text:
Indo-evropeisk mál
Indo-europeisku málini fata um áleið 443 (SIL-meting) mál og málføri talað av umleið trimum milliardum fólkum, herundir flestu stóru málini í Evropa og vestara Ásia, sum hoyra til eina einkulta yvirfamilju. Nútíðarmál í hesi yvirfamiljuni fata um bengali, enskt, franskt, týskt, hindi, persiskt, portugisiskt, russiskt og spanskt (hvørt móðurmál hjá meiri enn einari milliónum fólkum), eins væl og mong onnur tjóðar- og minnilutamál.
Innihaldsyvirlit
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Ymsu undirflokkarnir í indo-evropeisku málfamiljuni fata um (í søguligari raðfylgju eftir fyrstu staðfesting):
- Anatolsk mál — fyrsta staðfesta grein, úr 18. øld f.Kr.; útdeytt. Viðgitnasta málið var tað hjá hittitum.
- Indo-iransk mál, komin av einum felags uppruna, Proto-indo-iranskt
- Indo-ariskt, umfatar Sanskrit, staðfest í 2. túsundári f.Kr.
- Iransk mál, staðfest umleið 1000 f.Kr., umfatar avestiskt og persiskt.
- grikskt mál — uppskriftir í brotum frá mykenum í 14. øld f.Kr.; Homeros verður dagfestur til 8. øld f.Kr..
- Italsk mál — umfata latín og eftirkomarar tess, romansku málini, staðfest í 1. túsundári f.Kr..
- Keltisk mál — Galliskar ristingar eru dagfestar so tíðliga sum 6. øld f.Kr.; fornírskir tekstir eru úr 6. øld.
- Germansk mál — rúnaristir úr umleið 2. øld eru fyrstu vitnisburðir, fyrstu samanhangandi tekstir á gotiskum máli, 4. øld.
- Armenskt mál — staðfest í 5. øld.
- Tokarsk mál — útdeyð mál hjá tokarum, varðveitt í tveimum málførum, staðfest í umleið 6. øld.
- Balto-slavisk mál, hildin av mong
1000
um, ið trúgva indo-evropeisku ástøðini, at koma frá einum felags frummáli seinri enn frum-indo-evropeiskt, meðan onnur eru ivingarsom og halda, at baltisk og slavisk mál ikki eru nærri skyld enn aðrar greinir av indo-evropeiskum málum.
- Slavisk mál — staðfest í 9. øld, fyrstu tekstir á fornum kirkjuslavonskum.
- Baltisk mál — staðfest í 14. øld, og, fyri mál staðfest so seint, hava tey varðveitt óvanliga nógv forn eyðkenni mett at hoyra til frum-indo-evropeiskt.
- Albanskt mál — staðfest í 16. øld; skyldskapur við illyrskt, dakskt ella trakskt er skotin upp.
Afturat hesum tíggju klassisku greinumum, ið standa omanfyri, eru fleiri útdeyð mál, ið lítil vitan er um:
- Illyrsk mál — helst skylt við messapskt; skyldskapur við albanskt er eisini skotin upp.
- Venesiskt mál — tætt uppá italskt.
- Messapskt — ikki avjørt týtt.
- Frygiskt mál — málið í forna Frygia, møguliga tætt uppá grikskt, trakskt ella armenskt.
- Paionskt mál — útdeytt mál einaferð talað norðanfyri Makedonia.
- Thrakskt mál — møguliga tætt uppá dakskt.
- Dakskt mál — møguliga tætt uppá trakskt og albanskt.
- Fornmakedonskt mál — helst skylt við grikskt, onnur skjóta skyldskap við ilyrskt, trakskt ella frygiskt.
- Ligurskt mál — møguliga ikki indo-evropeiskt; møguliga tætt uppá ella partur av keltiskum.
Ivaleyst vóru onnur indo-evropeisk mál, sum nú eru horvin uttan spor. Tey lutvísu málini etruskiskt og rætiskt kunnu ikki flokkast við nakrari vissu, uttan at tey helst eru indo-evropeisk.
Fleiri undirfamiljur eru skotnar upp, her ímillum italo-keltisk og græko-ariskt. Hvørgin av hesum verða vanliga góðkendar. indo-hittitiskt sipar til hugsanina, at týðandi munur er millum anatolsk og og hinar flokkarnar.
Uppskotnar yvirfamiljur[rætta | rætta wikitekst]
Summir málfrøðingar skjóta upp, at indoevropeisk mál eru partur av einari hugsaðari nostratiskari yvirfamilju, og royna, at finna skyldskap millum indo-evropeiskt og aðrar málfamiljur, so sum suðurkaukasisk mál, altaisk mál, uralsk mál, dravidisk mál og afro-asiatisk mál. Ósemja er um hetta ástøði eins væl og líknandi ástøðið um evrasiatisk mál Josephs Greenbergar og ástøðið um frumpontisk mál Johns Colarussos.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Møguleikin fyri einum felags uppruna fyri summi av hesum málunum varð fyrst skotin upp av Marcusi Zueriusi van Boxhorn í 1647. Tó gjørdust uppskot hansara ikki viðgitin og tí ikki kannað. Hugsanin varð aftur skotin upp av Sir Williami Jones, sum legði merki til líkskapir millum fýra av teimum eldstu málinum kend í hansara tíð, latíni, grikskum, sanskrit og persiskum. Skipaður samanburður millum hesi og onnur gomul mál varð framdur av Franzi Bopp, og stuðlaði hesum ástøði, Samanberandi mállæran Franzar Bopps, ið kom fram millum 1833 og 1852 er mett at vera byrjanin til indo-evropeiska gransking sum hægri lærugrein.
Endurskapta felags upprunamálið verður nevnt frum-indo-evropeiskt (enskt: Proto-Indo-European, stytt: PIE). Ósemja er um upprunaligu landafrøðiligu staðfestingina, sonevnda Urheimat ella Fornheimlandið, haðan málið kom. Tveir høvuðskandidatar eru í hesum døgum:
- Grasfløturnar norðanfyri Svarta havið og Kaskiska havið.
- Anatolia.
Fortalarar fyri kurgisku hugsanini hava lyndi til at dagfesta frummálið til umleið 4000 f.Kr.. Fortalarar fyri anatolska upprunanum vanliga dagfesta tað fleiri túsundár fyrr. Teir seinnu seta útbreiðsluna av indo-evropeiskum málum í samband við útbreiðsluna av landbúnaði í yngru steinøld.
Kurgiska hugsanin[rætta | rætta wikitekst]
Upprunaliga skotin upp av Marija Gimbutas í 1950-árunum. Henda hugsanin, við ymsum broytingum, er í dag eyðsýnliga hin mest góðtikna ímillum málfrøðingar. Sambært kurgisku hugsanini varð indoevropeiskt talað í koparaldarligum grasfløtumentanum í 5. túsundári f.Kr. millum Svarta havið og Volgu.
Gongdin í tíð[rætta | rætta wikitekst]
- 4500–4000: Frum-indo-evropeiskt tíðliga. sredny Stog-, dnieper-Donets- og sarama-mentanirnar. Temjingin av rossinum.
- 4000–3500: Jamna-mentanin, upprunaligu kurgisku húsasmiðirnir koma fram á grasfløtunum, og Maykop-mentanin í norðara Kaukasus. indo-hittitisk hugsan heldur uppá skildnað í frumanatolskum undan hesum.
- 3500–3000: Miðal-frum-indo-evropeiskt. Jamnamentanin er í hæddini og umboðar klassiska endurskapta frum-indo-evropeiska 1000 samfelagið við ukrainskum gudamyndum úr steini, gomlum tvihjólaðum stríðsvognum. Vanliga fingust tey við djórabúfrøði, men eisini við fastar bústaðir og heyggjaskansar. Liva av landbúnaði og fiskiskapi fram við áir. Samband millum Jamnamentanina og evropeiskar mentanir í yngru steinøld geva úrslit í kurgangjørdum kúluamforu- og baden-mentanum. Maykop-mentanin sýnir fyrsta prógvið uppá byrjanina av bronsuøld. Bronsuvápn og aðrir lutir úr bronsu koma inn í jamnaøki.
- 3000–2500: Seint frum-indo-evropeiskt. Jamna-mentanin fevnir um alt pontiska graslendið. Stríðøksa-mentanin fevnir um økið frá Rínánni til Volgu. Hetta er seinasta stigið av indo-evropeiskum heilleika. Hitt stóra kurgangjørda økið fellir sundur í ymisk sjálvstøðug mál og mentanir. Enn er leyst samband soleiðis, at tøkni og lán fara millum bólkarnar, uttan anatolsku og tokarsku greinirnar, sum longu eru avbyrgdar.
- 2500–2000: Sundurskiljingin til frummálini til omanfyri staðfestu málini er fullgjørd. Frumgrikskt verður talað í Balkan, frum-indo-iranskt verður talað norðanfyri Kaspiska havið í Sintashta-Petrovka-mentanini. Bronsuøldin kemur til Miðevropa við Stríðsøksamentanini. frum-balto-slavisk (ella møguliga frum-slavisk) samfeløg í tøttum sambandi hvørt við annað.
- 2000–1500: Stríðsvognurin uppfunnin. Hetta leiðir til skilnað og skjóta útbreiðslu av iranskum og indoariskum frá Andronovo-mentini og fornfrøðiliga Baktria-Margiana-heildini um nógv av Miðasia, norðara India, Iran og eystara Anatolia. Frumanatolskt er farið sundur í hittitiskt og Luviskt. Mentanin undan hini frumkeltisku, Unetice-mentanin, hevur virknan metalídnað (Nebra skydisk).
- 1500–1000: Í norrønu bronsuøld koma undanfrumgermansku og undanfrumkeltisku mentanirnar Urnfield og Hallstatt til sjóndar saman við jarnøldini. Frumitalskt flyting til italsku hálvoynna. Broyting í Rigveda og uppgongdin av vedisku mentanini í Punjab. Blómingin hjá hittitiska ríkinum. Mykenska mentanin førir til griksku dimmøld.
- 1000 f.Kr.–500 BC: keltisku málini breiðast út um mið- og vestur-evropa. Homeros setir gongd á grikskar bókmentir og klassisku fornøld. Vediska mentanin førir til Mahajanapadur. Zoroaster skrivar Gathurnar. Achaemenid ríkið reisir seg og kemur í staðin fyri Elam og Bábýlonska ríkið. Kimmerar (Scrubna-mentanin) verða settir til síðis av skytisku mentanini á pontiska graslendinum. Armenar koma í staðin fyri urartisku mentanina. Skilnaður í frumitalskum til osko-umbriskt og latín-faliskiskt, og stovnanin av Róma. Skapanin av grikskum og fornitalskum stavrøðum. Fleiri ymisk paleo-balkisk mál verða talað í suðurevropa. Anatolsku málini eru útdeyð.
Kappingarhugsanin[rætta | rætta wikitekst]
Colin Renfrew skeyt í 1987 upp, at útbreiðslan av indo-eropeiskum hevði samband við kollveltingina í yngru steinøld, at málini friðarliga breiddu seg úr Lítla Ásia frá umleið 7000 f.Kr. við menningini av landbúnaði (menningarbylgja). Samsvarandi hevði alt Evropa í yngru steinøld talað indo-evropeiskt. Kurgisku fólkaflytingarnar hevði í mesta lagi sett indo-evropeisk málføri í staðin fyri onnur indo-evropeisk málføri.
Thomas Gamkrelidze og Vyacheslav V. Ivanov staðfestu í 1984 indo-evropeiska heimlandið við vatnið Urmia. Teir skutu upp, at armenskt var málið, ið var verandi í indo-evropeisku vøgguni meðan onnur indo-evropeisk mál fóru úr heimlandinum. Teir eru eisini upprunin til Glottaliska ástøðið.
Summi hava víst til svartahavs-syndaflóðar-ástøðið, ið dagfestir upprunan til umleið 5600 f.Kr., sum beinleiðis orsøk til indo-evropeiska útbreiðslu. Henda hendingin fór fram í yngru steinaldartíðum, og er eitt sindur ov tíðliga til at samsvara við kurgiska fornfrøði. Tó kann ímyndast, at ein hending í fjaru fortíð Sredny Stog-mentanarinnar og fólksins, ið livdu í lendinum, ið nú er undir Asovsjónum, sum møguligar undan-frum-indo-evropearum.
Onnur ástøði eru til, sum ofta hava tjóðskaparligan dám. Onkuntíð eru tær á markinum til tjóðskaparligt dulspeki, ofta staðseta fortalararnir menningina í sínum egna landi.
Serliga Yngru steinaldar-framhaldar-ástøðið, sum er skotin upp av italskum ástøðingum, ið gongur út uppá, at indo-evropeiskt kemur frá evropeiskum mentanum í yngru steinøld.
Summir indiskir ástøðingar lata vediskt sanskrit koma frá indusdalar-mentanini, uppáhaldandi, at vedisk sanskrit í grundini er samlík frum-indo-evropeiskum, og at øll onnur málføri í síðsta enda mugu føra aftur til gomlu indusdalar-mentanina í umleið 3000 f.Kr.. Hetta ástøði er ikki alment góðtikin av lærdum.
Tilvísingar[rætta | rætta wikitekst]
- Calvert Watkins (2000). The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots. Houghton Mifflin. ISBN 0-618-08250-6.
- August Schleicher, A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European Languages (1861/62).
- Leszek Bednarczuk (red.), Języki indoeuropejskie. PWN. Warszawa. 1986 (in Polish).
Útvortis ávísingar[rætta | rætta wikitekst]
- Myndasýning av undirflokkum, ið nøkunlunda samsvara við tølini í hesi grein.
- The Evolution of the Indo-European Languages, eftir Dr. C. George Boeree.
- Indo-European Roots, úr orðabókini "the American Heritage Dictionary".
- Indo-evropeisk skjalpróvarmiðstøð á lærda háskúlanum University of Texas
- Sig okkurt á frum-indo-evropeiskum (eftir Geoffrey Sampson)
- Yvirlit yvir inde-ovropeisku málfamiljuna
- Gray & Atkinson, article on PIE Phylogeny
- Indo-European Root/lemmas (eftir Andi Zeneli)
- Indo-evropeiskur dátugrunnur
- Gamla søgan um indo-evropeisk mál


c: text/html

collection: archivebot

text:
Germanar
Germanar vóru tey fólkini, sum búðu næst markinum til Rómverjaríkið. Millum kendastu ættirnar vóru gotar og vandálar. Fyrst í ár 400 fóru vandálarnir gjøgnum Gallia (nú Frakland) og haðani til Norður-Afrika og til Spania. Við Alarik á odda hertóku og rændu vesturgotar b 1000 ýin Róm í ár 410. Við Artala á odda komu húnarnir til Gallia, har teir vórðu steðgaðir í árinum 451. Í árinum 476 settu herhøvdingarnir hjá barbárum síðsta keisaran frá, og Vestur-Rómverjaríkið var fallið. Norðurevropeiska fólkið er ættað frá teimum gomlu germanunum, sum um tað munið, Jesus var føddur, búðu norðanfyri Romverjaríkið. Til hesa ætt verða eisini roknað m.a. fólkini í Norðurlondum, Týsklandi, Hollandi og Stórabretlandi. Flestu mál í Evropa eru indo-evropeisk, til dømis romansk- og germansk mál, umframt slavisk- og baltisk mál og fleiri mál í Suður-Asia. Føroyskt er eitt norðurgermanskt mál og føroyingar er germanskt fólkaslag.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Væl umtóktBEINT NÚ
-
-
Hundur fór til handils og fólk óttaðust fyri fullum fiskara
Løgreglan hevði fleiri smærri uppgávur í gjárDagur |
-
Óvanliga nógvir bátar á veg til Íslands
Løgreglan hevur havt úr at gera at passkontrollera bátarDagur |
-
Video: - Teir stóðu og smáfnisaðu eftir mær
Kjartan Johansen gjørdist føroyskur toppskjútti við sjey málum í kvøld. Strandingurin skoraði millum annað uppá eitt fríkast beint fyri hálvleik: - Eg blundaði bara og skeyt uppum hannRoysni |
-
Babe Ruth-troyggja seld fyri 37 milliónir
Talan er um dýrasta samlaralutin úr ítrótti nakrantíðRoysni |
-
Ein fantastiskur dagur í Svínoy
Eini 700 fólk vóru við til løtuna, tá ið minnisvarðin varð avdúkaður í leygardagin.Dagur |
-
Pinkubarnatallerkar kunnu ikki brúkast til at eta av
Tallerkarnir lata kemiskt evni frá særDagur |
-
Rendi á skelti og koyrdi avstað
Løgreglan heldur seg hava funnið fram til merkið á bilinumDagur |
-


text:
- Væl umtóktBEINT NÚ
-
-
Hundur fór til handils og fólk óttaðust fyri fullum fiskara
Løgreglan hevði fleiri smærri uppgávur í gjárDagur |
-
Óvanliga nógvir bátar á veg til Íslands
Løgreglan hevur havt úr at gera at passkontrollera bátarDagur |
-
19 venjarar staðið B-útbúgvingina
Hósdagin 6. juni fingu 19 venjarar handað UEFA B-venjaraprógv á hátíðarløtu á SvangaskarðiRoysni |
-
Reiðarar úr øllum heiminum í Føroyum
Reiðarafelagið fyri Handilsskip var í farnu viku vertur fyri aðalfundinum hjá ICSDagur |
-
Rendi á skelti og koyrdi avstað
Løgreglan heldur seg hava funnið fram til merkið á bilinumDagur |
-
Ein fantastiskur dagur í Svínoy
Eini 700 fólk vóru við til løtuna, tá ið minnisvarðin varð avdúkaður í leygardagin.Dagur |
-
Pinkubarnatallerkar kunnu ikki brúkast til at eta av
Tallerkarnir lata kemiskt evni frá særDagur |
-


text:
Páskini standa fyri durðum og vanliga er tað ein hátíð, har fólk leita sær saman til hugna og gaman. Einki er tó sum tað plagar at vera, nú ...
Leiðslan í Tvøroyrar kommunu hevur gjørt av at taka málið upp, um gjald fyri barnaansing, nú flestu børnini ikki hava verið í kommunalari ansing ...
KORONA -Góð ráð til barnafamiljur - her- Tað kann vera ein avbjóðing at fáa gerandisdagin at hanga saman hesar dagarnar. Serliga fyri ...
Matvøruhandlarnir í býnum hava opið sum vanligt og mangla ikki vøru Altumfevnandi evnið fyri tíðina, er Korona-umfarssóttin, ið ger um seg kring ...


text:
Mannarættindi
Mannarættindi eiga øll fólk, sama hvørja kyn, átrúnað, seksualitet, tjóðskap, húðarlit, rasu ella politiska áskoðan [1][2]. Grundleggjandi mannarættindi eru rætturin til frælsi, lív og javnlíkindi. At sleppa at liva er týdningarmesti mannarættur.
Frælsi at skriva og tala eru týðandi politisk- og borgarlig rættindi [3]. Tað er sensurur ella ritskoðan, tá ið rithøvundar og blaðfólk ikki sleppa at skriva tað, sum tey vilja. Og tað eitur propaganda, tá ið myndugleikar í sjónvarpi, bløðum, útvarpi og bókum bara greiða frá tí, sum teir s 1000 jálvir siga er rætt. Skrivi- og talufrælsið trívst best, har ið fólkaræði er. Propaganda og sensurur eru mest, har ið einaræði er.
Vit hava vant okkum við, at samfelagið verður stýrt eftir lógum og reglum, sum landsins kosnu menn seta í gildi, og at hesar fyriskipanir eru stuðulin undir flestu rættindum okkara. Mannarættindini harafturímóti eru truplari at seta í verk og halda. Tey eru viðtikin í altjóða sáttmálum.
Mong lond og ríkissamgongur hava stovnað egið mannarættindaráð, sum skal síggja til, at myndugleikarnir virða mannarættindini. Og tí kunnu bæði sjálvstøðug lond, tjóðir og einstaklingar klaga um brotin mannarættindi. Mangir felagsskapir, sum eru knýttir at ST, umframt Reyðikrossur, Bjargið Barninum, Heimsráð Kirkjunnar, Amnesty International o.m.a gera eisini sítt at verja mannarættindini. Evroparáðið hevur eisini gjørt sítt á hesum øki. "Evropeiska mannarættindaráðið", ið er stovnað og "Evropeiski mannarættindadómstólurin" er grundfestur á "Evropeisku mannarættindayvirlýsingina", sum varð sett í gildið í 1953.
Sundurbýti[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindi verða býtt sundur í trý:
- Grundleggjandi frælsisrættindi: Siga, at øll eru fødd fræls og eiga at vera viðfarin eins. Øll hava rætt at liva trygg og fræls. Rættur til lívið er týdningarmesti mannarættur.
- Politisku- og borgarligu rættindi: Siga, at øll myndug fólk hava rætt at vera við í samfelagslívinum og at velja á fríum vali. Øll hava rætt at hugsa og siga tað, sum tey vilja, og at vera við í fakfeløgum og í politiskum feløgum.
- Mentanarligu-, búskaparligu- og almennu rættindi: Siga frá teimum skyldum, sum yvirvaldið hevur fyri borgarunum. Øll hava rætt at fáa klæði, heilsurøkt, arbeiði, frítíð, mat, íbúð og undirvísing. Og tey hava rætt at vera við í mentanarlívi samfelagsins og at fáa part í vísindaligum framburði.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Hugtakið mannarættindi sæst langt aftur í søguna. Longu fyri meira enn 2500 árum síðan spratt so líðandi í griksku býarsamfeløgunum krav um, at allir frælsir menn (útlendingar, konufólk og trælir sluppu ikki upp í part at taka avgerðir í samfelagnum) skuldu ráða yvir ella hava ávirkan á og medavgerðarrætt í sínum samfelag. Tað er úr hesum býarsamfelagnum, at fólkaræðiliga siðvenjan í Vesturheiminum er runnin.
Í miðøld hevði kirkjan mikið vald í samfelagnum. Kongur hevði fingið sítt veldi frá Gudi, og tey rættindi, fólkið hevði, hevði Gud eisini givið. Og tað var eftir kirkjunnar læru, at skilt var ímillum rangt og rætt. Í 1215 var í Bretlandi undirritað eitt frælsisbræv kallað Magna Carta [4], sum hevur verið grundarlagið undir mongum lógum, sum eru galdandi í Bretlandi. Í hesum skjali stendur, at rættindi, sum bara hava verið galdandi fyri kong, nú eisini skuldu vera galdandi fyri aðalin. Lítillátað framgongd eftir teimum viðurskiftum, sum nú galda á okkara leiðum, men skjalið eyðkennir stríðið ímóti kúgan og sjálvum støðinum undir mannarættindinum.
Í 16. og 17. øld viknaði kirkjunnar vald og ávirkan hennara á mannahugsanina. Heimspekingar hildu, at markið ímillum rætt og rangt var ein náttúrulóg, sum var alheimslig og galt øll. Í Amerikanska Frælsisbrævinum frá 1776 verður m.a. sagt, at "øll fólk eru skapað líka". Í fronsku kollveltingini í 1789 vóru herrópini "Javnaður, frælsi og brøðralag". Javnrættindi fingu tó ikki øll. Fólk vórðu deyðadømd og avrættað. Enn var eisini trælahald. Fátækrafólk og kvinnur høvdu ikki valrætt.
Danska grundlógin, sum eisini er galdandi í Føroyum, hevur síðan 1849 havt viðtøkur, sum verja borgaranna rættindi. Eftir 2. heimsbardaga samtykti Sameindu Tjóðir heimsyvirlýsing um mannarættindi. Hetta var 10. desember í 1948 [5]. Í yvirlýsingini eru 30 greinir um grundleggjandi rættindi og frælsi manna. Seinni hevur ST eisini samtykt sáttmálar um fíggjarlig, mentanarlig, politisk og almenn rættindi og ein sáttmála móti rasukúgan [6]. Sáttmálarnir binda tey lond, sum skriva undir.
Hesi bæði grundsjónarmiðini (gudagivin- ella náttúrugivin rættindi) høvdu ikki við sær rættvísi, hvørki í ríkjum og ávísum samfelagsbólkum ella fyri einstaklingin. Tað, vit rópa miðalstættina í Vesturheiminum, hevði um hetta mundið fingið so týðandi støðu í samfelagnum, at tíðin var komin til ógvisligar samfelagsbyltingar. Kortini var enn talan um rættindi, sum bara viku at heilt avmarkaðum samfelagsbólkum. Sama endurtók seg eisini í Amerikons 1000 ku Frælsisyvirlýsingini í 1776, sum bygdi á somu hugsjónir [7]. Danska grundlógin frá 1849, sum eisini er galdandi í Føroyum, varð eisini ávirkað av hesum báðum skjølum og teirri menning, sum hevði verið í hesum londum.
Um somu tíð mennist ídnaðurin, og tað, sum vanliga verður kallað ídnaðarkollveltingin, gerst veruleiki. Higartil hevði kjakast verið um politisku rættindi einstaklingsins. Men ídnaðarkollveltingin hevði við sær almenna neyð og fíggjarligt órættvísi, sum ikki hevði havt sín líka í heimssøguni. Bardagin at bøta um fólksins almennu og fíggjarligu kor setti dám á menningina frá fyrst í undanfarnu øld og heilt at miðjuni í okkara øld. Nýggj kollvelting, tann russiska í 1917, boðaði frá bylting, har fjøldin í samfelagnum kravdi at vera við til at mynda tað samfelag, tey skuldu liva í. Alla hesa øldina hevur tað sett sín dám á samfelagsmenningina - Stríðið fyri vælferðarsamfelagnum, og fíggjarliga, politiska og almenna tryggleikanum hjá øllum borgarum í samfelagnum.
Hugsa vit um okkara egnu øld, er hon merkt av tveimum heimskríggjum. Í hesum báðum orrustum var mannfallið so stórt sum aldri áður. Ímillum kríggini bæði var álvarslig fíggjarkreppa, hart stríð fyri almennum rættindum og týska jødajagstranin, tá var, bar boð um, at tryggleiki og grundleggjandi rættindi vóru ikki sjálvsøgd. Seinni heimsbardagi endaði við, at kjarnorkubumban var nýtt. Hesi kríggini vóru tey fyrstu, har ið fólkið var nógv meinari rámt enn fyrr og gjørdist tann stóri taparin. Kríggj og vápnað ósemja høvdu nú fingið heimsumfatnadi avleiðingar, og heimssamfelagið viðurkendi, at okkurt mátti gerast.
Í teirri vón at forða fyri, at ósemjur aftur skuldu fáa so ógvisligar avleiðingar sum Annar heimsbardagi, var felagsskapurin Sameindu Tjóðir stovnaður 24. oktober í 1945. Endamálið var friður. Ein treyt fyri hesum máli er, at grundleggjandi mannarættindini verða vird. Hesi rættindi vóru staðfest í Heimsyvirlýsingini um mannarættindi frá 1948. Yvirlýsingin er ikki bindandi løgfrøðiliga, enntá ikki í teimum londum, sum hava undirskrivað hana. Eftir tað er skoytt upp í hana, og tær viðtøkurnar eru nú bindandi fyri tey lond, sum hava skrivað undir. Í 1966 komu tvær av hesum viðtøkum í gildi.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.amnestyusa.org/research/human-rights-basics
- ↑ http://www.regjeringen.no/nb/dep/ud/tema/menneskerettigheter.html?id=1160
- ↑ http://www.un.org/en/documents/udhr/
- ↑ http://www.fn.no/Temaer/Menneskerettigheter/Ideen-om-rettighetene
- ↑ http://www.aktivioslo.no/menneskerettighetene.php
- ↑ http://snl.no/menneskerettigheter
- ↑ http://www.iep.utm.edu/hum-rts/#SH4b


text:
Ronald Reagan
Ronald Wilson Reagan (f. 6. februar 1911 í Illinois, d. 5. juni 2004 í Kalifornia) var 40. forseti í Sambandsríki Amerika. Gamli filmsleikarin, gjørdist amerikanskur forseti 4. november 1980. Í stjórnarárum hansara var búskapurin fyri skrædli. Reagan lækkaði skattin til tess at fáa búskaparvøksur, men skattalækkingin hevði við sær, at vælferðarjáttanin minkaði stórliga. Mong fólk gjørdust illa fyri, men búskapurin blómaði.
Hann helt fram við búskaparstevnu síni, tá ið hann var afturvaldur 6. nov. í 1984, men játtaði ógvuliga nógvan pening til vápn og ovurdýrar vápnaverkætlanir. Hetta elvdi til hall á fíggjarlógini, til at Amerika gjørdist skuldarbundin tjóð og til skrædl á virðisbrævamarknaðinum í 1987. Funnist varð eisini harðliga at Reagan hetta árið, tá ið tað spurdist, at embætismenn hansara høvdu selt Iran vápn fyri gíðslar og laið contrasdeildunum, ið bardust ímóti vinstrastjórnini í Nikaragua, vinningin.
Morðroynd[rætta | rætta wikitekst]
John Hinckley Jr. hevði sæð filmin Taxi Driver minst 15 ferðir og var trásettur av Jodie Foster, sum spældi við í filminum. Hann royndi fleiri ferðir at koma í samband við hana, men uttan eydnu, og tí gjørdi hann av, at fyri at hon skuldi geva honum gætur, noyddist hann at gera okkurt heilt serligt - at drepa amerikanska forsetan. So 30. mars í 1981 fór Hinckley til Hilton Hotel í Washington DC, har Ronald Reagan tann dagin skuldi halda røðu. Tá Ronald Reagan var liðugur við røðuna og var á veg aftur til bilin hjá sær, hoyrdust seks skot. Eitt rakti pressuskrivaran hjá Reagan, eitt annað rakti ein politist, og enn eitt skot rakti ein av lívverjunum hjá forsetanum. Tvey skot raktu bilin, og sætta kúlan stiklaði av bilhurðini og endaði undir arminum á Reagan, sum í skundi varð skumpaður inn í bilin og koyrdi avstað. Tey flestu vistu ikki beinanvegin, at forsetin var raktur.
Skemtligi Reagan spurdi skurðlæknan, um hann var republikanari. Læknin var demokratur, men svaraði, at “í dag eru vit øll republikanarar”. Hinckley varð roknaður sum sinnissjúkur og bleiv tí dømdur at sita á sinnissjúkrahúsi. Tað gjørdi hann til 2016, tá hann slapp út.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
Forsíða
Evnisyvirlit
Systirverkætlanir
Wikimedia Foundation hýsir eisini øðrum verkætlanum:
Ein orðabók á fleiri málum
Eitt savn av tekstbókum
Eitt savn av endurgevingum
Eitt savn av opnum greinum/skjølum
Listi yvir djórasløg
Opin tíðindi
Felags miðlasavn
Samskipan av øllum verkætlanunum
Savn við lærutilfari og virksemi
Wikipedia á øðrum málum
Henda Wikipedia er skrivað á føroyskum. Byrjað varð í 2004, og nú inniheldur hon 12,798 greinir. Nógvar aðrar Wikipediur eru. Nakrar av teimum størstu síggjast á listanum niðanfyri.
- Fleiri enn 1.000.000 greinar: English · Svenska · Nederlands · Deutsch · Français · Pycckий · Italiano · Español · Polski · Tiếng Việt ·
- Fleiri enn 400.000 greinar: 日本語 · Português · Català · Norsk (bokmål) · ykpaïHcbka · 中文
- Fleiri enn 250.000 greinar: العربية · Català · Čeština · فارسی · Suomi · Magyar · Bahasa Indonesia · 한국어 · Norsk (bokmål) · ykpaïHcbka
- Fleiri enn 100.000 greinar: Հայերեն · Бълrapckи eзиk · Dansk · Eλλnvιkά · Esperanto · Eesti · Euskara · Galego · עברית · हिन्दी · Hrvatski · Қaзaқшa · Latina · Lietuvių · Minangkabauiska · Bahasa Melayu · Norsk (nynorsk) · Română · Simple English · Slovenčina · Slovenščina · Cpпckи · Türkçe · O'zbek · Volapük


text:
002529
FarGen er at kortleggja ílegurnar hjá øllum føroyingum, sum ynskja tað. Hendan vitan saman við tí vit longu hava í heilsuverkinum og í ættarbandsskránni, letur upp fyri betri viðgerðar - og fyribyrgingarmøguleikum.
Í samband við FarGen Summit 2013 var videosamrøða gjørd við nobelheiðurslønarvinnaran Dr. James Watson um FarGen, Human Genome Project og ílegugransking. Hygg at samrøðuni her
Fyrsti parturin av FarGen er at lesa ílegur í eina skrá, sum Ílegusavnið umsitur. Gransking kann síðan gerast í hesi ílegudátuskrá. Eingin verður ílegulisin í hesa skrá uttan at verða spurd(ur) fyrst.
Í framtíðini verður íleguvitan ein týdningarmikil partur av framtíðarheilsutænastum bæði til fyribyrging og viðgerð, vit síggja longu dømir á t.d. krabbameinsøkinum.
Ílegugranskingin hevur tikið dik á seg, síðan Human Genome Project kom á mál í 2003. Ótrúlig tøknilig menning afturat hesi vitan hevur latið upp fyri nýggjari heilsuvitan bygda á íleguvitan.


text:
Jehova vitni – hvørji eru vit?
Vit koma úr nógvum ymiskum londum og tosa hundraðtals mál, men vit eru sameind, tí vit hava felags mið. Fremst av øllum æra vit Bíbliunnar Gud, Jehova, sum hevur skapt alt. Vit taka eftir Jesusi eftir besta førimuni, og vit eru errin av at vera kristin. Øll Jehova vitni seta regluliga tíð av til at hjálpa fólki at læra um Bíbliuna og um Guds ríki. Av tí at vit vitna, ella tosa, um Jehova Gud og hansara ríki, eru vit kend undir navninum Jehova vitni.
Kanna okkara heimasíðu. Les Bíbliuna her. Lær meira um okkum og okkara trúgv.


text:
- Kykmyndir
- Lesarabrøv
- Tíðindi
- Tingarbeiði
Ikki er neyðugt at leggja mær orð í munnin
Ikki er neyðugt at leggja mær orð í munnin Eg fari at ditta mær at viðmerkja greinina hjá John William Joensen í Norðlýsinum um...
TAKK FYRI STUÐULIN
Stóra tøkk til øll tey 4830, sum valdu at stuðla flokkinum við síni atkvøðu. Stóra tøkk eiga vit eisini til øll tey mongu kring alt landið, sum hjálptu og stuðlaðu flokkinum við at føra hetta valstríðið. Tíverri gekk Fólkatingsvalið ikki, sum vit høvdu vónað. Nú er neyðugt at taka saman um og at finna nýggja orku til løgtingsvalið. Vit falla ikki í fátt, men fara enn sum áður at virka...
Onki rennur upp úr turrum !
Vit hava bara nøkur rættindi, tí at onkur hevur stríðst fyri teimum. Øll stríð fyri rættindum vera møtt við tí sama. Fyrst er tað mótstøða. Hørð mótstøða. Tá ið tað so ikki bítur á, tekur mótparturin nýggjan framferðarhátt í nýtslu. Tá koma útsøgnirnar um, at tit kunnu fáa rættindi, tá ið tit eru klár. Tit kunnu fáa eitt sindur, ikki alt í senn, og áttu tit ikki at fyrireika...
JÚ, VIT KUNNU!
Í morgin eigur tú avgerðina. Tað er tú sum avgerð, hvør tú heldur umboðar teg og títt land best. Eg havi í hesum valstríðnum fortalt smáar søgur um alt tað, vit kunnu. Eg eri sannførd um, at tað er neyðugt at vísa á, hvussu ómetaliga ófør vit eru sum fólk og land. Tí ofta gloyma vit, hvussu langt vit eru komin sum samfelag, og hvussu vit ár eftir ár hava ment og skapa framburð og broytt...
Samríkjaflokkar og fake news
Tað er gleðiligt, at umboð fyri Sambandsflokkin og Javnaðarflokkin siga seg vilja taka størri fet á sjálvbjargnisleið. Vit gera tað fegin saman við tykkum! Men at hoyra hesar flokkar rópa ”fake news” er ikki sørt margháttiligt. Hetta er ikki fake news, hetta er old news. ”Sonur mín peikaði á eina valplakat hjá Tjóðveldi og spurdi, hvat flokkurin stendur fyri. Eg greiddi frá, at flokkurin vil...
TÚ OG E Á FÓLKATING
Tú kanst avgera, hvørji umboð skulu røkja føroysk áhugamál á Fólkatingi. Hvør einasta atkvøða er avgerandi. Hóast mong ivast í fólkatingsvalinum og týdninginum av hesum, so standa avgerandi ár nú fyri framman. Tað hevur tí størri týdning nú enn nakrantíð, at vit velja umboð, ið vilja einar sjálvbjargnar Føroyar, á Fólkating. Bjóði meg tí fram at umboða teg á Fólkatingi. Hesum fara vit...
Tosa um, at spæla við heilsuna!
Heilsan er ikki at spæla við verður ført fram av flokki, ið í útvarpssending lovaði privata heilsutrygging til allar landsins borgarar? Tosa um at spæla við heilsuna… At lova øllum borgarum privatar heilsutryggingar fer heilt víst at hjálpa onkrum, ongin ivi um tað. Ført verður fram av teimum, ið hálova hesum privatiseringsátaki av okkara skattafíggjaða heilsuverki, at hetta fer at loysa seg...
RÆTTIN TIL SJÁLV AT GERA AV FRAMTÍÐ OKKARA!
Valið til Fólkatingið 2019 fer í søgubøkurnar sum tað valið, har danska yvirvøldin setti øll segl til, fyri at styrkja vald sítt yvir oyggjum okkara. Av hægstu rók løgdu bæði forsætisráðharrin og forkvinnan í Fólkatinginum seg beint útí føroyska valstríðið. Tey vilja vinna mist land aftur! Hin fyrri við at koma til Føroyar og agitera, hin seinna við at senda øllum ungum í Føroyum, sum...
Hólmgonga millum Sambandsflokkin og Tjóðveldi í Reinsarínum
Mánakvøldið klokkan 19:30 bresta Tjóðveldi og Sambandsflokkurin í hólmgongu í Reinsarínum. Ikki minni enn tríggjar hólmgongur verða hetta kvøldið, har valevni hjá Sambandsflokkinum dystast móti valevnum hjá Tjóðveldi. Hólmgongurnar verða hesar: Hólmgonga millum Annitu á Fríðriksmørk og Eyðdis Hartmann Niclasen um hvat Fólkatingssessurin kann og skal nýtast tilHólmgonga millum Magna Arge...
Ársins sjálvmál?
Minnist meg rætt, var tað til løgtingsvalið í 1966, at Sambandsflokkurin í Norðoyggjum helt seg hava so veika umboðan, at hildið varð at vera neyðugt at fáa ein sambandspolitikara úr Havn at bera fram floksins sjónarmið til endaliga valfundin í Atlantis bio. Eg gloymi ikki huglagið í hølunum hetta kvøldið – og heldur ikki speisku viðmerkingarnar frá fremstu umboðunum hjá hinum flokkunum: 2122 ...
SAMAN TAKA VIT EISINI SEINASTU FÁU TØKINI
Í dag og í ár hátíðarhalda vit, at 100 ár eru síðan, at tjóðarflagg okkara, Merkið, varð borið fram í 1919. 21 ár seinni fekk Merkið fyrstu almennu viðurkenningina sum flagg føroyinga. Hjartaliga takk til øll tey, ið undan gingu, og stríddust fyri, at vit føroyingar fingu okkara egna tjóðarflagg. Stríðið fyri Merkinum, og altjóða viðurkenning av hesum, er eitt av fleiri átøkum,...
FRÆLSI ER FORTREYTIN FYRI FELAGSSKAPI
Tað ber ikki til at tosa um fleirtjóða felagsskapir, uttan at partarnir í felagsskapinum í útgangsstøðinum eru javnsettar, frælsar tjóðir. Danmark er eitt ríki, og í hesum ríkinum er eitt fullveldi – Danmark – og tvey lond við avmarkaðum sjálvræði, Føroyar og Grønland, men talan er ikki um nakran ríkisfelagsskap. Tí partarnir eru ikki javnsettir. Ríkisfelagsskapurin er eitt av dønum...
FØROYAR ERU IKKI TIL SØLU!
”Fleiri kekkar til Føroyar”.”Blokkurin skal hækka”. ”Føroyar bindast fastari í danskar skipanir”. Hetta eru nøkur av vallyftunum, ið fleiri flokkar og valevni, eru komin við, einaferð enn, til hetta fólkatingsvalið. Hetta er óvirðiligt, óneyðugt og setir Føroyar í ringt ljós – Føroyar eru ikki til sølu. Føroyar eru millum ríkastu lond í heiminum. Fólkatingsumboðanin skal als...
Saman við Norðurlondum standa vit sterk
Eitt fólkatingsumboð eigur at gera alt fyri at verða saman við tí vanliga fólkinum. Hetta kann m.a. verða við at loysa dagligu trupulleikarnar, sum hesi kunnu renna seg í, tá ið tey flyta út ella til Føroyar í longri ella styttri tíðarskeið. Flytingini kann verða orsaka av sjúku, arbeiði, vinnuligum virksemi, vanligari flyting osfr. Vanliga fólkið eigur altíð at kunna skriva til ella venda sær til...
Framtíðin er okkara – valið er títt
Seinastu dagarnir hava ávísir flokkar næstan kappast um, hvør er best at fella sína egnu hugsjón. Hesir somu flokkar brúka ómetaliga nógva tíð upp á hvat Tjóðveldi ger, og hvat Tjóðveldi ikki ger. Fyri meg er hugsjónin grundin undir politikkinum, ið eg ynski eg føra. Tjóðveldi fer til val uppá, at føroyski sjálvsavgerðarrætturin skal fráboðast ST. Føroyski sjálvsavgerðarrætturin er ein...
Eitt trygt og vælvirkandi heilsuverk
Allir borgarar landsins eiga at kenna seg tryggar í, at um teir fá tørv á heilsuhjálp, so fáa teir tað – skjótt, gott og ókeypis. Vit loysa ongar avbjóðingar á sjúkrahúsverkinum, við at leggja okkum í danskar skipanir um viðgerðartrygd, tí við tí er vandi fyri, at vit úthola okkara egnu sjúkrahús. Eitt vælvirkandi sjúkrahúsverk er ein av grundsúlunum undir einum og hvørjum...
Hvít, reyð og blá á Fólkatingi
Føroyar skulu kunnu gera egnar avtalur við øll heimsins lond. Vit skulu hava fult frælsi at reka okkara uttanríkispolitikk. Við teimum møguleikum, tað gevur og teirri ábyrgd, tað krevur. Og vit skulu, eins og øll onnur fræls lond, taka altjóða ábyrgd. Tað er alt annað enn tilvild, at lond brúka stóra orku og nógvan pening til uttanríkispolitikk. Tað er við uttanríkispolitiskum amboðum, at lond...
Tað kundi verið ein virðilig fagnaðarløta…
So fingu vit enn eitt prógv um, at virðilig viðurskifti og javnbjóðis treytir valda ikki í viðurskiftunum millum Føroyar og Danmark og hjá okkum sum tjóð. “Kom og hitt forsætisráðharran í Østrøm”, stendur í lýsing á føroysku netmiðlunum. Avsendarin er danski flokkurin Venstre – bróðurflokkur Sambandsfloksins. Mín góði vinur, Lars Løkke Rasmussen, er altíð vælkomin til Føroya. Nú velur...
Løkke til Føroya at stríðast fyri sambandskreftunum
Sambandsfólk, sum jú eru ógvuliga væl umboðað í øllum flokkum uttan Tjóðveldi, plaga at harta tjóðveldisfólk fyri at reka fullveldisstríð á danatingi. Tað stríðið skal takast í Føroyum, siga tey, og halda seg tá hava sagt ein sjálvsagdan sannleika, sum tippir alt og øll. Sjálvt um uppáhaldið er tað reina møsn. Tí fullveldisstríðið skal sjálvsagt standa á øllum vígvøllum, sum...
Grøn felags altjóða kós á Fólkatingi
Vit vilja á Fólkatingi leggja dygga orku í altjóða samstarv um eina umhvørvisvinarliga og grøna framtíð. Vit vilja taka Heimsmálini hjá ST í størsta álvara, og í góðum samstarvi virka fyri at røkka teimum. Heima sum úti. Tað er gleðiligt, at umhvørvið og grøna orkuskiftið loksins eru komið ovast á breddan í flestu londum kring okkum og aðrastaðni í heiminum við. Vónandi verður tað...
Magni á DK4 – Síggj ella hoyr sendingina her!
Sjónvarpsstøðin DK4 hevur tikið upp 13 minuttir við Magna Arge, fólkatingsmanni hjá Tjóðveldi, har hann greiðir frá politiska virkseminum hjá flokkinum og viðurskiftunum millum Føroyar og Danmark. Hann sigur m.a., at Tjóðveldi er ein fræls føroysk rødd í fólkatinginum, sum ikki vil binda seg til ávisan danskan flokk, men samstarvar breitt í fólkatinginum um mál og viðurskifti, sum hava týdning...
Sjálvsavgerðarrætturin er eingin sjálvfylgja
Carles Puigdemont, fyrrverandi forseti í Katalonia, er júst valdur í ES parlamentið. Hann verður harvið eitt av umboðunum, sum vald eru í Spania. Hartil er formaðurin fyri størsta fullveldisflokkin í Katalonia eisini valdur. Hetta er ein stórur sigur fyri tjóðskaparrørsluna í Katalonia. Men hetta kann eisini vísa seg at verða ein sigur fyri føroyingar, og sum heild fyri tjóðir, so sum tær í...
Sonja á listanum hjá Tjóðveldi
Tjóðveldi hevur fingið eitt valevni aftrat á listan til fólkatingsvalið. Talan er um løgtingskvinnuna Sonju Jógvansdóttir. – Kann eg vera við til at endurvinna flokkinum sessin, so geri eg sjálvandi tað. Mín lutur skal ikki liggja eftir, og eg vil gera mítt fyri at tryggja, at Tjóðveldi endurvinnur sessin. Nógvar áheitanir eru komnar, og tí avgjørdi eg beint áðrenn evstu freist at stilla upp. Kann...
Uppstillingarfundur og hugni
Norðoya Tjóðveldisfelag hevur annan, og møguliga triðja, uppstillingarfund mikudagin 29. mai kl. 20 í Miðstovuni í Klaksvík. Aftan á fundin verður hugnaløta. Prát verður um fyrireikingar fram móti valinum til Løgtingið 31. august og um politisku støðuna. Óluva Klettskarð fer at hava eitt stutt upplegg um politisku støðuna og um Fólkatingsvalið. Nevndin fer at kunna um ætlanir fram móti...
Tóm lyfti og føgur orð
Sjálvsavgerðarrættur! Fyri nógv kann tað ljóða sum eitt fløkjasligt og kanska ósexutt orð. Men tað hevur sera stóran týdning fyri framtíðina hjá føroyingum. Men í seinasti fólkatingsskeiðið varð avdúkað, at Danmark ongantíð hava fráboðað føroyska sjálvsavgerðarrættin til ST. Hetta er yvirhøvur ikki í lagi! Hetta vísir samstundis, at tað hevur týdning at hava eitt...
Ongin andsøgn í uppstilling til Fólkatingið
Tjóðveldi fær ofta skotið í skógvarnar, at tað stríðir ímóti grundhugsjónini at stilla upp til Fólkatingsval. Men ongin andsøgn er í hesum. Í Danmark hoyrir tú heldur ongan tala fyri, at tey, sum vilja hava Danmark úr ES, onki hava at gera í ES-parlamentinum. Har er logikkurin tann øvugti – sí video-brotið frá Ingolf Sólheim Olsen niðanfyri...
Hava vit ráð at loysa?
Ofta verður sagt, at vit hava ikki ráð at loysa. Men hetta passar ikki. Hoyrið Kristinu Háfoss vísa uppáhaldinum aftur her!...
Loysing kann bara fremjast á tryggum grundarlag!
Eri so sera samd við Christian Andreasen, táið hann í dag skrivar í lesarabrævið, at “loysing kann ikki fremjast á ótryggum fíggjarligum grundarlagi, soleiðis, at vælferðarsamfelagið kemur í vanda.” Loysing krevur nemliga, at man ansar eftir, at skuldin ikki veksur, men minkar. At allar trygdarskipanir eru væl konsolideraðar. At arbeiði er til flest allar hendur. At potentiell...
Latið okkum skipa ein ríkjafelagsskap millum sjálvstøðug lond
Havi við undran lisið mongu fráboðanirnar frá valevnum hjá Sambandsflokkinum og Fólkaflokkinum, ið royna at mála eina dapra mynd av okkara samfelag. Tey siga, at nærum alt er ringt nú, og koma tey til, so verður alt gott. Ja, okkurt skulu tey siga. Men sannleikin er hetta ikki. Hvør vil aftur til blokkhækking? Vit minnast jú eisini væl, hvussu hesir somu flokkar fyri stuttum bóðu donsku stjórnina...
Heilsan til mentamannin Frits Johannesen á 75 ára degnum
Góði Frits. Hjartaliga tillukku við 75 ára degnum og við listabókini hjá Sprotanum. “Og hetta er kjarnan í einum samfelag, sum vil vera ríkt, men eisini eydnuríkt: Við at lata, fáa vit! Og við at lata, skapa vit vøkstur og ágóðar fyri samfelagið og samanhald í felagsskapinum. Hetta Frits gjørdi er merkisvert. Og fyri slíkum gerðum veittrar Merkið.” Havi, sum eina heilsan á...
Hevur sambandið sæð ljósið um uttanríkispolitisku (ó)heimildarlógina?
Bjørt Samuelsen, tingkvinna og fólkatingsvalevni Óvæntað og gleðiligt, at nú viðgongur sjálvt formaðurin í Sambandsflokkinum, at uttanríkispolitiska (ó)heimildarlógin skerjir okkara uttanríkispolitisku heimildir. Men, trøini vaksa sum kunnugt ikki inn í himmalin. Tí spurdur í Degi & Viku hvørt flokkurin ynskir sær størri sjálvræði á uttanríkispolitiska økinum, var formaðurin skjótur...
Loysing er samband við allan heim
Bjørt Samuelsen, tingkvinna og fólkatingsvalevni At gerast ein sjálvstøðug tjóð snýr seg um at fáa allar teir møguleikar og tað frælsi, sum onnur lond hava. Ikki minst í mun til uttanríkispolitisk viðurskifti. At kunna samstarva og gera avtalur á jøvnum føti við heimsins lond. Hetta minti eg danska forsætisráðharran Lars Løkke Rasmussen á, tá hann í fjør summar dró “avbyrgingarkortið”...
Føðingardagsheilsan á 71 ára degnum
Annita á Fríðriksmørk, løgtingskvinna og forkvinna í tingbólkinum Tú hevur gingið á odda í mongum stríði. Tú megnar at laga teg til broyttar tíðir, samstundis sum tú megnar at halda fokus. Tað, sum eyðkennir teg er at berjast fyri rættvísi, sjálvbjargni og samhaldsfesti. Sum dømi kunnu nevnast títt stríð fyri at: skipa Føroyar sum sjálvstøðuga tjóð fáa búskaparligt haldføri og...
Skulu vit hækka blokkin ella sjálvsálitið?
Annita á Fríðriksmørk, løgtingskvinna og forkvinna í tingbólkinum Fólkatingssessirnir kunnu brúkast til: at hjálpa til við fullveldiskósini og soleiðis tala Føroya søk í Danmark – og um allan heim. at biðja um fleiri pengar, og tann vegin hækka blokkin, sum vit herheima vilja lækka. at grava okkum longur niður í vald, sum vit herheima royna at loysa okkum...
Latið okkum avtaka uttanríkispolitisku avmarkingarlógina!
Kristina Háfoss, fólkatingsvalevni og landsstýriskvinna Uttanríkispolitiska heimildarlógin er í veruleikanum ein innanríkispolitisk avmarkingarlóg. Tað er tí gott, at flokkar, sum so avgjørt vildu seta uttanríkispolitisku heimildarlógina í gildi í 2005 – hóast ótalligar ávaringar og stór mótmæli – nú í samband við fólkatingsvalið 2019, eins og til fólkatingsvalið í 2015, siga seg taka...
Sjálvbjargnar Føroyar: Sambandið vil afturstig – Tjóðveldi vil framstig
Kristina Háfoss, landsstýriskvinna í fíggjarmálum So kom Sambandsflokkurin við teirra boði uppá – einaferð enn – hvussu vit í Føroyum IKKI skulu klára okkum sjálvi, men heldur skulu binda okkum tættari at donskum pengum og donskum skipanum. Tíbetur hava føroyingar møguleikan at velja nakað annað – at velja einar sjálvbjargnar Føroyar. Tað undrar, at Sambandsflokkurin aftur og...
Valskrá til Fólkatingsvalið
Høgni Hoydal um Fólkatingssessin: Hvat kann Fólkatingssessurin brúkast til, og hví hevur tað so stóran týdning at vit senda eitt frælst føroyskt umboð á...
Okkara lið til Fólkatingsvalið
Hesi valevni eru okkara sterka lið fyri Tjóðveldi til Fólkatingsvalið: Annita á FríðriksmørkBjørt SamuelsenHervør PálsdóttirHøgni HoydalIngolf S. OlsenKatrin KallsbergKristina HáfossMagni ArgeÓluva KlettskarðPauli T. PetersenPól Esper HansenSirið StenbergSonja J....
Hóttir menningarhjálp danska ríkið?
Magni Arge, fólkatingsmaður, hevur á fólkatingi tikið spurningin upp um samstarv millum føroyskar myndugleikar og stovnar undir ST um menningarhjálp. Hann spyr uttanríkisráðharran, Anders Samuelsen, um hann vil avmarka føroyska menningarhjálp, tí hann óttast fyri, at føroysk neyðhjálp skal taka danskan uttanríkispolitikk av ræði. Í viðmerkingunum vísir Magni Arge á, at føroyingar hava tikið lut í...
Setan av Umhvørvisvikuni 2019
Røða hjá Turið Horn Í yvir 10 ár, hevur Tórshavnar kommuna sett fokus á ein aktuellan umhvørvistrupulleika, og soleiðis er eisini í ár, har evnið er FAST FASHION ella á føroyskum SKUNDMÓTI. Hvat er so skund móti kunnu vit spyrja? Heilt stutt sagt, so er skundmóti tey klæðir, sum eru gjørd til IKKI at halda! Vit kenna flest øll til tað; smarta t-shirtin hevur fullkomiliga mist skap eftir fyrsta...
Hetta snýr seg um at lyfta øll børn úr fátækraváða
Aftursvar til Fólkaflokkin: Fyri eitt barn, sum veksur upp í fátækraváða, er tað fullkomiliga líkamikið, um foreldrini lesa, arbeiða ella fáa forsorgarhjálp. Barnið merkir bara hørðu avleiðingarnar av, at familjan livir í fíggjaligari neyð. Og ja, tað passar sum Fólkaflokkurin sigur, at hendan samgongan hevur veruliga gjørt nógv fyri at lyfta hesi børn úr fátækraváða. Eitt ár í...
Landkortini yvirtikin 1. mai
Tann 1. mai kom fyrsti parturin av kortunum á føroyskar hendur, tá landkortið varð formliga yvirtikið. Sjókortið kemur á føroyskar hendur um nakrar mánaðir, tann 1. januar 2020. Her kanst tú lesa røðuna hjá Sirið Stenberg, landsstýriskvinnu í Heilsu- og Innlendismálum, til hátíðarhaldið av yvirtøkuni. Góðu tit øll Hjartaliga vælkomin til hesa fagnaðarløtu, nú vit...
1. mai 2019 á Vaglinum
Røða hjá Karin Kjølbro, sum hon helt á 1. mai dagshaldi á Vaglinum í Havn. Kæru Áhoyrarar! Uppvaksin í 50-árunum í Klaksvík og abbadóttur fremsta vinnulívsmannin í Føroyum í síni tíð, var ikki kvøðið yvir vøggu míni, at eg skuldi halda 1, maidagsrøðu nakrantíð. Abbi mín droymdi um at gerast lærari, men ráðini vóru ikki til tess. Pápin var útróðrarmaður, og ...
Menningarkvotur skapa virksemi og arbeiðspláss til 20-30 fólk á Eiði
– Tað, sum ger, at vit nú fara at roykja makrel og sild, og at vit nú kunnu veksa um okkara virksemi, er, at vit fingu menningarkvotu. Vit vilja menna nýggjar vørur og soleiðis lyfta føroyskar fiskavørur á eitt hægri støði. Soleiðis sigur Jóhannus M. Olsen við tíðindamiðilin in.fo tann 30. apríl. Jóhannus M. Olsen, er annar av kendu monnunum aftan fyri Sjógæti við Norðskála, sum hevur...
Flaggrøða í Suðurstreymoyar Tjóðveldisfelag 2019
Skulu føroyingar einaferð koma so langt, at teir allir draga eina línu og rógva á sama báti, má báturin hava eitt merki. Soleiðis tók ungi Jens Oliver Lisberg úr Famjin til í 1919, tá hann fór undir at mynda føroyska flaggið. Hesin evnaríki bygdadrongurin las løgfrøði í Keypmannahavn. Árið eftir gjørdist hann sjúkur og doyði bert 23 ára gamal. Íblástur, stimbran og eggjan hevði 20e3 ...
Hvat er frælsi?
Røða hjá Brandari Heðinsson, sum hann helt í flaggdagskaféini, sum Suðurstreymoyar Tjóðveldisfelag og Ungatjóðveldið skipaðu fyri Flaggdagin. Vælkomin til fyrsta partin av poddvarpinum hjá Unga Tjóðveldinum: Frælsisbitar.Í Frælsisbitum kóka vit stórar hugsjónir niður í smáar bitar og geva tær okkurt at tyggja uppá. Fyrsti partur snýr seg um kjarnuna í allari hugsan okkara: Frælsi. Hvønn dag...
KARIN KJØLBRO OG BRANDAR HEÐINSSON HALDA FLAGGDAGSRØÐU Í Perluni
Flaggdagin bjóða Suðurstreymoyar Tjóðveldisfelag og Unga Tjóðveldið til hátíðarhald, tá skipað verður fyri flaggdagskafe í Perluni. Perlan verður opið frá kl. 14. Millum kl. 16 og 18 fara mætu røðararnir Karin Kjølbro og Brandar Heðinsson at bera fram flaggdagsrøður. Harumframt fer Rani Nolsøe at spæla nøkur løg. Vælkomin til 100 ára hátíðarhald í Perluni, flaggdagin 25. Apríl! Vit Síggjast
Føroysk løgfrøði á fólkating
Málið um útbúgvingina í løgfrøði á Fróðskaparsetrinum er nú tikið upp á politiskum stigi í fólkatinginum. Magni Arge, fólkatingsmaður, vil hava løgmálaráðharran, Søren Pape Poulsen, at svara uppá, um hann heldur, at Fróðskaparsetur Føroya eins og aðrir lærdir háskúlar í Kongaríkinum kann útbúgva kandidatar í løgfrøði, ið kunnu virka sum advokatar og dómarar. Hann spyr eisini...
So fór Sambandsflokkurin spolandi 200 ár aftur í tíðina…
Vit kunnu øll fegnast um og vera errin av, at vit loksins fáa eina føroyska løgfrøðiútbúgving á Fróðskaparsetrinum. Men sum vanligt roynir Sambandsflokkurin støðugt at bróta niður álitið á okkum sjálv, og heldur seg kunna ræða okkara dugnaliga og víðskygda ungdóm til at venda Føroyum og føroyskum førleikum bakið Talan er um eitt hjartamál, ið hugsjónarfólk hava stríðst fyri í meira...
Yvirlýsing frá Flokstingi Tjóðveldis í Hovi 5 – 6. apríl 2019
Saman fremja vit loysingina Vit standa á einum vegamóti. Løgtingsvalið verður avgerandi fyri framtíð okkara sum fólk, sum samfelag og sum tjóð. Hetta valskeiðið hava vit tikið týðandi og tung tøk, sum tryggja búskapin nú og í framtíðini. Vit hava framt eina fiskivinnunýskipan, sum tryggjar, at hvør stertur kemur okkum øllum til góðar, at vit hava fult ræði á okkara tilfeingi og at tað verður...
Flokstingið heldur fram
Skráin fyri leygardagin : 08.30 Morgunmatur 09.30 Formansfrágreiðing, Høgni Hoydal floksformaður 10.15 Politiskt orðaskifti um formansfrágreiðing og politisku mál floksins 12.00 Matarsteðgur 13.15 Gestarøðari: Hilmar Eliasen, stjóri á Strandfarðaskipum Landsins: Hvussu tryggja vit ein støðugan og skynsaman rakstur á Suðuroyarleiðini? 13.45 Innlegg: ting- og landsstýrisfólk...
Formansfrágreiðing
Saman loysa vit! Vit hava tikið ódnartøk saman. Vit eru klár at taka tey seinastu tøkini at skipa tær frælsu Føroyar fyri alt fólkið í landinum Gott tjóðveldisfólk. Góðu hovbingar og suðuroyingar. Kvinnur og menn, ungdómur og tilkomin úr øllum okkara fagra, fjølbroytta og frælsiseggjandi landi. Góðu gestir. Tað er ein mikil heiður og framíhjárættur at vera á flokstingi saman við tykkum 20d0 ...
Flokstingið er sett
Vælkomin á ársins floksting her í Hovi. Nú valskeiðið skjótt er runnið, kunnu vit staðfesta, at nógv er farið fram, bæði gott og minni gott. Fleiri megnartøk hava okkara fólkavaldu framt. Eg eri errin av tykkum. Til ber ikki at nevna alt nú, men margfeldislógin (um hon verður samtykt) er stórt framstig og sanniliga eisini fiskivinnunýskipanin. Eg vil pástanda, at størsta umhvørvisbragd Føroya er...
Fylg við flokstinginum leygardagin umvegis stroyming
Stoymt verður frá flokstinginum leygardagin 6. apríl. Byrjað verður klokkan 09.30 við formansfrágreiðingini hjá Høgna Hoydal, floksformanni. Leinkja verður á heimasíðu floksing www.tjodveldi.fo og á FB síðu floksins. Skráin fyri leygardagin er: Leygardagin 6. apríl 08.30 Morgunmatur 09.30 Formansfrágreiðing, Høgni Hoydal floksformaður 10.15 Politiskt orðaskifti um...
Saman fremja vit loysingina
Politiska kósin næstu fýra árini verður høvuðsevnið á flokstinginum hjá Tjóðveldi, sum verður í Hovi um vikuskiftið. Komandi mánaðirnar skulu føroyingar tvær ferðir á val. Flokstingið fer í stóran mun at snúgva seg um løgtingsvalið. Politiska støðan verður gjørd upp og politiska kósin til løgtingsvalið verður sett. Fyri Tjóðveldi er tað avgerandi, at valini í ár snara kósina...
Sterka støðan í Suðurstreymoy skal verjast og mennast
Suðurstreymoyar Tjóðveldisfelag hevði aðalfund mikukvøldið 27. mars 2019 í hølunum hjá Havnar Arbeiðskvinnufelag. Fyrri parturin av skránni var skipanarligi parturin; frágreiðing, roknskapur, val av nevnd og varafólki. Suðurstreymoyar Tjóðveldisfelag brynjar seg til valstríð. Arbeiði at verja og staðfesta sterku støðu floksins í Suðurstreymoy er altíð ein avbjóðing, og sjálvandi mugu vit økja...
Sonni á Horni nývaldur formaður
Eysturoyar Tjóðveldisfelag hevði aðalfund í hølunum hjá Arbeiðarafelagnum Hæddini tann 20. mars 2019. Skráin var samb. viðtøkum felagsins. Umframt skipanarligu partarnar sum hoyra aðalfundinum til, luttóku Katrin Kallsberg og Siri Stenberg á fundinum. Báðar høvdu tær innlegg um førda politikkin, framd avrik, og tankar um hvussu stingast skal út í kortið eftir komandi løgtingsval. Eftir tað var...
Árni heldur fram
Vága Tjóðveldisfelag hevur havt aðalfund, og nýggja nevndin hevur skipað seg. Árni Jacobsen úr Miðvági heldur fram sum formaður. Sólvá Jacobsen úr Sandavági er nývald í nevndina og er peningarøkil, og Ingolf S. Olsen úr Sørvági er skrivari. Jóan Petur Joensen úr Sandavági bar seg undan afturvali til nevndina, men tók tó við vali sum varalimur. Jóhan F. á Ørg er aðalstjórnarumboð fyri...
Høgni Hoydal hevur gjørt tað ógjørliga !
Seinastu 4 árini í føroyskum politikki hava verið merkt av stórum rembingum. Rembingarnar hava serliga verið orsaka av at nýskipanir, sum ætlanir hava verið um í áratíggju, nú endiliga eru komnar á skrá og hartil eru gjøgnumførdar. Fiskivinnunýskipanin er uttan samanbering tann nýskipan, sum hevur fingið mest umrøðu. Við Høgna Hoydal, landsstýrismanni í Fiskivinnumálum, er framt eitt megnarbragd 2177 ...
Broytingar í Fólkaskúlalógini
Robotturin er longu uppfunnin, ið kann tað ófatiliga, ja finnur fiskin í havinum og kann taka hann upp. Sjálvstýrandi bilurin er uppfunnin. Hvussu skal skúlin brynja børn okkara til framtíðina, tá øll vitan er gomul eftir fimm árum? Samstundis sum vit ynskja, at næmingar eru sjálvbjargnir, hava gott hugflog, eru skapandi og hava eina sunna sjálvsfatan, so eiga vit javnan at dagføra lóggávu og ætlanir...
Óluva spyr um føroyskt á fartelefon og teldu
Óluva Klettskarð spyr nú hvussu langt Mentamálaráðið er komið við at fáa føroyskt mál inn í samskiftistøknina, herundir fartelefonir og teldur. 25. mars verður faðirin at móðurmáli okkara, V.U. Hammarshaimb, 200 ár. Og vit fara at hátíðarhalda ta óvanligu støðu, pinkulítla tjóðarmál okkara hevur, at bert eini 80.000 fólk tosa føroyskt. Tingkvinnan hjá Tjóðveldi fer á tingfundinum í...
Undirfígging av heilsuverkinum – álvara Kaj Leo?
Sambandsflokkurin og serliga fyrrverandi løgmaður Kaj Leo Holm Johannesen royna staðiliga at billa Føroya fólki inn, at heilsuverkið undir hesari samgonguni er blivið álvarsliga undirfíggjað. Álvara Kaj Leo, meinar tú tað? Einki er meira veruleikafjart. Á hvørjari samtyktari fíggjarlóg hjá hesari samgonguni er játtanin til heilsumál hækkað við millum 34 og 70 milliónum krónum um...
Nýbygningurin á Landssjúkráhúsinum fer at verða rikin við grønari orku
Sirið Stenberg svarar fyrispurningi frá Kára P Højgaard, viðvíkjandi ný- útbyggingini á Landssjúkrahúsinum Í sambandi við út- og nýbyggingina av H-bygninginum, verður avlopsorkan endurnýtt í mest møguligan mun. Sum dømi kann nevnast, at avlopsorkan frá køliskipanini verður endunýtt í hitaskipanini. Uttan at fara nærri inn í loysnirnar, so fevnir avlopsorkan frá køliskipanini um stóran...
Ætlar Sambandsflokkurin sær ongar atkvøður í miðstaðarøkinum?
Formaður Sambandsfloksins heldur lítið um helmingin av Føroya fólki, í øllum førum teim ið búgva í miðstaðarøkinum. Løgið, at formaður Sambandsfloksins roynir at spjaða fólki, ið her býr, heldur enn at savna. Hvat vil sambandsflokkurin? Avtaka uppboðssøluna, so einans teir stóru, sum høvdu alt tilfeingi frammanundan eisini fáa hesi prosentini? Avtaka menningarkvoturnar, so einans teir stóru skulu...
Tjóðveldi strembar altíð eftir javnstøðu
Vit í Tjóðveldi stremba altíð eftir javnstøðu í allari umboðan floksins. Gjøgnum árini hava nógvar kvinnur umboðað Tjóðveldi í álitisstørvum í nevndum, í kommunum, á tingi og í landsstýri. Tjóðveldi strembar altíð eftir at fremja javnstøðu millum kynini, bæði í uppstilling til val og í umboðan floksins á tingi, í kommunum og í landsstýri. Ítøkiliga gera vit hetta við at lógirnar hjá...
Orku- og umhvørvismálaráð er neyðugt!
Okkum tørvar eitt Orku- og umhvørvismálaráð. Og eitt landsstýrisfólk, ið hevur sum sína fremstu uppgávu, at arbeiða við tí grøna politikkinum, serliga við orkuni, har vit hava sett okkum eitt serstakliga framsøki og stórt mál, nevniliga burturav at vera grøn á landi í 2030, einki minni. Í Løgtinginum havi eg javnan víst á, hví tað er neyðugt at umskipa stjórnarráðini, so eitt av ráðunum 214a ...
Í dag hevur Sirið Stenberg svarað fyrispurningi, um Tilboðið frá Novo Nordisk grunninum um diabetessamstarv
Spurningurin var settur av Kaj Leo Holm Johannesen 1. Nær í 2019 fer Heilsu- og innlendismálaráðið undir ítøkiliga at fyrireika eitt samstarv millum føroyska heilsuverkið og Novo Nordisk Grunnin um diabetesviðgerðir og bygging av einari diabetesmiðstøð í Føroyum? 2. Hevur Heilsu- og innlendismálaráðið lagt eina arbeiðs- og tíðarætlan, sum m.a. vísir, hvat skal...
Eru Føroyar í ferð við at sentralisera síni virðismiklu lokalsamfeløg burtur?
Her í Føroyum hava vit notið nógv gott av, at okkara samfelag higartil hevur verið sett saman av nøkrum livandi og virknum landspørtum, bæði vinnuliga, mentanarliga, sosialt, ítróttarliga, átrúnaðarliga o.s.fr. Hetta landafrøðiliga fjølbroytni hevur givið Føroyum eina dynamiska innanhýsis kapping millum landspartar, sum hvør sær hava sín egna samleika og virðismiklan sosialan kapital. Hesin bygnaður...
Aðalfundur hjá Sandoyar Tjóðveldisfelag
Aðalfundur í Sandoyar Tjóðveldisfelag verður mikudagin 6 mars kl 19 í ungmannafelagshúsinum Samljóð í Skopun. skrá samb. lógum felagsins. við á fundinum vera : Páll á Reynatúgvu løgtingsformaður Ingolf S Olsen løgtingsmaður
Havnardalur eitt enn størri fríøki
Størri frílendisætlan er nú gjørd fyri Havnardal, har tað verður latið upp fyri enn størri møguleikum hjá fólki at njóta náttúruna og friðin. Økið, talan er um, er ovari partur av Havnardali, frá vatnbyrgingini inni í Havnardalsbotni og oman til brúnna um Sandá við landsvegin. Tórshavnar kommuna og Skógfriðingarnevndin samstarvaðu í sjeytiárinum um at fáa til vega eitt størri samanhangandi...
“Hvussu er at stilla upp til løgtingsval?”
Norðoya Tjóðveldisfelag hevur aðalfund og fyrsta uppstillingarfund Bergtóra Høgnadóttir fer at hugleiða um, hvussu tað er at stilla upp til løgtingsval Árligi aðalfundurin hjá Norðoya Tjóðveldisfelag er hósdagin 28. februar kl. 19 í Miðstovuni í Klaksvík. Á skránni eru frágreiðing um virksemi felagsins seinasta árið, roknskapur, val av nevndarlimum og umrøða av komandi vali til Løgtingið....
Tjóðveldi stillar upp til Fólkatingið
Eykaflokstingið hjá Tjóðveldi hevur í kvøld samtykt, at stillað verður upp til komandi fólkatingsval Tjóðveldi helt í kvøld eykafloksting á Hotel Hafnia í Havn. Støða skuldi takast til, um flokkurin skuldi stilla upp til fólkatingsvalið komandi, og um so var, hvussu stillast skuldi upp og eisini hvørji høvuðsmálini í valskránni skulu verða. Á skránni var eisini framløga, har Magni Arge,...
Rættindahavarar skulu við lóg gjalda
Vilja rættindahavarar ikki virða nýggja lógargrundarlagið undir okkara fiskivinnu og ætlanirnar við tí, ja so má sterkari lútur til. Løgtingið má skera ígjøgnum í stríðnum um, hvør skal rinda fyri fiskirættindi, nú ein fiskivinnunýskipan er farin av bakkastokki. At mala sum hundur um heitan greyt og bara vísa til eitt gerðarrættarmál, sum vit í politisku skipanini higartil hava gjørt, heldur enn at 20b3 ...
Góðu Sambandsmenn
Síggið vinnulívsfólk okkara, sum dagliga skapa burturúr nýggjum, og vinna okkum rættindi, og sum skapa virksemi í landinum øllum. Síggið tað almenna, sum dagliga fær samfelagið at koyra á nýmótans støði – bæði innan røkt, heilsu og umsiting. Síggið samspælið millum alment og privat, og hvussu væl tað virkar og lyftir okkum upp á eitt nýmótans og altjóða støði. Hví eru tit so...
Hvør einstakur persónur ger mun
Røða hjá Turið Horn, býráðskvinnu í Tórshavnar Býráð fyri Tjóðveldi Takk til tykkum, at tit áhaldandi rópa okkum upp. Tað er tit ungu sum “ bana” linjurnar og vísa vegin – og her gera tit tað bæði flott og gott. Takk fyri møguleikan at siga nøkur orð i dag. Saman eru vit sterk og saman gera vit mun, tað vita flest øll. Spurningurin er ofta : hvussu og hvat kunnu vit gera i mun til...
Hví fáa almennir stovnar ikki frið
Steinbjørn O. Jacobsen nertir við eitt viðkomandi evni, tá hann spyr, hví miðnámsskúlatilboðið á Tekniska Skúla í Klaksvík ikki kann fáa frið. Og rætt hevur Steinbjørn, tøknibreytin er eitt vælvirkandi miðnámsskúlatilboð, sum verður boðið út á Tekniska Skúla í Klaksvík í sera góðum og nútímans umstøðum, við drúgvum royndum umframt spennandi gistingingarmøguleikum. Á Glasum...
Munnligur fyrispurningur um at stegða plastdálking
settur Sirið Stenberg, landsstýriskvinnu í umhvørvismálum Hvussu gongur við arbeiðinum at gera eina ætlan at steðga dálking við plasti á landi og sjógvi? Hvørji ítøkilig átøk eru ella verða sett í verk at basa plastdálkingini? Er talan um samstarv við kommunurnar, ið varða av pørtum av umhvørvisábyrgdini og -eftirlitinum? Viðmerkingar Plastdálking er ein stór avbjóðing á...
Talsfólk á brekøkinum
Munnligur fyrispurningur settur Eyðgunn Samuelsen, landsstýriskvinnu í almannamálum -Hvat heldur landsstýriskvinnan um uppskotið frá MEGD at seta eitt talsfólk fyri brekøkið í Føroyum? – Hvørji eru týdningarmestu tingini, ið eiga at verða framd í næstum, fyri at javnseta rættindi og møguleikar hjá øllum borgarum? Viðmerkingar Í 2009 skrivaði Føroya Landsstýri undir sáttmála við...
Munnligur fyrispurningur um útbúgvingarmøguleikar innan landbúnað
settur Høgna Hoydal, landsstýrismanni í búnaðarmálum Metir landsstýrismaðurin tørv vera á at víðka um útbúgvingarmøguleikarnar innan landbúnaðin? Metir landsstýrismaðurin, at vit kunnu byggja víðari uppá verandi yrkisskeið, eitt nú soleiðis, at fakini kunnu góðskrivast í sambandi við ein víðari lesnað? Metir landsstýrismaðurin, at betri og breiðari útbúgvingartilboð kunnu vera...
Føroyskur uttanríkispolitikkur
Kaj Leo Holm Johannesen mælir til, at føroyingar skulu hava éin lim í uttanríkispolitisku nevndini, meðan Danmark skal hava 27 limir. Ikki eiti á! Føroyska land- og sjóøkið er hóast alt fýra ferðir størri í vavi enn Danmark, og Føroyar hava eitt BTÚ, sum í løtuni er størri enn tað hjá dønum pr íbúgva. So hvar eru proportiónirnar, kann ein spyrja. Hví so ikki heldur lata uttanlandsnevnd 210e ...
Langt ímillum uppáhald og veruleika
Tað er ikki hissini ummæli, nýggja fiskivinnulóggávan fær frá Jákupi Mikkelsen, løgtingsmanni fyri Fólkaflokkin, á portalunum í dag. Tað er nær við, at hann klárar at skjóta allar 91 paragraffirnar í lógini um fyrisiting av sjófeingi niður í sínum lesarabrævi. Uppboðssølan forðar nýggjum íløgum í fiskivinnuna, menningarkvoturnar eru av tí ónda – eisini eru tær tiknar frá teimum gomlu...
Eitt sindur av takksemi hevði klætt
Ongantíð í nýggjari tíð hevur føroyska toskakvotan á Flemish Cap verið so stór sum í ár, 3.911 tons, og hvør stertur er markaður til línuflotan. Fiskiskapurin undir Føroyum hevur ongantíð verið betri enn tað sama, og línuskipini hava eisini góðar dagar har. Manningarnar tjena heilt væl, og tað gera reiðaríini eisini. Tað er teimum so sera væl unt, tí leingi hava tey ligið tungt í sjónum. Men...
Norðoya Tjóðveldisfelag skipar fyri fundi í Miðstovuni í Klaksvík
Týsdagin kl.19 skipar Norðoya Tjóðveldisfelag fyri fundi í Miðstovuni í Klaksvík, har ið løgtings – og landstýrisfólk floksins eisini vera til staðar. Høgni Hoydal fer at hava innleg við heitinum “Eitt ár við fiskivinnunýskipanini”. Síðan verður møguleika at seta spurningar. Øll Tjóðveldishugaði eru vælkomin. Norðoya Tjóðveldisfelag.
Fundur fyri tjóðveldisáhugaðum
Tjóðveldisfólk í Vágum hitta ting og landsstýrisfólk mánakvøldið 21.januar. Kl 20.00 verður almennur fundur í Beitishúsinum í Miðvági, har veljarin hevur høvi at hitta ting- og landsstýrisfólk floksins. Fundurin er liður í eini fundarøð, har ferast verður kring landið. Valskeiðið er nú rættuliga fari at halla, og veljarin skal hava høvi at hitta politikarar floksins, sum fara at greiða frá...
Tórshavnar býráð arbeiðir virkið við at loysa bústaðartørvin í kommununi
Nøkur orð um tær ætlanir, ið Tórshavnar kommuna virkar fyri og er við í v.m. Nú býráðsvalskeiðið er hálvrunnið haldi eg tað vera hóskandi at taka samanum og at kunna eitt sindur um, hvat ið er komið av skafti hjá sitandi býráðssamgongu, og hvørji evni, vit fara at arbeiða við í seinna partinum av setuni viðvíkjandi málinum um at útvega fleiri bústaðir í Tórshavnar kommunu. Sum forkvinna í...
Politisk viðmerking
Annita á Fríðriksmørk, svarar Helga Abrahamsen aftur, í samband við hansara úttalilsi um nýggja formannin í Búskaparráðnum. Vit hava havt nógv skilafólk til formenn í Búskaparráðnum: Sverri Hansen, Thomas Dam, Jørn Astrup, Johnny Í Grótinum, Hermann Oskarsson, Bjarni Olsen (og nokk onkran annan, sum eg ikki komi í tankar um). Og nú er so ein nýggjur, sum eitur Djóni Højgaard. Sum formenn í...
Føroyar betur fyri enn nakrantíð – røða hjá Magna Arge
Ongantíð í søguni hava Føroyar fíggjarliga verið so sjálvbjargnar sum nú, og stundin er tí komin til, at Føroyar og Danmark umskipa sítt samband – sum sjálvstøðug lond, segði Magni Arge á fólkatingi í dag Hetta er røðan: Der var en gang – for nok så mange år siden – at den danske statskasse havde svært ved at finde penge til driften af statens etater på Færøerne. Amtmand Hilbert løste 200f ...
Ja-takk ella Nei-takk til Novo Nordisk
Herfyri valdi man at halda uppat við samstarvinum við íslendska bróstkrabbalæknan Kristian Skúli. Hetta hóvaðu mongum illa. M.a mær. Hann var jú kosin at verða besti bróstkrabbalækni i Evropa. Men har var onki at gera. Læknafakliga tilráðingin á landssjúkrahúsinum segði, at hetta mátti halda uppat, tí at øll bróstkrabbaviðgerð skuldi nú savnast á sjúkrahúsið í Danmark. Landsstýriskvinnan...
Reiðararnir eiga uppboðssølugjaldið
Jóhann Lützen, blaðstjóri, rør í grein í Norðlýsinum í gjárkvøldið fram undir, at tað bert eru orð uttan innihald, tá undirritaði hevur sagt og skrivað, at fiskivinnunýskipanin ikki skal ávirka inntøkurnar hjá fiskimonnunum. Fiskimálaráðharrin fær sama ivasama heiður, men hann dugir at svara fyri seg...


text:
KOLASALATæðrasoppar
Produced byAyphin
Release DateDecember 24, 2020
Og stilla hana á vaglið framman fyri løgtingið
Í hondini skal eg halda í einum dukandi hjarta
Sum er svart og hart og skrykt úr einum tjaldri
Eg skal vera nakin og sterkur og hava bringuskegg
Og bera allar undirsjóvartunlarnar á rygginum
Tyggja tyggigumm og svinga dintilin í interludes
Ið samsvara við klokkuna í havnar kirkju
Tá myrkrið leggur seg lýsa mínir leggir upp
Við led ljósum sum skifta lit við avgerðirnar í tinginum
Teir lýsa reytt og grønt tá sosialisman sigrar
Og fólkið fær ein fyrimun av umboðandi demokratinum
Teir lýsa blátt og svart tá reiðarin hevur langar fingrar inn í salin
Og lobbyisman ger tann mismun
At hon tekur yvirskotið í reyvalumman
Sum fer út í hinum endanum í gullklæddar vesikummur
Klokkan er fimm alt samdøgrið í øllum heiminum
Í lima, new york og berliiiiiiin
Myrkrið hevur lagt seg og tað er komið fyri at vera
Øll leggja seg uppgevandi í sofuna liiiiin
Eg fari at byggja eina standmynd av mær sjálvum við einum knívi
Sum skrálar fokk teg, fokk rapp og fokk lívið
Endiliga stilli eg meg upp og sigi stopp fyri regeringina sum stendur og koyrir ketur á mín kropp
Sum mister t sjálvt um eg ikki slapp á a-liðið eg sigi fokk systemið og sniffi kemikalii
Eg havi verið í meira bardagum enn javier tí tey vilja hava mítt juice so meini ikki við svali
Eg flyti bara til bali eg orki ikki føroyar meira
"er hatta marius dc?" eg hoyri tað í hvørjum oyrað
Kann man ikki vera rappari uttan uppmerksomheit og fólk sum vilja battle'a og siga at mín mamma er feit
Sig mær tað ha, shit tað gevur onga meining, eg fari mín egna veg, fokk tína leiðbeining
Við einum fóti í grøvini og steinum í mínum hondum, fokki tykkum upp áðrenn eg flyti yvir til london
Í lima, new york og berliiiiiiin
Myrkrið hevur lagt seg og tað er komið fyri at vera
Øll leggja seg uppgevandi í sofuna liiiiin
Gud í himmiríki situr, nei hann sigur noy, eg eri ein shitboy
Fuckboy, femboy, soyboy, tomboy, cowboy, bongboy, boydoy
Badambitch í klaksvík
Joe shit ein bjørn úr søldafirði
Suffar kelduna til lívið
Hon er á botninum
Við fýra hvítum riddarum
Biseksuellum veganarum
Eg fokking niðurbróti standmyndir
Øll idolir, skabilónir, konstruktiónir, konklutiónir, eg havi visiónir
Um ein thick ass kong sum rættir restini av verðini sína longutong
Slamma bong
Klokkan er fimm alt samdøgrið í øllum heiminum
Í lima, new york og berliiiiiiin
Myrkrið hevur lagt seg og tað er komið fyri at vera
Øll leggja seg uppgevandi í sofuna liiiiin
About
- 1.æðrasoppar #2 (Missing Lyrics)
- 2.Flogvid_19
- 4.æðrasoppar #1 (Missing Lyrics)
- 5.Kokoko (Missing Lyrics)
- 6.KOLASALAT
- 7.(o_O)
- 8.Grønt pesto
- 9.SAIGON
- 10.Smæran
- 12.Tú hevur ringt til pizza 67 eftir telefontíð. (Missing Lyrics)
- 13.ORÐAKRUTL
- 14.Heyyyyyy
- 15.Við tórði á møti
- 16.Yngri.pdf
- 18.Dropar pt 1
- 19.Dropar pt 2
- 20.Sprotin.fo


text:
Sáttmálin um heimsarvin
Heimsarvssáttmálin hjá UNESCO er góðkendur av 186 londum og harvið tann ST‐sáttmálin, ið flestir statir hava undirskrivað. Endamálið við sáttmálanum um heimsarvin er fyrst og fremst at vísa mentanar- og náttúruarv og at limalondini fara at arbeiða fyri at tryggja náttúru- og mentanarvirðini í lóggávuni. Málið er eisini at skapa eitt munadygt altjóða samstarv um at verja virðini til gleði og gangs fyri komandi ættarlið. UNESCO skilmarkar náttúru- og mentanararv vítt. Tað kunnu vera bygningar, náttúrufyribrigdi við jarðfrøðiligum, fagurfrøðiligum ella vísindaligum týdningi ella tað kunnu vera búøki hjá hóttum djóra- og plantusløgum. Mentanar‐ og náttúruarvur kunnu umfata minnismerki, bygningaverk, mentanarlandsløg og náttúruøki. Hann kann vera eitt bygningaverk, sum umboðar eitt týdningarmikið søguligt menningarstig, ella eitt náttúrufyribrigdi við einastandandi estetiskumella vísindaligumtýdning. Sambært skilmarking UNESCO kunnu virðini verða skapt av fólki, náttúruni ella í samanspæli millum náttúru og fólk. Tey støð, sum verða vald sum heimsins mentanar- og náttúruarvur, verða sett á listan hjá UNESCO yvir heimsarvin. Hvørt land, sum hevur tikið undir við sáttmálanum, hevur sjálvur ábyrgdina av at koma við nýggjum uppskotum til listan.
Í nevndini fyri heimsarvin sita umboð fyri 21 av limalondunum, og henda nevnd skal góðkenna uppskot til støð ella náttúruminni, sum skulu setast á listan. Limalondini skulu sum grundarlag fyri avgerðunum hjá nevndini gera uppskot um møgulig evni til heimsarvsstøð innan fyri teirra umdømi, sum uppfylla nevndarinnar krøv um einastandandi alheims virði fyri mannaættina. Hetta yvirlit verður nevnt tentativlistin. Tað verður sett sum krav, at eitt stað skal vera upptikið á tentativlistan, áðrenn tað kann tilnevnastsumheimsarvsstað. Áðrenn nýggj uppskot verða viðgjørd av nevndini, skal gerast ein víðtøkin eftirmeting av teimum, og hesa eftirmeting gera serkønir NGO-ar - IUCN á náttúruøkinum og ICOMOS á mentanarøkinum. Efirmetingin skal tryggja, at krav sáttmálans um dygd, avmarking og umsiting eru nøtað. Upptøka á listan yvir heimsarvin er ikki ein vernd í sjálvum sær, men hevur tað fyritreyt, at viðkomandi land bindur seg til at varðveita virðini í einum langtíðarhøpi. Sætta hvørt ár skulu økini verða kannað fyri at veita, um tey eru minkað í virði, og um umsitingin skal tillagast. Ein upptøka á listan yvir heimsarvin verður fatað sum ein serliga tignarlig viðurkenning og hevur ofta við sær økta ferðafólkavitjan. Vitja fleiri ferðafólk, kann tað hava við sær økta inntøku, men samstundis kann ferðafólkið ávirka virðini á skaðiligan hátt, eitt nú við sliti. Tað er eitt krav, at limalondini eru varug við henda trupulleika, tá ið tey vísa á øki, sum tey gjarna vilja hava við á listan yvir heimsarvin.
Norðurlond hava sett á stovn eina norðurlendska miðstøð (NWHF), sum skal styrkja felags átakið fyri at verja heimsins náttúru- og mentanararv. Stovnurin skal tryggja, at Norðurlond halda ásetingaarnar í sáttmálanum. NWHF samskipar norðurlendska átakið og arbeiðir saman við UNESCO um at stuðla tí parti av heiminum, sum er undirumboðaður á listanum yvir heimsarvin.
Í Føroyum hevur einki fingið World Heritage-status, men onnur støð í Danska Kongsríkinum hava:
- Danmark: Jellingsteinarnir og -kirkjan (1994), Kronborg (2000) og dómkirkjan í Roskilde (1995).
- Grønland: Ilulissat (2004). Ilulissat-ísafjørður er fyribils einasta landslag, sum er tilnevnt sum øki við heimsarvi í Grønlandi. Við at kanna jøklarnar hava granskarar fingið størri innlit í veðurlagið síðan sei 3FC0 nastu ístíð.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Dótturfelagsskapir : Altjóða verkamannafelagsskapur Sameindu Tjóða (ILO) | Undirvísingar-, Vísinda- og Mentanarstovnur Sameindu Tjóða (UNESCO)
Barnagrunnur Sameindu Tjóða (UNICEF) | Matvørufelagsskapur Sameindu Tjóða (WFP) | Heilsufelagsskapur Sameindu Tjóða (WHO)
Høvuðsstovnar: Aðalsfundurin • Trygdarráðið • Búskapar- og Almannamálaráðið • Altjóða Dómstólurin • Aðalskrivstovan • Tilsjónarráðið


text:
Julius Cæsar
Gaius Julius Caesar var rómverskur keisari frá 49 f.Kr. til 44 f.Kr. var ein rómverskur státsmaður, generalur og rithøvundur av latínskari prosa. Hann spældi ein týdningarmiklan leiklut í hendingunum ið førdu til avhendan av Rómverksa Lýðveldinum og byrjanina til Rómverjaríkið. Í 60 f.Kr. gjørdu Cæsar, Crassus og Pompejus ein politiska samgongu, ið kom at dominera rómverskan politikk í mong ár. Sigrarnir hjá Cæsar í gallisku bardøgunum, ið endaðu í 51 f.Kr., víðkaðu um økið hjá Róm til Ermarsund og Rínánna. Cæsar gjørdist tann fyrsti rómverski generalurin, ið fór yvirum ensku kanalina og Rínánna, tá ið hann bygdi eina brúgv tvørtur um Rínánna og framdi tað fyrstu innrásina í Bretlandi.


text:
Serbia
Serbia er lýðveldi í Evropa. Í norðri hevur Serbia mark við Ungarn, í eystri við Rumenia og Bulgaria, í suðri við Makedónia, Albania og Kosovo, og í vestri við Montenegro og Bosnia-Hersegovina.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tá Jugoslavia syndraðist í 1991, løgdu lýðveldini Serbia og Montenegro saman og stovnaðu nýtt samveldisríki, sum at Jugoslavia. Nýggja samveldisríkið hjálpti serbiska fólkinum í Kroatia og Bosnia at kríggjast: tað elvdi til, at mong lond settu revsitiltøk í verk ímóti Jugoslavia og steðgaðu øllum samhandli við nýggja samveldisríkið. Í 2003 skifti samveldisríkið navn frá Jugoslavia til Serbia og Montenegro, og eftir at fólkaatkvøða varð hildin í Montenegro í 2006 og úrslitið var, at Montenegro vildi loysa frá Serbia vórðu londini bæði sundurlisin.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Tað at landið hvørki hevur megnað at samstarva fult við ST-krígsdómsdómstólin ella at virða mannarættindi og pressufrælsi hevur hildið tað uttanfyri tey fyrstu eysturevropeisku londini, sum fingu bjóðað ES-limaskap.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Matur[rætta | rætta wikitekst]
Serbar gera smakkgóðan og fjølbroyttan mat. Raznjici, spritusteikt lambskjøt við piparfrukt, verður ofta etið aftur við einari skál av jogurti. Kjøtbollar við leyki og róma, nevnt cevapcici, og kálrullur fyltar við kjøti, leyki, ertrum og hvítleyki eru væl dámdir rættir.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsstaðurin í Serbia, Beograd, er við Donau, sum rennur ígjøgnum fruktagóða akurlendið norðast í landinum.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
- Beograd (1 114 000)
- Novi Sad (196 000)
- hjdóedy (174 000)
- geudiub (165 000)
- Kragujevac (150 000)
- Subotica (100 000)
- Uroševac (98 000)


text:
Piemonte
Piemonte (italskt: Piemonte, Piemontesiskt og oksitanskt: Piemont, franskt: Piémont) er ein ein av 20 regiónum í Italia. Piemonte er ein sjálvstýrandi landslutur, sum liggur í útnyrðingsitalia. Høvuðsmáið ið verður tosað har er piemontesiskt. Italskt verður eisini tosað har og í Oksitandalunum býr ein minniluti, sum tosar sítt egna mál, oksitanskt. Tað oksitanska málið verður eisini tosað í Suðurfraklandi, Monako og í Katalonska dalinum Val d'Aran. Piemontesikst verður tosað í Piemont av meira enn einari millión fólkum. Piemont landsluturin er 25.402 km2 til støddar og fólkatalið er umleið 4,4 milliónir.
Innihaldsyvirlit
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Piemonte er næststørsta región av teimum 20 regiónunum í Italia, næst eftir Sisilia. Piemonte er umgirt av Alpunum til tríggjar síður, millum teirra eru fjøllini Monte Rosa og Monte Viso, har tann 652 km langa Po áin rennur. Piemonte hevur mark til Frakland, Sveis og tær italsku regiónirnar Lombardia, Liguria, Aosta Dalin og eitt pinkalítið sindur við Emilia Rómanja. 43,3% av Piemonte er fjallalendi, 30,3% er av lágum fjøllum ella heyggjum, og 26,4% er láglendi ella marklendi.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrisitingarligar eindir[rætta | rætta wikitekst]
Piedmonte er býtt sundur í átta landslutir:
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fleiri sløg av ítróttir verða íðka á høgum støði í Piemonte. Innan fótbólt eru tað serliga feløgini Juventus F.C. og Torino F.C., ið hava gjørt seg galdandi. Fótbóltsfeløgini í Piemonte hava vunnið flest italsk meistaraheiti. Flogbóltur verður serliga íðkaður í Cuneo, sum hevur manslið og í Novara, har tað serliga eru kvinnurnar, sum hava klárað seg væl. Innan kurvabólt kunnu nevnast Biella Basketball og Junior Casale, og innan íshockey kunnu nevnast Hockey Club Turin (sum varð stovnað í 1947) og hockey á rulluskoytum, har Amatori Vercelli hevur vunnið trý meistaraheiti, einaferð italsku steypakappingina og tvær ferðir CERS Cup.


text:
Filip 2.
Sonur Karl 5. keisara, Filip 2. (21. mai 1527 – 13. september 1598), var føddur í Valladolid í Spania ár 1527. Tá ið Karl skifti ríkið sundur ímillum Filip og farbróðir hansara Ferdinand, fekk Filip valdið yvir Spania, sponsku Niðurlondunum og sponsku hjálondunum í Amerika. Filip var nærlagdur og gudrøkin maður, men hann var eisini trongskygdur og skilti ikki skemt. Nógv av tí, hann setti sær fyri, miseydnaðist, serliga royndirnar at forða fyri, at Niðurlond fingu frælsið, og so royndin at taka Ongland við stóru armaduni. Hann doyði í Madrid í 1598.


text:
Sosialisma
Sosialisma, eisini nevndir javnaðarstevna, er ein politisk hugsjón, sum kann sigast at hava søguligar røtur langt aftur í tíðina. Men teir fyrstu sosialistnir í modernaðari tíð vóru Henri Saint Simon og Charles Fourier í Fraklandi og Robert Owen í Onglandi. Seinni kom Karl Marx og Friedrich Engels á pallin. Teir grunnløgdu tað vísindaligu sosialismuna í mótsetning til sosialismuna hjá Saint Simon og Owen sum teir kallaðu utopiska. Marx finst at kapitalistiska marknaðarbúskapinum og harvið privata ognarættinum til framleiðslutólini. Hansara atfinnagar eru grundaðar á kanningar av kapitalistiska búskapinum. Í sínum høvuðsverki Kapitalurin vísur hann at fríi marknaðurin skapar permanent afturvendandi kreppur og er ein forðing fyri búskaparligum vøkstri og tøkniligum framburði. Afturat tí skapar kapitalisman fátækradømi fyri serliga arbeiðarastættina. Hansara alternativ til marknaðarbúskapin er ætlanarbúskapurin, har staturin eigur meginpartin av framleiðslutólinum. Staturin skal stýra marknaðarkreftinum. Á tann meinar Marx at tað kann sleppast undan afturvendandi kreppinum.
Máli hjá sosialsmuni er at avskaffa fátækradømi, samfelagsstættirnar og statin. Marx meinti at sosialisma bara kundi koma ígjøgnum við eini kollvelting. Marx greiddi frá at sosialismu fyrsta stigi á leiðini til kommunismu. Ein tílík kollvelting bleiv veruleiki í 1917 við Vladimir Lenin á odda. Seinni er kommunisma ofta sett í samband við stýri í Sovjet.
Arðir sosialistar sum sosial-demokratarnir meina ikki at tað er neyðugt at við kollvelting fyri at innføra sosialsmu. Greiðastu mótsetningar til sosialismu eru kapitalisma og liberalisma.


text:
6. januar
6. januar er dagur 6 í árinum í gregorianska kalendaranum. 359 dagar eru eftir av árinum (360 dagar um skotár er). Dagurin verður eisini róptur trettandi ella trettandadagur - t.e. trettandi dagurin eftir jóladag. Dagurin kallast í kirkjuligum høpi eisini epifania, t.e. opinbering.
6. januar er 1. jóladagur eftir julianska kalendaranum, sum var brúktur til 1. mars 1700 - og sum ortodokska kirkjan framvegis brúkar. Tíðin frá jólum til trettanda varð eisini kallað "millum jólanna" t.e. millum jól eftir nýggja (gregorianska) kalendaranum og gamla (julianska) kalendaranum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1889 - Føroyingafelag varð stovnað í Havn. Stig vóru tikin til at stovna felagið á jólafundinum 1888.


text:
Odessa
Odessa (ukrainskt: Oдeca, russiskt: Oдécca) er triðstørsti býur í Ukraina. Í 2011 var fólkatalið 1.006.242. Fyrst í 20. øld var býurin tann størsti í Ukraina og í New Russia landslutinum. Odessa er ein stórur havnabýur, sum liggur á norðurstrondini við Svartahavið og ein fyrisitingarligur miðdepil í Odessa Oblast. Býurin er eisini ein mentanarmiðdepil við íbúgvum, sum eru av fjøltáttaðum uppruna. Í 19. øld var Odessa fjórðstørsti býur í Russiska Keisararíkinum næst eftir Moskva, Sankta Pætursborg og Warszawa.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Umleið 550 á.Kr. varð ein búseting í Odessa av grikkum. Fornaldarleivdir váttað at tað er samband millum Eysturmiðalhavið og Odessa. Í miðøld var Odessa undir ymiskum stýrum, t.d. var býurin stýrdur av nomadum, petshenegum (turkiskt fólkaslag) og Osmanniska Ríkinum.
Fyrsta havnin í Odessa varð bygd í 1794.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur er best umtókti ítrótturin í Odessa. Tað størsta fótbóltsfelagið har eitur FC Chornomorets Odesa, tey spæla í bestu fótbóltsdeildini í Ukraina.


text:
Charles Darwin
Charles Darwin (12. februar 1809 – 19. apríl 1882) var ein bretskur lívfrøðingur. Tað var á síni rannsóknarferð við "Beagle", at Darwin fekk hugskotið til arvalæru sína (menningarlæruna). "Beagle" vitjaði Galapagosoyggjarnar, og har sá Darwin, at sami upprunaligi fuglurin - finkan - gjøgnum tíðina var vorðin til eini tjúgu ymisk sløg av fuglum, hvør við sínum serligu eginleikum. Tað gingu tó útvið tjúgu ár eftir at Darwin kom aftur av ferðini, áðrenn úrslitini og niðurstøðurnar, hann gjørdi sær, komu út í bók. Men tað er ikki at taka munnin ov fullan at siga, at bókin "The Origin of Species" gjørdist ein hin mest týðandi bókin í heiminum, og enn tann dag í dag verður arvalæran dúgliga umrødd millum leikfólk.


text:
Bulgaria
Bulgaria er eitt lýðveldi í Evropa. Í norðri hevur Bulgaria mark við Rumenia, í suðri við Turkaland og Grikkaland, og í vestri við Lýðveldið Makedónia og Serbia. Landaøki, ið nú er Bulgaria, hevur mestsum alla tíð sína staðið í skugganum av sterku grannum sínum. Bæði grikkar, rómverjar og turkar hava rátt her, og frá 1944 til 1989 var Bulgaria partur í kommunistiska Eysturevropa.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Bulgaria var í gomlum døgum máttmikið ríki, men seinni løgdu býsantiskar og síðan osmanniskar herdeildir landið undir seg. Í 1870-árunum fóru bulgarar at krevja frælsi. Turkar fóru ógvuliga harðliga fram ímóti sjálvstýrisrørsluni, og tað elvdi til vreði í Evropa, helst í Russlandi. Í 1877 leyp Russland á Turkaland. Bretar stuðlaðu turkum, og í 1878 varð vápnahvíld fingin í lag ímillum londini við San Stefano-avtalini. Eftir avtaluni gjørdist Bulgaria væl størri, men ikki leið long tíð, so var syðri partur í landinum aftur undir turkiskum yvirræði. Í 1887 sameindu bulgarar við Stefani Stambulov á odda (1854-1895) norðara og syðra part og valdu Ferdinand av Coburg, skyldmann Victoriu drotning, til valdsharra. Men í sjey ár var Stambulov veruligi valdsharrin í Bulgaria, sum nú gjørdist sterkasta Balkanlandið og hildið at vera sterkasta bulverkið fyri russiskari landtøku á Balkan. Stambulov legði alla orku í at fáa semju í lag við Turkaland, gamla fígginda Russlands, tað hóvaði ikki Ferdnandi, sum setti hann frá í 1894. Stambulov varð myrdur í 1895, kanska vóru Ferdinand og russar vorðnir samdir um at beina fyri honum.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Mesta fólkið er bulgarar; lítil partur turkar og makedónar.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið hevur altíð lagt dent á at goyma gamlar bulgarskar siðir. Tí hava mangir býir sínar sermerktu stevnur við tónleiki og skrúðgongu. Siður er mangastaðni, at stevnufólkini lata seg í skreytbúna og gekkaskort, ið tey sjálvi hava gjørt.
Tónleikarar[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Síðan 1989 hevur ein liður fram ímóti fólkaræði og at umskipa búskapin verið at skifta ríkisriknu stórgarðarnar sundur í smáar garðar. Nógv hevur eisini verið gjørt at fáa útlendsk ferðafólk at koma til gomlu býirnar og til strendurnar við Svartahav. Jarnmálmurin og kolið í Bulgaria eru ikki so góð, sum krevst at gera jarn, ið kann nýtast í tungídnaðinum. Fyrr keypti Bulgaria jarn, kol og olju bíliga úr Sovjetsamveldinum, men nú má hetta verða keypt á fría marknaðinum. Seinastu árini hevur Vesturevropa lænt Bulgaria nógvan pening at umskipa og menna ídnaðin, til dømis telduídnaðin. Klædnaídnaður og matvøruídnaður eru 1000 tyðandi vinnuvegir.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Fleiri enn ein millión fólk býr í høvuðsstaðnum Sofia. Býurin er týðandi ídnaðarmiðdepil, og bæði á láglendinum og í hálendinum uttan um býin hava bøndurnir nógv dýrahald. Mangir gamlir og vakrir bygningar eru í býnum, til dømis Alexander Nevsky-kirkjan, bygd teimum russisku hermonnum til minnis, ið róku turkar úr Sofia í 1878. Vegakervið í Bulgaria er gott. Í Sofia koyrir meginparturin av fólkinum í tráðbussum.


text:
Skandinavia
Skandinavia er norðasti partur av Evropa. Men fólk, lond og mál eru ikki heilt samd í, hvat Skandinavia umfatar.
Hjá norðurlendingum umfatar Skandinavia vanligvís: Danmark, Noreg og Svøríki.
Skandinavia umfatar skandinavisku hálvoynna og harafturat, tó mest av søguligum orsøkum, Danmark. Onnur uppfata Skandinavia sum tey norðurlendsku londini, men tað gera norðurlendingar tó ikki.
Innihaldsyvirlit
Mál[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Norðurgermansk mál
Málini í Skandinavia eru trý: norskt, svenskt og danskt.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Politiska samansetingin gjøgnum tíðina[rætta | rætta wikitekst]
¹ Fyrstu íslendingar vóru av norrønum uppruna, eina mest úr Noregi, og av keltiskum uppruna.


text:
Sápmi
Sápmi (sámiskt: Sápmi, Sámieatnan) er sámiska heitið fyri S 1000 ámaland, sum er ein partur av Noregi, Svøríki, Finnlandi og Russlandi. Sámarnir hava búð í Sápmi í túsundtals ár, og teir hava leingi einki stórvegis samband havt við umheimin. Sámarnir hava egið mál og serstaka mentan og royna at vinna sær størri sjálvræði í landøki sínum. Sámarnir hava eisini sítt flagg, sjálvt um teir, landafrøðiligt, eru borgarar í fleiri ymiskum londum. Sámiska flaggið hevur fleiri litir og eins og tað grønlendska, ein sirkul ella ein ring. Hjá mongum sámum er reinsdjórahald enn høvuðsvinna, men gongdin er, at teir meir og meir liva sum øll hini fólkini í hesum londum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 18. øld royndi danska-norska ríkið at fáa betri eftirlit við sámunum. Roynt varð at fáa teir at taka við kristnari trúgv.
Sámarnir hava ongantíð sjálvir átt kong ella høvding. Teir flestu hava upp ígjøgnum tíðirnar livað av reinsdjóraveiði, fiskiskapi og landbúnaði. Ein partur flytur úr einum staði í annan. Teir fara við reinsdjórafylgjunum, sum á sumri halda til í fjøllum og á graslendi, og um veturin leita inn í skógin ella oman at strondini.
Norski presturin Thomas von Westen (13. september 1682 - 9. apríl 1727) fór við loyvi frá stjórnini í Keypmannahavn at boða kristindómin fyri sámunum. Hann var strangur ímóti teimum, sum ikki vildu taka við kristnari trúgv. Fleiri túsund rúnatrummur vórðu brendar, og tey, sum ikki vildu sleppa gomlu trúnni, vórðu dømd til deyða. Thomasi von Westen dámdi ikki, at konufólk og mannfólk høvdu sama rætt at taka samfelagsligar avgerðir. Men hann lærdi seg sámiska málið, tí hann helt tað vera rímiligt, at kristindómurin varð boðaður teimum á teirra egna máli. Í 18. øld tóku fleiri og fleiri sámar við kristnari trúgv bæði í Noregi, Svøríki og Finnlandi.
Í 1751 fingu Danmørk, Noreg, Svøríki og Finnland sett fast mark norðanfyri. Sámaland varð býtt eftir landamørkunum. Men henda samtykt galt ikki teir sámar, sum fluttu úr einum staði í annan. Teir sluppu um mørkini við reinsdjórum sínum, og fingu veiði- og fiskirættindi har, teir komu. Teir sluppu eisini undan hertænastu.
Men seinast í 18. øld var nýggjur vandi á ferð. Av vatnflóð, felli og ov stórum fólkavøkstri fluttu bøndur í hundraðtali úr Eysturdali og Gudbrandsdali til Norðurlandið, Troms og Finnmørkina. Myndugleikarnir eggjaðu fólki at flyta. Tørvur var á bóndum norðanfyri. Niðursetufólkið fekk fastan bústað og eisini ognarætt til jørðina. Hetta kom sámunum dátt við. Teir vórðu riknir burtur og mistu bæði fiskirættindi og veiðirættindi. Meira enn so, at niðursetufólkini tóku burtur av reinsdjórafylgjunum og góvu sámum einki afturfyri.
Hvør?[rætta | rætta wikitekst]
Sámiska búøkið, Sápmi, røkkur frá eysturstrondini á Kolahálvoynni í (Russlandi), um alt Norðurnoreg, inn í Norðurfinnland og Norðursvøríki suður til Jämtlands og Idre. Tað eru um leið 60 000 sámar í Sápmi. Av teimum búgva umleið 35–40.000 í Noregi, 6000 í Finnlandi, 15–20.000 í Svøríki og 2000 í Russlandi. Tølini eru tó óneyv og byggja á metingar. Til eru kanningar, sum benda á, at talið er lágt sett, og at nógv fleiri hava røtur í sámiska fólkinum, men mong vita tað kanska ikki ella vilja ikki kennast við tað.
Samiskt mál[rætta | rætta wikitekst]
Sámiska málið verður vanliga býtt í trý máløki: eystursámiskt, miðsámiskt og suðursámiskt. Mett verður, at harumframt eru um leið 20 000 sámar, sum duga nakað av sámiskum. Kanska eini 85–90 % av øllum, ið tala sámiskt, tala norðursámiskt. Tað eru orð í sámiskum, sum tað ber til at fylgja fleiri enn 6000 ár aftur í tíðina, t.d. njuolla (pílur), juoksa (bogi), suotna (sina), guolli (fiskur), njoammil (hara) - Dømini eru á norðursámiskum.
Joyk[rætta | rætta wikitekst]
Vit føroyingar siga ikki, at vit syngja, tá vit kvøða. Sámar siga ikki, at teir syngja, tá teir joyka. Tá ein sámi joykar, verður hann tað, hann joykar, og ger sjálvur bæði ljóð og orð.
Joykið kann vera eitt ávíst dýr, fólk ella landslag, og við sínum serligu ljóðum og fáum orðum joykar hann tað, sum hann hevur at bera fram.
Bókmentir og tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Sjálvt um tann fyrsta bókin varð prentað á sámiskum í 1619, so leið heilt út í 1900-talið, áðrenn sámiskir rithøvundar fóru at skriva á sámiskum. Í Noregi skrivaði Anders Larsen skaldsøguna Beaivvi Álgu (Sólarrenningin), sum varð givin út í 1912. Í Finnlandi kom yrkinga- og stuttsøgusavn Peter Jalvits Muohtačalmmit (Kavaflykrur) út í 1915. Upp aftur størri týdning hevði bók Jóhan Turkis Muitalus Sámiid Birra (Søgan Um Sámarnar), sum varð givin út á fyrsta sinni í 1910. Nevndu bøkur eru allar givnar út av nýggjum og verða nýttar eitt nú í undirvísing á fróðskaparsetrum.
Søgn úr Sámalandi[rætta | rætta wikitekst]
Einaferð var tað ein sámi, sum gekk einsamallur úti á heiðini. Tá fingu nakrir tsjudar eyga á hann og hildu eftir honum. Maðurin, neyðardýrið, visti sær eingi onnur ráð enn at
renna undan. Hann helt til beins og slapp sær til rýmingar. Hann rann og rann, men hvagar skuldi hann fara? Í tí hann leyp upp um ein heygg, fekk hann eyga á eina holu.
Maðurin var kvikur og kreyp sær inn í holuna.
Ein eiturkoppur sat uttan fyri holuna, og tá maðurin var kropin innum, spann hann eitt lokkanet fyri allan holumunnan. Tsjudarnir undraðust á,
hvar maðurin kundi hava fjalt seg. Teir leitaðu og leitaðu. Ein teirra kom fram við holuni, men tá hann sá lokkanetið, fór hann framvið og vendi
aftur til hinar tsjudarnar.
- Gamlir sámar hava enn ta trúgv, at tú ikki skalt drepa ein eiturkopp, tí hann hevur bjargað mannalívi.
Faðir vár á sámiskum[rætta | rætta wikitekst]
Áhčči min,
don guhte leat almmis.
Basuhuvvos du namma.
Bohtos du riika.
Šaddos du dáhtu, mo almmis nu maiddái eatnama alde.
Atte midjiide odne min beaivválaš láibámet.
Ja atte midjiide min suttuideamet ándagassii
nu go maiddái mii ándagassii addit min velggolaččaidasamet;
ja ale doalvvo min geahččalusa sisa,
muhto beastte min bahás eret.
Dasgo du lea riika ja fápmu ja gudni agálasvuhtii! Amen.
Annað[rætta | rætta wikitekst]
- Dunnaldur Dunna á sámiskum; Vulle Vuojaš
- Í 1980 vann "Samii Ædnan" frá Sámalandi (Sápmi) norska Melodi Grand Prixið.