text:
1860: Fox-Ekspeditionen í Føroyum
Hetta árið er rannsóknarferð á skránni í Føroyum. Sonevnda Fox-Ekspeditionen er í Føroyum og kannar møguleikan at leggja ein telegrafkaðal frá Hetlandi til Føroya og víðari til Íslands og Grønlands. Hugskotið var, at kaðalin skuldi koma upp í Havn og síðan fara niður í havið aftur við Haldarsvík. Svarta linjan á kortinum vísir rutuna.
1876: Alexander Graham Bell uppfinnir telefonina
Tann 10. mars 1876 varð fyrsta telefonsamrøða gjørd í Boston, USA, millum uppfinnaran av telefonini, Alexander Graham Bell, og hjálparfólk hansara, Thomas A. Watson. Alexander segði við Thomas, sum lurtaði í einum øðrum rúmi, "Mr. Watson, come here, I want to see you."
1905: Fyrsta telefonlinjan verður sett upp millum Vestmanna og Tórshavn
Í 1905 fekk Ólavur á Heygum, bóndi, politikari og vinnulívsmaður úr Vestmanna rætt til at seta telefonsamband á stovn millum Vestmanna og Havn. Hetta linjusambandið, sum varð tikið í nýtslu tann 6. desember 1905, varð lagt inn á Heygum í Vestmanna og í Geil í Havn.
1906: Telegrafsamband við útheimin
Hetta árið kom fyrsti samskiftiskaðalin á land í Føroyum. Tað var ein telegrafkaðal, sum felagið “Det Store Nordiske Telegraf-Selskab” legði millum Hetland og Føroyar og víðari millum Føroyar og Ísland. Kaðalskipið “CS Cambria” legði tann 25. juli 1906 kaðalin til Sandagerð í Tórshavn og legði síðani kaðalin víðari til Seyðisfjørð í Íslandi. Hetta var tá eisini fyrsta samskiftissamband, sum Ísland fekk við umheimin. Telegrafsambandið varð tikið alment í nýtslu tann 1. august 1906.
1906: Færøernes Amtskommunes Telefonvæsen sett á stovn
Tann 19. november 1906 fekk “Færøernes Amtskommunes Telefonvæsen” koncessión frá Føroya Løgtingi at veita telefontænastu. Seinni varð navnið broytt til “Telefonverk Føroya Løgtings”. Føroya Løgting yvirtók linjusambandið millum Vestmanna og Tórshavn og legði alla telefonútbygging undir nýstovnaða almenna stovnin. Fyrsta telefonstøðin helt til í sethúsunum hjá Anton Degn við Tinghúsvegin.
1912: Nýtt telefonhús
1. apríl 1912 fór Anton Degn frá sum telefonverksstjóri og henda sama dag varð í hansara stað settur Hans Olaus Jacobsen. Í juli 1912 sama flytir telefonverkið úr húsunum hjá Anton Degn, har hildið varð til av fyrstan tíð, og inn í nýtt telefonhús - skamt frá húsunum hjá Anton Degn á Tinghúsvegi. Men áðrenn flytast kundi, máttu allar telefonlinjurnar í Havnini leggjast annan veg og síðan savnast saman í "torninum", ið varð reist uttan fyri nýggju telefonhúsini av 4 steyrum, ið hvør var 15 metrar til longdar.
1930: Allar bygdir í Føroyum knýttar saman
Allar bygdir í Føroyum verða knýttar saman við telefonnetið. Tó er bygdirnar í Suðuroynni ikki knýttar at restini av landinum. Bert radiotelegraf samband var millum Tvøroyri og Tórshavn.
1953: Sjálvval
Tórshavn fekk sum fyrsta pláss í landinum støð til sjálvval, tá nýggja automatstøðin varð tikin í nýtslu tann 1. mai 1953. Nú bar til at ringja til ein annan telefonfelaga beinleiðis við at snara eitt telefonnummar og uttan at fáa hjálp til umstilling. Hetta bar tó bert til millum teir felagar, sum vóru knýttir í automatstøðina í Havn. Gamli mátin at biðja um umstilling frá støðini mátti enn brúkast av flestu felagum í landinum, og um ringjast skuldi til útlandið. Við sjálvvalinum bleiv tann broyting eisini gjørd, at telefonnummur fingu eitt siffur afturat, og høvdu nú fýra siffur .
1954: Telefonsamband við útheimin
Í 1954 kom fyrsta telefonsambandið við umheimin. Sambandið varð uppsett millum Føroyar og Danmark av sokallaðu Ríkistelefon-tænastuni, sum var partur av danska “Post- og Telegrafvæsenet”. Hetta var eitt radiosamband yvir stuttbylgju, har tað bar til at hava tvær samrøður samstundis millum telegrafstøðina og støðina hjá Lyngby Radio. Í 1955 varð tænastan víðkað, so til bar at hava fýra samrøður samstundis.
1961: SCOTICE telefonkaðalin
SCOTICE telefonkaðalin varð lagdur millum Skotland, Føroyar og Ísland. Við nýggja sambandinum bar til at hava átta samrøður samstundis úr Føroyum til Íslands og átta samrøður til Skotlands og víðari út í heim. Samrøður vórðu bílagdar gjøgnum Ríkistelefonina. SCOTICE, ið varð lagdur av kaðalskipinum "CS John W. McKay" gav eisini betri møguleika at brúka fjarskrivara (Telex).
1971: SHEFA telefonkaðalin
SHEFA telefonkaðalin varð lagdur millum Hetland og Føroyar. Við nýggja sambandinum bar til at hava 480 samtalur samstundis til Skotlands og víðari út í heim.
1975: Sjálvval av samrøðum til útheimin
Tann 12. november 1975 varð gjørligt hjá felagum í Føroyum at ringja beinleiðis til flestu londini í Evropa. Áðrenn var neyðugt at bíleggja allar uttanlandssamrøður gjøgnum Ríkistelefonina.
1978: Allir felagar hava fingið sjálvval
Upp gjøgnum 70ini bleiv nógv arbeiði lagt í at byggja støðir til útgerð til automattelefonina. Allir felagar í landinum høvdu fingið sjálvval, tá støðin á Velbastað tann 28. september 1978, sum tann seinasta, fekk útgerð til automattelefon.
1981: Føroya Tele 75 ár
19. november fyri 75 árum síðan, var dagurin, tá ið telefonverkið byrjaði at avgreiða telefonsamtalur. Stór veitsla varð hildin fyri øllum starvsfólkunum, og teirra millum var stjórin síðani 1968, Sólbjørn Jacobsen.
1984: Talgilding av telefonnetinum
Stórur partur av sentralútgerðini varð útskift í árunum 1984-1990 - frá relebaserað tøkni til talgilda tøkni.
1987: Fylgisveinajørðstøð
Á heysti 1987 varð ein fylgisveinajørðstøð tikin í nýtslu á Húsareyni. At byrja við kundu 120 samtalur gerast samstundis yvir skipanina, men hetta bleiv seinni útbygt til størri tal av samtalum umframt datasamskifti.
1989: NMT-450 fartelefontænasta
Farið varð undir at bjóða fartelefontænastur. NMT var fyrsta generatións analog fartelefon tøkni (1G) og nýtti sendifrekvensir á 450 MHz fyri at røkka langt og hava góðan dekning, t.d. á sjóøkinum. Fartelefonirnar til NMT-450 vóru tó ikki so mobilar og egnaðu seg best til at verða fastmonteraðar í t.d. bil, bát ella skip.
1992: NMT-900 fartelefontænasta
Nýggj tøkni til fartelefon varð tikin í nýtslu. Enn var talan um 1G fartelefontøkni, men NMT-900, sum brúkti 900 MHz frekvensir, vóru fartelefonir, sum vóru minni, og sum fólk kundu hava við sær í lummanum ella í handtaskuni.
1994: CANTAT-3 samskiftiskaðalin
CANTAT-3 sjókaðalin varð lagdur millum Canada, Ísland, Føroyar, Danmark, Týskland og Bretland.
1996: Samband til internetið
Farið varð undir at bjóða uppringt samband til internetið og “World Wide Web”. Higartil var tað bert Fróðskaparsetrið, sum í eina tíð hevur havt tilknýtið til internetið, men nú varð samband til internetið boðið út sum tænasta til almenningin. Vanliga ferðin, sum brúkarin tá hevði til internetið yvir uppringt modem, var 9 kbit/s.
1997: Nýggj fjarskiftislóg
Nýggj fjarskiftislóggáva, ið tekur av einkarrættin hjá Telefonverkinum at reka fjarskifti, kom í gildi og lat upp fyri møguleikanum hjá øðrum feløgum at kappast á fjarskiftisøkinum.
1997: Yvirtøka av uttanlandssamskiftinum
Uttanlandssamskiftið, sum áðrenn hevði verið virkisøkið hjá Tele Danmark, verður yvirtikið, og nú kann Telefonverkið virkað sum sjálvstøðugur altjóða veitari.
1998: Føroya Tele stovnað sum partafelag
Telefonverk Føroya Løgtings verður umskipað frá almennum stovni til alment partafelag, ið fær navnið “Føroya Tele”.
1998: GSM fartelefon
Farið verður undir at bjóða GSM fartelefon tænastur. GSM er digital 2G tøkni, har fólk eisini kunnu senda tekstboð - SMS.
1998: Talgilding av telefonnetinum gjørd liðug
Seinasta sentralútgerðin varð útskift til talgilda tøkni. Samstundis vórðu telefonnummur longd við einum siffri til nú at verða seks siffur.
1999: ISDN
ISDN telefontænastan, sum nú varð boðin út, er digital og gevur møguleika fyri at hava tvær samrøður í senn heima ella eitt samband til internetið upp á 64 kbit/s.
2001: ADSL breiðband
Føroya Tele fer undir at bjóða ADSL breiðband, ið gevur hægri ferð til internetið - upp til 2 Mbit/s í niðurtøku. Og harvið ljóðaði farskotið til breiðbandsútbyggingina. Nøkur ár seinni - í 2007 - sóu vit Finnur Koba í høvuðsleiklutinum sum tann føroyski James Bond í sjónvarpslýsing fyri breiðband frá Føroya Tele. Trýst á myndina fyri at síggja lýsingina.
2002: Televarpið sett á stovn
Á sumri 2002 varð Televarpið stovnað sum dótturfelag hjá Føroya Tele. Endamálið varð at bjóða talgilt sjónvarp til føroyingar. Í byrjanini vórðu nýggju digitalu DVB-T sendistøðirnar settar upp tey støð, har sendistøðir hjá Rás Tórshavn høvdu staðið. Í desember fór Televarpið undir at senda sjónvarp út í føroysku húsarhaldini.
2004: FARICE-1
FARICE-1 sjókaðalin varð lagdur millum Dunnet Bay í Skotlandi, Funningsfjørð í Føroyum og Seyðisfjørð í Íslandi. Føroya Tele eigur 20% av kaðalinum, meðan Íslendska telefelagið Síminn, íslendski staturin og onnur telefeløg eiga restina.
2004: Frá betongi til glas
10. september 2004 læt Føroya Tele dyrnar upp í nýggja 6.600 fermetra stóra høvuðssætinum í Klingruni í Hoyvík.
2005: Føroya Tele skipað sum samtak
Virksemið hjá Føroya Tele varð skilt sundur í móðurfelag og dótturfeløgini FT Net og FT Samskifti. Endamálið er at tryggja fult gjøgnumskygni millum kervispartin og tænastupartin, soleiðis at allir veitarar fáa javnbjóðis atgongd til kervið undir somu treytum.
2006: Føroya Tele 100 ár
Føroya Tele fyllir 100 ár.
2007: SHEFA-2
SHEFA-2 kaðalin verður lagdur millum Banff í Skotlandi og Hvítanes í Føroyum. Kaðalin kemur eisini á land í Manse Bay og Ayre of Cara í Orkneyoyggjunum og Sandwick og Maywick í Hetlandi. Í sambandi við SHEFA-2 kaðalin varð avtala gjørd við oljufelagið BP um at veita samband til olju- og gas-feltini Claire og Schiehallion í økinum vestan fyri Hetland. Eisini varð avtala gjørd um leigu av fiprum til Bretska telefelagið BT til at veita samband til Orkneyoyggjarnar og Hetland yvir SHEFA-2 kaðalin.
2007: Føroya Tele keypir meirlutan av Formula
Hetta árið keypti Føroya Tele meirlutan av Formula, sum sostatt verður eitt dótturfelag hjá Føroya Tele. Endamálið við keypinum var at styrkja heildarveitingina av kunningar- og samskiftistøkni til kundan. Formula er fremsti heildarveitari av kunningartøkni til fyritøkur og stovnar í Føroyum.
2009: 3G
3G fartelefon varð nú bjóðað. 3G tøknin hevur hægri dataferð og til ber tí at hava betri samband til internetið og senda teldupostar v.m.
2010: Landsdekkandi breiðband
Breiðbandsdekningurin hjá Føroya Tele í Føroyum kom hetta í 2010 upp á 100%. Útbyggingin av DSL-breiðbandi byrjaði í 2000. Farice-kaðalin, sum kom í 2004, bøtti munandi um sambandið við umheimin og setti ferð á útbyggingarnar av breiðbandinum. Síðstu støðini at fáa breiðband vóru Hestur og Mykines.
2012: CANTAT-3
Eigararnir av CANTAT-3 sjókaðalinum ynskja at niðurleggja sambandið. Føroya Tele yvirtók tann partin av kaðalinum, sum liggur millum Ísland, Føroyar, Danmark og Týskland. Avtala varð fingin í lag við oljufeløgini Maersk Oil og Hess um at veita samband til olju- og gasfeltini hjá hesum feløgum í danska partinum av Norðsjónum.
2014: Ver verður stovnað
Føroya Tele kollveltir telemarknaðin og letur dyrnar upp fyri Ver, hvørs endamál við er at geva føroyingum møguleika fyri dygdargóðum fartelefonhaldum, sum eru trygg og laga seg til nýtsluna hjá tí einstaka.
2015: VDSL breiðband
Føroya Tele fer undir at bjóða VDSL breiðband, ið gevur nógv hægri ferð til internetið - heilt upp til 50 Mbit/s í niðurtøku.
2015: 4G LTE
Føroya Tele ger avtalu við Huawei um at veita eitt fartelefonnet í heimsklassa. Við hesum varð alt fartelefonnetið skift út, og 4G LTE varð bygt omaná.
2016: Føroya Tele 110 ár
Føroya Tele fyllir 110 ár.


c: text/html

text:
Vilmund Jacobsen 10.01.2017 (22:56)
Soleiðis gjørdi Elinborg Apol
Grannakaffi, sum Krabbameinsfelagið skipar fyri aftur í ár, verður vikuskiftið 11. - 12. mars 2017, og nú ber til at tekna seg um heimasíðuna hjá felagnum. Í fjør var Grannakaffi vikuskiftið 5.-6. mars, og umleið 100 vertir kring landið lótu dyrnar upp.
Á heimasíðuni hjá Krabbameinsfelagnum í dag greiðir Elinborg Apol frá, hvussu hon gjørdi, tá hon læt dyrnar upp fyri sínum nýggju grannum til Grannakaffi í fjør. Tey vóru tá júst flutt í grannalagið í Varðabú, og hon hugsaði, at hetta var eitt gott høvi at hitta grannarnar.
- Eg sendi eina innbjóðing heim til allar grannarnar, og eg legði eina innbjóðing út á Facebook-bólkin, sum grannalagið hevur. Familja og vinir vórðu eisini boðin, og tá avtornaði, vóru stívliga 30 fólk til Grannakaffi heima hjá okkum.
Hon sigur, at hóast plássið heima er avmarkað, so er hetta ikki avgerandi fyri, um tiltakið hepnast ella ikki. Heldur var tað óformella samskifti millum grannarnar, sum myndaði tiltakið henda leygardagin.
- Summir grannar kennast væl frammanundan, meðan onnur ikki hittast so ofta, men fyri okkum, sum nýliga vóru flutt í grannalagið, var tað sera positivt at fáa eitt prát við okkara nýggju grannar, sum eisini tóku væl undir við tiltakinum.
Elinborg Apol setti sær fyri, at tiltakið skuldi vera einfalt, og kjarnin í øllum skuldi vera spontana og óformella prátið millum grannar og vinir, og júst hetta heldur hon eydnaðist væl. Sjálvandi krevur tað nakað av fyrireiking at fáa so mong inn á gólvið í senn.
- Men, tú ger sjálv av, hvussu umfatandi tað verður. Bússan stóð í inngongdini saman við bókini "Okkara millum", sum henda dagin varð brúkt sum eitt slag av gestabók. Heldur enn at hava undirhald og marglætiskøkur hugsaði eg meira um, at hesir tímarnir saman við grannunum skuldu vera við góðum práti og nærveru, sigur Elinborg Apol.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grenada
Grenada (enskt; Grenada) er oyggjaríki í Karibia. St. George’s er bæði høvuðsstaður og størsti býur. Aðrir stórir býir er Grenville og Gouyave. Miðallívsævin í landinum er 65.6 ár. Høvuðsmálið er enskt.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Frá 1762 til 1974 var Grenada bretskt hjáland, men landið gjørdist sjálvstøðugt land í 1974. Í 1979 tók Maurice Bishop forseti valdið og eitt fleirtjóðaherlið við USA á odda gjørdi innrás.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið er ættað úr Afrika, Evropa og Asia, og burtur úr tí er sprottin egin og lívligan mentan, sum leggur stóran dent á tónleik og dans. 4 % av fólkinum eru ikki lesifør.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Týðandi vinnuvegir eru bananir, kakao og ferðavinna.
Bara Indonesia dyrkar meira av muskatnøt enn Grenada, sum dyrkar um fjórðingin av allari muskatnøt, nýtt verður í heiminum. Muskatnøt verður nýtt sum krydd í heitum rættum og bakstri. Muskattræið er komið úr Indonesia, og tað vóru niðurlendingar, ið tóku tað við sær til Grenada í 19. øld. Træið trívst væl í fruktagóðu gosøskujørðini, og har er eisini lýtt og nógv avfall. Oljan úr muskatnøtini verður nýtt til luktilsi og sápu. Malin muskatnøt verður nýtt til matgerð.
Bananir, sum vaksa væl í nógvum hita og nógvum regni, eru týdningarmikil útflutningsvøra. Men javnan er vandi fyri, at banangrøðin misferst, tá ið ódnir herja.
Ingifer, kanel, pipar og kryddnelikur vaksa eisini í oynni. Ingiferrótin verður nýtt fesk ella turkað og ofta malin. Rótin verður nýtt til krydd.
Ferðavinna hevur eisini stóran týdning í Grenada.


text:
1939
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1. apríl - Gjaldstovan verður sett á stovn.
- 4. apríl - Ítróttasamband Føroya verður sett á stovn.
- 24. juli - FH-skótarnir (Skótalið Frelsunarhersins) verða sett á stovn.
- 6. august - KFUM skótarnir í Føroyum verða settir á stovn.
- 1. september - Seinna Heimskríggj byrjar
- 6. september - Skaldsøgan Barbara eftir Jørgen-Frantz Jacobsen kemur út á donskum á Gyldendals forlagi.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2. august - Wes Craven, amerikanskur filmsleikstjóri (d. 2015)


text:
23. PARTUR
Hvussu verður okkara lesnaður skrivaður og umsettur?
Av tí at vit vilja gera okkara ítasta fyri at kunngera ’øllum tjóðum, ættum, tungumálum og fólkum evangeliið’, geva vit lesnað út á meira enn 750 málum. (Opinberingin 14:6) Hvussu klára vit hesa avbjóðing? Tað gera vit, tí nógv Jehova vitni úr øllum heiminum skriva og umseta okkara lesnað.
Upprunateksturin verður skrivaður á enskum. Stýrandi ráðið hevur umsjón við virkseminum hjá skrivideildini á okkara høvuðsskrivstovu. Henda deildin samskipar uppgávurnar hjá teimum, ið skriva. Tey tæna á høvuðsskrivstovuni og á ávísum deildarskrivstovum. Av tí at fólk við ymiskari bakgrund skriva lesnaðin, ber tað til hjá okkum at skriva um evni, sum tala til fólk úr øllum tjóðum og mentanum.
Teksturin verður sendur umsetarunum. Tá ið tilfarið er ritstjórnað og góðkent, verður tað sent elektroniskt til umsetingartoymi kring heimin. Teir arbeiða í toymum, sum umseta, kanna eftir og rættlesa tekstin. Teir stremba eftir at velja røttu orðini fyri at endurgeva røttu meiningina av enska tekstinum á týðingarmálinum. — Prædikarin 12:10.
Teldur seta ferð á framleiðsluna. Ein telda kann ikki verða sett í staðin fyri menniskju, sum skriva og umseta. Men ferð kann verða sett á teirra arbeiði, tí orðabøkur, málslig amboð og kanningartilfar eru á telduni. Jehova vitni hava gjørt eina elektroniska skipan til útgávu av lesnaði á nógvum málum, sum verður rópt MEPS (Multilanguage Electronic Publishing System). Tekstur á hundraðtals málum kann leggjast inn í hesa skipanina og verða flættaður saman við myndatilfarinum. At enda verður hann umbrotin til prentingar.
Hví gera vit so nógv burturúr, eisini tá tað snýr seg um mál, sum bert fá túsund fólk tosa? Tí Jehova vil, at „øll menniskju skulu verða frelst og koma at kenna sannleikan“. — 1 Timoteus 2:3, 4.
Hvussu verður okkara lesnaður skrivaður?
Hví umseta vit okkara lesnað til so nógv mál?


text:
Skatumási
Skatumási/Skata (frøðiheiti - Larus canus) er av teimum lítlu másasløgunum, lítið størri enn rita. Føturnir hava ein grønligan lit, og nevið er grøngult; annars líkist hon ritu í útsjónd. Í Noregi eigur hon í hópatali. Í Føroyum hevur hon altíð verið ein sjaldsamur fuglur, mangastaðni ókend. Í seinnu tíðini hevur sæst meir til hennara og í summum støðum er hon nú farin at eiga í haganum. Eggini eru á liti og stødd sum rituegg. Dúnungin er gulgráur við svørtum prikkum, ungfuglurin gráflekkutur. Í bygdum, sum hon leingi hevur verið kend, er hon nevnd skatumási ella skata; summstaðni er hon nevnd gneggjus. Í nøkrum støðum, har hon er nýkomin, vita teir einki navn til hennara. Og í einstøkum bygdum er hon kallað fransaterna, men tað má vera av misgáum. Ritu líkist hon; ikki um nakrar vegir er hon lík ternu, so tað er ótrúligt, at teir gomlu skuldu farið at givið henni eitt ternunavn. — Tað er eingin fagnaðargestur at fáa. Hann tekur egg og ungar frá øðrum hagafuglum; fram við lundaurðum jagstrar hann sildberan, til hann má sleppa sildini, og ikki er tað sørt, hann tekur av pisum, fyrst tær koma út úr holuni.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Eftir at hava tugt meg í gjøgnum tær 25 síðurnar í
stevningini, sum Christian F.Andreasen advokatur hevur stykkjað saman um tollmálið,
siti eg og hugsi um Jacob Brønnum Scavenius Estrup, sum var danskur ríkisráðharri
í eitt rekorddrúgt tíðarskeið seint í 19.øld. Hann sat á maktini í nítjan ár og
stríddist sum úlvur á skóg við pressuna, sum við tað, at hon varð sensurerað hetta tíðarskeiðið mátti
bera seg rættiliga kreativt fyri at orða sínar atfinningar móti
antiparlamentariska stýriháttinum hjá Estrup. Hann var hinvegin fult upptikin
av at stevna ymiskar miðlar, sum høvdu orðað seg kritiskt móti hansara stýri. T.d.
stevndi hann ritstjóran í Svendborg Avis, sum hevði dittað sær at sett eitt
lesarabræv í blaðið, har ein bóndi (Hr. Bondegaard) spurdi um hann kundir loyva
sær at kalla sín hund fyri Estrup, sjálvt um avvarðandi hundur altso í roynd og veru ikki var
nakar svínhundur. Blaðstjórin í Politiken Viggo Hørup brúkti stevningina í sínum
berømta leiðara frá 11.august 1886, har hann letur sum um, at hann ógvast um svínhundaeyknevnið,
men har hann samstundis fær sett orðini "svínhundur" og "Estrup"
saman so nógvar ferðir, at eingin lesari ivast í hvat greinahøvundurin í
veruleikanum heldur forsætisráðharran vera. - Ja eg veit. Jørgen er eingin Estrup, Dia er eingin
Hørup og støðan er sjálvsagt ein heilt heilt onnur í 2014. Allíkavæl kenni eg
meg heldur ørkymlaða av varhuganum av enn einaferð at vera stødd á glatanarkós í
einum týdningarmiklum samfelagsmáli. Tað man neyvan kennast serliga hugaligt hjá teimum í
Kringvarpinum, at verða stevnd fyri at gera sítt arbeiði. Advokaturin er sera neyvur
og av øllum hansara neyvleika fáa vit frænir av eini sera aktivari tíðindadeild,
sum hvørki letur seg møða ella hótta av umboðum fyri ein av maktríkastu persónunum
í Føroyum. - Her á listablogginum plaga vit ikki at blanda okkum uppí samfelagsviðurskifti
sum so, men eg haldi, at talu- og skrivifrælsið er so mikið grundleggjandi og
so týdningarmikil partur av okkara mentan, at tá varhugin av, at tað hetta sama
talufrælsið verður hótt, bara anir eitt lítið sindur, so má mann loyva sær at
skriva nakrar reglur um tað (og samstundis kryssa fingrar fyri, at mann ikki sjálv verður stevnd - uha). Talufrælsið er sum kunnugt rætturin til frítt
at kunna siga og skriva sína meining uttan góðkenning frá nøkrum og talufrælsið
verður mett at verða ein av grundsúlunum í fólkaræðinum. Talufrælsið hevur
serliga stóran týdning fyri minnilutabólkar og fyri tey, sum á onkran hátt tala
maktini ímóti. Talufrælsið hoyrir til tey grundleggjandi borgarligu rættindini,
sum geva borgaranum rætt til at leggja fram ymisk sjónarmið og samfelagsviðurskifti
og kjakast um hesi viðurskifti uttan at risikera revsiákæru, óansæð um hesi
viðurskifti kunnu tyngja onkran. Í okkara parti av heiminum hava vit
talufrælsi, tað er sum kunnug sjálvt fundamentið undir frælsu pressuni og hetta
talufrælsið hava miðlar sum Dimmalætting og Kringvarp Føroya brúkt og strekt,
ikki minst tíðarskeiðið undir núverandi samgongu. Eg skilji væl, at onkrir
samgongulimir ynskja tíðindadeildina hjá Kringvarpinum langt burtur har sum
piparið grør, ikki minst, tá hugsað verður um Tollmálið og teir tvøru
journalistarnar, sum í einari TV2-kendari sending við ljóðeffektum, suspense og
tjubang prógvaðu, at sjálvur fíggjarmálaráðharrin hevur logið fyri Føroya fólki.
Men, sum vit øll vita av, so varð hann ikki dømdur fyri tollsvikið á sinni og harumframt
er málið aggamalt og tí hugsi eg, at fíggjarmálaráðharrin við sínum neyvu consiglieri
væl kann enda omaná, tá av tornar. So hevur hann vunnið. Spurningurin er bara um hann hevur tað og hvussu
er við talufrælsinum. Eg eri væl greið yvir, at talufrælsið ikki er tað sama
sum rætturin til frítt at fremja injuriir ella at forfylgja ávísum persónum,
men heilt erligt, so mugu ávísir persónar skikka sær ordiligt um teir ætla sær í ein landsstýrissess og detta gamlar beinagrindir úr skápinum, tá pressan fer at
kanna, ja so skuldi mann trúð, at tíðin er komin at leggja frá sær.
(KP)


text:
Orð og lag: Ókendur
Týtt: Amga Jacobsen
1. “Góði pápi, vilt tú koma her og seta teg hjá mær,
vilt tú taka tína Bíbil og lesa fyri mær?
Um tað lítla Jesus-barnið eg so fegin hoyra vil,
sum á fornu nátt í fjósi her í heimin borið varð”.
2. “Eg vil fegin siga frá, tá ið Jósef fór avstað,
tók Mariu á ein asna og fór til Dávids stað.
Einki rúm tey kundu fáa, tá tey komu vegin fram,
tó var onkur sum teim vístu á eitt fjós, sum har stóð tómt.
3. Jósef gjørdi tað hann kundi, í krubbu legði hálm og strá,
tá so Jesus Hann varð føddur, tey løgdu Han har á!
Nakrir hirðar til tey komu og teim bóru gleðiboð,
sum frá einglunum teir fingu, ið vóru Himins sendiboð”.
4. “Pápi, um eg hevði livað, tá Hann borin varð í heim,
ja, tá skuldi eg syrgt fyri, Hann fekk eitt betri heim.
Krubbu ei Hann skuldi fingið, men ta song, sum stendur tóm,
og tey heitu góðu klæði, sum vit fingu løgd har í!”
5. “Á, mítt kæra, góða barn, tað frøir meg, tú hugsar so,
at tað besta, sum tú hevur, Hann verdur er at fá.
Gev tú Honum nú títt hjarta, Hann vil fegin verða tín,
og teg leiða heim til Himmals, har sum alt so vakurt er”.


text:
Innihald
James Joyce: Ein harmiligur tilburður (stuttsøga)
Oddfríður Marni Rasmussen: Upplatingardagur (stuttsøga)
Tóroddur Poulsen: Rustur (skaldsøgutekstur)
Katrin Reinert: Tvær yrkingar
Vagnur Streymoy: Ferðin, deyðin og sannleikin (yrking)
Henrik Nordbrandt: Øll stórmenni (yrking)
Joseph Brodsky: Jødiski kirkjugarðurin (yrking)
Tua Forsström: Kirkjugarðurin í Tenala (yrking)
Philip Nicolai: Týskur sálmur (sálmur/yrking)
William Ernest Henley: Invictur (yrking)
Alexandur Kristiansen: Vit sigla (yrking)
Turid Thomsen: Livandi skríggj (stuttsøga)
Malan Poulsen: Tvær yrkingar
Agnar Artúvertin: “Tú liggur á rygginum í myrkri” (stuttsøga)
Tove Ditlevsen: Søgan handan søguna (stuttsøga)
e.e. cummings: Einsemi (yrking)
Dávur í Dali: Silly Kon A (yrking)
Arnbjørn Ólavsson Dalsgarð: Tvær yrkingar
Randi Ward: Tríggjar yrkingar
Jeppe Brixvold: Henda gentan (drama)
Gertrude Stein: Seks tekstir úr “Eymir knøttar” (stuttprosa)
Donald Barthelme: Setningur (stuttsøga)
Michael Palmer: Hjól (yrking)
Rasmus Kristen Rasmussen: Um tunguband, lámar, rivju (heimaráð/stuttprosa)
Jóanes Nielsen: Fløtakakur (yrking)
Tummas Nicolái Arge: Grátt whiskey og kaldar sigarettir (yrking)
Bergur Rønne Moberg: Tvær yrkingar
Carl Jóhan Jensen: Føroya kvæði (kvæði/yrking)
Sólrún Michelsen: Kantatusálmur (sálmur/yrking)
Oddfríður Marni Rasmussen: Tríggjar yrkingar
Rói Patursson: Vælkomin (yrking)


text:
Deyðahav
Deyðahav er eitt vatn, sum liggur á markinum millum Ísrael og Jordan. Eingin á rennur úr vatninum, sum er saltasta vatn í heiminum. Tað er eisini lægsta vatn í heiminum: 420 metrar lægri enn sjógvurin. Einasta stóra á, sum rennur í Deyðahavið er Jordanáin. Tað regnar bara umleið 100 mm um árið í norðara enda av vatninum og umleið 50 mm um árið í syðra enda. Saltið hevur áarvatnið tikið úr jørðini og borið hagar. Deyðahavið dýpist ikki, tí veðurlagið er so heitt har, at vatnið guvar burtur, so skjótt sum tað kemur í tað, saltið liggur eftir. Sum tíðin er liðin, er so nógv salt savnað saman, at tað loysir seg at høgga og selja tað. Í Deyðahavinum eru 28 % av salti.
Alternativar viðgerðir við vatni og leiri úr Deyðahavinum[rætta | rætta wikitekst]
Við Deyðahav baða ferðafólk sær í runu, tí tað verður hildið at vera gott fyri húðina. Tað eru serliga fólk við húðsjúkum sum psoriasis og eksem, sum fáa sær hesa viðgerð. Tað eru eisini viðgerðir fyri fólk við slitgikt, sum fáa pakkar við mineralríkum leiri úr Deyðahavinum løgd á sjúku liðini. Kanningar sum Ben-Gurion University hevur gjørt hava víst, at henda viðgerð kann geva linna saman við vanligum heilivági frá læknavísindini..[1]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Therapy With Mud Compresses for Knee Osteoarthritis: Comparison of Natural Mud Preparations With Mineral-Depleted Mud. Flusser, Daniel; Abu-Shakra, Mahmoud; Friger, Michael; Codish, Shlomi; Sukenik, Shaul. Journal of Clinical Rheumatology. August 2002 - Volume 8 - Issue 4 - síðurnar 197-203


text:
Alken
Ein alken er ein alkan við einari ella fleiri dupultbindingum. Bruttofrymilin fyri eina alken verður sostatt: CnH2n (er bert galdandi fyri alkenir við einari dupultbinding).
Alkenir verða nevndar við endingini -en og plássið har dupultbindingin situr verður ásett við einum talið. Alkenir eru ómettaðar, tí at tær hava dupultbinding/ar í sær. Hava tær bert eina dupultbinding, eru tær einkultómettaðar og hava tær fleiri dupultbindingar, eru tær fleirómettaðar.
Nakrar einfaldar alkenir eru:
- Ethen: C2H4 (eisini nevnd ethylen)
- Propen: C3H6
- 1-Buten: C4H8
- cis-3-Penten: C5H10
Sì eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- John McMurry, Fundamentals of Organic Chemistry, Cornell University, 1998


text:
Robin Hood
Robin Hood hevur verið ein partur av Hollywood síðani 1938, men søgan um bogaskjúttan og uppreistrar sinnaða bretan, er nógv eldri enn so. Tað fyrsta man veit um Robin Hood, stavar frá yrkingina piers plowman úr seinnu helvt av 14. øld. Shakespear nýtti eisini navn hansara, men óvist er, um hann veruliga hevur verið til. Nógvir serfrøðingar vilja vera við, at Robin er ein íspunnin persónur. Serliga varð hann nógv nýttur í romantiska tíðarskeiðinum, innan bókmentir. Nógv gomul ongsk kvæði røða um hann og menninar hansara. Í filmhøpi hava nógvir hava haft leiklutin, sum Robin. Errol Flynn hevði leiklutin í 1938 og Kevin Costner aftur í Robin Hood: Prince of Thieves, ið helst er kendasti filmur, um harra Hood.


text:
Kos
Kos (grikskt: Kwς) er ein oyggj í grikska oyggjabólkinum Dodekanes, sum er partur at Suðuregearaoyggjunum, eisini nevndar Suðursporadisku Oyggjar. Oyggin er 40 km long og 8 km breið og liggur bert 4 km frá turkisku strondini við Bodrum og tí forna Kariaøkinum. Fólkatalið á oynni er 33 388. Oyggin er í dag ein kommuna, eftir at tær tríggjar kommunurnar Kos, Dikaios og Irakleides løgdu saman til eina kommunu í 2011. Høvuðsbýurin á oynni eitur Kos eins og oyggin.
Asklepieion er tað kenda læknatemplið, sum Hippokrates læt byggja, tað liggur beint uttanfyri býin Kos.
Umleið 27 km sunnan fyri býin Kos við býin Antimakia liggur altjóða flogvøllurin á oynni, sum eitur Kos International Airport Hippocrates.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í tí rómversku gudalæruni vitjaði Herkules oynna.[1] Oyggin varð bygd av kariarum. Tað forna ríkið Karia var til frá umleið 11. øld á.Kr. til umleið 6. øld á.Kr.
Eitt herlið frá Kos luttók í Troyanska krígnum.[2]
Paulus apostul legði leiðina framvið Kos og Rodos á einari av sínum ferðum.[3]
Kos varð seinni hertikin av lýðveldinum Venesia, sum síðan seldi oynna til Johannitarordanina (Ordanin av Sankta Jóhannes á Rodos, seinni kent sum Maltesarordanin) í 1315. 200 ár seinni stóð Maltesaraordanin yvirfyri eini hóttan av einari muslimskari innvasjón, og noyddist at lata oynna upp í hendurnar á tí Osmanniska Ríkinum í 1523. Osmanarnir (turkarnir) høvdu ræði á Kos í 400 ár, til oyggin kom undir italsk yvirvald í 1912.
Undir seinna heimsbardaga bleiv oyggin hersett av aksemaktunum og var hersett av italskum hermonnum til Italia yvirgav seg í 1943. Britisk og týsk herlið stríddust um oynna í Stríðnum um Kos, har Nazi-Týskland siðraði. Týsk herlið hersettu oynna til kríggið endaði í 1945, tá gjørdist Kos eitt protektorat undir Stórabretlandi og varð síðan handað Grikkalandi í 1947.
Kend fólk úr Kos[rætta | rætta wikitekst]
- Hippocrates (5. øld á.Kr.), "faðir at læknavísindini".
- Apelles (4. øld á.Kr.), málari.
- Michael Kefalianos, prof. bodybuildari.
- Marika Papagika, songkvinna tíðliga í 20. øld.
- Al Campanis, (20. øld) baseball-leikari.
- Stergos Marinos, altjóða fótbóltsleikari, sum spælir við Panathinaikos.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Hercules in Kos. Kosinfo.gr.
- ↑ Ilionskvæði ii.676, frá (her endurgivið á enskum: "Kos, the city of Eurypylus, and the Calydnae isles", under the leaders Phidippos and Antiphos, "sons of the Thessalian king". It is unclear whether Homer is describing cultural affiliations of his own time or remembered traditions of Mycenaean times.
- ↑ Biblegateway.com


text:
Orð: Petur Jacob Sigvardsen
Lag (5. mars 2007): Knút Olsen
Viðmerking: Yrktur í 1960-árunum og broyttur í 2007.
Eg, Jesupápi, takki tær,
at tú av náði hjálpti mær,
so signing tín mær fall í lut,
og faðir mín var himna Gud.
Tú byrjaði títt góða verk
í mær, so grundin gjørdist sterk;
hon vikast ei, men trygt man stá,
tá lívsins ódnir herja á.
Hon stendur stinn um summarstund,
um glopraregn vil mata grund.
Ei vikast hon, nei, tað er vist,
tí kletturin er Jesus Krist.
Gud, hjálp tí mær at liva svá,
at hús mítt stendur kletti á,
tá veit eg væl, tað stendur trygt,
tí tað á Jesus Krist er bygt.
Og lyftið, Gud, sum eg gav tær,
hjálp, at tað búnast má í mær
og bera frukt og búgvið fræ
mín lívsins síðsta heystardag.


text:
Rómversk-katólska kirkjan
Tann Rómversk-katólska kirkjan er størsti trúarbólkur í heiminum og tann langstørsta kristna kirkjan. Kátolska kirkjan er ein heimsumfatandi felagsskapur av kristnum, ið telur uml. 1 160 000 000 limir [1] í 2010. Bispurin í Róm (pávin), ið verður roknaður sum eftirfylgjari Pæturs, ápostul, er sjónliga tekinið um einleika kirkjunnar. Katolikkar trúgva, at høvur kirkjunnar, pávin, er umboðsmaður Guds á jørð. Í trúarmálum er hann hægsti myndugleiki. Ein útsøgn frá pávanum, tá ið hann úttalar seg ex cathedra (latín: "úr læristólinum") um trúgv og siðalæru, er lýtaleys. Pávin býr í Vatikanríkinum, sum er elalítið sjálvstøðugt ríki í Róm.
Katólska kirkjan er um allan heim og er høvuðstrúgvin í m.a. Fraklandi, Meksiko, Eysturtimor, Póllandi, Írlandi og mongum øðrum londum. Nógvir katolikkar ganga til messu sunnudag, og teir kunnu játta presti syndir sínar. Teir hava serliga stóra virðing fyri Mariu Moy, móður Jesu, og biðja bæði hana og onnur halgimenni um forbønhjá Gudi. Halgimenni eru kristin fólk, sum hava liðið í blóðvitnisdeyða, ella tey eru eftir sítt kristna lív tikin upp í Guds ríki.
Katólska kirkjan hevur 7 sakramenti: dópur, altargangur, ferming, bótarinnar sakramenti, salving teirra sjúku, hjúnalag og prestavígsla. Altargangsgudstænastan eitur messa. Kirkjan er býtt sundur í bispadømi undir leiðslu av einum bispi. Bisparnir hava lærumyndugleika. Uppgávan hjá kirkjuni er at boða boðskapin. Skrivliga keldan er Bíblian. Harumframt hevur kirkjan munnligar keldur, ið røkka aftur til frumkirkjuna. Trúarjáttanin, ið kirkjan nýtir, stavar frá konsiliinum í Nikæa og Konstantinopel.
Til tess at loysa átrokandi andaligar og sosialar uppgávur innan kirkjuna, ella í samfelagnum sum heild, loyvir kirkjan teimum trúgvandi at liva í felagsskapi við serligum reglum (til dømis lyfti um at liva ógift, í lýdni og í persónligum fátækradømi). Fransiskanasystrarnar eru eitt dømi um hetta. Gudstænastumálið er vanliga móðurmálið, men latín, sum fyrr varð brúkt, kann eisini nýtast. Katolikkar nýta rósukransin, eitt perluband, at hjálpa sær, tá ið teir biðja. Teir biðja eina bøn fyri hvørja perluna.
Fremst av halgimenninum er Maria moy.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
2. Pornhub.com


text:
Sankta Pátrikur
Sankta Pátrikur (írskt Naomh Pádraig, enskt Saint Patrick) - († uml. 386 - * (ætlandi) 17. mars 493 (møguliga 463), hesin dagur er nevndur Pátriksmessa eftir honum. Hann var breti, ið ungur varð rændur av írum, har hann var trælur í eini 6 ár, til honum eydnaðist at flýggja. Hann gjørdist prestur og biskupur, og seinni fór hann sum trúboðari aftur til Írlands, har hann átti týðandi lut í at kristna norðara og vestara partin av Írlandi. Hann virkaði í írlandi frá á 433. Í 7. øld var hann kanoniseraður (roknaður) sum verndarhalgimenni Ìrlands. Dagurin er írskur tjóðardagur og verður hátíðarhildin við stórum skrúðgongum. Í 2006 vóru umleið 1/2 mió fólk í skrúðgonguni í Dublin í Írlandi. Dagurin er halgidagur í Írlandi, og handlar, bankar o.a. hava vanliga stongt.
Slangur finnast ikki í Írlandi, og tað hevur fingið gitingar fram um at "Sankta Pátrikur rak slangurnar úr Írlandi", og tí er hann oftandi avmyndaður sum rekandi út slangur.


text:
Naksos
Naksos (Grikskt mál: NάEoς) er ein oyggj í Grikkalandi. Oyggin er tann størsta í oyggjabólkinum Kykladunum við 429 km2 í Egearahavinum. Har eru tvær kommunur á Naksos Naksos og Drymalia. Tann størsti býurin og høvuðstaðurin á oynni er Chora ella Naxos býur, við 6.533 íbúgvum (2001). Tær størru bygdirnar eru: Filoti, Apiranthos, Vivlos, Agios Arsenios, Koronos og Glinado. Naksos er ein vælumtókt ferðavinnu oyggj við lætt atkomuligum støðum við foraldarminnum. Har eru góðar strendur, tær flestu eru tætt við høvuðsbýin, nevnast kunnu Agia Anna, Agios Prokopios, Alikos, Kastraki, Mikri Vigla, Plaka og Agios Georgios. Naksos er tann mest fruktagóða oyggin av Kykladuoyggjunum. Har er nokk av vatnið, eisini tá tað er vatnmangul á grannaoyggjunum. Zeus Fjallið (1003 metrar) er tað hægsta í Kykladunum, tað sær út til at tað ger at tað regnar meira á Naksos enn á hinum oyggjunum. Hetta merkir, at landbúnaður er ein týdningamikil vinna á Naksos, avgrøðirnar eru ymisk sløg av frukt og grønmeti, og neytahald er eisini á oynni. Naksos er tann av Kykladuoyggjunum, sum klárar best at framleiða til egið brúk. Naksos er kent fyri síni eplir í restini av Grikkalandi.


text:
Mánadag, 21 juli, 1997
Hetta var ein mánadag í 1882.
“Handa myndin er ógvuliga støvugt.”
Jesse James loysti revolvarabeltið og støvaði av The Death of Stonewall Jackson. Bob Ford skeyt og drap hann.
Lívið vestanfyri. Denn plága. Kortini var revolvarabardagin ein andalig venjing – á hædd við svørsbardaga, fikting [og] tarvafikting. Revolvaramaðurin váðar lívið sítt. Tá ið hann hevur vunnið, kemur ein søt, rein kensla á hann, sum at verða føddur, er mær sagt – havi ikki verið har sjálvur.
Nú er onki eftir.
Kanska ein endiliga fer at halda uppat við at hyggja at tjaldinum, og kanna hvør – hvat – er handan tjaldið.
Tað verða dagar.
Soleiðis skrivaði William S. Burroughs í dagbók sína stutta tíð, áðrenn hann andaðist hin 2. august í 1997. Seinastu orðini skrivaði William S. Burroughs í dagbók sína hin 30. juli í 1997:
Kærleiki? Hvat er tað?
Mest natúrligi heilivágur fyri pínu, ið til er.
KÆRLEIKI.


text:
LÍVIÐ SUM KRISTIN
Gleð teg í vónini
Vón er sum eitt akker. (Heb 6:19) Hon hjálpir okkum, so vit ikki ganga burtur andaliga, tá ið stormar herja. (1Tim 1:18, 19) Slíkir stormar kunnu fevna um persónlig vónbrot, materiellan miss, varandi sjúku og at missa ein kæran – ja, alt sum kann hótta okkara trúfesti móti Gudi.
Hava vit trúgv og vón, eru vit før fyri veruliga at síggja lovaðu lønina fyri okkum. (2Kor 4:16-18; Heb 11:13, 26, 27) Uttan mun til um vit hava vón um lív í himli ella á jørð, mugu vit regluliga styrkja vónina við at grunda um lyftini í Guds orði. Tá verður tað lættari at varðveita gleðina, eisini í royndum. – 1Pæt 1:6, 7.
HYGG AT FILMINUM GLÆD JER I HÅBET, OG SVARA SÍÐANI HESUM SPURNINGUM:
Hví er Móses ein góð fyrimynd at taka eftir?
Hvør ábyrgd liggur á teimum, sum hava leiðsluna í familjuni?
Hvørji evni kundu tit tosað um, tá ið tit hava teokratiskt familjukvøld?
Hvussu kann vón hjálpa tær at klára royndir?
Hvat gleðir tú teg til?


text:
Orð: Friðrik Friðriksson
Lag (28. februar 2007): Knút Olsen
Týtt: Petur Jacob Sigvardsen
Viðmerking: Týddur í 1990-árunum.
Vit standa á kletti, sum skakast ei skal,
tí frelsarin kæri hann verjir oss væl,
hans orð eru lív várt og friðskjól í neyð,
hans ást er vár styrki í lívi og deyð.
Um himinin ferst, og vár fold fer í sor,
og hvørvur hvør stjørna, tó varir Guds orð,
og sløknar enn sólin, og heimur vár brann,
hans æviga lyfti ei broytast tó man.
Hann segði: ”Mín tænari verður mær hjá,
og tann, ið meg elskar, skal sæluna fá.
Eg livi, og tit skulu liva, og tann,
sum livir og trýr, aldri doyggja hann kann”.
Vit trúgva teim orðum og trygt líta á,
við titrandi hjørtum vit vænta at sjá
teg, Guds son, sum eina er vón vár í verð,
vit fylgja tær fegin á himmalsku ferð.


text:
Fylgisveinur
Ein fylgisveinur er ein manngjørdur himinknøttur sendur í ringrás um Jørðina, mánan ella aðra gongustjørnu til dømis at gera mátingar ella at senda sjónvarps- og útvarpsbákn. Fylgisveinar, ið ganga í rúmdini, taka myndir av jørðini, og hesar myndir hjálpa veðurfrøðingum í arbeiðinum at seta saman veðurforsøgn komandi dagarnar. Fylgisveinar eru í ringrás um Jørðina, ikki hundraðtals metrar, men hundraðtals kilometrar úti í rúmdini. Haðani hava fylgisveinar ótrúligt útsýni yvir Jørðina. Summir hava myndatól og taka myndir av høvum og londum og siga frá veðrinum og øðrum viðurskiftum á Jørðini, sum broytast alla tíðina. Aðrir fylgisveinar eru millumstøðir í telesamskiftinum ímillum lond. Allir hesir fylgisveinar eru sendar upp av Jørðini. Teir eru eins og ein máni, sum er í ringrás um gongustjørnu.


text:
Søga 14: Gud roynir trúgv Ábrahams
HVAT heldur tú Ábraham ger her? Hann hevur ein knív, og tað sær út sum hann ætlar at drepa sonin hjá sær. Hvussu fær hann seg at gera tað? Latið okkum nú fyrst hoyra hvussu Ábraham og Sára fingu ein son.
Minst til at Gud hevði lovað teimum ein son. Men tað sá ómøguligt út, tí Ábraham og Sára vóru jú gomul. Men Ábraham trúði at tað bar til hjá Gudi hóast alt. Hvat hendi so?
Eitt ár gekk eftir at Gud hevði givið lyftið. Og tá Ábraham var 100 ár og Sára 90 ár, fingu tey ein son sum tey nevndu Ísak. Gud hevði hildið sítt lyfti!
Men tá Ísakur var tilkomin, royndi Jehova trúnna hjá Ábrahami. Hann rópti: ’Ábraham!’ Og Ábraham svaraði: ’Her eri eg!’ So segði Gud: ’Tak einasta sonin hjá tær, Ísak, og far til eitt fjall eg skal vísa tær. Har skalt tú drepa sonin hjá tær og ofra hann sum offur.’
Tú kanst hugsa tær at Ábraham varð keddur, tí hann var so góður við sonin hjá sær. Og minst til at Jehova hevði lovað at børnini hjá Ábrahami skuldu búgva í Kána’anslandi. Men hvussu kundu tey tað, um Ísakur skuldi doyggja nú? Ábraham skilti einki, men hóast hann ikki skilti hvat Gud ætlaði, gjørdi hann kortini sum Gud segði.
Komin til fjallið bant hann Ísak og legði hann á eitt altar hann hevði bygt. So fekk hann sær fatur á knívinum. Men beint tá hann skuldi drepa Ísak, rópti Guds eingil: ’Ábraham, Ábraham!’ Og Ábraham svaraði: ’Her eri eg!’
’Tú mást ikki gera dreinginum nakað,’ segði Gud. ’Nú veit eg at tú trýrt á meg, tí tú spardi ikki son tín, hin einasta, men var til reiðar at ofra hann.’
Ja, Ábraham hevði eina sterka trúgv á Gud! Hann visti at fyri Jehova var einki ógjørligt, og at Jehova enntá kundi vekja Ísak upp frá deyðum. Men Gud vildi ikki at Ábraham skuldi drepa Ísak. Gud læt ein seyð koma fastan í nakrar runnar, so Ábraham kundi ofra hann í staðin fyri sonin hjá sær.
1 Mósebók 21:1-7; 22:1-18.
LÆR MEIRA
Ábraham — „Faðir alra teirra, sum trúgva“
Hvussu vísti Ábraham trúgv? Hvussu kundi tú hugsað tær at tikið eftir trúnni hjá Ábrahami?


text:
Nigeria
Nigeria, alment navn: Federal Republic of Nigeria[1] (Sambandstjóðveldið Nigeria) er stórt land í Vesturafrika. Í vestri hevur Nigeria mark við Benin, í norðri við Niger, í eystri við Kamerun og í suðri við Guinea-flógvan. Høvuðsstaðurin er Abuja, og landið hevur umleið 174 millionir íbúgvar og er tað fólkaríkasta í Afrika og sjeyndfólkaríkasta landi í heiminum. Nigeria hevur fyrr verið bretskt hjáland og gjørdist sjálvstøðug tjóð í 1960, men sjey ár seinni var borgarakríggj í landinum, ið vardi í tvey ár. Síðan tá hevur tað skift ímillum demokratiskt valdar stjórnir og hernaðarstýri. Í 2011 var forsetaval, ið var undir eftirliti og var rímuliga frítt og rættvíst.
Umframt almenna málið enskt duga nógvir nigerianar igbo, hausa og joruba. Í Nigeria búgva fleiri enn 500 fólkasløg og ættarbólkar. Nærum helmingurin av fólkunum eru kristin, 48,2 %, og hin helmingurin er muslimar, 50,4 %, tey flestu sunnimuslimar. Tey kristnu búgva í stóran mun í syðra partinum og í Miðnigeria, meðan muslimar búgva í stóran mun í norðara partinum og í útsynningspartinum av landinum. Umleið 1,4 % hoyra til aðrir átrúnaðir. Fleiri lutstatir har norðuri í landinum hava sett Sharia-lógina í gildi. Muslimski yvirgangsfelagsskapurin Boko Haram hevur framt yvirgangsatsóknir í Nigeria.
Í 2014 gjørdist búskapurin í Nigeria (BTÚ) tann størsti í Afrika, við einum virði á yvir $500 milliardir, og yvirhálaði harvið Suðurafrika ið at gerast heimsins 21. størsti búskapur. Oljuídnaðurin í landinum er við til at skapa búskaparliga vøksturin. Tvær føroyskar fyritøkur, Høvdavirkið í Leirvík, og Faroes Apama í Vági, útflyta turkaði fiskahøvd til Nigeria.
Væntaði livialdurin í Nigeria er bert 52 ár. Gott helmingurin av fólkinum hevur atgongd til reint drekkivatn og hóskaði heilsufrøðilig viðurskifti. Pinkubarnadeyðiligleikin er høgur, 97,1 pinkubørn fyri hvørji 1000 livandifødd doyggja. Støðan viðvíkjandi HIV/AIDS er ikki eins ring sum í fleiri øðrum afrikonskum londum, í 2003 vóru 5,6 % av teimum 20-29 ára gomlu HIV-smittað.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Politikkur
- 3 Landafrøði
- 4 Búskapur
- 5 Fólkið
- 6 Mentan
- 7 Keldur
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Søgan hjá Nigeria
Hendingarøð[rætta | rætta wikitekst]
- 1200 f.Kr.: Nokmentanin tekur seg upp í Nigeria.
- 1000 f.Kr.: Jamsrót verður velt til matna í Nigeria.
- 900 f.Kr.: Nokfolkið í Nigeria ger tarraskottamyndir.
- 600 f.Kr.: Nokfólkið í Nigeria er farið at hørra jarnmálm.
- 500 f.Kr.: Í Nigeria var nokfólkið farið at nýta jarn, eisini fingu leirbúnyttur og aðrir mentagripir nýtt snið og mynstur.
- Um 900: Kasar Hausa (Hausaland), fruktagóðar oyrar við Norðurnigeria, verður múgvandi og ríkar seg upp av vaksandi handilsskapi og ídnaði.
- 1050: Yorubamentanin í Ife blómar í Nigeria. Hon varir til 15. øld.
- 1300: Ifementanin í Nigeria fer viðgitnar lutir úr messingi.
- Um 1530: Portugisar fara at flyta trælir úr Nigeria til Amerika. Summir nigerianskir kongar og keypmenn seldu evropearum trælir.
- Um 1598: Fyrstu niðurlendsku handilsstaðirnir í Nigeria.
- 1720: Yorubaríkið Oyo hevur enn valdið vestan fyri Nigerá.
- 1750: Um 1750 flutti Nigeria helst 200 000 ella kanska fleiri byrsur inn um árið.
- 1800: Evropeiski Dysturin um Afrika byrjar.
- 1805: Mungo Park (1771-1806) rannsakar Nigerá. Hann doyði árið eftir, tá ið hann royndi at fylgja ánni oman at sjónum.
- 1. oktober 1960: Nigeria fær fullveldi.
- 1967-1970: Biafrakríggið.
- 1974: Nigeria verður størsta oljuland í Afrika.
Forna búsetingin[rætta | rætta wikitekst]
Í 1938 fann ein bóndi í bygdini Igbo-Ukwu í Suðurnigeria nakrar bronsubollar í moldini. Tá ið farið varð at grava út har seinni, funnu menn eitt gravkamar við lutum av jarni, kopari, bronsu og mongd av perlum. Bronsulutirnir vóru stoyttir soleiðis - Luturin, sum skuldi verða stoyptur, varð evnaður til úr voksi, fjaldur við leiri og heitaður. Voksið bráðnaði og rann út í gjøgnum eitt hol í leirinum, og brædd bronsa var síðan stoytt í leirformin, sum varð brotin uttan av, tá ið bronsan var stadnað.
Hesir lutir vísa eina hugtakandi mentan í Igbo-Ukwu um 950 e.Kr. Søgufrøðingar vita ikki nógv um hesa mentan, men halda, at fólkið hevði politiskt frælsi, javnrætt og sjálvt valdi ein mann at stýra. Í gravkamarinum var eitt ílatið lík, sum var jarðað sitandi á einum krakki. Hin deyði var tignarligur maður, tí at ein krúna varð eisini funnin. Søgufrøðingar halda, at hann hevur verið valdsharri við sama valdi sum ein eze nri, eitt heiti, ið hevur verið nýtt um oddamenn fólksins á hesum leiðum til fyrst í 20. øld.
Nokfólkið[rætta | rætta wikitekst]
Nokmentanin var á Josháslættanum í Norðurnigeria, einar 160 km norðan fyri ánna Benue. Um 600 f.Kr. fór hetta landbúnaðarfólkið at høgga málm og bræða hann til jarn í lagum ovnum, sum vóru grivnar niður í jørðina. Fólkið er uppkallað eftir bygdini Nok, har nógvar terrakottamyndir vóru funnar. Tey gjørdu øvaroddar, spjótsoddar og øksir og saksingarjørn at rudda og dyrka tropiska skógin við. Tey dugdu væl at gera steinamboð.
Gerandisdagur Nok-fólksins verður endurspeglaður í mongu terrakotamyndum teirra. Til dømis brúktu teir perlubond og høvdu træskaft í øksunum. Nokmentanin endar helst 200 e.Kr., en nógv av tí, sum eyðkendi hana, helst terrakottamyndlistin og aðrir mentalutir, sæst seinni aftur í afrikanskum mentanum, serstakliga í teirri meistarligu natúralistisku høggmyndini í Ife-mentanini. Nógvar terrakottamyndir eru funnar tætt við Jos, tí at teir hava høgt tin har. Mangar teirra høvdu undarligt tilevnað hársnið og eygu við holum í.
Fulanifólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fulanifólkið fór við fylgjum sínum um meginpartin av Nigeria. Mangir fulaniar settu seg niður í Hausalondum í Norðurnigeria. Summir fluttu til býirnar og tóku við muslimskari trúgv. Usuman dan Fodio, islamskur prestur av fulanifólkinum í Hausaríkinum Gobir fanst um 1788 harðliga at kongi, tí hann stýrdi ikki eftir strongu muslimsku lógunum. Hann fekk mong viðhaldsfólk, og í 1790-árunum vóru Usuman og viðhaldsmenn hans álvarslig hóttan ímóti Gobiríkinum.
Í 1804 rýmdi Usuman úr Gobir og eggjaði fólki til heilagt kríggj (jihad) ímóti øllum Hausakongum. Í 1812 vóru flestu Hausaríkini limað inn í nýtt stórveldi, sett saman av fulaniríkjum. Usuman fekk sær tignarheitið kaliffur, og tá ið hann doyði, gekk tað í arv til son hansara, Muhammed Bello, sum stýrdi úr nýbygda býnum Sokota. Fulaniar vóru einasta flakkfólkið í Vesturafrika og vóru javnan á ferð við fylgjum sínum. Teir fóru eystureftir úr Senegal til Norðurnigeria.
Yvirgangsfelagsskapurin Boko Haram[rætta | rætta wikitekst]
Boko Haram er ein lutfalsliga nýggjur islamistiskur felagsskapur, sum fyrr hevur skipað fyri álopum á kristnar kirkjur, løgreglustøðir og fongsul. Umleið 367 menniskju eru deyð í 22 álopum frá Boko Haram tær fyrstu seks vikurnar í 2014.[2][3][4] Tann 15. februar lupu m.a. fólk frá Boko Haram á átta bygdir í landslutunum Borno og Adamawa í Norðurnigeria. Tey vóru vápnað við byrsum, knívum og eldi, og tey drupu minst 200 fólk og brendu bæði bústaðir og handlar.[5] Í bygdini Izghe í Borno, har tey flestu eru kristin, doyðu 121 fólk. Tveir dagar frammanundan doyðu 10 hermenn eftir samanbrestir við Boko Haram, men høvdu síðan tikið seg aftur. Tann 14. apríl í 2014 burturflutti Boko Haram meiri enn 270 gentur úr einum ungdómsskúla í bygdini Chibok og flutti tær til eitt øki nærhendis markinum við Kamerun.[6] 57 av gentunum eru slopnar leysar, men 219 eru framvegis ikki komnar afturíaftur. Summar keldur vilja vera við, at umleið 30 bygdarfólk doyðu, tá Boko Haram leyp á bygdina. Leiðarin fyri Boko Haram, Abubakar Shekau, sigur, at tað kemur ikki upp á tal at lata genturnar fara, tí tær hava konverterað til islam, eru giftar monnum og eru nú í hjúnarlagsliga heimi sínum. "Málið um genturnar eru farið, tí eg havi fyri langari tíð gift tær burtur. Í hesum krígnum kanst tú ikki broyta fortíðina", sigur leiðarin, Abubakar Shekau við AP-tíðindastovuna.[7][8][9]
Frá 3. til 7. januar 2015 hevur Boko Haram framt hópdráp í býnum Baga í lutstatinum Borno í landnyrðingshorninum á Nigeria. Tað byrjaði við at teir lupu á eina hernaðarliga støð í býnum. Tað er óvist hvussu nógv fólk eru dripin, summi ið eru flýdd siga, at talan er um umleið 2000 fólk, ið antin eru dripin ella horvin, onnur siga at talan er um í minsta lagi 100 dripin. Sambært tí lokala leiðaranum, Baba Abba Hassan, vóru í minsta lagi 100 fólk dripin í tí fyrsta álopinum, ið fór fram 3. januar 2015. Hann segði eisini, at fleiri kvinnur og børn vóru millum tey deyðu.[10][11][12] Hildið verður, at 35.000 fólk eru flýdd úr Baga, fleiri teirra eru flýdd til grannalondini Cameroon og Chad.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Bretska Samveldið[rætta | rætta wikitekst]
Í 1995 handtók hernaðarstýrið í Nigeria navnframa rithøvdundin og andstøðingin Ken Saro-Wiwa og átta aðrar umhvørvisstríðsmenn og dømdi teir til deyða. Saro-Wiwa hevði staðið á odda fyri einum átaki ímóti miklu dálkingini á oyrunum í ánni Nigeria, har mong oljufeløg pumpa upp olju. Hóast altjóða mótmæli og áheitanir um at eira teimum deyðadømdu, vóru allir níggju avrættaðir. Sum mótmæli ímóti hesari beistagerð varð Nigeria tveitt út úr Commonwealth of Nations. Sterkastu Commonwealth-londini gjørdu av í 1997 ikki at seta fleiri atgerðir í verk ímóti Nigeria.
Forsetavalið í 2011[rætta | rætta wikitekst]
Tað hevur verið ófriðarligt har norðuri í Nigeria síðani forsetavalið í 2011, har verandi forsetin, Goodluck Jonathan, varð afturvaldur við 57 % av atkvøðunum. Reyði Krossur sigur, at fólk hava sett eld á moskur, kirkjur og sethús. Felagsskapurin sigur eisini, at fleiri fólk hava latið lív, og at minst 2000 fólk eru flýdd frá húsi og heimi. Eygleiðarar hava sagt, at valið var tað best skipaða í Nigeria í fleiri áratíggju, men viðhaldsfólk hjá andstøðuni leggja stjórnarflokkin undir valsvik.
Eygleiðararnir vísa á, at valúrslitið vísir, hvussu Nigeria er býtt sundur í tveir partar. Goodluck, sum er kristin, vann har suðuri í landinum, meðan hitt valevnið, Butheri, vann í teimum muslimsku økjunum har norðuri, har ein stórur partur av fólkinum eru muslimar.
Sharia[rætta | rætta wikitekst]
Sharia-lógin varð sett í gildi í Nigeria í 2001, men tað er ymiskt, hvussu væl hon verður hildin. Norðurnigeria er fyri tað mesta muslimskt, men har suðuri í landinum eru nógv kristin. Tað er tað serliga løgregluliðið Hisbah, sum hevur til uppgávu at syrgja fyri, at lógirnar verða hildnar. Hetta moralpolitiið er mannað við 9000 fólkum, sum arbeiða saman við vanligu løgregluni. Tað sigst, at umframt at handtaka fólk, sum hava brúkt rúsdrekka, hevur Hisbah eisini verið eftir skøkjum og samkyndum. Tað hevur leingi verið stórur spenningur millum kristin og muslimar í Norðurnigeria, og felagsskapurin Boko Haram, sum vil hava sharia-lóggávu í Nigeria, hevur skipað fyri fleiri blóðugum álopum, sum tey kristnu so hava hevnt.
Ófriður[rætta | rætta wikitekst]
Í minsta lagi 800 fólk hava latið lív í samanbrestum millum etniskar og átrúnaðarligar bólkar í 2010 [13]. Corinne Dufka, sum er talskvinna hjá Human Rights Watch, sigur við tíðindastovurnar, at tey fullkomiliga meiningsleysu drápini kunnu breiða seg. Higartil hava teir flestu samanbrestirnir verið í statinum Plateau, sum er miðskeiðis í landinum. Sambært felagsskapinum hava partarnir verið eirindaleysir, og tað finnast dømi um, at fólk eru brend livandi í 2011 [14].
Sambært talskvinnuni hjá Human Rights Watch hava hvørki teir lokalu ella landsmyndugleikarnir víst tann neyðuga viljan til at steðga harðskapinum. Í 2009 vóru eisini blóðugir samanbrestir millum etniskar og átrúnaðarligar bólkar í Nigera, og tá doyðu umleið 1500 fólk.
Hungursneyð[rætta | rætta wikitekst]
Eingin veit, hvussu mong børn eru deyð í hungursneyð í Nigeria. Sjónvarpssíggjarar um allan heim hava sæð líðingar teirra.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Nigeria liggur í Vesturafrika við Guinea flógvan og fevnir um eitt øki á 923768 km2,[15] ið ger landið til tað 32. størsta í heiminum (næst eftir Tansania). Støddin kann samanberast við støddina á Venezuela, og er umleið tvær ferðir so stórt sum amerikanski lutstaturin Kalifornia. Nigeria hevur mark á 4047 km við Benin (773 km), Niger (1497 km), Kjad (87 km), Kamerun (1690 km), og hevur eina strandalinju á í minsta lagi 853 km.[16] Nigeria liggur millum breiddargradir 4° og 14°N, og longdargradir 2° og 15°E.
Hægsta staðið í Nigeria er Chappal Waddi, ið er 2419 m høgt. Høvuðsáirnar eru Niger og Benue, ið renna saman og renna út í Niger áarósan, ið er ein av heimsins størstu áarósum, og fevnir um ein stóran part av miðafrikanska mangrovuvøkstri.
Býurin Lagos er á eini oyggj beint úti fyri strondina í útsynningspartinum í Nigeria. Fyrstu fólk, ið búsettu seg í oynni, vóru yorubar, ið komu higar í 15. øld. Býurin vaks skjótt og gjørdist stórur handilsstaður, tá ið evropearar komu til Afrika. Tá ið Nigeria loysti í 1960, gjørdist Lagos høvuðsstaður í landinum, í 1992 gjørdist Abuja, inni í landinum, høvuðsstaður [17]. Men enn er Lagos størsti býur.
Strondin við Guineaflógvan er útgrunn og tann beri sandur. Har er tí ómøguligt at koma at við skipi, og tá ið havnirnar eru fáar, mugu skipini varpa upp uttan fyri lónna ofta fleiri kilometrar frá landi. Fólk og førningur verður so ført á land við báti. Sandurin liggur inn ímóti brekkunum. Í sandinum vaksa bara einstakir pálmar. Men í brekkunum, sum ganga niðan ímóti háslættunum, vaksa baobabtrø og pálmar. Har er nóg mikið av avfalli, sum vindurin ber uttan av havinum. Uppi á háslættunum regnar dúgliga alt árið, har eru stórar víddar avvaksnar við kakaotrøum. Tað er vatnflóð í Nigeria á hvørjum ári orsakað av teirri árligu regntíðini.
Fyrisitingarligt býti[rætta | rætta wikitekst]
Lutstatir í Nigeria[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið evropeararnir komu hagar fyri einum 500 árum síðan, fóru teir at handla við høvdingarnar og keyptu frá teimum vørur, sum vóru sjáldsamar í Evropa, mest fílabein, gull og kryddarí, men seinni kom trælahandilin við USA at vera tann berandi.
Nigeráin er 4000 km long, hon er góð at sigla á og kann, um hon verður byrgd, veita landinum nógva elmegi at virka teir nógvu málmar, sum í jørðini eru, og at edla tær nógvu fruktir, sum í jørðini vaksa. Nigeria kundi verið ríkt, tí at har eru nógv gass, olja og steinsløg, og har er nógv góð landbúnaðarjørð. Knappliga 155 milliónir fólk búgva í Nigeria, meiri enn í nøkrum øðrum landi í Afrika, sum heild er fólkið betur útbúgvið enn nógvastaðni í heimspartinum.
Men Nigeria er spjatt í nógvar ættbólkar við nógvum tungumálum, so tað er stríggið at halda ríkinum saman í einum. Men eitt hernaðarkvett fyri og annað eftir og stríð ímillum fólkasløgini birtu í borgarakríggj í 1967. Nú stríðist Nigeria við at gjalda aftur ovurstóru uttanlandsskuld sína og at menna og nútímansgera ídnaðin og landbúnaðin. Arbeiðsloysi er ein av størstu trupulleikunum í Nigeria í dag; arbeiðsloysið í 2011 var 23,9 % [18]. Arbeiðsloysi er methøgt í oljulandinum Nigeria; meir enn 38 prosent av øllum undir 25 ár hava onki arbeiði í 2014 [19][20].
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Olja er týdningarmesta stakvøra, handlað verður við nú á døgum. Oljuvinnan í Nigeria tók seg upp í 1956, og 20 ár var oljan høvuðsstuðulin undir øllum búskapinum í landinum. Oljan í Nigeria er rein og góð, og tí er hon væl egnað at gera til brennievni í flogførum. Men tað er ógvuliga svikaligt, at búskapurin í einum landi hevur bara ein rávøra at líta á. Tá ið oljuprísurin fall í 1980-árunum kom Nigeria í svára búskaparkreppu. Nú verður roynt at menna annan ídnað, so at landið hevur fleiri stuðlar at standa á búskaparliga.
Fiskiskapur[rætta | rætta wikitekst]
Nigeráin rennur gjøgnum Niger og Mali, men ósin er í Nigeria. Fleiri enn 100 000 tons í fiski verða á hvørjum ári veidd har uppi millum oyrarnar í Nigeránni. Oyrarnar eru eitt tað mætasta náttúrulendið í Vesturafrika.
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Í 1990-árunum vóru lagdar inn stórar gróðrarlundir nógvastaðni í Nigeria, har ymisk grøði, mest ætlað til útflutnings, verður dyrkað. Her verður arbeitt við maskinum og dyrkað verða til dømis kaffi, kakao, bummull, sukur og oljupálmar. Kakaotræið hevur uppruna sín í Brasil, men trívist væl við Guineaflógvan. Nigeria er tað land í heiminum, sum ger mestu pálmaoljuna. Pálmaoljan verður nýtt til matolju, sápu, margarin, kertiljós og máling. Oljupálmarnir vaksa villir í regnskógunum, fruktirnareru oljukeldar, og oljan verður eins og jørðnøtaoljan gjørd til bæði margarin og sápu. Umframt hetta hava menn stórar garðar við teplantum, gummi- og kaffitrøum.
Kornsløgini rís og hirsa verða dyrkað víða um í Nigeria. Hirsa er vanlig grøði í turra lendinum fyri norðan, men rís veksur best, har avfallið er nógv, soleiðis er eisini við rótplantum sum til dømis maniok og jamsrót. Jamsrót og maniok verða kókað og etin til dømis aftur við høsnarungum, fiski ella geitakjøti. Gróðurin hevur lagað seg eftir, hvussu nógv avfallið er. Suðuri við strondina regnar illa, men fyri norðan regnar lítið, og har er javnan ringur turkur. Sumstaðni er regntíð einar 4-5 mánaðir. Tað, ið eftir er av árinum, kemur ikki dopi av luftini.
Flestir bøndur í Nigeria eiga smáar ognargarðar. Teir velta jørðina við træplógvi, hakkara og øðrum einføldum amboðum. Til egna nýtslu verða velt maniok, rís, jamsrót og mais. Kakao, pálmaolja, gummi og jarðnøtir verða dyrkað til útflutnings. Hóast myndugleikarnir í Nigeria hava lagt stóran dent á landbúnaðin í lundunum, verður enn mesta grøðin, ið verður flutt út, dyrkað á smáu ognargørðunum.
Flestir nigerianar liva alt lív sítt í heimbygdini, hóast teir fara í býin at arbeiða og læra eitt skifti í lívinum. Fólkið á bygd livir mest av jørðini, men har eru eisini smiðir, snikkarar og fólk, ið duga á at skyna heimaráðum. Bygdarfólkini eru mest sum sjálvbjargin - tey dyrka næstan alt, tey eta, byggja sjálv hús síni, veva og virka klæði og gera leiríløt at matgera í. Tað, tey ikki gera sjálv, verður keypt fyri peningin, tey fáa fyri tær vørur, sum tey selja á bygdarmarknaðinum.
Handilsviðurskifti við útheimin[rætta | rætta wikitekst]
Nú eru 98 % av útflutninginum olja og gass [21].
Føroyar[rætta | rætta wikitekst]
Faroe Marine Product (FMP), sum var ársins virki í 2005, turkar høvd og ryggir av ymsum fiskasløgum og størsti parturin av framleiðsluni verður seldur til Nigeria. Nigerianski marknaðurin er ein bíligur marknaður og tí er sera umráðandi fyri FMP at halda orku-, lønar- og rávørukostnaðinum niðri. Einasti marknaður er Nigeria, og her eru turkað toskarhøvd reint luksus. Eitt toskarhøvd kostar tað sama sum fýra tímalønir.
Faroes Apama í Vági er eitt virki ið arbeiðir við turking av fiskahøvdum og ryggjum, ið verða seld til matna í Nigeria.[22]
Svartkjafturin verður skráskorin umborð og síðan seldur til FMP, vanliga kallað Høvdavirkið, í Leirvík. Har verður hann turkaður og síðan seldur til Nigeria. Høvdini verða skorin sundur og verða so kókað. Hetta er eisini ein sunn føði, tí 70 % eru protein. At bert eitt land er marknaður merkir, at tað er avmarkað, hvussu nógv framleiðslan kann økjast í einum, uttan at hetta gongur útyvir prísin. Men hinvegin er Nigeria fólkaríkasta land í Afrika, og oljuríkidømið har merkir, at tað eru í hvussu er nakað nógv, sum hava ráð til at keypa.
Men so gjørdist borgarakríggj í Nigeria, hvør minnist ikki biafrakríggið. Nigeria var høvuðsmarknaðurin, og hesin útflutningurin fall iður í lítið og einki. Seinastu árini er hann tó øktur eitt lítið sindur og tað er hann vist í Noregi eisini.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Mong ung fólk fara til stórbýirnar at læra ella arbeiða og senda foreldrum og systkjum pening, tá ið landbúnaðurin gevur ov lítið av sær. Peningurin verður ofta nýttur at keypa mat ella skúlabøkur fyri til eitt barn, sum gongur í skúla. Tá ið tey ungu eru liðug at læra, ella tey hava lagt nóg mikið av peningi til síðis, fara tey heim aftur í heimbygdina.
Tað eru nógv sera fátøk fólk í Nigeria.
Fólkasløg[rætta | rætta wikitekst]
Í Nigeria eru fleiri enn 500 ymiskir ættarbólkar. Fjølmentastu fólkasløgini eru hausafulani fyri norðan, yoruba fyri vestan og ibo fyri eystan. Stóra fátækradømið og stríð ímillum fólkasløgini hava verið atvold til drúgvan politiskan ófrið í Nigeria.
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Í Nigeria eru mangir átrúnaðir. Nigeria kann sigast at vera býtt sundur í ein sunnara og ein norðara part, tá ið talan er um t.d. landslag og veðurlag, sama kann verða sagt um tað átrúnaðarliga. Fyri norðan eru flestu fólk muslimar, fyri sunnan eru mong fólk kristin. Í øllum Nigeria eru eisini gamlir afrikanskir átrúnaðir.
Í norðara parti í landinum eru flestu fólk muslimar, tað vóru arábiskir keypmenn úr Norðurafrika, ið bóru trúnna hagar við sær í 11. øld. Átrúnaðarligar høgtíðir eru vanligar, til dømis sallahskrúðgongan, ið siður er at ganga, tá ið muslimski føstumánaðurin, ramadan, er úti.
Fimm hundrað ár seinni høvdu keypmenn úr Evropa kristindómin við sær, tá ið teir komu til Suðurnigeria. Fyrsti trúboðarin kom til Nigeria í 1913 og í 1916 varð fyrsta kirkjan vígd. Tað var tann lítla St. Johns kirkjan í Numan. Síðani tá hevur Mission Afrika sent nógvar trúboðarar út. Ein teirra er Kaja Nemuel, fødd Lamhauge, sum er ættað úr Rituvík. Lutherska kirkjan í Nigeria er í stórum vøkstri. Afrikanskir átrúnaðir eru eisini vanligir í Nigeria.
Bretska deildin av Aid to the Church in Need, hevur kannað 33 lond, har átrúnaðarlig forfylging er skrásett. Lond sum Nigeria, Irak og Pakistan eru millum tey ringastu [23].
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Tveir heimar møtast ofta í nigerianskari list og í gerandisdegi afrikanaranna, gamli siðbundni heimurin og nýggi. Arbeiðið, hugskot og dreymar, sum nýggja tíðin hevur við sær, gerast alt vanligari, men fornir siðir og gamal lívsháttur hevur enn djúpar røtur í fólkinum. So er eisini, tá um átrúnað er at røða, hóast kristindómur og islam vinna skjótt fram í Nigeria.
Yourubafólkið í Útsynningsnigeria dugir væl at lita klæði, ið tey prýða við fjølbroyttum mynstrum. Tey nýta litevni úr náttúruni. Klæðini verða vanliga litað í stórum leirkørum. Hausafólkið í Kano í Norðurnigeria hevur grivið og stoypt stórar litingarbrunnar niður í jørðina at lita í.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur er tjóðarítróttin í Nigeria, og landið hevur sína egnu Premier League í fótbólti. Nigerianska fótbóltslandsliðið, kent sum Super Eagles, er komið víðari til endaumfarið í HM fimm ferðir: 1994, 1998, 2002, 2010 og 2014.[24] Teir hava vunnið Afrikanska meistaraskapin í fótbólti tríggjar ferðir, 1980, 1994 og 2013.[24]
Aðrar ítróttargreinir í eru væl dámdar í Nigeria eru eitt nú kurvabóltur, cricket, frælsur ítróttur og boksing.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.nigeria.gov.ng/
- ↑ http://www.theguardian.com/world/2014/jul/19/boko-haram-kill-100-people-take-control-nigerian-town
- ↑ http://www.cfr.org/nigeria/nigeria-security-tracker/p29483
- ↑ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1581959/Boko-Haram
- ↑ http://www.bbc.com/news/world-africa-26220300
- ↑ http://www.foxnews.com/world/2014/04/22/234-girls-kidnapped-from-nigeria-school-parents-say/
- ↑ nbcnews.com
- ↑ http://www.foxnews.com/world/2014/11/01/boko-haram-denies-truce-kidnapped-girls-married/
- ↑ http://www.cnn.com/2014/11/01/world/africa/nigeria-boko-haram-denies-deal/
- ↑ "Boko Haram crisis: Nigeria's Baga town hit by new assault". BBC World News. 8 January 2015. http://www.bbc.com/news/world-africa-30728158. Heintað 8 January 2015.
- ↑ Smith, Alexander (8 January 2015). "Boko Haram Torches Nigerian Town of Baga; 2,000 Missing: Senator". NBC News. http://www.nbcnews.com/storyline/missing-nigeria-schoolgirls/boko-haram-torches-nigerian-town-baga-2-000-missing-senator-n282291. Heintað 8 January 2015.
- ↑ "Boko Haram kills dozens in fresh raids in Nigerian town". Thomson Reuters. 8 January 2015. http://uk.reuters.com/article/2015/01/08/uk-nigeria-violence-toll-idUKKBN0KH1QD20150108. Heintað 8 January 2015.
- ↑ http://dailytimes.com.ng/article/%E2%80%98800-people-killed-post-election-violence%E2%80%99
- ↑ http://www.trust.org/alertnet/news/three-burned-alive-in-attack-in-central-nigeria/
- ↑ "Rank Order – Area". The World Factbook. Central Intelligence Agency. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html. Heintað 29 May 2011.
- ↑ "Africa :: Nigeria". The World Factbook. Central Intelligence Agency. 17 May 2011. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html. Heintað 29 May 2011. *Note that coastlines, and borders based on rivers or natural features, are fractals, the length of which is imprecise and depends on the measurement convention adopted.
- ↑ http://www.ngex.com/nigeria/places/states/abuja.htm
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html
- ↑ http://www.bellinghamherald.com/2014/03/16/3533260/16-killed-in-stampedes-for-jobs.html
- ↑ http://news.yahoo.com/seven-dead-job-seekers-stampede-nigerian-stadium-133425199.html
- ↑ http://www.nigerianembassy.ru/Nigeria/economy.htm
- ↑ us.fo - Tann 12. januar 2009 fekk sp/f Faroes Apama í Vági umhvørvisgóðkenning. Virksemið er turking av fiskahøvdum og ryggjum, ið verða seld til matna í Nigeria.
- ↑ http://www.washingtontimes.com/news/2010/apr/29/nigeria-among-worst-violators-of-freedom/
- ↑ 24.0 24.1 "National Teams: Super Eagles". http://www.nigeriaff.com/Supereagles.php.


text:
Bye Bye Bluebird
Bye Bye Bluebird er ein føroyskur filmur eftir Katrini Ottarsdóttur úr 1999. Høvuðsleikarar í filminum eru Sigri M. Gaïni, Hildigunn Eyðfinnsdóttir og Johan Dalsgaard. Filmurin er framleiddur í Føroyum.
Filmurin er ein "roadmovie", ið fylgir tær báðar Rannvá og Barbara, tá tær venda heim til Føroyar, eftir at hava búð uttanlands í fleiri ár. Bye Bye Bluebird vann fimm heiðurslønir, m.a. Prize of the Ecumenical Jury – Special Mention á Mannheim - Heidelberg International Filmfestival og Audience Award á Rotterdam International Film Festival.
Einasti útbúni føroyski filmsleikstjórin tá – Katrin Ottarsdóttir var klár við Bye Bye Bluebird í 1999. Bye Bye Bluebird er seinasti heili spælifilmur, ið er framleiddur í Føroyum.
Innihaldsyvirlit
Søgugongd[rætta | rætta wikitekst]
Tær báðar ungu vinkonurnar, Rannvá (Hildigunn Eyðfinsdóttir) og Barba (Sigri Mitra Gaïni), venda aftur til Føroya eftir fleiri ár í útlondum.
Leikarar[rætta | rætta wikitekst]
- Hildigunn Eyðfinsdóttir: Rannvá
- Sigri Mitra Gaïni: Barba
- Johan Dalsgaard: Rúni
- Elin K. Mouritsen
- Peter Hesse Overgaard
- Nora Bærentsen
- Egi Dam
- Lovisa Køtlum Petersen
- Adelborg Linklett
- Sverri Egholm
- Birita Mohr
- Sjúrður Sólstein
- Høgni Johansen
- Kári Øster
- Anna Kristin Bæk
- Kári Sólstein
- Gunnvá Zachariasen
- Jóanes Nielsen
- Búi Dam
- Rói H. Christensen
- Mikael Blak
- Halgir W. Arge
- Dánjal D. á Neystabø
- Iben Snebang
- Marner Gudmundsen
- Kirstin Hentze
- Marjun Jóanesardóttir
- Juleif Jacobsen
- Jóanes Andreasen
- Elisabeth Pike
- Jacobina Heinesen
- Kristian Linklett
- Teodor Joensen
- Flóvin Jacobsen
- Jógvan E. Ósá
- Kári Petersen
- Noomi Juul
- Fía Norðberg
- Katrin i Gongini
- Margreta Næss
Virðirslønir[rætta | rætta wikitekst]
- Áskoðaravirðislønina, Nordisk Filmfestival, Rouen, Frakland 2000.
- Virðislønina hjá ungdómsdómsnevndini, Nordisk Filmfestival, Rouen, Frakland 2000.
- VPRO Tiger Award, Interntaional Film Festival, Rotterdam, Holland 2000.
- NDR Förderpreis, Nordische Filmtage, Lübeck, Týskland 1999.
- Heiðrandi umrøðu, International Film Festival, Mannheim-Heidelberg, Týskland 1999.


text:
Vetrar-OL 2014
Olympisku vetrarleikirnir 2014 (Vetrar-OL 2014), teir 22. (XXII) olympisku vetrarleikirnir, vórðu leiktir í døgunum 7. – 23. februar 2014 í Sotsji í Russlandi. (Nakrar kappingar byrjaðu tó longu 6. februar.) Hetta var fyrstu ferð, at Russland var vertur fyri olympisku vetrarleikunum. Klokkan 16 hih 7. februar vórðu Olympisku vetrarleikirnir 2014 settir á Fisht leikvøllinum í Sotij. Tað tók eini 10 ár at fyrireika vetrar-OL 2014 og Olympisku leikirnir Sotji vóru teir dýrastu nakrantíð. Kostnaðurin fyri leikirnar liggur um 280 milliardir krónur. Pengarnir vórðu millum annað brúktir til at gera nýggjar leikvallir og skíøki. Eitt annað, sum merkti leikirnar var, at Russlandi stóð fyri skotum á nógvum økjum fram undir OL. Alheims samfelagið legði ábreiðslu á landið, tí at Russland ikki viðurkenti altjóða mannarættindi. OL verður vanliga sett í samband við kynsligt -, trúðar-, nationalt- og etniskt frælsi, men russiskar lógir vóru beinleiðis í stríð við bæði altjóða menniskjarættindi og virði OL.
Innihaldsyvirlit
Leikirnir[rætta | rætta wikitekst]
Ítróttargreinar[rætta | rætta wikitekst]
12 nýggjar kappingar eru góðkendar av IOK og harvið verður tað kappast í 98 heiðursmerkjakappingum innan 15 ítróttargreinar í Sotsji.
Tølini í klombrum vísa talið av heiðursmerkjakappingum innanfyri hvørja grein


text:
1973
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- Brúgvin um Streymin verður tikin í nýtslu og gevur vegasamband millum Eysturoy og Streymoy.
- Sjáldsama sniðið á operahúsinum í Sydney vekur altjóða undran og umrøða.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 8. juni - Føroyar-Ísland 0-4 (0-1) í Klaksvík
- 13. juni - Hetland-Føroyar 5-1 (4-1) í Seafield
- 18. juni - Orknoyggjar-Føroyar 2-1 (1-1) í Kirkwall
- 15. august - AB stovnað
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 18. januar - Petur Pólson Jensen, føroyskur tónleikari
- 11. februar - Varg Vikernes, norskur tónleikari
- 21. februar - Heri Joensen, føroyskur tónleikari (Týr)
- 26. februar - Ole Gunnar Solskjær, norskur fótbóltsleikari
- 19. oktober - Linda Andrews, føroysk songkvinna
- 26. oktober - Seth MacFarlane, amerikanskur skemtari og sjónleikari
- 23. desember - Jón Tyril, føroyskur tónleikari


text:
Sum haldari fært tú Vencil sendandi til dyrnar fyri bert 160 krónur + post- og avgreiðslugjald. Til samanberingar kostar Vencil í bókahandlum kring landið 220 krónur. Tekna teg her á heimasíðuni alt fyri eitt! Send okkum eitt teldubræv á
við upplýsingum um navn og eftirnavn, adressu, telefonnr., teldupostadressu, og skriva eisini, frá hvørjum nummari, haldið verður teknað.
Uppkrav verður sent haldarum við ritinum, men tað ber eisini til at flyta peningin á okkara konto í Eik 9181-1203713. Minst til at viðmerkja, hvør tú ert, og at gjaldið er fyri Vencil.


text:
Rúsir
Rúsir (eintal rúsi) vóru norrønur ættbólkur ið búði eystanfyri í Eystrasalti. Hesir vóru helst eftirkomarar hjá svium, men hetta er óvist. Í hvussu so er høvdu rúsir tætt samband við sviðar og norðbúgvar annars. Orðið rúsir verður brúkt um teir norðbúgvar, ið ferðaðust eystureftir í norrønu útflytingini.
Sjónarváttarfrágreiðing[rætta | rætta wikitekst]
Fyrsta sjónarváttarfrágreiðingin um lívið hjá norðbúgvum, er frá muslimska sendiharranum Ahmad ibn-Fadlan (arábiskt: أحمد ابن فضلان), sum í 922 kom í samband við rúsir við ánna Volgu. Eftir frásøguni metir hann teir sum norðbúgvar.
Skaldsøgan Eaters of the Dead eftir Michael Crichton byggir á frásøgu Ahmadar ibns-Fadlans, sum eisini er gjørd til film við navninum The Thirteenth Warrior.
Kievrúsaríkið[rætta | rætta wikitekst]
Sambært Russisku fyrstu krýniku gjørdu finnar og slavar uppreistur ímóti sviðum. Eftir uppreisturin var ófriður í slaviskum londum. Teir heittu so á Rurik (føroyskt: Rørekur) um at koma at fáa skil aftur á landið. Hann kom og gjørdi sum umbiðið og stovnaði harvið Kievrúsaríkið, sum var fyrsta slaviska ríkið. Í 13. øld flutti Røreksættin til Moskvu, sum tá bleiv høvuðssaður í einum russiskum ríki. Rúsir løgdu við hesum navn til Russland.
Støddin á søguliga Kievrúsaríkinum svarar í stødd rættiliga væl til núverandi Ukrainu.
Summir slavskir sgøufrøðingar eru tó ikki samdir við hesari frágreiðingini uppá fyrsta slaviska ríkið. Teir setar spurnartekin við trúvirðið í Russisku fyrstu krýniku. Teir halda í hvussu so er ikki, at tað er trúligt, at norðbúgvar skulu hava stovnsett fyrsta slaviska ríkið.


text:
Nero
Nero keisari, ið ráddi í Róm frá ár 54 til 68, hevði sera ringt orð á sær. Honum dámdi væl at hyggja at sjónleiki. Og serliga væl dámdi honum at síggja ógvusligar hendingar. Hann læt nógv kristin handtaka, og tey vóru sera illa viðfarin. Fleiri teirra vóru tveitt fyri villini djór og skrædd sundur, meðan onnur vóru brend á báli. Í árinum 64 e.Kr. byrjaði Nero eitt stórt átak at beina fyri teimum kristnu. Ein stórur eldsbruni kyknaði í býnum, og tað eydnaðist keisaranum at fáa fólk at trúgva, at tað vóru tey kristnu, ið høvdu sett eld á. Men hildið verður, at tað var Nero sjálvur, ið hevði birt eldin, tí hann vildi hava meira pláss til nýggjar og stásligar bygningar.


text:
Orð og lag: O.A. Lambert og Johnnie Hope
Týtt: Øssur Berghamar
1. Á Golgata, har Jesus leið deyðan fyri meg,
hann gav sítt lív so heilagt, og friðin eigi eg.
Nú syngi eg um hann, sum drakk ta beisku skál,
so eg fekk Kristi kærleik í mína sál.
Niðurlag: Eg havi Kristi kærleik í míni sál,
:,: í míni sál, :,:
og hann er øll mín gleði, mítt lív, mítt mál,
tí hann livir jú í míni sál.
2. Og um teg syndin freistar, og veikur tú tá ert
tá minst, hans eyga vakir, hann veit um tað, tú gert.
Á, bið hann tá um kraft, er gøtan myrk og hál,
so kennir tú hans kærleik í tíni sál.


text:
Til haldið í dag, vónaði eg, at Sissal Kampmann, henda nýggja og egna røddin í føroyska bókmentaheiminum fór at fáa M. A. Jacobsen fyri fagrar bókmentir 2011, men so varð ikki. Ongin fekk henda heiðurin í 2011. Vónandi verða pengarnir, sum ikki vórðu handaðar í dag, brúktir til bókmentir.
Hinvegin kunnu vit í ritstórn Vencils fegnast um, at Jógvan Isaksen, hin ótroyttiligi høvundurin, forleggjarin og kjakmaðurin fekk virðislønina fyri mentanaravrik. Jógvan hevur í eini tredivu ár givið út bøkur, undirvíst á hægra háskúlanum í Keypmannahavn og skriva bæði krimi og yrkisbøkur um føroyskar høvundar. Hansara lutur liggur ikki eftir.
Nicolina Beder fekk virðislønina fyri yrkisbókmentir fyri verkið um ull og tøting, sum er hennara lívsverk.
Fyrr æt ein virðisløn Barnbókavirðisløn Tórshavnar býrað. Henda virðislønin hevur havt ótrúliga nógv at siga fyri tey, sum hava skrivað barnabøkur og sum hava givið tær út. Nú eitur henda virðisløn Barnamentanarvirðisløn Tórshavnar býráð, og fekk Føroya symfoniorkestur hesar virðisløn. Tað er teimum væl unt. Tey hava veruliga dugað at sagt børnum eina søgu á ein øðrvísi hátt. Tó eri eg ógvuliga harmur um, at Barnabókavirðislønin er horvin. Mær hevði dámt betur um ein Barnabókavirðisløn varð handað og ein Barnamaentanarvirðisløn varð handað.
OMR


text:
Turið Sigurðardóttir fylti 70 ár í gjár. Hesa yrkingina yrkti eg til 60 ára føðingardag hennara. Nakrar fláir eru lægstar til, men yrkingin hevur enn týdning.
Hjartaliga til lukku við degnum, merkiskvinna.
Fláirnar
Tú tendrar lummalyktina og lýsir tað, sum tú ongantíð hevur sæð. Tað, sum hvarv
í myrkrinum er enn til staðar, men bert sum litprikað tíðarbákn.
Litskifta og broytta málið rør upp undir eina menning, sum ikki trýr sær ævigan
gróður. Tankar, ið bræddir umfarast út í heim
at kanna sær alvitsku og flog til at venda aftur
til upphavið. Brýndar rørslur, hválvaðar og hvatmæltar.
Ein skapan sum bólgarður, har hugmyndir eru uppií
og báðumegin við. Tamdir vindar millum húsini hyggja og hyggja at
ímyndum av ímyndum, ið minna um skýborgir festar á pappír. Mannkykt
taka skap av orðum, ið rísla seg gjøgnum dagarnar, tímarnar, sekundini. Hegnisliga
verður havsbrúgvin bygd til tíðina at fara um. Upplýstar
eru gongirnar, har orðini bera brá av linna.
Fallagrús sópar himmalin, meðan vit rannvála alt til og skipa okkum
í bólkar, ið fara træðandi í ótroddum brattlendi. Skal upphavsstaðið
viðgangast, má fyrst dansast við mælskum fjøllum.
Skýggini reka ljóðvarin sum úrbregði við fjaldum eginleikum. Eins og hjartað,
ið ræðslusligið sprænir blóðið út í æðrarnar, eru áhaldandi
støkkingar av myndum, ið nokta vanliga flogsáðnum at festa seg í sinnið.
Orðsvinnir bókaryggir standa eins og stabbagrót.
Vit eru øll tøtlingar, ið stoyta grønkandi setningar
úr sóljukoppum. Orð fúka sum flingur fyri eyguni og verða sett saman,
eins og menniskju verða sett saman, og brúkt til okkurt annað,
eins og menniskju verða brúkt til okkurt annað. Tíðarhorvnir tankar troðka
trúliga á, sum vóru teir einasta skýggið í heiminum, ið varð málað gult.
Tá ið útbogaðu andlitsbrøgdini trína fram í speglinum, og tey skulu festast
á blað, liggur ein størri leiklutur innarumegin, har hvør sveittadropi hevur navn
og hvør rukka hevur skap av einum hjartafløvandi farvegi. Framtíðin gevur
eisini blómutyssi úr orðum, ið verða sett saman til setningar við egnum skuggum,
setningar, staðsettir í vætu, har sólarvísu orðini spríkja úr hjartarrót tínari. Orð
í ævigum andarúmi, sum fláirnar undir fótum okkara, í ævigum aldudrátti.
Oddfríður Marni Rasmussen


text:
Jógvan Hugo Gardar
28.11.2016 - 16:10
Havila Shipping er bjargað, og sleppur undan at fara á húsagang. Tað eru boðini frá reiðarínum seinnapartin. Evsta freist varð sett til klokkan tvey seinnapartin. Um ikki minst tveir triðingar av eigarunum søgdu ja til bjargingarætlanina, so fór felagið í skiftirættin.
Havila Shipping upplýsir, at nú stuðla meir enn tveir triðingar av eigarunum ætlanina, ið annars varð kolldømd fyri viku síðani av somu minnilutaeigarum.
Nú skal leiðslan í Havila Shipping tosa nærri við minnilutaeigararnar
- Hetta eru eisni boð sum bæði sjófólk og tey á landi hava bíða eftir leingi, sigur Arne Johan Dale, fíggjarstjóri, sambært E24.
- Umboðsmaðurin fyri minnilutaeigararnar, Tom Henning Slethei, sigur til E24, at høvuðsendamálið var at bjarga Havila Shipping. Hann leggur afturat at vanliga Vilja tey ikki lata seg trýsta til at góðtaa eina ætlan.
- Men tá ein hevur byrsumúlan móti pannuni, so er ein noyddur at taka eina slíka avgerð, sigur Slethei.
Havila Shipping skal nú hava fund um avtaluna, og staðfesta hana, áðrenn ein kann siga endaliga at felagið er bjargað.
Tað var týðuligt at frøi var stór tá Havila Shipping-leiðslan kundi siga at bjargingarætlanin var komin uppá pláss. Stutt eftir bleiv hendan myndin løgd á netið, saman viv orðunum: DET BLE JA!!!


text:
Anabolskar steroidir
Anabolskar steroidir verða nýttar at økja um vøddastødd og kropsliga styrki. Verða vanliga bara kallaðar anabolskar ella steroidir. Anabolskar steroidir fáast sum tablettir og hylki og at drekka. Evnið verður koyrt í munnin ella sproytað beinleiðis í vøddarnar. Verður tað sproytað í vøddarnar, fer tað spakuliga út í kroppin og kann tað taka dagar ella vikur.
Misnýtir tú steroid, fært tú pirrur og feittuta húð og tað kann skaða eitt nú livur og hjarta. Dreingir fáa niðursetta sáðframleiðslu, so tað kann gerast ringt at fáa børn. Kynsligi hugurin verður minni, og tá tú endiliga hevur hug, fært tú ikki standing. Tú fært eisini "kvinnulig" bróst. Hjá gentum verður mánasjúkan órógvað og evnini at fáa børn verða niðursett. Tú fært mannligar eginleikar, so sum øktan hárvøkstur á kroppinum, verður skallut, djúpari rødd og fær smærri bróst. Flestu av hesum avleiðingunum eru varandi og hvørva ikki, hóast tú gevst at taka anabolskar steroidir.


text:
Tindasvín
Tindasvín eru einar 23 cm long, hava stutt oyru, stuttan hala, langt trýni og spískar, stinnar tindar á kroppinum. Tindasvín hevur einar 5000 tindar. Flestu tindasvín liggja í reiðrinum um dagin, og eru frammi um náttina at leita eftir reyðmøðkum og skordýrum. Hesi smáu súgdýrini bjarga sær væl í myrkri. Tey síggja og hoyra illa, men tey hava framúr gott tev, og teir viðkvomu kamparnir hjálpa teimum at finna í myrkri. Gerst tindasvín bangið, kúlar tað seg saman. Høvd og bein leggur tað inn undir búkin, og ringvøddi niðast á búkinum kreppir búkin saman, so hvøssu tindarnir peiggja í allar ættir. Løtu seinni kagar tað útundan at vita, um vandin er av, og rættir seg út aftur. Um veturin kúlar tindasvínið seg saman og svevur, til várið kemur. Tindasvín rennur otrúliga skjótt.


text:
Trettandi Vencilin floyttur
Tíðindaskriv
Hin trettandi Vencilin er nú fermdur og hevur júst lagt frá landi. Umborð eru seks føroyingar og ein argentini, ein svii, ein norðmaður, ein dani, ein amerikumaður og ein bengalari. Átta núlivandi, og fýra fyrrlivandi; tó tekstir teirra liva sum ongantíð fyrr – nú eisini á føroyskum. Og talan er aftur hesa ferð um bæði yrkingar og stuttsøgur, við eini yvirvág av stuttsøgum, í vavi.
Hin longsta søgan í Vencli 13. er framúskarandi søgan hjá William Heinesen, “Flugurnar”, sum nú fyri fyrstu ferð lesist á føroyskum. Søgan er pallsett í einum húsum í einari franskari bygd, í einari tíð, har tað ber til at keypa týningarevnið lamortsansphrase á apotekinum. Sinnopsgula perman, sum Marianna Mørkøre hevur gjørt í samstarvi við Steinprent, tekur støði í hesi søgu.
Hinir himmalsfarnu tungvektararnir í Vencli eru Jorge Luis Borges og Mark Twain, hvør við sínari stuttsøgu, og Rabindranath Tagore, sum var hin fyrsti uttan fyri Evropa at fáa bókmentavirðisløn Nobels. Hann hevur eina yrking við.
Bókmentavirðislønarvinnari Norðurlandaráðsins í 2012, norska Merethe Lindstrøm, er eisini mynstrað uppá Vencil 13. við frálíku søguni “Kossurin”. Rithøvundaskúlarithøvundurin Harald Voetmann Christensen úr Danmark hevur tvær smásøgur við, og svenski framførslumeistarin Bruno K. Öijer hevur tríggjar yrkingar við.
Upprunaføroysku tekstirnir eru eisini forvitnisligir. Sum vanligt er ein debutantur við, hesa ferð er tað Elly Debess, sum hevur tvær yrkingar við. Eisini eru yrkingar eru eftir Kim Simonsen, ph.d., og Christian F. Djurhuus. Hin unga Rannvá Næs Hoydal hevur aftur hesa ferð eina gandakenda stuttsøgu við, og annar ritstjórin á Vencli, Arnbjørn Ólavsson Dalsgarð, hevur tríggjar av sínum meira jarðbundnu albertsøgum við.
Samanumtikið eitt fjølbroytt nummar, við hópin av skordýrum og øðrum verum, og púra vanligum løgnasemi. Við Vencli 13. er summarlesturin bjargaður. Hann skaffast í bókahandlunum. Ella við at venda sær til útgevararnar á www.vencil.fo.
Ritstj.


text:
Vel, det blir mange poster i dag, sånn kan det gå, kall det postmannens lodd i livet. Buzz Aldrin er tilgjengelig og i salg på Færøyene fra tid til annen og har fått anmeldelser i radio, teve og aviser. Nå er det engang slik at det ikke er mulig å klistre inn radio og teve her, men for dem med interesse for slikt, her er hele stasen fra den færøyske avisen Dimmalætting. Skulle du oppleve at dine færøyske språkkunnskaper ikke er så gode som de burde/engang var kan det røpes at det er en ganske så god anmeldelse fra øyfolket. Hvis jeg skal tro det jeg blir fortalt av dem som forteller meg hva jeg skal tro.
Maðurin, sum vildi vera ókendur – ella the First Band on the Moon
Buzz Aldrin hvar endaði tú í øllum hurlivasanum? Norsk skaldsøga um Føroyar
Kim Simonsen
Fríggjadagur 20. januar 2006, kl. 09.48
15/129 - Skái
UMMÆLI
»... måtte Færøyerne være det første barnehjemsbarnet, utplasseret og bortgjemt, et land du næsten aldri tænker på før du pludselig en dag læser en kort artikkel om det og tænker men der er du jo, det er jo deg, hvor har du vært i alt m.«
Johan Harstad í skaldsøguni.
16. juli 1969 klokkan 21.17.42 hoyrdist... »Huston, uh...Tranquility Base here, the Eagle has landed«. Tað vóru ikki nógv sum sóu at Buzz Aldrin klokkan 04.15 17 juli 1969 loyp út á mánan, ella at hann sakk tríggjar millimetur niður á mánanum. Buzz var maður nummar tvey á mánanum, men tað veit nærum eingin.
Árið er 1999. Seinasta løtan áðrenn eina nýggja øld. Her byrjar skaldsøgan »Buzz Aldrin hvor ble det av deg i alt mylderet?« hjá unga normanninum Johan Harstad. Søgan er um Matthias sum er gartnari. Um Niel Armstrong og Buzz Aldrin sum lendu á mánanum. Um damuna hjá honum, ið fór frá honum beint áðrenn nýggja øldin kom.
Hetta er ein meistarliga vælskriva skaldsøga um at missa seg sjálvan, um svenska popporkestrið The Cardigans, um sorg og kærleika, men eisini um at minnast alt sum er heint seinastu árini, tí hvussu finna vit eina meining við tilveruni tá alt rapar?
Matthias er føddur sama dag sum mánalandingin í 1969, men hann vil ikki verða kendur. Hann hevur avgjørt at verða ein av hesum sum eingin kennur. Hann hevur tað gott sum eitt vælfungerandi tannhjúl í heiminum. Hann elskar sítt arbeiði. Ein kassa við bókum um rúmdarferðir. Hann hevur ein vin sum spælir tónleik og er nøgdur við at vera ein ókendur gartnari.
Við eitt verður tilveran vend á høvdið. Aftaná nýggju ár fer daman frá honum. Hann er 30 ár, og hevur mist arbeiði og daman hevur funnið ein annan. Hann situr einsamallur í einari tómari íbúð. Tá vinurin so bjóðar honum til Føroya, at hjálpa orkestrinum á eini konsertferð, tekur hann av. Her byrjar alt at detta saman av álvara fyri Matthias, og ferðin til Føroya gerðst ein langur roadmovie um hansara brotnaða hjartað og sinn.
Eitt ironiskt spæl við tað hátíðarliga
Rithøvundar føddir í 70'arunum, ið nú av álvara eru við at gera seg galdandi, sum t.d. Lars Frost í Danmark (1974) og nú Johan Harstad (1979) eru sera áhugaverdir. Hesir eru, sum eg sjálvur, uppvaksin við MTV, við Amiga telduspølum, Andras Dunnu, WHAM, REM, The Cardigans og túsund øðrum popporkestrum. Vit sum upplivdu Challenger, Tsjernobyl, morðið á Palme og sóu Tom Cruise í Top Gun og Live Aid hava eina aðra rødd. Hesir høvundar hava ikki tað sum bókmentir skrivaðar í 70'unum líða undir, ið er ein politisk indignatión og ein »boðskapisma«.
Tey sum eru fødd í 70'unum vilja ikki bjarga heimin, ella koma við einum endaligum politiskum sannleika um samfelagið. Hetta eru heldur ikki sum postmodernaðar bókmentir skrivaðar í 80'unum og í 90'unum, ið bert megnaðu at spæla við formin, úrslitið er longu enda sum »formisma« og ein umfatandi konformisma. Hetta er í og fyri seg teoretiskar bókmentir, ið ikki kunnu skiljast uttan seina Roland Barthes og poststrukturalistiska skúlan aftaná 1960'ini, ið serliga gjørdi seg galdandi í 90'unum.
Bæði í USA og kring øll Norðurlond síggja við ein nýggjan post-ironiskan skaldskap spýra. Amerikanskir høvundar eru t.d. farnir at skriva um 11. september 2001, stutt sakt vit eru vend aftur til »the real«.
Nýggjast donsku yrkjarnir eru ikki bert smalir avantgarduyrkjarar, men fólk sum Lone Hørslev og Dy Plambeck, ið yrkja modernaðar tragikomiskar yrkingar um heimstaðin og okkara tíð.
Hetta er ikki ein realistiskur 70'ara skaldskapur, ið er so dustsogin fyri humor og ironi, at hann skal lesast uppi í Norðurlandahúsinum við sjálvhátíðarligari gráturødd av sosialari indignatión, men ein frek, innalig og óhátíðarlig prosa, ið aftur torir at taka tøk við veruleikan, og søguni hjá einstaka menniskjanum til viðgerðar.
Hin vegin hevur postmodernaða skaldsøgan ríka okkum við m.a. skemti, men rúmar hetta skemt álvara og hevur okkurt uppá hjartað sum hjá Harstad, so er tað gott. Rein ironi uttan botn, uttan stavnshald er tað sum er troyttandi og ein larmandi tóm provokatión, har hesir postmodernaðu persónarnir nærum virka sum autististar.
»Game over«
»Personen du elsker er 72,8% vand og det har ikke regnet på flere uker«
Frá skaldsøguni.
Matthias fer til grýluveitslu sum Buzz Aldrin tá hann er 17 ár, við hjelmi og øllum og svímar nærum av hita.
Tá t.d. daman ger tað liðugt sigur høvuðspersónurin, sum annars er við at svíma, bert: »Emergency lift off. / Game over«. Her hava vit málið frá rúmdarferðunum og telduspølunum í einum, og hann brúkar hetta sera sparin, so at hetta ikki gerðast sentimentalt. Men vit sum eru uppvaksin við Atari, Amiga og telduspølum, vita at tá tað er »game over«, so hevur man tapt.
The First Band on the Moon
Alt sum høvuðspersónurin sær og upplivir verður uppliva við orðunum hjá atronatunum. Tá vit hugsa um, at teir lendu í »The Sea of Tranquility« er tað rættuliga poetiskt. Matthias lendir, og brennir nærum upp í atmosferuni ávegis, í Gjógv. Her eru Føroyar sum »The Other Side of the Moon«. Eitt land sum eingin sær, hugsar um, sum tó tey flestu vita er har. Føroyar í the »Sea of Tranquility«. Føroyar sum eitt ókent land, ið passar væl til Matthias, ið hevur sum lívsprojekt at gerðast ókendur. Dreymur hjá honum er at gera nyttu, ikki at vera sjónligur.
Harstad lýsir modernaða Føroyar við stórum eymleika. Er Matthias ikki við Gjógv, er hann er í býnum í Havn, t.d. á Café Natúr ella í SMS. Men høvundin hevur eisini eini serlig ørindi við at brúka Føroyar sum stað og pall í hesi bókini, hann sigur m.a.: »Matthas fer til Føroyar fyri at gloyma seg, men endar við at finna seg sjálvan. Onkuntíð skal man ferðst til hina síðuna av mánanum fyri at finna heim.«
Life
Tað vóru ikki nógv sum sóu at Buzz Aldrin klokkan 04.15 loyp út á mánan, hann sakk tríggjar millimetur niður í mánan. Stuttligt at lesa okkurt, ið torir at skemta og at siga okkurt viðkomandi og poetiskt í senn. Slíkt er ja... vakurt.
Tað er ikki ofta, at ein skaldsøga hevur kapitlar, ið eita eftir fýra plátum hjá The Cardigans. Fyrsti parturin eitur »First band on the Moon«, ið er sera vælvalt navn, i her kemur Matthias til Føroyar saman við orkestrinum. Annar parturin eitur »Life«, og hinir »Grand Turismo« og »Long Gone Before Daylight«. Neyðugt er helst at lesa bókina, fyri at síggja hvussu genialt hetta er. Tað er eisini deiliga óhátíarligt, at kalla partanir í bókini eftir svenskum popfløgum, og so er hetta entá á enskum. Eg kann hoya innangarð/uttangarðs málnationalistisku estetisku elituna í Føroyum eymka seg, gjørdi ein føroyskur høvundi hetta.
»Grand Turismo«
Matthias lendir, og brennir nærum upp í atmosferuni ávegis, í Gjógv. Her eru Føroyar sum »The Other Side of the Moon«. Eitt land sum eingin sær, hugsar um, sum tó tey flestu vita tó er har úti í sjónum. Føroyar í the »Sea of Tranquility«. Føroyar sum eitt ókent land, ið passar væl til Matthias, ið hevur sum lívsprojekt at gerðast ókendur. Dreymurin hjá honum er at gera nyttu, ikki at vera sjónligur.
Bókin við forvitnisliga og deiliga skemtiliga heitinum Buzz Aldrin hvor ble det av deg i alt mylderet? er vælkomponera sum ein stór 632 siður long symfoni. Harstad brúkar stóra løriftið og málar eina megnar mynd av okkara tíð, ið er rasandi áhugaverd, humoristisk og tragikomiska melankolsk. Eg elski hesa bókina. Høvdu vit einaferð í framtíðini fingið føroyskar samtíðarskaldsøgur av hesum slag, við hesi góðsku vildi eg verið eydnuríkur. Skaldsøgan er vælskriva, skeg, óhátíðarlig (hetta er umráðandi ella avgerðandi kanska) og so er hon rørandi, ja veruliga djúpt rørandi. At duga at kombinera humor og tað sum er rørandi er sublimt.
Harstad lýsir modernaða Føroyar við stórum eymleika. Er Matthias ikki í Gjógv, er hann er í býnum í Havn, t.d. á Café Natúr ella í SMS. Men høvundin hevur eisini eini serlig ørindi við at brúka Føroyar sum stað og pall í hesi bókini. Matthas fer til Føroyar fyri at gloyma seg, men endar við at finna seg sjálvan. Onkuntíð skal man ferðst til hina síðuna av mánanum fyri at finna heim.
Johan Harstad
Buzz Aldrin, hvor ble det av deg i alt mylderet?
640 síður. 329 kr. Útgivin av Norska Gyldendal.


text:
Orð og lag: Ókendur
Týtt: Kajfinn Hammer
1. Eg vil syngja ein sang um ta náði,
sum eg fann, tá við krossin eg stóð;
har ið Guð mína synd vildi gloyma,
og útstrika tær við sínum blóð.
Niðurlag: Mín synd er fyrigivin, ja, heilt strikað út,
og tí kann eg syngja og prísa Tær, Guð;
Tú fyrigavst alt har á Golgata træ,
har gloymd varð mín synd, men Tú minnist meg!
2. Syndabyrðan so leingi meg tyngdi,
men í neyð míni Guð til mín fann;
og úr neyðini út Hann meg loysti
við tí blóð’, sum á Golgata rann!
3. Ja, frá dómsins og syndanna plágum
eg av Guði ríkt náðaður varð;
og tann náði, meg heim til Guð leiddi,
meg í mótgongdsins tíð uppi bar.
4. Kæra sál, sum so tyngd er av syndum,
Jesus allar tær bar fyri teg!
Hann í deyðanum breyt hvørja leinkju
og tær opnaði frelsunnar veg.


text:
Móritania
Tað Islamska Lýðveldið Móritania (arábiskt لجمهورية الإسلامية الموريتانية) er eitt stórt land í Vesturafrika. Móritania er meiri enn tvær ferðir so stór sum Spania, men har búgva færri fólk enn í Madrid. Tað er tí eitt av strálbygdastu londunum í heiminum. Seinastu árini er nógv fólk flutt av bygd at arbeiða í býunum, og fólkatalið í høvuðsstaðnum Nouakchott er vaksið úr 20 000 upp í 900 000 síðan 1960.
Turkur er stórt vandamál í hesum parti í Vesturafrika.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Tveir triðingar av Móritania eru í Sahara, og bara lendið fram við Senegal er nýtiligt sum landbúnaðarjørð. Lendið har ímillum er oyðimarkarkent, nevnt Sahel, tað er beiti hjá flakkfólki. Her er javnan turkur, og jarðartýningin er stór og versnar alsamt, tí at fólkið høggur tey fáu trøini, ið eru, til brenni, og neytafylgini rótbíta, so at svørðurin losnar. Tí breiðir oyðimørkin seg skjótt suðureftir.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Námsvinna er týdningarmikil vinna, tí at nógv gull, fosfat, kopar og onnur steinsløg eru í Móritania. Fiskiskip úr øllum londum í heiminum fiska við strendurnar í Móritania, har nakrir av bestu fiskigrunnum í Vesturafrika eru. Ásett er við lóg, at allur fiskur, ið verður veiddur í móritanskum sjógvi, skal verða avreiddur og virkaður í Móritania, áðrenn hann verður fluttur út. Men framtíðarútlitini fyri fiskivinnuni eru óviss, tí at stór nóta- og trolskip trároyna fiskastovnarnar.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Máttmesta fólkið í landinum og tey, ið hava politiska valdið, eru arábisku mórarnir fyri norðan, men svarta fólkið fyri sunnan er hart ímóti at standa undir teimum.