text:
Sørvágur og sørvingar I
Útgávudagur: 14/12-1995
ISBN nr: 99918-934-1-5
Stødd: 512 bl.s.
Skreyt innbundin.
Śtseld frį forlagnum.
Eitt brot úr bókini:
NAKRAR HUGLEIÐINGAR UM SØRVÁG
Søgnin sigur at norðbúgvin "Sørli" bygdi Sørvág
fyrst, tað er væl møguligt, men eingi prógv eru
tó funnin fyri tí. Summir siga, at hann nevndist "Servin",
men har heldur m.a. Mikkjal á Ryggi, at teir munnu hava blanda við
Severin Fohrman, dani, ið mitt í 1600-talinum keypti jørðina
í Sørvági frá Benkenstockunum, og sum stutt
eftir seldi alla jørðina aftur; hann var av føroyingum
róptur "Servin". Tað er væl hugsandi, at bland er komið
í sagnirnar har. Sørli skuldi eiga tríggjar døtur:
"Ytra", "Notra" og "Sutra", og býtti hann jørðina í
bygdini ímillum tær, í tað triðingsbýti,
ið enn er. Men tann parturin av søgnini man vera lítið
eftirfarandi. At haganøvnini koma av ættunum: norður og
suður, fyri Norður-og Suðurtriðing, man fáður
ivast í, og Úttriðingur hevur so fingið sítt
navn av, at hann er uttastur ella gongur út í hav. Nær
Sørvágur er bygdur er ilt at siga, summir halda, at landið
var býtt sundur longu við landnámi, ella stutt eftir,
um ár 900. Onkur heldur um ár 1000. Mikkjal á Ryggi
nevnir í Miðvinga søgu, at tað er ikki líkt
til at Miðvágur er "landnámsbygd" ella garður, men
er bygd seinni. Hetta sigur okkum, sum eisini Kjartan Danielsen førir
fram í bók síni "60 tals systemet og det Færøske
landnam", at roknast má við, at landnámsgarðarnir
í Vágum hava verið: Sandavágur, Sørvágur
og Bøur. Har tær 180 merkurnar í Vágum hava
verið javnt býttar millum bygdirnar, á 60 Mk. hvør.
T.v.s. at Bøur, sum í dag bert hevur 18 Mk. hevur átt
allan norðara partin á Vágoynni, men hevur seinni mist
stóran part av síni jørð, har kunnu vera fleiri
grundir, t.d. at kongsjørð er umløgd til hinar bygdirnar,
við tað at festarnir hava búð har o.l. Vert er at geva
gætur, at løgmaður seinni búði í Sandavági
og prestur í Miðvági; tað hevur óivað
ikki havt lítið at týða í tí sambandi.
Jørðin sum í dag hoyrir til Miðvágs, hevur
so upprunaliga verið nøkunlunda javnt býtt millum hinar
bygdirnar, tað norðasta hava bíggjarmenn havt, meðan
sørvingar og sandavágsmenn hava havt hvør sína
helvt av restini. Tað ið eisini, hugsi eg, loysir gátuna,
ið fólk leingi hava trætst um, hví tað stóra
vatnið í Vágoynni kallast "Sørvágsvatn".
Um tað er rætt, at Miðvágur ikki var landnámsbygd,
sum jú Mikkjal á Ryggi grundgevur væl í síni
Miðvinga søgu, tá hann nevnir t.d. um tað "gomlu
gøtuna" til Sørvágs, ið gekk niðan á
gøtuna frá Sandavági, heldur enn beinleiðis, hvat
hon ikki gjørdi fyrr enn seinni o.s.fr. So má jarðarbýtið
hava verið sum áðurnevnt. Men so hevur Vatnið jú
ligið alt sum tað er í Sørvágs haga, so er
tað heldur ikki løgið, at tað varð rópt "Sørvágsvatn".
Her er vert at viðmerkja, at ikki í einum einasta gomlum skjali
kanst tú finna navnið "Leitisvatn", ið summir nú
kalla Vatnið, men í skjølum heilt aftur í 1600-talið,
verður Vatnið antin rópt "Vandet mellem Midvaag og Sørvaag",
"Det Store vand mellem..." ella oftast "Sørvaags-vandet". Hetta
nevni eg bara, ikki tí, um onkur vil kalla Vatnið okkurt annað,
so má tað vera teirra søk.
Viðvíkjandi bygdanavninum, so halda summir, at tað kemur av tí nógva sandinum, sum norðbúgvarnir nevndu "seyr", so at bygdin upprunaliga hevur itið "Seyrvágur", tað fatan hugsi eg teir flestu fornfrøðingarnir hella til. Tað verður sagt, at summir fyrst í tríatiárunum og í fýratiárunum byrjaðu at nevna Sørvág fyri "Seyrvág", og fekk hetta frá tí "almenna" góða undirtøku í nøkur ár, við tað at øll skjøl og stempul hjá m.a. Sørvágs Sjúkrakassa, Arbeiðsmannafelagnum, kommununi og fleiri vinnufyritøkum frá teirri tíðini vóru merkt "Seyrvágur" og gongur hetta eisini aftur nógva aðrastaðni frá tí tíðini, men seinni eru menn í bygdini tíbetur farnir frá hesum aftur og nýta nú gamla vakra navnið Sørvágur, og man tann einfaldasta grundin, hugsi eg sjálvur, vera hon, at Sørvágur er vakrari enn "Seyrvágur", sum í okkara oyrum ljóðar bæði fremmant og enntá óføroyskt, tað skurrar sum sagt verður. Men um vit so hella til tað fatan, at navnið stavar frá "seyr", sandinum, so eru tó eingi prógv fyri tí, og má hetta tí bert standa sum eitt ástøði, og als ikki sum nakar veruleiki, tí tað veit einfalt eingin í dag. Hví eitur tá t.d. Sandavágur, sum eisini var landnámsbygd so ikki "Seyrvágur" = Sandavágur, um navnið stavar frá "seyr" = sandinum ? Her er okkurt, ið ikki samsvarar, hugsi eg. Tá er søgnin, at maðurin, ið bygdi Sørvág fyrst, æt Sørli, líka eftirfarandi, ella líka óeftirfarandi, um tú vilt. Tað einasta vit vita við vissu er, at tey síðstu 600 árini kann tað skjalprógvast, at bygdin hevur itið "Sørvágur" við Ø. Eg havi eisini ta fatan, at málfrøðingar í dag eru samdir um, at navnið, sum vanliga verður nýtt og sum í longri tíð hevur verið nýtt, eigur at vera viðurkent sum rætta navnið. Tað kann eisini nevnast, at eldri sørvingar altíð hava verið sera harmir um hetta "óskilið" ikki at nevna bygdina við sínum rætta navni, sum okkara forfedrar hava nýtt í øldir, men tíbetur er hetta, sum funnið var uppá í tríati/fýratiárunum, nú fána burtur aftur og hevur ikki vunnið frama millum bygdarfólkið.
At menn hava sett seg niður í Sørvági er einki at undrast á, Sørvágsfjørður er náttúruhavn og Sørvágur liggur inni í einum væl vardum firði, sum norðbúgvarnir eisini vóru vanir við úr Noregi og hava teir tí trygt kunna lagt síni langskip á vánni her.
Útgravingar síðst í fimtiárunum og fyrst í sekstiárunum hava víst, at teir fyrstu, sum búsettu seg her, búðu uttanfyri Kirkjuánna og eru fleiri toftir funnar har, m.a. har gamla fimleikarhøllin er og svimjihylurin og oman í nýggja kirkjugarðin. Onkur heldur, at grundin til, at tey fyrstu búsettu seg har úti, er, at tað við fyrsta eygnakast er tað staðið í bygdini, har tað lívir móti øllum veðri. Men seinni fluttu fólk millum áirnar Kirjuá og Stórá at búgva, og er tað har tann gamla kenda bygdin seinni stóð. Tað vísir seg eisini, at har millum áirnar er ógvuliga veðurgott, sjálvt um tað sýnist opið fyri, hetta eru menn sjálvandi komnir eftir upp gjøgnum tíðina, og búsettu seg tí har seinni. Annars eru toftir eisini funnar úti á Kettusnøklunum rópt, og eitt pláss stutt heimanfyri har, nevnist úti á Toft, og sigur navnið seg sjálvt. Har kundi tað hugsast, at tann ella teir, ið hava átt Úttriðing hava búð á síni egnu jørð, sjálvt um vit vita, at øll bygdin seinni var heimrust, t.v.s. felagsogn fyri allar hagapartarnar, men hetta kundi, sum sagt, verið tekin um, at bygdin møguliga einaferð hevur verið býtt í tríggjar býlingar, men hetta eru tó bert gitingar. Bygdapartarnir heimi í bygdini hava óivað verið "Norð í húsi" og "Yviri í húsi", meðan býðlingurin úti á Toft, óivað hevur itið "Úti við Garð" ella okkurt líknandi. Nøkur gomul skifti tíðliga í 1700-talinum vísa klárt, at Úttriðingur fyrr hevur verið róptur "Garðshagi" ella líknandi, við "Garð" navninum uppií. (Sí m.a. skifti frá 14.10.1718).
Tað sum eisini er vert at hugsa um, er, hvussu tað ber til, at fyrsti kirkjugarðurin/ gravstaðið (sí um tað undir Hús 9) hevur verið millum áirnar, har bygdin seinni kom at vera, meðan hann seinni var fluttur út um Kirkjuánna, har bygdin áður hevði verið. Óivað er tað so, at fólk helst vildu hava gravstaðið passaliga langt burtur frá húsum.
Í 900-11/1200 hugsi eg, at bygdin hevur verið uttanfyri kirkjuánna. Í 12/1300-talinum er líkt til, at bygdin er flutt millum áirnar, og hevur tá ein býlingur eisini verið úti á Toft og út eftir tann vegin út á Kettusnøklarnar, har toftir eru funnar, tá grivið hevur verið út fyri sethúsum tíðliga í 1900-talinum (sí u. Hús 103 og 110). Hesin býlingur úti á Toft er so útdeyður antin í 1300-talinum ella í 1500-talinum. Í 16, 17 og 1800-talinum hugsi eg, at bygdin bara hevur verið millum áirnar. Onkur heldur at býlingurin úti á Toft og út tann vegin, møguliga eru útdeyðir av svartadeyða, ið var í 1349/50 og hava fólk tí ikki tora at búsett seg aftur har í gamlari tíð. Sambært teimum, ið funnu hesar toftirnar, so hildu teir, at tær stavaðu ikki seinni enn frá 1500-talinum. Tað er ikki fyrr enn í seinnu helvt av 1800-talinum, at fólk fluttu út aftur um Stórá at búgva.
Um fólkatalið áðrenn 1801 er ilt at meta um, tí vit hava einfalt ikki nøvnini á øllum teim fólkum, ið tá livdu, tí tað er langt frá, at skifti eru eftir øll, tí er tað sera trupult at finna navnið á nógvum fólkið fyri hesa tíð, tó nógv kann finnast á ymiskan hátt. Søgnin sigur, at í 1600-talinum vóru bert 7 hús í Sørvági, og Paulina í Búðini (1853-1947) visti at siga frá teim gomlu, at í 1700-talinum vóru 11 hús í Sørvági, og samsvarar hetta sera væl við tær skrivligu keldurnar. Vit kunnu soleiðis sláa fast, at Sørvágur hevur verið ein sera lítil bygd. Í 1801 eru bert 86 fólk í bygdini og 19 hús, og út frá teimum upplýsningum, ið eg havi, hevur fólkatalið verið nøkunlunda tað sama í 1700-talinum, meðan tað í 1600-talinum klárt hevur verið minni, kanska ikki meir enn 50 og í 1500-talinum er líkt til, at tað neyvan hava verið stórt meir enn eini 30-40 fólk í bygdini. T.d. í Jarðarbókini fyri 1584 eru bert 3 bøndur, t.v.s. ein til hvønn hagan, og hava teir eisini havt búgvandi í smáum kroysum eini 10-12 húskallar og arbeiðskonur hvør.
Í 1801 búgva 482 fólk í Vágum og Mykinesi og er Sørvágur tá tann minsta bygdin av teim størru bygdunum. Býti er hetta:
Bygd: Fólk: Hús:
Sandavágur: 110 23
Miðvágur: 145 36
Sørvágur: 86 19
Bøur/Gásadalur: 66 13
tilsamans: 407
Mykines: 75 17
Tilsamans: 482 (Vágar og Mykines)
Seinni fór Sørvágur at taka seg fram, og í 1890 kom hann upp um hinar báðar størru bygdirnar (Miðvág og Sandavág) í fólkatali, og hevur Sørvágur síðani havt munin og nú hevur Sørvágur gott 100 fólk fleiri enn næsta bygdin Miðvágur.
Við fólkateljingina 1966 og 1970 er býti millum bygdirnar
í Vágum hetta:
Bygd: 1966: 1970:
Sandavágur: 663 649
Miðvágur: 803 802
Vatnsoyrar: 39 51
Sørvágur: 928 957
Bøur: 33 36
Gásadalur: 32 26
Mykines: 92 63
Tilsamans: 2.590 2.584
Eg skal her nevna fólkatalið í Sørvági
við fólkateljingarnar, ið verið hava í 1800-talinum:
Ár: Fólk: Hús:
1801: 86 19
1814: 85 24
1821: 101 30
1822: 104 30
1826: 108 29
1834: 124 29
1840: 140 30
1845: 143 32
1850: 157 33
1855: 163 34
1860: 191 38
1870: 224 42
1880: 304 51
1890: 359 65
Nøkur tøl í 1900-talinum:
Ár: Fólk: Hús:
1901: 436 73
1906: 433 81
1935: 755
1945: 776
1966: 928
1970: 957
1972: 952
1974: 988
1975: 973 292
1994: 913 340 (50 hús standa tóm, 75 húsum býr bert eitt fólk í).
Stóri vøksturin í fólkatalinum í
Sørvági í 1800-talinum, sigst at koma av, at Sørvágur
tá var roknaður sum eitt óvanliga gott útróðrarpláss,
søgnin sigur, at í Sørvági nýttist einum
bert tráðu og pott fyri at klára seg. Hetta gjørdi,
at nógvir avbygdamenn settu seg niður her, fleiri komu við
stórum húski, sum vit koma at síggja, tá ið
vit gjøgnumganga ættirnar.
Eftir 1900 er tað ein royndur lutur, at fólkatalið er vaksið til uml. 1000 fólk. Í 1980-unum segðist fólkatalið í bygdini eitt skifti at vera omanfyri 1000, men tað er so við stóru fólkafráflytingini, ið nú hevur verið, komi niður um fólkatalið í 1966.
Annars kunnu vit síggja, at ómetaliga nógv, ið fødd eru í Sørvági, eru flutt av bygdini gjøgnum alla 20-indu øld. Serliga til Havnar og niður til Danmarkar.
..........


c: text/html

text:
Florida
Florida er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við 18 801 310 íbúgvar (2011). Høvuðsstaðurin er Tallahasee. Størsti býur er Jacksonville, síðan er tað Miami. Í norðri hevur Florida mark við Georgia og Alabama. Í eystri er Atlantshavið og í vestri Meksikoflógva. Eyknevni hansara er Sólskinstaturin (enskt: The Sunshine State).
Á einum nesi har, sum nú nevnist Cape Canaveral (fyrr Cape Cape Kennedy), er tann gitna rakettstøðin, sum rúmdarfør verða skotin upp frá. Hátøkniliga eru fá lond fremri enn Florida, serliga í rúmdarkanningum. Florida Keys er eitt væl dámt strandarøki á suðurendanum á Florida.
Innihaldsyvirlit
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Florida er ein fløta, øll sum hon er. Har er ovurheitt. Í støðum eru stórar mýrar, sum kunnu vera avvaksnar við tættum skógi. Av tí at so stórur munur er á veðurlagnum norðuri í USA og í Florida, kemur nógv fólk norðaneftir hagar at ferðast um veturin. Tey halda tá til úti við strondina og stuttleika sær við at svimja í tí flógva sjónum. Suðuri á Florida út móti Atlantshavi er sandstrond, og heitt og turt er veðurlagið; har er tí eitt útvalt baðipláss, og tað nógva frítíðarfólkið, sum leitar hagar, hevur gjørt, at býurin Miami er ógvuliga skjótt vaksin hesi seinastu árini.
Mýrlendi[rætta | rætta wikitekst]
Stívur fimtingur av Florida er mýrlendi. Her er tjóðargarðurin Everglades, har mong sjáldsom dýr halda til, til dømis floridapantarin og manatein, sum er eitt sjóneytaslag. Amerikanski alligatorurin livir eisini í mýrunum í Florida. Hann kann gerast upp ímóti 3,6 m langur. Í Florida er tað ólógligt at ala aligatorar í sínum egna heimi.
Meginparturin av Everglades er í vanda fyri at hvørva, tí at mýrarnar verða skornar upp og veittar at nýta til byggilendi og landbúnaðarjørð. Í 1994 játtaðu myndugleikarnir í Florida at bjarga mýrunum, ið eftir eru, og at gera aðrar mýrar.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Ferðafólkavinnan hevur stóran týdning í Florida. Fort Lauderdale, Orlando, Miami, Florida Keys og Pensacola eru viðgitnir ferðafólkastaðir [1].
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva. Fruktir sum appilsinir, sitrónir og aðrar fruktir vaksa væl í Florida.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Hjúnabond millum samkynd eru ikki galdandi í Florida.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
Ferðafólk sóla sær á strondini á oynni Key West.
-
Sandur á Bahia Hondum í Florida Keys.
-
-
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Svínoy
Svínoy hevur fingið navn av svínahaldi, sum var vanligt í Føroyum í víkingatíðini og inn í miðøldina. Eitt annað hugskot sigur, at "svín" í hesum førinum sipar til ein trýkant (sum í "svínafylking"), og kemst av skapinum á fjallinum Keldufjall. Svínoyggin stendur eins og Fugloyggin bert av teimum ovastu basaltfláunum, og er jarfrøðiliga eitt áhugavert stað. Náttúran er sera fjølbroytt. Fram við sjóvarmálanum er bratt og illgongt, meðan tað omaná er slætt við stórum fløtum. Fuglameingið er fjølbroytt og nógv er til av heiðafugli. Føroya størsta koloni av Skúgvi finnist her. Eisini er plantulívið fjølbroytt og serstakt. Sjáldsami runnurin Baraldur veksur uppi á oynni.
Másin siglir úr Hvannasundi hvønn dag, eftir ferðaætlan. Tyrlan hjá Atlantsflog flýgur mikudag, fríggjadag og sunnudag. Ein lastbilur førir farm og ferðagóðs ímillum lendingina og bygdina. Arbeitt hevur leingið verið við at bøta um samferðsluna m.a. við at gera nýggja havn "yviri í Havn" og ein tunnil til Havnina. Politiskt hevur henda ætlan enn ikki fingið undirtøku.
Hon er nógv størri enn Fugloy, 28 km², men liggur eisini langt burtur frá miðøkinum, so fólkatalið har er eisini nógv minkað.
11. juni 2007 varð kunngjørt, at Svínoyar kommuna verður løgd saman við Klaksvíkar kommunu eftir komandi bygdarráðsval. Frá 1. janunar 2009 er Svínoy við í Klaksvíkar kommunu.
Innihaldsyvirlit
Vinnuvegir[rætta | rætta wikitekst]
Størsta virksemið er í landbúnaðinum, men í dag er bert seyðahald í oynni. Mjólkakvotan varð seld fyri nøkrum árum síðani. Afturat hesum eru tey alemnnu parttíðarstørvini m.a. hjá strandferðsluni, postverkinum og tyrlu avgreiðslu. Í dag eru eingin børn í oynni og harvið eingin skúli. Tað verður arbeitt við at økja um ferðavinnuna, og bygdafólk hava í umbúna, at fara undir virksemi til frama fyri ferðavinnu. Landbúnaður hevur møguleika at økjast og gerast meira fjølbroyttur um so er, at fortreytir vera skaptar fyri hesum. Økt framleiðsla innan fiskaaling er uppløgd, men talan kann eisini vera um aðrar nissju vinnugreinar, tó alt hetta treytað av, at tað verður lættari at føra vøru til og frá staðnum. Arbeitt verður við at byggja eitt røktarheim í oynni. Vónin er, at hetta fera at bøta um arbeiðsmøguleikan hjá kvinnum, og gera at tey gomlu ikki noyðast av oynni.
Hammershaimb um Svínoy[rætta | rætta wikitekst]
Tað er manna søgn, at Svínoy sum aðrar av oyggjunum var flotoy av fyrstu tíð. Hon kom upp fyri norðan, men sást sjáldan av fólki, tí at hon førdi sum oftast toku við sær, og var sjálv huld í mjørka. Nú skal sigast frá, hvussu til bar, at hon varð føst oyggj. - Í bygdini Viðareiði á Viðoynni áttu menn eina súgv, men ongan gølt, og tó varð súgvin kviðin á hvørjum ári og átti grísar. Allir undraðust mikið á hetta, og kundu ikki fáa skil á, hvussu hetta bar til. Fólk søgdu nú, at tey høvdu saknað hana stundum úr bygdini, men at hon tó altíð var komin skjótt aftur. Ein dagin fór hon kvikliga eystur ígjøgnum bygdina og yvir um eið móti Eiðsvík. Ein kona fekk fatur á henni og bant lyklakippu upp í halan á henni. Súgvin fór á sjógvin og svam frá landi. Nakað eftir hetta síggja menn á Viðareiði oyggj koma undan sunnanvert á eiðinum. Teir manna sum skjótast út bát og rógva at oynni, og nú kundu teir bæði finna hana og lenda á henni. Tá ið súgvin hevði borið jarn á hana, festist hon, og straks lýsti í mjørkanum, sum hevði ligið um hana. Og har hevur hon ligið síðani. Men teir kallaðu hana Svínoy, av tí hon var full av svínum, tá teir komu út á hana, og svín hevði fest hana í botn, so at hon ikki var flotoy longur. Men úti á henni var tað, at Viðareiðissúgvin hevði søkt sær brund.
Skotagravirnar[rætta | rætta wikitekst]
27 nov. 1786 fór "Skotaskipið" ið sluppin "Rachel" úr Stromness í Orknoyum vanliga verður nevnd í Svínoy, á land í "Skotabuktini". 22 mans vóru við, 3 bjargaðust og 17 lík vórðu funnin, hesir eru grivnir í "Skotagrøvunum" vestanfyri bygdina. Sunnudagin 28 aug. 2011 avdúkaði Stephen Hagan, Convener í Orknoyggjum, ein minnisvarða á staðnum, við minnisplátu ið býráðið í Stromness hevur latið gera. [[1]] [[2]]
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
V. U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi Keypmannahavn 1891 - bind 1, s. 352


text:
Pæturskirkjan
Péturskirkjan (latín: Basilica Sancti Petri) er dómkirkja pávans í Vatikanríkinum í Róm. Pæturskirkjan er heimsins størsta kirkja. Hon hevur skap sum krossur og er 212 metrar long og 133 metrar høg. Hválvið á Pæturskirkju er stívliga 120 m. uppi yvir kirkjugólvinum. Hon varð vígd í 1626. Í 150 ár stóð vakra Pæturskirkjan í gerð. 10 ymsir byggilistafrøðingar vóru uppií, áðrenn liðugt var. Bramante var fyrstur, Michelangelo teknaði tað stórfingna hválvið, og byggilistamaðurin og myndahøggarin Bernini myndaði kirkjuna innan og stásiliga torgið uttanfyri. Í Pæturskirkju eru vøkur listverk m.a. marmarastandmyndir og brotamyndir á vegginum.


text:
Pablo Picasso
Pablo Ruiz Picasso, fult navn: Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso (føddur 25. oktober 1881 í Málaga, Andalusia, Spania, deyður 8. apríl 1973 í Mougins, Frakland) var ein spanskur listamálari, myndahøggari og yrkjari, sum búði mesta av vaksna lívi sínum í Fraklandi. Hann verður av mongum mettur at vera ein hin týdningarmiklasti listamálarin í 20. øld saman við Matisse og Warhol. Hann menti sín egna stíl, kubismuna, saman við Georges Braque. Hann málaði ymisk stílsløg og gjørdi eisini standmyndir.
Kendasta verkið hjá Picasso verður mett at vera ein málningur, sum er ein avmyndan av týskum bumbuflogførum sum kasta sínar bumbur yvir Guernica undir spanska borgarakrígnum. Ein av málningum hansara, Garçon à la Pipe (1905) bleiv í 2004 selt fyri methøga prísin $ 104 milliónir. Hetta metið bleiv tó tikið seinni at málninginum hjá Gustav Klimt Portrett av Adele Bloch-Bauer, sum varð selt fyri $ 135 milliónir í 2006. Og málningurin hjá Jackson Pollock "No. 5, 1948" var seldur fyri140 milliónir $ í november 2006.


text:
Fíggjarmálaráðharrar í Føroyum
Fíggjarmálaráðharrin ella landsstýrismaðurin í fíggjarmálum er ein týdningarmikil partur av Føroya Landsstýri og búskapinum hjá Føroyum.
Fíggjarmálaráðharrar[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Djurhuus var løgmaður frá 1968 til 1970, men hevði framhaldandi uttanríkis-, fíggjar- og landbúnaðarmál sum ábyrgdarøkið.
- ↑ Hevði eisini ábyrgdina fyri málum viðvíkjandi sjónvarpi og útvarpi.
- ↑ Kallsberg var løgmaður frá 1998 til 2004, og yvirtók ábyrgdina fyri fíggjarmálum eftir Karsten Hansen frá 2003 til 2004.
- ↑ Hetta aðalráðið varð nevnt Fíggjar- og búskaparmálaráðið frá 1998 til 2002.


text:
Miðjarðarhavsveðurlag
Miðjarðarhavsveðurlag er ikki einans í økinum kring Miðjarðarhavið. Líknandi veðurlag og vøkstur er eisini aðrastaðni, eitt nú í Kalifornia og landslutum í Avstralia, Suðurafrika og Kili. Har er heitt og turt um summarið og lýtt og slavið um veturin. Fyri fleiri túsund árum síðan vóru stórir leyvskógir her. Skógirnir vórðu feldir og eru mest sum horvnir nú. Víð øki eru nú í staðin beitilendi hjá seyði og geit. Bitið elvdi til, at vøksturin broyttist. Kjarr og vøkstir, sum dýr ikki kundu eta, breiddu seg. Á henda hátt kom tann vøksturin, sum vit nevna miðjarðarhavskjarr. Meginparturin av økjunum við miðjarðarhavskjarr eru í dag olivin lundir, sitruslundir og vínakrar. Leyvtrø, sum trívast í miðjarðarhavs veðurlagi eru lavrberjatrø, myrta, eik, bók og kastanjutrø.


text:
William Gibson Sloan
William Gibson Sloan (Gamli Sloan) var borin í heim 4. september 1838 í Dalry í North Ayrshire, Skotlandi. Foreldur hansara vóru Nathanael og Elisabeth Sloane (Sloan), sum búðu í býarpartinum Bridgend í Dalry. William gjørdist upprunaliga trúboðari, útsendur av The Religious Tract and Book Society of Scotland, í Hetlandi og Orkney.
Seinni læt hann seg doypa av "baptistum" Brethren í Hetlandi og "breyt breyðið" saman við teimum. Hóast hetta gjørdist hann ongantíð baptistur sjálvur. Hann fann ongan skilnað millum trúgvandi í skriftini; men var sannførdur um, at tað fanst bara ein samkoma, samkoma Guds. Tað var við hesi sannføring at hann, eftir at hava hoyrt um Føroyar frá hetlendskum sjómonnum, kendi Guds kall at koma til Føroya sum evangelistur í 1865.
Hóast lítið sást til úrslit av evangeliska arbeiði Sloans tey nógvu fyrstu árini, so "gav Gud vøkst" í ríkt mát við tíðini, og Brøðrasamkomurnar vuksu. Nú hoyra uml. 12% av øllum føroyingum til hesar samkomur. 4. september 1914 andaðist William Sloan á sínum 76 ára føðingardegi í heimi sínum í Tórshavn.
Familja[rætta | rætta wikitekst]
11. oktober 1881 giftist William Sloan í Glasgow Elsebeth Isaksen (Elspa) í Geil, sum tá var 24 ára gomul. William og Elspa Sloan fingu seks børn: Poul (f. 1882), Elisabeth (Betty) (f. 1887), Archibald (f. 1890), Cathrine (f. 1892), Anna Elisabeth (f. 1895) og Andrew (f. 1896). Elspa sat einkja til hon doyði 4. juni 1939.
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
- Sigurd Berghamar: -men Gud gav vøkst – um William Sloan og fyrstu samkomurnar, Forlagið Afturljóð, Tórshavn 1992
- Fred Kelling: Fisherman of Faroe – William Gibson Sloan, Leirkerið Publications, Gøta Faroe Islands 1993
- Tórður Jóansson, PhD: Brethren in the Faroes - An Evangelical movement, its remarkable growth and lasting impact in a remote island community, Tórshavn 2012, ISBN 978-99918-65-46-1


text:
Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo
Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo (franskt: République démocratique du Congo), eisini nevndir Kongo-Kinshasa ella Sair, er eitt stórt land í Miðafrika. Landið hevur mark ímóti níggju londum: Miðafrikalýðveldið, Sudan, Uganda, Ruanda, Burundi, Tansania, Sambia, Angola og Kongo. Høvuðsstaður er Kinshasa. Landið hevur umleið 62 mió. íbúgvar og høvuðsmálið er franskt.
Hungursneyðin í Kongo er stór (2012). Í fimm landspørtum doyggja hvønn dag í minsta lagi 700 børn yngri enn fimm ár. Einans eitt av fimm børnum hevur nøktandi føðslu. Út við 530.000 børn yngri enn fimm ár og meira enn ein miljón kvinnur hava tørv á matvøruhjálp. Ófriður við ógvisligum harðskapi, høgir matvøruprísir og heimskreppan hava sambært WFP økt matvørutrotið í Kongo.
Innihaldsyvirlit
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Kongoáin er sum ein ovurstórur bugur ígjøgnum alt landið og er sjálv lívæðrin í landinum. Veðurlagið er lýtt og slavið, mesta fólkið livir av landbúnaði. Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo er eyðkent fyri sermerktu list sína. Kubafólkið miðskeiðis í landinum nýtir skeljar, perlur og raffia - tægrir úr pálmabløðum, tá ið tey gera mátingar - mynstur. Diamantar, kopar og kobolt eru 80 % av inntøkunum í landinum.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Kongolandið var í hjálandatíðini skift ímillum Frakland og Belgiu; Frakland átti landið vestan fyri Kongoánna, og Belgia átti landið eystan fyri Kongoánna. Hin belgiski parturin av Kongo gjørdist sjálvstýrandi tjóðveldi; hann fekk sær Leopoldville til høvuðsstað og kom tí at eita Kongo Leopoldville, men eitur nú Kinshasa. Síðan Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo ella Kongo Kinsaha sleit frá Belgia í 1960, hava borgarakríggj og harðrent einaræðisstýrið plágað landið. Hesir tvørleikar og fallandi prísur á útflutningsvørum hava gjørt, at Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo er av fátækastu londum í heiminum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindabrot[rætta | rætta wikitekst]
Sjúkrahús í Fólkaræðiliga Lýðveldinum Kongo gera vart við, at higartil í ár (okt. 2012) eru umleið 5000 kvinnur neyðtiknar har norðuri í landinum. Neyðtøkur eru vorðnar støðugt meiri vanligar í Kivu-landspartinum. Myndugleikarnir siga, at neyðtøkumenninir eru fyrrverandi hermenn úr tutsi-ættarbólkinum, sum tóku seg burtur úr stjórnarherinum í apríl. Teir hava neyðtikið kvinnur og burturflutt menn og ungar dreingir og noytt teir at taka lut í bardøgum við stjórnarherin. Amnesty International sigur, at neyðtøkurnar og burturflytingarnar verða brúktar til at ræða fólk við.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Kongo er eitt óføra stórt ríki, men har er fátt við fólki. Hetta kemur av, at stórir partar av landinum eru avvaksnir við veldigum regnskógi, og í regnskóginum er ógvuliga tunnligt við fólki. Norðuri í buginum á Kongoánni eru stórar víddir av vátlendi, sum eru yðjandi fullar av eitrandi mýggjum og flugum. Hesar víddir eru fullkomiliga mannleysar. Savannan norðan fyri og sunnan fyri regnskógin er mangastaðni heilt fjølbygd, tí hon er tað besta búnaðarlandið, har belgiarnir hava havt urtagarðar sínar og hava lært afrikanarnar at handfara jørðina tíðarhóskandi.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
- Bandundu
- Bas-Kongo
- Équateur
- Kasai-Occidental
- Kasai-Oriental
- Katanga
- Kinshasa (høvuðsstaðarøki)
- Maniema
- Norðurkivu
- Orientale
- Suðurkivu


text:
Madeira
Madeira liggur 600 km vestanfyri Marokko. Hóast tað eru 1000 km til høvuðsstaðin í Portugal, Lissabon, hoyrir Madeira til Portugal eins og Asorurnar, ið liggja 1300 km vestur úr portugisiski strondini. Oyggjaflokkurin Madeira – tí talan er í veruleikanum um 8 oyggjar: sjálv Madeira, Porto Santo, Ilhas Desertas og Ilhas Selvagens – liggur í ein útsynning úr Portugal, norðan fyri Kanarisku Oyggjarnar og vestan fyri Marokko og hevur eitt tað mest støðuga veðurlagið í heiminum við meðaltemperaturum upp á 20 stig í januar/februar til 25 stig í juli/august. Bert á sjálvari Madeira og Porto Santo býr fólk, meðan hinar oyggjarnar eru óbygdar. Á Madeira, sum er 741 ferkilometrar til støddar, búgva 255.000 fólk og á Porto Santo (42 ferkilometrar) 4500, so fólkatættleikin er høgur – á Madeira 337 fólk fyri hvønn ferkilometur. Av hesum 255.000 fólkunum á sjálvari Madeira búgva yvir 2/3 í høvuðsbýinum Funchal. Madeira er partur av Portugal, og fólkið, har býr, er sostatt portugisar. Madeira er kent fyri sítt góða veðurlag, sína vøkru flora og fyri heitvínið Madeira.
Málið er portugisiskt, men nógv fólk duga væl enskt sum ein fylgja av tí tætta sambandi við Stórabretland gjøgnum tíðirnar og upp á grund av ferðavinnuni, sum er týdningarmesta vinnugreinin á oynni. Av uppruna eru oyggjarnar vulkanskar sum Føroyar, og eru í veruleikanum topparnir av einum 6,5 km høgum sløktum gosfjalli, sum stendur á botninum av Atlantshavinum. Tá ið portugisar komu til oyggjarnar umleið 1420, vóru tær óbygdar og so tætt skógvaksnar, at næstan ikki var framkomandi – Madeira merkir skógaroyggin. Tey fyrstu niðursetifólkini vóru prestar, bøndur og munkar. Til at gera tað harða arbeiðið vóru trælir tiknir í Afrika og Kanarisku oyggjunum, og tað eru teir, sum hava gjørt tær víðakendu vatnveitingarnar, levadurnar, á suðursíðuni av oynni.
Í dag er Madeira ein tann mest framkomni parturin av Portugal, fyrst og fremst vegna ferðavinnuna, við einum slagi av heimastýri og egnum lokalflaggi. Teir hava eitt ting, sum smíðar lógir, og ger egna fíggjarlóg. Men uttanríkismál verða umsitin í Lissabon. Tann portugisiska stjórnin hevur ein umboðsmann á Madeira. Madeirabúgvar senda fimm umboð til tjóðartingið í Portugal.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tað fyrsta vit vita um Madeira er, at oyggjarnar eru nevndar í einum sjókorti frá Genova í Firenze í Italia. Hetta kortið er frá 1351. Annars siga sagnir, at bæði kartagarir, fønikarnir og rómarnir kendi oyggjarnar um ár 0. Í 1400 árunum gjørdist Portugal ein av fremstu siglandi tjóðum. Men tað var av tilvild, at portugisarnir, sum kannaðu vestursíðuna av Afrika endaðu á Madeira. Hetta komst av tí, at teir vóru farnir av kós og sostatt viltust til oynna. Árini eftir kanna portugisar oyggjarnar nærri, og í 1420 gera portugisar krav uppá oyggjabólkin Madeira.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Á Madeira er ferðavinnan høvuðsvinnan. Ferðavinnan er gomul á Madeira, men hendan tók rættuligt dik á seg, tá ið tann sokallaða charterflúgvingin byrjaði mitt í 1960'innum. Tað koma yvir ein hálv millión ferðafólk til Madeira um árið. Eisini útflytur Madeira blómur, Madeiravín, bananir, ymsa kurva flætting og hond seymaðar vørur.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Portugisisku oyggjarnar Madeira, liggja út fyri eysturstrond Marokko, og har búleikast umleið 270 000 fólk. Madeira er 57 km long og 22 km breið har hon er breiðast. Madeira er 741 ferkilometrar til støddar. Tað vil siga, at Føroyar eru tvær ferðir størri enn Madeira. Á Madeira búgva umleið 267.000 fólk harav umleið helvtin býr í høvuðsstaðnum Funchal. Til Madeira oyggjabólkin hoyra eisini aðrar minni oyggjar. Bert á tí eini Porto Santo búgva fólk. Á hinum oyggjunum arbeiða vísindamenn, serliga er tað lívfrøðin, ið hevur teirra áhuga. Allur oyggjaflokkurin Madeira er tilsamans 796 ferkilometrar. Í dag eru stórir partar av oynni dyrkaðar, men tað eru enn fleiri øki, sum eru órørd. Hesi økið eru sera ymisk. Høg ber fjøll, onnur fjøll eru vaksin við frumskógar líknandi vøkstri. Ber oyðimarkar líknandi økir eru eisini.
Veðurlagið[rætta | rætta wikitekst]
Madeira hevur eitt subtropisk veðurlag, sum minnir nógv um veðurlagið á teimum Kanarisku oyggjunum. Av tí at Madeira liggur í Atlantshavinum uttanfyri Marokko ger, at tað ikki er so stórur munur á teimum høgu hitastigunum, sum eru um summari og teimum lægstu hitastigunum, sum eru um veturin, tí er tað eitt milt veðurlag á Madeira. Tað sjáldsama og framúrskarandi veðurlagið gevur einastandandi eginleikar til vøksturin av eksotiskum plantum, runnum og litríkum blómum, sum vaksa runt allastaðni. Um summari er veðrið næstan altíð heitt og sólríkt á Madeira. Hitin liggur millum 23-27 hitastig, men hitin kann eisini koma uppum tey 30 hitastigini. Sjálvt um náttina fer hitin ikki niður um tey 17-18 hitastigini. Tann frískliga havluftin, sum er á Madeira ger, at hitin ikki verður óbehagiliga høgur mitt á degi. Men tað kann koma fyri, um vindur kemur frá Afrika, tá kann tað blíva sera heitt.
Tað regnar lítið og onki um summari á Madeira, ikki fyrr enn síðst í septembur byrjar tað at regna. Um heysti er veðrið framvegis lýtt og gott, men møguleikin fyri illveðrið er størri enn um summari. Heilt inn í novembur er hitin um dagin um 20 hitastig, og tað eru framvegis nógvur sólskinstímar, tí oyggin liggur nokk so langt suðuri. Men tað regnar eisini nokk so nógv í novembur. Um veturin kann tað regna nokk so illa, serliga í fjøllunum og á norðurstrondini á Madeira. Tað kunnu eisini verða dagar har tað er yvirskíggja og nógvur vindur. Sum heild so hevur Madeira eitt sólríkt veðurlag, har tað í miðal eru 5-6 sólskinstímar um veturin og 7-8 tímar um summari. Tann kaldasti temperatururin er 19 gradir. Um várið verður tað aftur turrari í veðrinum á Madeira. Tað verður meira sólríkt og heitari, serliga aftaná mars mánað, í mai mánað fara hitastigini yvir tey 20 aftur.
Jarðfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Jarðfrøðingar meina, at Madeira bleiv til fyri 20 milliónum árum síðani. Tøtt gos úr gosfjøllum á havbotninum hava trýst oynna Madeira upp úr Atlantshavrygginum. Fyri 1,7 milliónum árum síðani kólnaðu gosfjøllini, og tey góvust heilt at goysa fyri 400.000 árum síðani. Øll hesi árini síðani, hava veður og vindur skapt jarðarslit. Hetta hevur spakuliga skapt tær oyggjar vit nú kenna. Orsøkin til, at vit hava ein gosrygg mitt í Atlantshavinum er tí, at vit hava tektoniskar plátur og tektoniskar rørslur. Ástøðið um tær tektonisku pláturnar sigur í stuttum, at tilfarið í kápuni melur í ring. Skorpan á jørðini liggur uttan á kápuni, og verður tí flutt av konvektsiónstreymunum í kápuni. Skorpan liggur sum eitt skal uttanum kápuna. Talan er ikki um eitt heilt skal, sum liggur um alla jørðina, men um fleiri petti, sum flyta seg eftir hvørjum øðrum. Hesi petti ella plátur verða róptar tær tektonisku pláturnar. Hesar plátur flyta seg frá, hvørjum øðrum summastaðni, meðan tær renna saman onkra aðrastaðni. Eisini eru plátur, sum flyta seg síðuvegis. Millum hesar plátur hava vit millum annað eldgos og jarðskjálvtar. Tá ið pláturnar flyta seg frá hvørjari aðrari, kemur ein stór riva í. Úr hesi rivuni sprænir lava upp úr kápuni, sum hevur við sær, at rivan ella holið tettist aftur. Á hesum støðum verður nýtt lendið til, ella her verður bygt upp. Tað er soleiðis at Madeira er blivið til.


text:
Ezekielsbók
Ezekielsbók er bókmentaliga betur løgd úr hondum og betur tíðarskipað enn nøkur onnur profetabók. Opinberingarnar, Ezekiel fekk, eru nágreiniliga tíðarfestar. Tað, ið eyðkenni Ezekielsbók, eru tær mongu Iøgnu sjónir, myndir og tekin, ið ofta eru torfør at týða. Við tokka ber hann saman fólk sítt og lond við eitt fólk, eitt djór, eina plantu ella okkurt annað. Hann fæst eisini vanliga við mát og við tøl.
Sundurbýtí[rætta | rætta wikitekst]
- Inngangur 1,1-3,21.
- Dómsbókin 3,22-32,32.
- Ugganarbókin 33,1-48,35.
Høvuðssjónarmið[rætta | rætta wikitekst]
1. Profeturin verður kallaður: 1.-3. kap.
Alt virki hansara byrjar við, at hann í eini sjón sær dýrd Harrans. Tað er eisini tað eyðkendasta við hesi bók, at hon á ymissan hátt lýsir dýrd Harrans, veldi og tign. Síðan kemur sjálvt kallið, har sagt verður frá a) boðskapinum, b) útbúgvingini, c) ábyrgdini og d) fyrisetninginum.
2. Agi fólksins: 4.-24. kap.
Eftir ta stórfingnu frágreiðingina um profetakall sítt, koma nógvar talur og ímyndir úr tíðini undan oyðing Jerúsalems. Tær eru um, hvussu fólkið á ymissan hátt skal verða agað. Lýst verður:
- Hvussu agin er (4.-14. kap.).
- Hví agin mátti koma (15.-19. kap.).
- At agin er rættvísur (20.-24. kap.).
Í hesi aganartalu leggur Ezekiel dent á meginreglurnar fyri tí guddómligu afturlønarskipan - at ein og hvør fær løn samsvarandi gerningum sínum. At dentur júst verður lagdur á ábyrgd hins einstaka fyri egna lívi sínum er eyðsýnt fyri Ezekielsbók.
3. Endurreisn fólksins: 25.-48. kap.
a) Hon byrjar við dómi yvir fólkið. Hesin partur líkist Jesaja 13-23 og Jeremia 46-51. Hetta hoyrir veruliga upp í dómsbókina, men dómurin yvir fólkið er samstundis inngangurin til endurreisn fólksins.
b) Hann kemur frá Harranum sjálvum. Her verður m.a. sagt, hvussu Harrin skal a) senda rætta hirðan, b) savna sundurspjadda fólk sítt og c) lata lív koma aftur í deyðu beinini. Sagt verður eisini frá, hvussu hann skal bjarga fólki sínum frá undirgangi, tá ið Gog og Magog herja á. Tað er sjálvsagt, at henda endurreisingarlýsingin ber longur enn at heimkomuni úr Bábylon. Hetta eyðkennir uppaftur meira teir seinastu kapitlarnar hjá Ezekieli.
c) Guds ríki verður fullkomið. Tað fólk, ið mist hevur land sítt og sæð bý sín verða oyddan og tempul sítt verða lagt í oyði, skal fáa alt aftur dýrdarfylgri og ríkari enn áður. Í hesum parti verður talað um ein nýggjan bý, nýtt land, men fremst av øllum eitt nýtt tempul við einari nýggjari tempultænastu haðan ganga "tvífaldir streymar", og "alt fær lív, har ið hesir streymar floyma".
Serstakliga Jóhannesar opinbering leggur seg upp at sjónum Ezekiels; eisini hon rennur út í at lýsa hin nýggin staðin, sum steig niður av himni búgvin sum brúður, ið er skrýdd fyri mánni sínum. Ezekielsbók endar við at nevna navn býarins: "Harrin er har”, og Opinberingin sigur, at "Gud sjálvur skal vera hjá teimum, og hann skal turka hvørt tár av eygum teirra". Tá eru eisini dýrdarríku framtíðarsjónir Ezekiels fullbúnar.


text:
Keisari
Keisari kallast ríkisleiðarin í summum londum. Orðið keisari kemur úr latíni. Vit kenna tað eisini sum navnið Cæsar. Umframt í rómverjaríkinum hava eisini ríkisleiðarar í fleiri evropeiskum londum rópt seg keisara, m.a. Fraklandi (Napoleon Bonaparte) og í Týsklandi.
Rómverskir keisarar[rætta | rætta wikitekst]
- 31 f.Kr - 14. e.Kr: Augustus (Gajus Julius Cæsar Octavianus)
- 14 - 37 e.Kr: Tiberius, stjúksonur Augustus.
- 37 - 41 e.Kr: Galigula
- 41 - 54 e.Kr: Klaudius
- 54 - 68 e.Kr: Nero. Umfatandi atsóknir vóru móti teimum kristnu undir Nero keisara, og hildið verður, at Paulus ápostul møguliga er dripin undir Nero.
- 68 - 69 e.Kr: Galba
- 69 e.Kr: Otho
- 69 e.Kr: Vitellius
- 69 - 79 e.Kr: Vespasianus
- 70 - 81: Titus. Tað var undir Titusi, at Jerusalem var lagt í oyði í sambandi við jødiska uppreisturin ár 70 - 74 e.Kr., og Titusbogin í Rom er reistur til minnis um sigurin á Jerúsalem.
- 81 - 96 e.Kr.: Domitianus


text:
St. Kitts og Nevis
Saint Kitts og Nevis (enskt; Saint Kitts and Nevis) eru eitt oyggjaríki í Karibiahavinum. Landið er oyggjaland, størsta oyggin er Saint Kitts og ein minni oyggj eitur Nevis. Íbúgvatalið er umleið 43 túsund og høvuðsstaðurin eitur Basseterre. Landið er eitt kongsveldi við Elisabeth II drotning sum stjórnarovasta. Oyggjarnar hava eisini sítt egna ting og guvernør. Tað hægsta punktið er fjallið Mount Liamuiga, ið er 1.156 metrar yvir havinum. Tey flestu fólkini eru av afrikanskum uppruna.
Slóðir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Antibiotika
Antibiotika er heilivágur ímóti bakteriusmittum. Grundarlagið undir virknaðinum á antibiotika er, at tað er munur á bakteriukyknunum (prokaryotar) og vertkyknunum (eukaryotar). Tað fyrst uppdagaða antibiotikaðið var penisillin, og enn í dag eru tey ymisku sløgini av penisillini tey mest nýttu antibiotikaðini.
Innihaldsyvirlit
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Antibiotika verða ofta flokkað í fimm bólkar eftir hvussu tey virka:
- Ávirka kyknuveggframleiðsluna:
-
- B-laktam antibiotika, herímillum tey ymisku penisillinini, t.d. Phenoxymethylpenisillin, Amoxicillin, Pivmecillinam
- Glykopeptidir, t.d. Vancomycin
- Ávirka proteinframleiðsluna:
- Ávirka nukleinsýruframleiðsluna:
-
- Quinolonir, t.d. Ciprofloxacin, Ofloxacin
- Nitroimidazolir, t.d. Metronidazol
- Nitrofuranir, t.d. Nitrofurantoin
- Ávirka folinsýruframleiðsluna:
- Ávirka kyknumembranframleiðsluna:
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- S. P. Denyer, N. A. Hodges, S. P. Gorman, Hugo & Russel's Pharmaceutical Microbiology, 7th Edition, 2004, Blackwell Publishing.


text:
Harry Potter og Arvalutir Deyðans 1 partur (filmur)
Harry Potter og Arvalutir Deyðans 1. partur (enskt upprunaheiti: Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 1) er gjørdur út frá sjeyndu bókini um Harry Potter, sum eitur Harry Potter og Arvalutir Deyðans eftir J.K. Rowling. Bókin er filmatiserað í tveimum partum, tí bókin er so long. Hetta er so fyrsti parturin. Filmurin snýr seg um Harry Potter og vinfólk hansara, Ron og Hermione, sum fara at leita eftir horcruxunum hjá Voldemort. Um tey ikki finna horcruxarnar og oyðileggja teir, so er tað eingin møguleiki, at tey kunnu beina burtur fyri Voldemort.
Hesin filmurin er ikki so líka sum hinir, og tað kemur kanska av, at hetta er fyrstu ferð, at Harry ikki fer á Hogwarts.
Søgugongd[rætta | rætta wikitekst]
Vit byrja nærum við einum brakið, har nýggi Gandamálaráðharrin, Davy Jones (Bill Nighy) sigur okkum hvussu myrkar tíðirnar hjá gandaheiminum eru vorðnar nú Voldemort aftur er uppá spæl. Harry skal flytast frá gamla heimi sínum til húsini hjá Ron, og sjálvt um vit síggja 7 persónar umgerast til hvør sína útgávu av Harry megnar Voldemort at finan fram á tann rætta, men gamli trupulleikin frá "Harry Potter og Eldbikarið" er enn har. Gandastavirnir hjá Harry og Voldemort eru eins, og tí kunnu teir ikki brúkast móti hvørjum øðrum. So meðan Voldemort fer á skattajakt eftir einum nýggjum stavi, fer Harry at leita eftir Horcruxes, sum eru lutir, ið innihalda ein part av sálini hjá Voldemort.
Voldemort hevur fingið nógv vald í gandaheiminum, og alsamt fleiri fólk doyggja, helst tey mugglaraføddu eru fyri ágangi. Tað er ringt hjá Harry, Ron og Hermione at stóla upp á fólk, tí tað er ringt at siga, hvør er farin í part við Voldemort. Tey trý vinfólkini flýggja alla tíðina, og eingin teirra veit rættiliga, hvar leitanin eftir horcruxunum skal byrja.
Leikarar[rætta | rætta wikitekst]
- Daniel Radcliffe (Harry Potter)
- Rupert Grint (Ron Weasley)
- Emma Watson (Hermione Granger)
- Helena Bonham Carter (Bellatrix Lestrange)
- Robbie Coltrane (Rubeus Hagrid)
- Ralph Fiennes (Voldemort)
- Michael Gambon (Albus Dumbledore)
- Brendan Gleeson (Alastor Moody)
- Richard Griffiths (Vernon Dursley)
- John Hurt (Ollivander)
- Rhys Ifans (Xenophilius Lovegood)
- Jason Isaacs (Lucius Malfoy)
- Bill Nighy (Rufus Scrimgeour)
- Alan Rickman (Severus Snape)
- Fiona Shaw (Petunia Dursley)
- Staunton (Dolores Umbridge)
- David Thewlis (Remus Lupin)


text:
Joe Biden
Joe Biden (føddur 20. november 1942 í Scranton, Pennsylvania) er senatorur úr Delaware, hevur stóra uttanríkispolitiska vitan og er formaður í Uttanríkisnevndini hjá senatinum. Hann er varaforseta hjá demokratiska Barack Obama.
"Hvussu kunnu republikanararnir verja ætlanina at hækka skattin, tá meðalstættin hevur verið jarðað tey seinastu fýra árini", spurdi Biden í einari røðu fyri demokratiskum stuðlum í statinum North Carolina í okt. 2012. Seinni hevur Biden roynt at rætta mistakið við at siga, at var mismæltur, og at hann skuldi siga, at meðalstættin var jarðað av tí politikki, sum Mitt Romney (R) styðjar. Eisini Hvítu Húsini hava roynt at rætta mistakið hjá varaforsetanum. Republikanararnir vóru skjótir at gera sær fælt av mistakinum hjá Biden. Á einum veljarafundi í Iowa segði varaforsetaevnið hjá republikanarunum, Paul Ryan (R), at hann var púra samdur við Joe Biden í, at meðalstættin er jarðað tey seinastu fýra árini [1].


text:
4 ævintýr er fyrsta bláa snípubók yvirhøvur, ætlað næmingum í 3. - 5. flokki. Ævintýrini eru úr Sagnum og ævintýrum eftir Jakob Jakobsen, doktara (1864-1918).
Lydia Didriksen, lærari, hevur lagað tekstin til lesinámsfrøðiliga. Tað ger ævintýrini løtt at lesa hjá næmingunumm. Hon hevur eisini skrivað stutta frágreiðing um Dr. Jakobsen, lív og verk hansara, umframt arbeiðsuppgávur og hugskot, ið eru prentað aftast í bókini. Tey fýra úrvaldu ævintýrini í hesari bókini eru: Vakurleikin og beistið, Kongaríkið Verðsins Endi, Teir sjey svanirnir og Drongurin, ið fekk kongadóttrina aftur frá sjótrøllinum.
Ævintýrini eru úr Sagnum og ævintýrum eftir Jakob Jakobsen, doktara (1864-1918). Hann ferðaðist um landið í 1890-árunum, granskaði og skrivaði upp eftir munnligari frásøgn. Á 1901 gav hann alt tilfarið, hann hevði savnað, út í fýra heftum, sum vit í dag nevna Sagnir og ævintýr.
Tey fýra úrvaldu ævintýrini í hesari bókini eru: Vakurleikin og beistið, Kongaríkið Verðsins Endi, Teir sjey svanirnir og Drongurin, ið fekk kongadóttrina aftur frá sjótrøllinum. Sum ævintýr yvirhøvur hava tey ymisk eyðkenni, ið vanliga koma fyri í hesum serliga tekstaslagnum. Vit hitta døtur og synir, trøll á sjógvi og landi, gand og broyting, svik og avdúkan, prinsar og prinsessur, illa sjúkmóður og góðvarnan faðir, horvna kongsdóttur, skógarmenn sum ráðgevar, fuglar sum hjálparar, svørð sum amboð, kelling, yngsta býttlingin - og so framvegis.
Hanni Bjartalíð, listamaður, hevur myndprýtt bókina við sínum sermerktu svart/hvítu tekningum.
4 ævintýr er blá snípubók við tveimum fjaðrum. Snípurøðin er eitt samstarv millum Føroya Skúlabókagrunn og Bókadeild Føroya Lærarafelags, har bøkur ætlaðar til lesivenjingar verða flokkaðar eftir torleikastigi. Tær gulu snípurnar eru ætlaðar 1. – 3. flokki, tær bláu snípurnar 4. – 6. flokki og tær vínreyðu snípurnar 7. flokki og eldri. Á hvørjum liti eru trý torleikastig:
1 fjøður er løtt bók
2 fjaðrar er miðal torfør bók
3 fjaðrar er torfør bók
Gular snípur eru eisini komnar út sum ljóðbøkur.
Á arbeiðsheftinum eru uppskot um, hvussu arbeiðast kann við ævintýrum í skúlanum. Harumframt eru eitt norskt o...
Ein dagin Alibaba arbeiddi í skóginum, sá hann 40 ránsmenn steðga við ein steyrrættan hamara og rópa: - Sesam,...
Á bókini verður í drúgvum inngangi roynt at lýsa gomlu føroysku ævintýrini sum part av ævintýrum yvirhøvur og ...
Í hesum bóklingi eru tvær sagnir. Onnur um hvussu havfrúgv er vorðin, og hin um hvussu nykur er vorðin. Bóklin...
Súsan í Jákupsstovu hevur myndskrýtt søgnina um hin tiltikna gandakallin í Suðuroy, Knáva. Mynd er á hvørjari ...
Titel:
Hvor står hvad i bogen?
Undertitel:
Om betydningen af informationernes placering i bogen
Resume:
Biblioteksstyrelsen har det overordnede ansvar for de bibliografiske standarder på biblioteksområdet. En revideret udgave af Katalogiseringsregler og bibliografisk standard for danske biblioteker og danMARC2-formatet er udkommet i juni 1998. Det fremhæves udtrykkeligt flere steder i katalogiseringsreglerne, at forlagets præsentation af oplysningerne lægges til grund for registreringen. Derfor ønsker Biblioteksstyrelsen at gøre forlagsverdenen og den øvrige bogbranche opmærksom på disse regler, som rummer bestemmelser, der er afgørende for, hvilke elementer der medtages i Dansk bogfortegnelse og dermed i Bogmarkedet og i bibliotekernes kataloger. Vejledningen omfatter bøger. De sidste sider handler om elektroniske bøger. Biblioteksstyrelsen har også udarbejdet en vejledning i Udformning af tidsskrifttitler.
Udgiver:
Biblioteksstyrelsen
Ansvarlig institution:
Biblioteksstyrelsen
Forfatter:
Lise Hermann
Sprog:
Dansk
URL:
www.bs.dk/publikationer/pjecer/10/index.htm
ISBN nr:
87-89147-86-3
Digital ISBN nr:
87-89147-87-1
Versionsdato:
06-08-1998
Dataformater:
html,htm,jpg,gif,pdf,css,js,doc
Udgiverkategori:
statslig
Emneord:
Bibliografiske standarder, Katalogiseringsregler, danMARC2, Dansk bogfortegnelse, Bogmarkedet, Nationalbibliografien


text:
Tórshavn
Tórshavn ella Havnin (danskt heiti: Thorshavn) er høvuðsstaður í Føroyum og nógv størsti býurin, hóast hann ivaleyst er ein av heimsins minstu høvuðsstøðum. Í meira enn 1.000 ár hevur Tórshavn verið miðdepil landsins. Men ikki fyrr enn í 1866 varð Tórshavn formliga viðurkendur sum sjálvstýrandi eind, sum veruligur høvuðsstaður. Havnin er ein nútímans, virkin býur við handli, ídnaði og fyrisiting, við skúlum og fjølbroyttum valmøguleikum til víðari útbúgving, við ítrótti og einum blómandi mentanarlívi.
Hon er við tvær smáar vágir: Vestaru vág og Eystaru Vág, sum Tinganes gongur út millum. Havnin er vaksin nógv í seinnu tíðini. Eins og í nógvum øðrum nútímans stórbýum eru nógv av frítíðartilboð, og møguleikarnir at fáa arbeiði ella at nema útbúgving eru betri í Havn enn á bygd. Havnarøkið hevur stóran týdning. Her kemur fiskur upp á land, og mesti farmurin og flestu ferðafólkini koma og fara um Havnina. Árliga koma og fara 3.400 skip um Tórshavnar havn, og 680.000 tons fara um bryggjukantin.
Havnin er sjálvur landsins landafrøðiligi miðdepil, og her er landsins tingstaður, sum hann hevur verið í meira enn 1.000 ár.
Innihaldsyvirlit
[rætta | rætta wikitekst]
Navnið er samansett av Tór, sum er norrønur gudur, og havn.
Vinnuvegir[rætta | rætta wikitekst]
Havnin hevur nógv skip og nógv tann størsta handil í Føroyum. Har er t.d. stór skipasmiðja, sum teir byggja nógv skip á, bæði úr stáli og viði, og har eru stór fiskavirkihús. Havnin er brimpláss, hon liggur opin fyri havalduni, men har er so góður brimgarður gjørdur, at tað er lendandi í næstan øllum veðri. Higar koma eisini ferðafólk úr útheimi til Føroya, og meginparturin av øllum farmi, og vestan fyri er fiskivinnuhavn og hugnalig smábátahavn. Til Havnar kemur nógv fólk ferðandi úr útlondum og úr øllum bygdum í Føroyum. Nógv før sigla í fastari innanoyggja ferðasigling til Havnar - úr Suðuroy og oyggjunum sunnanfyri, úr Vágum og úr Norðoyggjum, av Skálafirði og úr Sundalagnum.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Tórshavn liggur mitt í landinum. Á gamla tingstaðnum, Tinganesi, hevur landsins stjórn, landsstýrið, sæti. Hetta er nesið, sum býtir sjálva havnina sundur. Eystan fyri er havnin fyri ferðafólk og farm. Á Stansatanga, sum fyrr var nevndur Stanganes, bygdi Magnus Heinason ein skansa til at verja Havnina fyri ófriðaskipum. Húsini og virkini hava, serliga aftan á Seinna heimskríggið verið í ringum standi, men nú er bøtt um tey, so skansin er í dag eitt søguligt prýðiligt minni.
Í Havn er alt, sum einum stórbýi hoyrir til. Bæði til arbeiði, frítíð, lærustovnar, studentaskúli, fólkaskúlar og ymiskt til persónliga røkt og menning. Her eru dagstovnar, skúlar, ítróttarøki við fótbóltsvøllum, svimjihøll og rennibreyt, heilsuverk við sjúkrahúsi, og øðrum viðgerðamøguleikum, tilhald til eldri fólk, eins og fleiri ellis- og røktarheim og sambýli eisini eru í býnum. Stór hús eru til dømis tey gomlu amtmanshúsini, Føroya Fólkaháskúli, Landssjúkrahúsið, Hotel Hafnia, Hotel Føroyar, telefonhúsið, Kommunuskúlin, Bacalao, SMS, v.f. Í Tórshavn eru fleiri danskir stovnar: Sorenskrivarin, Ríkisumboðsmaðurin, Landslæknin og Løgreglan. Har er eisini bæði Føroya biskupur, Fornminnissavnið, Landsbókasavnið og Býarbókasavnið. Í Tórshavn er hægstu skúlar í Føroyum - Føroya Handilsskúli, fólkaháskúli, tekniskur skúli, sjómansskúli, Sjúkrasystraskúli og Føroya Læraraskúli. Har eru breiðar beinar gøtur, prúð hús og vakrir urtagarðar, og har er ein stór viðalund mitt í býnum. Í viðalundini stendur ein prýðilig standmynd til minnis um føroyskar sjómenn, sum gingu burtur undir 2. heimskríggi.
Í miðstaðarøkinum eru fleiri kommunusamanleggingar farnar fram seinastu umleið tjúgu árini. Síðan 1974 er kommunan økt munandi við kommunusamanleggingunum við Kaldbak, Hoyvík, Argir, Nólsoy, Hest og Kollafjørð. Hetta hevur givið høvuðsstaðarkommununi størri møguleikar at menna byggimøguleikar og virksemi annars, og við tí alt størri fólkagrundarlagnum, sum nú er umleið 19.300 fólk, eisini størri møguleikar at átaka sær ymiskar uppgávur, sum almennu Føroyar áður hava røkt.
Minsti høvuðsstaður í Norðurlondum er Havnin.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í Føroyingasøgu kunnu vit lesa, at í Tórshavn hevur líka frá gamlari tíð verið tingstaður hjá føroyingum. Tá komu Føroya bøndur við stórum fylgi til tinga í Tórshavn. Úti í Tinganesi settu teir búðir sínar upp, og har vóru tær standandi, so leingi sum tingið vardi. Longu í landnámstíðini gjørdist Havnin ein savnandi miðdepil, har føroyingar hittust. Eftir tátíðarmáti var tað eitt fátæksligt pláss, við kargari jørð og nógvum mjørka, ongum rekaviði og ongum fuglabjørgum, og haruframt trupult at verja móti álopum. Eisini vóru lendingarviðurskiftini vánalig, sjálvt eftir føroyskum mátistokki, og var Havnin tískil ikki egnað sum niðursetupláss. Men sum miðdepil varð hon vælegnað, og her hittust føroyingar - til avgerð av trætum, til rættargongd og til tingsetur. Og her varð avgerðin tikin ár 999, at føroyingar skuldu taka við kristnari trúgv. Í tilknýti til tær árligu tingseturnar vaks upp ein marknaður og Tórshavn gjørdist eitt fast handilspláss. Saman við tingsetunum kom eisini handilsskapur og Tórshavn gjørdist handilsstaður og miðstøð føroyinga.
Tá Føroyar komu undir Noreg og seinni undir Danmark, kom einahandilin og við honum embætismenninir. Hesir búsettust í Havnini og bygdu teir skansar fyri at verja handilsvørurnar. Tað nógva virksemið í Havnini fekk nógv fátækrafólk av bygd at flyta til Havnar, tí har kundu tey vinna sær til lívsins uppihald við handilin, við at byggja skansa ella sum soldátar.
Longu undir einahandlinum fekk Niels Ryberg loyvi at seta á stovn ein transithandil í Vágsbotni. Við hesum byrjaði nýggj tíð, og eitt nýtt handverk kemur fram. Fólk lærir seg at salta sild og at turka klippfisk. Um somu tíð verða rundan um Havnina stykkjaðar út traðir og latnar Havnafólki til traðarbrúk.
Við nýggju donsku grundlógini í 1849 varð nýggj fyrisiting skipað við amtum og kommunum í danska ríkinum, og tann 16. februar 1866 kom lóg um Thorshavns kommunale Forfatning. Tá gjørdist Tórshavn serstøk kommuna, ið umfataði staðin sjálvan og garðarnar uttanfyri, Húsagarður og Álaker við tí, ið til teir hoyrdu. Til at stýra kommununi skuldu veljast 5 borgarar í borgaraumboðið, Borgerrepræsentationen, sum tað kallaðist. Hesir fimm skuldu stýra saman við landsins fúta, sum varð fastur limur í stýrinum.
Á nesinum og uttan um Eystaruvág var so búsetingin. Fólkatalið fór at vaksa, og var komið upp á 850, tá ið einahandilin var avtikin og fríhandil settur á stovn í 1856. Byrjanin til tann føroyska fiskiflotan varð løgd, tá Trappubrøðurnir úr Havn keypa sluppina Fox. Men orsaka av teimum vánaligu havnaviðurskiftunum í Tórshavn, mentist tann nýggja vinnan skjótari úti á bygdunum. Tað var eyðsæð, at neyðugt var at bøta um havnaviðurskiftini, og í 1927 var Tórshavnar Havn ein veruleiki.
Havnin gjørdist keypstaður tann 1. januar 1909 og býurin er í støðugari menning.
Fólkatalsfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Býarvøksturin hevur verið ógvuliga stórur seinastu árini. Í 1801 var íbúgvaratalið í Havn 554, í 1950 10 ferðir so stórt - 5.607. Í 2005 var íbúgvaratalið í nýggju stórkommununi vaksið til 19.268. Umleið 1/3 av fólkinum býr í Havnini, og enn flyta fólk til Havnar.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Fýra fótbóltsvøllir eru í kommununi: Ovari vøllur, Niðari vøllur, Vøllurin á Argjum og Tórsvøllur. Teir tríggjar fyrru umsitur mentamáladeildin hjá Tórshavnar kommunu. Grunnurin Tórsvøllur umsitur Tórsvøll. Ein og hvør kann læna fótbóltsvøllirnar, tá fótbóltsfeløgini ikki nýta teir. Tað er ókeypis at brúka fótbóltsvøllirnar hjá Tórshavnar kommunu.
Svimjing[rætta | rætta wikitekst]
Fimm svimjihyljar eru í kommununi. Tann størsti er Svimjihøllin í Gundadali. Hinir fýra eru í Argja skúla, Eysturskúlanum, Kollafjarðar skúla og úti í Hesti. Svimjihøllin í Gundadali verður í høvuðsheitum brúkt til almenna svimjing, men eisini skúlar, stovnar og feløg brúka hana. Hinir svimjihyljarnir eru fyrst og fremst til skúlabrúks, men tann í Kollafirði er eisini opin fyri almenninginum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Nú býr Føroya yvirvald úti á Tinganesi, tí har úti hevur Føroya Landsstýri innivist. Enn kemur Føroya Løgting saman í Tórshavn á hvørjum ári, men løgtingshúsið er ikki á Tinganesi, tað stendur longur uppi í býnum.
Býráðið í Tórshavnar kommunu hevur 13 limir, ið verða valdir eftir reglunum í kommunulógini. Býráðið ger av, nær og hvar regluligir býráðsfundir skulu vera. Fyrst í hvørjum álmanakkaári verður hetta kunngjørt á tann hátt, sum vanliga verður nýttur í kommununi. Vanliga hevur býráðið almennan fund eina ferð um mánaðin. Borgarstjórin fyrisitur dagligu leiðsluna av kommununi. Hann ansar eftir, at málini verða býtt út til avvarðandi nevndir og starvsfólk í kommununi. Um tað er neyðugt, ger hann reglur fyri, hvussu málini skulu verða avgreidd.
Býráðslimirnir í Tórshavnar kommunu eru borgaravald umboð, sum eru stillað upp í politiskum flokkum. Limirnir skipa seg í ein meiriluta og ein minniluta, har meirilutin er at líkna við samgonguna í landspolitikki. Siðvenjan við meiriluta og minniluta hevur verið í kommununi í fleiri áratíggju. Tey, sum skipa meiriluta, undirskriva eitt samgonguskjal, har ætlanirnar hjá meirilutanum fyri valskeiðið verða settar út í kortið. Í Tórshavnar kommunu er ikki vanligt at almannakunngera sjálvt samgonguskjalið. Nývalda býráðið velur ein borgarstjóra fyri alt valskeiðið. Starvið sum borgarstjóri er fulltíðarstarv. Eisini velur býráðið ein 1. og ein 2. varaborgarstjóra og mannar síðani tær føstu nevndirnar: Fíggjarnevndina, Sosialu nevnd, Teknisku nevnd, Byggi- og býarskipanarnevndina, Mentamálanevndina, Heilsu- og umhvørvisnevndina og Havnanevndina. Limirnir í føstu nevndunum skulu vera býráðslimir.
Kommunuval er fjórða hvørt ár annan týsdag í november. Til Tórshavnar býráð verða valdir 13 limir. Fyri at kunna velja og stilla upp til kommunuval í Tórshavnar kommunu, skalt tú vera fylt/-ur 18 ár og hava heimarætt í Føroyum. Eisini skalt tú vera tilmeldað/-ur hjá fólkayvirlitinum í kommununi í seinasta lagi 2 vikur fyri valdagin og framvegis vera búsitandi í kommununi sjálvan valdagin. Borgarar úr øðrum londum, ið hava havt fastan bústað í Føroyum seinastu 3 árini undan valinum, hava eisini rætt at velja og stilla upp til kommunuval. Uppstilling fer fram á vallista, har í minsta lagi 15 og í mesta lagi 25 stillarar kunnu stilla millum 1 og 17 valevni upp til býráðið. Í Tórshavnar kommunu er siðvenja at hava politiska uppstilling, t.v.s. at valevnini verða stillað upp í politisku flokkunum, ið vit kenna frá landspolitikki. Ein valnevnd, sum býráðið velur, hevur evstu ábyrgdina av valinum í kommununi. Aftrat henni eru valstýri, sum taka sær av valinum úti í teimum ymsu atkvøðuøkjunum. Nýggja býráðið tekur við 1. januar árið eftir valið og situr í fýra ár.
Býráðið ásetir skattaprosentið í kommununi á hvørjum ári, tá fíggjarætlanin verður viðgjørd. Skattainntøkan verður brúkt til tær tænastur, kommunan veitir sínum borgarum. Toll- og Skattstova Føroya tekur sær av skattaálíkningini, bæði viðvíkjandi kommunuskatti, landsskatti, kirkjuskatti o.ø. Tað er eisini Toll- og Skattstovan, sum krevur skattin inn.
Vitjanarverd støð[rætta | rætta wikitekst]
Viðgitið fólk frá Tórshavn[rætta | rætta wikitekst]
- Niels Ryberg Finsen (1860-1904)
- William Heinesen (1900-1991)
- Jørgen-Frantz Jacobsen (1900-1938)
- Ingálvur av Reyni (1920-2005)
- Janus Djurhuus (1881-1948)
- Janus Kamban (1913)
- Zacharias Heinesen (1936)
- Katrin Ottarsdóttir (1957)
- Teitur (1977)
Systurstaðir[rætta | rætta wikitekst]
Vinabýir[rætta | rætta wikitekst]
Samstarvsbýir[rætta | rætta wikitekst]
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Kort av Føroyum har Tórshavn er merkt.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Nóa
Í Gamla Testamenti er Nóa (hebraiskt: Nóaḥ) tíggjundi maður eftir Ádam; tá ið Gud læt syndaflóðina oyða alt lív á jørð, beyð hann Nóa, sum var rættvísur og gudrøkin í síni tíð, byggja eina ørk til at bjarga sær og minst einum pari av hvørjum djóraslagi undan deyða (1 Mós 7-8); eftir flóðina gjørdi Gud sáttmála við Nóa og eftirkomarar hansara um, at jørðin ongantíð aftur skuldi oyðast við vatnflóð, og ælabogin skuldi vera merki um sáttmálan (1 Mós 9:8-17). Av hebraiskum Noach (føroyskt: hvíld).
Nóa í Islam[rætta | rætta wikitekst]
Tann muslimska koranin hevur eisini søguna um Nóa ella Nuh, sum hann eitur á arábiskum, og eisini har verður greitt frá manninum, sum eftir áheitan frá Guði bygdi eina ørk og bjargaði menniskjum og djórum undan einari oyðandi vatnflóð. Nuh er ein av teimum 25 monnunum, sum Islam metir sum profetar.


text:
Uralsk mál
Heitið uralsk mál hevur verið nýtt síðan fyrst í 19. øld og stavar frá, at meirilutin av nevndu málum verður talaður nærindis Uralfjøllunum – á marknaleiðini millum Asia og Evropa. Keldan til málættina verður hildin at vera antin nærindis Volgabuginum ella í núverandi Hvítarusslandi.
Tann uralska málættin verður vanliga býtt í tvær høvuðsgreinar. Eystara greinin er samojedisk mál, sum verða talað í Siberia, og vestara greinin er tann finsk-ugriska. Henda seinna greinin er á annan bógvin tey eystursjóvarfinsku málini og á hin tann ugriska greinin við teimum báðum ob-ugrisku málunum mansi og chanti og tí nærskylda ungarska málinum. Ungarar búgva nú langt frá sínum málfrændum, tí at forfedrar teirra eru komnir til Miðevropa saman við turkiskum ættbólkum um fyrsta túsundáraskiftið e.Kr. Aðrar finsk-ugriskar greinar eru sámiskt, volgafinskt, mordvinskt og mari og tey permisku málini komi og udmurtiskt. Eystursjóvarfinsku málini eru, umframt tað finska: kareliskt, vepsiskt, votiskt, estiskt og livonskt. Hesi málini minna nógv um hvørt annað bæði í bygnaði og orðfeingi, sjálvt um málini ikki eru sínámillum fatilig sum tey meginnorðurlendsku málini. Líkskapurin stavar í høvuðsheitum frá langari samsøgu. Tey uralsku málini fram við Eystursjónum hava verið eitt mál, tað sonevnda frumfinska, sum í smáum hevur greinað seg sundur. Ein gomul grein av frumfinskum er frumsámiskt, men eystursjóvarmálini eru ein yngri grein av frumfinskum, nevnd fornfinskt.
Tey serkendu drøgini í finska málbygnaðinum hava ment seg í eystursjóvarfinsku eindartíðini.


text:
Bloggur 03.03.2015 RiaShoppihug men bert lummaull eftir
Í so ofta er hugurin hjá mær sera stórur eftir, at fáa okkurt nýtt inn í skápið. Eitt nýtt lekkurt plagg, ið eg kann spæla við. Ein nýggj avbjóðing innan samansetingar. MEN tað er ...
Bloggur 02.03.2015 OggagoggaPent við penum omaná
Anders Arhoj er illustrator og keramikari. Atlier hansara er so sera pent og hugnaligt. Ik...ki so galið arbeiðspláss við nógvum grømun plantum og eini dreymasong.
Kvinnurøddin 02.03.2015 KvinnaDorete Bloch in memorian
Nú tíðindini bórust um, at Dorete Bloch er farin, vilja vit minnast hesa megnar kvinnu við greinini, sum var í Kvinnu 04/2012: Kristianna Winther Poulsen skrivaði greinina Bloc...
Ummæli 02.03.2015 KvinnaNýtt undirvísingartilfar um javnstøðu fyri næmingar í miðnámi
Javnstøðunevndin hevur í samstarvi við Nám givið út nýggja bók Tvey kyn – ymsar støður, sum Kristianna Winther Poulsen, MSc, og Hans Pauli Strøm, sosiologur, hava skrivað og lagt t...
Mest lisið
- 1 Mamma biður vinarumbøn
- 2 Dorete Bloch in memorian
- 3 Ráðstevna um krabbamein í undi...
- 4 Kvinnukøkan frá 2005
- 5 Nýggj Kvinna er komin við stór...
- 6 Bindiklubbauppskriftin
- 7 Vís, hvat tað er at vera kvinn...
- 8 Skal eg fara til arbeiðis í da...
- 9 Stórt binditema í nýggju Kvinn...
- 10 The Body Shop stuðlar Kvinnuhú...


text:
Barnarættindi
Í fleiri enn 24 londum verða børn undir 15 ára aldur brúkt sum hermegi hjá stjórnini og í uppreistri [3]. Kríggj rakar børn meinast.
Hvønn dag doyggja uml. 22 000 [4] børn um allan heimin. Flestu teirra kundu livað, um heilsuviðurskiftini høvdu verið betri.
UNICEF, barnagrunnur ST, heldur, at fleiri enn 100 milliónir børn halda til úti á gøtuni [5][6]. Mangt ger, at børn fara út á gøtuna, til dømis fátækt, harðskapur, svongd ella kynslig misnýtsla. Barnatalið økist, sum húski flyta av bygd og í bý.
ST-sáttmálin um barnarættindi[rætta | rætta wikitekst]
ST samtykti í 1959 Yvirlýsing um barnarættindi [7]. Í yvirlýsingini eru 10 greinir, ið skulu verja børn og tryggja teimum vælferð. Men ein yvirlýsing er ikki bindandi. Tí skeyt Pólland upp í 1979, altjóða barnaárið, at gerast skuldi ein altjóða sáttmáli um barnarættindi [8]. Lond, ið góðkenna ein altjóða sáttmála, binda seg samstundis at halda hann.
Á aðalfundi í ST 20. november í 1989 varð viðtikin altjóða sáttmáli um barnarættindi. Hann sigur m.a., at fólk undir 18 ára aldur er barn. Men undantøk eru. Í summum londum er lógaldurin lægri og barnaaldurin samsvarandi. Altjóða sáttmálin slóðar fyri tí, "ið gangnar barninum best". Húskið hevur størsta týdning í lívinum hjá barninum, og samfelagið hevur ábyrgd av, at altjóða sáttmálin um barnarættindi verður hildin.
Sáttmálin fekk gildi á heysti 1990, tá fleiri enn 20 lond høvdu staðfest hann. Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Nú hava fleiri enn 140 lond [9] skrivað undir at halda tær 54 greinirnar í sáttmálanum.
Sáttmálin um barnarættindi hevur til endamáls at:
- Tryggja øll børn fyri órættvísi og útarming.
- Geva øllum børnum møguleikar at taka lut í avgerðum, ið ávirka lív teirra.
- Gera sítt til at skipa eitt rættvíst altjóðasamfelag, sum ikki bert børn, men øll mannaættin, hevur krav um.
Einføld útgáva[rætta | rætta wikitekst]
- 1. grein: Hvat er eitt barn. Allir persónar undir 18 ára aldur, ásetir landsins lóg ikki lægri lógaldur.
- 2. grein: Javnstøða og verja fyri mannamuni. Grundreglan um, at øll rættindi galda fyri øll børn uttan undantak. Tað er landsins skylda at verja børnini fyri øllum mannamuni.
- 3. grein: At tryggja áhugamálum barnanna. Tað er samfelagsins skylda at tryggja áhugamálum barnanna, tá avgerðir vera tiknar. Samfelagið hevur skyldu at gera serstakar reglur til verju fyri børnini.
- 4. grein: Útinning av endamálum sáttmálans. Samfelagið hevur skyldu at halda sáttmálan í orðum og verki.
- 5. grein: Leiðbeining av foreldrum. Foreldur eiga at verða leiðbeind soleiðis, at børnini búnast samsvarandi evnum og møguleikum teirra.
- 6. grein: Rætturin til lívið. Barnsins rættur til lívið og skylda samfelagsins at tryggja børnunum undankomu og menning.
- 7. grein: Navn og tjóðskapur. Børn hava rætt til navn og tjóðskap frá vøggustabbanum
- 8. grein: Verja av samleika. Skylda samfelagsins at verja og. um neyðugt, endurstovna barnsins grundleggjandi samleika (navn, tjóðskap og ættarbond).
- 9. grein: Verja foreldranna av barninum. Børn hava rætt at búgva hjá foreldrunum, uttan so at mett verður, at hetta samsvarar ikki tørvi barnanna. Børn hava rætt til samband við bæði foreldrini, hóast tey ikki búgva hjá teimum. Er tað av samfelagsávum, at barnið er tikið frá foreldrunum, hevur samfelagið skyldu at knýta sambandið aftur við foreldrini.
- 10. grein: At føra familjur saman. Børn og foreldur hava frítt at fara úr hvørjum landi sum helst og venda aftur til egið land at verða sameind.
- 11. grein: Barnaræning. Samfelagið hevur skyldu at forða fyri, at børn verða rænd í útlondum av foreldrum ella øðrum.
- 12. grein: Rættur at siga sína hugsan. Børn hava rætt at siga sína hugsan og krav um, at hugsan teirra verður vird.
- 13. grein: Frælsi at bera boð og fáa upplýsingar. Børn hava rætt at boða frá sínum kenslum og sjónarmiðum, tó uttan at gera seg inn á annara rættindi. Børn hava rætt at leita eftir, fáa og lata upplýsingar frá sær.
- 14. grein: Tanka-, samvitsku- og trúarfrælsi. Børn hava rætt at trúgva og tilbiðja. Samfelagið hevur skyldu at virða undirvísing í trúarlæru.
- 15. grein: Rættur at stovna feløg. Børn hava rætt at gerast limir í feløgum og vera við at stovna feløg, tó uttan at gera seg inn á annara rættindi.
- 16. grein: Verja av heimalívi. Børn hava rætt til verju fyri tilvildarligari ella ólógligari uppílegging í heimalívið.
- 17. grein: Týdningur av fjølmiðlum. Samfelagið hevur skyldu at tryggja børnunum atgongd til upplýsingar frá hóskandi nøgd av innlendis og altjóða tíðindamiðlum.
- 18. grein: Barnauppaling. Samfelagið hevur skyldu at tryggja, at barnsins foreldur ella verji hava høvuðsábyrgdina av uppalingini, og at geva vegleiðing og hjálp í hesum sambandi.
- 19. grein: Verja fyri ringari viðferð. Samfelagið hevur skyldu at verja barnið fyri allari ringari viðferð frá foreldrum ella øðrum, at fyribyrgja allari ringari viðferð og at bøta um fylgjurnar av tílíkari viðferð.
- 20. grein: Foreldraleys børn. Samfelagið hevur serliga skyldu at verja børn, sum hava mist foreldur og familju og at tryggja teimum aðra røkt og, um tað krevst, ættleiðing.
- 21. grein: Ættleiðing. Samfelagið hevur skyldu at tryggja at loyvi einans verður givið til ættleiðing, um tað er til barnsins frama.
- 22. grein: Flóttabørn. Samfelagið hevur skyldu at tryggja serstaka verju av børnum á flótti ella sum søkja um flóttastøðu og at samstarva við avvarðandi felagsskapir flóttabørnum til verju og hjálpar.
- 23. grein: Brekað børn. Brekað børn hava rætt til bestu hjálp, umsorgan og upplæring at tryggja teirra sjálvsálit og møguleikar til ríkt og virkið lív.
- 24. grein: Heilsa. Børn hava rætt til heilsu og eiga at fáa læknahjálp við serligum atliti at fyribyrgjandi heilsurøkt. Samfelagið hevur skyldu at minka um tilburðir av barnadeyða og at virka fyri, at gamlir siðir, ið kunnu skaða heilsu barnanna, verða avlagdir.
- 25. grein: Reglulig kanning av viðurskiftum hjá børnum á stovni. Samfelagið hevur skyldu til við regluligum millumbilum at kanna viðurskiftini hjá børnum, ið búgva á røktar- og viðgerðarstovnum.
- 26. grein: Almannatrygd. Børn hava rætt til almannatrygd.
- 27. grein: Lívskrøv. Børn hava rætt til hóskandi lívskrøv. Foreldrini hava høvuðsábyrgdina av, at hesi krøv verða lokin, og samfelagið hevur skyldu at hjálpa til, um tað er neyðugt.
- 28. grein: Upplæring. Børn hava rætt til upplæring, og samfelagið hevur skyldu at tryggja øllum børnum skyldubundnan og ókeypis barnaskúla við menniskjansligum agareglum.
- 29. grein: Endamálið fyri upplæringini. Samfelagið hevur skyldu at tryggja, at upplæringin virkar til at menna barnsins persónsmensku og evni, at hon fyrireikar barnið til eitt virkið vaksnamannalív, fremur virðingina fyri mannarættindum og at mennir virðingina fyri barnsins egnu mentunarligu og tjóðskaparligu virðum.
- 30. grein: Minnilutar. Børn, ið hoyra til minnilutabólkar, hava rætt til at liva samsvarandi teirra egnu mentan og átrúnaði og at tala sítt egna mál.
- 31. grein: Frítíð og hvíld. Børn hava rætt til frítíð, hvíld og spæl og at taka lut í mentarligum og skapandi virksemi.
- 32. grein: Barnaarbeiði. Samfelagið hevur skyldu at verja børn fyri arbeiðsumstøðum, ið kunnu hótta teirra heilsu, upplæring og menning. Minstialdur og trygd eiga at verða fyriskipað.
- 33. grein: Misnýtsla av rúseitri. Børn hava rætt til verju fyri misnýtslu av rúseitri og fyri at verða sett í arbeiði við framleiðslu og sølu av rúseitri.
- 34. grein: Kynslig misnýtsla. Børn hava rætt til verju fyri kynsligari misnýtslu, skøkjuvirki og medvirkan til barnaporno íroknað.
- 35. grein: Søla og rán av børnum. Samfelagið hevur skyldu til at nýta øll ráð at forða sølu av børnum og barnaráni
- 36. grein: Onnur misnýtsla av børnum. Børn hava rætt til verju fyri øllum øðrum sløgum av misnýtslu.
- 37. grein: Píning og revsing. Samfelagsins skyldur mótvegis børnum, ið eru handtikin ella sett í varðhald. Bann fyri píning, grimari ella niðrandi viðferð, revsing, deyðarevsing og lívlongum fongsli. Børn, sum sita í fongsli, hava rætt til menniskjansliga viðferð, mugu ikki sita saman við vaksnum og hava rætt til samband við familjuna.
- 38. grein: Vápnað stríð. Samfelagið hevur skyldu at halda altjóða avtalur um krígsførslu, eitt nú at tryggja at børn undir 15 ára aldur ikki taka lut í bardaga og at avmarka útskrivingn av 15-18 ára gomlum til vápnaða tænastu. Í Vápnaðum stríði hava øll børn rætt til verju og røkt.
- 39. grein: Endurbúgvandi røkt. Samfelagið hevur skyldu til at tryggja øllum børnum, ið hava verið fyri vanrøkt, píning ella misnýtslu, best møguliga viðgerð, soleiðis at tey kunnu mennast aftur sum samfelagsborgarar.
- 40. grein: Viðferð av børnum í rættinum. Børn undir ákæru hava krav um rættarhjálp og rættvísa viðferð. Samfelagið hevur skyldu til at hava serliga umsorgan fyri ungum lógbrótarum og at royna at endurbúgva teir heldur enn revsa.
- 41. grein: Barnsins frami. Landsins lógir ella altjóða reglur, ið tryggja børnum betri rættindi enn hesin sáttmálin, eiga at nýta frama, har tað er gjørligt.
- 42. grein: Almenn kunning um sáttmálan. Samfelagið hevur skyldu til at kunngera henda sáttmálan bæði fyri vaksnum og børnum.
- 43. grein: Nevnd at taka sær av barnarættindum. Skipað verður ein nevnd at taka sær av, at reglurnar í hesum sáttmála verða settar í verk og hildnar.
- 44.-54. greinir: Frágreiðingar til nevndina. Tey lond, ið hava staðfest henda sáttmálan, hava skyldu at senda nevndini frágreiðingar. Eftirlit við at sáttmálin verður hildin. Undirskrift, staðfesting, gildiskoma og onnur viðurskifti.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://edition.cnn.com/2011/WORLD/americas/06/09/cnnheroes.duron.miranda.argentina/index.html
- ↑ http://www.unicef.org/infobycountry/brazil_1920.html
- ↑ http://www.childsoldiersglobalreport.org/content/facts-and-figures-child-soldiers
- ↑ http://www.globalissues.org/article/715/today-over-22000-children-died-around-the-world
- ↑ http://www.cyc-net.org/cyc-online/cycol-0904-Homelessness.html
- ↑ http://www.womenaid.org/wcwi.htm
- ↑ http://www.unicef.no/Om+UNICEF/UNICEFs+historie
- ↑ http://fadder.euinfo.no/barnekonvensjonen/
- ↑ http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-11&chapter=4&lang=en


text:
Thessaloniki
Thessalonki (grikskt: Θeσσaλovίkn) er næststørsti býur í Grikkalandi og høvuðsstaður í landslutinum Mið Makedónia. Býurin er ein havnabýur. Thessaloniki kommuna hevur 322.240 íbúgvar, meðan stórbýurin Thessaloniki við forstøðum og upplandi hevur 790.824 íbúgvar. Býurin við forstøðum er størsti býur á Balkan hálvoynni.
Tað eru tveir lærdir háskúlar í Thessaloniki. Annar av teimum Aristoteles Universitetið er tað størsta universitetið í Grikkalandi og á Balkan, har ganga umleið 95.000 lesandi.[1]
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Býurin varð grundlagdur í 315 á.Kr. av Kassandros av Makedonia.


text:
Tony Bennett
Tony Bennett (3. august 1926; upprunaliga navn: Anthony Dominick Benedetto) er ein amerikanskur stórband/jazz-sangari. Í august mánaða 2006 fylti Tony Bennett 80 ár. Hann varð føddur í august 1926 í New York City. Upprunaliga leikpalsnavn hansara var italienska/amerikanska navnið Joe Bari, men sjónleikarin Bob Hope mælti honum til at brúka sítt egitð navn, í amerikanskum formi. Í áratíggju hevur hann verið ein tann best umtókti listarligi amerikanski sangarin í USA bæði millum áhoyrarar og starvsfelagar. Hann er sangarin við vakrastu útgávuni av "They Can´t Take That Away From Me" hjá George Gershwin, "In My Solitude" hjá Duke Ellington og "The Way You Look Tonight" hjá Jerome Kern.


text:
2010
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 4. apríl - Senegal í Afrika fekk sjálvstýrið
- 15. november - NATO gavst við eftirlitsvirkseminum á Sornfelli
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 1. januar - FC Suðuroy varð stovnað.
- 29. september - KÍ kvinnurnar spældu seinasta dystin, sum var móti EB/Streymi og vunnu 7-1. Tær vunnu føroyameistaraheiti enn einaferð, tær vunnu við 54 stigum, tær vunnu 17 dystir, spældu 3 javnar og taptu ongan dyst.
- 16. oktober - Seinasta umfarð í 1. deild var leikt. 07 Vestur og KÍ vunnu teirra seinastu dystir, 07 Vestur vann deildina við 61 stigum, KÍ flutti upp við 58 stigum.
- 23. oktober - HB spældi seinasta dystin í Vodafonedeildini og gjørdist føroyameistari. FC Suðuroy leikti móti AB á Argjum og skuldi bara fáa 1 stig fyri at varðveita sessin í bestu deildini, men tapti 1-0, samstundis sum B71 tapti 9-1 og álíkavæl varðveitti sessin í Vodafondeildini. Tað var longu greitt áðrenn seinasta umfarð, at AB flutti niður.
Svimjing[rætta | rætta wikitekst]
- 11. august - Pál Joensen vann silvur til EM í Budapest í 1500 m frí við tíðini 14.56.90, sum var hansara besta tíð og nýtt norðurlendskt met. Tað var av ítróttar viðmerkjarum mett at vera størsta altjóða ítróttarbragd av føroyingi til tá.
Frælsur ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
- 6. mars - Bjørk Herup Olsen, 3.000 metra føroyskt innandura met í Renning
Havrógving[rætta | rætta wikitekst]
- 31. juli - Føroyski rógvarin og ævintýrarin Livar Nysted setti nýtt heimsmet saman við trimum øðrum, tá teir róu um Atlantshavið úr New York til Scilly Oyggjarnar á 43 dagar, 21 tímar og 26 minuttir. Gamla metið, ið var 114 ára gamalt, varð sett av tveimum norðmonnum.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 4. mars - Etta Cameron, danskur tónleikari
- 3. apríl - Eugène Terre'Blanche, leiðari Afrikaner Weerstands Beweging
- 10. apríl - Lech Kaczyński, forseti Póllands


text:
Innrita í netbankan
Netbankin snøggari og snildari
Føroyskir netbankabrúkarar kunnu nú gleða seg til ein snøggari og snildari netbanka.
Ein dagføring av netbankunum hjá peningastovnunum hevur við sær eitt munandi snøggari snið og ein meira logiskan og brúkaravinarligan bygnað.
Bygnaður og snið á føroysku netbankunum hava verið ígjøgnum eina høvuðsumvæling, og samsvara nú í størri mun við snið og bygnað á heimasíðum, sum fólk vitja dagliga. Ítøkiliga kunnu kundar nú avgreiða síni bankaørindi við færri músaklikkum og netbankin er vorðin lættari at nýta.
Eingin broyting er í innritan og funkum annars. Flytingar o.a. verða avgreiddar á sama hátt sum áðrenn.
Nýggja sniðið er ein dagføring, sum merkir, at teldan skal vera dagførd til eina av nýggjaru útgávunum av kaga, eitt nú Google Chrome 36.0 ella 35.0, Internet Explorer 9 ella10, Firefox 31.0 ella 30.0 og Safari 7.0 ella 6.1.
Galdandi fyri bæði vinnu- og privatkundar.
Dagføringin er galdandi fyri netbankar hjá vinnu- eins og privatkundum. Hóast allar funkurnar ikki eru tær somu hjá hesum báðum kundabólkum, so er grundleggjandi bygnaðurin tann sami.
Broytingarnar í Netbankanum fáa virknað 2. mars 2015.


text:
Kommuna
Ein kommuna er ei eind, sum stýrir einum øki í einum landi. Eitt býráð ella bygdarráð stýrir kommununi. Flestu kommunur hava eina umsiting, sum tekur sær av tí fyrisitingarliga, sum t.d. at taka sær av rokningum, at taka ímóti boðum ella klagum frá borgarunum t.d. um teknisk mál, at gera mál klár til býráðið at taka støðu til. Heilt smáar kommununur hava ofta onga umsiting, tær hava tó sum oftast avtalu við ein lokalan bókhaldara. Málið hjá kommunum er at skapa best møguligar umstøður hjá fólki. Í 2009 vóru 30 kommunur í Føroyum til samans. Áðrenn tað var talið umleið 50.
Innihaldsyvirlit
Kommunal viðurskifti[rætta | rætta wikitekst]
Í okkara samfelag er nógv ymiskt kommunalt. Kommunan hevur nógvar ymiskar uppgávur innanfyri tað sosiala, tað er: at byggja og reka skúlan og frítíðarundirvísing, at umsita barnaforsorgarlógina, at útvega bústað, viðtaluhøli og tól til kommunulæknar. Eisini skal kommunan gjalda fyri heilsu-, heima- og skúlasjúkrasystir, skúlalækna og skúlabarnatannarøktina. Kommunan syrgir eisini fyri at veita tænastur sum: at byggja bygdavegir, gøtuljós, vatnverk, ungdómshús, barnagarð, syrgja fyri kirkjugarði, ruskburturbeining, kloakk og byggja ítróttarhøll og ítróttarvøll o.s.fr.
Kommunalar nevndir[rætta | rætta wikitekst]
Tað er ymiskt hvussu nógvar og hvørjar nevndir, ið kommunur hava. Tær minstu kommunurnar í Føroyum, sum hava færri enn 500 íbúgvar, hava ofta als onga nevnd, har eru tað bygdarráðini ið taka sær av øllum málum. Í størri kommunum eru fleiri nevndir, sum eru mannaðar av 3-4 býráðslimum. Sum dømi kann nevnast, at Tórshavnar Býráð í 2008-2012 hevði sjey nevndir: Fíggjarnevndin, Byggi- og býarskipanarnevndin, Mentamálanevndin, Sosiala Nevndin, Havnarnevndin, Heilsu- og Umhvørvisnevndin og Tekniska Nevndin. Tær størri kommunurnar hava ofta staðbundnar nevndir fyri bygdir ella oyggjar, sum ofta hava verið sjálvstøðugar kommunur fyrr, men nú eru lagdar saman við tí størri kommununi.
Kommunan fíggjarliga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsinntøkan hjá kommununi er skattur frá borgarunum, sum búgva í kommununi. Skattaprosentið hjá kommununum í Føroyum liggur umleið 20. Størra partin av inntøkuni koma tó frá kommunuskatti, og allir borgarar gjalda sama prosent í kommunuskatti. Hóast kommunur fáa nógv skattapening, kosta allar uppgávurnar nógv. Nógv av útreiðslunum eru fíggjaðar við lántøku, sum skal gjaldast aftur. Tá ið rentur og avdráttur á lánum eru, tyngir tað nógv raksturin hjá nógvum kommunum í dag.
Feløg sum arbeiða við kommunalum viðurskiftum[rætta | rætta wikitekst]
Føroya Kommunufelag (FKF): varð stovnað í 1968. Í felagnum eru 45 kommunur. Mál, sum felagið arbeiðir við, er alt, sum hevur við kommunal viðurskifti at gera. IRF: IRF er ein interkommunalur renovasjónsfelagskapur. IRF tekur sær av nátturu- og umhvørvisvernd. T.v.s. beina rusk, tøma rottangar, reinsa kloakkir o.s.fr. Allar kommunur í Føroyum eru limir í IRF, uttan Tórshavnar Kommuna. Kommunusamskipan Føroya (KSF): 7 kommunur eru limir í KSF. KSF skipar fyri mál sum er beinleiðis viðkomandi fyri borgaran. Dømir: gera lógarsmíð og lógartulking, uppskot til mannagongdir og skipanir, førleikamenning v.m. SEV: SEV tekur sær av elgerð og letur streym til brúkarar í Føroyum. Allar kommunur í Føroyum eru limir.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Petur Ove Petersen, Tú og samfelagið 1 (1996)
- Logting.fo
- Kommunusamskipan Føroya


text:
Føroya Fornminnissavn
Føroya Fornminnissavn er fornminnissavn, sum sýnir fram í Brekkutúni 6 í Tórshavn og Heima á Garði í Hoyvík. Savnið í Hoyvík er útisavn, har ein kann vitja ein gamlan føroyskan bóndagarð við sethúsum, úthúsum, amboðum og mongum øðrum, ið hoyrdi til gerandislívið í Føroyum fyrr. Sethúsini á Hoyvíksgarði verða søgd at vera frá o.u. 1812, men eru í dag innrættað sum tey vóru o.u. 1920. Fornminnissavnið skrásetir, kannar og hevur eftirlit við jarðføstum fornminnum. Stovnurin fyrireikar og stendur fyri, tá ið toftir og forn búpláss og søgulig lendi verða grivin út. Stovnurin er eisini fakligur myndugleiki í sambandi við fornlutir í havinum. Stovnurin savnar, skrásetir og sýnir fram fram fornlutir og lutir úr nýggjari tíð, sum lýsa livihátt, starvslíkindi og mentan føroyinga til ymsar tíðir ella eru knýttir til søguligar hendingar.[1]
Í 2011 var stovnurin Søvn Landsins settur á stovn. Fornminnissavnið gjørdist ein av stovnunum undir Søvnum Landsins.[2]


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (føddur umleið 1343, deyður 25. oktober 1400) var enskur rithøvundur, yrkjari, heimspekingur og diplomatur. Sjálvt um hann skrivaði fleiri yrkingasøvn, er hann í dag best kendur fyri sítt (ófullfíggjaða) verk, Canterbury-søgurnar (Canterbury Tales), sum er eitt stórt verk við nógvum síðum og minnir um Decameron hjá Boccaccio, ið eins og søgurnar hjá Chaucer eru knýttar saman av einari rammusøgu.
Chaucer verður nevndur ”faðir at enskum bókmentum” og verður róstur fyri at vera tann fyrsti rithøvundurin sum vísti, at tað fólksliga enska málið, tað so-nevnda miðenskt, kundi brúkast í listarligum høpi, í einari tíð har málið ið var nýtt í hoffinum var skrivað á fronskum-normanniskum ella á latíni. Sjálvt um hann í tveimum tíðarskeiðum livdi í ónáðum, var hann meginpartin av lívinum tætt knýttur at tí politiska valdinum í Onglandi.
Geoffrey Chaucers stil og teknik blev efterlignet i århundrederne efter hans død; fx lånte William Shakespeare handlingen til sit drama Troilus og Kressida (1601) fra Chaucer, mens John Dryden og Alexander Pope moderniserede flere af hans fortællinger, så de passede til deres egen tid.
Enska málið hjá Chaucer[rætta | rætta wikitekst]
Sjálvt um málið hjá Chaucer er nógv tættari nútíðar enskum teksti enn eitt nú teksturin í Beowulf, er tað blivið nútíðargjørt í teimum flestu útgávunum. Teksturin niðanfyri er frá innleiðinginum til Summoner's Tale har teksturin hjá Chaucer kann samanberast við eina nýmótans týðing:
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Uppruna e-teksturin er atkomuligur online á heimasíðuni hjá University of Virginia, týðing Wikipedia.


text:
Narkotika
Narkotika, á føroyskum ofta nevndur drøgg, eru mong og ymisk rúseitur. Vit býta tey í fýra høvuðsflokkar: Sansahvørvandi evni ella tilvitskurúmkandi evni geva fólki sansahvørvingar, til dømis LSD ella meskalin; Søvandi evni (morfin, heroin, opium, v.fl.) fáast úr fræhylkinum á opiumsdreymsólju; Kannabis (hash ella marijuana) úr kvennblómuni á hampi; og miðstimbrandi evni eru bæði í kokaini, sum er úr bløðunum á kokaurunninum, og í manngjørdum evnum í heilivágídnaði (til dømis preludin ella amfetamin). Øll evnini eiga í felag, at tey eru ring fyri heilsuna. Í Føroyum eins og í flestum londum er ikki loyvt at selja ella hava hesi narkotika.
Fólk verða lættliga bundin at narkotika, tí tey verða sera illa fyri, fáa tey ikki rúsevni. Tey eru narkomanar, rúseitringar. Teimum er alt um at gera at útvega sær pening fyri rúseitur. Nógvir narkomanar doyggja ungir. Mong bidda, stjala ella selja sjálvan seg. Summir doyggja av eyðkvæmi. Teir, sum sproyta evni í seg, kunnu fáa eyðkvæmi, hevur onkur við hesari sjúku brúkt somu sproytuna. Til eru viðgerðarstøð fyri narkomanar. Mangir royna at leggja av, tí eitrið oyðileggur teimum lívið.


text:
Arianta arbustorum
Arianta arbustorum (frøðiheiti - Arianta arbustorum, føroyskt navn væntar, danskt kratsnegl) var fyrstu ferð skrásettur í Føroyum í 1880'unum, men var so ikki sæddur aftur fyrr enn í 1990'unum. Hann er funnin "aftur" í Tórshavn, Nólsoy, Toftum, Syðrugøtu og Sørvági.
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Arianta arbustorum er størsti snigil við húsa ið verpir í Føroyum*. Hæddin á húsanum er 12-23 mm, breiddin er 15-24 mm og hevur hann 5-6 snúningar. Húsin er litfagur, brúnur við ljósum tvørstrípum og eini døkkari rípu ið fylgir snúningunum. Ein eyðkendur snigil.
Kroppurin er døkkur, stundum svartur, stundum gráligur við ljósari flekkum.
* Seinastu árini eru einstakir Capaea nemoralis (danskt lundsnegl), C. hortensis (danskt havesnegl) og vínbrekkusniglar sæddir her, helst innsløddir við plantum, men tað er ikki staðfest at teir verpa her.
Liviøki[rætta | rætta wikitekst]
Arianta arbustorum finst bara í fáum støðum í Føroyum, har hann sæst í urtagørðum, rabarbugørðum og fram við veitum í bygdum øki. Arianta arbustorum er plantuetari burturav, men ger ongan skaða í urtagørðum.


text:
Hawaiianskt mál
Hawaiianskt (á hawaiianskum: ‘Ōlelo Hawai‘i) er eitt polynesiskt mál, sum er almenna málið á Hawaii. Tað eru bara umleið 8000 fólk sum tosa tað, men kortini er tað tað almenna málið. Tað er ikki hótt, tí tað fær grið á oynni Ni'ihau, sum hevur verið privatogn í eina øld, og øll sum búgva har, tosa hawaiianskt. Seinastu tíggjuárini hevur málið verið í brennideplinum, og nú eru skúlar stovnaðir, og ikki bara á Ni'ihau, har børnini læra at hava tað sum móðurmál.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Áðrenn 1820 var bara hawaiianskt tosað allastaðni á Hawaii, men onga aðrastaðni. Frá 1820 til 1887 vórðu oyggjarnar kristnaðar og hawaiianska málið broyttist. Kristnir missionerar vildu umvenda oyggjabúgvarnar við at umseta bíbliuna til hawaiianskt og við at prædika á málinum hjá teimum innføddu. Í 1826 fekk hawaiianska stavraðið gjørt. Nú kundi málið bæði tosast og skrivast. Frá 1839 til 1840 varð fyrsta grundlógin skrivað á hawaiianskum. Í 114 ár (1834-1948) vórðu tíðindabløð prentað á hawaiianskum. Mállæran kom í 1834 og fyrsta orðabókin í 1865. Nógvar hawaiianskar bókmentir vóru. Málið er skumpað til viks av enskum, og í dag duga færri enn 0,1% av fólkinum hawaiianskt. Í 2000 bleiv tað vældámdari at tosa og tað sigst vera heimsins mest romantiska mál.
Samanburður[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- 1. Ethnologuesa tøl frá 1995.
- Hawaiisk - Norsk wikipedia
- Hawaiian language - Ensk wikipedia


text:
Guantánamo
Guantánamo er fangalegur á Kuba. Guantánamoflógvin hevur serligan leiklut og verður stýrdur av amerikonsku verjuni. Í 2009 lovaði amerikanski forsetin Barack Obama at lata Guantánamo-fangaleguna aftur [1]. Í 2011 boðaði forsetin frá, at hann nú tvørturímóti ætlar at fáa sett í gildi eina skipan, sum ger tað møguligt at hava fangar sitandi í Guantánamo í óavmarkaða tíð [2]. Samstundis hevur amerikanka stjórnin boðað frá, at hon fer at seta fleiri hernðardómstólar - eisini á Guantánamo. Amerikanska fólkið er ósamt í spurninginum, hvørt Guantánamo-fangalegan eigur at latast aftur. Meðan summi finnast at viðurskiftunum, eru onnur, ið stúra fyri, hvar fangarnir so skulu sita.
Talan er um fangar, ið verða roknaðir sum hóttan ímóti USA og altjóða trygd, men sum ikki kunnu dømast orsakað av vantandi próvgrundum ella av ófullfíggjaðum avhoyringum.


text:
Lech Kaczyński
Lech Aleksander Kaczyński (f. 18. juni 1949 – 10. apríl 2010) var ein umstrýddur persónur í polskum politikki. Hann arbeiddi fyri høgravendum katólskum politikki, sum eitt nú snúði seg um, at vera ímóti at umbyggja frælsa marknaðin ov skjótt aftaná og undir kreppuni, eins og hann vildi varðveita vælferarskipanina í Póllandi. Polski forsetin, Lech Kaczynski, kona hansara og fleiri leiðandi politikarar í stjórn hansara, doyðu um sjey tíðina 10. apríl í eini flogvanlukku. 87 fólk vóru umborð á flogfarinum, sum rendi inn í toppin á nøkrum trøum, datt niður og brotnaði.
Umframt forsetan, vóru eitt nú pólski herovastin, miðbankastjórin, varauttanríkisráðharrin, fleiri tinglimir og leiðandi søgufrøðingar við í flogfarinum. Forsetin og fylgi hansara vóru ávegis til Russland, fyri at minnast hópmorðið, ið sovjettiski herurin framdi uttanfyri pólska býin Katyn. Russsiskir myndugleikar vilja vera við, at tað var flogskiparin, sum var orsøkin til vanlukkuna. Hann hevði fingið boð um, at lenda í Minsk, men avgjørdi kortini av fara til Smolensk. Íalt hava 132 fólk latið lív í flogvanlukkuni. Vanlukkan hendi tá flogfari skuldi seta seg á flogvøllinum í Smolensk, sum liggur í vestara partinum av Russlandi.


text:
Álit viðvíkjandi klagu um vantandi innlit í fundarfrágreiðingar frá fullveldissamráðingunum
Umboðsmaðurin hevur viðgjørt eina klagu um avgerðina hjá Løgmansskrivstovuni at nokta klagaranum innlit í fundarfrágreiðingarnar frá fundunum millum føroyska landsstýrið og donsku stjórnina um føroyskt fullveldi árini 1999 og 2000. Løgmansskrivstovan grundaði m.a. avgerðina á, at talan var um einsíðugar frágreiðingar, ið lýstu føroysku fatanina av samráðingarfundunum, og at ongar upplýsingar um veruligar umstøður av týdningi fyri málið vóru í frágreiðingunum. Løgmansskrivstovan metti tí, at talan var um innanhýsis arbeiðsskjøl, sum vóru gjørd til egna nýtslu hjá avvarðandi landsstýrisfólkum og tí ikki fevnd av rættinum til innlit sambært innlitslógini. Umboðsmaðurin var samdur við Løgmansskrivstovuni í, at frágreiðingarnar vóru av tílíkum slag, at tær ikki vóru fevndar av rættinum til innlit, men viðmerkti tó, at tað ikki var viðkomandi at vísa til § 10, nr. 1 í innlitslógini fyri at nokta innlit í frágreiðingarnar. (j.nr. 201000094)
Álitið kann lesast her


text:
Mr. & Mrs. Smith
Mr. & Mrs. Smith er ein amerikanskur action-skemtifilmur úr 2005. Allur filmurin er spældur inn í San Marino, Kalifornia. Høvuðsleikarar í filminum eru Brad Pitt (John Smith), Angelina Jolie (Jane Smith) og Vince Vaughn (Eddie). Filmurin eru framleiddur í USA.
Søgugongd[rætta | rætta wikitekst]
Harra og frú Smith eru at síggja til eini vanlig hjún, sum liva eitt vanligt lív. Men í veruleikanum eru John- og Jane Smith ógvuliga dugnaligir leigumordarar, sum starvast í hvør sínum felag. Harra og frú Smith vita onki um dupultlívið hjá hvørjum øðrum. Tey droyma bæði um at fáa eitt sindur av spenningi í hjúnalagnum og teirra ynski gongur út tá tey verða biðin um at myrða – hvønnannan!
Leikarar[rætta | rætta wikitekst]
- Brad Pitt - John Smith
- Angelina Jolie - Jane Smith
- Adam Brody - Benjamin Danz
- Vince Vaughn - Eddie
- Kerry Washington - Jasmine
- Keith David - Pápi
- Chris Weitz - Martin Coleman
- Rachael Huntley - Suzy Coleman
- Michelle Monaghan - Gwen
- Stephanie March - Julie
- Jennifer Morrison - Jade
- Theresa Barrera - Janet
- Perrey Reeves - Jessie
- Melanie Tolbert - Jamie
- Jerry T. Adams - Vakt


text:
Vanuatu
Vanuatu er eitt oyggjaland í Kyrrahavinum. Høvuðsstaðurin eitur Port Vila. Vanuatu liggur í Melanesia, einar 1750 km. eystur úr Avstralia. Vanuatu er vestan úr Fiji og norðan úr Nýkaledónia. Vanuatu gekk áður undir navninum Nýhebridurnar. Í Vanuatu eru 83 oyggjar. Matthew- og Hunter oyggjarnar eru undir vanuatiskum yvirræði, men Nýkaledónia krevur eisini rættin yvir Matthew og Hunter. Í 2014 var fólkatalið 266,937. Fólkið, sum býr í Vanuatu, eitur melanesar (uml. 95 % av fólkinum). Almennu málini eru trý í tali: enskt, franskt og bislama. Bislama er eitt kreolmál grundað á enskt. Bislama er móðurmál hjá um 6200 fólkum, harav um 5000 í Vanuatu og um 1200 í Nýkaledónia. Til ár 2005 hava tað bara verið óbygdar oyggjar sum fóru undir í Indiska Havinum og Kyrrahavinum, av tí at havið veksur. Men í 2006 er Lohachara í Bengal farið undir við alla, har 10.000 fólk einaferð búðu, og aðrar oyggjar sum Vanuatu, Maldivurnar og Marshalloyggjarnar standa skjótt fyri skotum. Øki har eini 70.000 fólk búgva í løtuni. Orsøkin verður hildin at vera vakstrarhúsárin. Av tí at nógvar náttúruvanlukkar hava tikið stað tey seinastu árini í Vanuatu, hava umhvørvisvinarlig tiltøk verið sett í gongd. Jarðskjálvtar eru vanligir har á leið, og ofta hava teir gjørt stóran skaða.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landið er skuldarbundið upp um háls og er í dag bundið av útlendskari menningarhjálp úr t.d. Avstralia. Flestu ferðafólk, ið koma til Vanuatu er eisini avstraliar. Tað er av fátækastu londum í Osiania. Fiskur er mest týðandi útflutningsvøran. Kakao er eisini ovurstór vinna. Hóast nógv hevur verið gjørt til tess at menna landbúnaðin, má landið flyta inn týðandi matvørur og rávørur, men eisini tubbak. Hesi lond handlar Vanuatu við (sbrt. CIA World Factbook 2012 [1]):
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar


text:
Brennivín
Brennivín er rúsdrekka, sum er sterkari enn 21 % alkohol. Í brennivíni er nógv meiri alkohol enn í víni og øli. Rúsnøgdin í brennivíni er viðgjørd á serstakan hátt, hon er dropadrivin. Brennivín er løgur við høgum alkoholinnihaldi, sum verður framleiddur við distillatión. Smakkurin er tengdur at, hvussu løgurin er distilleraður, hvør frukt er nýtt til framleiðsluna, og hvussu brennivínið verður goymt eftir destillering. Tað hevur eisini týdning, hvussu leingi tað verður goymt, og hvørjum træi tað verður goymt í, áðrenn tað verður tappað.
Brennivín er til dømis vodka, akvavit og whisky. Í Føroyum er ikki loyvt at selja brennivín og annað alkohol í vanligum handlum. Brennivín verður selt í Rúsuni (Rúsdrekkasøla Landsins), sum hevur deildir í Tórshavn, Klaksvík, Skálavík á Sandoynni, á Drelnesi í Suðuroynni, Saltangará og í Miðvági[1]. Eitt føroyskt felag framleiðir alkohol. Tey fyrstu árini noyddist felagið at framleiða brennivíni í Danmark og Íslandi, men í 2011 samtykti Føroya Løgting, at nú er loyvt at bryggja sterkt í Føroyum[2].
Alhohol[rætta | rætta wikitekst]
Alkohol í brennivíni
- Vanligt brennivín: 20-40 %
- Sterkt brennivín: 40-60 %
- Fínsprit: Um 95 %
Sløg[rætta | rætta wikitekst]
- Akvavitt
- Aalborg Akvavit (danskt akvavitt)
- Lívsins Vatn (føroyskt akvavitt)
- Havið (føroyskt akvavitt)
- Ginn
- Baraldur (føroyskt ginn)
- Romm
- Konjak
- Tequila
- Vodka
- Absolut Vodka
- Eldvatn (føroyskt vodka)
- Drakkar Vodka (føroyskt vodka)
- Whisky


text:
Dokkum
Dokkum (fyrr nevndur Dockum,) er ein gamal býur í kommununi Dongeradeel í tí niðurlendska landslutinum Frísaland. Í 2006 var fólkatalið í býnum 13.145. Tann kendasta hendingin í søgu Dokkums er drápið av tí anglo-saksiska trúboðaranum Bonifatius í 754, hesin var føddur sum Winfrid ella Wynfrith í Wessex í núverandi Devon, Onglandi. Í 1652 vóru fimm stubbamyllur í Dokkum. Í dag eru tvær vindmyllur í býnum, tær eru Zeldenrust og De Hoop og vera vístar fram alment. Ein triðja mylla, De Marmeerin, stendur uttanfyri býin við Woudvaart.


text:
Kort
Kort er teknað framseting av parti av yvirflata jarðar. Á kortum verður heimurin teknaður, allur ella í pørtum. Elstu kortini, vit vita um, vóru ógvuliga óneyvar strikumyndir. Tí var ikki lætt at finna eftir teimum. Eitt av teim elstu kortunum, sum vit vita um, er meira enn 8000 ára gamalt. Tað er ein veggjamálningur í Turkalandi, sum vísir eitt býarkort. Í Egyptalandi og Irak eru kort, sum eru 3000 og 4000 ára gomul. Tey vóru ofta teknað á leirplátur. Fyri 2000 árum síðan gjørdu grikkar, sum vóru siglandi fólk og handilsfólk, kort yvir strandaøkini í Miðjarðarhavi. Rómverjar, sum tóku kortkynstrið hjá grikkum til sín, gjørdu landakort, sum vístu, hvussu landið sá út, og hvar vegir vóru. Nú á døgum nýta vit kort til so mangt. Býarkort sýnir til dømis, hvar gøturnar eru, og hvussu tær eita, so lættari er at finna í býnum. Veðurkort, sum vit síggja t.d. í sjónvarpi, sýna, hvussu veðrið verður ymsastaðni. Sjómenn sigla eftir sjókortum; á sjókortum eru m.a. dýpi og frámerki á landi.
Flestu kort hava málistokk, sum sigur okkum, hvussu nógv støddin í veruleikanum er minkað á kortinum. Hevur tú eitt kort í lut fallinum 1:100.000, merkir tað, at ein centimetur á kortinum svarar til 100.000 centimetrar í veruleikanum, t.e. ein kilometur. Eitt kort í einum heimsatlassi kann vera í lutfallinum 1:25 milliónir. Tá er ein centimetur tað sama sum 250 kilometrar. Fyri at vit kunnu skilja tekn, merki og litir, skal eitt kort eisini hava eina teknlýsing. Ymiskt littar linjur vísa ofta á vegir og jarnbreytir. Viðhvørt skilja vit millum vanligar vegir og motorvegir. Vøtn verða vanliga víst við bláum, og skógarøki verða víst við grønum. Hús eru oftast svartir smáir fýrkantar, og kirkjur verða teknaðar við einum krossi. Men tað er kortini týdningarmikið at minnast til, at tað, sum merkir eitt ávíst á einum korti, kann merkja okkurt heilt annað á einum øðrum korti. Á einum korti kann til dømis ein lítil svartur fýrkantur ímynda eini hús; á einum stórum heimskorti kann ein slíkur fýrkantur har aftur ímóti merkja ein býur við fleiri milliónum íbúgvum.
Kortniðurfellingar [rætta | rætta wikitekst]
Skal allur heimurin verða teknaður, mugu ávís øki vaksast. Tað verður nevnt kortniðurfelling. Kendastu kortniðurfellingina gjørdi týskarin Gerhard Mercator í 1569 (niðurfelling Mercators). Hon sýnir skapið á meginlondunum rætt, men víddin er avskeplað, til dømis er Evropa ov stórt. Avleiðingin er, at Grønland tykist vera eins stórt og Suðuramerika, hóast Suðuramerika er átta ferðir størri.
Í 1974 gjørdi Arno Peter eina niðurfelling, sum avskeplar skapið á londunum, men sýnir røttu víddina. Her sært tú t.d., hvussu nógv størri Afrika er enn Evropa.
Fimm ymsar niðurfellingar[rætta | rætta wikitekst]
-
Mercator niðurfellingin er vinkulsonn. Hon gongur út frá miðkringinum. Men jú longri burtur frá miðkringinum eitt øki er, jú størri verður tað, sammett við veruleikan.
-
Peters niðurfellingin gevur eina avskeplaða mynd av tí skapi, sum heimsins lond hava. Tó ber til at samanbera støddirnar á meginlondunum, tí hon er víddarsonn.
-
Winkels Tripel niðurfellingin er hvørki víddarsonn ella vinkulsonn. Her eru tvær ymiskar niðurfellingar brúktar fyri at fáa eitt heimskort, sum samsvarar meira við veruleikan.
-
Fullers niðurfellingin gevur eina aðra mynd av heiminum. Stóri fyrimunurin við hesi niðurfellingini er, at hon teknar heimsins lond við næstan ongari avskepling bæði víkjandi skapi og stødd á londunum.
-
Gall niðurfellingin: á flestu heimskortunum í USA liggur Amerika miðskeiðis í kortinum.


text:
Sámoa
Samoa má ikki blandast við amerikanska øki American Samoa, ið liggur beint eystanfyri.
Lýðveldið Sámoa, kent eisini sum Vestursámoa, er eitt oyggjaland í Kyrrahavinum. Lýðveldið Sámoa er annar av teimum tveimum oyggjabólkunum, sum mynda Sámoaoyggjarnar. Oyggjabólkurin fevnir eisini um oyggjarnar Sāmoa Amelika (Amerikanska Sámoa). Høvuðsstaðurin eitur Apia. Almenn mál í Sámoa eru enskt og sámoskt.
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar