text:
William Heinesen og hampafólk
Helst settu mong seg kring landið forvitin framman fyri sjónvarpsgluggan seinasta hóskvøld (2/11) fyri at hoyra nakað av forkunnigum innihaldi um tann av Norðurlandaráðnum hálv-beprísaða poetin William Heinesen - sum persón og høvunda. William (1900-91) og Olof Lagercrantz (1911-2004) býttu henda prísin í 1965 – hóast teir báðir, hvør sær, høvdu uppiborið ta fullu upphæddina og heiðurin.
Tann gratis forhonds reklaman frá SvF vakti vitiliga ans, hetta at vitja í skaldabøli Williams við luttøku av Zacharis Williamssyni, helst fólkaligasta listamanni landsins eftir at Ingálvur av Reyni (1920-2005) fór foldum frá. Men skamma stund seinni raknaðu tey mest begávaðu við framman fyri gluggan, at kultur-dannilsisferðin um land og hav kanska mest var til undirhalds fyri flennifyl?
Sjónvarpsleikurin var framførdur av fremstu skemtara-duo Sortudíkisins. So fittir og framligir (bipp!)-skemtarar hesir báðir: Ja’kobu-Finnur og Vatnhamars-Tróndur, har ið tilreiðingin minti ikki sørt um vatn, men var tó ikki so glarkend, sum kommunuvatn býarins plagar at vera.
Sera stuttligt og innihaldsríkt. Ja, ikki sannheit! Men kanska gav framleiðsluhópur SvF’s sær ikki gætur um at: “Skemt – tað er ein alvorlig sak”, sum ein meginskemtari plagdi at siga. Og, hvar bleiv nú William Heinesen av?
Eg helt út við gluggan til at skemtararnir báðir blivu ílatnir orange litaðar fangabúnar í hondjørnum, høvdu ketu um beinini við kúlu á endanum og staddir í gummi-cellu løgreglunnar. So flott - og so uppiborið. Men hvussu teir eru komnir út aftur? Tað er ein gáta. Tí, eg meini at hava sæð teir í býnum síðani. Men nokk um tað. Stásmenn. Teir vera aftur um 5 vikur. So vit eru ávarað(!).
- - - - - - -
Ein aftureftir lýsandi framsýning av verkum Williams var í Listaskálanum einaferð í summar. Eisini eitt sera skemtiligt fyribrigdi, har ein serkønur, sum helst ikki kendi William, greiddi teim mongu innkomnu, og sum væl kendu William, heldur møðisliga frá Williamsa lívi og kunsti. Men vit komu bara ikki Williami eina sponn nærri.
Og eftir hetta kom eitt longri fyridrag um, táið bókaútgávur Williams komu fram á torg. Men, er tað ikki barnamatur, at William gav út 7 skaldsøgur, 7 stuttsøgusøvn og 7 yrkingasøvn?
Úrvalið av orðum og myndum listasavnsins henda summardag var eisini so sum so. Saknaði okkurt orðið frá Williamsa tiltikna skemtingarlagi. Líka frá teim frumkendu orginalum býarins til teir málningar við teim hvítu brotunum. Ja, nakað sum tað, ið Tróndur Olsen, á Malarenda, manar fram í yrkingini:
- við brakandi brotum so hóttandi há,
tú dró meg sum barn, tá eg undrandi lá
og leit á tann skiftandi streymin, eg sá.
- - - - - - - -
Og nú til seinast í kirkjukjallaranum í Hoyvík varð herfyri lýst til ein fyrilestur um William Heinesen og kristindómin. Har ein ungur, nýklaktur lektari við Setrið hevði orðið. Hálvur kollfirðingur, segði onkur. Sera áhugaverd framløga. Fyrri parturin var hildin í heldur títtum duri, so kom ein góður og forloysandi kaffisteðgur, og so seinni partur meiri í mol. Og tað var gott.
Maðurin hevði eina hóp av vitan úr bókum. Tað liggur til slagið, og tað ger minni. Men táið hann datt í at vilja føra prógv fyri, at William var mestsum besettur av at lesa Nietzsche (1844-1900), ið allar dagar var ein ovurhonds sorgarsøga um ein genialan heimspeking, prestasonur, plágaður likamliga og doyði sálarliga kaputt, ið m.a. stríddist við “yvirmenniskja” og við Guds eksistens - nakað sum Skriftin sjálv viðger støðugt – og væl betri. Ja, var hetta eftirfarandi?
Og táið fyrilestrahaldarin vildi draga ein persón fram úr bók Williams: “Magister Mortensen”, ein hálvfjákutan tilflytara, sum ein hóskandi páfallin líkheitsleisti til omanfyri standandi um Nietzsche, tá tókti mær – bara ein vanligur lesari av áhuga frá barni av – at, um ketan her ikki leyp av, so trongdi hon til at strammast eitt vet. Og – ella tí - vit komu ikki Williami eitt vet nærri.
Tí var William ikki bara ein framúr evnaligur høvundur her úr Havn, ið var minni lærdur og meiri begávaður enn tey mongu lærdu,sum nú “liva” av honum? Var hann ikki eitt barn av síni tíð, ið hoyrdi til “Årgangen, der måtte smuble i starten” (samb. prof. E. Frandsen)? Og var hansara hendinga humor ikki ein eyðvitað afturundirgerð, sum beinleiðis og óbeinleiðis sermerkti alt hansara lívsverk – líka frá trøllinum við teim 9 høvdunum í lesibókini fyri børn - til hansara politisku og religiøsu áskoðanir – eisini í fleirtali? Kann hann ikki bara standa einsamallur – meiri upp á gott og ilt?
Og hví havi eg so skrivað hesa “spjørrina” - um hetta omanfyri standandi? Jú, kanska tí, at eg onkrastaðni havi lisið, at Karen Blixen, ið annars var í uppskoti til Nobel-prísin saman við Williami, einastaðni sigur: “Kunsten er en udfoldelse af kunstnerens eget væsen, og hans værk ligger ikke egentlig uden for ham selv, men det er ham selv!”
Ja, tað var bara tað.
Arnstein Niclasen


c: text/html

text:
Livandi tómleiki/
Ein frálík fotomyndaframsýning hjá Inga Joensen
Góðar fotomyndaframsýningar hanga ikki á trøunum nakrastaðni og als ikki í Føroyum, men í skrivandi stund og inntil 31.mai er ein tílík at síggja í Havn...
Í Kerinum 40 er bæði ein adressa suðuri í Sumba og ein fín lítil fotoframsýning í Norðurlandahúsinum í Havn. Ingi Joensen hevur tikið myndir av einum húsi, har eingin longur býr og sett tær saman við ymiskum myndum úr sama heimi frá tá fólk búðu í húsinum. Hetta er neyvan fyrstu ella síðstu ferð, at onkur fær hugskotið um at framsýna fyrr - og aftaná myndir, men hesar hava nógv meira uppá hjartað enn bara at vísa tilvildarligar ytri broytingar, sum av sær sjálvum henda við tíðini. Ingi Joensen er útbúgvin á Danmarks Designskole og hevur ofta arbeitt við svarthvítum, viðgjørdum littónaðum fotomyndum, hetta er t.d. galdandi fyri kendu myndina hjá honum, sum var á permuni á Ung 85 plátuni av einari ungari kvinnu í føroyskum klæðum framman fyri pylusvognin á Vaglinum á ólavsøku. Eisini hevur Ingi Joensen arbeitt við einum gerandisligum úttrykki, men tómleikin er afturvendandi evni hjá Inga Joensen, hetta sæst eitt nú í bókum við verkum hjá fotografinum, Reflektión frá 1992 og Støð, støður við teksti hjá Gunnari Hoydal frá 2007.
Familjumyndir
Nýggja framsýningin hjá Inga Joensen er við litmyndum, hon hongur í Dansistovuni í Norðurlandahúsinum, og er ikki stór í vavi, men tess størri er hon innihaldsliga sæð. Hetta eru fyri ein part myndir, sum tey flestu okkara eiga, familjumyndir frá ymiskum merkisdøgum og vanligum døgum, tá familjan er komin saman at feira eitthvørt høvi, og børnini spæla í túninum, konurnar flenna í køkinum, og ung sum gomul njóta felagsskapin og løtuna til eitt borðhald av onkrum slag. Tær eldru familjumyndirnar eru rættiliga gamlar, men eg trúgvi, at øll, sum eru nøkulunda um miðjan aldur eiga tílíkar myndir. Myndir, sum eru eitt sindur úti av fokus og sum síggja ullintar út, myndevnið er eitt sindur skeivt plaserað í myndarúminum, litirnir eru eitt sindur mislittir, reydligir ella brendir sum teir ofta sýnast á gomlum litmyndum. Eg kenni ikki eitt menniskja á myndini, men allíkavæl er tað sum kenni eg øll, allar leiklutir, allar merkisdagar frá mínum egna uppvøkstri, mínari egnu familju. Og her er onnur orsøkin til, at framsýningin tykist so sterk, sum hon tykist; nevniliga møguleikin fyri identifikatión. Hetta eru ein føroysk stova og køkur og tún. Eg kenni handan mannin, sum til konfirmatiónina hevur sett seg í køkin eina løtu at fáa sær ein royk og eg kenni hasar genturnar í ovurhondsgulu kjólunum, sum eru um at bresta av gulari gleði. Eg kenni uppstillingina í fínu stovu við ommu og abba í miðjuni og børnum og barnabørnum rundanum, eg kenni heklaða dúkin á borðinum og tær brúnu floyalspúturnar á sofuni.
Lívsins grundtreytir
Hin styrkin hjá framsýningini býr í sjálvum grundhugskotinum hjá Inga Joensen, at para tær gomlu familjumyndirnar við nýggjum myndum frá einum nú tómum húsum. Uttan nakað uttanumtos fáa vit serveraðar lívsins grundtreytir, at tað, sum er ikki verður verandi, at ein dag eru hvørki vit ella hini her. Tað er av sonnum skelkandi at síggja somu rúm við somu myndum, tapeti, innbúgvi, dúkum osfr. í nýggjum myndum uttan fólk. Tómleikin følist fullkomiliga lammandi og tú hugsar, hvar eru øll fólkini? Og svarið er júst tað sama sum spurdi tú tínar egnu familjumyndir, at tey gomlu eru deyð og onkur av teimum yngru eisini og børnini eru vaksin og flutt ymsastaðni. Settur yvir av teimum nýggu fólkatómu myndunum, sýnist hitin í felagsskapinum, sum var, so sjónskur og ómetaliga rørandi.
Katalog
Í sambandi við framsýningina hevur Mentanargrunnur Studentafelagsins givið út ein snotiligan, kvadratiskan bókling við framsýningarmyndunum og einum stuttum, men góðum teksti hjá Inger Smærup Sørensen, sum tekur støði í eini skaldsøgu hjá Rainer Maria Rilke, hon skrivar m.a: “Alt samsvarar millum myndirnar. Tað eru tær somu gardinurnar, teir somu málningarnir á vegginum, kenslan av teimum somu luktunum, og tey somu ljóðini, ið blanda seg frá umhvørvinum - seyðurin, hundarnir, ein bilur, ið koyrir framvið. Men eisini ein nýggj kvirra, ein nýggjur tómleiki og ein nýggjur saknur. Og tað er hesin tómleikin, sum er so sterkur, so skelkandi, at upplivilsið av lýsingini hjá Inga Joensen av einum húsi ikki vil fara frá okkum. Tað brennur seg fast í okkum líkasum sjónin av teimum húsunum, ið ikki longur eru til, ikki vildi fara frá unga yrkjaranum hjá Rilke fyri meira enn 100 árum síðani eina helt aðra staðni í verðini”.
Dansistovan í Norðurlandahúsinum er myrk og ikki besta framsýningarstað. Hóast hetta fær henda framsýningin mítt treytaleysa viðmæli. Framsýningin er opin inntil 31.mai.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Í verandi verkfalli hjá Føroya Pedagogfelag leggur Bjørn á Heygum, advokatur, Fíggjarmálaráðið undir í heimildarloysi at rinda starvsfólki løn undir verkfallinum. Her fer advokaturin skeivur.
Tað, sum er gjørt undir hesum verkfallinum, fylgir somu mannagongdum, sum hava verið brúktar seinastu 15-20 árini í sambandi við verkfall.
Siðvenjan hjá landinum seinnu árini hevur verið, at lønarfrádráttur fyri verkføll verður gjørdir, tá verkfallið er liðugt, og hetta hevur ongantíð verið nakar trupulleiki seinastu 15 árini.
Mest vanligt hevur verið, at løntakarar hava verið drignir í løn hvør sær við fyrstu lønarútgjalding, eftir at verkfallið er av. Aðrar tíðir er avtala gjørd um at senda fakfelagnum eina samlaða rokning, sum felagið síðani hevur goldið.
Ósemjur hava hinvegin verið um, hvussu frádrátturin skuldi roknast. Til dømis varð í einum gerðarrættarúrskurði í mars 2000 álagt Fíggjarmálaráðnum at viðurkenna, at roknað skuldi vera við 1/30 fyri hvønn dagin. Hetta var í sambandi við, at Starvsmannafelagið hevði verið í verkfalli frá 16. mars til 9. apríl í1999.
Avtala gjørd við flestu fakfeløg
Síðani tá eru avtalur gjørdar við flestu fakfeløgini um, hvussu fólk verða drigin í løn. Tá er orðingin í flestu førum lík henni í sáttmálanum við Starvsmannafelagið, har tað í § 29 stendur:
«Tá ið starvsfólk fær tænastufrí við ongari løn, verður gjørdur lønarfrádráttur. a) Tá ið starvsfólkið er burtur heilar mánaðir, verða drignar heilar mánaðarlønir. b) Tá ið starvsfólk er burtur vikur, dagar ella tímar, verður drigið fyri teir tímar, tey undir vanligum umstøðum høvdu verið til arbeiðis hetta tíðarskeiðið. Ein tími verður roknaður sum árslønin býtt við 2028 (39*52). Við í árslønina verða roknað øll gjøld, sum verða goldin sum føst mánaðargjøld.»
Í stuttum merkir ásetingin “tíma fyri tíma”.
Tann 16. februar 2012 var Starvsmannafelagið í samhugaverkfalli í samband við, at Føroya Pedagogfelag var farið í verkfall. Landið gjørdi tá frádrátt «tíma fyri tíma». Starvsmannafelagið legði málið fyri Fasta Gerðarrættin við kravi um 1/30, men slepti málinum, eftir at Fíggjarmálaráðið hevði víst til orðingina um frí við ongari løn vísandi til § 29 í sáttmálanum.
Allir partar fylgja somu siðvenju
Tað er eingin ivi um, at hvørki løntakarar undir verkfalli ella verkbanni hava rætt til løn frá arbeiðsgevaranum. Tá ræður um at steðga ella afturhalda í lønini eru sjálvandi praktisk viðurskifti at taka atlit til. Avgerðin um at rinda løn og avrokna, tá verkfallið er liðugt, byggir á eina siðvenju á almenna arbeiðsmarknaðinum, ið hevur verið galdandi seinastu nógvu árini í sambandi við verkfall og samhugaverkfall.
Leggjast kann afturat, at munur kann vera á verkbanni og verkfalli. Í sambandi við verandi ósemju á arbeiðsmarknaðinum hava kommunurnar valt at lýsa verkbann fyri námsfrøðingar á teirra øki.
Fleiri av landsins námsfrøðingum eru hinvegin fevndir av verkfalli, meðan aðrir ikki eru. Hetta er ikki minst galdandi fyri teir námsfrøðingar hjá Almannaverkinum, ið eru fevndir av leypandi undantøkum, sum eru neyðug til tess at tryggja lív og heilsu hjá landsins borgarum.
Staðfestast kann tó, at flest allar kommunur hava lagt løn út til starvsfólk, ið eru rakt av verkbanni, og hava harvið valt at nýta somu siðvenju, sum landið hevur nýtt seinastu 15 árini í sambandi við verkfall.
Samanumtikið kann tí staðfestast, at avgerðin um at rinda løn út og avrokna, tá verkfallið er liðugt, byggir á eina siðvenju á almenna arbeiðsmarknaðinum, ið hevur verið galdandi í sambandi við verkfall og samhugaverkfall seinastu nógvu árini.
Lønardeildin, Fíggjarmálaráðið 31-12-2017