text:
Opinbering Jóhannesar
Opinbering Jóhannesar (á grikskum apokalypsis) er aftast í Bíbliuni. Í Opinberingini lesa vit um ein nýggjan himmal og eina nýggja jørð, tí hin fyrri himmalin og hin fyrra jørðin eru farin til grundar. Tá fer alt at verða, sum Gud av fyrstan tíð ætlaði, fullfíggjað og sera gott [1].
Innihaldsyvirlit
Rithøvundurin[rætta | rætta wikitekst]
"Kristus gav tað til kennar í myndum fyri tænara sínum, Jóhannesi (tað, ið brátt skal henda)". Soleiðis stendur í fyrsta versi í seinastu bók í Bíbliuni. Hesin Jóhannes verður seinni nevndur í 1,4-9, og 22,8. Eftir so at siga einmæltum fornkirkjuligum siðaarvi er tað Jóhannes ápostul, ið jú eisini skrivaði evangeliið og brøvini. Gaman í hava menn víst á, at bæði málsliga og innihaldisliga er stórur munur á evangeliinum og brøvunum, verða tey samanborin við Jóhannesar opinbering. Men samstundis kann verða víst á nógvar orðingar og málberingar, ið binda Jóhannesar opinbering saman við hini skrift hansara. "Tann líkskapur, ið veruliga er ímillum Jóhannesar opinbering, Jóhannesar evangelium og brøvini eftir Jóhannes, er so stórur, at hann so ríkiliga vigar upp ímóti tí muni, sum víst hevur verið á. Hvørki í evangeliinum, brøvunum ella í Jóhannesar opinbering er tað ein næmingur hjá Jóhannesi, ið talar, men eitt sjálvstøðugt valafólk við myndugleika. Einasta natúrliga frágreiðingin, sum eisini tann kirkjuligi siðaarvurin hevur borið út, er at vísa til ein høvund: Jóhannes ápostul" (Olaf Moe).
Skriftið[rætta | rætta wikitekst]
Skriftið er sent við heilsan. Tað hevur inngang, hvør ið hevur skrivað tað, hvønn ið tað er til, og tað hevur enda. Tí er skriftið, hvat ið formi viðvíkur, eitt bræv; men viðvíkjandi innihaldi ein bók. Skriftið er fyrst og fremst ætlað teimum sjey kirkjuliðunum í Lítla Ásia [2]. Hesi kirkjuliðini tykjast meginpartin at bera ávøkstur av virki Paulusar og hjálparmonnum hansara [3], og tey vóru øll í 50-árunum. Tað er økið, Jóhannes á serstakan hátt hevði umsjón við, tá ið hann búsettist í Efesus.
Tíðarfesting[rætta | rætta wikitekst]
Bókin má vera skrivað í eini tíð, ið var merkt av forfylging. Jóhannes vitnar sjálvur um tað [4], og í sendibrøvunum eru eisini ábendingar um hetta (2,9.13), og nógv verður sagt frá, hvussu stóran týdníng, tolmóðin hevur [5]. Men hvør er henda forfylgingin, talan er um?
1. Forfylgingin, tá ið Nero var keisari (54 e.Kr.-68 e.Kr.). ¨
Neyvan sannlikt. Henda forfylging var í Róm og hevði einki samband við keisaradýrkanina.
2. Forfylgingin, tá ið Domitian var keisari (81 e.Kr.-96 e.Kr.).
Tað er sannlíkari. Tá kom stór forfylging, sum serliga a) var í Lítla Ásia, og b) var knýtt at keisardýrkanini. Tey fólk, ið vildu ikki tilbiðja mynd keisarans, mistu ognir sínar og frælsi, ja, enntá lívið. Tað var óivað í hesi trongd og atsókn, at Jóhannes varð gjørdur útlagin og kom til Patmos. Ireneus skrivar umleið ár 185 e.Kr. (hann var lærusveinur Polykarps, ið var lærusveinur Jóhannesar): "Ikki er so langt síðan, at Jóhannesar opinbering varð skrivað, næstan í okkara egna ættarliði, seinast í stjórnartíð Domitians". Jóhannesar opinbering kann við stórari vissu verða tíðarfest til umleið ár 95 e.Kr.
Atvoldin[rætta | rætta wikitekst]
Enntá ógævuni noyðir hann at tæna tær at gagni. Hesi orð kanst tú taka fram, tá ið tú ætlar at siga frá, hvussu Jóhannesar opinbering varð til. Tað var, tá ið Jóhannes varð ýørdur útlagin og kom til oynna Patmos í Grikkalandi fyri Guds orðs og vitnisburðar sakir. Har slapp hann at taka ímóti opinbering Jesu Krists, sum hann seinni skuldi skriva niður í bók og senda teimum sjey kirkjuliðunum.
Ætlanin[rætta | rætta wikitekst]
Og serliga, nú ið tað er Jóhannesar opinbering, vit umrøða, kunnu vera grundir at gera av, hvør ætlanin er. Tað kann vera ein vernd ímóti tí misbrúki, ið júst hesi bók hevur verið fyri. Onkur, ið nevna skuldi bøkumar í Bíbliuni, nevndi so hissini ta seinastu leitbókina, og soleiðis er hon mangan vorðin nýtt. Men hon er ikki vorðin til at nøkta menniskjunnar forvitni til tess at veita fólki tilfar til alskyns høvuðbrýg. Hvør er tá ætlanin við hesi bók? At hjálpa, búgva út og ugga kirkjuliðið.
1. Hjálpa kirkjuliðinum at skilja støðuna á rættan hátt.
Tí viðvíkjandi líkist Jóhannesar opinbering mongum øðrum bókum Bíbliurmar, til dømis profetunum í GT og brøvunum í NT. Serstakliga í inngangsorðunum í sendibrøvunum verður andliga støðan í kirkjuliðunum lýst: Eg kenni... Eg veit... o.s.fr. Bara at liva eitt heilnæmt kristnilív, ger kirkjuliðið ført fyri at lúka tey krøv, sum bíða tí, og fullgera starv sítt.
2. Búgva út kirkjuliðið at liva fyri Harranum.
Í innganginum verður sagt, at bókin vendir sær til tænarar Jesu Krists [6], t.e. til teirra, ið hoyra honum til og vilja liva fyri honum. Hon skal búgva teir út ikki bara at standa stinnar og halda út, men eisini at verða til signingar, tá ið ódnin kemur í teimum seinastu døgum.
3. Ugga kirkjuliðið og vísa, at Guds ríki sigrar.
Tað er sagt, at Jóhannesar opinbering hevur ein boðskap at bera í krepputíðum. Í tíðum, tá ið friður og vælferð valda, eru tey ikki mong, ið lesa hana - ið hvussu er ikki mong, sum lesa hana á rættan hátt. Tá ið kreppur við stórum kollveltingum eru, kemur Jóhannesar opinbering óvarandi fólki við. Hon boðar, a) at Gud er í hásætinum enn - eisini tá ið tað ikki tykist so, og b) at ríki hansara at enda fer at sigra. Tí er Jóhannesar opinbering fram um alt ugganarbók Guds fólks.
Sundurbýti[rætta | rætta wikitekst]
Sjónir[rætta | rætta wikitekst]
Jóhannesar opinbering hevur eina framúr væl gjøgnumhugsaða skipan, 7-talið hevur nógv at týða í henni. Bókin er í høvuðsheitum um 7 sjónír:
- Fyrsta sjónín: Kallanin, sendibrøvini 1,9-3,22.
- Onnur sjónín: Innsiglini 4,1-8,1.
- Triðja sjónín: Lúðrarnir 8,2-11,18.
- Fjórða sjónín: Antikrist 11,19-14,20.
- Fimta sjónín: Vreiðiskálirnar 15,1-16,21.
- Sætta sjónín: Fall Bábylons 17,1-19,10.
- Sjeynda sjónín: Fullgeringin 19,11-22,21.
Innihald[rætta | rætta wikitekst]
Hvør sjónín er aftur skift sundur í sjey minni. Hetta síggja vit greiðast í sendibrøvunum, innsiglunum, lúðrunum og vreiðiskálunum. Hesar sjónir lýsa "tað, sum er", og "tað, sum henda skal eftir hetta" [7]. Tí hetta innihaldsyvírlitið:
1. Inngangur: 1. kap.
a) Yvirskift og heilsan (1-8) og b) kallanarsjónin (9-20).
2. "Tað, sum er": 2.-3. kap.
Hini sjey sendibrøvini, har hvørt kirkjulið sær annaðhvørt verður uggað ella revsað. Endamálið er: at búgva tey út til afturkomu Harrans.
3. "Tað, sum henda skal eftir hetta": 4.-22. kap.
Bókina við teimum sjey innsiglunum kann bara lambið, ið dripíð varð, lata upp.
a. Tey sjey innsiglini (6,1-8,1).
b. Teir sjey lúðrarnir (8,2-14,20).
c. Tær sjey vreiðiskálirnar (15,1-19,10).
d. Hin endaligi sigurin (19,11-22,17).
4. Endi: 22,18-21
Í hesi bókini er ikki gjørligt at viðgera gjøllari innihaldið í Jóhannesar opinbering. Vit mugu tí bara vera nøgd við at geva gætur eftir: a) nøkrum eyðkennum, og b) nøkrum ymiskum tulkingarroyndum - ið snúgva seg í stórum um, hvørjar áskoðanir eru á lýsingarnar í Jóhannesar opinbering.
Sereyðkenni[rætta | rætta wikitekst]
Jóhannesar opinbering hevur henda inngangin: "Opinbering Jesu Krists". Ápokalýptiskar bókmentir hava serlig eyðkenni. Dømi um ápokalýptiskar bókmentir eru Dánjalsbók og eisini lutvíst Ezekielsbók. Annars eru fleiri seinni jødisk rit dømi um hetta, sum til dømis tey bæði, ið tikið verður upp eftir í Judasarbrævinum, tey eru Enoksbókin og Himnaferð Mósesar. Hesar ápokalýptisku bøkurnar skilja seg í ávísum førum frá øðrum profetiskum bókmentum. Ein partur av tí, ið eyðkennir tær, er eisini í Jóhannesar opinbering.
Ápokalýpsan[rætta | rætta wikitekst]
1. Ber dám av hinum sjey miklu sjónunum.
2. Tekst nógv við framtíðina - men tveir kapitlar í Jóhannesar opinbering eru um tað, sum er, hinir kapitlarnír lýsa tað, sum brátt skal henda.
3. Nýtir mong ímyndarlig tøl, 3-talið er tal Guds [8],4-talið er skapanar talið, sbrt. teimum fýra livandi verunum framman fyri hásætinum [9], mannaættín í fýra: tjóðirnar, ættargreinirnar, tungumálini, fólkasløgíni [10], náttúran í fýra: himmal, jørð, hav og áir [11]; 6-talið serstakan týdning, tá ið talan er um mótstøðuna móti Gudi. Bábylon verður nevndur 6 ferðir, drekin 12 ferðir (2 ferðir 6), og djórið 36 ferðir (6 ferðir 6), og tal djórsins er 666. 7-talið er á serstakan hátt heilagt tal. Tað sigur frá viðurskiftunum ímillum Gud og skapning hansara (3 ferðir 4), sbrt. samansetingini. 10-talið er tal fullkomuleikans og fyllunar [12], og at enda 12-talið, ið er tal Ísraels og kirkjuliðsins (sbrt. teimum 12 ættunum og teimum 12 ápostlunum) og her í Jóhannesar opinbering 12 grundarsteinar í tí nýggja Jerúsalem [13], teir 24 elstu frammi fyri hásætinum (2 ferðir 12) [14] og teir 144.000 innsiglaðu (12 ferðir 12 000).
4. Nýtir fjølbroyttar ímyndir og myndir. Í Jóhannesar opinbering verður talað um: stjørnur, ljósastakar, eld, horn, eygu, roykilsi, lambið, leyvuna o.s.fr. Naktar av hesum myndum skilja vit best eftir GT, sum er ógvuliga týdníngarmikið sum grundarlag undir Jóhannesar opinbering.
5. Einglar millumgongumenn. Teir hava nógv at týða í teimum tilburðum, lýstir verða. Tað er tí ein ómetaliga ríkur og mangan fremmandur heimur, ið liggur fyri okkum í hesi bók. Ofta verður dentur lagdur á, at okkurt "var líkt" og "var sum", ið gevur ábending um, at hetta skal verða sum ímyndir, og ein veruleiki býr undir. Men hvussu skal so hetta verða tulkað? Ja, hetta hava verið nógvar áskoðanír á. Tað viðvíkur ikki bara einstøkum stakleiðum, men eisini - og fram um alt - hvørja áskoðan vit sum heild skulu hava á Jóhannesar opinbering.
Tulkan[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið tað er at tulka Jóhannesar opinbering sum heild, eru trý aðalevni [15].
1. Tann tíðarsøguliga tulkanin.
Sambært hesi tulkan vísir bókin als ikki til eina fjara framtíð, men lýsir støðuna, tá ið bókin varð skrivað. Verður samtíð Jóhannesar ølla kannað, kanngreiði verða fingin á, hvat Jóhannesar opinbering vísir til.
2. Tann kirkjusøguliga tulkanin.
Hon hevur við sær, at vit hava fyri okkum spádómar um tær týdningarmestu hendingarnar í kirkjusøguni frá døgum Jóhannesar og alt at endatíðunum. Talan er tí um eitt spádómsyvirlit yvir innara og ytra skap kirkjunnar. Menn halda seg til dømis kenna aftur ymsar partar í kirkjusøguni, tá ið lisið verður um hini sjey kirkjuliðini o.s.fr.
3. Tann eskatológiska tulkanin.
Sambært hesi tulkan er Jóhannesar opinbering ein spádómur um kirkjuliðsins seinastu dagar og Guds ríkis fullgering. Henda áskoðanin var vanlig í fyrstu døgum kristindómsins. Hon er eisini hin best grundgivna. Hon talar eisini til okkara um, hvat síðan skal henda.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://snl.no/Johannes%26apos%3B_%C3%A5penbaring
- ↑ Opinbering Jóhannesar 1,11
- ↑ Ápostlasøgan 19,1
- ↑ Opinbering Jóhannesar 1,9
- ↑ Opinbering Jóhannesar 2,2-19 og 3,10
- ↑ Opinbering Jóhannesar 1,1
- ↑ Opinbering Jóhannesar 1,19
- ↑ Opinbering Jóhannesar 1,4-8
- ↑ Opinbering Jóhannesar 4,6
- ↑ Opinbering Jóhannesar 5,9; 7,9; 11,9
- ↑ Opinbering Jóhannesar 8,7-12
- ↑ Opinbering Jóhannesar 2,10; 12,3; 13,1; 17,12
- ↑ Opinbering Jóhannesar 21,12
- ↑ Opinbering Jóhannesar 4,4
- ↑ http://www3.telus.net/thegoodnews/revstudy1.htm


c: text/html

text:
Hjartablaktran og Hjartamagnyl
Danska heilsustýrið hevur givið nýtt tilfar út um hjartablaktran og samansetingina av Hjartamagnyl (acetylsalicylsýru) og Marevan ...
Les meira
Broytingar í stuðli til heilivág til sálarligar sjúkur
- Galdandi frá 2. mars 2015
Danska heilsustýrið hevur avgjørt at broyta stuðulin til ávísan heilivág fyri sálarligar sjúkur galdandi frá 2. ...
Les meira
Fótasoppur
Fótasoppur er ein tann mest vanliga soppaígerðin. Umleið 15% av íbúgvunum hava fótasopp, tó flest ung og vaksin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nilá
Nilá er longsta á í heiminum og rennur úr Viktoriuvatni í Kenja og norður ígjøgnum Sahara og út í Miðjarðarhav. Hon rennur ígjøgnum Etiopia, Sudan og Egyptaland. Úr ánni fæst drekkivatn, vatn á akurlendið og fiskur. Nilá hevur verið og er ein ógvuliga týdningarmikil flutningsleið í Egyptalandi og Sudan. Harumframt ger vatnið í Nilá, at tað ber til at velta jørðina í tí turra oyðimarkarveðurlagnum. Áin er eisini væl umtókt ímillum ferðafólk. Tey sigla niðan eftir ánni í ferðamannaskipum ella seglbátum, nevndir felucca, at síggja mongu fornminnini í Egyptaland. Ein tann longsta og størsta áin í verðini er Niláin.[1] Norðasti (niðasti) partur av Nilánni rennur gjøgnum oyðimarkarøki, sum er millum tey fjølbygdastu í heiminum. Har reka tey ógvuliga nærtøknan landbúnað. Tað ber til, tí at Niláin hevur við sær føðsluríka móru úr fjøllunum í Uganda og Etiopia, og hendan móran hevur sum frá er liðið gjørt lendið í Egyptalandi væl egnað til akrar og veltur. Men síðan Assuanbyrgingin varð bygd, førir Niláin ikki longur líka nógva móru við sær. Nú taða tey í staðin akrar og veltur við handilstøðum. Um 99 % av fólkinum í Egyptalandi býr í Nildali og á Niloyrunum. Áin er lívæðrin í landinum og veitir landbúnaðinum, ídnaðinum og bústøðunum vatn. Tá ið Aswanbyrgingin varð bygd um Nilá, varð ovurstórt lendi sett undir vatn. Enn er tað størsta byrgda vatn í heiminum og verður kallað Nassarvatn eftir forsetanum tá, Gamal Abdel Nasser.


text:
Finna (talv)
Finnan er minsta og veikasta talvfólk í talvi. Í byrjanini hevur hvør telvari átta finnur í part.
Innihaldsyvirlit
Gongulag[rætta | rætta wikitekst]
Finnan gongur eitt fet beint fram, tó fyrstu ferð kann hon fara tvey fet fram. Hon hevur ikki loyvi at bakka. Finna kann ikki drepa beint fram.
Tá finnan drepur[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið finna drepur, kann hon bara gera tað á skák. Hon kann ikki drepa beint fram. Her kann finnan á c5 drepa antin rókin ella riddaran, ella hon kann fara beint fram á c6. Finnan á f3 kann ikki fara á e4 ella g4 her.
Í framlopi[rætta | rætta wikitekst]
Finna kann drepa aðra finnu í framlopi, t.e. tá ið finna hjá mótpartinum leikar tvey fet fram upp á síðuna av tínari finnu, kanst tú drepa hana á skák, men tað skal verða gjørt beinanvegin, tú eigur leik. Á myndini hevur svartur júst leikt finnuna av c7 á c5, og nú kann hvítur leika sína finna av d5 á c6 og taka finnuna á c5 burtur. Hann kann ikki bíða, til hann eigur leik aftur.
Finnan annars[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið finna kemur fram á áttanda rað, skal hon verða býtt um við annað fólk í sama liti í sama leiki, hon kemur fram, tó ikki til kong. Mest vanligt er at býta um við frúgv, tí hon er so sterk, men onkuntíð verður býtt um við riddara, tí hann hevur so serligt gongulag.


text:
30. november
30. november er dagur 334 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 335 um skotár er). 31 eru dagar eftir av árinum. Dagurin kallast eisini andrasarmessa, sum er minningardagur fyri lærusveinin Andrias í Nýggja Testamenti.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1847: Funnings kirkja verður vígd.
- 1911: Høvuðsjarnbreytarstøðin í Keypmannahavn verður vigd.
- 1939: Russiskar herdeildir leypa á Helsingfors og aðrar býir í Finnlandi og byrja finsk-sovjetska Vetrakríggið.
- 1966: Oyggin Barbados fær sjálvstýri eftir meira enn 300 ár undir bretskum yvirræði.
- 1988: Palestinska leiðaranum Yasser Arafat verður sýtt innfaraloyvi til USA, har hann ætlaði at taka orðið á ST-aðalfundinum.
- 1993: Fossbankin letur aftur.
- 2013: Føroyar vann smálandakapping í talvi, sum varð hildin í Monako. Hetta hendi dagin fyri seinasta umfarð var leikt, eftir 4-0 sigri móti San Marino. Føroyar hevði tá 16 stig og Andorra hevði 12 stig. Seinasta umfarð skuldi spælast 1. desember millum Føroyar og Andorra.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1874: Winston Churchill, bretskur politikari (deyður í 1965)
- 1889: Edward Mitens (fyrr Mortensen), føroyskur politikari, løgtingslimur og løgtingsformaður.
- 1948: Michael Hardinger, dansk/svenskur tónleikari
- 1955: Billy Idol, enskur sangari
- 1965: Ben Stiller, amerikanskur sjónleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1900: Írski rithøvundurin Oscar Wilde, 46 ára gamal.


text:
Manchester United F.C.
Manchester United er eitt enskt fótbóltsfelag úr Manchester, sum var stovnað í 1878 undir navninum Newton Heath LYR Football Club. Í 1902 broytti felagið navnið til Manchester United og í 1910 flutti felagið heimavøllin til Old Trafford.
Liðið er mest vinnandi felag í Onglandi. Hin 22. apríl 2013 vann felagið sítt 20. meistaraheiti í ensku Premier League, tað er met, harumframt hevur felagið 11 ferðir vunnið FA Cup (The Football Association Challenge Cup), sum eisini er met, fýra ferðir hava teir vunnið League Cup og 19 ferðir hava teir vunnið FA Community Shield, sum eisini er met. Uttanfyri Ongland hevur felagið vunnið UEFA Champions League tríggjar ferðir, einaferð UEFA Steypavinnarakappingina (UEFA Cup Winners' Cup), einaferð hava teir vunnið UEFA Super Cup, einaferð hava teir vunnið Intercontinental Cup og einaferð hava teir vunnið FIFA Club World Cup. Í 998–99 vunnu teir trífaldan heiður, á enskum nevnt Treble, við tað at teir tað kappingarárið vunnu Premier League, FA Cup og UEFA Champions League, tað er higartil ikki hent fyri nakað annað enskt fótbóltsfelag, bara fyri Manchester United.
Í 1968 var Manchester United fyrsta enska fótbóltsfelagið, sum vann Europa Cup. Alex Ferguson hevur verið venjari hjá felagnum síðan 1986, hann heldur fram til 1. juli 2013. Hann er tann venjarin sum hevur vunnið flest meistaraheiti í enskum fótbólti, og so er hann tann venjarin, sum hevur verið venjari í longsta tíðarskeiði út í eitt í ensku Premier League.[1] Í mai 2013 boðaði hann frá, at hann fór at gevast sum venjari eftir kappingarárið 2012/13. Fáir dagar seinni boðaði felagið frá, at teir høvdu funnið ein nýggjan venjara. Nýggi venjarin verður David Moyes, sum tekur við 1. juli 2013. Hann var venjari hjá Everton F.C., áðrenn hann tók av at gerast venjari hjá Manchester United.
Innihaldsyvirlit
Hópurin[rætta | rætta wikitekst]
Seinast dagført 31. august 2014. [2][3]
Leikaramet[rætta | rætta wikitekst]
Ballon d'Or[rætta | rætta wikitekst]
Hesir leikarar hava vunnið Ballon d'Or meðan teir hava spælt fyri Manchester United:
- Skotland Denis Law – 1964
- Ongland Bobby Charlton – 1966
- Norðurírland George Best – 1968
- Portugal Cristiano Ronaldo – 2008
Tann Evropeiski Gylti Stivlin[rætta | rætta wikitekst]
Hesir leikarar hava vunnið Tann Evropeiska Gylta Stivlan meðan teir hava spælt fyri Manchester United:
- Portugal Cristiano Ronaldo (31 mál) – 2008
UEFA Ársins Fótbóltsleikari frá landskappingum[rætta | rætta wikitekst]
Hesir leikarar hava vunnið heiðurin UEFA Ársins klubbfótbóltsleikari meðan teir hava spælt fyri Manchester United:
- Ongland David Beckham – 1999
- Portugal Cristiano Ronaldo – 2008
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Manutd.com, Managers
- ↑ [1]
- ↑ "First Team". ManUtd.com (Manchester United). http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={91EA3BE2-963A-4BAB-802C-F46A0EF3FCA3}&page=1. Heintað 1 September 2010.


text:
Gráspurvur
Gráspurvur (frøðiheiti - Passer domesticus) líkist nógv skógspurvi, men kennist frá honum av tí, at hann er gráur oman á høvdinum og hevur ongan svartan blett á vanganum. Velið er mest svart við klønum gráum strikum. Bøgan er svartflekkut á bakinum, annars mest grá. Hann livir víða um verð og heldur seg helst tætt upp at húsum. Í Føroyum er hann nýkomin. Í 1935 sóust teir fyrstu suðuri í Vági, um 1940 á Tvøroyri og um 1944 í Havn. Og í øllum hesum støðum hava teir nørst óføra skjótt; hann klekir minst tvær ferðir um árið, kanska tríggjar. Tað sigst, at teir eta ber og gularótafræ í urtagørðunum.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Abraham Lincoln
Abraham Lincoln (f. 12. februar 1809 - d. 15. apríl 1865), løgfrøðingur, føddur í Kentucky í USA, var ágrýtin forseti. 15. apríl 1865 varð hann myrdur. Ein sjónleikari, ið helt við suðurríkjunum, skeyt hann. Lincoln er ein hin mætasti forseti í USA. Lincoln var kendur sum forseti, tí hann var forseti, tá borgarakríggið var, og tað var eisini hann, sum tók stig til at fáa enda á trælahaldinum í USA.
Sum hin 16. forsetin í USA kom Lincoln at taka avgerðir, ið fingu sera stórar avleiðingar fyri amerikanska fólkið. Hann verður roknaður sum størsti og besti forseti, ið USA nakrantíð hevur havt. Avgerðirnar, ið hann tók, komu eisini at kosta honum lívið. Hann doyði av skotsári tann 15. apríl 1865 bert 56 ára gamal. Allur heimurin syrgdi deyða hansara. Lincoln var m.a. beinleiðis orsøkin til, at trælahaldið fekk mønustingin, og at Sambandsríki Amerika sum samveldi yvirlivdi.
Innihaldsyvirlit
Lívssøga[rætta | rætta wikitekst]
Lincoln var føddur í Hardin County, Kentucky. Tann lítla stokkastovan, har hann var føddur, hevði bert eitt vindeyga og eina hurð. Hesin hávaksni drongurin fekk ikki stórvegis skúlagongd, men noyddist í staðin at hjálpa til í øllum fyrifallandi arbeiði. Húskið flutti ofta, og altíð vestureftir. Øll barnaárini livdi hann sostatt á tí vandamikla markinum til niðursetulandið. Sum ungur hevði hann roynt hvørt av sínum. Hann hevði t.d. verið prámdragari á Mississippiánni og viðahøggari í teimum stóru skógunum í Kentucky. Eina tíð var hann krambakallur. Hann var sera arbeiðssamur maður og hevði ein jarnvilja, so tað eydnaðist honum at gerast løgfrøðingur, og haðani var gøtan ikki so torgingin at gerast politikari.
Trælahald[rætta | rætta wikitekst]
Í nógv ár sótu Demokratarnir við valdinum í USA, og tí hevði forsetin altíð verið ein suðurstatsmaður. Men í 1860 vendi, tí tá vunnu Republikanararnir forsetavalið, og Lincoln gjørdist forseti og flutti inn í Hvítu Húsini í Washington DC. Lincoln er síðan vorðin hin best umtókti av øllum amerikonsku forsetunum. Hann var kendur sum íðin mótstøðumaður av trælahaldi, og tá iv hann var valdur til forseta í 1860, varð tað suðurstatsfólkunum greitt, hvat tey høvdu í væntu. Ellivu av Suðurstatunum gjørdu ikki vandari enn so, at teir søgdu limaskap sín í samveldinum upp við tí í hyggju at skipa eitt egið samveldi. Frá tí fyrsta hevði Lincoln ta áskoðan, at hetta fór at gerast ein vanlukka fyri bæði Suður- og Norðurstatirnar, um Amerika fór í tvíningar. Tí noktaði hann at góðkenna uppsagnirnar, og var hetta neistin, sum fekk Amerikanska Borgarakríggið at byrja. Trælahaldið varð ikki avtikið fyrr enn í 1865. Hann hevði rokkið sínum máli, hann hevði megnað at hildið Amerika saman, og hann hevði vinnið afroamerikanarunum frælsi. Sigursgleðin vardi tó stutt hjá honum.
Gettysburg-røðan[rætta | rætta wikitekst]
Í 2013 eru liðin 150 ár síðani táverandi amerikanski forsetin Lincoln flutti fram ta sonevndu Gettysburg-røðuna, sum í dag er ein tann kendasta røðan í heimssøguni. Hetta var í sambandi við, at ein kirkjugarður til falnar hermenn varð vígdur í Gettysburg í Pennsylvania tann 19. november í 1863, mitt undir amerikanska borgarakrígnum. Hetta var hálvan fimta mánað eftir bardagan við Gettysburg, ið verður roknaður sum vendin í borgarakrígnum. Í røðuni, sum vardi bert tveir minuttir, talaði Lincoln um javnrættindi millum menniskju, og røðan gjørdi, at amerikanska borgarakríggið fór frá at snúgva seg um at halda saman upp á amerikanska sambandsríkið til eisini at snúgva seg um frælsi og javnrættindi fyri allar borgarar í USA. Tað er ikki full semja um, júst hvat Lincoln segði í røðuni. Tað eru fimm ymisk handrit til av røðuni – tvey, sum vórðu skrivað áðrenn røðan varð hildin, og trý sum vórðu skrivað aftaná – og tey eru ikki eins, umframt at fult samsvar heldur ikki er millum endurgevingarnar, sum tíðindabløðini høvdu av røðuni.
Deyði hansara[rætta | rætta wikitekst]
Fáar dagar efitir borgarakríggið var endað, var Lincoln farin í sjónleikarhúsið í Washington DC saman við húski sínum. Í einum støðgi í leikinum trokaði ein maður seg inn, og bert trý fet frá skeyt hann Lincoln gjøgnum høvdið. Tann 14. apríl í 1865 verður Abraham Lincoln forseti í USA, myrdur. Maðurin leyp síðani niður á leikpallin og hvarv. Seinni kom fram, at brotsmaðurin var ein sinnissjúkur sjónleikari úr Suðurstatunum - John Wilkes Booth. Drápsdagin hevði Lincoln hildið eina røðu, har hann hevði sagt, at nú mátti virkast fyri semju millum suður og norður.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Deyðsorsøk
Ein deyðsorsøk ella deyðaatvold er tann atvoldin sum førir til at eitt menniskja doyr. Deyðin kann skyldast náttúrligar orsøkir sum t.d. sjúku av ymiskum slag, tað kann eitt nú vera krabbamein ella hjarta-/æðrasjúkur. Deyðin kann eisini skyldast eina vanlukku, morð ella sjálvmorð. Í londum har deyðarevsing er loyvd, kann deyðin eisini skyldast avrætting. Tá ein persónur doyr, eigur ein lækni at kanna líkið og staðfesta deyðsorsøkina. Um læknin ikki kann staðfesta deyðsorsøkina, ella um løgreglan hevur illgruna um ein ónáttúrligan deyða, so kann løgreglan krevja rættarlæknaliga líkskoðan og um, líkskoðanin heldur ikki kann staðfesta orsøkina til deyðan, kann ein líkskurður vera framdur. Í nógvum øðrum londum er tað rættiliga vanligt við líkskurði, eisini sjálvt um tað ikki er illgruni um ikki náttúrligan deyða, tá verður líkskurðurin gjørdur bert fyri at staðfesta júst hvør orsøkin var til deyðan. Í Føroyum er ikki nakar patologur í starvi, og tí má ein slíkur koma úr Danmark. Í flestu førum, tá líkskurður verður framdur í Føroyum, er tað tí at løgreglan ynskir tað, fyri betri at kunna staðfesta, hví ein persónur er deyður.
Deyðsorsøkir í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Niðanfyri sæst eitt yvirlit yvir deyðsorsøkir hjá føroyingum í Føroyum árini 1996 til 2010. Orsøkirnar eru bólkaðar í høvuðsbólkar, soleiðis at t.d. allar krabbameinssjúlkur eru taldar saman í ein bólk, øll sløg av hjartasjúkum í ein bólk osfr. Kelda til hagtølini er Heilsulýsing Landslæknans 2011-12, sum byggir á deyðsváttanir hjá føroyingum. Føroyingar sum høvdu bústað í Føroyum, men sum eru deyðir í øðrum londum, t.d. á sjúkrahúsum í Danmark, eru taldir við, meðan útlendingar, sum eru deyðir í Føroyum, men ikki høvdu bústað her, ikki eru taldir við. Landslæknin í Føroyum hevur savnað hagtølini.[1]


text:
Merkur
Merkur hevur sum Venus, Mars, Jupiter og Saturn altíð verið kend. Hon er tann minsta av hesum "gomlu" gongustjørnunum, men tá ið Pluto varð funnin í 1930 fekk Merkur ivasama heitið at vera næst-minsta gongustjørnan. Á altjóða ráðstevnuni fyri stjørnufrøðingar í 2006 misti Pluto sína støðu sum gongustjørna og varð bólkaður av nýggjum í bólkin gongustjørudvørgar, og er Merkur tí aftur at rokna sum minsta gongustjørnan í okkara sólskipan. Hon er bert áleið hálva aðru ferð størri enn Mánin.
Merkur er næst sólini. Lítil er hon, knappar 5 tús. km. í tvørmál; tað er um 40 % meira enn tvørmálið á okkara mána. Á ýtuni minnir hon eisini mest um mánan. Á myndum, sum amerikanska rúmdarfarið Mariner 10 tók í 1974, síggjast dalar og fjøll, rivur og holur. Hon hevur eina fasta flatu omaná, burtursæð frá teimum holunum, sum eru skapt tá meteorar og annað hava gjørt um seg gjøgnum milliardir av árum. Arruta ýtan er tekin um, at loftsteinar í hópatali eru niðurdotnir á Merkur fyrstu mia. árini, eftir at gongustjørnan varð gjørd. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 28°, tí er Merkur ring at síggja, og hon sæst bara í skýmingini ella á lýsingini. Lofthav er einki, til tess er Merkur ov løtt. Nógvi hitin forðar tí eisini. Á sólsíðuni eru máld 427 °C, á skuggasíðuni -173 °C. Innan í Merkur er jarnkjarni, og um hana er magnetfelt. Máni okkara hevur hvørki. Um Merkur melur eingin máni. Merkur eitur eftir rómverska handilsgudinum.
Innihaldsyvirlit
Hagtøl[rætta | rætta wikitekst]
- Miðalfjarstøða frá sólini: 57,9 milliónir km
- Rotatiónstíð (Longd á degnum): 59 Jarðardøgn
- Umfarstíð (Longd á árinum): 88 Jarðardøg
- Yvirflatuhiti: -180 °C (náttsíðan); 430 °C (dagsíðan)
- Diametur: 4.875 km
- Voluma (Jørðin = 1): 0,056
- Massi (Jørðin = 1): 0,055
- Tyngd við Ekvator (Jørðin = 1): 0,38
- Tal av mánum: 0
- Eygleiðing: Merkur er ongantíð meir enn 28º frá Sólini á himlinum og sæst tí bert við sólarris ella sólsetur. Hon er tann truplasta av teim nærmastu gongustjørnunum at fáa eyga á, og sæst einans nakrar fáar dagar hvønn mánað.
Gonga Merkurs um Sólina[rætta | rætta wikitekst]
Merkur er tann gongustjørnan, ið hevur mest sermerktu gongdina um Sólina. Tað eru aðrir himmalknøttir, ið hava gongur, ið eisini eru serligar, men hesir knøttir eru ikki gongustjørnur. Í perihelium er Merkur einans 46 milliónir km frá Sólini, men í aphelium er hon 69,8 milliónir km haðani. Ekvatorialplanið hjá Merkur fellir saman við umfarsásin (tvs. rotatiónsásin stendur næstan vinkulrætt á umfarsásin). Hetta merkir, at ongar árstíðir eru á gongustjørnuni, og í ávísum kraterum við pólarnar sær sólin ongantíð. Umfarsásurin hellir 7º í mun til umfarsás Jarðar. Av tí at Merkur melur um Sólina innafyri Jørðina hevur hon fasur, akkurát sum Mánin.
Merkurgongan[rætta | rætta wikitekst]
Einar 13 ferðir hvørja øld førir himmalgonga Merkurs hana millum Jørðina og Sólina, soleiðis at vit kunnu síggja hana sum ein lítlan svartan blett, ið ferðast eftir Sólarskivuni.
Rotatión og umfar[rætta | rætta wikitekst]
Merkur melur tríggjar ferðir um seg sjálva fyri hvørjar tvær ferðir, hon melur rundan um Sólina (við øðrum orðum eru trý Merkur "døgn" fyri hvørji tvey Merkur "ár". Henda merkisverda støða ger, at stóðu vit á Merkur, so gingu 176 Jarðarsamdøgur millum hvørt sólarris.
Samanseting[rætta | rætta wikitekst]
Missiónir til Merkur[rætta | rætta wikitekst]
- Mariner10 (USA) - Send avstað: 1973, kom til Merkur: 1974. Mariner10 fleyg bert forbið Merkur og samlaði data ímeðan.
- MESSENGER (USA) - Send avstað: 2. august 2004, í ringrás: 18. mars 2011. MESSENGER ferð at gera tær mest neyvu kanningarnar av Merkur til dato.
- Evropearar fyrireika at senda ein satellit til Merkur í ár 2014.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- [1] jpl.nasa.gov.
- [2] Missiónir til Merkur.
- Forlaget Aktium: Universet - Illustreret Opslagsværk (2006).


text:
Katarina Mikla
Katarina Mikla (2. mai 1729 – 17. november 1796) gjørdist zarinna í Russlandi í 1762, tá ið hon hevði sett mann sín Pætur 3. frá. Hon var gløggur og ágrýtin valdsharri, og skal hava verið ávirkað av fronsku upplýsingarheimspekingunum Montesquieu og Voltaire. Tað, sum var henni fremst í huga, var at vaksa um Russland, menna tað handil og ídnað, at bøta um stýrisskipanarviðurskiftini í landslutunum og skúlaverkið, serliga so at konufólk kundu ganga í skúla. Katarina Mikla var eisini rithøvundur, og hon stuðlaði bókmentum, blaðútgávu, list og evropeiskari mentan sum heild. Atfinningarnar ímóti henni eru mest, at hon læt lívognarskipanina standa við og tók undir við at býta Pólland sundur. Størsta bragd hennara var, at hon helt fram við aðalsetningi Pæturs Mikla at menna Russland til máttmikið ríki.


text:
17. september
17. september er dagur 260 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 261 um skotár er). 105 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1983 - Perlan í Vágsbotni varð tikin niður.
- Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs og Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens verða handaðar henda dagin ella fáir dagar áðrenn ella aftaná. 17. september er dagurin, tá M.A. Jacobsen, ið virðislønirnar eru uppkallaðar eftir, var føddur.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1923 - Hank Williams
- 1891 - M. A. Jacobsen í Tórshavn (d. 1944).


text:
Sankta Pátrikur
Sankta Pátrikur (írskt Naomh Pádraig, enskt Saint Patrick) - († uml. 386 - * (ætlandi) 17. mars 493 (møguliga 463), hesin dagur er nevndur Pátriksmessa eftir honum. Hann var breti, ið ungur varð rændur av írum, har hann var trælur í eini 6 ár, til honum eydnaðist at flýggja. Hann gjørdist prestur og biskupur, og seinni fór hann sum trúboðari aftur til Írlands, har hann átti týðandi lut í at kristna norðara og vestara partin av Írlandi. Hann virkaði í írlandi frá á 433. Í 7. øld var hann kanoniseraður (roknaður) sum verndarhalgimenni Ìrlands. Dagurin er írskur tjóðardagur og verður hátíðarhildin við stórum skrúðgongum. Í 2006 vóru umleið 1/2 mió fólk í skrúðgonguni í Dublin í Írlandi. Dagurin er halgidagur í Írlandi, og handlar, bankar o.a. hava vanliga stongt.
Umframt Írland er Sankta Pátrikur er eisini verndarhalgimenni fyri landið Nigeria, har serliga nógvir írskir trúboðarar hava virkað, oyggjalandið Montserrat, býirnar Boston, Loíza, Murcia(Spania), Rómversk-Katólska Erkapbispadømið New York, Rómversk-Katólska Erkapbispadømið Melbourne, verkfrøðingar, advokathjálparfólk og tey útstoyttu.


text:
Gamla Testamenti
Gamla Testamenti er tann parturin av Bíbliuni, sum snýr seg um tíðina áðrenn Jesu føðing. Tekstirnir í Gamla Testamenti vórðu til í tíðini 1300-150 f.Kr. Teir fyrstu vórðu skrivaðir, meðan jødar vóru í útlegd í Bábylon.
Innihaldsyvirlit
Tær heilagu bøkurnar í Gamla Testamenti[rætta | rætta wikitekst]
Bíblian byrjar við Mósebókunum, sum eru fimm í tali. Tann fyrsta bókin sigur okkum um skapanina, og hon endar við deyða Jósefs. Í hinum fýra bókunum stendur søga ísraelsmanna, frá tí at Móses var føddur, og til hann doyði. Jósvabókin sigur okkum um Jósva, hvussu ísraelsmenn komu inn í Kánáanland. Dómarabókin sigur frá dómarunum inntil Eli. Rutarbók sigur søguna um Rut, ættarmóður Dávids. Báðar Sámuelsbøkurnar siga frá Eli og Sámueli, dómarunum báðum, og frá kongunum, Sáuli og Dávidi. Tvær kongabøkur siga frá seinastu døgum Dávids til útlegdina í Bábylon. Tvær Krýnikubøkur eru frásagnir um ættarlið; síðan siga tær tað sama sum Kongubøkurnar. Ezrabókin og Nehemiabókin siga frá heimkomuni úr Bábylon. Ezterarbókin sigur frá einari jødiskari gentu, sum verður drotning Áhasverusar (Kserkesar), kongin í Persaríki. Jobsbókin sigur okkum um ein sera tolnan mann, sum eitur Job. Hon lærir okkum at taka alt av Guds hond. Sálmarnir, sum koma aftan á Jobsbók, eru andligir sangir. Dávid hevur yrkt nógvar av teimum. Orðtøkini, Prædikaran og Hásongin hevur Sálomon skrivað partar av. At enda koma Harmljóðini og bøkurnar hjá profetetunum: 4 stórar og 12 smáar. Profetabøkurnar hava nógvar spádómar, lærdómar og áminningar.
Bøkurnar[rætta | rætta wikitekst]
Í Gamla Testamenti eru 39 bøkur:
- Fyrsta Mósebók
- Onnur Mósebók
- Triðja Mósebók
- Fjórða Mósebók
- Fimta Mósebók
- Josva (Josvabók)
- Dómararnir (Dómarabókin)
- Rutt (Rutarbók)
- Fyrra Sámuelsbók
- Seinna Sámuelsbók
- Fyrra Kongabók
- Seinna Kongabók
- Fyrra Krønikubók (Fyrra Krýnikubók)
- Seinna Krønikubók (Seinna Krýnikubók)
- Ezra
- Nehemias (Nehemia)
- Ester (Esterarbók)
- Job (Jobsbók)
- Sálmarnir
- Orðtøkini (Orðtök Sálomons)
- Prædikarin
- Hásongurin
- Esaias (Jesaja)
- Jeremias (Jeremia)
- Sorgarsongirnir (Harmljóðini)
- Ezekiel
- Dániel
- Hoseas (Hósea)
- Jóel
- Amos (Ámos)
- Obadias (Óbadia)
- Jónas
- Mika
- Nahum (Náhum)
- Habakkuk (Hábakkuk)
- Zefanias (Sefanja)
- Haggai
- Zakarias (Zakarja)
- Malakias (Málaki)


text:
Justin Bieber
Justin Drew Bieber føddur 1. mars 1994, er ein kanadiskur pop/R&B sangari, sangskrivari og filmstjørna. Bieber bleiv funnin í 2008 av Scooter Braun, sum fann hann í gjøgnum kykmyndir á Youtube, seinni bleiv hann hansara manager. Braun arangeraði ein fund fyri hann við Usher í Atlanta, Georgia, og Usher var skjótur at undirskriva Justin til Raymond Braun Media Group (RBMG) eitt felags Mediuselskap ímillum Usher og Braun, og eina uptakandi kontrakt við island Records tilboði av L.A Reid.
Bieber'sa debut var stakfløvan, "One time", hon varð givin út í 2009 og kom í top 10 í Kanada, og kortlagt í top 30 í fleiri altjóða marknaðum. Hansara debut fløga, "My World", kom í november 2009, og seinni vann fløvan platin í USA. Hann gjørdist tann fyrsti artisturin sum hevði 7 sangir frá einari debut fløgu á hittlista á Billboard Hot 100. Bieber'sa fyrsta studiofløga, "My World 2.0", bleiv útgivin í mars 2010 og debuteraði í top 10 listum í fleiri londum og varð certifisera platin í USA. Síðan kom tað globala top 10 staklagið, "Baby". Musikk kykmyndinin av "Baby" var tað mest vísta og mest umrødda Youtube-video stutt eftir at tað kom út. Bieber fylgdi við í útgávuni av hansara debutfløgu við sínum fyrsta høvuðsnavnaturné. My World Turné, tær remix'aðu fløgurnar. My Worlds Acoustic og Never Say Never- remixini, og 3D film-konsert filmurin, Justin Bieber Never Say Never- sum hevði eitt upplatingar vikuskifti, sum næstan var tað størsta upplatingar vikuskifti fyri ein konsert-film. Bieber útgav sína aðru studiufløgu, "Under the Mistletoe" í november 2011 sum debuteraði sum nummar eitt í Billboard 200.
Bieber er blivin tilnevndur og hevur vunnið eina langa røð av virðislønum. Til dømis vann hann heiðurin Ársins Artistur 2010 á American Music Awards, og bleiv nomineraður sum Besti nýggi artistur og Best Pop Vocal Album í 53rd Grammy Awards. Bieber verður sæddur sum eitt tannáringa idol (fyrimynd).
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- My World 2.0 (2010)
- Under the Mistletoe (2011)
- Believe (2012)


text:
Nýggjastu tíðindini
Melda til tíðindabræv
Tíðindi - 6. mars 2013
Jón Pauli Olsen og Ingun Hansen hava úttikið føroyska kvinnulandsliðið, sum frá 2. til 10. apríl skal luttaka í HM-undankapping í Litava
Landsliðsvenjararnir hjá føroyska A-landsiðnum við kvinnum, Jón Pauli Olsen og Ingun Hansen, hava úttikið hópin, sum í døgunum 2. til 10. apríl skal lutaka í HM-undankapping í Litava.
Tær 18 kvinnurnar, ið hava fingið landsliðsboð, eru:
Randi S. Wardum, Malena Josephsen, Rannvá B. Andreasen, Maria K. Thomsen, Bára S. Klakstein og Eyðvør Klakstein, KÍ
Fríðrún Danielsen, Anna Sofía (Ansy) Sevdal, Íðunn Magnussen og Oddrún Danielsen, EB/Streymur/Skála
Doris í Garði Olafsdóttir, Lív Arge, Heidi Sevdal og Liljan av Fløtum Petersen, HB
Bjarta O. Johansen og Rakul Maria Johannesen, B36
Laila Pætursdóttir, Víkingur
Olga Kristina Hansen, Østerbro IF (DK)
Í Litava skal føroyska liðið spæla tríggjar dystir. 4. apríl hittast Føroyar og Montenegro, og leygardagin 6. apríl skulu føroysku kvinnurnar royna seg ímóti Litava. Triðji dysturin verður spældur týsdagin 9. apríl, tá føroyska liðið skal spæla ímóti Georgia.
Allir dystirnir verða spældir á LFF Stadium í Vilnius.
Tvey lond fara víðari úr bólkinum, sum seinni í ár fara undir enn eina undankapping, ið verður spæld eftir sama leisti sum hjá monnunum.
Úttøkubrævið


text:
HB formaðurin: 50/50 møguleiki
Skrivað hevur Jákup Ósá 10.07.2013 - 14:47
Finnbogi Arge væntar, at tað skal ein rættuliga gott HB avrik til fyri at koma víðari í Europa League hóskvøldið.
Hóskvøldið spæla HB og ÍBV á Tórsvølli. Fyrri dysturin í Íslandi endaði 1-1. Finbogi Arge er formaður í HB og hann sá eisini fyrra dystin.
- Íslendingarnir eru fysiskt sterkari og eisini skjótir. Meðan okkara í samanspælið og teknikki eru eins góðir og til tíðir betri enn teir. Javnleikur haldi eg var eitt rættvíst úrslit, tí vit høvdu eisini okkara møguleikar. Men vóru teir neyvari, so kundu teir havt vunnið dystin, sigur Finnbogi.
Hann væntar ikki, at HB fer at fáa tað eins lætt og EB/Streymur fekk tað við 5-1 sigrinum týskvøldið.
- Tað verður ein harður dystur, har vit mugu fremja eitt sera gott avrik, um vit skulu koma víðari. Nú eru vit á heimavølli og hava vónandi nógvar áskoðarar í rygginum. So eg vildi mett møguleikarnar sum 50/50 fyri at koma víðari, sigur Finnbogi.
Hann vónar at síggja nógvar áskoðarar á Tórvølli.
- Vit høvdu heldur ynskt at spælt á ovara vølli, har vit til dagligt venja og spæla. Men nú hann ikki bleiv góðkendur, so mugu vit liva vit at bíða til næsta ár, tá vøllurin verður skiftur. Tað vóru nógvir áskoðarar til dystin há EB/Streymi , so vónandi er tað eisini ein ábending um, at nógv fólk verður til dystin hóskvøldið, sigur Finnbogi Arge. Samstundis dylur hann ikki fyri, at teir eru eitt sindur skuffaðir av áskoðaratølunum í landskappingini, tá hugsað verður um góðu støðuna á stigatalvuni.


text:
Tjernobyl vanlukkan
Ólukkan á kjarnorkuverkinum í Tjernobyl hendi leygardagin 26. apríl í 1986. Býurin er í Norðurukreina, tætt at markinum til Hvítarusslands og í nánd av býnum Prypiat. Ukreina var tá lýðveldi í táverandi Sovjetsamveldinum. Ólukkan, ið verður roknað sum heimsins versta kjarnorkuólukka, hevði við sær, at Reaktorur IV sprongdist, og tá hann ikki var bjálvaður - við tjúkkum betongi ella øðrum geislatálmandi tilfari, um ólag skuldi hent - hevði sprongingin við sær, at skýggj við geislavirknum avfalli fóru út í rúmdina.
Við vindi og avfalli spjaddist hetta útlátið yvir partar av Vestursovjetsamveldi, Evropa, Norðurlond og heilt til eystara part av Amerika. Stórir partar av Hvítarusslandi, Russlandi og Ukreina vórðu illa dálkaðir og 336 000 fólk máttu flytast burtur og hýsast aðrar staðir. Mongdina og um hvussu stórt øki, geislavirkið avfall spjaddist, valdar ivi um. Sambært eini sveisiskari frágreiðing, endaði 60 % av avfallinum í Hvítarusslandi, meðan grønir flokkar og umhvørvisfelagsskapir í Evropa vilja vera við, at helmingurin av avfallinum endaði uttan fyri tey trý fyrrverandi Sovjetlýðveldini.


text:
Góði borgari
Tað hevur stóran týdning, at vinnan í Føroyum hevur góðar karmar at virka undir – ikki minst í hesum tíðum. Í Vinnumálaráðnum hava vit í eina tíð arbeitt við at gera uppskot til átøk, sum kunnu skapa vøkstur og virksemi í samfelagnum. Vit hava arbeitt saman við fólki umboðandi nógvar ymiskar vinnugreinar, stovnar og aðalráð.
Vit hava nú eitt upplegg við 23 ítøkiligum uppskotum um átøk. Hetta verður grundarlag undir einum aðalorðaskifti í Løgtinginum í næstum. Fyri at geva Løgtinginum best møguligt grundarlag í viðgerðini vilja vit fyrst fáa tínar viðmerkingar til uppskotini. Tí hava vit lagt átøkini út til hoyringar hjá tykkum borgarum fyri at hoyra, um nakað kann betrast - ella um onnur uppskot eru.
Niðanfyri sært tú átøkini. Hevur tú onkrar viðmerkingar, hugskot til onnur átøk ella spurningar, vilja vit sera fegin frætta frá tær. Tú kanst skráseta tína viðmerking longst til høgru á hesari síðu. Til ber eisini til at senda viðmerkingar til vmr@vmr.fo.


text:
Kuupik Kleist
Jakob Edvard Kuupik Kleist (føddur 31. mars 1958 í Qullissat í Grønlandi) er ein grønlendskur politikari, fyrrverandi landsstýrisformaður Grønlands, sangari og sosionomur. Hann tók prógv sum sosionomur á Roskilde Universitet Center í Roskilde í 1983. Hann var stjóri á uttanlandsdeildini hjá grønlendska heimastýrinum frá 1996 til 1999. Frá 1995 til 1997 var hann stjóri fyri Inuit Circumpolar Conference (ICC). Frá 1999 hevur hann verið nevndarformaður í Tele Greenland A/S. Hann er eisini nevndarformaður í grønlendska plátufelagnum ULO.
Politisk lívsleið[rætta | rætta wikitekst]
Frá 1991 til 1995 var hann landsstýrismaður við ábyrgd av samferðslu og almennari bygging. Frá 1995 til 1996 var hann landstingslimur. Frá 2000 til 2001 var Kuupik Kleist skrivari hjá grønlendsku sjálvstýrisnevndini. Hann var fólkatingslimur, umboðandi Inuit Ataqatigiit og Grønland frá 2001 til 2007. Frá 12. juni 2009 til 26. mars 2013 var hann landsstýrisformaður í Grønlandi. Hann var formaður fyri Inuit Ataqatigiit frá 2007 til mai 2014, tá hann legði frá sær og Sara Olsvig tók við sum nýggj forkvinna.[1]


text:
Malagavín
Malagavín stavar frá býnum við sama navnið á sólstrondini í Spania. Upprunaliga var tað kallað Málaga siroppur, tí tað var so søtt. Í dag eru nógv ymisk sløg av Malaga, og tey spenna frá at vera søt til at vera hálvturr. Liturin kann vera alt frá gulum til svart, og smakkurin fer frá at vera fruktkendur og lættur, serliga í ungum vínum, til at vera meiri samansettur og tungur í teimum búnu vínunum. Fínaru sløgini av Malaga verða goymd á eikifati í 2 til 5 ár, men fínaru sløgini ligga longri.


text:
Tann 12. mai 2011. Hetta er forsíðan á heimasíðuni hjá Tórshavnar Manskóri. Á heimasíðu okkara finna tygum ymiskt tilfar um kórið, skrivligt tilfar, myndir, ljóðupptøkur við og uttan myndir (videoløg) og ymiskt annað, - og enntá kunnu tygum gera viðmerkingar í gestabók okkara, so - væl komin!
Tórshavnar Manskór hevur givið fýra fløgur út.
Niðanfyri er eitt yvirlit yvir fløgurnar.
Fyrsta fløgan
Fyrsta fløgan hjá Tórshavnar Manskóri kom út í 1997, og eitur rætt og slætt »Tórshavnar Manskór«, og á hesi fløgu eru millum aðrar teir mergjaðu sangirnir »Føroyar mítt land« og »Við strondina stóð eg tá ódnin brast á«, sum hevur heitið »Ódn«, eisini er tann gamli føroyski sálmurin »Som den gyldne sol frembryder«, sum Jákup Dahl týddi og sum Heri Eysturlíð arrangeraði fyri manskór, - umframt fleiri aðrir góðir sangir á ymsum tungumálum.
Her er perman til fløguhúsan, vilt tú síggja fløguhúsan í góðari góðsku skalt tú trýsta á myndina - hav tol, tað kann taka eina løtu!
Fløgan er til keyps hjá tutl.com ella hjá expert.fo
Onnur fløgan
Onnur fløgan hjá Tórshavnar Manskóri kom út í 1999, og eitur »Vit eru Føroyingar«, eftir fyrstu reglu í tí ironisku yrkingini »Kvæði fremsta framtakskappa landsins« (Orð: Regin Dahl/Lag: Kári Bæk) um at vera mentaður føroyingur. Á hesu fløgu eru fleiri sangir frá eini melodikapping, sum vit høvdu 25. mai 1996, og eisini fleiri sangir á eitt nú íslendskum og donskum. Síðsta lagið er tjóðsangur okkara soleiðis sum Peter Alberg, vanliga nevndur Petur í Geil, skrivaði hann.
Her er perman til fløguhúsan, vilt tú síggja fløguhúsan í góðari góðsku skalt tú trýsta á myndina - hav tol, tað kann taka eina løtu!
Fløgan er til keyps hjá tutl.com ella hjá expert.fo
Triðja fløgan
Triðja fløgan hjá Tórshavnar Manskóri kom út í 2008, og eitur »Væl má gagnast!« eftir síðstu reglu í tí skemtiliga sanginum »Matlepin« hjá Nyholm Debes. Harnæst er fløgan tann fyrsta føroyskt frammleidda fløgan í »surround«, tað vil siga, at lurtarin verður umgirdur av ljóði eins og í einum góðum konsertsali. Á fløguni eru trý løg av ljóði: 1) Super Audio 5.1 »surround« 2) Super Audio Stereo, og 3) vanligt stereo. Á fløguni eru sangir úr Bulgaria, Danmark, Íslandi, Amerika og eisini eru fleiri góðir solistar við á fløguni: Andrias Reinert, Peter H. Niclasen, Fróði D. Sandoy, Birgir Krossteig og aðrir.
Her er perman til fløguhúsan, vilt tú síggja fløguhúsan í góðari góðsku skalt tú trýsta á myndina - hav tol, tað kann taka eina løtu!
Fløgan er til keyps hjá tutl.com ella hjá expert.fo
Fjórða fløgan
Fjórða fløgan hjá Tórshavnar Manskóri kom út í 2009, og eitur »KANTATA TIL 900 ÁRA ÓLAVSØKUHÁTÍÐINA« vanliga nevnd »Ólavsøkukantatan«, sum Edw. Mitens og J. Waagstein gjørdu til Ólavsøkuhaldið í 1930, til minnis um Ólav Kong Haraldsson, sum fall í 1030. Á fløguni eru allir sjey partarnir í kantatuni, umframt inngangssangurin »Fjallprúða heim« og útgangssálmurin »Harra Guð títt dýra navn og æra«. Solistar eru Peter H. Niclasen og Mouritz Mohr. Eftir inngangssangin er ein sera hittinorðað røða, sum Petur Øster hevur skrivað og sum Uni Arge lesur.
Her er perman til fløguhúsan, vilt tú síggja fløguhúsan í góðari góðsku skalt tú trýsta á myndina - hav tol, tað kann taka eina løtu!
Fløgan er til keyps hjá tutl.com ella hjá expert.fo
end faq
Til ber at fáa Tórshavnar Manskór at syngja til ymisk privat tiltøk, so sum føðingardagar og líknandi. Støddin av kórinum veldst um, hvussu nógv pláss er. Talan kann vera um eitt lítið kór (12 - 16 mans), eitt stórt kór (30 - 36 mans) ella onkrastaðni har ímillum. Sungið kann vera í millum 2 - 8 sangir úr sangskrá kórsins. NB.: Tað ber ikki til hjá kórinum at syngja í vanligari arbeiðstíð.


text:
Kveiki
Ein kveiki ella eitt ensym er eitt protein, sum økir um ferðina á eini ávísari evnafrøðiligari reaktión - ein lívfrøðiligur katalysatorur. Kveikin skundar undir reaktiónina millum reaktant (substrat) og produkt, men verður tó ikki sjálvur broyttur í reaktiónini.
Fyrr varð hildið, at allir lívfrøðiligir katalysatorar vóru proteinir, men í 1980-árunum varð uppdagað, at nøkur RNA-mýl kunnu verða munadyggir katalysatorar, og tey verða nú nevnd ribozymir.
Vanligt verða kveikar nevndir við endingini -ase. Tó hava nakrir av teimum fyrstu kveikunum, ið funnir vóru, gomul heiti, og enda sostatt ikki við -ase.
Kveikar verða bólkaðir í 6 ymiskar høvuðsbólkar eftir teirra starvi:
- EC 1 Oxidoreductase: katalyserar oxidatión/reduktión reaktiónir.
- EC 2 Transferase: flytir ein funktionellan bólk (t.d. ein methyl- ella phosphat-bólk).
- EC 3 Hydrolase: katalyserar hydrolysuna av ymiskum bindingum.
- EC 4 Lyase: klývur ymiskar bindingar uttan at nýta hydrolysu og oxidatión.
- EC 5 Isomerase: katalyserar isomeriseringina í einum einstakum mýli.
- EC 6 Ligase: setir tvey mýl saman við kovalentari binding.
Tað eru eisini undirbólkar undir høvuðsbólkunum.


text:
Selen
Selen er frumevnið nummar 34 í skeiðbundnu skipanini. Selen fæst eisini sum kostískoyti og er ein týdningarmikil antioksidantur, ið verjir kyknirnar ímóti umhvørvisdálking og leysum negativum radikalum. Leys radikal verða frígivin av luftdálking, ultraviolettum ljósi og tubaksroyki. Nógvar kanningar benda á, at hesi fríu radikalini í longdini kunnu vera krabbameinselvandi. Selen hevur alstóran týdning fyri fleiri sálarligar- og kropsligar virkningar. Selen stimbrar immunverjuna og er partur av fleri enzymprocessum. Í Norðanlondum er sera lítið av selen í jørðini í mun til aðrastaðni í heiminum.


text:
Regin Dahl var føddur í Sandágerði í 1918 og andaðist 2007. 15 ára gamal fór hann til Danmarkar at ganga í skúla og tók studentsprógv á Sorø í 1937. Síðani búði hann bara stutt skifti í Føroyum.
Stóran part av ævi síni starvaðist hann sum forlagsráðgevi hjá danska forlagnum Gyldendal. Umframt at yrkja hevur hann eisini smíðað mong løg. Hann er ein av okkara mætastu yrkjarum og hevur givið nógv yrkingasøvn út. Í 1973 og 1979 fekk hann Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens.
Lívssøga:
Hann varð borin í heim í Sandagerði í Tórshavn 1918, sonur Jákup Dahl, próst, og Mariu, ið var dóttir gitna tónleikalæraran, Bakar Hansen.
Aftan á barnaskúlagongd í Havn leitaði hann í 1934 niður á Sorø lærda skúla, har hann tók studentsprógv í 1937. Veturin 1937/38 var hann heima í Føroyum, fór síðani aftur til Danmarkar og tók upp lestur við lærda háskúlan í Keypmannahavn, las fagrar bókmentir og norrønt. Í 1947 tók hann við ráðgevarastarvi á bókaforlagnum hjá vinmanninum, danska yrkjaranum Ole Wivel - og seinni, tá hetta forlagið í 1953 gav seg undir Gyldendal, fylgdi Regn við og starvaðist til fyri stuttum sum handritametari og ráðgevi har.
Átjan ára gamal gav Regin út fyrsta yrkingasavn sítt »í útlegd«, og hetta hugtakið »útlegdin« man vera mest umrødda evni, tá røtt hevur verið um yrkjaran Regin Dahl. Útlegdarárini kámaðu ongan-tíð heimatúnini:
»Gekk eg mær í skýming millum hjalla
aldudráttur váganna hoyrdist valla,
roykur av tvøsti
og gomlum køsti
lýsti meg í kall millum kalla«
og sjálvt tá útlegdarskeiðið rundar fjórða tíggjuára skeiðið varar hann av sínum dreingjalendi, ið eina ferð var:
»Men allir teigar eru týndir
og fjøran burtursprongd -
hvar skalt tú vistast,
hvønn vilt tú vitja
í hesi húsatrongd?
Her eru allar traðir taktar
og f jøran ikki longur gongd -
alt dreingjalendið,
øll heimakensla -
Tín ævigøta er betongd!«
Hann doyði í 2007.
Bókmentaverk:
Hóast Regin Dahl fyrst í Varðanum, seinni í »Jólum uttanlendis« og »Útiseta« gjørdi vart við seg við frálíkum prosapettum, so man eftirtíðin fara at meta hann sum lyrikara burturav.
Fyrstu yrkingarnar - fimm í tali - ið komu í Varðan 1936 brugðu lítið frá tí, ið t.d. Jóannes bóndi, Janus og Hans Andrias høvdu skapað fyrr, men longu tá fyrsta savnið kom, í 1937, varð hann av røttum skírdur nútíðarskald, og frægur skaldametari tók soleiðis til: »Harumframt tykir mær hann at vera inniligari í skoðan sínari av føroyskari natúr enn vant er at vera«.
Síðani eru átta søvn komin frá hond Regins, og hann hevur við teimum dyggiliga endurnýggjað føroyskan bundan skaldskap bæði innihaldsliga, formliga og málsliga.
Regin Dahl er fjøltáttað skald, inniligur náttúrulýsari, hann yrkir um sársakan, angistina og menniskjans óendaliga einsemi.
»Bólstað á berum gólvi
fann eg mær mangan
fullur og ferðamóður -
hvat er tað øðrvísi
undurið hetta
enn gestur á fjøl?«
Hann er frálíkt ástarskald, djarvur í ástarlýsingum, ivast stundum í átrúnaðarmálum, men skapar so í takklæti fyri lívið, í sonnum feginsrúsi, hesi ørindi:
»Ikki komi eg til tín, Gud,
tí eg eri ræddur og móður,
og tí lívið man veg við ovbyrði knýggja—
ikki komi eg at krógva meg,
at leita mær skýli undan hóttum -
Men eg komi til tín,
tí lívsfrøin spríkir í hvørji æðr,
tí sælan syngur í mær -
í fagnar takksemi komi eg
av tí at eisini mær untist
at støðast um stund
her við dagsins strond,
meðan seiður springur
og rakað verður saman
í brekkum fyri nátt«.
Vit kunnu ikki siga, at Regin er politiskur yrkjari. Hann hevur ongantíð í skaldskapi sínum tikið støðu til flokspolitikk - smáligt klandur og brigsl, men samfelagsgongdini hevur hann givið gætur, bæði tá um Føroyar og um stórheimin er at røða, tað er hann, sum speiliga sýnir fram »fremsta framtakskappa landsins«, sum annað jólakvøld dansar gólvleysur, men í sama andadrátti spyr:
» ---er ikki hugf arsligt
her í nýggjum skála
væl - um ikki sjálvgjørdum«
tað er hann, ið letur vietnamesisku mam-muna í bumburegni og eiturfoni eymkandi spyrja:
»hvar skal eg skýla tær
barnið mítt?«
og tað er hann, sum eirindaleyst vísir okkum á, at meðan vit doyggja í ováti, doyggja brøður og systrar okkara í hungri,
»Her brenna feginsljós,
her dansa allir deia,
her fært tú f jós í dós -
men tey sum einki eiga?
Tey grulva fram í deyðreyðum dusti
við tandari vomb.
Her deilast druknir sellar
um tálg og veðurlomb.
Stokkið hold, neytakníggi,
eygnaholini tøgin og tóm -
her dansa feginskallar
við kenning og í spenniskóm«.
Við skiftandi stevi, orðasmíði og hepnum orðasamansetingum endurnýggj-aði Regin føroyskt yrkingarlag. Kanska er tað aftur her útlegdin langa, ið fekk hann at leggja sær so nær. Málsligi áhugin kemur frálíka væl til sjóndar í heitunum, hann gav søvnum sínum, vit nevna her nøkur teirra:
»Beltisgyrði« bandið, sum bakkamenn hava um miðjuna at heingjafuglin í,
»Óttukvæði« fyrsti morgunmessusongur munkanna,
»Gongubitar« bitar, ið menn høvdu við sær á hagagongu, t.d. á fjalli,
»Sneisaboð« týdningarleys ørindi,
»Tríkirni« akur við vantrivnum
»Eftirtorv« torv, ið sløðist eftir á heiðini.
Í síni eyðmýkt læt Regin Dahl hetta ørindið »Til málið« vera inngangsljóð í einum av søvnunum:
»Ungur á aldri
og yngri í hyggju
gekk eg um teg
gjøðin og gáloysin -
men eg yndaði teg
sum andans skepnu -
fjal misbrot míni
í míni ást«.
Vissa kunnu vit yrkjaran um, at mis-brotini eru eingi at fjala. Harafturímóti skyggir málsliga ást yrkjarans í hvørjari reglu í skaldskapi hansara.
Tað er fornur føroyskur siður at bera upp gátur, flyta fram orðatøk og hittinorð. Hesin siður man hava hugtikið Regin, og í 1944 læt hann av hondum *hittinorðasavnið »Leysasøkk«, búgvin lívsvísdómur sagdur av inntonktum unglinga.
»Tungt er at missa, tá ein hevur átt,
tyngri aldrin at eiga«.
Janus skrivar kanska FÍNARI føroyskt -
men Hans Andrias skrivar í hvussu so er
fínari FØROYSKT enn hann.
»At noyðast tað ein ikki vil -
at vilja tað ein ikki kann -
at kunna tað einum ikki nýtist - huff«
Enn er at nevna, at Regin eisini var virkin og frálíkur tónasmiður, sum sjálvur bar fram løg síni, m.a. á tveimum L.P.-plátum: »Barnarímur Hans Andriasar«, »Lukkurímur og fagnarljóð« og einari E.P.-plátu.
Av seinnu útgávunum kunnu nevnast:
Rekagrót, yrkingar 1985.
Elliskekar, einbýlisljóð, yrkingar 1988.
Vit ið aftaná koma. Strøttlingar, 1993.
Upp til 1940-leitið er fosturlandsyrking við rími og regluligum ørindislagi nógv hin vanligasti yrkingarháttur í føroyskum skaldskapi. Eisini yrkjarar úr yngri ættarliðum halda seg á tráddum gøtum: Karsten Hoydal, ið 20 ára gamal stígur fram í Varðanum, 1932, og Regin Dahl, sum 18 ára gamal leggur til brots í sama tíðarriti, 1936.
Hesir báðir eru høvuðsnøvnini, ið mynda fýratiárini á lyriska økinum; teir bróta við og við við gamlan yrkingarhátt og lyfta formliga og innihaldsliga føroyskan bundnan skaldskap eitt stig fram á leiðina.
Á vári í 1940 hertóku týskarar Danmark, og hetta skapti her heima á landi eina ótrygga støðu, tí øllum var greitt, at ikki kundu Føroyar nú stýrast úr Danmark sum frammanundan.
Tjóðin var sum so mangan í tvíningum.
Ein partur vildi beinan vegin hava føroyskt ríki sett á stovn, føroyingar skuldu sjálvir taka ræðið í landinum fult út og skipa fyri í øllum viðurskiftum, meðan annar partur tók undir við amtmanninum, sum vildi leggja ábyrgdina fyri landsins stýri á løgtingið sum fólksins valda umboð og á amtið sum umboð fyri danska ríkið.
Trætan varð í fyrstu atløgu loyst, við tað at Bretland hersetti Føroyar við tí lyfti, at hermenninir skuldu takast aftur, tá ið kríggið var endað.
Hersetingin vardi í fimm ár, og tá ið hon í 1945 var lokin var øllum greitt, at ikki bar til at fara aftur í gomlu amtsstøðuna, sum verið hevði í gildi upp til 1940.
Einki úrslit spurdist burtur úr samráðingum millum danskar og føroyskar politikarar, og í 1946 setti danska stjórnin fram uppskot um eina fólkaatkvøðu, sum skuldi haldast 14. september hetta árið.
Úrslitið av fólkaatkvøðuni var, at ein meiriluti atkvøddi fyri loysing, meðan tey, ið atkvøddu fyri danska stjónaruppskot-inum, vóru í minniluta.
Hetta úrslit skapti mikla øsing, tingið varð sent heim, og aftur fóru føroyskir politikarar til Danmarkar. - Úrslitið av teirra samráðingarroyndum var heima-stýrislógin, sum varð sett í gildi 1. april 1948.
Minni enn so allir føroyingar vóru nøgdir við gongdina hetta trýára skeiðið eftir krígslok, og misnøgdin hevði m.a. við sær, at Tjóðveldisflokkurin sá dagsins ljós; hann stillaði upp á fyrsta sinni til løgtingsvalið í 1950 og fekk tveir mans valdar.
Samfelagsliga henda eisini stórbroytingar hetta 10-ára skeiðið. Heimsbardagin hevði tað við sær, at eftirspurningurin eftir feskfiski var alstórur í Onglandi, prísurin fór tí upp stórliga, og at kalla allur føroyski fiskiflotin legði seg eftir at flyta ísfisk - fyri tað mesta keyptur í Íslandi niður á bretska marknaðin.
Hesin starvsháttur kravdi lítið manningartal, og hetta hevði við sær, at fleiri fiskimenn løgdust uppi, tó fekst so við og við tann skipan í lag, at menn helst ikki máttu vera við meira enn tveir túrar í senn.
Hetta var vandasigling, og nógvir vóru teir, ið bøttu við lívinum; hesi fimm árini fórust 24 skip við tilsamans 124 monnum av krígsávum.
Stórur eftirspurningar og lágt manningartal hevði við sær øktar inntøkur hjá tí einstaka, men veruliga gullið spann reiðarin, sum heima í flógvari skrivstovu sá peningin fløða í kassan, meðan fiskimaðurin gantaðist við deyðan á havinum breiða.
Hetta var í mangar mátar ein avlagað tíð, og sum vera man hava høvundar okkara roynt at lýst hana, vit nevna *skaldsøguna »Í Sortanum« hjá Williami Heinesen, *sjónleikin »Og tó skínur sólin« hjá Valdemar Poulsen og *stuttsøguna hjá Heðini Brú »Tvinnir eru kostirnir«.
Tá heimsbardagin brast á, og alt samband Danmarkar og Føroya millum varð kvett, vóru nógvir ungir føroyingar staddir í Danmark í lestrarørindum. Fyrra helming av fýratiárunum verður føroyskt mentanarlív tískil tvíbýtt, vit tosa um bókmentir, ið skaptar vóru av føroyingum í útlegd og um bókmentir skaptar av føroyingum heima á landi. Aftan á krígslok í 1945 kemur so dastið av teimum, ið virkað høvdu í Keypmannahavn útlegdarárini, heim aftur, og seta teir eisini dám á mentanarlívið heima á landi fýratiárini at enda, ja, summir heilt upp at okkara døgum.
Staddir í hersettum landi avbyrgdir frá heimlandinum funnu føroyingar fragd í at hitta landsmenn tíðum, og ongantíð hvørki fyrr ella seinni man samanhaldið føroyinga millum hava verið so gott sum hetta fimm ára skeiðið 1940-45.
Feløgini vóru mong og sera virkin: Føroyingafelag, Hitt føroyska kristiliga ungmannafelagið, Studentafelagið, Ungmannafelagið Oyggjaframi, Itróttafelagið, Róðrarfelagið, Føroyska kirkjuliðið, Talvfelagið, Listafelagið o.o.
Í 1941 varð farið undir útgávu av *tíðarriti, ið fekk navnið »Búgvin«. Blaðið var fjúrtandadagsblað, tað kom út regluliga við 24 nr. árliga fimm tey fyrstu árini, seinasta árið, 1946, komu út 19 bløð, hitt seinasta 1. oktober - góðar 14 dagar aftan á fólkaatkvøðuna heima í Føroyum.
Fimm mans stjórnaðu »Búgvanum« hesi seks árini. Jóannes Rasmussen úr Havn var blaðstjóri á fyrstu 5 bløðunum 1941, Sigurð Joensen frá Gjógv var blaðstjóri restina av 1941, 1944 og 1945, Hanus Vang (við Høgadalsá) úr Kaldbak 1942, Erlendur Patursson úr Kirkjubø 1943 og Dánjal Pauli Danielsen úr Miðvági 1946.
Tað varð alt fyri eitt væl umtókt, tá fólk tóku seg saman at geva hetta sambindingarlið føroyinga uttanlendis út. Haldaratalið øktist í hvørjum og var 580, tá pappírstrot steðgaði vøkstrinum. Haldarar vóru í Danmørk, Noreg, Svøríki, Týsklandi og Sveits. Eisini eydnaðist at fáa »Búgvan« til Føroya í stríðsárunum.
Í »Búgvanum« var orðið øllum frítt, og í alt hava eini 70 - konufólk og mannfólk - skrivað greinir í tað. Her varð mangt havt á lofti. Menn skrivaðu um fossamál, fiskiskap, landbúnað, ídnaðarmál, kola- og leirmál, peningamál, stjórnarmál, skúlamál, ítróttamál, menningarmál o.s.fr., ella við øðrum orðum um øll samfelagsmál - handlig og andlig. Har umframt komu í blaðið søguligar greinir, skaldsligar greinir, søgur, yrkingar, tíðindi úr Føroyum o.m.a.
Ikki var ókent tá heldur at geva út jólabløð. Í 30-árunum kom heima í Føroyum »Jól í Føroyum«. Bókadeild Føroyingarfelags gav í 1940 út heftið »Jól uttanlendis«, sum kom øll árini til og við 1944. Ritstjórar á jólablaðnum vóru Karsten Hoydal og Regin Dahl. Vit bíta »]ól uttanlendis« komu út í tíðarskeiðinum 1940-44. merki í, at prósturin og Føroyavinurin Gudmund Bruun (1891-1956) skrivar inngang í øllum fimm heftunum, meðan Chr. Matras og Trond Olsen lata væl av tilfari.
Av øðrum tíðarritum, hetta umhvørvið skapar, nevna vit »Samfelagsrit«, sum Erlendur Patursson stjórnaði og sum kom út fýra ferðir í tíðarskeiðinum 1945-1952, og »Útiseta« árbók Føroyingafelags í Keypmannahavn, sum kom út árini 1945-1952 við Karsteni Hoydal og Christiani Matras sum ritstjórum.
Úr: Árni Dahl: Bókmentasøga I-III. Fannir. 1980-83.


text:
Carl Jóhan Jensen
Carl Jóhan Jensen (føddur 2. desember 1957) er ein føroyskur rithøvundur. Hann hevur tvær ferðir fingið Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir, tað var í 1989 og 2006, og fýra ferðir hava bøkur hansara verið tilnevndar til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, í 1991, 1998, 2007 og 2008, í 2007 var tað bókin Ó - Søgur um djelvulskap, sum var tilnevnd og í 2008 var tað yrkingasavnið September í bjørkum sum kanska eru bláar ið varð tilnevnt.
Innihaldsyvirlit
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- 1977 - Yrkingar (yrkingasavn)
- 1979 - Seinnapartur (skaldsøga)
- 1982 - Skríggj (yrkingarsavn)
- 1984 - Messa á kvøldi og fram undir morgun
- 1990 - Hvørkiskyn (yrkingarsavn)
- 1995 - Rúm - tekstur í 14 pørtum (skaldsøga)
- 1997 - Tímar og rek (yrkingarsavn)
- 2000 - Mentir og mentaskapur (ritsavn)
- 2005 - Ó - Søgur um djevulskap (skaldsøga)
- 2006 - September í bjørkum sum kanska eru bláar (yrkingasavn)
Skaldsøgan Ó - Søgur um djevulskap varð tilnevnd Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins 2006. Yrkingasavnið "September í bjørkum sum kanska eru bláar" varð innstillað til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins 2008.
Virðislønir og starvslønir[rætta | rætta wikitekst]
- 1989 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir.
- 1991 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
- 1998 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
- 2006 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir.
- 2007 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri Ó – Søgur um djevulsskap
- 2008 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingasavnið September í bjørkum sum kanska eru bláar
- 2011 - 1-ára starvsløn frá Mentanargrunni Landsins[1]


text:
Jógvan Isaksen er føddur í Havn í 1950, men var undir uppvøkstrinum nógv í Gøtu, haðani bæði foreldrini stava. Studentur 1970 og las síðani á universitetinum í Århus og í Keypmannahavn og gjørdist í 1982 magistari í norðurlendskum bókmentum. Fekk í nøkur ár granskingarstyrk at gera kanningar í føroyskum bókmentum. Síðani 1986 lærari á universitetinum í Keypmannahavn. Hann hevur sitið í ritstjórnini á ymiskum tíðarritum, bæði føroyskum og norðurlendskum, og var frá 2000-07 høvuðsritstjóri á tíðarritinum Nordisk Litteratur – Nordic Literature, sum Nordbok undir Nordisk Ministerråd gav út. Er leiðari af forlagnum Mentunargrunnur Studentafelagsins. Fekk í 1994 virðisløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir, í 2007 Heiðursgávu Landsins og í 2011 virðisløn M.A. Jacobsen fyri mentanaravrik. Jógvan Isaksen hevur skrivað bøkur bæði á føroyskum og donskum, og krimisøgurnar hjá honum eru týddar til fleiri mál.
Mentunargrunnur Studentafelagsins hevur givið út:
Prædikarin. Krimisøga, 2013.
Tann fimti maðurin. Krimisøga, 2012.
Deydningar dansa á sandi. Krimisøga, 2011.
Norska Løva. Krimisøga, 2010.
Sóttrøll. Um søgur og skaldsøgur eftir Jens Paula Heinesen, 2010.
Norðlýsi. Krimisøga, 2009.
Dulsmál og loynigongir. Ummælir, 2008.
Metusalem. Krimisøga, 2008.
Adventus Domini. Krimisøga, 2007.
Loystur úr fjøtrum. Um skaldskapin hjá Heðini Brú, 2006.
Jógvan Isaksen: Krossmessa. Krimisøga, 2005.
Mellem middelalder og modernitet. Omkring William Heinesens prosa, 2004.
Deyðin er drívmegin. Bókimentagreinir, 2002.
Ingálvur av Reyni. Onnur broytta útgáva. Saman við øðrum, 2000.
Á verðin, verðin! Skaldsøgan “Barbara” eftir Jørgen-Frantz Jacobsen 1998.
Homo Viator. Um skaldskapin hjá Gunnari Hoydal, 1998 .
Var Kafka klaksvíkingur? 26 ummælir, 1996.
Á ólavsøku. Summarkrimi, 1996.
Tann horvni kirkjubøstólurin. Skaldsøga, 1996.
Treð dans fyri steini. Bókmentagreinir, 1995.
Gráur oktober. Krimisøga, 1994.
Í hornatøkum við Prokrustes. Stuttsøgurnar hjá Hanusi Andreassen, 1993.
Ingi Joensen. Saman við øðrum, 1992.
Blíð er summarnátt á Føroyalandi. Krimisøga, 1990.
Ingálvur av Reyni. Saman við øðrum, 1989.
Amariel Norðoy. Yrkingar: Rói Patursson. Saman við øðrum, 1987.
Ongin rósa er rósa allan dagin. Um skaldskapin hjá Róa Paturssyni, 1986.
Føroyski Mentunarpallurin. Greinir og ummæli, 1983.


text:
Istanbul
Istanbul (á turkiskum İstanbul) er størsti býurin og týdningarmesti havnabýur Turkalands. Hann var høvuðsstaður landsins, til Ankara gjørdist høvuðsstaður í 1923. Býurin hevur fyrr itið Konstantinopel og áðrenn tað Byzans - hesi nøvn eru ofta brúkt í søguligum keldum.
Istanbul er sermerktur á tann hátt, at hann er bæði í Evropa og Asia. Tað almenna fólkatalið í Istanbul er knappar 17 milliónir, men harafturat eru nógv túsund fólk, sum ikki eru skrásett nakrastaðni.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Konstantinopel[rætta | rætta wikitekst]
Víkingar kallaðu Konstantinopel Miklagarð
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Istanbul er einasti býur í heiminum, sum er í tveimum heimspørtum. Bosporussund skilur býin sundur í ein evropeiskan og ein ásiatiskan part. Nógvar brýr eru um sundið.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Í Istanbul renna saman gamalt og nýtt, eysturlendskt og vesturlendskt, fagrar moskur og stórir fátækrabýlingar, ið alsamt vaksa.
Rithøvundar[rætta | rætta wikitekst]
- Nobelvirðislønti rithøvundurin Orhan Pamuk vaks upp í einum meðalstættarheimi í Istanbul.
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- Fenerbahçe varð stovnað í 1907
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Pamuk, Orhan: Istanbul - Erindringer og byen. Lindhardt og Ringhof, 2007. Sjálvævisøga um rithøvundin og býin
- Kjeld Mazanti Sørensen: Byzans - mellem sultan og pave - Kulturmøder og fjendebilleder, Columbus 2006.


text:
RNA
RNA er stytting fyri ribonukleinsýra (sýra = acid á enskum). RNA er, eins og DNA, samansett av nukleotidum við hvør sínum nukleobasa. Men har DNA hevur nukleobasan thymin (T), hevur RNA nukleobasan uracil (U). Eisini er sukureindin í hvørjum nukleotid ribosa í staðin fyri, sum í DNA, 2'-deoxyribosa.
RNA hevur ymisk størv í kyknuni. tRNA (transfer RNA) flytur aminosýrur til proteinsyntesuna á ribosomunum. mRNA (messenger RNA) verður nýtt til at flyta upplýsingar frá DNA til ribosomini. Eisini hava vit rRNA (ribosom RNA), sum ribosomini eru samansett av.
DNA verður avritað til RNA í eini prosess nevnd transskriptión, og síðani verða proteinir framleidd út frá RNA í eini prosess nevnd translatión.
Vanliga verður DNA nýtt til goymslu av arvfrøðiliga tilfarinum, men nøkur virus nýta í staðin RNA.


text:
Tórshavnar kommuna
Tórshavnar Kommuna er størsta kommuna í Føroyum. Tórshavnar Kommuna hevur umleið 19 905 íbúgvar (2011). Kommunan fevnir um Tórshavn, Hoyvík, Argir, Hvítanes, Kaldbak, Kaldbaksbotn, Kollafjørð, Kirkjubø, Velbastað, Norðradal, Sund, Syðradal, Oyrareingir, Signabø Hestur, Koltur og Nólsoy.
Umleið 650 bátapláss eru í kommununi. Flestu teirra eru í Havn og á Argjum, tilsamans 520 pláss. Í Kollafirði og Signabø eru 74 pláss, í Nólsoy 25, og í Kaldbak og Hesti eru eini 15-20 í hvørjum stað.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tórshavn er gamal staður og frá fyrstu landnámstíðini varð høvuðsting føroyinga hildið á Tinganesi, nesinum sum skilir havnalagið sundur í Eystaruvág og Vestaruvág.
Tórshavn liggur mitt í landinum. Saman við tingsetunum kom eisini handilsskapur og Tórshavn gjørdist handilsstaður og miðstøð føroyinga. Á nesinum vórðu goymsluhús og handilshús reist, her helt kongaligi einahandilin til, sum stóð fyri øllum vøruflutningi í Føroyum og ímillum lond.
Á nesinum og uttan um Eystaruvág var so búsetingin. Fólkatalið fór at vaksa, og var komið upp á 850, tá ið einahandilin var avtikin og fríhandil settur á stovn í 1856.
Men staðurin hevði ikki sína egnu umsiting, var ikki býur, men bygd sum aðrar bygdir í landinum, skipað eftir avgerðum í tinginum og seinni av danska embætisverkinum, tá ið løgtingið varð niðurlagt í árunum 1816-1852.
Við nýggju donsku grundlógini í 1849 varð nýggj fyrisiting skipað við amtum og kommunum í danska ríkinum, og tann 16. februar 1866 kom lóg um Thorshavns kommunale Forfatning. Tá gjørdist Tórshavn serstøk kommuna, ið umfataði staðin sjálvan og garðarnar uttanfyri, Húsagarður og Álaker við tí, ið til teir hoyrdu.
Til at stýra kommununi skuldu veljast 5 borgarar í borgaraumboðið, Borgerrepræsentationen, sum tað kallaðist. Hesir fimm skuldu stýra saman við landsins fúta, sum varð fastur limur í stýrinum.
Í 1866 hevur Tórshavn verið kommuna. Nógv er broytt, kommunan gjørdist býur og keypstaður í 1908, landaøkið er vaksið og ikki minst er fólkatalið økt og liggur nú nær teimum 19 000. Býráðsumsitingin heldur nú til í gamla kommunuskúlanum frá 1894, gróthúsunum í miðbýnum.
Í meira enn 1000 ár hevur Tórshavn verið miðdepil landsins. Men ikki fyrr enn í 1866 varð Tórshavn formliga viðurkendur sum sjálvstýrandi eind, sum veruligur høvuðsstaður.


text:
Vjetnam
Vjetnam (vjetnamesiskt; Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam) er eitt land í Suðurásia. Vjetnam hevur 87,3 mió. íbúgvar.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Tríggir fjórðingar av vjetnamesarum búgva á bygd. Av tí at fá eiga bil, og bara ein høvuðsjarnbreyt er í landinum, er tað ógvuliga sjáldsamt, at bygdafólk fara til stóru býirnar Hanoi ella Ho Chi Minh. Mesta fólkið býr í smáum bygdum og livir sum jarðyrkisfólk og verkafólk. Húsini eru smá og stoypt upp, laðað av múrsteini, ella av viði og takt við hálmi og pálmabløðum. Í flestum húsum eru tvey rúm; annað er køkur og borðstova í einum, hitt sovikamar. Vatn er ikki lagt inn í húsini, tað verður borið úr brunninum ella undan lækjuni, sum er tætt við húsini. Í flestum bygdum er ravmagn, og summi fólk hava sjónvarp.
Fyrr doyðu so mangir nýðføðingar í Vjetnam, stutt eftir at teir vórðu føddir, at foreldrini hátíðarhildu ikki, at barnið var føtt, men bíðaðu, til tað var fýra vikur gamalt. Hesin siður verður enn hildin. Tá ið barnið verður ársgamalt, halda foreldrini dagin, ið verður nevndur thoi noi. Tey halda eini fjøl við ymsum lutum framman fyri barnið. Tann lutur, barnið tekur í hondina, sigur, hvat tað fer at gera, tá ið tað er tilkomið.
Tá ið kríggið var av, royndu mangir vjetnamesar at rýma av landinum at leita eftir arbeiði ella av ótta fyri, at søkt varð at teimum. Tey hildu til havs í báti og vónaðu at sleppa til Vesturheimin um Hongkong, Maleisia ella Singapor. Eftir kríggið og fram til 1980 flýddu hálv mió. Færri fólk flýddu, tá ið grannalondini fóru at senda flýddar vjetnamesar heimaftur.
Í flestum stórbýum í heiminum er bilurin vanligur á vegnum; men í Vjetnam er tað súkklan. Heilt fáir vjetnamesar eru so múgvandi, at teir hava ráð at keypa bil, og tí súkkla næstan øll til arbeiðis ella til handils. Í trokingartíðini á morgni og á kvøldi eru gøturnar í Ho Chi Minh- býi og øðrum stórbýum fullar av fólki á súkklu, sum ringja við klokkunum og rópa á hini, ið súkkla og ganga, um ikki at vera fyri.
Fólk liva mest av frukt og grønmeti, ið tey sjálvi dyrka á gørðunum. Kjøt verður bara etið um høgtíðir.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Hvønn dag í 13 ár bóru fjølmiðlar um allan heim tíðindi frá ræðuliga Vjetnamkrígnum, sum var ímillum kommunistiska Norðurvjetnam og Suðurvjetnam, ið amerikanarar stuðlaðu. Tá ið kríggið endaði í 1975 við Norðurvjetnamesiskum sigri, var landið púra niðurundirkomið og útarmað, og mong fólk royndu at sleppa sær av landinum. Mong teirra, ið flýddu í báti, doyðu á ferðini av sjúku ella gingu burtur. Bátarnir vóru mangan so ovfyltir, veikir og vánaligir, at teir sukku. Nú verður landið umrøtt, tí at tað ber skjótt framá búskaparliga. Búskaparfrøðingar hava kallað landið "tikaran á súkklu", tí búskapurin er sterkur, men fólkið er fátækt, og einasta akfar, tey hava ráð at keypa, er súkkla. Útlendskar fyritøkur gera íløgur í nýggjan ídnað, og ferðafólk vilja nú aftur.
Tveir triðingar av landbúnaðarjørðini í Vjetnam standa undir í vatni meginpartin av árinum; men tað er við vilja, tí at lendið verður nýtt til rísakrar. Í regntíðini floymir vatnið yvir rísmarkirnar, ið verða byrgdar við lágum vøllgarðum, so at vatnið rennur ikki burtur. Tá ið fjarar, koma runutu rísmarkirnar undan. Sáðað verður við hond; tað er konufólkarbeiði. Tveir til tríggjar mánaðir seinna verða rísakrarnir skornir.


text:
Sigri Mitra Gaïni
Sigri Mitra Gaïni er føroyskur/iranskur/norskur yrkjari og sjónleikari. Hon varð fødd 1975 í Oslo, hevur føroyska mammu og iranskan pápa. Hon vaks upp bæði í Føroyum og Noregi, gekk í fronskum skúla í Noregi, meðan hon búði har. Hon gekk á studentaskúla í Føroyum og er búsitandi í Føroyum.[1] Sigri er dóttir Lív Joensen, abbadóttir Sigurð Joensen og Sigrið av Skarði og langabbadóttir Símun av Skarði, sum yrkti føroyska tjóðsangin Tú altfagra land mítt. Hon spældi ein av høvuðsleiklutunum í føroyska/danska filminum Bye Bye Bluebird hjá Katrini Ottarsdóttir. Sigri spældi leiklutin sum Barba. Filmurin bleiv vístur á fleiri filmsfestivalum uttanlands og vann eisini prísir. Sigri hevur givið fýra yrkingasøvn út, øll eru skrivaði á føroyskum. Í 2004 fekk hon Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir.
Innihaldsyvirlit
Listarligt virksemi[rætta | rætta wikitekst]
Filmar[rætta | rætta wikitekst]
- 1999 - Bye Bye Bluebird.
- 2002 - Polle Fiction.
Bøkur[rætta | rætta wikitekst]
Heiðurslønir[rætta | rætta wikitekst]
- 2004 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri fagrar bókmentir.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Samrøða við Bergljót D. Hentze í morgunsendingini hjá Kringvarpi Føroya, Lesikrókurin
- ↑ MS.fo, Mentunargrunnur Studentafelagsins, Yrkingar


text:
Lýðveldið Makedónia
Lýðveldið Makedónia (enskt: the former Yugoslav Republic of Macedonia), er land í Eysturevropa.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Makedónia lýsti seg frælst ríki í 1991, hóast Serbia noktaði at viðurkenna granna sín sum sjálvstøðugt land. Sama gjørdi Grikkaland, ið sigur seg hava hevdsrætt at nýta navnið Makedónia um Norðurgrikkaland - hetta hevði við sær, at tá landið fekk ST limaskap var tað undir enska heitinum "The former Yugoslav Republic of Macedonia". Avleiðingarnar av ósemjuni eru, at bæði Serbia og Grikkaland hava stongt markið til Makedónia.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Lýggja miðjarðarhavsveðurlagið ger, at fruktgrøðin er tíðliga staðin, og bummull, tubbak og rís vaksa eisini væl. Mongu vatnorkuverkini veita klædna-, evnfrøði- og stálídnaðinum ravmagnsorku.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Í hálendinum í útsynningspartinum í Makedónia eru av vakrastu vøtnum í Evropa. Fyri kríggið, tá ið ferðavinnan blómaði í gamla Jugoslavia, komu mong ferðafólk til Ohridvatn og Prespavatn, ið er heldur minni, at njóta yndisligu náttúruna og síggja gomlu smábýirnar fram við vøtnunum. Nógvur fiskur er í báðum vøtnunum, vanligastu sløgini eru karpa, eyðrriði og álur. Á Prespavatni er stórt fuglameingi, m.a. pelikanur og skarvur.
Jarðfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsstaðurin Skopje er bygdur beint har, ið fleiri jarðfrøðiligar umskaringar ganga saman, og tí er vandin fyri jarðskjálvta stórur. Fýra ferðir er býurin illa farin av jarðskjálvta. Seinast var í 1963, tá varð býurin mest sum oyðilagdur i í einum skjálvta, ið varð máldur til 6,8 á Richter-talvuni. Gamli turkiski býarparturin - elstu húsini eru frá 1392 - fekk tíbetur ongan skaða.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
- Skopje (507 000)
- Kumanovo (105 000)
- Bitola (95 000)
- Tetovo (87 000)
- Gostivar (81 000)
- Prilep (77 000)
- Ohrid (56 000)
- Veles (55 000)


text:
Bill Gates
William Henry "Bill" Gates III (føddur 28. oktober 1955 í Seattle, Washington) er heimsins ríkasti persónur. Tó at hann ikki longur er stjóri í Microsoft, eigur hann einar 40 milliardir dollarar, sum hann brúkar til vælgerandi endamál í The Melinda og Bill Gates Foundation. Gates byrjaði á Harvard í Massachusetts í 1973, har hann kom at búgva á gongd saman núverandi Microsoft forstjóra Steve Ballmer. Men Gates gavst, fyri heldur at arbeiða fulla tíð við Microsoft, sum hann hevði stovnað saman við barndómsvininum Paul Allen.
Eftir áratíggir í fremstu røð fer Gates frá Microsoft, sum skal tillaga seg eini tíð, har telduverðin er undir stórum broytingum, og har teldurisin er í stórari kapping við eitt nú Google og Apple MacIntosh. Tríggir persónar skulu røkja størvini, sum Bill Gates hevur havt. Ray Ozzie verður leiðandi software arkitektur, Craig Mundie skal leiða gransking og strategi, meðan Steve Balmer verður forstjóri í Microsoft, sum hevur høvuðssæti í Redmond í statinum Washington í USA. Bill Gates heldur tó fram sum nevndarformaður og størsti partaeigari í Microsoft. Gates, sum er ein av heimsins ríkastu monnum fer frameftir at brúka alla sína tíð til vælgerandi endamál gjøgnum »Bill and Melinda Gates Foundation«, sum hann hevur stovnað saman við konu síni Melinda Gates.
Bert 2,6 % av teim 21.500 starvsfólkunum og bert 1,6 % av leiðarunum hjá Microsoft eru amerikanarar av afrikanskum uppruna. Hetta hevur lopið øði í nógvar amerikanarar. Bill Gates er tiltikin í Amerika, m.a. tí at hann letur 100-tals miljónir dollarar um árið til útbúgvingarendamál, so børn av minniluta-uppruna í USA skulu fáa lestrarstuðul til betri útbúgving. USA er annars kent fyri, at almennir stovnar og flestu fyritøkur hava fingið álagt við lóg av seta fólk av ymsum uppruna í starv eftir kvotum. Sostatt skulu eini 12 % av starvsfólkum vera svørt, tí tey svørtu umboða 12 % av amerikanska fólkinum.
Bill Gates er framvegis tann ríkasti í heiminum í 2009. Stovnarin av stóra telduritbúnaðar-samtakinum Microsoft, er frammanfyri pengaíleggjaran Warren Buffet, sambært listanum hjá Forbes Magazine. Virðini hjá Gates minkaðu í 2008 við umleið 100 milliónum krónum, men hann líður onga neyð, tí hann hevur framvegis 40 milliardir dollarar at ráða yvir. Hetta svarar til umleið 230 milliardir krónur.
Gates hevur í 14 ár átt heiðurin, at vera heimsin ríkasti maður. Hann býr nú í Seattle, Washington. Kona hansara er Melinda Gates, og tey eiga trý børn: Jennifer Katharine Gates (f.1996), Rory John Gates (f.1999) og Phoebe Adele Gates (f.2002).


text:
Región Suðurdanmark
Región Suðurdanmark (á donskum máli: Region Syddanmark) fevnir um kommunurnar ið vóru í fyrrverandi amtunum: Fyns, Ribe og Sønderjyllands amtum, umframt tær nú fyrrverandi kommunurnar: Børkop, Egtved, Fredericia, Give, Jelling, Kolding, Lunderskov, Vamdrup og Vejle, ið hoyrdu til Vejle Amt. Miðfyrisitingin hjá Regiónini liggur í Vejle.
Í regiónini eru 22 kommunur, harav 3 tær fólkaríkastu eru Odense, Esbjerg og Vejle við ávikavist uml. 187.000, 114.000 og 105.000 íbúgvum. Fanø kommuna hevur lægsta fólkatal í regiónini við umleið 3.000 íbúgvum. 3 av teimum 22 kommununum í regiónini vórðu ikki lagdar saman við øðrum kommunum á tí seinasta kommunalreforminum: Odense, Fredericia og Fanø.
Við einum fólkatali á umleið 1,2 mio. er Región Suðurdanmark Danmarks triðstørsta región næst eftir Høvuðsstaðin (1,7 mio.) og Miðjútland (1,27 mio.). Eftir vídd er regiónen Danmarks næststørsta við 12.191 km², bara Región Miðjútland er størri við 13.142 km².
Statsligar uppgávur í Región Suðurdanmark vera viðgjørdar í Statsforvaltning Suðurdanmark.


text:
Grikskt mál
Grikskt mál (eλλnvιkά - ellinika ella eλλnvιkή Yλώσσa / elliniki glossa) er ein sjálvstøðug grein av teimum indo-evropeisku málunum. Grikska málið er høvuðsmál í Grikkalandi og á Kýpros. Málið sum tey tosa í dag verður nevnt nýgrikskt, tað sum tey tosaðu og skrivaðu í fornøldini verður nevnt forngrikskt, harumframt eru tað onnur griksk mál, t.d. er nýgrikst ikki bara nýgrikst. Nýgrikskt er móðurmál hjá um 12.250.000 fólkum, harav um 9.850.000 í Grikkalandi og um 580.000 í Kýpros; Nýggja Testamenti er skrivað á koine grikskum, og tað er átrúnaðarligt mál í griksku ortodoksu kirkjuni.
Málstríð[rætta | rætta wikitekst]
Í nógv ár var eitt málstríð (diglossi) í Grikkalandi. Stríðið snúðið seg um, hvørt tey áttu at tosa og skriva eitt grikst mál sum lá so tætt upp at tí forngrikska sum møguligt, katharevusa (tað reinskaða málið), ella um tey skuldu tosað og skriva tað sum tað vanliga fólkið tosaðu, dimotiki. Tey lærdu brúktu í høvuðsheitum katharevusa, t.d. í rættarmálum, á lærdum háskúlum, í fyrisitingini osfr., meðan tey ikki lærdu, ella tað vanliga fólkið, brúkti tað móðurmálið sum tey høvdu lært, dimotiki. Hetta málstríðið endaði í 1976, tá ein nýggj lóg varð sett í gildið, sum segði, at dimotiki nú var tað almenna málið í Grikkalandi.
Grikska stavraðið[rætta | rætta wikitekst]
Tað eru 24 bókstavir í tí grikska alfabetinum, allir hava ein stóran bókstav og ein lítlan bókstav, tó hevur sigma tvey sløg av smáum bókstavum, eitt vanligt sigma (σ) og eitt sum verður brúkt tá eitt orð endar við s (ς).
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Valdømi
Orðið valdømi er nakað ið verður sett í samband við politisk val. Eitt land kann hava fleiri valdømi ella bara eitt valdømi. Tá talan er um eitt land, sum hevur fleiri valdømi, so er talan um eina kvotuskipan, har eitt ávíst øki í landinum hevur rætt til so og so nógvar tinglimir frá teirra øki. Fólkini ið búgva í valdøminum kunnu tá bert velja eitt av valevnunum, sum er uppstilla í teirra valdømi. Føroyar plagdi at hava fleiri valdømir, hesi vóru: Suðuroyar, Sandoyar, Suðurstreymoyar, Norðstreymoyar, Eysturoyar, Norðoyar og Vága valdømi. Tá átti Sandoyggin t.d. rætt til tveir tinglimir. Henda skipan varð broytt 25. oktobur 2007, tá Føroya Løgting samtykti, at Føroyar framyvir skuldi vera eitt valdømi. Atkvøðubýti var soleiðis, at 19 tinglimir atkvøddu fyri at gera Føroyar til eitt valdømi og 13 atkvøddu ímóti.


text:
Sankta Frans skúli, ella Nunnuskúlin, sum skúlin vanliga verður kallaður, er elsti skúli, sum nú verður brúktur í Havnini.
Franciskanarasystrarnar, sum vóru komnar til Føroya í 1931, keyptu øki niðan fyri viðarlundina, og árið eftir fóru tær at byggja. Skúlin er vígdur 8. desember 1933 og tikin í nýtslu á nýggjárinum 1934. Arkitekturin H.C.W. Tórgarð teknaði, og var hetta ógvuliga stór bygging tá í tíðini: kirkja og kleystur, skúli og barnagarður.
Fram til 1952 var Sankta Frans skúli privatskúli og fekk ongan almennan stuðul. Fíggjarliga gekk tí ógvuliga tungt, men gávur, skúlapeningur frá næmingunum og ólavsøkubasarurin vóru fíggjarliga grundarlagið.
Í 1952 kom nýggj skipan í gildi, sum veitti Sankta Frans skúla 85% av læraralønunum í stuðli. Nú lá betur fyri fíggjarliga og skúlin varð vaksin. Í 1961 varð nýggj fimleikahøll bygd og í 1974 varð skúlagarðurin omanfyri nógv vaksin.
Í 1980 fluttu nunnurnar í nýggja kleystrið oman fyri skúlan. Nýggj kirkja er eisini bygd oman fyri skúlan, og gamla kirkjan verður nú brúkt til samkomuhøll í skúlanum. Býráðið tók yvir Sankta Frans skúla 1. apríl 1985, men skúlin varð tó í 10 ár rikin eins og áður. Hetta var avtalan við nunnurnar.
Í august 2011 varð nýggi smábarnaskúlin hjá Sankta Frans tikin í nýtslu. Skúlin er tvísporaður við næmingum í forskúla og 1. flokki. Frítíðarskúlin hjá forskúlanum er eisini í skúlanum.
Skúlin er tvísporðaður við næmingum úr forskúla til og við 7. flokki.
Nú skúlin er fult yvirtikin, eru gomlu upptøkutreytirnar søga, og skúlin er undir somu treytum sum hinir skúlarnir í kommununi. Skúlaárið 2014/15 ganga 275 næmingar í tilsamans 13 flokkum í Sankta Frans skúla, 1.-7. flokk. Lærararnir eru 24 umframt 4 stuðlar.
Í forskúlanum eru 45 børn í tveimum flokkum, og har starvast 4 forskúlalærarar.


text:
Etiopia
Etiopia (amhariskt; ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk) er eitt land í Eysturafrika við umleið 75 millionar íbúgvar. Etiopia er av fátækastu londum í heiminum. Miðallívsævin í landinum er 49.43 ár. Í norðri hevur Etiopia mark við Eritrea og Djibuti, í eystri við Somalia, í suðri við Kenja og í vestri við Sudan. Seinastu árini hava turkur, hungursneyð og kríggj gingið á Etiopia, ið er land við sjáldsomum og gomlum siðum. 57.3 % av fólkinum eru ikki lesifør.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Aksumríkið, sum var við Reyðahavsstrondina í Landnyrðingsafrika í Etiopia, varð bygt í 2. øld. Fólkið í Aksum hevði fyrstan tíð sínar egnu gudar, men tíðliga í 4. øld gjørdist ein av landsins valdsharrum, Ezana kongur, kristin. Seinast í 5. øld hevði meginparturin av fólkinum tikið við kristnari trúgv, sum so líðandi breiddi seg til grannalondini. Síðan blómaði kristindómurin í hesum londum, og nógvar merkisverdar kirkjur, tann kendasta var Santa Georgskirkjan í Lalibela í Norðuretiopia, hon var høgd inn í sjálvan klettin. Aksum var týdningarmikið handilsríkið, sum hevði handilssamband við fjarskotin lond, eitt nú India, Persia, Egyptaland og Arábia. Aksum var mætasta ríkið í Landnyrðingsafrika til miðskeiðis í 7. øld, tá ið tað fór at ganga úr hond, av tí at arábiska ávirkanin tók at vaksa í ríkinum.
Næstan alla 20. øld var Etiopia einasta stóra ríkið í Afrika, har tey svørtu høvdu sjálvræði sítt. Menelik keisari (17. august 1844 – 12. desember 1913) ráddi í Etiopia frá 1889 til 1913. Meðan evropearar tóku meginpartin av Afrika, tvífaldaði hann ríki sítt, og í 1896 vann hann á einari italskari álopsherdeild við Adua. Í 1917 tók ein skyldmaður hansara, Ras Tafari (merkir fúrsti) (23. juli 1892 – 27. august 1975), við valdinum, fyrst sum ríkisstjóri fyri dóttur Meneliks, Judith, og frá 1930 sum keisari undir navninum Haile Selassie ("Tríeinda ljósið"). Haile Selassie setti sær sum mál at nýskipa Etiopia, helst herin, og hann bannaði trælahaldi. Italiamenn tóku landið í 1935-1936, men í 1941 róku bretar teir burtur haðan, og keisarin kom aftur í trúnuna.
Í 1984-1985 var ræðulig hungursneyð í hálendinum fyri norðan; neyðan kom av borgarakríggi, turki, ovfólkan, og at búnaðarjørðin varð útarmað. Um somu tíð kríggjaðist Etiopia við Eritrea. Kríggið endaði í 1991.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Í Etiopia eru mong fólkasløg, sum øll hava egið mál og sínar egnu frásagna-, tónleika- og dansisiðir. Fólkadansarar siga søgur úr gerandislívinum. Tónleikur og sangur eiga stóran leiklut, tá ið bygdafólk siga frá siðum sínum og mentan.
Fýra av fimm etiopiarum liva av landbúnaði og dyrka til dømis teff (eitt kornslag) ella halda húsdýr.
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Etiopiska ortodoksa kirkjan hevur røtur sínar aftur í 4. øld. Stórslignastu minnismerki hennara eru kirkjurnar í býnum Lalibela; tær vórðu høgdar inn í klettin í 12. øld. Kirkjan í Etiopia líkist kirkjunum í Eysturevropa og hevur eisini goymt einstakar jødiskar siðir; men hon hevur síni egnu stórslignu hátíðarhald og sínar egnu høgtíðir.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Konufólkini høgga brenni og bera til hús, annaðhvørt at nýta heima ella at selja. Trupulleikin er, at skógurin í Etiopia verður týndur. Tá ið eingi trø eru, rennur moldin burtur í áarføri, ella hon fýkur burtur í vindi. Soleiðis er nógv búnaðarjørð oyðiløgd og vorðin til oyðið skridnalendi.
Týdningarmesta útflutningsgrøðin er kaffi, sum mest verður dyrkað í fjøllunum í landslutinum Kaffa, sum hevur givið hesi viðgitnu njótingarplantu navn.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Matur[rætta | rætta wikitekst]
Tjóðarrætturin í Etiopia er enjera, ið er bleytt flatbreyð, bakað av teffmjøli, etið aftur við stúvningi av kjøti og grønmeti. Sterk, vælkryddað sós, nevnd wot, verður stoytt oman yvir rættin. Rátt neytakjøt við sterkum kryddi og bræddum smøri er gildismatur. Vanligt er at eta harðkókað egg aftur við rættinum.


text:
12. apríl
12. apríl er dagur 102 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 103 um skotár er). 263 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1940 - Stóra Bretland hertekur Føroyar.
- 1961 - Jurij Gagarin verður fyrsta menniskja út í rúmdini í Vostok 1.
- 2014 - Pál Joensen vann gull í 1500 m. frí finaluni í Cup Eindhoven. Tíðin hjá Páli var 15.19.20
- 2014 - Havnamaðurin Martin Berg gjørdist íslendskur meistari í inniróðri. Hann róði í bólkinum tungvekt, og kappaðist á 2000 metrum. Hann kom á mál við tíðini 6.08.5, sum var nýtt íslendskt met. Orsakað av, at Martin Berg hevur íslendskar røtur, verður metið skrásett.
- 2014 - Durita Jensen vann FM í borðtennis, einmansleiki hjá kvinnum, bert 15 ára gomul. Hon vann finaluna móti Annu Mikkjalsdóttir 3-0, settmunurin var 14-12, 11-6 og 11-4.
- 2014 - Fróði F. Jensen úr Tvøroyrar Borðtennisfelag vann FM í einmansleiki hjá monnum. Hann vann finaluna móti Peter Niclasen, sum vann FM í 2013. Hann vann dystin 4-2. Settúrslitini vóru hesi: 12-10, 10-12, 8-11, 11-6, 11-8 og 12-10.
- 2014 - Regin á Rógvi úr Sunda Judofelag vann FM hjá ungum monnum. Hann vann finaluna á Ari Johannesen úr Havnar Judofelag. Petur Sigurd Johannesen úr Sunda Judofelag vann føroyameistaraheitið hjá monnum móti Edvardi Johannesen, úr Sunda Judofelag.
- 2014 - Nicolaj Gunnarstein vann FM í einmansleiki í badminton hjá monnum. Hann vann móti stórabeiggja sínum Benjamin Gunnarstein. Teir búgva niðri í Danmark og eru hálvir føroyingar. Nicolaj vann 2-0. Settúrslitini vóru 21-11 og 21-16.
- 2014 - Rannvá Carlsson er trífaldur føroyameistari triðja árið á rað. Í einmansleikinum spældi hon móti Kristinu Eriksen. Hon vann 2-0 við settúrslitunum 21-10 og 21-9.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1936 - Svenning Tausen
- 1940 - John Hagee, sjónvarpsprestur og stuðul hjá John McCain.
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 2012 - Steinbjørn B. Jacobsen, rithøvundur


text:
Havfrúgv
Havfrúgvin ella Sævarmoyggin er ein yvirnatúrlig vera á sjónum.
V. U. Hammershaimb skrivar um havfrúnna:
- Havfrúgv líkist fólki fyri oman beltið, hevir langt jarpt hár sum kona, hon floytir tað út um seg á sjógvin; tó hevir hon styttri armar. Fyri niðan beltið er hon sum fiskur og hevir sporl og roðslu. Vendir hon sær móti bátinum, tá ið hon kemur upp úr sjónum, verður óveður, og tá ræður um at rógva heim aftur sum skjótast og royna at sleppa undan at sjólátast. Men kemur havmaðurin upp hjá henni, verður gott veður. Havfrúgvin syngur so fagurliga, at menninir verða óðir, tá ið teir lurta eftir sangi hennara, og tí eiga teir at stinga vattatumlarnar í oyruni, tí annars vilja teir í øði og ørviti leypa úr bátinum út á sjógv til hennara.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Færøsk Anthologi, Keypmannahavn 1891 - bind 1, s. 337)


text:
Leopardsnigil
Leopardsnigil (frøðiheiti - Limax maximus) varð fyrstu ferð skrásettur í Føroyum í 2003. Hann varð funnin á Toftum og hildið var at hann bara fanst har, men ein 'eftirlýsing' í Dimmalætting vísti at hann fanst yvir stórar partar av Eysturoy og Suðurstreymoy uttan at fólk høvdu givið sær far um tað.
Leoparsnigil stavar frá Vesturevropa.
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Leopardsnigil er nú størsti snigil í Føroyum, áður var tað svarti snigil. Leopardsnigil kann gerast upp til 200 mm langur. Hesin snigil er sera litfagur og fleiri litbrigdi síggjast. Vanligast er hann grábrúnur við strípum, men stundum hevur hann blettir ístaðin fyri strípur, og stundum er hann einlittur og hevur hvørki strípur ella blettir. Eitt ið eyðkennir hetta slagið, er kjølurin eftir rygginum og tað at andingaropið er aftanfyri kápuna, mótsatt Arionslektini har andingaropið er frammanfyri kápuna.
Liviøki[rætta | rætta wikitekst]
Har Leopardsnigil finst í Føroyum, sæst hann allastaðni í bygdum øki, í urtagørðum, í bønum og á gongubreytum. Ikki er greitt um hann trívist uttangarðs.
Mótsatt morsniglinum tykist leopardsnigilin vera púra óskaðiligur.


text:
Veitarar
- Bakkafrost »
- Fóm »
- Kemilux »
- Krás »
- MBM »
- Mýrifípan »
- Strandamáling »
- Vest Pack »
- Føroya Bjór »
- JFK »
- Betri Pensjón »
Krás
Matvøruframleiðslan hevði higartil virkað sum ein deild hjá Pf. Poul Hansen heilsølu. Men í 1986 varð Pf. Krás stovnað sum eitt dótturfelag hjá Pf. Poul Hansen og yvirtók alla matvøruframleiðsluna. Fyri nøkrum árum síðan flutti virkið til Hósvíkar, og matvøruframleiðslan nú kann ikki samanberast við hana, sum byrjaði fyrst í 70'unum, og úrvalið er økt munandi.
Krás framleiðir rullupylsu, kjøtpylsu, skinsakjøt og tað vælumtókta livurposteiið til viðskera úr bestu rávørunum.
Til feskan døgurðamat verður framleitt fiskafars, kjøtfars, malið neytakjøt, ymsar steikir av neytakjøti og kotelettir o.a. av svínakjøti.
Til frystan døgurðamat verður framleitt saltsprongt lambskjøt, saltsprongt neytakjøt og lambstjógv. Umframt hetta roykir Krás bæði hamburgarrygg og flesk.
Í løtuni arbeiða tíggju fólk hjá Krás. Tey skulu bert hugsa um dygga tilgerð av vøruni, meðan heilsølan tekur sær av sølu, umsiting og avgreiðslu av vøruni. Arbeiðshølini og útgerðin eru nýggj við eini nýmótans pakkilinju. Virkið lýkur øll krøv til matvøruframleiðslu og er góðkent av Heilsufrøðiligu starvsstovuni.
Kappingin móti innfluttum vørum er í dag serliga hørð. Krás slakar tó ikki upp á dygdina, hon verður altíð sett í hásætið. Kappingin uttanífrá rakar ikki alla framleiðsluna hjá Krás. Stórur partur av framleiðsluni er serføroysk, so sum skinsakjøt og føroysk rullupylsa. Stórur dentur verður lagdur á at gera dygdargóðar vørur. T.d. hevur livurposteiið sera gott umdømi.


text:
Menniskja
Menniskjað (frøðiheiti: homo sapiens sapiens) hoyrir upp í súgdýrabólkin, vit nevna primatar. Aðrir primatar eru mannapur og apur, og teimum líkjast vit mest. Menniskjað er bara eitt av teimum uml. 4000 hugtakandi súgdýrasløgunum á jørðini. Upphavið at apum og menniskjuni var proconsul, ein lítil primatur, sum livdi uppi í trøunum fyri 25 m.á.s. Eftirkomarar hansara lagaðu seg eftir umstøðunum. Nakrir hildu til í tropiskum regnskógum og vórðu til apur. Aðrir lagaðu seg til lívið á víðu grasfløtunum og gingu, sum australopithecus upprættir á tveimum beinum, og fingu tí nýtt framlimirnar til annað enn bara at ganga og styðja seg við. Sum tíðin leið, vórðu teir til menniskju.


text:
Borðoy
Borðoy liggur mitt í Norðoyggjum. Hon er nógv innskorin og hevur tí nógvar endar, barð, og oyggin hevur fingið navn eftir hesum barðum. Nógv tað størsta plássið er býurin Klaksvík, sum við sínum 4 600 fólkum hevur 80 % av fólkatalinum í Norðuroyggjum. Hon er eisini størsta fiskivinnuhavnin í landinum.
Í 1837 bygdi Kongaliga einahandilin úthandil í Klaksvík. Tá ið einahandilin helt uppat, vórðu handilshúsini seld. Í dag eru tey karmur um fornminnissavnið í býnum. Í 1963 fekk Klaksvíkin nýggja stásiliga kirkju, sum hóskar sera væl til príðiligu fjøllini uttanum býin.
Bygdir[rætta | rætta wikitekst]
Ánir, Árnafjørður, Depil, Klaksvík, Múli, Norðdepil, Norðoyri, Norðtoftir, Skálatoftir, Strond


text:
Tjóðardagur USA
Amerikanskur tjóðardagur (á enskum "Independence day" ella "the Fourth of July") er 4. juli, til minnis um loysingina frá Stóra Bretlandi. 4. juli í 1776 tóku amerikumenn loysing frá bretum. 4. juli er minningardagurin um viðurkenningina av óheftislýsingini, "Declaration of Independence" í 1776. Men veruliga undirskrivingin fór ikki fram fyrr enn slakan mánað eftir, nevniliga 2. august 1776. John Hancock átti fyrstu undirskriftina á skjalinum. Ein undirskrift verður ofta kalla "at skriva sítt John Hancock". Fleiri undirskriftir komu á skjalið seinni.
4. juli 2009 hátíðarhildu amerikanar 233 ára frælsisdagin.
Søgan[rætta | rætta wikitekst]
Byrjanin til ta amerikonsku sjálvstýristilgongdina skal síggjast í ljósinum av, at bretar mettu, at tað var neyðugt at skatta koloniirnar fyri at kunna fíggja umsitingina av teimum. Bretska krúnan legði eina røð av skattum á koloniirnar, men mótstøðan var hørð og umfatandi. "The East India Company" fekk einarætt frá bretsku stjórnini at flyta te úr Kina beinleiðis til síni umboð í USA, og hetta førdi við sær, at niðursetuhandilsmenninir ikki fingu lut í hesum lønandi handli. Tann 16. desember í 1773 skipaðu nøkur niðursetufólk fyri sokallaðu "Boston Tea Party" sum eitt mótmæli ímóti bretsku atferðini. Hetta gjørdist byrjanin til harða stríðið millum niðursetufólkið og bretsku ta stjórnina. Bretar kravdu frið og landaskil, men amerikumenn kravdu frælsi.
Í september í 1774 varð stevna hildin í Philadelphia, sum nevndist "First Continental Congress". Allar koloniirnar uttan Georgia sendu umboð til stevnuna. Endamálið við stevnuni var at bøta um sambandið við ta ensku stjórnina, men hetta eydnaðist ikki, og í apríl mánaði í 1775 vóru niðursetufólk í Massachusetts í bardaga við bretar við Concord og Lexington. Kollveltingin var byrjað. Stríðið spjaddist og uppreistur var veruleiki, og krav um fullveldi varð endaliga orðað 4. juli í 1776 í tiltiknu Frælsisyvirlýsingini (á enskum "Declaration of Independence"), ið staðfesti natúrrættindi hjá mannaættini og fullveldið hjá teimum amerikonsku statunum. Thomas Jefferson orðaði yvirlýsingina, sum í stóran mun er grundað á tey politisku ástøðini hjá enska heimspekinginum John Locke.
Frælsiskríggið vardi longri enn væntað. Tað byrjaði 19. apríl í 1775 og endaði 19. oktober 1781, tá ið Lord Cornwall við heri sínum gav seg yvir í Yorktown, Virginia. Bretar, sum eisini vóru í kríggi við fleiri evropisk lond, máttu lúta fyri frælsishugaðu niðursetufólkunum. Í 1783 viðurkendi Stóra Bretland fullveldið hjá teimum 13 koloniunum.


text:
Frédéric Chopin
Frédéric François Chopin (pólskt: Fryderyk Franciszek Chopin eisini stavað Szopen) (føddur 1. mars 1810 í Żelazowa Wola, deyður 17. oktober 1849 í París) var ein pólskur komponistur og klaverleikari. Hann verður mettur sum ein av mest týðandi tónasmiðjununum frá tíðarskeiðnum ið verður nevnt Romantikkin. Chopin varð føddur í Żelazowa Wola, sum er ein bygd í Hertugadøminum Warszawa. Hann vaks upp í Warszawa, har hann eisini fekk tónlistaliga útbúgving. Hann náddi at komponera nógv verk fyri klaver, áðrenn hann í 1830 sum 20 ára gamal flutti úr Póllandi stutta tíð áðrenn Novemberkollveltingina.
Chopin búsettist í París eins og nógv onnur pólsk flóttafólk. Tey næstu 19 árini helt hann bert umleið 30 almennar konsertir. Honum dámdi best at spæla á smáum støðum og heima í íbúðini. Í París starvaðist hann sum komponistur og klaverlærari. Eftir at hann hevði havt fleiri kærleiksforhold við ymiskar pólskar kvinnur, helt hann saman við tí fronsku Armandine Dupin árini 1837-47, hon var rithøvundur og brúkti dulnevni ”George Sand”, tá hon skrivaði. Meginpartin av lívinum hevði Chopin trupulleikar við heilsuni, hann andaðist í París í 1849 bert 39 ára gamal.
Verk[rætta | rætta wikitekst]
- 59 mazurkair
- 27 etudir (12 etudir opus 10, 12 etudir opus 25 og trýggjar uttan opusnummar)
- 27 præludium
- 21 nocturnir
- 20 valsar
- 18 polonesur
- 5 rondoir
- 4 balladur
- 4 impromptuir
- 4 scherzoir
- 4 søvn av variasjónum, m.a. Souvenir de Paganini
- 3 écossaisir
- 3 klaversonatir
- 2 konsertir fyri klaver og orkestur (opus 11 og 21)