text:
Amerikonsk landafrøði
Sambandsríki Amerika ella USA er triðstørsta land í heiminum. Tað er tveir fimtingur av norðuramerikanska meginlandinum, 9 tíðarsonur eru [1], og landið er skift sundur í 50 statir. Fimmti ríki eru í sambandsríkjunum, tá eru Alaska, ið fer langt norður um pólkring, og Hawaii, langt vesturi í Kyrrahavi, við. Tveir stórir fjallaryggir eru, Appalachiafjøll eystantil og Klettafjøll vestantil; stórur partur av landslagnum eru víðar grasfløtur.
Í so stórum landi sum USA er sjálvsagt nógvur munur á veðurlagnum. Í norðasta býnum, Barrow í Norðuralaska, frystir 13°C (55°F) stig í miðal um árið, men í Nevada eru onkuntíð máld 60°C (140°F) hitastig. Í USA er yvirhøvur landveðurlag, t.d. í norðara parti av landinum temprað, í sunnara subtropiskt. Tað, at fjallagarðarnir ganga norður og suður fram við vestur- og eysturstrondini, hevur stóra ávirkan á veðurlagið.
Markið ímillum USA og Kanada er heimsins longsta landamark.
Innihaldsyvirlit
Hvar[rætta | rætta wikitekst]
USA er stórur partur á norðuramerikanska meginlandinum. USA er vestan úr Atlantshavi, eystur í Kyrrahav, norðan úr Meksiko og suður úr Kanada. Tilsamans er USA 9,8 mió km² stórt, 7024 ferðir størri enn Føroyar.
Í stuttum um USA[rætta | rætta wikitekst]
- Norðasta stað: Point Barrow, Alaska.
- Syðsta stað: Ka Lae, Hawaii.
- Vestasti stað: Peaked Island, Alaska.
- Eystasti stað: Sail Rock, Maine.
- Hægsti staður: McKinleyfjøll, Alaska 6,194 m (20,320 ft).
- Lægsti staður: Death Valley, Kalifornia −86 m (−282 ft).
- Høvuðsstaður: Washington DC.
- Størsti býir: New York City, Los Angeles, Chicago.
- Landsvídd: 9,826,675 km2.
- Høvuðsáir: Missouriá, Mississippiá, Yukoná.
- Størsti fossur: Niagarafossur.
- Vøtn: Superiorvatn, Huronvatn, Michiganvatn, v.fl.
- Størsta vatn: Superiorvatn.
- Vøtn (í %): 6,76 %
- Firðir: Collegefjørður, Nassaufjørður, Russelfjørður, v.fl.
- Størsta oyggj: Hawaiʻi, Hawaiioyggjar.
- Strandalinja: 19,920 km.
- Høv: Kyrrahavið, Atlantshavið, Meksikoflógvin, v.fl.
- Mesti kuldi: −62.2 °C (−80 °F), Point Borrow, Alaska [3].
- Mesti hiti: 56.7 °C (134 °F), Death Valley, Kalifornia [4].
Sundurbýti[rætta | rætta wikitekst]
Landið er býtt í 50 statir, eindardistriktið Washington DC (sum eisini er høvuðsstaður) og fleiri partar handan hav. Av teimum er oyggin Puerto Riko í Karibiahavinum størsti parturin og har tað búgva flest fólk. Aðrar oyggjar, sum USA eigur, eru til dømis Amerikonsku Jómfrúoyggjar, Amerikanska Sámoa, Guam, Norðurmarianoyggjar, Midwayoyggjar og nógvar oyggjar við ongum fólki (til dømis Palmyraoy, Johnstonoy, Bakeroy, Wakeoy, Howlandoy, v.fl.). Á mongum oyggjum eru amerikanskar hernaðarstøðir. Síðani 1898 hevur USA havt eina stóra marinustøð á Kuba - Guantánamoflógvi. Guantánamoflógvin hevur serligan leiklut og verður stýrdur av amerikonsku verjuni.
Fjøllini[rætta | rætta wikitekst]
Størstu fjallaryggirnir í USA, kavataktu Klettafjøll og skógarklæddu Appalachiafjøll, eru ólíkir í útsjónd og í skapi. Atvoldin til tað er aldur. Klettafjøll eru ung fjøll, sum enn ikki eru brýnd niður og broytt í skapi. Appalachiafjøll eru ímillum elstu fjøll í heiminum, og vindur, regn og skriðísur í farnum ístíðum hava brýnt tey niður.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Sjá eisini listi yvir amerikanskar býir eftir íbúgvatali
Heili 82 % av fólkinum búgva í býum [5], og USA verður eisini mett at vera eitt tað mest urbaniseraða landið í heiminum. New York City í New York er størsti býur, har búgva 8 milliónir fólk, síðan eru tað Los Angeles í Kalifornia og Chicago í Illinois.
Vesturríkini[rætta | rætta wikitekst]
Fram við vesturstrondini nakað langt suður er lýtt veður og nógv avfall. Orsøkin til hetta er vesturættin, sum liggur inn úr tí flógva japanska streyminum, sum rekur norðan við landinum.
Landslagið og veðurlagið í vesturríkjunum í USA eru ógvuliga skiftandi. Ísur og kavi í Alaska og Colorado, oyðimørk í Nevada og Arizona og lýsbeltisveðurlag í Hawaii og Guam. Í Kyrrahavsstrondini flyta stórbýir sum Seattle, Portland og San Francisco út fisk, frukt og við um allan heim. Fyri vestan er eisini Hollywood, háborgin hjá filmídnaðinum, og Silicon Valley í Norðurkalifornia, sum er miðdepil fyri hátøkniligari teldumenning. Sun Valley í Idaho, har tú kanst sóla tær um summarið og standa á skíðum um veturin, er ein av kendastu frítíðarstaðunum í USA.
Klettafjøll eru ein fjallarøð í Vesturamerika sum røkkur frá Kanada til New Mexico. Landslagið í Klettafjøllum er sera vakurt, og summastaðni hava teir friðað stórar víddir, so har má ikki mannahond koma at. Á hesum friðaða landi gongur nøgd av dýrum, sym sjálvsagt eisini eru friðað. Har eru t.d. bævrar, bjarnir, visundar, v.f. Her kanst tú síggja brøtt fjøll, gjáir, grønar líðir, dimmar, vøkur vatn, risatrø, heitar goskeldur og ikki at gloyma, bjarnir og visundar.
Fleiri stórar áir renna gjøgnum hálendið, og tær hava ofta skorið seg langt niður, so tær nú renna í djúpum gjáum. Ein av teimum, Koloradogjógv í Arisona, Grand Canyon, er 1.800 m. djúp. Henda gjógv er so vøkur, at nøgd av fólki á hvørjum ári leitar vestur hagar at síggja hana, grótið í gjáarbakkunum er reytt og violett á liti. Einastaðni, har gjógvin er heldur smøl, Columbia, er nú avbyrgd, og úr henni verður vatn veitt til eina líka stóra landvídd. Fleiristaðni vestan fyri fjøllini eru stórar háfløtur. Summar av fløtunum liggja sum hagi, og har ganga stór fylgi av neyti og seyði. Men har eru eisini stór strekki, sum eru uppdyrkað, til dømis rundan um býin Salt Lake City í Utah.
Í Nevada, Arisona og Nýmeksiko er steikjandi heitt, og har eru stór strekki, ið liggja sum oyðimerkur.
Jarnbreytirnar eru bæði nógvar og langar. Í seinastu árunum eru nógvar nýggjar jarnbreytir lagdar og vegir gjørdir.
Alaska[rætta | rætta wikitekst]
Alaska, sum USA keypti frá Russlandi í 1867 [6], er stórt land, dupult so stórt sum Skandinavia tilsamans. Tað mesta av tí er fjallalendi, og har er hægsta fjallið í Norðuramerika, Mount Mac Kinley, 6187 m. Í Alaska tíðnar kavin ógvuliga seint, har er frost einar 8 mánaðir av árinum, og jørðin er altíð botnfryst. Har er ógvuliga kalt um vetrarnar, -62°C (−80 °F) kuldastig hava teir mált, og har legst øgiligur kavi niður. Fram við Íshavinum eru sum í Kanada frystar mýrar, og sunnari vaksa skógir, ið eru so stórir, at teir tykjast ongan enda at taka. Har høgga teir nakað av viði.
Hawaii[rætta | rætta wikitekst]
Hawaii liggur í Kyrrahavinum. Oyggjarnar eru 20 í tali, men bara sjey eru bygdar. Átta tær størstu oyggjarnar í Hawaii eru einar 4.000 km í ein útsynning úr San Francisco, Kalifornia. Tann størsta oyggin eitur Hawaii, og høvuðsstaðurin eitur Honolulu. Hawaiioyggjar hava tropiskt veðurlag, og helmingurin av oyggjunum er skógvaksin. Hawaiioyggjar eru stutt norðan fyri ekvator (miðkring), og tí kundu vit hildið, at veðurlagið var heitt og kvalið; men so er ikki. Tað finst valla fagrari og frískligari veðurlag, tí havvindarnir svala so væl, so at sumrini eru ikki heitari enn tey við Miðjarðarhavið og vetrarnir nakað sum summar í Norðurtýsklandi. Tað lýggja veðurlagið á Hawaii og fram við Kyrrahavinum ger eisini, at nógv fólk allastaðni úr USA leitar hagar.
Miðríkini[rætta | rætta wikitekst]
Miðskeiðis í USA og Kanada eru Stóru Grasfløturnar (enskt Great Plains) ella prerian, sum lendið eisini verður kallað. Á hesum óføra víða lendið er heitt og turt um summarið og kuldi og kavi um veturin. Trø vaksa bara við áir og vøtn. Fyrr, tá ið fløturnar vóru albeittar við síðum grasi, gingu fleiri milliónir visundar har. Nú eru fløturnar veltar. Mesta grøðin er hveiti og mais.
Miðríkini í USA eru best kend fyri cowboylívið og stórar neytagarðar, men har er eisini besta kornlendið í USA og nógv stór oljureinsiverk. Her eru høg fjøll, fruktagóðar fløtur, og her renna Mississippi og allar áirnar, sum renna í hana. Í Texas og Oklahoma er nógv olja og gass, og í Wyoming og Montana er nógv kol. Í Klettafjøllum eru stórir tjóðargarðar, til dømis Yellowstone National Park og Glacier National Park, og í fjøllunum eru mong steinsløg. Veðurlagið í miðríkjunum skiftir við árstíðunum; kalt um veturin og brennandi heitt um summarið, og har eru javnan melduródnir og heglingsstormar.
Á markinum ímillum Kanada og USA eru eisini Stóruvøtn (enskt Great Lakes). Hesi vøtn rúma um fimtingin av øllum vatni í heiminum. Í Niagaraá, sum rennur úr Erievatni í Ontariovatn, eru hinir viðgitnu Niagarafossar (enskt Niagara Falls).
Um veturin er ættin inni í landinum mest útnyrðingur og norðan. Tær koma norðan úr kuldanum í Kanada, og hava bæði nógvan kulda og kava við sær. Av tí at eingi fjøll eru at líva, strúka tær líka suður móti Meksikohavi, soleiðis, at har sum annars er heitt veðurlag, kann tó vera frost viðhvørt.
Í Texas er turt, og har eru ógvuliga stórir neytagarðar. Suðuri við strondina og nakað norður regnar, og har dyrka teir hveiti, mais, rís og bummull. Summarið er heitt inni í landinum. Ofta kann tað henda, at slavin, heitt luft úr Meksikohavi rekur langt norður í landið, tá kann køld luft norðanífrá møta henni, og hetta ger, at tað verður skaðastormar og grimdarregn. ´
Eysturríkini[rætta | rætta wikitekst]
Góðar havnir, fruktagóð jørð og nógv ráevni hava gjørt, eysturríkini er eitt hitt fjølbygdasta í landinum. Tað var á eysturstrondina, at niðursetufólkini úr Evropa komu í 16. øld. Nú eru nakrir av størstu býunum í landinum her, m.a. New York City og Washington DC, umframt teir áður so týdningarmiklu ídnaðardeplarnir Chicago, Detroit og Cleveland við Stóruvøtn.
Norðari partur av eysturstrondini líkist nógv aftur í landslagið í Vesturevropa. Har eru heilt djúpir áarósar sum firðir. Nakað inn í landinum er víðført fjallalendi, Appalakka- og Alleghenyfjøll. Hesi fjøllini eru fyri tað mesta skógvaksin, og har vaksa mong ymisk træsløg. Vestan fyri Appalakafjøllini tekur Mississippifløtan við. Alt tað strekki, frá fjøllunum og vestur móti ánni, var skógvaksið, tá ið teir evropeisku komu.
So stórir eru hesir skógir, at hóast amerikanar høgga nógvan við har norðuri, kanst tú ganga í skógunum í dagavís og ikki hoyra mannamál. Í skógunum liva mong villini dýr, sum eru sjáldsom í Evropa nú. Har eru til dømis elgsdýr, hermalín, íkorn, úlvar, villsvín, bjarnir og ikki sørt av bevarum.
Áirnar[rætta | rætta wikitekst]
Mississippi er, tá ið greinin Missouri verður uppíroknað, longsta á í heiminum, 7.000 km. Missouriá kemur heilt vestan úr Klettafjøllum. Um várarnar, tá ið tað fer at toya í fjøllunum, er ofta so nógv vatn í henni, at áin tekur ikki ímóti, men fer yvir bakkarnar og ger stóran skaða. Til at forða fyri hesum hava teir nú grivið fleiri stórar gryvjur frá ánni og gjørt byrgingar í støðum. Ein onnur grein á Mississippi er Ohio, sum kemur eystanífrá, hon førir eisini heilt nógv vatn við sær. Í hesa á rennur aftur ein á, sum eitur Tennessee.
Tennessee kemur úr Appalachiafjøllum. Í brekkunum, har hon rennur, vuksu fyrr stórir skógir, men bøndurnir høgdu teir niður, og hetta vísti seg at vera skeivt. Tá ið grovt regn var í brekkunum og fjøllunum, rann tað nógva vatnið, sum trærøturnar tóku til sín, oman á bøin og tók moldina við sær út í tær stóru áirnar. Tá hækkaði vatnflóðin og floymdi inn yvir landið. Helst Tennessee gjørdi ofta ógvuliga stóran skaða um seg, tók bæði sethús og fólk og fæ við sær, og bøurin gryntist ár undan ári, so nógvir bøndur noyddust at rýma av gørðunum, og teir, sum eftir vóru, gjørdust fátækari og fátækari. Og aftur at øllum hesum kom tað, at tann mýggjabitin, um er orsøk í malariusjúkini, treivst væl í tí lendinum, sum stóð undir vatni, og henda ræðuliga sjúka fór at ganga.
Í 1931 var vatnflóðin av tí mesta, ovurstórt strekki av landi fram við Mississippi og greinum hennara stóð undir vatni, bøndur í hundrað túsunda-tali máttu flýggja frá heimi og húsi, og fleiri túsund fólk druknaðu. Tennessee var mesta skuldin til hesa vanlukku, men tá settu framskygdir og ágrýtnir menn sær fyri at temja ánna og skapa bóndunum, sum eftir vóru, livilig kor.
Melduródnarbeltið[rætta | rætta wikitekst]
Fleiri hundrað melduródnir eru á hvørjum ári í melduródnarbeltinum, sum gongur ígjøgnum Kansas, Oklahoma og Missouri. Melduódnirnar taka seg upp, har ið heit luft úr Meksikoflógva og turr, køld luft úr Kanada reka saman. Hørðu melduródnirnar slætta alt, sum fyri er, við jørðina. Melduródnir kunnu ganga upp í 180 km/t [7]. Hvørt ár volda ódnir teimum, sum búgva fram við strondini við Meksikoflógva og Atlantshav, stóran skaða.
Nógvar melduródnir hava verið í USA í 2011. Amerikanska veðurstovan sigur, at 2011 kann enda sum tað ringasta meldurhvirluárið, sum fólk vita um at siga. Høvuðsorsøkin er verðurfyribrigdið La Nina, sum ger vart við seg við jøvnum millumbilum. Veðurstovan sigur, at í apríl 2011 vóru meiri enn 900 meldurhvirlur, og at tann eina dagin vóru 164 meldurhvirlur í statunum Mississippi og Virginia [8].
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://geography.about.com/od/physicalgeography/a/timezones.htm
- ↑ http://www.worldislandinfo.com/USLARGESTV1.html
- ↑ http://www.usatoday.com/weather/wcstates.htm
- ↑ http://www.nps.gov/deva/planyourvisit/upload/Weather.pdf
- ↑ http://www.guardian.co.uk/news/datablog/2009/aug/18/percentage-population-living-cities
- ↑ http://wayback.archive.org/web/jsp/Interstitial.jsp?seconds=5&date=1207830337000&url=http%3A%2F%2Fwww.state.gov%2Fr%2Fpa%2Fho%2Ftime%2Fgp%2F17662.htm&target=http%3A%2F%2Fweb.archive.org%2Fweb%2F20080410122537%2Fhttp%3A%2F%2Fwww.state.gov%2Fr%2Fpa%2Fho%2Ftime%2Fgp%2F17662.htm
- ↑ http://www.cbc.ca/news/world/story/1999/05/07/twister990507.html
- ↑ http://www.reuters.com/article/2011/04/28/us-usa-weather-tornadoes-idUSTRE73R5QY20110428


c: text/html

text:
31. oktober
31. oktober er dagur 304 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 305 um skotár er). 61 eru dagar eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1517 - Martin Luther neglir uppslag við 95 tesum á kirkjuhurðina í Wittenberg. Hendan hending verður ofta sædd, sum almenna byrjanin hjá trúbótini.
- 1984 - Indira Gandhi, forsætisráðharri í India, verður skotin av egnum lívverjum.
- 2007 - Jógvan Fríðriksson verður valdur til biskup í føroysku fólkakirkjuni eftir Hans Jacob Joensen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amerikanska Kollveltingin
Hin Amerikanska Kollveltingin (1776–1783) byrjaði í 1776, tá amerikumenn tóku sær rætt til at siga upp trúskap sín til bretska kongahúsið. Í seinnu helvt av 1700-talinum tók ein tjóskaparrørsla seg upp í øllum Vesturheiminum.
Innihaldsyvirlit
Ónøgd niðursetufólk[rætta | rætta wikitekst]
Byrjanin til ta amerikonsku sjálvstýristilgongdina skal síggjast í ljósinum av, at bretar mettu, at tað var neyðugt at skatta koloniirnar fyri at kunna fíggja umsitingina av teimum. Bretska krúnan legði eina røð av skattum á koloniirnar, men mótstøðan var hørð og umfatandi. "The East India Company" fekk einarætt frá bretsku stjórnini at flyta te úr Kina beinleiðis til síni umboð í USA, og hetta førdi við sær, at niðursetuhandilsmenninir ikki fingu lut í hesum lønandi handli. Tann 16. desember í 1773 skipaðu nøkur niðursetufólk fyri sokallaðu Boston Tea Party sum eitt mótmæli ímóti bretsku atferðini. Hetta gjørdist byrjanin til harða stríðið millum niðursetufólkið og bretsku ta stjórnina. Bretar kravdu frið og landaskil, men amerikumenn kravdu frælsi.
Frælsisyvirlýsingin[rætta | rætta wikitekst]
Í september í 1774 varð stevna hildin í Philadelphia í Pennsylvania, sum nevndist "First Continental Congress". Allar koloniirnar uttan Georgia sendu umboð til stevnuna. Endamálið við stevnuni var at bøta um sambandið við ta ensku stjórnina, men hetta eydnaðist ikki, og í apríl mánaði í 1775 vóru niðursetufólk í Massachusetts í bardaga við bretar við Concord og Lexington. Kollveltingin var byrjað. Stríðið spjaddist og uppreistur var veruleiki, og krav um fullveldi varð endaliga orðað 4. juli í 1776 í tiltiknu Frælsisyvirlýsingini, ið staðfesti natúrrættindi hjá mannaættini og fullveldið hjá teimum amerikonsku statunum. Thomas Jefferson orðaði yvirlýsingina, sum í stóran mun er grundað á tey politisku ástøðini hjá enska heimspekinginum John Locke [1].
Frælsiskríggið vardi longri enn væntað. Tað byrjaði 19. apríl í 1775 og endaði 19. oktober 1781, tá ið Chares Cornwallis við heri sínum gav seg yvir í Yorktown, Virginia. Bretar, sum eisini vóru í kríggi við fleiri evropisk lond, máttu lúta fyri frælsishugaðu niðursetufólkunum. Í 1783 viðurkendi Stóra Bretland fullveldið hjá teimum 13 koloniunum.
Samgongusáttmálin[rætta | rætta wikitekst]
Meginlandsstevnan (enskt: Continental Congress), sum var sett saman av umboðum frá øllum statum, viðurkendi í november í 1777 "Articles of Confederation", ið komu í gildi í mars 1781 eftir at statirnir høvdu góðtikið skjalið. Samgongusáttmálin ásetti sambandið millum einstøku statirnar og nýggju meginstjórnina. Sáttmálin staðfesti, at statirnir vóru sjálvstøðugir og at meginstjórnin einans var ein miðil hjá statunum at ráða og stýra í samstarvi (sokallað konfederatión). Óttin fyri eini sterkari meginstjórn, eins og tann bretska, er endurspeglaður í samgongusáttmálanum. Alt valdið var hjá kongressini, sum var sett saman av umboðum frá statunum. Tann nýggi sáttmálin og tann nýggja stjórnin hóvdu sínar veikleikar. Eingin forseti var, einki tjóðardómsvald var, og kongressin hevði ikki rætt at áleggja skatt, men noyddist at biðja um pening frá statunum. Tingið hevði heldur ikki rætt at stýra handli. Tað var næstan ómøguligt at bøta um veikleikarnar, tí broytingar kundu einans fremjast, um allir trettan statirnir atkvøddu fyri broytingunum.
Tørvur á eini nýggjari skipan[rætta | rætta wikitekst]
Krøv um broytingar var úrslit av eini maktarleysari meginstjórn og búskaparkreppu í 1780-árunum. Fleiri politiskir leiðarar mettu, at trupulleikarnir í 1780-árunum vóru úrslit av veikleikunum í samgongusáttmálanum, serliga vantandi evnini hjá meginstjórnini av fáa skil í lag í fleiri statum. Sambært James Madison (16. mars 1751 – 28. juni 1836) , sum av fleiri verður mettur at vera faðir at teirri amerikonsku stjórnarskipanini, og øðrum var loysnin at seta eina nýggja meginstjórn á stovn og at smíða eina nýggja stjórnarskipan. Hann metti, at neyðugt var at seta á stovn eina sterka samveldisstjórn, men hann bar ótta fyri, at ein sterk samveldisstjórn kundi misnýta valdið og fremja ágang ímóti borgarunum. Tí var neyðugt, í teirri nýggju skipanini, at tryggja, at valdið ikki varð miðsavnað. Fyri at forða fyri valdsmiðsavnan og valdsmisnýtslu, skuldi tann politiska skipanin býtast í tríggjar partar - tað lóggevandi, útinnandi og dømandi valdið. Eitt slíkt valdsbýti var alneyðugt sambært James Madison.
Stjórnarskipanarstevnan[rætta | rætta wikitekst]
Í 1786 bjóðaði Virginia statunum til stevnu í Annapolis, Maryland fyri at endurskoða og betra um handilsviðtøkur. Umboð frá einans fimm statum møttu upp. James Madison og Alexander Hamilton vóru millum umboðini. Seinni høvdu hesir avgerandi ávirkan á stjórnarskipanarsmíðið. Stevnan samtykti at kalla saman til stevnu árið eftir í Philadelphia, Pennsylvania. Tólv av trettan statum møttu upp í mai mánaði í 1787. Nógv vitborið fólk var savnað. Nógvir høvdu høga útbúgving og fleiri dugdu væl latín og grikskt. Stevnan varð hildin, fyri afturlatnum hurðum, frá mai til september. Høgt virdu leiðararnir Benjamin Franklin og George Washington tóku lut í stevnuni, og var George Washington einmælt valdur til stevnuforseta, men veruliga leiðslan kom frá einum lítlum bólki av ídnum tjóðskaparmonnum - Alexander Hamilton frá New York, James Madison frá Virginia og James Wilson frá Pennsylvania.
The Great Compromise[rætta | rætta wikitekst]
Ta fyrstu vikuna legði Edmund Randolph frá Virginia uppskot fram, sum James Madison hevði tilevnað, við broytingum, sum kundu koma ístaðin fyri ta veiku samgonguna av statum og seta á stovn eina dygdargóða meginstjórn heldur enn at endurskoða samgongusáttmálan (enskt upprunaheiti: Articles of Confederation). Umboðini vóru samd um at skifta orð um uppskotið, ið nevnist Virginia-ætlanin. Endamálið við ætlanini var at skapa eina sterka meginstjórn. Lóggávutingið skuldi hava vald at kolldøma statslógir. Nýggja stjórnarskipanin skuldi geva stjórnini størri myndugleika yvir statunum og fólkinum. Stjórnarvaldið skuldi býtast í tríggjar sjálvstøðugar deildir - lóggávudeild, útinnandi deild og dómsdeild.
Teir smáu statirnir góðtóku ikki Virginia-ætlanina, tí teir bóru ótta fyri, at áhugamál teirra fóru ikki at verða røkt. Sambært Virginia-ætlanini átti umboðanin í lóggávutinginum at verða avgjørd av skattaupphæddini, sum bleiv rindað til meginstjórnina. William Paterson úr New Jersey legði fram, umboðandi smáu statirnar, eitt alternativt uppskot til tess at varðveita sterka leiklutin hjá statunum. Alternativið verður kallað New Jersey-ætlanin. Allir statir skuldu, sambært uppskotinum, hava somu umboðan í einum eittkamar tingi. Hetta uppskot fekk ikki undirtøku, men smáu statirnir høvdu tó nóg nógvan stuðul til tess at fáa í lag eina neyðloysn viðvíkjandi spurninginum um umboðan í lóggávutinginum. Ein nevnd varð vald til at loysa ósemjuna, og úrslitið gjørdist "The Great Compromise". Sambært hesum uppskoti skuldi umboðanin í umboðsmannatinginum verða grundað á fólkatalið í statunum, meðan umboðanin í senatinum var líka hjá øllum statunum, nevniliga tveir senatorar hvør. Nógvar aðrar ósemjur vóru, og fleiri aðrar neyðsemjur vóru gjørdar áðrenn stjórnarskipanaruppskotið varð latið úr hondum í september í 1787. Eftir at New Hampshire sum nýggjundi staturin góðkendi stjórnarskipanina, kom hon í gildi 4. mars í 1789.
Orðaskiftið[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið stjórnarskipanin varð latin statunum til góðkenningar, byrjaði eitt stórt alment orðaskifti. Tey, sum vóru ímóti stjórnarskipanini, nevndir antifederalistar, mettu, at nýggja stjórnarskipanin tók ov nógv vald frá einstøku statunum og gjørdi samveldisstjórnina alt ov sterka, so at persónliga frælsið, ið tey høvdu stríðst fyri, fór at koma í vanda. Til tess at koma hesum ákærunum til lívs, lovaðu federalistarnir, teir, sum stuðlaðu stjórnarskipanini, at staðfesta hesi frælsisrættindi eftir at nýggja stjórnarskipanin var staðfest.
Úrslitið gjørdist tey fyrstu tíggju ískoytini til stjórnarskipanina, nevnd "Bill of Rights", og komu hesi í gildi 15. desember í 1791. Besta próvførslan fyri teirri amerikonsku stjórnarskipanini er savnað í "The Federalist Papers", ið var ein røð av greinum, sum vóru prentaðar í bløðum í New York frá oktober 1787. Greinarnar vórðu skrivaðar undir dulnevninum Publius. Høvundarnir vóru Alexander Hamilton, James Madison og John Jay, sum høvdu havt stóra ávirkan í stjórnarskipanarsmíðinum og vóru ídnir talsmenn fyri teirri nýggju stjórnarskipanini. "The Federalist Papers" vísir ikki bara, hvussu stjórnarskipanarsmiðirnir fataðu skipanina, tá ið teir skrivaðu hana, men eisini hvussu fólkið í USA fataði nýggju grundleggjandi lógina, tá ið tey góðkendu hana.
Ávirkan av teirri amerikonsku stjórnarskipanini[rætta | rætta wikitekst]
Teir amerikonsku stjórnarskipanarsmiðirnir evnaðu til eina skipan, sum var eitt gjøgnumbrot í áhaldandi stríðnum fyri frælsi. Tann amerikanska stjórnarskipanin hevur havt stóra ávirkan á sera nógvar stjórnarskipanir kring heimin. Eyðsæð er, at einki land merkti avleiðingarnar av kollveltingini so beinleiðis sum Frakland gjørdi. Nógvir heryvirmenn tæntu í USA um tað mundið og fingu íblástur frá hertænastuni. Nevnast kann tann ungi Marquis de Lafayette, vinur Washingtons, sum, eftir at hava stríðst í USA, kom heim til Fraklands við einum ynski um frælsi og eini republikanskari sannføring. Hann var ein av teimum, ið stríddist fyri frælsi og javnrættindum í Fraklandi. Í 1789 varð Mannarættindayvirlýsingin samtykt í Fraklandi, og staðfesti hon politisk og borgarlig rættindi. Í september í 1791 fekk Frakland, eftir eina ógvusliga kollvelting, sína egnu stjórnarskipan, sum m.a. avmarkaði valdið hjá kongi. Thomas Jefferson rættaði eina kladdu av fronsku Mannarættindayvirlýsingini frá 1789, sum verður mett at vera eitt av teimum týdningamiklastu mannarættindaskjølum, sum eru skrivað. Hetta er bert eitt av fleiri dømum um ta amerikonsku ávirkanina á franska stjórnarskipanarsmíðið.
Tann amerikanska stjórnarskipanin gav ikki bara íblástur til onnur lond um tað mundið, tá ið skipanin varð sett á stovn. Í meira enn tvær øldir hevur tann amerikanksa stjórnarskipanin ávirkað og givið íblástur til stjórnarskipanir í óteljandi londum [2].
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
- USA.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Becker, Carl Lotus. The Declaration of Independence: A Study in the History of Political Ideas Harcourt, Brace, 1922.
- ↑ http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&id=0QghsDsSCB4C&pg=PA45&lpg=PA45&dq=jefferson&prev=http://books.google.com/books%3Fq%3Djefferson%2Bindependence%2Blatin%2Bamerica&sig=v0afdyhrNgB42XLqhBEB9IQhCDU#v=onepage&q=jefferson&f=false


text:
Tuberklar
Tuberklar (tuberculosis) er smittani sjúka elvd av tuberklabakterium: Mycobacterium tuberculosis, Mycobacterium africanum ella Mycobacterium bovis. Bakterian kann loypa á hvønn sum helst part av kroppinum, men sum oftast setur sjúkan seg í lunguni. Bakterian ið elvir til sjúkuna varð funnin av Robert Koch í 1882.
Eitt fólk við ikki viðgjørdari lungnatuberklasjúku kann smitta, tá ið tað harkar og hostar slím upp. Tað er fyrst og fremst fólk í húskinum, ið verða smittaði. Røsk fólk eru ógvuliga mótstøðufør móti smittu, men er ein heilsuliga veikur, er lættari at blíva smittaður. Eru 100 fólk í smittuvanda, verða umleið 30 smittaði. Men millum hesi 30 vilja bert ein til tveir persónar fáa tuberkulosu innan 1 til 2 ár, og afturat hesum vilja 1 til 2 persónar seinni fáa tuberkulosu. Tvs. at millum 100 persónar, ið verða fyri smittu við tuberkulosu fáa bert 4 sjúkuna. Restin fær ongantíð tuberkulosu.[1]
Tuberklar í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Í fyrra helmingi av 20. øld vóru tuberklar rættiliga vanligir í Føroyum, tað smittaði illa serliga umborð á føroysku sluppunum, har menninir búðu tætt saman. Tá teir komu heim smittaðu teir so konu og børn. Nógv doyðu av sjúkuni. Í nýggjari tíð er sjúkan ikki so deyðilig sum fyrr, nú eru nógv betri viðgerðarmøgulleikar. Tað hava tað verið einstakir tilburðir í Føroyum í nýggjari tíð, í 2013 vóru tríggir nýggir tilburðir og nógv fólk blivu kannaði fyri sjúkuni. Tey sum vóru sjúk vóru ein mamma og pinkubarn hennara, sum búðu í Streymoy og eitt smábarn í Suðuroy.[2]


text:
George Michael
George Michael (føddur Georgios Kyriacos Panayiotou, grikst: ΓeώpYιoς Kupιάkoς ΠavaYιώtou, 25. juni 1963 í London) er ein enskur sangari, sangskrivari, tónleikari og tónleikaprodjúsari og úr London. Pápin er griskur kyprioti og mamman er ensk. George Michael gjørdist heimskendur, tá hann og skúlavinmaður hansara Andrew Ridgeley vóru poppduo'in Wham!. Fyrsta staklag hansara sum einstaklingur var Careless Whisper, sum seldi yvir 6 milliónir um allan heimin. Hann hevur vunnið sera nógvar heiðurslønir tey 30 árini, hann hevur verið virkin innan tónleikalívið. George Michael gevst við konsertferðum í 2008. Fyri ikki at framføra fyri einum hálvtómum leikvølli í 2008, gav poppkongurin ókeypis atgongumerki til fólk í Danmark. "Høvuðsorsøkin er, at eg eri nú 45 ára gamal. Eg haldi at popp tónleikur eigur at vera fyri ungdómin, og ikki ein roynd í at halda út", segði George Michael. Hóast George Michael ikki verður nógv at síggja fyri almenninginum í framtíðini, so leggur hann tó ikki tónleikin heilt á hillina.


text:
Vín
Vín er gjørt úr góðari vínberjasaft, sum gerar. Tá verður vínberjasukrið til koltvísúrni og alkohol. Í høvuðsheitum verður tað býtt upp í bólkar av høvuðsvínum: borðvín, brúsandi vín og heitvín. Hesir bólkar eru býttir eftir framleiðsluháttunum. Rósuvín, hvítvín og reyðvín verða nevnd borðvín. Fruktvín verður gjørt burtur úr frukt, til dømis blommum ella súreplum. Alkohol, er í víni og brennivíni. Í mong túsund ár hava fólk bryggjað vín. Gomlu grikkarnir drukku vín fyri fleiri enn 4000 árum síðan.
Í Føroyum er tað bara Rúsdrekkasøla Landsins (Rúsan), sum hevur loyvi at selja vín og brennivín, umframt at matstovur og barrir og líknadi støð kunnu søkja um skeinkiloyvi frá Loyvisnevndini.


text:
Benin
Tjóðveldið Benin (á fronskum République du Bénin) er eitt vesturafrikanskt tjóðveldi, sum móti vestri hevur mark móti Togo, móti eystri er markið móti Nigeria og í norðan móti bæði Niger og Burkina Faso.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Seinast í 17. øld vórðu grundað nýggj ríki sum Denkyira, Dahomey (Benin) og Asante í Vesturafrika. Ríkini vórðu væl skipað og løgdu stóran dent á handil, helst úti við strendurnar, og semja var um at forða fyri, at evropeiskar handilsmenn løgdu seg oman á handilin. Denkyira og Asante vóru í Akanlandinum við Gullstrondina. Fyri ikki at koma at standa undir Dahomey fluttu ymsir ættbólkar norðureftir og fingu ræðið í handilsbýnum Tafo. Um 1680 grundaði asantehøvdingurin Osei Kofi Tutu I (1680-1717) nýtt kongsríki, kallað Asante, við høvuðsstaði í Kumasi, hann fekk tignarheitið asantehene. Osei fekk sær sín egna her, sum í 1701 sigraði á Denkyira og slapp Asante undan at rinda skatt. Í 1717 fell Osei í einum marknabardaga, men tá var Asanteríkið savnað. Eftirmenn hansara vuksu nógv um kongsríkið við herferðum og skilagóðum handilsvirksemi. Á hvørjum ári savnaðist asantefólkið á stórari stevnu. Tey fegnaðust um vald ríksins.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Sum grannalandið fyri vestan, Togo, er Benin langt, smalt land, frá strondini við Atlantshav og norður at Nigerá.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landið er fátækt, men har gongur framá búskaparliga. Uttanlandshandilin, helst handilin við landbúnaðarvørum, sum til dømis kakao, kaffi og bummull, er nógv vaksin.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Vesturafrikonsk list varð gitin víða um. Niðurlendingar, sum komu hagar í 1500-1600, bóru Beninbý saman við t.d. Amsterdam í Evropa [1]. Handverkararnir úti við strendurnar gjørdu træskurðir, saltíløt úr fílabeini, skeiðir, gaflar, armbond, veiðihorn og vóvu klæði. Inni í landinum í Benin vórðu træskurðir, stoyttar metalmyndir, og skornar myndir úr viði, steini, fílabeini, messingi, leiri og bronsu gitnast og best umtóktar. Í sambandi við ymsar siðir bóru obain og høvdingar hansara prýðilig vápn.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Fólkaræði[rætta | rætta wikitekst]
Landið, sum áður æt Dahomey (gamlanavn sítt Benin fekk tað aftur í 1975), loysti frá Fraklandi í 1960. Síðan tá hava fleiri hernaðarstýri skiftst um at stýra, og landið hevur eisini havt einflokkaskipan. Benin var fyrsta land í Afrika, sum skifti frá einflokkaskipan til fólkaræðiliga fleirflokkaskipan. Tað var í 1991.
Deyðarevsing[rætta | rætta wikitekst]
Í Benin er deyðadómur. Í løtuni eru í minsta lagi 14 fólk dømd til deyða í Benin. Ongin hevur verið tikin av døgum í Benin tey seinastu tjúgu árini, hóast revsilógin hevur loyvt deyðarevsing. Seinasta deyðarevsing í Benin fór fram í 1987. Tjóðartingið atkvøddi í 2011 fyri at ratifisera altjóða sáttmálan, sum bannar deyðarevsing [2].
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter7.shtml
- ↑ http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/benin-closer-abolishing-death-penalty-2011-08-19


text:
Gjógv
Gjógv er ein bygd í Eysturoy og har búgva 39 fólk. Gjógv bygd er við 49 íbúgvum ein av teimum smærru í kommununi, men við sínum jarðartilfeingi og sum útróðrarpláss var hon fyrr munandi betri fyri. Gjógv er helst seinni bygd enn grannabygdin Funningur, men tó neyvan seinni enn tíðliga í miðøld. Útróðurin gav í síni tíð nógv virksemi í bygdini, og seinni hava nógvir skipsmenn verið við Gjógv.
Vanlukkur á sjónum raktu rættiliga tíðum bygdina, soleiðis sum mongu nøvnini við minnisvarðan bera boð um. Við nýggju tíðunum aftaná Seinna heimsbardaga fekk Gjógv bygd trupult við at varðveita fólkið á plássinum, og síðan hevur afturgongdin í fólkatalinum verið rættiliga støðug. Í bygdini er skúli, sum er bygdur í 1883. Eisini hevur bygdin samkomuhús.
Av vinnuligum virksemi við Gjógv kann nevnast Elementvirkið, sum varð stovnað í 1982. Her verða betongelement gjørt til ymiskar bygningar. Gjáarsmolt hevur eisini havt smoltstøð í bygdini, men soleiðis sum viðurskiftini hava lagað seg í alivinnuni, hevur støðin ligið still eina tíð. Tó verður vónað, at tá framleiðslan kemur upp aftur á sítt gamla støði, kann hetta virksemi takast upp aftur.
Ferðavinnan hevur havt ein vaksandi týdning fyri Gjógv. Longu í 1984 byrjaði Gjáargarður sum vallaraheim, og hann er framvegis vælumtóktur. Her kunnu umleið 100 fólk gista í senn. Í 2006 hevur tiltakið Gjógv Adventure havt virksemi við útferðum og við sølu av ymiskum til ferðafólk í gamla handilinum í bygdini. Við Gjógv er nógv vakurt at síggja: tey høgu fjøllini, gjógvin og ymisk støð nærhendis bygdina.
Norska filmsrøðin Buzz Aldrin, hvar bleivst tú av í ruðuleikanum? fer fyri tað mesta fram við Gjógv. Filmsrøðin var tann fyrsta filmsrøðin, ið var víst í norskum biografum, tað bleiv hon í 2011. Røðin varð eisini víst í sjónvarpinum hjá Kringvarpi Føroya nakað seinni.
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
- Sigvardsen.net - Staðanøvn við Gjógv
- Gjogv.fo - Heimasíða (kelda)
- Faroeislands.dk - Gjógv
- Gjaargardur.fo


text:
Warren Buffett
Warren Edward Buffett (føddur 30. august 1930 í Omaha, Nebraska) er heimsins næstríkasti persónur. Buffet hevur mist 25 milliardir dollarar í 2008. Hann eigur kortini 37 milliardir dollarar, og er sostatt heimsins næstríkasti persónur.
Hann hevur gjørt hepnar íløgur seinastu árini, og økti ognina við næstan 50 miljardum í 2007, uppí 62 miljardir dollarar. Kendi amerikanski ríkmaðurin, sum lá ovastur í 2008 við 62 milliardum, liggur nú á øðrum plássi við 37 milliardum dollarum, meðan meksikanski ríkmaðurin Carlos Slim Helú á triðja plássi bert hevur 35 milliardir dollarar eftir.
Til tess at bjarga Harley Davidson hevur Warren Buffet gjørt av at læna fyritøkuni 300 milliónir dollarar. Fyri hann er hetta helst smápengar, men hetta er eftir øllum at døma bjargingin fyri Harley Davidson. Hann ger hetta tó ikki fyri einki. Harley Davidson skal gjalda honum 15 prosent í rentu um árið av hesum láni.


text:
Kuba
Kuba er eitt land í Karibiska havinum. Høvuðsstaðurin á Kuba er Havanna. Flestu kubanar eru ættaðir frá sponskum niðursetufólkum ella afrikonskum trælum úr Afrika, ið vórðu førdir hagar at arbeiða í búnaðarlundunum. Í góð fimmti ár hevur Fidel Castro styrt Kuba, men kommunistiska stýri hansara hevur elvt til, at landið hevur verið avbyrgt frá stórum pørtum av umheiminum.
Fleiri enn 200 áir renna ígjøgnum grønu dalarnar í størstu oynni í Karibia, Kuba. Annars eyðkenna fjøll, heyggjar og víðar fløtur landslagið, og allastaðni er jørðin ógvuliga fruktagóð og hóskar væl til at dyrka sukur, tubbak og alskyns tropiskar fruktir og grønmeti.
Innihaldsyvirlit
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Sukur - gjørt úr sukurrørum, sum er stórvaksið grasslag, sum skal hava bæði nógv regn og nógva sól - hevur leingi verið týdningarmikið fyri Kuba og stendur enn fyri 75 % av øllum innflutningsinntøkunum. Longu tíðliga í 19. øld var sukurvinnan óføra góð inntøkukelda, mest at takka afrikonskum trælum, sum gjørdu alt arbeiðið í stóru sukurlundunum við hond. Nú eru arbeiðsviðurskiftini øðrvísi og nútímansgjørd, og sukurrørini verða mest skorin við maskinu. Men síðan fyrst í 1990-árunum er sukurgrøðin minkað, tí veðrið hevur ikki verið til vildar, og trupult hevur verið at fingið brennievni úr gamla Sovjetsamveldinum. Tí eru nógvar sukurverksmiðjur farnar at brúka ein sukurhjáúrdrátt, nevndur "bagasse", sum brennievni til maskinriknu vinnutól síni. Av øðrum sukurhjáúrdráttum kunnu nevnast putursukur, myrkur siropur, nevndur mellasi og brennivínsslagið romm, ið verður dropadrivið úr sukurrótasevju.
Heita veðrið um dagin og kaldar nætur eru bestu vakstrarumstøður hjá tí tubbaki, sum verður nýtt til havanasigarir. Tubbaksbløðini verða tikin, meðan tey eru ljósagrøn, og hanga so til turkingar í einar 6-7 vikur. Síðan verða tey skild og pakkað og sett at gera, so at tey verða mildari í smakkinum; eftir tað verða tey send til sigarverksmiðjurnar, har konufólk og mannfólk standa við long borð og rulla sigarir við hond. Ein góð sigar er gjørd úr í minsta lagi fimm tubbakssløgum. Sigarirnar verða pakkaðar í eskjur av setrisviði, at tær skulu ikki torna upp.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Kommunisma[rætta | rætta wikitekst]
Í 1959 feldu Fidel Castro og uppreistrarbólkur hansara einaræðisharran Batista. Síðan hevur Kuba verið kommunistiskt land og fekk stóran stuðul úr Sovjetsamveldinum, til tað syndraðist í 1991. Mangar samfelagsligar ábøtur og nýskipanir hjá Castro hava eydnast væl. Íbúðarviðurskiftini og heilsuverkið eru munandi batnað, og næstan alt fólkið dugir at lesa og skriva. Men USA kann framvegis ikki torga kommunistiska styrið í Havanna. Síðani Fidel Castro fór frá sum leiðari í apríl 2011, og bróðurin Raúl Castro tók við, hava myndugleikarnir framt fleiri nýskipanir. Eitt nú hava fólk fingið loyvi til at selja fasta ogn og bilar, bankarnir hava fingið størri rásarrúm, og reglurnar um at ferðast uttanlands eru linkaðar.
Fosturtøka[rætta | rætta wikitekst]
Umframt Uruguei er Kuba tað einasta latínamerikanska landið, sum loyvir kvinnum fosturtøku. Harumframt hava nakrir landspartar í Meksiko loyvt fosturtøku.
Kvinnurættindi[rætta | rætta wikitekst]
Eftir kollveltingina á Kuba bleiv javnstøða millum kynini ein partur av nýggja lógarverkinum í landinum, og stór framstig eru gjørd. Men enn síggjast ikki nógvar kubanskar kvinnur í týðandi politiskum og vinnuligum størvum á Kuba.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Amerikanarar taka Kuba, eftir at uppreistur hevur verið har í 1906. Fyri 1955 vóru tað ríkir góðseigarar og feløg í USA, sum áttu ta mestu jørðina á Kuba. Bøndurnir og arbeiðsfólkið vóru fátæk, og skúlagangur var lítil, so tað nógva av fólkinum dugdi hvørki at lesa ella skriva. Í 1959 var kollvelting í landinum, einaræðisharrin varð frákoyrdur, og oyggin fekk nýtt stýrislag, sum í mongum líktist í kommunistalondum. Fidel Castro kom til valdið á nýggjárinum 1959 og gjørdi Kuba til ein komunistiskan stat.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Lívligi tónleikurin í Kuba er sprottin úr sponskum og afrikonskum tónleiki. Spaniamenn høvdu síni sermerktu løg við sær og ljóðføri, sum gitara og violin; afrikanar høvdu ein heilt annan tónleik við sær og trummu og onnur rútmuljóðføri. Tónleikurin er lutvíst runnin saman og vorðin til rútmiskar tónleikagreinir sum mambo og salsa. Ein onnur væl umtókt tónleikagrein er afro-kubanski jazzstílurin.


text:
1969
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 5. januar - Sovjetsamveldið sendir rúmdarfar til Venus, landið ger aðra roynd tann 10. januar.
- 30. januar - The Beatles framføra almennt fyri síðstu ferð, og filma fleiri av løgum sínum á taki Apple Records í London.
- 3. mars - Sirhan Sirhan játtar í rættinum í Los Angeles at hava dripið amerikanska forsetavalevnið Robert Kennedy.
- 10. mars - James Earl Ray játtar í rættinum í Memphis at hava dripið Martin Luther King Jr. Hann tekur játtanina aftur nøkur ár seinni.
- 20. mars - John Lennon og Yoko Ono giftast á Gibraltar, og fara aftaná á brúðarferð til Amsterdam.
- 29. mars - Eurovision Song Contest 1969 verður hildin í Madrid. Fýra lond fáa sama stigatal og vinna kappingina. Tey vóru: Spania, England, Frakland og Holland. Stigaskipanin var broytt eftir hetta, so sama mistak ikki skuldi endurtaka seg.
- 1. apríl - Tórshavnar kommuna setur Býarbókasavnið á stovn.
- 4. apríl - Fyrsta tilgjørda mans hjartað verður implanterað.
- 22. apríl - Robin Knox-Johnston verður fyrsti maður at sigla runt heimin uttan steðg.
- 15. mai - Ein amerikanskur tannáringur, kendur sum Robert R., doyr av mystiskum og ókendum sjúkdómi. Í 1984 verður váttað at talan var um fyrstu HIV/AIDS smittuna í Norðuramerika.
- 5. juni - Ein altjóða kommunist ráðstevna cerður hildin í Moskva.
- 28. juni - The Stonewall ófriðurin í New York verður byrjan til betran av rættindum hjá samkyndum í Amerika.
- 21. juli - Amerikanarin Neil Armstrong verður fyrsta maður á mánanum.
- 8. august - Heimskenda myndin av The Beatles, har teir ganga yvir gøtuna Abby Road, verður tikin av ljósmyndaranum Iain Macmillan.
- 9. og 10. august - Fylgjarar Charles Manson drepa 7 fólk, har ímillum heimskendu medellina og sjónleikaran Sharon Tate, sum er við barn og gift filmsleikstjóranum Roman Polanski.
- 15. - 18. august - Woodstock tónleikafestivalurin verður hildin í New York. Fleiri av teimum mest kendu rokk tónleikarum tíðarinnar framføra, og 400.000 ung fólk eru á festival.
- 21. august - Heimsins fyrsti Gap handil opnar í San Francisco.
- 17. september - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri Fagurbókmentir verður latin J. P. Heinesen og Rói Patursson, og fyri Yrkisbókmentir verður hon latin Hans J. Glerfoss og H. D. Joensen.
- 20. september - Scooby-Doo teknirøðin verður send í sjónvarpi feyri fyrstu ferð.
- 5. oktober - Monty Python's Flying Circus verður sent fyri fyrstu ferð á BBC One. Sendirøðin verður heimskend og verður enn endursýnd runt heimin (2014).
Ókendar dagsetningar[rætta | rætta wikitekst]
List[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
- 10. mars - The Godfather skrivað av Mario Puzo.
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Útgávur hetta árið[rætta | rætta wikitekst]
- Yellow Submarine og Abbey Road (The Beatles).
- Led Zeppelin og Led Zeppelin II (Led Zeppelin)
- Ummagumma (Pink Floyd)
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 3. januar - Michael Schumacher, týskur formula 1 bilførari
- 5. januar - Marilyn Manson, amerikanskur tónleikari.
- 17. januar
- Jørgen Niclasen, føroyskur politikari.
- Tiësto, hollenskur tónleikari.
- 11. februar - Jennifer Aniston, amerikanskur sjónleikari (Friends)
- 22. februar - Oddfríður Marni Rasmussen, føroyskur rithøvundur
- 17. mars - Alexander McQueen, enskur klædna designari. (d. 2010)
- 25. apríl - Renée Zellweger, amerikanskur sjónleikari (Bridget Jones' Diary)
- 7. mai - Eagle Eye Cherry, svenskur tónleikari
- 14. mai - Cate Blanchett, avstralskur sjónleikari (Elizabeth)
-
15. juni
- Ice Cube, amerikanskur rappari
- Oliver Kahn, týskur landsliðs málmaður
- 24. juni - Sissel Kyrkjebø, norsk songkvinna
- 24. juli - Jennifer Lopez, amerikonsk songkvinna og sjónleikari (The Wedding Planner)
- 18. august - Edward Norton, amerikanskur sjónleikari (Fight Club)
- 19. august - Matthew Perry, amerikanskur sjónleikari (Friends)
- 28. august - Jack Black, amerikanskur sjónleikari (School of Rock)
- 25. september - Cathrine Zeta-Jones, waliskur sjónleikari (The Mask of Zorro)
- 3. oktober - Gwen Stefani, amerikonsk songkvinna
- 4. november - Sean Combs (P. Diddy), amerikanskur rappari
- 12. november - Tomas N'evergreen, danskur sangari
- 13. november - Gerard Butler, skotskur sjónleikari (300)
- 4. desember - Jay-Z, amerikanskur rappari
- 19. desember - Richard Hammond, enskur sjónvarpsmaður (Top Gear)
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 28. mars - Dwight D. Eisenhower, amerikanskur forseti (f. 1890)
- 22. juni - Judy Garland, amerikanskur sjónleikari (Wizard of Oz) (f. 1922)
- 9. august - Sharon Tate, amerikonsk modell og sjónleikari. (f. 1943)
- 12. oktober - Sonja Henie, norsk, olympisk skoytadrotning (f. 1912)


text:
Emil Lisberg Jacobsen
26.02.2014 - 09:59
Ítróttur > Ítróttur > Fótbóltur
Sunnudagin 9. mars møtast HB og Víkingur í stórsteypadystinum, sum er vorðin eitt afturvendandi tiltak hjá Lions Club í Føroyum og Fótbóltssambandinum.
Hetta er dysturin millum føroyameistararnar og steypavinnararnar frá árinum fyri, og hetta er áttanda árið á rað, at skipað verður fyri dystinum, ið verður á Ovara vølli í Gundadali.
Endamálið er at fáa ein góðan dyst, sum samstundis savnar pengar inn til eitt gott og vælgerandi endamál.
Í ár fara pengarnir frá stórsteypadystinum til eitt altjóða Lions-átak, sum er at stuðla bygging av eini lyftu á einum heimi fyri brekað í Dusheti í Georgia. Saman við Lions Club International eru føroysku Lions-klubbarnir við til at fíggja hesa íløgu, ið skal gera tilveruna munandi lættari hjá teimum brekaðu, sum búgva á heiminum í Dusheti.
Hetta verður fimtu ferð, at HB spælir stórsteypadyst, og triðju ferð, at Víkingur er við. HB hevur vunnið tvær ferðir og Víkingur hevur enn sín fyrsta sigur til góðar.
Atgongumerkini til stórsteypadystin kosta tað sama sum til ein vanligan landskappingardyst í Føroyum.


text:
Antigua og Barbuda
Antigua og Barbuda (enskt; Antigua and Barbuda) eru eitt oyggjaríki í eystara partinum av Karibiska Havinum. Landið liggur í oyggjabólkinum, ið nevnist Leewardoyggjar og liggur umleið 17 stig norðan fyri miðkring. Oyggjarnar eru partur av Smáu Antillunum og liggja norðanfyri Guadeloupe, eystanfyri Montserrat og St. Kitts og Nevis, og sunnan fyri Saint Martin. Høvuðsstaðurin eitur Saint John’s og landið hevur eitt sera tropiskt veðurlag við miðalhita ið liggur á umleið 27 °C alt árið. Kaldasta tíðin er frá desember til februar, og hetta tíðarskeiði verða oyggjarnar onkuntíð raktar av tropiskum ódnum. Mesta regnið er frá septembur til november. Landið hevur 153 kilometrar við strond og heili 365 strendur. Umleið 98 prosent av teimum 70.000 íbúgvunum búgva á oynni Antigua, har eisini høvuðsstaðurin liggur. 9 av 10 av fólkunum hava sín uppruna frá afrikonskum trælum.
Slóðir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Kuvait
Lýðveldið Kuveit (arabiskt; دولة الكويت ella Dawlat al-Kuwayt) er eitt lítið land í Miðeystur. Høvuðsstaður er Kuwait City, og londinum hevur umleið 3,5 millionar íbúgvar. Kuveit hevur mark við tvey lond: Í vesturi hevur Kuveit mark við Saudi-Arabia, í norðri við Irak, og í suðri er Persaflógva.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 1990 tók Irak Kuveit. Innrásin var atvold til Flógvakríggið, tá ið altjóða herlið við Sambandsríki Amerika á odda róku irakar norður um aftur markið.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Stórar oljukeldur hava gjørt Kuveit ovurríkt, og oljuídnaður er høvuðsvinna. Áðrenn olja varð funnin í Kuveit í 1940-árunum, var landið fátækt og lítið framkomið. Men stóri oljuútflutningurin hevur gjørt tað til eitt av ríkastu londum í heiminum. Ovurstóra ríkidømið í Kuveit sæst aftur í til dømis dýrum bilum og stórsligum byggingum, sum vatntornunum í høvuðsstaðnum.
Irakska innrásin var sonn vanlukka fyri Kuveit. Tá ið irakar tóku seg aftur, settu teir eld á nógvar oljubrunnar, og hetta fekk álvarsligar avleiðingar fyri alt har um vegir og búskap landsins. Nógv olja rann í havið, og fuglar og sjódýr doyðu. Nógv spreingievni og óbrostnar minur lógu eftir í oyðimørkini. Enn er ikki liðugt at rudda upp eftir flógvakríggið.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Lívskorini eru góð; fólkið rindar ikki skatt, og skúlagongd, sjúkraviðgerð og mangar aðrar samfelagsveitingar eru ókeypis.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Kuveit er innast í Persaflógva. Landið er lítið, og meginparturin er oyðimørk.


text:
Venus
Venus er ein gongustjørna og er tann sum er tattast jørðini. Hon eitur eftir rómversku gróðrargudinnuni. Gomlu føroyingarnir róptu Venus Stakkalastjørnuna. Venus er á stødd við jørðina og verður tí nevnd tvillinga systir okkara. Venus hevur luft sum á jørðini, men luftin er eitrandi. "So tekkilig og eygagóð sum Venus vøn og skar" skrivaði Poul F Joensen á sinni um gongustjørnuna Venus, og tað er heldur ikki so løgið. Venus er bjartasti himmalknøttur, tá ið Sólin og Mánin ikki verða tikin við. Venus sæst best í januar og februar, og stendur hon lágt á himli. Venus er onnur gongustjørnan frá sólini. Til støddar er hon sum jørðin. Ýtan er sum oyðimørk full í klettum. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 47°. Av hesum verður hon eisini nevnd "morgunstjørna" ella "kvøldstjørna". Í góðum líkindum er Venus sera bjørt. Av øllum himmalknøttum eru bara sólin og mánin bjartari. Í lítlum kikara sæst, at hon hevur kvartalaskifti, tendring og fylling, eins og mánin. Venus er væl bjálvað í tjúkt lofthav, mest av kollvísúrni (90 %). Av hesum stendst vakstrarhúsárin, sum tryggjar javnan hita á ýtuni. Rúmdarfør hava mált 475 °C á Venus - so har gløða klettarnir í náttarmyrkrinum - og trýstið er heilar 90 atm. Í lofthavinum eru eisini saltsýra, svávulsýra og flusssýra. Skýferðin á Venus er so tjúkk, at ýtan sæst ikki í kikarn, men við radarakanningum av jørðini er staðfest, at Venus hevur øvugan snúning. Tí gongur sólin á Venus eystureftir á luftini, og ikki sum hjá okkum, vestureftir. Um Venus melur eingin máni.
Hagtøl[rætta | rætta wikitekst]
- Diametur (Jørðin = 1): 0,95
- Massi (Jørðin = 1): 0,82
- Rúmd (Jørðin = 1): 0,86
- Massafylla (vatn = 1): 5,20
- Tyngdakraft (Jørðin = 1): 0,91
- Mánar: 0
- Miðal-temperaturur: 464 Celsius
- max støddar flokking: - 4,7


text:
Grønlendskt mál
Grønlendska málið (Grønlendskt: kalaallit oqaasii ella kalaallisut). Umleið 50.000 fólk tala málið; teirra millum eru eisini tvímælingar, ið hava danskt sum hitt málið. Kalaallisut er í ætt við fleiri onnur eskimoisk mál og er partur av eskaleutisku málættini, har eskimoiskt og aleutisk eru høvuðsgreinarnar.
Sum í øllum øðrum málum verður skilt ímillum talumálið kalaallisut við fleiri høvuðsmálførum, sum tó eru sínámillum fatilig, og skriftmálið kalaallisut. Grønlendska skriftmálið, ið allir grønlendingar nýta, virkar sum øll onnur standardmál og verður brúkt í útbúgvingarverkinum, í yrkis- og fagurbókmentum, í prentaðum miðlum og til teksting í sjónvarpi.
Upprunaliga varð skriftmálið ment við støði í málførunum í Miðvesturgrønlandi, har ið Nuuk liggur, og har var og er eisini týdningarmesti lærustovnurin í Grønlandi, læraraskúlin Ilinniarfissuaq. Haðani kom eisini fyrsta íkastið í grønlendska bókmentaheimin í 1860.
Allir grønlendingar skilja tað núverandi skriftmálið, tí at orð- feingið er ment við íkasti úr málførunum fyri sunnan og fyri norðan og frá Avenersuaq (Thule) og Tunu (Eysturgrønlandi). Í Eysturgrønlandi eru tey bæði ráðandi málføraøkini Ammasalikleiðin og Illoqqortoormiutleiðin (Scoresbysund).
Í Grønlandi eru trý høvuðsmálføri: Í Aversuaq (Norðurgrønlandi), Tunu (Eysturgrønlandi) og Kitaa (Vesturgrønlandi).


text:
Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir
Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir er føroysk listakvinna. Hon er fødd 1966 í Havn og býr nú á Argjum. Aggi hevur eisini búð í Danmark, har hon tók listarliga útbúgving og so búði hon nøkur ár suðuri í Vági, har hon hevði myndlistaverkstað í sama bygningi sum Ruth Smith Savnið heldur til. Í nøkur ár var Aggi forkvinna í felagnum, Skálin við Skálá, sum eigur Ruth Smith Savnið. Aggi fær íblástur ymsastaðni frá, eitt nú frá náttúruni. Fleiri av málningum hennara vísa smálutir av t.d. blómum.
Innihaldsyvirlit
Listaframsýningar[rætta | rætta wikitekst]
Aggi hevur luttikið í ymiskum listaframsýningum bæði í Føroyum og í øðrum londum. Eitt nú kann nevnast, at Aggi var gestaframsýnari á Heystframsýningini í Listahøllini á Tórshavnar Skipasmiðju, sum nú eitur MEST, og í Norðurlandshúsinum á heysti 2008. Ein av hennara málningum, sum nevnist Dilsea Carnosa/Kjøtblað (2007) og var við á framsýnigini, var nýttur sum kápumynd á bóklingi, sum var útgivin í sambandi við framsýningina.[1] Aftur í 2009 var Aggi gestaframsýnari á Heystframsýningini. [2]
Smyril M/S[rætta | rætta wikitekst]
Tá nýtt skip, Smyril, varð keypt til Suðuroyar leiðina í 2005, varð avgjørt, at ung føroysk listafólk skuldu sleppa at prýða skipið við teirra list. Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir er eitt av listarfólkunum, sum hava myndprýtt Smyril, tað gjørdi hon við myndarøðini "Carpe Diem". [3]
Skapandi spírar og Ung í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir hevur verið leiðari av fleiri verkætlanum fyri ung, eitt nú hevur hon tríggjar ferðir verið verksmiðjuleiðari av verkætlanini "Skapandi Spírar", seinast var suðuri í Vági, tá Vágs Kommuna fylti 100 ár. Børn sluppu at royna seg sum listafólk og so var framsýning við listarverkum teirra. Í dag hanga fleiri av hesum málningum á Heilsumiðstøðini í Vági og prýða veggirnar í læknahølunum har. [4] [5]
Aggi var leiðari av myndlista verksmiðju í verkætlanini "Ung í Føroyum Suður" í 2007. [6]
Skúladepilin í Suðuroy[rætta | rætta wikitekst]
Aggi Ásgerð Ásgeirsdóttir er eitt av listafólkunum, sum fingu heiðurin at prýða stásiliga Skúladepilin í Suðuroy. Flestu av málningum hennara hanga í stóru kantinuni, har stór vindeygu venda eystureftir móti Hovsbygd. [7]
Útbúgving[rætta | rætta wikitekst]
Aggi hevur nomið sær holla útbúgving í Danmark, hon tók 5 ára útbúgving á Det Fynske Kunstakademi í Odense (1990-95) og eitt ára útbúgving á Billedskolen á Jagtvej í Keypmannahavn (1989-90).


text:
Hvítur nashyrningur
Hvítur nashyrningur ella Breiðsnáðaður nashyrningur (Ceratotherium simum) er eitt av heimsins størstu súgdjórum ið liva á landi, næst eftir fílum og áarrossum. Fullvaksna djórið kann er 170-183 cm til hæddar og 325-420 cm til longdar. Hannurin vigar 2-2,3 tons, meðan honin kann viga upp til 1,6 tons. Hvítur nashyrningur hevur tvey horn, tað fremra er 60 cm í miðal, men kan verða upp til 150 cm. Føðin er nærum bara gras.
Samlaði stovnurin av hvítum Nashyrningum telur bert 8500 djór. Tvey undirsløg finnast. Hjá tí syðri undirslagnum Ceratotherium simum simum er stovnurin nøkurlunda støðugur á uml. 8500 djór, meðan ta norðara undirslagið Ceratotherium simum cottoni er álvarsliga hótt við færri enn 30 eftirlivandi djórum.
Navnið "Hvítur nashyrningur" hevur onki við húðarlitin á djórinum at gera, men sigst stava frá breiðu snáðini, ið eins og hjá rossi er lagað til bit (grasbit). Á afrikaans málinum týðir orðið "weit" breitt (sama orð sum føroyskt vítt). Helst er orðið misskilt og skeivt navnborið í enskt sum "white" hvítt. Sum mótsetning til hetta, hevur svarti nashyrningurin fingið heitið svart.


text:
Magnus Heinason (persónur)
Magnus Heinason ( 4. mars 1545 (1548?) á Nesi[1] (ella í Oyndarfirði??) – 18. januar 1589, hálshøgdur á Gamlatorgi í Keypmannahavn). Sonur Heina Havreka. Umleið 1580 læt hann Havnar Skansa byggja at verja landið móti sjórænaranum.
Leygarmorgunin 18. januar í 1589 varð hann leiddur út á Gamlatorg í Keypmannahavn, sum var avrættingarstaðið. Magnus Heinason noktaði at hava bind fyri eyguni og hansara síðstu orð vóru: "Tak hetta burtur. Eg havi sæð mangt drigið svørð fyrr. Men ansa tær, at tú ikki sjálvur verður ræddur, tá ið tú høggur sakleysan mann".


text:
Seinasta freist er at tekna seg til kvinnuborðhaldið í VB húsinum leygarkvøldiđ er í kvøld, tórskvøld kl. 22.
Seiðarok á Vágsfirði mánadagin
Mánadagin var rættiligt seiðarok á Vágsfirði. Ein stór smásildatorva fór allanvegin inn eftir fjørðinum og líka vestur ímóti Sandinum, og í hølinum á henni var ein stór torva av stórseiði.
Nógv fólk leitaðu sær oman á Garðabrúgv og í fjørðina annars at fáa sær eitt kók. Og skjótt gekk at fylla bæði spannir og baljur.
Seiðatorvan var [...]
Pearl II vitjar Tvøroyri
Týsdagin 2. juni fær Tvøroyri forvitnisliga vitjan, tá ferðamannaskipið Saga Pearl II stevnir inn á Trongisvágsfjørð.
Skipið er bygt á Howaldtswerke-Deutche Werft, Werft Ross í Hamburg í 1981 og varð upprunaliga nýtt til ferðir í Atlantshavinum, millum Suður Afrika og Europa.
Í 2009 keypti Saga Cruises skipið og varð tað umvælt fyri leystliga 200 milliónir.
Fyrsti túrur fyri [...]
Djóradagar í Hovi 9. og 10. mai 2015
Suðuroyar Hestafelag er farin undir at skipa djóradagar aftur í Hovi, eitt familjutiltak við djóraframsýning, ponyríðing, hestavognskoyring og hoppiborgir.
Meira um tiltakið verður á heimasíðuni Suðurross.fo
Kykmynd: Langhylurin í Vági 23. feb. 2015
Niðanfyri er ein kykmynd av langhylinum í Vági 23. februar 2015.
Vaktarskifti í ALVAL
Móttøka á Seglloftinum fríggjadagin 27. februar, kl. 15 – 17.
Tóki Hartmann Niclasen tekur við sum stjóri 1. mars.
Seint í vetur frættist, at stovnarin av ALVAL, Poul Midjord Dam, fór at gevast í fyritøkuni. Nú er so greitt, at nýggir eigarir eru komnir inn og nýggjur stjóri byrjar 1. mars. Talan er um Tóka Hartmann Niclasen, [...]
Seinasta freist tórskvøld!
Kommunuskrivstovan stongd fríggjadagin 27. feb. 2015
Vegna skeiðsvirksemi er kommunuskrivstovan stongd fríggjadagin 27. feb. 2015.
SNB aðalfund
Ársaðalfundurin hjá Suðuroyar Norðara Bjargingarfelag (SNB) verður leygardagin 14. mars 2014 kl. 19.00, í Hølunum hjá arbeiðarafeløgunum Roynd.
Seiðarok á Vágsfirði mánadagin
Mánadagin var rættiligt seiðarok á Vágsfirði. Ein stór smásildatorva fór allanvegin inn eftir fjørðinum og líka vestur ímóti Sandinum, og í hølinum á henni var ein stór torva av stórseiði.
Pearl II vitjar Tvøroyri
Týsdagin 2. juni fær Tvøroyri forvitnisliga vitjan, tá ferðamannaskipið Saga Pearl II stevnir inn á Trongisvágsfjørð.
Sjómanskvinnuringurin kemur ikki saman tórskvøldið
Sjómanskvinnuringurin í Vági kemur ikki saman tórskvøldið sum ætlað.
Nordfra í Suðuroynni 2. mars
02.03.2015 verður Norðfra aftur í Suðuroy við fiskavørum. Bíleggingar kunnu gerast á nethandli okkara ella við at ringja 45 21 44.
Alskyns fiskavørur kunnu bíleggjast.
Djóradagar í Hovi 9. og 10. mai 2015
Suðuroyar Hestafelag er farin undir at skipa djóradagar aftur í Hovi, eitt familjutiltak við djóraframsýning, ponyríðing, hestavognskoyring og hoppiborgir.
Sandundirvísing í Suðuroynni
Suðuroyingar nýtast ikki at fara av staðnum at fáa sangundirvísing, tí Sanglærarin kemur á staðið.
Vinnutátturin – nýtt átak frá Tvøroyrar Kommunu
Komandi tíðina, fer Tvøroyrar kommuna at vitja fyritøkur og stovnar, ið hoyra til kommununa.
Vit fara at gera prát við eigarar og starvsfólk, fyri á tann hátt at hoyra eitt sindur um, hvussu gongst við virkseminum.
Tvørakvinnur aftur á rætt kjøl
Eftir skuffilsið í steypafinaluni herfyri, skuldu tvørakvinnnur í eldin aftur í Eik-Liguni um vikuskiftið, og bæði leygardagin og sunnudagin vístu tær, at tær ætla at halda fram við imponerandi gongdini. Leygardagin vunnu tær nevnuliga í útidysti í Fuglafirði, 3-0, og sunnudagin settu tær SÍ á pláss, við einum tryggum 3-1 sigri. Tvørakvinnur eru langt á odda í bestu kvinnudeildini, og skulu spæla FM hálvfinalu í næstum móti liðnum á fjórða plássi. Ongin tekur TB, tað er langtsíðan avgreitt, men enn er spenningur um, hvat lið endar á fjórða plássi, og sostatt skal møta TB. Hin hálvfinalan verður millum liðini á øðrum og triðja plássi. Hvørji hesu lið verða, er eisini ógreitt.
Kykmynd: Langhylurin í Vági 23. feb. 2015
Niðanfyri er ein kykmynd av langhylinum í Vági 23. februar 2015.
Sirið og Kristin spyrja um urologiina
Sirið Stenberg og Kristin Michelsen hava saman sett Karsteni Hansen skrivligan fyrispurning um urologiina
Rógvi á “leikferð” við søguni: “Slóknar sólin?”
Tær komandi tríggjar vikurnar fer Rógvi á “leikferð”, við søguni um “Slóknar sólin?”.
Bú- og heimatænastan í Suðuroy søkir eftir frítíðaravloysarum fyri sjúkrarøktarfrøðingar, heilsurøktarar og heilsuhjálparar
Bú- og Heimatænastan í Suðuroy søkir eftir frítíðaravloysarum fyri sjúkrarøktarfrøðingar, heilsurøktarar og heilsuhjálparar.
Søkt verður í tíðarskeiðinum frá 15. juni til 1. september 2015


text:
Ringo Starr
Ringo Starr (veruligt navn: Richard Starkey) var føddur í Liverpool 7. juli í 1940. Blaðungur fór hann at spæla trummur, og tá ið rock and roll tónleikurin rakti Bretland vóru boð eftir trummusláarum. Júst sum hinir Beatlarnir fór Ringo til Hamburg í Týsklandi at spæla fyrst í 60'unum. Bólkurin hann spældi við í kallaðist Rory Storm and The Hurricanes.
Til er upptøka av Ringo frá 1960, har hann spælir trummur á nøkrum sangum, sum ein, ið kallaðist Lu Walters sang. Millum sangirnar vóru bluesklassikarin hjá George Gershwin Summertime frá musikalini Porgy and Bess. - Hesi løg eru tó ongantíð útkomin alment, so tað elsta vit hava, har Ringo kann hoyrast handan trummurnar er upptøkurnar av Love Me Do og Besame Mucho frá 11. september 1962, ið komu út á Athology 1 fløguni hjá The Beatles í 1995.
Ringo Starr hevur verið kallaður hin hepnasti maðurin í show-biz, tí hann kom við í The Beatles beint sum klárt var hjá teimum at fara á flog; men eingin væntaði nakað av honum reint tónleikligt, tá ið Beatlarnir góvust. Hann hevði tó nøkur stór hitt í 1971 - It Don't Come Easy - og í 1972 - Back Off Boogaloo - umframt tað sera væl móttiknu LP'ina Ringo frá 1973, sum John Lennon, Paul McCartney og George Harrison allir skrivaði sangir til og spældu við á.


text:
Aung San Suu Kyi
Aung San Suu Kyi varð borin í heim tann 19. juni í 1945 í Rangoon, Burma. Hon er kend fyri at royna at fremja demokrati í Burma, uttan at nýta harðskap. Hon er dóttir til Aung San, ið var við til at samráðast um at loysa Burma frá Stóra Bretlandi í 1947. Sama árið var Aung San myrdur av politiskum kappingarneytum.
Í 1989 stillaði Aung San Suu Kyi upp til tingvalið í Burma, har hon vann stórt. Herurin í Burma traðkaði til og forbjóðaði henni at taka við valdið. Síðan tá hevur Augn San Suu Kye sitið í húsavarðhaldi í heimi sínum, í býnum Yangon, í nærum 15 av teimum seinastu 21 árunum frá 20 juli 1989 til hon varð leyslatin 13. november 2010,[1] becoming one of the world's most prominent political prisoners.[2]
Í 1990 móttók Aung San Suu Kyi Rafto Heiðurslønina og Sakharov Heiðurslønina fyri Frælsar Hugsjónir í 1990. Ì 1991 fekk hon Friðarheiðursløn Nobels. Hon hevur lisið á Lærda háskúlanum í Oxford, har hon eisini møtti manni sínum, ið hon hevur tvey børn við.
Eftir røttum skuldi Aung verið leyslatin í okt. 2009, men orsakað av eini hending, har at ein óboðin sinnisveikur amerikumaður hin 3. mai 2009 óboðin svam út til húsini hjá Aung og gisti har í tríggjar nætur og var fangaður, tá hann svam yvirum aftur, dømdi ein dómstólur undir hernaðarstýrinum í Burma hana til 18 mánaðir afturat í húsavarðhaldi. Rættarmálið byrjaði 18. mai og endaði 11. august 2009.
Aung kærdi dómin, men hon fekk ikki viðhald. Dómurin varð skotin inn fyri hægstarætt í Burma, men hon sat dómin út og varð latin leys 13. november 2010, 6 dagar eftir valið, sum hon ikki slapp at stilla upp til, tí hon sat í húsavarðhaldi. Stutt eftir at hon var latin leys kom sonur hennara Kim Aris til Burma fyri at vitja hana, tað var fyrstu ferð í 10 ár, at hann sá mammu sína. Burmesiska stýrið noktaði manni hennara og synum hennara at fáa uppihaldsloyvið, sjálvt tá maður hennara hevði fingið staðfest, at hann var deyðasjúkur av krabbameini, slapp hann ikki at vitja hana. Michael Aris doyði á hansara 53 ára føðingardegi, hin 27. mars 1999. Tá hevði hann ikki sæð konu sína í meira enn trý ár.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Burma releases Aung San Suu Kyi. BBC News, 13 November 2010.
- ↑ Aye Aye Win, Myanmar's Suu Kyi Released From Hospital, Associated Press (via the Washington Post, 10 June 2006.


text:
20. august
20. august er dagur 232 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 233 um skotár er). 133 dagar eru eftir av árinum. Henda dag verður sagt, at ritan fer úr bjørgunum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Pál Joensen vann silvur í 1500 m frí á EM í Berlin við tíðini 14:50.59. Vinnarin var italiumaðurin Gregorio Paltrinieri, ið setti nýtt evropeiskt met við tíðini 14:39.93.
- 2014 - ES tekur handilsforðingarnar móti Føroyum aftur. Handilsforðingarnar vardu í knapt ár, frá 28. august 2013 til 20. august 2014. Av tí at ES sleppur handilsforðingunum, taka Føroyar altjóða rættarmálini móti ES aftur.


text:
GNU Free Documentation License
GNU Free Documentation License (GFDL ella GNU FDL) er eitt copyleft loyvi til frælst innihald, skapað av Free Software Foundation (FSF) til GNU-verkætlanina.
Loyvt er at skapa til ritbúnaðar skjalprógv. Loyvi ber við sær, at øll avrit av tilfari, hóast tað er broytt, hava sama loyvi sum upprunatilfarið. Hesi avrit kunnu seljast, men um tey verða hópframleidd, skulu tey vera í einum sniði, sum gjørligt er at gera fleiri broytingar í. Wikipedia er størsta tilvísingarverkætlanin, sum brúkar loyvi í løtuni.
At brúka GFDL[rætta | rætta wikitekst]
Fyri at eitt skjal kann vera umfatað av GFDL, skal ein viðmerking skoytast uppí um upphavsrætt undir GFDL.
Wikipedia og GFDL[rætta | rætta wikitekst]
Øll Wikipedia-skjøl eru útgivin til almenningin undir GNU Free Documentation License.


text:
20. Jan 2015
felagsins verður leygardagin 21. februar kl. 15, í MBF húsinum.
Skrá sambært lógum felagsins.
Parkinsonfelagið
03. Des 2014
Kristian Winge, neurologur greiðir frá, nýggjum viðgerðarmøguleikum, nýggjasta innan gransking í Parkinson.
03. Des 2014
Maria Skaalum Petersen, granskari, greiðir frá Parkinsongransking í Føroyum.
02. Des 2014
Kringvarp Føroya: Í Føroyum er títtleikin av sjúkuni parkinson hægri enn í grannalondunum. Hví er tað so og hvat er parkinson fyri ein sjúka?
02. Des 2014
Í nýggjari grein verða kanningar av ymsum íleguvariantum og sambandi teirra við Parkinssons sjúku lýstar. Kanningar eru gjørdar av ílegum hjá 91 Parkinsons sjúklingum og 96 kontrolfólkum (frískum fólki til samanberingar) í Føroyum. Niðurstøðan er, at tað ikki ber til at siga, at sjáldsamir íleguvariantar, sum áður hava verið knýttir at Parkinssons sjúku í Føroyum, hava stórvegis týdning fyri útbreiðsluna.
23. Nov 2014
Kristian Winge, neurologur greiðir frá nýggjum viðgerðarmøguleikum og Maria Skaalum Petersen, granskari greiðir frá Parkinson gransking í Føroyum.
20. Nov 2014
Tá ið fólk við parkinson eru hjá neurologi, eru ofta nógvir spurningar, sum fólk kundu hugsað sær svar upp á. Men stuttu løtuna í læknahølinum er ofta trupult at minnast alt tað, ein kundi hugsað sær at spurt serfrøðingin um.
20. Nov 2014
NORÐLÝSIÐ: Í gjár setti Bjørt Samuelsen, fram ófráboðan fyrispurning til Karsten Hansen landsstýrismann, um støðuna hjá fólkum við parkinson. Hetta var gjørt eftir at nevndin í Parkensonfelagnum hevði skrivað eitt alment bræv til landsstýrismannin.


text:
Gävleborgs län
Gävleborgs län er ein sýsla í Svøríki. Í vestri hevur Gävleborgs län mark við Dalarnas län og Jämtlands län, í norðri við Västernorrlands län og í suðri víð Uppsala län og Västmanlands län. Gävleborgs län varð stovnað í 1762. Høvuðsstaðurin í Gävleborgs län er Gävle.
Gävleborgs län hevði 277 970 íbúgvar (2013)[1] og eina vídd á 19 629,3 km².
Kommunur[rætta | rætta wikitekst]
- Bollnäs kommuna
- Gävle kommuna
- Hofors kommuna
- Hudiksvalls kommuna
- Ljusdals kommuna
- Nordanstigs kommuna
- Ockelbo kommuna
- Ovanåkers kommuna
- Sandvikens kommuna
- Söderhamns kommuna
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Mannarættindi
Mannarættindi eiga øll fólk, sama hvørja kyn, átrúnað, seksualitet, tjóðskap, húðarlit, rasu ella politiska áskoðan [1][2]. Grundleggjandi mannarættindi eru rætturin til frælsi, lív og javnlíkindi. At sleppa at liva er týdningarmesti mannarættur.
Frælsi at skriva og tala eru týðandi politisk- og borgarlig rættindi [3]. Tað er sensurur ella ritskoðan, tá ið rithøvundar og blaðfólk ikki sleppa at skriva tað, sum tey vilja. Og tað eitur propaganda, tá ið myndugleikar í sjónvarpi, bløðum, útvarpi og bókum bara greiða frá tí, sum teir sjálvir siga er rætt. Skrivi- og talufrælsið trívst best, har ið fólkaræði er. Propaganda og sensurur eru mest, har ið einaræði er.
Vit hava vant okkum við, at samfelagið verður stýrt eftir lógum og reglum, sum landsins kosnu menn seta í gildi, og at hesar fyriskipanir eru stuðulin undir flestu rættindum okkara. Mannarættindini harafturímóti eru truplari at seta í verk og halda. Tey eru viðtikin í altjóða sáttmálum.
Mong lond og ríkissamgongur hava stovnað egið mannarættindaráð, sum skal síggja til, at myndugleikarnir virða mannarættindini. Og tí kunnu bæði sjálvstøðug lond, tjóðir og einstaklingar klaga um brotin mannarættindi. Mangir felagsskapir, sum eru knýttir at ST, umframt Reyðikrossur, Bjargið Barninum, Heimsráð Kirkjunnar, Amnesty International o.m.a gera eisini sítt at verja mannarættindini. Evroparáðið hevur eisini gjørt sítt á hesum øki. "Evropeiska mannarættindaráðið", ið er stovnað og "Evropeiski mannarættindadómstólurin" er grundfestur á "Evropeisku mannarættindayvirlýsingina", sum varð sett í gildið í 1953.
Sundurbýti[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindi verða býtt sundur í trý:
- Grundleggjandi frælsisrættindi: Siga, at øll eru fødd fræls og eiga at vera viðfarin eins. Øll hava rætt at liva trygg og fræls. Rættur til lívið er týdningarmesti mannarættur.
- Politisku- og borgarligu rættindi: Siga, at øll myndug fólk hava rætt at vera við í samfelagslívinum og at velja á fríum vali. Øll hava rætt at hugsa og siga tað, sum tey vilja, og at vera við í fakfeløgum og í politiskum feløgum.
- Mentanarligu-, búskaparligu- og almennu rættindi: Siga frá teimum skyldum, sum yvirvaldið hevur fyri borgarunum. Øll hava rætt at fáa klæði, heilsurøkt, arbeiði, frítíð, mat, íbúð og undirvísing. Og tey hava rætt at vera við í mentanarlívi samfelagsins og at fáa part í vísindaligum framburði.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Hugtakið mannarættindi sæst langt aftur í søguna. Longu fyri meira enn 2500 árum síðan spratt so líðandi í griksku býarsamfeløgunum krav um, at allir frælsir menn (útlendingar, konufólk og trælir sluppu ikki upp í part at taka avgerðir í samfelagnum) skuldu ráða yvir ella hava ávirkan á og medavgerðarrætt í sínum samfelag. Tað er úr hesum býarsamfelagnum, at fólkaræðiliga siðvenjan í Vesturheiminum er runnin.
Í miðøld hevði kirkjan mikið vald í samfelagnum. Kongur hevði fingið sítt veldi frá Gudi, og tey rættindi, fólkið hevði, hevði Gud eisini givið. Og tað var eftir kirkjunnar læru, at skilt var ímillum rangt og rætt. Í 1215 var í Bretlandi undirritað eitt frælsisbræv kallað Magna Carta [4], sum hevur verið grundarlagið undir mongum lógum, sum eru galdandi í Bretlandi. Í hesum skjali stendur, at rættindi, sum bara hava verið galdandi fyri kong, nú eisini skuldu vera galdandi fyri aðalin. Lítillátað framgongd eftir teimum viðurskiftum, sum nú galda á okkara leiðum, men skjalið eyðkennir stríðið ímóti kúgan og sjálvum støðinum undir mannarættindinum.
Í 16. og 17. øld viknaði kirkjunnar vald og ávirkan hennara á mannahugsanina. Heimspekingar hildu, at markið ímillum rætt og rangt var ein náttúrulóg, sum var alheimslig og galt øll. Í Amerikanska Frælsisbrævinum frá 1776 verður m.a. sagt, at "øll fólk eru skapað líka". Í fronsku kollveltingini í 1789 vóru herrópini "Javnaður, frælsi og brøðralag". Javnrættindi fingu tó ikki øll. Fólk vórðu deyðadømd og avrættað. Enn var eisini trælahald. Fátækrafólk og kvinnur høvdu ikki valrætt.
Danska grundlógin, sum eisini er galdandi í Føroyum, hevur síðan 1849 havt viðtøkur, sum verja borgaranna rættindi. Eftir 2. heimsbardaga samtykti Sameindu Tjóðir heimsyvirlýsing um mannarættindi. Hetta var 10. desember í 1948 [5]. Í yvirlýsingini eru 30 greinir um grundleggjandi rættindi og frælsi manna. Seinni hevur ST eisini samtykt sáttmálar um fíggjarlig, mentanarlig, politisk og almenn rættindi og ein sáttmála móti rasukúgan [6]. Sáttmálarnir binda tey lond, sum skriva undir.
Hesi bæði grundsjónarmiðini (gudagivin- ella náttúrugivin rættindi) høvdu ikki við sær rættvísi, hvørki í ríkjum og ávísum samfelagsbólkum ella fyri einstaklingin. Tað, vit rópa miðalstættina í Vesturheiminum, hevði um hetta mundið fingið so týðandi støðu í samfelagnum, at tíðin var komin til ógvisligar samfelagsbyltingar. Kortini var enn talan um rættindi, sum bara viku at heilt avmarkaðum samfelagsbólkum. Sama endurtók seg eisini í Amerikonsku Frælsisyvirlýsingini í 1776, sum bygdi á somu hugsjónir [7]. Danska grundlógin frá 1849, sum eisini er galdandi í Føroyum, varð eisini ávirkað av hesum báðum skjølum og teirri menning, sum hevði verið í hesum londum.
Um somu tíð mennist ídnaðurin, og tað, sum vanliga verður kallað ídnaðarkollveltingin, gerst veruleiki. Higartil hevði kjakast verið um politisku rættindi einstaklingsins. Men ídnaðarkollveltingin hevði við sær almenna neyð og fíggjarligt órættvísi, sum ikki hevði havt sín líka í heimssøguni. Bardagin at bøta um fólksins almennu og fíggjarligu kor setti dám á menningina frá fyrst í undanfarnu øld og heilt at miðjuni í okkara øld. Nýggj kollvelting, tann russiska í 1917, boðaði frá bylting, har fjøldin í samfelagnum kravdi at vera við til at mynda tað samfelag, tey skuldu liva í. Alla hesa øldina hevur tað sett sín dám á samfelagsmenningina - Stríðið fyri vælferðarsamfelagnum, og fíggjarliga, politiska og almenna tryggleikanum hjá øllum borgarum í samfelagnum.
Hugsa vit um okkara egnu øld, er hon merkt av tveimum heimskríggjum. Í hesum báðum orrustum var mannfallið so stórt sum aldri áður. Ímillum kríggini bæði var álvarslig fíggjarkreppa, hart stríð fyri almennum rættindum og týska jødajagstranin, tá var, bar boð um, at tryggleiki og grundleggjandi rættindi vóru ikki sjálvsøgd. Seinni heimsbardagi endaði við, at kjarnorkubumban var nýtt. Hesi kríggini vóru tey fyrstu, har ið fólkið var nógv meinari rámt enn fyrr og gjørdist tann stóri taparin. Kríggj og vápnað ósemja høvdu nú fingið heimsumfatnadi avleiðingar, og heimssamfelagið viðurkendi, at okkurt mátti gerast.
Í teirri vón at forða fyri, at ósemjur aftur skuldu fáa so ógvisligar avleiðingar sum Annar heimsbardagi, var felagsskapurin Sameindu Tjóðir stovnaður 24. oktober í 1945. Endamálið var friður. Ein treyt fyri hesum máli er, at grundleggjandi mannarættindini verða vird. Hesi rættindi vóru staðfest í Heimsyvirlýsingini um mannarættindi frá 1948. Yvirlýsingin er ikki bindandi løgfrøðiliga, enntá ikki í teimum londum, sum hava undirskrivað hana. Eftir tað er skoytt upp í hana, og tær viðtøkurnar eru nú bindandi fyri tey lond, sum hava skrivað undir. Í 1966 komu tvær av hesum viðtøkum í gildi.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.amnestyusa.org/research/human-rights-basics
- ↑ http://www.regjeringen.no/nb/dep/ud/tema/menneskerettigheter.html?id=1160
- ↑ http://www.un.org/en/documents/udhr/
- ↑ http://www.fn.no/Temaer/Menneskerettigheter/Ideen-om-rettighetene
- ↑ http://www.aktivioslo.no/menneskerettighetene.php
- ↑ http://snl.no/menneskerettigheter
- ↑ http://www.iep.utm.edu/hum-rts/#SH4b


text:
St. Pætursborg
St. Pætursborg (russiskt; CaHkT-ПeTepбypr) er býur í Russlandi. Í 1914 varð navnið á býnum broytt til Petrograd (Russiskt: ПeTporpaд; IPA: [pʲɪtrɐˈgrat]), í 1924 varð tað broytt til Leningrad (Russiskt: ЛeHиHrpaд; IPA: [lʲɪnʲɪnˈgrat]) og í 1991 fekk býurin aftur sítt gamla navn St. Pætursborg. Túsundtals russiskir bøndur doyðu í mýrulendinum fram við Neva, tá ið teir bygdu St. Pætursborg. Pætur Mikli kallaði býin "vindeygað vestur ímóti Evropa". Býurin er tann milliónabýurin í heiminum, sum liggur longst norðuri.
Pætur Mikli grundaði býin í 1703.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Jon Elster
Jon Elster (føddur 22. februar, 1940, Oslo) er norskur politiskur teoretikari. Hann er kendur fyri at lýsa "Social Choice" teoriina.
Social Choice teoriin[rætta | rætta wikitekst]
Politiskar mannagongdir eru tól til at røkka ávísum tingum. Tann avgerandi politiska handlingin er privat, sum ein atkvøðugreiðsla. Endamálið við politikkinum er at fáa eitt kompromis millum mótstríðandi áhugamál. Tað, sum fólk og politikarar vilja, og hvat veljast kann ímillum, er vælkent. Fjølmiðlar í hesum samanhangið vera nýttir sum manipulativ tól, har í tí deliberativa fólkaræðinum vera fjølmiðlar nýttir til at upplýsa. Sum mótsetning til "Social Choice" teoriina nevnir mann Jurgen Habermas, sum sigur at endmálið við politikki, er at fáa ein konsensus.


text:
Gustave Eiffel
Gustave Eiffel (f. 1832 í Dijon, d. 27. desember 1923) var hann, sum bygdi heimskenda Eiffeltornið í París.
Áðrenn hann stóð fyri at byggja Eiffeltornið, hevði hann verið leiðari av byggingini av eini tokbrúgv í Útsynningsfraklandi, og síðani stovnaði hann eitt virki við spesiali innan jarnkonstruktiónir, sum var nakað lutfalsliga nýtt tá í tíðini. Hann var við at gera nógvar stórfingnar konstruktiónir, millum annað bygdi hann í portugisiska býnum Porto eina viadukt yvir ánna Douro, Garabit-viaduktina, Pest-tokstøðina í Ungarn, eitt observatorium í Nice og stálkonstruktiónina innan í Frælsisgudinnuni í New York.
Í 1887 skrivaði hann undir sáttmála um at byggja slúsurnar í Panamaveitini, men tann verkætlanin gekk ikki sum ætlað.
Aftan á Panamagøluna tók Gustave Eiffel seg aftur og starvaðist sum granskari innan veðurfrøði, radiotelegrafi og aerodynamikk.
- 1855 Útbúgvin á Ecole Centrale des Arts et Manufactures
- 1876 Byggir viadukt yvir Douro
- 1884 Garabit-viaduktin
- 1887 Skrivar undir sáttmála um bygging av slúsum í Panamaveitini
- 1889 Eiffeltornið


text:
Sjógrælingur
Sjógrælingur (frøðiheiti - Calidris melanotos) er nakað sum stari til støddar, kýpin á vøkstri og krikastuttur. Á vetri er hann dimmgráur um høvur og háls, á bakinum næstan svartur við smølum ljósum smástrikum, í neðra hvítur við dimmum blettum. Á sumri er hann brún- og svartflekkutur omaná. Vetur, vár og heyst heldur hann seg í stórum flokkum niðri í fjøruni. Á flóð situr hann oman fyri sjóvarmálan og hvílir seg; men tá ið nakað er fjarað, titar hann um niðri á hellunum at leita sær eftir æti í gjarinum og taranum og veður so langt, sum føturnir grynna. Men vátur vil hann ikki vera — runar upp móti búkinum, er hann knappur at lætta sær á flog. Málið er eitt mjúkt "tviit", men tað hoyrist ikki ofta. Sera spakur er hann; tá ið fólk nærkast, verður hann ofta sitandi, um aðrir fuglar, hann er saman við, flúgva burtur; ja, stundum fer hann ikki á flog, fyrr enn tú ert bara favn frá honum. Um halvarðsøku rýmir hann úr fjøruni. Summir fara niðan í fjøllini her í Føroyum at fáa sær ungar. Men har síggjast so fáir, at summir fara ivaleyst til onnur lond, Íslands ella Grønlands kanska.
Eggini eru oftast 4, hendir seg 3. Tey eru morgrá, ofta við grønligum dámi, og hava dimmar blettir, so tey eru ring at skilja frá eyri ella mosa. Spøk sum hon er, verður bøgan liggjandi á reiðrinum, til tú ert nær hjá. Men tá lemjir hon seg illa, baksar fram eftir jørðini, flagsandi við øðrum veinginum, meðan hin hongur, sum hann skuldi verið snaraður úr lið ella avstøktur; illa haltar hon, og ofta dettur hon á aðra liðina, so tú ivast ikki í, at hon er bæði veingjabrotin og beinbrotin. Rennur tú eftir henni, fært tú hana skjótt aftur; men í tí tú rættir hondina til at taka hana, ger hon, við sama neyðarsliga lagi, eitt kvikt rensl nakrar favnar fram; og so byrjar sami leikur av nýggjum, til hon heldur seg vera komna nóg langt. Tá flýgur hon í loft frísk og ferðug, so tú sært, at hon hevur bara viljað lokkað teg burtur frá reiðrinum. Dúnungin er dimmur við hvítum prikkum. Í hoyna koma teir aftur oman í fjøruna, og tá ið so eisini hinir koma norðan úr londunum, hava vit aftur teir stóru flokkarnar, sum eru so hugnaligir at síggja her allan veturin, líka fúsir og raskir í øllum kavarokinum.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
UNESCO
Felagsskapur ST fyri undirvísing, vísindum og mentan (á enskum: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, stytt UNESCO) er ein serstovnur undir Sameindu Tjóðum, stovnaður í 1946. Endamálið við felagskapinum er at menna útbúgving, gransking og mentan og at fremja samstarv millum tey 195 limalondini og teir 8 atlimirnar, ið eru Føroyar, Curaçao, Aruba, Jomfrúoyggjar, Caymanoyggjar, Makao, Niðurlendsku Antillurnar og Tokelau. Føroyar fingu atlimaskap í 2009 [1]. Atlimaskapur gevur øll tey somu rættindi sum limaskapur. Limalondini skipa seg við hvør síni UNESCO nevnd. Fyrsta føroyska UNESCO nevndin varð skipað í mai 2012.
UNESCO tekur sær millum annað av at meta um, hvørji pláss í heiminum skulu fáa status sum World Heritage Sites (heimsarvur). Limalond UNESCO samtyktu í 1972 millumtjóðasáttmálan um at verja heimsins mentanar- og náttúruarv. Orsøkin er vandin fyri, at náttúruøki, fornfrøðilig minnismerki og mentanarvirði forfarast orsakað av ferðafólkavinnu, dálking, kríggi ella vanligari órøkt.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
Dótturfelagsskapir : Altjóða verkamannafelagsskapur Sameindu Tjóða (ILO) | Undirvísingar-, Vísinda- og Mentanarstovnur Sameindu Tjóða (UNESCO)
Barnagrunnur Sameindu Tjóða (UNICEF) | Matvørufelagsskapur Sameindu Tjóða (WFP) | Heilsufelagsskapur Sameindu Tjóða (WHO)
Høvuðsstovnar: Aðalsfundurin • Trygdarráðið • Búskapar- og Almannamálaráðið • Altjóða Dómstólurin • Aðalskrivstovan • Tilsjónarráðið


text:
Halgidagur
Halgidagur er dagur til almenna gudsdyrkan, ofta til minnis um einhvørja átrúnaðarliga hending. Í kristindóminum er sunnudagur vikuligur halgidagur. Í jødadómi er leygardagurin (sabbat) vikuligur halgidagur. Islam heldur fríggjadagin sum vikuligan halgidag. Afturat vikuligu halgidøgunum hava ymsu átrúnaðirnir fleiri aðrar halgidagar, ið sum oftast eru til minnis um ávísar týðandi hendingar. Í kristindóminum eru jóladagur, páskadagur, Kristi himmalsferðardagur og hvítusunnudagur mest týðandi halgidagarnir.


text:
Fílur
Ein fílur (úr arab. fil) talumál elefantur, kvæðamál ólivantur (úr miðenskum olifant) er eitt súgdjór, ið livir í Afrika og Asia. Tað eru trý núlivandi sløg av fílum í heiminum: Afrikanski runnafílurin, Afrikanski skógafílurin og Asiatiski fílurin - eisini ofta umrøddur sum indiskur fílur. Groft sagt er munurin fílanna ímillum, at afrikansku fílarnir hava stór oyru, meðan indisku fílarnir hava minni oyru. Afrikanski fílurin er størsta súgdjór á landi. Kvennfílurin og ungarnir halda tætt saman. Størsti kvennfílurin er oddafílurin og hinir elta hann. Afrikanski fílarnir fara ígjøgnum regnskógin í Afrika í flokki einir 20 saman.
Dømi um útdeyð fílasløg eru t.d. Sýriskur fílur, Mammutur og Mastodontur.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Gongustjørnur
Jørðin er ein av átta stórum og næstan rundum klótum, sum mala um Sólina. Klóturnar eru gongustjørnur: stórar kúlur av metali, gróti og gassblendingum, sum ganga í ringrás um eina stjørnu. Tær fimm, sum eru næstar okkum (Saturn, Jupiter, Mars, Venus og Merkur) síggja vit við berum eygum. Tí vistu fólk í fornøld um tær.
Ikki fyrr enn kikarin varð uppfunnin í 17. øld, vórðu hinar gongustjørnurnar sæddar. Uranus varð funnin í 1781 og Neptun í 1846; Pluto, sum varð funnin í 1930 og undan henni Ceres, sum varð funnin í 1801, hava verið taldar millum gongustjørnurnar, men eru tað ikki longur (sí greinarnar Pluto og/ella Gongustjørnudvørgar).
Jørðin og hinar gongustjørnurnar ganga í eini mestsum rundari rás um Sólina, men tær snara eisini um seg sjálva. Tær lýsa ikki, men vit síggja tær, av tí at Sólin skínur á tær, og ljósið verður kastað aftur til okkara. Flestu gongustjørnur í sólskipan okkara hava mánar malandi í ringrás rundan um seg; bert Merkur og Venus tykjast bróta frá hesi meginreglu.


text:
Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs
Barnabókaheiðursløn Tórshavnar býráðs er bókmentaheiðursløn, sum Tórshavnar býráð letur fyri barnabøkur. Heiðurslønin verður latin sama dag sum Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens , 17. september, ella ein av døgunum beint áðrenn ella beint eftir føðingardag Mads Andreas Jacobsens, í 2011 vóru virðislønirnar lætnar 22. september og í 2012 vóru tær lætnar hin 20. september.[1] Tvær virðislønir kunnu latast, men nevndin hevur eisini heimild til bert at lata eina ella onga. Virðislønirnar eru 20.000 kr. hvør. Í nevndini fyri heiðurslønina eru fimm limir, sum umboða býráðið, Býarbókasavnið í Havn og skúlabókavørðarnir í kommunalu skúlunum. Barnabókaheiðursløn Tórshavnar býráðs varð latin fyrstu ferð í 1976. Í 2010 varð reglugerðin nakað víðkað og broytt og heitið Barnabókaheiðursløn varð broytt til Barnamentanarheiðursløn.[2]
Higartil hava hesi fingið heiðurslønina[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 Elin á Rógvi
- 2013 Rakel Helmsdal fyri Veiða vind og bøkurnar um Skrímslini
- 2013 Hilmar Joensen[3]
- 2012 Hjørdis Johansen, nevndin segði m.a.: Fjølbroytta og virkna leiklistakvinnan er íbirtari og stigtakari til Dramaverkstaðið, ið hevur mong ár á baki.
- 2011 Føroya Symfoniorkestur, tað varð m.a. lagt til grund at: Okkara symfoniorkestur hevur við konsertum fyri barnagørðum og skúlum og sínum beinrakna tónleikaúrvali loftað teimum yngstu áhoyrarunum kring alt landið.[4]
- 2010 Jensina Olsen fyri tað serliga, hon hevur givið børnunum í tónleiki og sjónleiki.[5]
- 2010 Janus á Húsagarði fyri m.a. bøkurnar um Mosamolis og Mosalisu.
- 2009 Dánjal á Neystabø
- 2009 Búi Dam
- 2008 Marjun Syderbø Kjelnæs
- 2008 Hanni Bjartalíð
- 2007 Bárður Oskarsson[6]
- 2006 Steintór Rasmussen
- 2005 Theodor Hansen
- 2005 Grafik Studio við Inga Joensen
- 2004 Eingin
- 2003 Alexandur Kristiansen
- 2002 Sólrún Michelsen
- 2001 Maud Heinesen fyri barnaskaldskap sín
- 2000 Effie Campbell
- 1999 Eli Smith
- 1998 Lydia Didriksen
- 1998 Knút Olsen
- 1997 Gríma
- 1996 Rakul Helmsdal fyri bókina Tey kalla meg bara Hugo.[7]
- 1995 Edward Fuglø
- 1994 Ella Smith Clementsen
- 1994 Niels Jákup Thomsen Sum ábyrgdarstjóri á Barnablaðnum hevur Niels Jákup Thomsen í fleiri ár staðið fyri einum forvitnisligum, fjølbroyttum og dygdargóðum blaði og hevur hann dugað væl at fylgt tíðini.
- 1993 Jóhannus á Rógvu Joensen hevur sýnt serstaka gott hegni og hug at gera løg til føroyskar barnarímur og -yrkingar.
- 1993 Dansifelagið í Havn v/ Sonju Danielsen og Tórhild Justinussen - Í samfull tíggju ár hava tær báðar uttan íhald borið undir barnadansin í høvuðsstaðnum.
- 1992 Eingin
- 1991 Bjørg Matras Jensen
- 1990 Olivur við Neyst
- 1990 Elin Mortensen fyri bókina Barn undir krígnum og fyri arbeiði hennara at skriva til børn yvirhøvur.
- 1989 Óli Petersen fyri tekningar hansara í Grindavísuni og Jákup á Møn
- 1989 Jákup Berg fyri at hava givið út Barnatíðindi so at siga uttan slit í næstan fimti ár.
- 1988 Oddvør Johansen fyri bókina Skip í eygsjón
- 1987 Pauli Nielsen fyri týðingar hansara av bókunum Abbi er sjórænari, Søgan um blóðreyða súrepli, Gummi-Tarzan, Hodja úr Pjort og Albert.
- 1986 Dropin - forlag við Ingrið Sondum, Bjørg Matras Jensen og Niels Nattestad.
- 1986 Nýlendi - forlag við Jákupi í Skemmuni.
- 1985 Marius Johannesen fyri bøkurnar Føroysk barnaspøl, Jólabókin og týðingar av ævintýrum.[8]
- 1985 Steinbjørn B. Jacobsen fyri bøkurnar Hin reyða ryssan (1979), Maria og rossið (1980) Lív og dýrini (1981), Mia og Eyð (1981), Reyða (1983)og Si og Sú (1985)[9]
- 1984 Ebba Hentze fyri bøkurnar Antonia og Morgunstjørnan, Antonia mitt í verðini og Mamman eigur meg.[10]
- 1984 Elin Súsanna Jacobsen fyri týðingar hennara av bókunum Antonia mitt í verðini og Mamman eigur meg
- 1984 William Heinesen
- 1983 Guðrun Gaard
- 1983 Alexandur Kristiansen
- 1982 Petur Andreassen
- 1982 Christian Høj
- 1981 Martin Næs og Martin Joensen
- 1980 Heðin Brú
- 1979 Óli Dahl
- 1979 Andreas Andreasen
- 1978 Marianna Debes Dahl fyri bókina Burtur á heiði
- 1977 Sigurð Joensen fyri bøkurnar Gráa dunna, Kálvamuan, Lambamæið
- 1976 Steinbjørn B. Jacobsen[11]
Nevndin fyri Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs[rætta | rætta wikitekst]
Í nevndini fyri Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs eru Jógvan Arge, formaður í mentamálanevndini og fastur limur, Malan Hilmarsdóttir, barnabókavørður á Býarbókasavninum, skrivari og fastur limur, Poulina Slættanes og Irdi Danielsen, valdar av býráðnum og Hansina Huusgaard, vald av skúlabókavørðunum við kommunalu skúlarnar í Tórshavnar kommunu.[12]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Torshavn.fo, M. A. Jacobsens virðislønir 2012 lætnar 20. september
- ↑ Torshavn.fo, Mentanarvirðislønir verða handaðar 22. september
- ↑ Planet.fo, 5 mentanarvirðislønir handaðar í gjár
- ↑ Torshavn.fo, Føroya Symfoniorkestur, Nicolina og Jógvan
- ↑ Sandportal.fo, Jensina Olsen fekk barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 2010
- ↑ Torshavn.fo
- ↑ BBS.fo, Rakel Helmsdal, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1996
- ↑ BBS.fo, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1985
- ↑ BBS.fo Steinbjørn B. Jacobsen, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1985
- ↑ BBS.fo, Ebba Hentze, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1984
- ↑ BBS.fo, Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs
- ↑ Torshavn.fo, M. A. Jacobsens virðislønir latnar 20. september


text:
Tennessee
Tennessee (enskt; State of Tennessee) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 6,3 mió. íbúgvar. Hann bleiv lutstatur í USA í juni 1796. Nashville er høvuðsstaðurin og størsti býurin er Memphis. Í norðri hevur Tennessee mark við Kentucky og Virginia, í eystri við North Carolina, í suðri við Georgia, Alabama og Mississippi, og í vestri við Missouri og Arkansas.
Eyknevni hansara er Sjálvboðinsstaturin (enskt: The Volunteer State).
Countrytónleikur tók seg upp sum fólkatónleikur ímillum hvíta, fátæka fólkið í Tennessee.


text:
1957
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 6. februar verður Útvarp Føroya alment tikið í brúk.
- 4. oktober - Sovjetsamveldið skjýtur fyrsta fylgisveinin Sputnik 1 út í rúmdina.
- 20. oktober - Dals kirkja verður vígd.
List[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Endgame hjá Samuel Beckett. L'exil et le royaume hjá Albert Camus.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 4. apríl - Aki Kaurismäki, finskur filmsleikstjóri
- 15. oktober - Tóroddur Poulsen í Tórshavn.


text:
Veðurmerki
Veðurmerki er tekin ella merki, ið kann eygleiðast í náttúruni, og sum var hildið at geva ábending um veðurlagið. Tað kundi vera at eygleiða, hvussu kríatúr bóru seg at, t.d. at seyður stoytir uppundir kulda, ella tað kundi vera at meta um komandi árstíð eftir hvussu veðrið roynist ein ávísan dag, t.d. at sum fyrsti hundadagur er, soleiðis fer summarið at vera.
Veðurmerki knýtt at døgum:
- sum fyrsti hundadagur er, soleiðis fer summarið at vera.
Veðurmerki knýtt at djórum:
- Tá seyður stoytir, er kuldi væntandi.
- Tá ketta vaskar sær upp um oyruni, er regn væntandi


text:
Netbankin - nýtt snið - og víðkað netbankahjálp
Føroyskir netbankabrúkarar kunnu nú gleða seg til at fáa ein netbanka við nýggjum, dagførdum sniði. Ein dagføring av netbankunum hjá peningastovnunum viðførir eitt munandi snøggari snið og ein meira logiskan og brúkaravinarligan bygnað.
Nýggj app-útgáva
Ein nýggj app-útgáva er nú komin til netbankan á snildfonum. Nýggja appin er dagførd bæði til iPhone og snildfonir við Android stýrisskipanum. Gamla appin verður ikki longur dagførd, og um tú vilt brúka nýggju appina, er neyðugt at taka hana niður frá App Store ella Play Store. Tú kanst taka niður appina við hjálp av hjáløgdu leinkju ella av eini kotumynd sum vístar niðanfyri:
Skype
Ring til kundatænastuna hjá Norðoya Sparikassa við Skype, sama hvar tú ert - ókeypis. Skype-navnið er: Norðoya Sparikassi.
Tvey kort við á ferðini
Skalt tú uttanlands at ferðast, er skilagott at hava tvey gjaldkort við tær. Skuldi tú verið óheppin og mist kortið, ella verður kortið óvirkið á ferðini, ert tú kortini trygg/ur - eitt annað kort er til at taka.
Gull 18-25 ár
Tá ið tú verður 18 ár, kanst tú velja ímillum enn fleiri tænastur. T.d. fleiri ymisk gjaldkort og netbankan.
Gull 13-17
Sum ungdómskundi fært tú fleiri fyrimunir. Stovna tær Gullkontu í Norðoya Sparikassa.
Silvakonta
Silvakonta er spennandi, og saman við Silva er tað bæði øðrvísi og stuttligt at spara saman.
23.02.2015Tilsamans 70 valevni eru uppstillaði til Ábyrgdaravalið 2015
16.02.2015


text:
Skipskronometur
Eitt skipskronometur er ein serliga neyv klokka, ið kann nýtast til at rokna navigatión eftir.
Í 1714 lovaði enska parlamentið 3 virðislønir, ávikavist 10 túsund, 15 túsund og 20 túsund £ til tann, ið kundi konstruera eitt ur, sum var so beint, at geografiska longdin á eini 3 vikur langari sjóferð kundi ásetast við ávikasvist 60, 40 og 30 sjómíl neyvleika.
John Harrison (1693 - 1776) brúkti meginpartin av lívinum at konstruera skipskronometur. Í 1762 varð eitt av hansara skipskronometrum roynt á eini ferð úr Onglandi til Jamaika, og tá skipið var aftur í havn í Portsmouth, varð staðfest, at tað var minni enn 2 minuttir skeivt. Tað gav ein geografiskan neyvleika uppá 18 sjómíl, og við hesum prógvi kravdi John Harrison ta gomlu virðislønina útgoldna. Eftir drúgva togtogan fekk hann í 1773 útgoldið tey 20.000 pundini. Hann var tá 80 ára gamal.
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Føge, Hegner og Øhrstrøm: Tid - et filosofisk begreb og en målelig størrelse. Systime 2006


text:
Albert II fúrsti av Monako
Albert II (føddur Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi 14. mars 1958 í Monako) er sonur Rainier fúrsta av Monako og fúrstinnu Grace Kelly, ið var amerikansk filmssjónleikari, áðrenn hon giftist. Albert II, ið er ógiftur, tók við sum fúrsti av Monako eftir faðir sín 6. apríl 2005, tá hesin doyði. Hann hevur tvær systrar, Caroline prinsessa, ið er eitt ár eldri enn hann, og so Stephanie prinsessa, sum er sjey ár yngri enn hann.
Albert II fúrsti av Monako, sum gjørdist fúrsti tann 6. apríl í 2005, kom til Føroyar 21. juli 2009. Leiðin av flogvøllinum var løgd beinleiðis til Sandavágs, har fúrstin vitjaði í elstu húsunum í Sandavági (Húsini hjá Niels Jacob), sum Bjørn Kunoy nú eigur. Jørgen Niclasen, uttanríkisráðharri og Albert Ellefsen, borgarstjóri í Vága Kommunu, heilsaðu uppá fúrstan. Vága kommuna gav honum eina troyggju í gávu, troyggjan er gjørd hjá Guðrun og Guðrun. Albert II fúrsti av Monako heilsaði uppá fólk í Sandavági, sum vóru komin at síggja fúrstan. Tá ið klokkan var farin væl av 8, fór Albert II fúrsti av Monako umborð á Norðlýsið, sum lá á Sandavági. Norðlýsið setti kós móti Trøllkonufinguri og haðani undir Hestoynna.


text:
Fiskur
Fiskur er ryggdýr við fjaðrum og sterti ið livir í vatni el. sjógvi og andar vanliga við táknum. Fiskar eru ofta eitrandi. Tí eru fleiri sløg vandamikil at eta. Tann hættisligasti fiskurin er blásifiskurin, sum hevur eitt eitur, sum kallast tetrodoxin. Tað skal bert 0,1 gramm av eitrinum til at drepa eitt vaksið folk eftir 20 minuttum. Fiskurin sjálvur fær ikki skaða av eitrinum. Sjálvt um fiskurin er eitrandi, verður hann hildin at vera ein sannur leskibiti í m.a. Japan. Hesin serligi fiskarætturin kallast fugu. Kokkar eru fleiri ár um at læra seg at skera eitrandi partin av fiksinum burtur uttan at eitra restina av fiskakjøtinum. Hóast størt varsemi, verða fleiri fólk á hvørjum ári eitraði, tí tey eta fugu [1].


text:
Vestursahara
Vestursahara er oyðimarkarland sunnan fyri Marokko í Útnyrðingsafrika. Har búgva uml. 540 000 fólk. Størsi býurin og høvuðsstaður er El Aaiún. Vestursahara er hersett av Marokko.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Áður var tað undir sponskum yvirræði. Síðan 1976 hevur Marokko kríggjast her fyri at fáa yvirvaldsrætt yvir økinum og dýru steinsløgunum í landinum. Marokko hertók Vestursahara í 1979. Ímóti marokkanum er Polisario, geriljaeild av oyðimarkarfólkum, ið vilja vinna Vestursahara fult frælsi.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Av kendum býum kunnu nevnast
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Curaçao
Curaçao (úttalast Kurasaw) er ein oyggj og eitt sjálvstýrandi land í Suðurkaribiska havinum tætt við strondina á Venezuela. Oyggin er partur av Niðurlendska Karibia og fekk sjálvstýri í 2010 og er ein partur av Niðurlendska kongsríkinum, men er eins og Føroyar ikki partur av ES. Landið Curaçao er høvuðsoyggin og tann lítla óbygda oyggin ið nevnist Klein Curaçao (Lítla Curaçao).
Curaçao er ein av teimum trimum ABC-oyggjunum. Fólkatalið er gott 150.000, landið fevnir um 444 km2. Høvuðstaðurin eitur Willemstad.


text:
Elvis Presley
Elvis Aaron Presley (føddur 8. januar 1935, Mississippi, deyður 16. august 1977, Tennessee) varð borin í heim í Tupelo, Mississippi í USA. Hann seldi rock and rollplátur í millióntali og spældi í 33 filmum. Elvis doyði tann 16. august í 1977 og veruliga orsøkin er ongantíð komin fram - uttan almenna frágreiðingin um hjartastopp.
Elvis, ella eisini kallaður "The king of rock 'n' roll", var føddur 8. januar 1935, í Mississippi. Hann vaks upp sum einabarn, hansara tvillingabeiggi bleiv føddur deyður. Hann vaks upp í Tupelo, men í 1948 flutti hann og familja hansara til Memphis, Tennessee. Tá Elvis var liðugur í Humes High School í Memphis, tók hann smá arbeiðir, so sum lastbilasjafør og eisini arbeitti hann í einum biografi. Hann byrjaði so smátt at syngja runt í býinum og bleiv róptur ”The hillbilly cat”, og so skrivaði hann undir við plátufelagið Sun Records í býinum, men í 1955 bleiv kontraktin seld til RCA Victor. Hann gjørdi nógv fyri at skapa tíðiligan rock and roll, hálaði mýrkan blues sang inn í hvítan. Hann bleiv skjótt kendur og ein vælumtóktur sangari, í Memphis. Og í 1956 var hann longu blivin ein international sensatión.
Tað er blivi vurdera at Elvis hevur selt eina milliard eintøk verðina runt, meir enn nakar annar í søguni. 150 fløgur eru gull, platinum ella multiplatinum sertifiseraðar av Recording Industry Association of America. Elvis hevði ikki minni enn 149 løg á billboard popp listanum. 114 løg vóru á top 40, 40 løg á top 10 og 18 á endaðu nummar eitt. Øll tey 18 løg sum vóru nummar 1, vóru tilsamans í 80 vikur á billboard listanum. Og hetta var bara av hansara pop tónleiki og bara í Amerika. Hann hevur alt í alt givið 76 fløgur út. Elvis spældi við í 33 filmum, kendasti av teimum er filmurin "King Creole", har Elvis spældi høvuðsleiklutin, sum kom út í svørtum og hvítum í 1958. Hann skrivaði søgu við teimum ofta metsetandi konsertum. Hann bleiv nomineraður til 14 grammy awards, men bara tríggjar av teimum av National Academy of Recording Arts & Sciences.
Elvis varð sendur til Týsklands í 1958 fyri amerikanska herin. Men hann var bara í herinum tvey ár. Har møtir hann og verður forelskaður í tí 14 ára gomlu gentuni Priscilla Ann Wagner. Tey flyta í 1960 til Hollywood í Kalifornia, og í 1968 eiga tey sítt fyrsta og einasta barn. Av Elvis’sa stóru missnýtslu av rúsevnum, byrjaði hann eisini at fáa vekttrupuleikar. Men sjálvt um vektin og mongin av rúsevnum bleiv við at hækka, bleiv Elvis við at spæla góðar og útseldar konsertir væl inní 1970'ini.
Men 16. august 1977, dagin áðrenn hann skuldi fara á eina konsertferð, bleiv hann funnin deyður á vesigólvinum, í heiminum Graceland í Memphis. Orsøkin til deyða hansara ikki ordiliga føst løgt enn, men læknar høvdu funni yvir tíggju forskellig sløg av rúsevnum og heilivági í blóðinum. Man heldur at cardiac arrhythmia er orsøkin. Tað fær hjarta til at pumpa ójavnt, og til endans steðga. Graceland er staðið har Elvis búði til sín síðsta dag. Hann keypti villaina 25. mars 1957 fyri bara $ 102.500. Í dag er Graceland eitt stórt savn, har møguligt er at síggja hvussu Elvis livdi o.a. Graceland hevur umleið 600.000 til 900.000 vitjandi ferðafólk hvørt ár. Elvis liggur gravaður í garðinum í Graceland.
Elvis verður áhaldandi heiðraður sum ein stjørna og legenda, líka nógv nú hann er deyður, sum tá hann var álívi. Elvis var sanniliga ein sensatión í sínari tíð, ikki bara í Amerika, men í øllum heiminum. Hann fullkomiliga broytti tónleikin. Hann hevur inspirerað nógv fólk í dag, og tað fer ikki at broytast.