text:
Noreg
Noreg, í talumáli ofta Norra, á gomlum føroyskum Noregur og Norðvegur; er kongsríki í Norðurevropa. Í eystri hevur Noreg mark við Svøríki, Finnland og Russland, í suðuri við Skagerrak, í norðri Barentshavið og vesturi er Atlantshavið. Høvuðsstaðurin í Noregi er Oslo. Landið er eitt av ríkastu londum í heiminum. Gott 5 000 000 fólk búgva í Noregi í 2014. Á meginlandinum búgva í miðal 12,5 fólk á hvørjum km2, men tað er ymiskt, hvussu tættbygt tað er. Teir norðastu partarnir eru fámentir, og fjølmentast er rundanum Oslofjørð. Eini 77 % av norðmonnum búgva í býum ella í øðrum tættbygdum økjum. Góð 23 % búgva í fámentum økjum.
Tað er langt land, sum smalkar ímóti norði. Har smalast er, eru bara 6,3 km frá sjónum og eystur at svenska markinum. Størsti parturin av landinum er fjallalendi, og fram við allari strondini er skergarður við túsundtals oyggjum. Norðuri í Íshavinum eigur Noreg oyggjarnar Jan Mayen, 550 km í ein landnyrðing úr Íslandi, og longur norðuri Svalbarð, sum er felagsnavn fyri Bjarnoynna og Spitsbergen, 3 stórar og nakrar lítlar oyggjar, tilsamans 61 229 km2. Langa strond Noregs er útnyrðingsmarkið á evropeiska meginlandinum.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Landafrøði
- 3 Politikkur
- 4 Búskapur
- 5 Samferðslukervi
- 6 Fólkið
- 7 Náttúra
- 8 Mentan
- 9 Keldur
- 10 Slóðir
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Noregs søga
Fyrsta, vit hoyra um Noreg í søguni, er, at landið var býtt í høvdingadømi, og hvør høvdingur ella kongur hevði rætt til at taka skatt av tí landsparti, hann sat á [1]. Sambært kongssøgum savnaði Haraldur Hárfagri alt Noreg undir ræði sítt. Í 872 hevði hann skipað lensmansríki í Noregi. Av harðræði hansara var stór útflyting vestur í hav til Føroya, Hetlands, Orknoya, Íslands, Grønlands og aðrar staðir. Tó at hesi londini tá vóru uttanfyri Noregs ríki, vórðu tey øll løgd undir norskt kongsvald seinni.
Upp gjøgnum tíðirnar var Noreg viðhvørt sjálvstøðugt, viðhvørt undir donskum yvirvaldi og viðhvørt undir svenskum. Men mest av tíðini var tað sjálvstøðugt kongsríki, hóast tað var undir útlendskum yvirvaldi. Tað var hetta, ið gjørdi tað gjørligt hjá noregsmonnum at loysa frá Svøríki í 1905. Eitt nýtt fullveldisríki varð ikki stovnað við hesum. Tað einasta, sum hendi, var at svenski kongurin varð settur frá í Noregi, og politiska samstarvið millum Noregs og Svøríkis uppsagt.
Í krígsárunum 1940-45 var Noreg hersett av týskarunum, og vóru hetta hørð ár hjá norðmonnum. Nógv fólk varð sent av landinum og sett í fangatippir í Týsklandi. Í 1939 komu loynilig boð um, at sinnissjúk, kryplar, evnaveik og tey, sum høvdu ógrøðandi sjúku, skuldu verða dripin [2]. Søkt var eisini at samkyndum, og løgreglustøðirnar fingu boð um at geva loyniløgregluni lista við samkyndum fólki. Nazistarnir nevndu hetta miskunnardráp. Summir býirnir vóru ógvuliga illa viðfarnir. Ringast var í Norðurnoregi, har settu týskar herdeildir eld á nógvar bygdir og noyddu fólkið at flyta suður í landið, og vegir og brúgvar sprongdu teir. Afturat hesum kom, at nógv av farmaskipunum, sum sigldu við førningi fyri tey sameindu londini, vóru søkt, so handilsskipaflotin minkaði ógvuliga nógv. Tað var tí eitt tungt tak at fáa alt aftur í rættlag, tá ið kríggið var uppathildið. Men norðmenn stóðu saman og væl gekst. Nú standa nosslig hús aftur á toftunum, og farmaskipaflotin er størri enn nakrantíð.
Í februar 1994 vóru Olympisku vetrarleikirnir í Noregi. Flestu kappingarnar vóru í lítla býnum Lillehammer við Mjøsa.
Tann 22. juli í 2011 var Noreg rakt av yvirgangsatsókn. 77 fólk lótu lív, og nógv fingu skaða í álopinum á stjórnarskrivstovuna í Oslo og summarleguna hjá AUF á Utøya.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøðiliga er Noreg millum 57°71° og 71°11° n.br. Landslagið er ógvuliga fjølbroytt. 50 % av landinum er oman fyri skógarmarkið, og 27 % eru vøtn og hagi. Størsti parturin av landinum er fjallalendi, og fram við allari strondini er skergarður við túsundtals oyggjum. Tær 57 000 oyggjarnar fram við strondini eru uml. 7 % av landinum. Útróðrarbygdirnar fram við strondini eru seinastu árini støðugt minkaðar, tí at fiskiskapurin er versnaður, men tó havbúnaðurin er alsamt vaksin.
Landið er langt og smalt liggur fram við Norðuratlantshavinum og havøkjum so sum Skagerrak, Norðsjónum, Norskahavi og Barentshavinum, har ið kendu norsku firðirnir eru. Oyggin Jan Mayen og Svalbarð eru partur av norska kongsríkinum. Og Bouvetoy har suðri í Atlantshavinum er norskt hjáland. Eisini eigur Norra hjálondini Peteroy har suðuri í Suðurindiahavi og økið Maudland í Antarktis. Norra er býtt sundur í 19 fylki, sum aftur eru býtt sundur í 430 kommunur. Norra er eisini býtt sundur í fimm landspartar.
Bara uml. 3 % av Noregi er egnað til dyrkilendi [3], annars eru mest fjøll, berligar víddir og djúp vøtn. Mesta og besta landbúnðarjørðin er fram við og innast á botni í fjørðunum. Mongu, longu og djúpu firðirnir vórðu til, tá ið skriðjøklar skriðu av fjøllunum út ímóti strondini og gróvu seg níður í dalarnar. Firðirnir eru frá náttúrunar hond góðar havnir, og har búgva nógvir útróðarmenn og bøndur. Mong ferðamannaskipi á føgru norsku firðunum.
Norðastu partarnir í Norðurskandinavia og Norðurnoregi eru norðan fyri norðurpólkring. Á hásumri setur sólin ikki her, og tað er ljóst alt samdøgrið. Á hávetri rísur sólin ikki, tað er myrkt alt samdøgrið. Longri norður vit koma, longri er midnáttarsól og vetrarmyrkur. Norðast í hesum londum er myrkt næstan tveir mánaðir um veturin.
Landslagið[rætta | rætta wikitekst]
Fyri o.u. 600-350 mió árum síðan vórðu Kaledóniafjøll til. Tey ganga ígjøgnum alt Noregs land, sunnanífrá og norðureftir, og mynda landslagið. Fjøllini reistu seg á markinum millum tvær meginlandaplátur, sum stoyttu saman. Har tilfarið í undirgrundini var serliga hart, eru framvegis illgongd og høg fjøll - Jotunheimur, Hallingskarvet og Lyngsalpur. Kaledóniafjøll og ístíðarísurin hava í felag myndað landslagið. Í seinastu ístíð lá alt landið undir ísi. Ísskjøldurin trýsti landið niður, gróv botnar og dalar og flutti burtur eyr og grót, sum seinni varð morenulendi.
Næstan helvtin av Noregs landi er oman fyri skógarmarkið (umleið 49,5 %), 20 % er meira enn 900 m oman sjóvar. Nógvastaðni er gaddajørð og grunnlendi, og veðurlagið ómilt. Hetta ger, at nytta bara fæst úr o.u. 23 % av landinum, um 3 % er velt og um 20 % er skógur. Hóast Noreg fer væl norður um 70°, frysta havnir og firðir ikki, tí at Golfstreymurin gongur eystur og norður við allari strondini.
Noreg, vestari parturin av skandinavisku hálvoynni, er smalt, langt land, úr norðasta í sunnasta landoddan eru 1700 km, meðan breiddin har, sum tað smalast er, er ikki meira enn einar 15 km. Fram við at kalla allari vesturstrondini er yðjandi fult av skerum og oyggjum, men innanfyri henda skergarðin er so djúpt, at har er farandi við heilt stórum skipum, bert tey hava kunnugan mann umborð. Tá ið hann liggur vestaneftir, kann vera ódnarveður uttan fyri skerini, men deyðaslætt innanfyri. Fyri at gera siglingarleiðina tryggari hava teir sett lyktir ella vitar á nógvar av hólmunum og oyggjunum. Firðirnir eru nógvir, og summir av teimum eru óføra langir, tann longsti er Sognfjørðurin, sum er 200 km. Oftast eru firðirnir heilt djúpir, og hetta sæst eisini av teimum nógvu býunum, sum standa fram við teimum. Summastaðni fram við strondini er berg fyri, og ofta reisa steyrrættir hamrar og báðuminni firðirnar, og í støðum eru teir so høgir, at sólin sleppur ongantíð at.
Á einum vanligum landkorti er tann parturin av landinum, sum er hálendi, litaður við brúnum og láglendið við grønum, jú hægri landið er, dimmari er tann brúni liturin. Av hesum skilja vit, at tað mesta av Noreg er fjallalendi, men vit síggja eisini, at nógvir dalar ganga niðan millum fjøllini. Teir norsku dalarnir eru ofta bæði grasgóðir og slættir, og á eysturlandinum eru teir rættiliga breiðir. Oftast rennur ein stór á, elvur, ið norðmenninir kalla, oman gjøgnum dalin, og báðuminni ánna standa húsini. Úr dalinum sæst ofta upp á eina egg, men garðarnir, helst á sólarsíðuni, kunna standa langt upp í líðini, og bøurin hjá teimum ovastu gørðunum kann ofta vera betri, enn tann hjá teimum niðri í dalinum, og hetta kemur av, at áirnar hava ført so nógvan eyr og sand við sær oman í dalin. Oman fyri bøgarðarnar tekur skógurin við, og hann gongur ofta heilt niðan á eggina, mest er tað fura, bjørk og grann, sum veksur, og skógurin er sundurmarkaður millum garðarnar. Uppi á sjálvum fjallinum vaksa bert smá bjørkatrø, men har sum lægdir ella fløtur eru, kann vera óføra loðið, og har er besti neytahagi. Hetta eru setrarnir, og niðan hagar reka bøndurnir seyð, neyt og hestar um summarið. Summir setrarnir eru heilt langt frá húsum, og fólk má liggja á setrinum ta tíðina, neytini eru har uppi. Á hvørjum setri er tí eitt lítið hús, og rundan um húsið er garður, støðil, sum neytini verða rikin inn á um kvøldarnar. Fyrr var mjólkin altíð gjørd til ost ella kirnað til smør, men nú gongur vegur til summar setrarnar, so teir koma eftir mjólkini við bili. Á summum fjøllunum er ógvuliga berligt, har veksur bara lyngur og steinmosi og so ymiskar fjallaurtir.
Summstaðni reisa hvassar røðir seg við høgum kavataktum tindum. Fleiristaðni eru jøklar, stórar ísfløtur, bréir, sum norðmenn kalla tær, tann størsti eitur Jostadalsjøkulin. Tá ið køld ár eru, hava jøklarnir seg omaneftir, og tað hevur hent, at teir eru komnir líka oman í tær dyrkaðu líðirnar, so bæði bøur og hús er farið undir ísin. Tey seinnu árini eru teir minkaðir. Størstu fjøllini eru Jøtunheimurin, Kjølurin, Dovrafjøll og Langfjøllini. Hægstu tindarnir eru Galdhøpiggen 2470 m, Gliturstindur 2460 m og Snjóhettan 2300 m. Frálíka natúrvakurt er á fjøllunum, og nøgd av fólki, bæði úr Skandinavia og aðrastaðni, fer hagar til stuttleika, men ísurin er svikaligur, ofta kunna rivur vera í honum, sum ókunnugt fólk ikki varnast um, so tey ganga í tær.
Fyri at gera tað lættari hjá fólki at ferðast í hesum óbygdum hava norðmenn frá gamlari tíð bygt smáttur víða hvar á fjøllunum, so fólk fáa hildið til har, tá ið kavarok kemur á tey. Har sum gøturnar ganga eftir fjøllunum, standa varðar sum í Føroyum. Nú verða bygdagøturnar lítið brúktar, tí teir hava lagt bæði jarnbreytir og vegir eftir fjøllunum. Á fjøllunum eru bæði úlvar og bjarnir, men kortini er ikki so nógv til av teimum nú sum fyrr. Villrein er nakað av, og rýpan trýtur ikki. Heilt norðuri ígjøgnum, á Finnmarkini teir kalla, eru stórar heiðar við bæði lyngi og mosa, har halda sámarnir til við reindjórafylgjum sínum. Í Norðurnoregi, helst á oyggjunum, eru góð fuglabjørg, og har eigur bæði lundi, lomvigi og rita. Á summum hólunum eru so stór æðuvørp, at tað er ein heil innløga í dúninum. Summar av oyggjunum har norðuri eru grasgóðar og slættar, og har er óføra nógvur mógvur. Summir dalirnir í Norðurnoreg eru heilt góðir, men enn liggur nógv av landinum sum hagi.
Harðangursvíddir eru størsti háslætti í Evropa, uml. 10 000 km2. Partar av víddunum er friðaður tjóðgarður. Aðrir partar eru undir náttúruvernd. Her eru størstu villreinaflokkarnir í Evropa og mong óvanlig djór og djór, sum eru í týdningarvanda.
Norska landslagið ger tað trupult hjá landbúnaði og flutningi. Men afturfyri liggur væl fyri at fáa nyttu burtur úr vatninum til orku. Og so dregur landslagið nógv ferðafólk til Noregs at síggja órørda og stórfingna náttúru.
Veðurlagið[rætta | rætta wikitekst]
Fram við norsku vesturstrondini er veðurlagið ikki so ólíkt tí í Føroyum, kortini er tað ikki so skiftandi sum her. Vetrarnir eru oftast heldur lýggir, og mesta avfallið fellur niður sum regn. Hetta ger Golfstreymurin, sum rekur norður við allari strondini, hann hevur lýkku í sær, og havættirnar verða tí ikki so kaldar. Sumrini kunna ofta vera heldur vátlig, og sjáldan eru tey heilt heit. Veðurlag sum hetta kallast strondveðurlag.
Á eysturlandinum er veðurlagið øðrvísi, har eru vetrarnir kavamiklir og harðir, men sumrini eru heit. Hetta er landveðurlag. Norðast í Noreg er veturin eisini harður, -30 til -35 °C er ikki óvanligt, og ofta legst ógvuligur kavi niður, men kortini plagar ísur ikki at forða fyri siglingini. Ofta ganga strangir stormar, sum gera nógv um seg. Annars halda teir, at tað er væl lýggjari í Norðurnoregi, enn tað var fyri einum 100 árum síðani. Eplir og røtur vaksa heilt norðuri í Finnmarkini, og í teimum veðurgóðu dølunum veita teir ikki sørt av korni. Har norðuri stendur sólin um hásummarið á luftini alt samdøgrið, men mitt í november hvørvur hon og sæst ikki aftur í tveir mánaðir.
Sjógvurin við Noregs strendur hevur almikla ávirkan á veðurlagið í landinum. Flógvur sjógvur rekur úr Atlantshavi í bæði Pólhav og Noregshav og ger lýggjari veðurlag. Veðurlagið er skiftandi, landið er stórt, og jarðfrøðiligu viðurskiftini eru ymisk. Høgu fjallaryggirnir gera, at avfallið er nógv á Vesturlandinum, og veðurlagið er meira støðugt á Eysturlandinum.
Tað er óguliga ymiskt, hvussu hitaviðurskiftini eru ymsastaðni í Noregi. Serliga trý viðurskifti gera seg galdandi:
- Breiddarstig. Jú longri norðuri, jú kaldari.
- Hæddin oman sjóvar. Tað verður umleið 0,6 °C kaldari hvørjar 100 m, vit koma upp í fjøllini.
- Teinurin frá strondini. Jú nærri strondini, lýggjari er veturin.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsstaðurin er Oslo. Landið eystanfyri Oslofjørðin eitur Østfold. Har eru býirnir Fredriksstad, Halden, Moss og Sarpsborg. Í øllum hesum býunum eru ídnaðarvirkir. Tey flestu framleiða okkurt úr viði. Vestan fyri Oslofjørðin er Vestfold. Har eru býirnir Sandefjord, Kongsberg, Skien, Drammen og Fredriksstad. Sandefjord er reiðarabýur, við Kongsberg høgga teir silvur, og har er eisini ein vápnasmiðja. Í Porsgrunn og Rjukan gera teir salpetur. Arendal og Kristiansand eru fiskivinnubýir. Bergen er næststørsti býur í Noregi. Trondheim er gitin fyri dómkirkjuna, sum man vera ein tann vakrasta í øllum Norðurlondum. Størstu býirnar á Norðlandinum eru Narvik og Bodø. Við Kirkenes tætt við russiska markið eru stór jarnnám.
Størstu býir í Noregi 2012:
Fylkir í Norra[rætta | rætta wikitekst]
- Akershus
- Aust-Agder
- Buskerud
- Finnmark
- Hedmark
- Hordaland
- Møre og Romsdal
- Nordland
- Nord-Trøndelag
- Oppland
- Oslo
- Østfold
- Rogaland
- Sogn og Fjordane
- Sør-Trøndelag
- Telemark
- Troms
- Vest-Agder
- Vestfold
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini: Politiskir flokkar í Norra
Stjórnarskipan[rætta | rætta wikitekst]
Noreg er kongsveldi. Stjórnarovasti er Haraldur kongur V; Harald V kongur av Noregi saman við Haakon Magnus krúnprinsi og dóttur hansara Ingrid Alexandra, sum er nummar trý í arvafylgjuni til norsku trónuna. Núverandi norska kongshúsið er ungt. Abbi núverandi Noregs kong, Håkon VII, var í 1905 á eini fólkaatkvøðu valdur til kong eftir at samveldið við Svøríki fór í upploysn. Áðrenn hann gjørdist kongur í Noregi, nevndist hann Carl prinsur og var næstelsti sonur Fríðrikk VIII í Danmark. Núverandi Noregs kongur er triðjur í røðini í hesi ættini. Olav V ráddi fyri borgum frá 1957 til 1991, tá núverandi Harald 5. tók við. Ongantíð fyrr hevur fólksligi stuðulin til norska kongshúsið verið størri enn í 2014; ein kanning, sum Norstat hevur gjørt fyri NRK vísir, at 82 prosent av fólkinum í Noregi tekur undir við at Noreg framhaldandi skal vera eitt kongsveldi [4].
Í Noregi er eisini fólkaræði, t.e., at norðmenn velja, hvør skal á ting. Fjórða hvørt ár verða 169 umboð vald í Stórtingið. Allir borgarar í Noregi, sum fylla 18 ár í valárinum, ella eru eldri, hava valrætt. Stórtingið samtykkir lógirnar, sum skulu galda í Noregi, og Stórtingið velur eisini landsins stjórn. Almenna umsitingin veksur. Samfelagið verður meira og meira fjøltáttað og tískil truplari at stýra. Tí verða tey, sum arbeiða fyri bæði land og kommunur fleiri. Í privatu vinnuni verða fleiri, sum veita fólki ymsar tænastur, nevnast kunnu krambafólk, fólk í ferðavinnuni, sakførarar, v.fl. Noreg er heimsins besta land at liva í; tað vísur eitt yvirlit hjá ST, sum vísur hvussu livikorini eru í heimsins londum [5]. Yvirlitið tekur hædd fyri m.a. livialdri, útbúgving og inntøku pr. íbúgva. Yvirlitið brúkar tøl frá 2010 til at rokna livikorini út og hevur Avstralia og New Zealand sum ávíkavist nummar tvey og trý á listanum. Danmark er á einum 19. plássi, meðan Niger, Kongo og Simbabvi eru niðast [6].
Skúlaskapur[rætta | rætta wikitekst]
Skúlarnir tróta ikki í Noregi, barnaskúli er í hvørjari bygd, og so eru nógvir fremhaldsskúlar og háskular. Í Noregi er 10 ára skúlaskylda, og øll hava rætt til 3 ára skúlagongd afturat. Tað merkir, at tey flestu ganga í skúla í minst 13 ár, áðrenn tey koma út í vinnulívið [7].
Javnrættindi[rætta | rætta wikitekst]
Noregi er ein av fyrstu tjóðum ið broytti støðu tá tað kom til kvinnu rættindi, minniluta rættindi og rættindi til kynsligan samleika.
Norra er heimsmeistari í javnstøðu. Tað vísir ein kanning frá World Economic Forum í 2008 [8]. Granskarar hava mett londini eftir hvussu kvinnur hava atgongd til útbúgving, heilsu, politiska makt og pengar. Noreg liggur ovast á javnstøðulistanum, beint framman fyri Finnland. Á triðja plássi liggur Svøríki. Danmark er nummar sjey á listanum [9]. Samkynd kunnu giftast í Noreg; Norra fær kynsleyst hjúnalag í 2008, og samstundis sleppa samkynd at ættleiða børn. Hóast tað gjørdist lógligt hjá samkyndum og tvíkyndum monnum at geva blóð í Svøríki í 2010, og í Stóra Bretlandi í 2011, hevur Norra enn ikki valt at broyta lógina [10]. Hóast samkyndir og tvíkyndir menn ikki at sleppa at geva blóð, so sleppa samkyndar og tvíkyndar kvinnur væl tað.
Yvirgangur[rætta | rætta wikitekst]
Óttin fyri yvirgangi í Noregi í 2012 er so mikið stórur, at stjórnin hevur kunnað fleiri stórtingslimir um vandan fyri yvirgangi [11]. Løgmálaráðharrin, Grete Faremo, og verjumálaráðharrin, Anne-Grete Strøm-Erichsen, vóru tann 1. oktober 2012 á einum loyniligum fundi við uttanríkis- og verjunevndina hjá Stórtinginum, har tær kunnaðu um økta vandan fyri yvirgangi. Ráðharrarnir nevndu nøvnini á fleiri islamistum, sum kunnu hugsast at ætla at fremja yvirgang. Sum skilst er hetta fyrstu ferð, at upplýsingar um navngivnar persónar verða latnar á einum slíkum fundi. Við á fundinum vóru eisini umboð fyri fregnartænastuna hjá politinum, PST, og fregnartænastuna hjá herinum. Hildið verður, at umleið 40 persónar í Norra verða mettir at vera møgulig vandamikil yvirgangsfólk. Nøkur teirra eru norðmenn, sum hava vent um til islam. Hini eru fólk, sum eru ættað úr Afganistan, Pakistan, Irak, Somalia, Tunesia og Algeria. Sambært fregnartænastunum hjá løgregluni og verjuni hevur óttin fyri yvirgangsálopum í Noregi ongantíð verið størri enn í 2012.
Brotsverk[rætta | rætta wikitekst]
Millum tær mongu talvur, sum hava sett sær fyri at lýsa heimsins londum, er "Global Peace Index", ið heftir seg við vandamál, at liva í ymsu londunum. Í 8 ár hevur Institute for Economics and Peace (IEP) skipa henda lista, sum vísur at Irak er ótryggasta landið at liva í og Noreg er tryggasta land í øllum heiminum [12][13]. Fyrningarfreistin fyri dráp og álvarslig brotsverk kann gerast søga í Noregi. Tað merkir, at ein brotsmaður ongantíð sleppur undan revsing. Stórtingsnevndin við løgmálum fer væntandi í mars 2014 at atkvøða um at beina burtur 25 ára fyrningarfreistina í álvarsligum brotsverkum. Tað er Kristiligi Fólkaflokkurin, sum hevur lagt uppskotið fram. Flokkurin vil beina burtur fyrningarfreistina í álvarsligum málum sum siðamisbroti, neyðtøku- og drápsmálum. "Eg eri troyttur av at síggja, at brotsmenn sleppa at ganga leysir, tí revsimál eru fyrnað", sigur framsøgumaður Jan Arild Ellingsen hjá norska Framburðsflokkinum. Framburðsflokkurin legði eitt líknandi uppskot fyri Stórtingið í 2013, men tá hendi onki meira, tí uppskotið skuldi takast við í ein størri "pakka" [14]. Roknað verður við, at meiriluti fæst fyri uppskotinum at burturbeina fyrningarfreistirnar fyri álvarslig brotsverk í Noregi [15].
Skøkjulevnaður[rætta | rætta wikitekst]
Skøkjulevnaður er ólógligur í Norra. Í Noreg verður skøkjulevnaður mettur sum harðskapur móti kvinnuni, og hetta varð bannað við lóg í 2008. Alsamt fleiri norðmenn verða tiknir fyri at keypa sex frá skøkjum. Norska løgreglan hevur t.d. í 2008 tikið 260 menn. Fleiri enn 95 % av teimum norsku prostitutieraðu eru útlendingar; flestu skøkjurnar í Noreg eru úr Nigeria og Eysturevropa [16].
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Sum heimsins fimtistørsti oljuframleiðari er Noreg á 23. plássi millum heimsins týdningarmestu búskapir. Strondin í Noregi er long, og sjógvurin hevur altíð havt stóran týdning. Nógv tættbygd pláss eru á vesturstrondini og í Tróndaløgum. Jarðgass og olja hava stóran týdning hjá teimum, sum búgva á vesturstrondini. Og flest øll í Norðurnoregi liva av fiskavinnu. Arbeiðsplássini í bæði fiskivinnuni og landbúnaðinum eru nógv fækkað seinastu árini. Nú arbeiðir bara 30. hvør norðmaður í hesum vinnum. Tað eru 2,9 % [17].
Tá ið komið varð fram á olju og gass í Norðsjónum í 1969, hevði tað stórar búskaparligar broytingar við sær í Noregi, og landið er nú størsta oljuland í Evropa. Mong túsund fólk starva í oljuvinnuni, annaðhvørt á boripøllum, á reinsiverkum ella í smiðjum, ið gera til dømis skip og pallar til oljuvinnuna. Noreg selur hinum londunum í Evropa meginpartin av oljuni og gassinum. Mong fólk arbeiða í ídnaðinum, týðandi vinnuvegir eru skipasmíð, námsvinna og oljuvinna.
Handilsflotin í Noregi er ein av heimins størstu. Mong túsund fólk arbeiða á skipasmiðjum og sigla við farmaskipum og ferjum, sum javnt og samt sigla ímillum býirnar og oyggjarnar á vesturstrondini. Størsti havnabýur er høvuðsstaðurin, Oslo. Sløk hálv millión fólk búgva í hesum ferðarmikla býi, sum er mentunarligur, útbúgvingarliður og íðnaðarligur miðdepil í landinum.
Í 2004-2014 hevur virðisøkingin í Norðurnoregi verið tvær ferðir størri enn nakra aðrastaðni í landinum. Í Norðurnoregi hevur tann árligi vøksturin verið 9 % ímóti 1,5 % longri suðuri í landinum. Vinnugreinarnar, sum hava givið Norðurnoregi so stóran fyrimun, eru olja og gass, fiskivinna og aling, sjóvinna, flutningur og námsvinna. Hetta kemur fram í einari frágreiðing, um greiningarfyritøkan Oslo Economics og norska reiðarafelagið Rederiforbundet hava skrivað í februar 2014 eftir at hava kannað virðisøkingina í teimum norðastu økjunum í arktisku londunum Noregi, Kanada, USA og Russlandi. Kanningin vísir eisini, at virðisøkingin í Norðurnoregi hevur verið størri enn í norðurøkjunum í hinum londunum [18].
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Bara uml. 3 % av landinum er dyrkað. Veðrið setur harðar treytir fyri landbúnaði í Noregi. Tað er kalt og grýtut lendi, so tað er fáastaðni, at landbúnaður fæst at kasta nakað av sær. Landslagið er betri til beiti. Tí hava flestu bøndur í Noregi kríatúr. Helst seyður trívst væl, tí seyður kann ganga í brattlendi. Seyðurin er bara inni, tá ið nógvur kavi liggur.
Hóast ikki meir enn uml. slakur triðingur av Noreg er undanvelt, so livir 20 % av fólkinum av landinum, men tá er skógbrúkið uppíroknað. Besta jørðin er á eysturlandinum, í Eysturdalinum, Gudbrandsdalinum og Valdres. Har eru summir garðarnir heilt stórir, og teir velta bæði hveiti og bygg, annars er havri tað kornslagið, sum verður mest velt í Noregi. Røtur og eplir verður velt um alt landið. Av tí teir hava so góðan summarhaga, hava norsku bøndurnir nógv neyt, harfyri mugu teir eisini hava nógv hoyggj, og grasbøurin er tí bæði stórur og væl umsitin. Í teimum sløttu dølunum á eysturlandinum brúka teir maskinamboð, men nógvastaðni er bøurin so brattur, at hann má sláast við líggja. Oftast liggur eitt strekki av skógi til garðarnar, og nógvur bøndur fáa tá líka nógv burtur úr skóginum sum tað, garðurin annars gevur av sær. Trøini verða høgd um heystið og veturin, síðan draga teir tey út á áarbakkarnar, og tá ið toybilið kemur um várið, verða tey floytt oman eftir ánni til sagvirkini, sum standa niðri í slættadalinum, har sum áin rennur møk. Ikki ber til at lata trøini reka, sum tey vilja, nakrir menn mugu fara við og ansa eftir, at tey koma ikki føst. Hesir menn, floytarar teir kalla, mugu vera bæði kvikir og djarvir, tí ikki er sjáldan, at teir noyðast út eftir stokkunum til at loysa, tá ið onkur stokkur er komin tvørtur fyri og heldur øllum fylgsninum. Tær áirnar, sum einamest viður verður floyttur eftir, eru Lågen í Gudbrandsdalinum og Glommen í Eysturdalinum. Nógv av viðinum verður útflutt sum hølvað og tilsagað timbur, men nógv verður eisini brúkt sum ráevni á ymsum ídnaðarvirkjum, ella smiðað til møblar og annað í sjálvum landinum. Á summum ídnaðarvirkjunum mala teir viðin sundur og gera hann til sellulosu, og úr henni kann fáast ymiskt, til dømis filmar, kunstsilki, spreingievni o.a.
Eystan og sunnan fyri Tróndheimsfjørðin er slættlendi, og har eru enn sum fyrr nógvir og stórir garðar. Á summum av hesum gørðunum fáa teir ovurhonds nógv hoyggj. Í Norðurnoreg eru garðarnir oftast heldur smáir, og tað vanliga er, at bøndurnir, ið hvussu er teir, sum sita nær við strondina, rógva út, tá ið tað ber teimum til. Norðast í Noreg á Finnmarkini búgva sámarnir. Teir liva av reindjórahaldi. Um veturin ganga djórini inni á heiðunum og skava sær mosa upp undan kavanum, og um summarið reka teir tey oman móti strondini. Í hørðum vetrum, tá ið skari legst á kavan, fara tey at svølta, og tá er skjótt til at tey fara burtur av leið. Men tá er vandi fyri hond, tí úlvarnir leggjast á tey, og sámarnir munna hala avstað við hundum at leita. Tey seinnu árini hava teir roynt at fáa hoyggj sunnanífrá, tá ið ringast hevur staðið til. 150 djór má ein maður hava, fyri at húskið kann hava nóg mikið til at liva av. Fyrr búðu sámarnir altíð í tjøldum, men nú eru teir flestu búfastir.
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Koli er lítið til av í Noregi, men jarn høgga teir í fleiri støðum, málmurin er kortini ikki nær so góður sum tann svenski, teir rokna við, at tað eru ikki meira enn 30 % av reinum jarni í honum, tað mesta verður selt av landinum. Kopar er í fleiri støðum, bestu námini eru við Rørås. Við Kongsberg høgga teir silvur, djúpasta holið er 1000 m undir jørð. Mesta grótið í Noreg er granitt, hetta er bæði hart og vakurt grótslag. Tætt við býin Halden hava teir ovurhonds stórt gróthol. Har verður grótið sagað ella høgt til flísar ella laðingargrót, og síðan verður nógv av tí selt til ymis lond. Summastaðni er eitt annað grótslag, sum eitur skifer, tað verður sagað til taksteinar. Til drívkraft í ídnaðarvirkjunum brúka teir allastaðni elmegi, og hon trýtur ikki í Noreg. Fossarnir eru bæði stríðir og nógvir og elvirkini mong. Eitt tað størsta elverkið er við Rjukanfossin á Suðurlandinum. Har gera teir ovurhonds nógv kálksalpetur. Nógvur ídnaður virkar vøruúrdráttir úr bæði fiskivinnu og landbúnaði. Nevnast kunnu t.d. sláturvirki, mjólkarvirki og virki, sum súlta grønmeti og frukt. Nevnast kunnu eisini virki, sum gera ymsar útdráttir úr fiski o.ø. Norðmenn fáa nógva orku úr náttúruni. Teir fáa t.d. ravmagn úr vatnorku. Noreg er eitt av teimum fáu londunum í heiminum, sum fær alla el-orku sína úr vatnorkuverkum.
Norðmenn fáa uml. 12 ferðir so nógva jarðgass og olja, sum teir brúka sjálvir. Meginparturin verður tískil fluttur út. Síðani fyrsta oljukeldan, Ekofisk, varð funnin á norska landgrunninum í 1969, hevur oljuvirksemið otað seg longur og longur norður eftir framvið norsku strondini. Í dag fevnir leitingin eisini um økini heilt har norðuri í Barentshavinum. Men tað finnast eisini undantøk tvs. øki, har mótstøðan móti oljuleiting hevur verið so mikið stór, at tað hevur ikki eydnast oljumyndugleikanum at fáa grønt ljós frá Stórtinginum til at lata upp t.d. leiðirnar við Lofoten, Vesterålen og Senja fyri oljuleiting og eftir tað framleiðslu. Flokkarnir í Stórtinginum eru ósamdir um í heila tikið at loyva leiting í hesum økinum, ið er ríkt fiskiøki og sera náttúruvakurt. Arbeiðaraflokkurin, Høgra og Framburðsflokkurin eru fyri leiting. Sosialistiski Fólkaflokkurin, Miðflokkurin, Vinstri og Kristiligi Fólkaflokkurin eru ímóti [19]. Higartil hevur tað so ikki verið møguligt at fáa meiriluta fyri oljuvirksemi í økinum.
Fiskiskapur[rætta | rætta wikitekst]
Av tí fólkinum, sum býr úti við norður- og vesturstrondina, livir tað mesta av hvalaveiði, fiskiskapi ella sigling. Fiskurin trýtur ikki fram við norsku strondini. Á Sørlandinum fiska teir nógvan makrel. Um summarið fáa teir hann í gørnum, sum verða sett um kvøldið og tikin uppaftur morgunin. Um heystarnar kemur makrelurin inn á firðirnar, og tá kasta teir nót eftir honum. Á Vesturlandinum er tað toski og sild, teir royna eftir. Í januar mánað koma sildatorvurnar inn móti Mørustrondini, og so geva tær seg so við og við suður við landinum. Sildin verður fingin bæði við snurpunót, og, tá ið torvurnar geva seg heilt inn á firðirnar, við vanligari nót. Fitisildin kemur um heystið og stendur fram við allari vesturstrondini líka norður í Finnmarkina. Nógv av sildini verður saltað, og nakað verður lagt í blikk, men meginparturin fer til sildaoljuvirkini og verður gjørt til t.d. sildamjøl ella sildaolju.
Nú kraftblokkur meira og meira verður settur í veiðiskipini, og teir kunna nýta bæði betri og størri nótir, kann hetta økja nógv um veiðinøgdina. Toskur fæst fram við allari vesturstrondini, men bestu miðini eru norðuri við Lofoten og Møre. Januar til apríl er besta tíðin har norðuri, tá kemur fiskurin inn at gýta og stendur ofta tættur á grunnunum. Tá leita smærri og størri før av øllum norðurlandinum til Lofoten. Í øllum bygdum har norðuri, sum hava so fræga bryggju, at skip fáa lagt at, yðjur við fólki, og tað er sum lívið er vaknað av nýggjum aftan á tann myrka veturin. Sum allastaðni verður nú í Noregi meira og meira av tí fiski, sum kemur feskur til lands, skorið til flak og útflutt í frystum líki. Størsta flakavirkið í Noreg er Findus í Hammerfest, sum føroyskur verkfrøðingur hevur verið uppií at leggja til rættis [20]. Nakað av fiskinum verður saltað og selt sum saltfiskur til t.d. Italia og onnur lond, ella hann verður virkaður til klippfisk og seldur til Brasil ella Spania. Men nógv verður bara flakt og síðan hongt upp at turka. Norðmenn selja eisini hópin av turrum fiski til lond í Afrika.
Eitt annað gott fiskipláss er norðuri í Finnmarkini. Um várarnar kemur eitt lítið laksaslag, sum eitur loddan, inn á firðirnar at gýta, og toskurin gongur aftan á hana. Hesa árstíðina kunna teir fiska heilt nógv har norðuri. Men Íshavið er svikaligt, og ikki er tespiligt, tá ið hann brennur á við kavaroki og stormi av útnyrðingi. Men tað er ikki bara fram við strondini, at norðmenn royna. Summir leita eisini til Hetlands ella Føroya, og summi línuskipini royna í Eystur- og Vesturgrønlandi og føra góðan fong av toski og kalva heim. Í norsku áunum er væl til av bæði eyrriða og laksi, og helst norðuri í Troms veiða teir hópin av laksi. Í vøtnunum er nógvur eyrriði, og menn fáa hópin av peningi frá fremmandum sílafiskarum, sum leiga sær rætt at fiska.
Kópi skjóta norðmenn nakað av. Tey skipini, sum veiða kóp, royna heilt norðuri í Íshavinum, og teir skjóta kópin á ísinum. Hetta er vandamikil veiða, og skipini mugu vera ógvuliga sterkt bygd. Fyrr skutu norðmenn hópin av stórhvali í Íshavinum, men hann minkaði so nógv, at tað loysti seg ikki. Teir góvust kortini ikki, men fóru líka suður í sunnara Íshavið at royna. Fyrst høvdu teir støð á nøkrum oyggjum har suðuri, sum taka við hvalunum frá hvalastingarunum til at skera upp og og viðgera teir, meðan onnur skip flyta útgerð til teirra. Flestu av hesum flótandi hvalakókaríunum, teir kalla, eru úr Sandefjord í Vestfold.
Afturat tí stóra fiskiflotanum hava norðmenn eitt ógvuliga stórt tal av farmaskipum, norski handilsflotin er millum teir størstu í heiminum. Nógv av hesum skipunum sigla millum ymsar havnabýir í Evropa og pláss í øðrum heimspørtum, og tað kunna ganga ár ímillum, at tey eru heima í Noregi. Tey seinnu árini hava teir bygt nógv tangaskip, sum sigla við olju frá oljulondunum. Summi av teimum eru ógvuliga stór, upp um 100 000 tons, og norsku reiðaravirkini vinna stórpening frá siglingini.
Afturat vanligu fiskivinnuni, hevur eitt nýtt slag av fiskivinnu tikið seg upp seinastu 30 árini. Tað er aling. Alararnir hava fisk í "fjósi" [21]. Teir hava fisk í stórum nótum úti á sjónum. Henda "nýggja" vinna hevur havt stórar trupulleikar at dragast við. M. a. hava nógvar fiskisjúkur gingið í alibrúkunum. Men nú eru norðmenn um at fáa bast sjúkunum, so nú fáa alarar tikið nógvan fisk hvørt einasta ár. Og nú er eisini aling tryggari vinnuvegur enn vanlig fiskivinna.
Skógbrúk[rætta | rætta wikitekst]
Umleið 40 % av Noregi eru skógvaksin. Góð nytta fæst burtur úr skóginum. Trøini verða feld og brúkt í bæði pappírsvinnuni og byggivinnuni. Sumt verður eisini tikið til brenni. Tí er skógarvinnan tryggasta inntøka hjá nógvum bóndum.
Handilsviðurskifti[rætta | rætta wikitekst]
Í 2010 seldu norðmenn tænastur og vørur fyri 137,0 mia. $ í útlondum, og teir keyptu 74,0 mia. $ [22]. Tað er heilt nógv, afturímóti øðrum londum. Meiri enn helvtin av norska vøruútflutninginum eru olja og jarðgass. Uttanríkishandil Noregs er grundaður á náttúrutilfeingið, á málm og onnur steinsløg, fiskivinnu, skógarvinnu og fossamegi. Nú er búskapurin mest bundin av oljuvinnuni. Stórur partur av útflutninginum er orka, olja og gass.
Hesi lond handlar Noreg við (sbrt. CIA World Factbook 2009 [23]):
Samferðslukervi[rætta | rætta wikitekst]
Tað sigur seg sjálvt, at í so fjallbygdum landi sum Noreg er torført at gera vegir. Teir hava skjótgangandi skip at sigla millum størstu býirnar, og so sigla smærri før til tey smærru plássini. Men teir hava eisini langar vegir og jarnbreytir. Jarnbreytin millum Bergen og Oslo er soleiðis 500 km. Hendan jarnbreytin var ógvuliga torfør at leggja, nógvastaðni vóru djúpar gjáir fyri, sum teir máttu byggja brúgvar tvørturum, og í nógvum støðum máttu teir spreingja seg ígjøgnum fjøllini. 178 tunlar eru á vegnum, og tann longsti er 5 km langur. Í stórkava um veturin er torført at fáa koyrt, teir brúka kavaplógv, men viðhvørt kunna fannirnar vera so stórar, at tær heldur ikki koma fram. Ein enn longri jarnbreyt er tann millum Trondheim og Oslo. Bilvegirnir eru nógvir, nú mesta samferðslan millum bygdirnar er við bili. Síðstu 50 árini hevur flogferðslan í Noregi sum aðrastaðni fingið størri og størri týdning. Størstu flogstøðirnar eru Gardemoen-støðin í Oslo og Flesland í Bjørgvin [24]. Tað eru kortini ikki øll flogfør, sum seta seg á landi. Summi bæði seta seg og taka seg á flog av sjónum, og hetta slagið verður nakað brúkt í Norðurnoregi.
Av tí at so lítið fólk býr í Noregi, og landið er smalt og langt, verður ofta langt at flyta fólk og farm. Fyrr var næstan allur tungur farmur fluttur við skipi. Flutningur yvir land gekk seint og var ótryggur. Fjøll og djúpir dalar, og ikki at tala um kavan um veturin, elvdu til stórar trupulleikar. Seinastu árini eru íløgur lagdar í berghol og vegir. Tí ber til at koyra nógvastaðni um veturin nú, har ikki var hugsingur um at fara fyrr. Tí verða farmur og fólk mest flutt við bili nú á døgum. Er langt at fara, eru bæði flogfør og tok til at taka.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Norska fólkið, næstu frændur okkara, er yvirhøvur eitt arbeiðssamt og djarvt fólk. Um norsku sjómenninar verður sagt "der fartøj flyte kan, der er han første mann" [25], og fleiri av teimum gitnastu kanningarmonnunum í Polarlondunum hava verið norðmenn. Trúgvin er sum í hinum Norðurlondunum tann lutherska. Í norðastu fylkjunum er mesta fólkið sámar. Í 2008 fluttu tilsamans 66 961 fólk til Noregs. 23 615 norðmenn fluttu í útlond [26]. Mest nýttu nøvn í Norra í 2008 eru gentunavnið Linnea og dreingjanavnið Lukas. Árið fyri vóru hesi Sara og Mathias. Annars eru hesi ofta ovarliga á listanum: Markus, Jakob, Jonas, Emma, Thea og Nora. Tekur man Oslo burturúr, so er ein munur at síggja. Nógv mest nýtta dreingjanavn í Oslo er Mohammed. Triðja hvørt barn í Oslo kemur frá ikki-norskari bakgrund.
Fyrst í 2014 hevur Noreg 25 000 fleiri menn enn kvinnur. Men fyri tíggju árum síðani vóru 39 000 fleiri kvinnur enn menn [27]. Av londunum í Evropa við einum fólkatali yvir eina millión, eru Noreg og Írland tey einastu londini sum hava yvirskot av monnum. Í Noregi eru 49,7 % kvinnur, sum merkir, at tað í 2014 eru 990 kvinnur fyri hvørjar 1000 menn.
Náttúra[rætta | rætta wikitekst]
Náttúruvernd[rætta | rætta wikitekst]
Stórur partur av Noregs landi er hagi og skógur, og helst í fjøllunum og ónomin náttúra. Hesi øki eru ógvuliga viðkvom og tola erlítla dálking. Súrt regn og geislavirkið avfall hóttir áir, vøtn og skóg. Tí taka norðmenn dyggiliga undir við millumtjóða náttúruvernd. Av tí at Noregs náttúra er so egin og fjølbroytt, hevur Noreg millumtjóða skyldu at verja plantur, náttúru og sjáldsom djór, til dømis jervin.
Gróður[rætta | rætta wikitekst]
Á láglendinum í Suðunoregi veksur leyvskógur og annar vøkstur, ið trívst væl í hita. Vanligasti skógurin í Noregi er nálaskógur, bæði grann og fura, lyngur og mosi grør ímillum trøini. Ovast í líðunum veksur bjarkskógur, og har er nógvur soppur. Í fjøllunum er fjølbroyttur vøkstur, í neðra er pílur, lyngur og dvørgbjørk, í erva aktisk frosmýri, og har vaksa bara harðbalnar smáar urtir, til dømis rýpuber og fjallabrúður. Ovast á fjøllum við jøklarnar er als eingin vøkstur. Skógur veksur ikki í arktiskum veðurlagi.
Dýralívið[rætta | rætta wikitekst]
Mong dýr í Noregi hava lagað seg eftir arktiskum veðurlagi - jervur, læmingur, reinsdýr, fjallarevur og snjóugla, sum eru norðast og hægst á fjøllum. Í skóginum eru t.d. hara, revur og elgur. Har byggja rovfuglar, til dømis falkur, heykur og ugla, og smáfuglar í stórum tali. Sunnari í landinum, har veðurlagið er lýggjari, eru grevlingur, stálormur og rádýr. Við strondina er vaðfuglur, sjófuglur og másafuglur, og í sjónum er sumstaðni hvalur og kópur. Nógvastaðni fram við sjónum eru fuglabjørg, har bjargafuglur og svartfuglur byggir í meingi. Vantandi føði av ovurfiskiskapi, oljudálking og umhvørviseitran hevur borið við sær, at bjargafuglurin síðan miðskeiðis í sjeytiárunum er minkaður í stórum.
Bjarnirnar í Norra verða alsamt færri, meðan talið á úlvum økist. Tað vísir ein frágreiðing frá Rovdata í 2013 [28]. Í 2012 vóru 137 bjarnir í Norra, og var tað ein afturgongd, samanborið við 2011, tá tær vóru 151 í tali. Í 2010 vóru 166 bjarnir í Norra. Hinvegin verða úlvarnir alsamt fleiri í tali, og í 2013 er talið mett til at liggja millum 64 og 77, samanborið við tølini fyri einum ári síðani, tá teir vóru millum 56 og 64 í tali [29].
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Norsk mentan
Klæði[rætta | rætta wikitekst]
Norðmenn eru sera fegnir um tjóðbúnan. Gomlu búnarnir eru ikki teir somu í hvørjari bygd. Farið verður í tjóðbúna, tá ið veitslur eru, til dømis barsil, brúdleyp ella 17. mai. Tjóðardag Noregs, 17. mai, ganga børnini skrúðgongu.
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Norskur fólkatónleikur hevur uppruna sín í gerandisvinnuni. Frá ærgishaldi á fjøllunum stava gomul ljóðføri, til dømis nævurlúrður og bukkahorn, og sermerktir sanghættir, til dømis kulokk og kauking. Fólkatónleikurin var nær knýttur at dansi, og ljóðførini, tey nýttu, vóru til dømis landleiki, munnhørpa og hardingfiól. Sámar hava egnan fólkatónleik joyk.
List[rætta | rætta wikitekst]
Týdningarmesta íkast Noregs til alheims byggilist eru tær sermerktu stavkirkjurnar. Byggihátturin er úr víkingaøld. Røros er á alheims tjóðminnaskránni hjá UNESCO, eins og bryggjan í Bjørgvin, stavkirkjan í Urne og helluristirnar í Alta.
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
-
Ludvig Holberg (1684–1754).
-
Aasmund Olavsson Vinje (1818–1870).
-
Henrik Ibsen (1828–1906).
-
Bjørnstjerne Bjørnson (1832–1910).
-
Jonas Lie (1833–1908).
-
Alexander Kielland (1849–1906).
-
Knut Hamsun (1859–1952).
-
Sigrid Undset (1882–1949).
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://snl.no/Norge/historie_%E2%80%93_3
- ↑ http://www.folkemord.no/Norge/8904/8526
- ↑ http://www.bt.no/na24/article472254.ece
- ↑ http://www.nrk.no/norge/enorm-stotte-til-kongefamilien-1.11720904
- ↑ http://theforeigner.no/pages/news/un-says-norway-still-best-place-to-live/
- ↑ http://www.undp.org/publications/hdr2010/en/HDR_2010_EN_Complete.pdf
- ↑ http://snl.no/Norge/skole_og_utdanning
- ↑ https://members.weforum.org/pdf/gendergap/report2009.pdf
- ↑ http://www.allcountries.org/ranks/gender_gap_gender_equality_country_rankings_2008.html
- ↑ http://www.nrk.no/trondelag/_-homofile-ma-fa-gi-blod-1.8255722
- ↑ http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/Norske-politikere-advart-mot-navngitte-islamister-7024409.html
- ↑ http://voices.yahoo.com/top-5-safest-countries-world-685000.html
- ↑ http://www.theguardian.com/world/2007/may/30/duncancampbell
- ↑ http://www.vg.no/nyheter/innenriks/norsk-politikk/artikkel.php?artid=10104201
- ↑ http://www.vg.no/nyheter/innenriks/norsk-politikk/artikkel.php?artid=10137557
- ↑ http://www.nettavisen.no/nyheter/article3600564.ece#
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html
- ↑ http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=10145261
- ↑ http://www.dagsavisen.no/samfunn/vil-vente-med-olj-eboring-i-lofoten/
- ↑ http://img7.custompublish.com/getfile.php/1220930.1277.twtudxxwss/Findus-historikk.pdf?return=www.kystmuseene.no
- ↑ http://www.innovations-report.com/html/reports/agricultural_sciences/report-28555.html
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/no.html
- ↑ http://www.supersaver.no/flyplasser/bergen-lufthavn-flesland
- ↑ http://www.erlingviksund.no/default.asp?k=1&id=20&aid=7
- ↑ http://www.ssb.no/emner/02/barn_og_unge/2011/tabeller/befolkning/bef0700.html
- ↑ http://www.aftenposten.no/okonomi/Darlig-nytt-for-single-menn-7546690.html#.U11pDq1dXud
- ↑ http://www.rovdata.no/Nyheter/Nyhetsartikkel/tabid/3764/ArticleId/2121/Registrerte-faerre-bjorner-i-fjor.aspx
- ↑ http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/Flere-ulver_-farre-bjorner-7217675.html#.Uazko9L0GGUhttp://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/Flere-ulver_-farre-bjorner-7217675.html#.Uazko9L0GGU
Slóðir[rætta | rætta wikitekst]


c: text/html

collection: archivebot

text:
Uralsk mál
Heitið uralsk mál hevur verið nýtt síðan fyrst í 19. øld og stavar frá, at meirilutin av nevndu málum verður talaður nærindis Uralfjøllunum – á marknaleiðini millum Asia og Evropa. Keldan til málættina verður hildin at vera antin nærindis Volgabuginum ella í núverandi Hvítarusslandi.
Tann uralska málættin verður vanliga býtt í tvær høvuðsgreinar. Eystara greinin er samojedisk mál, sum verða talað í Siberia, og vestara greinin er tann finsk-ugriska. Henda seinna greinin er á annan bógvin tey eystursjóvarfinsku málini og á hin tann ugriska greinin við teimum báðum ob-ugrisku málunum mansi og chanti og tí nærskylda ungarska málinum. Ungarar búgva nú langt frá sínum málfrændum, tí at forfedrar teirra eru komnir til Miðevropa saman við turkiskum ættbólkum um fyrsta túsundáraskiftið e.Kr. Aðrar finsk-ugriskar greinar eru sámiskt, volgafinskt, mordvinskt og mari og tey permisku málini komi og udmurtiskt. Eystursjóvarfinsku málini eru, umframt tað finska:
1000
kareliskt, vepsiskt, votiskt, estiskt og livonskt. Hesi málini minna nógv um hvørt annað bæði í bygnaði og orðfeingi, sjálvt um málini ikki eru sínámillum fatilig sum tey meginnorðurlendsku málini. Líkskapurin stavar í høvuðsheitum frá langari samsøgu. Tey uralsku málini fram við Eystursjónum hava verið eitt mál, tað sonevnda frumfinska, sum í smáum hevur greinað seg sundur. Ein gomul grein av frumfinskum er frumsámiskt, men eystursjóvarmálini eru ein yngri grein av frumfinskum, nevnd fornfinskt.
Tey serkendu drøgini í finska málbygnaðinum hava ment seg í eystursjóvarfinsku eindartíðini.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Finnland
Finnland (finskt: Suomi) er lýðveldi í Norðurevropa. Finnland hevur mark við Noreg í norðri, Svøríki og botnisku víkina í vestri, Eystrasalt í ein útsynning Finnlandsfjørðin í suðri og Russland í eystri. Finnland er norðasti sjálvstøðuga land í heiminum eftir Ísland.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í øldir var Finnland undir svenskum yvirvaldi (Hertugadømið Finnland), til tað kom undir Russland í 1809. Finnland gjørdist sjálvstøðugt land í 1917.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Samkynt hjúnaband[rætta | rætta wikitekst]
Ríkisdagurin í Finnlandi samtykti 28. nov. 2014 við teprum meiriluta eitt uppskot um at loyva hjúnaband millum persónar av sama kyni.[1] Uppskotið um sokallað kynsneutralt hjúnaband varð samtykt við 105 atkvøðum fyri og 92 ímóti.[2] Síðan 2002 hevur skrásett parlag verið ein møguleiki í Finnlandi, men í 2014 fóru lógarsmiðirnir eitt fet víari. Finnland hevur verið einasta av teimum fimm stóru Norðurlondunum, har samkynd ikki kundu ganga saman í hjúnalag.[3] Lógaruppskotið í 2014 var eitt úrslit av einum sokallaðum borgaratiltaki fyri javnbjóðis hjúnabandslóggávu. Upp móti 170.000 undirskriftir vórðu savnaðar og latnar ríkisdagsformanninum í 2013. Sambært finskari lóg skal ríkisdagurin viðgera ein spurning, ið savnar minst 50.000 undirskriftir. Í juni mánaða í 2014 varð uppskotið havnað í eini tingnevnd, men uppskotið varð kortini lyft víðari inn í ríkisdagssalin, sum tók avgerð sína í spurninginum 28. nov. 2014.[4]
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Finska mentanin er ólík mentanini í hinum Norðurlondum, og finskt er ikki skylt við norrønu málini. Finnar lýsa mentan teirra við trimum orðum "sauna, sisu og náttura" Orsaka av stødd Finnlands er Finska mentanin, landafrøðiliga deild upp. Ì Finnlandi er ein sera sterk smáttu mentan. Finnar fara út í smáttur sínar, hvørjaferð tíðin loyvir tí. Hesar smáttur, eru sum oftast staddar við sjógvin ella við eitt av mongu vøtnunum í Finnlandi
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Ì mun til fólkatalið hevur Finnland mest tungmálmsbólkar í heiminum.
Til dømis kunnu nevnast bólkar sum HIM, Nightwish, Children of Bodom og Stratovarious
Eisini kann nevnast at kendi DJ'urin Darude kemur úr Finnlandi.
Innan rokk tónleik eru The Rasmus, celloleikandi bólkurin Apocalyptia og 70'ára bólkurin Hurriganes helst tey kendastu nøvnini.
Fyrsti finski bólkurin sum fekk altjóða viðurkenning var rokkbólkurin Hanoi rocks
Finnar luttaka í Evropeisku sangkappingini Eurovision. Tað hevur ikki gingið teimum væl. Fyri uttan í ár 2006 Tá ið Tungmálmsbólkurin Lordi
gjørdist sigursharri.
Landfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Størsti parturin av landinum er skógur, har fura, grann og bjørk vaksa. Kavin liggur næstan allan veturin.
Stórir partar av Finnlandi eru skógvaksnir, og har eru mong vøtn, tí at skriðjøklarnir gróvu djúpar lægdir í lendið í seinastu ístíð.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Mesta fólkið livir av jarðarbrúki og skógbrúki. Tað er so í Finnlandi, at til hvønn garð liggur eitt strekki av skógi, og hetta gevur ofta líka nógv av sær sum tað, maðurin fær burtur úr jørðini. Um summarið verða neytini rikin á skógin. Kornsløgini, teir dyrka í Finnlandi, eru mest bygg og havri, men teir velta ikki sørt av hveiti. Inni í landinum kann tað ofta henda, at hann legst við náttarfrosti, tá ið akrarnir eru farnir at næla, og so er alt strevið burturspilt. Kornið stadnar ikki allastaðni á bønum, so teir mugu turka tað inni. Eplum og rótum verður nógv velt av. Røturnar verða brúktar til neytini. Neytatalið í Finnlandi er heilt stórt, og teir kirna væl av smøri. Skógbrúkið hevur ovurhonds nógv at týða fyri finnlendingar; um tveir triðingar av landinum er skógvaksið, og væl ber til at floyta viðin eftir áunum, sum renna millum tey ymsu vøtnini; kortini kann tað henda, at stórir fossar eru á vegnum, og tá ber ikki til, men so hava teir grivið gryvjur millum vøtnini. Hægsti fossurin í Finnlandi eitur Imatra: har er bygt stórt elverk. Tað eru ikki bara stórvið og borðvið, teir flyta út úr Finnlandi. Nøgd av viði, helst av tí, sum lítið virði er í, verður gjørt til pappír, og Finnland flytur pappír út í stórum; krosslineri flyta teir eisini nógv út av; finskir svávulpinnar eru væl kendir. Í nýggjari tíð verður nógvur viður nýttur í klædnagerð (kunstsilki, eisini kallað rayon). Kol ella olja finst ikki í landinum, men fossamegín trýtur ikki, so teir brúka elkraft til drívmegi á ídnaðarvirkjunum. Eitt sindur av jarni er í landinum, men ikki nóg mikið til egið brúk; harafturímóti er væl til av kopari.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.theguardian.com/world/2014/nov/28/finland-legalises-gay-marriage
- ↑ http://blog.foreignpolicy.com/posts/2014/11/28/finland_becomes_an_unlikely_battleground_for_same_sex_marriage_debate
- ↑ http://www.reuters.com/article/2014/11/28/us-finland-gaymarriage-idUSKCN0JC0YX20141128
- ↑ http://www.huffingtonpost.com/2014/11/28/finland-gay-marriage_n_6235690.html
Ávisingar úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
At vera á røttum stað í røttu tíð, tað er uppskriftin til alt gott. Ikki minst eina góða mynd. Sama krossandi frásøgn er fortreytin fyri eini sólarmyrking, ið er so sjáldsom, at hon ikki hevur rakt okkum síðani 1954. Og so aftur nú, 20. mars klokkan 09:41 í 2015.
At brúka hesar krossandi farleiðir, hana hjá mánanum, sum kemur fyri sólina, so vit einki síggja eina evarska løtu, til eitt listaverk, er av meta-slagnum. Eitt jarðbundið listaverk undir einum kosmiskum listaverki.
At tað fyrra er livandi og ikki viðgjørt, meðan kosmisku kreftirnar rulla seg út og draga fyri øllum, tað er stórt. Heilt stórt. Tí samstundis nemur tú við basal kjarnuvirði, sum í øllum einfeldi verða monumental og skakandi sterk, tí bráddliga kasta tey langan skugga og fáa sól og mána at spæla við.
At so heitið er Deyðir varðar ger upplivingina stóra í tí evarska lítla, sum er okkum tillutað. Klippleysa náttúrupptøkan verður tíðarleys og ber brá av ævinleika hjá dómsbandabólkinum Hamferð. Upptøkan, sum ikki kann gerast umaftur, er eins lítarleys og spælið og sangurin úti á berajólum omanfyri Kvívík. Løtan er ektað, sum vóru vit í kirkju undir opnum himni, fyrst í upphavsins ljósi, so í niðurgangssorta og at enda uppafturstaðin í ljósi, meðan vindurin blæsir.
Við hesi upptøku skapar doom metal bólkurin Hamferð ein korona autentisitet, um nakað eitir so. Um einki eitir so, so uppfinna vit heitið til hetta sjáldsama høvið.
Teir, ið trúna fram undir myrkursins sól á bønum, eru Theodor Kapnas, Jón Aldará og John Áki Egholm. Sangurin var við á Evst fløguni hjá Hamferð, sum kom í 2013. Fyrsta útgávan, Vilst, sum var ein EP, kom í 2010.
- Eg haldi at hugskotið bleiv til í samskifti við tveir eclipse hunters, at gera nakað serligt, meðan fulla sólarmyrkingin var, sigur fotografurin Kenneth Jørgensen. - Hetta endaði so við, at mítt felag, Phenexus Productions, slapp at filma hesa live framførsluna av Deyðir Varðar. Kamera og filtur vóru ikki nakað serligt, og location bleiv valt, aftaná at Theodor og eg høvdu leitað eftir einum góðum stað, har man sá sólina í baksýni við einum flottum landslagi í forgrundini, sigur Kenneth.
Fleiri enn hundraðtúsund hava spælt sangin hjá Hamferð á YouTube.


text:
- Tíðindi, mentan og ítróttur
Sambandsflokkurin størstu afturgongdina
Tað er úrslitið av veljarakanning, Fynd hevur gjørt fyri Sosialin. Sambært kanningini, missa Fólkaflokkurin og Sambandsflokkurin tveir tingsessir í mun til seinasta løgtingsval, og fara úr átta niður í seks tingsessir.
Javnaðarflokkurin fær tríggjar afturat, og fer úr seks uppí níggju tingsessir, sambært veljarakanningini. Tjóðveldi fær ein tingsess afturat, og fer úr seks uppí sjey tingsessir. Hinir flokkarnir varðveita sínar tingsessir.
Í prosentum er tað Sambandsflokkurin, ið hevur størstu afturgongdina. Sambandsflokkurin fer 6,6 prosentstig aftur, Fólkaflokkurin fer 3,6 prosentstig aftur, og Javnaðarflokkurin fer 8,8 prosentstig fram.


text:
Ítróttur
Ítróttur er kropslig venjing undir føstum reglum vanliga skipað og íðkað sum kapping. Hóast ítrótt er spæl, krevst ofta av teimum, ið íðka ítrótt, at tey eru sterk av lyndi. Og í t.d. kappingarítrótt er gleðin at vinna ofta vann størsta. Kappingarítrótt er vanliga skipað eftir reglum og lógum, so at treytirnar hjá teimum, sum kappast, skulu vera tær somu. Ítrótt mest er sprottin úr gerandisvirksemi, til dømis renning, bogaskjóting og glíming. Onnur ítrótt, til dømis vælumtóktu bóltspølini, er nógv nýggjari. Og so hvørt útgerðin mennist, verða reglurnar broyttar, so at eitt ítróttafólk ikki skal hava fyrimun fram um annað. Stuðlar og sjónvarp ávirka ítróttina nógv. Bestu leikararnir vinna milliónir, og størstu ítróttahendingarnar síggjast um allan heimin um fylgisvein. Hvør ítróttargrein hevur sínar reglur, so øll, sum leika, skulu vita, hvussu ið leikað skal verða. Kampleiðarar og dómarar eru við á leikvølli og fylgja gjølla við, at leikarar halda reglurnar. Í summum spølum floyta teir hart, tá ið leikur skal byrja, ella steðgur skal verða. Eisini vísa teir við flaggi ella hond, at leikarar skulu vita, hvar ið nú er farið fram. Í reglunum fyri ymisku spølini er skrivað, hvussu breiður og langur vøllurin skal vera, hvussu hann skal vera merktur, og hvar ið málini skulu vera. Kanska eru ymiskar reglur, einar fyri vaksin og einar fyri børn. Í t.d. kurvabólti eru tríggjar støddir av plátum og fríkastøkjum: fyri vaksin, ung og yrkisleikarar. Soleiðis er eisini í m.a. fótbólti, har yngstu leikararnir spæla tvørturum á hálvum vølli og í handbólti, har tey smáu spæla á lítlum vølli við lítum bólti.
Í liðiítrótt, sum til dømis fótbólti ella handbólti, mugu leikarar arbeiða saman, skulu teir vinna. Fremstir í liðiítrótt eru oftast álopsleikararnir - teir, ið skora málini. Men royndu allir at skora, vóru eingir verjuleikarar at forða hinum liðnum at skora. Hvør leikari hevur sítt pláss á liðnum, og allir eru líka týðandi, at liðið skal vinna. Búnar hava nógv at siga í liðiítrótt. Áskoðarar og leikarar duga eftir teimum at skyna, hvør ið er í parti. Innanundir búnanum við eyðkennislitinum eru leikarar í ymiskum verjum, ella teir hava verjur um knø og albogar. Tað er serliga í spølum, tá ið leikarar renna ofta hvør á annan og detta, til dømis í amerikonskum fótbólti, íshockey, rugby ella handbólti. Skógvar eru gjørdir til ymisku undirløgini - gummisóli til innandura spæl og skógvar við tøppum undir til gras. Bóltur er týðandi útgerð hjá summum, og hjá øðrum er neyðugt við ketsjara ella batti. Í einstaklingakappingum kappast luttakarnir hvør móti øðrum. Summir í greinum, sum lættur er 1000 u at máta, og har ið met kunnu setast. Maður móti manni eru t.d. í tennisi, judo og fikting. Fleiri kunnu kappast í senn í kapprenning ella á rossabaki. Í summum greinum eru ítróttafólk púra einsamøll tá tíð, tey kappast. Soleiðis er m.a. í alpinari skiðrenning og bogaskjóting. Kappingar eru, har ið ikki ber til at síggja beinleiðis, hvør ið vinnur. Har eru dómarar, sum geva stig, og bíðað verður altíð í spenningi eftir úrslitinum. Soleiðis er í fimleiki, og tá ið kavað verður.
Innihaldsyvirlit
Um orðið[rætta | rætta wikitekst]
Orðið kemur frá fornnorrønum iþræt sum er í ætt við íð sum merkir at útinna (íðka) nakað. Ítrótt er sambært orðabókum kvennkynsorð, men í mannamunni verð 1000 ur oftast orðið ídráttur nýtt. Hetta hevur ført við sær vanliga skriviháttin ítróttur (kvennkynsorðið maskuliniserað), sum í veruleikanum á føroyskum ikki kann sigast, soleiðis sum tað verður skrivað.
Ítróttargreinar[rætta | rætta wikitekst]
Bóltspøl (lið)[rætta | rætta wikitekst]
Bóltspøl (eitt ella tvey fólk)[rætta | rætta wikitekst]
Fimleikur[rætta | rætta wikitekst]
Frælsar ítróttir[rætta | rætta wikitekst]
- Renning
- Stafettrenning
- Lop
- Kast
Stríðsítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Motor ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Ítróttur við djórum[rætta | rætta wikitekst]
Vatnítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Vetrar ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Annar ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Ítróttur í Føroyum


text:
Eru koparrør í himmiríki – Katrin Ottarsdóttir
Yrkingarnar eru sterkar myndir úr einum uppvøkstri, har mamman í húsunum ræður øllum og ræðir øll. Maðurin krógvar seg úti í tí vakra havanum, tí tað er útideyðaveður innandura, men endareglan er tann hóttandi: “skjótt noyðist hann at fara inn”. Eini hús, eitt heim er neyvan rætta orðið, er ein kjarnin í savninum, og húsini er ein innilæstur helheimur. Ikki bara fyri mannin, men einahelst fyri barnið, sum tey vaksnu aloftast ikki varnast. “Sjálvmorðið luktar / sum bara ein mamma kann lukta” verður sagt einastaðni, og heimið er ein heimur av pínu og helviti, og barnið veit, at tað fer ongantíð at blíva betri. Ein lítil glotti nú og tá, men ódnarveður og ýlan bíða altíð fyri framman. “Eru koparrør í himmiríki” er sett saman av eini røð av óvanliga sterkum yrkingum , sum av álvara gera lesaranum mun. Tað hevði borið væl til at lænt tittulin “Tey gjørdu einum barni fortreð” frá Tove Ditlevsen. 51 bls. 2012
Heimvitisferðin – Tóroddur Poulsen
Í hesum yrkingum er svartskygni frammarlaga, og savnið kundi itið “Ferð mín til helheimin”. Tær flestu av yrkingunum eru nevniliga ein ferð niður og norður til vesaldóm og niðurundirkomið fólk. Tekstirnir eru daprari enn nakrantíð áður, og rottur og lortur eru allastaðni. Verður tú boðin á gátt, so fært tú heldur ikki annað at eta og flótt land at drekka. Myndin av Føroyum er en dystopi, har teir ráðandi vilja hava fleiri sjólætnar, so tað eisini eru nakrir til framtíðina. Her er eitt land, har lívið er ein syndafullur deyði, um tølini ikki sleppa at ráða, og har fólk bara fáa bókapermur, meðan innihaldið verður brent. Maðkarnir í grøvunum á kirkjugarðinum verða mettir at vera ein frálík útflutningsvøra, betri enn kaviar. Um somu tíð eru neyðarstandurin og armóðin so gjøgnumførd, so langt út av eggini, at savnið eisini gerst skemtiligt. 67 bls. 2012
Tapet millum øldir – Jóanes Nielsen
Fleiri av tekstunum í hesum savninum eru merktir av, at høvundurin nærkast teimum 60. Viðhvørt kennir hann seg gamlan og slitnan og fyltan av eykalutum, og í tí drúgvu yrkingini ”Havsins lanternur” lýsir hann afturgongdina, sum rakar okkum øll við árunum. Men tíðum uggar hann seg við at vísa til aðrar rithøvundar sum T.S. Eliot, William Heinesen, Joe Hill, Edith Södergran og fleiri við. Stundum samanber hann seg við einstakar av hesum høvundum, men er altíð í iva, um nakar líkleiki er. Eitt er hann kortini ikki í iva um, og tað er sína andstygd til teir ráðandi og tey ríku, sum hann meinar misnýta Bíbliuna og gera Kristus til ein smáligan Satan. Solidariteturin er alla tíðina hjá slitmanninum og hjá teimum, sum duga at síggja tað stóra í lívinum og natúruni. Og so elskar høvundurin kvinnuna, og alramest tað, sum hon hevur millum beinini. 61 bls. 2012
Vatnskorpur fyri tøgnina – Heðin Klein
Heðin Klein man vera ein tann, sum kennir føroyska yrkingarlist best yvirhøvur. Millumtekstasamband er tí eisini í mongum tekstum, men tað er ein vinningur, eitt ríkidømi, sum høvundurin dugir at brúka. Tað eru tilsipingar til Karsten Hoydal, Regin Dahl, Janus Djurhuus og mong onnur skald, men kjarnan eigur yrkjarin sjálvur. Tað eru eisini vakrar yrkingar ognaðar bæði mammuni og pápanum, og so trívir skaldið eisini í deyðan, sum hann ikki longur heldur vera so langt burturi. Hvussu formliga dugnaligur Heðin Klein er, sæst í fleiri tekstum, har innihald og bygnaður spegla hvørt annað. Aðru helvt av savninum eigur tann gitni Paul Celan (1920-1970), sum roknast sum ein av teimum dyggastu týskmæltu yrkjarunum í aðru helvt av 20. øld. Í endanum á yrkingasavninum eru nakrar síður um hendan yrkjara, sum fekk íblástur frá franskari symbolismu og surrealismu, og sum menti ein fáorðaðan stíl við næstan ongum orðamyndum. 91 bls. 2012
Bræddur firvaldur – Tóroddur Poulsen
Undirtitlinum er 51 ljóð til tøgnina. Hetta savnið víkur rættiliga fitt frá meginpartinum av tí undanfarnu skrivingini hjá høvundanum. Sjálvandi eru yrkingarnar persónligar, men á ein meiri almennan og stiliseraðan hátt. Lykilin er helst undirtittulin, sum boðar frá, at tekstirnir snúgva seg um tómleikan millum orðini, um hesi millumrúm, sum orðaleys bera alt innihaldið. Men her eru eisini yrkingar við paradoksalum orðingum og við niðurstøðuni, at tú sleppur ongantíð burtur úr tínum uppvøkstri. 61 bls. 2011
Lagt verður fyri við tí programmatisku ”Annað lív”, har yrkjarin roynir at mýkja tey stívu orðini, men fyri lesaran eru tey í fyrstu atløgu akkurát líka ”pinnastív”, til hann í sínum lagi blæsir lív í tey. Tað er eitt neyðugt samskifti ímillum yrkjara og lesara. Hesari á baki kemur ein røð av tekstum, sum í vøkrum og heldur ræðandi myndum siga frá náttarinnar upplivingum, ið seta síni spor væl eftir at dagurin hevur tikið við. Tittulyrkingin ger eina mynd av mannaættini, sum fer við lotinum runt allan knøttin í einum óendaligum leiki, har lív og deyði hjá tí einstaka bara er fon í tí ævinliga ringinum. Yrkingar eru um nýføðingin, lívsins undur, sum verður samanborin við eina stjørnumynd, her er haiku í einum humoristiskum málburði og heilsanir til grundarlagið undir øllum: natúruna, sum vit øll fyrr ella seinni gerast partur av. Høvundurin ger í yrkingini ”Millumbil” vart við, at vit eiga at fanga dagin. Tann durvandi kettan rammar inn menniskjað, sum beint mótsett ikki dugir at liva í løtuni. Hon er fyri ein part í degnum í gjár og fyri ein part í morgundegnum, og dugir ikki at lofta tí, sum er ímillum. Vit hava ilt við at liva í løtuni, og tað er millum annað akkurát hetta, sum yrkjarin vil vísa á. 32 bls. 2011
Vaknandi – Sigri Gaini
”Vaknandi” er fjórða yrkingasavnið eftir Sigri Gaini og kanska tað vakrasta. Tekstirnir eru kenslubornir og snúgva seg í høvuðsheitum um kærleika, og hvørja ávirkan hann hevur á frásøgufólkið. Ein ómetaliga vøkur og rættiliga long yrking, ”Saknur”, er vígd abbanum, sum uttan iva er Sigurð Joensen, skald og sakførari. Vakrari minningarorð kann eingin abbin ynskja sær. Niðurstøðan í savninum er: tak við lívinum, tað er nú. 31 bls. 2010
Savnið leggur fyri við yrking, har dreymur og veruleiki sum so mangan hjá Tóroddi verða blandað saman, og har veruleikin verður broyttur ávegis. Síðani fer yrkjarin inn í ein ótryggan heim av, hvat ið tað er at vera til ella ikki, og ”guð veit / hvat vit gera / tá vit ikki eru her”. Tað eru fleiri yrkingar í savninum, har høvundurin hugsar um ellina, sum nærkast, um at búgva í Danmark, men í heilum at ferðast til Føroya við vandamiklum luftholum, sum fáa teg at langa pannuna í úti á vesinum, so tú fært eitt merki, sum er líka so ”ljótt / sum eitt / føroyskt frímerki”. Savnið ”Rend” er funni fressur hjá teimum, ið dáma speirekandi og hugkveikjandi skaldskap. 87 bls. kr. 160
Í opnu hurðini –Sólrún Michelsen
Inngangsyrkingin er ein klassisk sonett við tilsipingum til eldri føroyskan skaldskap, har høvundurin sigur, at hóast reynið rodnar, so vil hon heldur líta í ein eystan, har alt byrjar. Savnið er fylt við vøkrum yrkingum, sum um somu tíð nerta við tann álvarsliga partin av tilveruni, men eisini við alt tað, sum fyllir ein við gleði. Føroyskur skaldskapur hevur fingið ein nýggjan fullbornan lyrikara. 79 bls. 2009
Yrkjarin ferðast ímillum Havnina, har hann vitjar vinmenn á kirkjugarðinum og Keypmannahavn, har mangt er, men mest úr Føroyum, tí tað er haðani yrkjarin stavar. Mold og veðrið verða í heilum umrødd saman við deyðum abba, og yrkjarin ivast ikki í, at hann sjálvur bara er á lívi, tí hann ikki veit, at hann er deyður.. Men hann hevur lisið eina samrøðu við dóttir Paul McCartney, sum eins og pápin hvørki etur kjøt ella fisk, og tí fær yrkjarin hug at eta fisk, hvørja ferð hann hoyrir eitt lag eftir McCartney. 85 bls. 2009
Høvundurin er kendur í mongum bókmentaligum samanhangum, men hetta er hansara fyrsta yrkingasavn. Heitið á savninum gevur eina ábending um, at ikki fáir av tekstunum peika á Europa sum søguligt, listarligt og fyrst og fremst skaldskaparligt og mentanarligt hugtak. Undir hesum neti av tilsipingum eru univers, sum lesarin sjálvur verður boðin at fara á rannsóknarferð í. 69 bls. 2008
Novemburmorgun – Vida Akselsdóttir Højgaard
Yrkingasavnið er sett saman av vøkrum og kenslubornum tekstum, har høvundurin við gløggskygni tekst við grundleggjandi spurningar í tilveruni. Hon setur orð á upplivingar og kenslur, sum vit øll kenna sum menniskju, og hon setur tær í perspektiv. Gerandismyndir og myndir, sum kanska ikki eru so gerandisligar, verða settar fram, so lesarin kennir seg aftur. 42 bls. 2008
Hendan prosabókin er av høvundanum ognað teimum sum einki skilja, og hon er á tremur av stuttligum og neyvum myndum av persónum og hendingum. ”Útvølir” eftir Tórodd Poulsen er tíðum surrealistisk og merkt av paranoia, men um somu tíð ivaleyst skemtiligasta bók, ið er komin á føroyskum nakrantíð. 186 bls. 2008
Nýggja savnið eftir Tórodd Poulsen víkur eitt sindur frá høvuðsrákinum í undanfarnum søvnum. Tað er ein modernistiskur dámur yvir mongum av tekstunum, sum í poetiskum myndum smúgva seg inn og úr medvitinum og gera óvanlig sambond. 126 bls. 2007
Tey eru, sum taka mánalýsi í álvara – Jóanes Nielsen
Í øllum yrkingunum er ein dyrkan av estetikkini í forfallinum, og at tað finst ov nógv av tí harða – og ikki minst keðiliga – veruleikanum og ov lítið av fantasieggjandi dreymum. Her er eingin ræðsla fyri tí komandi deyðanum, sum er ein ósvikaligur veruleiki, og einstaðni stendur, at ”Einaferð var sjálvmorðið ein av mínum yndisblómum”. 84 bls. 2007
Ongar planir fyri næsta sunnudag – Bergur Rønne Moberg
Í yrkingasavninum verður dentur lagdur á fyrr og nú, og uppvøkstur á bygd mótvegis tilveruni í størri umhvørvi. Heima og úti setast upp ímóti hvørjum øðrum, hvussu burturferðin veitir tær øðrvísi perspektiv, hvussu tú vinnur og missir. 47 bls. 2007
Á langbylgju – Bergur Rønne Moberg
Høvundurin hevur í mong ár verið kendur sum ummælari og greinskrivari í føroyskum fjølmiðlum, og nú roynir hann seg á fyrsta sinni við einum yrkingasavni. Yrkingarnar í Á langbylgju kunnu sum heild sigast at vera eksistentialistiskar og takast við teir stóru spurningarnar í tilveruni. Saknur og sorg um tað deyðu mammuna merkir fleiri tekstir, meðan aðrir siga frá tí deyða kuldanum mótvegis tí livandi hitanum. Og so er tað sonurin, sum við sínum eygleiðingum sær. 72 bls. 2006
Hvat hevði Munch verið uttan dupultkvartettina í Ebenezer – Tóroddur Poulsen
Hetta vakra yrkingasavn er myndprýtt við grafikki eftir høvundan, sum sær sjálvur líkur gløgt spælir við orðum og týdningum. Hann hugsar um teir góðu gomlu dagarnar, tá ið myrkrið fjaraði burtur, tá ið tað lýsti, og spyr, um hann sjálvur og skuggin hava skift um pláss. Hóast dámurin mangan er skemtiligur, so er deyðin tíðum í nánd. Frægari yrkingar finnast ikki í føroyskum bókmentum í dag. 116 bls. 2006
Yrkingasavnið er uppbygd sum ein krevjandi fortættað tematisk umferð av evnum, ið fænomenologiskt arbeiða seg um tað ósagda, tað ósigiliga og kennir til sína egnu kreppu í hesum arbeiðinum. Kreppan, ið er at siga okkurt í okkara tíð, at fáa bókmentir aftur, ið viðgerða hvussu tað er at vera eitt menniskja í okkara tíð, við hóttanum og hvussu lyrikkurin kann koma yvir sína umboðanarkreppu í mun til postmodernaða skeiðið, ið er brátt farið. 88 bls. 2006
Morgunbókin – Tóroddur Poulsen
Skaldið sigur, at yrkingasavnið er skrivað á morgni, men kann eisini lesast á kvøldi. Við vanligum spei og skemti ger høvundurin myndir í huganum á lesaranum, sum bæði fáa hann at smílka og hugsa seg um. Somuleiðis er fitt av bókmentaligum og filosofiskum tilsipingum í yrkingunum. 96 bls. 2005
Plástur – Oddfríður Marni Rasmussen
Hetta yrkingasavn hevur at síggja til ongan tittul, men bara eitt heftiplástur á permuni. Savnið er sum tey undanfarnu hjá høvundinum nýskapandi í føroyskum bókmentum, men eisini humoristiskt-spottandi. 62 bls. 2005
….
Kodakmyndir frá sjeytiárunum – Kim Simonsen
Ein av okkara virknastu viðmerkjarum og ummælarum roynir seg nú sum yrkjara. Av temum kunnu nevnast stórbýurin, útlegdin, hin ferðandi og fremmandagerðin av tí einstaka. 41 bls. 2005
Báðumegin blátt – Alexandur Kristiansen
Høvundurin ferðast heimkunnigur ímillum øll hugsandi sløg av lyrikki og evnar skaldskap til, sum er ímillum tað dyggasta í okkara landi. ”Báðumegin blátt” fevnir frá kærleiksyrkingum til eina kantatu til heimbygdina. 119 bls. 2005
Móti tøgnini – egnar yrkingar og týðingar eftir Olav H. Hauge – Heðin Klein
Egnu yrkingar høvundans eru pointeraðar lívsroyndir blandaðar upp við speisom prik til bæði Tórodd Poulsen og háfjallsólmentanina. Ein kensla av at vera innilæstur eyðkennir fleiri tekstir, og hon verður lýst við samansjóðaðum orðum. Eitt ekkó av Janusi Djurhuus varnast viðhvørt. Seinna helvtin av savninum er týðingar av gitna norska modernistinum Olav H. Hauge, sum sýnist at fáa størri og størri týdning í norðurlendskum skaldskapi. Stílurin er í høvuðsheitum stuttorðaður, og tað er greidligur íblástur fra haiku-yrking. Eitt slag av poetiskari minimalismu. 98. bls. 2004
Umframt lív og deyða, sum verða lýst speiskliga hvørt um annað, so er ein høvuðstráður í yrkingasavninum tann nýggi skapningurin. Sagt verður frá nýføðingin úr eygunum á vøgguni, og hvussu verðin broytist, tá ið nýtt lív trokar seg inn á pallin. Yrkjarin hevði ivaleyst tikið undir við orðum Leonard Cohens, at tú veitst ikki, hvat ótti er, fyrr enn tú ert blivin pápi. 64 bls. 2004
Ariel – 66 týðingar – Alexandur Kristiansen
Høvundurin er av fremstu týðarum í føroyskum skaldskapi yvirhøvur, og tað er ikki smávegis hann hevur flutt av altjóða skaldskapi yvir í okkara mál. Sum ikki einaferð fevnir hann víða og týðir líka frá klassiskum grikskum høvundum um William Shakepeare til eina drúgva yrking eftir russarin Alexander Blok. 111 bls. 2004
Yrkingasavnið er ein heild í tveimum rásum. Onnur er frá fyrstu náttini við tilsiping til skapanina um úrvaldar nætur til ta tveytúsundogaðru náttina. Hin rásin hevur í øllum yrkingunum undirtittulin Patos I-X, har tær persónligu kenslurnar hava orðið. Kærleiki og kuldi umskiftast, til deyðin er veruleiki. Sterkar kenslur gera seg galdandi í savninum, sum er ognað vinkonu, ið doyði ung. 30 bls. 2004
Gráir týdningar. Viðbrøgd – Oddfríður Rasmussen
Savnið er ein í føroyskum høpi fullkomilig nýskapan. Lagt verður fyri við teksti um málning eftir Brueghel, og so er alzheimer-rakti Ronald Reagan tráðurin ein fittan tein, til hesin parturin endar við vitjan í einum oyggjalandi. Miðparturin er yrkingar, meðan hugvekjandi “málningatekstir” fara við seinasta triðinginum. 123 bls. 2003
Svøvnlendingur rættar kumpass – Tóroddur Poulsen
Føroyameistarin í spei, men eisini í rámandi poetiskum myndum ger aftur vart við seg. Eygleiðingar og yrkingar glíða inn í hvønn annan, soleiðis at heimurin verður orð. Ein longsul eftir heimbýnum fyri norðan hómast somuleiðis. 63 bls. 2003
Gud er danskari – Alexandur Kristiansen
Høvundurin er ein av ídnastu og kringastu orðasmiðjum í føroyskum skaldskapi. Hann er somuleiðis av fjølbroyttastu yrkjarum, og ørindini í hesum savni snúgva seg um alt frá málningalist, um kærleika til hugleiðingar við sjálvan seg og lesaran, hvat ein yrking yvirhøvur er. 80 bls. 2003
Kvørkringar – Oddfríður Rasmussen
Í nýggja savninum hevur høvundurin fingið íblástur til yrkingarnar frá øðrum skøldum. Amerikanski William S. Burroughs er ognaður longsta tekstin, sum er ein opinskárað og harðlig uppgerð við rák og hugsan í okkara nútíðarsamfelag. 58 bls. 2002
Meðan ferðir verða gjørdar út í stóru verð, tykist resonansbotnurin at vera í grannalagnum við Varðagøtu í Havn. Eitt nýføtt spøkir varisliga undir einstøkum tekstum, meðan eygleiðingar av umhvørvinum innan eins og uttan mynda aðalinnihaldið. 113 bls. 2002
Brúgvar av svongum orðum – Jóanes Nielsen
Tað er ein upprunalig kraft í skaldskapinum hjá høvundanum. Ein kraft, sum ferðast ímillum skaldskap og slitmannin og sýnir báðum líka stóra virðing. At búgva 4dff Føroyum verður sammett við trø pínd upp úr jørðini, men tað er her lívið skal livast. 51 bls. 2002
Speiskar eygleiðingar samansjóðaðar við djúphugsni mynda eitt sterkt yrkingasavn. Leita verður eftir bara einum evarkalítlum at trúgva upp á í einum heimi við ov nógvum høpi. Sum vant vendir og snarar høvundurin bæði spurningum og málið, so grundarlagið fer at rilla undir lesaranum. Svør eru at kalla eingi, men tað er heldur ikki tað, sum tað snýr seg um, men í staðin at seta teir røttu spurningarnar. Verðin er ikki so skilagóð, sum hon letst, og tað vísir Tóroddur Poulsen upp næstan 90 ymiskar mátar. 95 bls. 2001
Blóðroyndir – Tóroddur Poulsen
Í hesum savni verður orðið, eygleiðingin, hendingin loftað, samansjóðað og ofta snarað á, so at gerandisfatanin rillar. Tað, lesarin kanska serliga leggur til merkis í ”Blóðroyndum” eru tær nógvu haiku-yrkingarnar, sum í føroyskum skaldskapi annars serliga hava verið umboðaðar av Guðrið Helmsdal Nielsen. Sjálvt í tekstum, har sjúka ger harðliga vart við seg, hevur yrkjarin ikki hug at sleppa sínum fyri vanlig fólk skeiva optikki. Hann er honum í kjøtið borin. Og tað fegnast lesarin um. 96 bls. 2000
Veingir – Alexandur Kristiansen
Hetta er eitt savn av týðingum, 99 + 33, eftir Alexandur Kristiansen. Týðarin hevur skrivað inngang, har hann greiðir frá, hvat hann hevur valt at taka við og hví. Úrvalið fevnir frá Homer til íran Seamus Heany, og serliga sonettin hevur eitt stórt pláss. Alexandur sigur frá, at sonettin hevur verið nevnd drotningin innan yrkingarlistina. Hann sigur somuleiðis, at sonettin krevur meira av tær, og onkustaðni inni við teg sjálvan veitst tú, at hetta er nakað serligt, tú ert farin í holt við. Og hann tekur undir við teimum, sum siga, at týddar yrkingar eru egnar yrkingar. 179 bls. 2000
Rás/Sár – Oddfríður Marni Rasmussen
Tað hevur eyðkent høvundin, at hann arbeiðir við myndamálinum og ofta setir hugtøk saman á óvanligan hátt, so at lesarin tvingast at snúgva sína hugsan í ymsar ættir. Bæði tittul og perma leggja upp til fleiri tulkingar, tí ein rás, ein leið í tilveruni, kann, stavað aftanífrá, gerast eitt sár. Eingin rás er, har tú sleppur snikkaleysur. Viðhvørt vendir tað, sum vendir niður, upp. Perman vísir nærmynd av lógva, meðan bakperman er brot frá eini il. Nógvir av tekstunum sipa til aðrar tekstir og aðrar høvundar, frá Hans Andreasi Djurhuus til James Joyce, og kenda ramsan “Letingin kvøður” fær sítt heilt egna snið í Rás/Sár. 2000
Speispeispei – Tóroddur Poulsen
“Speispei spei” er ellivta bókin hjá Tóroddi Poulsen, og Gud viti, um tað boðar frá góðum. Sambært pythagorearnar eru tølini lykilin til tær harmonisku lógirnar í kosmos og tí symbol upp á eina guddómliga heimsskipan. Tað er kortini so óheppið, at sambært kristna hevd er ellivu eitt óeydnistal, tí tað fer eitt longur enn boðini eru í tali. Somuleidis er tað talið av lærisveinum, tá ið Judas hevði tikið seg av døgum. Onkur ummælari hevur ákært skaldið fyri, at speisemið viðhvørt tekur ræðið av honum, og nú hevur Tóroddur latid eitt savn frá sær við einum frumspeiskum tittuli. Men yrkingarnar eru minni enn so bara speiskar – hóast eisini tað – men ímillum longri tekstir, sum taka tøk við tilveruna og portrettyrkingar standa tey fínligastu haiku: “Havið ein grunnur / av søltum minnum har sjón / tín víðkar deyðan”. Aðrastaðni verður vid eyðkendum tórodskum úrsliti spælt upp ímóti øðrum yrkjarum. 80 bls. 1999
Deyðin og Gud eru fastir tættir í hesum savni, og hvørgin verður fullkomiliga avnoktaður. Savnið er merkt av stórari lívskenslu, eini nærum William Heinesenskari kosmiskari eindarkenslu, har vit øll eiga lut í ævinleikanum, og eingin er fordømdur. Uttan kanska kraddararnir. Hóast bersagnar politiskar yrkingar ikki tróta, so kennist savnið ógvuliga persónligt, yrkjarin setir allatíðina seg sjálvan í veð. Tann kanska tydningarmesti snúningsdepilin í Pentur er pápin, sum ferð eftir ferð kemur undan kavi. 70 bls. 1998
Tímar og rek – Carl Johan Jensen
Carl Jóhan Jensen hevur í føroyskum høpi altíð verið ein stak egin yrkjari, og viðhvørt hevur rumbul staðist av bæði skaldskapi og støðutakanini hjá høvundinum til hendan. Í Tímar og rek fara tekstirnir rannsóknarferðir niður í málið, kroysta seg inn í rivuna millum málið og veruleikan, og royna at gera lesaran varan við gloppið. Vísa á, at mál ikki einfalt er mál, at teknmyndirnar, tekinið, orðið, ikki bert sipar til eitt ávíst fyribrigdi, men til eina skipan av mentunarligum eindum. Um somu tíð eru fleiri av yrkingunum speiskar viðmerkingar til okkara tíd. 37 bls. 1997
Yrkingarnar í Ímillum eru broysknar og fínliga bygdar, men hesum má lesarin ikki fara skeivur av, tí aftan fyri býr ein munandi styrkin. Tær fara nettupp ikki so langt, at tær koma við ítøkiligum niðurstøðum, men vísa varliga á, at lívið og tað áhugaverda finst í gloppum og ávegis. 48 bls. 1995
Kirkjurnar á havsins botni – Jóanes Nielsen
Eitt nógv umhildið yrkingasavn við nøkrum av teimum mest rámandi tekstunum hjá høvundanum. Sambært Jóanes Nielsen elskar tjóðin sínar yrkjarar: ”Ein kærleiki ið bara sýnist at / vaksa fyri hvørt ár / teir eru deyðir”. Millum yrkingar, sum leggja eftir kapitalinum, og yrkingar, sum hálova konufólki, kemur hann til hesa rámandi niðurstøðu, at uttan bøkurnar, so høvdu útlendingar hildið, at Føroyar í besta føri vóru ”eitt Disneyland har fólk vóru lønt / fyri at spæla idiotar”. 58 bls. 1993
Staksteinar – Alexandur Kristiansen
Staksteinar er sett saman av yrkingum sum standa hvør sær, sum skína hvør í sínum lagi, men um somu tíð gera tær eina glitrandi heild. Stuttorðaðar japanskar haiku-yrkingar eru settar fremst í hvørjum av teimum trimum pørtunum, og eru ein ábending um, hvørja leið yrkjarin troytir. Yrkingarnar í Staksteinum eru kortini ikki haiku, men ein roynd at brúka einfeldina í ordum, at í stuttum siga meira, enn ein hópur av orðum hevði megnað at borið fram. 48 bls. 1990
Hvørkiskyn – Carl Jóhan Jensen
Mangt kann kanska sigast um yrkingarnar hjá Carl Jóhan Jensen. At tær eru keðsamar, man ikki vera teirra millum. Tær arga, tær øsa, tær erta, men tær geva eisini innlit, lata nyggjar heimar upp, leiða teg inn í málsins kurpali og skot, vísa tær á loynibøli, tú ikki vart varur við. Inngangsorðini eru hesi reitandi úr Markusi: Hví krevur hendan slektin eitt tekin? Sanniliga sigi eg tykkum: Ikki skal nakað tekin verða givið hesi slekt! Málið er bæði amboð og tilfar ella við orðum yrkjarans: “málið er søgn”. Og hann fer rannsóknarferðir niður í málið, kroystir seg inn í rivuna millum málið og veruleikan, og roynir at gera lesaran varan við gloppið. Vísir á, at mál ikki einfalt er mál, at teknmyndirnar, tekinið, orðið, ikki bert sipar til eitt ávíst fyribrigdi, men til eina skipan av mentunarligum eindum. 32 bls. 1990


text:
UPS! Vit finna ikki síðuna, sum tú leitar eftir.
Hvat feilar?
Tað kunnu vera fleiri orsøkir til, at vit ikki finna tað, sum tú leitar eftir:
- Stavivillur: Kanska hevur tú stavað leitorðið galið. Ella stavivillur eru í slóðini, sum tú trýsti á.
- Síðan er flutt/strikað: Kanska finst síðan ikki longur, ella hon hevur fingið nýggjan bústað.
Bókasavn.fo og Bibliotek.dk
Royn bókasavnsgrunnarnar bokasavn.fo ella bibliotek.dk. Tað eru ókeypis tænastur, har tú sært, hvat finst á ávikavist føroyskum og donskum bókasøvnum. Dátugrunnarnir verða dagførdir hvønn dag.
Vend tær til okkara, um tú vilt bíleggja tilfar, sum tú finnur á heimasíðunum.
Set teg í samband við bókasavnið
Tú finnur upplýsingar um ymisku deildirnar her á heimasíðuni.


text:
Norðurkorea
Fólkaræðiliga Lýðveldið Korea, vanliga nevnt Norðurkorea, bleiv grunnlagt í 1948 við Kim Il Sung sum ovasta leiðara. Norðurkorea er eitt sera isolera land, har eitt ferðfólk ikki kann ferðast frítt, men skal hava 1-2 ferðaleiðarar sum fylgja einum allastaðni.
Síðan í miðjuni av 1990'unum hevur Norðurkorea stríðst við avleiðingum frá fleiri náttúruvanlukkum, sum hava lagt landbúnaðin í oyði. Hetta hevur elvt til hungursneyð í landinum, og sjálvt um betringar eru hendar, er mattrot enn í landinum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Frá japanskari koloni til uppbýtt Korea[rætta | rætta wikitekst]
Korea var ein sjálvstøðug tjóð í mong hundrað ár áðrenn 20. øld. Landið vildi vera fyri seg sjálvt, men tað lá millum fleiri stórveldi, ið vóru gramm eftir størri økjum. Í 1910 var Korea gjørt til eina japanska koloni[1], og var stýrt við harðari hond. Milliónir av koreanarum mistu teirra samleika og navn, og fleiri túsund koreanskar kvinnur vóru brúktar sum “troysti kvinnur”. Hetta førdi til nógvan hatur móti japanarum.
Eftir annan veraldarbardaga vóru koreanarar glaðir um at Japan, sum hevði verið á týsku síðuni í veraldarbardaganum, hevði tapt og mist stýrið á nógvum av sínum oyggjum og økjum, har av Korea. Sjálvt um Sovjetsamveldið kom langt áðrenn Amerika til Korea, so var ein avtala gjørd millum stórveldini, at landið skuldi býtast við 38. breiddarstigið[2]. Í Norður Korea bleiv Kim Il-sung forsetisráðharri í 1948 og formaður í arbeiðara flokkinum í 1949. Kim Il-sung var ein 33 ára gamal kommunistur, sum hevði brúkt mesta av øðrum veraldarbardaga í Sovjetsamveldinum[3]. Har hevði hann eisini millum annað fingið hernaðar og politiska útbúgving. Kim fór beinan vegin í gongd við at skipa samfelagið av nýggjum eftir sovjetsamveldis mynstrum.
Koreakríggið[rætta | rætta wikitekst]
Koreakríggið byrjaði í 1950 og endaði í 1953 við vápnahvíld, men ikki eini friðaravtalu. Tað doyðu umleið 3 milliónir koreanarar í hesum kríggji. Norðurkorea fekk hjálp frá m.a. Kina og Suðurkorea fekk hjálp frá USA. Formelt sæð er tað enn kríggj millum USA og Suðurkorea á eini síðu og Norðurkorea á hinari, tí at eingin friðaravtala er undirskriva.
Eftir Koreakríggji var øll orka løgd í at skapa búskaparligan vøkstur og stýri førdi kampanjur til at fremja hetta. Ein av hesum kampanjum var Chollima kampanjan. Chollima kemur mytologiiðni og er ofta myndaður sum ein hestur við veingjum, sum ríður skjótt. Hetta skuldi ímynda tað ferð sum búskaparligi vøksturin skuldi hava.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Juche er politiska hugsjónin í Norðurkorea og er smíðja av Kim Il-sung. Juche stendur fyri at stóla uppá egna megi sum tjóð. Tað vil siga at man hevur sjálvforsýnandi búskap, uttanveltaðan uttanríkispolitik og harvið ein herð sum er nóg sterkur til at verja landið móti álopum. Songun er eitt hugtak, sum hevur verði brúkt tey seinnu árinið í Norðurkorea. Tað merkir stutt sagt "herurin fyrst" og hevur havt tað við sær at herurin er voksin seinnu árini og hevur fingið meira ressorsir at ráða yvir.
Eingin veit serliga nógv um ein av seinastu kommunistisku skansunum, norðurkoreanska Kim Jong-il. Hann verður so at siga bert avmyndaður av norðurkoreanskum statsmiðlum og altíð í eins klæðum og brillum. Norðurkorea hevur í áravís verið mett sum ein tann størsta hóttanin móti vesturheiminum, og óteljandi altjóða royndir eru gjørdar at steðga eitt nú ætlanunum við kjarnorkuvápnum hjá Kim Jong-il. Sum lukkað land er torført at siga nakað fyri vist, men ágangur, torturur og ekstremt fátækradømi er gerandisdagur í Norðurkorea.
Norðurkorea og Suðurkorea hava ikki sitið væl um sátt síðani Koreakríggið fyrst í fimmtiárunum, og londini hava ongantíð avtalað at binda frið. Einki samskifti er millum tey bæði londini, og tey hava heldur onga ”reyða linju” eins og USA og Sovjet høvdu undir Kalda krígnum. Í mars 2013 sleit Norðurkorea seinastu telefonlinjuna suður um markið, eftir at Suðurkorea og USA høvdu havt felags hernaðarvenjingar.
Politiskir flokkar[rætta | rætta wikitekst]
Koreanski Arbeiðaraflokkurin sum hevur dominerandi politiska makt. Aðrir flokkar eru Chindokio Chongu flokkurin og Koreanski Social-demokratiski flokkurin. Hesir flokkar eru í tjóðskaparligari fylking saman við Koreanska Arbeiðaraflokkinum.
Mannarættindi[rætta | rætta wikitekst]
Norðurkorea verður mett sum heimsins mest afturlætna land. Lógarverkið í Norður-Korea loyvir avrættingum, um illgruni eru um statskvett, svik ella terrorismu. Hinvegin eru mong dømi um, at menniskju eru vorðin avrættað, tí tey vóru virkin innan samkomur, tosaðu í fartelefon ella stjólu. Stýrið vónar, at avrættingar halda fólki aftur í at gera upreistur móti Kim Jong-un og hansara stýri [4] [5].
Kelduávísingar[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Koreakrigen: Verden på randen af atomkrig 1950-1953. p. 8.
- ↑ Koreakrigen: verden på randen af atomkrig 1950-1953. p. 8.
- ↑ Koreakrigen - Konflikter kortlagt. p. 7.
- ↑ http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=2980240&cloc=joongangdaily%7Chome%7Cnewslist1
- ↑ http://nkdb.org/bbs/data/publication/2009_NKDB_whitepaper_english.pdf


text:
Gudloysi
Gudloysi ella ateisma merkir uttan gud. Orðið "ateisma" stavar úr grikskum (a-theos) og merkir bókstaviliga "uttan gud" og føroyska týðingin "gudloysi" merkir tað sama. Fólk, sum eru gudloysingar, trúgva ikki upp á nakran gud ella gudar. Munur er á gudloysi og skeptisismu ella at vera tortrúgvin. Nógvir gudloysingar eru eisini skeptikarar, men ikki allir, og tað er gjørligt at ikki trúgva upp á ein gud el. gudar, meðan ein samstundis trýr uppá gand og ymiskt annað. Tað einasta, sum allir gudloysingar hava til felags, er, at teir ikki trúgva upp á nakran gud. Hetta ger tað trupult at samla allar gudloysingar í sama bás. Ósemja finst millum gudloysingar um, hvat besta heitið er at ganga undir, júst hvat teir so trúgva og hvørt gudloysi er eitt ov avgjørt heiti. Í Føroyum er ein felagsskapur til fyri gudloysingar, sum eitur "Gudloysi"[1]. Hetta felag varð stovnað í august 2008 og hevur síðani ment seg til ein lívligan luttakara í samfelagsligum kjaki, tá talan er um ta ávirkan, sum átrúnaður hevur á føroyska gerandisdagin.
Í 13 londum fáa gudloysingar deyðarevsing, um teir verða avdúkaðir. Hetta kemur fram í einari kanning, sum altjóða felagsskapurin IHEU (International Humanist and Ethical Union) hevur gjørt í sambandi við altjóða mannarættindadagin í 2013. Kanningin vísir, at umframt hesi 13 londini (Afganistan, Iran, Maleisia, Maldivoyggjar, Móritania, Nigeria, Pakistan, Katar, Saudiarábia, Somalia, Sudan, Jemen og U.A.E.) sum øll eru muslimsk, eru eisini lond í Vesturheiminum, ið fremja mismun móti teimum, sum ikki trúgva upp á nakran gud ella gudar. Løgfrøðingar og serfrøðingar í mannarættindum hava í sambandi við kanningina hugt eftir lógarverkum, rættarfrásagnum og søgum í fjølmiðlum [2].


text:
The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Føroyskt (Faroese)
1961 version
- Og øll mannaættin hevði eitt mál og somu tungu.
- Men tá ið teir nú løgdu leiðina eystureftir,
komu teir fram á ein slætta í Sinears landi og settust niður har.
- Tá søgdu teir hvør við annan: "Komið og latum
okkum knoða tigulsteinar og herða teir væl í eldi."
Soleiðis nýttu teir tigul í staðin fyri grót og
jarðbik í staðin fyri káll.
- Og teir søgdu: "Vit skulu byggja okkum borg og torn, hvørs
tindur røkkur til himins og gera okkum navnframar, so at vit ikki
spjaðast um alla jørðina!"
- Men Harrin steig oman til tess at síggja borgina og tornið,
sum mannabørnini fingust við at byggja.
- Og Harrin mælti: "Sí, teir eru ein tjóð og hava
allir sama tungumál; hetta er fyrsta fyritøka teirra; og
nú man neyvan nakað verða teimum óført, sum
teir finna upp á at gera.
- Komið tí og latum okkum stíga oman og fløkja
tungumál teirra, so at teir ikki skilja málið, hvør
hjá øðrum."
- Tá spjaddi Harrin teir haðan út um alla jørðina,
so at teir lættu av at byggja borgina.
- Tessvegna eitur hon Bábel, tí at har fløkti Harrin
øll tungumál jarðar; og haðan spjaddi Harrin tey
út um alla jørðina.
Plymouth Brethren bible (1948)
- Øll jørðin hevði sama tungumál
og tosaði líka.
- Sum teir nú ferðaðust eystureftir, komu teir
til dal í Sinearslandi og búsettust har.
- Tá søgdu teir hvør við annan: "Komið,
latið okkum gera tigulstein og brenna hann væl!" - Teir
brúktu tigulstein í staðin fyri grót og
jarðbik í staðin fyri kálk.
- So søgdu teir: "Komið, latið okkum byggja okkum
bý, og torn, sum røkkur heilt upp til himmals - latið
okkum soleiðis gera okkum navn, so vit skulu ikki verða spjaddir
um alla jørðina!"
- Men HARRIN kom niður at síggja býin og tornið,
ið menniskjabørnini vóru farin at byggja;
- og HARRIN segði: "Teir eru jú eitt og sama fólk, og
eitt og sama tungumál hava teir allir; hetta er tað fyrsta,
ið teir eru farnir undir at gera, og nú verður einki
teimum óført, hvat teir so seta sær fyri!
- Latið Okkum tí fara niður og blanda tungumál
teirra, so teir skilja ikki málið hvør hjá
øðrum!"
- Soleiðis spjaddi HARRIN teir haðani út um alla
jørðina, og teir góvu uppat at byggja býin.
- Tí fekk hann navnið Bábel; tí har blandaði
HARRIN tungumálini á allari jørðini; og haðani
spjaddi HARRIN teir út um alla jørðina.
Information about Faroese |
Phrases |
Numbers |
Time |
Family words |
Tower of Babel
Tower of Babel in Germanic languages
Afrikaans,
Alsatian,
Anglo-Saxon / Old English,
Bavarian,
Danish,
Dutch,
English,
Faroese,
Frisian,
German,
Gothic,
Gronings,
Icelandic,
Low Saxon / Low German,
Norwegian,
Palatine German,
Pennsylvania German,
Swabian,
Swedish,
Swiss German,
Värmlandic,
Yiddish
Other Tower of Babel translations
By language |
By language family
[top]
Why not share this page:
Learn languages for free on Duolingo
If you like this site and find it useful, you can support it by making a donation via PayPal or Patreon, or by contributing in other ways. Omniglot is how I make my living.
Note: all links on this site to Amazon.com, Amazon.co.uk and Amazon.fr are affiliate links. This means I earn a commission if you click on any of them and buy something. So by clicking on these links you can help to support this site.
[top]


text:
Semittar
Semittar er søguliga heitið fyri tey fólkasløg ið tosa og hava tosað semitisk mál. Orðið "semittur" kemur av syni Nóa nevndur Sem, ið sambært bíbliuni var ættfaðir at teimum semitisku fólkasløgunum, tvs. m.o. arábar, aramæaar, hebræar, bábylonar, kartaginiensar, fønikar og etiopar. Orðið fevnir sostatt øll núlivandi og útdeyðu semitiskttalandi fólkasløgini, men er tvítýtt, tí tað blandar málfrøði og tjóðfrøði (etnografi) saman, og er sostatt ikki í samsvar við nútíðar vísind.
Heitið "semittur" verður stundum nýtt um jødar, serliga í neiliga forminum antisemitisma.


text:
Bíblian
Bíblian, Halgabók, er heimsins viðgitnasta bók[1]. Bíblian er savn av heilagu skriftum jødanna og teirra kristnu. Kristna Bíblian er týdd til væl fleiri enn 2.400 ymisk mál [2]. Í Bíbliuni eru 66 bøkur. Tær eru býttar upp í kapittul og vers, soleiðis tað er lættari og einfaldari at leita í henni. Orðið, biblia, er grikskt og merkir bókasavn. Í Bíbliuni eru Gamla Testamenti, ið er í høvuðsheitum grundað á halgitekstir jødanna, og umframt tað er Nýggja Testamenti, ið er halgitekstir teirra kristnu. Tulkingar av tekstunum og Bíbliuni eru ymisar. Í nýggjari tíð er tað vorðið vanligari, at tulka bíbliusøgurnar sum myndamál ella tulkar tær sum frambornar í myndum og samanberingum, hóast fleiri tulka søgur bókstavliga.
Bíblian hevur verið íblástur fyri fleiri listafólk, sum til dømis Michaelangelo. Tað eru fleiri kirkjur við málningum, glasbrotamyndum og telgdum lutum, ið viðgera bíblisk evni. Harumframt hava fleiri rithøvundar skrivað um evni í Bíbliuni.
Innihaldsyvirlit
Bíbliutýðingar[rætta | rætta wikitekst]
Í 5. øld varð Bíblian týdd til latín, og í nógv hundrað ár var bíbliumálið latín. Aftan á trúbótina í Miðevropa varð Bíblian týdd til alskyns mál, og aðrar týðingar enn tann latínska vórðu tiknar í nýtslu. Til dømis kom týska týðingin eftir Martin Luther út í 1534. Í 1550 kom fyrsta danska týðingin. Tó vardi leingi, áðrenn Bíblian varð týdd til føroyskt og í fleiri hundrað ár var kirkjumál føroyinga danskt.
Bíblian á føroyskum[rætta | rætta wikitekst]
Schrøter[rætta | rætta wikitekst]
Fyrsta roynd at umseta Bíbliuna til føroyskt var umsetingin av Evangeliinum eftir Matteus eftir danska prestinum J.H. Schrøter (1771 - 1851). Hendan týðingin kom út í 1823. Schrøter skipaði so fyri, at eitt eintak varð prentað til hvørt hús í Føroyum, íalt eini 1 500 eintøk. Móttøkan var tó misjøvn og sum heild ring. Vanliga fólkið vildi ikki vita av umsetingini, tí tey vóru von við danskt mál í átrúnaðarligum samanhangi, og teir meira lærdu funnust at vánaliga málinum sum Schrøter brúkti. Einki føroyskt skriftmál var tá, og Schrøter hevði gjørt sítt egna heldur suðuroyakenda og ljóðliga skriftmál. Sum dømi kann vísast á Matteus 24,3-4:
Duvistunar tougu Kolur suinar, men tougu issje Luisi vi seâr. Men teâr vidiu tougu Luisi vi seâr ui Kjærun suinun attureât Kolun taira.
Til samanberingar eru her somu vers í umseting Danielsens:
Tær, ið dárar vóru, tóku víst lampur sínar, men tóku onga olju við sær. Men hinar klóku tóku olju í íløt síni saman við lampunum.Tí at hinar óhygnu tóku lampur sínar, men tóku onga olju við sær; men hinar hygnu tóku olju við í konnum sínum aftrat lompum sínum.
Umsetingin hjá Schrøter er, hóast hon ongantíð varð nýtt, eitt, vegna fonetiska skriftmálið, áhugavert innlit í málsligu støðuna í Føroyum fyrst í 19. øld.
Danielsen, Dahl og Viderø[rætta | rætta wikitekst]
Tað eru tvær fullfíggjaðar, føroyskar umsetingar av Bíbliuni, aðra hevur Victori Danielsen (1894-1961) gjørt, og hina hava Jákupi Dahl (1878-1944) og Kristiani Osvald Viderø (1906-1991) gjørt. Umsetingarnar vórðu fullfíggjaðar ávikavist í 1949 og 1961. Tær verða í høvðusheitum brúktar í brøðrasamkomuni (týðingin hjá Victor Danielsen) og fólkakirkjuni og hennara undirbólkum, so sum heimamissiónini (týðingin hjá Dahl og Viderø). Umsetingin hjá Danielsen var ikki úr frummálunum, grikskum og hebraiskum, men úr ymiskum evropeiskum málum (so sum týskum, enskum og teimum norðurlendsku málunum), meðan tann hjá Dahl og Viderø var úr frummálunum. Vanliga verður mett, at umsetingin hjá Danielsen er tann lættara at lesa av báðum umsetingunum. Endaliga arbeiðsbýtið ímillum Dahl og Viderø var, at Viderø umsetti Sálmarnar, Orðtøkini, Prædikaran, Jobsbók 1-23, Esaias 7,10-15; 9,6-7; 11,1-10; 12; 24,1-9; 40,1-8; 53; 55,6-7; 60,1-6. Dahl umsetti Nýggja Testamentið og annars tað, sum ikki er at finna í listanum hjá umsetingum Viderøs omanfyri.
Joensen[rætta | rætta wikitekst]
Hans Jacob Joensen (1938), fyrrverandi bispur, er í løtuni í ferð við at umseta Bíbliuna av nýggjum. Mál hansara er at gera eina økumeniska umseting, sum allir kristnir bólkar í Føroyum kunnu semjast um at brúka. Hetta hugskot hava allar samkomur tikið ímóti uttan brøðrasamkoman.
Højgaard
Sjúrður Højgaard er farin í holt við at týða ensku King James Bíbliuna til føroyskt, tí sambært honum eru hinar týðingarnar eftir ávikavist Victor Danielsen og Jákup Dahl/Kristian í Gerðabrekku skeivar ella hava týðandi villur í umsetingini og orðavalinum. Higartil hevur Sjúrður týtt Nýggja Testamenti og verið víða um í Føroyum og lagt tvey eintøk av sínum týðingum í hvønn postkassa.[3] Í Amerika er ein stór King Jamesrørsla, har kirkjur, samkomur og einstaklingar einans nýta King James Bíbliuna og ongar aðrar týðingar, hóast King James Bíblian ikki er skrivað á samtíðarenskum máli og er frá fyrst í 17. øld.
Bøkurnar í Bíbliuni[rætta | rætta wikitekst]
Hesi eru heitini av bókunum í Bíbliuni, soleiðis sum tær eru nevndar í umseting Victor Danielsens. Bíblian er býtt í tveir høvuðspartar: Gamla Testamenti (heilaga skrift jødanna) og Nýggja Testamenti, skrivað í 1. øld við ápostlunum sum heimildarmonnum. Bíblian er samansett av 66 einstøkum bókum, 39 í Gamla Testamenti og 27 í Nýggja Testamenti.
Gamla Testamentið[rætta | rætta wikitekst]
- Fyrsta Mósebók
- Onnur Mósebók
- Triðja Mósebók
- Fjórða Mósebók
- Fimta Mósebók
- Josva (Dahl og Viderø: Josvabók)
- Dómararnir (Dahl og Viderø: Dómarabókin)
- Rutt (Dahl og Viderø: Rutarbók)
- Fyrra Sámuelsbók
- Seinna Sámuelsbók
- Fyrra Kongabók
- Seinna Kongabók
- Fyrra Krønikubók (Dahl og Viderø: Fyrra Krýnikubók)
- Seinna 1000 Krønikubók (Dahl og Viderø: Seinna Krýnikubók)
- Ezra
- Nehemias (Dahl og Viderø: Nehemia)
- Ester (Dahl og Viderø: Esterarbók)
- Job (Dahl og Viderø: Jobsbók)
- Sálmarnir
- Orðtøkini (Dahl og Viderø: Orðtøk Sálomons)
- Prædikarin
- Hásongurin
- Esaias (Dahl og Viderø: Jesaja)
- Jeremias (Dahl og Viderø: Jeremia)
- Sorgarsongirnir (Dahl og Viderø: Harmljóðini)
- Ezekiel
- Dániel
- Hoseas (Dahl og Viderø: Hósea)
- Jóel
- Amos (Dahl og Viderø: Ámos)
- Obadias (Dahl og Viderø: Óbadia)
- Jónas
- Mika
- Nahum (Dahl og Viderø: Náhum)
- Habakkuk (Dahl og Viderø: Hábakkuk)
- Zefanias (Dahl og Viderø: Sefanja)
- Haggai
- Zakarias (Dahl og Viderø: Zakarja)
- Malakias (Dahl og Viderø: Málaki)
Nýggja Testamentið[rætta | rætta wikitekst]
- Evangeliið eftir Matteus
- Evangeliið eftir Markus
- Evangeliið eftir Lukas
- Evangeliið eftir Jóhannes
- Ápostlasøgan
- Bræv Paulusar til samkomuna í Róm
- Fyrra bræv Paulusar til samkomuna í Korint
- Seinna bræv Paulusar til samkomuna í Korint
- Bræv Paulusar til samkomurnar í Galatia
- Bræv Paulusar til samkomuna í Efesus
- Bræv Paulusar til samkomuna í Filippi
- Bræv Paulusar til samkomuna í Kolosse
- Fyrra bræv Paulusar til samkomuna í Tessalonika
- Seinna bræv Paulusar til samkomuna í Tessalonika
- Fyrra bræv Paulusar til Timoteus
- Seinna bræv Paulusar til Timoteus
- Bræv Paulusar til Titus
- Bræv Paulusar til Filemon
- Brævið til Hebrearar
- Bræv Jákups
- Fyrra bræv Pæturs
- Seinna bræv Pæturs
- Fyrsta bræv Jóhannesar
- Annað bræv Jóhannesar
- Triðja bræv Jóhannesar
- Bræv Judasar
- Opinbering Jóhannesar
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Funding, Elsa. Føroyskar bíbliutýðingar og týðingarroyndir. Setursrit nr. 4, 2007. Fróðskapur, Tórshavn 2007.
- Zachariassen, Zacharias. Bíblian á føroyskum í hálva øld. Leirkerið, Gøta 2000.
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Bíblian á føroyskum í týðing Dahls og Viderø (Det Danske Bibelselskab, 1961 og seinni)
- Bíblian á føroyskum í týðing Victor Danielsens (Hin føroyski Bíbliugrunnurin, 1949 og seinni)


text: Ása Pálsdóttir (f. 11. oktober 1997 í Føroyum) er ein komandi føroysk listakvinna. Longu sum 17 ára gomul bleiv hon uppringd av kvøldskúlanum í Fuglafirði og bleiv hareftir lærari í sjónleiki fyri børn. Sjálv gongur hon til sjónleik í Losjuni í Gøtu hjá Noomi Reinert. Ása hevur onga útbúgving enn. Hon gekk í Fuglafjarðar skúla frá 1. til 8. flokk, men bleiv illa happa. Síðan tók hon 9. á eftirskúla í danmark og 10. í Spanien har hon eisini lærdi spanskt. Í løtun gongur hon í student á Miðnámsskúlanum á Kambsdali. Í 2012 var hon á fyrsta sinni á Nóllywood. Hon tilmeldaði seg, tí hon helt, at tað var fyri sjónleikarar, men tað var fyri filmmakers. Hetta vakti hóast áhugan hjá hesi ungu gentu. Í 2015 bleiv dokumentarurin "At liva við tí" gjørdur og sama ár nomineraður til Geytan. Ásu dámar væl filmsverðina og gongur ofta til upptøkuroyndir, tá tað eru nakrar. Hon sigur so: "Um tú ikki royndir, men bara droymur kemur tú ikki á mál."