text:
Støddfrøði
Støddfrøði er læran um mynstur í mongd, bygnaði, broytingum og rúmi. Við øðrum orðum, støddfrøði er skilbundin frøðigrein um støddir og viðurskifti teirra millum. Harav av navnið, støddfrøði. Elsti farvegurin eftir støddfrøði er ógvuliga gamal. Bæði í Egyptalandi og Bábylon fingust fólk við støddfrøðilig fyribrigdi eini 2000 ár f.Kr. Tað vóru tó grikkar sum mentu støddfrøðina til rættulig vísindi ár 300 til 250 f.Kr. Seinni, eftir hóttafallið í griksku mentanini, mentist støddfrøðin í India um ár 400, og kom við arábum aftur til Evropa um ár 1200. Seinni aftur fekk hon innvist á lærdum háskúlum, og í bæði 16. og 17. øld hendu stór framstig. Støddfrøðin fær tá tað skap, sum vit kenna aftur í dag.
Í støddfrøðini verða ofta langar og rúgvumiklar, skilvísar útgreiningar gjørdar, sum lítið tykjast hava við veruleikan at gera. Hetta júst tí, at støddfrøðin er skilbundin. Tað merkir, at hon byggir ikki á eygleiðingar, men á skilvísar útgreiningar eftir ásettum reglum. Støddfrøði var upprunaliga læran um tær reglur, sum galda fyri tøl og skap av ymsum slag. Millum onnur vísindi hevur hon ta løgnu serstøðu, at hon ikki nýtist at verða grundað á nakað ítøkiligt, t.e. tað, sum sansirnir siga okkum. Harafturímóti verður altíð sett krav, at ongar mótsøgnir skulu vera í støddfrøðiliga lærubygninginum. Eingin ivast í, hvat ið jarðfrøðingar, alisfrøðingar, lívfrøðingar, evnafrøðingar og aðrir frøðingar gera. Teir kunnu allir eftirkanna síni ástøðiligu úrslit í náttúrufyribrigdum ella við royndum. Tað ber ikki altíð til hjá støddfrøðinginum. Hetta merkir tó ikki, at støddfrøðilig úrslit ikki kunnu verða nýtt til at viðgera ítøkilig fyribrigdi, tvørturímóti, men tað merkir, at tey skulu nýtast við varsemi, eisini tá ið støddfrøðiliga fyrimyndin er grundað á tað, sum veruligt er. Partar av støddfrøðini eru siðsøga, aðrar partar kunnu vit best lýsa sum amboð. Og amboð er støddfrøðin av sonnum. Tað eru næstan ikki tey vísindi, sum ikki dagliga nýta støddfrøði sum amboð. T.d. verður hon lýst sum málið í alisfrøðini. Á tann hátt hevur støddfrøðin neyvt samband við tøkniliga støðið í samfelagnum, og tí við fíggjarviðurskifti og lívskor hjá tí einstaka. Heiðurin fyri t.d. teldurnar eiga serliga støddfrøðin og alisfrøðin. Støddfrøðiligi parturin eru tær skipanir, sum teldurnar virka eftir.
At læra støddfrøði kann á mangan hátt berast saman við spæl, til dømis at telva. Skalt tú telva, eru nakrar grundreglur, tú mást duga fyrst. Tú mást vita, hvussu borðið er skipað, hvussu talvfólkið sær út, hvussu tað flytur o.s.fr. Á hesum støði er ikki so nógv at skilja. So byrjar telvingin, og teir nógvu møguleikarnir koma til sjóndar. Nú krevst, at tú hevur hugflog, at tú dugir at síggja og kanna teir ymsu møguleikarnar, og hevur tú gloymt onkra grundreglu, til dømis hvussu riddarin flytur, ber einki til. Fyrst mugu vit læra nakrar grundreglur, t.e. slíkt sum tey, sum undan gingu, hava hildið verið skilagott at gjørt viðtøkur fyri. Á tí støðinum er ikki júst so nógv at skilja. Tá ið vit so seinni fara at seta saman hesar lutir, veksur støddfrøðiligi lærubygningurin fram. Tá krevst hugflog eins og í telvingini, og ikki ber til at ivast í grundarlagnum. Kann henda, at tú tá kanst nýta støddfrøðina til at kanna eitthvørt fyribrigdi, sum eingin áður hevur kannað, og skuldi staðið í botni, er ikki at falla í fátt, men heldur bíta á kampi, so mikið størri verður frøin, tá ið komið er á mál.
Innihaldsyvirlit
Evnisyvirlit[rætta | rætta wikitekst]
Mongdir[rætta | rætta wikitekst]
Broyting[rætta | rætta wikitekst]
- Hættir at greiða frá og handfara broyting í støddfrøðiligum funktiónum og broytingum millum tøl.
- Talfrøði - Infinitesimalrokning - Vektorgreining - Greining - Munarrokningar líkningar - Dynamisk kervir - Kaos ástøði - Listi av funktiónum
Bygnaðir[rætta | rætta wikitekst]
Rúm[rætta | rætta wikitekst]
Siðað støddfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Týdningarmikil ástøði[rætta | rætta wikitekst]
Týdningarmikil fólk[rætta | rætta wikitekst]
- Isaac Newton
- John Forbes Nash
- Pythagoras
- Leonhard Euler
- Leonardo Pisano Fibonacci
- Kurt Gödel
- David Hilbert
- Andrei Andreevich Markov


c: text/html

text:
Manskórið Stefnir í Vesturkirkjuni
Manskórið Stefnir var sett á stovn tann 15. januar 1940 og framførdi fyri fyrstu ferð, 3 vikur seinni, í Brúarlandi í Mosfellssveit. Kórið taldi í byrjanini 20 limir, men er í dag tvífaldað til 40 virknar sanglimir. Manskórið Stefnir fekk heiðurseitið: bæjarlistamaður Mosfellsbæjar í árinum 2000, sum eru mentanar-virðisløn, útlutað av Mosfellsbæ.
Kórið hevur útgivið tvær fløgur og hildið fleiri konsertir bæði í Ìslandi og uttanlands.
M.a. fór kórið á tónleikaferð til Eysturríki og Ungarn, har teir framførdu Sálumessu, eftir Frans Liszt í føðistaði hansara Budapest og somleiðis Wien. Á sumri ár 2002 ferðaðist Stefnir til Langollen í Wales, har kórið luttók í árligari kóstevnu. Síðstu ferð kórið fór uttanlanda var í 2007, har teir ferðaðust til Helsinki í Finnlandi og St. Petursborg í Russlandi, har teir luttóku í norðurlanda tónleikafestivali. Kórið hevur somuleiðis verið í Kanada, Danmark og Norra, og ætla nú at vitja frændur sínar í Føroyum.
Komið verður til Føroya hósdagin 6.juni og heimaftur 10. juni. Við í túrinum verður hin væl kendi Jógvan Hansen, sum flestallir føroyingar kenna og somuleiðis Kristín R Sigurðardóttir, sopran. Fríggjadagin 7. juni ætla teir at ferðast runt um oyggjarnar og møguliga framføra nakrar sangir.
Konsertir verða so hildnar fyri øllum í Vesturkirkjuni í Tórshavn, leygardagin 8. juni kl. 17:00. Skráin er sera fjølbroytt og skemtiligur blandingur av popp-, musikal-, og operusangum av bæði íslendskum og útlendskum høvundum, sum verður undir stjórn Julian M. Hewlett við klaverundirspæli Guðríðar Steinunnar Sigurðardóttur.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Faraday Institute for Science and Religion
Faraday Institute for Science and Religion er uppkallað eftir vísinda manninum Michael Faraday, ið livdi frá 1791 til 1867. Umframt at verða ein tann kendasti bretski vísindamaðurin fyri sítt arbeiði innan alis- og evnafrøði var hann eisini ein íðin kristin trúgvandi.
Faraday Institute ið hevur tilknýti til St. Edmunds College í Cambridge, er virkið á 4 høvuðsøkjum:
- Gransking og útgáva av tilfari innan vísind og átrúnað.
- At bjóða út skeið og einkultar lærugreinar innan vísind og átrúnað.
- At skipa fyri almennum fyrilestrum og ráðstevnum innan vísind og átrúnað.
- At bera rættar og nágreiniligar upplýsingar til altjóða miðlar í spurningum viðvíkjandi vísind og átrúnaði.
Heimasíðan hevur sera nógv tilfar liggjandi. Við at trýsta á Multimedia á teiginum til vinstru á síðuni, sæst eitt stórt úrvæl av fílum, ið antin kunnu takast niður ella lurtast/hyggjast eftir beinleiðis av síðuni. Til tað krevst QuickTime Player. Eisini er møguligt at tekna seg sum haldara við RSS feed, soleiðis at nýggjar dagføringar verða beindar beinleiðis til tín browsara. Eisini ber til at keypa bøkur, fløgur, og einkultar greinar.


text:
Gregorianski kalendarin
Gregorianski kalendarin verður brúktur í Vesturheiminum. Hann er ein tillaging av julianska kalendaranum. Hann varð fyrst skotin upp av Aloysius Lilius, og varð settur í gildi av Gregorius XIII páva, sum hann eisini fekk navn eftir, 24. februar 1582. Summir mæltu til at rætta kalendaran við at loypa skotárini um 10 ferðir. Soleiðis hevði kalendarin verið fluttur 10 dagar fram. Gregorius XIII pávi vildi kortini hava hetta gjørt í einum við at stytta oktober 10 dagar, og soleiðis kom dagurin eftir hósdag 4. oktober 1582 at eita fríggjadagur 15. oktober 1582. Ymiskt var, hvussu lond tóku ímóti gregorianska kalendaranum, men so við og við tóku øll katólsk og síðan protestantisk lond við kalendaranum.
Gregorianski kalendarin varð gjørdur, tí at julianski kalendarin var eitt sindur skeivur. Neyðugt var við árum við ymiskari longd, og tí vórðu leypár / skotár sett inn í julianska kalendaran. Julianski kalendarin hevði fast leypár / skotár 4. hvørt ár. Við rættingum í gregorianska kalendaranum verða bert 97 skotár fyri hvørji 400 ár. Gregorianski kalendarin er so mikið neyvur, at tað ganga 3571 ár, áðrenn kalendarin er eitt samdøgur skeivur.
Í Danmark var ikki farið yvir til gregorianska kalendaran fyrr enn ár 1700. Danski astronomurin Ole Rømer arbeiddi við málinum, og tá Fríðrikur IV kongur tók við eftir Christian V í 1699, fekk Ole Rømer sannført hann um broytingina. Kongur gjørdi av, at dagurin eftir sunnudag 18. februar 1700 skuldi eita mánadagur 1. mars 1700. Men í Føroyum hendi hetta skiftið ikki fyrr enn í november 1700, tá dagurin aftan á leygardag 16. november varð sunnudagur 28. november.
Katólska kirkjan vildi hava kalendaran endurskoðaðan fyri at páskirnar kundu verða hildnar á teirri tíðini, ið katolikkar hildu verða komið ásamt um á fyrsta ráðnum í Nicæa í 325. Sjálvt um ein kirkjulóg frá ráðnum sigur, at allar kirkjur skulu halda páskir í senn, gjørdu tær ikki tað.
Eftir tí gregorianska kalendaranum er árið býtt í 12 mánaðir:
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Peter Øhrstrøm: Tid - et filosofisk begreb og en målelig størrelse, systime 2006.


text:
Dansk Melodi Grand Prix 2009
Dansk Melodi Grand Prix 2009 var tann 38. útgávan av Dansk Melodi Grand Prix. Endamálið við kappingini var at finna tann sangin, ið skuldi umboða Danmark á Eurovision Song Contest 2009 (ESC) í Moskva. Vinnarin av Grand Prix'num gjørdist Brinck við sanginum "Believe Again" ið var skrivaður av Lars Halvor Jensen, Martin Michael Larsson og Ronan Keating. Kappingin varð hildin 31. januar 2009 í Messecenter Herning. Vertir vóru Birthe Kjær og Felix Smith.
Innihaldsyvirlit
Luttakarar[rætta | rætta wikitekst]
Atkvøðugreiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Hetta árið var sjálv mannagongdin viðvíkjandi atkvøðugreiðsluni heilt annarleiðis enn árini frammanundan.
Í fyrstu atkvøðurundu valdu hyggjararnir og ein fakjury í felag teir fýra sangirnir, ið fóru víðari í kappingini. Atkvøðurnar frá dómarunum og hyggjarnunum taldu her 50% hvør. Teir fýra valdu sangirnir fóru so víðari til hálvfinaluna, har teir kappaðust tveir og tveir hvør móti øðrum. Her vóru tað bert atkvøður frá hyggjarunum, ið avgjørdu hvørjir tveir sangir sluppu víðari til endaligu finaluna, har ið tað aftur vóru atkvøður frá hyggjarunum, ið avgjørdu hvør sangur vann Dansk Melodi Grand Prix 2009 og harvið skuldi umboða Danmark á ESC 2009.
Í fakjuryini sótu: Søs Fenger, Bent Fabricius-Bjerre, Anna David, Martin Brygmann, Kjeld Tolstrup, Michael Hardinger umframt ein eyka limur, Kalle Meyer Vestergaard, ið hevði vunnið sítt pláss í P4-sendingini Danmarksmester orsakað av hansara vitan um danskan popptónleik.


text:
Menningarlæran
Menningarlæran, eisini nevnd evolutión, fyrr darwinisma ella darwinslæra, er í lívfrøði ein menning, ið lýsir stigvísa broyting í lívverum orsakað av arvi, afturskapan og úrveljing. Menningarlæran er eitt vísindaligt ástøði, t.e. er prógvað við vísindaligum grundreglum, reglubundið og skipað, ið greiðir frá lívfrøðiliga fjølbroytninum á jørð og hvussu nýggj djórasløg og lívverur verða til vegna broyting í m.a. umhvørvi og rándjórum.
Meginparturin av vísindafólkum eru samd í, at menningarlæran er frágreiðingin hví lívfrøðiliga fjølbroytnið er vorðið til. Tó er ósemja ímillum átrúnaðarligir bólkar. Til dømis hava fleiri pávar viðurkent menningarlæru, ímeðan aðrir trúarbólkar hava avnoktað menningarlæru. Tað er serliga protestantar í USA, ið avnokta menningarlæru í vesturheiminum. Hinvegin, góðtaka flestu fólk í protestantiskum londum í Evropa menningarlæru sum sannleiki.
Í 19 amerikanskum statum hava rættarmál verið um hetta evnið í lívfrøðiundirvísingini [tørvar keldu]. Spurningurin hevur verið uppi at venda í fleiri føroyskum skúlum, men okkum kunnnugt er eingin vegleiðing um hvussu lærarar í livfrøði skulu fyrihalda seg [tørvar keldu]. Í bæði USA og Stóra Bretlandi trúgva ikki meir enn helvtin av fólkinum uppá, at menningarlæran er sonn [tørvar keldu].
Buddhistar er tann bólkurin, sum góðtekur menningarlæruna í størsta mun, meðan Jehova vitnir eru tann, sum góðtekur hana minst [tørvar keldu].
Kjak í USA[rætta | rætta wikitekst]
Kjakið um menningarlæru og skapanarlæru tók seg av álvara upp á vetri 1999 í USA, tá ið eitt skúlaráð í einum landsluti í Kansas ynskti at víðka undirvísingarskránna, soleiðis at næmingar eisini, umframt menningarlæruna, fingu at hoyra frágreiðingar, har ein máttur uttanífrá kundi havt eina ávirkan á upprunan til alheimin og menniskjuna. Næmingarnir kundu so sjálvir gera sína meting [tørvar keldu]. Í báðum undirvísingarskráunum skuldu frágreiðingarnar byggja á eygleiðingar, kanningar við royndum og logiskari grundgeving, ið staðiliga halda fast við fyrisetingar og eitt sunt skeptiskt sjónarmið [tørvar keldu]. Rættuligur uppreistur varð í USA, tí man metti hetta verða eina samanblanding av religión og vísindi. Seinastu árini hevur eisini verið rættuligt kjak í Norðanlondum, tí ávísir frískúlan hava ynskt at læra næmingar onnur alternativ til menningarlæruna [tørvar keldu].


text:
Stari
Starin (frøðiheiti - Sturnus vulgaris (faroensis)) er ein dimmur smáfuglur við spískum nevi. Stari er ein tann fuglur, sum mest er fyri eygum okkara, og tó eru nógv, sum als ikki vita, hvussu vakur hann er, "grásprøklutur" siga tey. Men hevur tú hann nær hjá tær, so sært tú, at hann skyggir vakurtgrønur og korkareyður, tætt settur við gulbrúnum og hvítum prikkum, ein prikkur á hvørjari fjøður. Tær stóru fjaðrarnar á veingjum og veli hava ongan prikk, men so hava tær hvítan jaðara við svartari striku innanfyri. Nevið er svart um veturin, í februar fer tað at blikna, í mars er tað vorðið hvítt.
Føroyski starin er eitt slag fyri seg, størri og knáligari vaksnir enn aðrir starar. Í hinum norðanlondunum rýma stararnir burtur um heystið, okkara eru her allan veturin. Føði teirra er mest maðkar og sniglar og annað smákykt. Í stórkava hava teir tað ringt. Tá koma teir í køstarnar og taka til takkar við øllum, ið matkent er, hoymoð, eplaflus, drýlamolar og grindamolar; upphongdar fiskagreipur pikka teir hugaliga í. Kaldir og kúrandi sita teir mangan dagin um hávetur. Men út móti leypársmessu fara teir at reystnast, og kemur so sólin at síggja, "tá fer í loft upp starin og syngur fagurt ljóð", so at "tá birtist vónin aftur í barmi ljós og góð", hjá okkum, sum hoyra, so væl sum hjá honum, ið syngur. Tá ið bøurin er táur, bora teir sær eftir ormi og sniglum; tøðujørð sæst ofta útgatað av holum eftir nevi teirra.
Í apríl, og stundum fyrr, gera teir sær reiður, summir í bjørgunum, summir í urðum og gróthúsveggjum o. t. Búr, sum fólk heingja út til teirra, taka teir gladliga, uttan tá ið holið er so vítt, at teir hava ótta fyri, at smiril kann troðka seg inn at gera heimsóknir. Og frá nú hoyrast teir í heilum; við úttambaðum kvørkrum sita teir og syngja. Um málið ikki er so fagurt, er lagið so mikið lívligari og fjølbroytt. Og teir eru bannsettir at herma eftir øðrum fuglum. Steinstólpu, lógv o. a. halda vit okkum hoyra, men tá ið vit hyggja eftir, er tað stari. Í apríl og mai verpa teir 4—7 grønblá egg. Makarnir skiftast um at verma, og ½3ðju viku seinni koma ungarnir út. Ofta verpur hann tvær ferðir. Eru ungarnir ikki farnir úr búrinum, tá ið hann vil verpa aðru ferð, so lokkar hann teir út, setur seg uttanfyri við maðki í nevinum og kallar blídliga á teir. Summir koma, summir seta bara høvdið út og biðja harðliga. Men tá rýmir hann við maðkinum, og kemur ikki aftur, fyrr enn teir eru so svangir, at teir koma út.
Fyrst teir eru útkomnir úr reiðrinum duga teir lítið at flúgva, og summir eru so ræddir, at teir krøkja seg fastar í eina vindskeið og sita har og neyðhalda sær, bangnir fyri at detta oman. Skjótt fáa teir glið á veingirnar og verða lættfloygdir. So fylgist hvørt hýski eina tíð. Á nýslignum hógvi dámar teimum væl; har er so nógv av møðkum og sniglum, sum teir gomlu taka upp og rætta teimum nýfloygdu ungunum, til teir eru fullmettir; fyrst tá eta hinir gomlu sjálvir. Seinni taka teir seg saman í stórar flokkar.
Innihaldsyvirlit
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Starin er eitt sindur minni enn kvørkveggjan, longdin úr nevinum og út á tromina á velinum er 22 cm. Harumframt er hann heilt øðrvísi skaptur, velið er styttri, og tí er hann eisini reystari, tá ið hann gongur, og tá ið hann hoppar, hann hevur eisini annað flog og gongulag. Eitt, sum eyðkennir ungfuglin, er, at hann er javnlittur allur, sum hann er, og myrkari enn teir, sum hoyra til onnur, minni undirsløg. Tá ið staraungarnir skifta til vaksnamannabúna, fáa teir tann eyðkenda málmglógvandi, skyggjandi, purpurlilla búnan, sum um veturin hevur eina hvíta rond uttast á hvørjari fjøður. Hesa rond missa stararnir út á várið, og tá sita teir í glitrandi nøringarbúna sínum og láta við sterkum, gulum nevi.
Útbreiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Um Norðuratlantsleiðina er starin støðufuglur. Tí er føroyski starin so við og við vorðin størsti starin í Norðuratlantsøkinum og egin sergrein, Sturnus vulgaris faeroensis, meðan stararnir í Hetlandi, á Fair Isle og á Ytru Suðuroyggjunum eru heldur minni, men eisini egin sergrein, Sturnus vulgaris zetlandicus, og at enda er restin av teimum evropeisku starunum teir minstu og hoyra til grundsergreinina, Sturnus vulgaris vulgaris.
Upprunaliga líktust stararnir í Bretlandi teimum stóru norðuratlantisku, men fyri ár 1800 doyði starin út í Skotlandi og var ein sjáldsamur fuglur í Onglandi. Hundrað ár seinni, um leið ár 1900, flutti tann lítli starin Sturnus v. vulgaris aftur til Onglands og Skotlands úr Evropa, og henda grein er síðani 1941 spjadd til Íslands, og í dag eru munadyggir stovnar har bæði á Eystur- og á Vesturlandinum. Teir smáu Sturnus v. vulgaris eru stundum at síggja her, og sjálvandi eru teir lættir at kenna, tí teir eru minni á stødd, ungfuglarnir harumframt eisini, tí teir eru væl ljósari enn okkara egnu Sturnus vulgaris faeroensis.
Verping[rætta | rætta wikitekst]
Starin verpur 4-7 ljósaturkislitt egg, og oftast fær hann her hjá okkum einar 2 urptir. Starareiður kemur tú fram á allastaðni, uttan um húsini, í bøgørðunum, í grótrúgvum úti í haganum og í fuglabjørgunum. Væl dámar honum at reiðrast millum steinarnar, sum nýttir verða til grótlaðing undir vegunum.
Stari og menniskja[rætta | rætta wikitekst]
Situr starin í ovfarakæti í sólskininum og breiðir teir titrandi veingirnar út og syngur, merkir tað, at várið er komið. Syngur er kanska at gera í so nógv av, hann pjátrar og skoytir onnur ljóð uppí, sum hann nústani hevur hoyrt, og sum hann hermir eftir, uppímillum koma so tey longu, eyðkendu starabríkslini. Lættasti mátin at vita, um teir ymisku flytifuglarnir eru afturkomnir um várið, er at lurta eftir staranum. Hann er sum tikin úr leikum, tá ið um ræður at herma ikki bara eftir fuglaláti sum m.ø. á mortítlingi, tjaldri, lógv, stelki og spógva, men hann hermir eisini eftir lombum og seyði, maskinbátum og bilum, t.e. eftir øllum teimum ljóðunum, sum koma honum fyri oyra har, ið hann er staddur.
Um heystið er vanligt í serligum skýmingarlýsi at síggja stararnar savnast í flokki eitt nú á húsatekjum ella á onkrum ávísum staði úti í haganum ella á bønum, tí teir saman ætla at leita sær til eitt pláss at vera nátt, oftast onkustaðni í teimum brøttu fuglabjørgunum.
Á vetri flykkjast stararnir uttan um tey húsini, sum leggja føði út til teirra. Køksrusk hvørvur skjótt á henda hátt, og leggja vit, tá ið kalt er, eisini ein tálgarbita út, er rættiligur gangur frá fuglunum, sum klandrast um feittið.
Slag[rætta | rætta wikitekst]
- Sturnus roseus (Brandstari)
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Postverk Føroya
- FaroeNature.net > Stari
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Jazz
Jazz tónleikur (kann á føroyskum eisini skrivast djass, djassur, jassur ella jazzur) er eitt slag av afrikanskum-amerikanskum tónleiki, ið byrjaði seint í 19. øld og tíðliga í 20. øld í suðurstatunum í USA, sum ein kombinasjón av evropeiskum harmonitónleiki og afrikanskum tónleikaelementum, eitt nú bláir tónar, impovisasjón, polyrytmur, synkopsjón og swing (swung note).[1] Jazz hevur eisini tikið til sín elementir úr amerikanskum popptónleiki.[2]
Jazzurin spjaddist kring heimin og tók fjølbroyttar tónleikamentanir til sín úr ymiskum londum, regiónum og úr lokalum tónleikamentanum, og harvið komu fleiri serstakir stílir av jazzi: New Orleans jazzur er frá tíðini frá fyrst í 1910-árunum, big band swing, Kansas City jazzur og Gypsy jazzur frá 1930-árunum og 1940-árunum, bebop frá mið-1940-árunum, Afro-Kubanskkur jazzur, West Coast jazzur, ska jazzur, cool jazzur, Indo jazzur, avant-garde jazzur, soul jazzur, modal jazzur, chamber jazzur, fríjazzur, Latínjazzur, smooth jazzur, jazz fusion og jazz-rock, jazz funk, loft jazz, punk jazz, acid jazz, ethno jazz, jazz rap, cyber jazz, M-Base og nu jazz.
Louis Armstrong, ein av kendastu jazztónleikarunum, segði við Bing Crosby í einari útvarpssending, "Ah, swing, well, we used to call it syncopation, then they called it ragtime, then blues, then jazz. Now, it's swing. White folks - yo'all sho is a mess!"[3][4]
Í einari samrøðu í 1988 segði J. J. Johnson, trombonleikari: "Jazz is restless. It won't stay put and it never will".[5]
Søgan[rætta | rætta wikitekst]
Jazzurin mentist í USA, fyrst og fremst kring Mississippideltaðið og í býnum New Orleans har siðbundnar afrikanskar rytmur og arbeiðssangir vóru blandaðir saman við sálmar, marsch'ir og ikki minst kabaret og variete-tónleik úr Evropa. Sjálvt ymisk sløg av etniskum tónleiki vóru týðandi innsløg og gav íblástur, eitt nú írskur fólkatónleikur, ungarskur-jødiskur klezmertónleikur. Jazzurin hevur lutvíst felags søgu og bakgrund sum bluestónleikur, bluegrasstónleikur og countrytónleikur.
Tann fyrsti jazztónleikurin uppstóð í New Orleans, við trompetleikaranum Buddy Bolden sum eitt av teimum kendu nøvnunum síðst í 19. øld. Chicago var ein av býunum, har tann nýggi tónleikurin slóg ígjøgnum, og síðan spjaddist hann skjótt til New York og teirr størru býirnir í Evropa.
Tá ið Jazzurin gjørdist væl umtóktur víða um, sóu hvítir handilsmenn, at tað bar til at vinna pening við hesum tónleikinum. Jazzurin varð býttur sundur í tveir partar: Jazz og Sweet Jass. Man stavaði við 's' og legði afturat 'Sweet' fyri ikki at verða blandað saman við ektaðan svartan jazz. Í jassi var improvisationen eisini tikin burtur, alt skuldi skrivast niður. Júst sum nútíðar "Smooth Jazz", sum hevur sera lítið í felag við jazzimprovisasjón, sjálvt um harmoniskir svingningar og rytmikkur líkjast.
Umleið 1910 kom tað stóra gjøgnumbrotið hjá jazzinum, í sambandi við, at hann var settur saman við tí nýggja dansitónleikinum sum two-step, one-step, foxtrot og onnur nýgg dansisløg. Paul Whiteman gjørdi frá umleið 1916 jazzin populeran í breiðari umhvørvum. Jazzurin kom til Evropa undir fyrra heimskríggi og gjørdist beinanvegin væl dámdur. Jazzurin kom enntá at ávirka tónasmiðir innan klassiska tónleikin sum til dømis Igor Stravinskij, Kurt Weill, Ernst Krenek, Erik Satie og aðrar.[6]
Tær fyrstu kendu jazzinnspælingarnar vóru gjørdar í 1917 av Original Dixieland Jazz Band. Fyrst í 1920-árunum vóru innspælingar gjørdar av eitt nú King Oliver's Orchestra og New Orleans Rhythm Kings. Ein týðandi jazzkomponistur og orkesturleiðari var Ferdinand "Jelly Roll" Morton, við hansara Red Hot Peppers. Hann var upprunaliga ein ragtimepianistur við sínum serstaka spælstíli sum menti eina frælsari synkopering. Í 1938 gjørdi Morton eina røð av innspælingum fyri Library of Congress, har hann framførdi og greiddi frá um menningina hjá jazzinum, bæði við sínum pianospæli og við frágreiðingum.
Jazzur kann býtast upp í fleiri undirbólkar, og við tíðini er jazzur ávirkaður av tónleiki ymsastaðna frá. Orsøkin til hetta er at jazzurin slóg ígjøgnum í fleiri ymiskum mentanum og at improvisasjónin krevur nógv rúm. Ragtime, ein lættur synkoperaður tónleikastílur frá 19. øld og mentist av eitt nú Scott Joplin, var ein av stílsløgunum hjá jazzinum.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Alyn Shipton, A New History of Jazz, 2nd ed., Continuum, 2007, síða 4–5
- ↑ Bill Kirchner, The Oxford Companion to Jazz, Oxford University Press, 2005, Chapter Two.
- ↑ books.google.com, síða 172, heitið: Scott Joplin and the age of ragtime
- ↑ Father of the Blues by William Christopher Handy. 1941 MacMillan page 292
- ↑ J J Johnson continued, "[Jazz] is forever seeking and reaching out and exploring": DownBeat: The Great Jazz Interviews – A 75th Anniversary Anthology: síða 250
- ↑ Bók: Carlquist, Gunnar, útgávuár: 1933, heitið: Svensk uppslagsbok. Bind 14, Malmö, Svensk Uppslagsbok AB, sida 372-73


text: Magnus Jákupsson er í hesum døgum við danska felagi sínum VAT í Saint-Dizier í Champagne-Ardenne-distriktinum í Fraklandi, og har varð av sonnum svomið 'sjampagnu-svimjing'. Tvey føroysk met og juniormet til unga havnarmannin, 24.70 í 50 firvald og 25.50 í 50 rygg í innleiðandi riðlunum, har hansara egnu met vóru ávíkavist 24.92 frá HS-stevnu í apríl mánaða, og 25.74 frá FM 2011. Magnus skal kappast aftur í morgin og ovurmorgin, í 100 rygg, 200 rygg og 100 firvald, umframt í finalunum í 50 firvald og rygg. Hann hevur bestu tíð frá innleiðandi í 50 rygg, og eisini eina rímiliga góða tíð í 50 firvald, bara ein tíggjundapart aftanfyri Amaury Levaux á 24.6. Sí startlista her.


text:
Mike Huckabee
Michael Dale "Mike" Huckabee (f. 1955) er fyrrverandi guvernørur í Arkansas. Huckabee er føddur 24. august 1955 í Hope í Suðurarkansas. Hann er limur í Republikanska flokkinum. Hann er eisini baptistprestur og sjónvarpsvertur. Huckabee tók bachelorútbúgving á Ouachita Baptist University. Í 1974 giftist hann við Janet Huckabee. Huckabee er eisini rithøvundur og hevur skrivað sjey bøkur. Fyrsta bókin Character is the Issue: How People With Integrity Can Revolutionize America kom út í 1997. Hann býr nú í Little Rock í Arkansas.
Hann sigur við sjónvarpið Fox News Channel, at hann fer ikki at royna at gerast valevni hjá Republikanarunum til forsetavalið 2012. Huckabee, sum er fyrrverandi guvernørur í statinum Arkansas, royndi seg, tá Republikanararnir skuldu finna eitt valevni til forsetavalið í 2008, men hann mátti lúta fyri John McCain. Avgerðin ger støðuna hjá Republikararunum enn truplari, tí veljarakanningarnar hava givið Demokratiskla forsetanum Barack Obama vind í seglini eftir at amerikanskar herdeildir tóku Osama bin Laden av døgum 2. mei 2011.
Bøkur[rætta | rætta wikitekst]
- Character is the Issue: How People With Integrity Can Revolutionize America (1997)
- Kids Who Kill (1998)
- Living Beyond Your Lifetime (2000)
- Quit Digging Your Grave with a Knife and Fork (2005)
- From Hope to Higher Ground: 12 Stops to Restoring America's Greatness (2007)
- Character Makes a Difference: Where I'm From, Where I've Been, and What I Believe (2007)
- Do the Right Thing: Inside the Movement That's Bringing Common Sense Back to America (2008)


text:
Vatnsoyrar
Vatnsoyrar er ein bygd í Vágoynni við norðurendan á Sørvágsvatni / Leitisvatni. Vatnsoyrar er niðursetubygd frá fyrst í 20. øld. Í dag er bygdin serliga kend fyri stóru vindeygaverksmiðjuna Vatnsoyrar Snikkaravirki og fyri leguhúsið Zarepta hjá Brøðrasamkomuni. Vatnsoyrar er yngsta niðursetubygd í Føroyum, frá 1921, og tann einasta hvar sjógvur ikki sæst. Fyrstu 20 árini vóru bert trý hús í bygdini, men aftaná kríggið vaks bygdin. Seinastu árini hava 60 fólk búð í Vatnsoyrum. Innbúgvarnir eru flestir í tænastuvinnuni í øðrum bygdum. Bygdin er partur av Miðvágs Kommunu.
Ein av fyrstu koyrivegunum millum bygdir í Føroyum, varð gjørdur millum Sørvág og Miðvág, ígjøgnum Vatnsoyrar. Í Vatnsoyrum er slætt og náttúruvakurt, friðarligt og hugnaligt. Stóra áin, Skjatláin, rennur oman í tað stóra vatnið, Leitisvatn/Sørvágsvatn. Har ber til at fiska síl og njóta náttúrunar friðsælu. Stórt heiðalendi eru norðanfyri Vatnsoyrar, og har var nógv torvarbeiði í tí tíðini.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Miðvágur | Vatnsoyrar


text:
Grikkaland
Grikkaland (grikskt: Eλλάδa ella Eλλάς) er lýðveldi í landsynningshorninum av Evropa. Høvuðsstaðurin er Athen, sum eisini er størsti býur. Í ein útnyrðing hevur Grikkaland mark við Albania, í norðri við Bulgaria, í landnyrðing við Lýðveldið Makedónia og í eystri við Turkaland. Landið hevur umleið 10 mió. íbúgvar og høvuðsmálið er grikskt (nýgrikskt). Grikkaland er limur í ES. Í nýggjari tíð stóðu grikkar undir turkum í 400 ár, til landið, við hjálp uttaneftir, vann sær frælsi í 1832. Frælsiskríggið byrjaði í 1821, landið skuldi viðurkennast í 1830 við London-avtaluni, men orsakað av juli-kollveltingini í Fraklandi, varð skjalið frá 1830 ikki fullført. Altjóða viðurkenningin av Grikkalandi sum fræls tjóð kom í 1832. Ikki fyrr enn í 1947 fingu grikkar syðru Sporaduoyggjar (Dodekanes) aftur frá Italia.
Í 2010-2013 hevur ein sera álvarsom fíggjarkreppa herjað í Grikkalandi, og tað hevur ført til stórt arbeiðsloysi, fólkafráflyting og fátækradømi. Í februar 2014 sást tó ein glotti fyri framman, tí tá tølini fyri 2013 vóru gjørd upp, vísti tað seg, at yvirskotið hjá Grikkalandi fyri 2013 verður góðar 11 milliardir krónur, sum er tríggjar ferðir tað, sum upprunaliga varð ætlað. Sparitiltøkini síggja út til at hava givið úrslit.[1]
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Eftir at Mykene-mentanin fór til grundar um 1100 f.Kr., gekk aftur á í Grikkalandi, og landið syndraðist í fleiri býarríki, sum mangan lógu í kríggi. Størst og sterkast var hernaðarveldið Sparta, men Athen gjørdist handils- og mentanarmiðdepil. Fólkatalið vaks, og um 700 f.Kr. vóru býarríkini so fjølbygd, at fólk fluttu og búsettu seg fram við Miðjarðarhavið og Svartahavið. Í seinnu helvt av 500- árunum f.Kr. hótti nýggja persiska stórveldið grikkar, og tað hevði við sær, at griksku býarríkini eitt skifti stúta saman ímóti stóra fíggjindanum fyri eystan. Hóast hesar trupulleikar skapaðu grikkar eina blómandi mentan og høvdu eitt stýrislag, sum hevur verið hámett og havt ávrikan á allan heimin alt at okkara døgum.
Um 600 f.Kr. stýrdi stórmannastætt, nevnd aristokratar, Athen. Summir valdsharrar vóru harðrendir, nevndir tyrannar. Um 590 f.Kr. setti valdsharrin Solon lóg í gildi; hon hav smámanninum rætt til at eiga jørð og hava fullan ríkisborgararætt. Men fólkið kravdi meiri frælsi og at fáa ávirkan á landsins stýri, og í 508 f.Kr. varð fólkaræði sett í gildi. Nú kundi fólkið í Athen sjálvt velga sínar tingmenn. Konufólk, trælir og frælsir menn, sum ikki høvdu ríkisborgararætt, høvdu ikki valrætt.
Ár 447 f.Kr. tók hægsti athenski tingmaðurin Perikles stig til at byggja templið Parthenon á einum heyggi, sum æt Akropolis. Templið varð vígt vísdómsgudinnuni Athenu og skuldi eisini fagna Athen, sum stóð á odda fyri grikkum í stríðum við persar.
Frælsa grikska býarlívið varð góður gróðrarbotnur fyri list, bókmentum og vísindaligari hugsan, og Grikkaland fostraði mangar mætar heimspekingar. Demokrit úr Abderra (um 460-370 f.Kr.) var helst fyrsti maður, sum segði, at øll evni eru úr ersmáum óbýtiligum bitlum, sum hann kallaði atom. Sokrates úr Athen (470-399 f.Kr.) bygdi sína hugsan á, at tú skuldi kenna teg sjálvan, og dugdi frágera væl at seta spurningar um ætlanina við tilveruni. Næmingur hansara Platon (427-347 f.Kr.) og aftur næmingur Platons Aristotles (384-322 f.Kr.) hava havt stóran týdning fyri alla evropeiska heimspeki.
Í 8. øld tóku grikkar land helst fram við Miðjarhavinum og Svartahavinum. Niðursetumenninir bóru griksku heimamentanina við sær og stýrdu sínum býarríkjum eftir somu lógum sum í Grikkalandi. Niðursetulondini fingu í fyrstuni hjálp heimanífrá, men sum frá leið funnu tey sær egnar marknaðir og bygdu upp á Sicilia, gjørdust mætir handilsbýir. Summir býir vóru ovurríkir. Sagt var, at fólkið í Sýbris í Suðuritalia svav í song úr rósubløðum.
Grikkaland var ikki stórt land, so hjálondini (t.d. partur av Frakland, Spania, Italia, Egyptaland og Kýpros) vóru bygd, har jørðin var fruktagóð, og havnaviðurskiftini vóru góð. Sýrakus á Sicilia var bygdur um 730 f.Kr. og Býsans við Bosporus um 650 f.Kr.
Grikkar vóru ógvuliga áhugaðir í ítrótti og fimleiki. Best umtóktir vóru olympisku leikirnir, sum fjórða hvørt ár vóru í Olympia, høvuðsgudinum Zeusi til heiðurs. Kappast var í diskoskasti og spjótkasti, lopi, glíming og kapprenning. Ítróttareglurnar vóru strangar, og tann, ið ikki helt tær, var revsaður harðliga.
Grikkar vóru gudrøknir, og templini í gamla Grikkalandi vóru stórbær og vøkur. Undurfagrar høggmyndir og standmyndir prýddu templini, og mong teirra eru til enn. Grikskir myndhøggarar vóru sannir meistarar at høgga út mannakroppin, og teir hava havt stóran ávirkan á høggmyndalistina. Kappkoyring í stríðsvogni, gudunum til heiðurs, var mangan á einum leikvølli tætt við Delfi. Vognstýrarin stendur enn og heldur í teymarnar, hóast hestarnir langt síðan eru burtur.
Um 1800 høvdu grikkar verið undir osmanniskum yvirvaldi í næstan 400 ár. Seinna helming í 18. øld høvdu teir havt stóra inntøku av handli, helst við Russland, og nú vildu teir hava sjálvræði. Við frælsishugsanini úr fronsku kollveltingini sum fyridømi stovnaðu grikkar loyniligan felgasskap, sum skuldi arbeiða fyri frælsi. Í 1821 var tvær reisur uppreistur. Fyrri miseydnaðist, men annar eydnaðist betur, og í 1824 megnaði sultánurin í Istanbul ikki at berja uppreisturin niður. Hann bað Muhammed Ali, varakong í Egyptalandi, hjálpa sær. Ali sendi ein her til Grikkalands og vann nakrar sigrar. Tað loypti hvøkk á londini í Evropa. Í 1826 samdust Bretland og Russland um at bjóða turkum av í kríggj, Frakland fór upp í hesa samgongu árið eftir. Í felagi beindu tey fyri turkiska og egyptiska flotanum í Navarinovíkini í 1827. Árið eftir lupu russar á turkar og vunnu fleiri sigrar. Friðurin í Adrianopel í 1829 fekk enda á krígnum. Londini, sum vunnu, gjørdu av at geva Grikkalandi frælsi, Otto av Bayern gjørdist kongur.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Syðst á Balkan er Grikkaland, eitt av elstu og søguríkastu londunum í Evropa. Grikkaland er fjallaland og oyggjaland, har eru fleiri enn 2000 spjaddar oyggjar, og lítið er til av ráðevnum; helst nakrar av atvoldunum til, at Grikkaland er eitt tað fátakasta landið í ES.
Grikkaland er allur suðurparturin av Balkanhálvoynni og eitt ótal av oyggjum í Jonarhavinum og Egearhavinum. Grikkaland er fjallaland við einstøkum breiðum dølum upp ímillum og onkrum stórum slættlendi. Av tí at landið er so bratt, er bert lítil partur av tí veltur. Meginparturin liggur sum beiti hjá seyði og geitum.
Sunnan fyri fjallið Olympos, har teir gomlu griksku "gudarnir" búðu, er slættlendi, sum eitur Thessalia; har eru stórir bókaskógir, og har velta tey nógv korn. Men annars er tað mest frukt, grønmeti, vín og tubbak, sum tey dyrka. Á oyggjunum dyrka tey bæði olivintrø og víntrø, og tað er haðani vit fáa tær søtu korennurnar. Tey mongu og høgu fjøllini gera tað strævið at ferðast yvir land. Tí hava grikkar ferðast meira eftir sjónum enn yvir land. Fram við teirri griksku strondini eru nógvar góðar havnir inni á djúpum firðum.
Í Grikkalandi, og serliga á oyggjunum, kann jørðin knappliga fara at skelva, so at fjøllini brotna og oyggjarnar klovna, og stórir býir javnast við jørðina. Í 1953 hendi ein sovorðin vanlukka á eini av oyggjunum, Kefalonia, í Jonarhavinum. Tá fóru eini 25.000 hús, og um 500 fólk doyðu. Tað vóru fýra jarðskjálvtar í august 1953 á Kefalonia og oyggunum har umleiðir, t.d. Zakynthos, Ithaka og Lefkada. Umleið 100.000 fólk fluttu burtur av oynni eftir hørðu jarðskjálvtarnar og bert 25.000 fólk búðu eftir á oynni og stríddust við at endurbyggja oynna. Tað var serliga suðursíðan á Kefalonia sum var hart rakt av jarðskjálvtanum, oyggin reisti seg umleið 60 metrar úr havinum.[2] Árið eftir mistu 20.000 fólk hús og heim.
Oyggin Santorini, sum eisini verður nevnd Thyra, er av vulkanskum uppruna. Har er svartur sandur og sera brøtt berg.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Oyggjar[rætta | rætta wikitekst]
- Kykladurnar eru: Mykonos, Delos, Andros, Syros, Tinos, Paros, Antiparos, Naxos, Koufonisia, Keros, Skinoussas, Irakila, Donoussa, Amorgos, Ios, Folegandros, Santorini, Thirasia, Anafi, Milos, Sifnos, Serifos, Kytnos og Kea.
- Dodekanes Oyggjarnar eru: Rhodos, Astypalea, Kalki, Kastelorizo, Kos, Pserimos, Kalimnos, Tilos, Telendos, Nissiros, Leros, Patmos, Lipsi, Symi, Karpathos og Kassos.
- Sporadurnar eru: Skiathos, Skopelos, Alonisos og Skiros.
- Jónaoyggjarnar eru: Korfu, Paxos, Antipaxos, Lefkas, Ithaka, Kefallonia, Zakynthos og Kythira.
- Oyggjarnar í eystur, landnyrðings og norður Egearahavinum eru: Samos, Ikaria, Khios, Psara, Inousses, Lesbos (verður á grikskum nevnd Mytilini ella Lesvos), Limnos, Agios Efstratios, Thasos og Samothraki.
- Saronisku Oyggjarnar eru: Egina, Poros, Hydra og Spetses.
- Kreta er størsta og fólkaríkasta oyggin í Grikkalandi.
- Evvia er næststørsta oyggin, hon liggur tætt við meginlandið, eystanfyri Thessalia, í ein landnyrðing av Athen.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Ólógligi fólkastreymurin inn í ES gjøgnum Grikkaland er vaksin nógv í 2012. Grikkaland er vorðið bakdyrnar inn í Evropa hjá ólógligum innflytarum. Í hópatali koma fólk úr Miðeystri og heilt úr Pakistan til Turkalands, haðani tey koma víðari inn í Grikkaland og harvið ES [5].
Politiskir flokkar[rætta | rætta wikitekst]
Síðan fólkaræði var endurstovnað í Grikkalandi, hevur tvey-flokkað skipanin verið dominerað av tí liberala-konservativa Nýtt demokrati (ND) og tí sosialdemokratiska Panhellenistisku rørsluni (PASOK). Aðrir týðandi flokkar eru eitt nú Kommunistiski flokkur Grikkalands (KKE), Radikala vinstra samgongan (SYRIZA), Fólksliga ortodoksa samlingin (LAOS, stytting fyri Laikós Orthódoxos Synagermós) og Gyltur Morgun.
Í 2010 vóru tveir nýggir politiskir flokkar settir á stovn av fólki sum fyrr høvdu hoyrt til ND og SYRIZA, tann mið-liberala flokkin Demokratiskt samstarv (DS) og tann moderata vinstrasinnaða Demokratiska Vinstriflokkin (DA). George Papandreou, formaður í PASOK, vann grikska valið í oktober 2009 við einum meiriluta á 160 limum av 300. Ein nýggj stjórn varð svorin í eið hin 20. juni 2011. Síðan byrjanina av griksku búskaparkreppuni í 2009, er undirtøkan hjá teimum báðu stóru flokkunum ND og PASOK fallin munandi. Á grikska tjóðartingsvalinum 25. januar 2015, fekk ND 76 tinglimir valdar, tað var ein afturgongd á 53 tinglimir, PASOK fekk bert 13 tinglimir valdar, tað var 20 færri enn valið í 2014. Ein nýggjur flokkur, ið nevnist To Potami (Áin) stillaði upp til tjóðartingsval í Grikkalandi fyri fyrstu ferð hin 25. januar 2015, flokkurin fekk 17 tinglimir.
Deyðarevsing[rætta | rætta wikitekst]
Deyðarevsingin bleiv tikin úr griksku lóggávuni í 1993, og hon bleiv seinast brúkt undir hernaðarstýrinum fyrst í sjeytiárunum. Í Grikkalandi vil tann sera høgrasinnaði flokkurin Gyltur Morgun hava deyðarevsing aftur í gildi [6].
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Ríkisátrúnaðurin í Grikkalandi er griksk-ortodoksur, og Grikkaland er einasta land, ið hevur eina almenna kristna ortodoksa kirkju. Næstan allir grikkar eru limir í ríkiskirkjuni. Prestarnir hava týðandi leiklut í samfelagslívinum og eru viðurkendir sum oddamenn í heimbygdum sínum. Ikki er loyvt at hava standmyndir í kirkjunum, men halgimyndir - nevndar ikonur - eru vanligar.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Bara triðingurin av Grikkalandi er nýtiligur sum landbúnaðarlendi, og yvirhøvur er jørðin kørg og grýtut. Tí er nógv arbeiði av at velta jørðina. Triðingurin av fólkinum arbeiðir í landbúnaðinum, tað er meiri enn nakra aðrastaðni í Evropa. Høvuðsgrøði er oljuber. Oljutræið verður dyrkað í líðunum í hálendinum um alt landið. Grikkaland er triðstørsta oljuberjaland í heiminum, næst eftir Spania og Italia. Grikkar dyrka eisini aðra grøði, til dømis vínber, fikur, bummull, tomatir, tubbak, aldinfrukt og aðra frukt.
Grikkaland hevur verið plága av kríggi við grannalond og eftir Seinna Heimsbardaga herjaði borgarkríggj í nøkur ár. Tað hevur verði ringt fyri búskapin. Í 1967 var kongurin Konstantin II koyrdur frá eitt hernaðar kvett fór fram. Árini fram til 1974 var landið stýrt av hernaðar junta.[7] Eftir at demokrati aftur valdaði gekk framá búskaparliga í nøkur ár, serliga tí at stóri handilsflotin og nógva ferðamannavinnan veittu landinum stóra inntøku. Í 2010-11 var landið í álvarsamari fíggjarligari kreppu og noyddist at fáa hjálp frá hinum londunum í ES. Grikkaland fekk ein hjálparpakka frá ES á 109 milliardir rvro, tað svarar til 812 milliardir krónur. Serfrøðingar mettu eftir at hjálparpakkin var latin, at nú fór at ganga framá aftur í Grikkalandi við búskapinum.[8] ES setti tó strong krøv til griksku stjórnina áðrenn hesin hjálparpakkin var latin. Stór ónøgd var millum grikkar og mótmælisgongur vóru ofta í Athen og øðrum stórum býum.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Fleiri enn 8 mió. ferðafólk fara til Grikkalands á hvørjum ári at njóta lívið á vøkru, veðurgóðu oyggjunum í Egearahavinum ella tí Jóniska Havninum og at síggja mongu fornminnini. Grikkar sjálvir ferðast eisini nógv í egnum landið, serliga frá meginlandinum til oyggjarnar. Túsundtals grikkar starvast í ferðavinnuni, til dømis í gistingarhúsum, í handlum, á matstovum og sum bilførarar, ferðaleiðarar og annað. Ferðavinnan hevur ovurstóran týdning fyri grikska búskapin. Griksku myndugleikarnir lata ferðavinnuni stuðul til útbyggingar. Í summum oyggjum hevur vinnan ment seg so skjótt, at trupulleikar hava staðist av tí, til dømis vatnrot. Seinastu árini hevur afturgongd verið í griksku ferðavinnuni, tí at fólk fara hagar, bíligari er at ferðast. Undir fíggjarkreppuni í 2011-12 har grikska stjórnin varð noydd til at seta stórar sparingar í verk, gekk tað nógv út yvir ferðavinnuna, fleiri gistingarhús standa tóm á hásumri, sum plagdu hava úr at gera.[9] Serfrøðingar meta tó, at ferðavinnan fer at vaksa aftur einaferð seinni.
Útlendsk ferðafólk[rætta | rætta wikitekst]
Flestu ferðafólk, ið koma til Grikkalands eru evropearar, men hagar koma eisini mangir amerikanar og avstraliar.
Handil[rætta | rætta wikitekst]
Mesti flutningur í Grikkalandi er enn sjóvegis. Stórur farmaflutningsfloti flytur neyðsynjarvørur og lidnar ídnaðarvørur ímillum oyggjarnar og meginlandið, og tíðliga og seint sigla ferjur við akførum, grikkum og ferðafólki. Grikkar hava leingi havt mong skip í altjóða farmasigling, og grikski handilsflotin er nú tann størsti í heiminum. Inn- og útflutningurin av vørum skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2008, sær soleiðis út sambært CIA Factbook:
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Vp.fo, Yvirskotið í Grikkalandi tríggjar ferðir størri enn væntað
- ↑ Greeka.com, Kefalonia: The catastrophic earthquake of 1953 on Kefalonia Greece, Ionian
- ↑ 3.0 3.1 "'Πίvakaς 1: Πpoσwpιvά aπoteλέσuata tou Mόvιuou Πλnθuσuoύ tnς Eλλάδoς'". National Statistical Service of Greece: Avakoίvwσn πpoσwpιvώv aπoteλeσuάtwv AπoYpaφής Πλnθuσuoύ 2011, 22 Iouλίou 2011. http://www.tovima.gr/files/1/2011/07/22/apografh22.pdf.
- ↑ 4.0 4.1 "Regional gross domestic product (million EUR), by NUTS 2 regions". Eurostat. 2008. http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/graph.do?tab=graph&plugin=1&pcode=tgs00003&language=en&toolbox=sort. Heintað 25 October 2011.
- ↑ http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-18371800
- ↑ http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_wsite1_1_30/03/2013_490941
- ↑ DenStoreDanske.dk, Grækenland - historie (Juntatiden, 1967-74)
- ↑ Politiken.dk, Ekspert: Grækenland på vej ud af krisen
- ↑ BBC.co.uk, Greek tourism hit by crisis fear


text:
Mánin
Mánin er næsti granni okkara í rúmdini. Teir gomlu norðbúgvarnir nevndu hann Himintungl ella bert Tungl, men mánanavnið var eisini vanligt longu í norrønari tíð. Miðalfjarstøðan er bert 384400 km, og tað merkir, at tú við einum vanligum handkikara kanst síggja spennandi detaljur á mánaflatuni. Á Mánanum er hvørki luft ella flótandi vatn, og tí hevur hann heldur einki veðurlag. Mánin hevur heldur einki jarðfrøðisligt lív. Tey landmerki, vit síggja á mánaflatuni, eru skapt av at loftsteinar (meteorir) hava rakt Mánan.
Eftirsum tað tekur mánanum júst somu tíð at snara einaferð um sjálvan seg, sum tað tekur honum at snara um Jørðina, vendir hann altíð somu síðu móti okkum. Hetta verður nevnt "bundin rotatión", og hiðani av Jørðini síggja vit sostatt bert umleið helvtina av Mánaflatuni. Stóru økini á Mánanum kunnu síggjast við berum eyga. Myrkar fløtur við láglendi - mare-økini (Mánahøv) - standa í andsøgn við ljósari hálendini.
Mánaflatan sæst best nærhendis terminatorinum - ið er markið millum ljós og skugga á Mánanum. Tá ið fullmáni er, síggjast landkenningarnar ikki so væl, tí tær eru ov upplýstar, og sjálvt stór kratir kunnu vera ósjónlig. Onnur øki síggjast hinvegin best í fullmána, tí tey krevja stóra kontrast fyri at verða sædd - hetta er serliga galdandi fyri myrku mare-økini.
Mánin er okkum 400 ferðir so nær sum sólin, men hann er eisini 400 ferðir so lítil sum sólin. Tí eru hesir knøttir um leið líka stórir at síggja til á luftini. Tá ið mánin er ímillum okkum og sólina, kemur hann stundum fyri sólina. Tá er sólarmyrking. Full sólarmyrking var í Føroyum 30. juni 1954. Øðrvísi enn sólin er hann ein kaldur knøttur, sum melur um jørðina. Mánin lýsir ikki sjálvur, men bara við afturkastaðum sólarljósi, sum vit nevna mánalýsi. Til støddar er hann góðan fjórðing av jørðini, og frástøðan er um leið 30 ferðir tvørmálið í jørðini. Mánin hevur fasur, t.e., lýsandi mánaeygað broytir skap, alt eftir hvar hann er í ringrásini um jørðina.
Fyrstu menn at ganga á mánanum vóru amerikanararnir Neil Armstrong og Edwin Buzz Aldrin í juli 1969. Teir fóru við rúmdarfarinum Apollo 11, og mánafarinum Eagle førdi síðan tveir av monnunum niður á mánan, meðan hin triði (Michael Collins) fleyg í ringrás um mánan. Armstrong hevði leiðsluna á Apollo tann 20. juli í 1969, tá ið rúmdarfarið lendi á mánanum. Hann varpaði aftur til Jørðina við kendu orðunum: "That's one small step for a man, one giant leap for mankind". Í tríggjar tímar gingu Neil Armstrong og felagi hansara Edwin Buzz runt á mánanum.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Romm
Romm verður framleitt av sukurrørum. Sukurrørini verða knúst, og síðani verður sevjan tikin frá. Tá henda sevja verður hitað, krystalliserast reint sukur á yvirflatuni, og restin av sevjuni verður myrk og sirupkend. Tá sevjan verður hitað einaferð afturat, verður hon myrkari og meira bittur. Hon verður síðani tynt, ger verður latin útí, og síðani broytist sukri til alkohol. Fyri at økja um alkoholprosentið, skal løgurin destillerast. Hetta verður gjørt í einum serligum anleggi. Alt eftir nær løgurin verður tappaður, ber til at stýra hvussu sterkt rommið skal vera, og hvønn karakter tað skal hava. Sìðani verður nakað av romminum goymt - sum oftast tann parturin, ið skal gerast til myrkt rom. Hetta ger smakkin bleytari og rundari. At enda verður rommið blanda við ymiskum øðrum rommsløgum fyri at fáa júst tann smakkin, sum framleiðarin vil hava. Rávøran í romm er antin sukurrørssevja ella tað, sum verður eftir, tá saftin er kroyst úr, kallað fyri sukurrørsmelass. Romm kann verða framleitt allastaðni í verðini, men hevur sín uppruna í Vesturindia. Tað ljósa og neutrala kemur m.a. frá Puerto Riko og Kuba. Tað myrkara og kraftmiklara kemur m.a. frá Jameika og Haiti. Munurin millum tey ymsu sløgini kemur av, at undir geringini verða koyrd pálmabløð, ananassaft og annað í.


text:
Í Miðlon starvast 5 kommunulæknar
Harafturat starvast 5 sjúkrarøktarfrøðingar og 1 læknaskrivari í viðtaluni. Útbúgvingarlæknar eru knýttir at viðtaluni í styttri og longri tíðarskeið.
Í Miðlon arbeiða vit eftir leistinum 'tíð sama dag'. Hugtakið merkir, at tú fært tíð til viðtalu sama dag, tú setur teg í samband við okkum.
Tíðarbílegging umvegis heimasíðu er ímillum kl 8 - 10.
Tíðarbílegging umvegis telefon er ímillum kl 8 - 9.30.
Umbønir í hesum tíðarskeiði eru tryggjaðar tíð sama dag. Umbønir umvegis heimasíðuna, ið eru sendar eftir kl. 10, verða svaraðar næsta yrkadag.
Tá ið tú biður um tíð umvegis heimasíðuna, fært tú ikki svar í telduposti, men verður uppringd/ur ella fært eitt SMS. Tí er umráðandi, at tú upplýsir rætta telefonnummarið og hevur telefonina við hondina.
Umbønir um heilivág og svar uppá kanningar kunnu avgreiðast ímillum kl 10 - 12 og kl 13 - 15.
Heilivágurin er greiður til heintan á apotekinum eftir kl. 13 næsta yrkadag.
So vítt gjørligt fært tú tíð hjá tínum egna lækna.
Arbeiðið í læknaviðtaluni í Miðlon er lagt til rættis soleiðis, at tú hevur tín egna lækna. Viðtalustarvsfólkið arbeiðir fyri allar læknarnar.
Læknarnir arbeiða í felag um bráfeingis viðtalurnar. Við leistinum 'tíð sama dag' vilja hesar viðtalurnar ofta liggja seinnapart. Tí kann henda, at tú fært tíð hjá øðrum lækna enn tínum egna.
Fyri at tú skal fáa eina betri og meira samanhangandi viðgerð, verður tað, so vítt gjørligt, læknin tú hevur sæð til fyrstu bráðfengis viðtaluna, sum fylgir viðgerðini upp.
Sjúkrarøktarfrøðingarnir taka sær sjálvstøðugt av nøkrum viðtalum - eisini summum bráfeingis viðtalum. Til ber tí eisini at fáa tíð hjá teimum.
Journalskipanin í Miðlon er felags.
Flestu dagar eru minst 4 læknar til arbeiðis í Miðlon og minst ein sjúkrarøktarfrøðingur, ið hevur viðtalur. Tá ið útbúgvingarlæknar eru knýttir at viðtaluni, hava tey eisini egnar viðtalur.
Hendan arbeiðsgongdin ger, at tað kunna sita nógv fólk í bíðirúminum í senn og ikki er altíð, at tey sum bíða, verða rópt inn í somu raðfylgju, sum tey eru komin.
Av tí at tað koma nógv fólk út og inn ígjøgnum móttøkuna, er ikki møguligt hjá móttøkustarvsfólkinum at halda skil á, hvør er komin. Tí er umráðandi, at tú sigur frá í móttøkuni, tá ið tú kemur.


text:
-
Rutuupplýsing svarar alt døgniðRutuupplýsing á telefon 343030 svarar allar dagar í árinum
Tíðindi
- Smyril bunkrar 27.02.2015 Hósdagin 5 mars bunkrar Smyril, og verður fráferðin av Havnini kl. 09:30 suður á Vág. Fráferðin kl.15:30 verður flutt til kl. 16:30 frá Djúphavnini í Vági. Smyril siglir av Havnini og suður á Krambatanga kl.19:30. Bygdaleiðir í Suðuroy, koyra í samband við broytingarna...
- HR- og samskiftisleiðari 26.02.2015 Nú okkara starvsfólkaleiðari í ein mansaldur er farin frá vegna aldur, søkja Strandfaraskip Landsins (SSL) eftir einum ágrýtnum HR-og samskiftisleiðara.
- Sandoyarleiðin 27.02.2015 Hósdagin 5 mars skal botnsýn gerast á Teistanum. Teistin siglir av Skopun til Gomlurætt kl. 10:30 og fer av Gomlurætt aftur túrin kl. 15:45 . Áðrenn og eftir nevndu tíðarskeið verður siglt eftir galdandi ferðaætlan.
- Sildberin fingið ferðafólkaloyvið 12.02.2015 Síðani Sildberin kom í sigling í august í fjør, hevur hann siglt við fyribils ferðafólkaloyvi. Av tí at nógvir stovnar hava arbeitt saman í málinum, hevur tað tikið í longra lagi, at fingið loyvið endaliga upp á pláss. Men í dag hevur Sjóvinnustýrið útskrivað endaligt f...


text:
Søgan
Tað fyrsta sum fólk hoyrdu um nýggja felagið var 11. oktober 2007, tá ið nevndirnar í SÍ og FS Vágum bjóðaðu fólki á fund á Hotel Vágum. Nevndirnar greiddu frá ætlan um samanlegging og um orsøkir til tess. Nevndirnar í SÍ og FS Vágum sóu stórar møguleikar í eini samanlegging. Tær vístu á, at fólkagrundarlagið í vesturøkinum gjørdi, at vit áttu at kunna klára at hava eitt lið í oddinum í bestu fótbóltsdeildini. Eisini fór ein samanlegging at hava við sær, at fleiri fólk vóru um umsitingina av felagnum.
Nevndirnar gjørdu skjótt av. 25.oktober var aðalfundur í bæði Sí og FS Vágum um samanleggingina. Greiður meiriluti var á báðum fundunum fyri uppskotinum, og sostatt bleiv kallað inn til stovnandi aðalfund.
Stovnandi aðalfundurin var 6.november á Hotel Vágum. Endamál felagsins skuldi verða at menna fótbóltin í vesturøkinum. Uppskot um viðtøkur var lagt fram, og vóru hesar góðkendar av teimum 41 limunum, ið møttir vóru . Ein 10 mannanevnd varð vald og í hana komu: Atli Gregersen, Ari Thomassen, Eivin Jacobsen, Jóhan F. á Ørg, Heðin Jørgensen, Djóni Joensen, Fróði Poulsen, Ingi Joensen, Jana Jacobsen og Jim Sonni Guttesen. Hendan fyrsta nevndin skipaði seg við Eivin Jacobsen sum formanni.
Eitt tað fyrsta nevndin samtykti, var at skipa fyri navnakapping. Millum innsendu uppskotini, gjørdi nevndin av og boðaði, 11 desember frá, at navnið á felagnum skuldi verða 07 Vestur. Jim Sonni Guttesen úr Sørvági og Magna Thomassen úr Sandavági vunnu navnakappingina. Jim Sonny fyri uppskotið "7 Vest", og Magna fyri "7V".
Tá støða var tikin til navnið varð skipa fyri búmerkja-kapping. Eisini til hesa kapping vórðu hópin av góðum uppskotum send inn. Vinnari gjørdist Páll Joensen, úr Miðvági.
Fyrsti venjari felagsins gjørdist pólendingurin, Piotr Krakowski, sum í eini 20 ár hevur myndað toppin í føroyskum fótbólt, baði sum leikari og venjari. Hjálparvenjari varð Hegga Samuelsen, sum seinni tók við sum venjari eftir Piotr.
Longu undir fyrireikingunum varð avgjørt, at felagið fekk heimavøll har bestu umstøðurnar vóru. Og tá nýtt græslíki fyri kortum var lagt á vøllin í Sørvági, samstundis sum húsið stóð nýggja felagnum til taks, gjørdist Dungasandur í Sørvági fyrsti heimavøllur felagsins. Men ætlanin er, at nýggja felagið í framtíðini skal hava ein nýggjan vøll onkustaðni í Vágum.
Fyrsta árið royndist 07 Vestur væl, og stevndi, tá yngsta felagið í Føroyum, beint uppí fremstu deildina, sum tá kallaðist "Formuladeildin", men sum fekk navnabroyting til "Vodafonedeildin" Í fremstu deildini hilnaðist tó so illa, at sjálvt um liðið fekk rós fyri frálíkt álopsspæl, vóru úrslitini ikki betur enn til eitt 10. pláss, so at byrjast mátti av nýggjum í næstbestu deildini triðja ár felagsins.
Í 2010 høvdu Djóni Joensen, Ingi Joensen, Jana Jacobsen og Atli Gregersen tikið seg burturúr nevndararbeiðinum, og ístaðin fyri tey, eru Jóhan Mikkelsen og Napolion Magnusen komin í nevndina. Formaður er framvegis Eivin Jacobsen.


text:
A Portuguesa
A Portuguesa er tjóðsangurin í Portugal. Tittulin merkir hin portugisiska. Henrique Lopes de Mendonça yrkti tekstin, Alfredo Keil setti lag til. Sangurin varð viðurkendur sum tjóðsangur í 1910 ella 1911.
Sangurin varð yrktur av tjóðskaparsinnaðum portugisum, ið vóru uppøstir um, at bretar settu fram krøv til portugisar viðvíkjandi Afrika, har Portugal í nógv ár hevði havt hjálond.
Sangurin hevur framvegis sama innihald, og snýr seg millum annað um fornermilsi og pínligheit, tí soleiðis uppfataðu portugisar bretsku krøvini. Seinasta reglan í niðurlagnum var upprunaliga Contra os bretões marchar, marchar, sum merkir Móti bretunum marchera vit, marchera vit. Nú er bretunum broytt til byrsunum.
Eins og føroyingar ofta gera, syngja portugisar ofta bara fyrsta ørindi umframt niðurlag, tá tjóðsangurin verður sungin. Ørindið og ein leyslig umseting eru at lesa niðanfyri.
Í 1956 vóru fleiri útgávur at hoyra av lagnum, bæði viðvíkjandi nótum og hvørji ljóðføri vóru sett til. Tí setti stjórnin eina nevnd at áseta eina almenna útgávu av A Portuguesa. Ráðharraráðið góðkendi uppskotið 16. juli 1957, og almenna útgávan er framvegis galdandi í dag.
A Portuguesa (fyrsta ørindi) Hero'is do mar, nobre povo / Naçao valente, imortal / Levantai hoje de novo / Os esplendor de Portugal / Entre as brumas da memória / Ó Pátria sente-se a voz / Dos teus egrégios avós / Que ha'-de guiar-te 'a vito'ria / Niðurlag: Às armas! Às armas! / Sobre a terra, sobre o mar! / Às armas! Às armas! / Pela Pátria lutar! / Contra os canhões marchar, marchar!
Leysliga umsett til føroyskt (fyrsta ørindi) Hetjur á sjónum, heiðurliga fólk / (valente) og ódeyðiliga tjóð / Nú er tíðin komin at rísa aftur / (Os esplendor) hjá Portugal / Úr tokutu minnunum / Áh faðirland, vit hoyra røddirnar / Hjá tínum stóru forfedrum / Sum skulu føra teg til sigurin / Niðurlag: Til vápnini! Til vápnini! / Á landi og á sjónum! / Til vápnini! Til vápnini! / At berjast fyri okkara faðirland! / At marchera móti byrsunum!


text:
Arktis
Norðasta stjørnumyndin undir norðurhválvi, Arktos (úr grikskum) ella Stórabjørn (frá latín), er upprunin at navninum á Arktis, sum á okkara málið eitur Norðurkollur og er havið - Íshavið - kring Norðurpólin. Íshavið er suður at norðastu pørtunum í Evropa, Asia, Norðuramerika og Grønlandi. Meginparturin av Norðuríshavinum er fryst, hóast heitir havstreymar ganga norður higar úr Atlantshavi og Kyrrahavi og gera, at luftin hitnar, og ísurin tiðnar við strendurnar við Íshavið. Lítið fólk býr á Norðurkolli, hóast har er nógv tilfeingi og stórt dýrameingi.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 16. øld fóru evropeiskir sjófarar at gera rannsóknarferðir til Norðurkoll til tess at finna eina aðra siglingarleið til Asia. Bretar fóru at kortleggja útnyrðingsleiðina ímillum Kanada og pólísin, og niðurlendskir sjófarar granskaðu landnyrðingsleiðina ímillum Siberia og pólísin. Men ikki fyrr enn í 1906 vórðu báðar leiðirnar sigldar. Trý ár seinni kunngjørdi amerikanski pólfarin Robert Peary (6. mai 1856 – 20. februar 1920), at hann hevði verið á Norðurpólinum. Summi ivast í, um Peary nakrantíð var á Norðurpólinum, tí ferðin vardi so stutt.
Leingi hildu summir pólfarar, at pólísurin lá oman á einum stórum meginlandi. Í 1958 prógvaði amerikanski kjarnorkurikni kavbáturin Nautilus, at tað ikki var so, tá ið hann sigldi undir ísinum úr Alaska til Svalbarð. Seinni hava havrannsóknir kortlagt havbotnin.
Dýr og vøkstur[rætta | rætta wikitekst]
Satt dýrameingi er í Íshavinum. Kópur, roysningur og mong hvalasløg tola væl glerkalda sjógvin, tí undir húðini og undir hvøljuni er tjúkt spik, sum lívir væl fyri kulda. Uppi á landi eru reinsdýr, moskusneyt, hara, pólrevur og úlvur; alsamt á ferð eftir mati. Um veturin leita hesi dýr suður eftir undan ringasta vetrarkuldanum. Stutta summarið blóma nógvar harðførar plantur og veita øllum skordýrameinginum á frostmýrunum føðslu. Her eigur eisini nógvur fuglur um summarið, til dømis helsigás, terna, entur og ymisk másasløg.
Fólkið og samfelagið[rætta | rætta wikitekst]
Lítið fólk býr í køldu, harðføru londunum við Íshavið. Sámar í Sámalandi, jakutar og nenetsar í Siberia og inuittar í Kanada, Alaska og Grønlandi livdu fyrr av at veiða. Nógv reindýr halda til á hesum leiðum og av teimum fekk fólkið til dømis mat, klæði, amboð og lutir til býtishandil. Nøkur fólk liva enn soleiðis, men tey flestu hava nú búsett seg í bygdum og hava fast arbeiði.
Um veturin liggur lendið undir í djúpum kava, og um summarið, tá ið kavin tiðnar, gerast stór lendi bleytar mýrar. Fólk eru í kavaskóm ella á skíðum, at tey skulu ikki søkka niður í kavan. Á gleri og hørðum kava ganga fólk í skóm við tjúkkum, grovum botni, ella tey hava píkar undir skónum, at tey ikki glíða. Fyrr varð hundasleta álitið til allan flutning langvegis; men nú nýta tey flestu kavaskutara. Hann er lættur at handafara, ekur skjótt og orkar væl at draga.
Ísurin í Íshavi er vanliga 2 metrar tjúkkur. Skal verða siglt har norðuri, má ísbrótari verða nýttur, ella hann má sigla undan øðrum skipum og bróta teimum eina rennu at sigla ígjøgnum. Ísbrótarar hava ógvuliga sterka maskinu og ísstyrktan skrokk. Bógvur og stevni eru sergjørd. Ísbrótarin setur ferð á, siglir framskipið upp á ísin, ið so brotnar undan skipinum.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Lond og oyggjar í Arktis[rætta | rætta wikitekst]
- Alaska
- Aleutoyggjar
- Siberia
- Novaja Semlja
- Frans Jósefsland
- Nýsibiriaoyggjar
- Finnmark
- Troms
- Nordland
- Svalbarð
- Jan Mayen
- Sápmi
- Yukon
- Nunavut
- Northwest Territories
- Grønland
- Lappland
- Norrbotten
- Lappland


text:
Aputræ
Aputræ (frøðiheiti - Araucaria araucana) (á donskum/norskum stundum Abernes skræk, enskum stundum The Monkey-puzzle Tree) er eitt veturgrønt nálatræ ið kann gerast 40 metur høgt og 2 metur í diametur. Træið er upprunavøkstur í Suður-Mið Kili (Chile) og Vestur-Mið Argentina.
Aputræ Araucaria araucana er tað harðførasta slagið í nálatrø ættini Araucaria. Av tí at slagið hoyrir til frumtrøini (eitt av heimsins elstu núlivandi), verður tað stundum lýst sum ein "livandi steinrenning" (fossil).
Aputræið er tjóðartræ í Kili (Chile).
Aputrø eru gróðursett i Føroyum í urtagørðum og viðarlundum, og eru harðfør her.


text:
Hebe Camargo
Hebe Maria Camargo (fødd 8. mars 1929 í Taubaté, Brasil, deyð 29. september 2012) var ein songkvinna, sjónvarpsvertur og sjónleikari úr Brasil.
Sum songkvinna hevur hon framført í skemtifilmum eftir Mazzaropi og spældi saman við Agnaldo Rayol í einum av teimum. Í 1950-árunum byrjaði hon at starvast sum sjónvarpsvertur í eini røð á rásini TV Paulista. Í 1955 var hon við í tí fyrstu brasilsku sjónvarpssendingini fyri kvinnur, O Mundo é das Mulheres (Heimurin hoyrir kvinnunum til), í sjónvarpi í Rio de Janeiro,[1] ið varð sent fimm ferðir um vikuna.


text:
Alheimurin
Alheimurin veksur alla tíðina, og alt førkar seg longur burtur hvørt frá øðrum. Í ófatiliga stóra rúminum, alheiminum, er alt, sum til er: t.d. sólin, vetrarbreytin, gongustjørnurnar og allar aðrar stjørnubreytir. Tað, vit vita um alheimin, hava vit sæð í stórum spegilskikarum, teleskopum, sum kanna radioaldur, røntgenaldur, ljós og aðrar geislar, sum koma til okkara úr rúmdini. I alheiminum eru nógvar mia. stjørnubreytir. Rúmdarfrøðingar flestir halda, at stjørnubreytirnar standast av gassløgum, sum send vórðu út í stórari spreinging fyri mia. árum síðan.
Hyggur tú í teleskop, sært tú stjørnubreytir, sum eru mió ljósár burturi. Tú sært tær ikki, sum tær eru nú, men sum tær vóru fyri langari tíð síðan, tá ið ljósið fór úr teimum. So á ein hátt sært tú aftur í tíðina. Ljós fer um 300 000 km/sek - 9500 mia km. um árið. Hetta strekkið kalla vit eitt ljósár.


text:
Asiatisk leyva
Asiatisk Leyva ella Asiatiskt ljón, (latín Panthera leo persica) er eitt asiatiskt undirslag av leyvu.
Útbreiðslu øki[rætta | rætta wikitekst]
Søguliga útbreiðsluøkið hjá asiatiskari leyvu av persica undirslagnum var ætlandi frá Norður India í eystri , gjøgnum Iran suður á arabsiku hálvoynna og vestur til Grikkalands og Italia. Nógvar fornleivdir av nærslektaða undirslagnum Panthera leo spelaea eru funnar í Norður Afrika, Miðeystri, Siberia, Alaska og stórum pørtum av Europa so langt norðuri sum í Skotlandi. Nú finst astiatiska leyvan bara í Gir skóginum í útnyrðings India.
Asiatiskar leyvur í Europa og Landsynnings Asia[rætta | rætta wikitekst]
Í fyrndini livdu leyvur í Europa. Aristotelus og Herodotus skrivaðu at leyvur livdu á Balkan. Tá Xerxes kongur av Persia gjørdi hernaðarligt frambrot gjøgnum Makedónia í 480 f.Kr., blivu fleiri av hansara viðføris kamelum dripnir av leyvum. Ætlandi doyðu leyvurnar í Grikkalandi út uml. Ár 80-100 f.Kr. Nemeiska leyvan í griksku mýtologiini er ofta avmyndað saman við Heraklis/Herkules í grikskari mýtologiskari list.
Europeiska leyvan verður stundum mett sum verandi partur av asiatiska stovninum (“Panthera leo persica”), stundum sum egið undirslag, Europeisk leyva (“Panthera leo europaea”), ella sum seinasta leivd av holuleyvunum (“Panthera leo spelaea”)
Scythisk list í Ukraina, frá 4 øld f.Kr. avmyndar Scythar ið veiða leyvur. Leyvur yvirlivdu í Kaukasus økinum inntil 10’du øld. Hetta var norðasti stovnurin av leyvum, og einasta øki í fyrrverandi Sovjetsamveldinum har ið leyvur livdu í søguligari tíð. Hesar leyvur doyðu út í Armenia uml. Ár 100 e.Kr. í Aserbadjan og Landsynnings Russlandi í 10’du øld. Høvuðsorsøkin til at hesir stóru køttar hvurvu var minkandi stovnar av fongdjórum. Fongdjór teirra umfataðu visund, elg, aurochs, tarpan, rádýr o.o. klyvjadjór.


text:
Tinos
Tinos (grikskt: Tήvoς) er ein griksk oyggj, sum liggur í Egearahavinum. Í fornøldini var oyggin kend við nøvnunum Ofiussa (frá grikska orðinum orius, sum merkir slanga) og Hydroessa (av grikska orðinum hydor, sum merkir vatn). Oyggin er ein av Kykladuoyggjunum og liggur tætt við oyggjarnar Andros, Delos og Mykonos. Oyggin er 194 km2 til støddar, í 2011 var fólkatalið á oynni 8.636. Oyggin er kend í Grikkalandi orsakað av Panagia Evangelistria kirkjuni (Our Lady of Tinos), fyri tær umleið 80 vindmyllurnar, tey umleið 1000 dúgvutornini, tær 50 bygdirnar og fyri tær venesiansku borgirnar á Exomvourgo fjallinum. Á oynni búgva fólk sum hava griksk-ortodoksu trúnna og fólk ið hoyra til tað rómverks-katólsku trúnna. Tinos er eisini kend fyri listafólk, málarar og myndahøggarar sum Nikolaos Gysis, Jannoulis Khalepas og Nikiforos Lytras.
Pílagrímsferð[rætta | rætta wikitekst]
Einaferð um árið fara trúgvandi grikkar pílagrímsferð til Tinos fyri at vitja Panagia Evangelistria kirkjuna, har ein serstøk ikon hongur, ið fólk trúgva førir til undur. Pílagrímsferðin fer fram 15. august (dekapendavgusto), sum er dagurin, har Gudsmóðir sovnaði (Dormition of the Theotokos). Fleiri av pílagrímunum grulva á hondum og knøum teir 800 metrarnar frá ferjuleguni til kirkjuna, fyri at vísa virðing.


text:
Nakað lítið um Transválbardagin 1899–1900
Av Jóan Petur uppi í Trøð. Úr Fuglaframi, nr. 13, 1900.
Lag: Brúðarvisan
Ein dekans svongd yvir Chamberlain kom
mót árinum nítjanhundrað.
Hann sat úti á eini fjallatrom
so hálur sum nøkur flundra.
So mjúkur og lúnskur um heimin hann sá,
hann vildi alt eta, fyri eygum lá,
fyrr skuldu kanónirnar dundra.
At metta tam mannin, stóð ikki til,
í hvat teir so fyri hann settu,
bæði hold og hár, bæði indir og vil,
bæði fólk og lond teir flettu.
Teir førdu úr Danimark egg og smør,
rørdu saman við hveitu av Onglands jørð,
tó føldi hann sær ikki mettu.
Úr Kina te, úr Canada kóp,
úr Kimberley diamantir,
úr ymsum londum bæði skav og sóp,
— alt veiddu teir líka galantir —
bæði India úrtir og blámanna blóð
og hvíting úr Føroyum, men einki forsló,
hvat veiddist um allar kantir.
Transwål, Transwål! Cecil Rhodes skar i,
Transwål, Transwål mín vinur!
Transwål kann metta i langa tíð,
— sit nú ikki har so linur.
Ti her eru skriður og gilini full,
tað igir og raplar tað reina gull
til geniur og zechinir.
So samla teir saman i Onglandi fólk
við spjøldrum, riflum og sliðra,
gott tvey hundrað túsin teir reka í bólk
mót Afrika teir so stýra,
teir Boar, sum eiga tað feita Transwål
á teimum vilja vit gera gott kál,
so fita vit okkum sum líra.
Nú eru liðin nett tríhundrað ár
siðan Boarnir landið bygdu,
tann jørð hevur drukkið bæði blóð og tár,
hvat land teir enn sær trygdu.
Fyri Onglandi fingu teir ongastaðs frið,
sum rovdjórið harða, ið ei gevur grið,
teir Boarnar undan sær stygdu.
I átjanhundrað og seks Capetown
frá Boarnum teir tóku,
og rendi á teir John Bull og Klown
millums Hottintottar teir róku,
og haðan til Kaffarnar í Natal
og so til Oranje, men síðst til Transwål,
alt Boanir undan óku.
Matabelaríki hitt stóra har
sum múrur mót norði stendur,
ei longur vegurin opin var.
Sum seyður, íð saman er rendur,
har Boarnir livdu í tvingsil og stríð
til Gladstone hin gamli, hann slepti teim frí.
Nú sakin alt annarleiðs vendur.
Nu skulu teir aftur í trælaband,
tí Chamberlain gullið vil hava,
sum Harrin legði í Boara land,
tað Ongland vil undir seg grava.
Bæði Jamison, Rhodes og Chamberlain
teir brýggja og mjølva som óðir menn,
hvør mest kann undir seg skava.
Men ætlan kann bresta og hon brast har,
so løtt skuldi ferðin ei ganga.
Fyrst Tugela áin á vegnum var,
um hana var ilt at ganga,
hart Buller hann brølar mót Spions Kop,
men slapp ikki um tann fjallatopp,
og Joubert lat seg ikki stanga.
Hin langi Methuen royndi við
um Modderánna at leypa,
men hann fekk pokkurs afturstig,
alt eingilsku bløðini reypa,
teir skotsku unglingar herjaðu á
men mangur bar har ikki boðini frá,
hvør fegin sít lív vildi keypa.
Fyri hús og heim, fyri barn og vív
og alt, hvat teir heilagt halda,
teir fámentu Boara verja sítt lív
og føra ei verjuna fjalda,
men ein móti tíggju nú árið í ring
so væl hava vart seg við blóðrodda sting,
tað Albions unglingar galda.
Gull altarin bognar av unglinga blóð,
tað fløðir um offurs kálir,
um Chamberlain sjálvur við hornið stóð
og taldi upp líkam og sálir;
tað mátti væl rørt ein normalan mann,
men einki sýnist at røra við hann,
enn letist hann líka hálur.
Tað Gongurólvs blóði tað svíkur teg ei,
tú Krüger i Boara landi,
væl er hon slítin tín æviskeið,
tó harður hekk yvir tær vandi.
Síðan Turkara-Hunnara-Vandalastrok,
hevur fáur í heiminum liðið slíkt ok,
sum tú undir eingilskun bandi.
Sum tú, titt fólk hevur liðið skart,
men fosturlandsalskurin brennur;
við mannsins lið striðist konan hart,
hvar blóðið á vøllunum rennur.
Fyrr letur hon kúlurnar bora sín barm,
enn hon vil lata so hefta sin arm,
tí Albions bandið hon kennur.
Hvat Leonidas áður gav fyri sítt land,
nú Boarnir gera har eftir,
men Ongland tað loysir hvørt posaband,
so gullið á altarin dettur,
milliardir av krónum, og túsintals mans
góðviljugir ofra, men geva ei ans,
hví Chamberlain ikki fæst mettur.


text:
Santa Nikolaus frá Myra
Santa Nikolaus frá Myra var biskupur í Myra (nú Antalya í Turkalandi) í Lítlaásia í fyrru helvt av 4. øld. Deyðadagur hansara, 6. desember, kallast Niklasarmessa.
Hann doyði 6. desember millum ár 345 og 351. Hann var av ríkari ætt og var tiltikin at vera hjálpsamur og gávumildur, men varð fongslaður vegna trúgv sína undir Maximinius keisara. Hann sigst hava verið millum teirra, ið tóku lut á kirkjufundinum í Nikea ár 325. Santa Niklas var best umtókta halgimennið í miðøld, næst eftir Mariu moy, og hann var verndari hjá sjómonnum, børnum, ógiftum gentum, keypmonnum, advokatum, fiskimonnum, apotekarum, sløkkiliðsmonnum og fangum.
Tað er tó gávumildni hjá Niklasi, sum hevur gjørt hann mest kendan og hevur givið íblástur til siðin at geva gávur henda dag. Martin Luther helt, at betri var at minnast Jesus við gávum enn halgimennið Niklas, og tí varð gávusiðurin fluttur til jólaaftan. Siðurin at geva gávur á Niklasarmessu livdi tó víðari, serliga í Hollandi, og við hollendingum, ið búsettust í USA, flutti hann vestur um hav, har siðvenjan kom í bland við enska Father Christmas. Navnið, Santa Nikolaus, styttist til Claus, og soleiðis verður Santa Claus til, sum jólamaðurin eitur á enskum.
Hugmyndin at lata jólamannin koma ríðandi á sletu við reinsdjórum fyri er helst íblástur frá Tóri í norrønu gudalæruni, sum norðmenn, ið hava búsett seg í USA, hava havt við sær.
Í 1087 stjólu italienskir sjómenn halgileivdirnar av Santa Niklasi úr Myra í Lítlaásia og tóku tær við sær til Bari í landsynnings Italia; tí verður hann eisini kallaður Santa Nikolaus frá Bari.
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Heimasíðan hjá Universitetsbiblioteket i Trondheim > alfabetisk index > Utstillinger.


text:
Keltisk mál
Keltisk mál, felagsheiti fyri bæði livandi og útdeyð mál, ið einaferð rukku frá Miðeystri til Vesturevropa.
Keltisku málini ið framvegis verða tosað í teim "keltisku tjóðunum" í dag, eru: Tey Goidelisku tvs. Skotskt gæliskt, Írskt og Manskt; og tey Brythonisku tvs. Walisiskt, Corniskt og Bretonskt.
Søguliga var Proto-Keltiskt helst býtt uppí í 4 undir-ættir:
- Gauliskt og Lepontiskt, Noriskt og Galatiskt. Hesi mál vórðu einaferð tosaði í økinum frá Fraklandi til Turkalands og frá Belgia til norður Italia.
- Keltiberiskt, í forðum tosað á Iberisku hálvoynni, serliga í núverandi Portugal, Galicia, Asturias, Cantabria, Aragón og León.
- Goideliskt, tvs. Írskt, Skotskt gæliskt, og Manskt. Teir fyrstu íbúgvarnir í Føroyum vóru sambært Dicuil írskir munkar, og talaðu hesir tí óiva goideliskt.


text:
12. juni
12. juni er dagur 163 í árinum í tí gregorianska kalendarinum (dagur 164 um skotár). Tað eru 202 dagar eftur av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1941 - Georg Joensen av Eiði, skipari á Thor úr Sørvági, skjýtur eitt týskt flogfar niður.
- 2014 - Tríggir ísraelskir tannáringar, Eyal Yifrach, Gil-ad Sha'er og Naftali Franke, verða burturfluttir og dripnir av Hamas á Vestara Áarbakka.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1897 - Gregers Joensen, f. 1835 á Eiði. Løgtingsmaður, fyrsti næmingur við prógvi frá Føroya Læraraskúla (1871).
- 2014 - Elin Mortensen, føroyskur rithøvundur og týðari.


text:
Black Sheep (bólkur)
Black Sheep er ein amerikanskur alternative hip hop bólkur, og er bygdur av tveimum tónleikarum, Dres og William McLean (Mista Lawnge). Teir eru limir í Native Tongues, og eru kendir fyri at vera tann fyrsti hip hop bólkurin sum gjørdi eftirlíknaði gangsta rap fyri eina komiska effekt (U Mean I'm Not). Ivaleyst eru Black Sheep best kendir fyri sangin The Choice Is Yours, sum Kia (bil felag) seinni brúktu í eini sjónvarpsreklamu.
Tónleikasøga[rætta | rætta wikitekst]
- A Wolf in Sheep's Clothing (1991)
- Non-Fiction (1994)
- 8WM/Novakane (2006)
- From the Black Pool of Genius (2010)


text:
Svala
Svala (frøðiheiti - Hirundo rustica). Av svalum eru nógv sløg og ólík bæði í stødd og liti. Eitt teirra kemur til Føroyar hvørt ár, og verður so av Føroyingum nevnt "svalan" fram um hini. Hon er dimmblá omaná, reyðbrún á pannuni og kvørkrunum, og bleikt reydlig í neðra. Velið er dimt og djúpt sýlt. Hon er minni enn steinstólpa, men hevur nógv, nógv longri veingir, og her um vegir er eingin fuglur nærtil so væl floygdur. Kvik og fim snarar hon sær runt og snittar upp og niður og til viks, meðan hon flýgur so hart, at tað stendst á at eygleiða hana. Og hartil er hon áhaldin. Summarlanga dagin leikar hon sær á veingjunum uttan at seta seg. Føðin er mest flugur og mýggjabitar, sum hon tekur, meðan hon flýgur. Ofta strýkur hon tætt fram við fólki, og tá skilst ikki, um tað er fuglur ella okkurt annað, ið har fer.
Hetta kvika flogið loypir hvøkk í fólk, sum rædd eru av sær; tí er svalan illa kend av summum í Føroyum; m. a. hevur hon fingið orð fyri at boða frá ófrættum. Men í londum, har sum hon eigur, eru øll góð við henda fitta fugl, sum er so spakur og fólkaalskin, at hann einans reiðrast har, sum fólk býr. Kleimið leiur, við hári og strái til at styrkja, klínir hon saman til eitt reiður, sum hon so klínir fast undir væðingina á húsum. Har, sum gluggar javnan standa opnir, flýgur hon stundum inn og festir tað upp at bitum og syllum. Tað hendir, at tær eiga í skúlastovu, tá dámar børnunum at síggja, hvussu tær bera ungunum mat. Um næstan alt Evropa eiga tær. Í Føroyum síggjast tær mest um várið, sjaldan um summarið, og bara fáar ferðir vita fólk tær hava átt her.
Slag[rætta | rætta wikitekst]
- Hirundo daurica (Brandsvala)
- Delichon urbica (Lonasvala)
- Riparia riparia (Áarsvala)
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Eysturtimor
Eysturtimor er eitt lýðveldi í Asia. ella Timor-Leste, er eitt land í Asia, ið fevnir um eystara partin av oynni Timor. Landið liggur millum Indonesia og Avstralia. Eftir 400 ár sum portugisisk hjáland, 25 ára indonesiska hertøku og eftir at vera stýrt av ST í 30 mánaðir, gjøridst Eysturtimor eitt sjálvstøðugt land hin 20. mai 2002. Landið fevnir um eitt øki á 15.007 km². Fólkatalið er umleið 1.177.834 (2011). Eysturtimor er eitt av teimum fátækastu londunum í Asia.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fornsøga[rætta | rætta wikitekst]
Hildið verður, at oyggin varð fólkað millum 20.000 og 40.000 ár f.Kr. av Velo-Avstralskum fólkaslag, eins og á Sri Lanka. Eitt annað ástøði sigur, at fólk komu frá Melanesiu umleið ár 3000 f.Kr., og at tað seinni komu fólk úr syðra parti av Kina og av norðara parti Indokina umleið ár 2500 f.Kr..
Hjáland[rætta | rætta wikitekst]
Portugal fór í 1520 á land við Oecussi og fór í holt við at gera økið til portugiskt hjáland, og eystari parturin av oynni fekk navnið Portugisisk Timor. Vestari parutr av oynni var, eins og tær flestu av oyggjunum í økinum, gjørd til hjáland Hollands. Dili gjørdist høvuðsstaður í 1596. Útflutningur av viði av sandiltræi, ið nú nærum er útruddað, varð avloyst av útflutningi av kaffi, sukurrørum og bumull í 1815.
Í 1941 var oyggin eitt stutt tíðarskeið undir niðurlendskum og avstralskum stýri, áðrenn japanskar herdeildir hersettu oynna í februar 1942). Portugal tók oynna aftur í september 1945), eftir at yvir 50.000 íbúgvunum av Timor lótu lív í stríðnum móti Japan.


text:
Miðøldin
Miðøldin er eitt tíðarskeið í evropeiskari søgu. Flestu søgufrøðingar eru samdir um at miðøldin byrjar í ár 476 og endar í ár 1453. Í miðøld vóru stórar fólkaflytingar, kristindómurin varð borin um alt Evropa, og kirkjan fekk ovurstórt vald.
Leingi varð hildið, at miðøld var myrkt og óhugnaligt tíðarskeið - nógv og harðlig kríggj, krossferðir og svarideyði, tí ið um triðingurin av fólkinum doyði. Tá fór nógv vitan fyri skeyti, og hildið verður, at vit í Føroyum tí vita so lítið um tíðina fyri 14. øld. Men í miðøld blómaðu eisini list og mentan. Tá vóru nógvu og stórfingu kirkjurnar bygdar. Framburður var eisini í handli, sjóvinnu og handverki. Tey lærdu at prenta bøkur, og m.a. vórðu kumpassin og mekaniska urið tikin í brúk. Bókmentir vóru skrivaðar, og nógv kvæði eru yrkt í hesari tíð. Miðøld endaði í 15. øld, tá ið endurburðartíðin fór um alt Evropa.
Miðøld tekur við, tá ið Rómverjaríki fór til grundar um ár 400, og varir til trúbótina um ár 1500.


text:
Eysturríki
Eysturríki er lýðveldi í Evropa. Í ein norðan hevur Eysturríki mark við Týskland og Kekkia, eystan við Slovakia og Ungarn, sunnan við Slovenia og Italia og vestan við Sveis og Liktinstein. Wien er høvuðsstaður Eysturríkis, og aðrir stórir býir eru Graz, Linz og Salzburg. Landið hevur umleið 8,5 mió. íbúgvar, og høvuðsmálið er týskt. Í langar tíðir var tað eitt av høvuðslondunum í Evropa. Keisarin i Eysturríki ráddí bæði fyri Ungarn, Kekkia, Slovakia, stórum parti av Jugoslavia og stórum parti av Póllandi. Aftan á Fyrra heimskriggið misti Eysturríki øll hjálondini. Í Seinna heimskrignum vóru summir býirí Eysturriki illa skaddir, og landið varð eftir tað, at kriggið endaði, hersett av teimum sameindu.
Innihaldsyvirlit
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Stýrismátin i Eysturríki er lýðveldi við einum forseta á odda.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Eysturríki hevur frá gamlari tíð verið eitt búnaðarland, og enn livir nógv av fólkinum av jørðini. Á slættlendinum velta teir hveiti, rug, havra, mais og røtur; summir bøndur hava víngarðar. Neytahaldið er stórt. Nógvastaðni í hálendinum ber ikki so væl til at velta korn, men bøurin er grasgóður, so bøndurnir hava lagt seg eftir neytahaldi í staðin. Nógv av fólkinum, sum býr millum fjøllini, livir eisini av at fylgja ferðafólki ella arbeiðir á gistingarhúsum. Í summum bygdum gera teir træmyndir, dukkur o. a. at selja teimum fremmandu.
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Jarnmálmur er í landinum, men lítið og einki kol; harafturímóti eru nógv stór elverk, so bæði tok og ídnaðarvirkir verða drivin við elmegi. Teir selja eisini streym út av landinum. Nærhendis Wien hava teir funnið olju, og hesar oljukeldurnar eru nú millum tær mest gevandi í Evropa. Ídnaðarvirkír eru nógv. Tað mesta, ið gjørt verður, er jamvara, men teir veva eisini nógv toy.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið í Eysturríki er nær skylt við tað týska, og málið er týskt. Mesta av fólkinum er kalolikkar.
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Í januar 2011 vóru næstan 90 000 færri fólk limir í teirri katólsku kirkjuni í Eysturríki enn í 2010, og so nógv fólk eru ikki farin úr kirkjuni eftir einum ári síðani Seinna heimsbardaga. Kirkjumyndugleikarnir ivast ikki í, at tað eru nær nógvu frásagnirnar um kynsligan ágang í katólsku kirkjuni víða um heimin, sum hava fingið fólk at venda kirkjuni bakið.[tørvar keldu]
Søga og mentan[rætta | rætta wikitekst]
Eysturríki var einaferð miðdepil í stóra keisaraveldinum Esturríki-Ungarn. Í 1918 gjørdist Eysturíki sjálvstøðugt ríki. Vestari og mittasti partur í Eysturríki eru fjallalendi, men so lækkar landið so líðandi norðureystur á fruktagóða láglendið. Uppi í líðunum ganga neyt, seyður og geitir á biti, og fyri norðan er gott korn- og fruktlendi. Eysturríki er væl ment ídnaðarland, ið ger jarn, stál, maskinur og evnafrøðilig evni. Landið fór upp í ES í 1995. [tørvar keldu]


text:
Oklahoma
Oklahoma (enskt: State of Oklahoma) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 3,7 mió. íbúgvar. Høvuðsstaðurin og størsti býurin er Oklahoma City. Í norðri hevur Oklahoma mark við Kansas og Colorado, í eystri við Missouri og Arkansas, í suðri við Texas, og í vestri við New Mexico. Eyknavni hansara er Skjóttaristaturin (enskt: The Sooner State). Orðið Oklahoma kemur úr Choctaw og merkir reyðmanslandið. Guvernørurin, Mary Fallin, er tann fyrsta kvinnan í guvernørsessinum í Oklahoma. Hon er republikanari; hart í móti fosturtøku, hon vil ikki hoyra talað um, at samkynd sleppa at giftast, og hon er limur í NRA, sterka felagsskapinum, sum virkar fyri, at amerikanarar sleppa at bera skotvápn.
Í Oklahoma eru tey sera von við melduródnar. Fleiri hundrað melduódnir eru á hvørjum ári í melduódnarbeltinum, sum gongur ígjøgnum Oklahoma og Kansas. Í stórari melduródn kann vindferðin vera 350-400 km um tíman, og tvørmátið kann vera 200 m. ella meira. Melduódnin flytur seg einar 25 km um tíman. Slíkar vindur rívur lættiliga bæði hús, bilar og fólk um koll. Ódnin Moore kravdi t.d. 24 mannalív í 2013 [1]. Oklahoma var betri fyrireika hesaferð enn í 1999, tá ein líknandi ódn rakti landið, og kravdi lívið av 55.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Upprunafólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fyrstu fólk, ið settu búgv í Oklahoma, komu úr Asia fyri fleiri enn 12 000 árum síðan [2]. Tey eltu djórini, ið tey veiddu. Sum frá leið livdu ættirnir í skipaðum samfeløgum. Fjaðrar vístu, hvussu raskur indiáni hevði verið í bardøgum. 1 vísti, at hann hevði dripið ein fígginda; 2 vísti, at hann hevði dripið ein fígginda og tikið hársvørðin við sær; 3 vísti, at hann hevði skorið ein fígginda á háls; og 4 bar boð um, at hann var sjálvur særdur í bardaga.
Í 1541 komu á fyrsta sinni fólk úr Spania til Oklahoma. Tey vildu hava lendi og hóttu soleiðis lívsgrundarlagið hjá upprunafólkinum. Indiánarnir í Oklahoma vóru ofta í bardaga við niðursetumenninar. Serliga í 19. øld gjørdu indiánarnir mótstøðu, tá ið oklahomska stjórnin vildi hava teir burtur av leiðunum, har teir hildu til. Eftir harðligt stríð vóru indiánarnir fluttir í friðingarøki, landøki, ætlað teimum burturav. Teir 392 túsund indiánarnir [3] í Oklahoma búgva nú í friðingarøkjum, sum teir sjálvir stýra. Fyri stuttum hava nógvar ættir gjørt um seg og vunnið sær eftur land, sum tær áður høvdu mist. Friðingarøkið hjá osaga, størstu indiánaættini í Oklahoma [4], er meira enn 5,966.80 km² í Osage County.
Yvirgangsálop[rætta | rætta wikitekst]
Í 1996 vaks óttin fyri atsóknum frá víðgongdum hernaðarligum høgrabólkum, sum stríðast fyri hvítum yvirræði í Oklahoma. Í 1995 sorlaði ein bilbumba eini samveldishús í Oklahoma City í Oklahoma, og 167 børn og vaksin doyðu. Høgravíðgongdi Timothy McVeigh (23. apríl 1968 – 11. juni 2001), ið hevði verið amerikanskur hermaður, varð seinni dømdur frá lívinum fyri ræðuligu bumbuatsókina.
Føðingar í Oklahoma[rætta | rætta wikitekst]
- John Michael Talbot (tónleikari, sangari, sangskrivari)
- Dr. Phil (sjónvarpsvertur)
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.news9.com/story/24020267/victims-to-be-remembered-6-months-after-may-20-tornado
- ↑ http://www.ou.edu/cas/archsur/flash/oklahoma.html
- ↑ http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf
- ↑ Census of 2000, United States Census Bureau
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
-
Í hesum húsinum í býnum Oklahoma City heldur ríkisstjórnin í Oklahoma til.
-
-


text:
Giraffur
Giraffur (frøðiheiti - Giraffa camelopardalis) er hálslangt afrikanskt jóturdýr. Giraffurin er heimsins hægsta dýr; einki súgdjór hevur longri háls enn giraffurin. Girafarnir verða einar 4,5-5,8 m høgir og viga 800 - 1.900 kg. Langi hálsurin ger, at giraffurin røkkur eftir teimum sevjumiklu bløðunum uppi á trøunum. Hann hevur liðiliga tungu, sum hann skræðir bløð og smágreinar av við. Við hjálp frá sínari deiligu hædd kann giraffurin eta bløðini, sum veksa høgt uppi í trøunum, og sum eingin onnur djór røkka upp eftir. Men tó at hálsurin er so langur, so hevur hann bara sjey hálsgeislar, akkurát líka nógvar sum menniskju. Munurin er bara tann, at giraffurin hevur størri hálsgeislar, og teir eru meira langir. Tá ið giraffarnir parast, nýtur hanngiraffurin eisini hálsin at berjast við við hinar hannarnar, tá ið teir kappast um honirnar.
Hann hevur smá horn, knavar, langan hala og sítt halatagl. Við halanum kveistrar hann flogkyktini burtur. Hvør einstakur giraffur er sermerkt littur. Giraffar kunnu tvíspora upp í 50 km/t. Teir verða kynsbúgvnir tá teir eru 3 ár. Teir eru uppá vegin í 14-15 ½ mánað og fáa ein unga.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia
Suðursandwichoyggjar og Suðurgeorgia (enskt: South Georgia and the South Sandwich Islands) eru partar í Falklandsoyggjum. Báðir oyggjaflokkarnir eru óbygdir og væl eystan fyri høvuðsoyggjarnar. Hesir fjarskotnu oyggjaflokkar eru eins nær Antarktis, sum tær eru suðuramerikanska meginlandinum. Norðmenn høvdu 9 hvalastøðir í Suðurgeorgia.[1]
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ MMR.fo, Hvalastøðin við Áir, mai 2007, Ávegis álit um varðveiting av hvalastøðini sum sjóvinnusavn, síða 10 (Google dokument)


text:
Caymanoyggjar
Caymanoygjar er eitt bretskt oyggjaland í Vesturkaribiska Havinum. Oyggjabólkurin fevnir um oyggjarnar Grand Cayman, Cayman Brac og Little Cayman. Oyggjarnar liggja sunnanfyri Kuba og í ein landnyrðing av Jamaika. Caymanoyggjar eru partur av Stóru Antilluoyggjunum og av Vestaru Karibisku Oyggjunum. Oyggjarnar hava altjóða frálandavinnu. Fólkatalið á Caymanoyggjunum er umleið 55.000. Høvuðsstaðurin eitur George Town, har búðu 27.704 fólk í 2010.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Oyggjarnar verða fyrstu ferð nevndar 10. mai 1503 á fjórðu ferðini hjá Christopher Columbus til Nýggja Heimin. Hann vendi oyggjarnar Las Tortugas eftir teimum nógvu skjaldbøkunum, ið hann sá har. Tann fyrsti onglendarin, sum man veit um, ið vitjaði oyggjarnar, var Sir Francis Drake í 1586. Hann nevndi oyggjarnar Cayman eftir caiman, sum er eitt Neo-Taino orð fyri "alligator". Oyggjarnar vóru stórt sæð óbygdar til 17. øld.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Cayman Islands luttaka í Oyggjaleikum eins og Føroyar, tær gjørdust limur í 1999 og hava luttikið síðan. Cayman Islands gjørdust nummar 6 á Oyggjaleikum 1999.


text:
Madrid
Madrid er høvuðsstaður Spaniu, og hevur umleið 3,2 mió. íbúgvar (2005). Madrid er størsti býur í Spania, um upplandið verður talt við, kemur fólkatalið upp á 6 milliónir og gerst býurin harvið triðstørsti býur í ES, næst eftir London og Paris. Madrid gjørdist høvuðsstaður í Spania, tí Filipi kongi 2. dámdi so væl veðurlagið har, eisini helt hann býin liggja væl fyri, mitt í landinum. Nú búgva 3,2 milliónir fólk í býnum, og hann er fíggjarmiðdepil og stjórnarbýur landsins. Madrid er miðskeiðis í landinum á Kastilla-háslætta í 640 metra hædd. Í býnum eru stjórnarhúsini og kongsborgin, Escorial. Hann er nú mikil ídnaðar- og handilsbýur. Gamli og vakri miðbýurin verður nevndur Plaza del Sol.
Madrid, høvuðsstaðurin í Spaniu, stendur uppi á háslættanum sunnan fyri fjøllini. Býurin stendur á sera turrum lendi 600 m oman fyri sjóvarmálan. Tað hevur verið stríggið at fáa býnum vatn; men nú hava teir lagt vatnveitingar oman úr fjøllunum og soleiðis fingið vatn til nýtslu í húsarhaldinum og eisini til gosvøtnini og teir nógvu grasagarðarnar, sum eru í býnum. Sum allir suðurlendskir býur er Madrid oyðin við fólk, tá ið heitast er mitt um dagin, tí tá er alt fólkið innandura og hvílir. Men svalligari er á morgni og kvøldi. Hvørt kvøld yður av fólki á geilunum; summi spáka, summi sita og práta á gongubreytum og geilarhornum, meðan onnur spæla onkran streingjaleik.
Í Madrid er ein stórur leikvøllur ella arena, sum spaniumenn siga, ið tekur 14.000 fólk og eitur Plaza de Toros (føroyskt: Tarvagarðurin). Í Tarvagarðinum eru teir stóru tarva-bardagarnir, sum spaniumonnum dámar so væl at síggja.
Úr Madrid ganga jarnbreytir út um alt landið.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Madrid er heimbýur hjá Real Madrid, sum er ein av kendastu fótbóltsfeløgum í heiminum og sambært FIFA er felagið eisini heimsins mest vinnandi í 20. øld. Real Madrid spælir á Estadio Santiago Bernabéu. Atlético de Madrid hevur eisini sín heimstað í Madrid. Býurin var vertsbýur fyri finaluna í HM í fótbólti 1982.
Í býnum eru eisini tvey kurvbóltslið Asociación de Clubs de Baloncesto (ACB league) og Circuito Permanente del Jarama), ein motorsportvøllur, sum fyrr hevur veriðvertur fyri tað Spanska formel 1 Grand Prix'ið.
Súkklukappingin Spania Runt endar í Madrid á sama hátt sum Tour de France endar í París.
Tað er møguligt at íðka skí ítrótt í Sierra de Guadarrama fjøllunum, sum eru tætt við býin, har liggja skístøðini Valdesquí og Navacerrada.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
Prequel
Ein prequel – (á føroyskum undansøga) er eitt verk, ið lýsir hendingar og persónar úr einum áður gjørdum verki, men sum tíðarmessiga gongur fyri seg áðrenn høvuðsverkið. Orðið stavar frá byrjanini av 1970unum. Orðið varð fyrst brúkt í samband við fjølmiðlaumtaluna av The Godfather Part II, har tað verður brúkt til at lýsa teir partar av filminum, ið ganga fyri seg áðrenn hendingarnar í The Godfather. Leikstjórin Francis Ford Coppola sigur, at George Lucas fann uppá orðið, og Lucas og Steven Spielberg brúktu tað seinni til at lýsa teirra felags film Indiana Jones og banning tempulsins, ein prequel (undannfilmur) til Indiana Jones. Orðið gjørdist vælumtókt av Lucasar Star Wars prequel-trilogi. Orðið kemur av enska orðinum við mótsettum týdningi sequel (eftirfylgjari ella kanska eftirsøga).


text:
Tangspógvi
Tangspógvi (frøðiheiti - Numenius arquata) er góður at kenna frá spógvanum, av tí at hann er nógv størri. Nevið er óføra langt, og tjúkt hareftir. Í Føroyum og Íslandi eigur hann ikki, men annars um alt Norðurevropa, í Noregi líka norður til Norðkapp. Haðani kemur han til Føroyar um heystið, tá ið hin spógvin er farin, og rýmir so frá okkum, tá ið hin spógvin er afturkomin. Mest heldur hann seg í fjøruni, ella lágt á bø og haga. Hann vaðar nógv á sjónum og dugir eisini at svimja. Harðmæltur er hann; eitt snjalt "hújid" hoyrist stundum frá honum, bæði tá ið hann flýgur, og tá ið hann situr. Styggur er hann, og so varin, at tað er sjaldan at koma honum í skotmála. Aðrir fuglar, sum eru um vegir, duga væl at skyna á, tá ið hann varnast vanda, og skunda sær eisini burtur.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Harvard University
Harvard University í Massachusetts varð sett á stovn longu í 1636 og er elsti lærdi háskúlin í Amerika. Men Harvard er ikki bara elsti lærdi háskúlin í USA, hetta er eisini mest virda universitetið í USA – ivaleyst við Yale University í Connecticut beint í hølunum. Og tað er ikki bara sum at siga tað, at koma inn á Harvard, als ikki hjá útlendingum. Og at hava akademiska útbúgving av einum lærdum háskúla sum Harvard er eisini nakað fyri seg. Eitt er, at tú fært akademiska førleikan, sum í sjálvum sær gevur nógvar møguleikar, men hevur tú so tikið útbúgvingina á slíkum stað sum Harvard, kvalifiserar tað teg fleirfalt. Í 2008 vóru slakar tjúgutúsund umsóknir til tey gott og væl sekstanhundrað lestrarplássini.
Um Harvard University[rætta | rætta wikitekst]
- Sett á stovn í 1636.
- Lesandi í alt 19.539.
- Heiðurslønarvinnarar Nobels 39.
- Heimsins størsta universitets-bókasavn.
- Kalla upp eftir fyrsta veruliga verjanum John Harvard of Charlestovn.


text:
Sport Club Corinthians Paulista
Corinthians er eitt Brasilsk fótbóltsfelag úr São Paulo. Felagið varð stovnað tann 1. september 1910. Í 2000 var Corinthians heimsins fyrsta fótbóltsfelag, sum vann FIFA heimsmeistaraheitið fyri fótbóltsfeløg. Kappingin varð hildin í Brasil tað árið. Tað besta felagið frá hvørjum kontinenti luttekur og kappast hvør móti øðrum.
Fyrrverandi leikarar[rætta | rætta wikitekst]
- Sócrates
- Dida
- Javier Mascherano
- Deco
- Rivaldo
- Carlos Tévez
- Roberto Carlos
- Ronaldo
- Marcos Senna


text:
Thiamin
Thiamin ella vitamin B1 er eitt litleyst evni við frymilinum C12H17N5O4S. Tað kann upploysast í vatni, men ikki í alkohol. Thiamin er alneyðug í niðurbrótingini av kolhydratum.
Thiamin verður í kroppinum gjørt um til thiamin pyrophosphat (TPP), ið er eitt coensym fyri allar dekarboksyleringar av a-ketosýrum t.d. pyruvat dehydrogenase, a-ketoglutarat dehydrogenase og transketolase.
Thiamin finst serliga í korni, bjølgum (t.d. ertrar og bønir), soltnum kjøti, mjólk og í osti.
Thiamin verður brúkt til at umskapa kolhydratir til drúvusukur (glukosu). Tá drúvusukur verður umskapa í kroppinum, skapast orka, sum er týdningarmikil fyri hjarta, heilan og vøddarnar.
Mangul[rætta | rætta wikitekst]
Mangul av thiamin kann elva til nervadegeneratión, svinn og deyða. Mangulin kann m.a. koma av rúsdrekkamisnýtslu og skeivari føði ella hungri. Tekin uppá thiaminmangul eru versnaður matarhugur, møði, ørkymlan og konsentratiónstrupulleikar. Viðvarandi mangul kann elva til sjúkurnar beriberi og Korsakoffs sinnissjúku.
Mangul er tó sera óvanligt og sæst her á landi bert hjá persónum við stórari rúsdrekkamisnýtslu.


text:
Georgia (USA)
Georgia (enskt: State of Georgia) er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 8,2 mió. íbúgvar. Atlanta er høvuðsstaðurin og størsti býurin. Eyknevni hansara er Ferskustaturin (enskt: The Peach State). Í norðri hevur Georgia mark við Tennessee og North Carolina, í eystri við South Carolina, í suðri við Florida, og í vestri við Alabama. Atlantshavið liggur í eystri. Hægsta punktið eitur Brasstown Bald. Brasstown Bald er á markinum til North Carolina í Norðurgeorgia. Sonny Perdue (føddur 20. desember 1946 í Perry, Georgia) er guvernørur í Georgia. Hann umboðar republikanararnar.
Kendir persónar frá Georgia[rætta | rætta wikitekst]
- Kim Basinger
- James Bowie
- Erskine Caldwell
- Jimmy Carter
- Ray Charles
- Newt Gingrich
- Doc Holliday
- Martin Luther King
- Little Richard
- Sam Nunn
- Burt Reynolds
- Julia Roberts
- Ted Turner
- Joanne Woodward
- Andrew Young
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
Brasstown Bald í Norðurgeorgia.
-
-
Í hesum húsinum í býnum Atlanta heldur ríkisstjórnin í Georgia til.
-


text:
Fólkakirkjan
Føroyingar tóku við kristnari trúgv um ár 1000. Í Føroyingasøgu verður sagt frá, at Sigmundur Brestisson læt byggja kirkju í Skúvoy, og tað kann væl vera, at høvdingar og bøndur lótu byggja egnar kirkjur við garðar sínar. Men nøkur felags føroysk kirkjuskipan hevur neyvan verið fyrr enn eftir 1100.
Stutt eftir 1100 varð biskupssetur sett á stovn í Kirkjubø, og kom tað undir erkisetrið í Niðarósi í Noregi, tá hetta varð stovnsett í árinum 1153. Og fram til siðaskiftið vóru Føroyar eitt av teimum ellivu biskupsdømunum í erkibiskupsdøminum Niðarósi. Vit kenna nøvnini á 33 katólskum biskupum í Føroyum, og vit vita um leið, nær fleiri teirra virkaðu. Hin kendasti teirra millum var Erlendur, sum í 1268 varð vígdur til biskup í Føroyum, og sum doyði í 1308. Erlendur fór undir at byggja dómkirkju í Kirkjubø (Múrin), og í dag halda fleiri, at tað eydnaðist at gera kirkjuna so mikið lidna, at hon varð vígd, so føroyingar fingu sína dómkirkju.
Um leið 1538 fór siðaskiftið fram, og í 1540 varð Jens Gregersøn Riber tilnevndur biskupur - fyrsti lutherski biskupur í Føroyum. Hann virkaði til 1557, tá hann varð tilnevndur biskupur í Stavanger. Føroyar gjørdust tá próstadømi undir Bergens stifti til um leið 1620, síðani komu tær undir Sælands stift, og við býtið í 1923 undir Keypmannahavnar stift. Í 1963 vórðu Føroyar gjørdar til varabiskupsdømi, og varabiskupur kom í próstsins stað. Við lóg um stovnseting av biskupsdømi Føroya frá 6. november 1990 vórðu Føroyar skildar burtur úr Keypmannahavnar biskupsdømi og gjørdar til egið stift, og Havnar kirkja gjørdist dómkirkja.
Oyggjarnar tykjast tíðliga í tíðini at hava verið býttar sundur í 7 prestagjøld, sum hvørt hevði sín sóknarprest. Hetta býti stóð við til 1913, tá Suðuroyggin varð býtt sundur í 2 prestagjøld, Suðuroyar norðara og Suðuroyar sunnara prestagjald. Í 1928 varð Eysturoy býtt sundur í Nes prestagjald og Fuglafjarðar prestagjald, og í 1934 varð Norðoya prestagjald býtt sundur í Norðoya eystara og Norðoya vestara prestagjald. Í 1947 varð Eiðis prestagjald sett á stovn og í 1973 Sjóvar prestagjald. Í 1976 varð Suðurstreymoyar prestagjald býtt sundur í tvey, Suðurstreymoyar eystara og Suðurstreymoyar vestara prestagjald, og í 2000 vórðu Nes prestagjald og Fuglafjarðar prestagjald umskipað til trý prestagjøld, Nes prestagjald, Fuglafjarðar prestagjald og Glyvra prestagjald.
Upprunaliga fingu prestarnir løn sína frá kallinum. Presturin hevði ein garð ókeypis, og seinni eisini náðinsgarðin (einkjugarðin). Aðrar inntøkur vóru offur, høgtíðisoffur, presttal og tíggjundi. Presttal og tíggjundi vóru avtikin í 1908. Aftur at hesum hevði presturin rætt til ókeypis flutning (skjúts). Henda skipan varð avtikin í 1936.
Kirkjufólkið í bygdunum bygdu sjálv sínar kirkjur, og kirkjuverjarnir høvdu eftirlit við teimum. Føroya Amt hevði saman við próstaembætinum yvirumsjón við kirkjunum. Kirkjurnar vórðu eins og partur av prestalønunum fíggjaðar við tíggjundi, og ríkastar vóru tær, ið fingu nógvan grindatíggjund.
Kirkjumálið í Føroyum var sum aðrastaðni undan siðaskiftinum mest latín. Við siðaskiftinum gjørdist danskt kirkjumál, og soleiðis var tað til nakað upp í 20. øld. Men tá ið komið var nakað upp í 19. øld birtist millum manna áhugi fyri at nýta føroyskt sum kirkjumál. Í 1823 gav Danska Bíbliufelagið út týðing Schrøters av St. Matthæi Evangelium, í 1930 kom ritualbókin, í 1937 Nýggja Testamenti og í 1939 altarbókin, allar í týðing Jákup Dahls. Men ikki fyrr enn í 1939 varð við kgl. fyriskipan givið loyvi til við vanligar gudstænastur at nýta føroyskt mál. Í 1956 kom fyrsta føroyska sálmabókin, og í 1961 kom út Bíblian á føroyskum í týðingini hjá J. Dahl og K.O. Viderø. V. Danielsen hevði longu í 1949 givið út sína fyrstu týðing til føroyskt av Bíbliuni.
Um aldaskiftið frá 19. til 20. øld vóru flest allir føroyingar limir í fólkakirkjuni - í dag eru gott 83 % av fólkinum limir.