text:
1. Samleiki
Støddfrøðin er partur av alheims mentanararvinum. Støddfrøðin er alla tíðina ment við tí fyri eyga at granska alheimin, fyri at vit skulu kunna skipa okkara royndir, og fyri at vit skulu kunna lýsa og skilja sambond í náttúruni og í samfelagnum. Ein onnur kelda til íblástur at menna støddfrøðina er sjálv gleðin við støddfrøðini. Støddfrøðin ger vart við seg á so mongum týdningarmiklum samfelagsøkjum, eitt nú í medisini, búskapi, tøkni, samskifti, orkuumsiting og byggivirksemi. Tað merkir, at hollur førleiki í støddfrøði er ein fortreyt fyri menning av samfelagnum.
Í einum virknum, demokratiskum samfelagi krevja borgararnir at kunnu seta seg inn í, skilja og kritiskt meta um rúgvismikla kunning, hagfrøðiligar greiningar og fíggjarligar forsøgnir. Í hesum sambandi er støddfrøðiligur førleiki neyðugur fyri at kunna skilja og hava ávirkan á mannagongdir í samfelagnum.
Til tann støddfrøðiliga førleikan hoyrir eisini at loysa uppgávur. Tað er at lýsa og umskapa ein trupulleika til eina støddfrøðiliga uppgávu, loysa hana og meta um týdningin av henni. Í støddfrøðini nýtir ein bæði hjálpartól og tøknitól. Førleiki í støddfrøði er eitt týdningarmikið amboð, og lærugreinin kann vera grundarlag fyri víðari útbúgving og harumframt vera partur av yrkis- og frítíðarlívinum. Støddfrøðin liggur eisini sum grund fyri týdningarmiklum pørtum av okkara mentanararvi og fyri menning av skilvísari hugsan. Soleiðis hevur lærugreinin stóran týdning fyri almenna mentan, tí hon ávirkar samleika, hugsanarhátt og sjálvkenslu okkara.
2. Endamál
Undirvísingin í støddfrøði hevur til endamáls, at næmingurin
- mennir sín støddfrøðiliga førleika so, at hann við fyrimuni kann standa seg í støddfrøðiligum umstøðum sum viðvíkja gerandislívi, samfelagslívi og náttúruviðurskiftum
- ognar sær kunnleika um tann partin av støddfrøðini, sum hevur týdning fyri mentan, vísindi og tøkni
- fær greiða fatan av, at samskifti og samstarv um støddfrøðilig viðurskifti eggja til og eru mennandi fyri skapandi virksemi
- fær greiðu á, hvussu støddfrøðin kann vera við til at fremja fatan, seta orð á og viðgera trupulleikar á ymiskum fakøkjum, umframt geva innlit í støddfrøðiliga umhugsan
- verður tilvitaður um, hvussu støddfrøðin kann verða nýtt, tá ið vit taka ábyrgd og fremja ávirkan í demokratiskum felagsskapi
- betur gerst førur fyri meta um og taka støðu, tá ið onnur nýta støddfrøðina í sínum virksemi
- fær tann førleika, ið krevst, fyri at hann skal megna at greiða úr hondum eina útbúgving, sum støddfrøðin er partur av.
3. Stig og tímatal
Lærugreinin Støddfrøði røkkur frá 1. flokki í fólkaskúla til A-stig í miðnámsskúla. Lærugreinin er kravd í 1. til og við 9. flokki, og er vallærugrein í 10. flokki. Harumframt verður undirvíst í støddfrøði á miðnámsskúlastigi á hesum breytum: Búskaparbreyt (C-, B- og A-stig), Hugbreyt og Fyrireikingarbreyt (C- og B-stig), Náttúrubreyt (C-, B- og A-stig) og á Tøkni- og Tilfeingisbreyt (C-, B- og A-stig). Førleikamálini í støddfrøðini verða mett eftir 2., 4., 6., 9., 10. í fólkaskúlanum og eftir C-stig, B-stig og A-stig í miðnámsútbúgvingunum.
4. Øki
Fakliga innihaldið í lærugreinini er lutað sundur í kjarnaøki og ískoytisøki. Kjarnaøki eru kravd øki, ið fevna um umleið 80% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki fevna um umleið 20% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Næmingurin fer til skrivliga próvtøku í kjarnaøkjunum og til munnliga próvtøku í bæði kjarnaøkjum og ískoytisøki.
Kjarnaøki
Kjarnaøkini í støddfrøði eru 4 í tali: 1. Tøl og algebra, 2. Geometri og trigonometri, 3. Støddfrøði í brúki og 4. Samskifti og greiðsluevni.
Tøl og algebra
Kjarnaøkið tal og algebra er um talfatan. Undirvísingin skal dýpa kunnleika næmingsins til tøl, talviðgerð og talhugtakið. Vant verður at rokna bæði við tølum og bókstavum so at grundarlag verður lagt undir undirvísingina í hinum kjarnaøkjunum. Tøl fevna bæði um heil tøl, brot og reell tøl, roknireglur fyri brot og reell tøl, potens og rót, umframt prosentrokning. Algebra verður serliga nýtt í kjarnaøkjunum geometri og funktiónum.
Undirvísingin kann fara fram við kanningum, spæli, spølum og við at rokna uppgávur við greiðsluevnum. Í byrjanini verður arbeitt við at menna talfatanina og at styrkja kunnleikan um tað sum bindur mongd, talorð og taltekn saman. Eindir verða taldar, og funnið verður fram til eindir við at leggja saman og draga frá. Tøl verða býtt, og roknað verður við einføldum brotum og kommatølum. Hugtøk sum "flest" og "fæst", "dupult" og "helvtin", at býta, talfylgdir, brot og kommatøl verða umrødd og viðgjørd. Roknimaskina og KT verða nýtt í hóskandi mun.
Geometri og trigonometri
Geometri snýr seg um at greina eginleikar hjá tvey- og trídimensionalum skapum, og at gera tekningar og útrokningar. Í hesum arbeiði brúkar næmingurin KT-amboð. Spegling, snaring og flyting av skapum eru eisini partur av undirvísingini í geometri. At byrja við eru viðrakingar av lutum og fyribrigdum í gerandisdegnum týðandi partur av samtaluni um geometri. Í hesum kjarnaøki verður eisini arbeitt við geometrisk hugtøk so sum stødd, skap og symmetri, umframt at tættir úr gerandisdegnum verða endurgivnir í tekning. Lutir verða skipaðir eftir skapi, stødd og øðrum eginleikum, og mátingar verða gjørdar av fjarstøðu, flata, rúmi og vekt.
Við at rita/tekna, lýsa og kanna ymiskar figurar og mynstur, verður støði lagt undir samrøðu um geometriskar mannagongdir og hugtøk. Í hesum sambandi verður arbeitt við evni og hugtøk so sum vinkulhugtakið, vinkulsummar í tríkantum og øðrum polygonum, linjuparalellitetur, umframt sambandið millum ummátið og diameturin í einum sirkli, og symmetri.
Støddfrøði í nýtslu
Kjarnaøkið støddfrøði í nýtslu snýr seg um, at næmingurin skal ogna sær kunnleika og fimi, sum ger hann føran fyri at velja rættan roknihátt í givnum støðum. Her verður støddfrøðin nýtt sum amboð at meta um ella lýsa eina gongd ella hending. Eisini verður arbeitt við ritmyndan og hagfrøði, umframt at mett verður um hagfrøðiligar upplýsingar og líkindi. Støddfrøðiligir møguleikar og avmarkingar verða staðfest í sambandi við hagfrøðiligar myndlar.
Samskifti og greiðsluevni
Í kjarnaøkinum samskifti og greiðsluevni verður arbeitt við at greina dátur og upplýsingar og í tí sambandi at orða og loysa greiðsluevni, umframt at orða próvgrundir og fakligar grundgevingar fyri funnum loysnum. Arbeitt verður eisini við sambandinum millum greiðsluevni og loysn, har næmingurin skal meta um og taka støðu.
Kjarnaøkið fevnir somuleiðis um hagfrøðilig greiðsluevni og kanningar, umframt samskipan og hugsan til at loysa greiðsluevni og seta í almenn høpi. Skift verður ímillum gerð og ástøði, viðkomandi faklig orðing og samskifti verður nýtt við neyvleika á hóskandi stigi.
Ískoytisøki
Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum semjast um í felag. Ískoytisøki kunnu styðja og lýsa eitt ella fleiri kjarnaøki frá øðrum sjónarhornum og vera við til at menna førleikar næmingsins samsvarandi teimum førleikamálum, ið ásett eru. Endamálið við ískoytisøkjum er harumframt at geva skúlum og útbúgvingarbreytum rúm fyri serligum eyðkennum og arbeiðsháttum.
5. Førleikamál
Støðisførleikar
Støðisførleikar eru grundleggjandi førleikar, sum menniskju ogna sær tíðliga í lívinum, men sum mugu stimbrast og mennast alt lívið. Støðisførleikar hava avgerandi týdning, fyri at kunnleiki, vitan og førleikar verða ment í øllum lærugreinum. Støðisførleikar eru við til at menna sannkenning, virðing, hugflog og evni til støðutakan og sjálvvirkni. Undirvísingin skal virka fyri, at næmingurin fær hug og sinni at læra og geva sítt íkast til kjak og loysnir.
Í hesum sambandi eru fýra støðisførleikar lýstir við atliti at teimum fortreytum, sum eru galdandi fyri lærugreinina. Í øllum lærugreinum skal næmingurin læra:
- at virða
- at samskifta
- at kanna
- at skapa
At virða
At virða er at virka fyri góðari samveru millum menniskju og fyri góðum samanspæli millum menniskju, náttúru og umhvørvi. Virðing fremur tryggleika og trivnað, ið eru fortreytir fyri gagnligari menning. Undirvísingin skal virka fyri, at hvør einstakur næmingur verður sæddur og hoyrdur, og at hann kennir seg at hava virði og týdning, har hann er.
Førleikin at virða snýr seg í Støddfrøði um at virða tær grundleggjandi reglur, ið náttúran og tað náttúruskapta umhvørvi hava at laga seg eftir. Undirvísingin leggur dent á, at næmingurin skilir tær ymisku fortreytirnar, ið øll menniskju hava í lívinum, og lærir at virða tørv og sjónarmið hjá øðrum, uttan mun til aldur, kyn, húðarlit og lívsáskoðan. Næmingurin skal eisini virða sín egna tørv og tað nátturutilfeingið, vit øll eru bundin at. Hann skal læra at virða tær skyldur og tey rættindi, sum fólkaræði byggir á, eins og hann skal hava virðing fyri, at ymiskar mentanir og samfeløg kunnu byggja á onnur virði enn hansara egnu.
At samskifta
Førleikin at samskifta snýr seg í Støddfrøði um at bera fram sína hugsan og sína vitan munnliga og skrivliga, og at lesa. Lærugreinin Støddfrøði hevur ein týðandi leiklut í at menna førleika næmingsins at samskifta um støddfrøðiligar spurningar so, at hann dugir at nýta støddfrøðilig hugtøk um hesar spurningar og viðurskifti. At samskifta um støddfrøðilig mál snýr seg eisini um at rokna og at nýta tøknilig amboð, ið tæna samskiftinum millum manna sum heild.
Førleikin at orða seg munnliga snýr seg í Støddfrøði um at gera sær eina hugsan, seta spurningar, próvføra og greiða frá eini hugsan, grundaðari á støddfrøði. Tað merkir at vera við í samrøðum, samskifta um hugskot og røða um spurningar og møguligar loysnir saman við øðrum.
Førleikin at orða seg skrivliga snýr seg í Støddfrøði um at loysa eina uppgávu við støddfrøði, lýsa og greiða frá eini hugsan og orða viðrakingar og hugskot. Harumframt snýr førleikin seg um at gera tekningar, skitsur, skap, talvur og ritmyndir, umframt at nýta støddfrøðilig tekn og formligt mál í lærugreinini.
Førleikin at lesa og skriva er avgerandi fortreyt fyri øllum samskifti og lærdómi í lívinum. At skriva er at skipa hugsan og menna hugskot; at lesa er at skyna á og tulka. Í lærugreinini skal næmingurin tí frá fyrsta degi verða vandur við at lesa støddfrøðiligar uppgávur og at gera grein fyri sínum eygleiðingum og viðrakingum á skrift. Næmingurin skal duga at lesa og skilja vegleiðingar, talvur, farmyndir, farstrikur og ímyndir. At megna at lesa í støddfrøði er tí at tulka og gagnnýta tekstir við støddfrøðiligum innihaldi úr gerandis- og arbeiðslívi.
Førleikin at rokna snýr seg í Støddfrøði um førleikan at loysa uppgávur og gera kanningar við støði í praktiskum gerandisstøðum og í støddfrøðiligum spurdómum, umframt at lesa hagtøl, fata bygnað, frymlar og úrtøkiligar skipanir. At rokna er eisini at hugsa skilvíst og loysa greiðsluevni. Hesir førleikar eru fortreyt fyri at skilja og taka støðu til mong gerandismál, og tí hevur undirvísingin í síni heild ein avgerandi leiklut í hesi menning. Fyri at megna hetta, er umráðandi at kenna og verða førur fyri at nýta roknihættirnar, megna at nýta fjølbroyttar mannagongdir, ætla um og meta um, um svarið er rímiligt.
Førleikin at nýta tøknilig amboð er í Støddfrøði at duga at nýta kunningartøkni, ið er ein fortreyt fyri øllum fjarskifti, umframt at nýta hesa tøkni til spæl, kanning, avmyndan og framløgu. Eisini snýr hesin førleiki seg um at kenna og meta um talgild amboð til uppgávuloysn, simulering og myndan. Harafturat er týdningarmikið at finna upplýsingar, greina og viðgera og leggja fram dátur við hóskandi hjálparamboðum og vera vandin við keldum, greiningum og úrslitum.
At kanna
Førleikin at kanna er ein íborin førleiki. Vit kanna umhvørvið fyri at klára okkum í lívinum. At kanna er at eygleiða, undrast, finna svar og gera royndir. Lærarar skulu geva gætur, at hesir førleikar verða mentir frá lægsta til hægsta stig.
Førleikin at kanna snýr seg í Støddfrøði um at eggja forvitni næmingsins og stimbra hug og dirvi hansara til at seta spurningar og at leita sær ráð og vitan um støddfrøðilig viðurskifti. Næmingurin skal læra at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan og kunnleika í bókmentum, handbókum, tíðarritum, á internetinum, umframt at gera verkligar royndir í starvsstovu og úti í náttúruni. Við dømum og venjingum skal næmingurin læra at nýta vísindaliga framferðarháttin og at handfara keldutilfar á sakligan, siðiligan og munadyggan hátt.
At skapa
Forvitni, spæl og hugflog eru serligir eginleikar, sum lærarin skal varða um og gera gagn av í undirvísingini. At skapa er eisini ein førleiki, ið kann vinnast við lærdómi. Næmingurin skal læra at hugsa, tala og skriva sjálvstøðugt og at menna hugskot síni, og hann skal kenna seg at hava ein virknan lut í egnari menning og læring.
Førleikin at skapa snýr seg í Støddfrøði um at gera næmingin tilvitaðan um og líta á egin evni, so at hann gerst førur fyri sjálvur at byggja víðari á tað, sum lært er. Næmingurin skal læra, hvussu náttúruvísindini saman við støddfrøðini hava verið við til at broytt náttúru, lívsáskoðan, mentan og samfeløg.
Næmingurin evnar at orða spurningar og at seta fram tilhugsanir, sum kunnu verða kannaðar, próvføra og skifta orð um hetta við atliti at øðrum støddfrøðiligum upplýsingum. Tað merkir, at næmingurin skal vera við í samrøðum, samskifta við onnur um hugskot og tosa um spurningar og hugsandi loysnir.
Næmingurin skal læra, at verkligar royndir og frágreiðingar um støddfrøðilig viðurskifti eru ein partur av skapandi tilgongdini, sum byggir á hugflog, íblástur og treystleika. Við atliti at búningarstigi og serligu gávum næmingsins verður arbeitt miðvíst við skapandi tilgongdum, sum fremja íblástur og stimbra hugflog. Við at arbeiða við myndlum lærir næmingurin at meta um dygdina í avrikum hjá sær sjálvum og øðrum.
Fakligir førleikar
2. floksstig
Tøl og algebra
Næmingurin dugir
- teljitølini og at skyna á støðubundnu talskipanini við einarum, tíggjarum og hundrarum
- at flokka og seta tøl á mongdir
- mannagongdir, tá ið talt verður saman og drigið verður frá, bæði munnliga og á pappíri
- at falda smá tøl, t.e. tøl við í mesta lagi tveimum talteknum, og vita raðfylgjuna av rokniháttunum
- at finna tað dupulta og helvtina og kenna desimaltøl, t.d. í sambandi við pening
- at nýta lummaroknara at loysa uppgávur úr gerandisdegnum.
Geometri
Næmingurin dugir
- at greiða frá einføldum skapum so sum tríkantum, fýrkantum og sirklum
- at flyta, spegla og broyta stødd á skapum
- at samanbera longd og vídd við hóskandi mátum
- at máta ummál og vídd á einføldum trí- og fýrkantum.
Støddfrøði í brúki
Næmingurin dugir
- vikudagarnar, mánaðirnar og einfaldar klokkutíðir
- at rokna gjaldoyra og nýta tað í sambandi við keyp og sølu
- at savna og skipa dátur og hagtøl, umframt lesa og greiða frá farmyndum.
Samskifti og spurdómar
Næmingurin dugir
- at lýsa støddfrøðiligar mannagongdir og greiða frá teimum, harímillum at lýsa egin uppskot til loysnir
- at meta um úrslit
- at arbeiða saman um greiðsluevni, sum hava í sær fleiri loysnir.
4. floksstig
Tøl og algebra
Næmingurin dugir
- at skyna á støðubundnu talskipanini við einarum, tíggjarum og hundrarum
- at kenna mun á makaðum og støkum tølum og positivum og negativum tølum
- einføld brot og desimaltøl og at runda
- mannagongdir, tá ið tøl við fleiri talteknum verða løgd saman ella drigin frá, bæði í høvdinum og á pappíri
- at nýta lítlutabell og at falda tøl, ið hava fleiri taltekn
- einfalda býting, t.d. við ítøkiligum tilfari og dømum úr gerandisdegnum
- raðfylgjuna á rokniháttunum
- krossskipanina og sambandið millum tøl og tekning
- loysa einfaldar líkningar, sum hava samanlegging, frádrátt og falding í sær
- at nýta lummaroknara at loysa uppgávur úr gerandisdegnum.
Geometri
Næmingurin dugir
- at greiða frá eyðkennum hjá tríkantum, fýrkantum og sirklum
- at rokna ummál og vídd á tríkantum og fýrkantum
- at vaksa og minka skap í støddarlutfalli
- at spegla og flyta einføld skap og kenna samskap og allíki
- at meta um og máta rúmd og vekt.
Støddfrøði í brúki
Næmingurin dugir
- at savna og skipa dátur og hagtøl og vísa tey við ritmyndum
- at loysa praktiskar uppgávur um keyp og sølu, umframt einfalda renturokning
- grundleggjandi hugtøk í talgildum rokniarki.
Samskifti og spurdómar
Næmingurin dugir
- at lýsa støddfrøðiligar mannagongdir og greiða frá teimum, har ímillum at lýsa egin uppskot til loysnir
- at meta um úrslit
- at arbeiða saman um greiðsluevni, sum hava í sær fleiri loysnir.
6. floksstig
Tøl og algebra
Næmingurin dugir
- at skyna á støðubundnu talskipanini
- at kenna positiv og negativ tøl umframt makað og støk tøl
- at kenna desimaltøl, t.d. í sambandi við pening og at runda
- at rokna í teimum fýra rokniháttunum, í høvdinum, á pappíri og við lummaroknara
- raðfylgjuna á rokniháttunum
- at leggja saman, draga frá og falda brot
- at rokna einfalda prosentrokning
- loysa einfaldar líkningar og vísa á dømi um nýtslu av brigdli í einføldum líkningum og formlum
- krossskipanina og sambandið millum tøl og tekning
- at nýta lummaroknara at loysa uppgávur og greiðsluevni.
Geometri
Næmingurin dugir
- at arbeiða við hugtøkini punkt, linjustykki, rættar linjur og vinklar.
- hugtøkini radius, tvørmát og vinkulmát.
- at neyvtekna tríkantar, fýrkantar og sirklar
- at spegla, snara og javnflyta
- nýta krossskipan m.a. til at lýsa staðseting og flyting
- at brúka mátilutfall til at rokna fjarstøðu og gera einføld kort og arbeiðstekningar
- at máta við hóskandi mátieindum og umrokna frá einari eind til aðra, t.d. cm, m og km, g, kg og tons umframt dl og l.
Støddfrøði í brúki
Næmingurin dugir
- at velja roknihátt og rokna í teimum fýra rokniháttunum
- at umrokna frá okkara peningi til fremmant gjaldoyra
- at rokna í sambandi við keyp og sølu, so sum avslátt, vinning og tap
- einfalda renturokning, t.d. av innistandandi peningi og láni
- at savna og skipa dátur og hagtøl, og vísa tey við ritmyndum
- grundleggjandi hugtøk í talgildum rokniarki.
Samskifti og spurdómar
Næmingurin dugir
- at savna og skipa dátur í sambandi við eygleiðingar, spurnarkanningar og royndir
- at leggja úrslit fram í talvum og ritmyndum, at lesa og greina tær bæði munnliga, á pappíri og við hentleikunum í talgildum rokniarki
- at arbeiða saman um greiðsluevni, sum hava í sær fleiri loysnir.
9. floksstig
Tøl og algebra
Næmingurin dugir
- at skyna á støðubundnu talskipanini
- at skilja og rokna prosent og promillu
- at samanbera og umrokna heil tøl, desimaltøl, brot, prosent og promillu
- at rokna í teimum fýra rokniháttunum og vita raðfylgjuna á rokniháttunum
- at leggja saman, draga frá, falda og deila brot
- at brúka potensar og røtur í útrokningum
- at loysa líkningar og líkningsheildir við algebra og ritloysn. At kenna frummongd, virðismongd, størsta og minsta virði
- at loysa einfaldar ólíkningar
- at skilja og rokna við brigdlum
- beint og øvut lutfall
- at nýta formlar m.a. í sambandi við útrokning av rúmd og rentu
- at nýta teldu og framkomnan lummaroknara til útrokningar og til at loysa greiðsluevni.
Geometri
Næmingurin dugir
- at greiða frá eyðkennum hjá tvey- og trídimensjonellum skapum
- at rokna ummál, vídd og rúmd
- at arbeiða við støddarlutfalli, einsskapi og allíki
- at gera einfaldar geometriskar útrokningar, t.d. við Pytagoras, sinus og cosinus
- at spegla, snara, flyta og javnflyta
- at nýta krossskipan at lýsa staðseting og flyting og duga at rokna longdir og fjarstøður í krossskipan
- at neyvtekna einføld skap eftir givnum fortreytum
- at arbeiða við einføldum geometriskum prógvum
- at máta við hóskandi mátieindum og umrokna frá einari eind til aðra, eisini vídd og rúmd
- at nýta teldu til tekning, kanning og útrokningar í sambandi við geometrisk skap.
Støddfrøði í brúki
Næmingurin dugir
- at velja roknihátt, nýta prosenthugtakið og nýta býtisrokning í ymiskum høpi
- at umhugsa fíggjarviðurskifti í gerandisdegnum so sum keyp, ferðing, løn og skatt
- at umrokna frá okkara peningi til fremmant gjaldoyra og øvut, umframt at umrokna ímillum fremmand gjaldoyru
- at savna, meta um og brúka dátur í støddfrøðiligum høpi, at skipa og bólka upplýsingar (einkultar og bólkaðar eygberingar) og at finna miðaltal, miðju og mestið
- at kenna rentuhugtakið og duga einfalda renturokning t.d. av innistandandi peningi og láni og í sambandi við keyp við gjaldsfreist
- at arbeiða við einfalda teingjan og líkindarokning
- at nýta teldu til kanning, útrokning og framløgu.
Samskifti og spurdómar
Næmingurin dugir
- at skilja og taka støðu til upplýsingar, sum innihalda støddfrøðiligar orðingar
- at meta um gildið av úrslitum og framløguhátti
- at orða spurdómar, lýsa mannagongdir og siga frá loysnum munnliga og skrivliga
- at arbeiða saman um greiðsluevni, sum hava í sær fleiri loysnir.
10. floksstig
Tøl og algebra
Næmingurin dugir
- at skyna á støðubundnu talskipanini. Vita um menningina av tølunum sum skrivingarhátt.
- at rokna í teimum fýra rokniháttunum og vita raðfylgjuna av rokniháttunum
- at samanbera og umrokna heil tøl, desimaltøl, brot, prosent og promillu
- at leggja saman, draga frá, falda og deila brot
- at brúka potensar og røtur í útrokningum
- at velja háttalag at loysa líkningar og líkningaheildir og einfaldar ólíkningar
- at kenna frummongd, virðismongd, størsta og minsta virði
- at skilja og brúka brigdilshugtakið
- at skilja og brúka prosenthugtakið
- at skyna á beinum og øvutum lutfalli
- at nýta kendar og ókendar formlar m.a. í sambandi við útrokning av rúmd og rentutilskriving
- tekna funktiónir á 2. stigi og rokna nullpunkt eftir leiðarriti (forskrift)
- at nýta teldu og lummaroknara, sum hevur súmbolmanipulatión til útrokningar og til at loysa greiðsluevni.
Geometri
Næmingurin dugir
- at kenna og greiða frá eyðkennum hjá ymiskum geometriskum skapum
- at rokna ummál, vídd og rúmd
- at kenna og arbeiða við støddarlutfalli, einsskapi og allíki
- at gera einfaldar geometriskar útrokningar, t.d. við Pytagoras, sinus og cosinus
- at spegla, snara, flyta og javnflyta
- at nýta krossskipan at lýsa staðseting og flyting og duga at rokna longdir og fjarstøður í krossskipan.
- at neyvtekna einføld skap eftir givnum fortreytum
- at arbeiða við einføld geometrisk prógv
- at nýta teldu til tekning, kanning og útrokningar í sambandi við geometrisk skap.
Støddfrøði í nýtslu
Næmingurin dugir
- at velja roknihátt, nýta prosenthugtakið og nýta býtisrokning í ymiskum høpi
- at umhugsa fíggjarviðurskifti í gerandisdegnum so sum keyp, ferðing, løn og skatt
- at nýta støddfrøði til greiðsluevni viðvíkjandi samfelag, náttúru og mentan
- at kanna sambond millum privatbúskap og samfelagsbúskap
- at savna, meta um og brúka dátur í støddfrøðiligum høpi, og at skipa og bólka upplýsingar (einkultar og bólkaðar eygberingar) og at finna miðaltal, miðju og mestið
- at arbeiða við og meta um viðurskifti í samband við samansparing og lán og í sambandi við keyp við gjaldsfreist, so sum rentu, renturentu og avdrátt
- at arbeiða við einfalda teingjan og líkindarokning
- at nýta teldu til kanning, útrokning og framløgu.
Samskifti og greiðsluevni
Næmingurin dugir
- at skilja og taka støðu til upplýsingar, sum innihalda støddfrøðiligar orðingar
- at meta um gildið av úrslitum og framløguhátti
- at orða spurdómar, lýsa mannagongdir og siga frá loysnum munnliga og skrivliga
- at arbeiða saman um greiðsluevni, sum hava í sær fleiri loysnir.
6. Eftirmeting og próvtøka
9. flokkur
Eftirmetingar
Einstaki næmingurin skal ávegis í undirvísingargongdini eftirmetast við støði í fakliga avrikinum í lærugreinini. Næmingurin skal hava eina greiða meting av fakligu støðuni hjá sær í mun til ásettu málini, og hvat hann skal arbeiða við, um málini ikki eru rokkin. Eftirmetingarnar kunnu vera av ymiskum slagi, t.d. støðukanningar, testir, munnligar framløgur og skrivligar royndir. Í eftirmetingini av einstaka næminginum skal eisini tilskilast, hvussu fakliga arbeiðslag og arbeiðssemi næmingsins eru, bæði viðvíkjandi einsæris avriki og avriki í bólki. Eftirmetingin skal eisni fevna um eina vegleiðing til einstaka næmingin um, hvat arbeiðast skal við í lærugreinini fyri at lúka málini.
Eftirmetingarnar skulu skjalfestast skrivliga.
Einstaki skúlin ger skrivligar reglur fyri, nær og hvussu eftirmetingarnar verða framdar, og hvussu eftirmetingarnar verða latnar næmingunum.
Próvtøkuhættir
Skrivliga próvtøkan fevnir um greiðslurokning og fimisrokning.
Uppgávurnar verða settar við støði í kjarnaøkjunum í lærugreinini.
Tíðarkarmarnir fyri royndirnar eru hesir:
- Greiðslurokning 4 tímar
- Fimisrokning 1 tími
Uppgávuparturin til greiðslurokninga er at finna á svar.fo
Næmingaavrikið verður skannað inn og latið próvdómara talgilt.
Fimisrokning verður avgreidd á svar.fo
Næmingur kann leita sær hjálp á internetinum, í lærubókum, uppgávum og øðrum lærutilfari.
Næmingi er ikki loyvt at samskifta við onnur enn umsjónarfólk, sum eru stødd í hølinum.
Næmingurin hevur ikki loyvi til at brúka lummaroknara í fimisrokning í 8. og 9. flokki. Tað er ikki loyvt at brúka lummaroknara á telduni/netinum.
Heldur ikki er loyvt at nýta avritingarforrit t.d. (Photomath) til loysn av uppgávum í støddfrøði.
Skúlastjórin kann bjóða serligar próvtøkutreytir til næming við skerdum virkisførleika, tíðarkarmurin til royndina kann tá tó í mesta lagi verða øktur við 1/3 av tíðini.
Eitt próvtal verður givið fyri greiðslurokning og eitt fyri fimisrokning.
Dømingargrundarlag
Í dømingini verður dentur lagdur á, í hvønn mun próvtakarin lýkur tey málini, sum eru sett í lærugreinini.
Dentur verður lagdur á, at próvtakarin
- dugir at bera hugsanarhátt sín fram, m.a. í millumrokningunum
- hevur góðan rokniførleika í teimum ymisku rokniháttunum
- dugir at rokna rætt
- sýnir fakligt hegni
Givið verður eitt próvtal í greiðslurokning og eitt í fimisrokning við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Próvtalslýsingar
Skrivlig próvtøka - 9. floksstig
10. flokkur
Eftirmetingar
Einstaki næmingurin skal ávegis í undirvísingargongdini eftirmetast við støði í fakliga avrikinum í lærugreinini. Næmingurin skal hava eina greiða meting av fakligu støðuni hjá sær í mun til ásettu málini, og hvat hann skal arbeiða við, um málini ikki eru rokkin. Eftirmetingarnar kunnu vera av ymiskum slagi, t.d. støðukanningar, testir, munnligar framløgur og skrivligar royndir. Í eftirmetingini av einstaka næminginum skal eisini tilskilast, hvussu fakliga arbeiðslag og arbeiðssemi næmingsins eru, bæði viðvíkjandi einsæris avriki og avriki í bólki. Eftirmetingin skal eisini fevna um eina vegleiðing til einstaka næmingin um, hvat arbeiðast skal við í lærugreinini fyri at lúka málini.
Eftirmetingarnar skulu skjalfestast skrivliga.
Einstaki skúlin ger skrivligar reglur fyri, nær og hvussu eftirmetingarnar verða framdar, og hvussu eftirmetingarnar verða latnar næmingunum.
Próvtøkuhættir
Hildnar verða ein skrivlig og ein munnlig próvtøka.
Skrivliga próvtøkan
Skrivliga próvtøkan varir 4 tímar, og uppgávurnar í próvtøkuraðnum verða settar innan kjarnaevnini í lærugreinini.
Munnliga próvtøkan
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming. Fyrireikingartíðin er 40 minuttir íroknað útflýggjan av tilfari og vegleiðing.
Próvtøkuspurningarnir verða settir við støði í evnum, økjum o.tíl., bæði úr kjarnatilfarinum og ískoytistilfarinum. Próvhoyringin er ein faklig samtala millum próvtakara og próvhoyrara, og tekur samtalan støði í framløgu próvtakarans av tilfari og próvtøkuspurningi, sum próvtakarin hevur arbeitt við í fyrireikingartíðini.
Støðið undir próvtøkuni er alt tilfarið, sum er nýtt í undirvísingini í 10. flokki.
Próvtøkutilfar og próvtøkuspurningar verða send próvdómaranum til góðkenningar sambært próvtøkukunngerðini.
Dømingargrundarlag
Skrivliga próvtøkan
Í dømingini verður dentur lagdur á, í hvønn mun próvtakarin lýkur tey málini, sum eru sett í lærugreinini.
Dentur verður lagdur á, at próvtakarin
- dugir at bera hugsanarhátt sín fram, m.a. í millumrokningunum, og at hugsanarháttur próvtakarans greitt sæst aftur í svarinum, og at rætt er roknað
- dugir at loysa uppgávurnar á greiðan og skilagóðan hátt
- sýnir fakligt hegni
Munnliga próvtøkan
Próvhoyrt verður í ókendum, ótillagaðum tilfari, og tilfarið skal vera valt soleiðis, at tað tematisk ella á annan hátt er knýtt at evnum, økjum o.tíl., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini. Tilfarið, ið er grundarlag undir munnligu próvtøkuni, skal í síni heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikunum sýna evni sjálvstøðugt at leggja fram og viðgera tilfar við støði í próvtøkuspurningi/um. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og síggja próvtøkutilfarið í frásjón.
Dentur verður lagdur á, at próvtakarin
- sýnir eitt fakligt hegni
- dugir at bera hugsanarhátt sín fram, og at hugsanarháttur próvtakarans greitt sæst aftur í svarinum, og at rætt er roknað
- hevur fatan av, hvussu støddfrøði kann nýtast í gerandisdegnum
- evnar at síggja uppgávuna í frásjón
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Próvtalslýsingar
Skrivliglig próvtøka - 10. floksstig
Munnlig próvtøka - 10. floksstig
7. At skipa undirvísing
Í hesum parti av námsætlanini verður í stuttum greitt frá teimum didaktisku meginreglum, ið eru støði undir skipan av undirvísing. Hvør einstøk námsætlan myndar didaktiska sjónarmiðið, og saman mynda allar námsætlanirnar tann felags didaktiska pallin, har undirvísing verður útint.
Undirvísingin tekur altíð støði í teimum førleikum, ið næmingurin hevur við sær av tí stigi, hann kemur. Námsætlan og útbúgvingarbygnaður skulu tryggja, at fortreytir fyri fjøltáttaðari undirvísing eru til staðar.
Didaktiskar meginreglur
Í undirvísingini er umráðandi, at førleikarnir at lurta, at tala, at lesa og at skriva renna saman í eina heild. Í teirri ávísu undirvísingargongdini ber til at leggja høvuðsdent á eitt av kjarnaøkjunum. Av stórum týdningi er tað, at kjarnaøkini umskarast, tá ið tað ber til, og tá ið tað verður mett at vera hóskandi.
Munnligi tátturin í lærugreinini skal vera raðfestur høgt, og samrøðan er kjarnin í hesum tátti. Munnligar framløgur skulu skipast inn í undirvísingargongdina, so næmingurin stigvíst venur seg við at leggja fram. Dentur verður lagdur á, at næmingurin sameinir munnligar framløgur við egin skrivlig verk, nýtslu av KT-amboðum, ymiskar samskiftishættir o.s.fr. Á tann hátt verður retoriski førleikin hjá næminginum mentur.
Skrivligi tátturin skal eins og tann munnligi vera skipaður inn í undirvísingina í Støddfrøði. Á henda hátt kann næmingurin ogna sær góðar skriviførleikar og menna teir. Somuleiðis verður arbeitt miðvíst við at menna førleikan at rokna í undirvísingini í Støddfrøði. Umframt at hetta styrkir um tvørfakliga samstarvið, fer næmingurin so hvørt at fáa eina greiðari fatan av týdninginum, hesir førleikar hava fyri alt skrivligt og formligt samskifti, og samstundis mennir hetta evnini hjá næminginum at orða seg bæði munnliga og skrivliga.
Stigvøkstur
Stigvøkstur merkir støðuga framtøku av einum lægri stigi á eitt hægri. Í læringartilgongdini verður farið frá tí lætta til tað torføra, frá tí einfalda til tað torgreidda og frá tí ítøkiliga til tað úrtøkiliga. Stigvøksturin er oftast tíðartreytaður. Undir stigvøkstrinum liggur eisini kravið um vaksandi ábyrgd og virknari luttøku. Umráðandi er í hesum sambandi, at ljós verður varpað á teir leiklutir, sum næmingur og lærari kunnu hava hvør sær. Samrátt verður um, hvat ið er best at gera, og hvussu hetta verður gjørt, so næmingurin fær ávirkan á undirvísingina og á egnu læring.
Stigvøksturin kemur serstakliga til sjóndar í teimum førleikamálum, sum lýst eru í námsætlanini. Málini lýsa framúravrikið (hægsta próvtal) og eru bindandi, soleiðis at skilja, at lærari og næmingur altíð arbeiða fram ímóti at náa teimum ásettu málunum so væl sum gjørligt. Fyri at tryggja stigvøkstur er neyðugt, at sett verða ávegismál, sum hjálpa næminginum fram móti endaligu málunum. Umráðandi er eisini, at lærarin er tilvitaður um fortreytirnar hjá einstaka næminginum og tillagar undirvísingina eftir einstaka næminginum. Lærarin skal leggja undirvísingina til rættis so, at næmingurin veit frammanundan, hvørji áveigsmálini eru. Næmingurin skal gerast tilvitaður um tey krøv, ið sett verða, so hann kann seta upp mál, umhugsa og leggja til rættis sína egnu menning. Næmingurin skal greitt fáa at vita, hvussu hann verður eftirmettur, og hvat metingarstøðið er.
At læra at læra
Næmingurin skal gerast tilvitaður um, hvat tað í grundini er at læra. Eisini skal næmingurin gerast tilvitaður um ymiskar læringarhættir, og hvat endamálið við læringini er.
Undirvísingin skal sostatt ikki bert savna seg um tað, sum lært verður, men eisini um, hvussu lært verður. Umráðandi er, at hugtakið læring verður lýst og viðgjørt í flokkinum, so næmingurin gerst tilvitaður um, hvat hugtakið ber í sær. Næmingurin skal regluliga gerast varugur við, hvussu læringartilgondin er ætlað, og hann skal verða eggjaður til at umhugsa sína egnu støðu í henni. Dentur skal eisini leggjast á heimaarbeiði, og tann týðandi leiklut, hetta hevur í fakligu menningini.
Næmingurin skal frá fyrsta degi skilja týdningin av lærugreinini Støddfrøði. Tá ið arbeitt verður við ymiskum evnum og táttum, verða ymiskir førleikar mentir. Næmingurin skal fáa fatan av, hvat hesir førleikar kunnu verða brúktir til, eisini uttan fyri skúlans gátt. Undirvísingin í Støddfrøði skal gera næmingin tilvitaðan um, at hann í lærugreinini mennist og gerst førur fyri at arbeiða greinandi og kritiskt við teimum ymisku evnunum og táttunum, sum arbeitt verður við. Eisini skal næmingurin verða tilvitaður um, at hann í lærugreinini mennir sær førleikarnar at koma til orðanna í nógvum ymiskum viðurskiftum, ið so ella so eru knýtt at evnafrøðiligum spurningum.
Arbeiðshættir
Arbeiðshættir skulu veljast so, at teir eru við til at røkka teimum málum, ið sett eru. Í øllum kjarnaøkjum er umráðandi at leggja arbeiðið til rættis so, at ein líðandi stigvøkstur verður tryggjaður. Hetta verður m.a. gjørt við, at týðandi evni og viðurskifti verða tikin upp í undirvísingina.
Í Støddfrøði verða ymiskir arbeiðshættir nýttir so, at fjølbroytni í lærugreinini kann verða framt miðvíst. Arbeiðshættir kunnu fevna um lærarafyrilestur, einstaklingsverkevni, næmingaframløgu, samrøður í flokkinum, bólka- og toymisarbeiði, verkætlanarevni o.tíl. Tá ið arbeiðshættir verða valdir og lagdir til rættis, er eyðsæð, at lærarin hugsar um stigvøkstur í undirvísingarhættunum, har byrjað verður við lærarastýrdari undirvísing. So hvørt sum næmingarnir búnast og gerast meira sjálvstøðugir, verður hesin lærarastýrdi undirvísingarformur at minka.
Næmingarnir skulu ikki einans duga at fyrihalda seg til boðskap frá lærara og floksfeløgunum, men í eins stóran mun duga at miðla vitan og boðskap til lærara, floksfelagar og móttakarar uttan fyri flokshølið umframt skúlans gátt.
Arbeiðshættirnir eru tískil neyvt samantvinnaðir við serligum atliti at, hvussu arbeiðsuppgávurnar og venjingarnar hjá næminginum verða útintar.
Endamálið við teimum ymsu arbeiðsháttunum er at menna aðrar førleikar enn teir reint fakligu, tað eru førleikar sum t.d. at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan, at kanna gjølla, at arbeiða sjálvstøðugt, at seta sær mál og at arbeiða evnislagað og miðvíst, at arbeiða tíðaravmarkað, at samstarva, at samhugsa, at brúka og hugsa vitan í nýggjum høpi, at leggja til rættis og evna til eitt avrik, at gera uppgávuorðingar, at brúka ymisk háttaløg, at hugsa nýtt og verkseta, at hugsa djúpari og breiðari um ávíst evni, umframt at taka á seg ábyrgd og hava virðing.
Lærari skal altíð gera sær sjálvum og næmingum greitt, hvat endamálið við ávísum arbeiðshátti er.
Samstarv
Støddfrøði er partur av yvirskipaða kravinum um samstarv millum tvær ella fleiri lærugreinar. Samstarvast skal við ymiskar lærugreinar um ymisk evni, eitt nú menning av skapandi evnum og KT-førleikum, undirvísing í evnum, sum spretta úr nærumhvørvinum, knýtt at náttúrufrøðiligum fyribrigdum, ið kunnu stuðla upp undir og geva íblástur til evni at arbeiða við í øðrum lærugreinum.
Tvørfakligt samstarv kann vera meira ella minni bindandi – frá fullkomnari samkoyring millum lærugreinar við felags tímum og felags tvørfakligum verkætlanum, til bert at fevna um avtalur millum lærarar um at fylgjast í lesnaði (lesa parallelt), t.e. at taka upp somu evni í fleiri lærugreinum samstundis, og soleiðis geva næmingunum fleiri ymiskar tilgongdir til sama spurning, um somu tíð.
Tvær høvuðsgrundgevingar eru fyri tvørfakligum samstarvi: 1) ein almenn, ið snýr seg um førleikarnar, næmingurin skal ogna sær og bjóða fram á arbeiðsmarknaðinum, og 2) ein námsfrøðilig, ið snýr seg um skiftandi arbeiðshættir og at geva næminginum innlit í tvørfakligar samanhangir.
Tvørfakligt samstarv skal hjálpa næminginum at síggja lærugreinarnar sum partar av størri heild, og tað letur samstundis upp fyri øðrum og víðari sjónarmiðum. Harumframt eru evnini at samstarva og síggja samanhangir avgerandi, tá ið næmingurin fer undir víðari lestur ella út á arbeiðsmarknaðin. Tí er umráðandi, at undirvísingin í støddfrøði verður sjónliga skipað, so at næmingurin er kunnaður og vitandi um tann stigvøkstur, sum er ætlaður at vera millum floksstigini.
Avrik
Skrivligi og skapandi parturin av lærugreinini letur upp fyri tvørfakligum samstarvi, og við tí øðrvísi skrivligum avrikum. Heldur enn at lata eitt avrik inn bara í støddfrøði, kann talan verða um tvørfakligt samstarv, t.d. eina hagfrøðiliga frágreiðing ella ritgerð.
Ein grundgeving fyri at skrivligt og skapandi arbeiði kann vera partur av tvørfakligum samstarvi er, at næmingurin lærir, at tað at skriva væl (t.e. greitt og uttan stórvegis villur) ikki bara er eitt krav í lærugreinini Føroyskum, men eitt alment krav, ið er knýtt at øllum skrivligum samskifti í øllum lærugreinum.
Næmingurin skal hava venjing í at skriva so, at hann eisini skrivliga kann vera partur av toymisarbeiði og verkætlanum. Á tann hátt kann næmingurin mennast til at geva og taka ímóti viðmerkingum til skrivlig upprit, sum verða løgd fram á mennandi hátt. Kunningartøknin letur harumframt upp fyri munagóðum og ítøkiligum møguleikum í sambandi við vegleiðing og umrøðu í sjálvari skrivitilgongdini.
Samrøða
Munnlig framseting hevur reglur og lýsingar, sum næmingurin skal duga at nýta og framhaldandi menna. Skúlin skal tí leggja dent á frásøgn og málburð, og við hesum eggja til forvitni og skapa áhuga fyri móðurmálinum sum intellektuellum amboði, ið skal víðka sjónarringin hjá næminginum. Umráðandi er, at næmingurin fær venjing í at brúka móðurmáli í lærugreinini, eitt nú við sínámillum tosi og við tí at siga frá.
Skúlin skal vera so rúmur, at til ber at tosa um kenslur, evni, hugtøk og hendingar í gerandisdegnum. Næmingurin skal arbeiða við at lurta og at vera umhugsin øll skúlaárini, samstundis sum orðaval og talugávur mennast. Næmingurin skal sleppa at royna veruligar eins væl og gjørdar (tilevnaðar) samrøður. Floks- og bólkakjak skal javnan eftirmetast so, at næmingarnir gerast tilvitaðir um, hvat tað er, sum fær tosið á glið og samrøðuna ella orðaskiftið at rigga og ganga væl.
Lesing
Næmingurin skal haldast til at lesa nógv. Eitt gott lesiumhvørvi í skúlanum er ein treyt fyri at menna góðar og fjølbroyttar lesiførleikar. Hetta verður skapt í flokkinum við nógvum ymiskum lesitilfari og góðum vanum. Skúlabókasavnið er ein sjálvsagdur partur av hesum góðu vanum. Fyri at røkka góðum lesiumhvørvi er av stórum týdningi, at skúlabókasavnið er ein natúrligur partur av skúlagongdini. Umráðandi er, at lesingin verður løgd til rættis samsvarandi tí førleikastigi, næmingurin er á. Allir næmingar skulu lesa eina aldurshóskandi skaldsøgu ella samsvarandi tekstmongd um mánaðin øll skúlaárini.
Lívlong læring
Umráðandi er, at næmingurin gerst tilvitaður um samfelagsliga og persónliga týdningin av tí menniskjaliga og samfelagsliga tilfeingi, útbúgving er. Tí skulu næmingar eggjast til at umhugsa sína egnu framtíð og seta sær persónlig mál, har lærarin leggur lag á og skapar umstøður, sum stimbra hugin til at læra nýtt alt lívið.


c: text/html

text:
Gerontologi
Endamál
- At lesandi fær innlit í, metur um og nýtir nýggjastu vitan til at skilja tær broytingar, sum fara fram, tá vit eldast.
- At lesandi vera før fyri at grundgeva fyri sjúkrarøktartiltøkum til eldri borgarar út frá vísindaligum kanningum
Innihald
- Ymiskar vísindaligar tilgongdir
- Kroppur, heilsa og elli
- Sálarlig heilsa og trivni
- Gerandislív
- Sosialgerontologi
- Tilgongdin er vísindalig og dentur verður lagdur á, at lesandi út frá vísindaligum tilfari arbeiða við spurdómum innan gerontologi
Undirvísing
- Undirvísingin verður skipað sum fyrilestrar, kjak, bólkaarbeiði og framløgur
Skeiðleiðari
- Ása Róin
Nærri upplýsingar kunnu eisini fáast við at venda sær til Hildur við Høgadalsá, hildur.hogadalsa(at)skulin.fo
ella á telefon 292256.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Søkt verður eftir leiðara til Mentanarhúsið
Søkt verður eftir leiðara til Mentanarhúsið í Fuglafirði at seta 1. mai 2012 ella skjótast eftir hetta.
Førleikakrøv:
Vit meta tað sum ein fyrimun, um umsøkjarin:
- Hevur útbúgving og/ella royndir innan mentunarøkið
- Hevur fyrisitingarligar royndir, herundir leiðsluroyndir
- Hevur góðan skrivligan og munnligan førleika til serliga føroyskt, men eisini fremmant mál
- Dugir væl at samskifta.
- Hevur telduførleika á brúkarastøði
- Er jalig/-ur, opin og fyrikomandi
- Sær møguleikar fram um vansar.
- Hevur evni og áræði at ganga nýggjar leiðir
- Talan verður um nýtt starv, sum leiðarin verður við til at skapa frá byrjan.
Arbeiðsøki:
Tú kemur í tøttum samstarvið kommununa at hava dagligu leiðsluna av Mentanarhúsinum í Fuglafirði, herundir:
- At leggja til rættis øll tiltøk, sum verða í húsinum.
- At verða leiðari hjá starvsfólkum í húsinum.
- At verða við til at seta dám á húsið.
- At marknaðarføra húsið innan- og uttanlendis.
- At samskifta við hugskotsbólk.
- At verða sjónligur í nærumhvørvinum.
- At gera uppskot til fíggjarætlanir.
Tilvísing:
Leiðarin hevur tilvísing til kommunustjóran.
Løn:
Starvið verður lønt sambært sáttmála við avvarandi yrkisfelag.
Starvsupplýsningar:
Nærri upplýsingar um starvið umframt undirliggjandi tilfar fáast við at venda sær til Jákup Frants Larsen á telefon 238002.
Umsókn:
Hevur starvið tín áhuga, send so skrivliga umsókn við viðkomandi prógvum og viðmælum til Fuglafjarðar kommunu, Ennivegur 38, 530 Fuglafjørður.
Umsóknarfreist:
Umsóknin skal vera kommununi í hendi í seinasta lagi 30. mars 2012 kl 15.00.
Býráðið skilar sær rætt til at velja millum innkomnar umsóknir ella onga at taka.
Fuglafjørður, tann 08. mars 2012
Fuglafjarðar kommuna
Mentamálanevndin


text:
Higartil í ár hava lønargjaldingarnar verði áleið tær somu sum í fjør. Í fyrsta ársfjórðingi var eitt vet meira útgoldið, men í apríl í ár var minni útgoldið í lønum samanborið við apríl í fjør.
Lønargjaldingarnar sveiggja
Fyrstu tveir mánaðirnar í ár, var minni útgoldið í lønum samanborið við 2009. Í mars vóru heili 5,2% meira útgoldið, men í apríl var 3,5% minni útgoldið. Samlaðu lønargjaldingarnar higartil í ár eru 0,4% minni enn sama tíðarskeið í fjør.
Í 2009 var meira útgoldið í apríl enn í mars, men hetta var øvugt í 2010. Fleiri orsøkir kunnu verða til at lønargjaldingarnar sveiggja yvir árið. Til dømis nær høgtíðir o.l. er.
Fleiri og nágreiniligari tøl eru at síggja í hagtalsgrunninum


text:
Útfylling á Sundi
Vit eru tað ættarliðið í Føroya søgu, sum hevur gjørt tey mest ógvusligu inntrivini í náttúruni. Hetta er tó einki at reypa sær av. Vit hava fingið hetta landið til láns í ein mansaldur, og vit skulu geva tað víðari til okkara eftirkomarar, helst so óspilt sum møguligt.
Spurningurin er so, hvat munnu tey fara at siga um okkum; fóru vit vandaliga um hetta land, sum vit sluppu at liva og virka í so leingi sum vit livdu?
Vit máttu fáa veg til Kaldbak fyri at bygdin skuldi yvirliva, og máttu tískil ofra alla fjøruna runt Kaldbaksfjørð til hetta endamál. Tískil hava vit í dag eitt umleið tíggju kilometra langt grótkast runt fjørðin. Tað var eitt ógvusligt inntriv í Føroysku natúruna.
Sigast má tó at hetta var ein neyðug verkætlan.
Hetta var stórsti parturin fjøra sum er valla heilt oman til sjógvin.
Nú hava vit eitt lítið strekki eftir av fjøru, sum gongur heilt niður í sjógv, men tað sær út til, at Tórshavnar Kommuna ikki orkar at síggja hendan vakra blettin, sum eftir er. Um vit hyggja eftir, so er hetta einasta økið í øllum Suðurstreymi sum er eftir har fjøran gongur heilt niður í sjógv. Møguliga er okkurt lítið økið í Kirkjubø har fjøran er skapað á henda hátt.
Fyrrverandi borgarstjórin hevur víst á at hetta er ein gomul ætlan, men er tað samsvarandi við at ætlanin er góð?
Bøurin á Sundi bleiv allur tikin, skerið bleiv lagt undir betong og arbeitt varð mest sum dag og nátt fyri at fáa verkætlanina lidna.
Liðug bleiv hon, men lá síðani í umleið tríati ár forlátin. So kunnu vit spyrja, var tað ein neyðug verkætlan? Neyvan
Í dag húsast tvær fyritøkur fram við keikantinum á Sundi, men hvørgin hevur tilknýti til sjógvin. Tað var høvusgrundgevingin fyri at taka og oyða eina lítla bygd í sudurstreymi: At stimbra um fyritøkur, ið hævdu eitthvørt tilknýti til sjógvin.
Tær fyritøkur. Ið nú húsast á Sundi kundu eins væl ligið uppi á Skarðshjalla; har eru stór vinnuøkir sum kommunan hevur gjørt til júst slíkt virksemi.
Um tað er aling, sum skal á Sund so er bara at brúka verandi øki til aling, men eg ivist í, um japanarar fara at gótaka aling við siðuna av dálkandi ravmagns- og asfaltverkum, umframt einari dustandi betongfyritøku.
Vit vita, at grótið, sum kemur upp úr Eysturoyðartunlinum skal koyrast onkrastaðni,
men er tað neyðugt, at leggja tað har óspilt nattúra er frammanundan? Vit hava sum sagt eitt umleið tíggju kilometra langt grótkast runt allan fjørin, har fjøran er burtur.
Millum sund og Kaldbaksbotn er eitt øki sum nevnist í Breiðáum, og har er á leið sama dýpi sum á Sundi. Við at leggja gróti har, fæst sama uppland, og eingin fjøra verður oyðiløgd. Frástøðan at koyra gróti er tann sama, og um viljin er til staðar, so eru eisini loysnir at finna.
Vit hava tveir firðir í Tórshavnar kommunu: Kollafjør og Kaldbaksfjørð. Kollafjørður bleiv oyðilagdur av grótinum sum kom úr Vágatunlinum, og fólk á Signabø og Kollafirði líða nógv undir larmi, frá bingjuhavnini sum er løgd á hetta grótkast innast í fjørinum. Skulu vit nú eisini oyðileggja Kaldbaksfjørð, við gróti úr einum øðrum undirsjóvartunli, og møguliga einari stórari bingjuhavn seinni í framtíðini? Tá verður ikki stutligt at búgva í Kaldbak, nakrar fár hundrað metrar frá einari stórari bingjuhavn við Middagsfjalli í bakgrundini,við sínari hædd á 300 metrar, sum kastar allan larmin beint yvir á bygdina. Høgu fjøllini báðumegin fjørðin kasta ljóði millum sín, sum var fjørðurin eitt stórt ekkórúm.
Vit satsa uppá ferðavinnu sigst, men tað fyrsta ferðafólkini síggja, tá ið tey koma inn í Tórshavnar kommunu norðanfrá er bingjuhavnin á Signabø, og tað næsta er hurlivasin á Sundi. Hvat munnu tey halda? Gløgt er gestsins eyga, ljóðar gamalt orðatak.
Nú ferðavinnan er við at taka dik á seg, munnu tey flestu hava ásanna at náttúran er einasta tilfeingi sum trekkir ferðafólk til sín, men politikararnir í Tórshavn hava ikki fata hettar enn. Teir halda eirindalest á við at oyða hetta so sera viðbrekna tilfeingi, sum vit hava so lítið av.
Fara ferðafólk at vilja koma higar, tá ið alt tað vakra er burtur, og hvat við okkum sjálvum, fara vit og okkara eftirkomarar at trívast her?
Karstin Vang
Kaldbak


text:
Guttormur í Múla var yngsti sonur Rasmusar í Haraldssundi, ið var sonur Magnus Heinasonar. Fimm vóru teir synir Rasmusar: Magnus, hin elsti, so Heini, Jákup, Hanus og Guttormur, ið borin var í heim, tá ið pápin var hundrað og trý ára gamal (sjey ár var hann, tá ið pápin doyði). Haraldssundsgarður var sundurfestur ímillum Magnus, sum fekk tveir triðingar, og Heina, sum fekk ein triðing. Magnus búði í Stórustovu (nú kallað Har Uttari). Í brúdleypinum hjá Magnusi gekk hin lítli Guttormur og spældi sær á gólvinum. Pápin, sum tá var avgamal, fór til hansara, legði hondina á høvdið á honum og segði: “Líkari var tað, at tú hevði sitið í hásætinum í staðin fyri hatta trogið, ið har situr.” Tað var Magnus, hann skeyt til. Hin elsti vildi ikki taka við nøkrum sindri av kunstrinum, sum pápin dugdi; men Rasmus dugdi á at skyna, at Guttormur fór at taka við. Síðan legði Rasmus til: “Ikki skulu gerðaharrarnir sleppa norðurum at ræna, meðan eg eri oman á jørðini; ikki man tað vera so, tá ið handa spjørrin í hásætinum situr, fer at ráða.”
Guttormur kom til garðin í Múla norðuri á Borðoynni. Lágur maður var hann á vøkstri, men góður stirðil var í honum kortini. Hann sigst at hava verið hin ramasti gandakallur í Føroyum, men ikki nýtti hann kunstur sín til at gera nøkrum manni mein - nóg heldur til at hjálpa. Valamaður var hann, frálíkur í ávikum og álitismaður í øllum lutum.
Frásøgn er um, hvussu hann fekk sín stóra vísdóm. Prestur í Ónagerði lá í andaleypi og beyð, at allar bøkur hansara skuldu koyrast á sjógvin við tað sama. Arbeiðskonan fór oman á kneysin við bókunum og blakaði tær á sjógvin. Tá lá Guttormur fyri helluni og fiskaði. Hann fekk bøkurnar upp úr sjónum, førdi tær heim og hevði tær síðan at lesa í.
Guttormur tók ofta hulduseyð og hulduneyt, sum gingu í Múlahaganum, og samdist tí ikki við huldufólkið. Einaferð hevði hann tikið eitt grátt lamb í Krossdali (ímillum Múla og Fossáar innast í Múlahaganum). Hann settist at fletta og tumma lambið alt fyri eitt. Sum hann sat og opaði - huldulamb var - hoyrdi hann fólk fyri durunum. Hann kvikaði sær at fáa loyst barkan. Svartur hundur kom inn; Guttormur tók og kastaði honum mørin, og hundurin avstað við hesum. Tá hoyrdist rin og hvin til hundin uttanfyri; huldumenn høvdu sent hann inn at bíta Guttorm, og nú bukaðu teir hann. - Eina aðra ferð tók Guttormur huldukvígu í haga sínum og risti kross yvir hana. Hann visti, at huldumaður vildi koma um náttina til at hevna fyri kvíguna og segði tí við húsfólkið, at eingin mátti ganga um dyrnar eftir tað, at hann var lagstur. So setti hann vagl í dyrnar ímillum úthurðina og innhurðina og hønu upp á vaglið. Um náttina kom huldumaður at hevna, slapp at hønuni og drap hana, men ikki longur - tí tá hevði hann dripið lív og fekk einki meira gjørt.
Ein dagin, sum Guttormur var lagstur uppi í Múlafjøllum, komu huldumenn tysjandi til hansara, togaðu í hann og vildu føra hann burtur við sær, men fingu hann ikki av fetinum. Teir lótu hann úr - klæðini sótu rangvørg uppi á honum - men tá ið teir skuldu lata hann í aftur, vendist alt og var rangvørgt við tað sama. So góvust teir. Gomul søgn er, at situr eitt og annað plaggið av búnaðinum rangvørgt uppi á einum, so bítur gandur ikki á. Tí hevur tað verið siður, at hvør, ið úti var staddur, hevði hosu, vøtt og tílíkt rangvørgt. Ofta venda tey enn, tá ið tey seyma, seymin rangvørgan á einum klædnastykki ella okkurt petti rangvørgt.
Guttormur hevði konu úr Mykinesi. Hon æt Billa. Ikki hevði hann verið vestan fyri Leirvíkarfjørð, fyrr enn hann fór at fríggja. Vágamenn førdu hann um Mykinesfjørð. Tá ið teir vóru komnir mitt á fjørðin, bóru teir eyga við eitt stórt rekatræ og vildu fegin fáa tað til sín; men fegin vildi hann sleppa ferðina fram til Mykines alt fyri eitt, og so varð. Hann bað teir miða væl á, hvar træið lá; tað kundi vera, at teir funnu aftur á tað, tá ið teir fóru úr Mykinesi aftur í Vágar. Ikki hildu teir líkindi vera til tess, tí Mykinesfjørður var óføra streymharður. Men tá ið teir vóru á leiðini heim, lá træið í sama stað og andøvdi. So mikið gjørdi Guttormur.
Jónas prestur í Ónagerði var giftur við prestadóttur av Nesi. Hon doyði, og prestur giftist uppaftur. Systir ta fyrru konuna kom norður, tá ið líkið var grivið, vildi síggja tað og fekk prestin til at grava tað uppaftur. Men tað hevði betur verið ógjørt. Tey, sum stóðu hjá, sóu nakað sum dism ella royk koma upp úr kistuni, og síðan gekk hin deyða prestakonan altíð uppi og spøkti. Eingin sá hana í fyrstuni uttan presturin; hon gekk og ampaðist fyri honum. Síðan birtist hon fyri hinum húsfólkinum, kom í roykstovuna og gjørdi sær dælt við tey. Ein skora var í sneisini, sum hon hevði til máts á nátturðaløginum; har uppum mátti pottaløgurin ikki koma. Hon skifti teimum nátturð; tey søgdu, at tey skoyttu ikki um at fáa nátturð frá henni, tí hon var deyð. So gav hon teimum frammaná. Hon at gera sær dælari, settist undir liðina á presti og breyt alt sundur hjá honum. Hann fekk ongantíð frið, misti svøvnin og sendi boð eftir Múlaguttormi, at hann skuldi koma honum til hjálpar. Guttormur kom, rak spøkilsið út og beyð, at eingin skuldi opna dyrnar til at hyggja útum ella leita eftir honum, meðan hann var burtur. Ódnarveður var um kvøldið, avfall og stormur. Árla á morgni, í óttuni, kom Guttormur aftur illa tiltíggjaður og rennvátur, sum hann var drigin frá grunni, og frá tí degi sást spøkilsið ikki oftari. Tá lovaði prestur Guttormi í løn ta bestu kúgv og tann besta geldseyð, ið hann átti.
Tiltikin sjómaður var Guttormur. Hin minniliga ódnardagin, tá ið hálvt hundrað bátar gingu burtur í Føroyum, var hann ein av teimum fáu, ið róðu landið upp. Norðuri á havi var hann staddur og synir hansara við honum. Ellivta dag á sumri sigst hetta at hava verið. Einans bátur náddi inn í Kalsoyarflógvan undan Guttormi. Brandstormur var, beint ímóti, og sum teir strembaðu suður eftir Djúpum, Guttormur og synir hansara, brast eitt herviligt heglingsæl á. Glaðurnar vóru sum eimur rundan um hann og sjógvurin blóðreyður at síggja. Upp um Konuna (stakkin norðan fyri Kunoynna) stóð brimið. Neistar fóru niður eftir bakinum á Guttormi, sum tað dreiv upp úr sjónum. “Jesus náði! Nú er eldur í pápa!” rópaði ein av sonunum; hann helt tað loga í herðunum á honum. Hin gamli helt, at tað brekaði ikki. Tá ið teir komu inn um Stongina (uttasta landsendan norðan fyri Oyndarfjørð), segði Guttormur: “Nú lívir gamalt grót.” Gunnarsbarmur er nakað sunnan fyri Funningsmúlan; har er ógvuliga streymhart og íðukent og stórir driftingar upp og niður. Guttormur nevndi tí barmin Driftingsbarm. Í Oyndarfirði settu teir upp - tá var báturin skræddur í stevninum.
Tá nýttu føroyingar smáar norskar bátar, ið kallaðust tristar (tríbekkir), til útróðrar. Men eftir hesa ólukku, tá ið teir hálvthundrað bátarnir gingu burtur, var lóg gjørd, sum setti forboð fyri at fara til havs í so smáum bátum.
Gandakellingin Barbara við Kvíggjá í Sumba hevði frætt, hvussu væl Guttormur “kundi”, og fór norður einaferð til at royna seg ímóti honum. Tá ið hon kom, var Guttormur útrógvin við sonum sínum. Hon settist at bryggja og blanda, floytti fliðuskeljar oman eftir ánni (Matará í Múla) og segði, at, so nógvar skeljar sum sukku, so nógvir bátar skuldu ganga burtur. Slíkt illveður gjørdi hon og østi so sjógvin upp, at tað var ikki meira enn, at Guttormur og synir hansara slitu til lands. Sum teir róðu suðureftir - glaðustrok var - rópaði ein sonurin: “Eldur er í sjónum! Hvat er hetta?” “Eg veit, hvat tað er,” svaraði Guttormur; “rógvið bara! Tað er ikki týdligt heima.” Tá ið hann kom beint áraka Múlahúsini, sá hann Barbaru sita undir húsunum niðri á Fløtti við útslignum hári. Teir sluppu ikki á lendingina í Múla, men settu upp í Krossdali, tveir fjórðingar sunnanfyri, og gingu so heim til hús. Teir hittu Barbaru inni; eingin fýsti nakað - har lá øskukalt, tá ið teir komu. Guttormur læt ein vaðstein upp í annan vøtt sín og sló hana tvørtur um nasarnar, so hon bløddi. Tá minkaði megi hennara. So skar hann hárið av henni. Tá misti hon alla kraftina. So setti hann hana inn í eina baðstovu og kyndi upp eitt bryggjubál. Har sat hon føst inni, til hon var næstan stokt; hon slapp ikki av fetinum, fyrr enn Guttormur vildi. So rak hann hana út, bað hana fara upp á takið og leggja sær skíggjan aftur yvir ljóaran, tí tað var so kalt inni. So setti hann hana fasta uppi á mønuni og gandaði ódn á hana av landnyrðingi norðan við kavaroki. Tá helt hann við hana, at nú skuldi hon fáa at síggja, at tað var bæði heitt og kalt í Múla. Mestur deyð í kulda fór Barbara avstað til gongu inn í Sund (Hvannasund) morgunin eftir. Tá ið hon kom at Fossá, slapp hon íkki um ánna, men gekk niðanvið at Fossdali. Uppi í Djúpu Kvíggj (lítil dalur uppi undir fjallinum) slapp hon tvørturum. Har sum Barbara sat uppi á mønuni í Múla, kann ikki flag heftast. Tað skal koma av tí, at Barbara lovaði tað í hevnd, at har skuldi altíð leika tað sama óveðrið, sum tá ið hon sat har. So mikil kraft var enn eftir í henni.
Ein sunnudag, sum Guttormur sat og las lestur, kom ein stari inn við einari fjøður í nevinum og setti seg framman fyri honum. Hann hugdi at staranum: “Ol-mussudýrið, tú ert komin langan veg; tú ert so ekkamóður” - tók so aftur at lesa og las lesturin út. So reistist hann úr sessi, vendi fjøðrini við í nevinum á staranum og segði við hann, at hann skuldi fara aftur hagar, sum hann var frákomin. Tá ið starin kom aftur til Sumbiar og inn hjá Barbaru við Kvíggjá - tí hon var tað, sum hevði sent hann - loftaðist Barbara beint upp av grúgvusteininum, har sum hon sat, og gjørdi trý hopp heilt upp í ljóarabogan. So mikið sterkari var Guttormur í gandinum.
Einaferð vóru viðoyingar í Drangi (norðan fyri Viðoynna) at fleyga. Hann brast á høgur við ódnarveðri og ógvuligum brimi, so eingin slapp til teirra. Fólkið kvíðaði fyri, at teir liðu neyð fyri mat og drekka, og menn fóru til Rádna prest, harra Klæmint, at fáa sær troyst. Prestur sendi boð til Guttorms um at koma til hjálpar. Tað mundi ikki vera til nakað gott, helt Guttormur, at hann sjálvur sendi boð eftir sær, men fór kortini. Harra Klæmint og Guttormur vóru óvinir, tí prestinum dámdi ikki kunstur Guttorms; eisini mundi prestur vera avindsjúkur inn á hann, tí, tó at hann sjálvur hevði gingið í niður-gangsskúla, var hann ikki mentur ímóti múlabóndanum. Prestur bønaði nú Guttorm um at royna at fáa viðoyðingar aftur úr Drangi. Guttormur helt seg ikki til í fyrstuni; hann var so gamal og brimið so óført, segði hann. Men av tí, at fólk bønaðu hann, og treytagóður var hann, gjørdi hann seg til og fekk bát av Viðareiði, tó at bátmonnunum tóktist óført at fara. Teir róðu út um flógvan; sjógvurin slætnaði framman fyri bátinum, so hvørt sum teir róðu fram. Stumpurin eitur eitt petti av dranginum; tað er ein snipsur klettur, níggju favnar frá sjónum og niðasti lesningur. Har uppum sló brimið. Á Miðskjøti, eitt sindur omanfyri, vóru fleygingarmenninir staddir. Guttormur varð spurdur, um hann helt, tað mundi fara at lukkast at fáa menninar í bátin. Lógu teir á Miðskjøti, kundi tað vera, svaraði hann; men vóru teir inni undir Skarði, fór tað ikki at lukkast, tí tá vóru løgini ov stutt (undir Skarði er nógv hægri uppi enn á Miðskjøti). Væl gekk í hond; teir fingu menninar í bátin og róðu heim. Sjógvurin slætnaði fyri bátinum, har sum teir komu fram. Prestur stóð á sjóvarklettinum, tá ið teir løgdu at landi, og takkaði Guttormi; síðan vóru teir báðir vinir. Væl var Guttormur tígnaður av fólki, og nógv var boðið honum í løn; men einki vildi hann hava. Tó skuldu múlamenn hava lov til at fleyga undir Viðoynni (í Seyðtorvu) ein dag á hvørjum ári, fyrsta dagin ið flog var. Annað árið, ið Guttormur kom, høvdu skálkar verið fyri og drigið línuna upp. Teir sóu ikki lunda tann dagin. Tá lovaði múlabóndin, at tað skuldi vera bæði fyrsti og síðsti dagur á tí ári, at viðoyingar fingu fugl.
Ein arbeiðskona í Ónagerði (prestagarðinum á Viðareiði) hevði dripið eitt leysingabarn og grivið tað niður. Tað gekk aftur sum niðagrísur og fór til Klæmint prest at krevja sín rætt av honum. Kristna jørð vildi tað hava. Ongantíð fekk hann frið fyri tí; um næturnar lá tað og seyg føturnar á honum. Prestur var heilt neyðarsligur, kom upp í tussarak og var illa mentur at ganga. Hann sendi boð eftir Guttormi og kærdi sína neyð fyri honum; hann fór skjótt at doyggja, helt hann. Guttormur bað prestin lata seg fáa kjóla og pípukraga at fara í og geva sær kirkjulyklarnar. Men ikki eitt eyga mátti síggja, skipaði hann fyri; hvør lúka skuldi í topp og eingin hurð gloppast. So mikið var tó kagað, at ein arbeiðskona í Ónagerði fekk at síggja alt eiðið standa sum í einum loga, meðan hann fekst við at beina niðagrísin burtur. Tá ið Guttormur kom aftur, var prestakjólin brendur uppi á honum. Eina kúgv gav harra Klæmint honum í løn afturfyri hjálpina, og síðan hevði hann frið.
Víða hvar í Føroyum var Guttormur navngitin, og tá ið okkurt var, sum tað ikki átti at vera, var boð sent eftir múlabóndanum. Á Skælingi í Streymoynni doyðu neytini sum flugur hjá bóndanum. Boð var sent eftir Guttormi. Hann kom, breyt básin upp og fann ein saksapart niðrií. Nú fann hann tað, hann vildi finna, helt hann; nú mundi fara at vera betri. Eftir tað doyði ikki hjá bóndanum. - Á veginum heim aftur kom Guttormur til ytra Skála. Skálabóndin spurdi hann um ein stein, ið stóð í hoygarðinum og var honum til bága: um hann skuldi ikki spreingja steinin. Guttormur helt, at best var, um hann læt vera. Gjøgnum trý festi stóð steinurin í friði, og einki var við hann gjørt, fyrr enn fjórði bóndin kom. Hann boraði hol í hann og royndi at spreingja hann; men bert ein flís fór av. Bóndin legðist sjúkur bæði á sál og likam og kom aldri afturfyri seg. Blágrýtisgrót er í steininum.
Tá í tíðini samlaðust menn víðan úr oyggjunum, bæði sunnanmenn og norðanmenn, til handils í Havn. Fugloyingar og sumbingar sluppu fram um allar, tí teir høvdu longstan vegin. Menn komust tá at vera væl kunnugir hvør við annan og høvdu mangt til gamans, meðan teir lógu í Havn og bíðaðu eftir førninginum, ið teir skuldu hava heimaftur við sær frá handlinum. Eitt árið, sum teir vóru samansamlaðir, lovaði Guttormur í Múla at gera eina treyt og vildi hava hinar til at leggja nakað undir (lova sær afturfyri): hann skuldi fáa ein hana til at bera ein tólvalnastokk. Hinir hildu hetta vera ómøguligt og løgdu undir, men bilsnir vóru teir, tá ið teir sóu hanan koma við tólvalnastokki hangandi á heglunum. Ein framsíggin maður, ið inn kemur, spyr, hví teir læa so. Teir spyrja, um hann sær ikki hanan, ið fer við stokkinum berandi. Maðurin sigur: “Eru tit blindir? Síggja tit ikki, at tað er eitt hálmastrá, ið hongur ímillum beinini á honum?” og spillir so alla veitslu. “Skomm fái tú komandi!” segði Guttormur við hann.
Øksi hevði Guttormur altíð innan undir sjóstúkuni, tá ið hann ferðaðist úti. Øksin hekk í bandi, sum gekk um vinstru øksl tvørtur undir høgru hond niður á mjødnina høgrumegin, og skeið var um øksareggina. Bandið var so veikt, at hann kundi slíta tað í fyrsta viðbragdi, um honum tørvaði á at taka til øksina knappliga. Einaferð var Guttormur staddur úti á havi. Við útendarnar vóru menn altíð útgjørdir uppá at fara til loynikeypskip, tá ið teir vóru á útiróðri; tí tað var nóg høgligari og betri enn at fara til handils í Havn. Guttormur biður rógva til eitt skip, sum er í nánd; hann heldur tað vera loynikeypskip, fer um borð og sær nú fyrsta, at tað eru ránsmenn. Teir vilja sláa ring um hann, men Guttormur slítur øksarbandið, reiggjar øksina og avhøvdar ein. So loypur hann í bátin, og allir til árar. Hinir eru kvikir at loysa bát og koyra avstað eftir teimum; men best sum teir eru setstir at rógva, kemur mjørki niður yvir teir, og bátarnir skiljast sundur. Tilskilað er, at Guttormur skuldi gera mjørkan.
Ein dagin kom Guttormur og veittraði at hvannasundsmonnum at flyta seg tvørtur um sundið. Sundamenn skundaðu sær ikki, men fóru fyrst niðan um húsini til at drepa ein tarv. Høvdið var næstan av; tá leyp tarvurin aftur á føtur og helt omaneftir; tog var fast á honum, og allir sundamenn hingu uppií. Tá ið tarvurin var komin oman í sjóvarmálan, kom ein maður, ið dugdi meiri enn at mata seg (fugloyingur skuldi tað vera), til gongu norðan av Viðareiði og steðgaði tarvinum. Annars høvdu menninir farið á sjógvin. Í hesum segðist Guttormur at vera atvoldin. - So var tað ein onnur ferð, at tarvurin datt oman hjá Guttormi. Hann vildi læna tarv frá sunda-monnum, men teir søgdu nei. Tá hevndi Guttormur seg í tí, at hann tók artina frá sundatarvinum, so teir fingu einki gagn av honum. Hetta var tað einasta illa, sum Guttormur vildi ganga við, at hann hevði gjørt.
Guttormur átti son, sum æt Jóanis. Hesin sami Jóanis var óføra sterkur; hann kollaði hvørja ár, tá ið hann var á útiróðri. Einaferð kom smiður til Múla. Guttormur bað hann gera hasum fátækadýrinum, soni sínum, eina sterka ár; tí einki helt, sum hann fekk upp í hendurnar. Smiðurin helt seg til; Guttormur fekk honum eitt rekatræ og bað hann gera eina ár burturúr (reyðiviður var tað: sterkasti viður, ið rekandi kom; hann rotnaði ongantíð). Árin kom at vera nóg tjúkkari enn vanligt var, og Jóanis segði, tá ið hann sá hana, at, var hon gjørd uppá spott, skuldi hon eisini vera til spott. Hann fór til útróðrar, fekk strangan andróður og royndi árina. Ikki fekk hann brotið hana, men klovnað var hon heilt uppígjøgnum, tá ið teir komu aftur at landi.
Guttormur helt við konuna, at fyri tær sakir, sum huldufólkið hevði við honum, men ikki kundi fáa framdar, mundi óskepnan fara at koma aftur á tann lítla, á gólvinum gekk. Tað var yngsti sonurin, sum æt Guttormur eftir pápanum. Hin gamli bað hana ikki lata hin lítla fara út um morgnarnar fastandi ella knívleysan. Einki leit hin gamli hinum yngsta til. Ein morgunin var ungi Guttormur farin út fyri dyr fastandi og knívleysur; tá var hann tilvaksin, giftur og átti børn. Frá teirri stund var hann horvin. Mong ár eftirsíðani skuldi ein framsíggin prestur síggja unga Guttorm gangandi einsamallan í múlanum. “Dér går et af vore får!” hevði hann fyri munni á sær. Presturin var á báti, og viðoyingar førdu hann. Ein á bátinum spurdi, um ungi Guttormur ikki kundi fáast aftur frá huldufólkinum, men prestur svaraði, at hann var betur ófingin, tí hann var spiltur.
Av teimum, ið eftir gamla Guttorms tíð hava verið bornir til garðin í Múla, hevur annarhvør itið Guttormur og annarhvør Jóanis. Sagt er, at altíð skuldi onkur vera av gamla Guttorms slagi, sum hevði nakað fram um onnur fólk, og so hevur verið.
Sonarsonur gamla Guttorms, ið æt Guttormur eftir honum og var bóndi í Múla, bregðaði nógv til abba sín. Um hann er frásøgn. - Tað var ein sunnudag, at prestur í Ónagerði vildi ikki halda messu, tí hvannasundsmenn og múlamenn kundu ikki koma til Viðareiðis fyri óveðri. Næsta leygardag var gott veður, og hvannasundsmenn og múlamenn fóru til messu, men tá var prestur ferðarbúgvin (ætlaði sær at ferðast um gjaldið), og menninir vóru tí at fara burtur aftur. Guttormur múlabóndi og Ólavur í Hvannasundi gingu tá inn í Hvannasund. Báðir søgdust at duga meira enn at mata seg. Áðrenn teir skiltust, hoyrdu fólk Guttorm siga: “Sketta tú fyri eystan! Eg skal sketta hesumegin.” Øll vikan gekk, og fagurt veður var, men ikki slapst burtur hjá presti fyri brimi. So kom leygardagur, og prestur hugsaði um ferðina. Bátur var hvørjumegin á eiðinum. Fólkið gekk og válaði og hugdi eftir, stundum fyri eystan og stundum fyri vestan. Ofta sýndist kyrt, men best sum prestur kom og vildi fara, so var brim, og einki batti. Við tí skili varð prestur at vera heima og halda messu. So fingu Guttormur og Ólavur teirra vilja fram, og síðan slapp prestur avstað, tá ið hann vildi.
Jakob Jakobsen: ”Færøske folkesagn og æventyr”, 1898-1901
Sagnirnar eru her endurgivnar við Hammershaimbs stavseting eftir útgávuni:
Jakob Jakobsen: "Sagnir og ævintýr" , fororð eftir Mariu Mikkelsen, 1. útg. 1925, 2. útg. 1984-85.


text:
Meira enn 500 ung hava higartil havt møguleika at taka lut í Ungum í Føroyum síðan fyrstu stevnuna í 2001. Nógv teirra meira enn enn eina ferð. Vit hava biðið tey siga okkum frá, hvussu teirra uppliving var.
Mia Haldursdóttir Smith hevur verið luttakari tríggjar ferð og stórasystkin tvær ferð. Her eru hennara UíF-tankar:
“Eg vil viðmæla tær at tekna teg til Ung í Føroyum, um tú ynskir tær eitt vikuskiftið har:
- Tú sleppur at nýta hugflog og skapanarevnið saman við øðrum við somu áhugamálum sum tú – eg eri enn vinir við fólk eg hitti á Ung í Føroyum.
- Tú hava eitt dugnaligt yrkislistafólk sum verkstovuleiðara – Tað er rættiliga kul, um man hugsar um tað!
- Tú kanst eisini royna teg í onkrum, tú ikki ert líka trygg/ur við – eg var eitt nú á dansiverksmiðju, hóast mær dámar betri at sita og tekna.


text:
Áki Bertholdsen 30.11.2017 (11:54)
Merkismaðurin Hanus undir Leitinum farin
Í morgun, tá eg kom til arbeiðis í kommunuskrivstovuni, kom ein góður vinur á gátt, hann heldur fyri, ja nú er Hanus farin! Hvør Hanus spyrji eg. Jú, Hanus undir Leitinum.
Eg steðgaði á og tankarnir spolaðu aftur.
Jú, Hanus og eg kendust væl, vóru báðir borgarstjórar um somu tíð og ofta kom Hanus á gátt hjá mær í Skopun.
Tað sum vit tosaðu mest um, var politikkur. Hanus sat onkuntíð á tingi fyri fólkaflokkin, sum varamaður.
Hann hevði stóran áhuga fyri øllum, sum rørdist í samfelagnum og hevði eina stóra vitan um samfelagið, eisini uttanfyri landoddarnar. Tá Hanus legði frá sær, fyri aldur, í Meginskúlanum, var hann eina tíð lærari í heimbygdini.
Hanus varð føddur og uppvaksin í Húsavík, undir Leitinum, saman við einum stórum systkinnaflokki. Pápin var sjómaður og mamman stríddist heima, sum flest allar konur gjørdu.
Hanus var góður við staðið, har hann varð føddur, tí fekk hann sær tað sum eftirnavn.
Eg minnist væl, tá vit í Skopunar Kommunu høvdu vitjan av einum ísreaelskum sendiharra, at vit valdu at fara eina útferð til Húsavíkar. Og sjálvandi var tað Hanus, ið tók ímóti okkum, enskt dugdi hann sum føroyskt, so vit fingu alla søguna um Húsavík, hana dugdi hann til UG. Jú, frásøgumaður millum teir fremstu.
Í samstarvi ímillum kommununa, var hann hollur og sakligur, so eg sá upp til henda prúða húsvíksjingin, ikki so sjálvdan ringdi eg til hann og spurdi um góð ráð. Oftast var tað kona Hanus, sum tók telefonina, við síni kærleiksfullu rødd fekk man altíð eitt gott prát, so tú føldi teg væl.
Fyri tíggju mánaðum síðani fór Fía av foldum frá. Eg tori at siga, at hetta tók Hanusi meira enn fast. Og haldi eg, at hesin vitugi maður følnaði burtur, til hann í gjár 28. nov sløknaði.
Tað tikist løgið, at koyra inn í hesa vøkru bygd, Húsavík, har alt tað nátturuvakra heilsa tær vælkomið. Grótgarðarnir teir vakrastu í landinum, sum boðar frá, at her búði eitt røkið fólk. Og heimið hjá Hanusi og Fíu stendur so syrgi, sum tað fyrsta húsið tú kemur til.
Eg minnist væl tað fyrstu tíðina, eg varð valdur í kommununa, at tað var altíð Hanus, sum var stavnamaður fyri sýsluni, varð altíð orðstýrari í kommunufelaginum, hetta var tíðin tá vinmaður Hanusar, Jógvan í Løguni, ráddi fyri borgum.
Jú, tá Hanus undir Leitinum tók orðið, við sínum vakra málburði, varð altíð tøgn, øll lurtaðu eftir hesum skilamanni.
Hanus undir Leitinum hevði eisini roynt sjólívið. At fáast við seyð og rakstur, var hann ímillum teir fremstu.
Lívsstarvið hjá Hanusi var, at vera lærari, hann var í mong ár lærari á Sandoyar Meginskúla.
Tá Skopunar Kommuna helt dagin, tá nýggi skúlin varð tikin í brúk og vígdur, var Hanus har og gleddist saman við okkum. Har Jógvan Fríðriksson bispur og landsstýriskinnan í skúlamálum Rigmor Dam fluttu fram røður, saman við fleiri ørðum. Tað er her myndin er tikin, Hanus stendur til høgru á myndini.
Hanus giftist við Fíu, ættað úr Elduvík, tey fingu trý børn, Joel, Kristinu og Jallgrím.
Nú Hanus andaðist var hann 77 ára gamal.
Við hesum fáu orðum, fari eg at lýsa frið yvir Hanus og Fíu undir Leitinum.
Gerhard Lognberg,
borgarstjóri í Skopun
Veitst tú eina góða søgu? Skriva til okkara á
red(at)in.fo
Les ella lýs í Lýsingartorginum – trýst her


text:
Her eru vinnarnir. Vit hava í dag drigi í millum øll, sum stuðlaðu renningini “Meir fyri minnið”. Hjartaliga til lukku til tykkum, sum hava vunnið, og hjartans tøkk til øll tykkum sum hava stuðla.
Eg havi ikki orð fyri hvussu glaður og takksamur eg eri. Alt tað besta til tykkum øll.
Tíverri eydnaðist tað ikki B36 at vinna í Klaksvík í dag, sum Hans Jacob vónaði, tí er tað so mikið hugaligar hjá mær at kunna senda hesa fráboðan út 😉
Heilsan
Jonhard
- Staki – Ingolf Lamhauge
- Staki – Steen Funder
- Staki – Jóhanna Christiansen
- Tjaldur – Sólgerð Jacobsen
- Tjaldur – Katrin Ósá
- Koyrikort til lastbil og treylara – Eiler Jacobsen
- Koyrikort til lastbil – Eyðun Jakobsen
- BE Koyrikort – Malan Mortensen


text: Í dag er fyrsti kavadagur, fyrsti vetrardagur, dagin fyri ársins svartastu brúkarafest, black friday. Men fólk, ið ikki eru so materialistisk, og heldur savna sær immateriell virði hinumegin, hava funnið uppá at spara so mikið, at tey luttaka í einum heilt øðrum tiltaki við ikki at luttaka. "Participate by not participating". Tað er í tiltakinum Buy Nothing Day, sum er allan dagin í morgin fríggjadagin 24. november. Ella sum jólamaðurin sigur, helst við orðum Robert Frosts í huga: Buy Nothing X-Mas - A Path Less Traveled. Gleðilig-keyp-einki-jól. Hvør blakar fyrsta kavablakið?


text:
Vælferð føroyinga verður í alsamt størri mun tengd at tilknýtinum til arbeiðsmarknaðin. Landið setir ávísar standardir, men tað er í roynd og veru títt arbeiðslív og tín løn, sum avgerð, hvussu stórar vælferðar viðbøtur tú fært, tá ið tú hevur tørv á tí.
Tað er arbeiðsmarknaðartilknýti, sum er grundarlagið undir, hvørja trygging ella pensjón tú fært, hvussu nógv tú fært í barnsburðarfarloyvi, pensjón, arbeiðsloysisstuðuli, hvussu stór frítíðarlønin er og so víðari.
Tí er neyðugt, at fakfeløg leggja seg út í kjakið um vælferð, og hvussu vælferðin skal skipast.
Føroyski arbeiðsmarknaðurin hevur ikki verið bangin fyri at átaka sær fleiri og fleiri almennar skyldur. Partarnir á arbeiðsmarknaðinum ynskja samstundis at fáa ræði á grunnum og øðrum, ið arbeiðsmarknaðurin varar av. Ræðisábyrgdin má fylgja við tí fíggjarligu ábyrgdini. Tað skuldi samstundis hóva politiska landslagnum, at arbeiðsmarknaðurin verður de-reguleraður á henda hátt.
Fakfeløg og arbeiðsgevarar hava heitt á landsstýrið um at leggja umsitingina av hesum út til arbeiðsmarknaðin at umsita:
- Frítíðargrunnin
- ALS
- Samhaldsfasta
- Barnsburðargrunninum
- Fasta gerðarrættinum
Samtak tekur undir við hesum og mælir til, at hetta verður gjørt skjótast gjørligt. Soleiðis kann eisini sleppast undan politiskum inntrivum í hesar grunnar.
Tá ið tað eru partarnir á arbeiðsmarknaðinum, sum rinda í grunnin við serligum arbeiðsmarknaðargjøldum, so er rímuligt, at arbeiðsmarknaðurin fær dagligu umsitingina og ræðisrættin um hendi.
Gjaldið í samhaldsfasta er 2,25%
Gjaldið í barnsburðargrunnin er 0,71%
Gjaldið til ALS er 1,25%
Frítíðarlønin er 12% omaná lønina


text:
Wikipedia:Mánaðargrein 2006
Mánaðargreinir nýttar í 2006.
Mánaðargrein fyri desember
Wikipedia:Mánaðargreinin/desember 2006
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri november
Wikipedia:Mánaðargreinin/november 2006
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri oktober
Frændur eru upprunaliga sprotnir burturúr virkna ungdómsfelagnum í Klaksvík fyrst í 1980'unum. Manningin í bólkinum hevur verið nakað skiftandi, men tó hevur kjarnin alla tíðina verið Steintór Rasmussen og brøðurnir Rani Nolsøe og Eyðun Nolsøe. Teir hava síðan fyrstu LP-plátuna Saman við tær verið millum kendastu og best umtóktu tónleikabólkarnar í Føroyum. Á fyrstu plátuni hevði Steintór Rasmussen skrivað øll orðini og mestsum øll løgini, men seinni mentu Rani Nolsøe og serliga Eyðun Nolsøe seg eisini sum sangrivarar.
Mánaðargrein fyri september
14. september í ár eru liðin 60 ár síðan fólkaatkvøða var í Føroyum um eina heimastýrisskipan ella loysing. Flestar atkvøður vóru fyri loysing; 48,7%. Valluttøkan var 67,5%.
Fólkaatkvøða skuldi haldast við hesum spurningum:
I. Ynskja tygum danska stjórnaruppskotið sett í gildi?
II. Ynskja tygum loysing Danmarkar og Føroya millum?
Mánaðargrein fyri august
18. august eru 100 ár síðani Sambandsflokkurin fyrstu ferð var kunngjørdur. Tá eru júst 100 ár liðin síðan 13 tingmenn í Dimmalætting boðaðu frá, at teir høvdu skipað seg í ein politiskan flokk á tingi, ið nevndist Sambandsmenn. Við hesum er Sambandsflokkurin elsti politiski flokkur í Føroyum.
Mánaðargrein fyri juli
Wikipedia:Mánaðargreinin/juli 2006
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri juni
Evnafrøði er læran um eginleikarnar hjá lívrunnum og ólívrunnum evnum og hvussu tey samspæla við onnur lívrunnin og ólívrunnin evni. Av tí at evni, sum eru ymiskar samansetingar av atomum, eru so fjølbroytt, so granska evnafrøðingar ofta hvussu atom av ymiskum frumevnum samspæla og soleiðis skapað mýl, og eisini hvussu ymisk mýl samspæla sínamillum. Evnafrøði verður ofta kallað tann miðsavnandi vísindin, av tí at hon knýtir aðrar vísindagreinir saman.
Mánaðargrein fyri mai
Talv er eitt borðspæl, har tveir telvarar kunnu telva. Telvað verður á einum borði við 64 puntum, har hvør telvari hevur 16 talvfólk, ein tað hvíta fólkið, og ein tað svarta fólkið. Endamálið er at vinna við at seta kongin hjá mótpartinum skák og mát (eisini rópt mát).
Telvarar skiftast um at leika, men hvítur - tað er telvarin við hvíta fólkinum - leikar altíð fyrst. Ymsu fólkini hava hvør sítt gongulag.
Mánaðargrein fyri apríl
Stonehenge er eitt yngru steinaldar og bronsualdar fornminni tætt við Amesbury í enska landslutinum Wiltshire, umleið 13 km í ein útnyrðing úr Salisbury. Tað er uppbygt av vøllgørðum rundan um eina runda uppseting av stórum reistum steinum og er eitt hitt kendasta fyrisøguligu støðunum í heiminum.
Mánaðargrein fyri mars
Stonehenge er eitt yngru steinaldar og bronsualdar fornminni tætt við Amesbury í enska landslutinum Wiltshire, umleið 13 km í ein útnyrðing úr Salisbury. Tað er uppbygt av vøllgørðum rundan um eina runda uppseting av stórum reistum steinum og er eitt hitt kendasta fyrisøguligu støðunum í heiminum.
Mánaðargrein fyri februar
Sámal Joensen-Mikines (23. februar 1906 í Mykinesi - 21. september 1979 í Keypmannahavn) var fyrsti Føroyski yrkislistamaður, og verður av nógvum mettur sum faðir at føroyskari myndlist. Mikines lærdi á Kunstakademiets Malerskole í Keypmannahavn frá 1928 til 1932.
Mánaðargrein fyri januar
Hvítravnur var eitt serføroyskt ravnabrigdi, men er nú útdeyður. Hann var eisini krunkasvartur, men stórir partar av honum vóru hvítir, tó ofta við nøkrum fáum svørtum fjaðrum uppí. Teir hvítravnarnir, sum eru varðveittir, eru ikki allir meinlíkir, men á øllum eru á høvdi, veingjum og búki hvít øki. Beinini á honum eru líka svørt sum á tí svarta ravninum, men ikki nevið, tað fer yvir í brúnt.


text:
Hann var føddur 30/11-1901 í Elduvík, men vaks upp í Funningsfirði, hagar foreldrini fluttu, tá ið hann var reiðiliga ársgamal. Aftan á loknan barnaskúla arbeiddi hann á hvalaveiðustøðini í Funningsfirði, var til skips nøkur ár og fór so á Føroya Fólkaháskúla 1921-22.
Veturin 1923-24 var hann næmingur á Askov háskúla í Danmark, fór so á læraraskúla í Vordingborg og tók prógv har í 1929. Fyrstu árini var hann vikarur í Klaksvík, ferðalærari við skúlarnar á Langasandi og við Ljósá 1931-35, síðan lærari við Tórshavnar millum- og realskúla frá 1935 til hann doyði í 1965. Havnartíðina var hann eisini tímalærari á Føroya Læraraskúla, Tórshavnar Handilsskúla og Tórshavnar tekniska skúla og stutt skifti á Føroya Fólkaháskúla.
Hann var stjórnarlimur Føroya Lærarafelags 1943-56, í blaðstjórn »Skúlablaðsins« 1944-57 og fyrsti formaður í Bókadeild Føroya Lærarafelags 1956-65. Í hesum starvi var hann høvuðsálitið í royndini at fáa føroyskum børnum hóskiligan lesnað á móðurmálinum; sjálvur týddi hann »Frændaleysur« 1961 og »Kring jørðina í kavbátk 1963, hann legði til rættis útgávuna av »Míni jólabók« 1950-57 og fekk í lag aftur útgávuna av »Barnablaðnum« 1959-.
Av øðrum ritverkum, hann legði til rættis, nevna vit fimti ára minningarrit Føroya Lærarafelags »Skúli og uppfostran« 1948 og fyrru útgávu av bókini »Lærarafólk í Føroyum«, 1957.
Kjeld var ein av stovnarunum av felagnum »Føroya Náttúra - Føroya Skúli«, og aftan á deyða hansara kom í 1971 bók hansara »Ryggleys dýr« ætlað náttúrusøgufrálæruni í fólkaskúlanum.
Á 75-ára føðingardegi hansara í 1976 gav Bókadeild Føroya Lærarafelags út barnasøgusavnið »Lítla Gunnvør og kálvurin«.
Úr: Árni Dahl: Bókmentasøga I-III. Fannir. 1980-83.


text:
Sveis gjørdist uttanveltaland í 1815 Og hevur ikki verið uppi í nøkrum kríggi í Evropa síðan. Mong fólk búgva í rættiliga avbyrgdum dølum, og fólkið talar ikki sama mál. Kortini er samanhaldið gott, og landið hevur lagt seg eftir at fáa sum mest burtur úr avmarkaða tilfeingi sínum. Uttanveltaða støðan og tryggu politisku viðurskiftini eru tvær av atvoldunum til, at Sveis er vorðið altjóða fíggjarmiðdepil.
Mangar fyritøkur og mangir bankar hava høvuðsskrivstovu í vakra býnum, Geneve, við Genevevatn. Eisini hava mangir altjóða felagsskapir høvuðssæti her, tí landið er uttanveltað og politisku viðurskiftini trygg. Nevnast kunnu Reyði Krossur, Heimsheilsustovnurin (WHO) og høvuðsdeild ST í Evropa.
Hóast lítil rávøra er í landinum, er Sveis týdningarmikið ídnaðarland. Mong teirra, ið arbeiða í ídnaðinum, eru serútbúgvin at gera ídnaðarvørur, sum eru dýrar og viga lítið. Meginparturin av tí, gjørt verður, verður flutt út, tí at heimamarknaðurin er lítil. Mong stór fleirtjóðafeløg eru sveisisk.
Landbúnaðarumstøðurnar eru ikki av teimum bestu, men niðri í fruktagóðu dølunum verður nógv velt og dyrkað, og í lýggju líðunum, ið horva suðureftir, dyrka bøndurnir frukt og vínber. Vanligt er at hava mjólkarframleiðslu her um leiðir. Neyt, seyður og geitir verða tíðliga slept út á tað gróðrarmikla summarbeitið uppi í hálendinum og verða tikin oman aftur í dalarnar um heystið. Mjólkin verður kæsað til ymisk ostasløg, t.d. Emmentaler.
Fýra ymisk mál verða talað í Sveis, fjølmæltasta landi í Evropa. Almenn mál eru týskt, franskt og italskt. Fjórða málið er retoromanskt, sum verður talað í summum fjarløgdum bygdaløgum uppi í fjøllunum. Retoromanskt hevur nú eisini fingið støðu sum alment mál; 1% av fólkinum talar retoromanskt.
Í Sveis, Eysturríki og í lítla landinum Liktinstein eru hægstu fjøll í Evropa, Alpurnar. Høga fjallalendið er atvold til, at londini eru skipað, sum tey eru, politiskt, tí at so ilt hevur verið at komið fram í høgu fjøllunum. Sveis og Eysturíki eru býtt í landslutir, ið hava rættiliga nógv vald á egnum viðurskiftum. Londini hava ikki samband beinleiðis við sjógv, og ráevni eru næstan eingi, tí hava øll trý londini verið noydd at hava góð viðurskifti við grannar sínar og skipa ídnaðin soleiðis, at hann krevur lítla rávøru.
Høgu Alpurnar eru tvørtur um Sveis og Eysturíki og gera natúrligt mark ímillum norðara part av Evropa og londini suðuri við Miðjarðarhav. Fyrr máttu fólk fara norður ella suður um Alpurnar ígjøgnum trong skørð, sum javnan vórðu avkavað. Nú er framkomandi eftir vegi ella jarnbreyt alt árið, tí at høgar brýr eru bygdar, og tunlar eru skotnir ígjøgnum fjøllini. Sveisisk byggifeløg eru vorðin ímillum tey fremstu í heiminum at gera tunlar.
Gróðurin í Alpunum er gott dømi um, hvussu nógv hitalagið ávirkar gróðrarlíkindini. Ovast vaksa bara harðførastu plantur. Leyvskógur veksur niðri í dølunum, ovari veksur nálaskógur, hann tolir meiri kava, tí at greinarnar eru bendar niðureftir. Oman fyri skógarmarkið er berligt kjarrlendi, og har vaksa lágar blómuplantur.
Kelda: Heimsins lond. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Føroya Skúlabókagrunnur. Tórshavn 1999.
Høvuðsstaður: Bern
Vídd: 41.284 km2
Fólkatal: 7.484.000
Alment mál: týskt, franskt, italskt og retoromanskt
Átrúnaður: kristindómur 92%, aðrir 8
Stýrirlag: fólkaræði, fleirflokkaskipan
Gjaldoyra: sveisiskur frankur (CHF)


text:
H71 ætlar at gera seg galdandi í oddastríðnum, men...
ítróttur12-09-2017 - 12:46 - Jóanis Albert Nielsen
Sum tað næstseinasta liðið til ársins upptakt eru greipuvinnarnir frá seinasta kappingarári H71. Vit hava sett liðskiparinum á liðnum - Sigmundi Dahl - nakrar spurningar.
Hvussu hava tit fyrireika tykkum til kappingina?
- Fyrireikingarnar til kappingina í ár eru nakað tað sama sum undanfarin ár. Venjingarnar hava verið góðar og er hópurin sum heild væl fyri til kappingarbyrjan. Av tí at kappingin byrjar eitt sindur fyrr í ár, er nógv eftir at fáa upp á pláss.
Hvussu sær hópurin út í ár í mun til í fjør?
- Hópurin er broyttur nógv í mun til undanfarna ár. Fleiri av lyklaleikarunum undanfarna ári, verða ikki við - so sum Dánjal Tórgarð, Peter Krogh, Helgi Hoydal, Jónas Djurhuus og Tróndur Arge.
Hetta merkir so, at aðrir leikarar skulu setast inn, og tekur hetta sjálvsagt tíð. Vit hava fleiri yngri leikarar, ið eru klárir at taka av møguleikanum. Harafturat hava leikarar sum Esbern Patursson, Jóhan Hofgaard og Mark Lausen-Marcher valt at spæla aftur í ár.
Hvørji málsetning hava tit til kappingina?
- Ætlanin er at gera seg galdandi í oddastríðnum, men av tí at talan er um ein øðrvísi hóp við nógvum útskiftingum, er ringt at spáa um, hvussu langt tað fer at røkka hetta kappingarárið. Eisini hava m.a. Kyndil, Neistin og Team Klaksvík styrkt seg til kappingarbyrjan og eru tí útlit fyri eini javnari og spennandi kapping.


text:
Ginn er ein samandráttur av franska orðinum genièvre, sum merkir baraldur, og kemur upprunaliga úr Hálandi. Fransiscus Sylvius, sum var professari í medisini, fann upp á ginn. Í 1600-talinum brúkti hann alkohol blandað við baraldi sum gott og bíligt evni fyri nýrapínu. Ginn kom til Onglands, tá ið Wilhelm av Oranje settist á bretsku trúnuna í 1689. Enskir hermenn høvdu fingið smakkin av tí, meðan átrúnaðarkríggini vóru millum londini. Ginn varð sum annað brennivín selt á apotekum og varð drukkið fyri pínu av ymsum slagi. Niðurlendskt ginn ella genever líkist heilt frá tí enska ginninum, vit kenna nú á døgum. Tað verður gjørt úr byggi og goymt í trætunnum. Tað gevur ein smakk, sum kann minna um whisky
ES reglur siga, at ginn er brennivín, sum er 37,5 % alkohol í minsta lagi og smakkar av baraldi. Í dropadrivnum (destilleraðum) ginni, t.d. spjaldrað sum ”distilled gin”, skal baraldarsmakkurin koma frá berum í dropadrivstólinum og má ikki bara verða fingin úr úrdrátti.
Ginn kann verða gjørt sum hjávøra, tá ið whisky verður dropadrivið. Seinasti parturin av dropadrivinum, tá ið whisky verður gjørt, hevur ov lágt alkoholprosent til at kunna verða nýtt til whisky. Í staðin verður tað nýtt til ginn. Tað gjørdu skotar, og teir brúktu inntøkurnar frá ginni at rinda tey stóru avgjøldini, sum onglendingar høvdu lagt á whisky.
Baraldur er í øllum ginni, men nakrir framleiðarar brúka deymkorrufræ, lakress og kardamummu umframt.
Ginn er býtt í ymsar bólkar:
Eitt dømi um avbrigdi av ginni, sum á lógligan hátt er landafrøðiliga ásett, er:
Avbrigdi, sum ikki eru ásett við lóg:
Kinin, sum er eitt hvítt krystalliskt alkaloid, varð í gamlari tíð blandað saman við vatni, sukri og koltvíiltu til at verja fyri malaria . Beiski smakkurin var ringur, og fyri at gera drykkin leskiligari, varð ginn blandað uppí. Soleiðis varð ginn & tonic til.
Verður hugt at innihaldinum í eini vanligari tonic, er vatn, sukur, koltvíilta, sitrónsýra og kinin altíð við. So í royndum er talan um eina søtaða danskvatn við sitrón og kinin.
Tonicvatn er 2/3 av klassiskum ginn & tonic. Tí er umráðandi at velja rættan tonic til tað góða ginnið. Ein góður tonic dregur fram og styrkir mongu avbrigdini í einum ginn & tonic. Samstundis skal hann geva drykkinum ymist serligt, ið ginnið ikki megnar einsamalt.
Ginn er ymist til dygdar, tonic somuleiðis. Tí er ein ginn & tonic ikki bara ein ginn & tonic.
Vilt tú vita meiri um ginn og tonic, og hvussu tey best verða blandað, so er ein app til snildtelefonir, sum eitur Ginto, har tú kann lesa meira um tað.
Faldara um ginn er her


text:
Leyst og fast um røktan av hundi.
Eftir: Fríðu Matras Brekku
.
”Mangan havi eg undra meg yvir, at fleiri siga seg hava fingið at vita, at pelsurin á hundi ikki skal røktast fyrr enn hundurin er vorðin eldri enn eitt ár.”
Fær mann sær hund í húsið, er nógv at læra um pleygu. Umráðndi er, at hvølpurin beinanvegin lærir at bliva kannaður,(hyggja og føla eftir) í munninum, oyrinum, búk, bein og í endanum. Framúrgott er, at lata hundin læra at standa á einum styttum borði við góðum undirlagið. Við at gera hesar kanningar, veitst tú alla tíðina, um hundurin hevur tað gott ella ikki. Tá ber til hjá hvølpinum/hundinum at fara til djóralækna og frisør uttan at tað nervar hann stórvegis.
Megnar tú at læra hvølpinum at handfara hesar støður væl, ert tú longu á góðari leið. Tá verður grundarsteinurin lagdur til tess at hava ein góðan og álítandi hund í húsinum.
TENN.
Um tenninar á hundi vera hildnar væl, kann mann leggja ár afturat lívinum hjá hundinum – serliga hjá smáum hundum.
Hald eyga við tonnunum á hundinum. Kjøtbein eru góð. Tá ið hundurin hevur okkurt hart at gnaga, reinsar hetta tennirnar, men sjálvandi ikki líka gott, sum um ein velur at busta tennirnar á hundinum. Best er, at busta tær so ofta, sum tú kann (hvønn dag í mesta lagi ).
Um tannsteinur setir seg undir tannkjøti, kann tú skava tað burtur við eini negl, ella tannsteinskavara. Hetta fæst til keyps í djórahandlum. Um tað er blivi heilt galið(tannsteinurin fastur ella um hetta hevur tikið ilt fyri seg), má hundurin til djóralæknan at fáa tennirnar reinsaðar. Tannsteinur er ein bakteriubelegningur og oftast kemur bruni í tannkjøtið av hesum. Ringur luktur úr munninum, er vanligt, um hundurin hevur nógvan tannstein.
OYRU og EYGU.
Hald eyga við um nakað ger ilt um seg í eygum og oyrum. Til at reinsa oyru við finnast ymisk evni, ið fáast til keyps hjá djóralæknunum ella í djórahandlum. Millum annað finnast oyrareinsievni, ið taka burt lukt. Tú kanst taka eitt sindur av vatti (við matolju ella oyrareins á) um fingurin, og soleiðis brúka hetta til at reinsa við í oyraganginum. Um tað ikki er pláss fyri fingurinum, kann vattpinnur nýtast við STÒRUM varðsemi! Eisini ber til at oysa eitt sindur av oyrareinsievni í oyra og gníggja uttan um oyrað. Tá loysnar skitturin og lætt er at fara afturumaftur við vattinum. mynd
Ringur luktur úr oyranum er tekin um, at okkurt ger ilt um seg.
Turka somuleiðis við fugtigum vatti, um tað rennur úr eygunum.
Dømi eru um, har hundurin er vorin dulur, tí oyrini ikki hava verið reinsaði.
Eyguni skulu bert turkast, um sjónligt svans er í teimum.
Eitt nú um svøvnur sæst. Summi hundasløg hava rukkur rundanum eyguni og hesir hava tørv á, at eyguni verða turkaði.
HUNDUR SKAL VASKAST
eftir tørvi. Shampoo fæst av øllum sløgum og dygdum. Brúka ikki sápu til hundin, ið er ætla menniskjum. Ymiskt pH virðið er í húðini hjá okkum tvey beintu og hjá okkara fýrabeintu vinum.
Blanda eitt sindur av shampo í lunkað vatn og koyr í pelsin – ansa eftir ikki at gníggja so at pelsurin filtast, skola væl og virðiliga sápuna úr. Koyr balsam í langhærdan pels. Her kan tú eisini blanda uml.eina súpsk.av balsam í ein bolla av vatni og koyra á hundin og lata tað sita í.
Turka hundinum - ansa aftir ikki at gníggja, so at pelsurin filtar.
Langhærdir hundar skulu helst fønast og bustast samstundis. mynd
Á hannhundi er neyðugt at halda umhvørvið kring skapningin reint. Her kunnu skittur og bakteriur gera ilt um seg.
Summar hundarasur hava nógva húð og av tí rukkur á kroppinum ella í trýninum(Sharpei, mops o.fl). Turka javnan ímillum rukkurnar, serliga í trýninum.
LABBAR
ímillum labbarnar skullu hárini klippast, ikki ov tætt, men so tað ikki filtrar og samlar skitt. Neglirnar skullu klippast javnan, men tó alt eftir, hvussu hundurin slítur tær. Ansa eftir ikki at klippa ov langt inn, so at tú klippur í nervina. Á ljósum neglum sæst nervin, men á svørtum sæst hon ikki. Best er, um tú klippur eitt lítið sindur í senn og tá heldur oftari.
Amboð: Neglatong – saks,- um tú er óheppin at klippa í neglarótina/nervina, fæst evni til at koyra á neglina, so at bløðingin steðgar.
FÁ TÆR UMSTØÐUR
at arbeiða við hundinum, so at bæði tú og hundurin fáa eina góða arbeiðstøðu. Set teg við hundinum framman fyri teg á einum borði. Ein góð stív gummimátta ger, at hundurin er tryggur á borðinum og er ikki bangin fyri at glíða ella detta. (Gummibelegningur til gólv kan nýtast). Kann hundurin læra at liggja, ímeðan hann verur bustaður, kann tað vera ein røtt hugnaløta. Lættari er eisini at sleppa framat tá hundurin liggur.
Lat ongantíð hundin loypa niður av borðinum sjálvur. Hann kann koma til skaða.
PELSURIN
. Ymiskt er, hvussu hárlagið á hundarasunum er. Langhærdir – stutthærdir – ruhærdir – krúllutur o.s.fr.
Her er neyðugt at greiða pelspleygu nærri í dømi um ymisku rasurnar. Gøtuhorn hava pelstypu eftir onkrum av rasunum.
Langhærdir
: Afghansk mynda – bichon – puddil – pekingeser – collie – bearded collie o.a.
Stutthærdir
: stutthærdir shæfari – stutthærdir collie – gravhundur – labrador - basenji - saluki o.a.
Millumlanghærdir
: gravhundur - border collie – shæfer – chow chow – sankt bernhard o.a.
Bleytan trimmpels
: spaniels o.a.
Ruhærdan trimmpels
: gravhundur – west highland hvite – schnauzer – griffon – cairn terrier – parson russel terrier o.a.
Langhærdir
hundar skullu greiðast javnan, summir hvønn dag, men hjá flestu rasum er tað nokk at blíva bustaður gjølla eina ferð um vikuna.
Amboðini eru : universalkærði, stálbust u.knobbar við bleytum botni, grovan kamb og ein saks.
Við kærðanum greiðir tú filtraðan pels út – byrja uttast á longu hárinum og arbeið so inn eftir til hárbotnin.
Mynd
Hugaligari er, um tú arbeiðir skipa, soleiðis at tú altíð byrjar við afturbeininum og síðani flytur teg frameftir og vend so hundinum. Um tú velur, at býta arbeiðið upp í dagar, veitst tú betri, hvar tú kom til.
Summar langhærdar rasur hava pels, sum veksur alt lívið. Eitt dømi er puddil, ið skal klippast javnan – í ymiskar siðbundnar vakrar frisurir.
Stutthærdir
hundar krevja lítla pleygu. Men eitt sindur skal allíkavæl til. Ein bust til endamálið, tekur leys hár og annað, sum kann sita í pelsinum. Gummibustin er góð til einkultlagspels.
Flestu stutthærdar rasur hava dubultan pels – t.v.s. dekkhár og undirull. Hesar krevja eitt sindur meira bustan. Best er við einari bust, undirullskambur og at enda at ein nýtir eina gummibust.
Millumlanghærdir
hundar krevja heldur ikki ta nógvu pleyguna. Summir hundar, sum bert hava ”fanir”, skal bert greiðast á beinum, hala, um háls og oyru, har pelsurin er langur.
Ruhærdir
hundar skulu trimmast – tað vil siga, at teir skulu roytast! Trimmpelsur hevur tann góða eginleikan, at hann avvísir skitt, og at hann ikki losar. Men eini 4 ferðir um árið, er eitt nýtt pelslag vaksi út og tað gamla loysnar soleiðis, at mann kann royta tað av. mynd
Amboðini eru: Trimmiknív (óskarpur), kambur, universalkarði og saksur.
Hundurin skal ikki vaskast tvær vikur áðrenn ella aftaná hann verður trimmaður. Tá eru hársekkinir opnir og sápa setur seg og kann elva til ovurviðkvæmi.
Tá ið pelsurin loysnar, skríður tað hjá hundinum, og hetta órógvar hann illa.
Um leysa lagið ikki verður roytt, venur pelsurin seg til tað og blívur bleytur, sum hjá ørðum hundum og missir góðu eginleikarnar.
Sama trupulleikin stendst, um hundurin verður maskintrimmaður.
Til trimmhund skal tú ikki nýta balsam.
Ímillum trimm skal hundurin eisini bustast fyri at fyribyrgja filt og fyri at halda pelsinum vakran.
Bleytir trimmpelsur
á spanielrasum skal eisini roytast javnan. Tað krevur tol og dygd, at fáa eitt gott úrslit. Men so er hundurin eisini sera flottur.
Amboðini eru : trimmiknív, undirullskambur, kambur, universalkarði og saksur.
Fá alaran av hvølpinum ella ein frisør at vísa tær, hvussu tú pleygar pelsinum á tínum hundi. Hetta skal gerast, áðrenn tú fær trupulleikar av pelsinum við einum eitt ára gomlum hundi. Tá er aloftast ov seint at fáa pelsin í upprunaligan stand.
Ivast tú í, hvussu tú skal pleyga hund tín, so spyr um ráð. Taað kann verða hjá Huff. tlf 277317 ella hjá hundafrisørinum, í djórahandilinum ella hjá djóralæknanum.
Vit ynskja tykkum góða eyðnu og eitt gott hundalív saman.
keldur:
Connie Johansen hundaalari á kennel Vicky.
http://www.lhs-dk.dk/Bredsten%20Hundesalon/pelspleje.htm
www.dyrepsykologen.dk/artikler/pelspleje.htm
www.schapendoes.dk/pages/Pelspleje.html
(góð frágreiðing við myndum)


text:
Kathrina Nicolajsen er fødd og uppvaksin í Søldafirði. Hon minnist aftur á vinkonurnar í nær umhvørvinum, hvussu væl tær allar vóru við hvørja aðra. Hon fortelur um pápa sín, sum var sjómaður. Eisini frá barnaskúlanum, hvussu hon varð happa og ævleiðingarnar av tí og hvussu hjálpin kom burtur úr hesum. Hon fortelur um sjólívi hjá manninum og um kærleikan, hvussu stóra ávirkan tað hevur. Hon bleiv sjúk í livrini, fór til Danmark at fáa hjálp. Hon tosar um trúgv og um hvussu tey sluppu úr alkohol trupuleikunum. Eisini um hvussu tey fingu nýggj hús, um fíggjarligar trupuleikar og hvussu tey komu burtúr tí.
Vertur: Annfinn Jacobsen


text:
Grein um biomarkørar við blóðeitran og infektión
Shahin Gaini, yvirlækni ph.d., hevur í samstarvi við granskarar í Odense og Århus almannakunngjørt eina vísindaliga grein í "Scandinavian Journal of Clinical and Laboratory Investigation" um sMR (soluble Mannose receptor), immunverjuna, infektión og blóðeitran.
Granskarar vóna, at útslitini kunnu verða við til at menna vitanina innanfyri sjúkugreining og viðgerð, tá talan er um álvarsligar lívshóttandi infektiónir í einum globalum høpi.
Infektiónsmedisinska Granskingareindin á Landssjúkrahúsinum samstarvar við Ríkissjúkrahúsið, Keypmannahavnar Universitet, Odense Universitetssjúkrahús, Suðurdansk Universitet, Aarhus Universitetssjúkrahús, Landspitali Reykjavík, Háskúla Ìslands, Amsterdam Universitet, AMC Uni.sjúkrahús Amsterdam, CDC Center of Disease Control and Prevention (Field Station Alaska), Houston Methodist Hospital, Fróðskaparsetur Føroya og International Circumpolar Surveillance (ICS) for Invasive Bacterial Diseases.
Nógvar verkætlanir eru í løtuni í gongd: Ein ph.d. verkætlan um lívshóttandi infektiónir og blóðeitran í Føroyum (FAPI verkætlanin). Ein verkætlan um, hví føroyingar vóru so hart raktir av meningitis B, og um føroyingar eru serliga útsettir fyri at fáa meningitis (MeFcocc verkætlanin). Ein post.doc. verkætlan um blóðeitran (BiFaSeps verkætlanin) og ein um lívshóttandi infektiónir í Føroyum (InvaSeps verkætlanin).
OsepS verkætlanin í Odense sum Shahin Gaini hevur staðið fyri síðani 2003 stendur aftanfyri seinastu greinina, sum júst er útkomin. Greinin kallast "The macrophage activation marker sMR as a diagnostic and prognostic marker in patients with acute infectious disease with or without sepsis". Høvundarnir eru Mette Marie Relster, Shahin Gaini, Holger Jon Møller, Isik Somuncu Johansen og Court Pedersen.
Ein samandráttur kann lesast her


text:
Orð: Fanny Crosby
Lag: William H. Doane
Týtt: Jákup Olsen
1. Tó tín synd er sum skarlak,
hon skal verða hvít sum snjó,
tó tín synd er sum skarlak,
hon skal verða hvít sum snjó,
tó hon reyð er sum purpur,
verða hvít sum ull;
tó tín synd er sum skarlak,
tó tín synd er sum skarlak,
hon skal verða hvít sum snjó,
hon skal verða hvít sum snjó.
2. Hoyr ta rødd, sum teg bønar:
Áh, vend um, vend um til Gud!
Hoyr ta rødd, sum teg bønar:
Áh, vend um, vend um til Gud!
Tí miskunnsamur er hann,
og hann elskar teg;
hoyr ta rødd, sum teg bønar,
hoyr ta rødd, sum teg bønar:
Áh, vend um, vend um til Gud,
áh, vend um, vend um til Gud!
3. Synd hann tær fyrigevur
og ei minnist hana meir;
synd hann tær fyrigevur
og ei minnist hana meir;
hygg tú á meg, tú tyngdi!
Sigur Harrans orð;
synd hann tær fyrigevur,
synd hann tær fyrigevur
og ei minnist hana meir,
og ei minnist hana meir.