text:
Havið. Bogi Hansen og Føroya Skúlabókagrunnur 2006.
- Hedda Didriksen
- 1 år siden
- Visninger:
Transkript
1 Havið 1
2 2
3 Havið Bogi Hansen Føroya Skúlabókagrunnur 3
4 Permumyndin fremst á bókini vísir hitan í vatnskorpuni millum Ísland, Skotland og Noreg vikuna desember 1997 grundað á mátingar frá satelitti (nærri frágreiðing á síðu 133). Hitin er vístur við litum, sum fylgja litstiganum í neðra. Vit takka»royal Netherlands Meterological Institute KNMI«fyri loyvi at brúka myndina. Land 2,4 C 5,2 C 7,6 C 10,0 C 12,4 C Bogi Hansen: HAVIÐ Føroya Skúlabókagrunnur 2000 Myndir: Bogi Hansen Faklig viðgerð: Knud Simonsen Repro og umbróting: Repro-Z Prentumsiting: Repro-Z Givið út hevur: Føroya Skúlabókagrunnur, í samstarvi við Fiskirannsóknarstovuna Tórshavn 2000 Óbroytt teldutøk útgáva ISBN:
5 Innihald Formæli Fyrsti partur: Heimshøvini 1. HEIMSHØVINI Havbotnurin Broytingar SJÓGVUR Vatn og salt Hitin í sjónum Evnisvekt Onnur evni í sjógvi Mátitól LJÓS OG LJÓÐ Aldur Ljós Ljóð ALDUR, STREYMUR, BLANDING Aldur Streymur Turbulensur og blanding Mátitól SJÓVARFALLIÐ Flóð og fjøra Sjóvarfalskraftin Sjóvarfalsstreymur Sjóvarfallið um Føroyar RÁKIÐ Í HEIMSHØVUNUM Vindurin kring jørðina Tað vinddrivna rákið Tað termohalina rákið
6 Annar partur: Tær føroysku havleiðirnar 7. HØVINI UTTAN UM FØROYAR Høvuðsstreymarnir Botnurin Havleiðirnar vestanfyri Havleiðirnar eystanfyri OKKARA HAVLEIÐIR Havrannsóknir kring Føroyar Botnurin rundan um Føroyar Tey ymisku sløgini av sjógvi við Føroyar Havleiðirnar norðan fyri Føroyar Hetlandsrennan og Bankarennan Tey grunnu økini Broytingar FIRÐIR Lagbýti og rák á firðum Gáttarfirðir Nakrir føroyskir firðir Oxygentrot á føroyskum gáttarfirðum Triði partur: Hav, lív og dálking 10. HAV OG LÍV Vistskipanin í havinum Fortreytirnar fyri gróðri í havinum Blanding og gróður Gróðurin undir Føroyum Gýtingin hjá toski HAVDÁLKING Ymisk sløg av havdálking Eitrandi evni Hvussu ferðast tey eitrandi evnini? Havdálking um okkara leiðir Hvussu er støðan? VEÐURLAGSBROYTINGAR Veðurlagsbroytingar í farnari tíð Jørðin sum vakstrarhús Veðurlag og hav Menniskjaskaptar veðurlagsbroytingar Leitorð
7 Formæli Við hesi bók havi eg roynt at samanfata tað týdningarmesta, sum vit vita um havið, serliga havið við Føroyar. Bókin er í trimum pørtum. Tann fyrsti parturin (1. til 6. kapittul) er almennur um hav og sjógv sum so. Hesin parturin er fyrst og fremst ætlaður at vera grundarlag undir restini av bókini. Annar partur (7. til 9. kapittul) er kjarnan í bókini. Hann viðger havleiðirnar uttan um okkum, tað føroyska havøkið og føroyskar firðir. Tann, sum bara hevur áhuga í hesum, kann fara beint til henda partin; men tað, sum hendir á okkara leiðum, er lættari at skilja, um tú sært tað sum part av heimshøvunum. Tí verður nógvastaðni í øðrum parti víst til ymiskt, sum stendur í fyrsta parti. Triði partur (10. til 12. kapittul) er ætlaður at lýsa sambandið millum havið og tað, sum livir í tí, og eisini sambandið millum havið og okkum. Tann fyrsti av hesum trimum seinastu kapitlunum lýsir við nøkrum dømum, hvussu tær livandi verurnar í havinum, frá æti til fisk, eru bundnar av broytingum í havinum sjálvum. Síðan kemur ein kapittul um dálkingina av høvunum og ein um veðurlagsbroytingar. Bókin, sum heild, skuldi helst víst, at havið ávirkar øll menniskju nógv meira, enn vit ofta hugsa um. Tey bæði seinastu kapitlini eru ætlað at vísa, at í okkara øld eru vit menniskju eisini farin at ávirka havið, so at tað munar. Bókin er ikki skrivað til nakran serligan bólk av fólki. Eg havi sjálvur brúkt partar av henni til undirvísing og vóni, at ymiskir skúlar kunnu brúka úr bókini til undirvísingina ella til at stuðla undir hana. Samstundis vóni eg tó, at bókin eisini kann hava áhuga hjá øðrum, serliga hjá siglandi fólki. Eg havi roynt at skriva bókina soleiðis, at tað allarmesta skuldi kunna lesast uttan serligar fortreytir og havi brúkt nógvar myndir av somu orsøk; men samstundis havi eg roynt at fáa so nógv við sum gjørligt, og tað hevur kanska gjørt hana tyngri at lesa, enn eg upprunaliga hevði ætlað. Fyri at lætta um eru nøkur dømi og annar tekstur, 7
8 sum víkir frá, skrivað á bláa grund. Eisini er aftast í bókini ein listi við leitorðum, har tað sæst, hvar lýsingar av ymiskum eru at finna. Tilfarið, sum bókin byggir á, er tað, sum eg sjálvur fáist við í mínum dagliga arbeiði á Fiskirannsóknarstovuni, og eg skal nýta høvi til at takka øllum starvsfólkunum á stovninum og eisini manningini á Magnusi Heinasyni fyri hjálp og stuðul, líka sum eg eisini takki øllum øðrum, sum hava verið við til at savna tilfarið gjøgnum árini. Serliga takki eg Regini Kristiansen, sum hevur staðið fyri einum stórum parti av innsavningini. Fleiri fólk hava hjálpt mær at rættlesa bókina. Teimum takki eg hjartaliga. Í hesi bók er ein kapittul um lívið í havinum, og eg havi aðrastaðni í bókini roynt at knýta træðrir millum havið og tað, sum livir í tí; men fyrst og fremst er hetta ein bók um havið sjálvt; ikki um lívið í tí. Eg havi tó valt millum nakrar av kapitlunum at prýða bókina við fotomyndum av djórum og plantum, sum eg havi tikið í føroyskum sjógvi gjøgnum árini. Hesar myndir geva onki heildaryvirlit yvir livandi verur í sjónum ella sambandið millum tær; men tær minna okkum kanska á, hvussu ófatiliga fjøllbroytt tað lív er, sum fjalir seg nógvastaðni fáar metrar undir vatnskorpuni við okkara strendur. Á vári 2000 Bogi Hansen 8
9 1. Heimshøvini Hav fjalir 71% av jarðarknøttinum, og alt tað, vit rokna sum hav, hongur meira ella minni saman. Í veruleikanum er alt eitt stórt hav; men vanliga býta vit tað sundur. Vit tosa um trý heimshøv: Atlantshavið, Indiahavið og Kyrrahavið (ella Stillahavið). Øll onnur høv kunnu roknast sum partar av hesum trimum; men ofta verða smærri havøki býtt frá. Á mynd 1.1 eru Íshavið (Pólhavið, Norðpólshavið ella Arktis) og Suðurpólshavið víst fyri seg; men ógvuliga nógv onnur øki hava serlig nøvn. Í 7. kapitli nevni og viðgeri eg nøkur av høvunum í okkara nánd; men her hyggja vit at øllum heimshøvunum. Mynd 1.1 Tey trý stóru heimshøvini: Atlantshavið, Kyrrahavið og Indiahavið og tey bæði høvini við pólarnar. Íshavið Ekvator Kyrrahavið Atlantshavið Indiahavið Suðurpólshavið Antarktis HAVBOTNURIN Gamlir trolaraskiparar siga seg ofta kenna ávísar partar av botninum so væl, at teir síggja hvørja steinpirru fyri sær. Tey flestu av okkum kenna bara sjógvin frá tí, at vit ferðast eftir vatnskorpuni, og hjá okkum kann tað vera torført at ímynda okkum botnin. Vit hugsa okkum helst oftast botnin at vera keðiligan og uttan serlig eyðkenni; men tað er hann ikki. 9
10 Mynd 1.2 Relieffkort av Atlantshavinum. Mynd 1.2 vísir eitt relieffkort av Atlantshavinum. Eftir øllum botninum gongur ein ryggur, Miðatlantsryggurin, sum er nógv longri enn nakar fjallaryggur á landi; men alíkavæl er hetta bara ein partur av einum ryggjalagi, sum gongur um alla jørðina og nevnist miðhavsryggir. Tú sært eisini tindar, sum stinga seg upp úr botninum, og í støðum standa stórir háslættar uppfrá. Ein teirra er Føroya-Rockallgrunnurin, sum á mynd 1.2 sæst ganga í ein útsynning úr Føroyum. Beint vestan fyri Suðuramerika síggjast í støðum djúphavsgravir. Aðrastaðni í heimshøvunum eru tær djúpari enn 11 kilometrar. Stórir partar av botninum í heimshøvunum eru tó ógvuliga flatir. Umleið 42 % av botni verða roknað upp í tær stóru djúphavsfløturnar, sum eru komnar av tí, at leirur og annað tilfar frá áum og leivdir av livandi verum eru løgst á botnin eru sedimenterað. Tilfarið, sum legst á botn, nevnist sediment, og tað hevur fylt tær flestu kullurnar í tí upprunaliga botninum. Við tíðini eru teir niðastu partarnir av tí trýstir saman til eitt lag, ið verður sum grót, og sum í støðum er fleiri kilometrar tjúkt. Vanliga hella djúphavsfløturnar minni enn ein metur fyri hvønn kilometur. 10
11 Mynd 1.3 Skurður frá landi út á djúphavið, sum vísir ta vanligu broytingina av dýpi. Tann ovari skurðurin hevur sama mát vatnrætt og loddrætt; men á tí niðaru myndini er sami skurður teknaður soleiðis, at mátið fyri dýpið er faldað upp góðar hundrað ferðir. 100 km Luft Hav Botnur Strekki frá strondini (km) Kantur Landgrunnur Helling Undirhelling Djúphavsfløta Dýpi (km) Hav Botnur Strekki frá strondini (km) Inn móti landi broytist dýpið oftast eftir einum eyðkendum skapi (mynd 1.3). Innast við land er botnurin á flestu støðum heldur flatur og dýpist spakuliga, so hvørt tú kemur longri út. Hetta er landgrunnurin. Landgrunnurin endar úti á kantinum, og vit koma tá út á hellingina, har tað dýpist nógv skjótari. Teir niðastu partarnir av hellingini eru vanliga flatari, og teir verða ofta nevndir undirhellingin, sum endar úti á djúphavsfløtunum. Skurðir Mynd 1.3 vísir ein skurð, sum gongur úr landi út á djúphavið. Ein skurður er tann myndin, tú fært, um tú hugsar tær at skera niður gjøgnum hav og botn, og tú so hyggur inn í benið. Á mynd 1.3 er tann sami skurðurin teknaður tvær ferðir. Á tí ovaru tekningini er sama mát brúkt fyri dýpi og vatnrætt strekki; men tann skurðurin er ógjørligur at skilja, tí viðurskiftini broytast nógv skjótari loddrætt enn vatnrætt. Hetta ger, at vit oftast tekna skurðir við ymiskum máti vatnrætt og loddrætt, og tann niðara tekningin á mynd 1.3 er eitt dømi um tað. Tá mást tú bara minnast til, at botnurin sær út til at hella meira, enn hann veruliga ger. Landgrunnurin kann vera ógvuliga ymiskur til breiddar ymsastaðni í heimshøvunum. Í summum støðum er hann bara fáar 11
12 kilometrar. Aðrastaðni fer hann upp á einar 1500 km. Í miðal er hallið umleið ein metur fyri hvønn kilometur. Dýpið á kantinum, har landgrunnurin endar, er eisini ógvuliga ymiskt; frá 20 til 500 metrar; men í miðal er tað einar 130 m. Uttan fyri landgrunnin kemur hellingin (mynd 1.3). Hon er vanliga millum 20 og 100 km í breidd, og hallið er í miðal einar 40 m fyri hvønn km. Undirhellingin er vanliga nakað breiðari, upp í 600 km, og hon hellir í miðal einar 10 m fyri hvønn km. Á mynd 1.4 er sett upp, hvussu stórir partar av jørðini liggja í ymiskum hæddar- og dýpdarbólkum. Tað sæst, at havbotnur við dýpi millum 3000 og 6000 metrar tilsamans er meira enn helvtin av allar jarðarflatuni í vídd. Miðaldýpið í øllum heimshøvunum er um 3800 metrar. Hædd (km) Dýpi (km) ,5 % 1,1 % 2,2 % 4,5 % 8,5 % 3,0 % 4,8 % 13,9 % 1,0 % 16,4 % 20,9 % 23,2 % Mynd 1.4 Tekning (histogramm), sum vísir, hvussu nógv prosent av jarðarskorpuni eru millum ymiskar hæddir og millum ymisk dýpi. BROYTINGAR Broytingar í jarðarskorpuni Jørðin varð til fyri umleið 4 5 milliardum árum síðani, og tað mesta av hesi tíðini hevur hon havt høv. Høvini stava frá vatni, sum er likið út úr jørðini, og frá salti og øðrum evnum, sum eru komin sama veg ella eru máað burtur av landinum og skolað út í havið. Høvini eru tó broytt hesa tíðina. Her verður ikki hugsað um sjógvin, sum verður viðgjørdur í næsta kapitli, men um skapið á høvunum. Á mynd 1.2 sóu vit ein part av tí ryggjalagnum, sum gongur gjøgnum øll heimshøvini. Hesir ryggir hava víst seg at vera úr tilfari, sum heilt nýliga er komið innan úr jørðini, og frá ryggjunum spjaðist botnurin til báðar síður, sum víst á mynd 1.5. Afturfyri søkkur gamal havbotnur niður í jørðina á øðrum støðum, og djúphavsgravirnar eru vanliga at finna á sovorðnum støðum. Henda lýsing hongur saman við tí fatan, vit í dag hava av jarðarskorpuni; at hon er sett saman av plátum. Á mynd 1.5 síggja vit tilsamans fýra plátur. Tær báðar pláturnar í miðjuni eru havbotnur, og tær fara burtur frá hvørji aðrari, samstundis sum nýtt tilfar verður bygt upp í tær á miðhavsrygginum. Vinstrumegin á myndini fer onnur av hesum plátunum undir eina plátu, sum er land. Høgrumegin fer hin undir eina aðra plátu, sum í hesum 12 Land Djúphavsgrøv Miðhavsryggur Havbotnur Mynd 1.5 Botnurin í heimshøvunum verður alla tíðina gjørdur av nýggjum, við at nýtt tilfar kemur innan úr jørðini. Har tað kemur upp, gerast miðhavsryggirnir. Afturfyri søkkur gamal botnur niður í jørðina á øðrum støðum, og har eru ofta djúphavsgravir. Teir ymisku litirnir vísa til ymiskt slag av tilfari.
13 Mark millum tvær plátur, har tær renna saman ella glíða fram við hvørji aðrari Mark millum tvær plátur, har tær fara frá hvørji aðrari Mynd 1.6 Samansetingin av jarðarskorpuni í plátur, á leið sum hon er hildin at vera. Mørkini millum plátur eru víst við linjum, sum eru heilar, har tvær plátur møtast ella glíða fram við hvørji aðrari og eru brotnar, har pláturnar fara frá hvørji aðrari, so at nýtt tilfar kemur upp úr jørðini (miðhavsryggir). dømi eisini er havbotnur. Roknað verður við, at einar sjey høvuðsplátur eru, umframt fleiri smáar. Mynd 1.6 vísir á leið, hvussu samansetingin av plátunum er hildin at vera. Hetta merkir so eisini, at skapið á høvunum alla tíðina broytist. Tær báðar pláturnar, sum Evropa og Afrika liggja á, flyta seg burtur frá plátuni, sum Norður- og Suðuramerika liggja á. Tað er ikki meira enn nakrar sentimetrar um árið; men í milliónir árum verður hetta hóast alt til nakað. Rokna vit aftureftir, koma vit til, at fyri góðum hundrað milliónum árum síðan var Atlantshavið yvirhøvur ikki til. Evropa og Afrika lógu tá at kalla saman við Amerikunum. Samanborið við aldurin á jørðini eru nakrar hundrað milliónir ár eitt stutt tíðarskeið, og skapið á høvunum hevur tí verið ógvuliga ymiskt gjøgnum jarðarsøguna. Vatnskorpuhædd Høvini broyta tó ikki skap bara tí, at botnurin broytist. Mongdin av vatni í høvunum broytist eisini. Vatn kemur upp innan úr jørðini við eldgosum, og samlaða rúmdin av vatni í høvunum økist sum heild líðandi. Tað kann tí tykjast løgið, at vatnskorpan er lækkað seinastu tvær milliónirnar av árum, sum mynd 1.7 vísir. Hetta kemst av tí, at støðið undir meginlondunum samstundis er blivið tjúkkari. 13
14 Vatnskorpuhædd (metrar) Vatnskorpan nú Seinasta ístíð Milliónir av árum síðan Mynd 1.7 Hæddin á vatnskorpuni tær seinastu tvær milliónir árini, roknað í mun til vatnskorpuna nú. Mynd 1.7 vísir eisini, at tað hava verið tíðarskeið, har vatnskorpan hevur verið nógv lægri enn nú. Hesi tíðarskeið vísa seg at hanga saman við ístíðum, tá nógv vatn verður bundið í ísi á landi. Seinasta ístíðin var um tað harðasta fyri umleið 20 túsund árum síðani. Tá lá vatnskorpan einar 100 metrar djúpari, og ein stórur partur av landgrunnunum í heimshøvunum hevur tá ligið turrur. Í seinasta kapitli í bókini venda vit aftur til spurningin um veðurlagsbroytingar. Aðrar broytingar Tær broytingar, ið higartil eru umrøddar, eru líðandi; yvir túsundir ella milliónir ár. Í heildini broytast høvini ikki nógv, sæð yvir styttri tíðarskeið; men nógvar smáar broytingar eru. Niðri við botn eru streymar, tó at teir nógvastaðni eru veikir. Teir máa burtur av botninum og flyta tilfar úr einum staði í annað. Í støðum kemur hellan undan á botninum; men nógvastaðni liggur eitt lag av leysari tilfari omaná, og hetta tilfarið kann máast og flytast við streyminum. Hetta nevnist erosión. Hinvegin hendir eisini tað viðhvørt, at tilfar, sum er í sjónum, legst á botnin, t.v.s. sedimenterar. Tað, sum avger, hvat av hesum hendir, eru streymurin og støddin á teimum einstøku pettunum í tilfarinum, kornstøddin. Sedimentering og erosión Mynd 1.8 vísir, hvussu streymferð og kornstødd avgera, nær tú fært sedimentering ella erosión. Hyggja vit t.d. at fínum sandi við kornstødd 0,1 mm, sum liggur niðri á botni, so skal streymferðin nakað upp um 10 cm/sek (t.v.s. 10 cm um 14
15 Streymferð (cm/sek) Tilfar á botni verður grópað upp í sjógvin og flutt víðari Tilfar í sjónum verður flutt víðari; men tilfar verður ikki grópað upp av botni Tilfar í sjónum sedimenterar úr honum niður á botn 0,1 0,001 0,01 0, Kornstødd (mm) Mynd 1.8 Tá tú hevur tilfar við eini ávísari kornstødd og kennir streymferðina, kanst tú eftir myndini meta, um tilfar, sum liggur á botni, verður grópað upp í sjógvin og flutt víðari. Eisini kanst tú meta, um sovorðið tilfar í sjónum sedimenterar og legst á botn. sekundið), fyri at sandurin verður grópaður upp í sjógvin. Tá sandurin er komin upp í sjógvin, verður hann tó verandi har, sjálvt um streymurin skuldi viknað nakað niður um 10 cm/sek. Ikki fyrr enn ferðin er farin undir umleið 1 cm/sek, sedimenterar sandur við hesi kornstødd úr sjónum niður á botn. Sum myndin vísir, er tað serliga fyri fínt tilfar, at stórur munur er millum ferðina, sum skal til erosión, og ferðina, sum gevur sedimentering. Hetta stavar serliga frá tí, at tað fínara tilfarið hevur lyndi til at klistra seg saman. Tann lýsingin, sum her er givin, er eitt sindur einfaldari enn veruleikin, og mynd 1.8 kann bara brúkast til leysar metingar; men høvuðsniðurstøðan er tó røtt. Í hørðum streymi kann sjógvur flyta bæði grovt og fínt tilfar langan veg og máa burtur av botninum; men í spøkum streymi verður bara tað fínasta tilfarið eftir í sjónum. Hitt legst á botn. Við hesum er lætt at skilja, hvussu streymviðurskiftini í einum øki seta mark fyri, hvørjum tilfari botnurin kann vera úr. Eisini skilja vit, at skiftandi streymur ger broytingar í botninum. Úti á stórum dýpi er sjáldan harður streymur, og har kundu vit tí væntað bleytan botn úr fínum tilfari. Vanliga er hetta eisini so; men onkur undantøk eru. Eitt dømi um tað er í botninum á Bankarennuni millum tann føroyska landgrunnin og Føroyabanka. Har er harður streymur á meira enn 800 metra dýpi, og har legst ikki fínt tilfar. Eitt annað fyribrigdi er, sum nevnist turbiditetsstreymur. Streymar av hesum slagnum kunnu koma, har hall er á botninum, og teir minna um omanlop. Um heilt harður streymur av onkrari orsøk hevur grópað óvanliga nógv tilfar upp úr botninum, so verður sjógvurin tyngri av hesum tilfarinum. Hallið á botninum ger tá, at sjógvurin verður togaður út móti størri dýpi. Ferðin á honum økist, hann grópar meira tilfar upp, verður uppaftur tyngri í sær o.s.fr. Nógvastaðni í heimshøvunum síggjast undirsjóvargjáir, sum kunnu ganga heilt frá landgrunninum út móti djúphavinum. Nakrar av teimum eru gjørdar av turbiditetsstreymum, sum av og á fossa oman gjøgnum tær og grópa tær upp. Tá teir koma út á flatari botn, minkar ferðin, og tá sedimenterar tilfarið burtur úr teimum. Turbiditetsstreymar flyta eini rúgvu av tilfari út á djúpt vatn, og teir kunnu vera ógvisligir. Í summum førum hava einstakir 15
16 tilburðir gjørt, at fleiri undirsjóvarkáplar eru slitnaðir, og av slitunum ber til at siga, at turbiditetsstreymurin hevur ferðast fleiri hundrað kilometrar, og í støðum hevur ferðin verið einar 25 metrar um sekundið, t.v.s. 50 míl (knob). A 0 longdarlinjan Breiddarstig Viðhvørt henda eisini omanlop á botni, botnlop. Eitt teirra er»storegga-lopið«, sum hendi fyri umleið 8000 árum síðan í ein landnyrðing úr Føroyum á norsku hellingini. Hetta lopið var so stórt, at fleiri hundrað rúmkilometrar (km 3 ) av botntilfari vórðu fluttir frá hellingini nógvar hundrað kilometrar út á djúpri vatn. Lopið gjørdi eina flóðaldu (tsunami), sum sambært kanningum var einar 5 til 10 metrar høg, tá hon rakti Føroyar, og millum annað breyt heilt inn á Vágsvatn og vatnið við Eiðisbygd. Umframt at flyta tilfarið kann streymurin geva botninum skap, og á grunnum vatni gera aldur tað sama. Tann, sum hevur ligið við árabáti og stungið skrubbur, minnist óivað rukkur á botninum, sum mest minna um aldur. Tær kunnu vera ógvuliga ymiskar bæði til skap og stødd alt eftir, hvørjum tilfari, botnurin er úr, og hvussu streymurin er. Positión, dýpi, strekki, ferð Tá vit skulu vísa til eitt ávíst stað úti á havinum (ella á landi), er vanligt at geva positiónina. Positiónin verður givin sum breiddarstig (ella bara breidd) og longdarstig (ella bara longd) í stigum (gradum, ) og minuttum ( ), har 60 minuttir eru í hvørjum stigi. Havnin liggur t.d. á umleið 62 stigum norður og 6 stigum og 46 minuttum vestur, sum verður skrivað: N, 6 46 W. Mynd 1.9 vísir, hvussu breiddarstig og longdarstig verða roknað. Dýpið niður á botn ella til okkurt niðri í sjónum verður roknað frá vatnskorpuni í metrum ella favnum. Ein favnur er 1,83 metrar. Skapið á botninum verður ofta víst á botnkortum við dýpdarlinjum. Ein dýpdarlinja gongur gjøgnum støð við sama dýpi, líka sum hæddarlinjurnar á landi ganga gjøgnum støð við somu hædd. Nú á døgum verður strekkið millum tvey støð vanliga uppgivið í metrum (m), kilometrum (km), centimetrum (cm) ella onkri aðrari eind, sum er avleidd frá metrum. Á sjónum 16 Longdarstig Mynd 1.9 Positiónin á einum staði»a«verður givin við breiddarstignum, sum er vinkulin frá ekvator til staðið, og longdarstignum, sum er vinkulin millum eina longdarlinju gjøgnum staðið og ta longdarlinjuna, sum gongur gjøgnum tann enska býin Greenwich. Breiddarstigið kann ganga frá 90 suður til 90 norður. Longdarstigið gongur frá 180 eystur til 180 vestur. Um tvey støð liggja á somu longdarlinju eitt stig frá hvørjum øðrum í breidd, so er strekkið millum tey 60 fjórðingar, sum er umleið 111 kilometrar. Strekkið millum tvey støð á sama breiddarstigi við einum stigi í longdarmuni er ymiskt eftir, hvar tú ert. Á okkara leiðum er tað um góðar 30 fjórðingar.
17 brúka vit tó enn at rokna strekki í fjórðingum. Ein fjórðingur er 1852 metrar, og tá vit flyta okkum ein fjórðing norðureftir, økist breiddarstigið ein minutt (mynd 1.9). Ferðin á einum tingi er tað strekkið, sum tingið flytur seg í eitt sekund ella ein tíma ella onkra aðra tíðareind. Ferðin verður vanliga uppgivin í metrum um sekundið (m/sek) ella í sentimetrum um sekundið (cm/sek). Eisini verður hon ofta roknað í kilometrum um tíman. Ein metur um sekundið er tað sama sum 3,6 kilometrar um tíman. Á sjónum verður ferðin ofta roknað í mílum. Ein míl (= eitt knob) er ein fjórðingur um tíman, t.v.s metrar um tíman ella umleið ein hálvan metur um sekundið. Annar lesnaður Bókin»Øldir og upphav«eftir Jóannes Rasmussen viðger meiri fullfíggjað nógv av tí, sum stendur í hesum kapitli. HAVIÐ 2 17
18 18
19 2. Sjógvur Orðið sjógvur kann hava ymiskar týdningar á føroyskum. Har ikki nakað annað er viðmerkt, er orðið í hesi bók brúkt um tilfarið í havinum. Sjógvur er tann vætan, sum fyllir heimshøvini. Fyrst og fremst er sjógvur ein blanding av vatni og salti. Saman við hita er saltinnihaldið tað, sum mest eyðkennir sjógvin á einum staði. Í hesum kapitli verður greitt frá hesi blanding, hvussu samanseting og hiti broytast úr einum staði í annað, og hvørjar eginleikar sjógvur hevur. VATN OG SALT Nógv av teimum evnum, sum finnast í natúrini, eru í sjógvi, men tey flestu av teimum bara í smáum nøgdum. Í stórum kann sjógvur sigast vera samansettur av vatni, salti og øðrum evnum. Vatn Tann størsti parturin av sjógvi er vatn. Alt eftir hvar tú ert, eru eini 96 til 100% av sjónum vatn. Vatn er eitt evni, sum vit øll kenna væl; men vanliga hugsa vit ikki um, hvussu sermerkt hetta evnið er. Vatn frystir við 0 C (hitastig, gradir) og kókar við 100 C. Á tí mesta partinum av jørðini finst tað tí sum vatn heldur enn ísur ella dampur (guva). Vatn kann eisini goyma meiri varma enn flestu onnur evni. Til at hita eitt kilo av vatni eitt stig (1 C) krevst meiri varmi, enn tað krevst til at hita eitt kilo av flestu øðrum evnum líka nógv. Vatn hevur tí ikki so lætt við at hitna og kólna sum t.d. grót og mold. Tað er ein av grundunum til, at oyggjalond sum okkara broytast so lítið í hita millum summar og vetur. Ein annar týdningarmikil eginleiki við vatni er, at tað upploysir væl onnur evni. Føst evni, sum koma í vatn, verða lætt 19
20 brotin sundur í einstøk mýl (molekyl) ella atom, t.v.s. tey verða upployst. Saltið Saltið í sjónum hevur sín uppruna í teimum góðu upploysingarevnunum hjá vatni. Taka vit eitt kilo av sjógvi úti á føroyska landgrunninum og kóka alt vatnið burtur, so er eitt sindur meiri enn 35 gramm av føstum evni eftir, og hetta er tað, vit í dagligari talu nevna salt. Í hesi bók verður orðið innihald brúkt fyri fremmandaorðið»konsentratión«. Innihaldið av einum ávísum evni sigur, hvussu nógv er til av evninum í hvørjum kilo (ella rúmmetri ella litri, t.d.) av sjógvi. Fyri salt brúka vit orðið saltinnihald. Vit rokna saltinnihaldið í (promillum). Um 35 gramm av salti eru í einum kilo (1000 gramm) av sjógvi, so er saltinnihaldið 35. Tað mesta av heimshøvunum hevur saltinnihald millum 34 og 36. Hyggja vit at vatnskorpuni (mynd 2.1), síggja vit, at úti á víðum havi er saltinnihaldið minst við pólarnar. Tað økist, tá vit nærkast tropunum, men minkar tó nakað um sjálva ekvatorleiðina. Saltinnihaldið í vatnskorpuni Saltinnihaldið í vatnskorpuni hevur samband við regn og damping (guving). Tá tað regnar, ella har áir renna í havið, kemur feskt vatn í sjógvin og tynnir hann; saltinnihaldið minkar. Aðrastaðni kemur lítið av feskum vatni til; men sólarhitin fær vatn at dampa upp úr sjónum uttan at taka saltið við. Á hesum støðum veksur saltinnihaldið. Í tropunum vinnur dampingin á regninum; men á sjálvum ekvator, og uppaftur meira við pólarnar, er regnið (og annað avfall) og tilrenningin frá áum meira enn dampingin. Streymarnir í høvunum hava tó eisini ávirkan á saltinnihaldið. Tað sæst á mynd 2.1, at saltinnihaldið um okkara breiddarstig er størri í Atlantshavinum enn í Kyrrahavinum. Hetta kemur serliga av tí, at í Atlantshavinum eru streymar, sum flyta saltan sjógv norður móti okkum. Í innibyrgdum havøkjum, sum nógvar áir renna í, kann saltinnihaldið verða heilt lítið. Eitt dømi um hetta er Eystursjógvurin, har saltinnihaldið í støðum er undir 10. Øvut er tað í 20
21 Saltinnihald undir 32 Saltinnihald millum 32 og Saltinnihald millum 34 og 35 Saltinnihald millum 35 og 36 Saltinnihald millum 36 og Saltinnihald yvir 37 Ekvator Mynd 2.1 Saltinnihaldið í vatnskorpuni ymsastaðni í heimshøvunum í miðal gjøgnum árið. Vatn + Salt + Annað = Sjógvur ( %) (0-4 %) (0-0,01 %) ( 100 %) Miðjarðarhavinum, har tann nógvi hitin og tær fáu áirnar fáa saltinnihaldið at fara upp um 39. Á køldum leiðum ger ísurin sítt til at broyta saltinnihaldið. Tá sjógvur frystir, fer bara ein lítil partur av saltinum við inn í ísin. Restin verður eftir í sjónum, sum tí fær hægri saltinnihald. Tá havísur bráðnar, kemur hinvegin næstan bara feskt vatn í sjógvin, og tá minkar saltinnihaldið. Í dýpinum broytist saltinnihaldið ikki so nógv. Hetta sæst á mynd 2.2, sum vísir ein skurð suður gjøgnum Atlantshavið. Á skurðin eru teknaðir isohalinar. Ein isohalinur er ein linja, sum gongur gjøgnum støð við sama saltinnihaldi. Ein sovorðin mynd verður nevnd ein saltskurður. Undir 1500 metra dýpi síggja vit á mynd 2.2, at saltinnihaldið allastaðni er minni enn 35, og bara í einum avmarkaðum øki í Norðuratlantshavi kemur tann salti sjógvurin heilt niður á 1500 m. Ein skurður gjøgnum Kyrrahavið hevði mint nógv um mynd 2.2 við tí muni, at hetta havið, alt sum tað er, er nakað feskari enn Atlantshavið. 21
22   36,5 Dýpi (m) ,2 34,6 34,4 36,5 36,0 35,5 35,0 34,9 34, , S N Saltinnihald ( ) Saltinnihald ( ) Dýpi (m) Dýpi (m)
23 NaCl MgCl 2 Vatn K 2SO4 CaSO4 KBr H 3BO3 Alt annað Skurðir og profilar Ein saltskurður vísir væl, hvussu saltinnihaldið broytist bæði við dýpi og við breiddarstigi. Um vit bara vilja síggja, hvussu saltinnihaldið broytist við dýpi á einum staði, so gerst tað betur við at tekna ein profil av saltinnihaldinum. Orðið profilur verður brúkt um eina mynd, sum vísir broytingina av onkrum eginleika við dýpi á einum staði. Ein saltprofilur vísir, hvussu saltinnihaldið broytist við dýpi á einum staði. Mynd 2.2 vísir tveir saltprofilar. Annar profilurin á myndini er um ekvatorleiðina og vísir, at tað høga saltinnihaldið í vatnskorpuni ikki røkkur so djúpt. Hin profilurin er frá einum staði tætt við Grønland, har næstan ongin munur sæst í saltinnihaldi millum vatnskorpu og botn. MgSO4 CaCO3 SrSO4 Mynd 2.3 Kassarnir á myndini vísa, hvussu nógv skal til av vatni og ymiskum søltum til at gera sjógv við 35 saltinnihaldi. Rúmdin á hvørjum kassa er eitt mát fyri, hvussu nógv krevst av evninum. Tá søltini koma í vatn, verða tey brotin sundur í jonir. Tann elalítli kassin, merktur»alt annað«, goymir eina rúgvu av ymiskum evnum, sum bara finnast í heilt smáum nøgdum í sjónum. Samansetingin av salti Kanna vit saltið í sjógvi gjøllari, vísir tað seg at vera sett saman av nógvum ymiskum evnum, og tú kundi hildið, at samansetingin var ymisk alt eftir, hvar tú vart. Men so er ikki. Mynd 2.3 vísir eina»uppskrift«til at gera sjógv við 35 saltinnihaldi. Vilt tú gera saltari ella feskari sjógv, er tað bara vatnmongdin, sum skal broytast. Lutfallið millum tey ymisku evnini í saltinum er so at siga tað sama allastaðni í heimshøvunum. Jon - Klorid, Cl + Natrium, Na -- Sulfat, SO4 ++ Magnesium, Mg ++ Kalsium, Ca + Kalium, K Bicarbonat, HCO Bromid, Br - Borat, H 2BO Strontium, Sr - 3 Innihald í g/kg 19,345 10,752 2,701 1,295 0,416 0,390 0,145 0,066 0,027 0,013 Talva 2.1 Innihaldið av teimum týdningarmestu jonunum í sjógvi við 35 saltinnihaldi. Saltjonir Á mynd 2.3 verður saltið sett saman av natriumklorid (NaCl), magnesiumklorid (MgCl 2 ) o.s.fr.; men vit mugu tó ikki hugsa okkum, at hesi evnini eru í sjónum. So skjótt sum tey koma í vatn, upploysast tey. Natriumklorid verður sostatt brotið sundur í natriumatom (Na + ) og kloratom (Cl - ), sum vanliga eru elektriskt lødd. Hetta nevna vit jonir. Kóka vit sjógvin, finna jonirnar saman, so hvørt sum vatnið dampar, og gera søltini á mynd 2.3. Onnur evni eru í saltinum enn tey vístu; men tær 10 jonirnar, sum eru við til at gera kassarnar á myndini, eru umleið 99,7 % av øllum saltinum í sjógvi. Talva 2.1 vísir samansetingina í tølum. Salt kemur í sjógvin við regni og áum og haraftrat á summum støðum í dýpinum, har heitt vatn goysir upp úr botninum. Hetta er serliga á støðum, har eldgos eru, og vatnið, sum kemur úr 23
24 botninum, ber við sær stórar mongdir av ávísum sløgum av gassi, sum upploysast og verða til nakrar av jonunum í havsalti. Tá nýtt salt alla tíðina kemur í havið, kundi tú hildið, at saltinnihaldið vaks. So er ikki. Helst hevur saltinnihaldið verið hampiliga óbroytt í langa tíð. Tá so er, má salt eisini onkursvegna hvørva úr havinum. Tað kann henda, við at evni í sjónum verða bygd saman, t.d. í skal ella beinagrindir í livandi verum, søkka á botn og verða partur av botninum (sedimentinum). Eisini leka nøkur sløg av jonum úr sjónum beinleiðis niður í sedimentið. Í miðal hvørvur líka nógv salt úr havinum sum tað, ið kemur við áum ella á annan hátt. Tí er saltinnihaldið sum heild óbroytt. Henda ringrásin er lýst á mynd 2.4. Frystipunkt Saltið í sjónum ger, at hann í nógvar mátar fær aðrar eginleikar enn reint vatn. Sum øll vita, frystir vatn við 0 C. Tó finna vit í havinum sjógv, sum er kaldari enn hetta (eisini á stórum dýpi við Føroyar). Tað kemst av tí, at saltið í sjónum lækkar frystipunktið. Sjógvur við saltinnihaldinum 35 frystir við minus 1,9 C. Dampur Gass Regn Sedimentering Sediment Regn Áir Gass Eldgos Mynd 2.4 Regn máar tilfar av gróti, og hetta tilfar fer við áum út í havið. Úr gosum á botni og á landi kemur gass upp í sjógvin og upp í luftina, haðani tað fer niður við regninum. Soleiðis kemur alla tíðina nýtt tilfar aftrat saltinum í sjógvi. Afturfyri hvørvur salt niður í sedimentið á botninum. Soleiðis verður javnvágin hildin. HITIN Í SJÓNUM Hitin (temperatururin) á einum ávísum staði í havinum er týdningarmikil bæði fyri lívið, sum er har, og eisini fyri, hvussu sjógvurin er. Líka sum á landi rokna vit hitan í stigum (gradum) Celsius ( C). Tað man neyvan undra nakran, at tey ovaru løgini av sjógvi eru heitast í tropunum og kólna móti pólunum. Hetta sæst eisini á mynd 2.5, sum vísir miðalhitan í vatnskorpuni við isotermum (t.v.s. linjum, sum ganga gjøgnum støð við sama hita). Vit leggja tó eisini til merkis á myndini, at isotermarnir ikki altíð fylgja breiddarlinjunum. Til dømis er sjógvurin við Føroyar nógv heitari enn á sama breiddarstigi við Grønland. Grundin er, at havstreymarnir flyta heitan sjógv sunnaneftir fram við okkum, meðan teir flyta kaldan sjógv frá póløkinum fram við Grønlandi. Fara vit frá vatnskorpuni niður á størri dýpi, vísir tað seg, at 24
25 Hitin undir 5 C Hitin millum 5 og 10 C Hitin millum 10 og 20 C Hitin meira enn 20 C Ekvator Mynd 2.5 Hitin í vatnskorpuni í miðal gjøgnum árið vístur við isotermum og litum. Ein isotermur er ein linja gjøgnum støð við sama hita. hitamunurin millum ymisk støð verður minni. Undir 2000 metra dýpi eru bara fá stig á muni millum sjógv ymsastaðni á klótuni. Tað sæst á mynd 2.6, har vit hava teknað ein hitaskurð gjøgnum Atlantshavið, sum fylgir somu leið sum saltskurðurin á mynd 2.2. Av somu orsøk er tað ógvuliga ymiskt, hvussu nógv hitin broytist við dýpi. Á økjum, ið liggja nær pólunum, er lítil hitamunur millum tey ovaru løgini og dýpið; men nærri ekvator er stórur munur. Hetta sæst kanska betur við at samanbera báðar hitaprofilarnar á mynd 2.6. Tann hitaprofilurin á myndini, sum er tikin tætt við Grønland, vísir næstan sama hita úr vatnskorpuni heilt niður á botn; men við ekvator eru umleið 25 C á muni millum vatnskorpu og botn. Hitin broytist tó ikki javnt við dýpinum. Tað mesta av broytingini er í teimum ovastu løgunum. Har hitin broytist brádliga við dýpi, verður orðið termoklinur brúkt. Tann stóra hitabroytingin, vit síggja á profilinum við ekvator á metra dýpi, nevnist høvuðstermoklinurin. Á miðbreiddarstigum (t.v.s. nakað miðskeiðis millum ekvator og pólarnar) er stórur munur á sólarhitanum millum summar og vetur. Hetta ger, at hitin í teimum ovastu løgunum broytist nógv við árstíðini. Tann vanliga gongdin er víst á mynd 2.7. Um veturin er vatnskorpuhitin á flestu støðum nakað tann sami sum 25
26   25 Mynd 2.6 Tann reyða linjan suður gjøgnum Atlanshavið á kortinum ovast á síðuni vísir ein skurð. Skurðurin sjálvur er teknaður mitt á síðuni, og hitin er vístur við litum og isotermum. Profilarnir niðast til høgru vísa hitan á tveimum Mynd 2.6støðum á skurðinum, sum eru merkt við grønum ringum á kortinum ovast. Dýpi (m) S N Hiti ( C) Hiti ( C) Dýpi (m) Dýpi (m)
27 Dýpi (m) Hiti ( C) Februar Mai Juli September November Mynd 2.7 Hitin í teimum ovastu 200 metrunum á einum ávísum staði í Bankarennuni fimm ymiskar dagar í 1998, har vit hava mátað við Magnusi Heinasyni. á 100 til 200 metra dýpi; men um summarið verða teir ovastu partarnir heitari og verða skildir frá teimum djúparu løgunum við einum lagi, har sjógvurin kólnar nógv við dýpinum. Hetta nevnist summartermoklinurin. Oman fyri summartermoklinin verða teir ovastu partarnir av sjónum blandaðir av aldum og streymi. Í hesum blandingslagnum er hitin mestsum óbroyttur við dýpi. Veðrið ávirkar tjúktina á blandingslagnum og hitan av tí í mun til tann djúpara sjógvin. Við nógvum sólarljósi hitnar blandingslagið; men hinvegin blandar vindur sjógvin, sum dýpir um lagið og ger tað kaldari. EVNISVEKT Hiti Salt. Dýpi Evnisv. C m kg/m Talva 2.2 Evnisvektin á sjógvi við ymiskum hita, saltinnihaldi og trýsti (dýpi). Viga vit ein rúmmetur (m 3 ) av vatni, so fáa vit umleið 1000 kg. Vit siga, at vatn hevur evnisvektina 1000 kg/m 3 (= 1 kg/litur). Saltið ger, at sjógvur er eitt sindur tyngri enn hetta. Evnisvektin á sjógvi broytist av hita, av saltinnihaldi og av trýsti. Heitur sjógvur er lættari enn kaldur sjógvur, og saltur sjógvur er tyngri enn sjógvur, sum er minni saltur. Aftrat hesum økist evnisvektin á sjógvi, um hann verður førdur niður á størri dýpi (uttan at broyta hita og saltinnihald), tí hann verður tá trýstur nakað saman. Við vatnskorpuna broytist trýstið í luftini við veðrinum, men broytingin er lítil, og trýstið er sjáldan langt frá einari atmosferu, sum svarar til 1013 hektopascal (=millibar). Tá tú fert niður í dýpið, skal vektin á sjógvi oman yvir tær leggjast aftrat, og tí veksur trýstið við umleið einari atmosferu fyri hvørjar 10 metrar, tú fert djúpari. Í talvu 2.2 eru sett upp nøkur dømi um evnisvektina á sjógvi við ymiskum hita og saltinnihaldi og á ymiskum dýpum. Broytingin í evnisvekt er eftir talvuni ikki stór. Sjálvt í feskastu innhøvum fer evnisvektin sjáldan undir 1000 kg/m 3, og sjálvt í djúpastu grøvunum fer hon neyvan upp um 1080 kg/m 3. Vanliga eru broytingarnar nógv smærri enn hetta. Mynd 2.8 vísir eitt dømi um, hvussu hiti, saltinnihald og evnisvekt broyttust við dýpi stutt innan fyri Saltnesgrynnuna á Skálafirði tann 7. juni Ovast høvdu vit henda dagin eitt umleið 10 metra tjúkt lag, sum var heitari, feskari og tí eisini 27
28 Salt.: 34,8 34,9 35,0 35,1 Hiti: 6,5 7,0 7,5 8,0 8,5 C 0 Mynd 2.8 Broytingar í hita, saltinnihaldi og evnisvekt niður gjøgnum sjógvin á Skálafirði tann 7. juni Dýpi (m) Hiti Saltinnihald Evnisvekt ,0 1027,1 1027,2 1027,3 1027,4 1027,5 kg/m 3 Evnisvekt lættari enn sjógvurin longri niðri. Undir hesum lagnum broyttust hiti, saltinnihald og evnisvekt nógv í einum tunnum lagi; men síðan broyttust tey lítið niður móti botni. Í javnvág á upprunadýpi Trýstur undir upprunadýpi Lyftur upp um upprunadýpi Eitt dømi frá Skálafirði Tað dømið, sum er á mynd 2.8, vísir óvanliga stóra broyting av evnisvektini við dýpi; men sjálvt í hesum føri er munurin í evnisvekt millum tað ovara lagið og sjógvin undir tí bara umleið 0,3 kg/m 3. Munurin er minni enn ein túsundapartur. Tá so er, kann tað undra teg, at vit yvirhøvur viðgera evnisvektina á sjógvi; men sjálvt um talið ljóðar lítið, so ger tað nógvan mun. Samlaða víddin á Skálafirði liggur um 14 km 2. So rúmdin av teimum ovastu 10 metrunum liggur um m 3. Høvdu vit roynt at trýst hetta lagið undir tann djúpara sjógvin, so hevði tað tí kravt eina vekt upp á gott kg ella tons. Vit kunnu siga, at tað ovasta lagið á Skálafirði hendan dagin fleyt oman á restini av sjónum har, tí tað hevði eina uppdrift, sum var tons. Stabilitetur Hetta lítla dømi frá Skálafirði lýsir hugtakið stabilitet. Har evnisvektin økist við dýpi, siga vit, at sjógvurin er stabilur. Um Mynd 2.9 Myndin vísir eitt lag av sjógvi, har evnisvektin veksur niðureftir (víst við, at liturin verður myrkari). Tær tríggjar tekningarnar lýsa, hvussu ein»klumpur«av sjógvi (ringurin á tekningunum) skikkar sær í trimum ymiskum førum. Vinstrumegin liggur klumpurin á einum dýpi (vatnrætta linjan), har sjógvurin hevur somu evnisvekt sum klumpurin. Tá hevur hann hvørki lyndi til at flotna ella søkka. Í miðjuni er klumpurin onkursvegna komin niður á størri dýpi. Har fær hann eina uppdrift (pílurin), sum roynir at toga hann uppaftur. Høgrumegin er klumpurin lyftur upp um upprunadýpið. Hann er tá tyngri enn sjógvurin rundanum og verður togaður niðureftir (pílurin). 28
29 Stabilt lag Óstabilt lag Óstabilt lag oman á stabilum lagi Evnisvekt Evnisvekt Evnisvekt Dýpi Dýpi Dýpi Mynd 2.10 Myndin vísir, hvussu okkurt, t.d. ein planktonalga (litað brún á myndini), flytur seg í einum lagi av sjógvi í trimum ymiskum førum. Liturin vísir evnisvekt sum í mynd 2.9. Vinstrumegin er sjógvurin stabilur í øllum lagnum, og algan flytur seg lítið upp og niður. Í miðjuni er alt lagið óstabilt, og bæði sjógvurin sjálvur og algan flytast nógv upp og niður. Høgrumegin liggur eitt óstabilt lag oman á einum stabilum. Ein alga í tí ovara lagnum ferðast dúgliga upp og niður gjøgnum lagið; men hon kemur ikki langt niður í tað stabila lagið. aldur ella streymur royna at flyta sjógv úr einum dýpi longri niðureftir, so er hann lættari enn tann sjógvurin, hann kemur ímillum. Hann vil tí hava lyndi til at flotna uppaftur á tað dýpið, har hann var (mynd 2.9). Verður sjógvurin í staðin førdur upp um upprunadýpið, so hevur hann lyndi til at søkka aftur upp á pláss. Er evnisvektin tann sama á øllum dýpum, so er ongin sovorðin kraft, ið forðar rørslum upp- og niðureftir. Í tí førinum siga vit, at sjógvurin er óstabilur. Stabiliteturin hjá sjógvi er ein tann týdningarmesti eginleikin hjá honum. Seinni í bókini fara vit at hyggja at gróðrinum av plantuplanktoni, sum er grundarlagið undir øllum lívi í sjónum. Har síggja vit, at eitt tað mest avgerandi fyri gróðurin er blandingin í teimum ovastu løgunum. Mynd 2.10 vísir við trimum dømum, hvussu broytingin í evnisvekt við dýpi ávirkar stabilitetin og blandingina. Á myndini síggja vit, hvussu ein planktonalga (ein elalítil planta, sum flýtur í sjónum) flytist upp og niður undir ymiskum umstøðum. ONNUR EVNI Í SJÓGVI Tey flestu evni, sum eru í natúrini, eru eisini í sjónum; men næstan øll teirra bara í heilt smáum innihaldi. Tá vatn og salt eru 29
30 undantikin, eru tey tilsamans bara um 1/10 gramm í hvørjum litri av sjógvi. Tey kunnu hóast tað hava stóran týdning. Summi av hesum evnum eru skaðilig fyri ávísar livandi verur. Serligan áhuga hava tey skaðiligu evni, sum fólk eru atvoldin til, tilvitað ella ótilvitað. Hesi evni hoyra undir tað, vit nevna dálking, og verða viðgjørd í einum serligum kapitli seinni. Ein annar ógvuliga týðandi bólkur av evnum eru tey, sum eru neyðug fyri ávísar livandi verur. Nógv ymisk evni kunnu koma upp á tal í so máta; men nøkur teirra eru heilt avgerandi, og tey viðgera vit her. Oxygen Oxygen (ilt, súrevni) er bara í smáum nøgdum í sjógvi; men øll djór mugu hava oxygen til andingina, og tí er ein fortreyt fyri djóralívi, at nóg mikið av oxygeni er til staðar. Oxygenmetting Oxygenið í sjógvi kemur fyrst og fremst úr luftini. Oxygenmýl leka úr luftini niður í sjógvin, har tey blandast millum vatnmýlini; men vanliga kemur ikki meira enn eitt vist. Sjógvur, sum eina tíð hevur verið í vatnskorpuni, verður tað, vit nevna mettaður við oxygeni. Hann hevur tá eitt ávíst oxygeninnihald, sum tó er nakað ymiskt alt eftir, hvussu heitur sjógvurin er. Mettaður sjógvur, sum er 6 C, hevur eini 10 mg (milligramm = 1/1000 gramm) av oxygeni í hvørjum litri. Vit siga, at oxygeninnihaldið er 10 mg/l, og at oxygenmettingin er 100%. Í kaldari sjógvi hevur mettaður sjógvur nakað meira oxygen í sær. Skuldi av einihvørji orsøk komið meiri oxygen í sjógvin enn hetta, so hevur tað lyndi til at leka úr sjónum upp í luftina, um sjógvurin er við vatnskorpuna. Um sjógvur við lítið av oxygeni í sær hinvegin kemur upp til vatnskorpuna, so lekur oxygen niður í sjógvin, til sjógvurin er mettaður við oxygeni. Tá sjógvur søkkur úr vatnskorpuni niður á størri dýpi, fær hann hvørki tikið meiri oxygen úr luftini ella latið nakað frá sær. Oxygeninnihaldið kann tó broytast. Er sjógvurin nóg ovarlaga, har nóg mikið av ljósi er til gróður, so kunnu tær smáu planturnar í sjónum gera so mikið av oxygeni, at innihaldið fer upp um metting. 30
31 Mynd 2.11 Oxygeninnihaldið niður gjøgnum sjógvin á Skálafirði tann 4. september Tølini á tí ovaru vatnrøttu ásini vísa oxygeninnihald (gramm í hvørjum rúmmetri av sjógvi). Niðara ásin vísir oxygenmettingina í prosentum Oxygeninnihald (milligramm í hvørjum litri av sjógvi) Dýpi (m) % Oxygenmetting Á størri dýpi kemur onki nýtt oxygen í sjógvin; men tvørturímóti brúka djórini burtur av oxygeninum, og eisini rotbakteriur brúka oxygen. Innihaldið av oxygeni broytist tí niður gjøgnum sjógvin alt eftir, hvat lív er í sjónum, og hvussu long tíð er farin, síðan hann var við vatnskorpuna. Á mynd 2.11 vísa vit oxygeninnihaldið niður gjøgnum sjógvin á sama staði sum á mynd 2.8, men knappar tríggjar mánar seinni. Stutt undir vatnskorpuni var sjógvurin eitt lítið sindur yvirmettaður orsakað av gróðri. Longri niðri minkaði oxygeninnihaldið nógv, og mátingarnar benda á, at djór og bakteriur hava brúkt meira enn 80% av tí oxygeni, sum upprunaliga var í sjónum niðri við botn. Í kapitlinum um firðir tosa vit um, hví hetta viðhvørt hendir á Skálafirði. Tað eru nógv øki í heimshøvunum, har einki oxygen er eftir í teimum djúpastu pørtunum. Svartahavið er eitt dømi um hetta, og eisini nakrir norskir firðir eru soleiðis frá natúrini. Í sovorðnum økjum trívast fiskur og vanlig botndjór ikki, tí tey mugu fáa oxygen til at anda. Eisini kemur hydrogensulfid (svávulbrinta, H 2 S) í sjógvin, tá ið oxygenið hvørvur, og tað er ógvuliga eitrandi. Tøðevni Ein annar bólkur av evnum, sum hava stóran týdning fyri lívið í 31
32 Innihald av tøðevnum (milligramm í hvørjum rúmmetri av sjógvi) Mynd 2.12 Innihald av fosfati og nitrati niður gjøgnum sjógvin á Skálafirði tann 7. juni Tølini á tí vatnrøttu ásini vísa vekt (milligramm í hvørjum rúmmetri av sjógvi) av nitrogeni og fosfori, sum eru bundin í ávikavist nitrat og fosfat. Dýpi (m) Fosfat Nitrat havinum, eru tey evnini, vit nevna tøðevni. Hesi evni eru í stóran mun tey somu, sum brúkt verða til tøð á landi, og tey hava eisini sama týdning í sjónum sum á landi. Serligan týdning hava nitrat, fosfat og silikat. Hesi evni eru fortreyt fyri, at nakar plantugróður verður í sjónum, og ofta síggja vit gróðurin í sjónum steðga av tí, at ov lítið er til av tøðevnunum í teimum ovastu metrunum undir vatnskorpuni. Eitt dømi um hetta síggja vit á mynd 2.12, sum vísir innihald av nitrati og fosfati á Skálafirði tann 7. juni 1986, og tað sæst týðiliga, at næstan onki er eftir av hesum evnum beint undir vatnskorpuni. Orsøkin er, at plantuplankton í fjørðinum hevur brúkt tað mesta av tøðevnunum, sum vóru í sjónum, og hetta ger samstundis, at næstan onki er eftir til framhaldandi gróður. Longri niðri er ivaleyst til av tøðevnum; men har er ikki nóg ljóst til plantugróður. Vit venda aftur til tøðevnini í 10. kapitli. MÁTITÓL Her er ikki pláss til eitt fullfíggjað yvirlit yvir øll tey mongu tól, sum verða og hava verið brúkt til at kanna sjógvin: hita, saltinnihald og tey ymisku evnini í honum. Men tvey tól, Nansen-fløskan við venditermometri og CTD-in, hava verið 32
33 Mynd 2.13 Nansen-fløska beint undan, undir og aftan á útloysing. Beint undan útloysing Undir útloysing Á veg upp Lodd Opin krani Venditermometur Stongdur krani Opin krani Lodd grundarlagið undir tí mesta av tí, sum er gjørt av kanningum. Bæði verða tey lorað niður gjøgnum sjógvin frá einum skipi, meðan tað liggur stilt ella siglir spakuliga upp í vindin. Hetta verður nevnt at taka eina støð (station á enskum). Mynd 2.14 Ein Nansen-fløska verður lorað í sjógvin frá Jens Christiani Svabo í Veirurin fer um ein blokk við einum teljara, sum vísir, hvussu nógvir metrar av veiri eru úti. Nansen-fløskan Nansen-fløskan er uppkallað eftir norðmanninum Fritjof Nansen ( ), sum, umframt alt annað hann gjørdi, hevur havt stóran týdning fyri okkara kunnleika um sjógvin her í nánd. Ymisk sløg eru; men tey byggja øll á sama prinsipp, sum er víst á mynd Nansen-fløskan er eitt rør, oftast úr stáli, sum verður fest til ein veir í báðum endum og lorað niður á tað dýpið, sum skal kannast (mynd 2.14). So verður eitt lodd slept niður eftir veirinum. Tá loddið rakar tað ovara festið, loysnar fløskan frá veirinum í erva og snarar um tað niðara festið. Í báðum endum á fløskuni eru kranar. Tá fløskan fer niður, eru kranarnir opnir í báðum endum; men teir lata báðir aftur, tá ovara festið loysnar frá veirinum, og fløskan snarar um tað niðara festið. Soleiðis ber til at taka sjógv upp av einum ávísum dýpi, og hann kann so kannast fyri alt møguligt. Til at máta hitan verða vanliga eitt ella fleiri venditermometur heft á fløskuna. Meðan HAVIÐ 3 33
34 fløskan fer niður, fylgir venditermometrið við hitanum í sjónum rundanum; men tá fløskan snarar runt, læsist termometrið. Tá fløskan er tikin uppaftur á skipið, vísir venditermometrið, hvat hitin var, tá fløskan vendi. Meðan fløskan er í sjónum, má skipið liggja stilt, og tað kann taka langa tíð at fáa eina fløsku niður á stórt dýpi og uppaftur. Tað var tí vanligt at hefta fleiri fløskur á veirin. Eitt lodd varð hongt undir hvørja fløsku. Tað loddið loysnaði, tá fløskan vendi og fór niður eftir veirinum og loysti ta næstu fløskuna. Hesin mátin at kanna sjógvin var vanligur til einaferð í 1970-árunum; men tað tók langa tíð at seta fløskur á veirin (mynd 2.14) og taka tær av aftur, og skipið mátti liggja leingi stilt, hóast tú bara fekst mátingar av nøkrum fáum dýpum. Rannsóknarskip, eins og onnur skip, eru dýr at reka, og Nansen-fløskur verða tí sjáldan brúktar nú á døgum; men allar tær gomlu mátingarnar stava frá teimum. CTD-in CTD-in er tað tólið, sum nú vanliga verður brúkt til at máta hita og saltinnihald (mynd 2.15). Navnið er ein stytting av tí enska»conductivity-temperature-depth«og stavar frá tí, at meðan CTD-in verður lorað niður gjøgnum sjógvin, mátar hon fleiri ferðir um sekundið elektriska leiðingarevnið (conductivity), hita (temperature) og trýst, sum gevur dýpi (depth). Elektriska leiðingarevnið (ella bara leiðingarevnið) í sjógvi er eitt mát fyri, hvussu væl hann leiðir elektriskan streym tað øvuta av elektriskari mótstøðu. Leiðingarevnið veksur við saltinnihaldinum; men tað broytist eisini av hita og av trýsti. Við at máta leiðingarevnið, hita og trýst samstundis ger CTD-in tað møguligt at rokna saltinnihaldið út og dýpið, sum CTDin er á. Á eini støð verður CTD-in lorað niður gjøgnum sjógvin við einum stálkápli, sum hevur elektriskar leiðarar í sær og er knýttur til eina teldu umborð á skipinum. CTD-in sendir mátiúrslitini upp gjøgnum kápilin og beint inn í telduna. Hon goymir øll úrslitini. Við CTD-unum var tað fyri fyrstu ferð gjørligt at fáa tættar mátingar niður gjøgnum sjógvin. Tá vísti tað seg, at ofta Mynd 2.15 CTD-in á Magnusi Heinasyni við rosettu og fløskum rundanum, klár til at lora niður í sjógvin. 34
35 Mynd 2.16 Ein lítil partur av kanningarstovunum umborð á norska rannsóknarskipinum»johan Hjorth«á einum túri til Føroya, Íslands og Grønlands í Gentan á myndini mátar innihald av tøðevnum í sjógvi, sum er tikin upp við CTD og rosettu. broytast hiti og saltinnihald ikki javnt við dýpinum, men heldur í lopum. Mynd 2.8 vísir eitt dømi við fleiri sovorðnum lopum í hitanum. Tað tykist, sum at sjógvurin ofta liggur í løgum, sum hvørt sær hava hampiliga javnan hita og saltinnihald, men víkja frá løgunum yvir og undir. Tað ber til at seta onnur tól á CTD-ina, sum máta aðrar eginleikar í sjónum t.d. innihaldið av plantuplanktoni og senda úrslitið upp eftir sama elektriska kápli. Men aðrar eginleikar eru vit bara før at máta, um vit fáa sjógvin í eina kanningarstovu. Tí eru CTD-ir vanliga útgjørdar við einum kransi, nevndur rosetta, har fleiri (vanliga upp í 12) fløskur, ið minna um Nansen-fløskur, kunnu setast á. Tær eru opnar, tá CTDin fer niður, og kunnu læsast ein og ein á veg uppaftur, við at trýst verður á ein knapp umborð á skipinum. Sjógvurin verður so kannaður umborð (mynd 2.16) ella á landi. Satelittar Satelittar ella fylgisveinar verða nú á døgum brúktir til nógvar kanningar av havinum. Av tí, sum her hevur verið umrøtt, er tað serliga hitamátingar, vit kunnu fáa frá satelittum. Eitt dømi um hetta er permumyndin uttan á bókini. Hon vísir sjóvarhitan millum Ísland og Skotland eina viku í desember
36 mátað frá satelitti við infrareyðari stráling. Tann infrareyða strálingin frá havinum broytist við hitanum í vatnskorpuni, og hon kann tí brúkast til at vísa hitan yvir stór øki samstundis. Skýggj kunnu órógva mátingarnar nógv, og permumyndin er sett saman av nógvum einstøkum myndum, har ávirkanin frá skýggjunum er drigin frá. Við skipi kanna vit vanliga bara eitt stað í senn. Satelittmyndir loyva okkum hinvegin at síggja broytingar í sjónum úr einum staði í annað. Tær hava víst okkum, at broytingar og rørslur í sjónum eru fløktar og ringar at lýsa út í æsir; men tær vísa okkum bara sjógvin í vatnskorpuni, so enn slepst ikki undan at brúka skip til havrannsóknir. 36
37 3. Ljós og ljóð Ljós er eitt tað týdningarmesta fyribrigdi í sjónum. Eitt er, at nógv djór brúka ljós til at finna sær føði og rýma undan fíggindum; men ljós krevst eisini til allan plantuvøkstur, og plantur eru í sjónum líka sum á landi grundarlagið undir næstan øllum øðrum lívi. Ljóðið hevur serliga týdning fyri djórini í havinum og í sambandi við fiskiskap og annað virksemi. Vit viðgera tey saman, tí ljós og ljóð eru bæði tvey aldur og líkjast í nógvar mátar. ALDUR Aldur av ymiskum sløgum hava stóran týdning, tí tær flyta seg og bera orku (energi) við sær. Í næsta kapitli tosa vit um tær vanligu aldurnar á vatnskorpuni. Her skal eg bara nevna, at allar aldur eru eyðkendar av aldulongd, frekvensi og ferð. Aldueyðkenni Í vanligari talu brúka vit ikki ofta orðið frekvens; men fyri ljóð er frekvensur tað sama sum tónahædd. Tá frekvensurin á ljóði er stórur, ljóðar tað høgt. Tá frekvensurin er lítil, ljóðar tað djúpt. Somuleiðis er frekvensurin á ljósi knýttur at litinum. Blátt ljós hevur umleið dupult so stóran frekvens sum reytt ljós. Frekvensur verður vanliga uppgivin í Hertz, sum sigur, hvussu ofta aldan svingar í eitt sekund. Eisini verður ofta tosað um kilohertz (khz) = 1000 Hz. Ljós og ljóð og aðrar aldur flyta seg. Tá ið toran gongur, kanst tú finna út av, hvussu langt burturi hon er, við at taka tíðina millum snarljósið og torubrakið. Býtir tú sekundini við trý, so fært tú eitt tal, sum sigur tær, hvussu nógvar kilometrar burturi toran sló niður. Hetta er tí, at í luft ferðast ljóðið umleið 330 metrar um sekundið, t.v.s. tað ferðast ein kilomet- 37
38 ur triðjahvørt sekund. Ljósið ferðast nógv skjótari, umleið kilometrar um sekundið, so snarljósið sært tú næstan í somu løtu, sum tað kom, uttan mun til hvussu langt burturi, toran sló niður (mynd 3.1). Aldulongdin hjá vanligum aldum á sjónum er løtt at síggja fyri sær. Hana tosa vit meira um í næsta kapitli. Fyri ljós og ljóð er tað øðrvísi; men tað ger ikki so nógv, tí tá vit kenna frekvens og ferð hjá eini aldu, so kunnu vit altíð rokna aldulongdina út. Hetta kemst av, at tað er eitt fast samband millum hesi trý, sum sigur, at aldulongdin veksur við ferðini og minkar, tá frekvensurin veksur. Fyri vanligt ljóð í luft merkir hetta t.d., at eitt A (tónin A), sum hevur frekvensin 440 Hz, fær aldulongdina 0,75 m (330/440) ella 75 cm. Í øllum førum fer aldulongdin hjá ljósi ella ljóði at minka, tá frekvensurin økist. Djúpir tónar (lítil frekvensur) hava stóra aldulongd í mun til høgar tónar, og reytt ljós hevur umleið dupult so stóra aldulongd sum blátt ljós. Ljósið ferðast km um sekundið Ljóðið ferðast 330 m um sekundið Mynd 3.1 Ljósið ferðast nógv skjótari enn ljóðið. Spjaðing og absorbtión Tá ljós ella ljóð ferðast long strekki, vikna tey. Tað er serliga av tveimum orsøkum. Tann fyrra er, at tey spjaðast. Allar aldur hava tann eginleikan, at longri tær ferðast, meira breiða tær seg til Mynd 3.2 Tá ljóð ferðast burtur frá kelduni, spjaðist tað, og tann parturin, sum rakar oyrað, verður minni, jú longri burturi tú ert. síðuna. Hetta hevur við sær, at aldan viknar, jú longri hon kemur frá kelduni (mynd 3.2). Hin orsøkin er, at tað tilfarið, sum tey ferðast gjøgnum, tekur orku burtur úr teimum. Hetta nevnist absorbtión, og vit siga, at tilfarið absorberar orku úr alduni. Eitt dømi er víst á mynd
39 Upprunalig hvít ljósstrála Litað glas Viknað og litað ljósstrála Mynd 3.3 Dømi um absorbtión. Ljósstrálan viknar, tá hon fer gjøgnum litað glas, tí glasið absorberar orku úr ljósinum. LJÓS Í vanligari talu er ljós tað, sum eyguni hjá okkum brúka til at síggja við. Hetta er ein partur av tí, sum vit kalla elektromagnetisk stráling. Henda stráling finst í øllum aldulongdum; men okkara eygu síggja bara ein ógvuliga lítlan part, har sum aldulongdin liggur millum 0,00036 og 0,00078 mm. Hetta er tað, vit kalla sjónligt ljós. Tann strálingin, sum liggur beint undir sjónligum ljósi í aldulongd, nevnist ultraviolett stráling ella ultraviolett ljós. Hinumegin tað sjónliga ljósið liggur tann infrareyða strálingin. Sólarljós Frá sólini kemur ljós við nógvum ymiskum aldulongdum; men tað bjartasta ljósið hevur aldulongd umleið 0,0005 mm (mynd 3.4), t.v.s. mitt í tí sjónliga økinum. Tað kann undra, at ljósið frá sólini akkurát passar til okkara eygu. Hetta er tó ikki so løgið, tí gjøgnum nógvar milliónir ár hava djórini á jørðini lagað seg eftir umstøðunum í natúrini, og djóraeygu, teirra millum okkara, hava lagað seg eftir sólstrálingini. Mynd 3.4 Myndin vísir styrkina í sólarljósinum við ymiskar aldulongdir uttan fyri atmosferuna, beint yvir vatnskorpuni og á trimum ymiskum dýpum í klárum sjógvi. Strálingin frá sólini hevur bæði ultraviolettt og infrareytt ljós aftrat tí sjónliga; men tá vit eru komin nakað niður í sjógvin, er næstan bara tann blái parturin av tí sjónliga ljósinum eftir. Styrkin (orkan) í strálingini 100 m niðri Ultraviolett Sjónligt Infrareytt Oman fyri atmosferuna 1 m niðri 10 m niðri Beint yvir vatnskorpuni 0,0005 0,0010 0,0015 0,0020 0,0025 mm Aldulongd Hinvegin er tað helst av tilvild, at sólstrálingin eisini passar til atmosferuna, sum er rundan um jørðina. Tí øll stráling sleppur ikki ótarnað gjøgnum atmosferuna. Tann ultravioletta strálingin verður næstan øll absorberað á veg niður gjøgnum 39
40 atmosferuna og eisini nógv av tí infrareyðu (mynd 3.4). Nakað av tí sjónliga ljósinum verður eisini absorberað; men har sleppur tó tað mesta ígjøgnum atmosferuna. Ljós í sjónum Tá ljósið er komið niður í sjógvin, viknar tað uppaftur meira. Av at fara gjøgnum nakrar fáar metrar av sjógvi kann ljósið sostatt vikna líka nógv, sum av at fara gjøgnum alla atmosferuna. Tað er tó ógvuliga ymiskt, hvussu skjótt ljósið viknar við dýpinum ymsastaðni. Tað, sum avger hetta, er, hvussu reinur sjógvurin er, og hvussu nógvur gróður er í honum. Sargassohavið eystan fyri Norðuramerika er eitt øki, har lítil gróður er. Har røkkur ljósið óvanliga djúpt; men sjálvt har er á 100 metra dýpi lítið meira enn eitt prosent eftir av tí ljósi, sum var beint undir vatnskorpuni. Um okkara leiðir er væl meira gróður í sjónum, sjálvt úti á opnum havi, og her skulu vit ikki meira enn einar metrar niður, so er ljósið viknað til umleið 1% av styrkini beint undir vatnskorpuni (mynd 3.5). Hetta er avgerandi fyri plantugróður í sjónum, tí plantur mugu hava eitt vist av ljósi fyri at kunna grógva. Tað er sjálvandi ymiskt eftir árstíð, staði og veðri; men ofta liggur markið nettupp um tað dýpið, har ljósið er viknað niður í 1%. Hetta ovasta lagið av sjógvi, har nóg mikið av ljósi er til plantugróður, nevnist gróðrarlagið (ella tað eufotiska lagið). Mynd 3.5 vísir, at gróðrarlagið er ymiskt til tjúktar ymsastaðni; men tað broytist eisini við árstíðini. Um várið, tá tann mesti plantugróðurin er, kann tað á summum føroyskum firðum t.d. vera bara nakrar fáar metrar tjúkt. Planturnar skugga fyri hvørji aðrari, so at ljósið viknar skjótt. Kapittul 10 viðger plantugróður og fortreytirnar fyri honum. Sjálvt um tað er ov veikt til plantugróður, so er tó ljós undir gróðrarlagnum. Í heilt klárum sjógvi røkkur sólarljósið niður á næstan 1000 metrar, sjálvt um tað har er ógvuliga veikt. Djúpari enn hetta er sólarljósið veikari enn tað ljósið, sum stavar frá fiski og øðrum djórum í sjónum. Tey brúka ljósið til at ræða við, at lumpa onnur nærri, so tey kunnu gloypast og til nógv annað. Dýpi (m) Útf. V.Afr. Ísl.-Før. Gibraltar V. Miðjarðarhav Sargassohav Prosentpartur eftir av ljósi 100 Mynd 3.5 Minkingin í ljósstyrki við dýpi í ymiskum økjum. Myndin vísir, hvussu nógv prosent eru eftir av ljósinum á ymiskum dýpum í mun til beint undir vatnskorpuni. Okkara øki er víst sum Ísl.-Før. (Ísland-Føroyar). Liturin í sjónum Liturin í ljósinum broytist við dýpi. Vanliga siga vit, at ljósið frá 40
41 Mynd 3.6 Tað sæst ikki væl niðri í sjónum. Skal kvennhvalurin høgrumegin á myndini síggja kallhvalin vinstrumegin, so má ljós ferðast frá honum yvir í eygað á henni; men sjálvt í klárum sjógvi ferðast ljósstrálur sjáldan langt, áðrenn tær verða boygdar av leið. Bara nakrar fáar strálur (tann tjúkki reyði pílurin á myndini) ferðast beina leið. Afturfyri verða strálur frá øðrum tingum (teir grønu pílarnir) boygdar, so at tær síggja út til at koma frá tí tinginum, tú hyggur at. Hetta ger, at sjónin ikki røkkur langt í sjógvi. sólini er hvítt. Í veruleikanum merkir hetta, at ljósið er ein blandingur av ymiskum litum (mynd 3.4); men tá hetta blandaða ljósið kemur niður í sjógvin, verða teir ymisku litirnir ikki absorberaðir líka nógv. Sjógvur absorberar t.d. nógv meira av reyðum enn av bláum ljósi, og eitt lag av sjógvi kann samanberast við eitt blálitað glas (mynd 3.3). Tá ljósið er farið gjøgnum sjógvin, er tað mesta av hinum litunum burtur, og mestsum bara blátt ljós er eftir, sjálvt um tað eisini er viknað (mynd 3.4). Litføgur fotografi kanst tú tí bara taka við sólarljósi, um tú ert stutt undir vatnskorpuni, og øll undirvatnsfotografiini í hesi bókini eru tikin við blitsi. Undirvatnsfotografurin hevur tó ein uppaftur størri trupulleika, sum er serliga ringur í okkara sjógvi, har nógvur gróður er. Ein ljósstrála, sum fer gjøgnum sjógv, sleppur sjáldan serliga langt, áðrenn hon verður boygd av kósini. At hyggja undir vatni er sum at hyggja gjøgnum mjørka, og hetta rakar eisini djórini í havinum. Tey kunnu bara brúka sjónina, um tey eru nær við tað, tey hyggja at. Ein nebbafiskur, sum leitar sær eftir einum maka, hevur lítla gleði av eygunum (mynd 3.6). LJÓÐ Sum fyrr nevnt, líkjast ljós og ljóð í nógvar mátar; men í sjónum eru tó nakrir týðandi munir. Tann størsti munurin er kanska tað, at ljóðið kann ferðast so langt í sjógvi. Hetta brúka vit t.d. í ekkoloddinum, sum kann vísa, hvussu djúpt tað er niður á botn, ella hvat er av fiski undir skipinum. 41
42 Ekkoloddið Eitt ekkolodd virkar upp á tann máta, at tað regluliga sendir eina ljóðstrálu niður í sjógvin. Tá hon rakar botn, fisk ella okkurt annað, verður ein partur av henni kastaður upp aftur sum eitt ekkó (mynd 3.7). Er strálan nóg sterk, tá hon kemur uppaftur til loddið, so verður ekkóið víst á pappíri ella skermi. Í sjógvi ferðast ljóðið umleið 1500 metrar um sekundið. Ekkoloddið mátar tíðina frá tí, at ljóðið er sent út, til tey ymsu ekkóini koma aftur, og út frá tí roknar ekkoloddið út, hvørjum dýpum ekkóini koma frá. Svingari Ekkó Upprunalig ljóðstrála Ekkolodd frekvensur Ekkolodd verða gjørd við ymiskum ljóðfrekvensum, og frekvensurin er við til at avgera, hvussu djúpt ekkoloddið røkkur. Fyri tað fyrsta mugu vit hugsa um, at ljóðstrálan altíð spjaðist nakað (mynd 3.2). Má ljóðstrálan ferðast langt, áðrenn hon verður kastað aftur og rakar ekkoloddið, so verður ljóðið kanska ikki nóg sterkt. Eitt ekkolodd, sum skal røkka langt, má tí hava eina strálu, sum ikki spjaðist meira enn neyðugt, og tað krevur høgan frekvens av ljóðstráluni (mynd 3.8). Mynd 3.7 Eitt skip við ekkoloddi hevur undir botninum ein svingara, sum virkar bæði sum hátalari og sum mikrofon. Svingarin sendur við jøvnum millumbilum eina ljóðstrálu niður móti botni, og so lurtar hann eftir ekkóinum. Mynd 3.8 Tvey skip við líka stórum svingara, men ymiskum frekvensi á ekkoloddinum, fáa ymiskt ekkó. Strálan frá einum háfrekventum ekkoloddi (100 khz, t.d.) spjaðist lítið, men absorberast nógv. Við einum lágfrekventum (6 khz, t.d.) loddi er tað øvut. Men ljóð við høgum frekvensi absorberast nógv skjótari enn lágfrekvent ljóð. Ein ljóðstrála við frekvensi 5 khz viknar t.d. umleið 3% fyri hvønn kilometur, hon ferðast; men er frekvensurin 30 khz, viknar hon heili 70% hvønn kilometur. Tí verða vanliga lágir frekvensir brúktir til lodd, sum skulu røkka langt. Ljóðstráluboygging Tá ljóð fer gjøgnum sjógv, hevur tað, sum fyrr nevnt, eina ferð upp á umleið 1500 metrar um sekundið. Ferðin broytist tó bæði 42
43 Ljóðkanal Mynd 3.9 Niðri á metra dýpi hava heimshøvini eina ljóðkanal, sum kemur av, at ljóðið ferðast spakuligari í henni enn bæði yvir og undir. Ljóðstrálur, sum stýra upp ella niður úr kanalini, verða boygdar innaftur móti henni. Ljóðið spjaðist tí ikki so nógv í ljóðkanalini sum vanligt og hoyrist longri burturi. av hita, saltinnihaldi og trýsti (dýpi). Um ekvatorleiðina í Atlantshavinum er ljóðferðin í vatnskorpuni umleið 1530 metrar um sekundið. Á 800 metra dýpi er sjógvurin kólnaður so nógv, at ljóðferðin er minkað til 1480 metrar um sekundið; men síðan veksur hon við dýpinum, av tí at trýstið veksur, og niðri við botn kemur hon uppaftur á sama virði sum í vatnskorpuni. Skalt tú máta dýpið ógvuliga neyvt við ekkoloddi, so má leggjast upp fyri broytingunum í ljóðferðini; men í vanligum brúki hevur tað ikki so nógv at siga. Tað, at ljóðferðin broytist við dýpi, fær tó nakrar heilt aðrar avleiðingar, tí hetta ger, at ljóðstrálurnar ikki ferðast eftir beinum linjum. Tá ljóð kemur gjøgnum eitt øki við skiftandi ljóðferð, boyggjast ljóðstrálurnar somuleiðis, sum tá ljós ferðast gjøgnum glaslinsur (t.d. brillugløs). Kavbátar kunnu brúka hetta til at leggja seg á dýpi, har teir ikki so væl hoyrast upp til vatnskorpuna. Hinvegin kann hetta gera fortreð hjá trolarum, sum brúka sondu á trolinum, har sambandið upp til skipið er við ljóði, ikki við kápli. Um trolið liggur stutt undir einum termoklini (stór hitabroyting við dýpi), so kann tað gera, at sondan ikki hoyrist upp til skipið, tí at ljóðið verður boygt burtur av leið. Nebbafiskar hava tó stóra gleði av hesum fyribrigdi. Í stórum pørtum av heimshøvunum er ljóðferðin minni niðri á 500 til 1000 metra dýpi, enn hon er bæði yvir og undir hesum dýpi. Hetta ger eina»ljóðkanal«. Nebbafiskurin hevur eitt ógvuliga djúpt (lágfrekvent) fríggingarýl (20 Hz), so tað kann ferðast ógvuliga langt uttan at absorberast serliga nógv. Fer hvalurin haraftrat niður í ljóðkanalina at ýla, so spjaðist ljóðið heldur ikki so nógv (mynd 3.9). Tað sigst, at hvalir hoyrast heilt yvir um Atlantshavið. 43
44 44
45 4. Aldur, streymur, blanding Aldur og streymur eru kanska tey fyribrigdi í havinum, sum vit best kenna aftur frá gerandisdegnum, tí tey eru vit von at síggja á vatnskorpuni. Tey hava eisini tað í felag, at tey bæði stava frá vindi. Streymur kann eisini stava frá mána og sól, men tann streymin sjóvarfalsstreymin goyma vit til næsta kapittul. Í hesum kapitli halda vit okkum til aldur og streym, sum koma av vindi. Eitt annað slag av rørslum, sum eru nógv minni regluligar, er tað, sum nevnist turbulensur. Turbulensur í sjónum stavar frá aldum og streymi og hevur serligan týdning, av tí at hann blandar sjógvin. ALDUR Hyggja vit at einum uppøstum havi, kann tað vera torført at síggja nakað reglubundið í rørslunum. Vatnskorpan flytur seg upp og niður; men ofta sæst lítið skil í. Tað vísir seg tó vanliga, Alduferð Mynd 4.1 Myndin vísir tað einfaldasta slagið av regluligum aldum. Aldulongdin er strekkið frá einum ryggi (kambi) til tann næsta (ella frá einum dali til tann næsta). Alduhæddin er loddrætta strekkið frá einum aldudali upp til ein aldurygg. Alduryggirnir (og dalarnir) ferðast allir við somu ferð. Aldulongd Alduhædd 45
46 at hesin vavgreyturin av rørslum kann síggjast sum samansettur av einføldum aldum, ið eru regluligar og fylgja ávísum lógum. Regluligar aldur Mynd 4.1 vísir eitt dømi um eina regluliga aldu; langir alduryggir, sum fylgja hvørjum øðrum eftir vatnskorpuni. Myndin vísir eisini, hvat orðini aldulongd og alduhædd merkja. Alduferðin er tann ferðin, sum skapið á alduni hevur; alduryggirnir ferðast t.d. við hesari ferð fram við okkum, um vit standa still á landi ella liggja ankrað við skipi. Máta vit tíðina ímillum, at tveir alduryggir fara fram við okkum, fáa vit tað, vit kalla perioduna hjá alduni (mynd 4.2). Eftir eina periodu hevur alduskapið flutt seg akkurát eina aldulongd (frá einum ryggi til tann næsta). Av hesum kunnu vit hugsa okkum til, at aldulongd, perioda og alduferð mugu hanga saman. Vit tosa um ferð bæði í sambandi við aldur og streym; men tað er ein avgerandi munur millum hesi bæði. Ferðin á streymi sigur, hvussu skjótt sjógvurin ferðast fram við einum føstum staði. Ferðin á eini aldu, hinvegin, er ferðin á alduskapinum; ikki ferðin á sjónum undir alduni. Hyggja vit t.d. at eini æðu, sum flýtur í friði úti fyri landinum uttan at svimja, so flyta alda og streymur hana heilt ymiskt. Streymur flytur æðuna, so hon fer fram við landinum við somu ferð sum sjógvurin. Aldan flytur æðuna upp og niður, men (næstan) ikki frameftir. Tvørturímóti sært tú alduna fara undir æðuni, meðan æðan sjálv at kalla liggur í stað. Grundin fyri hesum er, at sjógvurin, sum æðan flýtur í, ikki fylgir alduni. Um ongin streymur er í sjónum, flytur hann seg ikki stórvegis, uttan mun til um aldur eru ella ikki, og tá streymur gongur upp í ættina, síggja vit ofta aldurnar fara ein veg og sjógvin tann øvuta. Aldur á djúpum vatni Fara vit undir at kanna regluligar aldur gjøllari, síggja vit, at tað er munur millum aldur á djúpum og á grunnum vatni. Ella rættari: aldurnar eru ymiskar, alt eftir hvussu stórt botndýpið er í mun til aldulongdina. Er botndýpið størri enn helvtin av aldulongdini, so tosa vit um aldur á djúpum vatni, tí úti á víðum havi er hetta næstan altíð so. 46 Byrjan 1/4 per. seinni 1/2per. seinni 3/4per. seinni 1 per. seinni Mynd 4.2 Periodan hjá eini regluligari aldu er tíðin millum, at tveir fylgjandi alduryggir fara fram við einum føstum staði.
47 Ferðin á hesum slagnum av aldum broytist ikki við botndýpinum, men hon vísir seg at veksa við aldulongdini. Hetta síggja vit á mynd 4.3. Tað er týðiligt av mynd 4.3, at úti á djúpum vatni ferðast tær longu aldurnar skjótari enn tær stuttu. Langar aldur merkja her aldur, sum hava stóra aldulongd. Sum dømi síggja vit á mynd 4.3, at ein 150 metra long alda ferðast 15 metrar um sekundið, t.v.s. umleið 30 míl. Hinvegin síggja vit, at ein alda, sum er metrar long, ferðast bara helvtina so skjótt. Mynd 4.3 Aldur, sum ferðast á so djúpum vatni, at botndýpið er størri enn helvtin av aldulongdini, hava eina ferð, sum ikki broytist við botndýpinum, men veksur, tá aldulongd og perioda veksa. Fyri hetta slagið av aldum er eitt fast samband millum aldulongd og periodu, og tað er eisini víst á myndini. Alduferð (metrar um sekundið) Perioda (sekund) Aldulongd (metrar) 1/2 aldulongd Fyri aldur á djúpum vatni er eitt neyvt samband millum aldulongd og periodu. Hetta er eisini víst á mynd 4.3, har vit t.d. síggja, at aldan, sum er 150 metrar long, hevur eina periodu um 10 sekund. Eg havi nevnt, at sjógvurin sum heild ikki ferðast við alduni; men tað merkir ikki, at hann liggur heilt stillur. Mynd 4.4 vísir rørsluna í sjónum á ymsum dýpum undir alduni. Tað sæst, at sjógvurin ferðast í ringum. Beint undir vatnskorpuni er tvørmátið (diameturin) á ringunum tað sama sum alduhæddin; men ringarnir minka skjótt við dýpi, og tá vit eru komin niður á eitt dýpi, sum svarar til eina hálva aldulongd, liggur sjógvurin mestsum stillur. Har niðri merkist aldan so at siga ikki. Hetta er sjálvandi eisini orsøkin til, at ferðin ikki broytist við botndýpi, um tað er djúpari enn ein hálv aldulongd. Tá merkir aldan yvirhøvur ikki botnin. Mynd 4.4 Sjógvurin undir einari regluligari aldu á djúpum vatni ferðast í ringum, sum minka nógv við dýpinum og eru næstan burturi umleið eina hálva aldulongd undir vatnskorpuni. Aldur á grunnum vatni Tá botndýpið verður minni enn hálva aldulongdin, er rørslan í sjónum frá alduni ikki horvin beint yvir botninum. Gníggingin 47
48 móti botni bremsar tá rørsluni og bremsar eisini alduni. Aldur ferðast tí spakuligari inni á grunnum enn aldur við somu aldulongd á djúpum vatni. Verður tað so grunt, at botndýpið er minni enn ein tjúgundapart av aldulongdini, so ferðast allar aldurnar við somu ferð uttan mun til aldulongdina. Tá er tað bara botndýpið, sum avger alduferðina. Grynri tað verður, spakuligari ferðast aldan. Ein reglulig alda, sum kemur uttan av havi inn á grynri vatn, broytist í nógvar mátar. Ferðin minkar, og aldulongdin minkar eisini; men afturfyri veksur alduhæddin. Hetta ger, at aldan verður brattari, og hon hevur tí lættari við at bróta. Á djúpum vatni verður vanliga roknað við, at aldur fara at bróta, um alduhæddin verður meira enn umleið ein tíggjundapart av aldulongdini. Tá aldan kemur inn á grunt, hendir hetta lættari; men sjálvt um aldan er so long, at hon ikki fer um hetta markið, so hevur hon lyndi at bróta, tá botndýpið er minkað niður í nánd av alduhæddini. Tað hendir, tí at sjógvurin uppi undir aldurygginum ferðast fram um tann djúpara sjógvin, sum verður bremsaður av botninum. Ójavnur botnur fær aldur at broyta kós. Ein reglulig alda, sum kemur inn á grynri vatn, fær ofta ymiskt botndýpi ymsastaðni undir sama alduryggi. Tað kann vera tí, at hon kemur skrátt inn, ella tí at botnurin er ójavnur (mynd 4.5). Aldan fær tá ymiska ferð ymsastaðni. Har, sum tað er djúpt, ferðast hon skjótt, men spakuliga, har sum tað er grunt. Tá verða alduryggirnir ikki longur beinir, men boyggjast, soleiðis at aldan hevur lyndi til at samlast, har sum tað er grynst (mynd 4.5). Á sandstrondum er hetta við til at varðveita skapið á strondini, men ger eisini tað, at tað brýtur mest á nesunum. Tann sjógvurin, sum aldurnar flyta við sær upp á land, rekur fram við strondini og fer út frá landi, har sum víkirnar eru. Sovorðnir streymar (»rip currents«) kunnu vera ógvuliga harðir og hættisligir fyri svimjarar. Ofta eru hesar streymálirnar tó smalar, og svimur tú fram við landinum, kemur tú skjótt úr teimum. Tá havnir og lendingar verða gjørdar, er umráðandi at kanna botnin uttanfyri til at tryggja sær, at aldurnar ikki verða stýrdar inn á viðbrekin øki. Alduryggur Streymál Sandstrond Dýpdarlinja Mynd 4.5 Tá regluligar aldur koma inn móti eini ójavnari strond, fáa aldurnar ymiska ferð ymsastaðni. Aldurnar verða tá bendar móti teimum støðunum, har tað fyrst grynnist, t.d. móti nesum. Hetta kann gera streymar fram við landi, sum fara út úr víkunum í hørðum streymálum (»rip currents«). 48
49 + = Mynd 4.6 Um tvær regluligar aldur av hvør sínum uppruna (tær báðar ovastu aldurnar á myndini) koma saman og fara at fylgjast, so verða tær til eina meiri óregluliga aldu (tann niðasta). Hæddin á vatnskorpuni á einum stað fæst tá við at leggja hæddirnar á teimum báðum upprunaligu aldunum saman (pílarnir á myndini). Er onnur aldan yvir stillari vatnskorpu og hin undir, so verður endaliga hæddin munurin millum tær. Veruligar aldur Regluligar aldur, sum tær á mynd 4.1, síggja vit sjáldan. Men tað vísir seg, at tær vanligu aldurnar kunnu síggjast sum samansettar av einføldum regluligum aldum. Mynd 4.6 vísir við einum dømi, hvussu tvær regluligar aldur tilsamans vísa seg sum ein óreglulig alda. Undir vanligum umstøðum úti á havinum skulu vit leggja fleiri aldur saman, ikki bara tvær. Tær ferðast oftast ymiskar vegir, og tær hava ymiskar aldulongdir. Tað er tí onki løgið, at endaliga úrslitið verður so fløkt at síggja til, sum tað ofta er. Sjálvt tá nógvar ymiskar aldur renna hvør um aðra, ber tað tó til at tosa um eina alduhædd. Talið, sum verður uppgivið fyri alduhædd, kann í hesum føri roknast sum eitt slag av miðalvirði, ið gevur eina heildarmynd av teimum nógvu ymisku aldunum, sum vóru í sjónum, meðan aldan varð mátað. Tann føroyska aldumátingarskipanin Mynd 4.7 vísir ta føroysku aldumátingarskipanina, sum Landsverkfrøðingurin og Vaktar & Bjargingartænastan røkja. Úti á havinum liggja nakrir aldumátarar fortoyaðir. Hesir mátarar eru boyur, sum flóta í sjónum og fylgja við vatnskorpuni upp og niður. Hvør boya hevur innbygt eitt tól, sum alla tíðina mátar, hvussu høgt hon er yvir ella undir miðalhæddini. Úrslitið verður sent inn til lands við radiosambandi. Inni á landi eru nakrar móttøkustøðir, sum hoyra radiosignalið og flyta mátingina til eina teldu. Hon kann fylgja hvørji einstakari aldu, sum flytur boyuna upp og niður, og rokna hæddina frá aldudali til aldurygg. Teldan lurtar eftir einari boyu í 20 minuttir í senn og kannar tær einstøku aldurnar hesa tíðina. Grundað á hetta roknar teldan alduhæddina, men tó ikki beinleiðis sum miðalvirði. Í staðin verður meira dentur lagdur á tær høgu aldurnar. Sjálv útrokningin er tvørlig; men tann uppgivna alduhæddin kann fatast sum eitt mát fyri miðalhæddina av tí hægsta triðinginum av aldum hesar 20 minuttirnar. Aldugerð Aldur úti á havinum kunnu hava ymiskan uppruna. Jarðskjálvtar kunnu gera aldur við ógvuliga stórari aldulongd, flóðaldur HAVIÐ 4 49
50 Aldumátari Radiosamband Flot Gummitog Aldumátari Telda Telefonsamband Mynd 4.7 Tann føroyska aldumátingarskipanin. Vinstra tekningin vísir í høvuðsheitum, hvussu aldumátararnir eru fortoyaðir. Høgrumegin sæst sambandið millum aldumátararnar, móttøkustøðirnar og telduna, sum roknar alduhædd og sendir hana til útvarpið. Tað er tó ikki altíð, at allir fýra aldumátararnir liggja úti í senn. Søkk Botnur Móttøkustøð (»tsunami«), sum kunnu gera stóran skaða, har tær koma inn á land. Sjóvarfallið (5. kapittul) við sínum broytingum í flóð og fjøru og streymi kann eisini fatast sum aldur við veldiga stórari aldulongd. Men tær aldur, sum vit vanliga hugsa um, stava frá vindi. Hvussu vindurin ber seg at við at gera aldur, er ikki heilt greitt; men tær stuttu aldurnar (lítil aldulongd) verða í øllum førum gjørdar fyrst. Hugsa vit okkum, at tað hevur verið stilli eina tíð, og at vindurin so knappliga økist upp til eitt vist og heldur sær har, so koma fyrst stuttar, brattar aldur. Tær veksa í hædd, til tær verða so brattar, at tær fara at bróta. So halda tær sær; men so við og við ger vindurin longri og longri aldur, sum eisini fáa størri og størri alduhædd, til tær bróta. Sjálvt um vindurin verður liggjandi leingi, heldur vøksturin tó uppat, tá aldurnar verða so langar, at alduferðin nærkast vindferðini. Vindurin heldur fram við at pumpa orku niður í aldurnar; men líka nógv orka hvørvur so hvørt úr aldunum, av tí at tær bróta. Um javnur vindur hevur ligið leingi úti á opnum havi, síggja vit tí eitt fast mynstur, sum vit kalla fult uppøstur sjógvur. Sjálvandi eru tær einstøku aldurnar ymiskar frá ferð til ferð; men í sama vindi sært tú altíð nakað sama lutfall millum aldur við ymiskum aldulongdum, sum mynd 4.8 vísir. Myndin kann vera eitt sindur torfør at skilja; men hon vísir t.d., at tann aldulongdin, sum hevur mest orku, veksur við vindinum. Er vindurin 10 m/sek (metrar um sekundið), er tann mesta orkan í aldum millum 100 og 200 metrar til longdar. Fer vindurin upp á 20 m/sek, fer hon í aldur, sum eru um 500 metrar langar. Mynd 4.8 vísir ikki beinleiðis, hvussu høgar aldurnar verða; men tað sæst av talvu 4.1, sum samstundis lýsir, hvussu sjógvurin sær út undir ymsari vindferð og vísir sambandið millum tann Orkan í alduni 10 m/s 15 m/s 20 m/s Aldulongd (metrar) Mynd 4.8 Myndin vísir, hvussu orkan í fult uppøstum sjógvi á opnum havi er býtt millum aldur við ymiskum aldulongdum fyri tríggjar ymiskar vindferðir. 50
51 Talva 4.1 Alduhæddin, sum verður í fult uppøstum sjógvi við ymiskan vind, roknað í tí gamla Beaufort-mátinum og í metrum um sekundið. Lýsingin av, hvussu sjógvurin sær út, er partvís tikin úr Álmanakkanum. Vindmegi Beaufort m/sek. 0 0,0-0,2 1 0,3-1,5 Alduhædd Sjógvurin metrar 0 Havið spegilsblankt 0,2 Ein farri vísir, hvaðan fleyrið kemur 2 1,6-3,3 0,4 Smáir vindgarðar vísa týðiliga ættina 3 3,4-5,4 0,8 Vindgarðar byrja so smátt at hvítna 4 5,5-7,9 1,5 Vindgarðar hvítna dúgliga 5 8,0-10,7 2,0 Aldan miðalstór og samanhangandi við hvítum ryggi 6 10,8-13,8 3,5 Stórar hvítryggjutar aldur 7 13,9-17,1 5,0 Skúm frá brótandi aldum byrjar at fúka eftir sjónum 8 17,2-20,7 7,5 Tað byrjar at taka leyst 9 20,8-24,4 9,5 Glaðustrok, stórur sjógvur byrjar at bróta, skúmfroða 10 24,5-28,4 12,0 Ógvuliga stórur sjógvur, sjógvurin næstan allur hvítur 11 28,5-32,6 15,0 Allur sjógvurin hvítur frá stórum brotasjógvi 12 32,7-36,9 > 15 Himmal og hav alt í einum roki gamla Beaufort-mátan at rokna vind og metrar um sekundið, sum vit nú brúka. At sjógvurin er fult uppøstur krevur tó, at vindurin hevur ligið javnur nóg leingi. Harðari vindurin er, longri tíð skal til, áðrenn sjógvurin er heilt østur upp. Eisini krevst, at tú ert úti á opnum havi. Liggur vindurin út av landi, veksa aldurnar bæði í longd og hædd, so hvørt tú kemur longri út, og tú mást langt út, áðrenn sjógvurin er fult østur upp sum í mynd 4.8. Sum dømi kann nevnast, at er vindurin 10 m/sek, krevjast einir 18 tímar, og vindurin má minst hava havt einar 300 km til at gera fult uppøstan sjógv. STREYMUR Umfram aldur ger vindurin eisini streym, sum serliga merkist í teimum ovastu løgunum. Fyri ein part stavar streymurin frá 51
52 aldunum. Ikki soleiðis at skilja, at aldurnar sjálvar flyta sjógvin við sær; men tá aldur bróta, fær sjógvurin ferð á seg, og burtur úr hesum kemur ein streymur, sum gongur sama veg, sum aldurnar bróta. Vit kundu tí væntað, at vinddrivin streymur altíð gekk sama veg sum vindurin. Tað ger hann eisini ofta, serliga um tað hevur verið stilli, og so knappliga kemur vindur. Um vindurin liggur javnur hampiliga leingi, so vísir tað seg tó, at streymurin verður boygdur, so at hann gongur nakað høgrumegin vindin, um vit eru norðan fyri ekvator. Fridtjof Nansen sigst at vera tann fyrsti, sum legði merki til hetta, tá hann eygleiddi ísfjøll uppi í Íshavinum, og Walfrid Ekman fann eina grund fyri tí í Corioliskraftini. Coriolis-kraft Hetta er ein kraft, sum vit ikki merkja nógv til í tí dagliga, tí at hon vanliga er so veik í mun til aðrar kreftir; men bæði fyri sjógv og luft hevur hon stóran týdning. Kraftin stavar frá tí, at jørðin melur runt, og hon er ymisk norðan og sunnan fyri ekvator. Á sjálvum ekvator er ongantíð nøkur Coriolis-kraft; men ert tú norðan fyri ekvator, so virkar hon soleiðis, at um tú flytur teg beint fram, so er ein kraft, sum gongur vinkulrætt á ferðina og móti høgru (mynd 4.9). Kraftin er størri, jú tyngri tú ert, og hon veksur eisini, tá ferðin veksur. Fyri eitt fólk, sum gongur við vanligari ferð, svarar hetta til umleið eitt gramm, og tað merkja vit ikki; men streymur og vindur merkja hana. Vindur í einum lágtrýsti Eitt tað besta dømi um týdningin av Coriolis-kraftini er í veðrinum. Tey, sum hyggja at veðurkortum í sjónvarpi ella aðrastaðni, munnu hava lagt til merkis, at vindurin vanliga fylgir isobarunum (linjur gjøgnum støð við sama lufttrýsti). Tað kann tykjast heldur løgið. Um vit t.d. hyggja at einum lágtrýsti, so skuldi tú væntað, at luftin feyk beint inn móti, har trýstið var minst. Í staðin hevur luftin lyndi til at mala rundan um lágtrýstið móti klokkuni. Hetta stavar frá Coriolis-kraftini. Mynd 4.10 er ein roynd at forklára hetta. Vit hugsa okkum, at upprunaliga var ongin vindur; luftin lá øll still yvir jørðini. Ferð Coriolis-kraft Mynd 4.9 Tann brúni ringurin ímyndar ein»klump«av luft ella sjógvi ella okkurt annað, sum ferðast tann vegin, sum tann blái pílurin vísir. Norðan fyri ekvator verður hesin klumpur tá ávirkaður av eini Coriolis-kraft, sum er vinkulrøtt á ferðina og móti høgru (tann reyði pílurin). Støddin á Coriolis-kraftini er tann sama, líka mikið hvønn veg ferðin gongur, men hon økist, um ferðin økist. Eisini er hon størri, jú størri tyngd klumpurin hevur. 52
53 Mynd 4.10 Myndin vísir eitt lágtrýst tríggjar ymiskar tíðir. Ringarnir eru isobarar, t.v.s. linjur, sum ganga gjøgnum støð við sama trýsti. Vinstrumegin hugsa vit okkum eitt lágtrýst, sum er knappliga íkomið. Trýstið minkar inn móti miðjuni. Vístir eru eisini fýra»klumpar«av luft, sum hvør verður sogin inn móti lágtrýstinum; men teir hava enn ikki fingið serliga nógva ferð. Tekningin í miðjuni er eitt sindur seinni. Luftklumparnir eru komnir longri inn, teir hava fingið meira ferð, og Coriolis-kraftin (teir reyðu pílarnir) hevur boygt ferðina av. Tekningin høgrumegin er, tá javnvág er íkomin. Luftin ferðast nú næstan paralelt við isobararnar, og hon hevur nú fingið so nógva ferð, at Coriolis-kraftin akkurát klárar at mótvirka lufttrýstinum, sum sýgur móti miðjuni. L Lágtrýstið beint íkomið L Nakað seinni L Í javnvág So hugsa vit okkum, at tað knappliga kemur eitt lágtrýst. Isobararnir ganga gjøgnum støð við sama lufttrýsti, og teir eru á myndini teknaðir sum ringar rundan um lágtrýstið. Tað, at trýstið er minni inni í miðjuni, ger, at luftin rundanum verður sogin inn móti miðjuni. Í fyrstuni fáa vit tí vind, sum gongur inn móti lágtrýstinum; men so hvørt, sum ferðin økist, so økist eisini Coriolis-kraftin, sum roynir at boyggja luftina móti høgru, og tað endar tí við, at luftin ikki ferðast beint inn móti lágtrýstinum, men meira rundan um tað. Í veruleikanum koma lágtrýstini ikki so knappliga; men úrslitið er tað sama. Vindurin gongur vanliga næstan paralellur við isobararnar, og Coriolis-kraftin eigur æruna av tí. Vindur Streymur Coriolis-kraft Mynd 4.11 Myndin vísir eitt tunt lag (t.d. ein metur tjúkt) av sjógvi beint undir vatnskorpuni norðan fyri ekvator. Javnur vindur hevur eina tíð ligið tann vegin, sum tann guli pílurin peikar. Streymurin gongur tá ikki sama veg sum vindurin, men er boygdur nakað til høgru, tí Coriolis-kraftin togar hann tann vegin. Ekman-spiralurin Í havinum virkar Coriolis-kraftin inn á nógv ymisk fyribrigdi. Ein avleiðing av henni er, at vinddrivin streymur vanliga ikki gongur sama veg sum vindurin. Mynd 4.11 vísir eitt tunt lag av sjógvi í sjálvari vatnskorpuni. Vindurin ávirkar sjógvin við eini kraft, sum gongur sama veg sum vindurin. So skjótt sum sjógvurin hevur fingið ferð, verður hann tó boygdur móti høgru av Coriolis-kraftini líka sum»luftklumparnir«á mynd Streymurin í vatnskorpuni fylgir tí ikki vindinum, men liggur ein ávísan vinkul til høgru, tá vit eru norðan fyri ekvator (mynd 4.11). Hyggja vit síðan at einum lagi av sjógvi, sum liggur longri niðri, so merkir hetta lagið ikki beinleiðis vindin; men tað merkir rørsluna av tí sjógvi, sum er beint omanfyri. Hann roynir at draga lagið við sær; men aftur boyggir Coriolis-kraftin rørsluna móti høgru. Tað niðara lagið fær tí eina ferð, sum er boygd uppaftur meira móti høgru; men hon er veikari enn longri uppi. 53
54 Tann ovasti parturin av havinum, sum merkir vindin beinleiðis, verður nevnt Ekman-lagið. Niður gjøgnum hetta lagið snarar streymurin, og tekna vit streympílar á ymiskum dýpum, fáa vit eina mynd, sum líkist eini spiraltrappu við styttri og styttri trinum, djúpari vit koma (mynd 4.12). Hetta nevnist Ekmanspiralurin. Eftir tí upprunaligu teoriini hjá Ekman er vinkulin millum vindin og vatnskorpustreymin 45 (stig, gradir). Fara vit niður á tað dýpið, har streymurin gongur beint øvut av streyminum í vatnskorpuni, er ferðin minkað niður í 5% av vatnskorpustreyminum. Hetta verður roknað sum niðara mark á Ekmanlagnum. Tjúktin á lagnum er ymisk undir ymiskum umstøðum, men er ofta millum 20 og 100 metrar. Hetta merkir sostatt, at vindur flytur sjógv, men ikki sama veg, sum hann sjálvur gongur. Nettoflutningurin av sjógvi í øllum Ekman-lagnum vísir seg at ganga vinkulrætt á vindin og til høgru norðan fyri ekvator. Vit nevna hetta Ekman-flutning. Hetta kann tykjast ógvuliga løgið, men er ikki løgnari, enn at vindurin melur rundan um eitt lágtrýst heldur enn at fúka beint inn í tað (mynd 4.10). Upprák Ekman-teoriin forklárar, hví at nøkur av teimum ríkastu økjunum til lív í havinum eru at finna úti fyri vesturstrendurnar á meginlondunum í subtropunum (Peru, Kalifornia, Norðurafrika). Í hesum økjum liggur passatvindurin, sum ofta er javnur og liggur fram við strondini, soleiðis at hann norðan fyri ekvator hevur strondina vinstrumegin. Sambært mynd 4.12 ger hetta ein nettoflutning av sjógvi út frá landi í Ekman-lagnum. Hetta ger, at nýggjur sjógvur verður sogin úr djúpari løgum, so at vit fáa eitt upprák (upwelling á enskum) av djúpum sjógvi (mynd 4.13). Streymurin í heimshøvunum er sum heild vatnrættur. Vanliga kann streymur ferðast vatnrætt við eini ferð, sum liggur um nakrar sentimetrar um sekundið. Tann loddrætta rørslan fer hinvegin sjáldan upp um nakrar metrar um árið, har sum aldur ikki røkka niður. Í økjum við uppráki kann tann loddrætta ferðin tó veksa til nakrar metrar um dagin í miðal. Hetta er enn lítið í mun til ta vatnrøttu ferðina; men kann tó hava stórar avleiðingar fyri gróðurin í sjónum. Í havinum er plantugróður bara møguligur í teimum ovastu Ekman-lagið 45 o Vatnskorpu-streymur 15m 20m 25m 30m 5m 10m Ekman-flutningur Mynd 4.12 Sambært Ekman gongur streymurin í vatnskorpuni 45 (stig) til høgru fyri vindin norðan fyri ekvator. Longri niðri er streymurin snaraður uppaftur meiri móti høgru, samstundis sum hann viknar í styrki. Pílarnir á myndini vísa streymin á ymiskum dýpum niður gjøgnum Ekman-lagið. Nettoflutningurin av sjógvi í øllum lagnum verður vinkulrættur á vindin. Dýpini við pílarnar eru dømi og broytast við umstøðunum. Mynd 4.13 Tá javnur vindur liggur fram við landi, soleiðis at landið liggur vinstrumegin vindin (norðan fyri ekvator), so verður í Ekman-lagnum ein nettoflutningur av sjógvi út frá landi. Hetta krevur tilføring av nýggjum sjógvi, sum vanliga kemur úr metra dýpi og ber kulda og tøðevni við sær. 54
55 20 50 metrunum, har nóg mikið av ljósi er (3. og 10. kapittul). Gróður verður tó bara, um tað eisini er nóg mikið av tøðevnum í hesum lagnum, og tøðevnini leka alla tíðina úr gróðrarlagnum niður í djúpari sjógv (mynd 2.12). Í nógvum førum er tað trot á tøðevnum, sum mest avmarkar plantugróðurin í havinum. Í teimum økjum, har upprák er, koma tøðevni tó upp við tí sjónum, sum kemur úr teimum djúparu løgunum, og hesi økini kunnu líknast við bø, sum alla tíðina verður taðaður. Upprák kann tí økja plantugróðurin munandi, og plantugróðurin er fortreytin fyri øllum øðrum lívi í sjónum. Øki við uppráki kennast eisini ofta av tí, at sjógvurin er nógv kaldari enn í nánd, tí hesin sjógvurin kemur úr metra dýpi, har tað vanliga er kaldari enn í vatnskorpuni. Aldur og streymur Fyribils hava vit umrøtt aldur og streym mestsum óheft av hvørjum øðrum; men í veruleikanum eru tey vanliga saman. Á mynd 4.3 vísti eg ferðina hjá aldum á djúpum vatni. Hetta er ferðin í mun til sjógvin. Er tað samstundis streymur í sjónum, so má ferðin hjá honum leggjast aftrat ella dragast frá, um vit vilja hava ferðina í mun til botnin ella land. Tá streymur gongur upp í ættina, ganga aldur og streymur vanliga móti hvørjum øðrum. Hetta kann tá føra við sær, at aldurnar mestsum standa stillar í mun til botnin. Nakað, sum minnir um hetta, sæst ofta í áum, har aldur, sum ferðast niðan eftir ánni, síggja út, sum tær standa í stað. Á havinum verður tað serliga galið, um aldurnar koma úr einum øki við lítlum streymi inn í eitt øki við hørðum mótstreymi, eitt sund t.d. Tá sleppa aldurnar inn í sundið; men í sundinum sleppa tær ikki víðari. Alduorka verður alla tíðina pumpað inn í sundið í øðrum endanum, men sleppur ikki út í hinum. Hetta ger, at alduhæddin inni í sundinum veksur, til aldurnar eru so høgar og brattar, at tær bróta. Fyri smærri før er hetta ikki vandaleyst. TURBULENSUR OG BLANDING Í hesum kapitli hava vit umrøtt aldur og streym, sum eru tvey av 55
56 Laminarur streymur Turbulentur streymur Mynd 4.14 Myndin er ætlað at vísa munin millum laminara og turbulenta rørslu. Báðar tekningarnar hava sjógv, sum liggur í tveimum løgum. Tað ovara (ljósara) lagið skilir seg frá tí niðara (myrkara). Vinstra tekningin hevur laminaran streym, og tey bæði løgini blandast ikki. Høgrumegin er streymurin turbulentur, og hann blandar tað ovara og tað niðara lagið saman. teimum mest týðandi sløgunum av rørslu í havinum. Ein munur millum hesi bæði er, at streymur er javnari. Stóru havstreymarnir ganga sostatt sama veg ár um ár; men sjálvt har sum streymurin broytist skjótt, tekur tað vanliga nakrar tímar í minsta lagi. Aldur hava, hinvegin, periodur upp á nøkur sekund og broytast nógv skjótari; men tær eru hóast alt settar saman av regluligum rørslum. Aldur og streymur verða bæði roknað sum laminar rørsla, og tað skilir tey frá tí triðja slagnum av rørslu, sum vit nevna turbulensur ella turbulent rørsla. Í laminarari rørslu kunnu vit rokna við, at tveir smáir»klumpar«av sjógvi, sum eru nær við hvønn annan, ferðast næstan paralelt og næstan við somu ferð. Turbulensur er hinvegin eyðkendur av, at rørslan er heilt óreglulig (mynd 4.14). Týdningurin av turbulensi stavar serliga frá tí, at hann hevur høvuðsábyrgdina av allari blanding í sjónum. Laminar rørsla kann flyta hita, salt, tøðevni og annað úr einum staði í onnur, men bara við at flyta sjógvin. Hon blandar ikki ymisk sløg av sjógvi saman. Tað ger turbulent rørsla (mynd 4.14). Orkuflutningur Í veruleikanum er ongantíð heilt laminar rørsla í sjónum. Hon hevur altíð nakað av turbulensi í sær, tí turbulensur stjelur orku frá hinum rørslunum. Aldur og streymur vikna og hvørva, tí at orkan í teimum lekur yvir í turbulens. Tað kann henda upp á ymiskar mátar. Aldur, sum bróta. Streymur, sum gníggjar móti botni. Ymisk øki í sjónum, sum hava ymiska ferð. Alt hetta bremsar teimum laminaru rørslunum í aldum og streymi og ger turbulens. Aldur og streymur høvdu tí ikki verið til, uttan so at tey alla tíðina blivu gjørd og fingu orku uttanífrá, frá vindi og sjóvar- 56
57 Mynd 4.15 Allar rørslur í sjónum verða drivnar uttanífrá av vindi, sjóvarfalli ella køling (6. kapittul). Tær meira regluligu rørslurnar, aldur og streymur, verða fyrr ella seinni til turbulens, sum doyr burtur og verður til hita. Vindur Sjóvarfall Avkøling Aldur Streymur Turbulensur Hiti falli. Afturfyri økja tey um turbulensin í sjónum (mynd 4.15). Í 6. kapitli verður nevnt, at streymur ikki bara kemur frá vindi og sjóvarfalli; men eisini kann stava frá køling í póløkjunum. Eisini tann streymurin verður tó í síðsta enda til turbulens. Turbulensur er tó heldur ikki ævigur, líka lítið sum nakað annað. Tær óregluligu rørslurnar í turbulensi gera nógva gnígging í sjónum sjálvum, og turbulensurin verður tí eisini bremsaður, og orkan í honum verður til varma. Vanliga er hetta ikki ein upphiting, sum er so stór, at hon sæst aftur í sjónum; men orkan er hóast tað horvin úr rørslunum. Pílarnir á mynd 4.15 lýsa tí eisini orkuflutningin. Mynd 4.15 ger tað lættari at skilja, hví sjógvurin í summum støðum er so nógv meira turbulentur enn aðrastaðni. Har, sum vindur og sjóvarfall pumpa nógva orku niður í sjógvin, har verða aldur og streymur, og tey gera turbulens. Vindur ger fyrst og fremst rørslur í vatnskorpuni og beint undir, og sjóvarfalsstreymur er harðastur á grunnum økjum. Tey ovastu løgini av sjógvi verða tí vanliga tey mest turbulentu. Evnisvektin á ymiskum dýpum hevur stórt árin á turbulensin. Hetta hava vit longu sæð í 2. kapitli (mynd 2.10). Um evnisvektin veksur skjótt við dýpi (stabilur sjógvur), so forðar tað loddrættum rørslum, eisini teimum turbulentu. Hetta ger, at sjógvur blandast heilt ymiskt vatnrætt og loddrætt. Sprænir tú okkurt evni út í sjógvin á einum ávísum dýpi, so kanst tú ofta síggja, at evnið, sum frá líður, spjaðist vatnrætt nógvar kilometrar, samstundis sum tað loddrætt bara spjaðist nakrar metrar. Broytingar í evnisvekt kunnu sostatt forða turbulensi í at spjaðast frá vatnskorpulagnum niðureftir; men samstundis 57
58 Dýpi Byrjan 1 vika s. 2 vika s. 3 vika s. Hiti Hiti Hiti Hiti Dýpi Dýpi Dýpi Harður stormur Stilli og sól Veikari stormur Mynd 4.16 Myndin vísir hitabroytingina í teimum ovastu 100 metrunum onkustaðni úti á djúpum vatni fýra ymiskar tíðir við eini viku millum hvørja. Fyrsta tekningin vinstrumegin er aftaná, at tað hevur verið stilli og sól eina tíð. Tað ovasta lagið er tí hitað upp. Næstu vikuna er stormur, sum ger aldur og tí eisini turbulens, sum blandar tað ovasta lagið. So kemur ein vika við stilli og sól. Blandingin er lítil, men upphitingin stór, so teir ovastu metrarnir hitna aftur. At enda kemur ein vika við veikari stormi, sum aftur blandar sjógvin, men ikki líka djúpt sum tann fyrri stormurin. broyta turbulentar rørslur evnisvektina, tí nógvur turbulensur ger blanding, og blandingin roynir at javna allar munir í hita, saltinnihaldi, evnisvekt og øðrum. Hetta hevur við sær, at sjógvurin ofta verður býttur sundur í løg, har annaðhvørt lag er nógv meira turbulent enn tey, sum liggja millum, og broytingin í hita, saltinnihaldi, evnisvekt og øðrum verður ikki jøvn niður gjøgnum sjógvin. Í teimum mest turbulentu løgunum eru virðini mestsum óbroytt; men tey broytast nógv niður gjøgnum tey meira laminaru løgini. Hitaprofilurin á mynd 2.8 vísir eitt dømi um hetta. Í tí ovasta lagnum undir vatnskorpuni hevur hetta við sær, at veðrið hevur stóra ávirkan á hita og evnisvekt. Hetta er lýst við einum dømi í mynd MÁTITÓL Í sambandi við mynd 4.7 varð greitt frá teimum aldumátarunum, sum verða brúktir í tí føroysku aldumátingarskipanini. Onnur tól finnast til at máta aldur. Tey skal eg ikki viðgera nærri, men tó nevna, at hesi seinastu árini eru satelittar (fylgisveinar) útgjørdir við tólum, sum kunnu máta alduna yvir stór havøki, og tað gevur møguleikar fyri betri alduforsøgnum. Streymmátarar er ein annar bólkur av tólum, sum hava givið nógv av teimum úrslitum, ið eru í hesi bók. Tað eru tvey høvuðssløg av tólum til at máta streym: drívboyur og ankraðir streymmátarar. 58
59 Radiosamband við satelitt Streymur Flot Mynd 4.17 Drívboyur kunnu brúkast til at kortleggja streym. Eitt stórt drívsegl tryggjar, at boyan fylgir streyminum (á tí dýpi, har seglið er) heldur enn vindinum, og boyan hevur radiosamband við satelittar, sum staðfesta positiónina á boyuni fleiri ferðir um dagin og goyma úrslitið á eini høvuðsstøð í Fraklandi. Drívboyur Drívboyur eru boyur ella onnur flótandi útgerð, sum fylgir við streyminum og kann staðfestast. Tann einfaldasta drívboyan er helst ein fløskupostur, og hann hevur verið brúktur til at kanna streym í okkara øki tíðliga í hesari øldini; men hann hevur tvey brek. Annað er, at hann flýtur so ovarlaga, at vindurin ávirkar hann nógv, so tað er ikki bara streymin, hann sigur nakað um. Nú á døgum verða drívboyur vanliga útgjørdar við einum drívsegli, sum hongur nakað niðri í sjónum og dregur boyuna við sær. Hitt brekið við fløskupostum er, at vit bara kenna upprunastað og so tað staðið, har hann endar. Vit vita onki um gongdina ímillum. Eisini kann hann hava ligið longi, áðrenn hann er funnin, so vit vita lítið um tíðina, hann hevur rikið. Tað ber til at hava eitt skip, sum fylgir eini drívboyu; men tað er dýrt, so nú á døgum verða drívboyur útgjørdar við satelittsendara. Nakrar ferðir um dagin finnur satelitturin positiónina á boyuni og sendir hana til lands. Mynd 4.17 vísir eitt slag av drívboyum, sum vit hava brúkt í føroyskum sjógvi (8. kapittul). Ankraðir streymmátarar Drívboyur kunnu siga okkum nógv um, hvussu sjógvur ferðast úr einum øki í annað; men vilja vit vita, hvussu streymurin er á einum ávísum staði, og hvussu hann broytist við tíðini, mugu Mynd 4.18 Ein Aanderaa-mátari fotograferaður, meðan hann liggur ankraður í Nólsoyarfirði (í heldur gruggutum sjógvi) og mátar streym. Mátarin kann mala frítt um eina fortoyingsstong, sum er partur av fortoyingini, og vongurin tryggjar, at mátarin altíð vendir móti streyminum. Ein kumpass inni í elektronikkhúsanum vísir kósina í streyminum. Til at máta streymferðina telur mátarin, hvussu ofta rotorin melur í eitt ávíst tíðarskeið. Sjóvarhitin verður eisini mátaður. Elektronikkhúsin hevur eina klokku til at stýra mátingunum og datagoymslu og battarí, sum t.d. loyva mátaranum at liggja úti í eitt ár og máta hvønn tíma. Rotor Elektronikkur og datagoymsla Endi upp til flot Endi niður til søkk Fortoyingsstong Vongur 59
60 Aanderaa Flot Dreggi- lína ADCP í trolverju Aanderaa Flot ADCP í flotboyu Akustiskur útloysari Ljóð- strálur vit hava ein mátara, sum er ankraður fastur á staðnum. Mynd 4.18 vísir ein Aanderaa-mátara, sum er uppkallaður eftir norðmanninum Ivar Aanderaa, ið var við til at uppfinna hann. Ein sovorðin mátari hevur eina klokku, sum við jøvnum millumbilum (t.d. 10. hvønn minutt) gevur mátaranum boð um at telja, hvussu nógvar ferðir rotorin hevur snarað runt (tað gevur streymferðina), og at avlesa kumpassina (vongurin ger, at mátarin snarar við streyminum). Eisini kann streymmátarin máta hitan í sjónum og annað. Øll úrslitini verða løgd á datagoymsluna so hvørt. Tá mátarin hevur staðið úti eina tíð (t.d. í tveir mánar), verður hann tikin upp og tølini lisin úr datagoymsluni. Hetta slagið av streymmátara kann ankrast upp á ymiskar mátar (mynd 4.19). Tú kanst onkursvegna hava ein standara upp til vatnskorpuna til at hála hann uppaftur við, ella tú kanst hava ein»akustiskan útloysara«niðast í fortoyingini. Við at senda eitt ljóðsignal niður til útloysaran loysir tú fortoyingina frá botni, so at hon flotnar upp. Hetta slagið av streymmátara er tó trupult at brúka í farvatni sum okkara, har tað er nógvur fiskiskapur, tí fiskireiðskapur serliga trol fløkist í fortoyingarnar og skræðir útgerðina leysa. Tað er tí ein stór framgongd, at eitt annað slag av mátarum nýliga er komið, sum ikki er so viðbrekið. Hetta eru tær sonevndu ADCP-irnar (Acoustic Doppler Current Profiler). Henda útgerðin kann liggja niðri á botninum ella vera fortoyað á so djúpum vatni, at vandin er lítil fyri, at hon verður rakt av troli ella øðrum reiðskapi (mynd 4.19). Ein ADCP sendir við regluligum millumbilum (t.d. 10. hvønn minutt) ljóð úr fýra ymiskum svingarum (ljóðsend- Mynd 4.19 Myndin vísir fýra ymisk dømi um streymmátaratilrigging; tvey við Aanderaamátarum og tvey við ADCP-mátarum. Aanderaa-mátarar mugu setast inn í eina fortoying, og ein mátari má til hvørt dýpi, har vit vilja finna streymin. Fortoyingarnar kunnu vera gjørdar til sjálvar at flotna upp við at skjóta ein akustiskan útloysara, ella tær kunnu hava flot í vatnskorpuni ella dreggilínu. Í øllum førum røkkur fortoyingin upp um tað ovasta mátidýpið. Ein ADCP kann hinvegin leggjast beinleiðis á botnin í trolverju ella setast ovast í eina fortoying, men tó so djúpt at trol vanliga ikki koma har niður. Hóast tað mátar ADCP-in sjógvin upp, so langt sum ljóðstrálurnar røkka (tó ikki heilt til vatnskorpuna). 60
61 Mynd 4.20 Myndin vísir eina stutta fortoying á keiini í Havn, áðrenn hon verður tikin umborð á Magnus Heinason. Ovast er ein ADCP, sum er stungin gjøgnum eina boyu við nokk av uppdrift til at halda øllum uppi. Undir ADCPini er heftur ein Aanderaa-mátari og undir honum ein akustiskur útloysari. Áðrenn fortoyingin fer út, verður eitt tungt søkk heft í útloysaran, so at fortoyingin kemur at standa upp frá botni. Við at senda eitt ljóðsignal við eini ávísari kodu niður til útloysaran fæst hann at sleppa loddinum, so at fortoyingin flotnar upp. Líka sum Aanderaa-mátarin hevur ADCP-in eina klokku, datagoymslu og battarí. Ein ADCP, sum tann á myndini, kann t.d. liggja úti í eitt ár og 20. hvønn minutt máta streymin í 25 ymiskum løgum frá 700 upp á 100 metra dýpi. Akustiskur útloysari Flot Aanderaamátari ADCPelektronikkur ADCPsvingari arum) skrátt upp móti vatnskorpuni (mynd 4.19 og mynd 4.20). Plankton og annað, sum er í sjónum, kastar ein part av ljóðinum niður aftur til ADCP-ina, sum av broytingum í ljóðinum (frekvensinum) kann rokna út, hvussu sjógvurin rekur á øllum dýpum, næstan upp til vatnskorpuna. Ein ADCP er dýr at keypa; hon krevur flot og akustiskan útloysara til at fáast uppaftur, og verður hon løgd á botn, har sum fiskiskapur er, má hon verjast við eini rammu uttanum (mynd 4.21). Tað er tí dýrt at brúka hesa útgerðina; men fyri nøkrum árum síðani eydnaðist tað at fáa norðurlendska fígging til eina stóra kanningarætlan (»Nordic WOCE«), har vit í samstarvi við skotar hava 9 ADCP-ir kring Føroyar og yvir móti Skotlandi. Henda kanningarrøð hevur gingið í nøkur ár og hevur givið eina rúgvu av úrslitum, sum verða umrødd í 7. og 8. kapitli. PVD-tekningar Tað eru nógvir ymiskir mátar, sum kunnu brúkast til at vísa úrslitini frá einum ankraðum streymmátara. Tá vit vilja síggja, hvønn veg tað rekur í langa tíð, er ofta best at gera eina PVDtekning (progressive vector diagram). Hetta slagið av tekning verður nógv brúkt seinni í bókini, og mynd 4.22 vísir, hvussu 61
62 ADCPsvingari Trolverja Flot Akustiskur útloysari Mynd 4.21 Fyri at verja móti trolum verða ADCP-irnar, sum liggja á grunnum vatni, umgyrdar av eini aluminiumsverju, sum eisini hýsir tveimum akustiskum útloysarum og floti (tann ovara myndin). Flotið ger, at aluminiumsverjan við øllum tólunum kann flotna upp; men í mátitíðini binda útloysararnir hana til ein betongfót, sum heldur øllum niðri á botni (tann niðara myndin). Henda verjiútgerðin er gjørd í Føroyum á P/f Nomatek í Havn og P/f Element- og Betongvirkinum við Gjógv. Betongfótur 62
63 Mynd 4.22 Ein PVD-tekning (progressive vector diagram) vísir, hvønn veg streymurin gongur í langa tíð. Ein ankraður streymmátari kann gera og goyma eini rúgvu av mátingum við føstum millumbili. Fyri hvørja máting verður teknaður ein pílur, sum gongur sama veg sum streymurin, og har longdin veksur við streyminum. Pílarnir frá teimum ymisku mátingunum verða settir enda í enda, sum víst á tí reyðu tekningini longst til vinstru. Tann bláa tekningin í miðjuni vísir óregluligan streym, sum ikki gongur nakran serliga veg sum heild. Tann grøna tekningin longst til høgru vísir streym, ið sum heild gongur í útnyrðing. Á PVD-tekningum verður norður vanliga teknað uppeftir. 2.mát. 1.mát. 3.mát. Samanseting av pílum til at gera eina PVD-tekning Byrjan PVD-tekning av óregluligum streymi Endi Byrjan Endi PVD-tekning av regluligum streymi hon verður gjørd. PVD-tekningin vísir, hvussu ein boya ella okkurt annað hevði rikið, um streymurin allastaðni, har boyan kom, var tann sami sum á mátistaðnum í tí løtuni. Mynd 8.5 vísir nøkur dømi um PVD-tekningar frá mátingum rundan um Føroyar, har PVD-tekningarnar eru settar á kort við byrjan á mátistaðnum. Norðan fyri Føroyar síggjast á tí myndini dømi um regluligan streym, ið sum heild gongur ein veg. Mitt í rennuni millum Føroyar og Hetland (Hetlandsrennuni) sæst streymurin hinvegin at vera meiri skiftandi. Mynd 8.18 vísir eitt dømi, har streymurin á mátistaðnum (í Bankarennuni) skiftir millum tvær høvuðskósir. N Streymkós Tá vit tosa um, hvønn veg vindurin gongur, uppgeva vit ættina, sum sigur hvaðan vindurin kemur (mynd 6.1 á síðu 80). Fyri streym tosa vit hinvegin um, hvagar hann fer. Streymur, sum gongur í norðan, ferðast altso øvugan veg sum norðanvindur. 63
64 64
65 5. Sjóvarfallið Sjóvarfall nevna vit tað regluliga rákið, sum er fram við strendur okkara við skiftandi eystfalli og vestfalli og tær regluligu broytingarnar í flóð og fjøru, sum fylgja teimum og hava sama uppruna. Í bóklinginum Streymur og sjóvarfall, sum Føroya Skúlabókagrunnur gav út í 1993, royndi eg at geva eina hampiliga fullfíggjaða mynd av, hvussu og hví sjóvarfallið er, sum tað er. Her fari eg tí ikki at viðgera upprunan at sjóvarfallinum so gjølla, men heldur at leggja dent á, hvussu tað vísir seg, serliga her hjá okkum. FLÓÐ OG FJØRA Sjóvarfallið vísir seg fyri okkum upp á tveir ymiskar mátar: Við at vatnskorpan flytur seg upp og niður (flóð og fjøra), og við at sjógvurin ferðast (sjóvarfalsstreymur). Hesi bæði fyribrigdi hanga saman; men vit viðgera tey hvørt sær. Vit hyggja fyrst at teimum regluligu flytingunum av vatnskorpuni upp og niður, sum vit kalla flóð og fjøru. Mynd 5.1 vísir okkum eitt dømi um flóð og fjøru. Á myndini síggja vit hæddina á vatnskorpuni við Oyrargjógv í Vestmannasundi í juli Tað sæst, at vatnskorpan flytur seg regluliga upp og niður. Meðan vatnskorpan hækkar, siga vit, at tað fløðir. Tá hon er komin heilt upp, er flóð. Síðan lækkar hon aftur. Tað nevna vit, at tað fjarar, og tá ið hon er komin heilt niður, er fjøra. Sum myndin vísir, er eitt regluligt skifti millum flóð og fjøru. Til at síggja hetta skifti neyvari er ein dagur í hesum tíðarskeiði vístur týðiligari. Henda dagin (4. juli 1990) var flóð umleið kl og kl , og fjøra var umleið kl og kl Vanliga siga vit, at millum tvær fylgjandi flóðir eru 12 tímar og 25 minuttir, og at fjøra er mitt millum tær. Á flestu støðum í Føroyum er hetta so í miðal; men tó er tað ikki heilt beint hvørja ferð, sum dagurin 4. juli 1990 er dømi um. HAVIÐ 5 65
66 mánin longst frá jørðini fullmáni seinna kvarter mánin tendring fyrra kvarter næstur jørðini Flóð 50 cm Fjøra Flóð 4. juli 1990 Flóð Juli 1990 Mynd 5.1 Hæddin á vatnskorpuni við Oyrargjógv í juli Samdøgrið 4. juli 1990 er teknað í øðrum tíðarskala undir myndini. Myndirnar vísa beinleiðis úrslit av mátingum. Ovast er víst, hvussu mánin broyttist hesa tíðina. Fløðir Fjarar Fjøra kl:6 kl:12 kl:18 Frá gamlari tíð vita vit, at flóð og fjøra fylgja mánanum hampiliga væl. Á Oyrargjógv er vanliga flóð einar 7 tímar aftan á, at mánin stóð í suðri ella í norðri, og 12 tímar og 25 minuttir eru akkurát tann tíðin, mánin hevur um at fara úr suðri í norður ella øvut. Hyggja vit aftur at myndini fyri allan juli 1990, varnast vit tó, at ikki allar flóðir eru líka høgar, og ikki allar fjørur eru líka djúpar. Frá elligamlari tíð hava fólk vitað, at eisini hetta hevði samband við mánan. Høga flóð og stóra (djúpa) fjøru síggja vit vanliga ein ella tveir dagar aftan á, at mánin var fullur (fullmáni ella full sól) ella var í tendring (nýmáni). Hinvegin er minni munur millum flóð og fjøru aftan á, at mánin var hálvur. Á mynd 5.1 er víst, nær í juli 1990 mánin var í tendring, hálvur ella fullur, og tað sæst at samsvara væl. 66
67 SJÓVARFALSKRAFTIN Sentrifugalkraft Atdráttarkraft Sólin Mynd 5.2 Jørðin í rás síni kring sólina. Fylgja vit jørðini, er sum heild javnvág millum atdráttarkraftina frá sólini (tann guli pílurin) og sentrifugalkraftina (tann reyði pílurin), sum stendst av, at jørðin melur um sólina. Tí heldur jørðin sær í ringrás síni kring sólina. Sjóvarfallið stavar frá tí, at máni og sól ávirka sjógvin, toga í hann í summum støðum og skumpa hann frá sær aðrastaðni. Vit kunnu siga, at máni og sól hvør sær gera eina sjóvarfalskraft, sum ávirkar sjógvin. Mynd 5.2 vísir, hvussu sjóvarfalskraftin frá sólini hevur sín uppruna í, at sólin togar í øll ting á jørðini (atdráttarkraft), og at jørðin melur um sólina, sum ger eina sentrifugalkraft. Atdráttarkraftin er ymisk ymsastaðni á jørðini, og sjóvarfalskraftin frá sólini verður tí eisini ymisk ymsastaðni. Ting, sum liggja á tí jarðarhálvu, sum vendir móti sólini, verða togað móti sólini, meðan ting, sum liggja á hinari hálvuni, verða skumpað burtur frá sólini. Vit kundu tí væntað, at sjógvurin fór at laga seg eftir hesum, sum víst á mynd 5.3. Á mynd 5.3 hugsa vit okkum eina trillrunda jørð, sum er heilt fjald av einum djúpum havi. Vatnskorpan skuldi tá farið upp á summum støðum (flóð) og niður á øðrum (fjøra), so at havið fær eitt avlangt, kúput skap. Undir hesum havi snarar jørðin runt um Mynd 5.3 Sjóvarfalskraftin frá sólini stavar frá atdráttarkraftini og sentrifugalkraftini (mynd 5.2). Sentrifugalkraftin er tann sama allastaðni á jørðini; men atdráttarkraftin er størri, jú nærri tú ert sólini, og hon vísir altíð móti sólini. Tá ið hesar báðar kreftir verða settar saman, fæst ein samlað kraft, sum er ymisk ymsastaðni á jørðini (teir bláu pílarnir). Um jørðin øll var fjald av einum djúpum havi, skuldi sjóvarfalskraftin frá sólini gjørt eina aldu við tveimum ryggjum, har annar altíð vendi móti sólini og hin burtur frá henni, meðan jørðin snarar undir alduni eina ferð runt hvørt samdøgrið. (Ryggirnir eru lutfalsliga ov høgir á myndini). Jørðin Sjóvarfalsaldan Móti sólini seg sjálva eftir 24 tímum, og sæð frá jørðini snarar tí skapið á vatnskorpuni runt øvutan veg. Vit kunnu siga, at sjóvarfalskraftin frá sólini ger eina sjóvarfalsaldu, sum hevur tveir ryggir, annan beint undir sólini og hin hinumegin á jørðini. Tað ganga 12 tímar frá tí, at ein alduryggur fer fram við onkrum staði á jørðini, til tann næsti ryggurin fer fram við sama staði. Sjóvarfalsaldan frá sólini hevur tí eina periodu upp á 12 tímar. Heilt somuleiðis kemur ein sjóvarfalskraft frá mánanum, sum 67
68 A 12 tímar 25 m Jørðin in. A Mánin Mynd 5.4 Jørðin snarar um seg sjálva eina hálva ferð eftir 12 tímum, men samstundis flytur mánin seg og tí eisini sjóvarfalsaldan frá honum. Tað skuldi tí vart 12 tímar og 25 minuttir frá tí, at eitt stað á jørðini (A) er undir einum ryggi á alduni (flóð), til tað er undir hinum rygginum (næsta flóðin). Jørðin Sólalda Mánaalda Mánin SÛl Sólin Mynd 5.5 Tá ið tendring (nýmáni) ella fullmáni er, skuldu sjóvarfalsaldurnar frá mána og frá sól havt ryggir á somu støðum. Tann samanlagda sjóvarfalsaldan skuldi tí verið stór. Myndin vísir jørð, mána og sól í tendring, tá mánin vísir okkum sína myrku helvt. ger eina sjóvarfalsaldu frá mánanum; men meðan jørðin snarar eina ferð um seg sjálva, flytur mánin seg, og sjóvarfalsaldan frá mánanum hevur tí eina periodu upp á 12 tímar og 25 minuttir (mynd 5.4). Ein annar munur er, at sjóvarfalskraftin frá mánanum er væl størri enn kraftin frá sólini. Mánin ger tí eisini størri mun í flóð og fjøru enn sólin. Eins og aðrar aldur verða sjóvarfalsaldurnar frá mánanum og Mánaalda Jørðin Sólalda SólinSÛl Mynd 5.6 Tá ið mánin er hálvur, skuldu báðar aldurnar víst øvut, so at onnur hevur rygg, har hin hevur dal. Samlaða aldan skuldi tá verið lítil. Mánin 68
69 frá sólini settar saman, sum víst í mynd 4.6. Hetta merkir, at um mánaaldan og sólaldan hava rygg á nakað sama staði, so koma báðar aldurnar oman á hvørja aðra. Hetta skuldi verið í nýmána (tendring) og fullmána (mynd 5.5). Tá kunnu vit vænta stóran mun á flóð og fjøru. Hinvegin, tá mánin er hálvur, skuldi mánaaldan havt rygg, har sum sólaldan hevur dal (mynd 5.6). Tá verður tann endaliga alduhæddin lítil, og lítil munur skuldi verið á flóð og fjøru. Amfidromisk øki Henda einfalda fatanin av sjóvarfallinum, sum samansett av einari aldu frá sólini og einari frá mánanum forklárar nógv av tí, vit vita um flóð og fjøru. Alt passar tó ikki líka væl, og fleiri Mynd 5.7a Av tí at meginlondini forða, sleppur sjóvarfalsaldan ikki at mala rundan um jørðina. Í staðin melur hon í teimum ymsu høvunum. Tað staðið, har flóð er, melur runt kring høvini. Á summum støðum verður næstan ongin munur ímillum flóð og fjøru. Tey støðini nevnast amfidromisk øki (A). Á myndini hugsa vit okkum eitt hav, skapað sum ein kassi, og broytingarnar í flóð og fjøru eru teknaðar alt ov stórar. Myndin vísir sjóvarfalsalduna fýra ymsar tíðir við umleið 3-tíma millumbili. A Klokkan 6 A A Klokkan 9 Vatnskorpa Klokkan 3 A (Amfidromiskt øki) Land Botnur Hav Klokkan 0 69
70 grundir eru fyri tí. Fyri tað fyrsta eru sjóvarfalsaldurnar, sum allar aðrar aldur, bundnar av alduferðini, og tó at aldur við so stórari aldulongd ( km) ferðast skjótt, so klára tær ikki at fylgja sólini ella mánanum. Hetta er ein av grundunum til, at størsti munur á flóð og fjøru (og harðasti streymur) ikki er í nýmána og fullmána, men 1 2 dagar seinni. Jørðin er heldur ikki øll fjald av einum djúpum havi, sum vit teknaðu hana á mynd 5.3. Sjóvarfalsaldurnar verða steðgaðar av meginlondunum og kastaðar aftur frá teimum. Aldurnar sleppa tí ikki at ferðast rundan um jørðina, men mugu ferðast í teimum einstøku heimshøvunum. Her kemur so eisini Coriolis-kraftin (4. kapittul) upp í spælið. Hon hevur helst høvuðsábyrgdina av, at aldurnar fara at mala runt í heimshøvunum (mynd 5.7). Hetta ger, at flóð verður ikki samstundis allastaðni eftir einari longdarlinju, sum vit kundu væntað. Tekna vit á einum korti linjur gjøgnum støð, sum hava flóð samstundis, so síggja vit tvørturímóti, at hesar linjur ganga saman í amfidromisk øki, har mestsum ongin munur er á flóð og fjøru. Hetta eru øki, sum sjóvarfalsaldan melur um. Í Norðuratlantshavi eru fleiri sovorðin øki; teirra millum eitt, sum liggur mitt úti í havinum (mynd 5.8). Á myndini síggja vit t.d., at umleið New York í Norðuramerika er flóð, beint tá ið mánin er áraka Greenwich. Tríggjar tímar seinni er flóð í Portugal. Uppaftur 3 tímar seinni er flóð í Suðuríslandi, og á Kappanum (Hvarvinum) í Grønlandi er flóð níggju tímar aftan á, at flóð var í New York. Mynd 5.8 vísir eisini amfidromisk øki nær við Føroyar. Linja gjøgnum støð, sum hava flóð samstundis Kl.0 Kl.9 A Kl.3 Kl.6 Tíðin fyri flóð Amfidromiskt øki Linja gjøgnum støð, sum hava sama mun millum flóð og fjøru 4 m 3 m 2 m 1 m A Munur á flóð og fjøru Mynd 5.7b Myndin vísir tað sama sum mynd 5.7a, men her hyggja vit niður á hetta sama havið. Á tekningini vinstrumegin eru teknaðar linjur gjøgnum tey støð, har flóð er samstundis, og klokkutíðin fyri flóð er merkt. Á tekningini høgrumegin eru teknaðar linjur gjøgnum støð, har hæddarmunurin millum flóð og fjøru er tann sami. Í tí amfidromiska økinum (A) er ongin munur, vatnskorpan flytur seg ikki upp og niður; men longri vit koma út ímóti kantinum, størri verður munurin. (Tølini fyri munin eru tilvildarliga vald). Dagligt sjóvarfall Á mynd 5.1 sæst, at í summum tíðarskeiðum er onnurhvør flóð væl hægri enn hinar. Hetta er t.d. so umleið 10. juli. Mynd 5.9 vísir fyri sjóvarfalsalduna frá sólini, at hetta stavar frá tí, at sólin vanliga ikki er beint áraka ekvator. Tí kemur eitt stað á jørðini ikki at ferðast líka undir teimum báðum alduryggjunum á sjóvarfalsalduni. Mánin er vanliga heldur ikki áraka ekvator, og tí ger eisini sjóvarfalsaldan frá mánanum í summum tíðarskeiðum mun millum fylgjandi flóðir ella fjørur. Vit kunnu tí býta sjóvarfallið í tveir partar. Tann parturin, sum endurtekur seg eftir góðum tólv tímum, verður nevndur hálvdagligt sjóvarfall. Hetta er tað, vit vanliga vita um á okkara leið- 70
71 kl:0 kl:10 kl:10 kl:9 kl:8 kl:11 kl:0 kl:5 kl:5 kl:0 kl:11 kl:10 kl:9 kl:0 um. Hin partin nevna vit dagligt sjóvarfall. Mátingar vísa, at í Atlantshavinum er tann dagligi parturin minni í mun til tann hálvdagliga, enn tú kundi væntað eftir sjóvarfalskraftini. Í Kyrrahavinum er tað øvut. Mynd 5.1 vísir tó, at eisini hjá okkum ger tað dagliga sjóvarfallið mun. kl:0 kl:11 kl:4 kl:2 kl:3 kl:1 Mynd 5.8 Sjóvarfalsaldan í Norðuratlantshavi. Linjurnar ganga gjøgnum støð, har flóð er samstundis. Talið, sum stendur við hvørja linju, sigur, hvussu nógvar tímar flóðin er aftan á, at mánin var áraka Greenwich í Onglandi. Støð, har linjurnar renna saman, nevnast amfidromisk øki. SJÓVARFALSSTREYMUR Sjóvarfalsstreymur fylgir í stóran mun skiftinum millum flóð og fjøru; men hann kann ganga í ymsar ættir. Vanliga nevna vit tað vestfall, um streymurin sum heild gongur móti vestri, og eystfall, um hann gongur móti eystri. Ofta gongur streymurin tó í aðrar ættir enn eystur og vestur. Á mynd 5.10 er vístur streymurin í Vestmannasundi um somu tíð sum mynd 5.1. Myndin er grundað á eina streymmáting, sum ikki vardi allan juli mánað, og hon vísir tí eitt styttri tíðarskeið. Vestfallið og eystfallið reka hvørt sín veg gjøgnum sundið, og á mátistaðnum reka tey at kalla øvut av hvørjum øðrum. Tí hava vit á myndini teknað ferðina uppeftir, tá ið streymurin gongur móti útnyrðingi (vestfall), og niðureftir, tá ið streymurin gongur móti landsynningi (eystfall). Sjóvarfallið tann 4. juli 1990 er víst neyvari á niðaru myndini. Tvey heil vestføll vóru henda dagin og næstan eisini tvey heil eystføll. Vestfalsbroddur er, tá vestfallið rekur harðast. Tað var umleið kl og kl Umleið kl og kl rak eystfallið harðast. Tað nevna vit eystfalsbrodd. Tá ið eitt sjóvarfall Mynd 5.9 Myndin lýsir úrslitið av, at sólin ikki altíð er áraka ekvator. Tá ið sólin er áraka ekvator (høgra myndin), skuldi sjóvarfalsaldan ligið beint í mun til ekvator. Eitt ávíst stað á jørðini melur tá tvær ferðir um samdøgrið undir aldurygginum, har hann er líka høgur. Báðar flóðirnar hetta samdøgrið skuldu verið líka høgar. Øðrvísi er, tá ið sólin er langt yvir (norðan fyri) ella undir (sunnan fyri) ekvator (vinstra myndin). Tá kann staðið aðru ferð koma undir alduna, har hon er høg, men næstu ferð, har hon er lág. Munur verður tá á teimum báðum flóðunum, sum eru sama samdøgur. Náttflóð Á jóansøku Dagflóð Móti sólini Ekvator Sólaldan Náttflóð Javndøgur Dagflóð Móti sólini 71
72 Vestfall Eystfall fullmáni hálvmáni mánin tendring næstur jørðini Vestfall hálvmáni Ferð Ferð Eystfall juli 1990 Ferð Ferð Kyrrindi Vestfalsbroddur Eystfalsbroddur Kyrrindi Vestfalskyrrindi Eystfalskyrrindi Vestfalsbroddur kl:6 kl:12 kl:18 Mynd 5.10 Í juli 1990 varð streymurin í Vestmannasundi mátaður. Ein streymmátari varð lagdur nakað sunnan fyri Oyrargjógv, sum víst á tí ovastu myndini. Pílarnir vísa, hvussu ávikavist eystfallið og vestfallið reka á hesum staði. Myndin í miðjuni vísir úrslit av hesum mátingum, sum vardu mesta partin av juli Á myndini er ferðin á vestfalli og eystfalli teknað hvør sín veg, vestfallið uppeftir og eystfallið niðureftir. Eins og á mynd 5.1 vísir henda myndin eisini broytingar í mánanum í mátitíðarskeiðnum. Á tí niðastu myndini er dagurin 4. juli vístur meiri nágreiniliga. 72
73 kl:3 Broddur Kyrrindi kl:0 kl:6 kl:12 kl:9 Mynd 5.11 Streymurin á einum staði kann til ávísa tíð vísast við einum píli (bláir pílar á myndini), sum vísir tann veg, streymurin gongur, og er longri, jú harðari hann rekur. Um streymurin á einum staði burtur frá landi er regluligur (hálvdagligur), melur hann ofta runt (sama veg sum klokkan) eftir 12 tímum og 25 minuttum, soleiðis at pílaoddurin ferðast eftir einum fløtum ringi, sum nevnist ein elipsa. Í hesum føri merkja kyrrindi ikki, at ongin streymur er, men bara at streymurin er veikastur. Myndin vísir eisini vestfalsbrodd (tann reyði pílurin) og vestfalskyrrindi (tann grøni pílurin). kl:0 kl:24 kl:12 kl:18 kl:6 Mynd 5.12 Um tann dagligi parturin av sjóvarfallinum er sterkur, flytur streympílurin seg vanliga ikki eftir eini elipsu, men meiri óregluliga. Myndin vísir eitt dømi og er fyri eitt heilt samdøgur. N N er um at vera runnið, og streymurin minkar niður í onki, eru kyrrindi. Eystfalskyrrindi koma aftan á eystfallið og vestfalskyrrindi aftan á vestfallið. Í miðal eru umleið 6 tímar og 12 minuttir millum tvey fylgjandi kyrrindi eins og millum tveir fylgjandi broddar, og einir 12 tímar og 25 minuttir eru í miðal millum tveir broddar ella tvey kyrrindi av sama sjóvarfalli. Um vit samanbera mynd 5.10 við mynd 5.1, so síggja vit, at sjóvarfalsstreymurin fylgist hampiliga væl við broytingunum í flóð og fjøru. Streymurin er harður í teimum tíðarskeiðum, tá stórur munur er á flóð og fjøru. Hetta er ikki løgið, tí bæði streymur og flóð og fjøra stava frá sjóvarfalskreftunum frá mána og sól. Á mynd 5.10 vístu vit streymin í Vestmannasundi, og tað er lætt at gera, tí í einum smølum sundi rekur tað vanliga bara í tvær ættir, sum ganga hvør sín veg gjøgnum sundið. Øðrvísi er, tá ið vit fara út á opið hav. Har kann streymurin ganga í allar ættir. Streymurin eina ávísa tíð kann vísast við at tekna ein píl, sum vísir tann veg, streymurin gongur, og er longri, jú harðari streymurin er. Um vit eru á einum staði, har streymurin er javnur og hálvdagligur, so vísir hann seg ofta at broytast nakað sum á mynd Myndin vísir streymin við pílum fyri 5 ymsar tíðir við trimum tíma millumbili. Allir pílarnir eru teknaðir frá sama punkti, og oddurin á pílinum melur runt sama veg sum klokkan her um okkara leiðir. Á einum sovorðnum staði liggur sjógvurin ongantíð heilt stillur, og kyrrindi merkir tá ikki, at ongin streymur er, men heldur, at streymurin er so spakur, sum hann verður, áðrenn tað aftur fer at reka harðari. Í hesum føri vóru kyrrindi umleið klokkan 5 og umleið klokkan hálvgum tólv. Á mynd 5.11 sæst oddurin á streympílinum at ferðast runt eftir nøkrum, sum líkist einum ringi, ið er trýstur eitt sindur flatur. Hetta nevnist ein streymelipsa. Streymelipsurnar kunnu venda ymiskan veg á ymsum støðum, og tað verður tí ymiskt, hvønn veg broddur og kyrrindi ganga. Eisini kann tað vera ymiskt, hvussu fløt streymelipsan er, og tíðin fyri broddi ella kyrrindum broytist. Tær tíðir, tá ið tað dagliga sjóvarfallið er hart, verður streymurin væl fløktari. Ikki ber til at vísa gongdina í øllum førum; men mynd 5.12 vísir eitt dømi um, hvussu streympílurin kann broytast, tá ið bæði dagligt og hálvdagligt sjóvarfall reka hart. 73
74 Streymur er ikki bara í vatnskorpuni. Hann er á øllum dýpum, og hann kann broytast nógv við dýpinum, serliga á djúpum vatni. Á stórum dýpi kann rákið viðhvørt ganga øvut av rákinum longri uppi; men sjóvarfalskraftin virkar á øllum dýpum, og sjóvarfalsstreymur er eisini á stórum dýpi. Har, sum dýpið niður á botn er stórt, er vanliga eitt spakt rák á øllum dýpum. Tó at streymurin har er veikur, flytur hann tilsamans á øllum dýpum nógvan sjógv, og tá hesin streymur rennur seg móti grynri vatni, bendir partur av rákinum frá, men tað, sum er eftir, hevur nógv minni dýpi at ferðast gjøgnum, og ferðin á streyminum má tí økjast. Tað er ein høvuðsgrundin til, at tað rekur nógv harðari á grynri vatni. Inni á landgrunninum rokna vit vanliga við, at tað rekur nakað sama veg úr vatnskorpuni niður á botn, um ikki vindur broytir streymin beint við vatnskorpuna. Allarniðast við botn linkar rákið; men ofta røkkur tann harði streymurin heilt nær at botninum. Á mynd 5.13 eru vístir streympílar á ymsum dýpum í Vestmannasundi, sum vísa miðalstreymferðina fyri mátitíðarskeiðið á mynd Tað sæst, at hóast streymurin viknaði nakað við dýpi, so var hann hampiliga harður heilt tætt niður móti botni. Eitt annað fyribrigdi í sundum og firðum eru afturundirgerðir. Hetta nevna vit tað, at streymurin inni við land viðhvørt gongur øvut av streyminum longri úti. Alt eftir, hvar vit eru, kann upprunin at afturundirgerðunum vera ymiskur; men mynd 5.14 vísir, hvussu nógvar av teimum koma. Dýpi (m) Mynd 5.13 Myndin vísir miðalstreymin á átta ymiskum dýpum í Vestmannasundi. Miðal er tikið fyri alt tíðarskeiðið á mynd Hvør pílur vísir til streymin á einum ávísum dýpi. Ovasti pílurin svarar til eina streymferð upp á 141 cm um sekundið, t.v.s. knappar tríggjar míl. Land Land Mynd 5.14 Tá streymurin gjøgnum eitt sund ella ein fjørð fer um eitt nes ella fram við eini vík, dregur hann sjógvin aftan fyri nesið ella í víkini við sær, og tað kann gera eitt mótrák innivið. Hetta er ein uppruni til afturundirgerðir. SJÓVARFALLIÐ UM FØROYAR Í tí, sum longu er sagt, eru nevnd fleiri dømi úr Føroyum; men okkum tørvar at taka samanum og fáa eina heildarmynd av, hvussu sjóvarfallið er her hjá okkum. Føroyar amfidromiskt øki Á mynd 5.8 sóu vit sjóvarfalsalduna í Norðuratlantshavi, og eftir henni tykjast Føroyar at liggja nær einum amfidromiskum øki. Helst hevur hetta samband við, at vit liggja á markinum millum 74
75 Mynd 5.15 Broytingar í vatnskorpuhædd í Havn og á Oyrargjógv í januar Fyri Havnina er tekningin grundað á mátingar. Tekningin fyri Oyrargjógv er grundað á útrokningar. Sama hæddarmát er brúkt á báðum støðum. Hæddin á vatnskorpuni Tórshavn Oyrargjógv 50 cm Januar 1973 Atlantshavið og Norskahavið. Tað hevur við sær, at sjóvarfallið broytist nógv úr einum staði í annað kring Føroyar. Av hesum hevur eisini verið torført at fáa yvirlit yvir sjóvarfallið í okkara øki, og enn er nógv, sum vit ikki vita. Tað tykist tó vera greitt, at eitt amfidromiskt øki liggur einar 100 fjórðingar (ein fjórðingur er 1852 metrar) norðan fyri Føroyar. Aftrat hesum eru leiðirnar í nánd av Havnini næstan amfidromiskar eisini. Hetta síggja vit á mynd 5.15, sum samanber flóð og fjøru á Oyrargjógv og í Havnini samstundis. Í Havnini er munurin millum flóð og fjøru nógv minni enn hann er á Oyrargjógv og á flestum øðrum støðum kring landið. Hyggja vit gjøllari at myndini, síggja vit, at í Havn er vanliga bara ein verulig flóð um dagin. Oftast er ein lítil flóð aftrat; men hon er nógv minni enn hin. Tað vísir seg, at tann dagligi parturin av sjóvarfallinum er á leið líka stórur í Havn sum aðrastaðni í Føroyum; men tann hálvdagliga flóðin er nógvar ferðir veikari í Havnini. Grundin er, at leiðirnar kring Havnina hálvavegna eru eitt amfidromiskt øki eisini. Orðið hálvavegna er brúkt, tí sjálvt tað amfidromiska punktið liggur møguliga á landi; men sjóvarfalsaldan snarar hálvavegna kring økið um Havnina. Hetta síggja vit vinstrumegin á mynd Eins og á mynd 5.8 ganga linjurnar á hesi mynd gjøgnum støð, har flóð er samstundis, og tølini á teimum vísa, hvussu nógv flóðin á staðnum er seinkað í mun til, at mánin er í suðri ella norðri. Vit síggja t.d., at tað fløðir umleið samstundis í Suðuroy og í Vágunum, men at Norðuroyggjar liggja einar 3 tímar aftaná. Á mynd 5.16 høgrumegin er somuleiðis vístur munurin í vatnskorpuhædd millum flóð og fjøru (í cm), tá ið streymurin er 75
76 7:30 8:30 8:00 7:00 6:30 6:30 Tíðin fyri flóð 9:30 9:00 8:30 8:00 7:30 7: Munur á flóð og fjøru Mynd 5.16 Vinstrumegin sæst, hvussu nógvar tímar flóðin er seinkað í mun til mánan ymsastaðni kring Føroyar. Linjurnar ganga gjøgnum støð við somu seinking. Høgra myndin vísir hæddarmunin (í cm) ímillum flóð og fjøru ymsastaðni í miðalhørðum streymi. Myndin er grundað á mátingar og á telduútrokningar, sum Knud Simonsen hevur gjørt. miðalharður. Vestan fyri Føroyar og um stór øki norðan- og eystanfyri liggur munurin um ein metur; men tá ið vit nærkast tí amfidromiska økinum við Havnina, minkar hann niður í einar cm. Streymur á landgrunninum Streymin á tí føroyska landgrunninum er ikki so lætt at vísa sum flóð og fjøru, tí streymurin kann ganga í ymsar ættir. Ein vanliga brúktur máti hevur verið at gera fleiri kort við streympílum á. Í bókini Den færøske lods eru 12 kort, eitt til hvønn tíma aftan á flóð í Suðuroyarfirði. Eisini Fischer Heinesen hevur í bók síni Streymkort fyri Føroyar gjørt sovorðin kort, sum eisini hava stóran týdning fyri sigling, tí tey vísa vandasjógv á ymsum sjóvarføllum. Ein annar máti er at vísa streymelipsur (mynd 5.11). Við teimum fæst eitt yvirlit yvir streymbroytingarnar á einum korti. Hetta er torført at gera, tí enn vita vit nakað lítið um streymin á landgrunninum; men mynd 5.17 vísir eina roynd at gera eitt sovorðið kort. Á myndini er bara tann hálvdagligi parturin av sjóvarfallinum tikin við, og hetta er í miðalhørðum streymi. Myndin vísir streymelipsur á støðum, har streymmátarar í langa tíð hava ligið ankraðir og mátað streymin. Norðan og sunnan fyri Føroyar ganga broddarnir sum heild móti eystri og móti vestri; men eystanfyri og vestanfyri er tað harðasta rákið heldur norður og suður. Óivað stendst hetta av tí, at oyggjarnar og tey grunnu økini millum tær darva streyminum, so at tað harðasta rákið gongur fram við landgrunninum heldur enn inn á hann. 76
77 Mynd 5.17 Ein roynd at vísa streymin á landgrunninum við streymelipsum (sí mynd 5.11) á støðum, har drúgvar streymmátingar eru gjørdar. Pílarnir inni í elipsunum vísa streymin á eystfalsbroddi, og tølini vísa tíðina (tímar:minuttir), ið skal leggjast aftrat tíðini, tá mánin er í suðri (ella norðri), fyri at fáa eystfalsbrodd. 8:40 10:10 7:10 6:30 8:05 5:06 Grynri enn 100 m 100 m m 9: m m 1 m/sek Djúpari enn 200 m Støddin á streymelipsunum á mynd 5.17 vísir, hvussu hart tað rekur á teimum ymsu støðunum; men havast má í huga, at ferðin broytist, tá botndýpið broytist. Sum heild rekur sjóvarfallið harðari á grunnum vatni enn á djúpum. Tí broytast streymelipsurnar í stødd, um vit fara longri inn á landgrunnin ella út av honum. Eisini mugu vit minnast til, at umframt sjóvarfallið er eitt javnt rák rundan um oyggjarnar (8. kapittul). Streymur í sundum Ein spurningur, vit kunnu seta okkum, er, hví tað rekur so hart í fleiri av okkara sundum. Ein partur av svarinum liggur í mynd 5.16, vinstrumegin. Taka vit aftur Vestmannasund sum dømi, so síggja vit, at munur er á sjóvarfallinum í báðum endunum á Vestmannasundi. Í veruleikanum er flóðin beint norð- 77
78 an fyri sundið meiri enn ein tíma seinni enn beint sunnanfyri. Hetta ger, at munur verður í hæddini á vatnskorpuni, og so rennur sjógvurin frá tí høga endanum á sundinum til tann lága. Útrokningar vísa, at hetta er nóg mikið til at gera tann harða streymin í Vestmannasundi. Sum eitt annað dømi kunnu vit hyggja at Lorvíksfirði millum Eysturoy og Norðoyggjar. Á mynd 5.16 vinstrumegin sæst ikki so stórur munur millum, nær tað fløðir báðumegin. Hinvegin er munurin millum flóð og fjøru nógv størri norðanfyri enn sunnanfyri (mynd 5.16 høgrumegin). Hetta merkir, at á flóð er vatnskorpan hægri norðanfyri og øvut á fjøru. Vestfalsbroddur rekur í útnyrðing gjøgnum hetta sundið, og hann átti tí at verið samstundis, sum vatnskorpan er lægst norðanfyri, t.v.s. á fjøru. Hetta samsvarar væl við streymin í Lorvíksfirði. 78
79 6. Rákið í heimshøvunum Tað munnu vera fá støð í havinum, har sjógvurin yvirhøvur ikki rørist. Á flestu støðum er vanliga nakað av ráki. Orðið rák er her, sum flest aðrastaðni í bókini, at skilja sum tað javnara rákið, sum er, tá tú sært burtur frá sjóvarfallinum. Á flestu støðum viknar rákið við dýpinum; men sjálvt á teimum djúpastu leiðunum er vanliga nakað av ráki. Tað eru tó ymiskar kreftir, sum dríva tað ovara og tað djúpa rákið. Rákið í vatnskorpuni stavar fyrst og fremst frá vindi; men á stórum dýpi kemur tað mesta av rákinum av, at sjógvur søkkur í summum økjum og haðani breiðir seg út gjøgnum djúphavið. Sjógvur søkkur í økjum, har tað er nógvur kuldi í luftini. Har verður sjógvurin í teimum ovaru løgunum køldur so nógv, at hann verður tyngri enn tann djúpi sjógvurin. Hann søkkur tí og skumpar tá tann djúpara sjógvin undan sær. Hetta ger eitt rák í teimum djúpu løgunum. Vit býta sostatt rákið í heimshøvunum sundur í tvey. Tað vinddrivna rákið er í vatnskorpuni og niður á metra dýpi í stórum pørtum av heimshøvunum. Undir tí liggur tað termohalina rákið, sum hevur fingið navn av tí, at tað eru broytingar í hita (termo) og saltinnihaldi (halin), sum gera sjógvin nóg tungan til at søkka. Í summum økjum eisini á okkara leiðum røkkur hetta rákið tó heilt upp í vatnskorpuna. Vit viðgera bæði sløgini av ráki hvørt sær; men fyrst mugu vit hyggja at vindinum. VINDURIN KRING JØRÐINA Líka sum streymurin í sjónum, so skiftir vindurin í luftini ætt, ofta frá einum degi til annan; men í flestu støðum eru summar ættir vanligari enn aðrar. Hjá okkum eru tað vesturættirnar, sum muna mest, serliga ættirnar millum sunnan og vestan (mynd 6.1). 79
80 Haraftrat eru tað nettupp hesar ættirnar, sum oftast hava harðan vind. Miðalvindurin í langa tíð liggur tí av útsynningi í Føroyum. Vindurin hjá okkum er partur av luftrákinum um alla jørðina. Hetta rák verður fyrst og fremst stýrt av, at sólin hitar ekvatorleiðirnar nógv meira enn póløkini. Á teimum heitu leiðunum við ekvator verður luftin hitað, so at hon lætnar og fer uppeftir. Tá hon er komin einar km upp, breiðir hon seg út og ferðast móti báðum pólunum. Við pólarnar verður luftin hinvegin køld og søkkur niður móti jørðini, haðani hon breiðir seg og ferðast móti ekvator. Tann heita luftin frá ekvatorleiðunum hitar póløkini, og tann kalda luftin frá póløkjunum kølir ekvatorleiðirnar. Streymarnir í havinum flyta somuleiðis heitan sjógv móti póløkjunum og kaldan sjógv móti ekvatorleiðunum. Varmaflutningurin gjøgnum luftina og sjógvin eru grundin til, at hitamunurin millum ekvator og pólarnar ikki er nógv størri, enn hann er. Um jørðin ikki snaraði um seg sjálva, hevði kanska ikki verið nógv meira at sagt um hetta; men snaringin ger, at luftrákini millum ekvator og pólarnar verða brotin sundur í tríggjar meldrar hvørjumegin við ekvator. Á mynd 6.2 síggja vit vindin ymsastaðni á jørðini, sum hann helst hevði verið, um jørðin var heilt fjald av einum djúpum havi og ongar árstíðir hevði (sólin altíð beint yvir ekvator). Snaringin ger eisini tað, at luftin alla tíðina merkir Coriolis-kraftina, so at vindurin verður boygdur móti høgru norðan fyri ekvator og móti vinstru sunnanfyri, sum víst á myndini. Í økinum frá ekvator norður á umleið 30 N er passatvindurin. Hann liggur av landnyrðingi heldur enn norðri, tí at Corioliskraftin boyggir luftrákið. Norðan fyri passatvindøkið er eitt øki, sum røkkur umleið norður á okkara leiðir. Tað verður vanliga nevnt vestanvindsøkið; men ættin er tó meira útsynningur enn vestan. Longri norðuri er landnyrðingur aftur tann vanligasta ættin, og markið millum hetta økið og vestanvindsøkið nevnist pólfronturin. Í pólfrontinum møtast heit luft sunnaneftir og køld luft norðaneftir, og har er oftast lágtrýst, tí at luftin fer uppeftir. Vestan Útnyrðingur Útsynningur Norðan Sunnan Landnyrðingur Landsynningur Eystan Mynd 6.1 Týdningurin av teimum ymisku ættunum í Havn Hvør pílur umboðar 30 á kumpassini og longdin á pílunum er eitt mát fyri, hvussu ofta vindur kemur haðan. 30 N Ekvator Norðpólur 60 N Pólfrontur Vestanvindur Passatvindur Passatvindur Vestanvindur Tey veruligu vindviðurskiftini Veruleikin er ikki heilt sum mynd 6.2, og tað eru serliga tey stóru meginlondini, sum gera tað. Sjógvur broytist ikki so Mynd 6.2 Høvuðsluftrákini á jørðini, sum tey høvdu verið, um onki land var, og sólin altíð stóð beint yvir ekvator. Meldrarnir úti í vinstru síðu eru teknaðir lutfalsliga alt ov høgir. 80
81 nógv í hita millum summar og vetur; men tað ger land. Landøki hitna lættari enn sjógvur um summarið og kólna lættari um veturin. Upphitað luft fer uppeftir. Tað gevur undirtrýst niðri við jørðina, sum aftur ger vind. Tí hevur lufttrýstið lyndi til at vera lágt yvir meginlondunum um summarið og høgt um veturin. Hetta órógvar rákið í luftini, og tað verður ikki allastaðni sum á mynd 6.2; men høvuðsmynstrið verður tó varðveitt serliga yvir havleiðum. Á okkara leiðum er ættin nakað tann sama um veturin sum um summarið, tó at vindferðin (vindmegin) er størri á vetri. Aðrastaðni, serliga norðarlaga í Indiahavinum, er ættin beint øvut um veturin (monsunur). Tað er ymiskt, hvussu regluligur vindurin er ymsastaðni. Í økjunum nær ekvator er passatvindurin ofta hampiliga javnur; men um okkara leiðir skiftir ættin nógv. Hetta stavar serliga frá teimum nógvu lágtrýstunum, sum fara fram við okkum. Nógv av teimum verða gjørd í pólfrontinum, á markinum millum ta køldu luftina norðanfyri og ta heitaru sunnanfyri. Vit, sum liggja so nær við pólfrontin, fáa tí okkara ríkiliga part av lágtrýstunum og tí nógva vindi og avfalli, sum tey bera við sær. TAÐ VINDDRIVNA RÁKIÐ Javnur vindur, sum liggur yvir havinum eina tíð, ávirkar vatnskorpuna við eini kraft (4. kapittul). Tað er tí einki løgið, at streymurin í vatnskorpuni í ein vissan mun fylgir vindinum. At hann ger tað, síggja vit við at samanbera mynd 6.2 við mynd 6.3, sum vísir høvuðsrákini í teimum ovastu løgunum. Tað eru tó eisini aðrar kreftir, sum forða streyminum heilt at fylgja vindinum. Høvuðsforðingin eru meginlondini, ið liggja sum byrgingar, so at sjógvurin ikki fær malið rundan um jørðina líka sum luftin. Bara tey bæði høvini við pólarnar eru so opin, at sjógvurin kann ferðast allan vegin runt. Tað norðara pólhavið (Íshavið) hevur serligan týdning fyri okkum, og tað venda vit aftur til í næsta kapitli. Her umrøða vit tað syðra pólhavið saman við restini av heimshøvunum. HAVIÐ 6 81
82 AgS SES VAS Ku Oy EAS NES AlS CaS EMS SES AAS PeS GS LaS NAS NES EMS SES BrS FaS EGS BeS Mynd 6.3 Høvuðsstreymarnir í heimshøvunum. Í norðara parti av Indiahavinum skiftir rákið frá sumri til vetur, og tað er ikki víst. EGS LaS NAS GS NES SES EMS BrS BeS FaS Oy Ku AlS CaS PeS EAS VAS AgS AAS Eysturgrønlandsstreymurin Labradorstreymurin Norðuratlantsstreymurin Golfstreymurin Norðurekvatoriali streymurin Suðurekvatoriali streymurin Ekvatoriali mótstreymurin Brasilstreymurin Benguelastreymurin Falklandsstreymurin Oyashio Kuroshio Alaskastreymurin Kaliforniastreymurin Perústreymurin Eysturavstralski streymurin Vesturavstralski streymurin Agulhasstreymurin Antarktiski streymurin Tann Antarktiski streymurin Suðurpólshavið liggur allan vegin rundan um landøkið á suðurpólinum, sum vit nevna Antarktis (mynd 1.1), og tað trongasta opið er sundið millum Antarktis og Suðuramerika. Yvir Suðurpólshavinum hevur vestanvindurin frítt spæl, og hann drívir tann Antarktiska streymin (AAS á mynd 6.3). Ferðin í hesum streymi er ikki so øgilig. Hon man neyvan fara nógv upp um 20 cm/sek (umleið eina hálva míl) nakrastaðni í longri tíðarskeið; men tann Antarktiski streymurin røkkur allan vegin niður móti botni. Tað er tí ein øgilig rúgva av sjógvi, sum hann ber við sær. Roknað verður við, at í miðal flytur hesin streymurin einar 100 til 150 milliónir rúmmetrar (kubikkmetrar) av sjógvi gjøgnum sundið millum Suðuramerika og Antarktis hvørt sekund. Hetta er einar túsund ferðir so nógv, sum tann størsta áin, Amasonáin, ber við sær av vatni. Teir subtropisku meldrarnir Í Atlantshavinum, Kyrrahavinum og Indiahavinum stýra meginlondini rákinum. Tann sjógvurin, sum í einum øki rekur vestureftir, má reka eysturaftur onkra aðrastaðni. Samstundis merkir 82
83 Norðuramerika Ekman-flutningur Vestanvindur sjógvurin Coriolis-kraftina, og úrslitið er, at í hesum høvunum eru meldrar, sum mala við klokkuni norðan fyri ekvator og móti klokkuni sunnanfyri. Teir verða nevndir teir subtropisku meldrarnir. Á mynd 6.3 síggja vit fimm av hesum meldrum. Í Atlantshavinum er ein meldur sunnan fyri ekvator, sum røkkur frá Antarktiska streyminum norður á ekvatorleiðirnar. Norðan fyri ekvator er ein annar meldur, sum røkkur umleið norður á 45 N. Í Kyrrahavinum er eisini ein meldur hvør sínu megin ekvatorleiðirnar; men Indiahavið skilir seg burturfrá. Í syðra parti av Indiahavinum er ein subtropiskur meldur, sum líkist hinum; men norðari partur er merktur av monsunvindinum. Vindurin skiftir høvuðsætt summar og vetur, og tað ger streymurin tí eisini. Mest líkist rákið norðarlaga í Indiahavinum hinum høvunum, tá vit hava vetur á norðaru hálvu. Passatvindur Mynd 6.4 Foreinklað mynd av tí subtropiska meldrinum í Norðuratlantshavi, sæddur úr erva. Teir reyðu pílarnir vísa vindin, og teir breiðu, svørtu pílarnir vísa, hvønn veg sjógvurin átti at verið fluttur sambært Ekman (mynd 4.12). Tær myrkabláu linjurnar við píli á vísa, hvønn veg sjógvurin í veruleikanum rekur. Norðuramerika Vestanvindur Passatvindur Corioliskraft Trýstkraft Mynd 6.5 Foreinklað mynd av tí subtropiska meldrinum í Norðuratlantshavi, sæddur á skák norðureftir. Teir svørtu pílarnir vísa tvær kreftir, sum virka á sjógvin. Trýstkraftin kemur av, at vatnskorpan er hægri inni í meldrinum og tí trýstir sjógvin úteftir. Tær myrkabláu linjurnar við píli á vísa, hvønn veg sjógvurin rekur. Hæddarbroytingarnar á vatnskorpuni eru teknaðar lutfalsliga alt ov stórar. Hvat drívur meldrarnar? Vit kunnu spyrja, hví subtropiskir meldrar eru í øllum høvunum, og hví teir mala, sum teir gera. Á mynd 6.4 síggja vit eina foreinklaða mynd av einum av meldrunum. Tað sæst, at á teimum flestu støðunum fylgir rákið ikki vindinum. Hetta áttu vit heldur ikki at væntað, tí vit sóu í 4. kapitli, at javnur vindur ikki flytur sjógvin sama veg, sum hann gongur, men vinkulrætt móti høgru norðan fyri ekvator (mynd 4.12). Hesin sonevndi Ekman-flutningur av sjógvi, sum stavar frá Corioliskraftini, er vístur við teimum breiðu svørtu pílunum á mynd 6.4. Rákið í meldrunum fylgir tó heldur ikki Ekman-flutninginum, og tað røkkur eisini nógv djúpari, enn tað skuldi sambært Ekman. Svarið finna vit, um vit hyggja at vatnskorpuni. Tað vísir seg, at inni í teimum subtropisku meldrunum er vatnskorpan hægri enn úti í rondini (mynd 6.5). Hetta stavar frá Ekman-flutninginum av sjógvi inn móti miðjuni; men tað ger samstundis eina eyka kraft á sjógvin, tí at tyngdin roynir at javna vatnskorpuna til somu hædd allastaðni. Hæddarmunurin er ógvuliga lítil. Í Norðuratlantshavi er miðjan av tí subtropiska meldrinum bara 1 2 metrar hægri enn úti við rondina; men hetta er tó nóg mikið til at gera eina trýstkraft úteftir frá miðjuni. Trýstkraftin er akkurát líka stór sum Coriolis-kraftin, men gongur øvutan veg. Tær tríggjar 83
84 kreftirnar, vindur, Coriolis-kraft og trýstkraft gera tí tilsamans eitt rák, sum melur við klokkuni á norðaru hálvu. Ekvatorleiðirnar Sjógvurin á ekvatorleiðunum rekur á flestu støðum móti vestri, og tað er ikki løgið, tí passatvindurin gongur tann vegin. Men hyggur tú nærri at mynd 6.3, sært tú, at í summum økjum rekur tað móti eystri. Hetta er tann Ekvatoriali mótstreymurin (EMS á mynd 6.3), sum er týðiligastur í Kyrrahavinum, men eisini sæst í eystara parti av Atlantshavinum. Hvat drívur tann Ekvatoriala mótstreymin? Tann Ekvatoriali mótstreymurin gongur móti vindinum; men kortini er tað vindurin, sum drívur hann. Mynd 6.6 vísir, hvussu tað ber til. Passatvindurin trýstir sjógvin vestureftur báðumegin ekvator, og sjógvurin hópast upp móti landinum, so at vatnskorpan hækkar. Hæddarmunurin er aftur ógvuliga lítil; men tó nóg stórur til at gera eina trýstkraft móti eystri. Har passatvindurin er harður, vinnur hann á trýstkraftini, so at rákið er móti vestri; men har, sum bæði passatvindøkini renna saman, er vindurin veikari (»Kalmebæltet«á donskum). Har vinnur trýstkraftin og ger ein streym, sum gongur móti eystri. Av mynd 6.2 kundu vit væntað, at tann Ekvatoriali mótstreymurin var beint yvir ekvator. Í veruleikanum er hann vanliga nøkur fá breiddarstig norðan fyri ekvator. Hetta kemst av, at vindurin ikki er so regluligur, sum mynd 6.2 vísir. Tað er meira landøki á norðaru hálvu enn á syðru, og tað ger, at tað syðra passatvindøkið røkkur norður um ekvator. Trýstkraft Passatvindur Tann Ekvatoriali undirstreymurin Tað finst tó ein annar mótstreymur, sum vanliga heldur seg ógvuliga væl at ekvator. Hesin streymur sæst ikki á mynd 6.3, tí at hann vanliga ikki kemur upp í vatnskorpuna. Hann verður nevndur tann Ekvatoriali undirstreymurin og er á umleið Mynd 6.6 Foreinklað mynd, sum vísir upprunan til tann Ekvatoriala mótstreymin. Passatvindurin báðumegin ekvator skumpar sjógv vestureftir. Hetta ger eina trýstkraft, sum gongur móti eystri. Millum bæði passatvindøkini er so lítið av vindi, at trýstkraftin kann dríva ein streym. Hæddarbroytingarnar á vatnskorpuni eru teknaðar lutfalsliga alt ov stórar. 84
85 Ekvator SES NES EMS EUS Mynd 6.7 Foreinklað mynd av streymunum við ekvatorleiðirnar. Vístir eru teir tríggir høvuðsstreymarnir í vatnskorpuni: Norðurekvatoriali streymurin (NES), Ekvatoriali mótstreymurin (EMS) og Suðurekvatoriali streymurin (SES). Haraftrat sæst Ekvatoriali undirstreymurin EUS) metra dýpi. Hann er bara einar 300 km breiður; men ferðin kemur ofta upp í 1 1,5 m/sek (2 til 3 míl), so hann flytur nógvan sjógv tilsamans. Tann Ekvatoriali undirstreymurin er týðiligastur í Kyrrahavinum, men er eisini í Atlantshavinum. Hann hevur óivað sín uppruna í trýstkraftini (mynd 6.6) líka sum tann Ekvatoriali mótstreymurin, men er samstundis stýrdur av, at Corioliskraftin er null á sjálvum ekvator. Mynd 6.7 er ein roynd at samanfata teir heldur fløktu streymarnar á ekvatorleiðunum. Myndin er tó foreinklað, tí streymarnir eru ymiskir í teimum ymisku høvunum og skifta eisini bæði við árstíðini og eftir styttri tíð. Eysturgrønlands- og Labradorstreymurin Norðuratlantsstreymurin Golfstreymurin Arktiski fronturin Mynd 6.8 Foreinklað mynd av Norðuratlantshavi, sæð úr erva. Linjurnar við pílum á vísa, hvussu sjógvurin rekur í tí subtropiska og tí subpolara meldrinum. Heitur sjógvur er vístur reyður, og kaldur sjógvur er vístur bláur. Teir subpolaru meldrarnir Norðan fyri vestanvindsøkið á norðaru hálvu vísir mynd 6.2, at høvuðsættin er eystan ella landnyrðingur. Vit kundu tí væntað, at teir norðastu partarnir av heimshøvunum høvdu meldrar, sum mólu øvugt av teimum subtropisku meldrunum. Á mynd 6.3 sæst, at bæði Atlantshavið og Kyrrahavið hava sovorðnar subpolarar meldrar. Vit fara í næsta kapitli at viðgera tann subpolara meldurin í Norðuratlantshavi gjøllari. Mynd 6.8 vísir høvuðsstreymarnar bæði í norðara Kyrrahavi og norðara Atlantshavi, haðani nøvnini á myndini eru tikin. Myndin vísir sundurbýtið í tveir høvuðsmeldrar, ein subtropiskan og ein subpolaran. Samstundis skal myndin vísa, at tað er ymiskt slag av sjógvi í báðum meldrunum. Tann subpolari meldurin hevur kaldan sjógv, meðan tann subtropiski meldurin hevur heitan sjógv. Norðuratlantsstreymurin liggur millum báðar meldrarnar. Hann er sostatt ikki bara at skilja sum ein á mitt úti í havinum, men er samstundis eitt mark millum tann heita og tann kalda sjógvin. Markið er ikki fullkomið, tí har, sum heitir og kaldir streymar møtast, blandast sjógvur altíð ímillum. Haraftrat síggja vit á mynd 6.3, at Norðuratlantsstreymurin sendir eina grein norður í subpolara meldurin. Henda greinin er teknað inn á mynd 6.8, og hon er fortreytin fyri teimum góðu umstøðunum, vit hava í okkara sjógvi. Tað er tó bara ein lítil partur av sjógvi, sum ferðast millum meldrarnar. Tað allarmesta av sjógvi í tí subtropiska meldrinum í Norðuratlantshavi melur runt. Hetta ger, at hitamunurin 85
86 millum báðar meldrarnar verður varðveittur, serliga á teimum vestaru leiðunum. Orðið frontur verður brúkt í havinum líkasum í luftini til at nevna markið millum sjógv við ymiskum eginleikum, serliga sjógv við ymiskum hita. Markið millum tann subtropiska meldurin og tann subpolara meldurin í einum havi nevna vit tann Arktiski fronturin (Antarktiski fronturin á syðru hálvu). Veruligar subpolarar meldrar síggja vit bara í teimum norðaru pørtunum av Atlantshavi og Kyrrahavi (mynd 6.3). Í teimum syðru pørtunum av hesum høvum er opið hav allan vegin kring jørðina. Tað sæst tó ein feril av subtropiskum meldrum bæði í Falklandsstreyminum og í tí Eysturavstralska streyminum. Eisini eru meldrar inni við Antarktis, sum ikki røkka upp á kortið á mynd 6.3. Rondstreymar Tann, sum hevur hugt væl at mynd 6.4 og mynd 6.8, hevur kanska lagt til merkis, at rákið er ikki teknað eins í eystaru og vestaru síðu á høvunum. Hetta er ikki av tilvild, tí tað vísir seg, at rákið í teimum vestaru síðunum á høvunum er nógv harðari enn í teimum eystaru síðunum. Hetta er serliga galdandi fyri teir subtropisku meldrarnar á norðaru hálvu. Bæði Golfstreymurin og Kuroshio (mynd 6.3) reka 1 2 metrar um sekundið (2 4 míl) í stórum økjum. Á syðru hálvu eru Brasilstreymurin, Eysturavstralski streymurin og Agulhasstreymurin, sum eisini reka hart, um ikki so hart. Í mun til hetta eru streymarnir í teimum eystaru pørtunum av høvunum væl spakari. Teir fara ikki upp um 25 cm/sek (1/2 míl) nógvastaðni. Haraftrat eru teir vestaru rondstreymarnir vanliga djúpir. Golfstreymurin rekur hampiliga hart væl djúpari enn 1000 metrar. Afturfyri eru hesir streymar smalir. Breiddin á teimum liggur um 100 km. Heldur foreinklað kunnu vit tí siga, at í teimum subtropisku meldrunum rekur tað burtur frá ekvator í teimum smølu, skjótu, streymunum fram við vestastu rond og móti ekvator í restini av meldrinum. Teir vestaru rondstreymarnir Hóast teir eru smalir, flyta teir vestaru rondstreymarnir nógvan sjógv við sær. Tað verður roknað við, at Golfstreymurin 86
87 flytur einar 150 milliónir rúmmetrar um sekundið, har hann er feitastur; men nógv av hesum sjógvi melur bara runt í vestaru síðu í Norðuratlantshavi, og bara ein partur sleppur eystur í havið. Tað var leingi ein gáta, hví teir vestaru rondstreymarnir eru smalri og reka nógv harðari enn teir eystaru. Gátan varð ikki loyst fyrrenn í 1948, tá amerikanarin Henry Stommel vísti, at hetta fyrst og fremst stendst av, at Coriolis-kraftin veksur, jú longri tú kemur burtur frá ekvator. Á sjálvum ekvator er ongin Coriolis-kraft, og hon veksur, jú nærri tú kemur pólunum. Tað ber til at prógva, at hetta er høvuðsupprunin til Golfstreymin; men forkláringin er heldur fløkt, og hana loypi eg um. Í eystaru síðu á høvunum er rákið, sum nevnt, meira spjatt, spakari og minni regluligt, sum heild. Yvir sjálvari hellingini inn móti meginlondinunum síggja vit tó nógvastaðni meira samanhangandi streymar. Teir eru bæði í vatnskorpuni og sum undirstreymar á størri dýpi. Tað er heldur ikki vist, at teir fylgja gongdini á mynd 6.3. Eitt dømi hava vit í Norðuratlantshavi, har tann sonevndi Slópstreymurin (The Continental Slope Current) rekur fram við tí Evropeisku meginlandshellingini. Hesin streymur hevur stóran týdning fyri fleiri fiskasløg, m.a. svartkjaft, og hann verður gjøllari umrøddur í næsta kapitli. Upprák Fyribils hava vit bara tosað um ta vatnrøttu rørsluna í heimshøvunum; vit hava einki sagt um streymar uppeftir ella niðureftir. Hetta er ikki uttan grund, tí loddrættar rørslur í havinum eru næstan altíð nógv veikari enn vatnrættar. Tað kemur av tí, at evnisvektin vanliga veksur við dýpinum, og tað forðar fyri loddrættari rørslu (mynd 2.9). Loddrætt rák kemur tó fyri. Seinni í hesum kapitli viðgera vit tað termohalina rákið, sum er eitt ógvuliga týdningarmikið dømi um hetta. Eitt annað dømi er tað, vit nevna upprák (upwelling á enskum). Hetta orðið verður serliga brúkt um øki, har vindurin fær sjógv at reka uppeftir móti vatnskorpuni. Í 4. kapitli sóu vit upprák, sum kemur við vesturstrendurnar á meginlondunum, tá vindurin liggur javnt móti ekvator (mynd 4.13). Á mynd 6.9 eru víst tey mest týðandi av hesum økjunum. Myndin vísir tó eisini, at regluligt upprák kemur fyri í øðrum økjum. 87
88 Mynd 6.9 Tey grønu økini á myndini vísa støð, har upprák vanliga kemur fyri, tó at tey skifta við árstíðini. Havøki við uppráki Um stóran part av ekvatorleiðunum vísir mynd 6.9 regluligt upprák, tó at tað nógvastaðni harðnar og viknar við árstíðini. Upprunin til hetta er, at Coriolis-kraftin skiftir á ekvator. Norðanfyri er hon, og tí eisini Ekman-flutningurin, høgrumegin ferðina; men sunnanfyri eru tey vinstrumegin. Hetta ger, at sjógvurin í vatnskorpuni báðu megin ekvator verður drivin burtur frá ekvator. Tí verður sjógvur úr umleið 100 metra dýpi sogin uppeftir (mynd 6.10). Onnur øki við regluligum uppráki eru eisini. Eitt tað týdningarmesta er eitt øki í Suðurpólshavinum (mynd 6.9). Sovorðin øki standast ofta av broytingum í vindinum úr stað í stað, sum spjaða sjógvin og súgva nýggjan sjógv upp úr neðra. Passatvindur Ekman-flutningur Ekvator Upprák Ekman-flutningur Smærri meldrar Tá vit tekna streymkort sum mynd 6.3, so tekna vit ofta streymin við beinum ella snøgt bogaðum linjum. Sovorðin kort geva vanliga eina góða fatan av miðalstreyminum, tá vit kanna hann í langa tíð; men nøkur røtt løtumynd er tað ikki. Ein løtumynd av vatnskorpuni er nógv minni reglulig. Tú sært kanska ta somu høvuðsgongdina sum á mynd 6.3; men løtumyndin vísir vanliga eina rúgvu av meldrum. Eitt dømi um hetta Mynd 6.10 Passatvindurin sunnan fyri ekvator gongur ofta norðurum (reyði pílurin). Ekmanflutningurin av sjógvi (svørtu pílarnir) gongur tá øvut báðumegin við ekvator. Hetta drívur sjógv burtur frá ekvator og sýgur nýggjan sjógv upp úr neðra (hvítu linjurnar við pílum). 88
89 er mynd 8.15 frá frontinum norðan fyri Føroyar. Teir meldrarnir eru vanliga um km í tvørmáti; men aðrir meldrar eru minni enn tað. Í stødd finnast teir allan vegin niður til teir meldrar, vit síggja í einum sundi, tá sjóvarfallið rekur hart, og longri niður; heilt til turbulens (4. kapittul). Meldrarnir órógva tann javna streymin, og tað ger, at streymurin á einum ávísum staði í havinum viðhvørt kann ganga heilt øðrvísi, enn streymkortini vísa. Tí er altíð neyðugt at minnast, at kort sum t.d. mynd 6.3 bara vísa eina heildarmynd, og at streympílarnir vísa miðalstreymin í langa tíð. TAÐ TERMOHALINA RÁKIÐ Í fyrsta umfari røkkur tað vinddrivna rákið bara niður á botnin á Ekman-lagnum, sum sjáldan er nógv djúpari enn 100 m; men Ekman-flutningurin av sjógvi (mynd 4.12) elvir, sum vit hava sæð, til, at vatnskorpan hækkar á summum støðum og lækkar aðrastaðni. Tað ger trýstkreftir, og tær røkka nógv djúpari. Tað vinddrivna rákið røkkur tí vanliga niður á metra dýpi, men ikki nógv djúpari Tað mesta av sjógvi í heimshøvunum flytur seg tí ikki av vindinum, men tvørturímóti av tí termohalina rákinum. Drívkraftin í hesum ráki er køling. Sjógvur, sum er í vatnskorpuni, verður køldur av luftini, til hann verður nóg tungur til at søkka niður í dýpið. Um hetta skal virka, so má ikki frammanundan vera stórur munur í evnisvekt (t.v.s. hita og saltinnihaldi) millum tann grunna og tann djúpa sjógvin. Á mynd 2.2 og mynd 2.6 sæst, at stórir partar av heimshøvunum eru ógvuliga javnir í hita og saltinnihaldi. Í veruleikanum ber tað til at síggja allan sjógvin í heimshøvunum sum samansettan av tveimum sløgum av sjógvi (mynd 6.11). Tann sjógvurin, sum er heitari enn umleið 5 C, liggur sum eitt tunt lag, ið flýtur oman á øllum hinum sjónum. Í vatnskorpuni skilir tann Arktiski fronturin tann heita og tann kalda sjógvin á norðaru hálvu og tann Antarktiski fronturin á syðru. Tað mesta av rákinum í tí heita lagnum av sjógvi stavar frá vindinum, og tað ger eisini ein partur av rákinum í tí kalda sjónum; men restin stavar frá tí termohalina rákinum. 89
90 Dýpi (m) Arktiski fronturin Antarktiski fronturin Mynd 6.11 Myndin vísir ein foreinklaðan skurð 0 Heitari enn 5 C suður gjøgnum Atlantshavið, har allur sjógvur, 1000 sum er heitari enn 5 C, er litaður reyður. Sjógvur, sum er kaldari enn 5 C, er litaður bláur Kaldari enn 5 C N S Tað termohalina rákið verður, sum fyrr nevnt, drivið av, at sjógvur søkkur. Tað vísir seg tó, at tað bara eru tvey øki í heimshøvunum, har sjógvur verður nóg tungur til at søkka niður á heilt stór dýpi. Hesi støðini liggja bæði tvey í Atlantshavi (mynd 6.12). Annað av hesum økjum er á syðru hálvu heilt inni við Antarktis. Tann sjógvurin, sum søkkur á hesum leiðunum, verður nevndur Antarktiskur botnsjógvur (AABS). Hitt slagið av sjógvi, Norðuratlants djúpsjógvur (NADS), kemur úr einum øki, sum millum annað fevnir um Grønlandshavið og Barentshavið norðan fyri okkum, men eisini um Labradorhavið millum Grønland og Kanada. Hesin sjógvur ferðast í dýpinum suður móti Antarktis, har hann saman við Antarktiskum botnsjógvi kemur inn í tann Antarktiska streymin. Haðani verða greinar av hesum djúpa sjógvi sendar norður í Indiahavið og Kyrrahavið. Tann sjógvurin, sum søkkur í økjunum norðan fyri okkum, er so kaldur og saltur, at hann er tyngri enn tann Antarktiski botnsjógvurin; men áðrenn hann sleppur út í Atlantshavið, má hann upp um undirsjóvarryggin millum Grønland og Skotland, og tá blandast hann so nógv við øðrum sjógvi, at hann endar við at vera lættari enn tann Antarktiski botnsjógvurin. Har, sum teir møtast, verður tann Antarktiski botnsjógvurin tí undir og hin omaná. Hetta er víst fyri Atlantshavið á mynd 6.13, har vit síggja, at tann Antarktiski botnsjógvurin rekur langt norður í Atlantshavið. Umframt tann heita sjógvin og tey bæði sløgini av djúpum sjógvi vísir mynd 6.13 tann sonevnda Antarktiska millumsjógvin (AAMS). Hetta er sjógvur, sum søkkur nakað væl norðan fyri Antarktis; men hann er ikki so tungur sum tey bæði djúpu sløgini 90
91 Mynd 6.12 Tað termohalina rákið verður ofta samanborið við eitt stórt flutningsband. Tvey øki í heimshøvunum hava so kaldan sjógv, at hann søkkur heilt til botns. Úr Norðuratlantshavi kemur Norðuratlants djúpsjógvur (NADS), og frá leiðunum við Antarktis kemur Antarktiskur botnsjógvur (AABS). Bæði hesi sløgini av sjógvi ferðast út í øll hini heimshøvini og fylla teir djúpu partarnar av teimum (tann blái parturin av flutningsbandinum). Afturfyri er í vatnskorpuni ein nettoflutningur úr hesum høvunum inn í Atlantshavið (tann reyði parturin av bandinum). AABS NADS og fer tí ikki nógv djúpari enn 1000 metrar. Høvuðsorsøkin til, at tann Antarktiski millumsjógvurin er so lættur, er helst tað lítla saltinnihaldið, hann hevur. Á mynd 2.2 sæst hetta týðiliga sum eitt saltminimum á umleið 1000 metra dýpi sunnan fyri ekvator og nakað norðurum. Tað stóra flutningsbandið Tað termohalina rákið verður ofta avmyndað sum eitt veldugt flutningsband (transportband). Tann niðari parturin (myrkabláur á mynd 6.12) er tað djúpa rákið, sum stavar frá økjunum, har sjógvur søkkur. Hin parturin av flutningsbandinum er eitt rák av heitum sjógvi í teimum ovaru løgunum. Hetta rekur frá Indiahavinum og Kyrrahavinum til tey økini, har sjógvur søkkur (tann reyði parturin av mynd 6.12). Har verða báðir partarnir av bandinum knýttir saman. Tað kann tykjast eitt sindur løgið á mynd 6.12, at tann djúpi (myrkablái) og tann ovari (reyði) parturin av flutningsbandinum ikki eisini eru knýttir saman í Indiahavinum og Kyrrahavinum. Tá sjógvur søkkur í summum støðum, so má sjógvur rísa í øðrum støðum. Har er bara tann munur, at meðan sjógvurin søkkur á tveimum avmarkaðum økjum, so rísir hann næstan alla aðrastaðni í heimshøvunum. Ferðingin frá tí djúpa partinum av flutningsbandinum til tann grunna er tí yvir eitt stórt øki og er ikki teknað inn á myndina. 91
92 0 m 2000 m Evropa AAMS Afrika Mynd 6.13 Foreinklað mynd av Atlantshavi við teimum fýra høvuðssløgunum av sjógvi og høvuðsgongdini í rákinum. Aftrat tí heita sjónum (tey reyðu økini) vísir myndin tey bæði djúpu sløgini av sjógvi: Norðuratlants djúpsjógv (NADS) og Antarktiskan botnsjógv (AABS) og haraftrat tann Antarktiska Millumsjógvin (AAMS) m 6000 m AABS NADS Ekvator Antarktis Veruleikin er altíð nakað fløktari Mynd 6.12 skal lesast við varsemi. Hon vísir nettoflutning, ikki tað veruliga rákið. Vit vita t.d. frá mynd 6.3, at ongin streymur fylgir tí reyða rákinum á mynd 6.12; men mynd 6.3 vísir eina grein av tí Suðurekvatoriala streyminum (SES á myndini) at ganga norður um ekvator. Tað verður roknað við, at hesin flutningur er umleið 20 milliónir rúmmetrar um sekundið, og tað er umleið tað sama, sum flutningurin av Norðuratlants djúpsjógvi suður um ekvator í dýpinum er mettur at vera. Niðri í dýpinum er rákið heldur ikki so einfalt, sum mynd 6.12 kundi bent á. Coriolis-kraftin virkar á øllum dýpum, og hon ger, at eisini teir djúpu streymarnir hava lyndi til at reka harðast fram við teimum vestastu rondunum á djúphøvunum. Ein foreinklað mynd av teimum djúpu streymunum er víst á mynd Ferðin á tí djúpa rákinum Sum heild er rákið á stórum dýpi nógv spakari enn rákið í teimum ovastu løgunum. Tað er galdandi fyri teir djúpu rondstreymarnar og uppaftur meira fyri rákið mitt í djúphøvunum. Størri áhuga enn ferðin sjálv hevur tað kanska at síggja, hvussu langa tíð tað tekur hjá tí djúpa sjónum at ferðast runt í heimshøvunum. Eg havi nevnt, at sjógvurin í djúphavinum spakuliga rísir næst- 92
93 Mynd 6.14 Foreinklað mynd av tí djúpa rákinum í heimshøvunum. Frá báðum keldunum (NADS og AABS) spjaðist sjógvurin um alt djúphavið; men rákið gongur serliga í rondstreymum fram við vestastu rendurnar á høvunum. NADS AABS an allastaðni. Tað snýr seg um nakrar metrar um árið. Tað merkir, at tað tekur úr nøkrum hundrað upp í meira enn túsund ár at endurnýggja tann djúpa sjógvin í heimshøvunum. Í hesum sambandi verður tosað um aldurin á sjógvi. Tað er tann tíðin, sum er farin, síðan hann seinast var í nánd av vatnskorpuni. Tað ber til at rokna aldurin út við at máta innihaldið av ymiskum evnum, t.d. geislavirkið (radioaktivt) kol (C-14). Í miðal er sjógvurin í heimshøvunum ára gamal í hesum týdningi; men sjálvandi er stórur munur millum ymisk støð. Í Norðuratlantshavi finna vit sjógv niðri í dýpinum, sum er sokkin í 20. øld; men norðarlaga í Kyrrahavinum er Antarktiskur botnsjógvur, sum hevur verið meira enn 1500 ár um at koma fram, frá tí hann upprunaliga sakk við Antarktis. Endurnýggingin av tí djúpa sjónum hevur stóran týdning í nógvar mátar. Í tí seinasta kapitlinum í bókini viðgera vit ta ávirkan, hon hevur á veðurlagsbroytingar. Hon er eisini ein fortreyt fyri djóralívi. Djór finnast á øllum dýpum í havinum; men tey krevja øll oxygen fyri at kunna anda og liva. Í 2. kapitli viðgjørdu vit oxygen í sjónum og løgdu dent á, at nýtt oxygen bara kemur í sjógvin, meðan hann er í vatnskorpuni ella tætt undir henni. Haraftrat sóu vit, at tað bara rúmast ein ávís mongd av oxygeni í sjógvin, áðrenn hann verður mettaður og ikki upptekur meir. 93
94 Hetta merkir, at tann sjógvur, sum søkkur við Antarktis og um okkara leiðir, hevur eina ávísa mongd av oxygeni í sær, og tað er hana, sum djórini hava til anding øll tey nógvu hundrað árini, sjógvurin síðan ferðast gjøgnum dýpið. So hvørt sum sjógvurin ferðast, brúka djór (og eisini bakteriur) burtur av oxygeninum, og tað minkar so hvørt. Í Kyrrahavinum er tann elsti sjógvurin í heimshøvunum, og har fer oxygeninnihaldið í støðum næstan niður í onki (mynd 6.15). Hví søkkur sjógvurin? Fremst í kapitlinum varð sagt, at tað termohalina rákið stavar frá køling. Køling hevur ikki altíð við sær, at sjógvur søkkur; men í summum økjum hendir tað av og á. Í Grønlandshavinum verður tað t.d. roknað við, at sjógvur viðhvørt um veturin søkkur allan vegin úr teimum ovastu løgunum niður á botn á næstan 4000 metra dýpi. Fyri at tað skal bera til, má sjógvurin í teimum ovastu løgunum tyngjast so nógv, at evnisvektin hjá honum er størri enn evnisvektin á tí sjógvi, sum longu er niðri við botn. Niðri við botn í Grønlandshavinum er sjógvurin kaldari enn 1 C; men sjógvurin í vatnskorpuni kann ikki kølast nógv niður um hetta, tí við umleið 2 C frystir sjógvur. Haraftrat hitnar sjógvur, tá hann søkkur, tí hann verður trýstur saman. Saltinnihaldið er tí ógvuliga avgerandi. Um sjógvurin í teimum ovastu løgunum er nóg saltur í mun til tann djúpa sjógvin, so kann køling fáa hann at søkka; annars søkkur hann ikki. Hetta er ein orsøk til, at Norðuratlantsstreymurin hevur stóran týdning fyri tað termohalina rákið. Hesin streymurin flytur salt inn í Grønlandshavið, og tá hann er harður, økir hetta tí um møguleikan hjá sjógvi at søkka. Tá sjógvur í vatnskorpuni verður køldur so nógv, at hann frystir, ávirkar hetta samstundis saltinnihaldið. Tá sjógvur frystir, fer nakað av saltinum í sjónum við yvir í ísin; men ein stórur partur av saltinum verður eftir í sjónum. Hetta ger sjógvin, sum ikki er frystur, tyngri og økir møguleikan fyri, at hann søkkur. Dýpið niður á botn er tó eisini ógvuliga avgerandi. Skal sjógvur søkka úr vatnskorpuni heilt niður á botn í Grønlandshavinum, so má alt lagið av sjógvi (frá 4000 metra dýpi og upp) gerast á leið líka tungt sum tann djúpasti sjógvurin. Inni á grynri vatni skal nógv minni til. Dýpi (m) Oxygeninnihald (mg/l) Kyrrahavið Atlantshavið Mynd 6.15 Oxygeninnihaldið á ymiskum dýpum í Atlantshavinum beint undir Golfstreyminum og í Kyrrahavinum stutt sunnan fyri Kalifornia. 94
95 Mynd 6.16 Inni á grunnum økjum, sum t.d. í Barentshavinum, kann sterk køling gera heilt tungan sjógv (tað myrkara bláa økið) úr vatnskorpuni niður á botn (vinstri partur av myndini). Tá hesin sjógvur síðan floymir út av grunnunum, kann hann søkka niður á stór dýpi (høgri partur av myndini). Íshavið Køling Barentshavið Fyrra stig Søkking Seinna stig Vit kunnu taka Barentshavið sum dømi. Tá tað er nóg kalt har um veturin, verður nógvur sjógvur køldur. Sjógvurin søkkur úr vatnskorpuni; men hann sleppur ikki longri enn niður á botn. Upp á henda mátan kann eitt øki fyllast við tungum sjógvi. Hesin sjógvurin hevur tá lyndi til at reka út av tí grunna økinum; men tað tekur tíð. Gongur kølingin nóg skjótt fyri seg, kann sjógvurin í hesum økinum tí gerast líka tungur sum sjógvur á stórum dýpi í Norskahavinum ella Íshavinum (mynd 6.16). Sjógvur kann eisini søkka í einum fronti. Í Íslandsfrontinum norðan fyri Føroyar síggja vit ofta eina tungu av serliga feskum sjógvi í sjálvum frontinum (mynd 8.14). Hetta er sjógvur, sum er sokkin longri norðuri. Nakað tað sama hendir norðan fyri Jan Mayen, har sjógvur ovarlaga úr Íslandshavinum søkkur inn undir tey ovaru løgini í Norskahavinum og niður á umleið 1000 metra dýpi. Hesin sjógvur er um 0 C í hita og er helst uppruni at nógvum av tí sjógvi, sum er á stórum dýpi kring Føroyar. 95
96 96
97 7. Høvini uttan um Føroyar 30 W 0 80 N 30 E Norðsjógvurin Grønland N Ísland 2000 Norskahavið 70 N Barentshavið Svalbarð Norðuratlantshavið 2000 Noreg Grønlandshavið Íslandshavið Mynd 7.1 Myndin vísir botnviðurskiftini í høvunum kring Føroyar. Øki, sum eru djúpari enn 1000 m, eru blá. Havøki grynri enn 1000 m eru ljósagrá. Tann reyða linjan millum Grønland og Skotland gongur eftir røðini á Grønlands-Skotlandsrygginum og vísir, hvar skurðurin á mynd 7.4 liggur. Tey trý djúpu høvini norðan fyri ryggin verða í felag nevnd Norðurhøvini. Legg til merkis, at hetta og fleiri onnur kort í bókini ikki eru í tí vanligu Mercator projektiónini, og at norður ikki er beint uppeftir á síðuni. Føroyar liggja á markinum millum tvey stór havøki. Vestan og sunnan fyri okkum er Norðuratlantshavið. Eystan- og norðanfyri er eitt øki, sum vit kunnu nevna Norðurhøvini, ið er eitt felagsnavn fyri tey trý: Norskahavið, Íslandshavið og Grønlandshavið (mynd 7.1). Markið millum Norðuratlantshavið og Norðurhøvini er ein undirsjóvarryggur: Grønlands-Skotlandsryggurin (mynd 7.1). Í støðum er hann djúpari enn 500 metrar, og tey ovastu løgini av sjógvi ferðast frítt yvir honum; men hann forðar tí djúpa sjónum í at ferðast frítt og skilir tí serliga á stórum dýpi Norðuratlantshavið frá Norðurhøvunum. Norðan fyri Norðurhøvini liggur Íshavið (mynd 7.2). Í strangasta týdningi eigur tað helst saman við Norðurhøvunum at verða roknað upp í Norðuratlantshavið; men ofta verður Íshavið roknað sum eitt heimshav fyri seg, og haraftrat er Grønlands- Skotlandsryggurin ein so týðandi forðing, at vit við navnið Norðuratlantshav vanliga skilja bara tann partin, sum liggur vestan fyri ryggin. Í hesum kapitlinum hyggja vit at øllum økinum á mynd 7.1 sum grundarlag undir viðgerðini av Føroyaleiðunum í næsta kapitli. Viðurskiftini í hesum øki eru í stóran mun merkt av nøkrum høvuðsstreymum og av botnviðurskiftunum. Tey viðgera vit fyrst og síðan meiri nágreiniliga havleiðirnar hvørjumegin við undirsjóvarryggin. HØVUÐSSTREYMARNIR Streymarnir við vatnskorpuna Teir mest týðandi streymarnir í teimum ovastu løgunum av havinum í nánd av okkum eru vístir á mynd 7.2. Teir kunnu HAVIÐ 7 97
98 mestsum allir roknast sum partar av tveimum høvuðsstreymum. Annar av hesum er tann heiti Norðuratlantsstreymurin, sum hevur sín uppruna í Golfstreyminum. Hin er ein kaldur streymur, sum upprunaliga kemur úr Íshavinum og rekur suður við Eysturgrønlandi, har hann verður nevndur Eysturgrønlandsstreymurin. Hesir báðir høvuðsstreymarnir eru partar av ávikavist tí subtropiska og tí subpolara meldrinum (mynd 6.8); men nakað av Norðuratlantsstreyminum røkkur heilt norður í Íshavið. Fylgja vit Norðuratlantsstreyminum á mynd 7.2, síggja vit, at hann greinar seg sundur. Úti í Norðuratlantshavinum skilist ein grein frá, sum rekur norður móti Íslandi. Restin av Norðuratlantsstreyminum fer eystur- og norðureftir móti okkara leiðum, fram við Føroyum og víðari inn í Norskahavið. Hesin streymurin sendir greinar inn í Norðsjógvin og Barentshavið, meðan restin heldur fram inn í Íshavið. Tann kaldi Eysturgrønlandsstreymurin (mynd 7.2) rekur úr Íshavinum suður fram við Grønlandi og gjøgnum sundið millum Grønland og Ísland (Grønlandsfjørður, Danmarkarsundið). Áðrenn tað sendir hann tó eisini eina grein eystureftir. Tað er Eysturíslandsstreymurin, sum rekur eystureftir norðan fyri Ísland og síðani suður móti okkum, til hann møtir sjógvi úr Atlantshavinum. Norðurhøvini Labradorhavið Beringssundið Siberia Norðuratlantshavið Íshavið Streymarnir í dýpinum Streymarnir í teimum ovaru løgunum reka bæði úr Norðuratlantshavi inn í Norðurhøvini og hinvegin; men Norðuratlantsstreymurin flytur meira sjógv við sær inn í Norðurhøvini, enn Eysturgrønlandsstreymurin flytur útaftur. Afturfyri er eitt rák á størri dýpi, sum flytur sjógv úr Norðurhøvunum út í Norður- Norðpólurin Grønland Norðuramerika F Føroyar Norðuratlantsstreymurin Eysturgrønlandsstreymurin Afrika Mynd 7.2 Í teimum ovaru løgunum eru tveir høvuðsstreymar, tann heiti Norðuratlantsstreymurin (teir reyðu pílarnir) og tann kaldi streymurin (teir myrkabláu pílarnir), ið byrjar sum Eysturgrønlandsstreymurin. F Yvirflot Norðuratlantsstreymurin Norðuratlantssjógvur Grønlands - Skotlandsryggurin Norðurhøvini og Íshavið Barentshavið Mynd 7.3 Í teimum ovastu løgunum rekur heitur Atlantssjógvur yvir um Grønlands-Skotlandsryggin. Í Norðurhøvunum og Íshavinum verður hann køldur og søkkur. Í dýpinum verður tí eitt rák av køldum sjógvi upp um ryggin, sum gongur úr Norðurhøvunum út í Norðuratlantshavið og haðani út í hini heimshøvini (yvirflot). 98
99 Dýpi (m) Grønland Grønlandsfjørðurin (Danmarkarsundið) Ísland Íslandsryggurin Føroyar Bankarennan Føroyabanki Bankaryggurin (Wyville-Thomsons ryggurin) Skotland km 1000 Støðugt yvirflot Óstøðugt yvirflot Mynd 7.4 Myndin vísir ein loddrættan skurð frá Grønlandi til Skotlands yvir Ísland og Føroyar eftir røðini á undirsjóvarrygginum (tann reyða linjan á mynd 7.1). Tey bláu økini vísa, hvar kaldur yvirflotssjógvur fer upp um teir djúpu partarnar av rygginum inn í Atlantshavið. Í summum økjum er yvirflotsstreymurin alla tíðina (myrkablátt). Aðrastaðni er hann bara viðhvørt (ljósablátt). atlantshavið. Yvirskotið av tí, sum kemur inn í erva, søkkur og fer út í neðra (mynd 7.3). Hesin kaldi streymurin úr Norðurhøvunum út í heimshøvini má tó fyrst yvir um undirsjóvarryggin, og hann fer serliga gjøgnum tey djúpastu skørðini í rygginum (mynd 7.4), men kann skvampa yvirum nógvastaðni (mynd 7.5). Vit kalla hetta yvirflot (á enskum:»overflow«). Tá tann kaldi sjógvurin er komin vestur og suður um ryggin, møtir hann sjógvi, sum er nógv heitari. Samanbera vit t.d. hitan á 1000 metra dýpi báðumegin ryggin, so er í Norðurhøvunum á hesum dýpi sjógvur, sum er kaldari enn 0 C. Á sama dýpi vestan fyri ryggin finna vit Atlantssjógv, sum er 6 7 C. Tann kaldi sjógvurin, sum er komin vestur um undirsjóvarryggin, hevur tí nógv størri evnisvekt enn tann sjógvurin, sum er har frammanundan, og sjálvt í teimum djúpastu pørtunum av heimshøvunum er ringt at finna so kaldan og tungan sjógv. Tær ymisku greinirnar av yvirflotssjógvi søkka tí niður á stór dýpi í Norðuratlantshavinum, og tær verða til kjarnuna í Norðuratlants djúpsjógvi (NADS á mynd 6.12 og 6.13), sum ferðast víðari út í heimshøvini. BOTNURIN Tað er ikki neyðugt at fara langt burtur frá Føroyum fyri at finna stórt dýpi. Bæði í Norðuratlantshavi og í Norðurhøvunum eru 99
100 leiðir tætt við okkum, sum eru djúpari enn 2000 m. (mynd 7.6). Undirsjóvarryggurin millum Grønland og Skotland skilir tey djúpu økini; men ein stórur partur av rygginum er djúpari enn 300 metrar (mynd 7.4). Tey ovastu løgini av sjógvi ferðast tí næstan ótarnað yvir um ryggin. Tað eru eisini aðrir ryggir og grunnar á botninum, sum býta leiðirnar sundur. Suður úr Íslandi gongur Miðatlantsryggurin (mynd 7.6) eisini nevndur Reykjanesryggurin á hesum leiðum. Hann skilir Irmingerhavið frá Íslandsdýpinum, sum økið beint suður úr Íslandi verður nevnt (Iceland Basin á enskum). Navnið Vesturdjúp verður eisini brúkt á føroyskum. Íslandsdýpið má ikki blandast við Íslandshavið, sum liggur norðan fyri Ísland. Eystureftir er Íslandsdýpið avmarkað av Føroya-Rockallgrunninum, sum er ein stórur háslætti, ið stendur upp frá botninum (mynd 7.6). Hann skilir Íslandsdýpið frá Rockallrennuni (The Rockall Channel ella Rockall Trough á enskum). Tað mesta av hesum slætta liggur í dýpi millum 1000 og 1500 metrar; men upp frá honum stinga seg fleiri væl grynri øki, sum vit í flestu førum kalla bankar. Í landnyrðingshorninum á Føroya-Rockallgrunninum (mynd 7.7) eru Føroyagrunnurin og bankarnir vestan fyri okkum, Føroyabanki (Faroe Bank á enskum), Ytribanki (ella Baileybanki, Bill Baileys Bank á enskum) og Ytstibanki (ella Lúsabanki, Lousy Bank á enskum). Longri vesturi og suðuri eru Hattonbanki og Rockallbanki. Hesin seinni røkkur upp um vatnskorpuna í einum lítlum øki, sum mest er at kalla ein klettur el. steinur. Tað nevnist Rockall (Rokkurin ella Steinurin). Umframt hesar stóru bankarnar eru nakrir smærri bankar, sum mest at kalla eru fjøll upp frá botni, t.d. Anton Dohrnbankin. Havleiðirnar vestan og sunnan fyri Grønlands-Skotlandsryggin eru sostatt býttar sundur í trý ymisk dýpi. Norðan fyri ryggin verða Norðurhøvini (The Nordic Seas á enskum) somuleiðis býtt sundur í trý havøki, sum nevnast høv: Norskahavið (The Norwegian Sea á enskum), Íslandshavið (The Iceland Sea á enskum) og Grønlandshavið (The Greenland Sea á enskum). Mørkini millum hesi trý eru undirsjóvarryggir, sum teir flestu ikki stinga seg so langt upp frá botni. Norðan fyri Norðurhøvini liggur Íshavið (The Arctic Ocean á enskum), og eystanfyri er Barentshavið (The Barents Sea á enskum), sum er væl grynri enn hini. Íslandshavið Grønland Grønlandshavið Ísland Svalbarð Norskahavið Norðuratlantshavið 2000 Noreg Mynd 7.5 Kaldur sjógvur fer yvir um undirsjóvarryggin bæði millum Grønland og Ísland og báðumegin Føroyar niðri við botn (teir bláu pílarnir). 100
101 Mynd 7.6 Havleiðirnar í nánd av Føroyum, har botndýpið er víst við litum. Íshavið   5000m Norskahavið Grønland Íslandshavið Noreg Irmingerhavið Reykjanesryggurin Ísland Íslandsdýpið Føroya-Rockallgrunnurin Rockallrennan Norðsjógvurin Skotland Írland HAVLEIÐIRNAR VESTANFYRI Tey ovaru løgini Tað eru enn nógvir ósvaraðir spurningar um sjógvin og rákið í høvunum kring okkum; men eftir tí, vit nú vita, ganga høvuðsstreymarnir í teimum ovaru løgunum, sum mynd 7.8 vísir. Sum víst á mynd 7.2, fer ein grein av Norðuratlantsstreyminum móti Íslandi. Hetta er Irmingerstreymurin (IS á mynd 7.8), 101
102 Mynd 7.7 Dýpdarkort fyri økið kring Føroyar. Grønlandsfjørðurin Danmarkarsundið Reykjanesryggurin   5000m Ísland Íslandsdýpið Íslandsryggurin Hattonbanki Bankarennan Føroyabanki Lúsabanki Ytstibanki Rockallbanki Baileybanki Ytribanki Hetlandsrennan Porcupine Bankaryggurin Anton Dohrn Rockallrennan Landgrunnurin sum uppaftur greinar seg sundur. Hann sendir eina grein vestureftir móti Grønlandi og eina grein norður gjøgnum Grønlandsfjørðin (Danmarkarsundið) millum Grønland og Ísland. Henda greinin vendir eystureftir, tá hon er komin norður um Ísland (mynd 7.8), og tann heiti sjógvur, sum hon flytur við sær, hevur avgerandi týdning fyri viðurskiftini á Norðurlandinum í Íslandi. Umframt tann sjógvin, sum Irmingerstreymurin flytur norður- og vestureftir, síggja vit á mynd 7.8, at tað mesta av Atlantssjónum sum heild ferðast í ein landnyrðing móti okkara havleiðum. Hetta rákið flytur sjógvin yvir um undirsjóvarryggin og inn í Norðurhøvini í samsvari við mynd 7.2. Rákið er tó ikki líka hart ella støðugt allastaðni, og tað tykist, sum at tað eru tvær høvuðsstreymgreinir, ið ganga móti okkum úr Atlantshavinum. Hetta hevur óivað samband við botnviðurskiftini. Úti á opnum havi er rákið í sjónum næstan altíð harðast, har sum botnurin hellir, og norðan fyri ekvator hevur 102
103 Streymar EGS: Eysturgrønlandsstreymurin EÍS: Eysturíslandsstreymurin FS: Føroyastreymurin IS: Irmingerstreymurin ÍAS: Íslendski atlantsstreymurin NAS: Norðuratlantsstreymurin NHS: Norskahavsstreymurin SS: Slópstreymurin Sløg av sjógvi Atlantssjógvur Skotskur atlantssjógvur Norskahavssjógvur Eysturíslandssjógvur Frontar ÍF: Íslandsfronturin JMF: Jan Mayenfronturin Grønland IS EGS JMF NHS EÍS ÍAS Ísland NAS FS ÍF SS Noreg Skotl. Írland Mynd 7.8 Høvuðsgongdin í rákinum kring Føroyar í teimum ovastu løgunum. Heitir streymar eru reyðir og kaldir streymar bláir. Tjúkkir pílar vísa, hvar streymurin er serliga harður og regluligur. Tær brotnu grønu linjurnar vísa frontar. SS streymurin lyndi til at ganga so, at hann hevur tey grynru økini høgrumegin. Hetta sæst aftur á mynd 7.8, sum vísir, at báðar høvuðsgreinirnar ganga yvir hellingum. Onnur høvuðsgreinin gongur yvir norðaru hellingini á Føroya-Rockallgrunninum, og henda greinin varðveitir navnið Norðuratlantsstreymurin (NAS á myndini). Hin høvuðsgreinin gongur yvir hellingini á Evropeiska meginlandinum. Henda streym kalla vit Slópstreymin (SS á mynd 7.8) eftir tí enska navninum»slopecurrent«. Slópstreymurin kemur ikki til okkara úr opnum havi sum Norðuratlantsstreymurin. Slópstreymurin kemur meiri sunnaneftir og hevur helst sín uppruna úti fyri Evropeisku hellingini onkustaðni sunnanfyri. 103
104 Hiti, saltinnihald og rák vestanfyri Mynd 7.9 vísir hita og saltinnihald í apríl 1991 á einum skurði, sum gongur tvørtur um havøkini vestan fyri okkum frá Rockallrennuni vestur um Miðatlantsryggin. Tað sæst, at sjógvurin er heitastur og saltastur í eystaru síðu á skurðinum. Tey reyðu økini á mynd 7.9 vísa sjógv, sum var heitari enn 8 C (ovara tekningin) og saltari enn 35,20 (niðara tekningin). Hetta er mestsum óblandaður Atlantssjógvur. Í Rockallrennuni rakk hesin sjógvur næstan niður á 1000 metra dýpi. Tann heitasti og saltasti parturin av honum var heitari enn 9 C og saltari enn 35,30 og lá yvir hellingini inn móti Skotlandi. Hetta er sjógvur, sum kemur við Slópstreyminum (SS á mynd 7.8 og mynd 7.9). Tá vit koma longri vestur í hav, grynnist lagið av Atlantssjógvi, og stutt vestan fyri Hattonbanka koma bæði 8 C isotermurin og 35,20 isohalinurin upp í vatnskorpuna á mynd 7.9. Har er samstundis tað ytra markið á høvuðsrákinum í Norðuratlantsstreyminum (NAS á myndunum). Í pørtum av Rockallrennuni eru eftir øllum at døma veikir meldrar, sum í støðum reka suður- og vestureftir, og eisini melur sjógvurin helst rundan um Rockall (við urinum); men sum heild tykist rákið at ganga í ein landnyrðing í øllum økinum frá skotska meginlandinum og næstan heilt yvir til Miðatlantsryggin (Reykjanesryggin). Økið beint eystan fyri Miðatlantsryggin hevur tó helst eitt suðurgangandi rák í teimum ovastu løgunum, og tann vestasti parturin av Íslandsdýpinum tykist at mala spakuliga móti urinum, so sum víst er á mynd 7.8. Vestan fyri henda meldurin gongur Irmingerstreymurin móti Íslandi. Tað er sostatt í trimum økjum, at heitur og saltur Atlantssjógvur ferðast úr Atlantshavi inn í Norðurhøvini: Millum Grønland og Ísland (tann Íslendski atlantsstreymurin), millum Ísland og Føroyar og millum Føroyar og Skotland. Hetta rákið flytur nógvan varma við sær og hevur avgerandi ávirkan á veður og veðurlag bæði hjá okkum og norðan og eystan fyri okkum. Eisini er hetta eitt avgerandi lið í tí termohalina rákinum (6. kapittul), og nógv orka verður tí løgd í at kanna hetta rákið. Eftir øllum at døma er tann Íslendski atlantsstreymurin tann veikasta greinin, og eini 80 til 90 prosent av Atlantssjónum 104
105 Dýpi (m) IS Rockall Miðatlantsryggurin NAS Hattonbanki >8 4-8 SS Hiti apríl 1991 Íslandsdýpið  35,2 > 35,3 35, Salt apríl ,0-35,2 34,9-35,0 <34,9 Mynd 7.9 Hiti (ovara tekningin) og saltinnihald (niðara) eftir einum skurði, ið er vístur á kortinum vinstrumegin, sambært mátingum frá tí niðurlendska rannsóknarskipinum Tyro í apríl Linjurnar á tí ovaru tekningini eru isotermar, sum ganga gjøgnum støð við sama hita, og tølini vísa hitan í C. Á tí niðaru tekningini eru isohalinar, sum ganga gjøgnum støð við sama saltinnihaldi, og tølini vísa saltinnihald í. Ovast er víst, hvar skurðurin sker teir tríggjar høvuðsstreymarnar: Irmingerstreymin (IS), Norðuratlantsstreymin (NAS) og Slópstreymin (SS). ferðast inn í Norðurhøvini millum Ísland og Skotland, t.v.s. báðumegin Føroyar. So hvørt, sum vit fara longri vestureftir frá skotska meginlandinum, minka hiti og saltinnihald í vatnskorpuni. Í Rockallrennuni stavar sjógvurin í teimum ovaru løgunum fyrst og fremst frá tí subtropiska meldrinum (6. kapittul); men, sum vit koma longri vestur, verður størri og størri íblanding av sjógvi frá tí subpolara meldrinum, sum er kaldari og feskari. Fara vit frá vatnskorpuni niður á størri dýpi, verður sjógvurin somuleiðis kaldari og feskari; men í tí eystara partinum (høgra parti av mynd 7.9) sæst lítil broyting í teimum ovastu metrunum bæði í hita og saltinnihaldi. Hetta stavar serliga frá vetrarkøling. Í nógvum kulda og vindi verður sjógvurin í vatnskorpuni køldur so nógv, at hann verður líka tungur sum sjógvurin á 500 metra dýpi ella djúpari. Tá søkkur sjógvur úr vatn- 105
106 skorpuni niður á hesi dýpi, samstundis sum djúpur sjógvur verður lyftur upp. Eitt dømi um vetrarsøkking Mynd 7.10 vísir mátingar av hita og saltinnihaldi norður av Ytrabanka (Baileybanka) í februar 1993, tiknar frá Magnusi Heinasyni. Úr vatnskorpuni niður á gott 600 metra dýpi vóru hiti og saltinnihald næstan óbroytt. Tað kann tykjast løgið, at sjógvurin var heitari á 500 metra dýpi enn í vatnskorpuni; men tá sjógvur søkkur, kemur hann undir størri trýst, og tá hitnar hann av somu orsøk sum luftin í eini súkklupumpu, ið verður hart pumpað. Tað ber til at rokna út, at sjógvur, sum søkkur frá 10 niður á 500 metrar undir hesum umstøðunum, hitnar 0,05 C, og tað samsvarar væl við mynd Tað er lítið at ivast í, at mátingin, sum sæst á hesi myndini, varð gjørd beint meðan ella beint aftan á, at sjógvur sakk á hesum staðnum. Tey djúpu løgini Djúpari enn 1000 metra dýpi eru broytingarnar í hita og saltinnihaldi smáar; men tær kunnu tó brúkast til at siga okkum, hvaðani sjógvurin kemur. Á mynd 7.9 sæst eitt minimum í saltinnihaldi góðar 1500 metrar niðri í Íslandsdýpinum. Hetta er sjógvur, sum er sokkin í Labradorhavinum eystan fyri Kanada (mynd 7.2), og haðani er komin eystureftir. Undir hesum lagnum finna vit í Íslandsdýpinum bæði leivdir av Antarktiskum botnsjógvi (mynd 6.13), sum er komin sunnaneftir, og leivdir av yvirflotssjógvi, sum er komin suður um undirsjóvarryggin millum Ísland og Skotland. Mynd 7.11 vísir tey høvuðsøkini, har vit síggja yvirflot, t.v.s. har kaldur sjógvur ferðast yvir um undirsjóvarryggin úr Norðurhøvum inn í Atlantshavið. Í okkara sjóøki hava serliga Hetlandsrennan og Íslandsryggurin týdning í hesum sambandi. Tann kaldi yvirflotssjógvurin kemur inn í Hetlandsrennuna frá Norskahavinum og rekur í útsynning niðri við botn á rennuni. Hetlandsrennan er skild frá Rockallrennuni av Bankarygginum (eisini nevndur Wyville-Thomsonsryggurin), og nakað av yvirfloti skvaggar yvir um henda ryggin; men tað mesta vendir norðureftir og heldur fram í ein útnyrðing gjøgnum Bankarennuna. 106 Dýpi (m) Hiti ( C) m 7,782 C 35, m 7,810 C 35,166 34,95 35,00 35,05 35,10 35,15 Salt ( ) Mynd 7.10 Hiti (reyða linjan) og saltinnihald (grøna linjan) á ymiskum dýpum á positión N og W tann 23. februar Tølini í kassunum vísa hita og saltinnihald á ávikavist 10 og 500 metra dýpi.
107 Mynd 7.11 Høvuðsgongdin av yvirfloti yvir um Grønlands-Skotlandsryggin og víðari út í Norðuratlantshavið. Noreg Grønland Ísland Skotl. Írland Tá hesin kaldi sjógvurin fossar út úr Bankarennuni, rennur hann seg í sjógv, sum er eini 6 8 C heitari, og ein partur av yvirflotssjónum blandast upp í Atlantssjógvin har í nánd; men tað djúpa rákið í Bankarennuni er ógvuliga hart, og tað mesta av tí kalda sjónum hevur enn stóra ferð, tá hann kemur út úr rennuni. Hetta ger, at Coriolis-kraftin er sterk, og hon togar móti høgru, so ein stórur partur av yvirflotssjógvi úr Bankarennuni heldur fram á næstan sama dýpi og ferðast móti Íslandi, sum víst á mynd Broytingin yvir um Íslandsryggin Á mynd 7.12 síggja vit hita og saltinnihald á einum skurði tvørtur um Íslandsryggin. Vestan fyri ryggin síggja vit, sum fyrr nevnt, at sjógvurin er hampiliga heitur niður á stórt dýpi mestsum allastaðni; men beint yvir botninum á vestaru hellingini á rygginum er ein tunn lind av køldum sjógvi. Henda 107
108 lindin var yvirhøvur kaldari enn 3 C og feskari enn 35,00. Hetta er yvirflotssjógvur. Tann ovari parturin er óivað komin vestur um ryggin og er so sokkin nakað vestanfyri; men tann niðasti parturin av hesum kalda sjógvi um 1000 metra dýpi og djúpari stavar ivaleyst frá Bankarennuni. Ein partur av yvirflotssjónum úr Bankarennuni tykist at leita sær vestureftir í Íslandsdýpið gjøgnum lægdir og gjáir í botninum. Restin ferðast í útnyrðing saman við tí sjógvi, sum skvaggar yvirum ymsastaðni á Íslandsrygginum. Hesar báðar greinirnar renna saman og fylgjast móti Íslandi, har tær venda móti vestri og ferðast víðari yvir botninum (mynd 7.11). Hesin sjógvurin er kaldari og tí eisini tyngri enn sjógvurin uttanum, og tí hevur hann lyndi til at søkka niður á størri dýpi. So leingi sum hesin streymur hevur góða ferð, er Corioliskraftin sterk og forðar honum í at søkka; men sum hann ferðast, verður hann bremsaður av botninum og av íblanding av sjógvi úr Íslandsdýpinum. Ferðin á honum minkar og tí eisini Corioliskraftin. Hesin kaldi streymur søkkur tí spakuliga djúpari og djúpari. Beint suður úr Mið- og Vesturíslandi liggur kjarnan í honum á umleið 2000 metra dýpi. Tá hann rennur seg í Miðatlantsryggin, bendir streymurin í ein útsynning og fylgir rygginum, til hann kemur til nøkur djúp skørð (Charlie-Gibbs Fracture Zone), har ið ein partur av honum heldur fram vestur um ryggin og rennur saman við tí yvirfloti, sum er komið suður millum Grønland og Ísland (mynd 7.11). Kjarnan í hesum djúpa yvirflotsstreymi er tá sokkin niður á einar 3000 metrar. Hitin er vaksin nógv í mun til Bankarennuna og er komin upp á 2 3 C, og ferðin er nógv linkað. Afturfyri er nógvur sjógvur úr Íslandsdýpinum blandaður upp í streymin, har hann er køldur og ferðast saman við tí upprunaliga yvirflotssjónum. HAVLEIÐIRNAR EYSTANFYRI Mynd 7.12 vísir helst týðiligari enn nakað annað, hvønn týdning undirsjóvarryggurin millum Grønland og Skotland hevur fyri 108
109 Mynd 7.12 Hiti (ovara tekningin) og saltinnihald (niðara) eftir einum skurði, sum er vístur á kortinum, sambært mátingum frá norska rannsóknarskipinum Johan Hjort um mánaðarskiftið juli-august Linjurnar á tí ovaru tekningini eru isotermar, sum ganga gjøgnum støð við sama hita, og tølini vísa hitan í C. Á tí niðaru tekningini eru isohalinar, sum ganga gjøgnum støð við sama saltinnihaldi, og tølini vísa saltinnihald í. Dýpi (m) Íslandsdýpið Íslandsfronturin Íslandsryggurin >8 2 Norskahavið Hiti juli-august   35,2 35,1  35,2 35,0-35,2 34,9-35,0 <34,9 34,91 okkara havleiðir. Vestan fyri ryggin er heitur og saltur Atlantssjógvur niður á hampiliga stór dýpi, og sjálvt á 2000 metra dýpi er hitin mestsum allastaðni yvir 3 C. Eystan fyri ryggin er dýpið fylt við ísakøldum sjógvi. Úr góðum 500 metra dýpi og niðureftir er sjógvurin kaldari enn 0 C. Tey ovaru løgini Nakað av Atlantssjógvi kemur tó til alla lukku fyri okkum yvir um ryggin, og á mynd 7.8 síggja vit, hvat hendir honum. Beint, sum Atlantssjógvurin kemur yvir um Íslandsryggin, møtir hann kaldari sjógvi. Eitt øki, har heitur og kaldur sjógvur renna saman, 109
110 Føroyar Norðuratlantshavið Ísland Mynd 7.13 Foreinklað mynd av økinum við Íslandsfrontin norðan fyri Føroyar, har fleiri ymisk sløg av sjógvi (merkt við hvør sínum liti) renna saman. Í frontinum søkkur Eysturíslandssjógvur og ferðast undir Atlantssjónum. Hetlandsrennan10 Føroyski years ago landgrunnurin Norskahavið Atlantssjógvur Norskahavssjógvur Eysturíslandssjógvur Djúpur norskahavssjógvur verður nevnt ein frontur (6. kapittul), og henda frontin nevna vit Íslandsfrontin (The Iceland-Faroe Front á enskum). Íslandsfronturin er eitt tað mest sjónska fyribrigdið í føroyskum sjógvi, og vit fara í næsta kapitli at viðgera hann gjøllari. Mynd 7.13 er ætlað at geva eina heildarmynd av tí, sum hendir í frontøkinum. Hesin fronturin er markið millum Atlantssjógvin, sum kemur við Norðuratlantsstreyminum (myrkareytt á myndini), og kaldari sjógv norðaneftir. Á mynd 7.13 síggjast tvey sløg av køldum sjógvi norðan fyri frontin. Tað kaldara slagið er sjógvur, sum kemur við Eysturíslandsstreyminum (grønt á myndini). Vanliga kemur Eysturíslandsstreymurin í vatnskorpuni ikki langt suður um Ísland; men sjógvurin úr honum søkkur í sjálvum frontinum og ferðast suðureftir, samstundis sum hann fer djúpari og djúpari. Eystan fyri Føroyar finna vit tí ofta á metra dýpi sjógv úr Eysturíslandsstreyminum (tann grøni»klumpurin«á mynd 7.13), sum ferðast saman við, men undir, Atlantssjógvi eystureftir. Umframt sjógvin úr Eysturíslandsstreyminum finna vit í teimum ovaru løgunum norðan fyri Íslandsfrontin eisini eitt slag av blandingssjógvi (reytt á myndini). Hesin sjógvur er á mynd 7.13 nevndur Norskahavssjógvur, tí hann fær síni eyðkenni í tí meldri, sum gongur í syðra parti av Norskahavinum, og sum vit á mynd 7.8 hava nevnt Norskahavsstreymin (NHS á myndini). Hesin 110
111 meldur flytur sjógv aftur móti Føroyum, sum upprunaliga var Atlantssjógvur, men hevur fingið íblandað eina rúgvu av kaldari og feskari sjógvi úr Eysturíslandsstreyminum og úr dýpinum. Norskahavssjógvur er tí væl kaldari og feskari enn upprunaligur Atlantssjógvur. Á mynd 7.13 og á mynd 7.8 býtir fronturin seg í tvíningar, tá hann er komin út av íslendska landgrunninum. Onnur greinin vendir móti norðri og skilir sjógvin í Eysturíslandsstreyminum frá blandingssjónum í Norskahavsstreyminum. Hesin parturin av frontinum nevnist Jan Mayenfronturin (JMF á mynd 7.8). Hin parturin av frontinum gongur í landsynning. Hesin parturin varðveitir navnið Íslandsfronturin, og hann skilir Atlantssjógvin frá Norskahavssjónum. Íslandsfronturin gongur nær suður móti Føroyum, og tað merkir, at Atlantssjógvurin gongur sum ein smøl ál norðan fyri okkum. Henda álin av Atlantssjógvi verður nevnd Føroyastreymurin, og hesin streymur rekur móti eystri. Tann føroyski landgrunnurin hevur eitt spískt horn eystureftir, og tá Føroyastreymurin er komin eystur á tað, býtir hann seg í tveir partar. Annar parturin snarar suður í Hetlandsrennuna. Hin parturin av Føroyastreyminum heldur fram inn í Norskahavið yvir djúpum vatni. Henda sundurgreining er víst við reyðum pílum á mynd 7.13 og sæst eisini á mynd 7.8. Tann greinin, sum fer suður í Hetlandsrennuna, hevur Atlantssjógv við sær og eisini Eysturíslandssjógv. Tí er tað ovasta lagið í Hetlandsrennuni ikki teknað einslitað reytt á mynd Í vatnskorpuni er sjógvurin mestsum reinur Atlantssjógvur (myrkareyður á myndini); men so hvørt sum vit koma djúpari, verður størri og størri íblanding av kaldari og feskari sjógvi, sum á myndini er litaður grønur. Tá vit koma niður móti 500 metra dýpi og djúpari, tekur tó tann djúpi Norskahavssjógvurin yvir (myrkabláur á myndini). Aftrat tí sjógvi, sum kemur norðaneftir, fáa tey ovastu løgini í Hetlandsrennuni eisini Atlantssjógv meira beinleiðis. Sum tað sæst á mynd 7.8, kemur hesin sjógvur bæði við Slópstreyminum og yvir um Bankaryggin (Wyville-Thomsonsryggin) longri úr landi. Kanska kemur eisini nakað suður gjøgnum Bankarennuna. Atlantssjógvur kemur sostatt í Hetlandsrennuna eftir fleiri ymiskum leiðum; men hesar ymisku greinirnar enda allar við at reka út úr rennuni sama veg fram við og yvir hellingini skotskumegin í Hetlandsrennuni. Við síðuna av hesum streymi, men 111
112 longri frá landi, rekur Føroyastreymurin. Báðir hesir streymar fylgjast og gera eina breiða ál av Atlantssjógvi, sum fyllir landsynningspartin av Norskahavinum. Tann Norski atlantsstreymurin Á mynd 7.14 vísa vit hita og saltinnihald eftir einum skurði gjøgnum hetta havøki. Myndin er gjørd somuleiðis sum mynd 7.9 og mynd 7.12; men her er Atlantssjógvurin kólnaður nakað, og tí er tann reyði liturin brúktur til sjógv heitari enn 7 C (heldur enn 8 C sum í hinum báðum myndunum). Innast við norsku strondina síggja vit á mynd 7.14 eina ál av heldur feskum sjógvi. Hetta er sjógvur, sum er komin úr Norðsjónum og Eystursjónum og hevur fingið áarvatn á leiðini fram við norsku strondini (Kyststrømmen á norskum); men undantikið hesi smølu álini fyllir Atlantssjógvurin tað ovasta lagið langt út frá landi. Hetta lagið av Atlantssjógvi á mynd 7.14 hevur ofta verið lýst sum ein breiður streymur, tann Norski atlantsstreymurin (The Norwegian Atlantic Current); men mátingar við drívboyum hava í seinni árum váttað, at tað, sum víst á mynd 7.8, eru tvær sundurskildar greinir av Atlantssjógvi í syðra parti av Norskahavinum. Báðar tykjast at vera knýttar at hellingum í botninum. Tann innara greinin er at kalla eitt framhald av Slópstreyminum og liggur yvir høvuðshellingini. Tann ytra greinin Føroyastreymurin liggur yvir einum djúpari øki, har botnurin hellir serliga nógv á umleið 2000 metra dýpi (mynd 7.14). Tá Føroyastreymurin er komin nakað norður í Norskahavið, greinar hann seg aftur sundur. Onnur greinin heldur fram norðureftir og hitar havið longri norðuri. Hin greinin vendir suður aftur móti okkum og sæst á mynd 7.8 sum Norskahavsstreymurin. Tann sjógvur, sum við hesum streymi kemur innaftur í okkara havøki, er tað, vit hava nevnt Norskahavssjógvur. Tey djúpu løgini Í dýpinum er Norskahavið, sum fyrr sagt, kalt. Mynd 7.15 vísir hita og saltinnihald mitt í Norskahavinum um mánaðarskiftið 112
113 Mynd 7.14 Hiti (ovara tekningin) og saltinnihald (niðara) eftir einum skurði, ið er vístur á kortinum sum ein reyð linja, sambært norskum mátingum í januar Føroyastreymurin 7 8 Slópstreymurin 1000 Dýpi (m) Hiti januar 1991 >   35,2 35,0  35,2 35,0-35,2 34,9-35,0 <34,9 juli-august Úr góðum 500 metra dýpi og niður á botn lá hitin undir 0 C. Hitabroyting við dýpi Um tú hyggur gjølla at mynd 7.15, so sært tú kanska, at í tí djúpasta lagnum var sjógvurin eitt lítið sindur heitari enn longri uppi. Á 2200 metra dýpi var sjógvurin 0,910 C; men beint yvir botni á umleið 3500 metra dýpi var hitin 0,831 C. Saltinnihaldið var afturímóti næstan óbroytt í teimum djúpastu 1500 metrunum. At sjógvurin er heitari niðri við botn á Norskahavinum enn longri uppi, stavar helst frá, at varmi lekur úr havbotninum. Hetta vermir tað djúpasta lagið av sjógvi; sjógvurin verður lættari og flotnar. Tú kundi so kanska roknað við, at hetta gav HAVIÐ 8 113
114 sama hita allan vegin upp; men so hvørt, sum hesin djúpi sjógvurin kemur longri upp, minkar trýstið. Av tí sama víðkast hann og kólnar. Tí er sjógvurin kaldari á 2000 metra dýpi enn niðri við botn. Tað, at varmi lekur úr botninum, ger, at teir djúpastu 1500 metrarnir av Norskahavinum kunnu samanberast við eina grýtu, sum stendur á eini heitari plátu. Hitin úr neðra fær sjógvin at fara uppeftir, har sum havbotnurin er heitastur, og afturfyri søkkur hann í øðrum støðum. Vinstri partur av mynd 7.16 er ein roynd at vísa hetta. Hetta má tó samstundis merkja, at sjógvurin niðri við botnin á Norskahavinum hitnar alla tíðina, og tað týða mátingar eisini uppá. Norðmaðurin Svein Østerhus hevur ávíst, at sjógvurin í teimum djúpastu 1500 metrunum hitnaði umleið 0,02 C frá 1982 til Hetta ljóðar ógvuliga lítið; men við tíðini er tað nokk til at hita alt botnlagið, og um hetta var tann vanliga gongdin, so hevði sjógvurin niðri við botn í Norskahavinum ikki verið so kaldur, sum hann er. Vit rokna tí við, at umstøðurnar í 1980-árunum og tíðliga í 1990-árunum (vinstri partur av mynd 7.16) hava verið óvanligar, og høgri partur av mynd 7.16 vísir tað, sum helst er tann vanliga gongdin í Norskahavinum. Varmin úr havbotninum er enn við til at verma sjógvin; men aftrat tí kemur ein djúpur streymur úr Grønlandshavinum, sum hevur so kaldan og tungan sjógv við sær, at hann fer til botns í Norskahavinum. Henda tilføring av køldum sjógvi forðar fyri, at botnlagið hitnar alla tíðina. Undir vanligum umstøðum fyllist botnlagið í Norskahavinum tí upp úr neðra, og sjógvurin fer spakuliga uppeftir. Tá hann er komin upp um 840 metra dýpi, er hann oman fyri gáttina í Bankarennuni og fossar tá út ígjøgnum hana sum yvirflot. Saman við hesum djúpa sjógvi kemur sjógvur, sum er sokkin niður á metra dýpi í Grønlandshavinum ella Íslandshavinum (teir grønu pílarnir á mynd 7.16). Dýpi (m) Hiti ( C) ,85 Salt ( ) 34,90 34, CFC-11 (pmol/kg) Mynd 7.15 Hiti (reytt), saltinnihald (grønt) og innihald av CFC-11 (blátt) í juli-august 1994 mitt í Norskahavi (har sum skurðurin á mynd 7.14 endar). CFC-11 í Norskahavi Umframt hita og salt á mynd 7.15 er eisini ein blá linja. Hon vísir innihaldið í sjónum av evninum CFC-11. Hetta evni er eitt av teimum nógvu sløgunum av CFC-gassi (ChloroFluoro- Carbon), sum stava frá ymiskum ídnaði. Tey eru í ferð við at 114
115 Mynd 7.16 Teir djúpastu 1500 metrarnir av Norskahavinum verða vermdir av varma, sum lekur úr havbotninum (teir reyðu pílarnir). Tað ger rørslu og blanding í botnlagnum. Vanliga (høgri partur) kemur kaldur sjógvur úr Grønlandshavinum og fyllir botnlagið. Tá fyllist Norskahavið úr neðra og tømist út gjøgnum Bankarennuna saman við sjógvi, sum er sokkin niður á miðaldýpi ( m) longri norðuri (grønu pílarnir). Í seinasta fjórðingi av 20. øld (vinstri partur) hevur lítil ella ongin tilføring verið til tað djúpa Norskahavið Vanliga? Bankarennan Norskahavið Grønlandshavið Bankarennan Norskahavið Grønlandshavið niðurbróta osonlagið ovarlaga í luftini, sum verjir okkum móti ultraviolettari stráling frá sólini. Saman við øðrum sovorðnum evnum er innihaldið av CFC- 11 í luftini vaksið nógv síðan seinna heimsbardaga (mynd 7.17). Hetta er ein stórur umhvørvistrupulleiki; men onki er so ringt, at tað ikki er gott fyri okkurt, tí innihaldið av hesum evnum í sjónum kann brúkast til at meta, nær sjógvurin seinast var við vatnskorpuna. Mynd 7.15 vísir, at hampiliga nógv CFC-11 var í teimum ovastu 1000 metrunum í hesum parti av Norskahavinum. Tað eru tí ikki so øgiliga nógv ár síðan, at sjógvurin í hesum lagnum er sokkin úr vatnskorpuni; men á størri dýpi vísir innihaldið av CFC-11 og øðrum sovorðnum evnum, at sjógvurin hevur verið minst eini 30 ár burtur frá vatnskorpu og luft. Hetta er eisini eitt tekin um, at tilføringin av køldum djúpsjógvi úr Grønlandshavinum er nógv minkað. Tað var ikki óvæntað at síggja broytingar í Norskahavinum, tí aðrar kanningar hava víst, at síðan einaferð í 1970-árunum er væl minni enn vanligt sokkið av sjógvi niður í teir djúpu partarnar av Grønlandshavinum. Hetta er ein týðandi kelda til djúpan sjógv í Norskahavinum, og tí var væntandi, at innstreymingin til tað djúpa Norskahavið fór at minka ella steðga. Fyri okkara havleiðir fær hetta neyvan avleiðingar, sum vit koma at merkja serliga nógv beinleiðis til. Men hetta merkir, at upprunin at tí kalda sjónum, sum fer yvir um ryggin út í Atlantshavið, broytist, sum sæst við at samanbera báðar partarnar av mynd Hesin sjógvur er, sum fyrr sagt, ein týðandi kelda til nýggjan djúpsjógv í øllum heimshøvunum, og tí hava hesar broytingar stóran áhuga fyri fólk, sum kanna heimshøvini og teirra part í 115
116 veðurlagsbroytingum. Í 12. kapitli venda vit aftur til henda spurningin. Her skal eg bara leggja dent á, at ongin í løtuni kann siga, um broytingarnar eru av mannaávum og fara at halda fram, ella tær eru natúrligar, og skipanin vendir aftur til tað, vit á mynd 7.16 hava kallað ta»vanligu«gongdina. Innihald í luftini (tilvildarlig eind) CFC-12 CFC CCl 4 CFC-113 Mynd 7.17 Ymisk evni í»spraydósum«, køliskápum og frá aðrari ídnaðarframleiðslu leka út í luftina (atmosferuna). Myndin vísir fýra sovorðin evni, sum øll hava klor í sær og tí eru við til at gera tað sonevnda osonholið. Hesi evnini koma bara í sjógv, sum er nær við vatnskorpuna, og tað eru ikki nógv ár síðan, at tey komu í luftina. Tí kann innihaldið av teimum á einum ávísum staði siga okkum nakað um, hvussu langt tað er síðan, at sjógvurin har var í nánd av vatnskorpuni. 116
117 8. Okkara havleiðir Havleiðirnar rundan um Føroyar munnu vera millum tær mest fjølbroyttu í heimshøvunum. Um tú siglir fram við Føroyum úr Atlantshavinum í ein landnyrðing, kemur tú frá tí heita og salta Atlantssjónum inn í tann kaldara og feskara sjógvin norðaneftir. Og sjálvt á leiðum, har hitin í vatnskorpuni ikki broytist so nógv, sært tú ofta stóra broyting, tá tú fert niður á størri dýpi. Í seinasta kapitli sóu vit grundirnar til hetta. Úr Atlantshavinum flytur Norðuratlantsstreymurin í teimum ovaru løgunum heitan sjógv fram við okkum, meðan kaldur sjógvur ferðast hinvegin niðri í dýpinum, og alt verður stýrt av undirsjóvarrygginum millum Ísland og Skotland. Í hesum kapitlinum halda vit okkum meira í egnum sjógvi og hyggja nærri at, hvussu viðurskiftini eru ymsastaðni í okkara sjóøki nær vatnskorpuni og á størri dýpi, og vit hyggja at teimum broytingum, sum hava verið. Men fyrst er kanska vert at siga eitt sindur um, hvaðan øll tann vitan, vit hava um føroyskan sjógv, er komin. HAVRANNSÓKNIR KRING FØROYAR Kanningar av havinum byrjaðu so smátt í seinnu helvt av 19. øld, og millum tey lond, sum gingu á odda, vóru Bretland og tey trý Norðurlondini: Danmark, Noreg og Svøríki. Hesi lond høvdu serligan áhuga í Norðuratlantshavinum, og hvussu tað ávirkaði teirra heimasjógv; men føroyskur sjógvur liggur á gáttini hjá teimum út í opið hav, og frá byrjan hevur okkara havøki verið ein partur av kanningunum. Offiserar í tí danska flotanum eru millum teir fyrstu, sum skipa fyri regluligum kanningum í okkara øki og skriva um tær. C. Irminger er mest kendur fyri sítt arbeiði í tí økinum sunnan fyri Ísland og Grønland, sum fekk navn eftir honum (Irmingerhavið); 117
118 Mynd 8.1 Rákið mett eftir fløskupostum , sambært C. Ryder. Úr: Nautisk Meteorologisk Aarbog men hann fekk t.d. eisini í lag mátingar av sjóvarhitanum út fyri Havnini. Seinni í 19. øld skipaði danski offiserurin C. Ryder fyri regluligari útblaking av fløskupostum. Champagnufløskur vístu seg at rigga best, tí tær liggja flatar í sjónum og taka minni vind á seg enn aðrar. Mynd 8.1 vísir streymarnar kring okkum, soleiðis sum Ryder roknaði við, at teir máttu vera eftir rákinum av fløskupostunum. Á kortinum hjá honum sært tú bæði Norðuratlantsstreymin og Eysturíslandsstreymin aftur, tó at vit í dag høvdu teknað teir nakað øðrvísi (mynd 7.8). Tað er eisini í seinnu helvt av 19. øld, at havið fær áhuga millum vísindafólk. Í 1868 eru skotin Charles Wyville-Thomson og bretin William Benjamin Carpenter í Hetlandsrennuni (mynd 8.2) við skipinum»hms Lightning«og máta hita. Teir sóu tað løgna, at á stórum dýpi var sjógvurin suður úr Føroyum nógv kaldari enn 100 km longri vesturi. Hetta fekk Wyville-Thomson til at skipa fyri tveimum kanningarferðum, í 1880 og 1882, sum vístu, at ein undirsjóvarryggur gongur frá skotsku grunnunum norður á Føroyabanka. Hesin ryggurin, sum varð kallaður upp eftir honum, skilir tann kalda, djúpa sjógvin eystanfyri frá tí heitara sjónum á sama dýpi longri suðuri og vesturi. Wyville-Thomson hevði tá staðið á odda fyri eini ferð um øll heimshøvini við skipinum»challenger«frá 1872 til Á hesi 118
119 Mynd 8.2 Botndýpi í nánd av Føroyum víst í litum. Tær tjúkku strikurnar, merktar N, E, S og W vísa»standarskurðir«, t.v.s. linjur, har kanningar regluliga (minst fýra ferðir um árið) verða gjørdar við Magnusi Heinasyni. Standarskurðirnir E og S í Hetlandsrennuni verða eisini kannaðir regluliga av skotum og hava verið tað ein stóran part av 20. øld. Ísland Íslandsryggurin N Norskahavið   3000m Ytstibanki (Lúsabanki) Ytribanki (Baileybanki) Bankarennan Føroyabanki W Hetland Íslandsdýpið Rockallrennan Bankaryggurin Hetlandsrennan S E ferð vóru kanningar gjørdar á 362 ymiskum støðum, av dýpi, sjógvi og lívi. Umleið 50 bind við úrslitum av ymiskum kanningum komu burtur úr ferðini, og hon var við til at leggja grundina undir havfrøði sum vísindagrein. Tær skotsku kanningarnar hildu ikki uppat við Wyville- Thomson, og í 1893 fór Henry Newton Dickson undir kanningar í Hetlandsrennuni við»hms Jackal«. Kanningarnar vórðu endurtiknar í 1896, og frá 1903 vórðu regluligar kanningar gjørdar á 12 føstum støðum eftir eini linju einum standardskurði millum Nólsoynna og Muckle Flugga í Hetlandi (E á mynd 8.2). Seinni varð ein annar standardskurður (S á mynd 8.2) tikin upp í skotsku kanningarnar. Eisini aðrastaðni høvdu vísindamenn móti endanum á 19. øld fingið áhuga fyri havinum, og serliga Norðurlondini komu tíðliga við. Norðmenninir H. Mohn og G.O. Sars skipaðu í fyri teimum norsku Atlantskanningarferðunum, har teir m.a. eisini mátaðu í Hetlandsrennuni. Kanningarnar lukkaðust væl og førdu við sær, at Norðmenn bygdu rannsóknarskipið»michael Sars«, sum í árunum kannaði alt havøkið millum Ísland, Føroyar, Skotland og Noreg. 119
120 Leiðari fyri hesum kanningunum var Bjørn Helland Hansen, og grundað á kanningarnar gav hann saman við Fritjof Nansen í 1909 út bókina»the Norwegian Sea, Its Physical Oceanography«. Á stívliga 300 síðum góvu teir eitt yvirlit yvir øll Norðurhøvini og eystara part av Norðuratlantshavi. Mynd 8.3 er tikin úr hesum verki, og tað sæst, at teirra mynd av streymgongdini í teimum ovaru løgunum samsvarar hampiliga væl við ta mynd, vit nú hava (mynd 7.8). Í mun til Ryder (mynd 8.1) brúktu teir ikki so nógv drívfløskur sum eginleikar í sjónum, serliga saltinnihaldið, til at fylgja streymunum. Hesin mátin verður enn brúktur og er ein av orsøkunum til, at saltinnihaldið í sjógvi er so áhugavert. Í Danmark gjørdist Martin Knudsen stjóri fyri donsku havrannsóknarstovuni, og saman við hjálparmanni sínum J.N. Nielsen skipaði hann í 1903 fyri tí, sum helst er tann fyrsta rannsóknarferðin serliga til føroyskan sjógv, við skipinum»thor«. Tær donsku kanningarnar í føroyskum sjógvi hildu fram til fyrra heimsbardaga, og aftrat teimum báðum nevndu kom J.P. Jacobsen. Mynd 8.3 Streymkortið hjá Helland Hansen og Nansen. Pílarnir vísa streymgongdina, og linjurnar vísa saltinnihaldið á 100 metra dýpi. Myndin er haraftrat strikað myrkari, jú saltari sjógvurin var á 100 m. Úr: The Norwegian Sea, Hitin í luftini Tað, sum serliga hugtók Martin Knudsen við føroyskum sjógvi, var samanrenningin millum Norðuratlantsstreymin og Eysturíslandsstreymin. Hann setti eisini lufthitan í Føroyum í samband við havstreymarnar og vísti, hvussu stórur hitamunurin er millum luft, sum kemur frá Norðuratlantsstreyminum og luft frá Eysturíslandsstreyminum (talva 8.1). Havrannsóknir hava altíð verið eyðkendar av góðum millumtjóða samstarvi, og í 1902 hevði tað við sær, at altjóða havrannsóknarráðið ICES (International Council for the Exploration of the Sea) varð stovnað. Tað var heldur ikki av tilvild, at høvuðssætið fyri henda stovn kom at liggja í Danmark, og at Martin Knudsen varð tann fyrsti aðalskrivarin í felagsskapinum. Nýggjari kanningar Aftan á tann stóra áhugan um aldarskiftið minkaði hugurin at kanna hesar opnu havleiðirnar. Skotland helt tó fram við regluligum kanningum, serliga í Hetlandsrennuni, og Danmark og 120 Máni Januar Februar Mars Apríl Mai Juni Juli August September Oktober November Desember Alt árið Vindur frá Vindur frá Norðuratl. Eysturísl. Munur ( C) ( C) ( C) 5,3 5,8 5,6 7,2 8,3 10,3 10,9 11,4 10,2 8,8 7,4 6,2 8,1-0,4-0,6-1,1 2,5 4,4 7,7 9,4 9,0 6,8 4,2 1,8 0,0 3,6 5,7 6,4 6,7 4,7 3,9 2,6 1,5 2,4 3,4 4,6 5,6 6,2 4,5 Talva 8.1 Lufthitin í Føroyum, tá vindurin liggur frá Norðuratlantsstreyminum, og tá hann liggur frá Eysturíslandsstreyminum, og munurin teirra millum ymsar mánar av árinum. Sambært Martin Knudsen:»Havets naturlære«, København, 1905.
121 Mynd 8.4 Níggju rannsóknarskip úr fimm ymiskum londum á Vestmanna summarið 1960 í sambandi við altjóða yvirflotskanningina Overflow-60, sum ICES skipaði fyri. Noreg skipaðu eisini av og á kanningarferðir. Aftan á seinna heimsbardaga var nógvur áhugi í leiðunum norðan fyri Føroyar, serliga í sambandi við gongdina hjá sildini; men so hvarv norðhavssildin, og undantikin skip úr Skotlandi og Russlandi varð lítið kannað rundan um okkum. Í seinnu helvt av 1950-árunum vaknaði altjóða áhugin fyri havøkinum millum Grønland og Skotland tó aftur, tá tað gjørdist greitt, hvussu stóran týdning hetta øki hevur fyri rákið í heimshøvunum. Serliga er yvirflotsstreymurin av køldum sjógvi upp um Grønlands-Skotlandsryggin (7. kapittul) líka síðan vorðin dúgliga kannaður. ICES hevur skipað fyri tveimum altjóða kanningum av hesum fyribrigdi; tann fyrra var í 1960 (mynd 8.4) og tann seinna í Aftrat hesum eru fólk vorðin greið yvir, at tær mannaelvdu veðurlagsbroytingarnar, sum vit kunnu vænta í komandi árum (12. kapittul), eru nær knýttar at havinum; serliga havinum í nánd av okkum. Tíðliga í 1990-árunum førdi hetta til eina heimsumfatandi kanningarætlan av øllum heimshøvunum í fleiri ár, WOCE (stytt úr: World Ocean Circulation Experiment), og Norðurlond gjørdu av at samstarva um ein norðurlendskan part (Nordic WOCE) av hesi ætlan, sum hevði til endamáls at kanna 121
122 rákið millum Atlantshavið og Norðurhøvini yvir um Grønlands- Skotlandsryggin, bæði í teimum ovaru løgunum og niðri við botn. Streymmáting í Nordic WOCE Innan karmarnar av hesi ætlan fekst fígging úr teimum ymisku Norðurlondunum til at leggja 9 ADCP-ir (mynd 8.5, 4.19, 4.20 og 4.21) út í økinum millum Ísland og Skotland. Mátingarnar byrjaðu í oktober 1994 og hava síðan givið okkum eitt nógv meiri fullfíggjað grundarlag undir tí, vit vita um streym kring Føroyar. Mynd 8.5 vísir streymin á 200 metra dýpi, grundað á nakrar av teimum fyrstu mátingunum. Tað sæst, at mynd 8.5 er í samsvari við streymgongdina á mynd 7.8; men meiri týdning hevur tað, at vit nú kunnu seta tøl á, hvussu hart tað rekur, og so byrja at síggja broytingarnar gjøgnum árið og frá einum ári til annað. Umframt tær skipaðu kanningarnar vitja nógv fremmand rannsóknarskip føroyskan sjógv hvørt ár; men tó at tey leggja nógva vitan eftir sær, so eru endamálini við teirra kanningum oftast knýtt at serligum fyribrigdum, og tað høvdu verið nógv hol í okkara fatan av føroyskum sjóøki, um ikki føroyingar sjálvir høvdu fylt tey út. Føroyskar havrannsóknir Føroyskar havrannsóknir byrjaðu í smáum, tá Fiskirannsóknarstovan varð skipað í Tað fyrsta føroyska rannsóknarskipið,»jens Christian Svabo«, var við í yvirflotskanningunum, sum ICES skipaði fyri í Í 1976 kom tann fyrsta CTD-in (mynd 2.15) til landið; men verulig gongd kom ikki á, fyrr enn Magnus Heinason varð umbygdur til rannsóknarskip í Sum nú er, verða havrannsóknir gjørdar við Magnusi Heinasyni í sambandi við nógv ymisk sløg av fiskirannsóknum, og haraftrat verða fýra ferðir um árið gjørdar kanningar eftir fýra linjum (standardskurðum) út frá Føroyum (mynd 8.2). Endamálið við teimum føroysku havrannsóknunum er fyrst og fremst at finna sambandið millum havið sjálvt og tað, sum livir í tí. Við hesum vóna vit at kunna skilja ein part av teimum broytingum, sum síggjast í fiskastovnum og øðrum djórum og 122
123 Mynd 8.5 Nordic WOCE mátingarnar kring Føroyar. Tey níggju føstu mátistøðini eru merkt við reyðum ringum, har djúpar ADCP-ir (mynd 4.20) liggja, og við reyðum kassum, har ADCP-ir liggja í trolverju á 300 metra dýpi (mynd 4.21). Út frá mátistøðunum eru teknaðar streymlinjur, sum lýsa streymin á 200 metra dýpi (tær myrkabláu linjurnar við pílum á endunum) grundað á mátingar yvir long tíðarskeið. Streymlinjurnar vísa, hvussu sjógvurin hevði flutt seg frá mátistaðnum, um streymurin allastaðni á leiðini var tann sami sum á mátistaðnum. Har, sum streymlinjurnar eru beinar, rekur tað sum heild bara ein veg. Har tær eru fløktar, skiftir rákið millum ymiskar kósir. Longdin á streymlinjunum gevur miðalstreymferðina (mátiskalin sæst niðast til høgru). Streymlinjurnar eru gjørdar sum PVDtekningar (mynd 4.22). Ísland W N S 10 cm/s   3000m Hetland plantum í havinum, og vit vóna einaferð í tíðini at verða før fyri at spáa um komandi broytingar. Í 10. kapitli verður nortið eitt sindur við hesar spurningarnar. BOTNURIN RUNDAN UM FØROYAR   700m Mynd 8.6 Botndýpi á Íslandsrygginum. Føroyar Longri frammi í bókini eru fleiri botnkort víst, sum fevna um størri ella smærri øki kring Føroyar (mynd 1.2, 7.6 og 7.7). Mynd 8.2 vísir botnin nærri okkum. Millum Føroyar og Ísland gongur Íslandsryggurin (The Iceland-Faroe Ridge á enskum). Fylgja vit røðini á Íslandsrygginum (mynd 7.4), er botndýpið yvirhøvur millum 300 og 500 metrar. Úr Íslandi til Føroya eru eini fýra skørð yvir um ryggin, sum eru meiri enn 400 metrar djúp (mynd 8.6). Millum skørðini liggja hægri øki, sum í onkrum førum koma upp um 300 metra dýpi. Yvirhøvur er ryggurin grynri Íslandsmegin og dýpist í okkara enda. Íslandsryggurin rakar inn á útnyrðingshornið á føroyska landgrunninum; men ryggurin heldur ikki beinleiðis fram til Skot- 123
124 Mynd 8.7 Botndýpi í Hetlandsrennuni og Bankarennuni. Landgrunnurin Bankarennan Føroyabanki Hetlandsrennan Bankaryggurin (Wyville-Thomsons ryggurin) Rockallrennan Skotski landgrunnurin   1000m lands ella Hetlands. Millum Føroyar og Hetland liggur Hetlandsrennan, sum næstan allan vegin er djúpari enn 1000 metrar (mynd 8.7). Í staðin gongur ein ryggur millum Føroyabanka og tann skotska landgrunnin. Hetta er Bankaryggurin (Wyville- Thomsonsryggurin), sum eftir røðini kemur niður á umleið 600 metra dýpi. Hesin ryggurin skilir Hetlandsrennuna frá Rockallrennuni og ger tað, at Hetlandsrennan snarar á sunnan fyri Føroyar og gongur víðari í útnyrðing. Rennan, sum skilir føroyska landgrunnin frá Føroyabanka, kann tí síggjast sum eitt framhald av Hetlandsrennuni; men vanliga verður hesin parturin av rennuni nevndur við einum egnum navni, Bankarennan (The Faroe Bank Channel á enskum). Bankarennan hevur eina gátt (har hon er grynst) millum Føroyabanka og føroyska landgrunnin. Á gáttini er rennan umleið 840 metrar djúp, og hon er tí meiri enn 200 metrar djúpari enn nakað annað skarð í Grønlands-Skotlandsrygginum (mynd 7.4), og tað hevur stóran týdning fyri tað djúpa rákið kring Føroyar. Vestan fyri Bankarennuna liggja teir tríggir bankarnir: Føroyabanki, Ytribanki (eisini nevndur Baileybanki) og Ytstibanki (ella Lúsabanki). Føroyabanki røkkur upp um 100 metra dýpi og er 124 Dýpi 0 m m 100 m m 200 m m 300 m m 400 m m Dýpi Oman fyri 0 m Oman fyri 100 m Oman fyri 200 m Oman fyri 300 m Oman fyri 400 m Oman fyri 500 m Landgrunnur Føroyabanki Landgrunnur Føroyabanki Talva 8.2 Víddin (arealið) á Landgrunninum og Føroyabanka í ferkilometrum (kvadratkilometrum). Tann ovara talvan vísir víddina millum tvær dýpdarlinjur. Tann niðara talvan vísir ta samlaðu víddina (landið íroknað) oman fyri ávís dýpi.
125   200 m Mynd 8.8 Botndýpi innarlaga á føroyska landgrunninum. tann grynsti av hesum trimum. Ytribanki (Baileybanki) røkkur upp um 200 m og Ytstibanki (Lúsabanki) upp um 300 m. Millum Føroyabanka og Ytrabanka (Baileybanka) er ein grunn renna, sum er umleið 400 m djúp; men rennan millum Ytrabanka (Baileybanka) og Ytstabanka (Lúsabanka) er næstan 1200 m djúp á gáttini. Tann grynsti parturin av føroyskum sjóøki er tann føroyski landgrunnurin ella bara: Landgrunnurin, sum hann vanliga verður nevndur. Landgrunnurin líkist í skapi nógv einum tríkanti við einum horni suðureftir (mynd 8.8). Tann syðri parturin av honum er smalur í mun til longri norðuri. Innast við land er Landgrunnurin hampiliga flatur; men longri úti verður botnurin brattari (mynd 1.3). Tað er tó ógvuliga ymiskt, hvussu skjótt tað dýpist í ymiskar ættir. Í ein útnyrðing úr Føroyum koma vit út á umleið 2000 metra dýpi eftir 100 kilometrum; men sama strekki eystureftir flytur okkum bara niður á umleið 300 metra dýpi. Ofta verður landgrunnurin roknaður at enda við 200 metra dýpi, og nógvastaðni er tað umleið hetta dýpi, at botnurin skiftir til at vera brattari. Vestan fyri Suðuroynna skulu vit einar 30 kilometrar úr landi fyri at koma út á 200 metra dýpi; men aðrastaðni skulu vit væl longri út. Talva 8.2 vísir víddir (areal) á Landgrunninum og á Føroyabanka fyri ymisk dýpi. TEY YMISKU SLØGINI AV SJÓGVI VIÐ FØROYAR Navn Atlantssjógvur Skotskur atlantssj. Eysturíslandssj. Norskahavssj. Djúpur atlantssj. Djúpur norskahavs. Hiti ( C) 7,0-8,5 9,5-10,5 1,0-3,0 3 2,5-4,0-1,0-0,5 Saltinnih. ( ) 35,15-35,30 35,35-35,45 34,70-34,90 35,00 34,85-35,00 34,90-34,92 Talva 8.3 Tey seks høvuðssløgini av sjógvi, sum eru í økinum millum Ísland og Skotland. Tølini fyri hita og saltinnihald eru tað, vit vanliga síggja. Viðhvørt kunnu annaðhvørt hitin ella saltinnihaldið vera uttan fyri hesi mørk. Tey bæði sløgini av djúpum sjógvi eru samansett av undirsløgum við ymiskum uppruna. Tað kann tykjast eitt sindur løgið at tosa um ymisk sløg av sjógvi; men tað vísir seg, at allur sjógvur, sum er í føroyskum øki, líkist onkrum av teimum seks høvuðssløgunum í talvu 8.3 ella einari blanding av tveimum ella trimum av hesum sløgum. Meðan sjógvur er nær við vatnskorpuna kann hann bæði hitna, kólna, verða feskari ella saltari alt eftir, hvussu varmi og vatn (regn ella dampur) ferðast millum havið og luftina. Hetta hendir tó bara í tí ovasta vindblandaða lagnum, og sjógvur á metra dýpi ella djúpari broytir sum heild bara hita og saltinnihald, um hann blandast við annan sjógv. Vit kunnu tí brúka hita og saltinnihald til at lýsa tey ymisku sløgini av sjógvi og fylgja við, hvussu tey ferðast og blandast. 125
126 Eysturíslandssjógvur Ísland Ovaru løgini Ísland Í dýpinum Norskahavssjógvur Djúpur norskahavssjógvur Atlantssjógvur Hetland Skotskur atlantssjógvur Djúpur atlantssjógvur Hetland Tey seks høvuðssløgini Í talvu 8.3 eru fýra tey ovastu sløgini sjógvur, sum vit finna í teimum ovaru løgunum. Tvey av hesum koma úr Atlantshavi. Atlantssjógvur kemur við Norðuratlantsstreyminum, og Skotskur atlantssjógvur kemur við Slópstreyminum. Sum tað sæst í talvu 8.3, eru hesi bæði sløgini væl heitari og væl saltari enn øll hini, og tað eru hesi bæði sløgini av sjógvi, sum flyta hita og salt inn í Norðurhøvini. Hini bæði ovaru sløgini av sjógvi í talvu 8.3 koma norðaneftir til okkara. Ein partur av Eysturíslandssjógvi kemur við Eysturíslandsstreyminum, og norðarlaga í okkara sjóøki finna vit hetta slagið av sjógvi tætt upp móti vatnskorpuni. Í frontøkinum søkkur og blandast hesin sjógvur við Atlantssjógv og Norskahavssjógv, og longri suðuri finna vit hesa blanding, sum vit eisini kalla Eysturíslandssjógv, djúpari, frá 200 til 500 m dýpi, har hann ferðast undir Atlantssjónum (mynd 7.13). Norskahavssjógvur er, sum nevnt í 7. kapitli, upprunaliga ein blanding av Atlantssjógvi, sum er komin yvir um ryggin, og kaldari sjógvi. Tað mesta av blandingini er uttan fyri føroyskt øki, og hetta slagið av sjógvi kemur við Norskahavsstreyminum suður aftur móti okkum og finst yvir hampiliga stór øki norðan fyri Íslandsfrontin. Mynd 8.9 Vanlig útbreiðsla av og ferðing hjá teimum ymisku sløgunum av sjógvi (víst við ymiskum litum) í økinum millum Ísland og Skotland í teimum ovaru løgunum (vinstrumegin) og á meiri enn 500 metra dýpi (høgrumegin). Teir svørtu pílarnir á kortinum vinstrumegin vísa høvuðsrákið við vatnskorpuna. Teir brotnu grønu pílarnir vísa ferðingina hjá Eysturíslendskum sjógvi, aftan á at hann er sokkin í frontøkinum. Á kortinum høgrumegin vísa teir bláu pílarnir, hvussu Djúpur norskahavssjógvur ferðast vestur um ryggin (yvirflot) og blandast upp í tann Djúpa atlantssjógvin. Útbreiðslan av teimum ymisku sløgunum skiftir alla tíðina og kann vera nakað øðrvísi enn tað, sum her er víst. 126
127 Tey djúpu sløgini av sjógvi í talvu 8.3 eru bæði tvey sett saman av sjógvi við ymiskum uppruna og kundu væl verið býtt sundur í fleiri sløg. Djúpur atlantssjógvur hevur m.a. í sær sjógv, sum er sokkin í Labradorhavinum, yvirflotssjógv, sum er komin vestur um ryggin millum Ísland og Skotland, og Antarktiskan botnsjógv (6. kapittul). Djúpur norskahavssjógvur hevur djúpan sjógv úr Íshavinum, sjógv, sum er sokkin í Grønlandshavinum, og sjógv, sum er sokkin í ymsum frontøkjum norðanfyri. Hóast ymiskan uppruna eru munirnir í eginleikum tó smáir millum teir ymisku partarnar av hvørjum høvuðsslagi, og tí kunnu vit bólka tann djúpa sjógvin bara í hesi bæði høvuðssløgini. Munurin millum tey bæði djúpu høvuðssløgini hvørt sínumegin ryggin er tó hampiliga stórur, sum tað sæst í talvu 8.3 Útbreiðslan av teimum ymisku sjósløgunum Eitt einfalt yvirlit yvir føroyskan sjógv fáa vit við at hyggja at, hvussu tey ymisku sløgini av sjógvi ferðast gjøgnum føroyskt øki. Á mynd 8.9 er hetta gjørt við tveimum kortum, sum lýsa útbreiðsluna av teimum ymisku sjósløgunum ávikavist við vatnskorpuna og á stórum dýpi. Í vatnskorpuni (vinstri partur av mynd 8.9) síggja vit øll tey fýra ovaru høvuðssløgini av sjógvi í økinum millum Ísland og Skotland. Atlantssjógvurin, sum kemur við Norðuratlantsstreyminum, fyllir tó nógv tann størsta partin av Føroyaøkinum við vatnskorpuna. Skotskur atlantssjógvur Eftir mynd 8.9 at døma kemur Skotskur atlantssjógvur yvirhøvur ikki inn í føroyskt sjóøki; men tað kemur tó fyri. Sjógvurin skiftir alla tíðina, og mørkini millum tey ymisku sløgini flytast. Mynd 8.9 vísir eina vanliga útbreiðslu, men viðhvørt kunnu viðurskiftini víkja nógv frá myndini, og bæði Skotskur atlantssjógvur, Eysturíslandssjógvur og Norskahavssjógvur kunnu hvør sær troka seg nógv nærri Føroyum. Niðri í dýpinum (høgri partur av mynd 8.9) finna vit bæði sløgini av djúpum sjógvi hvørt sínumegin við ryggin; men tann Djúpi norskahavssjógvurin trokar seg vesturum á fleiri støðum, serliga gjøgnum Bankarennuna. Tí finst Djúpur norskahavssjógvur 127
128   3000m Norskahavs- Eystur- Landgrunnurin Bankarennan Hetlandsrennan Hetland Dýpi (m) Strekki: 250 km Skotskur atlants- Land- banki grunn- urin + Landgrunnurin Hetlandsgrunnurin atlants- norskahavs- eisini vestan fyri ryggin á teimum støðum, sum yvirflot kemur til; men nógvastaðni er tað ógvuliga skiftandi, hvussu nógv er til av honum, og hann blandast altíð harðliga, tá hann er komin yvirum, so hann verður tyntur við Atlantssjógvi og Djúpum atlantssjógvi. Sum heild halda tey ovaru sløgini av sjógvi sær í teimum ovaru løgunum, og tey djúpu sløgini halda sær í dýpinum. Eysturíslandssjógvurin er eitt sindur øðrvísi. Sum fyrr nevnt, søkkur hann í Íslandsfrontinum. Hetta er lýst vinstrumegin á mynd 8.9 við teimum brotnu, grønu pílunum og sæst eisini á mynd Úr frontøkinum fer ein partur vestur um Íslandsryggin sum yvirflot, meðan restin fer eystureftir á metra dýpi. Á 128 Mynd 8.10 Vanlig útbreiðsla av teimum ymisku sløgunum av sjógvi (víst við ymiskum litum) á trimum loddrøttum skurðum. Skurðirnir eru vístir við tjúkkum strikum á kortinum ovast vinstrumegin. Í okkara síðu av Hetlandsrennuni hava vit reinan Atlantssjógv við vatnskorpuna; men djúpari er meir og meir av Eysturíslandssjógvi blandað uppí. Útbreiðslan av teimum ymisku sløgunum skiftir alla tíðina og kann vera nakað øðrvísi enn tað, sum her er víst.
129 eystara horni á Landgrunninum greinar sjógvurin seg sundur. Ein partur heldur fram inn í Norskahavið við Føroyastreyminum, meðan restin ger eitt rend inn í Hetlandsrennuna. Á mynd 7.13 sóu vit, hvussu útbreiðslan av sløgunum broytist við dýpinum eystan fyri Føroyar. Eitt meiri fullfíggjað yvirlit fæst av mynd 8.10, sum vísir útbreiðsluna við dýpi eftir trimum skurðum. Nógvastaðni finna vit sløgini rættiliga óblandað, uttan á markinum millum tvey ymisk sløg. Okkarumegin (í útnyrðingspartinum) í Hetlandsrennuni er tað tó nakað øðrvísi. Har er ofta mestsum óblandaður Atlantssjógvur við vatnskorpuna; men tá vit koma djúpari niður í sjógvin, sæst íblanding av Eysturíslandssjógvi, sum er sokkin í Íslandsfrontinum (mynd 7.13). Íblandingin økist vanliga við dýpinum, til vit nærkast tí Djúpa norskahavssjónum á metra dýpi. HAVLEIÐIRNAR NORÐAN FYRI FØROYAR D 1000 m B A C A 200 m 3000 m 500 m C B 2000 m 1000 m Mynd 8.11 Rákið av fýra drívboyum eystur um ryggin millum Ísland og Skotland. Útsetingarstøðini eru merkt við litaðum ringum við einum bókstavi í. Boyurnar høvdu allar drívsegl (mynd 4.17) ovarlaga í Atlantssjónum. D Leiðirnar norðan fyri Føroyar eru fyrst og fremst merktar av Íslandsrygginum og rákinum yvir um hann. Í teimum ovaru løgunum rekur heitur og saltur Atlantssjógvur eystur um ryggin. Niðri við botn rekur hinvegin kaldur og feskari yvirflotssjógvur vestur gjøgnum skørðini í rygginum. Hesin sjógvur er ein blanding av Eysturíslandssjógvi og Djúpum norskahavssjógvi. Rákið yvir um Íslandsryggin Á yvirlitsmyndini 7.8 er rákið av Atlantssjógvi eystur um Íslandsryggin teknað bæði við pílum, sum ganga beint yvirum, og við pílum, sum hálvavegna mala rundan um ryggin. Soleiðis er myndin teknað, tí tað sær út sum, at sjógvurin kann gera bæði. Hetta er lýst á mynd 8.11, sum vísir rákið hjá fýra ymiskum drívboyum. Tær vóru allar sleptar í Atlantshavinum, men komu sær eystur um ryggin millum Ísland og Skotland. Drívboyurák Allar drívboyurnar á mynd 8.11 høvdu drívsegl (mynd 4.17), sum fingu tær at fylgja Atlantssjónum, og tríggjar av teimum HAVIÐ 9 129
130 (A, B og C) fóru norðan fyri Føroyar, men upp á hvør sín máta. Boya A (gul) fór sum heild beint yvir um Íslandsryggin, og tað tók henni umleið ein mána at koma yvirum. Boya B (grøn) varð slept á næstan sama staði, men til eina aðra tíð. Henda boya brúkti tríggjar ferðir so langa tíð um at koma eystur um ryggin, og á vegnum fór hon næstan heilt yvir til Íslands, áðrenn hon vendi aftur og so fór heilt eysturum. Tann triðja drívboyan á mynd 8.11, boya C (blá), fór fyrst eitt rend suður gjøgnum Bankarennuna; men síðan kom hon norður aftur, og tá henda boyan aftur nærkaðist Íslandsrygginum, ferðaðist hon væl skjótari enn hinar og brúkti bara tvær vikur um at koma eystur um ryggin. Sum heild kunnu vit siga, at rákið av Atlantssjógvi eystur um Íslandsryggin eftir øllum at døma kann vera nakað ymiskt. Viðhvørt fer sjógvurin beint yvirum. Aðrar tíðir melur hann yvir rygginum eina tíð fyrst. Fram við hellingini beint norðan fyri føroyska landgrunnin tykist rákið yvir um ryggin tó at vera meiri regluligt og skjótari. Vinstri partur av mynd 8.12 samanfatar hesar niðurstøður. Rákið niðri við botn á Íslandsrygginum er teknað høgrumegin á mynd Tað er merkt av yvirfloti av køldum sjógvi yvir um ryggin og norður gjøgnum Bankarennuna. Eystan fyri ryggin rekur tað niðri við botn sum heild suðureftir og í landsynning fram við dýpdarlinjunum. Sjógvurin yvir Íslandsrygginum Á mynd 7.12 varð vístur ein skurður, sum gekk tvørtur um Íslandsryggin úr Atlantshavinum inn í Norskahavið. Hann vísir, Ísland Ísland Mynd 8.12 Rákið við vatnskorpuna (vinstrumegin) og niðri við botn (høgrumegin) yvir Íslandsrygginum. Tað gráa økið er grynri enn 500 metrar. Rákið í teimum ovaru løgunum Rákið niðri við botn 130
131 Ísland m 8   6   >8 > < Hiti á 100 m dýpi Hiti á 400 m dýpi Mynd 8.13 Hitin í sjónum yvir Íslandsrygginum um summarið 1960 undir Overflow-60 kanningunum á 100 metra dýpi (vinstrumegin) og á 400 metra dýpi (høgrumegin). Hitin er vístur við isotermum (linjum, sum ganga gjøgnum støð við sama hita) og við litum. Kaldir og heitir meldrar eru vístir við ávikavist myrkabláum og reyðum kassum við hitastigum. Tann tjúkka linjan vísir 500 metra dýpdarlinjuna. at Atlantssjógvurin røkkur longri eystureftir við vatnskorpuna enn á størri dýpi. Hetta sama síggja vit á mynd Hon er grundað á mátingar, sum vóru gjørdar undir ICES yvirflotskanningunum í 1960 (mynd 8.4) og er samansett av úrslitum frá nógvum skipum, sum stimaðu paralellar kósir yvir um ryggin og mátaðu hita, saltinnihald og annað. Mynd 8.13 vísir vinstrumegin hitan á 100 metra dýpi og høgrumegin hitan á 400 metra dýpi, t.v.s. tætt við botn eftir røðini á Íslandsrygginum. Á 100 metra dýpi røkkur Atlantssjógvurin eystur um ryggin næstan allastaðni; men á 400 metra dýpi er tað afturímóti tann kaldi sjógvurin, sum næstan røkkur heilt vestur um ryggin. Á mynd 8.14 er vístur ein skurður aftrat yvir um Íslandsryggin, sum byggir á kanningar frá einum týskum rannsóknarskipi í Hesin skurðurin er væl styttri enn skurðurin á mynd 7.12, men hevur nógv tættari mátingar og lýsir betur sjógvin beint yvir rygginum. Her sæst uppaftur týðiligari, hvussu fronturin hellir, tó at tú mást minnast til, at hesin skurðurin, líka sum næstan allir aðrir í bókini, hevur ymisk longdar- og hæddarmát (mynd 1.3). Í veruleikanum hellir fronturin á mynd 8.14 ikki meir enn umleið eitt til hundrað (ein metur niður fyri hvørjar hundrað metrar yvir); men tað er eisini nógv í havinum. Fleiri ferðir havi eg nevnt, at Eysturíslandssjógvur søkkur í 131
132 Dýpi (m) Hiti ( C) km 2 1    35,2 35,2 34,8 35,0 Saltinnihald  34,9 >35,2 35,0-35,2 34,9-35,0 <34,9 Íslandsfrontinum. Hetta síggja vit á mynd 8.14; serliga á myndini høgrumegin, sum vísir saltinnihald. Í sjálvum frontinum sæst ein tunga av nógv feskari sjógvi stinga seg niður ímillum Atlantssjógvin og Norskahavssjógvin. Í talvu 8.3 sæst, at tað bara er Eysturíslandssjógvur, sum í okkara øki er so feskur sum hetta. Mynd 8.14 Skurður tvørtur um Íslandsryggin, sum vísir hita (vinstrumegin) og saltinnihald (høgrumegin). Tungur og meldrar í frontinum Bæði mynd 8.13 og mynd 8.14 vísa ógvuliga stóran mun í eginleikum ymsastaðni á rygginum. Vit síggja t.d., at støð, sum liggja á sama dýpi, kunnu hava meir enn 5 C á muni í hita. Tú mást tó ikki gloyma, at báðar myndirnar eru løtumyndir. Kanningar, gjørdar aðrar tíðir, vísa somu heildarmyndina; men á hvørjum einstøkum staði kann tað vera heilt øðrvísi. Mynd 8.13 vísir t.d. tvær tungur av køldum sjógvi, sum røkka langt vestur á ryggin, serliga á myndini høgrumegin, sum vísir hitan á 400 metra dýpi. Aðrar tíðir kunnu hesar tungurnar vera burturi ella vera á øðrum støðum. Yvirhøvur er tað so, at Íslandsfronturin, líka sum flestu aðrir frontar í sjónum, ikki liggur stillur í sjónum. Tvørturímóti aldar hann aftur og fram alla tíðina. Tungur av køldum sjógvi stinga seg vestureftir inn í Atlantssjógvin, og tungur av Atlantssjógvi stinga seg inn í tann kaldara sjógvin eystanfyri. Summar av hesum tungunum verða drignar inn aftur og hvørva; men aðrar loysast frá og gera»klumpar«av køldum sjógvi inni í Atlantssjónum og»klumpar«av Atlantssjógvi inni í tí kaldara sjóøkinum eystan fyri frontin. Sovorðnar»klumpar«, bæði heitar og kaldar, síggja vit fleiri 132
133 dømi um á mynd 8.13, serliga á tí høgru myndini. Teir eru vanliga einar kilometrar í tvørmáti, og kanningar vísa, at teir mala runt og eru mest at líkna við leysar meldrar í havinum. Tá ein sovorðin meldur kemur inn á eitt øki, kann tann vanliga streymgongdin heilt avlagast. Íslandsfronturin Mynd 8.13 er grundað á kanningar, gjørdar frá rannsóknarskipum. Sovorðnar myndir sýnast tó altíð meiri regluligar enn veruleikin, tí tað er altíð langt millum mátistøðini, sjálvt tá nógv skip arbeiða saman sum á mynd Eina rættari mynd av veruleikanum síggja vit á permumyndini uttan á hesari bókini. Hon vísir sjóvarhitan millum Ísland og Skotland eina viku í desember 1997, mátað frá satelitti við infrareyðari stráling. Høvuðsgongdin á permumyndini líkist nógv mynd 8.9 og mynd 8.13 vinstrumegin; men permumyndin er nógv minni reglulig. Íslandsfronturin sæst á permumyndini har, sum liturin broytist nógv úr einum staði í annað, og vit síggja, at eisini fronturin er óregluligur við rukkum og tungum. Permumyndin er tó heldur ikki nøkur løtumynd. Skýggj órógva infrareyðar mátingar frá satelittum, og permumyndin er sett saman av nógvum einstøkum myndum eftir einari viku, har ávirkanin frá skýggjunum er drigin frá. Av og á kemur tað tó fyri, at næstan eingi skýggj eru millum Ísland og Skotland. Mynd 8.15 vísir eitt dømi frá einum ógvuliga klárum degi. Hetta er eisini ein fotomynd, tikin úr satelitti við infrareyðum ljósi; men í mun til permumyndina er hitin vístur við grátónum heldur enn við litum, soleiðis at teir myrku partarnir eru heitir, og teir ljósu eru kaldari. Íslandsfronturin sæst týðiliga á mynd 8.15 sum eitt mark millum myrk og ljós øki, ið gongur eystureftir út frá Íslandi; men tað sæst, at fronturin er ikki beinur, og vit síggja bæði rukkur og leysar meldrar. Høvdu vit tikið eina líknandi mynd nakrar dagar seinni, so høvdu rukkurnar og meldrarnir havt flutt seg. Tað ber viðhvørt til at fylgja meldrunum, og tað vísir seg, at teir flyta seg við streyminum. Á mynd 8.15 tykist Íslandsfronturin at vera ógvuliga hvassur beint við Ísland sum tekin um, at hitin broytist skjótt, tá tú fert tvørtur um frontin. Sum vit koma longri eystureftir, verður hann breiðari og kámari, og hitabroytingin verður ikki so knapplig. 133
134 Høvuðsgongdin á frontinum kann vera nakað ymisk; men sum oftast er hon sum víst á mynd 8.9 vinstrumegin. Frá Íslandi gongur fronturin fyrst eystur- og eitt sindur norðureftir. Tá hann er komin eystur um Íslandsryggin, býtir hann seg sundur, sum greitt varð frá í 7. kapitli (mynd 7.8 og 7.13). Tann syðri parturin gongur fyrst í ein landsynning móti Føroyum, men bendir so meiri eystureftir. Mynd 8.15 Fotomynd tikin frá satelitti við infrareyðum ljósi 18. mai Tey myrku økini eru heit. Tey ljósu økini eru køld.»ullint«, hvít øki (serliga niðast vinstrumegin) stava frá skýggjum. 134
135 ' 63 00' 63 30' 64 00' 62 30' 63 00' 63 30' 64 00' 8 5 >35,20 >35, ,20 35, , ,5 0 Hiti >  34,90 >35,2 35,05-35,2 34,9-35,05 <34,9 Mynd 8.16 Skurður norður úr Føroyum (N á mynd 8.2), sum vísir hita og saltinnihald í juni Føroyastreymurin Tað, at Íslandsfronturin nærkast Føroyum, ger, at allur Atlantssjógvurin, sum er komin eystur um Íslandsryggin, gongur sum ein ál beint norðan fyri Føroyar. Á mynd 8.10 sæst, at henda álin av Atlantssjógvi vanliga er kílaskapað. Mynd 8.16 vísir eitt dømi um, hvussu hiti og saltinnihald kunnu broytast norður úr Føroyum. Myndin er grundað á mátingar, sum Magnus Heinason gjørdi í 1986 eftir skurði N á mynd 8.2. Atlantssjógvurin (heitari enn 7 C, saltari enn 35,15 sambært talvu 8.3) sæst í vatnskorpuni at røkka norður á umleið 64 N, og so dýpist hann, sum vit koma suður móti Føroyum. Beint norður úr Føroyum røkkur Atlantssjógvurin niður á metra dýpi, har hann kemur inn á botn. HETLANDSRENNAN OG BANKARENNAN Sum fyrr er nevnt, kunnu Hetlandsrennan og Bankarennan síggjast sum ein djúp renna, ið grevur seg inn millum tann føroyska landgrunnin og Hetland og víðari millum Landgrunnin og Føroyabanka (mynd 8.7). Rákið í teimum ovaru løgunum Tey ovastu løgini í hesum báðum rennum (niður á umleið 500 metra dýpi) stava fyrst og fremst frá Atlantshavinum. Sum tað 135
136 Mynd 8.17 Rákið í teimum ovaru løgunum (niður á umleið 500 metra dýpi) í Hetlandsrennuni og Bankarennuni. Spurnarteknini vísa øki, har pílarnir eru mest ivasamir. Hetta er serliga frá Bankarygginum (Wyville- Thomsonsrygginum) norður móti Bankarennuni. Tann grøni ringurin vísir, hvar streymmátarin á mynd 8.18 og 8.26 lá. ADCP Munkagrunnur??? Atlantssjógvur Skotskur atlantssjógvur Frontur sæst vinstrumegin á mynd 8.9, kemur Atlantssjógvurin í Hetlandsrennuna bæði úr vestri og úr landnyrðingi, við tað at nakað av Føroyastreyminum, sum fyrr nevnt, snarar suður í rennuna. Rákið í teimum ovastu løgunum í Hetlandsrennuni er tí sum ein veldug afturundirgerð (mynd 8.17) við streymi, sum gongur hvør sín veg Føroyamegin og Hetlandsmegin. Hetta samsvarar eisini við streymmátingarnar (mynd 8.5), sum tó benda á, at rákið Føroyamegin er væl veikari. Í Bankarennuni tykist eisini at vera øvut rák báðumegin við í teimum ovastu løgunum (mynd 8.17), soleiðis at tað rekur í landsynning Føroyabankamegin í rennuni, men í útnyrðing yvir Landgrunninum. Hetta hava nógvar streymmátingar víst; men samstundis er nógv, sum bendir á, at rákið í teimum ovaru løgunum í Bankarennuni kann skifta nógv. Boya C á mynd 8.11 er eitt dømi um tað mai sept 1996 N 25 mai km 16 juni nov des 1996 Mynd 8.18 Rákið á 200 metra dýpi mitt í Bankarennuni. Mátistaðið er merkt við einum grønum ringi, og tær bláu linjurnar eru PVDtekningar (mynd 4.22), sum vísa streymin. Longdarmátini fyri PVD-tekningarnar eru tey somu sum fyri kortið.
137 Dýpi (m) >7 6 2 Føroyski landgrunnurin Hiti >  8 Skotski landgrunnurin Dýpi (m) >35,15 35,10 Føroyski landgrunnurin >35,2 35,0-35,2 34,9-35,0  34,90 >35,30 35,25 Skotski landgrunnurin 34,90 Saltinnihald Mynd 8.19 Skurður tvørtur um Hetlandsrennuna (S á mynd 8.2), sum vísir hita og saltinnihald í februar Skiftandi rák í ovaru pørtum á Bankarennuni. Mynd 8.18 er grundað á streymmátingar mitt í Bankarennuni í hálvtannað ár, og hon vísir, hvussu sjógvurin á góðum 200 metra dýpi ferðaðist frá november 1995 til mai Tað mesta av tíðini rak tað í ein høgan útnyrðing; men á vetri 1996 gekk rákið næstan øvut í umleið 3 mánar. Hetta streymskifti kann kanska hava stóran týdning fyri gróðurin inni á Landgrunninum, og vit venda aftur til tað í 10. kapitli. Sum er, vita vit ikki, hvønn veg nettoflutningurin av sjógvi í teimum ovaru løgunum er gjøgnum Bankarennuna. Tað er trúligt, at eisini hann kann skifta við tíðini. Sjógvurin í teimum ovaru løgunum Sum tað sæst á mynd 8.9 vinstrumegin, er tað Atlantssjógvur, sum vanliga er í vatnskorpuni bæði í Bankarennuni og føroyskumegin í Hetlandsrennuni. Hetlandsmegin í Hetlandsrennuni er tað Skotskur atlantssjógvur, sum er bæði heitari og saltari. Ein annar munur vísir seg at vera millum báðar síðurnar í Hetlandsrennuni. Hetlandsmegin heldur tann Skotski atlantssjógvurin sær hampiliga óbroyttur niður á einar 500 metra dýpi; men Føroyamegin kólnar tað nógv skjótari við dýpinum. Eitt dømi um hetta síggja vit á mynd 8.19, sum vísir hita og salt á einum skurði tvørtur um rennuna. 137
138 27. juni - 1. juli juli o N o N o N o W   > o W o N o N o N  6 5 4 o W > o 2000 > W<2 Grundin til hetta er, at tann parturin av Føroyastreyminum, sum snarar suður í Hetlandsrennuna, hevur eina blanding av Atlantssjógvi og Eysturíslandssjógvi við sær. Í vatnskorpuni er næstan reinur Atlantssjógvur; men sum vit koma niður um einar 200 metra dýpi og nakað djúpari, verður meira til av tí kaldara og feskara Eysturíslandssjónum. Hetta royndi eg eisini at vísa niðast høgrumegin á mynd Mynd 8.20 Hiti á 300 metra dýpi í tveimum ymiskum tíðarskeiðum við umleið einari viku ímillum. Tey litaðu økini vórðu kannað av Magnusi Heinasyni og einum norskum rannsóknarskipi í felag. Meldrar í Hetlandsrennuni Blandingin millum Atlantssjógv og Eysturíslandssjógv í Hetlandsrennuni kann vera ógvuliga skiftandi. Mynd 8.20 vísir hví. Henda myndin stavar frá kanningum, sum Magnus Heinason gjørdi í 1987 saman við einum norskum rannsóknarskipi, og hon vísir hitan á 300 metra dýpi eystan fyri Føroyar á tveimum túrum við eini viku ímillum. Tann fyrra túrin (vinstrumegin á myndini) sæst ein køld tunga at stinga seg frá Føroyastreyminum suður í Hetlandsrennuna. Hetta er Eysturíslandssjógvur. Eina viku seinni (høgrumegin á myndini) hevur tungan drigið seg nakað aftur; men hon hevur slept ein»klump«av køldum sjógvi, sum helst ferðast víðari suður í rennuna. 138
139 0 0 Dýpi (m) Hiti >7    35,15 35,15  35,0 34,9-35,0 <34,9 Mynd 8.21 Skurður tvørtur um Bankarennuna (W á mynd 8.2), sum vísir hita og saltinnihald í februar Vanliga heldur Eysturíslandssjógvurin tó ikki fram allan vegin yvir í Bankarennuna. Sum víst á mynd 8.17 vendir hann og rekur í landnyrðing eystarumegin í Hetlandsrennuni. Í Bankarennuni er tað tí ikki vanligt at finna nógv av Eysturíslandssjógvi. Mynd 8.21 vísir ein skurð yvir um Bankarennuna, og hon vísir nógv javnari sjógv í teimum ovastu 400 metrunum í Bankarennuni enn í Hetlandsrennuni (mynd 8.19). Uppaftur týðiligari sæst hesin munur kanska á mynd 8.22, sum vísir profilar av hita og saltinnihaldi á tveimum støðum, øðrum í Bankarennuni og hinum í Hetlandsrennuni. Bæði støðini hava næstan sama hita í vatnskorpuni og eisini djúpari enn 700 metrar; men ímillum er stórur munur. Bankarennan hevur mestsum óblandaðan Atlantssjógv frá vatnskorpuni niður á einar 500 metra dýpi og heldur javnan hita og javnt saltinnihald. Hetlandsrennan kólnar nógv skjótari við dýpi; serliga frá umleið 200 metrum og niðureftir, har Eysturíslandssjógvurin verður nógvur. Hetta ger, at á miðaldýpum ( metrar) verður stórur munur millum báðar rennurnar. Mynd 8.23 vísir hita og saltinnihald á 300 metra dýpi í apríl-mai Hetta er tann tíðin, tá svartkjafturin ferðast norðureftir, aftan á at hann hevur gýtt vestan fyri Írland. Tað sæst, at skal svartkjafturin gjøgnum Hetlandsrennuna á hesum dýpinum, so fer hann at merkja eina stóra køling; frá sjógvi, sum er heitari enn 8 C, til sjógv, sum er kaldari enn 1 C. Á miðaldýpum kunnu vit tí tosa um ein front, sum gongur suður úr Munkagrunninum (mynd 8.17). Mynd 8.23 er eitt dømi 139
140 Hiti ( C) Saltinnihald ( ) ,90 35,00 35,10 35, Dýpi (m) Mynd 8.22 Vinstrumegin á myndini eru profilar av hita og saltinnihaldi fyri apríl-mai 1989 vístir fyri tvey støð, sum síggjast á kortinum høgrumegin. Teir reyðu profilarnir eru frá tí reyða ringinum, sum sæst í Bankarennuni á kortinum. Teir grønu profilarnir eru frá tí grøna ringinum í Hetlandsrennuni. frá teimum regluligu svartkjaftakanningunum, sum Magnus Heinason ger hvørt ár um hesa tíðina. Øll árini er høvuðsgongdin nakað tann sama; men fronturin kann liggja nakað ymiskt tey ymisku árini. Hetta týðir upp á skiftandi rák niðri á miðdýpum, og tað tykist at ávirka ferðingina hjá svartkjaftinum. Tey árini, tá Eysturíslandssjógvurin røkkur langt vestur í Hetlandsrennuna, tykist hetta at læsa av fyri ráki í landnyrðing, og svartkjafturin hevur tey árini lyndi til at fara gjøgnum Bankarennuna heldur enn Hetlandsrennuna. Á mynd 8.17 eru teknaðir tveir myrkareyðir pílar við spurnartekni. Teir merkja, at Skotskur atlantssjógvur viðhvørt kann reka norður í Bankarennuna, og hann kann eisini reka yvirum til tann føroyska partin av Hetlandsrennuni. Hetta sæst av, at sjógvurin verður óvanliga heitur og saltur, og tað kemur fyri; men vit hava ikki nakað gott yvirlit yvir, hvussu ofta. Yvirhøvur er rákið í økinum millum Bankaryggin (Wyville-Thomsonsryggin), Føroyabanka og Landgrunnin enn nakað ivasamt. Tey djúpu løgini Tá vit fara djúpari enn 600 metrar, er sjógvurin bæði í Hetlandsrennuni (mynd 8.19) og í Bankarennuni (mynd 8.21) ísakaldur, og hann verður kaldari enn 0 C. Hetta er yvirflotssjógvur, sum er sokkin longri norðuri onkustaðni (mynd 7.3) og nú er á veg út í Atlantshavið (mynd 7.5 og 7.11). 140
141 7 7 6  6 4 1  6 5 35,00 34,95 35,025 8 >8 6 8 Skotski landgrunnurin >35,05 35,05 35,00 34,975 >7 4-7  35,05 35,00-35,05 34,95-35,05 <34,95 Mynd 8.23 Hiti (vinstrumegin) og saltinnihald (høgrumegin) á 300 metra dýpi í Bankarennuni og Hetlandsrennuni apríl-mai m 1000m m 2 Føroyabanki 800m Bankarennan 800m 1000m Bankaryggurin Landgrunnurin 1200m Hesin kaldi sjógvurin rekur í útsynning gjøgnum Hetlandsrennuna. Tá hann er komin vestur um Munkagrunnin, møtir hann Bankarygginum (Wyville-Thomsonsrygginum.) Ein lítil partur fer yvir um henda ryggin og niður í Rockallrennuna. Bankaryggurin (Wyville-Thomsonsryggurin) er góðar 600 metrar djúpur um tað djúpasta skarðið (mynd 8.24), og gjøgnum tað skarðið skvaggar tann kaldi sjógvurin av og á. Haðani verður hann stýrdur víðari gjøgnum dalar í botninum, og tó at hann blandast við heitari sjógv, so verður sjógvurin nógv kaldari, har sum yvirflotssjógvur kemur til, enn aðrastaðni. Beint suður úr Føroyabanka er eitt djúpt hol (mynd 8.24), sum ofta verður fylt við hesum kalda sjógvi. 1200m Rockallrennan 1400m Ymirryggurin 1200m 800m 800m 1000m < 200m 200m - 400m 400m - 600m Mynd 8.24 Botndýpi kring Bankaryggin (Wyville-Thomsonsryggin.) Tey litaðu økini eru grynri enn 600 metrar. Tann reyða linjan suður úr Føroyabanka vísir skurðin, sum sæst á mynd Eitt dømi um yvirflot Tað vit vita, er yvirflotið yvir um Bankaryggin (Wyville-Thomsonsryggin) óregluligt og heldur veikt; men viðhvørt skvaggar nógv yvirum. Mynd 8.25 vísir eitt dømi, har so nógvur kaldur sjógvur er farin vestur um ryggin, at hann røkkur upp um 500 metra dýpi á suðurhellingini á Føroyabanka. Har er annars vanliga nógv heitari. 141
142 0 9 Mynd 8.25 Hitaskurður suður úr Føroyabanka (sæst á mynd 8.24) frá juni Dýpi (m)   < Tað mesta av yvirflotssjónum fer tó ikki yvir um Bankaryggin (Wyville-Thomsonsryggin), men verður stýrt í ein útnyrðing út gjøgnum Bankarennuna. Á mynd 8.21 síggja vit henda kalda sjógvin frá umleið 600 metra dýpi niður á botn í rennuni. Bankarennan er, sum fyrr nevnt, nógv tað djúpasta skarðið í rygginum millum Grønland og Skotland (mynd 7.4), og sjógvurin verður tí trýstur gjøgnum dýpið á rennuni við nógvari ferð. Mynd 8.26 vísir úrslitið av streymmátingum í eitt ár mitt í Bankarennuni saman við einum hitaprofili. Tað sæst, at frá góðum 500 metra dýpi og niðureftir kólnar sjógvurin knappliga, og frá sama dýpi kemur eisini ferð á hann. Ferðin økist við dýpinum til góðar 100 metrar yvir botni og linkar so nakað. Har, sum rákið er harðast, er ferðin meira enn 1 metur um sekundið, t.v.s. meira enn tvær míl. Tað ber til at rokna út, at umleið tvær milliónir rúmmetrar (kubikkmetrar) av køldum sjógvi fossa út gjøgnum Bankarennuna hvørt sekund. Hetta er umleið tað dupulta av tí samlaða vatnflutninginum í øllum áum í verðini. Rákið er tó ikki óbroytt tvørtur um rennuna. Mynd 8.27 vísir úrslit av mátingum, sum vóru gjørdar frá juli til september 1998 bæði við útløgdum streymmátarum og frá Magnusi Heinasyni. Sum tað sæst á myndini, røkkur tann kaldi sjógvurin nógv longri upp móti vatnskorpuni Føroyamegin enn út móti bankanum. Afturfyri er tað allarharðasta rákið bankamegin á stórum dýpi. Tað er helst Coriolis-kraftin, sum hevur mestu skyldina av hesum fyribrigdum. 142
143 Mynd 8.26 Profilar fyri sjógvin undir 400 metra dýpi av hita tann 3. juli 1998 (tann reyða linjan) og av miðalstreymferð í ein útnyrðing fyri tíðarskeiðið juni 1997 til juni 1998 (tann grøna linjan). Mynd 8.17 vísir, hvar streymurin er mátaður. Streymferð í ein útnyrðing (cm/s) Hiti Dýpi (m) C 2 C 4 C 6 C 8 C Dýpi (m) Atlantssjógvur heitari enn 8 C Landgrunnur Føroyabanki >1,1 m/s 10 km 1 m/s 0,5 m/s Streymferð > < 0 Mynd 8.27 Ein skurður tvørtur um Bankarennuna, sum vísir hitan tann 12. september 1998 við litum og miðalstreymferðina í útnyrðing fyri tíðarskeiðið juli september Streymferðin er víst við svørtum linjum, ið ganga gjøgnum støð við somu ferð. TEY GRUNNU ØKINI Tá vit koma inn á grunt, finna vit nøkur serlig fyribrigdi, bæði á Landgrunninum og á Føroyabanka. Tað vísir seg, at bæði hesi øki hava eina streymgongd, sum heldur sjógvi inni á grunnum og ger, at lítil blanding er millum sjógvin inni á grunnum og sjógvin longri úti. Hetta hevur ógvuliga stóran týdning fyri plantur og djór, sum sagt verður frá í 10. kapitli. Landgrunnurin Á mynd 8.15 sæst hitin í vatnskorpuni rundan um Føroyar ein dag Økið innast við land sæst á myndini at vera ljósari enn longri úti, og tað merkir, at sjógvurin í vatnskorpuni er kaldari inni á grunnum. Mynd 8.15 er tikin um miðjan mai mána, og úti á djúpum vatni er tá ofta komin ein summartermoklinur (mynd 2.7), t.v.s. at tað ovasta lagið av sjógvi er hitað upp av sólini. Sjógvurin er tí heitari í vatnskorpuni enn longri niðri (t.d. á 50 metra dýpi). Sum vit nærkast landi, og tað grynnist, verður sjóvarfalsstreymurin tó harðari, og hetta ger, at sjógvurin verður meiri blandaður. Sjógvurin inni á grunnum vatni fær tí vanliga sama hita úr vatnskorpuni og niður á botn (mynd 8.28). Hetta fyribrigdi ger um summarið ein hitamun millum tey grunnu økini inni við land og tey økini longri úti, har dýpið 143
144 Upphitað lag Ljós Frontur Blandaður sjógvur Mynd 8.28 Skematisk mynd av muninum millum tann blandaða sjógvin inni á Landgrunninum og sjógvin uttanfyri, sum um summarið verður lagbýttur við einum heitum lagi ovast. Botnur niður á botn er størri. Á tí føroyska landgrunninum kann munurin vera nakað ymiskur, men er ofta um eitt C. Tað sæst eisini á mynd 8.15, at munurin millum tann blandaða sjógvin og tann heitara sjógvin longri úti kann vera heilt hvassur, og vit kunnu við góðum rætti kalla hetta ein front (mynd 8.28). Á føroyska landgrunninum finna vit ofta frontin á leið har, sum botndýpið liggur um 100 metrar. Í mun til luft hitnar og kólnar sjógvur tó bara spakuliga, og ein sovorðin hitamunur kann bara vera, um sjógvur ikki blandast nógv tvørtur um frontin. Hetta merkir, at rákið má ganga fram við frontinum, t.v.s. sum heild fylgja dýpdarlinjunum. Her verður ikki hugsað so nógv um sjóvarfallið. Tað rekur, sum nevnt í 5. kapitli, vanliga harðast fram við dýpdarlinjunum; men tað rekur eisini inn á og út av grunninum (mynd 5.17). Hetta skiftandi rákið flytur frontin út og inn; men tað flytur ikki nógvan sjógv tvørtur um frontin. Umframt sjóvarfallið er tó eitt javnari rák, sum ikki skiftir so skjótt. Tað er fyrst og fremst hetta rákið, sum má fylgja dýpdarlinjunum, um hitamunurin tvørtur um frontin ikki skal blandast burtur eftir stuttari tíð. Eitt sovorðið rák er rundan um tann føroyska landgrunnin. Mynd 8.29 vísir úrslit av streymmátingum, sum eru gjørdar við mátarum, sum hava ligið fortoyaðir (mynd 4.18) í long tíðarskeið á Landgrunninum. Myndin vísir tað javna rákið, sum er umframt sjóvarfallið. Tað sæst, at sjógvurin inni á grunnum melur um oyggjarnar sama veg sum klokkan. Streymferðin er nakað ymisk ymsastaðni, men kemur í støðum upp um 20 cm um sekundið, t.v.s. tann javna ferðin nærkast eini hálvari míl. Sum er, kenna vit ikki hesa streymgongdina út í æsir. Helst er hon nakað fløktari, enn mynd 8.29 bendir á. Drívboyur (mynd 4.17), sum eru riknar 144
145 Mynd 8.29 Tá sjóvarfalsstreymurin er drigin frá, er eitt javnari rák eftir inni á Landgrunninum. Teir gulu ringarnir vísa støð, har vit hava mátað streym í long tíðarskeið, og teir reyðu pílarnir vísa tann javna streymin.   200 m inn á Landgrunnin, hava t.d. víst, at sjógvurin eisini kann mala um einstakar oyggjar, sum t.d. Sandoynna og Suðuroynna, eina tíð. Hvat drívur rákið rundan um Landgrunnin? Tað javna rákið rundan um Landgrunnin verður helst drivið av tveimum ymiskum kreftum. Onnur er Norðuratlantsstreymurin, sum rekur fram við okkum. Tá ein sovorðin havstreymur kemur inn móti grunnum, hevur hann lyndi til at snara og reka fram við landi, og á norðaru hálvu rekur hann vanliga soleiðis, at hann hevur landið høgrumegin. Hetta er tí, at jørðin melur um seg sjálva tann veg, sum hon ger, og tað hevur samband við Coriolis-kraftina. Aftrat hesum kemur sjóvarfallið. Í sær sjálvum rekur sjóvar- HAVIÐ
146 fallið líka langt aftur og fram og flytur ikki sjógvin sum heild. Har, sum sjóvarfallið rekur inn á og út av einum grunni, ger tað tó eitt javnt rák fram við dýpdarlinjunum (mynd 8.30), sum gongur soleiðis, at tað hevur landið høgrumegin. Eisini hetta rákið kemur av tí, at jørðin melur, sum hon ger. Tað javna rákið um tann føroyska landgrunnin stavar fyri ein part frá hesum, og tað ger, at eisini hetta rákið viknar og harðnar við mánanum, so at tað er harðast stutt aftan á nýmána og fullmána. Tað, at sjógvurin melur runt uppi á Landgrunninum, ger, at hann heldur sær leingi har. Hetta hevur eisini við sær, at sjógvurin er nakað feskari uppi á grunnum enn longri úti, tí tað regnar meira yvir oyggjunum (mynd 8.31), og tað tekur langa tíð hjá tí feska vatninum at blandast út av grunninum. Fleiri fiskasløg (t.d. toskur) hava nyttu úr rákinum, tí larvur og yngul kunnu búnast og veksa á Landgrunninum uttan at verða skolað burtur beinanvegin. Nakað av blanding er tó tvørtur um frontin, so heilt avbyrgdur er sjógvurin inni á Landgrunninum ikki. Sjóvarfall Mynd 8.30 Tá sjóvarfalsstreymur rekur inn á og út av eini helling í botninum, verður gjørt eitt javnt rák fram við dýpdarlinjunum, sum kemur aftrat sjóvarfalsstreyminum. Á norðaru hálvu gongur hetta rákið soleiðis, at tað hevur ta grunnu síðuna høgrumegin. Føroyabanki Av teimum bankunum, sum liggja uttan um Føroyar, er Føroyabanki í mangar mátar tann mest sermerkti. Hann rísur frá stórum dýpi og kemur næstan upp til vatnskorpuna. Ovast á er hann umleið 90 metrar djúpur, og ein stórur partur av honum er grynri enn 200 metrar (mynd 8.32 og talva 8.2). Líka sum Landgrunnurin hevur Føroyabanki eisini eitt rák, sum melur rundan um hann. Tað hava serliga royndir við drívboyum víst, sum tað sæst av mynd Hetta eru alt drívboyur, sum høvdu eitt drívsegl niðri á umleið 60 metra dýpi (mynd 4.17). Myndin vísir týðiliga eitt rák, sum melur um bankan sama veg sum klokkan. Tvær av boyunum mólu meiri enn eina heila ferð rundan um bankan. Hetta tók teimum millum ein og tveir mánar. So leingi kann sjógvur sostatt í øllum førum halda sær á Føroyabanka, og mátingar benda eisini á, at sjógvurin yvir bankanum um summarið er eitt sindur kaldari enn í vatnskorpuni longri úti (mynd 8.28). Tað er natúrligt at spyrja, um eisini nakrir av hinum bankunum, serliga Ytribanki (Baileybanki) og Ytstibanki (Lúsabanki), hava eitt rák, sum melur um teir. Hetta er hugsandi, tó at hesir >35,24 35,26   35,24 Mynd 8.31 Saltinnihald á Landgrunninum í seinnu helvt av apríl
147 bankarnir ikki koma so nær at vatnskorpuni. Tíverri kenna vit, sum er, ikki svarið. BROYTINGAR <100m m m m Mynd 8.32 Drívboyur á Føroyabanka. Botndýpi á bankanum eru víst við grátónum. Rákið av teimum einstøku drívboyunum er víst við litaðum pílum. Í tí, sum er sagt um sjógvin rundan um Føroyar, havi eg lagt dent á tey viðurskifti, sum vit vanliga finna kring okkum; men vit mugu ikki gloyma, at havið alla tíðina broytist. Hetta sóu vit t.d. á mynd 8.11, har fýra drívboyur ferðaðust frá økinum norðan fyri Føroyabanka eystur um Føroyar, men hvør sína leið. Broytingarnar ganga yvir nógv ymisk tíðarskeið. Í fjórða og fimta kapitli hava vit hugt at aldum, turbulensi og sjóvarfalli, sum øll broytast eftir sekundum, minuttum ella tímum. Nakað spakuligari enn sjóvarfallið eru tær broytingarnar, sum stava frá meldrum, ið koma frá frontum ella øðrum og ferðast runt í havinum. Vit vita enn lítið um hesar broytingar og um tær, sum eru uppaftur spakuligari; árstíðarbroytingar og langtíðarbroytingar, sum taka fleiri ár. Umframt, hvussu skjótar tær eru, kunnu vit skilja millum tvey ymisk sløg av broytingum. Í talvu 8.3 vístu vit tey seks høvuðssløgini av sjógvi í føroyskum havøki. Eginleikarnir hjá hesum sløgunum broytast við tíðini; tey hitna og kólna, og tey verða saltari og feskari. Aftrat hesum kemur tó tað, at tey eisini kunnu broyta útbreiðslu. Mynd 8.9 og mynd 8.10 vísa vanligu útbreiðsluna av teimum; men viðhvørt sær hon øðrvísi út enn hetta. Hetta kann lýsast við mynd 8.33, sum vísir útbreiðsluna av Atlantssjógvi eftir sama skurði norðan fyri Føroyar tvær ymiskar tíðir. Mynd 8.33 vísir, at stórur munur kann vera á, hvussu nógv av Atlantssjógvi er norðan fyri Føroyar. Hetta hevur ivaleyst samband við styrkina á Norðuratlantsstreyminum og á Eysturíslandsstreyminum. Okkurt bendir á, at norðanfyri er meiri Atlantssjógvur um summarið enn um veturin; men vit vita enn lítið um broytingar í útbreiðslu, og í restini av kapitlinum halda vit okkum tí til broytingar í eginleikum, serliga hitabroytingar. 147
148 Dýpi (m) 0   35,20 > 35, , juni 1986   34,90 34,95 > 35, feb  34,90 34,90 >34,95 34,90 34,90 Árstíðarbroytingar á Landgrunninum Sum longu er greitt frá, er munur á Landgrunninum og økjunum longri úti. Á Landgrunninum er hitin í vatnskorpuni mátaður í nógv ár. Frá 1875 til 1919 varð mátað í Havn og frá 1914 til 1969 við Mykineshólm. Síðan 1990 hevur Fiskirannsóknarstovan mátað við Oyrargjógv. Tær gomlu mátingarnar úr Havn hava víst seg ikki at verið heilt álítandi; men sjálvt um vit taka tær frá, so hava vit hampiliga gott tilfar til at síggja hitabroytingar á Landgrunninum gjøgnum árið. Talva 8.4 og mynd 8.34 samanfata árstíðarbroytingina í hitanum eftir mátingunum við Mykineshólm fyri tey tíðarskeið, har mátingarnar hava verið regluligar. Mynd 8.33 Saltinnihald á einum skurði norður úr Føroyum (skurður N á mynd 8.2) tvær ymiskar tíðir. Sjógvur, sum var saltari enn 35,05, er ljósareyður. Sjógvur saltari enn 35,20 er myrkareyður. Mykinesmátingarnar Mátingarnar við Mykineshólm áttu at umboða væl tann blandaða sjógvin inni á tí føroyska landgrunninum, og tað sæst, at hann vanliga broytist umleið 4 C gjøgnum árið; frá Miðalhiti Januar Februar Mars Apríl Mai Juni Juli August Sept. Oktober Nov. Des. 6,3 6,0 6,0 6,3 7,1 8,2 9,3 9,9 9,8 9,1 8,0 7,0 Kaldasti dagur Kaldasti máni Heitasti máni Heitasti dagur 3,0 4,3 7,3 8,0 3,6 5,1 6,8 7,5 3,5 4,9 7,0 7,6 3,7 5,0 7,2 7,8 5,2 6,3 8,1 10,0 6,5 7,4 9,2 9,9 7,2 8,3 10,1 10,7 7,7 9,2 10,7 11,2 5,5 9,1 10,7 11,5 6,7 8,2 10,1 11,1 5,8 6,8 9,1 9,9 4,5 5,4 8,0 8,8 Talva 8.4 Sjóvarhitin í vatnskorpuni við Mykineshólm, grundaður á dagligar mátingar í tíðarskeiðnum Linjurnar, sum vísa kaldasta og heitasta dag hvønn mána, eru grundaðar á alla mátirøðina. Tølini í hinum linjunum eru bara grundað á tey ár (tilsamans 36), har minst 20 mátingar vóru í hvørjum mána. Úr teimum er fyrst miðal roknað fyri hvønn mána hesi árini, og so eru samlað miðal, kaldasti og heitasti máni funnin. 148
149 Mynd 8.34 Hitin á Landgrunninum gjøgnum árið grundað á mátingar við Mykineshólm Miðalhitin hvønn mána, roknaður fyri alt tíðarskeiðið, er vístur við gulum punktum, sum eru knýtt saman við eini tjúkkari svartari linju. Báðumegin við liggur eitt reytt øki, sum gongur frá kaldasta miðalhita til heitasta fyri hvønn mána. Øll myndin er grundað á 36 ár millum 1914 og 1969, har ongi stór glopp vóru í mátingunum. Tað gráa økið vísir munin millum ta kaldastu og ta heitastu einstøku mátingina hvønn mána Heitasti dagur hvønn mána Heitasti máni Kaldasti máni Miðalhiti hvønn mána 4 Kaldasti dagur hvønn mána Jan Mars Mai Juli Sept Nov 6 C í februar og mars til umleið 10 C í august og september. Mynd 8.35 vísir eitt dømi um, hvussu hitin kann broytast eitt einstakt ár (1996) samanborið við miðalhitan í talvu 8.4. Tað einstaka árið eru tølini sjálvandi meiri óreglulig, men fylgja sum heild miðalgongdini. Broytingar frá einum ári til annað og yvir longri tíð gera tó, at broytingar eru í mánaðarhitanum. Umframt miðalmánaðarhitan vísir mynd 8.34 eisini kaldasta og heitasta mánan inni á Landgrunninum tey árini, sum mátað varð. Um summarið er 1,5 til 2 C á muni millum teir. Um veturin er munurin 2 3 C. Tilsamans síggja vit tí á talvu 8.4, at munurin millum heitasta (10,7 C) og kaldasta (4,3 C) mána er 6,4 C. Hesi tøl eru øll miðalvirði fyri heilar mánar. Hyggja vit at teimum einstøku mátingunum, verður spjaðingin (tað gráa økið á mynd 8.34) uppaftur størri og er fyri teir flestu mánarnar um 4 5 C. Kaldasti dagurin við Mykineshólm varð mátaður til 3 C (í januar 1918) og heitasti til 11,5 C (í september 1933). Nú kann altíð feilur vera í mátingum, og best er at vera varin. Serliga tann heitasti dagurin í mai og tann kaldasti í september síggja á mynd 8.34 nakað ivasamir út; men tað ber ikki til at siga vist, um teir eru álítandi ella ikki. 149
150 Sum kunnugt er sólin hægst á himli á jóansøku, seint í juni, og vit kundu kanska væntað tann heitasta sjógvin tá og tann kaldasta um jóltíðir, tá sólin er lægst; men sjógvurin á Landgrunninum er heitastur seint í august og kaldastur í februar-mars. Hann er einar tveir mánar seinkaður í mun til sólina. Hetta ávirkar luftina inni á landi, sum í miðal eisini er heitast í august; men hon er kaldast í januar, og luftin bæði hitnar og kólnar nakað fyrr enn sjógvurin (mynd 8.35). Árstíðarbroytingar í saltinnihaldi Sjógvurin er feskari inni á Landgrunninum enn longri úti orsakað av regni yvir landi. Regnið broytist nógv við árstíðini, og vit kundu tí eisini væntað broytingar í saltinnihaldi gjøgnum árið. Tað finst ikki líka gott mátitilfar av saltinnihaldi sum av hita; men síðan 1995 hevur Lívfiskastøðin í Skopun í samstarvi við Fiskirannsóknarstovuna mátað saltinnihaldið í tí sjógvi, sum verður pumpaður inn á støðina. Hetta verður gjørt umleið tvær ferðir um vikuna, og mynd 8.36 vísir úrslitið fram til byrjanina av Tó at henda mátirøðin enn er nakað stutt, so tykist hon at benda á eina regluliga gongd við størstum saltinnihaldi á vári ella um summarið. Við tíðini kunnu sovorðnar mátingar vónandi loyva okkum at rokna út, hvussu stór blandingin er millum sjógvin á Landgrunninum og longri úti, og tað hevur stóran týdning bæði fyri gróðurin á Landgrunninum og fyri annað livandi (sí 10. kapittul). Hiti ( C) Miðalhitin á sjónum Hitin í luftini Jan Mars Mai Juli Sept Nov Mynd 8.35 Tann klæna bláa linjan vísir hitan við Oyrargjógv 1996 grundað á mátingar, sum eru miðlaðar fyri hvønn dag. Tann tjúkka bláa linjan vísir miðalmánaðarhitan við Mykineshólm (mynd 8.34). Tann grøna linjan vísir miðalhitan í luftini í Havn grundað á tilfar frá Meteorologisk Institut. Árstíðarbroytingar uttan fyri Landgrunnin Fara vit frá Landgrunninum longri út, har djúpari er niður á botn, síggja vit eisini hitabroytingar við árstíðini; men tær eru ymiskar alt eftir, hvørjum dýpi vit hyggja at. Hetta sæst á mynd 8.37, sum vísir hitagongdina gjøgnum árið á tveimum dýpum mitt í Bankarennuni. Tann reyða linjan vísir hitan á 5 metra dýpi, sum vanliga fylgir vatnskorpuni í hita. Har er munurin millum summar og vetur í miðal umleið 3 C, frá umleið 8 C um veturin til umleið 11 C um summarið í miðal. Tann bláa linjan vísir hitan á 100 metra dýpi. Har niðri er hitamunurin millum summar og vetur bara umleið helvtina av tí, hann er í vatnskorpuni. 150
151 Mynd 8.36 Saltinnihaldið í sjógvi, sum verður pumpaður inn á Lívfiskastøðina í Skopun, mátað 2 3 ferðir um vikuna frá mai 1995 til tíðliga í Saltinnihald 35,20 35,10 35, Hesin munur millum vatnskorpuna og størri dýpi kemur frá blandingini í sjónum. Um veturin verður sjógvurin í vatnskorpuni køldur so nógv, at hann verður nóg tungur at søkka niður á stórt dýpi. Tá verður sjógvurin vestanfyri blandaður og fær sama hita úr vatnskorpuni niður á djúpt vatn (mynd 7.10). Um summarið verður vatnskorpan hitað upp; men tá verður hon lættari og blandast ikki djúpari, enn vindur og sjóvarfall vilja (mynd 8.28). Tí hitnar vatnskorpan nógv meir um summarið enn sjógvurin á størri dýpi, tá vit eru uttan fyri Landgrunnin. Hiti ( C) Landgrunnurin Bankarennan 100 m Bankarennan 5 m 5 Jan Mars Mai Juli Sept Nov Mynd 8.37 Hitin á 5 metra dýpi (reytt) og á 100 metra dýpi (blátt) mitt í Bankarennuni í miðal fyri hvønn mána, grundað á mátingar frá Magnusi Heinasyni Tann grøna linjan vísir hitan á Landgrunninum (mynd 8.34) til samanbering. Lagbýti og gróður Hitin fylgir ikki bara árstíðini, og vatnskorpan á einum ávísum staði hevur ikki altíð sama hita somu árstíð. Tvørturímóti kann stórur munur vera. Hetta sæst á mynd 8.38, sum vísir hitamunin millum 10 metra dýpi (sum vanliga fylgir vatnskorpuni hampiliga væl) og 50 metra dýpi gjøgnum árið ymsastaðni kring Føroyar uttan fyri Landgrunnin, har sum Magnus Heinason gjøgnum árini hevur ligið og mátað hita. Um veturin, t.v.s. frá oktober til seint í apríl, vísir mynd 8.38 vanliga lítlan hitamun sum tekin um góða blanding. Frá onkuntíð seint í apríl ella í mai verður sjógvurin viðhvørt lagbýttur. Tað ovasta lagið hitnar og skilist frá tí djúpara sjónum (mynd 8.28); men tað sæst á mynd 8.38, at tað næstan allar tíðir á árinum (undantikið kanska mánaðarskiftið juliaugust) kann koma fyri, at sjógvurin hevur sama hita í øllum teimum ovastu 50 metrunum, t.v.s. at hann er blandaður minst niður á hetta dýpi. 151
152 Hetta hevur stóran týdning fyri gróðurin í sjónum. Í 2. kapitli nurtu vit eitt sindur við týdningin, sum blandingin hevur fyri algurnar (planturnar) (mynd 2.10), og vit venda aftur til spurningin í 10. kapitli. Tað avgerandi er, at uttan fyri Landgrunnin kunnu vit ikki vænta nógvan gróður, uttan so at vatnskorpan verður heitari og lættari enn tey djúpu løgini, so at algurnar verða hildnar uppi í ljósi tað mesta av tíðini. Tann stóra spjaðingin í prikkunum á mynd 8.38 sigur okkum tí, at gróðrarlíkindini kunnu vera ógvuliga ymisk uttan fyri Landgrunnin, sjálvt um árstíðin er tann sama. Myndin vísir tó eisini mun millum ymisk øki. Skilt er á myndini millum økið beint norður úr Føroyum (bláir prikkar) og restina (reyðir prikkar), og tað sæst, at vit norðanfyri oftari hava lagbýttan sjógv enn aðrastaðni. Fyri ein part kemur hetta ivaleyst av tí, at tað ofta er nakað av feskari sjógvi ovast í sjónum í økinum norðan fyri okkum, og tað minkar um blandingina, so at sjógvurin lættari býtist sundur í løg. Á mynd 8.37 er eisini miðalhitin á Landgrunninum vístur (tann grøna linjan). Um summarið er sjógvurin á Landgrunninum nakað heitari enn sjógvurin á 100 metra dýpi mitt í Bankarennuni, men umleið eitt C kaldari enn sjógvurin í vatnskorpuni á Bankarennuni, so sum vit longu hava sæð (mynd 8.28). Um veturin kólnar sjógvurin meir á Landgrunninum enn úti í Bankarennuni, og tað er rímiligt, tí á Landgrunninum skal sjógvurin bara kølast niður á botn, t.v.s. niður á góðar 100 metrar í mesta lagi. Úti í Bankarennuni verður sjógvurin afturímóti køldur niður á fleiri hundrað metrar, og hann minkar tí ikki so nógv í hita. Úrslitið verður, at í vatnskorpuni er sjógvurin inni á Landgrunninum kaldari enn longri úti allar árstíðir. Langtíðarbroytingar Ein partur av tí spjaðing, vit síggja á myndunum 8.34 og 8.38, kemur frá hampiliga skjótum broytingum; men nakað stavar frá langtíðarbroytingum. Mynd 8.39 vísir gongdina á Landgrunninum í tjúgundu øld, grundað á hitamátingarnar við Mykineshólm og við Oyrargjógv. Tíverri eru nógv og stór glopp, av tí at mátingar hava manglað. Tann grøna linjan á myndini vísir miðalhitan fyri árið. Hann vaks frá byrjanini fram til Eftir tað sær Landgrunnurin út til sum heild at vera kólnaður, tó at 152
153 Mynd 8.38 Hitamunurin millum 10 metra og 50 metra dýpi gjøgnum árið, grundað á mátingar frá Magnusi Heinasyni ymsastaðni kring Føroyar, har botndýpið er meir enn 200 metrar. Teir bláu prikkarnir eru frá økinum norðanfyri (norðan fyri N og eystan fyri 8 30 W). Teir reyðu prikkarnir eru frá restini av føroyskum sjóøki. Hitamunur ( C) Norðanfyri Restin Jan Mars Mai Juli Sept Nov tann langa tíðin uttan mátingar ( ) ger, at vit ikki síggja gongdina tey einstøku árini. Tær bláu og reyðu linjurnar á mynd 8.39 umboða hitan fyri ávikavist teir kaldastu (januar apríl) og teir heitastu (juli oktobur) mánarnar í árinum. Tær fylgja tí grønu linjuni, og sum heild tykist broytingin gjøgnum øldina at hava verið nakað tann sama fyri summar og vetur og alt árið. Fara vit út um Landgrunnin, eru ikki so nógvar regluligar mátingar, og vit mugu líta á mátingar frá rannsóknarskipum, sum eru heldur fáar, til Magnus Heinason fór undir tær regluligu kanningarnar eftir standardskurðum (mynd 8.2). Grundað á Mynd 8.39 Miðalhitin við Mykineshólm og við Oyrargjógv Tann reyða linjan er fyri mánarnar juli oktober, tann bláa fyri januar apríl og tann grøna fyri alt árið. Bara tey ár eru tikin við, har minst 20 mátingar hava verið í hvørjum mána í tíðarskeiðnum. Tann svarta linjan vísir hitan á 50 metra dýpi við veðurskipið»m«í Norskahavinum. Hiti ( C) Ársmiðal Juli-okt "M" 6 Jan-apríl
154 hesar mátingar vísir mynd 8.40 hitan í Bankarennuni millum 100 og 300 metra dýpi. Hetta lagið merkir ikki so nógv til árstíðarbroytingar; men tær gera tó, at myndin er heldur óreglulig. 9 Hitin á veðurskipi»m«nakað væl eystan fyri okkum liggur veðurskipið»m«, har regluligar mátingar eru gjørdar í umleið 50 ár. Samanberingar vísa nakað somu gongd í hitanum har og í okkara øki, og hesar mátingar (mynd 8.39) geva okkum tí helst eina hóming av gongdini hjá okkum sjálvum tey tíðarskeið, har vit mangla mátingar. Sum heild síggja vit eina upphiting í fyrru helvt av øldini og eina køling aftan á umleið Hesa gongd kunnu vit samanbera við gongdina aðrastaðni og á jørðini sum heild; men tað venda vit aftur til í seinasta kapitlinum í bókini. Hiti ( C) Mynd 8.40 Hitin mitt í Bankarennuni, í miðal millum 100 og 300 metra dýpi, grundað á mátingar frá Magnusi Heinasyni. Hitabroytingar niðri í dýpinum Tá vit fara úr vatnskorpuni niður á størri dýpi, kólnar sjógvurin, og vit kundu kanska væntað, at broytingarnar eisini minkaðu; men so einfalt er tað ikki. Nógvastaðni í føroyskum havøki er heitur Atlantssjógvur í erva og ísakaldur sjógvur norðaneftir niðri á stórum dýpi; men markið millum tann heita og tann kalda sjógvin flytur seg alla tíðina upp og niður. Tær størstu hitabroytingarnar munnu tí helst vera at finna á dýpum millum 300 og 600 metrar. Hetta merkir eisini, at botnur, sum er á hesum dýpum, kann hava ógvuliga skiftandi hita. Mynd 8.41 vísir hitan á botni á 300 metra dýpi á einum mátara, sum lá norðan fyri Føroyar í umleið eitt ár. Vanliga lá mátarin í heitum Atlantssjógvi; men av og á sæst kaldur sjógvur at vera komin heilt inn til mátaran, so at sjógvurin kólnaði upp til 5 C eftir umleið einum degi. Hevði mátarin havt ligið 100 metrar djúpari, hevði hann helst víst uppaftur meiri skiftandi hita. Fara vit enn djúpari, koma vit næstan allastaðni niður í sjógv, sum hevur nógv javnari hita. Sum nevnt aftast í 7. kapitli, vita vit um hitabroytingar á stórum dýpi í Norskahavinum; men tær eru hóast alt bara nakrar túsundapartar C um árið. Tað finst tó eitt øki á heilt stórum dýpi, har hitin eisini skiftir nógv. Hetta er økið í útnyrðing úr Bankarennuni. Mynd 8.42 vísir hitan á 1160 metra dýpi á einum staði í hesum øki gjøgnum 154
155 Ísland 10 9 Hiti ( C) Mynd 8.41 Hitin niðri við botn á 300 metra dýpi í landnyrðing úr Føroyum frá juli 1998 til juli 1999, mátaður 20. hvønn minutt. Mátistaðið er merkt á kortinum við einum reyðum ringi Juli Sept Nov Jan Mars Mai Juli nakrar mánar. Hitin skifti regluliga millum kaldan yvirflotssjógv úr Bankarennuni og heitari sjógv úr Atlantshavinum. Tá yvirflotssjógvurin kemur út úr rennuni, kemur hann í eitt øki, har botnurin hellir nógv. Eftir øllum at døma ger hetta, at streymurin ikki verður javnur, men skiftir í styrki við eini periodu um 3 4 dagar. Ísland Hiti ( C) 2 1 Hetland Hetland 0 1 vika Mynd 8.42 Hitin niðri við botn á 1160 metra dýpi í útnyrðing úr Bankarennuni frá juli til november 1999, mátaður hvønn hálva tíma. Mátistaðið er merkt á kortinum við einum reyðum ringi Juli 5 Nov Ávirkanin frá vindi Enn vita vit ikki so nógv um, hvat tað er, sum ger broytingar í sjónum. Havfrøðin er komin væl styttri enn veðurfrøðin ávegis til at forklára og spáa um broytingar. Tá vit hyggja at teimum 155
156 ovaru løgunum, er tað tó greitt, at vindurin má hava ein stóran leiklut. Ivaleyst eigur hann ein stóran part av tí spjaðing, sum sæst á mynd Broytingar í vindi kunnu eisini hava langtíðarárin. Norski havfrøðingurin Johan Blindheim hevur ávíst, at viðurskiftini í Norskahavinum broytast við vindinum. Yvir norsku hellingini liggur heitur Atlantssjógvur í vatnskorpuni, og hann røkkur vestureftir, til hann rakar tann kaldara og feskara sjógvin norðaneftir (mynd 7.14). Johan Blindheim hevur víst, at markið millum tann heita og tann kalda sjógvin flytur seg við vindi. Um vestanvindurin hevur verið harður í nøkur ár, flytist markið nærri tí norsku strondini, og Norskahavið verður kaldari og feskari. Svartkjaftur og kanska serliga sild ferðast ymiskt alt eftir hitanum í sjónum, og vestanvindurin er tí við til at avgera, hvar hesir stovnar eru at finna. 156
157 9. Firðir Orðið fjørður verður á føroyskum brúkt í ymiskum týdningi. Eg brúki tað í hesi bókini vanliga um»eitt havøki, sum er næstan umgyrt av landi, og har so nógv feskt vatn rennur í frá áum, at tað ávirkar sjógvin munandi«. Henda lýsing fevnir ikki um øll tey øki, sum vit dagliga kalla firðir. Nólsoyarfjørður er t.d. ikki eitt sovorðið øki, tí hann er so opin, at sjógvurin í honum vanliga er nakað sum sjógvurin longri úti á Landgrunninum. Tað kann kanska tykjast løgið at gera hetta sundurbýtið; men tað vísir seg, at firðir av hesum slagnum hava nakrar serligar eginleikar, sum hava stóran týdning bæði fyri gróður og í sambandi við dálking. Havdálking nevna vit burturkast frá fólki, flakavirkjum, alibrúkum og annað, sum er av mannaávum, og kemur út í havið. Í 11. kapitli verður havdálking umrødd meiri fullfíggjað; men nógvastaðni liggja firðir millum bygd øki og opið hav, og teir fáa tí ein stóran part av dálkingini. Ymisk viðurskifti í fjørðinum avgera, hvussu skjótt dálkingin verður skolað út gjøgnum fjørðin, og hvussu nógv verður verandi eftir í honum. Vit hyggja fyrst at nøkrum almennum viðurskiftum, sum eru felags fyri flestu firðir, her og aðrastaðni í verðini. Tað vísir seg at vera stórur munur á, um fjørðurin dýpist líðandi úteftir, ella hann hevur eina gátt uttarlaga. Í gáttarfirðum eru serlig viðurskifti, og teir firðirnir verða viðgjørdir fyri seg. At enda verða nakrir firðir í Føroyum umrøddir, sum hava ein serligan týdning í sambandi við dálking. Teir eru vístir á mynd 9.1. Í bókini:»fiskirannsóknir nr. 6«, sum Fiskirannsóknarstovan gav út í 1990, eru hesir og aðrir firðir viðgjørdir meiri fullfíggjað. 157
158 Gátt Eiðisgrynnan Skálafjørður Við Streymin Sundalagið norðan fyri Streymin Gátt Saltnesgrynnan Gátt   60m Kaldbaksfjørður Gátt 3 km Mynd 9.1 Myndin vísir dýpini á trimum føroyskum firðum, sum allir hava gátt við munnan. Grundað á kort frá Landsverkfrøðinginum. 158
159 Mynd 9.2 Saltinnihald á einum skurði inn gjøgnum Skálafjørð 30. juni   35,1   35,1 LAGBÝTI OG RÁK Á FIRÐUM Brakkvatnslagið Tað, sum serliga eyðkennir ein fjørð, er tað feska vatnið, sum rennur í hann. Sum greitt var frá í 2. kapitli, er sjógvur tyngri enn feskt vatn, og vit kundu tí kanska trúð, at tað feska vatnið legði seg oman á sjógvin og rak beint út úr fjørðinum; men so skjótt sum áirnar koma út á sjógv, blandast tað feska vatnið við sjógvin og ger eina blanding, sum vit nevna brakkvatn. Brakkvatn er ein blanding av sjógvi og feskum vatni, og blandilutfallið kann vera ymiskt. Í nógvum áarføri kunnu vit finna brakkvatn, sum er ógvuliga feskt; men í teimum føroysku firðunum er tað mesta brakkvatnið tó ikki nógv feskari enn sjógvur. Mynd 9.2 vísir eitt vanligt dømi frá Skálafirði. Niðarlaga í fjørðinum er nakað sama saltinnihald sum í sjónum uttanfyri, henda dagin umleið 35,1. Ovast í fjørðinum var sjógvurin nakað feskari og kom niður um 34,8 innarlaga í fjørðinum. At sjógvurin er feskastur inni í botninum er ikki løgið. Tað er kanska løgnari, at munurin ikki er størri. Vit kundu væntað, at tað ovasta lagið varð saltari, jú nærri vit komu munnanum; men tað er ikki tað vanliga. Vanliga er, sum mynd 9.2 vísir, ovast eitt lag við mestsum jøvnum saltinnihaldi, sum gongur gjøgnum tað mesta av fjørðinum. Hetta lagið nevni eg brakkvatnslagið. Allarinnast í botninum er sjógvurin ofta nakað feskari enn longri úti; men tað er vanliga eitt lítið øki, og gjøgnum restina av fjørðinum broytist saltinnihaldið lítið, so leingi vit ikki koma 159
160 3 176 m av brakkvatni við 34, m av sjógvi við 35,1 Brakkvatnslag Botnur 3 1 m av feskum vatni Áir Mynd 9.3 Lagbýtið í einum vanligum firði og tað estuarina rákið. Uttast vinstrumegin sæst sum dømi, hvussu nógvur sjógvur verður drigin inn í sjólagið og førdur út úr brakkvatnslagnum við hvørjum rúmmetri av feskum vatni, tá saltmunurin millum bæði løgini er 0,2 sum á mynd 9.2. heilt nær áum. Hetta má merkja, at blandingin millum áarvatnið og sjógvin hendir beint, sum áin kemur á sjógv. Í einum lítlum øki uttan fyri ánna blandast sjógvur og vatn til brakkvatn, sum síðan ferðast út úr fjørðinum við nógv veikari blanding millum brakkvatnið og sjógvin í neðra. Áir eru tó ikki bara inni í botninum. Vanliga koma eisini nógvar áir frá síðunum, so øll blandingin er ikki innast. Ein vanligur fjørður kann sostatt í høvuðsheitum býtast sundur í tvey løg, sum víst á mynd 9.3. Ovast er eitt brakkvatnslag og undir tí eitt lag við næstan óblandaðum sjógvi. Hetta niðara lagið kunnu vit nevna sjólagið. Í føroyskum firðum hevur brakkvatnslagið vanliga lítið av feskum vatni í sær, og vanliga er lítil munur í saltinnihaldi millum brakkvatnslagið og sjólagið. Samansetingin av brakkvatnslagnum Á mynd 9.2 er brakkvatnslagið umleið 0,2 feskari enn sjógvurin í neðra. Hetta fáa vit við at blanda hvønn rúmmetur av feskum vatni við 175 rúmmetrar av sjógvi. Í hesum førinum kom sostatt minni enn 1% av brakkvatninum beinleiðis úr áunum. Hetta kann skifta nakað; men sjáldan eru meir enn 3% av feskum vatni í brakkvatnslagnum, uttan í nánd av har ið áir renna út í fjørðin. Tað kann eisini vera ymiskt, hvussu yvirgongdin er millum brakkvatnslagið og sjólagið. Viðhvørt kann hon vera hvøss (sum á mynd 2.8). Aðrar tíðir kann yvirgongdin vera líðandi, so at tú hevur ilt við at seta eitt fast mark. Vindur hevur her nógv at siga, tí nógvur vindur hevur lyndi til at gera eitt væl blandað brakkvatnslag, sum er týðiliga skilt frá sjólagnum. 160
161 Mynd 9.4 Tað estuarina rákið í einum firði verður ávirkað av Coriolis-kraftini, soleiðis at streymurin er harðastur, har sum hann hevur landið á høgru síðu (á norðaru hálvu). Estuarint rák Hetta lagbýtið hevur við sær, at eitt serligt rák tekur seg upp inni á firðunum (mynd 9.3). Brakkvatnslagið má sum heild reka út úr fjørðinum; annars hevði hann gjørst feskari og feskari; men við hvørjum rúmmetri av feskum vatni, sum fer út við brakkvatnslagnum, fylgja allir teir rúmmetrarnir av sjógvi, sum eru blandaðir upp í brakkvatnslagið. Taka vit dømið frá mynd 9.3, so fara 175 rúmmetrar av sjógvi út úr fjørðinum saman við hvørjum rúmmetri av feskum vatni. Hesin sjógvurin, sum fer út við brakkvatnslagnum, má tó eisini koma inn í fjørðin onkustaðni, og tað má vera í sjólagnum. Tað feska vatnið, sum kemur í fjørðin, ger sostatt tað, at sjógvur verður sogin inn í fjørðin í sjólagnum og verður førdur út aftur, blandaður við feskvatninum í brakkvatnslagnum. Og hetta estuarina rákið, sum tað nevnist, kann lættliga flyta meira enn 100 ferðir so nógvan sjógv inn og út úr fjørðinum sum mongdin av feskum vatni. Heilt so einfalt sum mynd 9.3 er tað tó ikki. Sum so manga aðrastaðni kemur eisini her Coriolis-kraftin (mynd 4.9) uppí. Hon ger tað, at bæði rákið inn í fjørðin og rákið út halda seg inn móti landinum høgrumegin. Tí er mynd 9.4 rættari enn mynd 9.3, og viðhvørt kann tað enntá reka inn øðrumegin og út hinumegin í sama lagi. Hetta er ymiskt, alt eftir skapinum á fjørðinum, og hvussu nógv feskt vatn rennur í hann. Aftrat hesum kemur ávirkanin frá sjóvarfalli og vindi. Um tað fløðir, so má meiri sjógvur inn í fjørðin fyri at kunna lyfta vatnskorpuna upp, og øvugt tá tað fjarar. Sjóvarfallið ger tí eitt regluligt inn- og útrák í fjørðinum; men fleiri av okkara mest eyðkendu firðum hava lítlan mun á flóð og fjøru og verða tí lítið merktir av sjóvarfalli. Øðrvísi er tað við vindinum. Í hørðum vindi dregur hann vatnskorpuna við sær. Skapið á lendinum kring fjørðin og ættin avgera, hvønn veg vatnskorpan, og t.v.s. brakkvatnslagið, verður drigið. Vindur kann saktans gera eitt rák, sum gongur beint móti tí estuarina rákinum og vinnur á tí. Hetta gongur tó bara eina tíð. Tí, so leingi sum áir renna í fjørðin, má tað feska vatnið sleppa út úr honum. Vindurin kann halda brakkvatnslagnum inni eina tíð og hevur nógv at siga fyri rákið tann einstaka dagin; men í langa tíð flytur tað estuarina rákið sjógv inn í neðra og brakkvatn út í erva. HAVIÐ
162 Útskifting, dálking, gróður Eitt, sum hevur stóran týdning bæði fyri dálking og lívið inni á einum firði, er útskiftingin. Ein fjørður, sum er lítil og hevur nógv rák bæði inn í seg og út úr sær, hevur góða útskifting. Ein sovorðin fjørður tolir at fáa meiri av dálkandi tilfari í seg enn ein, sum hevur vánaliga útskifting, tí góð útskifting skolar skjótari tey dálkandi evnini út úr fjørðinum. Góð útskifting gevur eisini øktan gróður. Sjógvurin, sum kemur inn í fjørðin við sjólagnum, hevur ofta nógv tøðevni í sær. Uttan fyri fjørðin eru tey ikki før fyri at geva nógvan gróður, tí blandingin er so nógv, at algurnar (planturnar) alla tíðina verða blandaðar niður á stórt dýpi, har tað er myrkt (mynd 2.10 í miðjuni). Tá tøðevnini verða flutt inn í fjørðin og blandað upp í brakkvatnslagið, koma tey hinvegin upp í eitt lag (mynd 2.10 høgrumegin), sum er ljóst, og har algurnar vanliga ikki so skjótt verða blandaðar burtur úr lagnum. Tað estuarina rákið í einum firði virkar tí somuleiðis sum upprák (mynd 4.13) við at flyta nýggj tøðevni til eitt lag, sum hevur góðar umstøður til gróður, tá ljóst er á vári og sumri. At algurnar eisini fáa gagn av hesum, síggja vit av, at brakkvatnslagið ofta hevur lítið av tøðevnum í sær, tá tað rekur út úr fjørðinum (mynd 2.12). Inni á onkrum firðum er mátað meira enn dupult so nógv av algum sum nakra aðrastaðni í føroyskum havøki. Útskiftingartíð Tað ber til at seta tøl á útskiftingina. Á Skálafirði rúma teir ovastu 30 metrarnir (tað, sum er oman fyri gáttina) tilsamans umleið 330 milliónir rúmmetrar. Í miðal reka umleið 25 milliónir rúmmetrar inn og út úr fjørðinum hvønn dag. Tað tekur tí í miðal 13 (330/25) dagar at skifta teir ovastu 30 metrarnar av Skálafjørðinum út. Miðalútskiftingartíðin fyri henda ovasta partin av Skálafirði er sostatt knappar tvær vikur; men sjálvandi liggja summir partar av fjørðinum verri fyri og verða spakuligari skiftir út enn aðrir. GÁTTARFIRÐIR Tað, sum er sagt í erva, er galdandi fyri allar vanligar firðir. Í 162
163 Mynd 9.5 Tað estuarina rákið í einum gáttarfirði vetur (vinstrumegin) og summar (høgrumegin). Umframt tey bæði ovaru løgini kemur viðhvørt eitt læst botnlag, har kaldur sjógvur frá vetrinum verður liggjandi um summarið og kanska út á heystið. Brakkvatnslag Vetur Brakkvatnslag botnlag Summar summum firðum eru haraftrat nøkur serlig viðurskifti, sum minka um útskiftingina niðast í fjørðinum. Hetta eru teir sonevndu gáttarfirðirnir. Ein gáttarfjørður er ein fjørður, sum hevur eina grynnu uttarlaga á fjørðinum, og er djúpari longri inni. Ein sovorðin fjørður kann viðhvørt læsast um summarið. Um veturin hevur ein gáttarfjørður vanliga nakað sama rák sum aðrir firðir. Brakkvatnslagið rekur út í erva, og sjólagið rekur inn í neðra. Og sjálvt um rákið kann vikna niðureftir, so er vanliga eitt rák heilt niður móti botni um veturin (mynd 9.5 vinstrumegin). Tá tað líður nakað út á várið, hitnar sjógvurin uttan fyri fjørðin tó. Tá verður hann lættari enn tann kaldari sjógvurin, sum liggur innan fyri gáttina í fjørðinum. Sjógvurin, sum kemur inn við sjólagnum, er tí ikki nóg tungur til at fara heilt niður á botn. Sjógvurin, sum kemur inn, heldur sær tí hampiliga grunt, meðan tann kaldi sjógvurin, sum var í fjørðinum, verður liggjandi í einum læstum botnlagi niðast í fjørðinum (mynd 9.5 høgrumegin). Skálafjørðurin er eitt dømi um ein føroyskan gáttarfjørð, har botnlagið vanliga verður læst um mai juni hvørt ár. Á mynd 9.2 sóu vit saltinnihaldið á Skálafirði tann 30. juni Mynd 9.6 vísir hitan á fjørðinum sama dag, og tað sæst, at sjógvurin í botnlagnum var meira enn 1 C kaldari enn tann sjógvurin, sum kom inn um gáttina. Hetta er eitt týðiligt tekin um, at botnlagið á fjørðinum hevur verið læst, og at tað er»gamal«sjógvur, sum er í botnlagnum. Aðrastaðni, t.d. úr Noregi, vita vit um gáttarfirðir, har botnlagið er læst í áravís. Í Føroyum snýr tað seg ongantíð um meir enn mánar, tí út á heystið kólnar sjógvurin uttan fyri fjørðin, samtíðis sum vindur er við til at blanda hita niður í botnlagið inni í fjørðinum. Ein læsing í nakrar mánar kann tó eisini vera álvarslig, tí deyðar algur og dýr, skarn og burturkast frá fólki hevur lyndi til 163
164 Mynd 9.6 Hiti á einum skurði gjøgnum Skálafjørð 30. juni 1988 (sama dag sum saltmátingarnar á mynd 9.2). Dýpi (m)  11 at hópa seg upp niðri í botnlagnum. Deyðar verur og annað lívrunnið tilfar rotnar, og rotingin brúkar oxygen (ilt, súrevni). Oxygenið verður tikið úr sjónum; men hann hevur vanliga ikki meira enn eini 10 milligramm av oxygeni í hvørjum litri (2. kapittul). Tí kann rotingin brúka ein stóran part av oxygeninum úr sjónum í einum læstum botnlagi (mynd 2.11). Eitt minstamát av oxygeni er ein fortreyt fyri, at fiskur og flestu onnur djór kunnu liva í sjónum. Um onki oxygen er í sjónum, kann tað haraftrat gerast hydrogensulfid (H 2 S), og tað er beinleiðis eitrandi. Gáttarfirðir, sum fáa eitt læst botnlag, eru tí frá natúrini viðbreknir. Lívrunnin dálking frá kloakkum, flakavirkjum ella alibrúkum, sum endar í einum læstum botnlagi, økir um rotingina. Um botnlagið frammanundan er um at vera tømt fyri oxygen, so kann sjálvt lítil dálking vera tað, sum ger munin og drepur stóran part av djórunum niðri við botn. NAKRIR FØROYSKIR FIRÐIR Skálafjørðurin Skálafjørðurin er, sum fyrr nevnt, ein týðiligur gáttarfjørður (mynd 9.1) við eini umleið 30 metra djúpari gátt (Saltnesgrynnan) stutt frá munnanum. Innan fyri gáttina er fjørðurin djúpari enn 40 metrar næstan heilt inn, og tvey dýpi eru umleið 70 metrar djúp. 164
165 Í miðal er brakkvatnslagið á Skálafirði um 12 metrar tjúkt, og saltinnihaldið í tí er beint undir 34,8. Hetta svarar til, at nakað meir enn hundrað rúmmetrar av sjógvi eru blandaðir upp í hvønn rúmmetur av feskum vatni í brakkvatnslagnum. Coriolis-kraft á Skálafirði Streymmátingar hava váttað, at Skálafjørðurin sum heild er drivin av estuarinum ráki; men at Coriolis-kraftin ávirkar streymin nógv. Hetta sæst á mynd 9.7, sum vísir streymin á fýra ymiskum støðum á 25 metra dýpi, t.v.s. niðri í sjólagnum. Vit síggja eitt týðiligt innrák í miðjuni og á eystaru síðu av fjørðinum, men útrák fram við vestara landinum. Viðhvørt vendir streymurin í styttri tíð, og kanningar hava víst, at hetta hevur samband við vindin. Tá harður vindur liggur inn gjøgnum fjørðin (landsynningur), verður brakkvatnslagið togað við inneftir, og tá hevur sjólagið ofta lyndi til at venda og reka út úr fjørðinum eina tíð. Mynd 9.7 Streymurin á 25 metra dýpi (t.v.s. niðri í sjólagnum) á fýra ymiskum støðum á Skálafirði. Støðini eru merkt við reyðum ringum, og tær reyðu linjurnar eru PVD-tekningar (mynd 4.22), sum vísa streymin. Teir grønu ringarnir vísa mánaðarskifti. Longdarmátini fyri PVD-tekningarnar eru ikki tey somu sum fyri kortið. Øll tey ár, har vit hava mátingar frá Skálafirði um summarið, hevur sjógvurin niðast við botn verið væl kaldari enn sjógvurin á 30 metra dýpi (mynd 9.6). Hetta er tekin um læsing, og alt bendir á, at Skálafjørðurin verður læstur hvørt vár. Mynd 9.8 vísir munin millum hitan á 25 metra dýpi og hitan stutt oman fyri botn frá mai til oktober Tíðliga í juni hetta árið øktist hitamunurin sum tekin um, at botnlagið var læst, og læsingin helt sær nakað inn í oktober mána. Hetta hevur so eisini við sær, at oxygeninnihaldið í sjónum niðri í botnlagnum minkar. Vit hava ongar mátingar frá Skálafirði, har alt oxygenið var burturi; men viðhvørt hevur tað verið ógvuliga nær við. Mynd 9.9 vísir eitt dømi, har bara eini 2 3% av oxygeninum vóru eftir niðri við botn á Skálafirði. Í veruleikanum var tann niðasta mátingin nakrar metrar yvir botni, og tað er ikki óhugsandi, at alt oxygenið var brúkt allarniðast. Tað vísir seg at vera ymiskt, nær botnlagið læsist hvørt árið, og hvussu leingi tað varir. Men eisini er tað ymiskt, hvussu væl læsingin virkar. Tað sæst á mynd 9.8, at sjógvurin niðri við botn hitnar undir læsingini. Hetta kemur frá heitari sjógvi, sum verður blandaður niður úr erva, og tann blandingin vísir seg at veksa, tá nógvur vindur er. Tíðliga í september sæst 165
166 Hiti ( C) Mynd 9.8 Hitin á umleið 25 metra dýpi (tann reyða linjan) og á umleið 65 metra dýpi (tann bláa linjan) inni á Skálafirði gjøgnum summarið Hitamunurin millum bæði dýpini er vístur við loddrøttum linjum. 7 6 Mai Juni Juli Aug Sept Okt eitt lop í hitanum á 65 metra dýpi, og tað kom helst frá einum stormi. Umframt at blanda varma niðureftir ger nógvur vindur eisini tað, at hann blandar oxygen niður í botnlagið. Tey árini, tá nógvur vindur er um summarið, er minni vandi fyri oxygentroti í botnlagnum. Mátingar av oxygeninnihaldi á Skálafirði eru gjørdar í nógv ár, og tær vísa eisini mun millum tey ymisku árini; men oxygeninnihaldið í botnlagnum tykist tó hvørt ár at minka frá vári til seint á sumri ella út á heystið, sum tað sæst á mynd Mynd 9.10 bendir tó eisini á eina broyting yvir longri tíð. Tær eldru mátingarnar vísa yvirhøvur hægri oxygenmongd í botnlagnum enn tær seinnu mátingarnar frá somu árstíð. Hetta kundi bent á, at oxygennýtslan í botnlagnum er økt, og tað er natúrligt at spyrja, um ein sovorðin øking kann stava frá fólki, t.v.s. er dálking. Eitt yvirlit yvir tilføringina av rotandi, lívrunnum evnum til botnlagið á Skálafirði varð gjørt fyri 1986 og Úrslitið sæst á mynd Tey rotandi evnini í botnlagnum kunnu vera natúrlig lívrunnin evni, sum koma uttan úr fjørðinum, ella lívrunnin evni, sum stava frá fólki. Tann mesti parturin (72%) av teimum lívrunnu evnunum í botnlagnum stavar tó frá gróðri á fjørðinum; men eisini gróðurin kemur bæði frá náturligum keldum og frá dálking. Hetta er tí, at gróðurin er bundin av tilføringini av tøðevnum, og tey kunnu koma uttanífrá, t.v.s. eru natúrlig; ella tey kunnu koma frá fólki, t.v.s. sum dálking. Leggja vit saman, fáa vit, at 75% av allari oxygennýtsluni í botnlagnum hesa tíðina vóru av natúrligum uppruna, og 25% 166 Dýpi (m) Oxygeninnihald (milligramm í hvørjum litri) Mynd 9.9 Oxygeninnihald á ymsum dýpum á Skálafirði og á Kaldbaksfirði tann 13. september 1998.
167 Mynd 9.10 Samlaða mongdin av oxygeni (í tonsum) undir 50 metra dýpi á Skálafirði ymisk ár, har mátingar hava verið gjørdar. Mátingar frá sama ári eru bundnar saman við linjum, sum undan 1985 eru grønar og aftan á tað eru reyðar. Tølini eru árstøl fyri mátingunum. Mongdin av oxygeni undir 50 metra dýpi (tons) Apríl Mai Juni Juli Aug Sept Okt stavaðu frá dálking, serliga frá alibrúkum á fjørðinum. Spurningurin er so, um ein sovorðin øking kann síggjast aftur í oxygeninnihaldinum. Mynd 9.12 vísir nakrar útrokningar av, hvussu oxygeninnihaldið kann broytast gjøgnum summarið undir ymsum umstøðum. Á mynd 9.12 er allan vegin roknað við, at botnlagið var læst 1. mai. Í stillum árum við lítlum vindi (t.d. í 1986) er lítil blanding. Sjógvurin niðri við botn verður tá næstan tømdur fyri oxygen við Mynd 9.11 Tilføringin av rotandi lívrunnum evnum til botnlagið á Skálafirði kemur bæði uttanífrá sum natúrlig tilføring og sum dálking frá fólki og virksemi. Umframt beinleiðis tilføring av lívrunnum evnum geva tøðevni møguleikar hjá algum at gera lívrunnin evni inni á fjørðinum, sum fyri part enda í botnlagnum. Tølini eru frá eini uppgerð, sum Heilsufrøðiliga Starvsstovan gjørdi, fyri tíðarskeiðið frá apríl til september í Natúrlig tøð 14% 61% 11% 14% Tøð frá dálking Alibrúk Frá virkjum og fólki Tøðevni Lívrunnin evni 167
168 Oxygeninnihald (milligramm í hvørjum litri) Baldrut og dákað ár Stilt og ódálkað ár»vandamark«stilt og dálkað Stilt og ár dupult dálkað ár Mai Juni Juli Aug Sept Mynd 9.12 Útrokningar av oxygeninnihaldi niðri við botn á Skálafirði eitt»stilt«ár (1986) og eitt baldrut ár við meiri vindi (1989). Fyri 1986 er gongdin roknað út bæði við tí tilføring av rotandi evnum, sum veruliga var (merkt»stilt og dálkað«), við 25% minni tilføring (t.v.s.»stilt og ódálkað«) og við 25% meiri tilføring (t.v.s.»stilt og dupult dálkað«). Tann bláa linjan vísir»vandamarkið«, 2 milligramm av oxygeni í hvørjum litri av sjógvi. tí dálking, sum var í (»Stilt og dálkað ár«á mynd 9.12). Onnur ár, tá veðrið er meira baldrut (t.d. í 1989), kemur oxygeninnihaldið við botn ongantíð so langt niður, sjálvt um dálkingin er tann sama (»Baldrut og dálkað ár«á mynd 9.12). Sum nevnt verður tað mett, at umleið ein fjórðingur av oxygennýtsluni í stavaði frá dálking. Draga vit hetta frá, verður oxygennýtslan minni, og oxygeninnihaldið hevði tá ikki minkað so nógv sjálvt í stillum árum, sum tann grøna linjan á mynd 9.12 vísir (»Stilt og ódálkað ár«). Ofta verður eitt oxygeninnihald um 2 milligramm í hvørjum litri av sjógvi sett sum mark fyri, nær djóralívið fær skaða, og tað sæst, at í 1986 var dálkingin eftir øllum at døma grundin til, at fjørðurin fór um hetta markið. Hetta dømi vísir, at tá ein fjørður frá natúrini liggur so nær at einum vandamarki, sum Skálafjørðurin ger, so kann dálking gera stóran mun, sjálvt um hon er minni enn tann natúrliga tilføringin av rotandi evnum. Mynd 9.12 vísir eisini eina hugsaða gongd, um dálkingin í 1986 hevði verið dupult so stór, sum hon var (»Stilt og dupult dálkað ár«á mynd 9.12). Tá hevði sjógvurin niðast við botn eftir hesum útrokningunum verið tómur fyri oxygen í einar tveir mánar. Kaldbaksfjørður Kaldbaksfjørður líkist í nógvar mátar Skálafirði við einum brakk- 168
169 Mynd 9.13 Saltinnihald á einum skurði inn gjøgnum Kaldbaksfjørð tann 24. apríl   35,   35,1 vatnslagi (mynd 9.13), sum í miðal tykist at vera nakað grynri (um 10 metrar tjúkt) og nakað feskari (umleið 34,7 ). Á Kaldbaksfirði hava vit mátað streymin niðri í sjólagnum á tveimum støðum, sum bæði lógu nær tí norðara landinum (mynd 9.14). Sum væntandi var, rak sjógvurin sum heild inn í fjørðin á báðum støðum. Brakkvatnslagið á Kaldbaksfirði tykist at skiftast skjótari út enn á Skálafirði við eini miðalútskiftingartíð undir eina viku. Kaldbaksfjørður hevur eisini eina gátt úti við munnan (mynd 9.1); men hon er nógv minni týðilig enn á Skálafirði. Dýpið á gáttini liggur um 40 metrar, men fjørðurin innan fyri gáttina fer niður um 60 metra dýpi. Hóast tað, so verður botnlagið á Kaldbaksfirði regluliga læst um summarið. Tað, at gáttin ikki røkkur so langt upp um dýpið innanfyri, er helst ein av grundunum til, at læsingin ikki virkar so væl sum á Skálafirði. At so er, sæst á mynd 9.15, sum samanber upphitingina av botnlagnum á Skálafirði, Kaldbaksfirði og Sunda- Mynd 9.14 Streymurin á tveimum ymiskum støðum á Kaldbaksfirði, á ávikavist 20 og 28 metra dýpi (t.v.s. niðri í sjólagnum). Støðini eru merkt við reyðum ringum, og tær reyðu linjurnar eru PVD-tekningar (mynd 4.22), sum vísa streymin. Teir grønu ringarnir vísa mánaðarskifti. Longdarmátini fyri PVD-tekningarnar eru ikki tey somu sum fyri kortið. 169
170 lagnum norðan fyri Streymin í Tað sæst, at botnlagið hitnaði væl skjótari á Kaldbaksfirði enn á Skálafirði, sum er tekin um, at blandingin úr erva er harðari. Eisini er upphitingin í dýpinum á Kaldbaksfirði minni reglulig við lopum, sum helst stava frá einstøkum stormum. Hetta kundi bent á, at Kaldbaksfjørður kanska er minni viðbrekin enn Skálafjørður, og tað er hann helst eisini vanliga. Mynd 9.9 vísir eina máting av oxygeninnihaldi á Kaldbaksfirði í september Niðasta mátingin vísti 2,4 milligramm av oxygeni í hvørjum litri av sjógvi. Hetta er tað minsta, vit hava mátað á Kaldbaksfirði; men tað sæst at vera væl oman fyri oxygeninnihaldið niðri við botn á Skálafirði sama dag. Sovorðnar sammetingar kunnu tó snýta. Tað, at botnlagið er tynri á Kaldbaksfirði enn á Skálafirði, gevur meiri blanding; men blandingin er bundin at veðrinum, og okkurt bendir á, at í liggjandi góðveðri kann botnlagið á Kaldbaksfirði tømast skjótari fyri oxygen enn á Skálafirði. Grundin er tann, at oxygennýtslan fyrst og fremst er á sjálvum botninum; men oxygenið verður tikið úr sjónum í botnlagnum. Tað, at botnlagið á Kaldbaksfirði er so tunt, ger, at hvør fermetur (kvadratmetur) av botni hevur færri rúmmetrar (kubikkmetrar) av sjógvi uppi yvir sær við oxygeni í. Um oxygennýtslan í hvørjum fermetri av botni er tann sama, og blandingin úr erva er lítil, so tømist botnlagið skjótari fyri oxygen, jú tynri tað er. Hiti ( C) Sundalagið n.f.s. Kaldbaks- fjørður Skálafjørður Juni Juli Aug Sept Okt Mynd 9.15 Hitin stutt yvir botni á Skálafirði, Kaldbaksfirði og Sundalagnum n.f.s. gjøgnum summarið Sundalagið Sundalagið verður vanliga fatað sum eitt sund heldur enn ein fjørður; men tað er so grunt við Streymin (mynd 9.1), at vit í nógvar mátar kunnu síggja Sundalagið sum tveir firðir. Vit fara serliga at hyggja at tí norðara partinum, sum verður nevndur Sundalagið norðan fyri Streymin (stytt til»sundalagið n.f.s.«). Hesin norðari parturin hevur eina grunna gátt úti fyri Eiði og er tí kanska tann mest týðiligi gáttarfjørðurin í Føroyum (mynd 9.16). Líka sum Skálafjørður og Kaldbaksfjørður hevur eisini Sundalagið n.f.s. eitt týðiligt brakkvatnslag. Tað er í miðal um einar 13 metrar tjúkt við miðalsaltinnihaldi umleið 34,75. Vit kundu kanska væntað, at hetta lagið rak norður úr sundinum, og at eitt sjólag rak suðureftir niðri undir tí. Brakkvatnslagið er tó djúpari 170
171 Mynd 9.16 Saltinnihald á einum skurði frá Streyminum norður gjøgnum Sundalagið tann 15. juni   35,   35,0 13 m 9 m 9 m Mynd 9.17 Streymurin á 9 metra dýpi á tveimum støðum (teir báðir syðru reyðu ringarnir) og á 13 metra dýpi á einum staði (tann norðasti reyði ringurin) í Sundalagnum norðan fyri Streymin. Tær reyðu linjurnar eru PVD-tekningar (mynd 4.22), sum vísa streymin. Teir grønu ringarnir vísa mánaðarskifti. Longdarmátini fyri PVD-tekningarnar eru ikki tey somu sum fyri kortið. enn gáttirnar í báðum endunum, og tí kunnu vit ikki so væl tosa um eitt sjólag. Haraftrat hevur Sundalagið n.f.s. í mun til hinar báðar firðirnar stóran mun á flóð og fjøru. Sjóvarfallið flytur tvær ferðir um dagin nógvan sjógv inn um Eiðisgrynnuna (tann norðara gáttin). Hesin sjógvur verður blandaður við vatni úr áum og sjógvi í brakkvatnslagnum. Sundalagið n.f.s. hevur tí ikki líka týðiligt estuarint rák sum Skálafjørður og Kaldbaksfjørður. Aftrat tí kemur, at tað rekur suður gjøgnum Streymin á flóð og norður á fjøru. Hetta ger eitt nettorák suður gjøgnum Streymin. Alt hetta bendir sostatt á, at brakkvatnslagið sum heild rekur suður gjøgnum Sundalagið n.f.s., og streymmátingar stuðla hesum. Mynd 9.17 vísir rákið frá trimum streymmátingum, sum hava ligið í brakkvatnslagnum ella á markinum millum tað og tann djúpara sjógvin. Fram við tí vestara landinum var rákið á 9 metra dýpi sum heild suðureftir. Eystarumegin var veikari suðurrák ella norðurrák, sum væntandi var av Coriolis-kraftini. Sjóvarfall og rák geva eisini brakkvatnslagnum eina hampiliga góða útskifting við miðalútskiftingartíð undir eina viku. Tað, at gáttirnar í báðum endum eru so grunnar, kundi kanska fingið okkum at hildið, at Sundalagið n.f.s. líktist meiri Skálafirði enn Kaldbaksfirði, tá tað snýr seg um læsing av botnlagi og oxygentrot. Mynd 9.15 bendir tó á tað beint øvuta. Í 1985 hitnaði botnlagið á Sundalagnum n.f.s. umleið líka skjótt sum á Kaldbaksfirði, men væl javnari. Helst er grundin tann, at Sundalagið n.f.s. merkir sjóvarfallið nógv meir enn hinir báðir firðir- 171
172 Hiti ( C) Mai Hiti á 59 metra dýpi Hiti á 25 metra dýpi Oxygeninnihald á 55 metra dýpi Juni Juli Aug Sept Okt Oxygeninnihald (milligramm í hvørjum litri) Mynd 9.18 Hiti á 25 metra dýpi (tann reyða linjan) og á 59 metra dýpi (tann bláa linjan) í Sundalagnum n.f.s. gjøgnum summarið Tær loddrøttu linjurnar vísa hitamunin. Tann grøna linjan vísir oxygeninnihald á 55 metra dýpi (5 metrar yvir botni). nir. Sjóvarfalsstreymur ger eyka røring í sjógvin og eyka blanding millum botnlagið og sjógvin í erva. Hetta vísir seg eisini í oxygeninnihaldinum niðri við botn. Vit hava ongar mátingar frá Sundalagnum, sum vísa minni enn 4 milligramm av oxygeni í hvørjum litri av sjógvi (mynd 9.18); men færri mátingar eru tó gjørdar har enn á hinum báðum firðunum. OXYGENTROT Á FØROYSKUM GÁTTARFIRÐUM Sum tað skilst, eru allir teir tríggir firðirnir á mynd 9.1 viðbreknir, tí at botnlagið læsist í longri ella styttri tíð hvørt summar, tað vit vita. Hetta ávirkar alla dálking, sum kemur í hesar firðir; men serliga økir tað um vandan fyri oxygentroti niðri við botn, og at botnurin rotnar. Í sambandi við ta nógv øktu alingina tíðliga í 1980-árunum varð nógv arbeiði lagt í at kanna gongdina á hesum firðum. Kanningarnar eru viðgjørdar í bókini»fiskirannsóknir nr. 6«. Niðurstøðan var, at Skálafjørðurin tá var munandi ávirkaður av dálking, og at Kaldbaksfjørður og Sundalagið n.f.s. ikki áttu at fáa nógv meir av rotandi dálking, uttan at fylgt varð við gongdini. 172
173 10. Hav og lív Ein fullfíggjað lýsing av lívi í havinum krevur minst eina heila bók fyri seg sjálva, og tað er ikki endamálið við hesum kapitlinum. Eg skal heldur ikki royna at geva eina fullfíggjaða lýsing av sambandinum millum havið sjálvt og lívið í tí. Eisini tann spurningurin er nakað stórur og víðfevnandi, tí havið virkar alla tíðina inn á tær livandi verurnar upp á so ógvuliga nógvar ymiskar mátar. Í staðin fari eg fyrst at royna at lýsa ein einstakan, men ógvuliga týdningarmiklan, spurning; nevniliga, hvussu ymisk viðurskifti í havinum ávirka fortreytirnar fyri gróðri, t.v.s. plantugróðri í havinum. Gróður er fortreytin fyri øllum øðrum lívi í havinum; men ymiskar umstøður í havinum avgera, nær og hvar gróður verður, og hvussu nógvur. Hetta er høvuðsspurningurin í hesum kapitli, og hann verður viðgjørdur bæði alment og við serligum atliti at Føroyum. Aftrat tí kemur ávirkanin, sum rákið í sjónum kann hava á gýting hjá fiski. Tann spurningurin verður lýstur við tí føroyska toskinum sum dømi. Áðrenn vit fara undir hesar spurningar, mugu vit tó brúka nakrar fáar reglur til at viðgera lívið í sjónum alment. VISTSKIPANIN Í HAVINUM Sum á landi eru tær livandi verurnar í havinum bundnar at hvørji aðrari. Onkur etur onkra aðra og verður sjálv matur hjá tí triðju. Hetta sambandið millum tær livandi verurnar og millum tær og havið nevna vit vistskipanina (økosystemið). Taka vit alt við, er vistskipanin ein ógvuliga fløkt skipan; men tað ber til at býta hana sundur í meira einfaldar partar. Hetta er gjørt á mynd Plantur hava tann eginleikan, at tær kunnu taka ymisk ólív- 173
174 Ljós PLANTUR Mynd 10.1 Tær livandi verurnar í havinum kunnu grovt býtast sundur í plantur, dýr og bakteriur. Tær eru allar uppbygdar av lívrunnum evnum, sum planturnar hava gjørt úr ólívrunnum evnum við at brúka orku úr sólarljósi. Evnini ferðast í ringrás millum hesar ymisku partarnar av havsins vistskipan. BAKTERIUR runnin evni úr sjónum og byggja tey saman til lívrunnin evni. Til tað mugu planturnar brúka orku, og hon kemur vanliga úr ljósi. Hetta nevna vit gróður. Dýr hava ikki henda eginleikan, og tey kunnu tí bara lívbjarga sær við at taka tey lívrunnu evnini frá øðrum, annaðhvørt við at eta plantur ella við at eta onnur dýr. Í síðsta enda er allur tann matur, sum dýrini fáa, komin frá plantum við gróðri. Gróðurin av havsins plantum er tí grundarlagið undir mestsum øllum øðrum lívi í havinum, og hann leggur fortreytirnar fyri, hvussu nógv lív kann vera í einum øki. Men plantugróður kann bara vera, um planturnar fáa tey røttu ólívrunnu evnini. Tær kunnu ikki byggja tey lívrunnu evnini burtur úr ongum. Grundarsteinarnir mugu finnast í sjónum í einum formi, sum planturnar kunnu upptaka. Tí er rotingin eisini ein avgerandi partur av skipanini (mynd 10.1). Tá dýr og plantur doyggja, rotna tey. Tað, sum tá hendir, er, at bakteriur í sjónum bróta tey lívrunnu evnini niðuraftur, sum planturnar bygdu upp. Tað sama hendir við skarni, sum dýrini og planturnar lata út í sjógvin. Rotbakteriurnar niðurbróta skarn og deyðar verur til ólívrunnin evni aftur, og høvdu tær ikki verið, so høvdu planturnar ikki havt hesi evni í tí rætta forminum. Rotingin fullfíggjar sostatt ringrásina í mynd 10.1 og treytar, at lívið kann halda fram, so leingi sum ljós kemur til uttanífrá. 174
175 Lívsins ringrás Mynd 10.1 kann lesast sum ein ringrás hjá atomum. Taka vit sum dømi eitt kolatom, so ferðast tað gjøgnum hesa ringrásina. Eina tíð kann tað t.d. saman við tveimum oxygenatomum vera bygt inn í eitt koldioxid (CO 2 ) mýl, sum er eitt ólívrunnið evni. So verður tað upptikið í eina plantu, sum byggir tað inn í okkurt størri mýl, eitt protein kanska. Okkurt dýr etur plantuna og tekur proteinmýlið inn í seg. Dýrið verður etið av øðrum dýrum, og hetta kolatomið ferðast kanska gjøgnum nógv dýr og er kanska bygt inn í nógv ymisk mýl. At enda bróta bakteriur tey stóru og samansettu lívrunnu mýlini niðuraftur í smærri eindir, og hetta kolatomið endar aftur í einum koldioxidmýli. So kann ringrásin halda fram. Ringrásin er sjálvandi ikki fullfíggjað. Tá vit taka ein fisk úr havinum og eta hann, upptaka vit tað lívrunna tilfarið. Kolatomini og øll hini hvørva tá eina tíð úr havsins vistskipan; men tá vit doyggja ella lata tilfarið úr okkum sum skarn, kemur tað inn í eina vistskipan á landi. Tað kann kanska ferðast gjøgnum fleiri lið av plantum og dýrum; men nógv av tí endar aftur í havinum; skolað út av áum. FORTREYTIRNAR FYRI GRÓÐRI Í HAVINUM 0,1 mm Mynd 10.2 Nøkur dømi um ymisk sløg av plantuplanktoni, sum ofta eru at síggja í føroyskum sjógvi. Myndin er vaksin nakað meir enn 200 ferðir. Mestsum alt lív í havinum er grundað á plantugróður, og tí er tað ógvuliga avgerandi at vita, hvat krevst fyri at fáa gróður í einum ávísum øki á havinum. Á landi kemur so at siga allur gróðurin frá plantum, sum veksa á jarðarskorpuni og eru so stórar, at tú sært tær við berum eygum. Í havinum eru eisini plantur, sum minna um tær. Tað er tarin, sum veksur fram við strendurnar; men tari finst bara so nær við land, at ljósið røkkur niður á botn. Hetta er eitt so lítið øki, at vanligur tari munar ógvuliga lítið til gróðurin. Tað allarmesta av gróðri í havinum stavar tvørturímóti frá nøkrum ógvuliga smáum plantum, sum ofta verða nevndar plantuplankton (plantuæti). Tær hoyra til ein plantubólk, sum nevnist algur, og eg fari mest at brúka tað navnið. Hesar smáu algur sita vanliga ikki fastar á botni; men tær reka, har sum streymurin ber tær (mynd 10.2). Summar av teimum kunnu í 175
176 Mynd 10.3 Algur nørast við at býta seg sundur (tann ovasta tekningin). Um vit hugsaðu okkum, at ongar algur doyðu, og gróðrarlíkindini vóru góð, kundi ein alga eftir seks døgum havt nørt seg til meira enn 60 nýggjar algur (tann niðara røðin av tekningum). 1. dag 2. dag 3. dag 4. dag 5. dag 6. dag 7. dag ávísan mun stýra rørsluni upp og niður; men sum heild eru tað rørslurnar í havinum, sum avgera, hvar algurnar fara. Hetta er tað, sum liggur í orðinum plankton. Ofta verður orðið æti brúkt í staðin fyri plankton; men æti verður eisini brúkt um aðrar verur. Nebbasild verður t.d. vanliga roknað sum æti; men nebbasild er ikki plankton, tí hon svimur sjálv. Orðið æti kann tí lætt misskiljast, og eg brúki yvirhøvur orðið plankton í staðin. Munur millum land og hav Frá landi eru vit von við at síggja grasið spíra um várið og so veksa seg síðari og síðari gjøgnum summarið, uttan at talið av grasstráum økist so ógvuliga nógv. Tær smáu algurnar í havinum eru øðrvísi. Algur nørast við at býta seg sundur, og tá gróður kemur í sjógvin, er tað tí, at talið á algum økist í stórum. Undir góðum umstøðum kann ein alga býta seg sundur í tvær nýggjar algur eftir einum degi. Hvør av teimum báðum býtir seg næsta dagin o.s.fr. (mynd 10.3). Um vit hugsaðu okkum, at ongar algur doyðu, hevði tann eina algan eftir 10 døgum býtt seg sundur í túsund nýggjar og eftir 20 døgum í eina millión algur. 176
177 Ljós Sum eg fleiri ferðir havi nevnt, mugu algurnar hava ljós, fyri at nakar gróður skal vera. Í 3. kapitli hugdu vit at ljósi í havinum og sóu, at tað bara er tann ovasti parturin av havinum, sum hevur nóg mikið av ljósi til gróður. Hvussu djúpt ljósið er nóg sterkt til gróður, er ymiskt alt eftir, hvussu nógv ljós er við vatnskorpuna, og hvussu gruggutur sjógvurin er. Í klárasta sjógvi og nógvari sól kann gróður vera heilt niður á umleið 100 metra dýpi ella meir; men her hjá okkum er tað vanliga minni enn tað. Tað lagið, har ljósið er nóg sterkt til gróður, nevna vit gróðrarlagið (euphotic zone á enskum). Vit hava ikki nógvar mátingar, sum kunnu siga okkum, hvussu djúpt gróðrarlagið røkkur her hjá okkum; men sjáldan man tað fara nógv niður um 50 metrar. Tá nógvur gróður er í sjónum, gruggar tað eisini sjógvin, so at ljósið røkkur styttri niður, og gróðrarlagið verður tynri. Tøðevni Umframt ljós mugu algurnar í sjónum hava tey røttu ólívrunnu evnini til at gera lívrunnin evni burturúr. Og tær skulu brúka nógv ymisk evni. Allar livandi verur eru settar saman av eini rúgvu av ymiskum mýlum; eisini ein so lítil vera sum ein alga. Tey flestu av hesum evnum eru tó í havinum í ivaleysari mongd. Kolevni er t.d. ein ógvuliga týðandi partur av lívrunnum evnum; men sjógvurin hevur altíð ivaleysa nógv av kolevni í sær, so trot á kolevni forðar ongantíð algunum í at grógva. Øðrvísi er við nitrogeni (køvievni). Tað er ein neyðugur partur av øllum proteinum og tí ein fortreyt fyri gróðri; men í havinum er ikki so nógv til av nitrogeni. Tí kunnu algurnar í einum øki lættliga brúka alt tað nitrogenið, sum er tøkt, og so verða tær darvaðar í gróðrinum. Vit brúka orðið tøðevni um tey neyðugu evnini, sum so lítið er til av í havinum, at tey kunnu darva plantugróðri, tá tey eru uppbrúkt. Fleiri ymisk evni kunnu undir serligum umstøðum roknast sum tøðevni. Jarn kann t.d. avmarka gróðurin á serligum økjum, sum liggja langt frá landi (ekvatorleiðirnar í Kyrrahavinum t.d.); men vanliga vísir tað seg at vera bara trý evni, sum eru avgerandi. Tey eru nitrogen, fosfor og silisium (kisil). Á mynd 2.12 sóu vit eitt dømi frá Skálafirði, har innihaldið av bæði fosfori og nitrogeni var nógv minni í teimum ovastu metrunum enn longri HAVIÐ
178 niðri í sjónum. Hetta er eitt dømi, sum vísir, at nitrogen og fosfor viðhvørt tróta í gróðrarlagnum. Allar algur mugu hava hesi bæði evnini, um tær skulu kunna nørast. Silisium er ikki so neyðugt hjá øllum algum; men ein ógvuliga týðandi bólkur av algum, kisilalgur ella diatomeir (mynd 10.2), brúkar hetta evnið í skalinum og má fáa tað fyri at nørast. Innihaldið av silisium kann tí vera avgerandi fyri, hvat slag av algum sleppur at nørast. Tøðevnini mugu tó finnast í røttum formi, fyri at algurnar skulu kunna upptaka tey. Nitrogen finst t.d. bygt inn í nógv ymisk mýl í sjónum; men algur kunnu bara brúka nøkur heilt fá, serliga sum nitrat (NO 3 ) og sum ammoniakk (NH 3 ). Her gera rotbakteriurnar sína nyttu við at bróta niður stór mýl við nitrogeni í, sum algurnar ikki kunnu upptaka, til ammoniakk og nitrat; men niðurbrótingin tekur tíð. BLANDING OG GRÓÐUR Tað eru sjálvandi ikki bara ljós og tøðevni, sum avgera gróðurin. Hiti kann t.d. skunda eitt sindur undir gróðurin; men í havinum broytist hitin vanliga ikki so nógv, og hann hevur lítlan týdning fyri gróður í havinum. Her er stórur munur millum gróður á landi og gróður í sjónum. Tað kann eisini henda, at dýr, serliga djóraplankton, eta so nógv burtur av algunum, at tað seinkar gróðrinum. Hetta tykist at hava týdning í føroyskum øki, og vit venda aftur til tann spurningin seinni; men goyma vit hann nú, so eru tað ljós og tøðevni, sum avgera, um møguleikar eru fyri gróðri. Blanding og ljós Fyri eina algu er tað avgerandi, at hon hevur bæði ljós og tøðevni samstundis, og eisini nóg leingi til, at hon nær at veksa. Fylgja vit eini algu í ein dag, so er hon kanska ein part av tíðini við vatnskorpuna. Er tað um dagin, so hevur hon helst nóg mikið av ljósi til at uppbyggja nakað av lívrunnum evnum. Um náttina, ella um algan verður førd niður í myrkur, brúkar hon nøkur av hesum evnunum til at halda sær á lívi. Um algan er so nógv av 178
179 Mynd 10.4 Um ivaleyst er til av tøðevnum, og dýrini ikki eta algurnar so hvørt, er gróðurin avgjørdur av, hvussu langt niður í sjógvin ljósið røkkur í mun til blandingslagið. Myndin vísir rørsluna hjá eini algu (tann grøna linjan) undir tveimum ymsum umstøðum. Vinstrumegin røkkur ljósið um dagin væl longri niður enn blandingin. Høgrumegin er ein stórur partur av blandingslagnum í myrkri alt samdøgrið. Blandingslagið Ljóst Myrkt Vatnskorpa Tunt blandingslag: Nógvur gróður Blandingslagið Vatnskorpa Ljóst Myrkt Tjúkt blandingslag: Lítil gróður tíðini í ljósi, at hon ger meira av lívrunnum evnum, enn hon brúkar í myrkrinum, so fer hon sum heild at veksa. Ofta er sjógvurin lagbýttur sum víst á mynd 2.10 høgrumegin. Eitt lag av lættari sjógvi flýtur í erva oman á tyngri sjógvi. Hetta ovasta lagið er væl blandað av vindi og aldum; men lítil blanding er millum lagið og sjógvin longri niðri. Tað kann vera upphiting um summarið, sum hevur gjørt hetta lagið (summartermoklinur), ella tað kann vera feskari sjógvur inni á einum firði (brakkvatnslagið, sí 9. kapittul) ella á opnum havi; t.d. kann tað henda nær við Íslandsfrontin norðan fyri Føroyar, har saltur Atlantssjógvur møtir feskari sjógvi norðaneftir. Eitt sovorðið lag verður nevnt eitt blandingslag (mixed layer á enskum), og algurnar í tí fylgja rørslunum í sjónum. Tær blandast tí upp og niður í lagnum; men tær blandast lítið niður úr lagnum. Tá ivaleyst er til av tøðevnum og ikki nógv dýr, sum eta burturav, verður treytin fyri gróðri í sjónum tí: Blandingslagið má vera so tunt, at algurnar (í miðal í eitt samdøgur) byggja meiri av lívrunnum evnum upp, meðan tær eru í tí ljósa (ovasta) partinum av tí, enn tær bróta niður í tí myrka (djúpa) partinum. Henda treytin er lýst á mynd 10.4, og tað er vert at leggja til merkis, at vit her aftur síggja ein avgerandi mun millum gróður á sjógvi og landi. Á landi er ongin blanding, sum flytur planturnar niður í ta myrku moldina við jøvnum millumbilum. Mynd 10.4 kann eisini hjálpa okkum at skilja árstíðargongdina í gróðri í sjónum. Sum á landi er meiri gróður í havinum um várið og summarið enn um veturin (mynd 10.5), og nógv munnu halda, at tað er hitin í sjónum, sum ger hetta. Tað er tað ikki, í hvussu so er ikki beinleiðis. Tað, sum hendir í sjónum um várið, 179
180 Mynd 10.5 Árliga gongdin í gróðri á tí føroyska landgrunninum. Myndin vísir innihaldið av algum í hvørjum litri av sjógvi í 1997, grundað á mátingar gjørdar við Magnusi Heinasyni. Jan Feb Mars Apr Mai Juni Juli Aug Sept Okt Nov Des er fyrst tað, at ljósið verður sterkari og røkkur longri niður. Haraftrat hendir á summum støðum viðhvørt tað, at tað ovasta lagið í sjónum hitnar og verður til eitt tunt blandingslag. Báðar hesar broytingar økja um miðal ljósstyrkina í blandingslagnum og økja tí eisini um gróðurin. Blanding og tøðevni Um veturin er lítið av gróðri í sjónum; men bakteriurnar arbeiða alt árið við at bróta niður, so um veturin verða tøðevnini endurnýggjað. Tí er innihaldið av tøðevnum vanliga størst um veturin og várið, áðrenn farið er at grógva. Tá gróðurin er farin í gongd, brúka algurnar tó burtur av tøðevnunum í sjónum, og trot av tøðevnum kann tá avmarka gróðurin. Men eisini her vísir tað seg, at blanding og aðrar rørslur í sjónum kunnu vera avgerandi. Tá nógvur gróður er, kunnu øll tøðevnini í gróðrarlagnum verða tikin upp av algunum og síðan av teimum dýrum, sum eta tær. Tá plantur og dýr doyggja, verða tey lívrunnu evnini brotin niður aftur til tøðevni og annað. Hetta tekur tó tíð, og meðan rotingin fer fram, søkka tær deyðu verurnar niður gjøgnum sjógvin. Hetta merkir, at tað alla tíðina er ein flutningur av tøðevnum úr gróðrarlagnum niður á størri dýpi. Gróðurin kann tí bara halda fram, um rørslur í sjónum upp á onkran máta flyta tøðevn- 180
181 Mynd 10.6 Trý ymisk øki við ymiskum gróðrarlíkindum. Teir reyðu pílarnir vísa, hvussu tøðevnini ferðast. Vinstrumegin er eitt grunt øki. Har verða tøðevnini bygd inn í livandi verur, sum detta á botn; men so verða tey aftur upployst og blandað upp aftur í sjógvin. Har ferðast tøðevnini bæði upp og niður. Í miðjuni er eitt djúpt havøki. Har flyta deyðar verur og skarn tøðevni við sær, tá tey søkka niður gjøgnum sjógvin og tøma gróðrarlagið fyri tøðevni. Høgrumegin eru umstøðurnar sum í miðjuni; men har kemur upprák (myrkabláir pílar) aftrat og flytur sjógv við nógvum tøðevnum upp í gróðrarlagið. Botnur Grunt havøki: Nógvur gróður eina tíð Gróðrarlag Opið hav: Lítil gróður alt árið Gróðrarlag Havøki við uppráki: Framhaldandi góður gróður ini upp aftur í gróðrarlagið. Mynd 10.6 vísir trý ymisk havøki, sum av hesum fáa heilt ymiskan gróður. Tekningin longst til vinstru á mynd 10.6 vísir eitt grunt havøki, har gróður er í øllum lagnum frá vatnskorpu niður á botn. Tøðevnini kunnu har lættliga fara at tróta, tí tey eru bundin í lívrunnum evnum; men fyrr ella seinni rotna tey lívrunnu evnini og lata tøðevnini út aftur í sjógvin. Tøðevnini kunnu við deyðum plantum ella dýrum verða førd niður á botn; men blandingin flytur tey upp aftur í gróðrarlagið. Øðrvísi er úti á opnum havi, sum víst á mittastu tekningini á mynd Har hvørva tøðevnini úr gróðrarlagnum niður í dýpið við skarni og deyðum verum, sum søkka. Tað einasta, sum flytur tøðevni uppaftur, er blandingin millum tann djúpa sjógvin og gróðrarlagið. Í Norðuratlantshavi og kring okkum tykist henda blandingin at vera hampiliga stór, serliga í nánd av frontum. Onnur øki hava hinvegin lítla blanding millum vatnskorpu og tey djúparu løgini (t.d. Sargassohavið). Sovorðin øki hava lítið av tøðevnum í gróðrarlagnum, og har verður lítil gróður. Hetta eru havsins oyðimerkur. Á summum støðum gera vindur ella okkurt annað tó upprák í sjónum (mynd 4.13). Tann sjógvurin, sum verður førdur upp móti vatnskorpuni við uppráki, er vanliga frá dýpum, sum hava stórt innihald av tøðevnum, og hesi øki verða rík til gróður. Havleiðir uttan fyri Perú og Vesturafrika eru dømi um øki við uppráki. Upprák inni á firðum Inni á firðum er eitt serligt slag av uppráki, sum elvir til gróður. Tað varð nevnt í 9. kapitli, at vit inni á nøkrum av teimum føroysku firðunum hava mátað meira enn dupult so nógv av algum sum nakra aðrastaðni í føroyskum sjóøki. Hetta 181
182 er ikki so løgið. Brakkvatnslagið (mynd 9.3) er vanliga um 5 15 metra tjúkt (mynd 10.7). Tað er tí eitt tunt blandingslag, sum fær nógv ljós. Inni á firðunum kann gróðurin av hesum verða so nógvur, at algurnar taka mestsum øll tøðevnini úr brakkvatnslagnum á vegnum út úr fjørðinum (mynd 10.7); men tað estuarina rákið flytur alla tíðina nýggjan sjógv við tøðevnum inn í fjørðin og upp í brakkvatnslagið (mynd 9.3). Í góðum gróðrarlíkindum kemur tað ofta fyri, at algurnar eru tættast nakað undir vatnskorpuni, sum dømið á mynd 10.7 eisini vísir. Í vatnskorpuni er mest ljós, men lítið av tøðevnum. Á stórum dýpi eru nógv tøðevni, men lítið ljós. Á miðaldýpum (5 10 metrar á mynd 10.7) hava algurnar eitt sindur av hvørjum, og tað hevur givið tann besta gróðurin. Dýpi (m) Saltinnihald ( ) 34,7 34,8 34,9 35,0 35, Saltinnihald Nitratinnihald Alguinnihald Nitratinnihald (milligramm í hvørjum rúmmetri) Mynd 10.7 Innihald av salti, nitrati og algum á ymiskum dýpum inni á Skálafirði tann 13. september GRÓÐURIN UNDIR FØROYUM Regluligar kanningar av gróðri undir Føroyum eru ikki gamlar; men umleið endan á 1980-árunum fór Fiskirannsóknarstovan í holt við miðvísar kanningar undir leiðslu av Eilif Gaard, lívfrøðingi. Tó at nógvir ivaspurningar enn eru, so hevur hetta arbeiðið borið so mikið góða frukt, at vit nú hava eina nógv betri heildarfatan. Í føroyskum øki vísir tað seg at vera stórur munur á, hvussu gróðurin er inni á Landgrunninum og úti á djúpari vatni. Vit viðgera tí økini hvørt sær. Gróðurin á Landgrunninum Inni á Landgrunninum blanda alda og sjóvarfalsstreymur næstan altíð sjógvin so nógv, at blandingslagið røkkur frá vatnskorpuni niður á botn. Hetta økið kann best samanberast við mynd 10.6 vinstrumegin. Har skuldu vit væntað, at gróðurin kom um nakað somu tíð hvørt ár, tá nóg ljóst er vorðið á botni á metra dýpi. Vit kundu eisini væntað, at gróðurin var á leið líka nógvur hvørt ár; men tað er hann ikki (mynd 10.8). 182
183 Mynd 10.8 Nitratinnihaldið í sjónum, sum verður pumpaður inn á Lívfiskastøðini í Skopun í 1995 (frá mai og árið út) og í Starvsfólkið á støðini tekur 2 3 ferðir um vikuna sjógv, sum verður sendur á Fiskirannsóknarstovuna til kanningar. Nitratinnihald (milligramm í hvørjum rúmmetri) Jan Feb Mars Apr Mai Juni Juli Aug Sept Okt Nov Des Munurin millum 1995 og 1997 Mynd 10.5 vísti, hvussu nógv var av algum í sjónum á Landgrunninum gjøgnum árið í Mest var av algum teir báðar mánarnar (juni og juli), tá tað var mest ljós. Gróðurin tekur tøðevni úr sjónum, og mynd 10.8 vísir innihaldið av nitrati í tí sjógvi, sum verður pumpaður inn á Lívfiskastøðina í Skopun fyri alt 1997 og tað mesta av Myndin vísir, at tað í 1997 ongantíð tykist at hava verið trot á tøðevnum inni á Landgrunninum. Samanbera vit so við summarið 1995, sæst ein heilt onnur gongd. Nitratinnihaldið tað árið fór niður í onki inni við Skopun og helt sær har í meira enn ein mána. Minkingin í tøðevnum kemur av tí, at algurnar byggja hesi evnini inn í seg, og munurin millum bæði árini á mynd 10.8 má merkja, at tað var væl meiri gróður tíðliga á sumri í 1995 enn í 1997 (mynd 10.9). Nitratinnihaldið í sjónum minkaði eisini nógv fyrr í 1995 enn í 1997, sum tekin um, at gróðurin byrjaði fyrr í 1995 enn í Hvussu ber tað til, at so stórur munur í gróðri kann vera millum ymisk ár? Sum nevnt, røkkur blandingslagið inni á Landgrunninum vanliga niður á botn, so tjúktin á tí er tann sama ár um ár. Ljósmátingar frá Landsverkfrøðinginum benda eisini á, at lítil munur er millum ljósstyrkina ymisk ár. Svarið tykist at vera, at gróðurin summi ár verður hildin niðri av, at so nógvar algur verða etnar burturav so hvørt. Syndarin er 183
184 eftir øllum at døma reyðæti, ið er eitt serligt slag av djóraplanktoni (djóraæti), sum á latíni nevnist Calanus finmarchicus (mynd 10.10). Um veturin finna vit tað ikki inni á Landgrunninum. Tá halda hesi dýrini sær niðri á stórum dýpi, serliga í Norskahavinum. Um várið koma tey upp og reka inn á Landgrunnin, har tey eta algur. Kanningar í fleiri ár vísa, at tey árini, nógv av reyðæti kemur inn á Landgrunnin, kemur gróðurin seint og verður minni, enn tá lítið av reyðæti kemur inn. Tað skilst eisini væl, tá vit hyggja at mynd Algurnar nørast við at býta seg sundur. Um onkur etur burturav alla tíðina, so hvørva ikki bara tær algurnar, sum verða etnar, men eisini alt avkomið hjá teimum. Her er aftur ein munur millum land og hav. Grasið veksur ikki minni væl, av tí at seyðurin etur burturav. Hann drepur ikki ta einstøku plantuna, og hon veksur bara víðari. Í havinum verða algurnar hinvegin etnar, allar sum tær eru, og fáa ikki nørt seg víðari. Henda fatanin av gróðrinum á Landgrunninum er komin av kanningum, sum eru gjørdar síðan endan á 1980-árunum, og tað verður neyðugt at fylgja við og vita, um hon heldur. Ger hon tað, so hevur reyðæti uttanífrá ein ógvuliga týðandi leiklut í vistskip- 184 Mynd 10.9 Tá lítið er av tøðevnum í sjónum, verða tær vanligastu algurnar ofta køvdar av serligum sløgum, sum trívast undir hesum umstøðum. Ein av hesum algum er Phaeocystis pouchetti, sum ger skúm, ið sæst oman á sjónum tey árini, tá nógvur gróður tíðliga á sumri næstan hevur tømt Landgrunnin fyri tøðevni.
185 Reyðæti 5 mm Mynd Nøkur vanlig sløg av djóraplanktoni í føroyskum havøki, teirra millum reyðæti, Calanus finmarchicus, ovast í vinstra horni. Myndin er vaksin umleið 4 ferðir. anini á Landgrunninum. Munurin í gróðri tíðliga á sumri millum tey ymisku árini er stórur. Tey árini, tá lítið av reyðæti kemur inn uttaneftir, er gróðurin hesa tíðina meira enn dupult so stórur, sum hann er tey árini, tá innrásin er stór. Og gróðurin er jú, sum nevnt, grundarlagið undir øllum øðrum livandi verum á Landgrunninum: djóraplanktoni, fiski, botndjórum, bjargafugli o.s.fr. Hetta sæst eisini aftur. Í kanningunum hjá Eilifi Gaard eru tvey ár í 1990-árunum, sum skara burturúr til vánaligan gróður. Tað eru árini 1990 og 1991, og hesi bæði árini vóru stak vánalig í nógvar mátar. Vit venda aftur til toskin um eina løtu; men tað var ikki bara hann, sum sveik tíðliga í 1990-árunum. Bæði annar fiskur og bjargafuglur vóru í vánaligum standi. Eftir stendur so spurningurin, hví tað summi ár kemur fimm til tíggju ferðir so nógv av reyðæti inn á Landgrunnin sum onnur ár. Vit kenna ikki svarið; men líka sum algurnar er reyðæti eisini plankton. Hesi dýrini kunnu sjálv flyta seg nakað upp og niður í sjónum; men annars er tað streymurin, sum flytur tey úr einum staði í annað. Tað er tí trúligt, at broytingar í rákinum, sum møguliga stava frá vindi, er tað, sum stýrir innrásini av reyðæti og harvið gróðrinum á Landgrunninum. Enn eru hetta tó bara gitingar; men Fiskirannsóknarstovan leggur nógva orku í at kanna tær nærri. Gróðurin á djúpum vatni kring Føroyar Tá vit fara av Landgrunninum út á djúpari vatn, broytast umstøðurnar fyri gróðri fullkomiliga. Nú er tað ikki longur botnurin, sum avger dýpið á blandingslagnum, og blandingslagið verður heilt ymiskt alt eftir árstíð og eftir, hvussu veðrið hevur verið. Um veturin blandast sjógvurin kring Føroyar niður á stórt dýpi, serliga vestan fyri Føroyar (mynd 7.10), og tá er óhugsandi at fáa serliga nógvan gróður. Um várið og summarið kunnu vit fáa ein summartermoklin, tá vit hava havt nógva sól og lítlan vind (mynd 2.7, 4.16 og 8.28). Summartermoklinurin ger eitt blandingslag, og er tað nóg tunt og kemur nóg tíðliga, so skuldi gróðurin komið fyrr úti á djúpum vatni enn inni á Landgrunninum. Á mynd 8.38 sóu vit tó, at hitamunurin millum vatnskorpu og 50 metra dýpi er lítil flestu mánar á árinum og óregluligur. Hetta 185
186 bendir ikki á nakran týðiligan termoklin. Okkara baldruta veður ger, at summartermoklinurin er óregluligur kring Føroyar og kemur seint. Kanningar av gróðrinum vísa eisini tað, at hann í føroyskum øki tey flestu árini kemur fyrr inni á Landgrunninum enn longri úti; men enn mugu nógvar kanningar til, áðrenn vit skilja gongdina í gróðrinum til fulnar. GÝTINGIN HJÁ TOSKI Fiskifrøðingar skilja millum tveir ymiskar toskastovnar undir Føroyum. Eg fari her at lata bankatoskin liggja og halda meg til tann toskin, sum gýtir, veksur upp og livir á Landgrunninum. Ein fullfíggjað lívssøga hjá toskinum hoyrir ikki heima í hesi bókini; men gýtingin hjá toski (og nógvum øðrum fiskasløgum) vísir seg at vera ógvuliga bundin at ymiskum viðurskiftum í havinum, serliga av streymi, og tí er hóskiligt at hyggja nærri at henni. Ein kvenntoskur (hontoskur), sum livir leingi, kann gýta fleiri milliónir av rognkornum (eggum). Í miðal koma bara tvey teirra undan (ein kallfiskur og ein kvennfiskur). Restin doyr, áðrenn tey eru kynsbúgvin. Hetta øgiliga felli vísir seg serliga at vera teir fyrstu mánarnar av lívinum. Bara ein elalítil partur kemur livandi gjøgnum hesa fyrstu tíðina; men tað kann vera stórur munur á, hvussu nógv kemur undan ymisk ár. Talið á yngli, sum kemur undan hvørt árið, nevna fiskifrøðingar tilgongd, og vit skulu her hyggja at, hvussu tilgongdin av yngli er bundin at ymsum viðurskiftum í havinum og broytist við teimum. Gýtingin Lívið hjá einum toski byrjar við gýtingini. Hvør kynsbúgvin kvenntoskur gýtir eina rúgvu av rognkornum, sum flotna upp í sjógvin og reka við streyminum (mynd 10.11). Einar 2 3 vikur aftan á gýtingina búnast rognkornini og verða til larvur. Ta fyrstu tíðina hava larvurnar mat frá rognkorninum og klára seg við tí; men aftan á einar 3 4 dagar er tann maturin uppi, og tá 186
187 Kalltoskur Kvenntoskur Rognkorn Larva Naupliur Toskayngul Rogn og sil Botnur Botnur 1. stig: Rognkornini verða gýtt 2. stig: Rognkornini reka 3. stig: Larvurnar mugu hava mat 4. stig: Yngulin tekur botn Mynd Teir fyrstu 3 mánarnir í lívinum hjá einum toski kunnu býtast sundur í 4 stig. Frá tí, at rognkornini eru gýtt, til yngulin tekur botn, avgera streymarnir, hvar rognkorn og larvur ferðast. Nakrar dagar aftan á, at larvan er klakt, má hon hava mat (naupliur) fyri at klára seg. skal toskalarvan fáa mat uttanífrá. Annars doyr hon eftir fáum døgum. Hetta verður roknað sum ein tann mest avgerandi tíðin í lívinum hjá einum toski. Er ongin matur til larvurnar, tá tær hava brúk fyri honum, so doyr ein rúgva, og tilgongdin verður lítil. Tær smáu toskalarvurnar klára ikki at svimja móti streyminum, og tær verða tí eisini roknaðar sum plankton. Tær verða førdar við streyminum, og koma tær gjøgnum øki við nógvum mati, so hava tær ein møguleika at halda sær á lívi. Umleið 3 mánar aftan á gýtingina er larvan vaksin so mikið, at hon líkist fiski. Hon verður tá nevnd yngul, og leitar oftast á botn. Yngulin er ikki longur so bundin at fylgja við streyminum, og hann hevur nú betri møguleikar at stýra sær sjálvum. Hesir fyrstu 3 mánarnir í lívinum hjá einum toski eru vandamiklir. Ein stórur partur verður etin sum rognkorn ella larva, og tað, sum sleppur undan, livir í støðugum vanda fyri at doyggja í hungri. Her er tað, at ávirkanin frá havinum kemur upp í leikin. Skal tilgongdin vera góð, má streymurin í havinum bera rognkorn og seinni larvur fram til eitt hóskandi uppvakstrarøki, og matur má vera bæði har og á leiðini til uppvakstrarøkið. Rákið av rognkornum og larvum Toskur gýtir ymsastaðni á tí føroyska landgrunninum; men tann mesta gýtingin tykist at vera vestan fyri og norðan fyri oyggjarnar á umleið 100 metra dýpi (mynd 10.12) í seinnu helvt av mars. Toskurin gýtir sostatt ikki mitt inni á Landgrunninum, men heldur úti á kantinum á honum. Tað tykist tó sum, at Landgrunnurin er tað týdningarmesta uppvakstrarøkið hjá larvum og yngli, og tað er ikki so løgið. Vit hava jú beint sæð, at gróðurin 187
188 vanliga kemur fyrst inni á Landgrunninum, og helst er gróðurin eisini mest álítandi har. Tað er so uppgávan hjá streyminum at flyta rognkorn og larvur hjá toski frá gýtingarøkinum inn á Landgrunnin. Hetta gongur vanliga væl, tí streymurin melur rundan um oyggjarnar, sum vit sóu í 8. kapitli (mynd 8.29). Møguliga eru haraftrat summi øki, har streymurin gongur beinleiðis inn á Landgrunnin. Um tað er so, vita vit ikki; men í øllum førum flytur sjóvarfallið alla tíðina sjógv inn og út av Landgrunninum. Hetta ger eina blanding millum sjógvin á Landgrunninum og sjógvin longri úti. Meðan sjógvurin melur um oyggjarnar, lekur sostatt alla tíðina nakað av rognkornum og yngli inn á Landgrunnin, sum víst við teimum klønu pílunum á mynd Undir vanligum umstøðum syrgja streymur og blanding sostatt fyri, at nakað av rognkornum og larvum endar inni á Landgrunninum, har tey hava møguleika fyri at yvirliva. Bankarennan Uppvakstrarøki Mynd Rákið á tí føroyska landgrunninum melur um oyggjarnar við klokkuni. Tað flytur rognkorn og larvur hjá toski frá gýtingarøkjunum (gul) inn á uppvakstrarøkið (ljósablátt). Undir teimum røttu umstøðunum flytur rákið eisini reyðæti úr Bankarennuni inn á gýtingarøkini hjá toski og inn á Landgrunnin (reyðir pílar). Reyðæti og toskalarvur Streymur krevst sostatt til at flyta rognkorn og larvur á rætt stað; men hetta er tó bara ein partur av tí uppgávu, sum streymurin hevur. Larvurnar mugu eisini fáa okkurt at eta, og tað eru nógv ymisk sløg av planktoni, sum tær kunnu eta. Summi av hesum sløgum liva á Landgrunninum; men aftrat teimum kemur plankton uttanífrá, og tað er serliga reyðæti (Calanus finmarchicus). Hetta er ikki tí, at smáar toskalarvur eta vaksið reyðæti. Tá larvurnar nýliga eru klaktar og skulu eta, er kjafturin á teimum ikki nóg stórur til at gloypa vaksnum reyðæti. Eggini og ungarnir hjá reyðæti, sum nevnast naupliur, passa tó akkurát til og eru tann týdningarmesta føðin hjá nýklaktum toskalarvum, bæði her hjá okkum og nógva aðrastaðni. Stór tilgongd av toskayngli krevur tí eisini, at streymurin flytur reyðæti til gýtingarøkini hjá toski og víðari saman við rognkornum og larvum (mynd 10.12). Haraftrat mugu góðir møguleikar vera hjá reyðætinum at gýta, so at nógvar naupliur koma undan. Hvaðan kemur reyðæti inn á Landgrunnin? Sum fyrr nevnt heldur reyðæti til niðri á stórum dýpi í Norskahavinum um vetrarnar. Tá tað fer at vára, fara hesi 188
189 Mynd Ein skurður tvørtur um Bankarennuna við heitum Atlantssjógvi (reyður) í erva og køldum yvirflotssjógvi (bláur) í neðra á veg í útnyrðing (inn í pappírið). Hetta rákið verður hildið at kunna gera ein meldurstreym (teir svørtu pílarnir), sum kann flyta reyðæti inn móti Landgrunninum, meðan tað er á veg upp úr dýpinum. Dýpi (m) dýrini inn í tann djúpa yvirflotsstreymin, sum flytur kaldan sjógv út í Atlantshavið (mynd 7.3). Við hesum streymi ferðast tey á stórum dýpi í ein útsynning gjøgnum Hetlandsrennuna og so í ein útnyrðing gjøgnum Bankarennuna (mynd 7.11). Hesin djúpi streymur flytur eina rúgvu av sjógvi og tí eisini eina rúgvu av reyðæti vestur um Føroyar. Út á várið fer reyðætið at leita sær móti vatnskorpuni og kemur tá inn í rákið, sum flytur tey ovaru løgini av sjógvi (mynd 8.17). Tann parturin av reyðæti, sum kemur upp í tey ovaru løgini í Hetlandsrennuni, nær neyvan inn á tann føroyska landgrunnin í stórum tali; men tað, sum kemur upp í Bankarennuni, hevur góðar møguleikar til at koma inn til okkara. Sum tað sæst á mynd 8.17, er streymgongdin í tí ovasta lagnum í Bankarennuni sovorðin, at nógv av tí ovasta sjónum helst verður ført inn móti Landgrunninum av rákinum og rekur í útnyrðing fram við honum. Tveir amerikanskir havfrøðingar hava eisini nýliga skotið upp, at eitt serligt slag av meldurstreymum er í Bankarennuni, sum hjálpa til at flyta reyðæti inn móti Landgrunninum. Hesir meldrar verða drivnir av yvirflotsstreyminum og eru vístir á mynd Eru umstøðurnar til vildar, flytur streymurin reyðætið frá Bankarennuni inn á gýtingarøkið hjá toski og víðari inn á Landgrunnin, sum víst á mynd Nógv bendir tó á, at streymgongdin í teimum ovastu løgunum í Bankarennuni kann 189
190 vera skiftandi (mynd 8.18); men vit vita ikki, hvussu stórar avleiðingar tað hevur fyri flutningin av reyðæti. Umframt at reyðæti verður flutt til økini, har toskalarvurnar eru, má tað eisini gýta fyri at gera naupliur til toskalarvurnar at eta. Gýtingin hjá reyðæti vísir seg at vera tætt bundin at gróðrinum, tí reyðæti etur algur og gýtir nógv meiri av nauplium, tá góður gróður er í sjónum. Eisini annað plankton, sum toskalarvur kunnu eta, krevur gróður. Sum fyrr nevnt so er tó nógv, sum bendir á, at eisini gróðurin á Landgrunninum er bundin at streymunum, sum flyta reyðæti. Tá nógv reyðæti kemur inn á Landgrunnin, tykist tað, sum nevnt, at halda gróðrinum niðri. Hetta má merkja, at nógv minni matur er til hvørja einstaka reyðætishon; men gýtingin hjá henni er treytað av, at hon fær nóg mikið at eta. Vit kunnu tí hugsa okkum ta heldur løgnu gongd, at tað koma færri naupliur undan tey árini, tá mest av reyðæti kemur inn á Landgrunnin. Tað skilst, at nógv viðurskifti í havinum skulu hóska saman fyri at eitt nýgýtt rognkorn skal koma livandi gjøgnum teir fyrstu mánarnar. Nógv av tí, vit vita um fortreytirnar, er komið frá kanningum tey seinastu árini, og enn er nógv, sum vit ikki vita ella bara vita leysliga. Á Fiskirannsóknarstovuni verður nógv orka løgd í at kanna sambandið millum havið, gróður og fiskatilgongd fyri betri at kunna skilja, hvussu natúran ávirkar fiskin, sum er okkara lívsgrundarlag. 190
191 11. Havdálking Orðið dálking (pollution á enskum, forurening á donskum) verður brúkt upp á nógvar ymiskar mátar. Vit hugsa kanska fyrst um flótandi plastikkdunkar og annað, sum sæst á vatnskorpuni ella í fjøruni. Tað er sjálvandi dálking; men tað er ikki vist, at hetta er tann dálkingin, sum ger mestan skaða. Ein vanliga brúkt lýsing av dálking sigur: Havdálking er eitt og hvørt árin frá menniskjum á havið, sum ávirkar livimøguleikar hjá dýrum ella plantum munandi ella kann skaða menniskju heilsuliga ella á annan hátt. Hetta er ein ógvuliga breið lýsing, og ætlanin er ikki at royna at skriva um alt tað, sum kann roknast undir hana. Fiskiskapur man sostatt vera tað árin frá menniskjum, sum ávirkar livimøguleikarnar í havinum mest, bæði beinleiðis og óbeinleiðis; men fiskiskapur verður vanliga ikki roknaður sum dálking og verður ikki tikin við her. Eitt annað árin, sum kann fáa ógvuliga stórar avleiðingar eru tær veðurlagsbroytingar, sum kunnu koma at standast av luftdálking. Tær fara ivaleyst eisini at raka havið og kunnu tí eisini roknast sum havdálking; men tær verða viðgjørdar fyri seg í 12. kapitli. YMISK SLØG AV HAVDÁLKING Sjálvt tá fiskiskapur og veðurlagsbroytingar eru frároknað, eru tó nógv ymisk sløg av dálking eftir. Eg fari fyrst stutt at nevna nøkur av teimum og síðani at viðgera meiri fullfíggjað ein serligan bólk av evnum, sum vit kunnu nevna eiturevni. 191
192 Tøðevni og rotandi burturkast Sum greitt frá í 10. kapitli, mugu planturnar í sjónum hava tøðevni fyri at kunna grógva. Tøðevni eru í havinum frá natúrini; men flyta vit meira av teimum til eitt havøki, kunnu vit økja um tann natúrliga gróðurin á økinum. Hetta verður nevnt eutrofiering, og onkur heldur tað kanska bara vera gott. Tær ymisku livandi verurnar í havinum eru tó bundnar at hvørji aðrari, og sovorðnar broytingar kunnu fáa heilt óvæntaðar avleiðingar. Ein vandi við tilføring av tøðevnum er, at tey kunnu geva uppblómingar av eitrandi algum, sum kunnu drepa bæði villan og aldan fisk. Sovorðnar uppblómingar kunnu tó eisini koma uttan nakra dálking. Í Føroyum hava verið nakrar eitrandi alguuppblómingar; men vit vita ikki, um tær hava verið av natúrligum uppruna ella hava verið ávirkaðar av tøðevnum, sum stava frá fólki. Ein annar trupulleiki er, at øktur gróður, sum stavar frá tilførdum tøðevnum, gevur meiri tilfar, sum kann rotna. Rotingin tekur oxygen (ilt, súrevni) úr sjónum, og har, sum lítil útskifting er, kann hetta tøma sjógvin fyri oxygen. Í okkara havøki er tað bara í firðum ella øðrum avbyrgdum økjum, at sovorðnir trupulleikar kunnu koma, og hesin spurningur er viðgjørdur í 9. kapitli. Oljudálking Olja finst natúrliga í havinum og seyrar upp úr botninum á ávísum støðum; men tað mesta av oljuni í havinum er av menniskjaligum uppruna. Smáir lekar frá skipum koma ofta fyri, og viðhvørt henda stórar ólukkur, har tangaskip renna á land, og nógv olja lekur út. Nógv minnast ivaleyst tangaskipið»braer«, sum fór á land suður úr Hetlandi í Eisini lekur olja út í havið frá boripallum, og nakað kemur frá landi. Tey mest sjónligu árinini eru sjálvandi tey, sum stava frá teimum stóru ólukkunum, serliga tá tær henda nær við strendur, sum hava eitt viðbrekið plantu- ella djóralív; men onnur árin eru eisini frá olju, sum ikki síggjast so væl beinanveg. Frá olju koma m.a. summi av teimum sonevndu PAH-evnunum, sum kunnu vera eitrandi. Umframt oljuna sjálva stava eisini onnur dálkandi evni frá oljuvinnu úti á havinum. Summi av hesum evnum enda í botninum nær við boripallin, men onnur upploysast í sjónum og 192
193 kunnu ferðast langt. Dálkingin frá oljuvinnu er tó ymisk, alt eftir hvussu vinnan verður rikin, og hon kann avmarkast nógv við strongum reglum og eftirliti. Rusk Rusk kalla vit ymiskt burturkast, sum er so stórt, at tað sæst við berum eygum. Tað kann flóta á sjónum ella vera sokkið niður á botn. Flótandi rusk verður av vindi og streymum spjatt um øll heimshøvini; men rusk á botninum er ivaleyst mest har, sum nógv skipaferðsla hevur verið. Í summum førum kunnu ymisk eitrandi evni leka burtur úr ruski, og tey eru viðgjørd seinni. Annars kann rusk eisini hugsast at hava aðra ávirkan á livandi verur (t.d. sum bústaður hjá fiski); men vit vita lítið ítøkiligt um árinini. Larmur Larmur er ein trupulleiki, sum hesi seinnu árini hevur verið nakað umrøddur, serliga í sambandi við hval og onnur súgdjór í havinum. Larmur kemur bæði frá skipum og frá øðrum virksemi á sjónum. Í sambandi við oljuleiting verða eisini gjørdar seismiskar kanningar, sum larma illa. Sum nevnt í 3. kapitli, ferðast ljóð ógvuliga langt gjøgnum sjógv, serliga lágfrekvent (t.v.s. djúpt) ljóð. Eisini vita vit, at bæði hvalur og fiskur brúka ljóð til nógv ymisk endamál. Tað er tí væl hugsandi, at hetta kann vera ein stórur trupulleiki í summum økjum; men vit vita lítið ítøkiligt um hann. EITRANDI EVNI Tað er sostatt nógv ymiskt, sum kann koma undir heitið havdálking; men ofta verður orðið brúkt í einum meira avmarkaðum týdningi til bara at fevna um tey eitrandi evnini. Hetta er ein bólkur av evnum, sum kunnu upploysast í sjónum og ferðast langa leið. Tey kunnu skaða plantur ella dýr og menniskju, um vit fáa tey inn í okkum við at eta mat úr sjónum. Tey eitrandi evnini verða vanliga býtt sundur í tríggjar HAVIÐ
194 høvuðsbólkar: tungmetal, organisk eiturevni og geislavirkin evni (radioaktiv evni). Hvør av hesum bólkum kann so aftur hava eina rúgvu av evnum í sær. Summi av hesum evnum finnast ikki natúrliga í havinum. Tey stava fullkomiliga frá ymiskum menniskjaligum virksemi. Hesi evni verða nevnd antropogen (orðið er samansett av teimum báðum griksku orðunum anthropos fyri menniskja og genes fyri fødd). Onnur evni í hesum bólki eru fyri ein part av natúrligum uppruna; men tilføringin av teimum til havið ella partar av tí er munandi økt av menniskjum. Tey verða tí eisini roknað sum dálking. Tungmetal Tungmetalini er ein bólkur av grundevnum, sum finnast natúrliga í umhvørvinum, men sum haraftrat koma í munandi mongd frá menniskjaligum virksemi. Tey verða brúkt í nógvum ymiskum ídnaðarframleiðslum og leka haðani út í umhvørvið. Tað er eitt sindur ymiskt, hvørji evni verða roknað við til henda bólkin. Um okkara leiðir verður serliga hugsað um tey trý evnini: kviksilvur (Hg), kadmium (Cd) og blýggj (Pb). Av tí samlaðu tilføringini av kviksilvuri til luftina kemur meira enn helvtin frá dálking, og fyri hini bæði evnini eigur dálkingin væl størri part. Hesi trý evnini eru øll eitrandi, tá fólk ella onnur dýr taka tey upp í seg í stórari mongd. Fleiri dømi eru um, at bygdir ella bólkar av fólki eru vorðin álvarsliga sjúk av tungmetaleitran. Tað, at tey eru grundevni, ger, at tungmetalini ikki hvørva ella kunnu niðurbrótast; men tey kunnu tó finnast í ymsum formum, sum eru ymiskir til eitran. Organisk eiturevni Ein rúgva av ymiskum evnum kunnu roknast til henda bólkin. Tey sonevndu POP-evnini (Persistent Organic Pollutants) finnast ikki natúrliga í havinum, men eru øll av menniskjaligum uppruna. Nøkur av teimum mest umrøddu POP-evnunum eru PCB-evnini, DDT-evnini, HCH-evnini og toxaphen. Eisini verður TBT (tributyltin) ofta roknað upp í POP-evnini. Summi av teimum (t.d. DDT) hava verið brúkt sum eitur til at drepa skaðadýr. Onnur (t.d. TBT) stava frá máling ella frá ymiskum ídnaði. Tey verða niðurbrotin; men fyri tey flestu tekur hetta 194
195 langa tíð, og tey kunnu tí verða verandi í havinum leingi aftan á, at nýtslan er hildin uppat. Ein annar bólkur av organiskum evnum eru PAH-evnini. Tey kunnu vera av natúrligum uppruna, men koma eisini frá oljuvinnu og brenningum av ymsum slagi. Tey nógvu ymisku organisku eiturevnini kunnu hava nógv ymisk skaðaárin á ymisk djórasløg og fólk. Fleiri av teimum elva til krabbamein, og tey kunnu eisini ávirka immunskipanina, sum verjir kroppin móti sjúku. Haraftrat vísa hesi evni seg ofta at skaða nøringina hjá djórum. Hetta er t.d. ávíst í Eystursjónum, har stórt innihald av POP-evnum er sett í samband við trupulleikar hjá kópi at nørast. Geislavirkin evni At eitt evni er geislavirkið (radioaktivt) merkir, at skaðilig stráling kann koma frá evninum av og á. Geislavirkin evni finnast í natúrini, men eru haraftrat framleidd í sambandi við kjarnorkuverk og hernaðarvirksemi. Undir royndarspreingingunum í 1950-árunum og árunum kom nógv geislavirkið evni niður í havið um okkara leiðir. Nógv av tí hevur nú strálað seg tómt fyri geislavirkni; men nýggjar keldur eru komnar, serliga frá endurvinningarstøðum í Bretlandi (Sellafield og Dounreay) og Fraklandi (La Hague). Tey evnini, sum mest verður hugsað um, eru Cesium-137 (Cs-137) og Strontium-90 (Sr-90). Tað er neyvan neyðugt at siga nøkrum, at geislavirkin evni eru skaðilig. Strálingin frá hesum evnum kann elva til krabbamein og kann eisini skaða arvaeginleikar. Tey geislavirknu evnini gera mestan skaða, um tey koma inn í kroppin. HVUSSU FERÐAST TEY EITRANDI EVNINI? Tað mesta av dálkingini í havinum stavar frá landi og ferðast út til havs annaðhvørt í áum ella við at fara upp í luftina og síðan detta niður í havið, serliga við regninum (mynd 11.1). Haraftrat kemur dálking frá skipum, boripallum og øðrum virksemi úti á havinum. Tað mesta av dálkingini er ótilætlað; men í summum 195
196 Upp í luftina Út til havs við vindi Út við áum Frá skipum og boripallum Niður við regni Dumping Mynd 11.1 Dálkandi evni stava serliga frá landi og ferðast út til havs bæði í áum og gjøgnum luftina. Skip og annað virksemi úti á havinum dálka tó eisini; bæði ótilætlað og við»dumping«. førum verða eitrandi evni við vilja førd út til havs og blakað út fyri at sleppa av við tey á landi. Hetta nevnist dumping. Tað er tó ikki bara leiðin út til havs, sum kann vera ymisk. Ymisk evni kunnu eisini bera seg heilt ymiskt at, aftan á at tey eru komin í sjógvin. Summi evni upploysast væl í sjógvi og kunnu tí ferðast langt við havstreymunum. Onnur evni knýta seg beinanvegin aftrat smáum sandskornum ella øðrum í sjónum og søkka við teimum niður á botn. Bæði Plutonium og Cs-137 koma t.d. út frá Sellafield-verkinum í Bretlandi. Plutonium verður skjótt bundið at smáum kornum, og tað mesta av tí dettur á botn tætt við útleiðingarstaðið. Cs-137 upploysist hinvegin lætt í sjógvi, og tað kann ferðast langt. Føðiketan Úr sjónum verða tey eitrandi evnini upptikin í tær livandi verurnar. Planktonalgur (10. kapittul) byggja tey lívrunnu evnini burtur úr ólívrunnum evnum (mynd 10.1), og tá taka tær eisini eitrandi evni við. Síðan ferðast hesi evnini víðari gjøgnum vistskipanina. Algurnar verða etnar av djórum (oftast av onkrum slagi av djóraplanktoni), og tá fáa djórini tey eitrandi evnini inn í seg. Hesi djórini verða uppaftur etin av øðrum djórum, og soleiðis ferðast evnini gjøgnum alla vistskipanina. Hetta sambandið millum tær livandi verurnar í eini vistskipan verður ofta nevnt ein føðiketa. Føðiketan byrjar við plantunum, sum taka evnini úr 196
197 Planktonalgur Djóraplankton Fiskur Høgguslokkur Grindahvalur Mynd 11.2 Myndin vísir eina einfalda føðiketu, sum byrjar við algum. Tær taka dálkandi evni úr sjónum, sum síðan ferðast víðari gjøgnum djóraplankton, fisk og høgguslokk til grindahval í hesum døminum. sjónum, og fær so eitt lið aftrat, hvørja ferð eitt dýr etur okkurt annað (mynd 11.2). Í veruleikanum er tað ikki so, at eitt dýr bara etur eitt annað slag av livandi verum, og bara sjálvt verður etið av tí triðja slagnum. Tí hevði helst verið rættari at tosað um føðinet enn føðiketur. Tað, sum er avgerandi í sambandi við dálking, er tó tað, at tann matur, sum dýr fáa, ofta er farin gjøgnum nógvar aðrar livandi verur fyrst. Her verður serliga hugsað um tey dýrini, sum eta dýr, ið hava etið onnur dýr, sum kanska aftur hava etið onnur dýr o.s.fr. Vit siga, at hesi dýrini»liva høgt í føðiketuni«. Í okkara øki eru grindahvalur og bjargafuglur dømi um dýr, sum liva høgt í føðiketuni, og sjálvi gera vit tað eisini, í tann mun vit eta nógvan sjómat. Hesi dýr hava serligan áhuga í dálkingarsambandi, tí at nógv eitrandi evni kunnu økjast ógvuliga nógv í innihaldi, meðan tey ferðast gjøgnum føðiketuna. Tá eitt dýr etur eina plantu ella eitt annað dýr, upptekur tað tey evnini, sum vóru í tí veruni, sum tað át. Nógv av hesum evnum verða skild út aftur beinanvegin ella eftir stuttari tíð; men summi evni hava lyndi til at verða verandi. Nógv av POP-evnunum upploysast t.d. ógvuliga væl í feitti, og tey fara í stóran mun út í feittvevnaðin hjá djórinum, heldur enn at vera útskild. Hetta merkir, at innihaldið av onkrum eitrandi evni lættliga kann vera 10 ferðir størri í einum dýri enn í teimum dýrum ella plantum, sum tað livir av. Dýr, sum liva høgt í føðiketuni, fáa mat, sum er farin gjøgnum fleiri sovorðin uppfaldingarlið. Tað er tó ymiskt, hvussu nógv eitt djóraslag økir um innihaldið av ymiskum evnum. Eisini kunnu ymisk djórasløg vera ymisk í so máta. Dýr vísa seg haraftrat at hava ymiskt innihald í ymiskum pørtum av kroppinum. POP-evnini hava, sum nevnt, lyndi til at fara út í feittið, t.d. í spiki hjá grindahvali. Kviksilvur fer hinvegin 197
198 serliga í livrina á súgdjórum, og kadmium samlast ofta í nýrunum. HAVDÁLKING UM OKKARA LEIÐIR Tað er vanligt bæði at hoyra og lesa, at vit í Føroyum skulu hava reinasta sjógv í verðini. Hetta er tvætl. Sum nevnt finnast nógv ymisk eitrandi evni í havinum, og tey hava hvør sær ymiskt árin á ymisk dýr. Haraftrat vita vit lítið bæði um innihald og árin frá teimum flestu eitrandi evnunum. Hvussu ber so til at avgera, hvat øki er reinast? Eitt havøki kann bara roknast sum tað reinasta í verðini, um tað hevur minni innihald av øllum eitrandi evnum í sjónum enn øll onnur øki. At avgera tað krevur sjálvandi eina rúgvu av mátingum, og tær mangla í flestu førum; men tað er tó einki, sum bendir á, at okkara sjógvur skal vera reinari enn øll onnur øki. Tað vísir seg t.d., at súgdjór frá syðru hálvu á jørðini sum heild hava minni PCB í sær, enn tey frá norðaru. Tað hevði eisini verið løgið, um vit skuldu havt reinasta sjógv í verðini. Vit liggja hampiliga langt burturi frá ídnaðinum í Norðuramerika og Evropa; men onnur havøki í Kyrrahavinum og við Antarktis liggja so uppaftur nógv longri burturi frá flestu dálkingarkeldum enn vit. Tá hetta er sagt, má so leggjast aftrat, at okkara havøki í nógvar mátar ivaleyst er reinari enn tey flestu havøkini, sum liggja nærri ídnaðarlondunum. Mynd 11.3 vísir innihaldið av lindan (sum er eitt HCH-evni) í vatnskorpuni á Norðsjónum í Tað sæst, at innihaldið var størst beint út fyri hálendsku strondini, har stórar og dálkaðar áir renna út á sjógv. Tá vit nærkast okkara øki (í útnyrðingspartinum av Norðsjónum), var innihaldið minkað niður um ein tíggjundapart. POP-evni í føroyskum toski og hvali Mynd 11.4 vísir innihald av ymsum POP-evnum í toskalivur, sum vórðu mátað í Toskurin, sum var fiskaður í føroyskum og íslendskum sjógvi, hevði væl minni av hesum evnum í livrini enn toskurin, sum var fiskaður úti fyri norsku strondini. Í Norð-   4 Mynd 11.3 Innihald av lindan (eitt HCH-evni) við vatnskorpuna í Norðsjónum í juni-juli Tølini eru mikrogramm í hvørjum rúmmetri. 198
199 Mynd 11.4 Innihald av ymiskum POP-evnum í livrini á toski, sum varð fiskaður á 3 ymiskum støðum í Tey trý støðini eru merkt við svørtum ringum. Teir fýra ymiskt litaðu stabbarnir á hvørjum staði vísa innihald av fýra ymiskum bólkum av POP-evnum. Hæddin á stabbunum vísir innihald. Á tí ovastu stabbatekningini er víst, hvønn bólk av evnum hvør stabbalitur umboðar. PCB DDT Chlordan HCH Noreg sjónum er uppaftur meiri av POP-evnum mátað í toskalivur, og onkrar mátingar frá syðra parti av Norðsjónum hava víst einar 50 ferðir so nógv av PCB í toskalivur sum tey føroysku tølini á mynd Her er at minnast til, at toskurin er ein støðufastur fiskur, sum vanliga ikki ferðast nógv millum ymisk havøki. Onnur dýr, sum t.d. grindahvalur, ferðast víða, og tey samla sær dálkandi evni úr ymsum havøkjum. Høvuðsgrundin til, at føroyskur grindahvalur hevur so nógv av kviksilvuri í livrini og av POP-evnum í spikinum er tó uttan iva tann, at hann livir so ovarlaga í føðiketuni (mynd 11.2). Geislavirkni Bumbuspreingingarnar í 1950-árunum og 1960-árunum gjørdu eina rúgvu av geislavirknum evnum í luftini, sum seinni regnaðu niður yvir bæði land og hav. Ymisk geislavirkin evni komu tá í sjógvin um okkara leiðir, og serligur áhugi hevur verið fyri teimum báðum evnunum Cs-137 og Sr-90. Síðani bumbuspreingingarnar steðgaðu, er innihaldið av hesum evnum minkað (mynd 11.5); men seinni eru hesi evni komin frá øðrum keldum, 199
200 serliga frá endurvinningarverkum, har brúkt geislavirkið brennievni frá reaktorum verður endurvunnið. Tað týdningarmesta endurvinningarverkið um okkara leiðir er Sellafield, sum hevur latið dálkað frárensl út í Írlandshavið millum Ongland og Írland. Hetta verkið liggur ikki so langt frá okkum, og tað ljóðar kanska trúligt, at vit fáa eina rúgvu av geislavirkni haðani. Tað fáa vit tó ikki, tí streymarnir ganga ikki frá Írlandshavinum til okkara. Flutningur av geislavirkni frá Sellafield Kanningar hava víst, at geislavirkni frá Sellafield sum heild fylgir tí streymgongd, sum vit kenna (mynd 7.8). Frá Írlandshavinum fer ein stórur partur av tí geislavirkna sjónum inn í Norðsjógvin. Haðani ferðast hann, sum víst á mynd 11.6, norður fram við norsku strondini. Nakað fer víðari norður móti Svalbarð og bendir vesturá móti Grønlandi. Síðan ferðast tey geislavirknu evnini frá Sellafield suðureftir við Eysturgrønlandsstreyminum og nærkast aftur okkara leiðum. Hetta tekur langa tíð, og á vegnum tynnast tey geislavirknu evnini nógv við at verða blandað við annan sjógv, so tað, sum kemur til okkara, er nógv viknað (mynd 11.6). Hóast vit fáa nakað av geislavirkni frá Sellafield, so er tað lítið, og tað má norður til Svalbarðs fyrst. Tað, sum kemur til okkara, kemur fyrst og fremst við Eysturíslandsstreyminum, og sjógvurin frá honum søkkur norðan fyri okkum (mynd 8.9, mynd 8.14). Vit kundu tí væntað mest av Sellafield-geislavirkni nakað undir vatnskorpuni, og tað vísir seg eisini at vera so (mynd 11.7). Geislavirkni (Bequerel í hvørjum rúmmetri) Sr-90 Cs Mynd 11.5 Cs-137 og Sr-90 í vatnskorpuni í sjónum tætt við Føroyar sambært mátingum hjá tí donsku kanningarstovuni Risø. Føroyskt sjóøki er sostatt lítið merkt av geislavirkni frá endurvinningarverkum samanborið við nógv øki í nánd av okkum. Tað, sum kemur til okkara, er eisini lítið samanborið við tað natúrliga geislavirkni, sum er í sjónum. Vit hava viðhvørt lyndi til at gloyma, at geislavirkni er eitt natúrligt fyribrigdi. Tað mesta av geislavirkni í havinum stavar frá einum slagi av kalium, sum nevnist kalium-40. Tað natúrliga geislavirkni frá hesum evni er meira enn túsund ferðir so nógv, sum tað mesta vit hava mátað frá Cs-137 í føroyskum sjógvi. 200
201 Mynd 11.6 Tølini í teimum reyðu kassunum vísa Cs-137 geislavirkni frá Sellafield í 1983 (í eindini Bequerel í hvørjum rúmmetri). Pílarnir vísa, hvussu tey geislavirknu evnini ferðast við streymunum. Eisini sæst, hvussu langa tíð evnini hava brúkt um at koma frá Sellafield til hvørt øki. Í 1983 var Sellafield-geislavirkni enn ikki komið til Føroya; men tann brotni pílurin vísir, hvussu tað ferðast til okkara úr eysturgrønlendskum sjógvi ár Svalbarð 6-8 ár 3-4 ár ár Norðsjógvurin Dýpi (m) Geislavirkni (Bequerel í hvørjum rúmmetri) Sr-90 Cs-137 Mynd 11.7 Geislavirkni frá Cs-137 og Sr-90 á ymiskum dýpum norðan fyri Føroyar í 1990 (staðið er merkt við einum reyðum ringi á mynd 11.6). Mátingarnar vórðu gjørdar í samstarvi millum Fiskirannsóknarstovuna, Náttúruvísindadeildina á Fróðskaparsetrinum og ta donsku kanningarstovuna Risø. HVUSSU ER STØÐAN? Dálkingarstøðan í havinum er ógvuliga ymisk, alt eftir hvørjum øki vit hyggja at. Tey mest dálkaðu økini eru tey, sum liggja nær landi, serliga har, sum nógv ídnaðarframleiðsla er, ella har áir flyta nógv dálkandi evni út á sjógv. Tað hevur eisini týdning, hvussu gott samband eitt øki hevur við opið hav; t.v.s. hvussu góð útskiftingin (9. kapittul) er. Ringast dálkað eru ofta firðir ella onnur avbyrgd øki. Eystursjógvurin er dømi um eitt hampiliga stórt havøki, sum bæði fær tilført nógv ymisk dálkandi evni og hevur vánaliga útskifting. So hvørt, sum vit koma longri út í opið hav og burtur frá dálkingarkeldunum (mynd 11.1), minkar dálkingin vanliga; men sjálvt í so opnum havøki sum okkara er dálking. Hetta vísir seg serliga fyri tey dýr, sum liva ovarlaga í føðiketuni (mynd 11.2). Vit vita tíverri lítið um tær avleiðingar, sum dálkingin hevur havt og hevur í teimum ymsu økjunum. Nógv ymisk evni ávirka ymsar dýrabólkar, og tá vit síggja broytingar, er tað ofta torført 201
202 at útgreina, hvat stavar frá dálking, og hvat er natúrligt. Í teimum mest dálkaðu økjunum (Eystursjónum, t.d.) eru ymisk árin staðfest. Í opnum havi er torførari at útgreina avleiðingarnar; men eisini har eru tekin um avleiðingar. Eitt dømi um hetta er grindahvalurin hjá okkum. Í blaðnum»frøði nr 1, 4. árgangi, september 1998«hevur Pál Weihe eina grein um árin av kviksilvuri frá grindamati á føroysk børn. Í teimum kanningunum, hann viðger, funnu tey onki barn, har illgruni var um, at kviksilvur hevði givið ávísiligt brek; men tó bar til at síggja, at ávísur førleiki hjá børnunum viknaði við vaksandi kviksilvuri. Nú má viðmerkjast, at grindahvalur og tí eisini føroyingar helst altíð hava fingið nógv kviksilvur frá natúrini. Kviksilvurdálkingin hevur tó økt um hetta, og nógv er, sum bendir á, at ein stórur partur av kviksilvurinum í grindahvali stavar frá menniskjaligum virksemi. Umframt kviksilvur hevur grindahvalur, sum nevnt, eisini ymisk POP-evni í spikinum, og tey koma í øllum førum frá dálking. Í fyrrnevndu grein vísir Pál Weihe eisini á, at móðurmjólk frá teimum kannaðu føroysku mammunum hevði einar 5 10 ferðir so nógv PCB í sær sum tað, ið er vanligt í londum, har fólkið ikki livir av havsúgdjórum. Sjálvt í so opnum havøki sum okkara er sostatt dálking. Tað er tó lítil ivi um, at dálkingin hevði havt verið nógv verri, um ikki millumtjóða avtalur høvdu avmarkað hana. Tann avtalan, sum er best kend í Føroyum, er helst MARPOL, sum m.a. avmarkar dálking frá skipum; men fleiri aðrar avtalur eru.tær verða ofta nevndar eftir tí býi, har tær vóru viðtiknar fyrstu ferð. London-, Oslo- og París-avtalurnar hava allar havt stóran týdning við at avmarka ymisk sløg av dálking. Hesar millumtjóða avtalur eru gjørdar millum lond, og tær eru í stóran mun komnar av trýsti frá umhvørvisfelagskapum og fólki yvirhøvur, sum ynskja eitt reinari umhvørvi. Mestsum av tilvild komu Føroyar at eiga ein týðandi leiklut í millumtjóða umhvørvispolitikki, tá skipið Stella Maris kom á Havnina á sumri 1971, og fólk forðaðu tí í at taka olju. Brot úr tíðarritinum Marine Pollution Bulletin: The first of these conventions, the Convention for the Prevention of Marine Pollution by Dumping from Ships and Aircraft, was adopted in Oslo on 15 February This 202
203 initiative... One incident, however, may have been instrumental in the successful negotiation of the convention. On 16 July 1971 the Dutch coaster Stella Maris left the port of Rotterdam with orders to dump 650 tonnes of chlorinated hydrocarbons in the northern North Sea... The vessel was rerouted to the Atlantic south of Iceland but was prevented from bunkering in the Faroe Islands by Faroese fishermen... In the discussions which preceded the drafting of the Oslo Convention the subsequent voyage by the Stella Maris to a second dumping location in the Atlantic marked the turning point in the negotiations Hendingin við Stella Maris var við til at fáa Oslo-avtaluna í lag, og yvirhøvur hava sovorðnar hendingar og fjølmiðlaumrøða havt stóran týdning. Hinvegin vita vit í Føroyum eisini í sambandi við grindadráp, at bæði umhvørvisbólkar og fjølmiðlar lættliga kunnu skjóta við síðuna av. Hetta gera vit tó tíverri ofta eisini sjálv. Í Føroyum hevur tann mesta umrøðan av havdálking verið í sambandi við geislavirkni, serliga í sambandi við møguligan leka frá Dounreay-verkinum í Skotlandi. Øll kunnu vera samd um, at sovorðnir lekar eiga at avmarkast mest møguligt; men hinvegin bendir alt á, at geislavirkni er ein nógv minni hóttandi dálkingarkelda í havinum kring Føroyar enn ymisk onnur sløg. Vit kundu ynskt, at onnur og helst álvarsligari dálking (veðurlagsbroytingar, tungmetal og organisk eiturevni) høvdu líka nógvan áhuga hjá fjølmiðlum og politikarum. Tað kundi verið hóskiligt at enda hetta stutta yvirlitið við eini niðurstøðu um gongdina; um dálkingin framvegis versnar, ella millumtjóða avtalurnar hava megnað at steðgað henni. Hetta er tó lættari sagt enn gjørt. Tað eru nógv ymisk sløg av dálkandi evnum í havinum, og vit vita lítið um bæði innihald og árin av teimum flestu. Ymiskir felagsskapir gera regluliga upp, hvussu dálkingarstøðan er ymsastaðni. Ein serfrøðingabólkur (GESAMP), sum er settur av ymsum ST-stovnum, hevur gjørt heildarmetingar fyri heimshøvini sum so: The State of the Marine Environment (t.d. frá 1990, Blackwell Scientific Publications). Nærri við okkum hevur nevndin, sum umsitur Oslo- og París-avtalurnar (OSPARCOM) somuleiðis gjørt eina meting av Norðsjónum: North Sea Quality Status Report 1993, og í 2000 er ætlað at koma ein meting, sum 203
204 fevnir um alt Norðureysturatlantshavið og høvini norðan fyri okkum. Hesi norðaru havøkini eru eisini viðgjørd í frágreiðingini: Arctic Pollution Issues, sum er gjørd av AMAP (Arctic Monitoring and Assessment Programme, Oslo 1997) og eisini fevnir um tær føroysku havleiðirnar. Hesar frágreiðingar eru allar drúgvar, og tað ber illa til at samanfata tað, tær siga um gongdina, í fáum orðum. Gongdin er ymisk fyri ymisk evni. Blýggj er eitt evni, sum í stóran mun kemur frá menniskjaligum virksemi, og innihaldið av blýggi í høvunum er einar tíggju ferðir hægri, enn tað var, áðrenn menniskjaligt virksemi fór at økja um tað. Hesi seinastu tjúgu árini er innihaldið tó minkað, m.a. tí at blýfrítt bensin verður meiri brúkt. Hinvegin er tað nógv, sum bendir á, at innihaldið av kviksilvuri enn er í vøkstri nógvastaðni. Summi av teimum eitrandi evnunum eru sostatt í minking; men onnur økjast. Tíverri vita vit ikki nóg nógv um tey flestu evnini til at kunna avgera, hvønn veg tað gongur við teimum. Aftrat tí kemur, at nýggj evni alla tíðina verða framleidd, og ofta vita vit ikki fyrr enn aftaná, hvørji árinini av teimum verða. 204
205 12. Veðurlagsbroytingar Veðurlag (klima) er eitt orð, sum ofta verður sett í samband við veðrið. Veður og veðurlag hava eisini nógv við hvørt annað at gera; men tey eru hóast tað tvey heilt ymisk fyribrigdi. Veðrið er tað, sum hendir tann einstaka dagin; um tað er heitt ella kalt, regnar, er vindur o.s.fr. Veðurlag er hinvegin miðalumstøðurnar í langa tíð (vanliga fleiri ár). Tað ber til at siga, at veðrið var gott í dag; men tað ber ikki til at siga, at veðurlagið var gott í dag. Tíverri verður orðið veðurlag tó eisini ofta brúkt í veðurtíðindum til at lýsa veðrið, sum tað er í løtuni. Hetta kann geva misskiljingar; men í hesi bókini verður veðurlag bara brúkt um viðurskifti, sum broytast spakuliga (klima). Vanliga hugsa vit mest um luftina, tá vit tosa um veður og veðurlag, og tær skjótu broytingarnar, sum gera veðrið, eru eisini mest í luftini. Luftin ferðast skjótt, og eitt lágtrýst kann koma yvir um Atlantshavið eftir fáum døgum. Sjógvurin ferðast nógv spakuligari enn luftin (umleið 100 ferðir). Eisini skal nógv meira til av varma fyri at hita sjógv enn luft. Tí klárar havið ikki at fylgja við í teimum skjótu veðurbroytingunum. Tær spakuligu veðurlagsbroytingarnar umfata hinvegin havið líka nógv sum luftina. Hiti og streymar í havinum broytast, tá veðurlagið broytist, og samstundis eru veðurlagsbroytingarnar minst líka nógv stýrdar av havinum sum av luftini. Veðurlagsbroytingar eru tí ein ógvuliga týðandi partur av teimum spurningum, vit kunnu seta okkum um havið, og kunnleiki um havið er ein neyðugur partur til at skilja veðurlagsbroytingarnar. Á okkara døgum hevur hetta serligan týdning, tí menniskju eftir øllum at døma eru í ferð við at broyta veðurlagið á jørðini sum heild. Tað er tó enn ógvuliga óvist, hvussu stórar broytingarnar verða, og nær tær koma. Nógvir grundleggjandi spurningar mugu svarast, áðrenn meiri álítandi metingar kunnu gerast, og fleiri av teimum eru um havið. 205
206 Meiri Ísur enn nú Ístíð Mynd 12.1 Mongdin av ísi á jørðini tey seinastu árini sambært kanningum niður gjøgnum sediment á havbotninum. Teir bláu partarnir á myndini vísa tíðarskeið, har meira ísur hevur verið enn nú. Teir reyðu partarnir vísa tíðarskeið við minni ísi. Minni ísur enn nú Millumístíð Nú Ár fyri okkara tíð VEÐURLAGSBROYTINGAR Í FARNARI TÍÐ Jørðin hevur ikki altíð havt sama veðurlag, sum hon hevur nú; langt frá tí. Eg skal ikki royna at gera nakað fullfíggjað yvirlit yvir tær veðurlagsbroytingar, sum hava verið gjøgnum tær fýra og eina hálvu milliardina av árum, sum jørðin hevur verið til; men vit kunnu hyggja at teimum seinastu milliónunum. Ístíðirnar Fyri umleið 2 milliónum árum síðani byrjaði tað, sum jarðfrøðingar nevna kvartertíðin. Í hesum tíðarskeiði hevur jørðin skift millum tvey ymisk sløg av veðurlagi: ístíðir og millumístíðir. Í ístíðunum hevur tað á jørðini sum heild verið nógv stig kaldari enn í millumístíðunum. Sum er, liva vit í eini millumístíð. Mynd 12.1 vísir mongdina av ísi á jørðini tey seinastu árini. Í minsta lagi 8 ístíðir síggjast á myndini við stuttum millumístíðum inni ímillum. Ístíðirnar síggjast í miðal at hava vart eini ár. Millumístíðirnar hava vart nógv styttri, umleið ár í miðal. Hyggja vit eitt sindur gjøllari at teimum seinastu árunum (mynd 12.2), síggja vit, at tann seinasta millumístíðin undan okkara var fyri umleið árum síðani. Tann seinasta ístíðin helt uppat fyri umleið árum síðani, og aftan á hana tykjast vit at hava havt eitt hampiliga javnt og heitt veðurlag. 206
207 Mynd 12.2 Hitin í luftini yvir Grønlandi tey seinastu árini roknaður í mun til hitan nú. Myndin er grundað á kanningar niður gjøgnum innlandsísin. Tíðarskeið, har tað hevur verið kaldari enn nú, eru teknað við bláum. Heitari tíðarskeið eru teknað við reyðum. 10 C hitabroyting Heitt Kalt Nú Ár fyri okkara tíð Hvussu vita vit, hvat veðurlagið var fyrr? Mynd 12.2 byggir á kanningar av grønlendska innlandsísinum. Hann legst í løgum, har eitt lag av ísi legst aftrat hvørt ár, og tey eldru løgini søkka eitt sindur djúpari. Borar tú teg niður gjøgnum ísin, so borar tú teg samstundis niður til eldri og eldri ís. Tað ber til at máta nógv ymiskt í hesum løgum og upp á tann mátan læra um ymisk viðurskifti aftur gjøgnum tíðina. Bókin»Klima, Vejr og Menneske«eftir W. Dansgaard (Geografforlaget, 1987) lýsir hetta og fleiri onnur veður- og veðurlagsviðurskifti. Her skal eg bara nevna, at tað m.a. ber til at máta og rokna út, hvat lufthitin var í Grønlandi, tá ísurin á einum ávísum dýpi legðist. Hetta er tað, sum er víst á mynd Ísboringar eru eisini gjørdar á Antarktis og á jøklum ymsastaðni. Líknandi mátingar kunnu eisini gerast aðrastaðni, har okkurt tilfar spakuliga legst í løgum. Nógvastaðni á havbotninum legst t.d. nýtt tilfar omaná alla tíðina (sedimentering, sí 1. kapittul), og tað ber eisini til at kanna veðurlagsbroytingar við at bora niður í botnin. Hetta er t.d. grundarlagið undir mynd Ongin av mátunum at kanna tað gamla veðurlagið er serliga neyvur, og tær einstøku mátirøðirnar kunnu eisini vísa beinleiðis skeiv úrslit. Við tíðini eru tó gjørdar so nógvar ymiskar kanningar av hesum slagnum, at vit hava fingið eina heildarmynd, sum skuldi verið hampiliga álítandi. 207
208 Knappligar veðurlagsbroytingar Høvuðsgongdirnar á mynd 12.1 og mynd 12.2 tykjast vera álítandi og umboða veðurlagsbroytingar á allari jørðini. Meiri ósemja hevur verið um tær knappligu broytingarnar, sum síggjast á mynd Samanbera vit tey seinastu árini við ta fyrru millumístíðina fyri umleið árum síðan, so sæst tann fyrra at vera nógv minni reglulig. Nógvir serfrøðingar halda, at hetta ikki er veruligt, men stavar frá samanblanding av ísinum á tí dýpi, sum hesar kanningar eru frá. Hinvegin er breið semja um, at tær knappligu broytingarnar, sum síggjast í seinastu ístíð á mynd 12.2, eru veruligar. Nógvar ymiskar mátirøðir bæði frá havbotninum, frá ísboringum og frá landi vísa, at í seinastu ístíð kundi veðurlagið skifta knappliga millum kulda og hita. Hesar knappligu broytingar í seinastu ístíð síggjast serliga týðiliga í Norðuratlantshavi. Kanningar benda sostatt á, at hitin bæði í Grønlandi og í Norskahavinum viðhvørt er broyttur í minsta lagi 5 C eftir einum mansaldri ella styttri tíð. Tað verður roknað við, at hesar knappligu broytingar stava frá broytingum í havstreymunum, serliga tí heita Norðuratlantsstreyminum, sum fer fram við okkum. Henda spurning venda vit aftur til. Tey seinastu 1000 árini Tá vit nærkast okkara egnu tíð, gerast møguleikarnir fyri álítandi upplýsingum betri. Beinleiðis mátingar av hita og øðrum veðurlagsviðurskiftum hava ikki verið vanligar í nógv meira enn 100 ár; men ymsar søguligar upplýsingar, árringar í trøum og onnur sløg av kanningum kunnu brúkast til at útgreina veðurlagsbroytingar longri aftur í tíðina. Hesar kanningar benda á, at 11. og 12. øld vóru heitar, í hvussu so er í Evropa. So kólnaði tað helst nakað, og eitt tíðarskeið kom við kaldari veðurlagi, sum hevur verið nevnt tann lítla ístíðin. Hon var hildin at hava vart fram móti endanum á 19. øld. Seinni kanningar hava víst, at tann lítla ístíðin neyvan var so køld og drúgv, sum upprunaliga hildið, ella so eins á ymiskum støðum. Hetta tíðarskeiðið var tó helst sum heild kalt, sum tað sæst á mynd 12.3, og serliga kalt tykist tað at hava verið á okkara leiðum beint um ár Tíðliga í 20. øld byrjaði so ein sterk upphiting. Frá 1910 til 1940 hitnaði jørðin sum heild næstan eina hálva C (mynd 12.4) ,5 C Mynd 12.3 Hitin um summarið á norðaru hálvu í miðal yvir 10-ára skeið tey seinastu 600 árini. Grundað á 16 ymiskar kanningarrøðir. Tíðarskeið, har tað hevur verið kaldari enn miðalhitin fyri , eru teknað við bláum. Heitari tíðarskeið eru teknað við reyðum. 208
209 Mynd 12.4 Hitabroytingar á jørðini sum heild síðan Tíðarskeið, har tað hevur verið kaldari enn miðalhitin fyri , eru teknað við bláum. Heitari tíðarskeið eru teknað við reyðum. Hitabroyting: 0,5 C Síðan kólnaði hon nakað, og ein steðgur var í fleiri ár; men um endan á 1970-árunum fór tað aftur at hitna, og hetta hevur staðið við. Vit fara seinni at venda aftur til spurningin, um upphitingin hesa seinastu øldina er av natúrligum orsøkum ella stavar frá dálking. Broytingar í regni, vindi o.t. Her hevur mest verið tosað um hita, og tað er kanska helst tí, at hiti er so lættur at máta. Tí vita vit mest um hann. Tað má tó ikki gloymast, at veðurlagsbroytingar síggjast í nógvum øðrum enn í hitanum. Mynd 12.5 vísir broytingar í regni og øðrum avfalli á landi gjøgnum 20. øld. Aðrastaðni í verðini eru nøkur øki, har turkur kann gera hungursneyð, og onnur øki, har ov mikið regn kann skola grøði og bygdir burtur. Í sovorðnum økjum hava broytingarnar í mynd 12.5 meira at týða enn hitabroytingar. Eitt annað, sum broytist við veðurlagnum, er vindur. Vit vita lítið um broytingar í vindi langt aftur í tíðina; men hesa seinastu øldina eru týðilig tekin um hampiliga stórar broytingar, og vindur er helst ein tann veðurlagsbroytingin, sum kann ávirka okkum føroyingar mest. Sum dømi vísir mynd 12.6 broytingar í títtleikanum av vindi, harðari enn 15 m um sekundið, teir tríggjar mánarnar um várið, sum eru mest avgerandi fyri tilgongdina av toskayngli. Tað sæst, at harður vindur hesa árstíðina var nógv vanligari tíðliga í 1990-árunum enn í 1970-árunum. Eisini hæddin á vatnskorpuni broytist við veðurlagnum. Tá nógvur ísur í ístíðunum legst uppi á landi, lækkar vatnskorpan. Á HAVIÐ
210 Mynd 12.5 Broytingar í avfalli á landi millum 55 suður og 85 norður, roknað sum avvik frá miðalavfallinum í tíðarskeiðinum Tíðarskeið, har tað hevur verið minni avfall enn miðal fyri , eru teknað við bláum. Vátari tíðarskeið eru teknað við reyðum. 25 mm mynd 1.7 sóu vit, at í long tíðarskeið kunnu broytingarnar vera stórar; men vanliga eru tær spakuligar. Tað verður roknað við, at vatnskorpan á jørðini sum heild er hækkað cm ta seinastu øldina. Hetta er tekin um, at nakað av ísinum á landi er bráðnað í sambandi við ta upphitingina, sum hevur verið. JØRÐIN SUM VAKSTRARHÚS At jørðin er so heit, sum hon er, stavar fyrst og fremst frá sólini. Geislavirknar broytingar inni í jørðini gera eisini varma, sum lekur út til jarðarskorpuna; men hann munar lítið samanborin við ta orku, sum sólarljósið alla tíðina gevur jørðini. Tá ljósið rakar jørðina, verður tað upptikið (absorberað) og gjørt um til varma, sum hitar jørðina. Jørðin sjálv sendir eisini strálur út í rúmdina líka sum sólin; men tær strálurnar eru øðrvísi. Strálingin frá sólini kemur fyri stóran part sum sjónligt ljós, tí at sólin er so heit (um 6000 C á skorpuni); men jørðin er nógvar ferðir kaldari, og tí er strálingin frá henni infrareyð (3. kapittul) heldur enn sjónlig (mynd 12.7). Munurin millum innstráling og útstráling avger hitan á jørðini. Tá jørðin heldur sama hita í langa tíð, má tann orkan, sum hon strálar út, vera akkurát líka stór sum tann orkan, hon fær frá sólini. Strálar jørðin meira orku út, enn hon fær, so kólnar hon. Umvent, so hitnar jørðin, um hon fær meiri orku frá sólini, enn hon sjálv strálar út. 210 Títtleiki (%) Mynd 12.6 Títtleikin av vindi harðari enn 15 metrar um sekundið í Akrabyrgi teir tríggjar mánarnar mars, apríl og mai hvørt árið frá 1962 til 1994 (í 1972 miseydnaðust mátingarnar). Myndin vísir prosentið av mátingum hesar tríggjar mánarnar, sum høvdu harðari vind enn 15 metrar um sekundið.
211 Infrareyð stráling Um jørðin ikki hevði havt nakra atmosferu (lufthav) rundan um seg, hevði helst ikki verið so nógv meir at sagt um hetta; men atmosferan broytir viðurskiftini fullkomiliga. Orsøkin er, at sjónligt ljós og infrareytt ljós hava heilt ymiskan møguleika at ferðast gjøgnum atmosferuna. Mynd 12.7 Orkujavnvágin á jørðini. Jørðin fær orku frá sólarljósinum, sum rakar hana, men missir orku við at senda infrareyða stráling út í rúmdina. Vakstrarhúsárin Tað sjónliga sólarljósið sleppur í stóran mun ótarnað gjøgnum atmosferuna. Nakað av ljósinum verður steðgað og sent út aftur í rúmdina uttan at koma niður á jørðina ella verða umgjørt til varma; men tað er ein lítil partur (mynd 12.8). Tað infrareyða ljósið frá jørðini verður hinvegin mestsum alt steðgað av atmosferuni. Ikki soleiðis at skilja, at orkan hvørvur. Atmosferan strálar tað infrareyða ljósið útaftur; men tá fer meira enn helvtin niður aftur á jørðina heldur enn út í rúmdina (mynd 12.8). Atmosferan virkar tí sum glasið í einum vakstrarhúsi, og hetta verður nevnt vakstrarhúsárin (drívhúseffekt). Tað hevur ógvuliga stóran týdning fyri jørðina. Útrokningar vísa, at jørðin í miðal hevði verið meira enn 30 C kaldari, um atmosferan ikki var ella virkaði soleiðis. Atmosferan er sett saman av ymiskum evnum. Umleið 78% eru nitrogen (køvievni), 21% eru oxygen (ilt, súrevni) og umleið 1% argon. Tilsamans eru hesi trý evnini meira enn 99% av atmosferuni; men tað er onki av teimum, ið gevur vakstrarhúsárinið. Tað stavar serliga frá vatndampi (guvu) og koldioxidi (koltvíiltu). Innihaldið í atmosferuni av hesum báðum evnum er lítið; men bæði tvey upptaka (absorbera) tey ógvuliga væl infrareytt ljós. Tí kunnu sjálvt smáar mongdir av hesum evnum halda jørðini heitari. Onkur onnur evni eru í atmosferuni, sum eisini geva vakstrarhúsárin; men tey muna minni enn vatndampur og koldioxid. Vatndampur og koldioxid í atmosferuni virka sum eitt slag av bjálving (isolering) fyri jørðina, og vit kunnu tí vænta veðurlagsbroytingar, um innihaldið av hesum evnum broytist. Innihaldið av vatndampi er vanliga ógvuliga ymiskt á ymsum støðum, og tað skiftir við damping, við regni, við skýgerð og øðrum veðurfyribrigdum. Ein av teimum stóru spurningunum innan veðurlagsgransking er at útgreina, hvussu innihaldið av vatndampi broytist 211
212 Mynd 12.8 Vakstrarhúsárin. Teir gulu pílarnir vísa tað sjónliga ljósið frá sólini. Teir reyðu pílarnir vísa infrareyða stráling. Tað mesta av tí sjónliga ljósinum sleppur ótarnað gjøgnum atmosferuna og verður til varma niðri á jørðini og í havinum. Tann infrareyða strálingin verður hinvegin næstan øll somul steðgað av vatndampi og koldioxidi í atmosferuni. Atmosferan sendir strálingina útaftur; men tá fer meira enn helvtin niður aftur á jørðina og hitar hana. av øðrum veðurlagsbroytingum. Onki bendir tó á, at vit menniskju beinleiðis ávirka innihaldið av vatndampi munandi. Koldioxid broytist ikki nógv í innihaldi úr einum staði í annað. Tvørturímóti er innihaldið næstan eins um alla atmosferuna; men tað broytist við tíðini. Mynd 12.9 vísir koldioxidinnihaldið í atmosferuni tey seinastu árini sambært mátingum niður gjøgnum ísin á Antarktis. Myndin vísir eisini hitan á sama staði. Tað sæst, at hitin á Antarktis yvirhøvur fylgdi hitanum í Grønlandi (mynd 12.2) sum tekin um, at tann seinasta ístíðin fevndi um alla jørðina. Tað sæst eisini, at innihaldið av koldioxidi fylgdi hitanum. Í seinastu ístíð hevur eftir øllum at døma verið væl minni av koldioxidi í atmosferuni enn nú og eisini væl minni, enn tað var í seinastu millumístíð. Tá koldioxidinnihaldið er minni, er bjálvingin rundan um jørðina eisini minni, og vit kundu spurt, um ístíðirnar stava frá hesum. Svarið er helst nei. Broytingar í rørsluni hjá jørðini í mun til sólina eru eftir øllum at døma upprunin til ístíðirnar; men hinvegin hava broytingarnar í koldioxidinnihaldi ivaleyst økt um munin millum ístíðir og millumístíðir. Ístíðirnar høvdu ikki havt verið so kaldar, um ikki koldioxidinnihaldið í atmosferuni samstundis var minkað. Eftir er so spurningurin, hví tað var minni av koldioxidi í atmosferuni undir seinastu ístíð. Eitt fullfíggjað svar hava vit ikki 212
213 Mynd 12.9 Innihald av koldioxidi í atmosferuni tey seinastu árini sambært mátingum niður gjøgnum ísin í Antarktis og broytingar í lufthitanum við Antarktis í sama tíðarskeiði. Koldioxidinnihald (millióntapartar) Innihald av koldioxidi Ár fyri okkara tíð í dag; men tað er lítil ivi um, at ein partur av svarinum liggur í havinum. Tað venda vit aftur til. Varmaflutningur Strálingin frá sólini hitar mest, tá hon rakar vinkulrætt niður á jørðina ella havið, t.v.s. tá hon er beint uppi yvir okkum. Jú lægri hon stendur, minni varma fær hvør fermetur av lendi ella havi. Tropurnar fáa tí nógv meira varma frá sólini, enn póløkini fáa (mynd 12.7). Tropurnar verða tí heitari, og tær strála eisini meira orku út frá hvørjum fermetri, enn póløkini gera. Munurin í útstrálingini er tó ikki líka stórur, sum munurin í innstráling. Sum heild sendir jørðin líka nógva orku út í rúmdina við infrareyðari stráling, sum hon fær frá sólini; men henda javnvágin er ymisk ymsastaðni á jørðini. Um ekvatorleiðirnar kemur meira orka inn við sólarljósi enn tað, sum jørðin strálar út. Við pólarnar sendir jørðin hinvegin meira orku út í rúmdina, enn hon fær úr sólarljósinum. Javnvágin verður hildin, við at yvirskotsvarmin frá tropunum verður fluttur til póløkini, og tann flutningin gera vindurin í atmosferuni og streymurin í havinum. Á mynd 6.2 sóu vit eina foreinklaða mynd av høvuðsluftrákunum. Tey flyta heita luft móti póløkjunum og kaldari luft móti ekvator. Somuleiðis flyta teir stóru havstreymarnir heitan sjógv móti póløkjunum og 213
214 kaldari sjógv hinvegin. Vindur og streymur verða drivin av hitamuninum millum póløkini og tropurnar; men samstundis syrgja teir við varmaflutninginum fyri, at póløkini verða heitari og tropurnar kaldari, enn tey annars høvdu verið. VEÐURLAG OG HAV Varmaflutningurin millum tropurnar og póløkini er ein av høvuðsuppgávunum hjá havinum í veðurlagssamanhangi. Ein onnur uppgáva er at vera varmagoymsla. Sum fyrr nevnt, goymir havið nógv meiri varma enn luftin. Um t.d. atmosferan læt so nógvan varma niður í havið, at hon kólnaði 1 C, so hevði miðalhitin í havinum bara verið vaksin ein túsundapart C. Tað skal nógv til at broyta hitan í høvunum, og tað gongur seint. Havið virkar tí sum ein hitajavnari fyri atmosferuna og veðurlagið sum heild. Hevði onki hav verið, men bara land, so hevði jørðin óivað havt eitt nógv meiri skiftandi veðurlag. Okkara føroyska veðurlag uppi á landi er eisini nógv merkt av hesum. Vit hava nógv minni hitamun millum summar og vetur enn tey flestu øki, sum liggja langt frá havinum. Koldioxid í havinum Havið er eisini við til at stýra koldioxidinnihaldinum í atmosferuni. Vit hava frammanundan sæð, at koldioxid í atmosferuni virkar sum bjálving hjá jørðini; men koldioxid ferðast alla tíðina millum atmosferuna, havið og gróður á landi, sum víst á mynd Um summarið taka plantur á landi koldioxid úr atmosferuni. Um veturin lata tær koldioxid út aftur í atmosferuna. Eisini ferðast alla tíðina koldioxidmýl millum atmosferuna og teir ovastu partarnar av havinum. Eitt koldioxidmýl kann t.d. leka úr havinum upp í atmosferuna. Nakað seinni hevur vindurin flutt tað inn yvir land, har ein planta tekur tað upp í seg o.s.fr. Í plantum og í havinum verða koldioxidmýlini ofta brotin sundur, og kolatomini í teimum bygd inn í ymisk onnur mýl. Áðrenn tey koma útaftur í atmosferuna, eru kolatomini tó vanliga bygd samanaftur við oxygeni til koldioxid. Hetta merkir, at bæði gróðurin á landi og ymisk viðurskifti í 214
215 Mynd Myndin vísir atmosferuna, havið og gróðurin á landi sum tríggjar ymiskar partar av veðurlagsskipanini. Tølini í kassunum vísa, hvussu nógv kolevni er í hvørjum av teimum. Millum hesar tríggjar partarnar ferðast kolatomini vanliga bundin í koldioxidmýlum. Á myndini er hetta víst við pílum, har tølini siga, hvussu nógv kolevni ferðast aftur og fram um árið. Atmosferan: 750 milliardir tons havinum kunnu broyta innihaldið av koldioxidi í atmosferuni; men havið hevur ein serligan leiklut, tí meira enn 90% av øllum kolevninum er í havinum (mynd 12.10). Á mynd 12.9 sóu vit, at minni av koldioxidi var í atmosferuni í seinastu ístíð. Samstundis var nógv meira av lendinum fjalt av ísi, og ivaleyst hevur minni kolevni verið bundið í landplantum í seinastu ístíð enn nú. Tað er tí lítil ivi um, at havið hevur havt uppaftur størri part av kolevninum í sær í seinastu ístíð, og at tað var ein orsøk til, at jørðin sum heild var so køld. Eftir stendur so spurningurin, hví so var. Tað eru teir ovastu partarnir av havinum, sum eru beinleiðis í sambandi við atmosferuna. Tað eru tí teir, sum fáa koldioxid frá atmosferuni og lata henni tað aftur; men tað mesta av kolevninum finst niðri í teimum djúpu pørtunum av havinum. Tí er tað avgerandi, hvussu kolevni ferðast millum teir ovastu og teir djúpu partarnar av havinum. Hetta er lýst á mynd Tann biologiska pumpan Ein partur av kolevninum verður fluttur við tí termohalina rákinum. Tá sjógvur ferðast uppeftir ella niðureftir í havinum, ber hann upployst koldioxid við sær og flytur tað soleiðis millum teir ovaru og djúpu partarnar. Aftrat hesum kemur tann sonevnda biologiska pumpan. Í gróðrartíðini taka algurnar (smáar plantur, sí 10. kapittul) koldioxid úr sjónum. Tær doyggja, ella onkur, sum hevur etið 215
216 tær, doyr ella letur tilfarið út sum skarn. Tá søkka tey kolatomini, sum vórðu bundin í plantum, niður gjøgnum sjógvin. Ein stórur partur av teimum deyðu plantunum og dýrunum og av skarninum verður brotin niður og upploystur aftur í teimum ovaru pørtunum av havinum; men eftir er ein lítil partur, sum søkkur niður í djúphavið og ber kolatomini við sær. Tann biologiska pumpan flytur sostatt alla tíðina kolevni úr teimum ovastu pørtunum niður í teir djúpu partarnar av havinum. Hetta hevur eisini við sær, at innihaldið av kolevni er størri á stórum dýpi enn beint undir vatnskorpuni (mynd 12.11, vinstrumegin). Tað kann kanska undra onkran, at henda pumpan ikki hevur tømt bæði teir ovaru partarnar av havinum og atmosferuna fyri koldioxid, tí tann biologiska pumpan flytur bara niðureftir; men hesin flutningurin verður uppvigaður av streymunum. Tað termohalina rákið (6. kapittul) flytur meira koldioxid uppeftir enn niðureftir. Hetta kann tykjast løgið, tí í langa tíð mugu líka nógvir rúmmetrar av sjógvi ferðast báðar vegir; men tann djúpi sjógvurin hevur meiri kolevni í sær enn tann grunni (mynd 12.11, vinstrumegin). Ein rúmmetur av djúpum sjógvi, sum ferðast uppeftir, ber tí fleiri kolatom við sær enn ein rúmmetur av grunnum sjógvi, sum søkkur niður í djúphavið. Tað termohalina rákið ger sostatt ein nettoflutning av kolatomum uppeftir, sum kann uppviga nettoflutningin av kolevni niðureftir frá tí biologisku pumpuni. Hetta merkir tó, at um annað av hesum broytist, so kann tað flyta javnvágina millum atmosferu og hav. Tað lítla innihaldið av koldioxidi í atmosferuni í seinastu ístíð kundi hugsast at stavað frá, at gróðurin í sjónum tá av onkrari orsøk var meiri ella í øllum førum flutti meira koldioxid niður í djúphavið enn nú. Hinvegin ber eisini til at hugsa sær, at tað termohalina rákið var veikari undir seinastu ístíð og tí flutti minni av kolevni uppeftir. Broytingar í tí termohalina rákinum Heilt avkláraður er hesin spurningurin ikki; men tað termohalina rákið tykist í øllum førum at eiga ein part av forkláringini. Nógv bendir á, at tað termohalina rákið hevur skift so hvørt sum 216
217 Innihald av upploystum kolevni (millióntapartar) Atmosferan 1000 Dýpi (m) Mynd Høgri partur av myndini vísir, hvussu kolevni verður flutt millum atmosferuna og teir ovaru partarnar av havinum (reyðir pílar) og millum teir ovaru og teir djúpu partarnar av havinum bæði við tí termohalina rákinum (bláir pílar) og við tí biologisku pumpuni (grønir pílar). Vinstri partur av myndini vísir, hvussu innihaldið av upploystum kolevni veksur við dýpinum í Atlantshavinum. veðurlagið hevur skift. Grovt kunnu vit skilja millum tvey ymisk sløg av ráki, sum samsvara við ávikavist heitt og kalt veðurlag Munurin er lýstur á mynd Á okkara døgum (mynd 12.12, vinstrumegin) er Norðuratlants djúpsjógvur (NADS) høvuðskeldan til tað termohalina rákið (mynd 6.13), og hann kemur fyrst og fremst frá sjógvi, sum flýtur suður um ryggin millum Grønland og Skotland. Hetta nevnist yvirflot og er nærri umrøtt í 6. og 7. kapitli. Aftrat yvirflotssjógvi kemur sjógvur, sum er sokkin í Labradorhavinum sunnan fyri Grønland (mynd 7.2); men hann er ikki so tungur sum yvirflotssjógvurin, og vanliga er eisini minni til av honum. Fyri árum síðani, tá seinasta ístíð var um tað ringasta, hevur eftir øllum at døma verið nógv minni av yvirfloti. Sjógvurin norðan fyri okkum hevur í stóran mun verið ísfjaldur, og nógv minni av sjógvi enn nú er sokkið úr teimum ovaru løgunum niður á stór dýpi (mynd 7.3). Kanningar, sum eru gjørdar við at bora niður í havbotnin vestan fyri Føroyar, benda á, at einki yvirflot tá var gjøgnum Bankarennuna. Tað termohalina rákið hevur tá næstan bara verið drivið av sjógvi, sum er sokkin sunnan fyri ryggin millum Grønland og Skotland (mynd 12.12, høgrumegin). Eftir øllum at døma hevur tað termohalina rákið skift millum tey bæði sløgini av ráki á mynd Tær knappligu broytingarnar millum kalt og minni kalt veðurlag í seinastu ístíð (mynd 12.2) tykjast at hava fylgt skiftunum í ráki, og tað er ikki so løgið. Eitt broytt termohalint rák kann broyta flutningin av 217
218 Norðurhøvini Norðuratlantshavið Norðurhøvini Labradorhavið Labradorhavið Norðuratlantshavið Dýpi Kaldur sjógvur søkkur Kaldur sjógvur søkkur Í dag Kaldur Fyri sjógvur árum síðani søkkur Dýpi Yvirflot koldioxidi upp úr djúphavinum og kann eisini broyta varmaflutningin móti póløkjunum. Veðurlagsbroytingar í føroyskum sjóøki Varmaflutningur við havstreymunum hevur stóran týdning fyri okkara sjóøki. Á mynd 2.5 sóu vit, at tey ovastu løgini av sjógvi eru nógv heitari á okkara leiðum, enn vit kundu væntað. Onga aðrastaðni í heimshøvunum finna vit so heitan sjógv so nær við eitt póløki, og aðrastaðni um sama breiddarstig er sjógvurin meira enn 5 C kaldari enn hjá okkum. Grundin til, at vit hava so heitan sjógv, er óivað Norðuratlantsstreymurin (mynd 7.2). Hann flytur heitan sjógv fram við okkum bæði norðanfyri og sunnanfyri og heldur tí kalda sjónum norðaneftir burturi (mynd 7.8). Norðuratlantsstreymurin er tó eftir øllum at døma fyrst og fremst drivin av tí termohalina rákinum. Mynd vísir eitt yvirlit yvir flutningin av sjógvi til og frá høvunum norðan fyri okkum, so frægt sum vit kenna tað í løtuni. Umleið 9 milliónir rúmmetrar ferðast sambært hesum yvirliti inn í Norðurhøvini og Íshavið um sekundið, og tað mesta (7 milliónir rúmmetrar um sekundið) fer fram við okkum. Í miðal má líka nógvur sjógvur fara útaftur úr Norðurhøvunum; men bara umleið ein triðingur fer út í teimum ovaru løgunum. Restin kemur út sum yvirflot. Eftir hesum verður Norðuratlantsstreymurin fram við Føroyum fyrst og fremst drivin av tí, at sjógvur norðanfyri søkkur úr vatnskorpuni niður á stórt dýpi og haðani flýtur yvir um ryggin 218 Mynd Sum nú er (myndin vinstrumegin), verður tað termohalina rákið fyrst og fremst drivið av, at sjógvur norðan fyri Grønlands- Skotlandsryggin søkkur úr teimum ovaru løgunum og ferðast suður um ryggin sum yvirflot. Hetta sýgur ein sterkan Norðuratlantsstreym norður um ryggin. Fyri árum síðani (myndin høgrumegin) sakk sjógvurin næstan bara sunnan fyri ryggin, og helst sakk eisini minni av sjógvi. Norðuratlantsstreymurin rakk tá ikki so langt norður.
219 Mynd Teir reyðu pílarnir vísa streymar, sum flyta sjógv inn í Norðurhøvini og Íshavið í teimum ovaru løgunum. Teir grønu pílarnir vísa útflutningin av sjógvi í teimum ovaru løgunum. Teir myrkabláu pílarnir vísa yvirflot. Tølini, sum standa við hvønn píl, vísa mongdina av sjógvi í milliónum rúmmetrum hvørt sekund ,5 Frá Beringssundinum 3,5 3 Yvirflot 3 3 Yvirflot niðri í dýpinum (mynd 7.3). Norðuratlantsstreymurin verður snøgt sagt»sogin«fram við okkum. Hetta merkir so aftur, at um yvirflotið veruliga hevur verið steðgað viðhvørt í seinastu ístíð (mynd 12.12, høgrumegin), so hevur Norðuratlantsstreymurin ivaleyst eisini verið nógv veikari og hevur rokkið styttri norður. Longri frammi var nevnt, at kanningar hava víst hitabroytingar upp á meira enn 5 C í Norskahavinum, sum eru hendar í ein mansaldur ella styttri. Sovorðnar broytingar mugu hava samband við stórar broytingar í Norðuratlantsstreyminum, og tær vísa, at hann kann broytast skjótt. Tað termohalina rákið, sum nú er, við sterkum yvirfloti og Norðuratlantsstreymi, hevur helst verið í fleiri túsund ár; men heilt óbroytt hevur tað ikki verið. Ein partur av yvirflotinum frá Bankarennuni og Íslandsrygginum ferðast yvir Reykjanesrygginum (mynd 7.11), og kanningar av havbotninum har vísa regluligar broytingar gjøgnum tey seinastu árini. Eftir hesum kanningum var yvirflotið veikari enn nú umleið ár 1600, tá vit høvdu»ta lítlu ístíðina«(mynd 12.3). Afturímóti var yvirflotið á leið tað sama sum nú í 11. og 12. øld, tá tað var heitt á norðaru hálvu. Hetta bendir á, at veðurlagsbroytingarnar í okkara øki eru nær knýttar at yvirfloti og Norðuratlantsstreyminum, sum vit kundu væntað. 219
220 MENNISKJASKAPTAR VEÐURLAGSBROYTINGAR Á mynd 12.9 sóu vit innihaldið av koldioxidi í atmosferuni tað mesta av teimum seinastu árunum. Tær seinastu øldirnar vóru tó ikki við á tí myndini; men tær síggjast á mynd Hon vísir, at koldioxidinnihaldið í atmosferuni er vaksið heilt nógv hesi seinastu tveyhundrað árini; úr umleið 280 millióntapørtum (millilitrar av koldioxidi í hvørjum rúmmetri av luft) í 1800 til 360 millióntapartar mitt í 1990-árunum. Henda økingin er komin síðan ídnaðarkollveltingina, og tað er natúrligt at spyrja, um hon stavar frá menniskjaligum virksemi. Svarið er heilt greitt»ja«. Koldioxid lekur út í atmosferuna, hvørja ferð vit brenna okkurt, tað veri seg í opnum eldi, í einum motori ella sovorðnum. Síðan vit fóru undir at brenna kol, olju og gass, hava vit framleitt eina rúgvu av koldioxidi, sum er farið í atmosferuna. Aftrat hesum kemur skógarhøgging, sum umframt annan umhvørvisskaða eisini økir um koldioxidinnihaldið. Koldioxid frá menniskjaligum virksemi Tað ber til at rokna seg fram til, at tilføringin av koldioxidi til atmosferuna frá menniskjaligum virksemi í miðal var 7,3 milliardir tons av kolevni um árið í 1980-árunum. Tað mesta av hesum stavaði frá brenning av koli, olju og gassi, tað vit nevna fossilt brennievni. Tað ber eisini til at meta um hesa framleiðslu fyrr, og tað vísir seg, at menniskjaliga framleiðslan av koldioxidi er væl størri, enn tað sum krevst fyri at geva økingina í mynd Eftir hesum útrokningum átti koldioxidinnihaldið í atmosferuni at verið vaksið nógv meira, enn mynd vísir. Tað vísir seg tó, at meira enn helvtin av tí koldioxidi, sum vit framleiða, hampiliga skjótt verður upptikin av havinum og av plantum á landi. Hetta er lýst á mynd 12.15, sum kann samanberast við mynd Hetta gjørdi tað, at koldioxidinnihaldið í atmosferuni bara vaks við 3,4 milliardum tonsum av kolevni um árið í miðal øll 1980-árini heldur enn 7,3 milliardum tonsum. Kortini hevur tað menniskjaliga virksemið økt koldioxidinnihaldið í atmosferuni við meira enn 25% (frá 280 upp á 360 millióntapartar) tey seinastu tveyhundrað árini. Tað sæst eisini á mynd 12.14, at vøksturin heldur fram. Innihald av koldioxidi (millióntap.) Mynd Tann reyða linjan vísir innihaldið av koldioxidi í atmosferuni tey seinastu 1000 árini, grundað á kanningar niður gjøgnum ís og á beinleiðis mátingar tey seinastu 40 árini. 220
221 Mynd Myndin er sett upp líka sum mynd 12.10, men vísir bara økingina, sum stavar frá menniskjum. Brenning av olju og øðrum fossilum brennievnum og skógarhøgging sendu í 1980-árunum í miðal 7,3 milliardir tons av kolevni út í atmosferuna um árið; men bara 3,4 milliardir tons av hesum vóru verandi í atmosferuni. Restin fór í havið og í plantur á landi. Olja, kol o.s.fr. Landplantur og mold Atmosferan økist: Havið Við tí, sum fyrr er sagt um leiklutin hjá koldioxidi í atmosferuni (mynd 12.8), er greitt, at vit kunnu vænta veðurlagsbroytingar, sum koma frá hesum menniskjaliga virkseminum. Aftrat koldioxidi eru eisini onnur evni frá menniskjaligum virksemi likin út í atmosferuna. Onkur av teimum virka øvut av koldioxidi; men onnur virka sama veg. Sum heild er mongdin av teimum evnum, sum geva vakstrarhúsárin (mynd 12.8) vaksin av menniskjaávum. Hetta minnir nakað um at økja bjálvingina í einum húsum, og vit kundu væntað, at jørðin sum heild var hitnað av hesum. Á mynd 12.4 sóu vit, at jørðin veruliga er hitnað ta seinastu øldina, og nógv kjak hevur verið millum serfrøðingar, um henda upphiting er menniskjaskapt ella natúrlig. Nú tykist tó tað mesta kjakið at vera av, og teir flestu serfrøðingarnir eru samdir um, at upphitingin í 20. øld helst stavar frá menniskjaligum virksemi. Tey, sum hava hug at kanna grundarlagið undir hesi niðurstøðu gjøllari, kunnu lesa meiri í bókini»climate Change 1995«(Edited by J.T. Houghton et al., Cambridge University Press, 1996). Hon er úrslitið hjá»the Intergovernmental Panel on Climate Change«, sum er ein serfrøðingabólkur, ið arbeiðir fyri Heimsveðurstovnin (WMO) og fyri ST. Vit kunnu eisini rokna við, at upphitingin av jørðini sum heild fer at halda fram í 21. øld; men tað er torført at rokna út, hvussu stór upphitingin verður. Tað krevur størri og skjótari teldur, enn vit í løtuni hava, og tað krevur meiri kunnleika til veðurlagsskipanina sjálva. Hesar óvissur gera eisini tað, at ymiskir aðrir 221
222 spurningar standa ósvaraðir. Hvussu verður við avfalli ymsastaðni í verðini? Hvussu verður við vindi ymsastaðni í verðini? Broytingar í føroyskum øki Í løtuni ber ikki til at siga nógv meira enn, at vit kunnu vænta stórar veðurlagsbroytingar í 21. øld, og at jørðin sum heild helst fer at hitna. Tað er tó ikki vist, at vit í føroyskum øki eisini fara at fáa eina upphiting. Tvørturímóti benda fyribils útrokningar á, at okkara veðurlag fer at kólna. Grundin er tann serstaka støðan, sum vit eru í. Okkara veðurlag er væl heitari, enn tað hevði verið uttan Norðuratlantsstreymin fram við okkum, og útrokningarnar benda á, at hesin streymur fer at vikna. Hetta kemur av tí, at upphitingin av póløkjunum væntast at fara at fáa nógvan ís at bráðna og geva størri tilføring av feskum vatni norðanfyri. Tá hetta feska vatnið rennur út í høvini norðan fyri okkum, fer tað at gera tað ovasta lagið av sjógvi minni salt. Sum greitt frá í 2. kapitli, verður sjógvurin lættari, tá hann verður minni saltur. Sjálvt við nógvari køling verður hesin sjógvurin tá ikki nóg tungur til at søkka niður á størri dýpi. Í staðin frystir hann bara. Ein avleiðing av teimum menniskjaskaptu veðurlagsbroytingunum væntast tí at verða, at minni av sjógvi søkkur norðan fyri okkum; men tað er hetta, sum tykist at vera høvuðsdrívkraftin fyri Norðuratlantsstreymin. Vit kunnu tí vænta ein veikari Norðuratlantsstreym og við tí eitt kaldari veðurlag. Á mynd flyta vit okkum frá myndini vinstrumegin yvir móti myndini høgrumegin. Nú vita vit ikki nóg mikið um veðurlagsskipanina og hava ov vánaligar teldur til at kunna siga við vissu, um hetta fer at henda ella ikki, og hvussu stórar møguligar broytingar verða. Eftir øllum at døma hava sovorðnar broytingar, sum nevnt, verið í Norðuratlantsstreyminum fyrr við stórum hitabroytingum í Norskahavi sum avleiðing, og tað økir um óttan fyri, at tað kann henda aftur. Kanna vit gongdina í føroyskum øki hesa seinastu øldina, kunnu vit samanbera mynd 8.39 fyri tann føroyska landgrunnin við mynd 12.4 fyri jørðina sum heild. Bæði hitnaðu ta fyrru helvtina av 20. øld; men tann føroyski landgrunnurin hitnaði ikki so nógv, og ta seinnu helvtina av 20. øld er hann heldur kólnaður enn hitnaður. Tað sama kann sigast um sjógvin við veðurskipið 222
223 Mynd Miðalhitin fyri summar (tann reyða linjan) og vetur (tann bláa linjan) í Havnini frá 1922 til Summarmiðal Hiti ( C) Vetrarmiðal M (mynd 8.39), sum skuldi umboðað Norskahavið hampiliga væl. Luftin yvir Føroyum tykist eisini at vera kólnað í seinnu helvt av 20. øld, sum tað sæst á mynd Bæði sjógvur og luft í nánd av okkum eru sostatt kólnað hesi seinastu 50 árini, meðan restin av jørðini og havinum sum heild eru hitnað. Vit hava eisini sæð tekin um broytingar í tí termohalina rákinum um okkara leiðir. Í 7. kapitli var nevnt, at viðurskiftini í Grønlandshavinum tykjast at vera broytt. Har sakk sjógvur fyrr úr teimum ovaru løgunum heilt niður móti botni; men tað hevur verið minni vanligt síðani einaferð í árunum. Hesin sjógvur ferðaðist fyrr víðari inn í Norskahavið; men eisini har síggjast broytingar (mynd 7.16). Hetta kundi hugsast at fingið avleiðingar fyri mongdina av yvirflotssjógvi, og eitt tað besta staðið at hyggja at tí er í Bankarennuni. Hon er nógv tað djúpasta skarðið í rygginum millum Grønland og Skotland (mynd 7.4), og tað staðið, har tann kaldasti yvirflotssjógvurin fossar út. Mynd vísir broytingarnar í hesum kalda sjógvi í 10-ára skeiðnum frá 1988 til Sjógvurin í Bankarennuni er heitur í erva og kaldur í neðra, og markið millum tann ovara sjógvin og yvirflotssjógvin er vanliga um 3 C. Yvirflotssjógvurin kann eisini býtast sundur í ein ovara part og ein djúpari, kaldari part. Tann ovari parturin er eisini sokkin norðanfyri; men hann hevur neyvan verið heilt niðri við botn. Tann niðari parturin, sum er kaldari enn 0,5 C, stavar hinvegin frá Grønlandshavinum og øðrum støðum, har sjógvur søkkur heilt til botns. Mynd vísir ikki nakra týðiliga broyting í markinum millum tann heita sjógvin og tann ovara partin av yvirflotssjónum. 223
224 Hinvegin sæst ein broyting í markinum millum tann ovara og tann djúpara partin av yvirflotssjónum. Tað sær út sum, at markið millum hesi bæði sløgini av sjógvi dýptist umleið 50 metrar í hesum 10-ára skeiði. Hetta er tað, vit kundu væntað, um framleiðslan av tí djúpa kalda botnsjónum norðanfyri er minkað. Hinvegin sær tað ikki út sum, at tann samlaða mongdin av yvirflotssjógvi er minkað; men hesin sjógvur er í miðal vorðin nakað heitari. Niðurstøða Tær broytingar, vit hava sæð í føroyskum øki ta seinastu hálvu øldina, samsvara sostatt við tær útrokningar, sum spáa, at tað termohalina rákið og Norðuratlantsstreymurin fram við Føroyum fara at vikna, og okkara veðurlag fer at kólna sum avleiðing av menniskjaligum virksemi. Hinvegin er einki prógv um, at hesar broytingar ikki eru natúrligar. Í løtuni ber ikki til at avgera, hvat er rætt; men framhaldandi kanningar og útrokningar fara vónandi at geva okkum svarið, áðrenn tað verður ov seint at fyribyrgja teimum ringastu avleiðingunum. Dýpi (m) Mynd Myndin vísir broytingar í dýpi av 3 C isoterminum og 0,5 C isoterminum mitt í Bankarennuni frá 1988 til 1997, grundað á mátingar við Magnusi Heinasyni. Sjógvur, sum var heitari enn 3 C, er litaður reyður. Sjógvur millum 3 C og 0,5 C er ljósabláur. Sjógvur kaldari enn 0,5 C er myrkabláur. 224
Hvussu at standa sterkur í storminum
Hvussu at standa sterkur í storminum Sum altíð, um vit kunnu hjálpa tær uppá nakran máta, so set teg endiliga í samband við kirkjuna her á: P.O. Box 68309, Indianapolis, IN 46268 USA. www.jesuslifetogether.comDetaljer
STRATEGI OG MÁL 1. PARTUR ÍLØGUÆTLAN 2. PARTUR
STRATEGI OG MÁL 1. PARTUR ÍLØGUÆTLAN 2. PARTUR SAMFERÐSLUÆTLAN 2012-2024 STRATEGI OG MÁL 1. PARTUR FØROYAR SUM EIN BÝUR SAMFERÐSLUÆTLAN 2012-2024 STRATEGI OG MÁL 1. PARTUR STRATEGI OG MÁL»Tað er at fegnastDetaljer
ZETA a r c h i t e c t s
ZETA a r c h i t e c t s LÝSING AV VIRKI Virki: Heimasíða: ZETA architects Sp/f Undir Bryggjubakka 3 100 Tórshavn +298 299 299 zeta@zeta.fo www.zeta.fo VANGAMYND TEKNISTOVAN ZETA architects er ein ungDetaljer
Uppskot. til endurskoðan av BSc-útbúgvingini í lívfrøði. á Fróðskaparsetri Føroya
Uppskot til endurskoðan av BSc-útbúgvingini í lívfrøði á Fróðskaparsetri Føroya Svein-Ole Mikalsen, Hóraldur Joensen, Høgni H. Debes, Eyðfinn Magnussen NVDRit 2013:13 Heiti / Title Uppskot til endurskoðanDetaljer
-særlig den delen av det som vi spiser! Maria Dam Umhvørvisstovan. Maria Dam, Umhvørvisstovan
Miljøgifter i det færøske miljø -særlig den delen av det som vi spiser! Maria Dam Umhvørvisstovan Hvorfor driver vi miljøovervåkning? i Vi vil vite om omgivelsene er sunne for oss mennesker sunne og godeDetaljer
Hvussu fóta vit okkum best som vísindastovnur
Hvussu fóta vit okkum best som vísindastovnur úr sjónarhorninum hjá virkandi vísindafólki Svein-Ole Mikalsen Professor i molekylærbiologi Náttúruvísindadeildin Fróðskaparsetur Føroya Frágreiðing frá styrisfundDetaljer
Laksen i havet: Resultater fra et forskningsprosjekt ved Færøyene
Laksen i havet: Resultater fra et forskningsprosjekt ved Færøyene Prosjekt koordinator: Jan Arge Jacobsen Forfattere: Jan Arge Jacobsen, Fiskirannsóknarstovan, Nóatún, Postboks 3051, FO-110 Tórshavn, Føroyar.Detaljer
LNS Norsk gruveselskap med et internasjonalt perspektiv. Adm. dir. Frode Nilsen
LNS Norsk gruveselskap med et internasjonalt perspektiv Adm. dir. Frode Nilsen LNS- Gruppen LNS Eiendom AS Hålogaland Grus & Betong AS LNS (Chile) S.A. LNS AS Skaland Graphite LNSGMS Greenland Rana GruberDetaljer
Faktorer som påvirker effektivitet i juksefiske Resultater fra fiske etter sei og torsk ved Færøyene
Faktorer som påvirker effektivitet i juksefiske Resultater fra fiske etter sei og torsk ved Færøyene Petur Steingrund, Fiskirannsóknarstovan, Nóatún, FO-100 Tórshavn, Færøyene Leon Smith, Fiskirannsóknarstovan,Detaljer
Vurdering av Hedalen mølle. I Sør Aurdal. Tilstand og forslag til utbedring.
Vurdering av Hedalen mølle I Sør Aurdal Tilstand og forslag til utbedring. Rapporten er utarbeida av bygningsvernrådgjevar ved Valdresmusea Odd Arne Rudi 1 Bakgrunn Det er stiftinga Bautahaugen SamlingarDetaljer
30.7.2015 EØS-tillegget til Den europeiske unions tidende. EØS-KOMITEENS BESLUTNING nr. 203/2014. av 30. september 2014
30.7.2015 EØS-tillegget til Den europeiske unions tidende Nr. 43/57 EØS-KOMITEENS BESLUTNING nr. 203/2014 203-2015n EØS-KOMITEEN HAR av 30. september 2014 om endring av EØS-avtalens vedlegg II (TekniskeDetaljer
Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012
Tormod Haugland Straumen går Dikt FORLAGET OKTOBER 2012 Straumen går Vatnet kom som regn frå skyene det kom inn frå havet i tunge mørke skyer dei drog seg lågt inn over kysten og lét dropane falle detDetaljer
Den gode gjetaren. Lukas 15:1-7
Den gode gjetaren Lukas 15:1-7 Bakgrunn I denne forteljinga formidlar du noko om kva ei likning er. Difor er delen om gullboksen relativt lang. Det å snakke om dei ulike filtstykka som ligg i boksen, erDetaljer
Grunnstoffa og periodesystemet
Grunnstoffa og periodesystemet http://www.mn.uio.no/kjemi/tjenester/kunnskap/period esystemet/ Jord, eld, luft, vatn = dei fire elementa ( «grunnstoffa») 118 grunnstoff Grunnstoff består av berre ein atomtype.Detaljer
Den Paaske er vel ljos og blid Tekst: Elias Blix Tilrettelegging: Anders Aschim, BlixBlog, 2004
Nokre Salmar, hefte I (Kristiania: Samlaget, 1869), 13-15 Paaske. I. Tone: Af Høiheden oprunden er. Den Paaske er væl ljos og blid Fyr deim, som kjenna Naadens Tid Og tungt med Syndi dragast: For gjenomDetaljer
Tíðindi úr Føroyum tann 4. juli 2016. Tíðindi til føroyingar uttanlanda stuðlað av tí føroysku sjómanskirkjuni.
Tíðindi úr Føroyum tann 4. juli 2016 Tíðindi til føroyingar uttanlanda stuðlað av tí føroysku sjómanskirkjuni. Pengamaskina vitjaði í Føroyum 04-07-2016 19:27 Danska nótaskipið Ruth, sum føroyingar í HirtshalsDetaljer
Opptak og transport av vann og næring. Jon Atle Repstad Produktsjef Felleskjøpet Agri
Opptak og transport av vann og næring Jon Atle Repstad Produktsjef Felleskjøpet Agri Disposisjon Atomer Molekyler Kjemiske bindinger Opptak og transport av vann Opptak av næring Hydrogen og oksygen atomDetaljer
JAMNE BØLGJER. også dei grøne greinene i jamn rørsle att og fram er som kjærasten min
DET MØRKNAR SVEVNENS KJÆRLEIK JAMNE BØLGJER EIT FJELL I DAGEN eg står og ser på dei to hjortane og dei to hjortane står og ser på meg lenge står vi slik eg står urørleg hjortane står urørlege ikkje nokoDetaljer
TURKESTOVA. 5. Dersom fleire hadde turkestove saman, var det då faste reglar for bruken, eller retta dei seg etter kvarandre som best dei kunne?
Norsk etnologisk gransking Desember 1956 Emne 61 TURKESTOVA 1. Var det vanleg i Dykkar bygd å ha eit hus som dei kalla turkestova, tørrstugu, tørrstua, tørrstoga, trøstogo, tørrstugu, trystugu, trysty,Detaljer
mmm...med SMAK på timeplanen
mmm...med SMAK på timeplanen Eit undervisningsopplegg for 6. trinn utvikla av Opplysningskontora i landbruket i samarbeid med Landbruks- og matdepartementet. Smakssansen Grunnsmakane Forsøk 1 Forsøk 2Detaljer
Meskaroyndir við havtaskugørnum
Fiskirannsóknarstovan Meskaroyndir við havtaskugørnum Royndir gjørdar við M/b Gudrun FRS smárit / Meskaroyndir við havtaskugørnum Royndir gjørdar við M/b Gudrun norðan fyri Føroyar við ymiskum meskavíddumDetaljer
EKSAMEN I NORD6106 Nordisk språk - historisk, 7,5 sp. 28.05.2010-4 timer -
1 NORGES TEKNISK-NATURVITENSKAPELIGE UNIVERSITET DET HUMANISTISKE FAKULTET INSTITUTT FOR NORDISTIKK OG LITTERATURVITENSKAP Sidetall: 2 Bokmålstekst s. 1 Vedlegg: 1 Nynorsktekst s. 2 Tillatte hjelpemidler:Detaljer
Kosmos SF. Figur 3.2b. Figurer kapittel 5: Elektroner på vandring Figur s. 128 + + Modell av et heliumatom. Protoner
Figurer kapittel 5: Elektroner på vandring Figur s. 128 Elektron e p Nøytron n e Proton Modell av et heliumatom. Figur 3.2b Protoner Nøytroner Elektroner Nukleoner Elementærladning Elementærpartikler erDetaljer
Innhold. Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders. rjeundersøking
Bjørn og Rovdyr Innhold Fakta om bjørn Bilete og video av bjørn Spørjeunders rjeundersøking For eller imot bjørn i Jostedalen? Intervju med nokre ikkje-bønder i dalen Intervju med nokre bønder i dalenDetaljer
Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking
Det æ 'kji so lett å gjera eit valg når alt æ på salg Dialektundersøking Mål: Elevane skal kjenne til utbreiinga av hallingmålet i nærmiljøet. Dei skal vita noko om korleis hallingmålet har utvikla segDetaljer
Kva er økologisk matproduksjon?
Nynorsk Arbeidshefte om økologisk landbruk for elevar i grunnskulen Nynorsk Arbeidsheftet er utarbeidd av og utgjeve av Norsk senter for økologisk landbruk med økonomisk støtte frå Fylkesmannens landbruksavdelingDetaljer
Sinus 1P Y > Tal og mengd
1 Sinus 1P Y > Tal og mengd Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 2014-10-14 1:07:4 Tal og mengd MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne gjere overslag over svar, rekne praktiske oppgåver med og utan digitale verktøy,Detaljer
F L R. Føroyskt Lógar Rit Vol. 3, No. 2, oktober 2003 aroese Law Review Vol. F 3, No. 2, October 2003 ÍMYNDIR & ALHEIMSGERÐ
F L R Føroyskt Lógar Rit Vol. 3, No. 2, oktober 2003 aroese Law Review Vol. F 3, No. 2, October 2003 ÍMYNDIR & ALHEIMSGERÐ Grunnloven som lov og som symbol Singing revolutions? New Constitutions in LightDetaljer
sþ. 503. Tillaga til þingsályktunar [200. mál]
sþ. 503. Tillaga til þingsályktunar [200. mál] um heimild fyrir rikisstjórnina að staðfesta samkomulag milli Íslands og Noregs um fiskveiði- og landgrunnsmál. Frá utanríkisráðherra. Alþingi ályktar aðDetaljer
3 52 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 52 2014-10-14 15:08:14
5 Sinus 1P Y > Algebra Book Sinus 1P-Y-nyn.indb 5 014-10-14 15:08:14 Algebra MÅL for opplæringa er at eleven skal kunne forenkle fleirledda uttrykk og løyse likningar av første grad og enkle potenslikningarDetaljer
SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING
Norsk etnologisk gransking Emne nr. 38 Mai 1953 SEREMONIAR OG FESTAR I SAMBAND MED HUSBYGGING Det har i eldre tid vore ymse seremoniar og festar i samband med husbygginga, og er slik ennå. Vi kjenner tollegDetaljer
2 Inngangsord. 1 Preludium/Inngang. ORDNING FOR Vigsel. Anten A. L I namnet åt Faderen og Sonen og Den Heilage Ande. Eller B
ORDNING FOR Vigsel Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå bryllaupsfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda, og det kan vera tillegg til handlingaDetaljer
Færøysk i nordisk samanheng: Det sentralnordiske språket
Foreningen Norden Moss-Rygge 9. november 2015 Pensjonert professor i nordiske språk Arne Torp arne.torp@iln.uio.no Færøysk i nordisk samanheng: Det sentralnordiske språket Institutt for lingvistiske ogDetaljer
Molde Domkirke 2016. Konfirmasjonspreike
Molde Domkirke 2016 Konfirmasjonspreike Så er altså dagen her. Den store dagen. Dagen eg trur mange av dykk har gleda seg til lenge. Og det er lov å kjenne litt sommarfuglar i magen og både glede og grueDetaljer
11 Omformingar. Bakgrunn. Utelating av setningsledd
11 Omformingar Bakgrunn 126 Forklaringsmodell. Mange syntaktiske konstruksjonar blir lettare å forstå dersom ein kan tillate seg å framstille dei som avleiingar av underliggjande strukturar. Slike avleiingarDetaljer
Udnyttelse af Marine Biprodukter på Færøyene
Udnyttelse af Marine Biprodukter på Færøyene Workshop 16.02.07 - Biprodukter fra Torsk Sats på Torsk Bergen 14-16. febr. 2007 Jákup Mørkøre Samskipari fyri Fiskivinnugransking Research Coordinator Disposition/Outline/Issues:Detaljer
post@efremforlag.no / www.efremforlag.no
tidebøn Efrem Forlag 2009 Rune Richardsen Boka er laga i samarbeid med Svein Arne Myhren (omsetjing) etter mønster av Peter Halldorfs og Per Åkerlunds Tidegärd, Artos 2007. Med løyve. Bibeltekstane erDetaljer
NOEN VIKTIGE INFORMASJONER OM NORGE
NOEN VIKTIGE INFORMASJONER OM NORGE Noreg er eit land i Nord-Europa. Noreg er eit nordisk land. Noreg, Danmark, Sverige, Finland og Island vert kalla dei nordiske landa. Noreg, Danmark og Sverige har ògDetaljer
Vann, ph, jord og jordanalyser. Norsk Landbruksrådgivning Viken v/ Torgeir Tajet
Vann, ph, jord og jordanalyser Norsk Landbruksrådgivning Viken v/ Torgeir Tajet Hva er vann? Vann = 2 hydrogenatomer + 1 oksygenatom = H2O Spesielt med vann Andre molekyler som er like lette (enkle) somDetaljer
Innhaldsliste. 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt
Innhaldsliste 23.08.05 10. KLASSE v. Sunnylven Skule, Hellesylt Sidetal Innleiing 3 Helsetvatnet 3 Insekt i Helse tvatnet 4 Planter i og ved Helsetvatnet 6 Fisk i Helsetvatnet 7 Fisk og ph 8 Kva kvalitetDetaljer
GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad
GISKE OS øydelagd av orkanen Dagmar. Tekst: Kjell Mork Soot. Foto : Lars Petter Folkestad Først i denne delen om Giske OS står skrive om korleis vi bygde stasjonsbygninga. Der står nemnt at vi rekna medDetaljer
Turmål Vestre Slidre kommune - 2012 1. Eggjiåsen 910 moh 10 poeng
1. Eggjiåsen 910 moh 10 poeng Kjør vegen over Eggjiåsen mot Beitostølen. På toppen av Eggjiåsen parkerar du ved lysløpeanlegget og følgjer turmålskilt derifrå mot kommunegrensa til Vang kommune. GPS-koordinatar:Detaljer
Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost
Brukarrettleiing E-post lesar www.kvam.no/epost Kvam herad Bruka e-post lesaren til Kvam herad Alle ansatte i Kvam herad har gratis e-post via heradet sine nettsider. LOGGE INN OG UT AV E-POSTLESAREN TILDetaljer
Klimaraser. (proveniens) Treslaga våre har gjennom generasjonar tilpassa seg veksestaden. Trea har utvikla klimarasar,
Konglesanking Trea i skogen formeirer seg ved å spreie frøa sine med vinden utover skogbotnen. Dei fleste landar «på steingrunn» og berre ein svært liten del av frøa veks opp til eit nytt tre. For å sikreDetaljer
Norsk etnologisk gransking. April 1949. Emne nr. 15. G J E R D E
Norsk etnologisk gransking April 1949 Emne nr. 15. G J E R D E Føremålet med denne spørjelista er å få eit oversyn over så mange som mogeleg av dei gjerdetypane som har vore i bruk her i landet. Men detDetaljer
Nasjonale prøver. Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3. Nynorsk
Nasjonale prøver Lesing 5. steget Eksempeloppgåve 3 Nynorsk Leite etter mat Her er tre prosjekt som handlar om kva små skapningar et, og korleis dei leiter etter mat. Først må du finne verkelege maur,Detaljer
Nasjonale prøver. Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve. Nynorsk
Nasjonale prøver Lesing på norsk 5. trinn Eksempeloppgåve Nynorsk Lundefuglnettene av ruce McMillan Kvart år får den islandske øya Heimaøy besøk av svartkvite fuglar med oransjefarga nebb som kjem forDetaljer
Addisjon og subtraksjon 1358 1357 1307-124-158-158 =1234 =1199 =1149
Addisjon og subtraksjon Oppstilling Ved addisjon og subtraksjon av fleirsifra tal skal einarar stå under einarar, tiarar under tiarar osb. Addisjon utan mentetal Addisjon med mentetal 1 212 357 + 32 +Detaljer
Innspel frå elevane på 9. trinn på Leikanger ungdomsskule
Innspel frå elevane på 9. trinn på Leikanger ungdomsskule 10. september var Anne Brit og Mari frå Leikanger kommune på besøk hjå 9. trinn på Leikanger ungdomsskule. Tema for samlinga var lokaldemokrati,Detaljer
NOTAT 30. september 2013. Sak: Vannkjemisk overvåking i Varåa og Trysilelva våren 2013
NOTAT 30. september 2013 Til: Fra: Kopi: Fylkesmannen i Hedmark v/t. Qvenild NIVA v/a. Hindar og L.B. Skancke Sak: Vannkjemisk overvåking i Varåa og Trysilelva våren 2013 Bakgrunn Varåa er et 450 km 2Detaljer
NAMNET. Av Jon Fosse GUTEN JENTA
NAMNET Av Jon Fosse Handlinga følger eit ungt par som dreg heim til hennar foreldre. Jenta er høggravid og dei manglar bustad. Det er eit drama om kor vanskeleg det er å forstå kvarandre og om lengselenDetaljer
Løsningsforslag for øvningsoppgaver: Kapittel 6
Løsningsforslag for øvningsoppgaver: Kapittel 6 Jon Walter Lundberg 06.02.2015 6.02 En rett sylinder av magnesium har disse målene: diameter 2, 471cm og høyde 5, 5cm. Sylindern veier(har massen) 46, 133g.Detaljer
LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA
LIKNINGA OM DEN VERDIFULLE PERLA TIL LEKSJONEN Fokus: Kjøpmannen og den verdifulle perla. Tekst: Matt 13.45 Likning Kjernepresentasjon MATERIELL: Plassering: Hylle for likningar Deler: Gulleske med kvittDetaljer
det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź
marit kaldhol det skulle vere sol, vi skulle reise til Łódź roman Oslo 2014 Det Norske Samlaget www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2014 ISBN 978-82-521-8437-2 Om bokaDetaljer
«Jeg kan ikke huske at vi noen gang ikke har vært venner»
Háskóli Íslands Hugvísindasvið Norska «Jeg kan ikke huske at vi noen gang ikke har vært venner» Analyse av Per Pettersons roman Jeg nekter, og oversettelse av tre kapittler fra boken. Ritgerð til BA-prófsDetaljer
Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor»
Til deg som er ny i Maurtuå Barnehage! Barnehagens visjon: «Saman set me spor» Velkommen til oss i Maurtuå Barnehage. Dette heftet med informasjon håpar me kan være til hjelp for deg når du skal være vikar.Detaljer
GENOMUNDERSØKELSER IKKE BARE GODT, OG SLETTES IKKE ENKELT. Svein-Ole Mikalsen
GENOMUNDERSØKELSER IKKE BARE GODT, OG SLETTES IKKE ENKELT Svein-Ole Mikalsen Náttúruvísindadeildin Megindeildin fyri náttúru- og heilsuvísindi Fróðskaparsetur Føroya Godt Lett Betenkelig Besværlig ...mittDetaljer
3 dl havregryn 3 ss kakao ¼ ts kanel Ei klype salt 1 ts vaniljesukker 200 g kesam 5 ss honning Kokos
På veg inn i påskedagane planlegg eg gode ting ein kan kose seg med. Ein god marmelade, "sunt" påskegodteri og to deilige dessertar får du servert av meg i dag. Sjokolade er det klassiske påskesnopet,Detaljer
Lukkar, blendar, ISO. Innføring i teori Korleis utnytte dei kreativt. Arnold Hoddevik
Lukkar, blendar, ISO Innføring i teori Korleis utnytte dei kreativt Lukkartid Lukkartida avgjer om eit bilde der motivet er i fokus blir skarpt eller uskarpt forutsatt at kameraet ikkje er på stativ LukkarenDetaljer
Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst
Frisk luft og mykje mjølk gav friske kalvar og 30% betre tilvekst Målet med reportasjen er å setje fokus på praktiske løysingar for oppstalling av frisk kalv, god avdrått og avkastning med mjølkeproduksjonDetaljer
Kom skal vi klippe sauen
Kom skal vi klippe sauen KOM SKAL VI KLIPPE SAUEN Kom skal vi klippe sauen i dag Klippe den bra, ja klippe den bra Så skal vi strikke strømper til far Surr, surr, surr, surr, surr. surr Rokken vår går,Detaljer
Brødsbrytelsen - Nattverden
Brødsbrytelsen - Nattverden 1.Kor 11:17-34 17 Men når eg gjev dykk desse påboda, kan eg ikkje rosa at de kjem saman til skade, og ikkje til gagn. 18 For det fyrste høyrer eg at det er usemje mellom dykkDetaljer
FiSKVINNSLUSTÖÐVA. Álþingi E rin á i m Þ /& /S 1 * komudagur /4 00^ SAMTOK LANDSSAMBAND ÍSLENSKRA ÚTVEGSMANNA
SAMTOK FiSKVINNSLUSTÖÐVA Alþingi Efhahags- og skattaneínd Austurstræti 8-10 150 Reykjavík Álþingi E rin á i m Þ /& /S 1 * komudagur /4 00^ LANDSSAMBAND ÍSLENSKRA ÚTVEGSMANNA Borgartúni 35 105 ReykjavíkDetaljer
Turmål 2009 - Vestre Slidre kommune. 1 Bergstjednet (856 moh)
1 Bergstjednet (856 moh) Posten er sett opp ved nordenden av Bergstjednet (856 m.o.h.), som er det einaste tjednet på Slidreåsen/Magistadåsen. Parker ved fylkesvegen over Magistadåsen der skogsbilvegenDetaljer
FORBØN. Forbøn ORDNING FOR. for borgarleg inngått ekteskap. 1 Preludium/Inngang. 2 Inngangsord. Anten A
FORBØN ORDNING FOR Forbøn for borgarleg inngått ekteskap Under handlinga kan det gjevast rom for medverknad av ulike slag. Det kan vera medverknad frå festfølgjet ved einskilde av dei liturgiske ledda,Detaljer
Eksamensoppgive FYSIKK. Nynorsk. 6. august 2002. Eksamenstid: 5 timar. Hielpemiddel: Lommereknar
UNIVERSITETS. OG HOGSKOLERADEI Eksamensoppgive FYSIKK Nynorsk 6. august 2002 Forkurs for ingeniorutdanning og maritim hogskoleutdanning Eksamenstid: 5 timar Hielpemiddel: Lommereknar Tabellar i fysikkDetaljer
Del 2 Maks: 41 poeng Hjelpemiddel: Det er lov med alle ikkje-kommuniserande hjelpemiddel
Faktor terminprøve i matematikk for 9. trinn Hausten 2008 nynorsk Del 2 Maks: 41 poeng Hjelpemiddel: Det er lov med alle ikkje-kommuniserande hjelpemiddel Bruk blyant på figurar og konstruksjonar - ellesDetaljer
Jobbskygging. Innhald. Jobbskygging side 1. ELEVARK 10. trinn
Jobbskygging side 1 Jobbskygging Innhald Handverk, industri og primærnæring Omgrepa handverk, industri og primærnæring. Kva betyr omgrepa? Lokalt næringsliv etter 1945 Korleis har lokalt næringsliv utviklaDetaljer
Lakseforskning ved Færøyene
Lakseforskning ved Færøyene Lars Petter Hansen Jan Arge Jacobsen NINA Norsk institutt for naturforskning Lakseforskning ved Færøyene Lars Petter Hansen Jan Arge Jacobsen NINA NIKUs publikasjoner NINA N1KUDetaljer
Tilsynsutvalet i Hordaland Møteprotokoll
Tilsynsutvalet i Hordaland Møteprotokoll Møtedato: 12.06.2012 Møtetid: Kl. 15:45 19:00 Møtestad: Heradshuset i Kinsarvik Saksnr.: 008/12-019/12 Forfall meldt frå følgjande medl. Håkon Sandal Linda H. JondahlDetaljer
Matematikk 1, 4MX15-10E1 A
Skriftlig eksamen i Matematikk 1, 4MX15-10E1 A 15 studiepoeng ORDINÆR EKSAMEN 19. desember 2011. BOKMÅL Sensur faller innen onsdag 11. januar 2012. Resultatet blir tilgjengelig på studentweb første virkedagDetaljer
LØSNINGSFORSLAG, KAPITTEL 3
LØSNINGSFORSLAG, KAPITTEL 3 REVIEW QUESTIONS: 1 Hvordan påvirker absorpsjon og spredning i atmosfæren hvor mye sollys som når ned til bakken? Når solstråling treffer et molekyl eller en partikkel skjerDetaljer
KappAbel 2010/11 Oppgåver 2. runde - Nynorsk
Reglar for poenggjeving på oppgåvene (sjå konkurransereglane) : Rett svar gir 5 poeng. Galt svar gir 0 poeng Blank gir 1 poeng. NB: På oppgåvene 2 og 5 får ein 5 poeng for 2 rette svar. Eitt rett svarDetaljer
Rom ved havet, rom i byen
Frode Grytten Rom ved havet, rom i byen Noveller Oslo 2012 Det Norske Samlaget 2007 www.samlaget.no Tilrettelagt for ebok av BookPartnerMedia, København 2013 ISBN 978-82-521-8441-9 4. utgåva Om denne bokaDetaljer
Eksamen 28.11.2011. REA3026 Matematikk S1. Nynorsk/Bokmål
Eksamen 8.11.011 REA06 Matematikk S1 Nynorsk/Bokmål Nynorsk Eksamensinformasjon Eksamenstid: Hjelpemiddel på Del 1: Hjelpemiddel på Del : 5 timar: Del 1 skal leverast inn etter timar. Del skal leverastDetaljer
Norsk etnologisk gransking Desember 1953 R E I P O G T A U. R e i p
Norsk etnologisk gransking Desember 1953 Emne nr. 41. R E I P O G T A U R e i p Med spørjelistene nr 41 og 42 vil vi freista få eit oversyn over dei ymse slag tau og reip som har vore nytta på bygdeneDetaljer
1. Fritid og bibliotek... 1. 2. Hos legen... 7. 3. Høgtider... 12. 4. Mattradisjonar... 18. 5. Sunnheit og kosthald... 25. 6. Arbeidsliv...
Innhald 1. Fritid og bibliotek... 1 2. Hos legen... 7 3. Høgtider... 12 4. Mattradisjonar... 18 5. Sunnheit og kosthald... 25 6. Arbeidsliv... 30 7. Jobb i sikte... 35 8. Skule og utdanning... 40 9. FamilieDetaljer
Rapport om fysisk arbeidsmiljø på Tysnes skule. November 2012
Rapport om fysisk arbeidsmiljø på Tysnes skule November 2012 Omvisning på Tysnes skule Underteikna vart invitert av rektor til eit møte den 1. november for å sjå på dei fysiske tilhøva på skulen. DelarDetaljer
FANTASTISK FORTELJING
FANTASTISK FORTELJING Leiken går ut på at alle som er med, diktar ei fantastisk forteljing. Ein av deltakarane byrjar på ein historie, men stoppar etter ei stund og let nestemann halde fram. Slik går detDetaljer
Røldal. Informasjon. Leilegheit 101 & 103. Ve og Vel V/Turid Tveit 53 49 68 18/97 53 02 55 turid.tveit@stord.kommune.no
Røldal Leilegheit 101 & 103 2011 Informasjon Ve og Vel V/Turid Tveit 53 49 68 18/97 53 02 55 turid.tveit@stord.kommune.no Innhaldsliste Prisar:... 3 Litt om leilegheitane... 4 Røldalsterrassen... 4 Utstyr...Detaljer
17. mai Hjellestad 2016
17. mai Hjellestad skole 2016 17.maitoget Porsche Center Bergen ønsker alle en fin 17.mai feiring! Besøk vår butikk i Fleslandveien 2, Blomsterdalen Oppstilling v/fana Folkehøgskole Foreldre og andre KrokusbakkenDetaljer
Design som trøystar. Utsnitt av dekor til Lumina. Design av Scandinavian Surface.
Design som trøystar Svale kan bety å gjere mildare, lindre, trøyste. Som ein svalande vind på ein varm sommardag, ei mjuk lindring i lengt og sakn, slik vil vi at våre monument skal vere varige, vakre,Detaljer
Den nye seksjon for applikasjonar
Nye IT-avdelinga Den nye seksjon for applikasjonar Ei kort innleiing om prosessar basert på ITIL som eg brukar litt i presentasjonen Seksjonen sine ansvarsområde 3 av mange områder som seksjonen skal handteraDetaljer
10. ELEKTRONISK AVSTANDSMÅLING. D = (λ x + λ) / 2. Fig. 10.1 Prinsipp for elektronisk avstandsmåling
1. ELEKTRONISK AVSTANDSMÅLING For nokre tiår sidan kom dei fyrste elektroniske avstandsmålarar i bruk. Moderne elektronikk har sett fart i denne utviklinga og gitt oss små, hendige avstandsmålarar somDetaljer
Ute mat Korleis laga god mat UTE
Ute mat Korleis laga god mat UTE Sigrid Henjum- 03. desember 2013 1 Taco - ein favoritt også på tur. 4 pers Ingrediensar: 600-800 g kjøtdeig av storfe, hjort, kylling eller svin 1 boks mais 1 paprika iDetaljer
1 Tall og enheter KATEGORI 1. 1.1 Regnerekkefølge. 1.2 Hoderegning og overslagsregning. 198 Sinus 1YP > Tall og enheter
1 Tall og enheter KATEGORI 1 1.1 Regnerekkefølge Oppgave 1.110 7 8 9 6 ( ) 6 7 ( 9) Oppgave 1.111 2 3 8 3 2 ( 2) 3 + 8 ( 3) ( 4) + 2 Oppgave 1.112 3 6 + 2 3 6 + 2 4 7 8 6 e) 4 3 + 3 f) 3 6 4 Oppgave 1.113Detaljer
ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER
ALF KJETIL WALGERMO KJÆRE SØSTER AV ALF KJETIL WALGERMO Mitt bankande hjarte. Ungdomsroman. Cappelen Damm, 2011 Mor og far i himmelen. Illustrert barnebok. Cappelen Damm, 2009 Keegan og sjiraffen. IllustrertDetaljer
Utval Utvalssak Møtedato Formannskapet 80/14 05.06.2014 Kommunestyret 41/14 19.06.2014
Nissedal kommune Arkiv: Saksmappe: Sakshandsamar: Dato: 202 2012/1256-7 Jan Arvid Setane 26.05.2014 Saksframlegg Utval Utvalssak Møtedato Formannskapet 80/14 05.06.2014 Kommunestyret 41/14 19.06.2014 PrinsippDetaljer
Rust er et produkt av en kjemisk reaksjon mellom jern og oksygen i lufta. Dette kalles korrosjon, og skjer når metallet blir vått.
"Hvem har rett?" - Kjemi 1. Om rust - Gull ruster ikke. - Rust er lett å fjerne. - Stål ruster ikke. Rust er et produkt av en kjemisk reaksjon mellom jern og oksygen i lufta. Dette kalles korrosjon, ogDetaljer
Upplýsingar er varða störf erlendis (Dags. 02.12.2008. Listinn verður uppfærður reglulega eftir því sem nýjar upplýsingar berast).
Upplýsingar er varða störf erlendis (Dags. 02.12.2008. Listinn verður uppfærður reglulega eftir því sem nýjar upplýsingar berast). Yfirlit yfir samstarfsaðila í Noregi Örstutt um stöðuna í Noregi Það erDetaljer
MØTEINNKALLING. Tillegg SAKLISTE. Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0039/03 03/00292 SKATEANLEGG, KUVENTRÆ 298
OS KOMMUNE Os kommune Utval: OS FORMANNSKAP Møtestad: Formannskapssalen Møtedato: 18.03.03 Tid: 08.30 MØTEINNKALLING Tillegg SAKLISTE Saksnr. Arkivsaksnr. Side Tittel 0039/03 03/00292 SKATEANLEGG, KUVENTRÆDetaljer
Retningsliner for graving i offentlig veg - NKF nettverksgruppe Veg og trafikk Hordaland
Vedlegg 1 Veglova 32 og 57 32 Elektrisk eller anna kraftleidning, telegraf- eller telefonleidning, vass-, kloakk- eller annen leidning eller renne av alle slag, løypestreng, taubane eller privat skinnegangDetaljer
Kristine Meek MID131 Teori, arbkrav 2B 13.11.14. Innhald
Innhald Introduksjon... 1 Teori... 2 Den første beskrivelsen... 2 Den sekundære betydinga... 2 Assosiasjonar... 3 Målgruppa... 4 Kvifor har dei gjort det slik, og kvifor seier bildet kva det seier?...Detaljer
Stråling frå elektronisk kommunikasjon
Stråling frå elektronisk kommunikasjon Ei orientering frå Statens strålevern og Post- og teletilsynet Kva er stråling? I kvardagen omgjev vi oss med ulike typar stråling, frå både naturlege og menneskeskapteDetaljer
LØSNINGSFORSLAG, KAPITTEL 2
ØNINGFORAG, KAPITTE REVIEW QUETION: Hva er forskjellen på konduksjon og konveksjon? Konduksjon: Varme overføres på molekylært nivå uten at molekylene flytter på seg. Tenk deg at du holder en spiseskjeDetaljer
Kapittel 2 Atom, molekyl og ion. 1. Moderne beskrivelse av atom - Enkel oppbygning - Grunnstoff og isotoper - Navn på grunnstoff
Kapittel 2 Atom, molekyl og ion 1. Moderne beskrivelse av atom - Enkel oppbygning - Grunnstoff og isotoper - Navn på grunnstoff 2. Introduksjon til det periodiske systemet 3. Molekyl og ioniske forbindelser.Detaljer
Aurland fjellstyre Møtedato: 3.11.15 Stad: Fjordsenteret
SAKSUTGREIING Aurland fjellstyre Møtedato: 3.11.15 Stad: Fjordsenteret Sak 33/15. Oppsummering av reinsjakta i år Saksopplysning/vurdering Fellingsstatistikk og oppsynsrapport frå jakta i Nordfjella liggDetaljer