sigling, svimjing, kaving, frælsum ítrótti og triatlon.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Breyð
Breyð er ein bólkur av grundleggjandi føðivørum, sum verður framleitt við baking ella steiking. Tað verður gjørt við deiggi, ið verður rørt saman av mjøli og vatni, har ið livandi gersoppar verða tilsettir ella súrdeiggj eller eitt kemiskt hevievni. Breyð er vælumtókt í vesturheiminum. Tað verður oftast gjørt av hveitimjøl, men í kaldari samfeløgum verður rug ofta nýtt sum breyðkorn. Ymiskt annað kann tilsetast, tá ein bakar breyð, eitt nú salt, sukur, hunangur, fitievni, egg, krúdd, krúddurtir. Breyð er ein av elstu føðivørum ið man veit um, tað kann sporast aftur til steinøldina.


text:
Tjaldur
Tjaldrið (frøðiheiti - Haematopus ostralegus) er tjóðarfuglur í Føroyum og er at síggja alt summarið. Longd 45 cm.
Tjaldrið er at síggja alt summarið. Tey flestu tjøldrini eru í Wales um veturin, men nøkur flúgva heilt til Fraklands. Tey koma aftur til Føroya á grækarismessu tann 12. mars, og sagt verður, at tey hava fult reiður á Krossmessu 3. mai.
Eitt tjaldursreiður er ein lítil kulla, ið kann verða fóðrað við smásteinum og skeljum. Eggini eru gulbrún við myrkabrúnum plettum og strikum, og tey eru uml. 57 x 40 mm til støddar. Ungarnir klekjast eftir 25 døgum. Tjaldrið er ein av teimum fáu vaðfuglunum, ið fóðrar ungar sínar. Tá foreldrafuglurin t.d. hevur fangað ein maðk, verður hann lagdur frammanfyri ungan, sum so etur hann. Ungarnir halda ofta til í grýtutum lendi, og har eru kamoflasjulitirnir hjá ungunum tann besta verjan. Øll, ið nærkast reiðri og unga, verða harðliga útskeldað.
Stevið í Fuglakvæðinum yngrum hjá Nólsoyar Páll ljóðar soleiðis:
- Fuglurin í fjøruni
- við sínum nevi reyða
- mangt eitt djór og høviskan fugl
- hevur hann greitt frá deyða,
- Fuglurin í fjøruni.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísning[rætta | rætta wikitekst]
- Stamps.fo: Fuglaegg, 2002 (kelda, public domain)
- FaroeNature.net > Tjaldur


text:
Franska Kollveltingin
Tann franska kollveltingin (1789-1799) er ein stórhending í tí fronsku søguni. Kollveltingin var í tíðarskeiðnum 1789-1799. Tað byrjaði tann 17. juni, tá umboðini fyri borgararnar (triðja stættin), saman við aðalinum, gjørdu uppreistir. Tað var tá ið kongur ætlaði at leggja skatt, á allir tríggir stættirnar. Aðalin vildi minka um kongsins vald, og stevndi tí tjóðartinginum á fund. Sjáldan vóru allir tríggir stættirnir samlaðir á tingfundi, og triðji stættur var oftast í minna tali, men hesa ferð var øðrvísi. Oddamennirnir í triðja stætti slóu nevan í borðið. Tey høvdu borgarir í París við sær, og tann 14 juli byrjaði stormurin á, og hertøkan av Bastilluni. Og í 1793 valdaði ræðuligt óskil í Fraklandi. Kongadømi varð tikið av, og lýðveldi stovnað.
Samanborið við onnur kríggj, vórðu ikki so nógv avrættað gjøgnum tað fronsku kollveltingina. Tað er trupult at siga akkurát hvussu nógv mistu lívið, men tey siga, at har vóru uml. 30-40.000 fólk sum doyðu, og 10.000 av teimum doyðu í fongslinum.
Innihaldsyvirlit
Hendingarøð[rætta | rætta wikitekst]
- 14. juli 1789: Uppøst mannamúgva í París herjar á Bastilluna og kollveltingin byrjar.
- 27. august 1789: Mannarættindayvirlýsingin.
- 1790: Ludvík 16. góðtekur nýggju stýrisskipanina.
- 1791: Ludvík 16. og Maria Antoinette royna at flýggja úr París, men verða tikin.
- 1792: Tjóðartingið tekur av kongsveldið.
- 1793: Ludvík 16. hálshøgdur í falløksini í januar; Maria Antoinette í oktober.
- 1793-1794: Ræðslustýri Maximilien Robespierres.
- 1794: Robiespierre handtikin og avrættaður í juli. Ræðslustýrið endar.
- 1795: Nýggj grundlog - Directoireskipan kemur í gildi.
Ludvík 14. kongur[rætta | rætta wikitekst]
Franska samfelagið var býtt í tríggjar stættir. Hesar stættir høvdu áður verið savnaðar á einum stættartingi, men í 17. øld hevði kongur tikið ræðið. Skattur, lógir og alt um kríggj og friðarsamráðingar hevði hann um hendi. Í 1660 ráddi Ludvík 14. kongur yvir 24 milliónum fólkum. Um hesa tíðina vóru bara 5. mió fólk í Bretlandi, og um 4000 fólk í Føroyum. Frakland var eitt sera fínt í búgvið land, við nógvum lærdum fólki. Einaveldið var sterkast, tá Ludvík 14. sat við ræðið. Hann helt fast, við at hann hevði fingið valdið beinleiðis frá Gudi. Ludvík 14. dámdi best at liva í marglæti og stuttleika. Hovfólkið hjá Ludvíki 14., kappaðist um at gera kongi best, so tey møguliga kundu fáa týdningarmikil størv. Hóast tað, til tíðir, var hart og ikki stuttligt, so gjørdi tey sítt besta, og kappaðust um at fáa loyvi at sita við borðið hjá kongi.
Stættir[rætta | rætta wikitekst]
Í Fraklandi vóru borgararnir býttir í tíggjar stættir. Hesar stættirnar vóru kallaðar 1., 2. og 3. stættir. Í 1. stætti er kongurin, og í 2. stætti er aðalin og prestarnir. Í 3. stætti vóru handilsfólk, bóndar og ídnaðararbeiðsfólkini. Stættirnir verða lýstir í eini pyramidu, har kongur er ovastur, og síðani koma 2. og 3. stættur. Tað sum er hugskotið við tí, er at vísa tað, at tey sum eru uppi yvir tær í pyramiduni ráða yvir tær, og harafturímóti, tey sum eru undir tær, ræðir tú yvir. Stættamunur varð í nógvum londum, men áðrenn fronsku kollveltingina var Frakland tað besta dømi um stættarmun.
Avrættingin[rætta | rætta wikitekst]
Ein kaldan morgun í januar 1793, varð Ludvík 16. koyrdur á avrættingarpallin á Place de la Revolution (Place de la Concorde). Vápnaðir hermenn fylgdu vogninum, og á avrættingarpallinum stóðu fólk við trummum til reiðar at doyva rópini frá kongstrúgvum viðhaldsfólki. Handlarnir vóru latnir aftur, og á gøtunum stóðu fólk tigandi og hugdu at. Presturin sigur frá, at tá ið fylgið kom til avrættingarstaðið, steig Ludvík treystliga upp á pallin og segði: ,,Eg eri sakleysur, men eg fyrigevi teimum, sum hava dømt meg’’. Nú hoyrdist trummusláttur, og kongur varð drigin upp í giljotinuna, undir knívin, fólk vórðu hálshøgd við. Í einum høggi varð høvdið av, og har gjørdist deyðatøgn. Aftaná eina løtu rungaðust rópini, og tað ljóðaði: Leingi livi lýveldið. Tey fóru nú at dansa um pallin, og øll sungu tjóðsangin.
Kollveltingin uttanlands[rætta | rætta wikitekst]
Kollveltingin ávirkaði viðurskiftini í øðrum londum. Fraklendingar lovaðu at styðja Wolfe Tone í Írlandi, sum stríddist fyri loysing frá Stóra Bretlandi, um hann gjørdi uppreistur ímóti stjórnini. Uppreisturin miseydnaðist, Tone varð handtikin og beindi fyri sær. Bretski forsætisráðharrin William Pitt kvíddi fyri, at fronsk herlið kundu leypa á Bretland úr Írlandi. Hann noyddi írska tingið at góðtaka eitt samveldi, og bæði londini vórðu formliga sameind í 1800.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Heimssøga 1 (Bók)
- Heimssøga 2 (Bók)


text:
Heimskreppan 1929
Eftir fyrra heimsbardaga, var USA ríkasta og sterkasta land í heiminum, og útflutningurin til krígsherjaða Evropa vaks ógvuliga nógv. Skjótt hevði tað ovurframleiðslu við sær, útboðið gjørdist størri enn eftirspurningurin. Útflutningurin minkaði, ídnaðurin avmarkaði framleiðsluna, flutningsfeløgini minkaðu virksemið, og ikki leið long tíð, til fleiri milliónir arbeiðspláss vórðu burtur. Samstundis hildu peningamenn og bankar fram at keypa og selja á virðisbrævamarknaðunum. Í oktober í 1929 gjørdist brádliga ruðuleiki á virðisbrævamarknaðinum í Wall Street í New York, tá ið fleiri milliónir virðisbrøv vórðu seld í einum. Úrslitið varð, at fyritøkur, bankar og einstaklingar fóru á heysin. Eftir einum degi feyk alt álit á fíggjarskipanina, og brátt varð allur Vesturheimurin lamdur av álvarsligari búskaparkreppu. Í Evropa royndu stjórnirnar í teimum ymsu londunum at berjast ímóti kreppuni á ymsan hátt. Í Týsklandi hevði kreppan við sær, at Hitler og nazistaflokkur hansara fingu dygga undirtøku.


text:
Kinversk tekn
Kinversk skrifttekn (kinesisk) ella Hanzi (kinverskt mál: 漢字 einkult kinverskt: 汉字, pinyin: Hànzì; Hàn-folksins skrifttekn, eisini rópt sinogramm) er eitt sett á fleiri túsund fonetiskt-piktografiskum teknum, sum verða brúkt fyri at skriva á kinverskum, japonskum og koreanskum, og harumframt eldri sløg av vjetnamesiskum.
Teknsettið er í Teivan, Suðurkorea, Norðurkorea og Japan kent sum ávikavist hancha, hanja, hangul og kanji. Hvørt tekn sær stendur fyri eitt stavilsi. 30% av teknunum sum verða nýtt dagliga eru einstavilsisorð. Restin er fleirstaviliesorð har týdningurin av teknunum avhongur av, hvørjum tekni/teknum tað stendur saman við. Tey flestu orðini krevja tvey tekn fyri at kunna verða søgd.[1]
Umframt teir regionalu variantarnir, verður tað eisini skilt millum tvey sett av teknum, eitt siðbundi og eitt einkult sett, sum ofta hevur færri pennastrok pr. tekn. Tað siðbundnað settið verður í dag brúkt í Teivan og eisini í størri mun í Hongkong, meðan tað einkla settið av teknum alment er standard í meginlands-Kina, og hjá kinverjum, sum búgva í Singapor og Maleisia.
Søgulig menning[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ DeFrancis: The Chinese Language fact and fantasy. "The Monosyllabic Myth"


text:
Ryta
Ryta ella Rita (frøðiheiti: Rissa tridactyla) kann kallast ein hagafuglur, sum er lagstur í bjørgini. Í útsjónd, bæði á liti og vakstrarlag, er hon meinlík hagafugli, og í haganum situr hon stundum í stórum flokkum, men ikki byggir hon uttan í steyrrættum bergi. Á fjøðrini er hon litt sum fiskimási; nevið er gult, men hevur ikki reyðan blett, føturnir eru svartir. Hon eigur í stórum meingi við allar strendur á Norðurevropa og Norðuramerika og er ein av teimum fuglum, sum mest er til av í verðini. Eisini í Føroyum er hon uppi teimum mestu.
Reiðrið ger hon sær á knallum og kneysum og smølum rókum í meitilberginum. Um várið roytir hon sær gras og mosa, sum hon fer við út í eitt díki, og tvassar har, inntil tað er væl útkleint Í móru. Av tí klínir hon sær so eitt stórt reiður, og letur tað liggja í frið eina rúma tíð, til tað er væl harðnað. Tá verður tað ótrúliga sterkt, so sterkt, at bjargamenn kunna nýta tað til at styðja fótin ímóti og til at taka hendurnar í. Á hvørjum ári byggir hon upp á tað, so við tíðini verður tað ein høg túgva. Omaná har leggur hon sær so hitt rætta reiðrið av mjúkum grasi og verpur so vanliga 2, stundum 3 egg, morgrá við dimmum blettum. Klekingartíðin er millum 3 og ½4ðu viku.
So málamiklar eru tær, at tær eru vorðnar eitt orðtak, "tagnar ikki heldur enn ritan í berginum". So at siga alla náttina hoyrast tær. Dúnaða pisan er bleikt grá; tá ið hon er fjaðrað, hevur hon ein svartan lit aftan á hálsinum og ein undir eyganum og er nakað nógv svørt á veingjunum og aftast á velinum; eisini er nevið svart. Pisurnar sleppa ikki av reiðrinum, fyrr enn tær eru floygdar; og tá ið tað líður fram mót tí tíðini, fara menn summastaðni at síga eftir rituungum. Í langari línu heingja teir seg niður til reiðrini og taka pisurnar. Ofta koma teir aftur við góðum fongi. Tá ið ungarnir eru floygdir, fer ritan úr bjørgunum. Nú síggjast tey nakað á vøtnum og firðum, men mest úti á havi. Um hávetur eru tær flestu burtur, men út ímóti grækarismessu koma tær aftur á havleið.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Aðalfundur Sameindu Tjóða
Aðalfundurin er eitt slag av heimstingi. Øll limalondini sita á aðalfundinum, og hvørt landið, líka mikið hvussu stórt ella lítið tað er, hevur eina atkvøðu. Samtyktir hjá aðalfundinum verða gjørdar við vanligum meiriluta, tó krevja upptøkur av nýggjum limalondum og tilráðingar um frið og trygd tveir triðingar í atkvøðumeiriluta. Aðalfundur Sameindu Tjóða hittist á hvørjum ári, vanliga frá september til desember [1]. Avgerðir, sum aðalfundurin tekur, binda ikki limalondini løgfrøðiliga, men tær verða mettar at hava stóran týdning fyri støðutakan til mál í altjóða politikki, eins og tær ofta verða mettar at verða moralskt bindandi.
Aðalfundurin hevur seks høvuðsnevndir:
- Fyrsta nevnd: Avvápnan og altjóða trygd.
- Onnur nevnd: Búskapar viðurskifti og fíggjarlig viðurskifti.
- Triðja nevnd: Almanna, hjálpar og mentanarlig viðurskifti.
- Fjórða nevnd: Serpolitisk viðurskifti og hjálandaavtøka.
- Fimta nevnd: Fyrisiting og fíggjarlóg.
- Sætta nevnd: Lógarviðurskifti.
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
Dótturfelagsskapir : Altjóða verkamannafelagsskapur Sameindu Tjóða (ILO) | Undirvísingar-, Vísinda- og Mentanarstovnur Sameindu Tjóða (UNESCO)
Barnagrunnur Sameindu Tjóða (UNICEF) | Matvørufelagsskapur Sameindu Tjóða (WFP) | Heilsufelagsskapur Sameindu Tjóða (WHO)
Høvuðsstovnar: Aðalsfundurin • Trygdarráðið • Búskapar- og Almannamálaráðið • Altjóða Dómstólurin • Aðalskrivstovan • Tilsjónarráðið


text:
Hillsong
Hillsong er kirkja í Sydney. Tónleikur hennara við greiðum kristnum boðskapi er kendur um allan heimin og verður sendur á fleiri sjónvarpsstøðum. Millum aðrar sendir TV Visjon Norge tíðum henda tónleik. Hillsong rørslan hevur sín uppruna í Sydney í Avstralia.
Á Youtube liggja meira enn 60 klipp við sangi og tónleiki frá Hillsong, og fleiri teirra hava sera høg vitjanartøl. "With All I Am" hevur verið sæddur meira enn fýra milliónir ferðir í tey tvey árini, hann hevur verið atkomuligur á Youtube. "All I Need Is You" er vístur 2,3 milliónir ferðir og "I Will Run To You" 1,5 milliónir ferðir. Sangirnir liggja í fleiri ymsum útgávum og kunnu tí vera sæddir uppaftur oftari, um lagt verður saman.
Hillsong samkomur eru eisini í Kiev í Ukraina, Stockholm í Svøríki, London í Bretlandi, Cape Town í Suðurafrika og sjálvandi eisini í Sydney í Avstralia, har rørslan av fyrstan tíð byrjaði.


text:
14. september
14. september er dagur 259 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 260 um skotár er). 106 dagar eru eftir av árinum.
Í Føroyum hevur eisini verið eitt tíðindablað við heitinum 14. september - sí 14. september (tíðindablað).
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1752 - Bretland fer at brúka gregorianska álmanakkan. 52 ár eftir Danmark.
- 1901 - 42 ára gamli amerikanski varaforsetin Theodore Roosevelt verður 26. forseti í USA,
eftir at William McKinley doyði av skotunum, hann fekk vikuna fyri.
- 1911 - Russisk forsætisráðharrin Peter Stolypin verður myrdur.
- 1946 - Fólkaatkvøða er í Føroyum, um Føroyar skulu hava eina heimastýrisskipan ella loysing.
Flestar atkvøður vóru fyri loysing; 48,7%. Valluttøkan var 67,5%
- 1964 - Bretska dagblaðið The Daily Herald steðgar útgávuni og verður avloyst av The Sun.
- 1975 - Málningurin "Náttarvaktin" hjá Rembrandt verður karvalur sundur av einum vitjandi á savninum í Amsterdam.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1949 - Tommy Seeback, danskur tónleikari og tónasmiður (d. 2003)
- 1958 - Debbie Cameron, amerikansk/dansk sangari
- 1959 - Mary Crosby, amerikanskur sjónleikari
- 1959 - Morten Harket, norskur rocktónleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1927 - Amerikanski dansarin Isadora Duncan doyr í bili, tá ið hálsturriklæði hennara verður fast í hjólinum Bugatti bilinum.


text:
Landsstýrið fer at biðja ein altjóða gerðarrætt avgera, um ES kann loyva sær at boykotta Føroyar.
Løgmaður fekk fyri einum góðum mánaða síðani sjey milliónir krónur at keypa sær serkunnleika at hjálpa landsstýrinum við at fyrireika gerðarættarmálið.
Fyrireika mótspælið
Nú handilsforðingarnar nærkast av álvara, er landsstýrið eisini farið undir at leggja síðstu hond á sítt mótspæl.
Tá landsstýrið hevur lagt málið fyri altjóða gerðarrætt, og tað verður, sum Útvarpið skilir, gjørt í dag, fær tað sum skilst steðgandi virknað. Og so kunnu tiltøkini hjá ES neyvan setast í verk, so leingi gerðarrætturin situr.
Havrættarsáttmálin
Altjóða gerðarrætturin, sum Føroyar fara at heita á, er partur av Havrættarsáttmálanum hjá ST.
Nakrar fáar dagar eftir at handilsforðingarnar væntandi eru komnar, hittast samráðingarfólkini hjá strandarlondunum í London at tosa um, hvussu norðhavssildin skal býtast næsta ár. Tann fundurin verður 2. og 3.september.
Fiskivinnu- og alinevndin hjá ES samtykti 31.juli at seta Føroyum handilsforðingar.
Stórur meiriluti fyri resving
268 atkvøður vóru fyri at revsa Føroyar og 17 ímóti. Lond, sum hava 68 atkvøður tilsamans, atkvøddu ikki. Fyri at verða samtykt skuldi uppskotið hava minst 260 atkvøður av teimum 352 atkvøðunum hjá teimum 28 londunum í ES, so meirilutin fyri at boykotta Føroyar var bara níggju atkvøður.
Danmark, sum hevur sjey atkvøður, atkvøddi nei. Og tað gjørdi eittans annað land eisini. Bulgaria, sum hevur tíggju atkvøður, atkvøddi eisini ímóti handilsforðingunum.
Les eisini
Samlaði útflutningurin av fiskavørum í 2014 var seks milliardir. Føroyar útfluttu laks fyri hálva milliard meira í 2014 enn 2013
Tíðindi
Hásongurin er aldargamalt skrift í Gamla Testamenti. Tað snýr seg um kærleika í dagsins Credo sending, Jógvan Zachariassen er gestur í sendingini
Móðurmálið setast í miðdepilin fastan dag um árið, 25. mars, á føðingardegi Vencil Ulrikus Hammershaimbs
Sangarin er dømdur fyri kynsligan ágang móti trimum gentum í tíðarskeiðnum frá 1975 til 1980
Avtalan snýr seg um, hvussu arbeiðið skal skipast í sambandi við øll óvæntað andlát, - og eisini deyðfunnin, til politiið hevur leysgivið líkið


text:
Helli
Hellini eru nógvastaðni íkomin av vatni, sum hevur seyrað niður úr erva og loyst kálkgrýtið. Tey eru fleiri túsund ára gomul. Tey ganga inn í fjøllini ella niður í undirgrundina. Eisini fram við sjóvarmálanum eru helli, og eru tey íkomin av brimi. Í Føroyum eru mong tílík helli, og í summum eru kópalátur. Helli kunnu eisini vera í jøklum og í storknaða gosgrýtinum uttan um eldgos.
Í flestum hellum er bæði myrkt og slavið. Summi helli eru ikki hægri, enn at fólk fær staðið. Onnur, sum til dømis stóru hellisskipanirnar í Pyrineafjøllum, ganga nógvar km. inn í fjøllini. Í Lascaux í Fraklandi eru tey 1,5 km. undir jørð. Har eru funnin veiðiamboð og hellismyndir, sum forsøgulig fólk fyri einum 20 000 árum síðan hava gjørt [1]. Sumstaðni í t.d. Ásia og Afrika búgva fólk enn á okkara døgum í hellum [2].
Stórur hellisskipanir eru, har ið undirlendið er kálkgrýti. Vatn er seyrað ígjøgnum kálkgrýtið í nógv túsund ár. Í regni er natúrlig sýra, og hon loysir kálkgrýtið. Smáar poknur eru so við og við vorðnar stórar holur. Soleiðis eru eisini áir, ið renna undir heilum, komnar í. Vatnið hevur so skarvað av fjallinum. At granska helli er starvið. Neyðugt er við útgerð at kunna lesa seg niður í slavnar og myrkar gongir. Umráðandi er at vera væl ílatin, at vera í hjálmi við lykt og at hava góða og nógva línu. At granska helli er hættisligt, fer brádliga at regna, kann flóta yvir, ella omanlop kann byrgja fyri, so at ikki slepst úr hellinum aftur.


text:
Tunlar í Føroyum
Í Føroyum eru 18 tunlar, harav tveir undirsjóvartunlar. Hvalbiartunnilin var fyrsta berghol í Føroyum. Tað var liðugt í 1963. Hann er millum Trongisvág og Hvalba. Nógvir aðrir tunlar eru eisini í Føroyum, t.d. 13 vatnorkutunlar. Fyrsti vatnorkutunnilin í Føroyum er stívliga 100 m. og gongur ígjøgnum ein heygg millum Ryskivatn og rørini, sum vórðu løgd oman í Botn vestantil á Suðuroynni, har fyrsta ravmagnsverk varð bygt í 1921. Longsti tunnilin í Føroyum er ein vatnorkutunnil í Eysturoynni, hann er 6,6 km. langur úr Norðskála í Eiðisvatn. Longsti vegatunnil í Føroyum er Norðoyatunnilin, hann er 6,3 km. Longsti tunnil í Føroyum er Norðoyatunnilin við 6.300 metrum.
Innihaldsyvirlit
Yvirlit yvir tunlar í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Koyritunlarnir í Føroyum eru hesir:[1]
Íroknað í hesum lista eru ikki onnur sløg av tunlum enn koyritunlar, til dømis vatnsavningartunlar ísv. vatnorkuverk.
Uppskot um nýggir tunlar[rætta | rætta wikitekst]
Nógv uppskot hava verið um nýggjar tunlar í Føroyum millum ár og dag. Í 2007 gjørdi Landsverk "Heildarætlan 2008-2020", ið m.a. lýsti ymsar nýggjar tunlar, herundir longdir, kostnað og netto samfelagsvirði av ymsum nýggjum tunlum. Niðurstøðurnar í heildarætlan 2008-2020" viðv. nýggjum tunlum vóru:[2]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ landsverk.fo: "Tunlar"
- ↑ Landsverk: Heildarætlan 2008-2020 fylgiskal 2: Kostnyttu rokning og greining av avleiðingum, Landsverk 2007 (PDF-skjal)


text:
Álka
Álka (frøðiheiti: Alca torda) er sjófuglur. Búnin er sera reinlittur, næstan svartur og hvítur. Í bútíðini eru til dømis tvær hvítar rípur, sum næstan standa hornættar á nevið. Í vetrarbúna og 1. summarbúna er álka hvít um kjósina, og tað svarta á skallanum kemur aftur um eygað. Í oyggjaflokkunum í Norðuratlantshavi eru tilsaman 50 000 pør, fæstar í Føroyum. Í Íslandi er stovnurin fleiri ferðir so stórur. Tá ið álka hevur kastað fjaðrarnar, flyta nógvar í onnur høv. Ungálka flytur langt suðureftir, kanska til strendurnar úti fyri Norðurafrika og Suðurevropa.
Nøring og fjaðurskifti samsvara nøkulunda við lomviga. Álka er eitt sindur minni enn lomvigi, hevur styttri háls, upp á seg størri høvd og hægri nev. Velið er longri enn lomvigavel, og tað stendur ofta upp í rógv, tá ið hon svimur. Á flogi tyktist hon tættari og sterkari í senn, og hon flýgur til dømis við nevinum meira uppbendum enn lomvigarnir.


text:
Karlskrona
Karlskrona er ein býur í Karlskrona kommunu, Blekinge län í Svøríki. Býurin liggur á fleiri oyggjum og hólmum í svenska skergarðinum við eysturstrondina í landsynningspartinum av Svøríki.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Trossö, tann oyggin, har Karlskrona seinni varð bygd, var í 16. øld ogn hjá bóndanum Offe Månsson. Á meginlandinum, nakrar fáar kilometrar hagani, var tað í danskaratíðini ein býur, sum nevndist Lyckeby, í dag er hann ein býarpartur í Karlskrona, og umleið 20 kilometrar hagani fóru danir í holt við at byggja Kristianopel, áðrenn Blekinge bleiv svenskt í 1658. I 1679 var oyggin og hólmarnir ið hoyrdu til hana, ogn hjá bóndanum Vittus Andersson, ið varð tvungin til at selja ognina til svenska statin. Sama ár var ein partur av flotanum lagdur við Karlskrona. Býurin lá strategiskt væl fyri á einari oyggj við sambandi til meginlandi, sum var undir eftirliti, og var vard av øðrum oyggjum kring Trossö, har hernaðarskansar vóru bygdir fyri at verja flotan.
10. august 1680 fekk býurin síni býarfyrimunir (stadsprivilegier). Ronneby varð avtikin sum býur og fólkið ið búði har, varð tvungið til at flyta til Karlskrona. Býurin hevði í fleiri ár fyrimunir framm um aðrar býir, við tollfrælsi. Í 1682 vóru brúgvar bygdar, sum bundu býin saman við meginlandinum. Skjótt gjørdist býurin triðstørstur í Svøríki, næst eftir Riga, sum í dag liggur í Letlandi og Stokkhólm. Býurin helt tó uppat við at vaksa, men hann bleiv við at vera ein hernaðarstøð fyri svenska flotan. Umleið ár 1700 hevði býurin umleið 10.000 íbúgvar samanborið við 1,3 milliónum í øllum Svøríki. Í 2010 hevði býurin 35.212 íbúgvar[1] og í øllum Svøríki búgva 9.555.893 (2012).
Jarðfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Miðbýurin (Skergarðsbýurin) liggur á oynni Trossö og á nøkrum holmum, sum liggja kring oynna, eitt nú Saltö, Dragsö, Björkholmen, Ekholmen, Pantarholmen og Stumholmen. Til býarøkið hoyrir eisini ein størri oyggj sum liggur norðanfyri Trossö, Vämö, og oyggjarnar, sum liggja tætt við hana (Mellanstaden). Í hesum økinum liggja fleiri stór bústaðarøki, eitt nú Hästö, Gräsvik, Pantarholmen, Annebo, Galgamarken, Kungsmarken, Marieberg, Långö og Bergåsa. Tann upprunaligi býurin, tvs. Trossö, er umleið 185 hektar til støddar og hevur fjallalendi.


text: Poul F.(1898 - 1970) varð føddur og vaks upp í Sumba, brimplássinum sunnast í Føroyum, og í hansara skaldskapi hoyrist ofta dunið av uppgangi, málsliga og sálarliga. Hann var útbúgvin lærari, men treivst ikki í skúlastovu og livdi flestu árini sum traðarmaður og verkamaður. Eftir samtíðar meting tók hann harðliga til orðanna, og í hansara skaldskap er ofta eitt spottandi lag. Einki var honum heilagt og minst av øllum trúðarøsing og klandursom sekterisma. Prestur í kjóla og kraga og trúðboðarin við himmalvendum eygum eru láturligu umboðini fyri svik og kávalæti, og allir samfelagsstuðlar fáa av at vita í hansara skriving. Tó eitt var honum dýrabart alt lívið: kærleikin og tann holdsliga ástin, og hansara ástaryrkingar eru millum tær vakrastu í føroyskum skaldskapi.


text:
Íslendskir konslar í Føroyum
Ísland hevur havt mangar góðar umboðsmenn í Føroyum.
Fyrsti íslendski konsulin í Føroyum var framtaksmaðurin Páll Ólafsson. Hann varð settur í starv sum konsul 3. september 1947. Setanarbræv hansara hongur uppi á skrivstovu aðalkonsulátsins í Fútastovu, undirritað av Sveini Björnssyni, táverandi forseta Íslands, og Bjarna Benediktssyni, uttanríkisráðharra. Brævið er ein gáva til aðalkonsulátsins frá dóttur hansara, frú Ólöfu Pálsdóttur, myndhöggara.
Páll var føddur at Lundi í Lundareyjadali, 30. august 1887. Hann var sera dugandi handilsmaður og útgerðarmaður, fyrst í Íslandi og seinni í Danmørk. Hann flutti úr Danmørk til Føroya 1939 og dvaldi her til eftir seinni heimsbardaga. Kona Páls var Hildur Stefánsdóttir. Av børnum teirra kunnu nevnast døturnar Ólöf, sum fyrr er nevnd, gift Sigurði Bjarnsyni, blaðstjóra og sendiharra, og Ingibjørg, sum var kona Péturs Eggertz, sendiharra.
Páll Ólafsson var íslendskur konsul til1956, og eftir hann var Trygvi Samuelsen settur í starv. Hann røkt starvið í 29 ár. Trygvi var løgfrøðingur, sakførari og virkin politikari í Føroyum. Hann sat leingi á tingi fyri Sambandsflokkin. Fyrsta skeiðið var í 1943 – 1946. Seinni sat hann frá 1949 til 1974 út í eitt. Hann var býráðslimur í Tórshavn 1936 – 1964.
Í 1985 var Poul Mohr útnevndur íslendskur konsul í Føroyum. Hann gavst í tí starvinum 1. apríl 2007, tá ið skrivstova aðalkonsuláts Íslands varð latin upp við útsendum starvsmanni. Poul Mohr var, sum undangongumenn hansara, sera dugnaligur í starvi sum konsul Íslands í Føroyum, og hevur uttanríkistænastan nógv at takka honum og konu hansara, frú Onnu Mohr, fyri.
Poul er føddur 1929. Hann var leingi stjóri á Tórshavnar Skipasmiðju. Mong íslendsk reiðarafeløg hava havt samband við hann. Poul er íslandsvinur og ferðast javnan í Íslandi, har hann hevur nógvar vinir og kenningar. Hann kennir væl til íslendska samfelagið og hevur stóran áhuga fyri hvat ið rørir seg har – ikki minst innan bókmentir.
Síðan skrivstovan lat upp við útsendum starvsfólki úr uttanríkisráðnum, hava hesir starvast sum aðalkonslar í Føroyum:
2007-2009: Eiður S. Guðnason
2009-2011: Albert Jónsson
2012 - : Þórður Bjarni Guðjónsson


text:
Popptónleikur
Popptónleikur vendir sær til lurtarar flestar, og tí er hann einfaldur og lættur. Popptónleik nevna vit tónleikin, sum vit javnan hoyra í sjónvarpi, útvarpi og stundum í handlum. Hann er undirhaldandi, og løgini eru løtt at læra, og vanliga heftir ikki fyri hjá okkum at murra við. Poppur er ikki kræsin, og tí er hann í nógvum ymsum stíli, til dømis blues, jazzi og country. Ofta er hann upprunaliga sprottin úr tónleiki í ymsum londum, ella vit hoyra eyðkenni frá ávísum fólkaslagi. Til dømis hava jazzur, hip hop, gospel og blues røtur í tónleiki hjá svørtum amerikamonnum.
Hvørt tíðarskeiðið kenst tíðardámurin í tíggjuárunum fyri 1950 lættliga aftur. Besti poppur er lívseigur. Øll kenna vit t.d. "Eitt sunnukvøld í plantasjuni", sum varð skrivaður í 1950-árunum. Tað kemur fyri, at poppur hækkar í metum ættarlið seinni. Til dømis var valsur poppur í 19. øld. Poppur kemur út til stóru lurtarafjøldina á fløgu, plátu og ljóðbandi. Leidningar flyta mikrofon- og ljóðførisbáknini í upptøkurúminum til tól, sum taka upp hvørt ljóðførið sær. Seinni blandar ljóðstjórnarin allar ljóðrásirnar, 24 ella fleiri, í stereoupptøku við tvinnanda rásum. Nógv meira spennandi er at hoyra og síggja tónleik á palli enn heima í stovuni. Í stórari framførslu er aftan fyri pallin nógv fólk, sum hvør hevur ávísa uppgávu, at alt skal ganga væl í hond. Tøknifólkið ger spennandi ljós og ljóð. Klædnafólk, umboðsfólk, pallfólk og andlitssmyrjarar eru øll við á liðnum.


text:
1979
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 23. januar - Atli P. Dam verður løgmaður í Føroyum.
- 1. mai - Heimastýri Grønlands.
- Phillips í Niðurlondum og Sony í Japan gera samstundis fløguna.
- Stjórnin í Sony, Akio Morita í Japan, uppfinnur gongulurtitólið (walkmannin).
- Fartelefonin uppfinnin í Svøríki.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- ÍF vinnur sum fyrsta eysturoyarlið føroyameistaraheitið í Føroysku landskappingini
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 2. februar - Sid Vicious
- 17. mai - Kjartan Mohr
- 11. juni - John Wayne
- 21. september - Sámal Joensen-Mikines


text:
Gary McKinnon
Gary McKinnon (føddur 10. februar 1966 í Glasgow, Skotland) varð í 2002 tikin fyri at hava hakkað seg bæði inn í telduskipanina hjá Pentagon og eisini hjá NASA. Hetta gjørdi hann í íbúð sínari í London. Tað byrjaði um veturin í 2001. McKinnon, sum tá var 36 ára gamal, sat í íbúð síni í London og royndi at finna prógv fyri, at UFO eru veruleiki. Hann var arbeiðsleysur um hetta mundi, so hann nýtti alla tíð sína til hetta. Honum eydnaðist at koma sær inn í skipaninar hjá bæði NASA og Pentagon, men hann hevði ikki í hyggju at gera skaða, sigur hann. Hann vildi bert finna prógv fyri, at UFO-ar eru til. Í tíðarskeiðnum frá februar 2001 til mars 2002 hevur Gary McKinnon hakkað seg inn í 97 hernaðarteldur, skannað 73.000 teldur hjá skrivstovufólki í amerikansku umsitingini og oyðilagt fleiri terminalar hjá amerikansku sjóverjuni. Hann legði altíð eina heilsan á teldurnar. Heilsanin var henda: «Your security is really crap!». Stuðlar McKinnons vísa á, at hann hevur Aspergers syndrom og er sera intelligentur. Hansara ovurstóri áhugi fyri UFO er eisini ein avleiðing av sjúku hansara.
USA krevur at fáa Gary McKinnon útflýggjaðan og dømdan 60 ára fongsulsrevsing fyri at hava brotið seg inn í telduskipanina hjá Pentagon.


text:
Thomas Aquinas
Thomas Aquinas, føddur umleið ár 1225, deyður 1274, var ein italskur gudfrøðingur og heimspekingur.
Thomas kom sum 14 ára gamal til París. Han fór upp í dominikanaraskipanina og hevði Albertus Magnus sum lærara, sum var ein vællýddur og lærdur viðhaldsmaður hjá heimspekini hjá Aristoteles. Aquinas var umstríddur í síni samtíð, men tað eydnaðist honum at greina og viðgera Aristoteles soleiðis, at kirkjan stutt eftir deyða Aquinasar góðtók læru hansara. Aquinas varð gjørdur til halgimenni í 1323. Í dag verður Thomas Aquinas mettur at vera týdningarmesti gudfrøðingurin í Katólsku kirkjuni.
Føroyskar útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- Um veran og veru (2009) - Eilif Samuelsen týddi.


text:
Red Hot Chili Peppers
Red Hot Chili Peppers, komu fram í 1983 í Kalifornia. Tað ordiliga navnið hjá teimum var Tony Flow and the Miraculously Majestic of Mayhem, men tað bleiv seinni broytt til Red Hot Chili Peppers. Teir koyrdi seg saman sum ein tónleikabólk. Hesin bólkurin, var bara fyri stuttleikar í byrjanni. Men so til eina konsert, føldi teir nakað heilt serligt, og vildi so fara víðari, og blíva ein ordiligan tónleikabólk. Teir spældu á barrum og strippbarrum. Longu har blivu teir kendir, kendir fyri at teir altíð vóru í langum tennis sokkum, og fyri at spæla musik, blandað av funk, punk og rap. Man byrjaði at hoyra um hendan nýggja bólkin í Los Angeles, og EMI skrivaði eina kontrakt við tónleikabólkin. Og seinni komu teir á hitt listan um alla verðina.
Í tónleikabólkinum Red Hot Chili Peppers vóru hesir liminir: Anthony Kiedis (føddur 1. novembur 1962 á St. Mary’s Hospital, Grand Papids, Michigan USA) var forsangari í Red Hot Chili Peppers. Josh Klinghoffer var guitar spælari. Michael “Flea” Balzary (føddur 16. oktober 1962 í Melbourne, Australien) er ein australskur bassistur og bleiv kendur undir navnið Flea, tá ið hann byrjaði at spæla við Red Hot Chili Peppers. Chad Smith (føddur 25. oktober 1961) er ein amerikansk trummispælari í Red Hot Chili Peppers, og hevur verið við í tónleikabólkinum síðan teir gjørdu fløguna Mother’s Milk. Jack Irons (føddur 18. juli 1962 í Los Angeles, Californien, USA) er trummispælari og er best kendur, limur í Red Hot Chili Peppers og Pearl Jam. Irons hevur eisini arbeitt saman við Redd Kross, Raging Slab, Joe Strummer, The Latino Rockabilly War og The Les Claypool Frog Brigade. Hillel Slovak (føddur 13. apríl 1962, doyði 25. juni 1988) var ein israelskur/amerikanskur guitaristur og tíðligari limur í Red Hot Chili Peppers.
Hillel Slovak doyði, akkurát tá ið teir høvdu avtalað, at nu skuldu teir (Red Hot Chili Peppers) taka seg saman, og gera eitt stórt gjørgnumbrot, har ið teir gera okkurt stórt, so at teir verða ordiliga kendir aftaná 4 ár. Guitaristurin í tónleikabólkinum Hillel Slovak, hevði leingi kempað við stoffum, sum var eitt stórt problem hjá tónleikabólkinum. Hillel Slovak bleiv funnin í sínari íbúð, deyður av einari yvirdosis av heroin (1988). Hini í tónleikabólkinum, fingu eitt stórt sjokk av hesum. Eftir hann doyði, gjørdi Red Hot Chili Peppers ein mini-sang um hann , sum eitur “Knock Me Down”. Av tí at Hillel Slovak doyði, valgdi Jack Irons at fara úr bólkinum. Kiedis og Flea valgdu ikki at fara úr. Ein trummuspælari við navnið Chad Smith kom við í tónleikabólkinum. Tað sama gjørdi ein guitarspælari við navnið John Frusciante, sum so var ein stórur fan av tónleikabólkinum áðrenn, so hetta var ordiliga stórt fyri honum, at koma við í tónleikabólkin.
Har hava verið nógvar broytingar í tónleikabólkinum, av tí at teir ikki hava kunna semjast, og av tí at Hillel Slovak doyði. Tað er syrgiligt at hoyra at ein av teimum doyði, og at fleiri onnur kend fólk eru deyð av tí sama, og har eru eisini fleiri fólk í allari verðini, sum eru deyð av tí sama. Tað er eisini eitt sindur syrgiligt, at teir ikki hava kunnað semjast so væl hesi árini, at teir hava verið noyddir at broytt bólkin, og at onkur er farin úr.


text:
Lena Anderssen
Lena Anderssen (fødd 26. september 1974 i Tórshavn) er ein føroysk-kanadisk songkvinna.
Lena hevur valt at útliva dreymin um eitt lív sum yrkistónleikari. Saman við manninum Niclas Johannesen hevur hon síðani seinnu helvt av nítiárunum roynt seg bæði uttanlands og í Føroyum. Í 2005 hava tey satsað miðvíst upp á danska marknaðin. Har hava tey spælt nógvar konsertir, givið út fløgu Can't Erase It, luttikið í nógvum útvarpsendingum, fingið fleiri frálík ummæli og hava verið á konsertferð saman við amerikonsku songkvinnuni Beth Hart.
Lagið Step On The Gas, av nýggju endurljóðblandaðu útgávuni av fløguni Can’t Erase It, hevur verið nógv at hoyrt í útvarpinum í Danmark. Í løtuni (juni 2006) byrjar Can’t Erase It at verða spælt í donskum útvarpi.
Lena er nógv ment sum songkvinna, tekstskrivari og tónasmiður. Hennara inniliga rødd nemur við hjartað hjá mongum, tá hon syngur sínar søgur.
Innihaldsyvirlit
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- Long Distance (1998)
- Can't Erase It (2005)
- Let Your Scars Dance (2008)
- Letters From The Faroes (2011)[1]
Heiður[rætta | rætta wikitekst]
Lena Anderssen vann tríggjar Planet Awards heiðurslønir frá Miðlahúsinum í 2011.
- Planet Awards 2011 - Ársins songkvinna[2]
- Planet Awards 2011 - Ársins einstaklingur
- Planet Awards 2011 - Ársins útgáva
- Planet Awards 2008 - Ársins songkvinna
- Planet Awards 2007 - Besta útgáva: Let Your Scars Dance
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
- LenaMusic.com (enskt)
- MySpace.com - Lena Anderssen (enskt)
- Asfalt.fo (føroyskt, kelda)
- Sangtekstir.com


text:
IOC hevur sett fleiri krøv til miðlanýtsluna hjá øllum luttakandi ítróttarfólkum í OL í London. Við viðtøkunum skerja fyrireikararnir skrivi- og talufrælsið.
Tá heimsins størsta ítróttarhending verður í London í summar, hevur altjóða olympiski felagsskapurin, IOC, sett hørð krøv til nýtsluna av sosialum miðlum. IOC hevur lagt fótonglar fyri fríari miðlanýtslu undir olympisku leikunum – bæði fyri luttakandi ítróttarfólkum og áskoðarum. Pál Joensen og hini ítróttarfólkini sleppa ikki at viðmerkja avrikini hjá øðrum luttakarum, siga frá kappingum ella nevna ávísar vørur ella tænastur á Facebook, Twitter ella øðrum sosialum miðlum. Pál Joensen kann kortini nevna OL høvuðsstuðlarnar.
Brýtur ein persónur viðtøkurnar, fær viðkomandi durafjórðingin.
Luttakandi ítróttarfólkini sleppa ikki at átaka sær leiklutin sum tíðindafólk, tí sum tað stendur í viðtøkunum hjá IOC, skulu øll tweets og allar viðmerkingar á Facebook skrivast í fyrsta persóni. Tað merkir, at Pál Joensen eitt nú ikki kann skriva: ”Áskoðararnir sita spentir og bíða. Venjararnir hava gjørt tað, teir kunnu. Nú er alt upp til svimjararnar”. Hinvegin kann hann takk fyri viðmerkingarnar, hann fær á Facebook, áðrenn og aftaná hann hevur svomið.
Men tað er ikki bara skrivaða orðið, IOC skerjir. Luttakandi ítróttarfólkini sleppa ikki at taka myndir á økjunum, har leikirnir fara fram og leggja tær á netið. Sama er galdandi fyri sjónbandaupptøkur. Hinvegin kunnu ítróttarfólkini – og onnur sum eru knýtt afturat teimum – taka myndir til privata nýtslu. Tær skulu bara ikki almannakunngerast.
Ikki færri enn 28 fólk frá IOC fara undir leikunum at halda eftirlit við, at luttakararnir ikki bróta reglurnar.
Men tað er trupult hjá 28 fólkum at monitorera allar krókar á alnetinum. Tí hava fyrireikararnir gjørt netsíðuna olympicgamesmonitoring.com (síðan er ikki virkin enn), har fólk kunnu venda sær, um tey síggja, at reglurnar ikki verða fylgdar.
Avmarkingarnar merkja, at skrivar Pál Joensen á Facebook, at hann gleðir seg at drekka eina fløsku av San Pellegrino afturvið morgunmatinum á gistingarhúsinum, kann hetta í ringasta føri merkja, at føroyski svimjarin verður blakaður úr leikunum. Ítróttarfólkini hava ikki loyvi at nevna nakra peningaliga vøru ella tænastu á Facebook, Twitter, bloggum og alnetinum sum heild. Nøkur undantøk eru kortini gjørd. Eitt nú er laga manni hjá Páli Joensen at skriva, at hann etur ein McDonnalds burgara og drekkur eina Coca-Cola, tí fyritøkurnar stuðla OL í London.
Eg skilji ikki, at fyrireikararnir skulu avmarka miðlanýtsluna hjá luttakandi ítróttarfólkunum. Hetta er beinleiðis í stríð við skrivi- og talufrælsi. Men tað er ikki so, tá peningur setir dagsskránna. Ávísar fyritøkur hava goldið nógv fyri at verða høvuðsstuðlar, og sjónvarpsstøðir hava rindað ovurhondsstórar upphæddir fyri rættindini at varpa leikirnar.
Einaferð var miðlaútboðið avmarkað og lætt at stýra. Men tann tíðin er farin. Nú er alnetið – og kanska serliga sosialir miðlar – við til at gera stirvnar og óliðiligar skipanir gjøgnumskygdar.
OL er ein risastór ítróttarhending. Sambært IOC snúgva leikirnir seg ikki bara um ítróttina, men eisini um virðing og fair play. Men stovnurin kundi passandi byrjað við sjálvrannsakan, tí er tað virðiligt, at luttakararnir ikki sleppa at nýta nýggju miðlarnar, sum teimum lystir?
Tú kanst lesa meira um IOC og avmarkingarnar á eitt nú the Guardian.
Her ber til at lesa tekstin, sum Pál Joensen og hini ítróttarfólkini hava fingið.


text:
Akbar Mikli
Jalaluldin Muhammed Akbar eisini kendur sum Akbar hin Stóri, føddur 15. oktober 1542 - deyður 27. oktober 1605, sonur Nasiruddin Humayun, sum hann yvirtók trúnuna eftir sum indiskur stórmogulur 1556-1605, sum er ein serstøk støða, sum vanliga verður mett sum størsti yvirharrin í stórríkinum.
Hann tók við áðrenn hann var komin til mann eftir at pápin, Humayun doyði, og var tey fyrstu árini undir verju av fyrstanum og generalinum Bairam Khan sum tryggjaði harradømi hjá mogulunum í Norðurindia við herferðum. Í 1562 yvirtók Akbar sjálvur stýrið eftir at hava tvungið Bairam frá maktini.
Sum einaræðisharri førdi Akbar ein ídnan politikk við at krevja lond, sum gjørdi mogulríkið til tað mest týðandi í menningin av India sum ríki. Við herferðum, sum eyðkendu tað mesta av hansara stjórnartíð, vann hann eitt nú Gujarat í 1572, Bengalin í 1574 og Kashmir í 1581, sum øll vóru sett undir hansara fyrisiting. Tá hann doyði, ráddu mogularnir yvir nærum helminginum av India.


text:
Noreg
Noreg, í talumáli ofta Norra, á gomlum føroyskum Noregur og Norðvegur; er kongaríki í Norðurevropa. Í eystri hevur Noreg mark við Svøríki, Finnland og Russland, í suðuri við Skagerrak, í norðri Barentshavið og vesturi er Atlantshavið. Høvuðsstaðurin í Noregi er Oslo. Landið er eitt av ríkastu londum í heiminum. Næstan 5.000.000 fólk búgva í Noregi í 2011. Á meginlandinum búgva í miðal 12,5 fólk á hvørjum km2, men tað er ymiskt, hvussu tættbygt tað er. Teir norðastu partarnir eru fámentir, og fjølmentast er rundanum Oslofjørð. Einir 77 % av norðmonnum búgva í býum ella í øðrum tættbygdum økjum. Góður 23 % býr í fámentum økjum.
Tað er langt land, sum smalkar longri norður, ið kemur. Har smalast er, eru bara 6,3 km frá sjónum og eystur at svenska markinum. Størsti parturin av landinum er fjallalendi, og fram við allari strondini er skergarður við túsundtals oyggjum. Norðuri í Íshavinum eigur Noreg oyggjarnar Jan Mayen, 550 km. í ein landnyrðing av Íslandi, og longur norðuri Svalbarð, sum er felagsnavn fyri Bjarnoynna og Spitsbergen, 3 stórar og nakrar lítlar oyggjar, tilsamans 61.229 km2. Langa strond Noregs er útnyrðingsmarkið á evropeiska meginlandinum.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Landafrøði
- 3 Politikkur
- 4 Búskapur
- 5 Samferðslukervi
- 6 Fólkið
- 7 Náttúra
- 8 Mentan
- 9 Keldur
- 10 Slóðir
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Noregs søga
Fyrsta, vit hoyra um Noreg í søguni, er, at landið var býtt í høvdingadømi, og hvør høvdingur ella kongur hevði rætt til at taka skatt av tí landsparti, hann sat á [1]. Sambært kongssøgum savnaði Haraldur Hárfagri alt Noreg undir ræði sítt. Í 872 hevði hann skipað lensmansríki í Noregi. Av harðræði hansara var stór útflyting vestur í hav til Føroya, Hetlands, Orknoya, Íslands, Grønlands og aðrar staðir. Tó at hesi londini tá vóru uttanfyri Noregs ríki, vórðu tey øll løgd undir norskt kongsvald seinni.
Upp gjøgnum tíðirnar var Noreg viðhvørt sjálvstøðugt, viðhvørt undir donskum yvirvaldi og viðhvørt undir svenskum. Men mest av tíðini var tað sjálvstøðugt kongsríki, hóast tað var undir útlendskum yvirvaldi. Tað var hetta, ið gjørdi tað gjørligt hjá noregsmonnum at loysa frá Svøríki í 1905. Eitt nýtt fullveldisríki varð ikki stovnað við hesum. Tað einasta sum hendi, var at svenski kongurin varð settur frá í Noregi, og politiska samstarvið millum Noregs og Svøríkis uppsagt.
Í krígsárunum 1940-45 var Noreg hersett av týskarunum, og vóru hetta hørð ár hjá norðmonnum. Nógv fólk varð sent av landinum og sett í fangatippir í Týsklandi. Í 1939 komu loynilig boð um, at sinnissjúk, kryplar, evnaveik og tey, sum høvdu øgrøðandi sjúku, skuldu verða dripin [2]. Søkt var eisini at samkyndum, og løgreglustøðirnar fingu boð um at geva loyniløgregluni lista við samkyndum fólki. Nazistarnir nevndu hetta miskunnardráp. Summir býirnar vóru ógvuliga illa viðfarnir. Ringast var í Norðurnoregi, har settu týskar herdeildir eld á nógvar bygdir og noyddu fólkið at flyta suður í landið, og vegir og brúgvar sprongdu teir. Afturat hesum kom, at nógv av farmaskipunum, sum sigldu við førningi fyri tey sameindu londini, vóru søkt, so handilsskipaflotin minkaði ógvuliga nógv. Tað var tí eitt tungt tak at fáa alt aftur í rættlag, tá ið kríggið var uppathildið. Men norðmenn stóðu saman og væl gekst. Nú standa nosslig hús aftur á toftunum, og farmaskipaflotin er størri enn nakrantíð.
Í februar 1994 vóru Olympisku vetrarleikirnir í Noregi. Flestu kappingarnar vóru í lítla býnum Lillehammer við Mjøsa.
Tann 22. juli í 2011 var Noreg rakt av yvirgangsatsókn. 77 fólk lótu lív, og nógv fingu skaða í álopinum á stjórnarskrivstovuna í Oslo og summarleguna hjá AUF á Utøya.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøðiliga er Noreg millum 57°71°, og 71°11° n.br. Landslagið er ógvuliga fjølbroytt. 50 % av landinum er oman fyri skógarmarkið, og 27 % eru vøtn og hagi. Størsti parturin av landinum er fjallalendi, og fram við allari strondini er skergarður við túsundtals oyggjum. Tær 57 000 oyggjarnar fram við strondini eru uml. 7 % av landinum. Útróðrarbygdirnar fram við strondini eru seinastu árini støðugt minkaðar, tí at fiskiskapurin er versnaður, men tó havbúnaðurin er alsamt vaksin.
Landið er langt og smalt liggur fram við Norðuratlantshavinum og havøkjum so sum Skagerrak, Norðsjógvin, Norskahavi og Barentshavinum, har ið kendu norsku firðirnir eru. Oyggin Jan Mayen og Svalbarð eru partur av norska kongaríkinum. Og Bouvetoy har suðri í Atlantshavinum er norskt hjáland. Eisini eigur Norra hjálondini Peteroy har suðri í Suðurindiahavið og økið Maudland í Antarktis. Norra er býtt sundur í 19 fylki, sum aftur eru býtt sundur í 430 kommunur. Norra er eisini býtt sundur í fimm landspartar.
Bara uml. 3 % av Noregi er egnað til dyrkilendi [3], annars eru mest fjøll, berligar víddir og djúp vøtn. Mesta og besta landbúnðarjørðin er fram við og innast á botni í fjørðunum. Mongu, longu og djúpu firðirnir vórðu til, tá ið skriðjøklar skriðu av fjøllunum út ímóti strondini og gróvu seg níður í dalarnar. Firðirnir eru frá náttúrunar hond góðar havnir, og har búgva nógvir útróðarmenn og bøndur. Mong ferðamannaskipi á føgru norsku fjørðunum.
Norðastu partarnir í Norðurskandinavia og Norðurnoregi eru norðan fyri norðurpólkring. Á hásumri setur sólin ikki her, og tað er ljóst alt samdøgrið. Á hávetri rísur sólin ikki, tað er myrkt alt samdøgrið. Longri norður vit koma, longri er midnáttarsól og vetrarmyrkur. Norðast í hesum londum er myrkt næstan tveir mánaðir um veturin.
Landslagið[rætta | rætta wikitekst]
Fyri o.u. 600-350 mió árum síðan vórðu Kaledóniafjøll til. Tey ganga ígjøgnum alt Noregs land, sunnanífrá og norðureftir, og mynda landslagið. Fjøllini reistu seg á markinum millum tvær meginlandaplátur, sum stoyttu saman. Har tilfarið í undirgrundini var serliga hart, eru framvegis illgongd og høg fjøll - Jotunheimur, Hallingskarvet og Lyngsalpur. Kaledóniafjøll og ístíðarísurin hava í felag myndað landslagið. Í seinastu ístíð lá alt landið undir ísi. Ísskjøldurin trýsti landið niður, gróv botnar og dalar og flutti burtur eyr og grót, sum seinni varð morenulendi.
Næstan helvtin av Noregs landi er oman fyri skógarmarkið (umleið 49,5 %), 20 % er meira enn 900 m. oman sjóvar. Nógvastaðni er gaddajørð og grunnlendi, og veðurlagið ómilt. Hetta ger, at nytta bara fæst úr o.u. 23 % av landinum, um 3 % er velt og um 20 % er skógur. Hóast Noreg fer væl norður um 70°, frysta havnir og firðir ikki, tí at Golfstreymurin gongur eystur og norður við allari strondini.
Noreg, vestari parturin av skandinavisku hálvoynni, er smalt, langt land, úr norðasta í sunnasta landoddan eru 1700 km., meðan breiddin har, sum tað smalast er, er ikki meira enn einar 15 km. Fram við at kalla allari vesturstrondini er yðjandi fult av skerum og oyggjum, men innanfyri henda skergarðin er so djúpt, at har er farandi við heilt stórum skipum, bert tey hava kunnugan mann umborð. Tá ið hann liggur vestaneftir, kann vera ódnarveður uttan fyri skerini, men deyðaslætt innanfyri. Fyri at gera siglingarleiðina tryggari hava teir sett lyktir ella vitar á nógvar av hólmunum og oyggjunum. Firðirnir eru nógvir, og summir av teimum eru óføra langir, tann longsti er Sognfjørðurin, sum er 200 km. Oftast eru firðirnir heilt djúpir, og hetta sæst eisini av teimum nógvu býunum, sum standa fram við teimum. Summastaðni fram við strondini er berg fyri, og ofta reisa steyrrættir hamrar og báðuminni firðirnar, og í støðum eru teir so høgir, at sólin sleppur ongantíð at.
Á einum vanligum landkorti er tann parturin av landinum, sum er hálendi, litaður við brúnum og láglendið við grønum, jú hægri landið er, dimmari er tann brúni liturin. Av hesum skilja vit, at tað mesta av Noreg er fjallalendi, men vit síggja eisini, at nógvir dalar ganga niðan millum fjøllini. Teir norsku dalarnir eru ofta bæði grasgóðir og slættir, og á eysturlandinum eru teir rættiliga breiðir. Oftast rennur ein stór á, elvur, ið norðmenninir kalla, oman gjøgnum dalin, og báðuminni ánna standa húsini. Úr dalinum sæst ofta upp á eina egg, men garðarnir, helst á sólarsíðuni, kunna standa langt upp í líðini, og bøurin hjá teimum ovastu gørðunum kann ofta vera betri, enn tann hjá teimum niðri í dalinum, og hetta kemur av, at áirnar hava ført so nógvan eyr og sand við sær oman í dalin. Oman fyri bøgarðarnar tekur skógurin við, og hann gongur ofta heilt niðan á eggina, mest er tað fura, bjørk og grann, sum veksur, og skógurin er sundurmarkaður millum garðarnar. Uppi á sjálvum fjallinum vaksa bert smá bjørkatrø, men har sum lægdir ella fløtur eru, kann vera óføra loðið, og har er besti neytahagi. Hetta eru setrarnir, og niðan hagar reka bøndurnir seyð, neyt og hestar um summarið. Summir setrarnir eru heilt langt frá húsum, og fólk má liggja á setrinum ta tíðina, neytini eru har uppi. Á hvørjum setri er tí eitt lítið hús, og rundan um húsið er garður, støðil, sum neytini verða rikin inn á um kvøldarnar. Fyrr var mjólkin altíð gjørd til ost ella kirnað til smør, men nú gongur vegur til summar setrarnar, so teir koma eftir mjólkini við bili. Á summum fjøllunum er ógvuliga berligt, har veksur bara lyngur og steinmosi og so ymiskar fjallaurtir.
Summstaðni reisa hvassar røðir seg við høgum kavataktum tindum. Fleiristaðni eru jøklar, stórar ísfløtur, bréir, sum norðmenn kalla tær, tann størsti eitur Jostadalsjøkulin. Tá ið køld ár eru, hava jøklarnir seg omaneftir, og tað hevur hent, at teir eru komnir líka oman í tær dyrkaðu líðirnar, so bæði bøur og hús er farið undir ísin. Tey seinnu árini eru teir minkaðir. Størstu fjøllini eru Jøtunheimurin, Kjølurin, Dovrafjøll og Langfjøllini. Hægstu tindarnir eru Galdhøpiggen 2470 m., Gliturstindur 2460 m. og Snjóhettan 2300 m. Frálíka natúrvakurt er á fjøllunum, og nøgd av fólki, bæði úr Skandinavia og aðrastaðni, fer hagar til stuttleika, men ísurin er svikaligur, ofta kunna rivur vera í honum, sum ókunnugt fólk ikki varnast um, so tey ganga í tær.
Fyri at gera tað lættari hjá fólki at ferðast í hesum óbygdum hava norðmenn frá gamlari tíð bygt smáttur víða hvar á fjøllunum, so fólk fáa hildið til har, tá ið kavarok kemur á tey. Har sum gøturnar ganga eftir fjøllunum, standa varðar sum í Føroyum. Nú verða bygdagøturnar lítið brúktar, tí teir hava lagt bæði jarnbreytir og vegir eftir fjøllunum. Á fjøllunum eru bæði úlvar og bjarnir, men kortini er ikki so nógv til av teimum nú sum fyrr. Villrein er nakað av, og rýpan trýtur ikki. Heilt norðuri ígjøgnum, á Finnmarkini teir kalla, eru stórar heiðar við bæði lyngi og mosa, har halda sámarnir til við reindjórafylgjum sínum. Í Norðurnoregi, helst á oyggjunum, eru góð fuglabjørg, og har eigur bæði lundi, lomvigi og rita. Á summum hólunum eru so stór æðuvørp, at tað er ein heil innløga í dúninum. Summar av oyggjunum har norðuri eru grasgóðar og slættar, og har er óføra nógvur mógvur. Summir dalirnir í Norðurnoreg eru heilt góðir, men enn liggur nógv av landinum sum hagi.
Harðangursvíddir eru størsti háslætti í Evropa, uml. 10 000 km2. Partar av víddunum er friðaður tjóðgarður. Aðrir partar eru undir náttúruvernd. Her eru størstu villreinaflokkarnir í Evropa og mong óvanlig djór og djór, sum eru í týdningarvanda.
Norska landslagið ger tað trupult hjá landbúnaði og flutningi. Men afturfyri liggur væl fyri at fáa nyttu burtur úr vatninum til orku. Og so dregur landslagið nógv ferðafólk til Noregs at síggja órørda og stórfingna náttúru.
Veðurlagið[rætta | rætta wikitekst]
Fram við norsku vesturstrondini er veðurlagið ikki so ólíkt tí í Føroyum, kortini er tað ikki so skiftandi sum her. Vetrarnir eru oftast heldur lýggir, og mesta avfallið fellur niður sum regn. Hetta ger Golfstreymurin, sum rekur norður við allari strondini, hann hevur lýkku í sær, og havættirnar verða tí ikki so kaldar. Sumrini kunna ofta vera heldur vátlig, og sjáldan eru tey heilt heit. Veðurlag sum hetta kallast strondveðurlag.
Á eysturlandinum er veðurlagið øðrvísi, har eru vetrarnir kavamiklir og harðir, men sumrini eru heit. Hetta er landveðurlag. Norðast í Noreg er veturin eisini harður, 30-35 °C (-22 til -31 °F) kuldastig er ikki óvanligt, og ofta legst ógvuligur kavi niður, men kortini plagar ísur ikki at forða fyri siglingini. Ofta ganga strangir stormar, sum gera nógv um seg. Annars halda teir, at tað er væl lýggjari í Norðurnoreg, enn tað var fyri einum 100 árum síðani. Eplir og røtur vaksa heilt norðuri í Finnmarkini, og í teimum veðurgóðu dølunum veita teir ikki sørt av korni. Har norðuri stendur sólin um hásummarið á luftini alt samdøgrið, men mitt í november hvørvur hon og sæst ikki aftur í tveir mánaðir.
Sjógvurin við Noregs strendur hevur almikla ávirkan á veðurlagið í landinum. Flógvur sjógvur rekur úr Atlantshavi í bæði Pólhav og Noregshav og ger lýggjari veðurlag. Veðurlagið er skiftandi, landið er stórt, og jarðfrøðiligu viðurskiftini eru ymisk. Høgu fjallaryggirnir gera, at avfallið er nógv á Vesturlandinum, og veðurlagið er meira støðugt á Eysturlandinum.
Tað er óguliga ymiskt, hvussu hitaviðurskiftini eru ymsastaðni í Noregi. Serliga trý viðurskifti gera seg galdandi:
- Breiddarstig. Jú longri norðuri, jú kaldari.
- Hæddin oman sjóvar. Tað verður umleið 0,6 °C (32°F) stig kaldari hvørjar 100 m., vit koma upp í fjøllini.
- Teinurin frá strondini. Jú nærri strondini, lýggjari er veturin.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsstaðurin er Oslo. Landið eystanfyri Oslofjørðin eitur Østfold. Har eru býirnir Fredriksstad, Halden, Moss og Sarpsborg. Í øllum hesum býunum eru ídnaðarvirkir. Tey flestu framleiða okkurt úr viði. Vestan fyri Oslofjørðin er Vestfold. Har eru býirnir Sandefjord, Kongsberg, Skien, Drammen og Fredriksstad. Sandefjord er reiðarabýur, við Kongsberg høgga teir silvur, og har er eisini ein vápnasmiðja. Í Porsgrunn og Rjukan gera teir salpetur. Arendal og Kristiansand eru fiskivinnubýir. Bergen er næststørsti býur í Noregi. Trondheim er gitin fyri dómkirkjuna, sum man vera ein tann vakrasta í øllum Norðurlondum. Størstu býirnar á Norðlandinum eru Narvik og Bodø. Við Kirkenes tætt við russiska markið eru stór jarnnám.
Størstu býir í Noregi 2012:
Fylkir í Norra[rætta | rætta wikitekst]
- Akershus
- Aust-Agder
- Buskerud
- Finnmark
- Hedmark
- Hordaland
- Møre og Romsdal
- Nordland
- Nord-Trøndelag
- Oppland
- Oslo
- Østfold
- Rogaland
- Sogn og Fjordane
- Sør-Trøndelag
- Telemark
- Troms
- Vest-Agder
- Vestfold
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini: Politiskir flokkar í Norra
Stjórnarskipan[rætta | rætta wikitekst]
Noreg er kongsveldi. Stjórnarovasti er Haraldur kongur V; Harald V kongur av Noregi saman við Haakon Magnus krúnprinsi og dóttur hansara Ingrid Alexandra, sum er nummar trý í arvafylgjuni til norsku trónuna. Núverandi norska kongshúsið er ungt. Abbi núverandi Noregs kong, Håkon VII, var í 1905 á eini fólkaatkvøðu valdur til kong eftir at samveldið við Svøríki fór í upploysn. Áðrenn hann gjørdist kongur í Noregi, nevndist hann Carl prinsur og var næstelsti sonur Fríðrikk VIII í Danmark. Núverandi Noregs kongur er triðjur í røðini í hesi ættini. Olav V ráddi fyri borgum frá 1957 til 1991, tá núverandi Harald 5 tók við. Ongantíð fyrr hevur fólksligi stuðulin til norska kongshúsið verið størri enn í 2014; ein kanning, sum Norstat hevur gjørt fyri NRK vísir, at 82 prosent av fólkinum í Noregi tekur undir við at Noreg framhaldandi skal vera eitt kongsveldi [4].
Í Noregi er eisini fólkaræði, t.e., at norðmenn velja, hvør skal á ting. Fjórða hvørt ár verða 169 umboð vald í Stórtingið. Allir borgarar í Noregi, sum fylla 18 ár í valárinum, ella eru eldri, hava valrætt. Stórtingið samtykkir lógirnar, sum skulu galda í Noregi, og Stórtingið velur eisini landsins stjórn. Almenna umsitingin veksur. Samfelagið verður meira og meira fjøltáttað og tískil truplari at stýra. Tí verða tey, sum arbeiða fyri bæði land og kommunur fleiri. Í privatu vinnuni verða fleiri, sum veita fólki ymsar tænastur, nevnast kunnu krambafólk, fólk í ferðavinnuni, sakførarar, v.fl. Noreg er heimsins besta land at liva í; tað vísur eitt yvirlit hjá ST, sum vísur hvussu livikorini eru í heimsins londum [5]. Yvirlitið tekur hædd fyri m.a. livialdri, útbúgving og inntøku pr. íbúgva. Yvirlitið brúkar tøl frá 2010 til at rokna livikorini út og hevur Avstralia og New Zealand sum ávíkavist nummar tvey og trý á listanum. Danmark er á einum 19. plássi, meðan Niger, Kongo og Simbabvi eru niðast [6].
Skúlaskapur[rætta | rætta wikitekst]
Skúlarnir tróta ikki í Noregi, barnaskúli er í hvørjari bygd, og so eru nógvir fremhaldsskúlar og háskular. Í Noregi er 10 ára skúlaskylda, og øll hava rætt til 3 ára skúlagongd afturat. Tað merkir, at tey flestu ganga í skúla í minst 13 ár, áðrenn tey koma út í vinnulívið [7].
Javnrættindi[rætta | rætta wikitekst]
Noregi er ein av fyrstu tjóðum ið broytti støðu tá tað kom til kvinnu rættindi, minniluta rættindi og rættindi til kynsligan samleika.
Norra er heimsmeistari í javnstøðu. Tað vísir ein kanning frá World Economic Forum í 2008 [8]. Granskarar hava mett londini eftir hvussu kvinnur hava atgongd til útbúgving, heilsu, politiska makt og pengar. Noreg liggur ovast á javnstøðulistanum, beint framman fyri Finnland. Á triðja plássi liggur Svøríki. Danmark er nummar sjey á listanum [9]. Samkynd kunnu giftast í Noreg; Norra fær kynsleyst hjúnalag í 2008, og samstundis sleppa samkynd at ættleiða børn. Hóast tað gjørdist lógligt hjá samkyndum og tvíkyndum monnum at geva blóð í Svøríki í 2010, og í Stóra Bretlandi í 2011, hevur Norra enn ikki valt at broyta lógina [10]. Hóast samkyndir og tvíkyndir menn ikki at sleppa at geva blóð, so sleppa samkyndar og tvíkyndar kvinnur væl tað.
Yvirgangur[rætta | rætta wikitekst]
Óttin fyri yvirgangi í Noregi í 2012 er so mikið stórur, at stjórnin hevur kunnað fleiri stórtingslimir um vandan fyri yvirgangi [11]. Løgmálaráðharrin, Grete Faremo, og verjumálaráðharrin, Anne-Grete Strøm-Erichsen, vóru tann 1. oktober 2012 á einum loyniligum fundi við uttanríkis- og verjunevndina hjá Stórtinginum, har tær kunnaðu um økta vandan fyri yvirgangi. Ráðharrarnir nevndu nøvnini á fleiri islamistum, sum kunnu hugsast at ætla at fremja yvirgang. Sum skilst er hetta fyrstu ferð, at upplýsingar um navngivnar persónar verða latnar á einum slíkum fundi. Við á fundinum vóru eisini umboð fyri fregnartænastuna hjá politinum, PST, og fregnartænastuna hjá herinum. Hildið verður, at umleið 40 persónar í Norra verða mettir at vera møgulig vandamikil yvirgangsfólk. Nøkur teirra eru norðmenn, sum hava vent um til islam. Hini eru fólk, sum eru ættað úr Afganistan, Pakistan, Irak, Somalia, Tunesia og Algeria. Sambært fregnartænastunum hjá løgregluni og verjuni hevur óttin fyri yvirgangsálopum í Noregi ongantíð verið størri enn í 2012.
Brotsverk[rætta | rætta wikitekst]
Millum tær mongu talvur, sum hava sett sær fyri at lýsa heimsins londum, er "Global Peace Index", ið heftir seg við vandamál, at liva í ymsu londunum. Í 8 ár hevur Institute for Economics and Peace (IEP) skipa henda lista, sum vísur at Irak er ótryggasta landið at liva í og Noreg er tryggasta land í øllum heiminum [12][13]. Fyrningarfreistin fyri dráp og álvarslig brotsverk kann gerast søga í Noregi. Tað merkir, at ein brotsmaður ongantíð sleppur undan revsing. Stórtingsnevndin við løgmálum fer væntandi í mars 2014 at atkvøða um at beina burtur 25 ára fyrningarfreistina í álvarsligum brotsverkum. Tað er Kristiligi Fólkaflokkurin, sum hevur lagt uppskotið fram. Flokkurin vil beina burtur fyrningarfreistina í álvarsligum málum sum siðamisbroti, neyðtøku- og drápsmálum. "Eg eri troyttur av at síggja, at brotsmenn sleppa at ganga leysir, tí revsimál eru fyrnað", sigur framsøgumaður Jan Arild Ellingsen hjá norska Framburðsflokkinum. Framburðsflokkurin legði eitt líknandi uppskot fyri Stórtingið í 2013, men tá hendi onki meira, tí uppskotið skuldi takast við í ein størri "pakka" [14]. Roknað verður við, at meiriluti fæst fyri uppskotinum at burturbeina fyrningarfreistirnar fyri álvarslig brotsverk í Noregi [15].
Skøkjulevnaður[rætta | rætta wikitekst]
Skøkjulevnaður er ólógligur í Norra. Í Noreg verður skøkjulevnaður mettur sum harðskapur móti kvinnuni, og hetta varð bannað við lóg í 2008. Alsamt fleiri norðmenn verða tiknir fyri at keypa sex frá skøkjum. Norska løgreglan hevur t.d. í 2008 tikið 260 menn. Fleiri enn 95 % av teimum norsku prostitutieraðu eru útlendingar; flestu skøkjurnar í Noreg eru úr Nigeria og Eysturevropa [16].
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Sum heimsins fimtistørsti oljuframleiðari er Noreg á 23. plássi millum heimsins týdningarmestu búskapir. Strondin í Noregi er long, og sjógvurin hevur altíð havt stóran týdning. Nógv tættbygd pláss eru á vesturstrondini og í Tróndaløgum. Jarðgass og olja hava stóran týdning hjá teimum, sum búgva á vesturstrondini. Og flest øll í Norðurnoregi liva av fiskavinnu. Arbeiðsplássini í bæði fiskivinnuni og landbúnaðinum eru nógv fækkað seinastu árini. Nú arbeiðir bara 30. hvør norðmaður í hesum vinnum. Tað eru 2,9 % [17].
Tá ið komið varð fram á olju og gass í Norðsjónum í 1969, hevði tað stórar búskaparligar broytingar við sær í Noregi, og landið er nú størsta oljuland í Evropa. Mong túsund fólk starva í oljuvinnuni, annaðhvørt á boripøllum, á reinsiverkum ella í smiðjum, ið gera til dømis skip og pallar til oljuvinnuna. Noreg selur hinum londunum í Evropa meginpartin av oljuni og gassinum. Mong fólk arbeiða í ídnaðinum, týðandi vinnuvegir eru skipasmíð, námsvinna og oljuvinna.
Handilsflotin í Noregi er ein av heimins størstu. Mong túsund fólk arbeiða á skipasmiðjum og sigla við farmaskipum og ferjum, sum javnt og samt sigla ímillum býirnar og oyggjarnar á vesturstrondini. Størsti havnabýur er høvuðsstaðurin, Oslo. Sløk hálv millión fólk búgva í hesum ferðarmikla býi, sum er mentunarligur, útbúgvingarliður og íðnaðarligur miðdepil í landinum.
Í 2004-2014 hevur virðisøkingin í Norðurnoregi verið tvær ferðir størri enn nakra aðrastaðni í landinum. Í Norðurnoregi hevur tann árligi vøksturin verið 9 prosent ímóti 1,5 prosenti longri suðuri í landinum. Vinnugreinarnar, sum hava givið Norðurnoregi so stóran fyrimun, eru olja og gass, fiskivinna og aling, sjóvinna, flutningur og námsvinna. Hetta kemur fram í einari frágreiðing, um greiningarfyritøkan Oslo Economics og norska reiðarafelagið Rederiforbundet hava skrivað í februar 2014 eftir at hava kannað virðisøkingina í teimum norðastu økjunum í arktisku londunum Noregi, Kanada, USA og Russlandi. Kanningin vísir eisini, at virðisøkingin í Norðurnoregi hevur verið størri enn í norðurøkjunum í hinum londunum [18].
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Bara uml. 3 % av landinum er dyrkað. Veðrið setur harðar treytir fyri landbúnaði í Noregi. Tað er kalt og grýtut lendi, so tað er fáastaðni, at landbúnaður fæst at kasta nakað av sær. Landslagið er betri til beiti. Tí hava flestu bøndur í Noregi kríatúr. Helst seyður trívst væl, tí seyður kann ganga í brattlendi. Seyðurin er bara inni, tá ið nógvur kavi liggur.
Hóast ikki meir enn uml. slakur triðingur av Noreg er undanvelt, so livir 20 % av fólkinum av landinum, men tá er skógbrúkið uppíroknað. Besta jørðin er á eysturlandinum, í Eysturdalinum, Gudbrandsdalinum og Valdres. Har eru summir garðarnir heilt stórir, og teir velta bæði hveiti og bygg, annars er havri tað kornslagið, sum verður mest velt í Noregi. Røtur og eplir verður velt um alt landið. Av tí teir hava so góðan summarhaga, hava norsku bøndurnir nógv neyt, harfyri mugu teir eisini hava nógv hoyggj, og grasbøurin er tí bæði stórur og væl umsitin. Í teimum sløttu dølunum á eysturlandinum brúka teir maskinamboð, men nógvastaðni er bøurin so brattur, at hann má sláast við líggja. Oftast liggur eitt strekki av skógi til garðarnar, og nógvur bøndur fáa tá líka nógv burtur úr skóginum sum tað, garðurin annars gevur av sær. Trøini verða høgd um heystið og veturin, síðan draga teir tey út á áarbakkarnar, og tá ið toybilið kemur um várið, verða tey floytt oman eftir ánni til sagvirkini, sum standa niðri í slættadalinum, har sum áin rennur møk. Ikki ber til at lata trøini reka, sum tey vilja, nakrir menn mugu fara við og ansa eftir, at tey koma ikki føst. Hesir menn, floytarar teir kalla, mugu vera bæði kvikir og djarvir, tí ikki er sjáldan, at teir noyðast út eftir stokkunum til at loysa, tá ið onkur stokkur er komin tvørtur fyri og heldur øllum fylgsninum. Tær áirnar, sum einamest viður verður floyttur eftir, eru Lågen í Gudbrandsdalinum og Glommen í Eysturdalinum. Nógv av viðinum verður útflutt sum hølvað og tilsagað timbur, men nógv verður eisini brúkt sum ráevni á ymsum ídnaðarvirkjum, ella smiðað til møblar og annað í sjálvum landinum. Á summum ídnaðarvirkjunum mala teir viðin sundur og gera hann til cellulosu, og úr henni kann fáast ymiskt, til dømis filmir, kunstsilki, spreingievni, o.a.
Eystan og sunnan fyri Tróndheimsfjørðin er slættlendi, og har eru enn sum fyrr nógvir og stórir garðar. Á summum av hesum gørðunum fáa teir ovurhonds nógv hoyggj. Í Norðurnoreg eru garðarnir oftast heldur smáir, og tað vanliga er, at bøndurnir, ið hvussu er teir, sum sita nær við strondina, rógva út, tá ið tað ber teimum til. Norðast í Noreg á Finnmarkini búgva sámarnir. Teir liva av reindjórahaldi. Um veturin ganga djórini inni á heiðunum og skava sær mosa upp undan kavanum, og um summarið reka teir tey oman móti strondini. Í hørðum vetrum, tá ið skari legst á kavan, fara tey at svølta, og tá er skjótt til at tey fara burtur av leið. Men tá er vandi fyri hond, tí úlvarnir leggjast á tey, og sámarnir munna hala avstað við hundum at leita. Tey seinnu árini hava teir roynt at fáa hoyggj sunnanífrá, tá ið ringast hevur staðið til. 150 djór má ein maður hava, fyri at húskið kann hava nóg mikið til at liva av. Fyrr búðu sámarnir altíð í tjøldum, men nú eru teir flestu búfastir.
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Koli er lítið til av í Noregi, men jarn høgga teir í fleiri støðum, málmurin er kortini ikki nær so góður sum tann svenski, teir rokna við, at tað eru ikki meira enn 30 % av reinum jarni í honum, tað mesta verður selt av landinum. Kopar er í fleiri støðum, bestu námini eru við Rørås. Við Kongsberg høgga teir silvur, djúpasta holið er 1000 m. undir jørð. Mesta grótið í Noreg er granitt, hetta er bæði hart og vakurt grótslag. Tætt við býin Halden hava teir ovurhonds stórt gróthol. Har verður grótið sagað ella høgt til flísar ella laðingargrót, og síðan verður nógv av tí selt til ymis lond. Summastaðni er eitt annað grótslag, sum eitur skifer, tað verður sagað til taksteinar. Til drívkraft í ídnaðarvirkjunum brúka teir allastaðni elmegi, og hon trýtur ikki í Noreg. Fossarnir eru bæði stríðir og nógvir og elvirkini mong. Eitt tað størsta elverkið er við Rjukanfossin á Suðurlandinum. Har gera teir ovurhonds nógv kálksalpetur. Nógvur ídnaður virkar vøruúrdráttir úr bæði fiskivinnu og landbúnaði. Nevnast kunnu t.d. sláturvirki, mjólkarvirki og virki, sum súlta grønmeti og frukt. Nevnast kunnu eisini virki, sum gera ymsar útdráttir úr fiski o.ø. Norðmenn fáa nógva orku úr náttúruni. Teir fáa t.d. ravmagn úr vatnorku. Noreg er eitt av teimum fáu londunum í heiminum, sum fær alla el-orku sína úr vatnorkuverkum.
Norðmenn fáa uml. 12 ferðir so nógva jarðgass og olja, sum teir brúka sjálvir. Meginparturin verður tískil fluttur út. Síðani fyrsta oljukeldan, Ekofisk, varð funnin á norska landgrunninum í 1969, hevur oljuvirksemið otað seg longur og longur norður eftir framvið norsku strondini. Í dag fevnir leitingin eisini um økini heilt har norðuri í Barentshavinum. Men tað finnast eisini undantøk tvs. øki, har mótstøðan móti oljuleiting hevur verið so mikið stór, at tað hevur ikki eydnast oljumyndugleikanum at fáa grønt ljós frá Stórtinginum til at lata upp t.d. leiðirnar við Lofoten, Vesterålen og Senja fyri oljuleiting og eftir tað framleiðslu. Flokkarnir í Stórtinginum eru ósamdir um í heila tikið at loyva leiting í hesum økinum, ið er ríkt fiskiøki og sera náttúruvakurt. Arbeiðaraflokkurin, Høgra og Framburðsflokkurin eru fyri leiting. Sosialistiski Fólkaflokkurin, Miðflokkurin, Vinstri og Kristiligi Fólkaflokkurin eru ímóti [19]. Higartil hevur tað so ikki verið møguligt at fáa meiriluta fyri oljuvirksemi í økinum.
Fiskiskapur[rætta | rætta wikitekst]
Av tí fólkinum, sum býr úti við norður- og vesturstrondina, livir tað mesta av hvalaveiði, fiskiskapi ella sigling. Fiskurin trýtur ikki fram við norsku strondini. Á Sørlandinum fiska teir nógvan makrel. Um summarið fáa teir hann í gørnum, sum verða sett um kvøldið og tikin uppaftur morgunin. Um heystarnar kemur makrelurin inn á firðirnar, og tá kasta teir nót eftir honum. Á Vesturlandinum er tað toski og sild, teir royna eftir. Í januar mánað koma sildatorvurnar inn móti Mørustrondini, og so geva tær seg so við og við suður við landinum. Sildin verður fingin bæði við snurpunót, og, tá ið torvurnar geva seg heilt inn á firðirnar, við vanligari nót. Fitisildin kemur um heystið og stendur fram við allari vesturstrondini líka norður í Finnmarkina. Nógv av sildini verður saltað, og nakað verður lagt í blikk, men meginparturin fer til sildaoljuvirkini og verður gjørt til t.d. sildamjøl ella sildaolju.
Nú kraftblokkur meira og meira verður settur í veiðiskipini, og teir kunna nýta bæði betri og størri nótir, kann hetta økja nógv um veiðinøgdina. Toskur fæst fram við allari vesturstrondini, men bestu miðini eru norðuri við Lofoten og Møre. Januar til apríl er besta tíðin har norðuri, tá kemur fiskurin inn at gýta og stendur ofta tættur á grunnunum. Tá leita smærri og størri før av øllum norðurlandinum til Lofoten. Í øllum bygdum har norðuri, sum hava so fræga bryggju, at skip fáa lagt at, yðjur við fólki, og tað er sum lívið er vaknað av nýggjum aftan á tann myrka veturin. Sum allastaðni verður nú í Noregi meira og meira av tí fiski, sum kemur feskur til lands, skorið til flak og útflutt í frystum líki. Størsta flakavirkið í Noreg er Findus í Hammerfest, sum føroyskur verkfrøðingur hevur verið uppií at leggja til rættis [20]. Nakað av fiskinum verður saltað og selt sum saltfiskur til t.d. Italia og onnur lond, ella hann verður virkaður til klippfisk og seldur til Brasil ella Spania. Men nógv verður bara flakt og síðan hongt upp at turka. Norðmenn selja eisini hópin av turrum fiski til lond í Afrika.
Eitt annað gott fiskipláss er norðuri í Finnmarkini. Um várarnar kemur eitt lítið laksaslag, sum eitur loddan, inn á firðirnar at gýta, og toskurin gongur aftan á hana. Hesa árstíðina kunna teir fiska heilt nógv har norðuri. Men Íshavið er svikaligt, og ikki er tespiligt, tá ið hann brennur á við kavaroki og stormi av útnyrðingi. Men tað er ikki bara fram við strondini, at norðmenn royna. Summir leita eisini til Hetlands ella Føroya, og summi línuskipini royna í Eystur- og Vesturgrønlandi og føra góðan fong av toski og kalva heim. Í norsku áunum er væl til av bæði eyrriða og laksi, og helst norðuri í Troms veiða teir hópin av laksi. Í vøtnunum er nógvur eyrriði, og menn fáa hópin av peningi frá fremmandum sílafiskarum, sum leiga sær rætt at fiska.
Kópi skjóta norðmenn nakað av. Tey skipini, sum veiða kóp, royna heilt norðuri í Íshavinum, og teir skjóta kópin á ísinum. Hetta er vandamikil veiða, og skipini mugu vera ógvuliga sterkt bygd. Fyrr skutu norðmenn hópin av stórhvali í Íshavinum, men hann minkaði so nógv, at tað loysti seg ikki. Teir góvust kortini ikki, men fóru líka suður í sunnara Íshavið at royna. Fyrst høvdu teir støð á nøkrum oyggjum har suðuri, sum taka við hvalunum frá hvalastingarunum til at skera upp og og viðgera teir, meðan onnur skip flyta útgerð til teirra. Flestu av hesum flótandi hvalakókaríunum, teir kalla, eru úr Sandefjord í Vestfold.
Afturat tí stóra fiskiflotanum hava norðmenn eitt ógvuliga stórt tal av farmaskipum, norski handilsflotin er millum teir størstu í heiminum. Nógv av hesum skipunum sigla millum ymsar havnabýir í Evropa og pláss í øðrum heimspørtum, og tað kunna ganga ár ímillum, at tey eru heima í Noregi. Tey seinnu árini hava teir bygt nógv tangaskip, sum sigla við olju frá oljulondunum. Summi av teimum eru ógvuliga stór, upp um 100 000 tons, og norsku reiðaravirkini vinna stórpening frá siglingini.
Afturat vanligu fiskivinnuni, hevur eitt nýtt slag av fiskivinnu tikið seg upp seinastu 30 árini. Tað er aling. Alararnir hava fisk í "fjósi" [21]. Teir hava fisk í stórum nótum úti á sjónum. Henda "nýggja" vinna hevur havt stórar trupulleikar at dragast við. M. a. hava nógvar fiskisjúkur gingið í alibrúkunum. Men nú eru norðmenn um at fáa bast sjúkunum, so nú fáa alarar tikið nógvan fisk hvørt einasta ár. Og nú er eisini aling tryggari vinnuvegur enn vanlig fiskivinna.
Skógbrúk[rætta | rætta wikitekst]
Umleið 40 % av Noregi eru skógvaksin. Góð nytta fæst burtur úr skóginum. Trøini verða feld og brúkt í bæði pappírsvinnuni og byggivinnuni. Sumt verður eisini tikið til brenni. Tí er skógarvinnan tryggasta inntøka hjá nógvum bóndum.
Handilsviðurskifti[rætta | rætta wikitekst]
Í 2010 seldu norðmenn tænastur og vørur fyri 137,0 mia. $ í útlondum, og teir keyptu 74,0 mia. $ [22]. Tað er heilt nógv, afturímóti øðrum londum. Meiri enn helvtin av norska vøruútflutninginum eru olja og jarðgass. Uttanríkishandil Noregs er grundaður á náttúrutilfeingið, á málm og onnur steinsløg, fiskivinnu, skógarvinnu og fossamegi. Nú er búskapurin mest bundin av oljuvinnuni. Stórur partur av útflutninginum er orka, olja og gass.
Hesi lond handlar Noreg við (sbrt. CIA World Factbook 2009 [23]):
Samferðslukervi[rætta | rætta wikitekst]
Tað sigur seg sjálvt, at í so fjallbygdum landi sum Noreg er torført at gera vegir. Teir hava skjótgangandi skip at sigla millum størstu býirnar, og so sigla smærri før til tey smærru plássini. Men teir hava eisini langar vegir og jarnbreytir. Jarnbreytin millum Bjørgvin og Oslo er soleiðis 500 km. Hendan jarnbreytin var ógvuliga torfør at leggja, nógvastaðni vóru djúpar gjáir fyri, sum teir máttu byggja brúgvar tvørturum, og í nógvum støðum máttu teir spreingja seg ígjøgnum fjøllini. 178 tunlar eru á vegnum, og tann longsti er 5 km. langur. Í stórkava um veturin er torført at fáa koyrt, teir brúka kavaplógv, men viðhvørt kunna fannirnar vera so stórar, at tær heldur ikki koma fram. Ein enn longri jarnbreyt er tann millum Trondheim og Oslo. Bilvegirnir eru nógvir, nú mesta samferðslan millum bygdirnar gongur við bili. Síðstu 50 árini hevur flogferðslan í Noregi sum aðrastaðni fingið størri og størri týdning. Størstu flogstøðirnar eru Gardemoen-støðin í Oslo og Flesland í Bjørgvin [24]. Tað eru kortini ikki øll flogfør, sum seta seg á landi. Summi bæði seta seg og taka seg á flog av sjónum, og hetta slagið verður nakað brúkt í Norðurnoregi.
Av tí at so lítið fólk býr í Noregi, og landið er smalt og langt, verður ofta langt at flyta fólk og farm. Fyrr var næstan allur tungur farmur fluttur við skipi. Flutningur yvir land gekk seint og var ótryggur. Fjøll og djúpir dalar, og ikki at tala um kavan um veturin, elvdu til stórar trupulleikar. Seinastu árini eru íløgur lagdar í berghol og vegir. Tí ber til at koyra nógvastaðni um veturin nú, har ikki var hugsingur um at fara fyrr. Tí verða farmur og fólk mest flutt við bili nú á døgum. Er langt at fara, eru bæði flogfør og tok til at taka.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Norska fólkið, næstu frændur okkara, er yvirhøvur eitt arbeiðssamt og djarvt fólk. Um norsku sjómenninar verður sagt "der fartøj flyte kan, der er han første mann" [25], og fleiri av teimum gitnastu kanningarmonnunum í Polarlondunum hava verið norðmenn. Trúgvin er sum í hinum Norðurlondunum tann lutherska. Í norðastu fylkjunum er mesta fólkið sámar. Í 2008 fluttu tilsamans 66 961 fólk til Noregs. 23 615 norðmenn fluttu í útlond [26]. Mest nýttu nøvn í Norra í 2008 eru gentunavnið Linnea og dreingjanavnið Lukas. Árið fyri vóru hesi Sara og Mathias. Annars eru hesi ofta ovarliga á listanum: Markus, Jakob, Jonas, Emma, Thea og Nora. Tekur man Oslo burturúr, so er ein munur at síggja. Nógv mest nýtta dreingjanavn í Oslo er Mohammed. Triðja hvørt barn í Oslo kemur frá ikki-norskari bakgrund.
Í byrjanini av 2014 hevur Noreg 25.000 fleiri menn enn kvinnur. Men fyri tíggju árum síðani vóru 39.000 fleiri kvinnur enn menn [27]. Av londunum í Evropa við einum fólkatali yvir eina millión, eru Noreg og Írland tey einastu londini sum hava yvirskot av monnum. Í Noregi er 49,7 prosent kvinnur, sum merkir at tað í 2014 eru 990 kvinnur pr. 1000 menn.
Náttúra[rætta | rætta wikitekst]
Náttúruvernd[rætta | rætta wikitekst]
Stórur partur av Noregs landi er hagi og skógur, og helst í fjøllunum og ónomin náttúra. Hesi øki eru ógvuliga viðkvom og tola erlítla dálking. Súrt regn og geislavirkið avfall hóttir áir, vøtn og skóg. Tí taka norðmenn dyggiliga undir við millumtjóða náttúruvernd. Av tí at Noregs náttúra er so egin og fjølbroytt, hevur Noreg millumtjóða skyldu at verja plantur, náttúru og sjáldsom djór, til dømis jervin.
Gróður[rætta | rætta wikitekst]
Á láglendinum í Suðunoregi veksur leyvskógur og annar vøkstur, ið trívst væl í hita. Vanligasti skógurin í Noregi er nálaskógur, bæði grann og fura, lyngur og mosi grør ímillum trøini. Ovast í líðunum veksur bjarkskógur, og har er nógvur soppur. Í fjøllunum er fjølbroyttur vøkstur, í neðra er pílur, lyngur og dvørgbjørk, í erva aktisk frosmýri, og har vaksa bara harðbalnar smáar urtir, til dømis rýpuber og fjallabrúður. Ovast á fjøllum við jøklarnar er als eingin vøkstur. Skógur veksur ikki í arktiskum veðurlagi.
Dýralívið[rætta | rætta wikitekst]
Mong dýr í Noregi hava lagað seg eftir arktiskum veðurlagi - jervur, læmingur, reinsdýr, fjallarevur og snjóugla, sum eru norðast og hægst á fjøllum. Í skóginum eru t.d. hara, revur og elgur. Har byggja rovfuglar, til dømis falkur, heykur og ugla, og smáfuglar í stórum tali. Sunnari í landinum, har veðurlagið er lýggjari, eru grevlingur, stálormur og rádýr. Við strondina er vaðfuglur, sjófuglur og másafuglur, og í sjónum er sumstaðni hvalur og kópur. Nógvastaðni fram við sjónum eru fuglabjørg, har bjargafuglur og svartfuglur byggir í meingi. Vantandi føði av ovurfiskiskapi, oljudálking og umhvørviseitran hevur borið við sær, at bjargafuglurin síðan miðskeiðis í sjútiárunum er minkaður í stórum.
Bjarnirnar í Norra verða alsamt færri, meðan talið á úlvum økist. Tað vísir ein frágreiðing frá Rovdata í 2013 [28]. Í 2012 vóru 137 bjarnir í Norra, og var tað ein afturgongd, samanborið við 2011, tá tær vóru 151 í tali. Í 2010 vóru 166 bjarnir í Norra. Hinvegin verða úlvarnir alsamt fleiri í tali, og í 2013 er talið mett til at liggja millum 64 og 77, samanborið við tølini fyri einum ári síðani, tá teir vóru millum 56 og 64 í tali [29].
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Norsk mentan
Klæði[rætta | rætta wikitekst]
Norðmenn eru sera fegnir um tjóðbúnan. Gomlu búnarnir eru ikki teir somu í hvørjari bygd. Farið verður í tjóðbúna, tá ið veitslur eru, til dømis barsil, brúdleyp ella 17. mai. Tjóðardag Noregs, 17. mai, ganga børnini skrúðgongu.
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Norskur fólkatónleikur hevur uppruna sín í gerandisvinnuni. Frá ærgishaldi á fjøllunum stava gomul ljóðføri, til dømis nævurlúrður og bukkahorn, og sermerktir sanghættir, til dømis kulokk og kauking. Fólkatónleikurin var nær knýttur at dansi, og ljóðførini, tey nýttu, vóru til dømis landleiki, munnhørpa og hardingfiól. Sámar hava egnan fólkatónleik joyk.
List[rætta | rætta wikitekst]
Týdningarmesta íkast Noregs til alheims byggilist eru tær sermerktu stavkirkjurnar. Byggihátturin er úr víkingaøld. Røros er á alheims tjóðminnaskránni hjá UNESCO, eins og bryggjan í Bjørgvin, stavkirkjan í Urne og helluristirnar í Alta.
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
-
Ludvig Holberg (1684–1754).
-
Aasmund Olavsson Vinje (1818–1870).
-
Henrik Ibsen (1828–1906).
-
Bjørnstjerne Bjørnson (1832–1910).
-
Jonas Lie (1833–1908).
-
Alexander Kielland (1849–1906).
-
Knut Hamsun (1859–1952).
-
Sigrid Undset (1882–1949).
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://snl.no/Norge/historie_%E2%80%93_3
- ↑ http://www.folkemord.no/Norge/8904/8526
- ↑ http://www.bt.no/na24/article472254.ece
- ↑ http://www.nrk.no/norge/enorm-stotte-til-kongefamilien-1.11720904
- ↑ http://theforeigner.no/pages/news/un-says-norway-still-best-place-to-live/
- ↑ http://www.undp.org/publications/hdr2010/en/HDR_2010_EN_Complete.pdf
- ↑ http://snl.no/Norge/skole_og_utdanning
- ↑ https://members.weforum.org/pdf/gendergap/report2009.pdf
- ↑ http://www.allcountries.org/ranks/gender_gap_gender_equality_country_rankings_2008.html
- ↑ http://www.nrk.no/trondelag/_-homofile-ma-fa-gi-blod-1.8255722
- ↑ http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/Norske-politikere-advart-mot-navngitte-islamister-7024409.html
- ↑ http://voices.yahoo.com/top-5-safest-countries-world-685000.html
- ↑ http://www.theguardian.com/world/2007/may/30/duncancampbell
- ↑ http://www.vg.no/nyheter/innenriks/norsk-politikk/artikkel.php?artid=10104201
- ↑ http://www.vg.no/nyheter/innenriks/norsk-politikk/artikkel.php?artid=10137557
- ↑ http://www.nettavisen.no/nyheter/article3600564.ece#
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html
- ↑ http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10145261
- ↑ http://www.dagsavisen.no/samfunn/vil-vente-med-olj-eboring-i-lofoten/
- ↑ http://img7.custompublish.com/getfile.php/1220930.1277.twtudxxwss/Findus-historikk.pdf?return=www.kystmuseene.no
- ↑ http://www.innovations-report.com/html/reports/agricultural_sciences/report-28555.html
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html
- ↑ http://www.supersaver.no/flyplasser/bergen-lufthavn-flesland
- ↑ http://www.erlingviksund.no/default.asp?k=1&id=20&aid=7
- ↑ http://www.ssb.no/emner/02/barn_og_unge/2011/tabeller/befolkning/bef0700.html
- ↑ http://www.aftenposten.no/okonomi/Darlig-nytt-for-single-menn-7546690.html#.U11pDq1dXud
- ↑ http://www.rovdata.no/Nyheter/Nyhetsartikkel/tabid/3764/ArticleId/2121/Registrerte-faerre-bjorner-i-fjor.aspx
- ↑ http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/Flere-ulver_-farre-bjorner-7217675.html#.Uazko9L0GGUhttp://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/Flere-ulver_-farre-bjorner-7217675.html#.Uazko9L0GGU


text:
Sambia
Tjóðveldið Sambia (alment enskt heiti: Republic of Zambia) er eitt land í í syðra-Afrika við umleið 12,9 mió. íbúgvar. Í norðri hevur Sambia mark við Tansania og Kongo-Kinshasa, í eystri við Malavi og Mosambik, í vestri við Angola, og í suðri við Nambia, Botsvana og Simbabvi. Enskt er tað almenna málið í Sambia. Sambia er stórur háslætti, har eru høg fjøll og djúpir dalar.
Landið hevur fiskiørn sum tjóðmerki, og hon er eisini á sambiska flagginum.
Innihaldsyvirlit
[rætta | rætta wikitekst]
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið landið loysti frá Stóra Bretlandi í oktober 1964, brast politiskt stríð á, og stríð kyknaði ímillum fólkasløgini í Sambia. Stríðið stóð við til 1972, tá ið Kenneth David Kaunda (f. 28. apríl 1924) lýsti Sambia sum einfloksríki. Í 1991 tapti Kaunda á fyrsta fólkaræðiliga valinum í 19 ár. Nú er friðarligari í Sambia enn nógvastaðni í Afrika, hóast 14 fólkasløg eru í landinum.
Lógarbrot[rætta | rætta wikitekst]
Fólk í Sambia eru friðarlig, vinsæl og sera hjartalig. Har nýtist tær ikki at óttast harðskap, men tjóvar og biddarar eru sum flugur allastaðni. Tey, sum eiga pening, hava tað gott og liva væl í stórum húsum. Tey hava húshjálp, sum gera alt arbeiði, bæði inni í húsinum og uttanum. Hjá teimum, ið eftir teirra málistokki eru vælhavandi, er neyðugt at hava høgar gyrðingar og portur uttanum húsini fyri at halda tjóvum burtur.
Eyðkvæmi[rætta | rætta wikitekst]
Í Sambia doyggja nógv ung fólk av AIDS, miðal livialdurin er bert 52 ár [1]. Í Lusaka er spildurnýtt hospis til ung foreldur, ið liggja at doyggja. Tað eru nunnur, ið standa fyri hesum hospis. Tað verður gjørt nógv fyri at upplýsa fólk um smittuvandan, eitt nú við at framføra drama á fríøkjum.
Deyðarevsing[rætta | rætta wikitekst]
Av teimum 53 londunum í Afrika hava 12 lond heilt avtikið deyðarevsing. Senegal avtók til dømis deyðarevsing í 2004, Côte d'Ivoire í 2000, Suðurafrika í 1997 og Angola í 1992. Lond sum Sambia, Mali og Algeria teljast millum tey 14 londini, sum ikki hava framt nakra avrætting seinastu 10 árini, hóast tey formliga ikki hava avtikið deyðarevsing.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Sambia er eitt slætt og vakurt land, men har er lítið dyrkað, og nærum alt er oyðið. Ein rúgva av djórum liva har og alt gongur leyst, uttan leyvur og hýenur. Tó ganga djórini ikki millum húsini. Tjóðargarðarnir, ið eru friðaðir til tess at verja dýralívið, eru meira enn triðingurin av Sambia. Fiskiørnin er vanligur fuglur við stóru vøtnini, har hon veiðir fisk.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Flestu fólk, ið búgva her, arbeiða í koparvinnuni. Tilsamans búgva 42 % av fólkinum í Sambia í býum, meiri enn í nøkrum øðrum landi í Afrika. Mong húski í Sambia hava búð í býum í trý, fýra ættarlið, og tað er sjáldsamt í Afrika.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Sambia er fjórðstørsta koparvinnuland í heiminum, og búskapurin í landinum er ógvuliga nógv ávirkaður av, hvussu gongdin í koparvinnuni er. Miðskeiðis í Sambia eru stórar koparlindir í einum øki, sum er 320 km. langt og 50 km. breitt. Økið verður kallað koparbeltið. Gongd kom á koparvinnuna í 1930-árunum, og koparið hevur fíggjað stóran part av menningini í Sambia. 85 % av útflutningsinntøkunum í landinum eru av hesari vinnu. Fall koparprísurin nógv á heimsmarknaðinum, hevði tað komið ógvuliga illa við búskaparliga. Eitt annað er, at koparið eisini er farið at minka.
Sambia, ið er inni í Afrika, má flyta kopar og aðrar útflutningsvørur ígjøgnum onnur lond til havnabýir, haðan tað kann verða avskipað. Til 1960-árini var meginparturin fluttur ígjøgnum Simbabvi, men viðurskiftini ímillum londini bæði versnaðu, og Sambia legði eina nýggja jarnbreyt gjøgum Tansania. Henda jarnbreyt er nú høvuðssútflutningsleiðin úr Sambia, og verður nevnd Tansamjarnbreytin. Tansamjarnbreytin er úr Sambia til havnabýin Dar es Salaam í grannalandinum Tansania.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Zambeziá, sum er suðurmark í landinum, er umtókt ferðamannamál í Sambia. Her sigla Zambeziá, sum er suðurmark í landinum, er umtókt ferðamannamál í Sambia. Her sigla ferðafólk váðasigling oman eftir áunum í gummibátum, har áirnar renna stríðar (siglingin verður nevnd rafting), gera útferðir at síggja dýralívið og fara at hyggja at stórslignu Viktoriufossum. Við Kariba er stór byrging um ánna, haðan fer ravmagn bæði til koparnámini í Sambia og til grannalandið Simbabvi. Í Karibavatni, sum kom, tá ið byrgingin varð løgd, fiska mong ferðafólk.
Fátækradømi[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið er ógvuliga fátækt, lønirnar eru lágar og arbeiðsloysið stórt. Allan vegin fram við jarnbreytini ímillum koparbeltið og høvuðsstaðin Lusaka eru fatækrabýlingar. Alt er bráðfeingisbygging, og húsini hava hvørki vatn, ravmagn ella kloakkskipan; tí eru sjúkur elvdar av skittføri og troti vanligar. Størsti handilsmidepilin í høvuðstaðnum, Lusaka, har 1 mió. fólk búgva, er á stødd við SMS. Tó keypir vanligi afrikanarin keypir ikki har, men á marknaðum. Har er eisini vanligt, at fólk býta um vørur sínamillum.
Tað er at undrast á, at fátækradømið er so stórt, tí landið er fruktagott. Men fólk eru máttleys og uttan áræði. Hóast tey fáa tilboð um jarðarstykki, sum tey sjálvi skulu eiga grøðina av, so taka tey ikki av. Møguliga er orsøkin tann, at tey, sum royna at tjena pening, ongan kjans hava at savna nakað til sín sjálvs. Tey verða noydd fyrst at syrgja fyri familjuni, bæði systkjum og foreldrum. Lønirnar hjá afrikanarum í Sambia eru ógvuliga lágar. Ein lækni tjenar ikki meiri enn 3000 og ein lærari um 700 krónur (DDK) um mánaðin. Ein vællønt arbeiðsgenta fær bara 500 krónur í mánaðarløn. Orsaka av lágu lønunum, trívast tey, sum fáa sær útbúgvingar, ikki í landinum, men leita uttanlands at arbeiða.
Skúlaskapur[rætta | rætta wikitekst]
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Sjálvt um fátækradømi er stórt í Sambia, er samanhaldið í familjuni og umsorganin fyri hvørjum øðrum stór. Eitt, sum eyðkennir flestu fólk í Sambia, er, at tey eru serstakliga vinsæl. Men tey eru máttleys og hava einki áræði at vinna sær pening, ella at bøta um egnar liviumstøður. Orsøkin er, at har verður tikið sum givið at tjenar tú pening, hjálpir tú allari familjuni.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Sambia vann heilt óvæntað finaluna í African Nations Cup í 2012 eftir brotsspark kapping ímóti favorittunum frá Fílabeinsstrondini [2]. Eftir málleysan dyst og longda leiktíð, máttu brotsspørk til fyri at avgerða hvør skuldi vinna meistaraheitið í Afrika. Sambia vann 8-7, og er vinnari av kappingini fyri fyrstu ferð.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/za.html
- ↑ http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2100183/AFRICA-CUP-OF-NATIONS-2012-Zambia-0-Ivory-Coast-0-AET-8-7-pens--Zambia-win-tournament.html


text:
Virðisløn M. A. Jacobsens fyri mentanarlig avrik
varð í ár latin Jógvani Isaksen fyri virki hansara til frama fyri føroyska bókaútgávu. Jógvan hevur seinastu mongu árini staðið á odda í Mentunargrunni Studentafelagsins, sum er vorðið rættiligt forlag í tann mun tað ber til í Føroyum.
Í viðmerkingunum verður sagt, at Mentunargrunnur Studentafelagsins gevur bókamarknaði okkara breidd og dýpd, sum høvir fólkaræðisligum hugsanar-, talu- og prentfrælsi. Undir leiðslu Jógvans hevur føroyska almennið fingið ein hóp av týðandi samtíðarbókmentum.
Virðisløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir 2011
verður latin Nicolinu Jensen Beder fyri bókina SEYÐUR ULL TØTING. Nicolina hevur við nærlagni, persónligum innliti og hollari rannsakan lýst tilvirking úr skinni og ull úr søguligum og siðsøguligum sjónarhorni.
Víðari verður sagt, at hennara eldhugi og hegni seta sín dám á hetta megnarverk. Eitt verk av alstórum týdningi, tí tað sigur frá einari tilverutýðandi og siðvandnari framleiðslu, sum er um at fara í søguna.
SEYÐUR ULL TØTING gevur samtíðini og eftirtíðini møguleika at kunna seg við siðbundna stovnsrøkt og tilvirking úr skinni og ull.
Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs 2011
fór til Føroya Symfoniorkestur. Í grundgevingini varð m.a. sagt, at ”í eini aldargamlari kvæðamentan og eini livandi sangmentan hevur Føroya Symfoniorkestur við nýhugsan savnað føroysk børn til tónleikaligar heildarupplivingar.
Føroya Symfoniorkestur er ein fongur og hevur prógvað sín alstóra týdning fyri ta tónleikaligu menningina. Okkara symfoniorkestur hevur við konsertum fyri barnagørðum og skúlum og sínum beinrakna tónleikaúrvali loftað teimum yngstu áhoyrarunum kring alt landið.
Jóla- og familjukonsertirnar við evnaríkum tónleikarum og spentum, syngjandi børnum geva afturljóð í jólahugnanum. ”
Ongin virðisløn varð í ár latin fyri fagrar bókmentir.


text:
Bolivia
Bolivia ella Lýðveldið Bolivia (spanskt: República de Bolivia, quechua: Bulibya Republika, aymara: Wuliwya Suyu) er eitt land í Suðuramerika við 10,0 mió. íbúgvar.
Heimsins vandamiklasti vegur er ein veg úr bolivianska høvuðstaðnum Sucre, til eitt øki kalla Yungas, í fimm kilometra hædd og steyrrættum bergi. Ein bilur ferð útav umleið aðru hvørja viku, og árliga doyggja tí eini 200 til 300 fólk á hesum 80 kilometra langa vegastrekki.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Stovnan[rætta | rætta wikitekst]
Simón Bolívar (24. juli 1783 – 17. desember 1830) ferðaðist í Evropa, tá ið hugsjónirnar frá fronsku kollveltingini breiddu seg, og haðan fekk hann íblástur til at vinna øllum Suðuramerika frælsi. Bolívar gjørdist oddamaður fyri tjóðveldisrørsluni í Venesuela í 1812. Hann stóð á odda fyri uppreistri í 1816 og lýsti Venesuela frælst, hóast Spania góðtók tað ikki. Í 1819 helt hann fram í Kolombia, vann á spaniamonnum, og gjørdist fyrsti forseti í landinum. Hann fór aftur til Venesuela, sigraði á spaniamonnum í Carabobo í 1821 og tók Caracas. Tað staðfesti, at Venesuela var frælst og óheft. Síðan fór Bolívar suðureftir at hjálpa øðrum hjálondum at gera uppreistur. Tá ið San Martin legði frá sær sum ríkisleiðari í Perú í 1822, bóðu tjóðveldismenninir Bolívar hjálpa teimum at reka sponsku herdeildirnar, ið eftir vóru, av landinum. Tað gjørdi hann, og í 1824 varð hann útnevndur einaræðisharri. Árið eftir fór Bolívar til Ovara Perú og grundaði eitt tjóðveldi, sum seinni varð kallað Bolivia eftir honum.
Drøgghandil[rætta | rætta wikitekst]
Í øldir hevur fólkið í Bolivia tugt kokabløð, sum stimbrað, og sum stilla svongd. Nú á døgum verður kokain vunnið úr bløðnum, eitt ólógligt drøggevni, sum gravgangur er eftir, helst í Norðuramerika og Evropa. Kokarunnurin veksur í rakjørð og krevur lítla og onga røkt, sum matplantur. Eisini loysir seg nógv betur fíggjarliga at dyrka koka enn vanliga grøði. Tí verður nógv koka dyrkað, serliga í oydnum pørtum í Andesfjøllum. Tá ið kokain er vunnið burtur úr kokabløðnum, verður tað smuglað. Kokarunnurin trívst væl í fjalladølunum í Bolivia og er góð inntøkukelda hjá fólkinum, sum býr har. Myndugleikarnir hava roynt at steðga kokadyrkingini og boðið bóndunum pening fyri at leggja um til annan landbúnað, til dømis sukur, bananir og kakao. Hetta hevur ikki borið til, og koka er enn høvuðsgrøði í Bolivia.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Í 1883 misti Bolivia strandalendi sítt til Kili, tað var í kyrrahavskríggjunum; tí fer næstan allur útflutningur nú við bili ella toki ígjøgnum Kili og Peru. Stórt náttúrurtilfeingi er í Bolivia, til dømis silvur og tin, men við tað at landið hevur verið so avbyrgt, og at stjórnarskifti hevur verið í heilum, er Bolivia fátækt.
Í Bolivia er nógv tin, silvur, blýggj, sink og onnur steinsløg. Tinvinnan er týdningarmikil vinnuvegur, og hóast afturgongd er Bolivia enn ímillum tey fimm londini í heiminum, ið vinna mest tin. Túsundtals fólk arbeiða í námunum; arbeiðsumstøðurnar eru vánaligar, trygdin ring og lønin lág. Mangir námsmenn trúgva, at ein andi, nevndur El Tio, heldur til í námunum og leggja honum sigarettir sum offurgávu fyri tinið.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Eini 70 % av fólkinum eru aymaráindiánar og quechuaindiánar, sum búgva á vindbarda háslættanum, nevndur altiplano. Teir eiga ikki meiri jørð, enn at teir so dánt fáa dyrkað so mikið, at teir breyðføða seg og síni. Kalt er á hálendinum í Bolivia. Jørðin er kørg, og nógvastaðni eru epli einasta grøði, ið veksur.
Aymaráindiánar hava tronglig kor, og arbeiðsdagurin er strevin, hvørki ravmagn ella vatn er lagt inn í húsini. Flestu fólk eru fátækir bøndur, sum dyrka epli, mais og bygg og hava nakrar kýr, seyðir, lamur og høsn. Úr lamuullini virka teir heit klæði, og lamutøðini verða nýtt til brenni. Aymarákonurnar og genturnar ganga undir myrkagrønum, svørtum ella brúnum hatti. Mangir aymaráindiánar ganga í plastskóm, nevndir ojotas.
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Hóast Bolivia er katólskt land, eru gamlir átrúnaðarsiðir ikki heilt gloymdir. Í Titicacavatni er oyggin Isla la Sol (føroyskt; sóloy), og gomul trúgv er, at har varð sólin borin í heim. Tónleikur eigur stóran leiklut á stevnum og høgtíðum í Bolivia; spælt verður á panfloytu, trummu og messingljóðføri. Vanligar panfloytur verða gjørdar úr sevi.


text:
Nýggja Testamenti
Nýggja Testamenti (grikskt: Kaιvὴ Aιaθήkn ella Kainē Diathēkē. Latín: Novum Testamentum) er partur av Bíbliuni hjá teimum kristnu. Nýggja Testamenti er skrivað á grikskum máli.
Tað er í Nýggja Testamenti, vit lesa um Jesus. Tær týdningarmestu frásagnirnar um Jesus í Nýggja Testamenti eita Evangeliini. Í Nýggja Testamenti eru 4 evangeliir. Í Nýggja Testamenti er Jesus tann Messias, sum profetarnir í Gamla Testamenti spáddu fór at koma og loysað fólkið úr træladómskorum og endurreisa Ísrael. Í Nýggja Testamenti verður Messias nevndur Kristus.
Nýggja Testamenti er tilsamans 27 bøkur.