text:
Borðtennis: Nýggir landsliðsvenjarar
ítróttur20-01-2018 - 17:03 - Jóanis Nielsen
Borðtennissamband Føroya hevur gjørt sáttmálar við eitt nýtt toymi av venjarum, sum skal vera við til at útinna ta nýggju menningarætlanina, ið seinastu tíðina er snikkað saman og hevur til endamáls at lyfta borðtennis í Føroyum upp á eitt hægri støði.
Nýggja venjaratoymið er fyri ein stóran part útlendskt. Danski Simon Nykjær-Fisher er settur sum A-landsliðsvenjari, har hann tekur við eftir Peter Hentze Niclasen, sum eftir trý ár í sessinum hevur valt at siga høvuðsvenjarastarvið frá sær. Hann kemur tó at halda fram sum hjálparvenjari.
Simon Nykjær-Fisher er 29 ára gamal og úr Århus í Danmark. Hann er sjálvur leikari á høgum støði og spælir í bestu deildini í Danmark, har hann umboðar Viby. Hann er mettur at vera eitt av stóru venjaratalentunum í Danmark, og nú fær hann so møguleikan at royna seg í Føroyum.
- “Endamálið hjá mær sum landsliðsvenjara verður at geva leikarunum amboðini at lyfta spælið upp á eitt nýtt støði. Leikararnir fáa eina fysiska venjingarætlan, eina leikliga venjingarætlan og ávísingar til nakrar partar av spælinum, ið teir skulu betra” sigur nýggi landsliðsvenjarin, Simon Nykjær-Fisher.
Nýggjur í starvinum sum høvuðsungdómsvenjari og mennari er Pætur Albinus. 27 ára gamli hoyvíkingurin, sum eisini sjálvur spælir borðtennis og er verandi føroyameistari, hevur royndir sum ungdómsvenjari í Tór í Havn. Umframt at fáa ábyrgdina av føroyska ungdómslandsliðsliðnum, skal Pætur eisini ferðast kring landið at skipa venjingar bæði í verandi og ætlandi nýggjum feløgum.
Umframt nýggju venjararnar so er eisini ein nýggjur vegleiðari settur. Nýggi vegleiðarin, sum skal taka sær av at ráðgeva borðtennissambandinum og vera við til at útbúgva føroyskar venjarar, er ikki ókendur her heima. Talan er nevniliga um svian, Jan Berner, ið var føroyskur landsliðsvenjari árini 2010 til 2014. Hann er 56 ára gamal, hevur hægstu venjaraútbúgving og hevur eitt nú verið landsliðsvenjari í Estlandi, Finnlandi, Avstralia og Noregi.
- “Eg eri sera væl nøgdur við nýggja venjaratoymið, og eg ivist ikki í, at hetta fer at geva úrslit skjótt, við tað at tað koma fleiri leikarar og fleiri nýggj feløg kring landið, ið er eitt av høvuðsendamálunum í nýggju menningarætlanini hjá okkum”, sigur formaðurin í Borðtennissambandi Føroya, Andras Nolsøe.
Tað hendir nógv í føroyskum borðtennis fyri tíðina, so nýggju venjararnir sleppa til verka alt fyri eitt. Nú um vikuskiftið er venjingarlega fyri bæði A- og ungdómslandslið í nýggju høllini á Hálsi, og um tvær vikur fara bæði liðini til Danmarkar at kappast í Roskilde Cup.


c: text/html

text:
Bygdin Skálafjørður er fyribils góðkend sum hvalvág. Jacob Vestergaard er sýslumaður fyri Eysturoy, og hann hevur eftir tilráðing gjørt av, at Jógvan Christiansen, Skála, Regin Borðoy, Skálafjørður, Ludvík við Stein, Glyvrar og Jón Nónklett, Saltangará, eru grindaformenn á hvalvánni, og at teir báðir Tummas Petur Thomassen, Runavík og Heri Petersen, Tórshavn (Skálafjørður) eru varagrindaformenn.
Ídag var fundur hildin á Havnarskrivstovuni í Runavík, har borgarstjórin og havnarmeistarin í Runavík møttu saman við grindaformonnunum og sýslumanninum. Tosað var um mannagongdir og átøk, í samband við, at tað nú ber til at halda grind til í Skálafirði. Øll útgerðin til hvalvágina í Funningsfirði er í varðveitslu í kjallaranum á Havnarskrivstovuni, og væntandi verður sama útgerð brúkt, táið fyrsta grindin leggur beinini í Skálafirði.
Semja var um at virka fyri neyvum mannagongdum, og at halda ein ástaðarfund í Skálafirði sum skjótast. Tað lá ikki fyri hjá Hera Petersen at taka lut á fundinum, hann hevur helst verið hin ídnasti fyri at fremja málið, at Skálafjørður skuldi gerast hvalvág, tí er hann ikki við á myndini.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Russiska kollveltingin 1917
Russiska kollveltingin er tann politiska broytingin sum fór fram í Russlandi í 1917, herí februarkollveltingin, sum førdi til at zar stýrið varð koyrt frá og oktoberkollveltingin, sum førdi til at bolsjevikkarnir við Lenin og Trotskij á odda komu til valdið og Sovjetsamveldið varð sett á stovn.
Innihaldsyvirlit
Kapitalisman skal burtur[rætta | rætta wikitekst]
Í 20. øld ráddi Zarin í øllum Russlandi. Konufólk, bóndir og fólk ið ikki áttu nógv, vóru kúgaði niður. Tey høvdu rætt til lítið og einki, lítið var av peningi og mati. Hann lovaði ei heldur fólkinum í skúla. 75 % av fólkinum dugdi hvørki at lesa ella skriva. Hann gjørdi hetta tí hann helt um fólk blivu útbúgvin, so broyttu fólk sína politisku meining, og so var størri kjansur fyri at hann bleiv valdur frá. Teir sum høvdu nógv vald vóru góðseigarnir, kirkjan, aðalin og Zarurin. Góðseigarinir vóru teir sum áttu jørðina og bóndin var lívognarbóndi. Tað meinast við at hann var ein partur av góðsinum júst sum fenaðurin. Tey sloppu ikki at flyta, um ikki góðseigarin segði at tey kundu og hann hevði eisini rætt at revsa bóndan. Aftnaná at bóndirnir fingu frælsi broyttist lítið og einki.
Í 1890 royndi Russland at fáa gong í ídnaðin. Fyritreytirnar vóru góðar tí í jørðini var nógv kol, jarn og olja. Men teir høvdu trupulleikar við at flyta hesar , so tey gjørdu eina jarnbreyt um Sibiria til Kyrrahavs. Hendan jarnbreytin gav Russland nógvir møguleikar. Teir kundi leggja øki í Kina undir seg, grava eftir málmi í Sibiria og fáa fólk at flyta til Sibiria og síðani búseta seg har. Russland lánti pening frá Fraklandi, og eisini fekk Russland íðnaðarvirksemi. Men bøndirnir goldu í roynd og veru mest. Teir fyrstu sum fóru at arbeiða í íðnaðinum, tað var bóndir ið vóru fluttir til Skt. Pætursborg og Moskva. Livikorini har vóru betri, men tey høvdu ikki lov til stovna verkfeløg ella fara í verkfall. Í teimum stóru býinum vóru politiskirflokkar stovnaðir í loyndum. Ein av teimum var ein sosialistiskur flokkur, sum Vladmir Iljitsj Uljanov, sum kallaðist Lenin, hevði stovnað. Hann var ein eldhugaður kollveltingarmaður. Hann helt at tað nyttaði einki at drepa Zarin, men haraftur ímóti stovna ein sterkan flokk, við lærdum og kollveltingahugaðum fólkið, sum kundi kollvelta gomlu skipanina. Flokkurin hjá honum kallaðist Russiski sosialdemokratiski arbeiðaraflokkurin, men bleiv kallaður bolsjevikkaflokkurin, sum merkir meirlutan. Í 1915 gjørdist uppreistur ímóti sarinum, men eingin politiskurflokkur hevði skipað fyri uppreistrinum. Loyniløgreglan hjá Zarinum hevði gjørt tað sodan at politisku oddamenninir vóru noyddir til at rýma til Vesturevropa, ella vóru burtursagdir til Sibira. Lenin var í Sveis.
Tað var blivi ein stórur ruðuleiki í Russlandi. Russland hevði tapt kríggi móti Japan, og grøðin miseydnaðist so nógv fólk hevði lítið og onki at eta. Tað førdi til ein uppreistur og tað gjørdi at 200.000 fólk fóru til kravgongu til borgina hjá Zarinum í Skt. Pætursborg og kravdu mat. Hetta endaði við at hermennirnir skutu gjøgnum mannafjøldina og eini 1000 fólk vóru dripin. Hesin dagurin er kallaður blóðigi sunnudagurin. Og nú var gongd komin á kollveltingina. Fólk fóru í verkfall og valdi sjálvt ráð, sum skuldi taka ræðið í egna hendur. Uppøstir bøndur herjaðu á góðsini, settu eld á og drupu góðseigarnir. Hermennirnir fóru eisini í part við uppreistrarfólkini, og so smátt byrjaði Zarveldið at detta frá hvørjum øðrum.
1917 – Kollveltingin eydnast[rætta | rætta wikitekst]
Tað var skjótt greitt, at sarstýrið helt ikki ímóti trýstinum, ið stóðst av fyrra heimskríggi. Russisku hermenninir vóru illa útgjørdir, herstýrið sveik, og fleiri hundrað túsund hermenn fullu í bardøgnum. Tað bar á, at vápnaleysir hermenn vórðu beindir í álop. Teir fingu at vita at teir skuldu taka vápnini hjá falnu feløgum sínum. Mannfallið var stórt, og Zarurin, sum skipaði kríggið, varð lagdur undir dugnaloysi, og ónøgdin hjá aðalinum og miðstættinum vaks støðugt. Støðan gjørdist verri og verri. Arbeiði við jarnbreytina steðgaði, og hungursneyð var. Veturin í 1917 var ræðuligur har fólk í hópatalið doyðu í hungri. Í mars orkaðu fólk ikki meira, og enn einaferð brast uppreistur á. Og hesuferð var tað konufólki ið vóru á odda. Tey fóru úr arbeiðinum og út á gøturnar og kravdu mat. Bóndirnir herjaðu á góðsini og býttu jørðina millum hvønn annan, og tá ið tíðindi um uppreistin komu til hermennirnir deserteraðu fleiri túsund herðmenn fyri at keypa sær eitt jarðarstykki, og fyri at samfelagið ikki syndraðist vildi aðalin og miðstætturin hava Zarin frá. Zarurin valdi sjálvur at fara frá. Síðani kom ein fyribilsstjórn og ein nýggji grundlógarskipan var gjørd og tað var endin á sarveldinum.
Boljsevikkar taka ræðið[rætta | rætta wikitekst]
Lenin, sum hevði búð í Sveis, kom aftur til Russlands, við vissu um at kollveltingin hevði givi fólkinum ein annan politiskan hugburð, og aftaná fyrsta veraldarbardaga hevði man ein møguleika at kollvelta kapitalismuna í øllum heiminum, eydnaðist hettar var hann vísur í at so fóru hermenn, bóndir og arbeiðarar í øllum heiminum at fylgja teimum. Lenin segði at heimskollveltingin stendur fyri durunum. Ikki øll vóru samd við hesum, men tað eydnaðist honum at sannføra tey mestu í flokkinum hjá sær, og hann kom upp við einum herrópi sum øll skiltu týdningin av ”Friður, jørð og breyð.” Hetta meintist við at fólkið hevði rætt til mat, jørð og valdi í landinum.
Bolsjevikkarnir vóru góðir til at vísa seg fram, og teir áttu meirilutan í teimun týdningarmestu sovjettunum. Fyribilsstjórnin stóð ikki væl, og eftir ein stuttan skotbardaga tóku hermenn og arbeiðarar hermennirni til fanga. Hetta var 7. novembur 1917.
Ein nýggj stjórn við Lenin á odda var tilnevnd. Við í hesari nevndini vóru Trotskji og ein maður við dulnevninum Stalin. Bolsjevikkarnir vóru vísur í at vinna valið til tjóðartingið, men teir fingu bert 25% av atkvøðunum. Men lenin vildi ikki geva valdið frá sær og tók tjóðartingið av í januar 1918, so aðrir politiskir flokkar vóru bannaðir.
Tað nýggja ríkið setti seg fyri at bøta um viðurskiftini í landinum. T.d skuldu kvinnur hava valrætt og skuldu fáa somu løn sum mannfólk fingu og somu rættindi í hjúnalagnum. Ein av teimun sum vóru á odda við hesum var almannaráðharrin Aleksandra Kollontaj, sum var ikki vældámd millum mannfólk hóðast Lenin stuðlaði henni. Kommunistaflokkurin vildi ei heldur góðtaka kirkjuna tí at tey hildu at kirkjan hevði stuðla Zarinum og valdi hansara, og øll jørðin sum kirkjan hevði átt, bankar og ídnaðurin fóru til landið.
Síðani í mars 1918 eydnaðist tað Lenin at taka Sovjetsamveldið burturúr krígnum, tí hann helt at nú mátti friður valda. Men friðurin kom ikki. Góðseigarar, herðovastar og kirkjan eggjaðu fólki til at fara ímoti kommunistaflokkinum, sum vóru kallaðir teir reyðu. Teir kallaðu seg sjálvan teir hvítu. Hesi báðir partarnir gjørdu at innanlandskríggj byrjaði og hetta kríggji vardi í 3 ár og 7 mio. fólk doyðu. Tey hvítu fingu mangt annað hjálp frá USA, Bretlandi og Fraklandi sum ikki dámdu Leninsa kommunistiska stýrið. Endin var at tey reyðu vunnu. Flestu bøndurnir vóru í parti við teimun reyðu, tí teir óttaðust fyri at missa teirra jørð um teir hvítu vunnu.
Sovjetsamveldið aftaná deyða Lenins[rætta | rætta wikitekst]
Lenin hevði vóna at onnur lond fóru at skipa fyri arbeiðiskollveltingum, og síðani koma til Sovjetsamveldinum til hjálpar. Men allar kollveltingar vóru bardar niður aftur beinaveg. Sovjetsamveldinum var nú blóðfátækt, og noyddist einsamalt svara hvørjum sítt. Í 1924 doyði Lenin, hann hevði stutt áðrenn skrivað eitt politiskt testament, har hann ávaraði ímóti at geva Stalin ov nógv vald. Men ávaringin kom forseint fram, og Stalin hevði longu fingið starv sum aðalfloksskrivari, og hevði stóra ávirkan á hvør kundi sleppa at gerast limur í flokkinum. Natúrligi eftirmaður Lenins var trotskij. Hann hevði verið oddamaður hjá reyðaherinum gjøgnum innanlandskríggið, eisini var hann ein góður røðari og fyriskipari. Hann helt fast um, at sovjetsamveldið skuldi arbeiða fyri heimskollvelting, sum hann helt skjótt fór at koma. Stalin helt, at hetta ikki fór at bera til og vildi heldur tryggja sær sosialismu í einum landi. Sovjetsamveldið mátti nú hava sjálvsálit og dúva upp á natúrligu tilfeingi landsins. Í 1925 misti Trotskij øll álitsstørv, og varð koyrdur úr flokkinum. Hann varð ákærdur fyri at spjaða flokkin, og tað eydnaðist Stalin at koyra hann frá. Í 1929 bleiv Trotskij útihýstur úr landinum.


text:
Nú tilmeldingarnar til FM í kappróðri 2018 eru farnar inn til Róðrarsamband Føroya er tað eisini sjón fyri søgn, at Vágs Kappróðrarfelag í ár fer at hava eina sera sterka umboðan til FM.
Vágs Kappróðrarfelag hevur seinastu árini verið í blóma og er felagið eitt sera virkið felag, og sæst hetta eisini aftur í tilmeldingunum.
Fyri at nøkta tørvin á bátum hevur Vágs Kappróðrarfelag eisini keypt nýtt 5-mannafar av Skála, sum nú eitur Fiskurin.
Hesir manningar koma at kappast fyri Vágs Kappróðrarfelag til FM 2018:
Fiskurin: Barnaróður dreingir
Svalan: Barnaróður dreingir
Royndin Fríða: Dreingir
Smyril: Kvinnur
Royndin Fríða: Gentir.
Harumframt hava Vágs Kappróðrarfelag og Froðbiar Sóknar Róðrarfelag í felag 10-mannafarið Suðuroying.


text:
Masterlæruverkætlan
Tann námsvísindaligi grundarsteinurin fyri Masterlæruskipanina er, at vit læra best í einum lærufelagsskapi. Masterlæruverkætlanin verður sostatt mett at hava stóran týdning fyri fakligu menningin hjá tí einstaka.
Fyrstu lestrarhálvuna er Masterlæruverkætlanin bygd upp soleiðis, at lesandi arbeiða saman í stórbólki, tvørtur um fakøki við støði í einum yvirskipaðum tema. Í stórbólkinum fer ymiskt felagsvirksemi fram, eitt nú framløgur og kjak o.a., fyri at menna og stuðla arbeiðinum.
Masterlæruverkætlanin kann skrivast í bólki ella einsæris, har lesandi eru í einum dynamiskum samspæli við hvønn annan.
Masterlæruverkætlanin fevnir um 10 ECTS.
Læruúrtøkur
- At finna og seta orð á evnisligar trupulleikar úr einum vísindaligum/akademiskum sjónarhorni.
- At greina ein viðkomandi trupulleika við at nýta viðkomandi ástøði og hugtøk.
- At síggja og viðgera praktiskar avleiðingar, sum koma fram í greiningini.
- Førleikan at kjakast um vísindaligar spurningar við granskarar og áhugapartar.
- Førleikan at miðla vísindaligar spurningar í einum álítandi og nøktandi teksti.
- At skriva eina javnlíkametta vísindaliga grein í tráð við vanliga siðvenju.


text:
Fyrispurningur um útskrivaði vápnaloyvir
politikkur04-04-2017 - 09:24 - Jóanis Nielsen
Kári P. Højgaard, løgtingsmaður: Fyrispurningur um útskrivað vápnaloyvir, settur Aksel V. Johannesen, løgmanni (at svara skrivliga eftir TS § 52a)
1.Er talan um tvey sløg av loyvum, A og B?
2.Kann løgmaður greiða frá, hví vápnaprógv verður útskrivað við átekningini “Vápnaprógv – uttan vápnatrygdarkeið”?
3.Hvørji framíhjárættindi hava vápnaprógv við vápnatrygdarskeiði?
4.Fer løgmaður at taka stig til at burturbeina átekningina, “uttan vápnatrygdarskeið”?
Viðmerkingar:
Fyri at fáa skipað viðurskifti og av trygdarávum eru broytingar framdar í vápnalógini. Møguleiki hevur eitt tíðarskeið verið hjá øllum borgarum, ið áttu ólóglig vápn, at teir kunnu lata hesi inn á øll løgreglustøðum kring landið við einari seinastu freist, uttan at verða revsaðir. Somuleiðis verða øll skotvápn skrásett, og vápnaloyvi krevst fyri at nýta hesi.
Undir viðgerðini av lógaruppskotinum vóru nógvar viðmerkingar. Breið semja var um, at persónar, ið høvdu eina reina revsiváttan, høvdu nátt ávísan aldur, áttu skotvápn og høvdu fingið royndirnar í lívsins skúla, ikki nýttust at taka skeiðið, fyri at fáa útskrivað vápnaprógv. Grundgeving var, at royndirnar kundu javnmetast við skeiðið.
Antin hevur ein persónur vápnaprógv, ella hevur hann tað ikki. Tí tykist tað margháttligt, at hava hesa viðmerkingina, “uttan vápnatrygdarskeið” við í próvnum.


text:
Ársaðalfundur 2006
Tíðindaskriv.
16. mars hevði Kvinnuhúsfelagið aðalfund. Í nevndini sita Eyrith Leyni, forkvinna, Masa Christiansen, næstforkvinna, Sigrun Samuelsen, kassameistari, Ása Olsen og Daisy Sloan. Roknskapurin varð góðkendur og Sonja Klein afturvald til granskoðara. Í nevndini í Kvinnuhúsgrunninum sita Fríða Patursson, Brynhild Danielsen og Annetta Saltá.
100 limir eru í Kvinnuhúsfelagnum, av hesum hava 38 arbeitt sum sjálvbodnar í vaktarskipanini, sum kvøld- og náttavaktir, og sitið í nevndum.
18 kvinnur og 24 børn hava gist á Kreppumiðstøðini í 2005. Síðani Kvinnuhúsið byrjaði sítt virksemi tann 1. oktobur 1990 hava 234 kvinnur og 233 børn gist á Kreppumiðstøðini. Kvinnur og børn hava, áðrenn tey komu í Kvinnuhúsið, upplivað antin sálarligan harðskap, likamligan harðskap ella bæði. Í 2005 hava verið 423 áheitanir til Kvinnuhúsið. Tilsamans hava 5.753 áheitanir verið til húsið hesi árini, vit hava virkað.
Endamálið hjá Kvinnuhúsfelagnum er at reka Kvinnuhúsið/Kreppumiðstøðina, har kvinnur kunna ringja ella støkka inn á gólvið og fáa ráðgeving og vegleiðing í ymiskum spurningum og trupulleikum. Ikki er neyðugt hjá kvinnuni at upplýsa navn ella P-tal. Heldur ikki er neyðugt hjá henni at rættvísgera, hví støðan er, sum hon er. Kvinnan hevur møguleikan, saman við sínum børnum, at gista á Kreppumiðstøðini eitt tíðarskeið.
Arbeiðið í Kvinnuhúsinum er grundað á sjálvboðið arbeiði. Sjálvbodnu vaktirnar eru virknar í meðal 6-7 ár. Tær sjálvbodnu kvinnurnar, ið arbeiða ókeypis í vaktarskipanini, gera tað møguligt hjá harðskapsraktum kvinnum at ringja ella flyta inn á Kreppumiðstøðina, alt samdøgrið.


text:
Innihald
Harðskapur er ein tilætlað gerð ímóti einum øðrum persóni, sum hevur við sær skaðar, pínu, hóttanir og vanæru, og fær persónin at handla móti sínum vilja, ella at gevast at handla yvirhøvir. Maðurin fremur ikki harðskap móti einum og hvørjum, hann fremur harðskapin móti konuni og børnunum. Kvinnan verður ofta forða í at taka sær av børnum, foreldrum ella øðrum, hon er góð við.
Kvinnan verður ofta frátikin maktina og møguleikan at seta seg sjálvan í miðdepulin og varðveita sítt sjálvsvirði og stoltleika. Kenslan av skuld og skomm er stór.
Ein kvinna hevur høgan lívskvalitet um hon hevur møguleikan fyri tryggleika, sjálvskenslu og hevur møguleikan fyri at brúka síni intellektuellu og likamligu førleikar fyri at náa síni persónligu mál.
WHO staðfestir at góð heilsa er ikki bara at verða frískur, men at kenna vælveru bæði likamliga, sálarliga og sosialt.
Harðskapur ímóti kvinnum forðar hesum.


text:
Ráðgeving
Allar kvinnur fáa ráðgeving og vegleiðing, tá ið tær venda sær til Kvinnuhúsið. Vit bjóða viðtalur við starvsfólk ið hava holla vitan um harðskap, viðtalur við sálarfrøðing og bólkasamrøður.
Er tørvur á tí, verður kvinnan víst víðari til m.a. lækna, løgreglu, Almannaverkið, Rættarhjálp Føroya, Ríkisumboðið ella barnavernd.
Kvinnuhúsið er ikki ein viðgerðarstovnur, og hevur tí ongi tilboð um viðgerð. Er ein kvinna sálarsjúk, bundin av alkoholi ella øðrum rúsevni, kann Kvinnuhúsið vísa henni á, hvar hon kann venda sær við sínum trupulleikum. Til dømis til lækna, sálarfrøðing, viðgerðarstovnar ella psykiatriska depulin á Landssjúkrahúsinum.


text:
Jákup B. hevur gjørt ein roktúr á Rygginum
vinna17-07-2017 - 10:06 - Jóanis Nielsen
Jákup B. landar kom á Klaksvíkina í nátt við 110.000 pundum, sum teir landa á Kósini í morgun, veiðan er boðin út á Fiskamarknaðinum fyri kr. 1.276.770,- so talan er um ein rættuliga góðan túr í pengum.
Vit tosaðu umborð á Jákup B. í gjárkvøldið, Hans Lutzen skipari segði, at uml. helmingurin var toskur og hin helmingurin var svartkalvi, sum teir høvdu fingið á 12 setum.
Tað eru 13 mans við Jákup B., teir flestu eru úr Klaksvík.
Hans segði eisini, at fleiri línuskip høvdu roynt vesturi á Rygginum, eisini var onkur trolari har á leiðini.


text:
Einasta hjálandi, ið er eftir í Suðuramerika, er Franska Gujana, í mong ár kent fyri Devlaoynna, illa gitnu fangaleguna stutt úti fyri strondini. Nú er landið betur kent fyri at vera miðstøð fyri evropeiskar rúmdarverkætlanir. Búskaparliga er Franska Gujana fast knýtt at Fraklandi og fær meginpartin av inntøkum sínum haðan. Hetta hevur við sær, at húskorini eru ímillum tey bestu í Suðuramerika.
Mesta fólkið býr fram við strondini, so meginparturin av landinum er ónomin tropiskur regnskógur við ógvuliga nógvum og fjølbroyttum plantu- og dýralívi, har er t.d. oselotur, jaguarur, puma og satt skriðdýrameingi.
Fleiri enn 15.000 fólk búgva og starvast í Kourou, ið er rúmdarstøð hjá evropeiska rúmdarsambandinum (ESA). Haðan verða arianerakettir skotnar út í rúmdina við fylgisveinum og sondum.
Londini í hesum parti í Suðuramerika hava mark ímóti norðara og vestara parti í Brasil. Vestur ímóti Kyrrahavi eru Andesfjøll, sum ein bugur norðan úr Venesuela til Ekvador og Peru og haðan beint suður ígjøgnum Bolivia, Kili og Argentina. Inkaríkið var í Andesfjøllum, men í 1532 tóku spaniamenn ríkið og løgdu londini í Andesfjøllum undir seg. Í landnyrðingspartinum tóku Bretland, Frakland og Niðurlond sær hjálond. Øll londini í Suðuramerika uttan Franska Gujana eru nú fræls ríki, men tey hava mangar trupulleikar at dragast við. Tað, ið eyðkennir tey flestu, er, at har er ovurstórur munur á ríkum og fátækum, ovfólkaðir býir eru og ólógligur drøgghandil.
Í øldir hava ymisk súgdýrasløg verið lívsneyðug hjá fólki í Andesfjøllum. Ótamd dýr, sum t.d. guananeytini og vikunjan, og húsdýr, sum lama og alpakka, eru øll týdningarmikil, tí ullin og kjøtið av teimum eru góð. Vikunjuullin er mjúk og fín sum silki, og grova lamaullin hevur verið nýtt til teppi, klæði o.m.a.
Andesfjøll eru heimsins longsta fjallarøð. Summi fjøll eru 3.000 metrar og hægri. Quechuaindiánar hava í øldir hildið til høgt upp í Andesfjøllunum í Bolivia, Peru og Ekvador. Teir vóru búnaðarfólk, og bæði lendið og arbeiðið vórðu javnt býtt ímillum menn og konur. Nú eru mangir quechuaindiánar fluttir til býirnar at leita sær eftir arbeiði, men mangir ganga arbeiðsleysir. Nakrir eru enn eftir í fjøllunum og liva sum búnaðarfólk.
Tað er so lítið dyrkilendi í Andesfjøllum, at hvør jarðarskeki verður veltur. Nógvastaðni í líðunum laða bøndurnir bríkar, at teir kunnu nýta alt lendið, teir eiga. Sáað verður, sum veðurlagið er. Niðri á sløttum er lýtt og slavið, men hægri upp tú kemur, kaldari verður. Á háslættunum í Andesfjøllum er einasta frukt, ið veksur væl, epli. Á Boliviaháslættanum, Altiplano, verða epli velt, og dýr ganga á biti. Epli, hveiti og bygg verða dyrkað í kalda hálendinum. Sukurrør, kaffi, tubbak og mais vaksa væl, har temprað veðurlag er. Sukurrør, Bananir, kakao, bummull og rís vaksa væl ílýggja veðurlagnum niðri á láglendinum.
Angelfossur er hægsti fossur í heiminum. Jimmy Angel, flogskipari úr USA, fleyg ígjøgnum Venesuela at sóknast eftir einari á, hann einaferð hevði leitað eftir gulli í. Meðan hann fleyg, sá hann ein ógvuliga høgan foss, sum rennur niður í Churúná. Fossurin er 980 m høgur.
Í øldir hevur fólkið í hesum parti í heiminum tugt kokabløð, sum stimbrað, og sum stilla svongd. Nú á døgum verður kokain vunnið úr bløðnum, eitt ólógligt drøggevni, sum gravgangur er eftir, helst í Norðuramerika og Evropa. Kokarunnurin veksur í rakjørð og krevur lítla og onga røkt, sum matplantur. Eisini loysir seg nógv betur fíggjarliga at dyrka koka enn vanliga grøði. Tí verður nógv koka dyrkað, serliga í oydnum pørtum í Andesfjøllum. Tá ið kokain er vunnið burtur úr kokabløðnum, verður tað smuglað.
Í næstan øllum Suðuramerika er fólkið blandingur av niðursetufólki úr Evropa og indiánum. Men við Karibiahavsstrondina og í Karibia eru mangir nekarar. Teir eru ættaðir frá trælum, sum vórðu førdir hagar úr Afrika at arbeiða í sukurlundunum. Mangir teirra eru enn ímillum tey fátækastu í samfelagnum.
Víða hvar í regnskógunum í Venesuela daga fleiri enn 100 høg sandsteinsfjøll, nevnd tepuis, upp ímóti luftini, summi eru 1.000 m. Hesi fjøll vóru áður í fyrndini víður háslætti, sum regn og vindur í ótaldar øldir hava matað niður. Mong rár plantusløg og dýrasløg hava ment seg í hesum "horvnu heimum".
Øll lond í Suðuramerika hava kríggjast við grannalond síni um, hvussu landamørkini skuldu vera, og enn eru ikki allar marknatrætur loystar. Í kríggjunum ímillum Bolivia og Paraguai í 1930-árunum og ímillum Ekvador og Peru í 1940-árunum doyðu fleiri túsund fólk. Markið ímillum Bolivia og Peru gongur mitt tvørtur um Titicacavatn.
Kelda: Heimsins lond. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Føroya Skúlabókagrunnur. Tórshavn 1999.


text:
Tórshavn
Tórshavn ella Havnin (danskt heiti: Thorshavn) er høvuðsstaður í Føroyum og nógv størsti býurin, hóast hann ivaleyst er ein av heimsins minstu høvuðsstøðum. Í meira enn 1.000 ár hevur Tórshavn verið miðdepil landsins. Men ikki fyrr enn í 1866 varð Tórshavn formliga viðurkendur sum sjálvstýrandi eind, sum veruligur høvuðsstaður. Havnin er ein nútímans, virkin býur við handilslívi, ídnaði og fyrisiting, við skúlum og fjølbroyttum valmøguleikum til víðari útbúgving, við ítrótti og einum blómandi mentanarlívi.
Býurin er bygdur rundan um tvær smáar vágir: Vestaru Vág og Eystaru Vág, sum Tinganes gongur út millum. Havnin er vaksin nógv seinastu hundrað árini. Eins og í nógvum øðrum nútímans stórbýum eru nógv frítíðartilboð, og møguleikarnir at fáa arbeiði ella at nema útbúgving eru betri í Havn enn á bygd. Havnaøkið hevur stóran týdning. Her verður farmur lossaður, og flestu ferðafólkini koma og fara um Havnina. Árliga koma og fara 3.400 skip um Tórshavnar havn, og 680.000 tons fara um bryggjukantin.
Havnin er sjálvur landsins landafrøðiligi miðdepil, og her er landsins tingstaður, sum hann hevur verið í meira enn 1.000 ár. Í Tórshavn og økinum rundanum búgva uml. 20.000 fólk.
Innihaldsyvirlit
[rætta | rætta wikitekst]
Navnið er samansett av Tór, sum er norrønur gudur, og havn. Av tí at fyrri liðurin Tórs hevur verið lítið brúktur á manna munni, hevur almenna býarnavnið Tórshavn ikki broytt snið gjøgnum tíðina, eins og heitini Hósvík og hósdagur, har Tórs- við tíðini er blivið til Hós-.
Vinnuvegir[rætta | rætta wikitekst]
Havnin hevur nógv skip og nógv tað størsta handilsvirksemið í Føroyum. Har er t.d. stór skipasmiðja, har nógv skip verða bygd, bæði úr stáli og viði. Havnin er brimpláss, hon liggur opin fyri havalduni, men har er so góður brimgarður gjørdur, at tað er leggjandi at í næstan øllum veðri. Higar koma eisini ferðafólk úr útheimi til Føroya, og meginparturin av øllum farmi, og vestanfyri er hugnalig smábátahavn og fyrr eisini fiskivinnuhavn. Til Havnar kemur nógv fólk ferðandi úr útlondum og úr øllum bygdum í Føroyum. Føst innanoyggja ferðasigling er til Havnar úr Suðuroy og úr Nólsoy.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Tórshavn liggur mitt í landinum. Á gamla tingstaðnum Tinganesi hevur landsins stjórn, landsstýrið, sæti. Hetta er nesið, sum býtir sjálvu havnina sundur. Eystanfyri er havnin fyri ferðafólk og farm. Á Skansatanga, sum fyrr var nevndur Stanganes, bygdi Magnus Heinason ein skansa til at verja Havnina fyri ófriðarskipum. Húsini og virkini hava, serliga aftan á Seinna heimsbardaga verið í ringum standi, men nú er bøtt um tey, so skansin er í dag eitt søguligt prýðiligt minni.
Í Havn er alt, sum einum stórbýi hoyrir til. Bæði til arbeiði, frítíð, lærustovnar, studentaskúli, fólkaskúlar og ymiskt til persónliga røkt og menning. Her eru dagstovnar, skúlar, ítróttaøki við fótbóltsvøllum, svimjihøll og rennibreyt, heilsuverk við sjúkrahúsi, og øðrum viðgerðarmøguleikum, tilhald til eldri fólk, eins og fleiri ellis- og røktarheim og sambýli eru í býnum. Stór hús eru til dømis tey gomlu amtmanshúsini, Føroya Fólkaháskúli, Landssjúkrahúsið, Hotel Hafnia, Hotel Føroyar, telefonhúsið, Kommunuskúlin, Bacalao og SMS. Í Havn eru fleiri danskir stovnar: Sorenskrivarin, Ríkisumboðsmaðurin, Landslæknin og Løgreglan. Har er eisini bæði Føroya biskupur, Fornminnissavnið, Landsbókasavnið og Býarbókasavnið. Í Tórshavn er hægstu skúlar í Føroyum - Glasir, Vinnuháskúlin og Fróðskaparsetur Føroya. Har eru breiðar beinar gøtur, prúð hús og vakrir urtagarðar, og ein stór viðarlund er mitt í býnum. Í viðarlundini stendur ein prýðilig standmynd til minnis um føroyskar sjómenn, sum gingu burtur undir 2. heimskríggi.
Í miðstaðarøkinum eru fleiri kommunusamanleggingar farnar fram seinastu umleið tjúgu árini. Síðan 1974 er kommunan økt munandi við kommunusamanleggingunum við Kaldbak, Hoyvík, Argir, Nólsoy, Hest og Kollafjørð. Hetta hevur givið høvuðsstaðarkommununi størri møguleikar at menna byggimøguleikar og virksemi annars, og við tí alt størri fólkagrundarlagnum, sum nú er umleið 20.227 (2015) fólk, eisini størri møguleikar at átaka sær ymiskar uppgávur, sum almennu Føroyar áður hava røkt.
Veðurlag[rætta | rætta wikitekst]
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í Føroyingasøgu kunnu vit lesa, at í Tórshavn hevur líka frá gamlari tíð verið tingstaður hjá føroyingum. Tá komu Føroya bøndur við stórum fylgi til tings í Tórshavn. Úti í Tinganesi settu teir búðir sínar upp, og har vórðu tær standandi, so leingi sum tingið vardi. Longu í landnámstíðini gjørdist Havnin ein savnandi miðdepil, har føroyingar hittust. Eftir tátíðarmáti var tað eitt fátæksligt pláss, við kargari jørð og nógvum mjørka, ongum rekaviði og ongum fuglabjørgum, og harumframt trupult at verja móti álopum. Eisini vóru lendingarviðurskiftini vánalig, sjálvt eftir føroyskum mátistokki, og var Havnin tískil ikki egnað sum niðursetupláss. Men sum miðdepil varð hon vælegnað, og her hittust føroyingar - til avgerð av trætum, til rættargongd og til tingsetur. Og her varð avgerðin tikin ár 999, at føroyingar skuldu taka við kristnari trúgv. Í tilknýti til tær árligu tingseturnar vaks upp ein marknaður, og Tórshavn gjørdist eitt fast handilspláss. Saman við tingsetunum kom eisini handilsskapur, og Tórshavn gjørdist handilsstaður og miðstøð føroyinga.
Tá Føroyar komu undir Noreg og seinni undir Danmark, kom einahandilin og við honum embætismenninir. Hesir búsettust í Havnini og bygdu teir skansar fyri at verja handilsvørurnar. Tað nógva virksemið í Havnini fekk nógv fátækrafólk av bygd at flyta til Havnar, tí har kundu tey vinna sær til lívsins uppihald við handilin, við at byggja skansa ella sum soldátar.
Longu undir einahandlinum fekk Niels Ryberg loyvi at seta á stovn ein transithandil í Vágsbotni. Við hesum byrjaði nýggj tíð, og eitt nýtt handverk kom fram. Fólk lærdu seg at salta sild og at turka klippfisk. Um somu tíð vórðu undan um Havnina stykkjaðar út traðir og latnar Havnarfólki til traðarbrúk.
Við nýggju donsku grundlógini í 1849 varð nýggj fyrisiting skipað við amtum og kommunum í danska ríkinum, og tann 16. februar 1866 kom lóg um Thorshavns kommunale Forfatning. Tá gjørdist Tórshavn serstøk kommuna, ið umfataði staðin sjálvan og garðarnar uttanfyri, Húsagarður og Álaker við tí, ið til teir hoyrdu. Til at stýra kommununi skuldu veljast 5 borgarar í borgaraumboðið, Borgerrepræsentationen, sum tað kallaðist. Hesir fimm skuldu stýra saman við landsins fúta, sum var fastur limur í stýrinum.
Á nesinum og uttan um Eystaruvág var so búsetingin. Fólkatalið fór at vaksa og var komið upp á 850, tá ið einahandilin var avtikin og fríhandil settur á stovn í 1856. Byrjanin til tann føroyska fiskiflotan varð løgd, tá Trappubrøðurnir úr Havn keyptu sluppina Fox. Men orsakað av teimum vánaligu havnarviðurskiftunum í Tórshavn mentist tann nýggja vinnan skjótari úti á bygdunum. Tað var eyðsæð, at neyðugt var at bøta um havnarviðurskiftini, og í 1927 var Tórshavnar Havn ein veruleiki.
Havnin gjørdist keypstaður tann 1. januar 1909, og býurin er í støðugari menning.
Fólkatalsfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Býarvøksturin hevur verið ógvuliga stórur seinastu árini. Í 1801 var íbúgvaratalið í Havn 554, í 1950 10 ferðir so stórt - 5.607. Í 2015 var íbúgvaratalið í nýggju stórkommununi vaksið til 20.227. Meira enn 1/3 av fólkinum í Føroyum býr í Tórshavnar kommunu, og enn flyta fólk til Havnar.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Tríggir fótbóltsvøllir eru í Havn: Ovari vøllur, Niðari vøllur, og Tórsvøllur. Tveir teir fyrstu umsitur mentamáladeildin hjá Tórshavnar kommunu. Grunnurin Tórsvøllur umsitur Tórsvøll. Ein og hvør kann læna fótbóltsvøllirnar, tá fótbóltsfeløgini ikki nýta teir. Tað er ókeypis at brúka fótbóltsvøllirnar hjá Tórshavnar kommunu.
Svimjing[rætta | rætta wikitekst]
Fimm almennir svimjihyljar eru í kommununi. Tann størsti er Svimjihøllin í Gundadali. Hinir fýra eru í Argja skúla, Eysturskúlanum, Kollafjarðar skúla og úti í Hesti. Svimjihøllin í Gundadali verður í høvuðsheitum brúkt til almenna svimjing, men eisini skúlar, stovnar og feløg brúka hana. Hinir svimjihyljarnir eru fyrst og fremst til skúlabrúks, men tann í Kollafirði er eisini opin fyri almenninginum. Svimjihylurin í Hesti er einans í nýtslu um summarið.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Nú býr Føroya yvirvald úti á Tinganesi, tí har hevur Føroya Landsstýri innivist. Enn kemur Føroya Løgting saman í Tórshavn á hvørjum ári, men løgtingshúsið er ikki á Tinganesi, tað stendur longur uppi í býnum.
Býráðið í Tórshavnar kommunu hevur 13 limir, ið verða valdir eftir reglunum í kommunulógini. Býráðið ger av, nær og hvar regluligir býráðsfundir skulu vera. Fyrst í hvørjum álmanakkaári verður hetta kunngjørt á tann hátt, sum vanliga verður nýttur í kommununi. Vanliga hevur býráðið almennan fund eina ferð um mánaðin. Borgarstjórin fyrisitur dagligu leiðsluna av kommununi. Hann ansar eftir, at málini verða býtt út til avvarðandi nevndir og starvsfólk í kommununi. Um tað er neyðugt, ger hann reglur fyri, hvussu málini skulu verða avgreidd.
Býráðslimirnir í Tórshavnar kommunu eru borgaravald umboð, sum eru stillað upp í politiskum flokkum. Limirnir skipa seg í ein meiriluta og ein minniluta, har meirilutin er at líkna við samgonguna í landspolitikki. Siðvenjan við meiriluta og minniluta hevur verið í kommununi í fleiri áratíggju. Tey, sum skipa meiriluta, undirskriva eitt samgonguskjal, har ætlanirnar hjá meirilutanum fyri valskeiðið verða settar út í kortið. Í Tórshavnar kommunu er ikki vanligt at almannakunngera sjálvt samgonguskjalið. Nývalda býráðið velur ein borgarstjóra fyri alt valskeiðið. Starvið sum borgarstjóri er fulltíðarstarv. Eisini velur býráðið ein 1. og ein 2. varaborgarstjóra og mannar síðani tær føstu nevndirnar: Fíggjarnevndina, Teknisku nevnd, Mentamálanevndina, Trivnaðarnevndina, Vinnunevndina, Náttúru- og umhvørvisnevndina, Byggi- og býarskipanarnevndina og Økisnevndina. Limirnir í føstu nevndunum skulu vera býráðslimir.
Kommunuval er fjórðahvørt ár annan týsdag í november. Til Tórshavnar býráð verða valdir 13 limir. Fyri at kunna velja og stilla upp til kommunuval í Tórshavnar kommunu, skalt tú vera fylt/-ur 18 ár og hava heimarætt í Føroyum. Eisini skalt tú vera tilmeldað/-ur hjá fólkayvirlitinum í kommununi í seinasta lagi 2 vikur fyri valdagin og framvegis vera búsitandi í kommununi sjálvan valdagin. Borgarar úr øðrum londum, ið hava havt fastan bústað í Føroyum seinastu 3 árini undan valinum, hava eisini rætt at velja og stilla upp til kommunuval. Uppstilling fer fram á vallista, har í minsta lagi 15 og í mesta lagi 25 stillarar kunnu stilla millum 1 og 17 valevni upp til býráðið. Í Tórshavnar kommunu er siðvenja at hava politiska uppstilling, t.v.s. at valevnini verða stillað upp í politisku flokkunum, ið vit kenna frá landspolitikki. Ein valnevnd, sum býráðið velur, hevur evstu ábyrgdina av valinum í kommununi. Aftrat henni eru valstýri, sum taka sær av valinum í teimum ymsu atkvøðuøkjunum. Nýggja býráðið tekur við 1. januar árið eftir valið og situr í fýra ár.
Býráðið ásetir skattaprosentið í kommununi á hvørjum ári, tá fíggjarætlanin verður viðgjørd. Skattainntøkan verður brúkt til tær tænastur, kommunan veitir sínum borgarum. Taks tekur sær av skattaálíkningini, bæði viðvíkjandi kommunuskatti, landsskatti, kirkjuskatti o.ø. Tað er eisini Taks, sum krevur skattin inn.
Vitjanarverd støð[rætta | rætta wikitekst]
Viðgitið fólk frá Tórshavn[rætta | rætta wikitekst]
- Niels Ryberg Finsen (1860-1904)
- William Heinesen (1900-1991)
- Jørgen-Frantz Jacobsen (1900-1938)
- Ingálvur av Reyni (1920-2005)
- Janus Djurhuus (1881-1948)
- Janus Kamban (1913)
- Zacharias Heinesen (1936)
- Katrin Ottarsdóttir (1957)
- Teitur (1977)
Systurstaðir[rætta | rætta wikitekst]
Vinabýir[rætta | rætta wikitekst]
Samstarvsbýir[rætta | rætta wikitekst]
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Kort av Føroyum, har Tórshavn er merkt
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Hagstova.fo
- ↑ "Monthly means and extremes 1961–1990 and 1981–2010 for air temperature, atmospheric pressure, hours of bright sunshine and precipitation–Denmark, The Faroe Islands and Greenland". Danish Meteorological Institute. pp. 16–19. http://www.dmi.dk/fileadmin/Rapporter/TR/tr11-20.pdf. Heintað January 18, 2015.
- ↑ "TORSHAVN Climate Normals 1961-1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/DN/06011.TXT. Heintað November 15, 2012.
- ↑ "Sunshine data for Tórshavn 1961-1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/DN/00033069.TXT. Heintað November 15, 2012.


text:
Ferðastuðul innaoyggja
Avsláttur til dagliga ferðing
Til ber hjá lesand á Setrinum, sum búgva uttanfyri Tórshavnar Kommunu, at søkja um skúlakort frá Strandfaraskipum Landsins, sum gevur avsláttur til dagliga ferðing aftur og fram til og frá Setrinum.
Meginreglan í skipanini er, at allir studentar, ið nýta Strandfaraskip Landsins, gjalda sama gjald fyri at koma til útbúgvingarstaðið, uttan mun til fjarstøðu frá skúlanum, tvs. at øll lesandi, ið brúka Strandfaraskip Landsins, skulu gjalda tað sama fyri at koma til útbúgvingarstaðið, sama hvar í Føroyum tey búgva.
Ásett er, at fyri hvørja áfylling (20 túrar aftur og fram) skal studenturin gjalda 100 kr. Fyri eitt gjald á 50 kr. fær studenturin útflýggjað eitt elektroniskt kort (skúlakort), ið bara kann nýtast á einari farleið og bara eina ferð um dagin aftur og fram í og úr skúla.
Treytin fyri at fáa ferðastuðulin er hin sama, ið er galdandi fyri at fáa útbúgvingarstuðulin.
Til ber at biðja um skúlakortið HER.


text:
Tunesia er ímillum Algeria og Libya og er minsta land í Útnyrðingsafrika. Síðan fornøld hevur Tunesia havt tætt samband við Evropa. Tað var miðdepil í stórveldinum Karthago í 4. øld f. Kr. og gjørdist seinni partur í máttmikla Rómverjaríkinum. Í 7.øld e. Kr. gjørdu muslimskir arabar innrás í Tunesia, og fyrst í 1880-árunum tóku franskar herdeildir landið. Tunesia gjørdist frælst ríki í 1956. Síðan tá hevur landið fingið nýggja styrisskipan, og fleirflokkatingræði er sett í gildi.
Til stóra prísfallið var á olju í 1980-árunum, vóru olja og gass nógv størsta inntøkukelda hjá Tunesia. Nú eru klæði og landbúnaðarvørur eisini vorðin tyðandi táttur í búskapinum. Tunesia er ímillum tey lond í heiminum, sum gera mest av kalsium-fosfati, ið verður nýtt í evnafrøðiídnaði og til handilsstøð. Mesti ídnaðurin er í høvuðsstaðnum Tunis og uttan um hann.
Tunesisk matgerð er ávirkað av arabiskum, turkiskum og fronskum matsiðum. Tjóðarrættur er couscous, ið er blandingur av semuljagrýnum, kjøti og grønmeti. Sterkt kryddaðir gryturættir, tajines, kókaðir í leirgrýtu, er eisini væl dámdur matur. Omaná eta tunesar frukt, dadlur fyltar við mandludeiggi ella baklava, ið er nøtar- og hunangskøka. Vanligasti drykkur er sterkt, svart kaffi ella myntte. Siður er, at eftir arbeiðstíð fara mong mannfólk á kaffistovu at hitta vinir og drekka kaffi.
Lýggir vetrar og mangir søguligir staðir lokka á hvørjum ári mong ferðafólk til Tunesia. Til 1976 var ferðavinnan tann vinnugrein, ið gav landinum mest av fremmandum gjaldoyra. Fyrst í 1980-árunum kom stígur í ferðavinnuna, men nú gongur framá aftur, og næstan 4 milliónir fólk koma hagar um árið. Landsmyndugleikarnir hava stuðlað at byggja út frítíðarstaðir og gistingarhús, tí vinnan veksur so skjótt. Mangir túsund tunesar starvast í ferðavinnuni.
Flestu ferðafólk koma úr grannalondunum, Libya og Algeria, og úr Evropa. Bíligir flogferðaseðlar og longsulin eftir fremmandum frítíðarstaðum hava gjørt, at nógvir evropearar fara til Tunesia at ferðast.
Lívligastu býarpartarnir í einum tunesiskum býi eru marknaðirnir, nevndir souk. Teir eru sum villiniborg av smølum, krókutum gøtum, har ið ýður í keypmonnum og handverkarum, sum selja vørur sínar. Her ber til at keypa alskyns lutir, ið eyðkenna tunesiska list og handverk, t.d. koparketlar, teppi, leðurvørur, prýði og baldýrað klæði. Í øðrum búðum selja tey fisk, kjøt, frukt og grønmeti.
Um tveir triðingar av landinum eru búnaðarlendi, men lítið avfall ger, at nógvastaðni hevur verið neyðugt at leggja vatnveitingar. Mest verður dyrkað av hveiti og byggi, aldinfruktum, vínberum, fikum, dadlum og oljuberum. Tunesia er ímillum tey lond í heiminum, sum gera mest av olivinolju. Hóast nógv hevur verið gjørt til tess at menna landbúnaðin, má landið flyta inn týðandi matvørur.
Í 2011 byrjaði arabiska várið í Tunesia.
Í útnyrðingshorninum í Afrika eru tey fyra londini Marokko, Algeria, Tunesia og Libya. Hesi lond hava eina gamla og fjølbroytta søgu, tí at tey eru á markinum ímillum hini londini í Afrika, Vesturevropa og Miðeystur. Flestu fólk eru muslimar, tala arabiskt og eru ættað frá fólki úr Miðeystri. Frá 1530-árunum til 1830-árini vóru londini partur í Osmannaríkinum. Síðan løgdu hjálandaveldini Frakland, Spania og Italia londini undir seg, til tey fingu frælsi miðskeiðis í 20. øld. Londini í Útnyrðingsafrika eru lutfalsliga rík, tí at her er nógv olja og nógv gass.
Eitt hitt størsta vandamálið í Útnyrðingsafrika er bráði fólkavøksturin. Bara í Algeria fjølgaðist fólkið úr 12 milliónum upp í 25 frá 1966 til 1990, og úr 25 uppí 34 milliónir frá 1990 til 2010. Fleiri milliónir fólk eru flutt av bygd til býirnar at arbeiða. Hetta hevur elvt til stórt íbúðartrot inni í býunum og ovfólkaðar fátækrabýlingar í býarútryðjunum.
Meginparturin av teimum 85 milliónum fólkunum í Útnyrðingsafrika búgva í smala strandgeiranum út ímóti Miðjarðarhavi og Atlantshavi. Her er veðurlagið lýtt og slavið um veturin og heitt og turt um summarið; tí er strandalendið betur egnað til landbúnað enn lendið inni í landinum. Týdningarmesta grøðin er aldinfrukt, dadlur, oljuber, tomatir og blómur. Stóru býirnir eru eisini í lendinum.
Arabisku hertøkurnar í 7. og 11. øld hava sett sjónlig merki eftir seg í Útnyrðingsafrika. Arabar gjørdust brátt fjølmentari enn upprunafólkið, berbar, sum gjørdu uppreistur ímóti nýggju valdsharrum sínum. Arabar settu skjótt bæði mál sítt (arabiskt) og átrúnað sín (islam) í gildi í øllum fýra londunum. Hóast hesi lond seinni komu undir evropeiskt yvirvald vóru og eru tey enn partur í arabiska heiminum, tá ið talað verður um mál, mentan, átrúnað og byggilist.
Mesta øki í Útnyrðingsafrika er glóðheit oyðimørk - Sahara - sum tíverri veksur ógvuliga skjótt, tí at ov nógvur fenaður er uppiá í graslendinum í útryðjunum í oyðimørkini. Yvirskipanin ger, at lendið verður rótbitið, svarðlosnar og verður til dust og sand. Hóast hitin um dagin fer upp um 50°C, hóast náttarfrost og turk í mong ár, liva her dýr, sum hava lagað seg til hesar ómildu lívsumstøður.
Fá fólkasløg hava lagað seg til at búgva í Sahara. Eitt av hesum harðbalnu fólkasløgum eru tuaregar, sum í øldir hava livað sum flakkfólk og eru gitnir fyri at fara langar leiðir ígjøgnum oyðimørkina á marknaðirnar við salti. Reiðdýr teirra er kamelur, og av honum fær fólkið eisini mjólk, kjøt, ull og húðir. Alt fleiri tuaregar gevast nú við at liva sum flakkfólk og búseta seg í býunum.
Kelda: Heimsins lond. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Føroya Skúlabókagrunnur. Tórshavn 1999.
Høvuðsstaður:
Tunis
Vídd: 163.610 km2
Fólkatal: 10.589.025
Alment mál:
arabiskt
Átrúnaður:
islam 98% kristindómur 1% aðrir 1%
Stýrirlag:
fólkaræði, fleirflokkaskipan
Gjaldoyra:
tunesiskur dinarur (TND)


text:
INNANSETURS – kunning til starvsfólk og studentar
INNGANGUR
Í hesum døgum sita nógv lesandi á Setrinum við bacheloruppgávuni og leggja seinastu hond á útbúgving sína. Hetta er samstundis tekin um vár og summar, har alt er farið at spretta. Og eisini eru tekin um, at tað nærkast til umsóknarfreistina til kvotu 1, sum er 1. juli 2014. Sí nærri kunning um upptøku her
INNANSETURS er ætlað bæði starvsfólki og lesandi á Setrinum. Tað eru fleiri lesandi, sum hava meldað seg til sum haldarar av hesum kunningarskrivi. Gott hevði verið, um aftur varð boðað frá hesum átaki millum tey lesandi. Møguleiki er at melda seg til at fáa Innanseturs her
Evstamark fyri tilfari til komandi tíðindabræv er mikudagin 28. mai 2014 kl. 12. Tit kunnu rokna við einum nýggjum INNANSETURS í viku 22.
ÚTBÚGVING
Í útbúgvingini til sjúkrarøktarfrøðing eru síðstu eindirnar áðrenn summarfrítíðina byrjaðar. Tær eru:
Eind 4, Sjúkrarøkt til fólk við somatiskari sjúku (B). Lesandi eru fyri fyrstu ferð í kliniskari útbúgving í 4 vikur á Boðanesheiminum, har evnið er grundleggjandi sjúkrarøkt, og vera aftur á SFD 19. mai. Próvtøkan er uttanhýsis, skrivlig og einsæris, og fer fram eftir lokna undirvísing í eind 4. Próvtøkan er evnað sum ein case við próvtøkuspurningum. Uppgávan verður útflýggjað 24. juni og skal latast inn 27. juni.
Eind 8, Sjúkrarøkt til eldri. Sjúkrarøkt til varandi sjúk. (B)Endurmenning. Lesandi eru í kliniskari undirvísing í sekundera geiranum, t.e. heimasjúkrarøkt, ellis- og røktarheim. Innanhýsis próvtøka er á kliniska útbúgvingarstaðnum, og er skipað sum støðumet, har lesandi verða mett í mun til læruúrtøkuna fyri klinisku undirvísingina. Tey vera aftur á SFD 16. juni, tá ið tey hava skeið í kvantiativum granskingarháttaløgum, sum endar við innanhýsis skrivligari próvtøku.
Eind 12, Sjúkrarøkt til menniskju við sálarligum sjúkum. Lesandi eru 2 vikur í ástøðiligari og síðani 8 vikur í kliniskari undirvísing, sum er á psykiatriska deplinum og á sambýlum. Innanhýsis próvtøka er á kliniska útbúgvingarstaðnum, og er skipað sum støðumet, har lesandi verða mett í mun til læruúrtøkuna fyri klinisku undirvísingina.
Eind 16, Bachelorritgerð. Eindin er 20 ECTS og byrjaði 24. mars. Ritgerðin skal latast inn 10. juni. Almennur framløgudagur av bachelorritgerðunum verður 25. juni. Skráin verður løgd á heimasíðuna.
------------
Á Søgu- og samfelagsdeildini arbeiða umleið 20 lesandi á teimum trimum linjunum við sínum bacheloruppgávum.
PRÓVTØKUR
Á Søgu- og samfelagsdeildini varð Bára Óladóttir Gullbein fyrst í apríl liðug við bachelorútbúgving sína í sosialvísindi og samfelagsplanlegging.
FYRISITING
Nýggir takstir í samband við tænastuferðir
Frá 1. januar 2014 eru nýggir takstir fyri tænastuferðir ásettir. Høvuðsbroytingin er, at mann eisini fær dagpening á kr. 360 á heimferðardegnum. Harumframt verður goldið fyri innivist á hotelli eftir rokning, tó í mesta lagi kr. 1.264 fyri hvørja nátt.
Sí alla kunningina her
------------
Nýggjastu leiðslufundarfrágreiðingarnar:
STARVSFÓLKA TÍÐINDI
Gestur Hovgaard, lektari í samfelagsvísindum á Søgu- og samfelagsdeildini, hevur í apríl mánað verið tvær vikur á Malta, har hann hevur kunnað seg um umstøðurnar í hesum oyggjasamfelagi, fingið í lag samstarv við granskarar har, umframt at hildið fyrilestur og luttikið á seminari um oyggjaturismu.
GRANSKING
Góðu granskarar og undirvísarar
Tað er mær ein frøi at siga frá, at Setrið hevur keypt greiningarforritið Nvivo til granskarar, undirvísarar og lesandi á Setrinum. Nvivo er eitt forrit til greining av kvalitativum dátum og verður brúkt á nógvum universitetum kring heimin. Forritið er keypt og kt-fólkini hava biðið Føroya Tele leggja tað á fjarskriviborðið, so at øll fáa atgongd til tað í senn. Tey, sum skulu brúka forritið nógv, kunnu fáa tað lagt á teldur sínar.
Umboð fyri Setrið hava verið til framløgu av hesum forriti, har vit sóu ítøkilig dømi um, hvørjir møguleikar eru við tí. Eg eri av tí fatan, at hetta er eitt sera gott og brúkaravinarligt amboð til gransking. Øll, sum fáast við ella fara at fáast við kvalitativa gransking, skulu hava høvi at seta seg inn í brúkið av hesum forriti. Harumframt skulu tey lesandi fáa frálæru í at brúka Nvivo sum part av metoduskeið. Tí er tað umráðandi nú í fyrsta umfari, at granskarar og undirvísarar raðfesta at luttaka í frálæruskeiði, sum verður í næstum. Eg havi biðið umboð fyri Søgu- og Samfelagsdeildina samskipa frálæruna fyri granskarar og undirvísarar. Tey fara í beinanvegin forritið er tøkt á fjarskriviborðinum at senda tykkum innbjóðing við dagfestingum fyri nær skeið/ini verða umframt upplýsingar um tilmelding.
Malan Marnersdóttir
RÁÐSTEVNUR
Tann 7. og 8. mai verður Sjúkrarøktarfrøðideildin vertur fyri árligu FIKS (Forening for Internationale Koordinator på Sygeplejeskoler) ráðstevnuni, har 15 altjóða samskiparar frá sjúkrarøktarfrøðiskúlum luttaka.
Endamálið við FIKS netverkinum er at deila vitan og royndir innan skipan av skiftislesnaði hjá sjúkrarøktarfrøðilesandi. Limir í hesum netverki eru úr 9 donskum sjúkrarøktarfrøðiskúlum, Sjúkrarøktarfrøðiskúlanum í Nuuk og Sjúkrarøktarfrøðideildini á Setrinum. Sjúkrarøktarfrøðideildin verið limur í FIKS í nógv ár.
SKEIÐ
Ískoytisútbúgvingin á Sjúkrarøktarfrøïdeildini.
Enn er stórur áhugi millum heilsustarvsfólk, serliga sjúkrarøktarfrøðingum, at taka ískoytisútbúgvingina. Í vár hava vit skipað fyri
Eind 3, Bachelorritgerð 15 ECTS. Lesandi skulu lata uppgávuna inn 12 mai. Framløgudagur fyri bachelorritgerðirnar verður 29. mai, og klinikkin er boðin við til tiltakið.
Eind 3 verður boðin út aftur í heyst.
Eind 2, patientologi, 10 ECTS. Skeiðið byrjaði 31. mars. Lesandi lata próvtøkuuppgávuna inn 26. mai. Á skeiðinum eru 21 luttakarar.
Masterskeið
Grundskeið í vísindaástøði og granskingarháttalagi innan heilsuvísindi á 15 ECTS verður í heyst á fyrsta sinni.
Skeið í diabetes
Við støði í álitinum um heildarætlan fyri diabetes, hevur Heilsumálaráðið heitt á Sjúkrarøktarfrøðideildina á Fróðskaparsetrinum at skipa fyri skeiðið í diabetes fyri sjúkrarøktarfrøðingum, sum starvast í læknaviðtalum. Undirvísingin er løgd fríggjadagar kl. 13:00 – 16:30 og leygardagar frá 9 – 16:30 í tíðarskeiðinum 9/10 og 23/24 mai, 13/14 juni áðrenn summarfrítíðina og 5/6 og 19/20 september , 3/4 og 24/25 oktober aftaná summarfrítíðina.
TILTØK
Leygardagin 17. mai verður enska málroyndin IELTS
Nærri kunning her
------------
Setrið luttekur aftur í ár við almennum tiltaki á Mentanarnáttini fríggjakvøldið 6. juni 2014 frá kl. 19 til 23. Nærri kunning um stað og skrá kemur seinni.
------------
Setursdagur týsdagin 20. mai 2014
------------
Starvsfólkaútferð fríggjadagin 13. juni 2014
------------
Prógvhandan fríggjadagin 27. juni 2014
------------
Umsóknarfreistin at søkja inn til útbúgvingarnar á Setrinum eftir kvotu 1 er 1. juli 2014 á midnátt. Sí nærri kunning um upptøku her
FRÁBOÐAN
Tilmelding til INNANSETURS
Ert tú so óheppin ikki at hava móttikið tíðindabrævið? So er møguligt at melda til her.
Tilfar til INNANSETURS
Møguleiki er fyri at senda okkum kunningartilfar, sum tit meta eigur at vera við í INNANSETURS. Hygg nærri her.
Vit tilskila okkum rættin til at ritstjórna í tilfarinum. Tað er av týdningi, at INNANSETURS ikki skal innihalda persónsviðkvæmt tilfar.
Tá tú skrivar ein tíðindastubba, minst tá til at hava eina yvirskrift, eina lýsing, tíðspunkt, stað, fyrireikara og kontaktpersón.
Evstamark fyri tilfari til komandi tíðindabræv er mikudagin 28. mai 2014 kl 12.
Ritstjóri av INNANSETURS
Anna Katrin Matras


text:
Tyrlan var eftir einum manni umborð á Polarhav
top11-01-2018 - 16:51 - Jóanis Albert Nielsen
Í nátt klokkan 02:17 fekk MRCC støðin í Havn eina fráboðan um, at ein maður var blivin illa fyri umborð á Polarhav, skipið var tá statt 60 fj. í ein landnyring úr Føroyum upplýsir vakthavandi á MRCC støðini fyri jn.fo.
Boð blivu send eftir bjargingartyrluni hjá Atlantic Airways, sum fór eftir manninum, og vakthavandi á MRCC støðini sigur, at veðrið var gott á leiðini, og tað gekk væl at fáa mannin umborð á tyrluna. Tyrlan lendi við Landssjúkrahúsið um 4 tíðina í nátt.


text:
“Myrkasti tímin er hann, ið kemur beint, áðrenn dimmið lættir”
Tór Marni Weihe hevur skrivað,
Nakað soleiðis ljóðar eitt gamalt bretskt orðatak. Boðskapurin er greiður: tað er, tá ið tað leikar harðast á, at vit mugu standa stinn og ikki hokna undir trýstinum, tí nú ríða vit um snarið og eru um at vera komin á mál.
Hjá sitandi samgongu brýtur um bæði borð. Fiskivinnunýskipanin, sum í roynd og veru er politiska flaggskipið hjá samgonguni – tann politiski spurningurin, ið meiri enn nakar annar myndar politiska projektið hjá CEF-landstýrinum – stendur nú fyri hóttafalli. Fellur nýskipanin, so fellur samgongan ivaleyst eisini.
Spurningurin er: hvør skal valda í landinum?
Hetta er eyðsæð ein avbjóðing hjá samgonguni og stuðlum hennara. Men trupulleikin er nógv størri enn so. Samgongur koma og fara, flokkar ganga fram og fara aftur á løgtingsvalum, og allir flokkar á løgtingi hava roynt – og miseydnast – at evna til eina nýskipan av fiskivinnuni. At ósemjur eru, tað hava vit vitað leingi.
Men tað er neyvan komið fyri áður, at vinnulívið hevur ført eina so sjónliga og beinharða propagandaherferð móti politiska valdinum í Føroyum. Javnt og samt, síðan CEF-samgongan kunngjørdi sínar ætlanir fyri fiskivinnuna í framtíðini, hevur vinnan roynt at undirgrava arbeiðið hjá fiskimálaráðnum og landstýrismanninum í fiskivinnumálum við villeiðingum, ósannindum og hóttanum. Propagandatilfar fyri tíggjutúsundtals krónur er framleitt og sent hvørjum húsarhaldi í Føroyum, og dag og dagliga eru løgtingsfólk kimað niður og hótt av stórreiðarunum.
Hóast fiskivinnan í dag virkar undir betri fortreytum enn nakrantíð í søguni, so verður ein mynd málað av eini vinnu í skeljasorið, og skuldi tað komið fyri, at fiskivinnunýskipanin verður samtykt, ja so verða fólk í túsundatali arbeiðsleys, øll skip í føroyska flotanum verða løgd, og heilar bygdir verða avtoftaðar, um vit skulu trúgva Reiðarafelagnum. Hetta er sjálvandi í stóran mun beinleiðis ósatt. Tað er longu staðfest ósvitaliga, at anti-trust ikki fer at vera nakar meinbogi fyri verandi aktørar (reiðaratølini eru beinleiðis skeiv). Og nógv útskeldaða uppboðssølan? Einans 25% verða boðin út – bert nýggj rættindi, ið politiski myndugleikin hevur útvegað Føroyum seinastu árini. Verandi aktørar varðveita 75% av sínum kvotum, kvit og frit. Og kortini tosar mann um kollvelting.
Valið stendur millum státmanskynstur og oppurtunismu
Hetta er sjálvandi ein stak óheppin og vandamikil gongd. Uttan mun til, um ein tekur undir við fiskivinnuuppskotinum, sum fyriliggur, so er tað umráðandi, at vit øll kunnu hava álit á okkara fólkaræðisligu stovnum. Um tað frameftir vera vinnufyritøkur og ikki føroyska embætisverki, ið siga okkum, hvussu lógir skulu skiljast, so eru vit farin frá at vera eitt fólkaræðisligt rættarsamfelag til okkurt heilt annað. Og tað ber á tann bógvin í løtuni.
Tilgongdin frá samgonguskjali til liðugt uppskot í vinnunevndini hevur verið søguliga opin, gjøgnumskygd og gjøll. Øll hava fingið høvi at siga sína hugsan, og ongin ivi eru um, at samgongan hevur lagt eitt semingsuppskot fyri tingi, har hon hevur slakað sínar upprunaligu ætlanir munandi. Hetta í eini roynd at fáa eina breiða semju, ið øll kunnu liva við. Andstøðan kann sjálvandi velja at lata samgonguna støkka sundur – og harvið vinna sær ein møguleika at koma framat valdinum. Men í síðsta enda er hetta ikki ein spurningur um samgongu og andstøðu. Sláa vit ikki fast, at tað eru løgting og landstýri, ið smíða lógirnar her á landi – ikki vinnufyritøkur ella privatpersónar – so seta vit ferð á ein kavabólt, ið møguliga ikki kann steðgast aftur.
Spurningurin er tí, um andstøðan velur at vera verandi í síni partapolitisku skotgrøv, ella um har eru flokkar og tingfólk, ið tora at seta tjóð og hugsjón fram um partapolitikk og gera eina breiða semju.
Samgongan kann ikki bakka longur – og skal ikki bakka longur – og ongin ivi eru um, at fyri land, fólk og vinnu er ein breið langtíðarsemja besta loysnin


text:
Integratiónspolitikkur
Útlendingar skulu beinanvegin hava møguleika at skapa sær eina tilveru, sum samsvarar við teirra evnir og førleikar, og á jøvnum føti við onnur. Nokta vit teimum tað, er vandi fyri at tey kenna seg minni verd enn onnur. Hetta kann ganga í arv og í ringasta føri kloyva samfelagið í tvey millum A og B borgarar.
Um ársskiftið fingu býráðslimir eina frágreiðing og tilmæli um ein integratiónspolitikk fyri Tórshavnar kommunu. Tíverri hevur integratiónspolitikkurin hvørki fingið rúmd í býráðnum ella fíggjarætlanini, sum jú er fortreytin fyri at málið verður tikið í álvara.
Føroyar verða alsamt størri partur í altjóða samfelagnum og sæst hetta aftur á fleiri økjum. Fólkasamansetingin broytist, fleiri útlendingar kom henda vegin at arbeiða, íðka ítrótt ella verða gift higar. Tí er kommunan er vorðin eitt fjølbroytt og spennandi stað við ymiskum mentanum og fólkasløgum.
Eitt er at lýsa eitt økið við kanningum, annað at vísa viljan í verki við raðfestingum. Fleiri tilmæli í frágreiðingini kosta ikki annað enn vilja og samskipan. Sum dømi verður mælt til eina sjálvbodna vegleiðaratænastu.
Væleydnað integratión krevur, at øll taka lut. Land og kommuna, stovnar, felagsskapir og einstaklingar.
Kommunalu dagstovnarnir
Dagstovnarnir í kommununi vísa á tørvin á tulkatænastu. Eisini verður víst á trupulleikarnar, tá ið ikki ber til at samskifta. Serliga er hetta galdandi har útlendska mamman er einsamøll heima og pápin siglir ella bæði foreldrini eru útlendingar. Útlendsk foreldur vísa eisini á trupulleikar við felags tiltøkum. Tey skilja ikki hvat sagt verður, og missa tí hugin at koma á foreldrafundir og onnur felags tiltøk á stovnum. Tey kenna seg uttan fyri felagsskapin av tí sama.
Dømi eru eisini um at børnini virka sum tulkar fyri foreldrini. Talan kann vera um álvarsamar og viðkvæmar samrøður og er tað ov stór ábyrgd at leggja á hesi børn.
Arbeiðsmarknaðurin
Tá ið málsligi førleikin og vitanin um føroysku mentanina eru avmarkaði, er sera torført at koma inn á arbeiðsmarknaðin. Serliga trupult er tað tá teirra førleikar og/ella útbúgvingar ikki eru góðkend her á landi. At koma á eitt arbeiðspláss gevur í sjálvum sær sosialar møguleikar. At læra málið, mentanina, knýta vinabond og at verða partur av einum felagsskapi hevur so ómetaliga stóran týdning.
Í frágreiðingini um integratiónspolitikk verður mælt til at kommunan eggjar útlendskum tilflytarum at læra føroyskt og veitir best møguligu fortreytir til tess. Eisini verður mælt til at kommunan gongur á odda við at bjóða starvsvenjing á kommunalum arbeiðsplássum, sum eina lopfjøl at koma víðari til at brúka teirra egnu førleikar.
Málundirvísing
Kvøldskúlin hevur tilboð um grundleggjandi málundirvísing fyri útlendingar. Tørvurin er tó størri enn tilboðið. Neyðugt er at skipa undirvísingina soleiðis, at hon verður skyld sundur alt eftir hvaðani fólk koma og hvussu tey eru fyri málsliga. Her eigur størri játtan at verða givin Kvøldskúlanum, til fleiri tímar til føroyskt fyri útlendingar. Tá tilboðið er nøktandi kunnu vit seta sum krav, at vaksnir útlendskir tilflytarar skulu hava undirvísing í føroyskum máli og føroyskari mentan. Mælt verður eisini kommununi til at umhugsa at gera tað til eitt krav, at børn skulu á dagstovn, um tey annars eru heima og ikki mennast málsliga í samsvari við tað, ið svarar til aldurin.
Tilflytarar, sum hava tikið skeið í føroyskum fyri útlendingar í Kvøldskúlanum hava verið sera glaðir fyri møguleikan. Starvsfólkini á Kvøldskúlanum hava eisini lagt seg í seðlarnar við heitum hjarta at hjálp hesum fólkum við øllum møguligum, sum eisini strekkir seg langt út um undirvísingarætlanina. Býarbókasavnið hevur eisini skipað fyri sera væleydnaðum tiltøkum fyri útlendingar.
Í frágreiðingin, sum byggir á nógvar samrøður og kanningar verður sagt, at Føroyar í mun til onnur lond hava eitt gott upphavsstøði fyri at lima útlendingar inn í samfelagið. Ikki-norðurlendskir tilflytarar eru eitt lutfalsliga nýtt fyribrigdi, og flestu teirra hava longu tá ið tey koma eitt sterkt tilknýti í Føroyum, antin tí tey koma higar at íðka ítrótt ella tí tey eru gift føroyingi. Eisini er niðurstøðan, at flestu av hesum fólkum hava eitt sera sterkt ynski og ein sera stóra grund til at vilja gerast partur av samfelagnum, arbeiða, vera sjálvbjargin og at vilja læra føroyskt.
Tjóðveldi fer at arbeiða fyri, at tilmælini í frágreiðingini verða fylgd, og at tilboðini í kommununi verða raðfest og løgd í fasta legu. Tað hevur týdning at stovnarnir hava eitt tvørmentarligt umhvørvi við opinleika og virðing fyri øðrum mentanum. Tí eiga starvsfólkini at fáa møguleika at førleikamennast við hesum. Tjóðveldispolitikkur er grundaður á altjóða mannarættindi. Tí verður tikið væl ímóti útlendingum, sum velja kommununa sum teirra tilverustað. Vit ynskja, at tilflytarar verða ein væl móttikin partur av kommununi og kunnu ríka okkum við teirra royndum og vísdómi. Talan er um eitt tilfeingi, ið eisini ger Tórshavnar kommunu til eitt fjølbroytt stað at búgva, sum er til gagns bæði í menniskjaligum og búskaparligum høpi.
Marin Katrina Frýdal, býráðslimur


text: Hóast Google hevur heimstað í tí landi, sum minst tekur undir við einum hugsaðum Palestina, so hava tey hjá Google stilla amerikansku leitimaskinuna at siga Palestine har, sum fyrr varð sagt Palestinian territories. Eisini kanst tú velja Palestine (PS) sum byrjunarsíðu, eins og flestu okkara í Føroyum (FO) velja føroysku síðuna, sum sæst niðanfyri. Úti í heimi er annar parturin av Googlebrúkarum í øðini og hin parturin so hjartansfegin. Júmen, er politikkur í máli og ikki minni í leiting. Í framtíðini verða tað kanska ikki tær eindir, sum vit í dag kenna sum lond, ið fara at møtast í ST at góðkenna mørk og mál, men heldur fyritøkur sum Google. Ræðandi, men kanska bara gott, meðan vit uttan úrslit bíða eftir taktiskum politikarum og markleysum vápnaseljarum. Eftir hetta uppvask skeinki eg morgunkaffi í eitt Googlekrúss og fari at lurta eftir antikku fløguni Framåt! För Palestinas befrielse, sum svenska marknaðarfyritøkan Border Music gav út í 2002.


text:
Havnar Framburðsfelag havt spennandi fund um fiskivinnuna
politikkur29-04-2017 - 15:40 - Jóanis Nielsen
Tann 30. mars skipaði Framburðsfelagið fyri spennandi fundi á Hotel Havn. Evnið var fiskivinnuupskotið hjá Høgna Hoydal mótvegis uppskotinum hjá Fólkaflokkinum.
Gott 80 fólk møttu upp til fundin, har Jørgin Niclasen og Jacob Vestergaard umrøddu ávíkavist uppskotið hjá Høgna Hoydal eins og uppskotið hjá fólkaflokkinum.
Hettar bleiv ein sera góður og lívligur fundur, har fundarfólkið luttók við spurningum og kjaki gekk lívliga.
Fundarfólkini vóru samd um, at Fólkaflokkurin skal halda somu kós framyvir.


text:
Avreiðingarnar av botnfiski eru tilsamans áleið á sama støði tríggjar teir fyrstu árfjórðingarnar í ár, samanborið við sama tíðarskeið í fjør.
Nakað tað sama er avreitt av hýsu, 11% minni av toski, meðan nøgdin av upsa er vaksin góð 2 túsund tons ella 14%.
Av øðrum botnfiski kann nevnast, at nøgdin av kongafiski er vaksin munandi í ár – úr smáum 700 tonsum upp í góð 1700 tons – ein vøkstur á 142% í ár í mun til í fjør. Av flatfiski er nøgdin tilsamans minkað 14%, og er nakað minni av svartkalva komin uppá land í ár.
Onnur fiskasløg enn tey, ið eru nevnd undir botnfiski og flatfiski, eru minkað bæði í nøgd (við 11%) og í virði (við 15%). Tað mesta av hesum er gullaksur.
Avreiðingarvirðið er tilsamans eitt vet lakari enn í fjør, og yvirhøvur við undantøkum, er avreiðingarvirðið fyri einstøku fiskasløgini nakað lakari enn í fjør. Til dømis er 14% meira avreitt av upsa í ár, men er virðið minkað 9%, samanborið við í fjør.
Nærri útgreining á fiskasløg bæði eftir nøgd og virði er at finna í hagtalsgrunninum.
Fyrstu tríggir ársfjórðingarnir í ár geva eina ábending um, at feskfiskaveiðan heldur ikki í ár fer at hilnast væl. Afturgongdin, sum hevur verið í avreiðingarnøgdunum seinastu árini, heldur fram.
Á myndini omanfyri og talvuni niðanfyri er avreidda nøgdin av botnfiski fyri tríggjar ársfjórðingar í ár samanborin við sama tíðarskeið undanfarin ár. Tað sæst, at botnfiskanøgdin síðan 2002 er støðugt minkað, og hevur seinastu 5 árini ligið á einum javnt lágum støði.
Viðmerking: Avreiðingar av feskfiski er uppgjørt í landaðari vekt, tvs. at tað verður ikki lagt upp fyri, at nakað verður avhøvdað, annað kruvt og uppaftur annað bara ísað runt/óviðgjørt. Tað mesta er ísaður fiskur, tó eru tað nøkur skip, sum frysta umborð. Havast skal í huga, at avreiðingarnar siga einki um, hvussu stór royndin hevur verið.
Uppgerð av avreiðingunum til og við september 2017 er nú tøk í hagtalsgrunninum. Har eru meira útgreinaðir upplýsingar, bæði á fiskaslag, nýttan reiðskap og keyparabólkar.


text:
Forsprákarar fyri at selja veiðirættindi á uppboðssølu siga, at ein marknaðargrundað skipan í longdini hevði gjørt vinnuna meira gjøgnumskygda, effektiva og at landið hevði fingið rættan prís fyri tilfeingið, sum fólkið sambært lóg eigur.
Men hóast uppboðssølan tykist skilagóð á pappírinum, so er ein full og frí uppboðssøla Terra Incognita - eitt ókent øki - í fiskivinnuhøpi.
Mótstøðufólk siga, at frí uppboðssøla hevði elvt til ótryggleika í vinnuni, verri fíggingarsømdir frá peningastovnum, og at hon hevði gjørt seg inn á tey, sum hava ein søguligan rætt at fiska.
---
Hóast uppboðssølur í almennari fatan ofta verða settar í samband við list og antikkvørur, so er tað minst líka vanligt at selja minni spennandi vørur: handilsvørur, ráevni, bústaðir, brúktar vørur og mangt annað á uppboði. Og hetta ber eisini til, hóast fólk ikki eru í sama rúmi. Tak til dømis Facebook bólkin Rótikassin 24/7, har fleiri enn 30.000 føroyingar dagliga selja vørur til hægstbjóðandi á netinum.
Hugskotið um at selja fiskirættindi á uppboðssølu sá dagsins ljós í várfrágreiðingini hjá Búskaparráðnum í ár 2000.
Búskaparráðið setti spurning við, um tað er rímiligt, at veiðirættindi, ið landið hevur latið reiðaríum ókeypis, verða seld víðari til onnur reiðarí við stórum vinningi. Tann umsetiligheit, sum ger tað møguligt hjá reiðaríum at selja veiðirættindi millum sín, átti, við øðrum orðum, at komið upprunaliga eigaranum av tilfeinginum - Føroya fólki - til góðar.
Men hvør prísur er so tann rímiligi hjá Føroya fólki at krevja fyri tilfeingið? Rætti prísurin, segði búskaparráðið, kundi finnast við eini uppboðssølu, tí tá er tað marknaðurin sjálvur, sum ger av, hvat hann hevur hug at gjalda.
Ásetir landið ein prís, kann tað vera, at hann er órímiliga høgur, og at vinnan tí einki fær burturúr, ella at prísurin er so lágur, at eigarin, Føroya fólk, fær ov lítið burturúr. Virðið, sum veiðirættindi hava á eini uppboðssølu, endurspegla tað virði, sum fiskurin hevur hjá einum reiðaríi, men er heldur ikki so høgt, at tað skalar lønsemi í vinnuni.
Tvørturímóti kann uppboðssølan betra um lønsemið, vildi búskaparráðið vera við. Kappingin við aðrar aktørar á einum fríum marknaði, har øll hava atgongd, hevði havt við sær størri trýst at vera effektivur. Í eini kappingarstøðu kann eingin hvíla á lavrberjabløðunum. Í longdini høvdu úrslita-LÍTIL reiðarí verið soldað frá, tey úrslita-GÓÐU høvdu verið eftir, og lønsemið í vinnuni hevði soleiðis blivið betri.
Sambært heitastu forsprákarunum fyri uppboðssølu hevði fría atgongdin til vinnuna havt við sær, at førleikin var størsta avbjóðingin fyri at sleppa fram at tilfeinginum. Undir verandi skipan er tað fyrisitingarliga metingin í fiskimálaráðnum, sum fyrst og fremst er ein kleppur fyri nýggjar aktørar.
Ein fríari atgongd hevði eisini verið ein forðing fyri, at veiðirættindini verða savnað á færri hondum, og harvið, at vinnan fær politiskt vald. Her hevði tó uttan iva verið neyðugt við sonevndum antitrust-avmarkingum ella hámarki fyri, hvussu nógv rættindi eitt einstakt reiðarí hevur loyvi at hava.
Men ein uppboðssøla er ikki uttan ivamál. Fría kappingin, sum uppboðssølan á pappírinum skal veita, kann ávirkast av fleiri viðurskiftum:
Ov strangar antitrust-avmarkingar kunnu gera, at kappingin verður skerd, tí ávís reiðarí longu eru so stór, at tey ikki fáa loyvi at bjóða. Í hesum førinum kann talan vera um nøkur av teimum reiðaríum, sum eru mest effektiv, og tað kann ávirka yvirskipaða lønsemið í vinnuni. Tí ber illa til at tosa um uppboðssølu uttan eisini at tosa um, hvussu nógva miðsavnan av veiðirættindum, politiska skipanin kann liva við. Ov veik regulering kann hinvegin hava við sær, at sterkastu reiðararnir eru so sterkir, at teir kunnu yvirbjóða teir smáu, sum royna at koma inn í vinnuna.
Møguleikarnir fyri at fáa fígging til skip kunnu eisini avmarka kappingina. Tað ber tó til at leggja upp fyri hesum við at lata reiðarar við leigaðum skipum fáa atgongd til uppboðssøluna.
Eisini er neyðugt at gera av, hvussu leingi rættindini skulu vara, sum verða bjóðað út. Veiðirættindi, sum eru galdandi nógv ár, elva til tryggari karmar hjá vinnuni, og harvið størri íløguvirksemi. Hinvegin kunnu styttri veiðirættindi skapa ein meira dynamiskan marknað og betri atgongd hjá nýggjum reiðaríum.
Spurningur verður eisini settur við støðufesti í eini møguligari uppboðssøluskipan, um vinnan ikki tekur undir við skipanini. Í tí føri ber tó til at spyrja, um vinnan ikki hevur fingið so nógv vald, at hon gíslatekur politisku skipanina.
Í ringasta føri kann ein uppboðssøla elva til avtalað spæl, har reiðarar leggja saman ráð fyri at trýsta prísin niður. Hetta er ein vandi í øllum vinnum, og kann steðgast við skilvísari regulering. Ein loynilig uppboðssøla, har bjóðarar bara bjóða einaferð, og har øll boðini verða almannakunngjørd í senn, kann forða fyri tílíkari samansvørjing.
Og til seinast kunnu vit nevna søguligu ella kensluligu grundgevingina ímóti uppboðssølu: Hendan er, at tey, sum hava stríðst og strevast í vinnuni í bæði góðum og ringum tíðum í nógv ár, hava ein søguligan rætt til tilfeingið, og at ein frí atgongd til fiskivinnuna við uppboðssølu tí er ein háðan móti harða arbeiðnum, sum hesi fyrr hava gjørt.
---
Mótstøðufólk hava ofta nevnt, at umfatandi uppboðssøla hevði verið ein stór broyting fyri vinnuna. Sambært nýskipanarnevndini er einki annað land í heiminum, sum lutar øll síni rættindi út gjøgnum uppboðssølu og tí er torført at meta um avleiðingarnar av eini umfatandi umlegging.
Royndirnar av at selja fiskirættindi á uppboði eru avmarkaðar. Í Føroyum var hetta roynt á sumri í 2011. Tá var uppboðssølan væleydnað frá einum búskaparligum sjónarhorni, hóast stór misnøgd var við onnur viðurskifti. Í 2016 var eisini ein royndaruppboðssøla. Kappingin var avmarkað, og tí er spurningurin, um hendan kann brúkast sum fordømi fyri eina meira umfatandi uppboðssølu.
Royndir hava eisini verið við uppboðssølu í Kili, Estlandi og Russlandi, men her hevur eisini verið talan um avmarkaðar uppboðssølur í stutta tíð. Ofta eru eisini fleiri broytingar gjørdar samstundis sum uppboðssølan varð sett í gildi, og tí er ikki vist, hvørja ávirkan sjálv uppboðssølan hevur havt á vinnuna. Harumframt hevur politiska umhvørvið verið óstøðugt í hesum londunum, og hetta kann eisini geva eina kámari mynd av uppboðssøluavleiðingum. Í onkrum føri hevur reguleringin als ikki verið nøktandi, sum eisini ger tað torført at eftirmeta.
Tær eygleiðingar, sum kunnu gerast av fyrrverandi royndum, bæði í Føroyum og aðrastaðni, skulu sostatt gerast við fyrivarni. Tað eru nógvar haldgóðar búskaparligar grundgevingar fyri einari uppboðssølu. Marknaðartreytirnar sum uppboðssølur yvirhøvur virka undir, kunnu bera so í bandi, at prísurin, sum landið tekur fyri fiskatilfeingið er á einum rímiligum og rættvísum støði. Men skal ein uppboðssøla eydnast, er neyðugt at ávís onnur viðurskifti eru í lagi. Undirtøka má í onkran mun vera í vinnuni fyri skipanini, um hon skal halda í longdini. Ein illa regulerað uppboðssøla kann í ringasta føri misbrúkast, og tí mugu forðingar eisini setast fyri avtalaðum spæli millum reiðarar. Antitrust avmarkingar kunnu ikki vera ov høgar - ei heldur ov lágar, tí so skeikla tær kappingina. Gildistíðin á veiðirættindunum má eisini stillast á einum hóskandi støði soleiðis at fyrimunirnir við marknaðarkreftunum kunnu koma til sín rætt, uttan at tær taka burtur íløguhugin hjá reiðaríunum.
---
Núverandi samgonguflokkar fóru á val í 2015 fyri at seta eina marknaðargrundaðað skipan - tað vil siga eina uppboðssølu - í gildi fyri føroysku fiskivinnuna. Hetta hava teir eisini nevnt í samgonguskjalinum. Teir hava tó drigið eitt sindur í land, tí nú skjýtur samgongan upp eina lutvísa uppboðssølu, har tað, sum er undir miðalfiskiskapinum seinastu 10 árini ikki skal bjóðast út. Uppskotið er semjusøkjandi, og roynir at tekkjast bæði verandi reiðarum og uppboðssølutalsmonnum.
Men nakrir samgongupolitikarar tykjast yvirhøvur skeptiskir um uppboðssøluhugskotið. Tað sama kann sigast um Sambandsflokkin, sum er besta boði hjá samgonguni at fáa eina breiða semju í løgtinginum. Argasta mótstøðan móti uppboðssølu kemur úr Fólkaflokkinum, sum leggur dýran við, at fær flokkurin sín vilja fer ikki ein stertur um eina uppboðssølu í framtíðini.
Eins og uppboðssøla hevur verið nógv mest umstrídda evnið í fiskivinnukjakinum seinastu mongu árini - so verður hetta ivaleyst eisini høvuðsevnið í løgtingsviðgerðini komandi tíðina.


text:
Arm- og beinvøddar svara ymiskt uppá kropsliga venjing
Magni Mohr, leiðari á Deplinum fyri Heilsu- og Almannagransking, Fróðskaparsetur Føroya hevur saman við Pál Weihe og Jákup Andreas Thomsen útgivið grein í vísindaliga tíðarritinum Physiological Reports við heitinum: “Muscle ion transporters and antioxidant proteins have different adaptive potential in arm than leg skeletal muscle with exercise training”.
Greinin lýsir, hvussu vøddaprotein, sum stýra jóninum Na+, K+, H+, Lac-, umframt fríum radikalum (reactive oxygen species) og sukurupptøku í beinagrindsvøddum svara uppá kropsliga venjing. Ymisk sløg av venjing vóru samanborin, og bæði arm og beinvøddar vóru neyvt kannaðir.
Stutt samanumtikið vísir kanningin, at arm- og beinvøddar hava ymiskt grundleggjandi støði viðvíkjandi jónregulering og antioxidativum kapasiteti, og at hesir vøddabólkar svara ymiskt uppá ymisk sløg av kropsligari venjing.
“Vit hava fyrr víst í m.a. kanningum í Føroyum, har vit hava samanborið mýlfysiologisk eyðkennini ímillum arm- og beinvøddar, at stórir fysiologiskir munir eru ímillum evnisskifti í vøddabólkum hjá menniskjanum. Í hesi nýggju kanningini vísa vit á fyrsta sinni nakrantíð, at markantir munir eru á jónregulering og antioxidativum kapasiteti í ymiskum vøddabólkum. Hetta er spennandi, og kann hanga saman við evolutiónini av arm- og beinvøddum hjá menniskjanum”, sigur Magni Mohr, verkætlanarleiðari.
“Arm og beinvøddar eru ættmenningarsøguliga sæð mentir undir heilt ymiskum fyritreytum hjá menniskjanum, sum nú hevur gingið á tveimum beinum í milliónir av árum. Armarnir eru nýttir til øðrvísi arbeiðsformar. Samstundis vit vita m.a., at vesturgrønlendingar hava betri evnir at brenna feitt í yvirkroppinum enn t.d. danir, sum kann partvíst vera ávirkað av evolutiónærum mekanismum. Vit hava brúkt føroyskar royndarpersónar í hesi verkætlan, og tí er tað eisini áhugavert at síggja hesi viðurskifti hjá okkum sjálvum. Serstakliga tá hugsað verður um, at livikorini hjá forfedrum okkara hava verið tengd at hørðum yvirkropsarbeiði í samband við m.a. langteinarógving”, hugleiðir Magni Mohr.
“Vit fara at arbeiða víðari við hesum og FarGen verkætlanin gevur okkum størri møguleikar at kanna okkara egnu fysiologi í ættmenningarsøguligum høpi. Til stuttleika kann eg nevna, at føroyingar standa seg munandi betur altjóða í ‘yvirkropsítróttum’, sum svimjing, rógving og fimleiki enn í renning og fótbólti, sum møguliga hongur saman við okkara fortíð sum landafrøðiliga avskorið fólk” gitir Magni Mohr at enda.
Granskingarverkætlanin er stuðlað úr Granskingargrunninum.
Greinin kann lesast her
Les um Magna Mohr í Heilagrunninum