text:
Bókmentasøgan kannar menningina hjá bókmentunum gjøgnum longri og styttri tíðarskeið. Í hesi grein verður sagt frá fyribrigdinum bókmentasøga, føroyskari bókmentasøguskriving og fortreytum hennara. Greitt verður eisini frá, hvussu henda vísindagrein tók seg upp og seinni broyttist av ymsum granskingarrákum
Bókmentasøga er ein táttur í tí frøðiliga ella vísindaliga arbeiðinum við bókmentum. Aðrir tættir eru t.d. greining og tulking av einstøkum verkum, kanning av ymsum tekstsløgum, av hugmyndaheimi og fagurfrøði hjá ymsum rithøvundum.
Bókmentasøga sum søgan um menningina hjá bókmentum gjøgnum tíðina tók seg upp í Evropa um aldamótið 1800, tá ið hugtakið søgulig menning, evolutión, varð til. Knýttar at menningarhugtakinum vóru tær sterku rørslurnar romantikkur og tjóðskaparrørsla í sama tíðarskeiði. Hugtakið søgulig menning hevði við sær skifti frá statiskari til dýnamiska heimsfatan, og saman við hesum skiftinum hongur hugmyndin um áhaldandi framburð, vísindaliga eins væl og mentanarliga og moralskt.
Úr hesum hugmyndajørðildi spruttu í 19. øld evropeiskar bókmentasøgur, sum vístu á tað serstaka í bókmentunum hvør í sínum landi. Stóran týdning fyri skapanina av tí nýggja søguhugtakinum hevði týski hugsarin Gottfried Herder (1744-1803); fyri honum var skaldskapur av manna munni vitnisburður um instu veran og samleika tjóðarinnar og tjóðarbókmentasøgan eitt stig fram móti alheimsbókmentasøguni; tí romantikkurin hugsaði sær ein alheimsligan andligan felagsskap millum manna.
Áðrenn søguliga menningarhugtakið og romantikkurin kyknaðu upp, høvdu bókmentir verið mettar eftir, hvussu væl tær uppfyltu tey sonevndu klassisku krøvini, t.e. hvussu væl tær fylgdu teimum fornu griksk-rómversku fyrimyndunum. Hetta broyttist nú til, at tjóðarbókmentir vórðu›u mettar út frá sínum søguligu fortreytum.
Í seinnu helvt av 19. øld stóð bókmentasøga í blóma í Evropa, og alla fyrru helvt av 20. øld var hon høvuðsinnihaldið í universitetsgreinini, sum fekst við bókmentir. Kanning av einstøkum verkum, høvundum og tekstsløgum – og í sambandi við eldri bókmentir tekstrannsóknir (filologi) – alt var hetta fyrireiking til ta samansjóðandi bókmentasøguna. Rúgvismiklar og virðiligar bókmentasøgur í fleiri bindum vórðu skrivaðar á universitetunum. Hesi verkini fingu ávirkan ikki bara í tí akademiska umhvørvinum, men eisini úti millum manna, tí tað var partur av almennari mentan og góðari uppaling at kenna bókmentasøguna. Greinin, sum fekst við bókmentir á universitetunum, æt „bókmentasøga,“ summastaðni „samanberandi bókmentir“ í samsvari við tað rákið í granskingini, ið legði størstan dent á samanburð sum bókmentafrøðiligt háttalag.
Smátt um smátt fór ivi at taka seg upp um tað positivistiska støðið, henda bókmentasøguskriving bygdi á. Hon rendi seg fasta í strembanini eftir bara at taka tað við, sum kundi prógvast. Og í 1920-árunum tóku nýggj granskingarrák seg upp: formalisma, strukturalisma og nýkritikkur. Í Norðurlondum gjørdu tey av álvara vart við seg um 1960. Øll hesi rákini beindu, hvørt á sín hátt, bókmentagranskingina á annan bógv, burtur frá tí søguligu og samfelagsligu granskingini, sum kannaði orsakir, ávirkan og umhvørvi bókmentanna meira enn bókmentirnar sjálvar, og til teir skaldsligu tekstirnar sjálvar.
Meðan bókmentasøgan í stóran mun hevði granskað høvundarnar og alt, sum var uttan um bókmentirnar, settu tey nýggju rákini kanning av tí málsliga bygnaðinum, sum var bókmentaverkið sjálvt, í brennidepil. Bókmentasøga misti ráðandi støðu sína á universitetunum. Ein avleiðing var, at á ymsum universitetum var heitið á greinini „bókmentasøga“ broytt til „bókmentavísindi“ ella „bókmentafrøði.“ Í undirvísingini vuksu nýggir tættir fram sum eitt nú bókmentagreining, ið strembaði eftir at vera objektiv og at fínka og menna greiningarhugtøk og -amboð til at kanna skaldverkið sum skaldverk, tekstin sum tekst. Kravd varð størri samsvaran í háttalagi, at tesur vórðu›u settar fram og ástøði nýtt. At lesa bókmentir við vanligum viti og skili og innlivan til hjálpar var ikki longur nóg mikið. Vísindaligt háttalag varð eitt krav.
Gjøgnum 1960-árini og 70-árini øktist „vísindaliggeringin“ av bókmentaviðgerðini á strukturalistiskum støði. Tað positivistiska støðið, sum bókmentasøguskriving spratt upp úr í 19. øld var ikki nøktandi longur. Menningin í hugvísindum, málvísindum, sálarfrøði og samfelagsfrøði gjørdi, at endurnýggjan av bókmentafrøðini varð bráðneyðug. Í hesum viðfanginum fánaði bókmentasøgan sum granskingarevni, hóast hon livdi við sítt fríska lív sum væl umtókt tekstslag hjá lesarum alment. Men lítið varð í 1970-árunum gjørt av at skriva nýggjar víðfevndar bókmentasøgur í Norðurlondum. Í staðin vórðu nágreiniligar kanningar gjørdar av avmarkaðum evnum.
Tørvurin fyri søguligum yvirlitum yvir gongdina innan bókmentir var tó ikki horvin, og bókmentasøgur vórðu og verða skrivaðar. Frá seinnu helvt av 1980-árunum eru fleiri stórar norðurlendskar bókmentasøgur, sum spegla tað nýggja landnámið í bókmentagranskingini. Tað ævisøguliga tilfarið um høvundarnar, sum fyllir so nógv í gomlu bókmentasøgunum, er minkað burtur. Strukturalisma og nýkritikkur síggjast aftur í, at einstøk verk verða greinað bygnaðarliga og fagurfrøðiliga. Tey marxistisku søguligu og politisku vísindini, sum blómaðu á universitetum í 1970-árunum, síggjast aftur í tilvitinum um, at bókmentir eru sprotnar úr og liva í einum ítøkiligum, stættabundnum veruleika og hava ymiskan týdning fyri ymiskar stættir. Sálargreiningin (psýkoanalýsan) hevur dýpt fatanina av skaldsligum myndamáli og sýmbolum. Kvinnugranskingin hevur gjørt, at støðan hjá kynunum er vorðin ein viðkomandi táttur í bókmentasøguskriving. Og frásagnarfrøðin – narratologiin – minnir bókmentasøguskrivaran á, at tann tekstur, hann skapar, eins og annar tekstur skal tulkast og er bundin av frásagnarfrøðiligum fortreytum.
Tær norðurlendsku bókmentasøgurnar frá 1980-árunum eru tjóðarbókmentasøgur: donsk, svensk, norsk og íslendsk bókmentasøga. Tað hava tær felags við flestar bókmentasøgur, eins og eg komi nærri inn á seinni. Ein bókmentasøga, ið brýtur frá í hesum, er tann norðurlendska kvinnubókmentasøgan, sum nýliga var liðug og sum eisini rúmar føroyskum kvinnuligum rithøvundum. Hesar nevndu bókmentasøgur, sum eru ógvuliga ymiskar sínámillum, eru allar fleiri høvunda verk. Í hesum síggja vit ta víðgongdu serfrøðina, arbeiðsbýtið, í nútíðargransking, har tann einstaki granskarin sjáldan ger sær vónir um heildarvitan innan sína grein, men leggur síni úrslit saman við úrslitunum hjá starvsfeløgunum sínum. Hóast verkið eitur bókmentasøga, er dámurin yvir verkunum tí ofta meira av einum ritgerðasavni enn av einari samfeldari søgu, sum tú lesur úr enda í annan. Eldri bókmentasøgur, harafturímóti, vóru ofta eins mans ella tveggja manna verk. Tó verða framvegis skrivaðar bókmentasøgur, sum eru einsmansverk.
Niðurstøðan av hesum inngangsorðum verður, at fyribrigdið bókmentasøga, ið blómaði tíðliga í tjúgundu øld, enn er eitt óundansleppandi tekstslag hjá bókmentagranskingini. Hon hevur gingið ígjøgnum stórar samleikakreppur í seinnu helvt av 20. øldini, og sjálvrannsakan hennara er neyvan liðug enn.
Nýføroyskt skriftmál og skriftmentan tóku seg upp í 19. øld: kvæðatekstir og týðingar komu á prent, og so við og við vuksu fjølbroyttari bókmentir fram. Søgan um tær er partvíst skrivað.
Fyrsta treyt fyri at skriva bókmentasøgu er, at heimildir eru um hana. Onnur treyt er, at heimildirnar eru granskaðar og viðgjørdar, soleiðis at tað ber til at nýta tær í arbeiðinum at skriva álítandi bókmentasøgu. Tá ið vit hugsa um, at aðrastaðni hevur akademisk gransking staðið fyri at skriva bókmentasøgu og skapa bókmentasøguhevd, og at føroyskt skriftmál og skrivaðar bókmentir eru ikki meira enn hálva aðra øld gamlar, undrar tað okkum ikki, at føroysk bókmentasøguskriving hvørki er gomul ella rúgvismikil. Fyrsta bókmentasøgan kom út í 1935, og høvundurin Chr. Matras, hevði hægstu akademisku útbúgving, var doktari í málfrøði; eingin akademisk próvritgerð var tá skrivað um føroyskar bókmentir. Nýføroyskar bókmentir vóru sanniliga nýggjar – elsta skaldsøgan var ikki meira enn 26 ára gomul; men tað forðaði ikki fyri, at tørvur var á, at søgan um føroyskar bókmentir frá elstu tíð til samtíðina varð søgd; fyrsta bókmentasøgan er skrivað eftir áheitan frá føroyskum mentafólki.
Verk, sum kunnu kallast føroyskar bókmentasøgur, eru: Føroysk bókmentasøga eftir Chr. Matras frá 1935, 104 smáar síður; Bókmentasøga I, II og III eftir Árna Dahl frá 1980-83, góðar 400 síður í vanligari stødd við nógvum myndum; Færøsk litteratur – udvikling og vilkår eftir Martin Næs frá 1981, 100 síður; og Færøsk litteratur eftir Jógvan Isaksen frá 1993, 336 síður við nøkrum myndum; henda seinasta tekur í undirheitinum, Introduktion og punktnedslag, fyrivarni fyri, at hon ikki er ein heilskapað, samanhangandi bókmentasøga men stakar viðgerðir um ávís evni.
Nøkur ávís eldri verk eiga sín serliga lut í at skilmarka føroyskar bókmentir og eiga á tann hátt sín serliga lut í at leggja støði undir føroyska bókmentasøguskriving. Her er um elstu úrvalsritini við føroyskum bókmentum at røða: Færøsk Anthologi eftir Hammershaimb (1891), Smásangir og Sálmar (1899), Lesibók A. C. Evensens (1911) og Songbók Føroya Fólks (1913).
Á›renn Antologiin kom út, vóru Sjúrðarkvæðini útkomin og nøgd av føroyskum munnligum skaldskapi, sum Hammershaimb setti á prent í donskum vísindatíðarritum í 1840-árunum (1846,-47) og 1850-árunum (1852, 1854). Anthologiin, fyrsta sýnisbókin av føroyskum bókmentum, gjørdist fyrimynd, tá ið talan var um føroyskar bókmentir. Tekstparturin í Anthologiini býtir tilfarið sundur eftir formligum eyðkennum í bundið og óbundið mál: Kvæder og Prosa. – Í kvæðapartinum eru dømi um tey ymsu sløgini av kvæðum: gomul kvæði, nýggjari kvæði og tættir eftir nevndar høvundar. Seinast í hesum partinum standa undir yvirskriftini „Nye Digte“ tríggir av teimum elstu sangunum til málið, landið og fólkið: „Hvat kann røra hjartastreingir,“ „Føroyingar, sum her nú koma saman,“ og „Úr øllum ættum koma vindar.“ – Prosaparturin í Anthologiini goymir orðatøk, gátur og einamest sagnir av ymsum slag – skaldskap av manna munni, sum Hammershaimb sjálvur hevði savnað dastið av. Men aftast í hesum partinum standa onnur, skrivlig sløg av prosa: í fyrra lagi týðing av bíbliutekstum, í øðrum lagi fólkalívsmyndirnar, sum Hammershaimb sjálvur skrivaði og sum eru elsta føroyska stuttprosa. Samanumtikið leggur Anthologiin fram bókmentaúrval frá elstu tíð til samtíðina; hóast tann stóra nøgdin hoyrir til ta aldagomlu munnligu hevdina, er tann nýggja tíðin eisini umboðað við dømum um tær skrivligu bókmentir, ið vóru farnar at næla og vóru komnar á prent í Dimmalætting og Føringatíðindi.
Vit eru von við, at Hammershaimb verður nevndur faðir at føroyskum skriftmáli; A.C. Evensen kallaði hann faðir at føroyskum bókmentum. Vit mugu síggja hesa meting í ljósi av, at Anthologiin bar fram føroyskar bókmentir frá elstu tíð til samtíðina; vit mugu eisini síggja hana í ljósi av teirri bókmentafatan, sum ráddi í tíðini: meting av føroyskum bókmentum úr at kalla reint málsligum sjónarhorni. Tað síggja vit í Lesibók A.C. Evensens 20 ár seinni.
Lesibók var ætlað Læraraskúlanum. Hon kom út 1911. Føroyskt, munnligt og skrivligt, varð kravd lærugrein í Læraraskúlanum í 1907. Men í 1912 samtykti sambandsmeirilutin á Løgtingi, at undirvísingarmálið í føroyskum skúlum skuldi vera danskt. Hetta var ein smeitur fyri støðuna hjá føroyskum og fyri menningina av føroyskum sum yrkismáli.
Lesibók er fjølbroyttasta úrval av føroyskum bókmentum, sum er útkomið. Hon er 461 tættar tekstsíður, býttar sundur í tríggjar partar: 1. Norrønar bókmentir, 2. Elstu føroysku bókmentir, serliga kvæði, og 3. Frá Hammershaimb til H. A. Djurhuus. Janus Djurhuus er tann yrkjari, ið flestar yrkingar eigur í bókini, nevniliga tíggju.
Evensen kallar í greinini aftast í bókini, „Um føroyskt mál“, Anthologiina „varðaverk“ (Evensen 1911: 461) og sigur, at „frá Hammershaimb mugu nútíðar føroyskar bókmentir telja sín uppruna; hann kveikti tann huga, ið nú finnst til at reisa tað fallna mál aftur á føtur, hann lærdi okkum at brúka tað og skapti virðing fyri tí í okkara eygum og fremmanda manna“. Vit síggja her, hvussu mál og bókmentir eru óloysandi samanknýtt í umrøðu Evensens, og eyðvitað er søgan um føroyskar bókmentir samantvinnað við søguna um menningina av føroyskum skriftmáli.
Lesibók tekur sær støði í Anthologiini, soleiðis at miðkurilin, 2. partur, í henni er átøkur tekstpartinum í Anthologiini: har eru gott 30 kvæði, av teimum 20 úr Anthologiini, hini eru Sjúrðarkvæði; stór nøgd av sagnum og ævintýrum í Lesibók er úr Anthologiini og Sagnum og ævintýrum (1898-1901) hjá Dr. Jakobsen.
1. partur av Lesibók er 100 síður av norrønum bókmentum í bundnum og óbundnum máli, sumt í føroyskari týðing, annað á norrønum og uppaftur annað á bæði føroyskum og norrønum. Fyrsti partur endar við dømum um føroyskar miðaldarlógir og -brøv. Hetta breiða norrøna úrvalið er støðið undir øðrum parti, ið sum nevnt er tann føroyski skaldskapurin av mannamunni, og hann fyllir knapt 200 síður.
Triði partur er nýføroyskar skrivaðar bókmentir frá Hammershaimb og úteftir, tilsamans um 140 síður í bundnum og óbundnum máli; hesin parturin byrjar við trimum fólkalívsmyndum og einum essay, „Samljóð og misljóð“, eftir Hammershaimb. Har er eitt brot úr fyrstu føroysku skaldsøguni, brot úr føroyskum sjónleikum, upprunaligar og týddar yrkingar – ein tekstur eftir kvinnu, nevniliga týðing hjá Mariu Mikkelsen eftir Heine – og bíbliutekstir umframt ein lógartekst og yrkistekstir, bæði søguligar og náttúrufrøðiligar. Tann málsliga menningin, skriftmálskynstrið á ymsum økjum, ikki bara í skaldskapi, er umboðað.
Framman fyri 1. part er inngangur um norrønar bókmentir og framman fyri 2. part inngangur um kvæðaskaldskap. 3. partur hevur ongan inngang, men aftast í bókini er grein eftir Evensen, „Um føroyskt mál. Ein eftirskrift;“ har sigur høvundurin frá ætlan síni við bókini: at geva dømi um tað tungumál, sum føroyingar hava talað frá víkingaøld til samtíðina og av skaldskapi og bókmentum á hesum máli. Eyðsæð er, at tað søguliga samanhangið liggur høvundinum á hjarta. Síðan verður nærri grundgivið fyri norrønu tekstunum í 1. parti: tað forna íslendska málið, fram til 1200, var sama mál sum fornføroyskt í sama tíðarskeiði. Greitt verður frá, at miðaldarlógir og -brøv vísa, hvussu føroyskt so við og við verður eitt serligt mál, men at so at siga einki er varðveitt á føroyskum úr miðøld, at danskt gjørdist skriftmálið. So greiðir hann frá uppskrivingini av kvæðum frá Svabo til Hammershaimb. Evensen tekur til hesi orð Hammershaimbs í Ársbók Førja Bóka-felags (1900) um menningina av føroyskum: „Tann føroyska tungan, sum var bundin, tá ið nakað álvarsamt skuldi sigast, er nú losnað og kann í móðurmálinum tala og skriva um alt, hvat til hugs kemur og hjarta rørir,“ men Evensen heldur, at vit mugu „kortini siga, at tað enn vantar nógv. Á mongum andans umhvørvum er okkara mál enn ónýtandi. Tað krevir enn at mýkjast undir mongum hondum, áðrenn tað er vorðið eitt kulturmál...“ (Evensen 1911:461). Hann leggur dent á, at tað er neyðugt at halda málið reint og byggja tað upp av egnari grund. Framgongd hevur verið í málinum, t.d. frá yrkingini „Málstrev“ til tær bestu yrkingarnar hjá Jóannesi bónda; kortini finst hann at Janusi Djurhuus fyri at yrkja „málskeivt“ og nýta hjáorðsformar sum „treystligt,“ „mjúkligt“ í staðin fyri „treystliga,“ „mjúkliga,“ og yvirhøvur heldur Evensen, at helst í yrkingum verður føroyskt javnan nýtt skaðiliga formleyst. Um prosa sigur hann, at tað besta, sum eftir hansara tykki er komið fram tey seinastu tjúgu árini, er ein frásøgn eftir Símun av Skarði, „Eftir jólagóða,“ sum er skrivað næstan orðarætt eftir gamla manna frásøgn og er sum ein lítil íslendingasøga, heldur hann fyri. Eftir Evensens tykki vísir henda søgan bæði aftur á okkara norrøna grundarlag og á leiðina frameftir: hvar vit skulu leita til at „lyfta okkara tungumál.“
Lesibók røkkur frá norrønari tíð til samtíðina, fevnir um bæði skaldslig og yrkislig tekstsløg og setur tilfarið í søguligan samanhang. Endamálið er í skúlahøpi at vísa á søguligu gongdina hjá føroyskum skriftmáli og harumframt at styrkja menningina av føroyskum skriftmáli á norrønum botni frameftir. Lítið er av bókmentaligari ella fagurfrøðiligari meting uttan, at „Eftir jólagóða“ verður róst fyri at líkjast einari íslendingasøgu, „her er einki orð ov mikið, einki ov lítið“ (s. 462). Men hóast inngangir til 1. og 2. part og samanfatandi grein aftast í bókini er hetta fyrst og fremst ein lesibók, ikki bókmentaviðgerð. Bókmentalig virðismeting kann bara lesast óbeinleiðis í, hvat úrvalið fevnir um, t.d. at Hammershaimb er umboðaður ikki bara við tekstum, sum hann hevur savnað inn og givið út, men eisini tekstum hann sjálvur hevur skrivað; og at Janus Djurhuus er tað skald, ið er best umboðað.
Eitt høvuðsverk í føroyskari bókmentasøguligari gransking er Poul Nolsøe. Lívssøga og irkingar eftir dr. Jakobsen. Tað kom út í átta heftum árini 1908-1912. Viðgerðin av skaldskapi Nólsoyar Páls er rættiliga fjølbroytt. J. Jakobsen var doktari í norrønari málfrøði, men hevði eisini lisið franskt mál og bókmentir og týtt dømi um franskar samtíðarbókmentir ( Tvärsmásøvur av Guy de Maupassant, sættar út uppá førist, 1892).
Í samsvari við tey søguligu, ævisøguligu og samanberandi sjónarmiðini, sum vóru frammi í evropeiskari bókmentagransking, setur dr. Jakobsen yrking Páls í samband við samtíð hansara, hansara egnu lívssøgu og ber verk hansara saman við heimskend skaldverk. Tann bókmentaliga metingin er ikki við sviðusoð. Jákup doktari mælir ímóti uppfatanini av yrking Páls sum heimilda- ella lykilbókmentum. Sostatt nevnir hann, at tátturin um Jákup á Møn hevur verið hildin yrktur um onkun sambiðil og kappingarneyta Páls, men Jákup doktari heldur ikki, at tað man vera. Um Jákup á Møn millum hinar tættirnar hjá Nólsoyar Pálli sigur dr. Jakobsen: „Í einum luti ber tó „Jákup á Møn“ yvir hinar til samanlíkningar nevndu táttarnar og yvir aðrar við: hann gongur djúpari, fer meira út í at vísa skaplyndi og skaplyndisbrek og brek í uppfostran. Er hann enn ein gamanstáttur, sum hinir, so er hann tó ikki til beran stuttleika. Jákup er ein ræðumynd, sum Nólsoyar-Páll hevur drigið fram, eins og Holberg dregur fram í sínum skemtandi og spottandi sjónleikum mannafívlar sum Erasmus Montanus og Per dekn og Jacob von Thybo, Herman von Bremenfeld, Jeppe „á berginum“ og fleiri. Jákup á Møn hevur verið ætlaður til siðingar fyri Føroya ungdóm: sum hesin fívilin, Jákup, má Føroya ungdómur ikki vera.“ – Um Fuglakvæðið sum skaldskap sigur dr. Jakobsen m.a., at lýsingarnar av fuglunum eru livandi sum fuglalýsingar. Fuglaheimurin og tann søguligi mannaheimurin, sum í veruleikanum er lýstur, falla væl saman. Alt er so snúgvað og tilskapað, at „kvæðisins umgirðing („ramma“) verður ikki brotin, tann umgirðing sum krefst til at halda teirri vidlingarsjón fast, at tað er fuglar, sum ein eigir við at gera og ikki beinanvegin fólk, tóat meint er við fólk“ (Jakob Jakobsen 1966:169).
Við Anthologiini (1891) og Lesibók (1911) vóru føroyskar bókmentir vorðnar sjónligar í tveimum trivaligum søvnum. Og Jakob Jakobsen vísti í bókini um Nólsoyar Páll (1912) við gjølligari greining á ta skaldsligu styrkina hjá einum føroyskum skaldi. – Við Varðanum 1921 kom fram bókmentalig, listfrøðilig viðgerð av bókmentum, so tað munti. Í fyrsta bindi ummælir Chr. Matras Arktiske elegier og andre digte eftir William Heinesen og Úr bókmentasøgu okkara eftir M.A. Jacobsen. Í teimum fylgjandi heftunum av Varðanum eru ummæli um verk eftir H. A. Djurhuus, Victor Danielsen, William Heinesen og Janus Djurhuus. Í 1924 skrivar W. Heinesen grein í Varðan: „Nýføroysk yrking. Eitt yvirlit.“ Her skrivar W. Heinesen um skaldskap í bundnum máli og byrjar við fosturlandssangunum. Av yrkjarum yngri enn Janus og H. A. Djurhuus viðger hann Rikard Long og nevnir Poul F., Petur Mohr Dam og Hans Dalsgarð. Tann yngsti, hann nevnir, er Chr. Matras, sum hann metir at vera sermerktan. Greinin endar við, at teir ungu føroysku yrkjararnir kunnu læra nógv av føroysku undanmonnum sínum, men eisini av donskum, norskum og svenskum skaldskapi og ikki minst av norskum landsmálsskaldskapi. Umrøðan er merkt av samanberandi háttinum, sum var frammi í tíðini.
M.A. Jacobsen tekur í greinasavninum Úr bókmentasøgu okkara (1921) saman um eldri føroyskar bókmentir. Viðgerðin fevnir um tíðarskeiðið, tá ið kvæðini vórðu uppskrivað – frá Svabo – fram til Corpus Carminum Færoensium, sum var liðugt skrivað í 1876. M.A. Jacobsen endar soleiðis: „Skal tí andligt lív spretta á føroyskum botni, ber illa til at gloyma hin forna skaldskapin. Tí málið verður ikki liðiligt amboð uttan at tað hevur røtur sínar í fólksins søguligum minnum. Tað ræður tí um, at hin forni skaldskapurin verður ikki gloymdur, men at málið kann vinna sær megi og treystleika úr honum. Tó at tað torførasta arbeiði er gjørt fyri at goyma fornminni okkara, er eftir at gera at fáa prentað kvæði okkara og orðabók. Tí almannaogn verður hetta ikki uttan at prentað verður. Tær tíðir eru horvnar, tá hin munnliga frásøgnin var trúgvur boðberi ættanna millum. Tað er hitt prentaða orðið, ið flytur søgn og søgu á okkara døgum“ (M.A. Jacobsen 1921:57). – Høvuðsgrundgevingin hjá M.A. Jacobsen fyri virðinum í arbeiðinum við kvæðaskaldskapinum er, at tað stimbur, sum málinum stendur í boði haðani, er treytin fyri føroyskari andligari menning – og harvið eisini treytin fyri bókmentaligari menning.
Í 1925 skrivaði M.A. Jacobsen greinina „Nútíðaryrking í Føroyum“ (pr. 1925 á týskum í blaðnum Ostsee Rundshau; 1926 á føroyskum sum framhaldsgrein í Tingakrossi). Hon er ikki long, men tekur tó saman um føroyskar bókmentir fram til tíðina, tá hon varð skrivað. Hon metir um kvæðini innihaldsliga og stílsliga, at tey hava blómað og nú eru stirðnað sum skaldskapur; at tættirnir eru eitt føroyskt skaldskaparslag, sum í nýggjari tíð hevur fingið nýtt mið í tí politisku agitatiónini. Sligið verður fast, at „ikki fyrr enn hitt grundleggjandi arbeiði fyri føroyskum bókmentum,“ t.e. kvæðasavningin, var gjørt, kundi verða talað um „nútíðar føroyskan skaldskap í nýmótans fatan.“ Um tann byrjandi nýføroyska skaldskapin sigur M.A. Jacobsen, at høvuðsendamálið við honum var at vekja fólkið tjóðskaparliga, og at tær bestu av hesum yrkingum hava havt vekjandi og mennandi ávirkan á hitt yngra ættarliðið. Av øðrum ættarliði verða Jóannes Patursson og Mikkjal á Ryggi tiknir fram.
Síðan verður sagt, at føroyskt prosa er vanrøkt, tí tað hevur valla verið kent í fleiri hundrað ár, men nú er stuttprosað komið fram, og Smáskriftir Var›ans (1914-1919) geva frálíka mynd av føroyskum prosa. Av prosahøvundum er Regin í Líð nevndur.
Her kemur høvundurin inn á støðuna hjá málinum: skriftmálið er ungt og skaldskapurin tí ikki rúgvismikil. Bert yngsta ættarliðið hevur fingið undirvísing í føroyskum í skúlanum, men kortini er tað mesta, sum kemur fram, væl úr hondum greitt málsliga.
Teir seinastu høvundarnir, sum M.A. Jacobsen nevnir í greinini, eru Janus og H. A. Djurhuus, tann seinna sum tann, ið mest hevur avrikað og lættast formar føroyskt mál; serliga tekur hann fram Barnarímur, men eisini at H. A. Djurhuus hevur roynt seg við góðari eydnu í teirri politisku táttayrkingini. Harafturímóti er Janus størsta nútíðarføroyska skaldið, bræðir best saman form og innihald; hjá honum verður føroyskt mál nýtt á kynstrigasta hátt, og samstundis sýnir hann eina víðfevnda alment menniskjaliga áskoðan. Hetta, sigur M.A. Jacobsen, skal síggjast í ljósi av, at skaldini fyrst og fremst hava vígt sína orku til at fremja fólksins tjóðskaparligu nýføðslu. M.A. Jacobsen sigur at enda, at føroysk nútíðaryrking ber eyðkenni av einum fámentum fólki og prógvar tess tráan eftir og vilja til at liva sítt egna sjálvbjargna lív.
Eitt forvitnisligt ummæli er eftir M.A. Jacobsen í Varðanum 1930:188-189 av úrvalinum Nýføroyskur skaldskapur, sum W. Heinesen hevði greitt úr hondum og sum røkkur frá Janusi Djurhuus til Chr. Matras. Ummælarin nýtir høvið til at strika undir tað, sum hann skrivaði um Janus í grein síni frá 1925: „Tað er ivaleyst so, at J. H. O. Djurhuus er slóðbrótarin í føroyskum nútíðarskaldskapi. Við honum verður nýføroyskur skaldskapur sjálvstøðulig list uttan at tæna øðrum. Hann verður alment menniskjaligur og minni bundin av tíðini og staðnum, og við sínum tjóðskapligu eyðkennum gevur hann okkum sess millum mentaðar tjóðir. Hesin skaldskapurin er tí inngangurin til ta nýggju tíðina, ið gevur okkum Føroyingum, ið hava livað innistongdir og burturgloymdir, part í tí almenna europeiska mentanarlívinum eins og í miðøldini.“
Tvær áhugaverdar atfinningar ger M.A. Jacobsen móti greinini hjá William Heinesen; aðra móti navninum á úrvalinum: Nýføroyskur skaldskapur. Hann sigur: „Útgevarin hevur ikki gáað eftir, at orðið „Nýføroyskur skaldskapur“ fatar um allan føroyskan skaldskap frá og við Nólsoyar Pálli", tí hóast føroyskur skaldskapur frá fyrru helvt av 19. øld liggur kvæðaskaldskapinum næstur í sniði og innihaldi, ber hann eisini merki av tíðarstreymum í útheiminum og er tí "ikki bert ein endurnýggjan av kvæðaskaldskapinum, men eisini ein nýggjur føroyskur skaldskapur, ið er inngangurin til okkara tíð.“
Í teirri seinnu atfinningini sigur M.A. Jacobsen, at tað er ikki beint, tá ið W. Heinesen skrivar í formálanum, at tað er lættari at vinna sær yvirlit yvir hin eitt sindur eldra skaldskapin enn yvir skaldskapin frá 1900 og uppeftir. Tí einki yvirlit er yvir skaldskapin frá fyrru helvt av 19. øld og ei heldur seinnu helvt. Og útgávur saknast av Jens Christian Djurhuus og Jens Hendrik Djurhuus – umframt útgávu dr. Jakobsens av Nólsoyar Pálli er einki savn til frá hesum tíðarskeiðinum, sum er eitt tað merkisverdasta í søgu okkara, sigur M.A. Jacobsen.
Áhugavert er her at síggja ein feril av kjaki um føroysk bókmentasøgutíðarskeið.
Hetta, sum frammanfyri er umrøtt, var støðið, sum Chr. Matras hevði at byggja á, tá ið hann skrivaði Føroyska bókmentasøgu (1935). Í innganginum greiðir hann frá fornnorrønum bókmentum, at føroyingar ivaleyst hava átt sín tátt í teimum, hóast tær ikki eru varðveittar; v.ø.o., hetta eru ikki føroyskar bókmentir, men støðið undir teimum. – Harnæst verður greitt stutt frá elstu føroysku skriftminnum, t.e. rúnasteinum, miðaldalógum og -brøvum; greitt verður frá uppruna og eyðkennum kvæðanna; frá trúbótini til Svabo, Svabo og Nicolai Mohr, Nólsoyar-Páll og Sjóvarbóndin, kvæðasavningin, Schrøter, Jákup Nolsøe og Jens Davidson; Tjóðskaparkenslan mennist; Hammershaimb og samtíðarmenn hansara; Corpus Carminum Færoensium og Lexicon Færoense – og so frameftir til yvirskriftina Nýggjastu bókmentirnar – ein hálv síða, ið nevnir H. M. Eidesgaard og Heðin Brú. Bókin er hundrað smáar síður, fyrsta føroyska bókmentasøga eftir granskara við hægstu útbúgving. Hon er merkt av at vera skrivað í skundi. Best sigur hon frá kvæðaskaldskapinum og innsavningini. Tað, sum hon sigur frá nýggjari bókmentum, er soltið.
M.A. Jacobsen ummælir bókina og nevnir onkrar villur og ymist, sum saknast; tað er áhugavert, at hann krevur nútíðarliga viðgerð av bókmentunum sum bókmentum og bókmentaligan samanburð, ikki bara viðgerð av umstøðum og uppruna teirra: „Sjálvur skaldskapurin við sínum hugsjónarinnihaldi hevur ikki fingið ta viðgerð, sum hann av røttum eigur at fáa í eini bókmentasøgu. Tað, ið útvortis er, og sum kann hava týdning, hevur fingið alt ov stórt rúm. ... Heldur ikki er gjølla greitt frá sambandinum millum føroyskan nútíðarskaldskap og skaldskapin í hinum norðurlondum“ (M.A. Jacobsen:1936). Hann fagnar bókini og vónar, at hon verður bøtt í 2. útgávu. Nú vita vit, at 2. útgáva kom ongantíð.
Eitt annað ummæli av bókmentasøguni hjá Chr. Matras skrivaði norski professarin, fyrrverandi ráðharri, Knut Liestøl. At ein norðurlendskur granskari skrivar um bókina, skal skiljast úr frá tí veruleika, at Chr. Matras hevði tikið doktaraprógv í norrønari málfrøði í 1933 og hevði fingið lektarastøðu við Keypmannahavnar universitet í 1936. Áhugavert er, at Knut Liestøl váttar ta hugsan, sum liggur aftan fyri alla føroyska innsavning, kanning og tulking av kvæðunum: at tey eru „Føroya andliga frælsisbræv:“
Desse visone er som eit magna charta for Færøyane, deira kulturelle fridomsbrev, eit vitnemål samstundes om åndeleg liv og sjølvstende, um evne til nyskaping og om kulturelt samband med utanverdi.
Knut Liestøl:1936.
Annars ber hann bókini alt gott, men ger greitt, at hon er ógvuliga avmarkað.
Nú var langt glopp, til nøkur bók kom um føroyska bókmentasøgu. Í 1981 kom Færøsk literatur – udvikling og vilkår eftir Martin Næs, fyrst og fremst kanning av ytru umstøðunum hjá føroyskari bókaframleiðslu og slóðbrótandi á tí økinum; hon greiðir frá umstøðunum hjá høvundum – útgávuvirksemi, týðingum, handverksliga partinum av bókaframleiðsluni, ummælum, søluleiðum og bókasavnsskipan o.ø.
Bókmentasøga I, II, III eftir Árna Dahl kom út 1980-83. Hetta er fyrst og fremst ein handbók, sum gevur upplýsingar um nøvn, árstøl og titlar, stutt æviyvirlit og styttri lýsingar av bókmentaverkum og rákum. Harumframt eru umhvørvi, sum bókmentir í ávísum skeiðum eru sprotnar úr, lýst eins og t.d. umhvørvið, sum Føroyingafelag í Keypmannahavn og Føringafelag í Føroyum spruttu úr, stovnanin av háskúlanum, Felagið Varðin o.fl. Triðja. bind er býtt sundur í 10-ára skeið: 1940-árini o.s.fr. fram til áttatiárini við stuttum inngangi til hvørt. Persónsnavnaskráir og titlaskráir við síðutilvísingum gera upplýsingarnar høgligar og økja um nýtsluvirðið. Bøkurnar eru roynd at bøta um tann stóra saknin í skúlabók, sum ger tað møguligt at geva skipaða frálæru í føroyskari bókmentasøgu í tíðarrøð. Hetta bøta hesar bøkurnar, sum røkka fram til 1979, um.
Bókmentasøga sum vísindalig gransking av søguligu menningini hjá ávísum bókmentum krevur, at grundgransking er gjørd, grundleggjandi heimildir tøkar og skipaðar. Álítandi útgávur av tekstum, upplýsingar um høvundar, kanningar av einstøkum tekstum og ritverkum hjá einstøkum høvundum, kanningar av tíðarskeiðum og tekstsløgum, støðuni hjá bókmentum í samfelagnum o.a.
Oskar Bandle, professari í Sveis, sum hevur skrivað um nýggjari føroyska bókmentasøgu, gramdi seg í 1982: nýføroysk bókmentafrøði var á byrjanarstigi. Nakrar yvirlitsgreinar vóru, sum vóru sera almennar og ikki vísindaligar. Av serligum kanningum vóru næstan ongar uttan nakrar greinar í Varðanum, sum ein vísindalig framløga kundi styðja seg til. Samrøður við rithøvundar komu í staðin og tilfarsmappurnar „Merkis-kvinnur og -menn“ á Landsbókasavninum (Bandle 1982:110). Skoytast kann uppí, at tá tað snýr seg um núlivandi høvundar, nøvn, titlar og árstøl, er Rithøvundabókin (1995) nú ein hjálp.
Fróðskaparsetrið fekk fyri góðum tjúgu árum síðan rúmd fyri gransking og undirvísing í nýggjari bókmentum. Á Fróðskaparsetrinum men eisini millum einstaklingar og á stovnum aðrastaðni hevur gransking og viðgerð av føroyskum bókmentum vundið upp á seg hesi árini.
Tá ið soleiðis er, kann føroysk bókmentasøga, skrivað nú, vera bæði nágreiniligari og djúptøknari enn tær eldru bókmentasøgurnar og -yvirlitini. Hon hevur stutt sagt fleiri kanningar at byggja á.
Fortíðin verður longri og longri. Føroyskar bókmentir fevna um longri tíð og eru rúgvismeiri enn fyrr. Lutfallið millum tær eldru bókmentirnar og tær nýggjaru er tí eisini broytt. Tað sum hjá Chr. Matras er nýggjastu bókmentir – Heðin Brú og H.M. Ejdesgaard – kundi Árni Dahl síggja sum part av „stóru skaldsøgutíðini“, o.s.fr.
Ein bókmentasøga má hava støði í hugtøkum og uppfatanum, sum eru tíðarbær. Sjálvt hugtakið bókmentir hevur ikki altíð verið tað sama, og tað má skilmarkast við fyriliti fyri gransking í tíðini. Støða má takast til, ella í hvussu er spurningurin verða settur: hvat eru bókmentir? Í Evropa skilti hugtakið fagurbókmentir seg burturúr sum eitt serligt øki um aldaskiftið 1800. Ein orsøk var, at náttúruvísindi tóku seg stórliga fram, endurnýggjaðu seg. Tann tíðin, at skaldskapur og náttúruvísindi gingu upp í eina hægri eind, var farin. Tað, sum nú varð „bókmentir“, umfataði ikki longur ritgerðir um stjørnufrøði ella alisfrøði o.a.tíl.; tað var „fagurbókmentir.“ Tá ið náttúruvísindini skiltu seg burturúr, var tørvur á at skilmarka bókmentahugtakið av nýggjum. Bókmentirnar høvdu longu frammanundan gjørt seg leysar av gudfrøðiligu heimsmyndini. Bókmentahugtakið varð nú endurnýggjað við, at serligur dentur varð lagdur á bókmentir sum sjálvstøðugt fyribrigdi, sum list í nútíðarmerking. Eitt nýtt, smalkað bókmentahugtak varð til, knýtt at romantikkinum, og hevur havt gildi fram ímóti degnum í dag.
Í 1970-árunum fór fram ein nýggj endurskoðan av bókmentahugtakinum. Tað var aftur víðkað, og hesa ferð á tann hátt, at nýggj samfelagslig metingarstøði komu aftrat: minnilutabókmentir gjørdust virðilig rannsóknarevni, t.d. barnabókmentir, kvinnubókmentir, lættisoppabókmentir o.a.m., sum nú eru sjálvsagdur partur av bókmentagranskingini – í hvussu er í orði.
Ein annar spurningur at taka støðu til hjá føroyskari bókmentasøgu er, hvat eru føroyskar bókmentir? Her kemur inn spurningurin t.d. um støðuna hjá bókmentum eftir føroyingar á donskum í nýggjari tíð; støðan hjá týddum bókmentum er ein annar spurningur. – Í bókmentasøguni hjá Chr. Matras frá eini tíð, tá ið føroyskt enn stóð upp undir hendur í stríðnum fyri rættindum sínum, er eingin høvundurin í nýggjari tíð, sum skrivar á donskum, nevndur. William Heinesen hevði tá longu skrivað fleiri yrkingasøvn og eina skaldsøgu, verk, sum Chr. Matras sjálvur og aðrir við høvdu ummælt í Varðanum; men tey verða ikki tald upp í føroyskar bókmentir, heldur danskar. Hetta er broytt hjá Árna Dahl. Hann viðger William Heinesen og Jørgen-Frantz Jacobsen í 2. bindi undir yvirskriftini „Føroyingar, ið skriva á donskum,“ og har er eisini greitt frá føroysku týðingunum av verkum teirra. Í 3. bindi er Richard B. Thomsen viðgjørdur undir somu yvirskrift, „Føroyingur, ið skrivar á donskum.“ – Sum Malan Marnersdóttir hevur bent á, heldur menningin av føroyskum skriftmáli smátt um smátt uppat við at vera einasti mátistokkurin, sum nýføroyskar bókmentir verða mettar út frá.
Ein høvuðsspurningur í bókmentasøguskriving er, hvussu tú býtir tilfarið sundur í tíðarskeið. Lítið finst av hugleiðingum um tíðarskeið í føroyskari bókmentasøgu. Eg nevndi, at M.A. Jacobsen vil hava „nýføroyskan skaldskap“ at ganga aftur til Nólsoyar Páll og feðgarnar við Sjógv, t.e. til um 1800, og metir, at ein vend fer fram tá, sum er ov lítið kannað. Tað er framvegis tørvur á at greiða betur frá samanheinginum í gongdini út gjøgnum 19. øld: millum skaldsligu endurnýggjanina fyrst í 19. øld, skrift- og prentmálsmenningina fram til Hammershaimb og tjóðskaparliga gjøgnumbrotið við Hammershaimb og sangskaldskapinum. Oskar Bandle er tann, sum eina mest hevur hugsað um, hvussu best er at býta føroyska bókmentasøgu í skeið. Hann hevur gjørt eitt yvirlit yvir skeiðini í norðurlendskari bókmentasøgu fram til 1965. Føroysku gongdina býtir Bandle sundur í fýra høvuðsskeið:
1: -1876. Skaldskapur av manna munni. Hetta skeiðið er síðani býtt í tvey: a) skaldskapur av manna munni, b) fyrireiking til nútíðarbókmentir.
2: 1876-1914. Tjóðskaparliga gjøgnumbrotið (tjóðskaparromantikkur og tjóðskaparrealisma).
3: 1914-1950. Skifti til (ný)romantiskar og nýrealistiskar formar.
4: 1950- . Millum modernismu og hevd.
Til samanburðar býtir hann svenskar og danskar bókmentir í 14 skeið, norskar í 11 (4 tey fyrstu skeiðini eru felags fyri danskar og norskar bókmentir) og íslendskar bókmentir í 7 skeið.
Bókmentasøguskriving kann ikki seta seg uttan fyri bókmentafrøðiligu granskingina. Eitt innlit, sum tann greinin av bókmentafrøði, ið nevnist frásagnarfrøði (narratologi) er komin til, er, at tá ið tú arbeiðir innan fyri søgulig tekstsløg sum t.d. bókmentasøgu, so eru ávís eyðkenni og mørk fyri hetta tekstslagið. Einfalt sagt, so eyðkennir tað sambært frásagnarfrøðini flestar frásagnir, at tær eru á 3 stigum. Á 1. stigi er ein upprunalig javnvág, sum verður órógvað; á 2. stigi verður roynt at endurskapa javnvágina ella skapa nýggja javnvág; á 3. stigi er okkurt slag av javnvág komið á aftur. Frásagnarfrøðin hevur víst á, at tílík og skyld mynstur mynda eisini yrkistekstir, bæði hugvísindaligar og aðrar. Í føroyskari bókmentasøgu kunnu vit benda á henda tríbýtta bygnaðin við føroyskum skriftmáli sum „hetju“ ella „høvuðspersóni.“ Grundbygnaðurin er tá: 1) Um siðaskiftið kom ójavnvág/afturgongd, tí danskt skriftmál trokaði miðaldarføroyskt burtur, 2) stríð fyri at endurreisa javnvágina gjøgnum kvæðasavning og skapan av nýggjum skriftmáli á gomlum botni, og 3) nýføroyskur skaldskapur vaks fram og nýggj javnvág kom á. Malan Marnersdóttir nýtir frásagnarfrøðiligt sjónarhorn í nýggjari grein um føroyska bókmentafrøði og vísir á, at í yvirlitsgrein um nýggjari føroyskar bókmentir frá 1958 eftir Ole Jacobsen, bókmentafrøðing, er føroyskt mál ikki „høvuðspersónur;“ metingarstøðið hjá Ole Jacobsen er listfrøðiligt, ikki tjóðarbyggjandi, og hetjurnar í greinini eru William Heinesen og Jørgen-Frantz Jacobsen.
Við at vísa á frásagnarmynstur í bókmentasøguskrivingini verður ikki sagt, at talan er um óálítandi uppspunnar søgur; heldur verður harvið bent á nakrar grundtreytir, sum galda, tá ið søguligar gongdir skulu lýsast, tulkast, metast – og skiljast.
Aristoteles krevur av grikska harmleikinum, at hann skal vera ein heild, tí hann skal vera herming eftir einari gerð, sum er fullfíggjað og heil. Tað sama krevst í veruleikanum av einari frásøgn. Hvat merkir so tað at vera ein heild? Aristoteles sigur, at heild er tað, sum hevur byrjan, miðju og enda. Ein byrjan er tað, sum ikki í sjálvum sær fylgir aftan á nøkrum, men okkurt natúrliga sprettur av. Ein endi, hinvegin, er tað, sum natúrliga fylgir aftan á onkrum øðrum, men sum einki fylgir aftaná. Og ein miðja er tað, sum kemur aftan á okkurt og sum okkurt fylgir aftaná. Út frá okkara søguliga menningarhugtaki mugu vit dýpa hesar skilmarkingarnar og siga, at ein byrjan er tað, sum goymir í sær ein menningarmøguleika av onkrum nýggjum, og ein miðja er tað, sum grør fram av eini byrjan og hevur í sær kveikið til endan; sagt á annan hátt, at sambandið millum partarnar er annað og meira enn bara tíðarrað, kronologi. Hóast modernismu og postmodernismu, so man hugtakið søgulig menning hóast alt vera álitið, tá ið føroysk bókmentasøga skal skrivast.


c: text/html

text:
Mikronesiasamveldið
Mikronesiasamveldið er eitt oyggjaland í Kyrrahavinum. Høvuðsstaðurin eitur Palikir. Mikronesiasamveldið er eitt sambandsríki og oyggjaríki í Mikronesia í Osiania. Oyggjarnar vóru partur av USA frá 1947 til 1990, men gjørdust sjálvstøðugt ríki í samband við USA í 1986. Oyggjarnar eru limir í Compact of Free Association, ið merkir at USA hevur hernaðarliga valdið og at oyggjarnar samstundis fáa menningarhjálp úr USA. Mikronesiasamveldið er eitt av fáu londunum í ST, ið ongantíð atkvøðir øðrivísi enn USA. Mikronesiasamveldið er tilsamans okkurt um 607 oyggjar og er býtt sundur í fýra lutstatir. Oyggjarnar liggja vestur úr Filippinunum og norðan fyri Papua Nýguinea.
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fríggjakvøldi skrivaði eg nakrar hugleiðingar, um tað at hava evni at hugleiða (reflektera). Íblásturin kom eftir at hava lisið nakrar vælskrivaðar linjur á profilinum hjá Andras Sólstein har hann meistarliga greiður frá hvussu tað er at taka dystin upp við eina 10 ára gamla Laphriaug eitt fríggjakvøld, eftir strævna arbeiðsviku. Andras er ein sannur meistari við penninum.
Tað at hugleiða er ein guðsgáva, sum vit eiga at gera brúk av. Minst til at ríka títt lív við at hugleiða um alt møguligt.
Mín hugleiðing hetta fríggjakvøld var ein áminning til okkum øll, ikki minst til mín sjálvan, at gera brúk av hesari guðsgivnu gávi. Tað at hetta ikki er ein sjálvfylgja, síggi eg at kalla hvønn dag, tá ið eg vitji heima hjá mammu og babba.
15. juni 2013 vóru heili 3265 vitjandi á her á síðuni, tað eri eg sera takksamur fyri, og satt at siga rættuliga ovfarin. Mín vón er at tú sum lesur, hugsar um at njóta hvørja løtu tær unnist her á fold, og minst til at gleðast. Tað er altíð okkurt at gleðast um.


text:
Áhh sum mær dámar væl hesa løttu dessertina. Hon er ein sikkur vinnari, sum tey flestu dáma. Hendan dessertin er so løtt at gera, og kann eisini gerast langt frammanundan hon skal borðreiðast. Vit fara bara beint í gongd. ... Continue reading →
Eg vildi fegin hava okkurt fitt og praktiskt til puslikrókin hjá okkum. Nú eg havi verið í barnsburðarfarloyvi, havi eg virkuliga hugnað mær við hesum DIY verkætlaðunum. So ístaðin fyri at keypa hetta, keypti eg heldur toy og seymaði tað... Continue reading →
Føðisøga Endiliga fingu vit okkara elskaðu prinsessu út! Lívið hevur eina heilt nýggja meining, og kærleiksrúsurin streymar ígjøgnum kroppin hvønn dag. Hetta er so fantastiskt, at ongi orð kunnu lýsa mína gleði og kærleika fyri hesum undurfulla barninum (og pápanum,... Continue reading →
Hey tit, ja eg sigi soleiðis, tí tað virkar sum at ein rúm tíð er liðin, síðani eg havi skrivað ein av teimum persónligu bloggunum. Men nakað stórsligið er hent – ja, mín lítla familja hevur fingið ein nýggjan lim.... Continue reading →
Henda vakra køkan er í nýggjasta tilboðsblaðnum hjá Á. Flott ha? Hon er faktisk løtt at gera, og so prýður hon soo væl eitt føðingardagsborð. Køkubotnar 4 egg 150 g sukur 150 g mjøl 1 tsk bakipulvur Set ovnin á... Continue reading →
Ein lekkur og løtt rullukøka slær ongantíð feil. Er tað kanska eitt sindur ommuligt at baka rullukøkur? Møguliga, men tað ger tað bara enn hugnaligari. Hendan er frísk og søt, júst sum okkum dámar tað. Tú kanst saktans koyra annað... Continue reading →
Nakað, ið eg ofta hoyri verða ein afturvendandi trupulleika hjá familjum, er tann vælsignaði døgurðin. Tað er sami spurningur hvønn dag: “Hvat skulu vit eta til døgurða í dag??” og samstundis gerst hesin posturin eisini alsamt dýrari, tí vit enda... Continue reading →
Nú er langt síðani eg havi givið tykkum eina dagføring, av hvussu tað gongur við graviditetinum. Hvar skal eg byrja? Mær hevur ongantíð dámað russjibanar.. Fyri meg kennist tað ikki væl, at ikki verða tilvitað um hvat er í væntu,... Continue reading →
Sum áður sagt, njóti eg at hava barnsburðarfarloyvi og hugni mær við ymsum kreativum verkætlaðum. Eitt nú er svøvnurin byrjaður at halta, og tískil eru mangar nætur farnar, við at finna íblástur á eitt nú Pinterest. (um tú ikki hevur... Continue reading →
Áhh sum eg havi glett meg at víst tykkum hesa uppskriftina. Hon hevur verið á mínum “to-do lista” alt ov leingi og fyri einari tíð síðani, fann eg endiliga eitt høvi, til júst hesa køkuna. Tað kravdi faktiskt ein innsats... Continue reading →


text:
Sambinding á Sunda bókasavni
Mikukvøldið 18. apríl kl.19.00 verður aftur skipað fyri Sambinding á Sunda bókasavni.
Sambinding er eitt tiltak har tilflytarar og føroyingar hugna sær saman - koma at kennast og læra av hvørjum øðrum. Ein drekkamuður er eisini at fáa. Tiltakið er ókeypis og øll eru vælkomin.
Tað er Reyði krossur føroya sum saman við Sunda og Hvalvíkar bókasavni skipa fyri sambinding.
EN:
Sambinding "Intertwining" is a new event where new-commers and locals get together - to get to know each other and to learn from each other. Free tea or coffee and cake. This is a joint event for Sunda library and the labrary in Hvalvík.


text:
Samtyktir gjørdar á bygdarráðsfundi mándagin 9. feb. 2015.
Hetta er tann útsetti bygdarráðsfundurin, ið skuldi verða 2. februar 2015.
Møtt til henda bygdarráðsfundin vóru: Mikkjal Sørensen, Sveinur Bech, Andreas Berg, Eyðolf Bech
og Rannvá Albinus.
1.
Samtykt varð at keypa matr. nr. 126 b fyri 50.000 krónur.
2.
Samtykt varð at keypa matr. nr. 97 b fyri 9.200 krónur.
3.
Samtykt varð at fáa loyst henda vatnstrupulleika sum skjótast við at leiða vatnið burtur,
so at tað ikki rennur oman á húsini hjá Dóris.
Meðan hetta mál var fyri, var Mikkjal Sørensen ikki við á fundinum.
4.
Orsakað av, at lendið, ið søkt verður um til byggiøki, liggur í fríøki, verður neyðugt at broyta
byggisamtyktina, áðrenn nakað byggiloyvi verður givið.
Samtykt varð at selja matr. nr. 171 til Eyðolf- og John Bech fyri 7.200 krónur til samanlegging
við matr. nr. 170.
Meðan hetta mál var fyri var Eyðolf Bech ikki við á fundinum.
5.
a) Samtykt varð at broyta byggisamtyktina, so at matr. nr. 7e verður broytt frá “ Bústaðarendamál ”
til ” Miðstaðarendamál ”.
b) Samtykt varð at broyta byggisamtyktina, so at uttasti (eystasti) partur av matr. nr. 170 umleið
20 metrar verður broytt frá ” Frílendi ” til ” Landbúnaðarmál ”, og er henda samtykt eisini
galdandi matr. nr. 170.
Meðan henda samtykt var fyri var Eyðolf Bech ikki við á fundinum.
6.
Samtykt varð at stuðla Parkinsonfelagnum við 3.000 krónum.
7.
Samtykt varð at stuðla ”Suðuroyar Svimjifelag” við 10.000 krónum.
Bókin upplisin og góðkend.
Porkeris Bygdarráð.


text:
Tiltak við fyrilestrum frá Ig Nobel heiðurslønini
Mikukvøldið 25. mars kl. 18 skipar Granskingarráðið fyri øðrvísi vísindaligum tiltaki. Vit fara at stroyma beinleiðis frá the Ig Nobel Prize – Denmark tour, sum verður á Aarhus Universitet hetta kvøldið.
Tiltakið verður í hølunum hjá Fróðskaparsetri Føroya, Jónas Broncks gøtu 25, frá kl. 18 til 20.
Ása Johannesen, granskari á Fiskaaling, verður orðstýrari. Fyrilestrarnir vera á enskum.
Ávaring: Fyrilestrarnir eru ikki hóskandi fyri fólk uttan humor :-)
The Ig Nobel Prize verður kallað alternativa Nobel heiðurslønin. Á hvørjum ári í 24 ár hevur stovnarin Marc Abrahams handað 10 Ig Nobel Prize vinnarum heiður á einum stórum gallatiltaki á Harvard Sanders Theater á Harvard University, USA.
Heiðurslønin setir sjóneykuna á tíggju granskingarúrslit í árinum, sum eru serliga kreativ, ósannlík og løgin, men hóast hetta álvarslig. Sagt á annan hátt: Heiðursløn verður latin fyri margháttliga gransking, sum fyrst fær okkum at flenna, men sum síðani gevur okkum tilfar til umhugsan.
Heiðurslønir verða latnar á fleiri vísindaøkjum, men við serligum denti á náttúruvísindi, heilsu og samfelagsvísindi. Sum heild verða heiðurslønir latnar virdari og veruligari gransking, sum er almannakunngjørd í javnlíkamettum vísindaligum tíðarritum.
Tað er trupult at lýsa Ig Nobel heiðurslønina og ikki minst fyrilestrarnar hjá heiðurslønarvinnarunum – hetta má upplivast. Her er tó ein roynd:
Kvøldið byrjar við eini framløgu frá stovnaranum Marc Abrahams, sum við einum skálkabrosi fer at fortelja um heiðurslønina, um hátíðarhaldið á Harvard University og um onkrar av vinnarunum seinastu árini og gransking teirra, “sum hvørki kann ella skal vera gjørd umaftur”.
Síðani koma nakrir av heiðurslønarvinnarunum at greiða frá og møguliga vísa teirra avrik. Hesir eru:
- Professor, RNDr. Jaroslav Flegr, Charles University, Prague, Czech Republic – for investigating whether it is mentally hazardous for a human being to own a cat. (Ig Nobel Prize in public Health, 2014).
- Professor Eigil Reimers, Universitetet i Oslo, Norway – for testing how reindeer react to seeing humans who are disguised as polar bears. (Ig Nobel Prize in Arctic science, 2014).
- Professor, Dr. Hynek Burda, Universität Duisburg-Essen, Germany – for carefully documenting that when dogs defecate and urinate, they prefer to align their body axis with Earth's north-south geomagnetic field lines. (Ig Nobel Prize in biology, 2014).
- Dr. Yoshiro Nakamats of Tokyo, Japan, for photographing and retrospectively analyzing every meal he has consumed during a period of 34 years (and counting). (Ig Nobel Prize in nutrition, 2005).
Les um titakið á heimasíðuni hjá Aarhus Universitet og um Ig Nobel her


text:
Leygardagin 12. mai varð stovnandi aðalfundur av IAKM FO, ið er felag, ið hevur til endamáls at virka fyri rættinum til eitt mál hjá teimum, ið hava málsligar avbjóðingar. IAKM FO er stytting av International Association for the Karlstad Model Føroyar, og hevur føroyska felagið systirfeløg í hinum norðurlondunum.
Felagið tekur støði í virðisgrundarlagnum undir Karlstad modellinum, ið er eitt modell fyri málmenning, grundað á eina humanistiska menniskjafatan og eina visión um at fremja eitt gott lív fyri tann einstaka við virðing, luttøku, og javnvirði.
Hóast nógv arbeiði verður lagt í málmenning, so eru tað nógv børn í Føroyum, ið ikki ogna sær mál á sama hátt sum tey flestu, men sum mugu hava eyka hjálp og stuðul til tað. Í fleiri førum røkka verandi skipanir ikki hesum børnum, og tey detta tí niður ímillum. Viðhvørt er talan um at børnini hava onkra diagnosu ella brek, ið viðførir málsligar avbjóðingar, men langtfrá altíð. Nýggja felagið leggur dent á, at øll, uttan mun til hvat orsøkin til málsligu avbjóðingina er, eiga sama rætt til at menna sítt mál, alt eftir førleikunum hjá hvørjum einstøkum.
Herfyri var norðurlendsk ráðstevna í Føroyum, har evnið var málmenning eftir Karlstad modellinum. Stórur áhugi var fyri ráðstevnuni, bæði millum avvarandi og fakfólk, og kom tørvurin á alternativum undirvísingarhattum til fólk við málsligum avbjóðingum greitt til sjóndar. Stigtakararnir til felagið meta tí, at stórur tørvur er á at seta fokus á hetta sera týdningarmikla økið, og fara við støði í Karlstadmodellinum millum annað at arbeiða fyri at breiða út kunning um Karlstadmodellið, at skunda undir at fáa fleiri vegleiðarar runt um í landinum, og at eggja til at meira føroyskt málmenningartilfar verður framleitt.
Forkvinna í felagnum er Magna Jógvansdóttir. Hinir nevndarlimirnir eru Ása Hansen, Eyðbjørg Hansen, Ása Dánjalsdóttir, Fía Petersen og Svanna Dam Joensen.
Felagið er opið fyri øllum við áhuga fyri evnum sum umfata rættin til eitt mál, samskifti og málmenning, tekn til talu og skrift sum alternativt og stuðlandi samskifti. Á facebooksíðu felagsins ber til at kunna seg nærri um felagið, og at tekna seg sum lim.
Um tú veitst okkurt, sum VP ikki veit - skriva so til vp@vp.fo


text:
Páll á Reynatúgvu hevur sett ein § 52a fyrispurning til Jørgen Niclasen, landsstýrismann um tyrlupall í Sandoynni
Fyrispurningur eftir Tingskipanini § 52a.
Fyrispurningur um tyrlupall í Sandoynni, settur Jørgen Niclasen, landsstýris-manni(at svara skrivliga eftir TS § 52a)
1. Hevur landsstýrismaðurin ætlan um at fáa til vega góðkendan tyrlupall í Sand-oynni, og um so er nær?
2. Er støðan við verandi lendingarmøguleikum í Sandoynni góðkend, og um so er av hvørjum?
3. Hava verið hættisligar støður í sambandi við tyrlulending í Sandoynni, og um so er nær?
4. Finnast frágreiðingar, sum lýsa lendingarviðurskifti hjá tyrlu í Sandoynni?
Viðmerkingar
Tað kemur javnan fyri, at tyrlan verður boðsend í Sandoynna í bráðfeingis sjúkra-ørindum. Ofta eru tað støður, har minuttir gera mun á lívi og deyða. Kortini er eingin góðkendur tyrlupallur í oynni.
Á Løgtingi, 17. desember 2014
Páll á Reynatúgvu


text:
Sum limur hevur tú rætt til:
- Ávirkan á broytingar á arbeiðsplássinum
- Hjálp frá álitisfólki
- Setanarbræv
- Uppsagnartíð
- Sáttmálabundna løn
- Skipaða arbeiðstíð
- Avspákan ella útgoldna løn fyri yvirarbeiði
- Sømdir í sambandi við luttøku á skeiði
- Samsýning í sambandi við tænastuferðir og koyring í egnum bili
- Frítíð og serstaka fríviku
- Sømdir í sambandi við eftirútbúgving
- Sømdir í sambandi við farloyvi
- Sømdir í sambandi við barnsburð
- Eftirsitiløn til familjuna
- Trygging móti hættisligum sjúkum
- Sømdir og frí í sambandi við sjúku
- Matarsteðg
- Skipaðar vaktir í sambandi við arbeiði í vaktum
- Sømdir í sambandi við arbeiði í ólagaligum tíðarskeiðum
- Eftirlønartrygging
- Samlagstrygging
...


text:
Hvíta er farin av bási. Hon hvarv og kom aldri aftur. Síðst hon var sædd var eftir Páskakonsertina hjá læraraskúlanæmingum í 1983, tá hon fór inn á Skálafjørðin. Hevur nakar sæð hana har, so sigið frá til undirritaða.
Í dag eru 40 ár liðin síðani hvíta plátan hjá The Beatles kom út. Hin fyrsta á plátufelagnum Apple.
Undan hesari var hin snøgga Sergeant Pepper’s Lonely Hearts Club Band (1967) komin. Ein væl samansett pláta, ið summi siga er ein konseptpláta. Eg vil heldur siga at hetta er fyrsta popp-plátan, sum byggir brýr í eini miðvísari stremban at møta listini. Úrslitið er sonn list, true popart. Við nýggju hvítu plátuni varð snøgga eindin slept. Hugtakandi ymsiskligt spæla allir fýra út í ællar ættir.
Árið eftir seyma teir alt saman til eina organiska heild á síðu tvey á plátuni Abbey Road (1969). Hetta var seinasta plátan, ið The Beatles fóru undir. Men hin seinasta plátan, ið kom á marknaðin var tó Let It Be (1970). Ikki nakað at reypa av. Men skulu vit við hetta høvi finna ein varða eftir The Beatles, so er tað síða tvey á Abbey Road. Og tær eldru pláturnar sum Rubber Soul (1965).
Ímeðan sakni eg hvítu. Havi átt hana síðani 1971, tá eg var 14, gekk í tuflum og hevði langt hár. Síðani 1983 havi eg saknað dupultu LP-plátina hjá The Beatles. Hetta var ein eftirlýsing, nú 40 ára dagurin fór framvið.


text:
Sonja Gregersen, gift á Líðarenda, er stjóri. Hon greiðir frá um tá hon byrjaði í læru hjá Estra í 1975 og hvussu prenttøknin er broytt síðan tá. Lutirnir, hon tekur fram úr einari skuffu í køkinum, siga teirra greiðu søgu. Her er blýggj, reinteknaði skelti frá Føroya størstu listamonnum, fyrstu litprent og frágreiðingar um spatiering millum bókstavir. Og so nøkur lesarabrøv og viðmerkingar frá Stig Rasmussen. Føroya prentsøga á ein fermetri, ella so.
Signar í Homrum, sum er sølu- og marknaðarleiðari, vísir mær runt á prentsmiðjuni, har vit hitta Áslakk úr Leirvík, sum eg ikki havi sæð síðani Dagblaðið var uppá tað besta í 1979 og eg skrivaði okkurt hissini saman við Óla Jákup Rólantsson og Christiani Andreassen.
Ørindini, henda dag í Gøtu, er at leggja lunnar undir tvær nýggjar handilsskúlabøkur hjá Skúlabókagrunninum um roknskaparfrøði og fíggjarstýring, sum Finn Jensen og Olav Absalonsen hava skrivað. Suffía við Stein skal gera lay out fyri báðar bøkurnar.
Estra, sum fór at prenta í 1965, er nú løgd saman við Vasti, sum upprunaliga varð stovnað í Klaksvík í 2001. Minnist við gleði, tá eg í Norðurlandahúsinum samstarvaði við Vasti.


text:
Jeanne d'Arc
Jeanne d'Arc, eyknevnd Moyggin úr Orléans, (fødd 6. januar 1412 í Domremy, Lorraine í Fraklandi − deyð 31. mai 1431 í Rouen) var ein kvinnuligur franskur herleiðari í síðstu fasuni av hundraðárskrígnum. Hon gjørdist halgimenni seinni. Jeanne d'Arc bleiv brend á báli fyri vranglæru í Rouen, men fekk uppreisn í 1456 og er nú ein fronsk tjóðarhetja. Hon bleiv kanoniserað (viðurkend sum halgimenni) av tí katólsku kirkjuni í 1920. Hon var ein bóndagenta sum hvørki dugdi at lesa ella skriva. Tað sigst, at hon sum 12-ára gomul hoyrdi røddir úr erva, sum bað hana um at halda seg frá kynslívinum og seinni eggjaði henni til at bjarga móðurlandinum.


text:
Maratonið aftur í 2018!
Maratonfótbólturin er nú lagdur og verður hildin 09.-10. mei 2018!
Mikukvøld 09. mei kl. 17.00 byrjar maratonfótbóltstiltakið og endar sostatt Kristi Himmalsferðardag 10. mei kl. 17.00.
Í fjør gekk striltið at fáa kabalina at ganga upp við maratoninum og tí hava vit í ár lagt okkum fyri at vera skjótari úti og hava eisini longu lagt eina skrá, ið sær ógvuliga áhugaverd út.
Vit fara at bjóða børnum, ungum og vaksnum eitt frálíkt vikuskiftið og eitt tað størsta B71 tiltakið av árinum:
Burtursæð frá 24 tímars langa maraton fótbóltsdystinum og veddingini, ið hoyrir við til tiltakið, so er ætlanin at hava tombola, lutaseðlar, fifa-kapping, maraton kafe quiz, tónleik, morgunmat, døgurða og mangt annað, so leggið tykkum hesi datoini av og gerið tykkum klár til eina stuttliga kapping í Høllini 09. og 10. mei!


text:
Í hesum øki, sum hevur havt stórar trupulleikar, síðan tað loysti frá hjálandaharrum sínum, hevur Kamerun gingist betur enn flestum londum her, skilagóðum stjórnarpolitikki fyri at takka. Sum í grannalondum sínum fyri sunnan, Gabon og Kongo, hevur landið vunnið nógvan pening av olju og hevur brúkt hann at menna ídnaðin. Mong fólkasløg búgva í Kamerun, og landslagið er margbroytt. Við strondina er slættlendi, og har regnar illa, norðari er hálendi og minni avfall, og norðast er ein smalur geiri heilt norður at mýrunum við Kjadvatn.
Fleiri enn 130 fólkasløg og ættarbólkar eru í Kamerun, og fáastaðni í Afrika eru so mong fólkasløg og mentanin so fjølbroytt. Fyri norðan eru muslimsk flakkfólk, t.d. fulaniar; fyri sunnan eru skógarfólk, ið trúgva á afrikanskar náttúruátrúnaðir. Flestu fólk eru trúfastir bøndur, ið halda neyt og dyrka nóg mikið til egna nýtslu.
Flestir bøndur í Kamerun velta bæði til sín sjálvs og at selja; hava tað, vit rópa sjálvbjargnisbúnað og marknaðarbúnað. Í Norðurkamerun, har lítið avfall kemur niður, er vanligt at dyrka hirsu. Hirsa, ið er korn, veksur væl, hóast jørðin ikki er so góð, og veðurlagið er rættiliga turt. Hirsa verður m.a. nýtt til at bryggja øl. Tá verður kornið turkað og malið og latið í stórar krukkur og sett at gera. Í Kamerun hava tey eisini lagt seg eftir at dyrka fjølbroytta marknaðargrøði at flyta út, t.d. kaffi, oljupálmar og bananir.
Eftir at hava staðið seg væl í kappingum um afrikameistaraheitið og í heimsmeistarakappingini, er kamerunska landsliðið í mansfótbólti vorðið eitt tað besta í Afrika. Fólkið í Kamerun er heilt burturhugað í fótbólti, og bæði í matarløtum og um kvøldið eftir arbeiðstíð spæla fólk fótbólt allastaðni, har lendið er so frægt slætt, at tey fáa spælt.
Skógarvinnan í Kamerun vindur upp á seg. Har eru stórir skógir, og landið flytur út íbinholt, mahogni og tekk. Ein meinbogi fyri skógarvinnuna er, at vegakervið er vánaligt, og í regntíðini er næstan ikki framkomandi. Mestu inntøkurnar í Kamerun eru av olju og øðrum náttúrutilfeingi, t.d. aluminiums-málmi, jarni og gulli.
Allastaðni í Kamerun hoyrir tú tónleik, sum verður leiktur á alskyns fólkatónleikaraljóðføri. Best umtókta kamerunska tónleikagreinin er makossa, sum er blandingur av rútmukendum afrikonskum tónleiki og soul-tónleiki, ið er óførur at dansa eftir. Makossa er yndistónleikur fólksins í øllum Miðafrika.
Í Miðafrika báðumegin Miðkring eru tað stóru, grøðiligu regnskógirnir og ovurstóra Kongoá, sum eyðkenna landslagið. Tað var her, ræðuligi trælahandilin, ið evropearar settu í verk, byrjaði í 14. øld; síðst í 19. øld vórðu øll londini í Miðafrika evropeisk hjálond. Londini tóku loysing í 1960-árunum, men striltið hevur gingið at sett fólkaræðiliga stýrisskipan í gildi. Ójavnt er, hvussu londini eru fyri; í Kamerun hava politisku viðurskiftini verið trygg, men í Miðafrikalýðveldinum hava harðrend hernaðarstýri rátt, og landið er sera fátækt.
Fjølbroytta landslagið er alt eftir, hvussu veðurlagið er. Við Miðkring vaksa stórir og tættir regnskógir, tí at har er veðurlagið heitt og slavið, og nógv regn er alt árið. Longri burturi frá Miðkringi eru regntíð og turrtíð, og her eru savanna og spjaddur runnavøkstur. Norðast í Miðafrika, í Kjad, er glóðheit sandoyðimørk.
Høg fjøll, djúpir dalar, rivur, gosfjøll og ovurstór vøtn skera seg ígjøgnum londini norðan úr Uganda og suður í Malavi. Hetta sermerkta landslagið er partur av ovurstórari rivu í jarðarskorpuni, nevnd Stóri Rivudalur. Hægsta fjall í Afrika er Kilimanjarofjall, eitt gosfjall, sum liggur í dvala í tí partinum av Stóra Rivudali, sum er í Tansania. Annars er mesta landslagið í hesum parti í Afrika slættar grasfløtur, nevndar savanna. Dýralívið á savannuni er tiltikið, og á hvørjum ári koma mong ferðafólk úr øllum heiminum at síggja tað. Hetta er vorðin týðandi vinna hjá londum sum Kenja og Tansania. Te og kaffi eru vorðin góð inntøka hjá teimum sjey londunum, ið eru her. Námsvinna og smáir bóndagarðar hava altíð havt stóran týdning, og aðrar vinnur taka seg upp nú.
Á savannuni veksur gult, sítt gras, onkustaðni 4 metrar høgt. Har regnar bara stutta tíð á árinum, og tí vaksa grasrøturnar ógvuliga djúpt niður í jørðina, at tær kunnu taka vætu úr jørðini í turrtíðini. Bløðini á akasiutrænum, sum er leyvtræ, eru næstan sum nálirnar á nálatrøum, so vatnið guvar ikki burtur. Baobabtræið goymir vatn í uppbólgnaða buli sínum. At verja landslagið og stórbæra dýralívið eru stór øki á savannuni friðað. Tvey av hesum stóru friðingarøkjum eru tjóðgarðarnir Serengeti í Tansania og Masai Mara í Kenja.
Stórir flokkar av giraffum, fílum, antilopum og sebrum reika um á savnnuni eftir beiti og vatni. Í hølunum á teimum eru altíð ránsdýr, gepardar, leyvur, leopardar, sum bíða eftir at taka tey veikastu dýrini burturúr. Skamt haðan bíða rægammar og sjakalar til reiðar at fáa sær ein bita av rænum.
Flestir bøndur her á leiðini royna bara at føða seg og húski sítt, annaðhvørt velta teir ymsa grøði ella halda teir neyt. Í hálendinum, har veðurlagið er vátt, men ikki so heitt, er fruktagóð gosøskujørð, og her eiga búnaðarfyritøkur stórar lundir, har tær dyrka te og kaffi til útflutnings. Sum fólkið er fjølgað, eru mangir garðar so smábýttir, at bøndurnir hava verið noyddir at velta niðan í brøttu líðirnar; tað ger, at í nógvum avfalli loypur oman, og soleiðis er nógv lendið oyðilagt.
Te verður gjørt av blaðnum á terunninum. Hentararnir mega skotra seg fram ímillum tøttu runnarnar, at henta nýsprotnu bløðini; tí eru teir í gummisvintu.
Stóri Rivudalur er 7.000 km norðan úr Sýria í Asia og suður í Mosambik. Í nógvar milliónir ár hava rørslur ímillum tvær plátur í jarðarskorpuni skapað hetta stórsligna landslagið. Sumstaðni hava rørslurnar gjørt djúpar dalar við brøttum líðum, sum t.d. Maulíðirnar í Kenja. Aðrastaðni hava gosfjøll og rivugos gjørt stórar háslættar. Athiháslættarnir í Kenja vórðu soleiðis til.
Suður ígjøgnum allan Stóra Rivudal eru mong ovurstór vøtn; har er nógvur fiskur. Mong fólk liva her av fiskiskapi, mest verður fiskað í Albertsvatni, Malavivatni og Taganganyikavatni. Vanligasti reiðskapurin eru smá gørn, nót, rúsa og skutil.
Á láglendinum í eystara parti í Miðafrika, har avfallið er so lítið, at illa ber til at dyrka jørðina, liva flakkfólk, sum fara um hetta víðføra lendið eftir beiti og vatni við neyta-, seyða- og geitafylgjum sínum; summi teirra hava eisini kamelar og asnar. Í lendinum sunnan fyri Nairobi tætt við markið ímillum Kenja og Tansania halda masaiarnir til. Teir eru flakkfólk og halda sebuneyt. Høvuðskostur teirra er mjólkin undan kúnum og blóð. Blóðið tappa teir av neytunum við æðralating.
Masaikrígsmenninir og masaikonurnar ganga við stórum prýðum, vanligu prýðini eru perlukragar, stórir oyrnaríngar og kopararmbond. Flestu masaimannfólkini hava fleiri enn eina konu. Hvør kona hevur sini egnu hús og býr har saman við børnunum.
Kelda: Heimsins lond. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Føroya Skúlabókagrunnur. Tórshavn 1999.
Høvuðsstaður:
Yaoundé
Vídd: 475.440 km2
Fólkatal: 18.879.301
Alment mál: franskt og enskt
Átrúnaður:
afrikanskir átrúnaðir 25% islam 22% kristindómur 53%
Stýrislag: fólkaræði, fleirflokkaskipan
Gjaldoyra: CFA frankur (XOF)


text:
Geykur (lat. Cuculus canorus; da. Gøg) er nakað sum bládúgva til støddar, men klænri. Omaná er steggin blágráur, bøgan morreyð við svørtum rondum, í neðra eru bæði hvít við dimmum rondum. Tað er skógarfuglur og eigur víða hvar í Europa og Asia. Hann er vakur og syngur væl. Men bøgan er eitt rætt letivætti, sum hvørki tímir at verma egg síni ella geva ungunum. Hon lúrir eftir, nær smáfuglarnir — erlur, grátítlingar, músabrøður o. a. — verpa, og meðan teir eru úti, sníkir hon seg til at verpa eitt egg í reiður teirra. Næsta dagin fer hon í eitt annað reiður; — upp til tjúgu egg kann hon verpa.
Undarligt er, at hvørt egg, hon verpur, altíð bæði á liti og stødd er meinlíkt eggjunum hjá tí fugli, sum hon leggur tað undir. Og nú er hon leys frá avkomi sínum — smáfuglurin vermir eggið og føðir ungan. Hann etur óføra nógv og veksur skjótt, og so varpar hann smáfuglaungarnar út úr reiðrinum og liggur einsamallur eftir. Fosturforeldrini eru so ágrýtin at bera honum, at tey ofta sjálv koma upp í rak.
Sera sjaldan hoyrist, at hann er sæddur í Føroyum; men hann man tó ikki vera so heilt sjaldsamur, tí stundum verður hann kendur fyri smiril; teir eru so líkir at síggja nakað burturfrá.
Úr: Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Menninir hjá VÍF vunnu sunnudagin ein sera týðandi sigur á StÍF. Soleiðis sum stigatalvan sær út, ræður um at halda sær upp at teimum báðum fremstu liðunum, Neistanum og H71, og nú vit eru komin inn í helvt í øðrum umfari, eydnaðist VÍF-liðinum at fáa tvey altumgerandi stig til høldar. Í stigum var munurin millum VÍF og StÍF undan dystinum bara tvey stig, og vit vita, at tað er altíð sera trupult at vinna á StÍF á Skála.
Dysturin var sera tættur so at siga alla tíðina, sjáldan meira enn eitt mál á muni. Tá seinni hálvleikur var útvið hálvrunnin, gjørdi StÍF nakrar tekniskar feilir, tveittu bóltar burtur og brendi illa, og í ótolni eftir at bøta um støðuna, gekst bara uppaftur verri. At venjararnir hjá VÍF tóku timeout í hesum góða stimanum skilti eg ikki heilt – undir øllum umstøðum mistu vestmenningar eftir hetta tað góða spælið. Helst mest tí strandingar fingu stundir at bæði at spenna seg sundur og taka seg saman. Nú vóru tað vestmenningarnir, sum gjørdu feilirnar og mistu eina seks máls leiðslu eftir fáum minuttum.
Tað eydnaðist tó okkara leikarum at halda tætt við javnleik og at pressa seg til eitt brotskast, sum Filip Jojic setti í málið – eftir øllum at døma púra kaldur.
Hóast sigursrúsin eftir dystin, vistu allir leikararnir, at tað bara var einum manni at takk fyri, at tvey stig komu til høldar henda dagin á Skála – málmanninum Mladen.
NEISTIN MÁ FÁA MÓTSTØÐU
Ivasamt er, um leikur spælir so væl av mikukvøldið í Vestmanna, sum hann gjørdi á Skála, um verjan hjá VÍF ikki tekur seg saman. Í mínum og annara hugaheimi er eingin ivi um, at soleiðis sum talvan vísir, er dysturin móti Neistanum ein 4-stigs dystur og samstundis tann týdningarmesti dysturin á árinum higartil. Neistin hevur ivaleyst verið tað støðugasta liðið í kappingini í ár, og okkara leikarar mugu rokna við at skula stríðast hart, hart, hart í 60 minuttir. Tí nú skal meira orka brúkast í verjuni. Og konsentrasjónin má samstundis vera neyv, so vit sleppa undan ov nógvum tekniskum feilum.
Tit hava víst, at verjan riggar, tá viljin veruliga er har. Tit hava víst, at tað skjóta spælið glíður, tá menninir flyta seg rætt og sendingarnar koyra sum eftir bókini. Tit hava víst, at tað ber til bæði at skora og at verja borg. Og ikki minst skylda tit at løna Mladen fyri tað stórverk, hann útinti á Skála móti strandingum. Fara vit á vøllin við tí góða spælinum, glóðini, viljanum – og ágangandi verjuni – so geva vit vónandi Neistanum ein skarpan gang.
Eingin, sum orkar at ganga og annars heldur við okkara leikarum, eigur at sita heima, tí vit hava ferð eftir ferð sæð, hvussu nógv tað hevur at siga fyri liðið, at tað fær stuðul frá áskoðarunum.
StÍF-VÍF 35-36
Filip Jojic 15, Julian Olsen 12, Sjúrður Olsen 4, Miki Duko Sørensen 3, Hallur Árason 1 og Andrias Eriksen 1 og Rúni Joensen 1 (Rúni stendur ikki sum málskjútti á dómaraseðlinum, so onkur má lata honum eitt mál burturav, hvør tað er, veit eg ikki).


text:
1. Eg veit eitt land, har vakurt er,
har deyðin frelstum einki ger,
har skínur sólin altíð bjørt,
og aldri valdar náttin svørt.
2. Har kennist ikki tunga sorg;
har stendur ein so vøkur borg;
har streymar á so rein og klár;
har uppi býr hann, faðir vár.
3. Har vaksa pálmar, rósur við,
og allar blómur lið um lið.
Har stendur lívsins fríða træ,
har ljóðar glaða einglalag.
4. Í reina streymi skírist tann,
sum sigur yvir syndum vann,
í fríðu borg hann búgva skal
og gleða seg við harpuspæl.
5. Hvørt kvøld, tá sólin fer í kav
og roðar himmal, roðar hav,
mítt eyga sær eitt bílæt av
tí landi, Harrin okkum gav.
6. Tá langtar ofta mangt eitt sinn
at koma í tær hallir inn,
ið goyma gleði, goyma gleim;
har uppi er várt rætta heim.
7. Ein trongur vegur gangast má
– so mangur fellur honum á,
tann vegur okkum føra skal
til fagurt land og høgan sal.
8. Og drottur dýri vísir veg,
hann leiðir oss frá foldini
og rættir til tín armin sín
og sigur: «Komið øll til mín.»


text:
Tá lúsakunngerðin varð broytt á sumri í fjør, var ein broyting tann, at allar lúsateljingar, sum kunngerðin áleggur, skulu fremjast av Fiskaaling. Hetta álitið tekur felagið í størsta álvara og strembar áhaldandi eftir, at tænastan koyrir so væl og álítandi sum gjørligt.
Lúsakunngerðin, og tað hon áleggur alivinnuni, hevur stóra ávirkan á gerandisdagin hjá alaranum og ikki minst fíggjarliga avkastið hjá feløgunum. Tað hevur tí alstóran týdning, at lúsateljingarnar eru so neyvar, sum yvirhøvur tilber.
Í løtuni eru seks fólk á Fiskaaling, ið telja laksalýs. Hesir seks teljararnir hava fyrsta hálvár 2017 framt 275 teljingar.
Av tí at teljingarnar verða gjørdar av menniskjum og ikki av maskinum, kann væntast, at munur er á teljingunum. Millum annað tí leggur Fiskaaling alstóran dent á, at allir teljararnir skiftast um at telja á teimum ymsu aliøkjunum, so møguligir menniskjansligir munir millum teljararnar ávirka øll økini eins.
Kunngerðin áleggjur teljarunum at bólka lýsnar í kynsbúnar kvennlaksalýs, stórar flytførar laksalýs, smáar flytførar laksalýs, seiðalýs og fastar lýs. Nærri lýsing av lúsasløgunum kann lesast í faktaboksini beint niðanfyri.
Fakta
Kynsbúnar kvennlaksalýs eru nógv tær størstu og kunnu eyðmerkjast aleina út frá støddini.
Flytføru laksalýsnar umboða tvey menningarstig hjá kvennlúsini og trý hjá kalllúsini. Hesar eru allar rundleiddar, men hava ymsar støddir, ið liggja úr 3-6 millimetrum. Tær finnast allastaðni á fiskinum, men serstakliga á tí myrka partinum, og hetta kann gera tað trupult at síggja serliga tær smæstu.
Seiðalýsnar eru meira langleiddar, oftani appilsingular á liti, og flyta seg nógv runt á fiskinum samanborið við laksalýsnar.
Fastar lýs umboða trý menningarstig hjá laksalúsini, og fimm hjá seiðalúsini. Hesar eru so smáar, at til ber ikki við berum eygum at síggja, hvat slag talan er um. Minsta menningarstigið er minni enn ein millimetur, og størsta umleið tríggjar. Tær føstu lýsnar finnast oftast kring og á fjaðrunum, eins og á táknulokinum.
Um nakar ynskir at vita meira um hetta, ber til at ringja til Kirstin Eliasen, samskipara og granskara á Fiskaaling, tlf. 774703.


text:
12/8/17
Jólagreat 8. des.
Í gjár vóru kalifornisk jól á skrá, og vit vera verandi í Kalifornia við arketýpiska Kalifornia bólkinum The Beach Boys. Teir komu í 1964 við jólaplátuni The Beach Boys' Christmas Album. Tað var í teirri tíðini, tá øll gjørdu jólaplátu. Uttan at blunka. Á plátuni er fimm egin jólaløg og sjey jólaklassikarar. Plátan var tonkt sum eitt aftursvar til A Christmas Gift For You From Philles Records hjá Phil Spector (1963). Spector venda vit aftur til, tað er eyðsæð.
Ein av klassikarunum á The Beach Boys jólaplátuni er teirra útgáva av 'We Three Kings of Orient Are'. Ein jólasongur upprunaliga eftir John Henry Hopkins, Jr., ið skrivaði sangin í 1857. Sangurin snýr seg um teir tríggjar vísmennirnar ella kongarnar, ið komu úr Eysturlondum - "The Orient", so segði hann - at heilsa uppá Jesusbarnið. Teir fylgdu eini stjørnu á himni og høvdu við sær gull, roykilsi og myrru. Tað vita vit. Her í tulking hjá The Beach Boys. Mike Love og Brian Wilson syngja fyri. Strandadreingirnir stóðu sjálvir fyri vokalútsetingunum, meðan Dick Reynolds stóð fyri orkesturútsetingini.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Kirkjan er bygd í 1847. Hon stendur í tí gamla partinum av kirkjugarðinum,
har eisini aðrar kirkjur hava staðið undan hesari. Kirkjan er bygd av viði og
er takt við flagi.
Klædningurin er tjøraður, meðan grundin, vindeyguni, hurðarnar,
vindskeiðirnar og tornið eru hvít. Innan er kirkjan ómálað.
Altartalvan vísir Jesus í Getsemane og er helst meira enn 200 ár gomul. Á
altarinum standa fýra messingstakar; teir tveir við hvør sínum ljósi og tveir
við 4 ljósum hvør, og kirkjan eigur 4 altardúkar; allir hesir lutirnir eru givnir.
Á altarinum standa eisini tveir gipsfigurar við áskriftini St. Johannes og St.
Paulus og tann gamli kalikurin frá 1825 og tann nýggjari frá 1987.
Í kórinum stendur gamli doypifunturin úr viði við tinfati frá 1789 og tann
nýggjari, sum er olmussugáva frá 1923, og er málaður hvítur.
Mannfólkamegin í kirkjuni eru 13 stólar, og konufólkamegin eru 12 stólar,
har umleið 150 fólk kunnu sita. Í kirkjuni hanga 3 ljósakrúnur, ið eru
olmussugávur, og á vegginum hanga eisini tvær minnistalvur. Í kirkjuni
hongur modell av sluppuni "Beinisvørð", sum er ein gáva.
Úppi yvir hurðini í forkirkjuni hongur ein navnafjøl við árstalinum
MDCCCXLVII og við forbókstavunum hjá teimum, sum bygdu kirkjuna; í
forkirkjuni stendur eisini gamalur gravsteinur við m.a. árstalinum 1640 og
kirkjubússan, sum er modell av kirkjuni. Á loftinum stendur orglið frá 1981.
Fyrsta orglið fekk kirkjan stutt eftir 1900.
Í torninum hongur gamla kirkjuklokkan frá 1852 og tann nýggjara, sum er
givin í 1976.
Á úthurðini er útskorin rosett og kongakrúna- árstalið 1847 og C R VIII.


text:
Turið Debes Hentze
Tak niður grein:
Forligsinstitutionen
Føroyskt úrtak
Turið Debes Hentze, advokatur, hevur lokið útbúgving sum master í konfliktmægling. Í hesum sambandi hevur hon gjørt eina masterritgerð um semingsstovnin í Føroyum. Hendan greinin er ein partur av mastersritgerðini.
Lógin um semingsstovnin verður gjøgnumgingin og samanborin við grundreglurnar
í konfliktmægling. Eisini verður komið inn á, hvussu konfliktmægling kundi verið nýtt á semingsstovninum og hvussu tað í lógini um semingsstovnin møguliga kundi verið tikið tikið hædd fyri grundreglunum í konfliktmægling.
Í samband við ritgerðina, hevur Turið Debes Hentze gjørt eina kanning millum tey størstu fagfeløgini á arbeiðstakarasíðuni, teirra størstu mótpartar á arbeiðsgevarasíðuni og 2 semingsmenn um teirra royndir við semingsstovninum. Í greinini verða styttingar nýttar fyri hesi feløg og tær eru: Føroya Arbeiðarfelag (FA), Føroya Fiskimannafelag (FF), Føroya Arbeiðsgevarafelag (FAG) og Føroya Reiðarafelag (FR) Jákup í Gerðinum (J) og Suni Schwartz (S).
English Summary
The Law on Arbitration Agencies has been scrutinized and compared with the fundamental rules in conflict mediation. The paper also discussed how conflict mediation can be used in the arbitration agencies, and how the fundamental rules of the conflict mediation can be implemented and considered in the Law on Arbitration Agencies.


text:
B.Sc. í havlívfrøði
Skeiðslisti
3101.15
Jørð, hav og luft
At geva studentunum eina innleiðslu til fysiska umhvørvið á gongustjørnuni Jørðini frá einum breiðum náttúruvísindaligum sjónarhorni. Hetta verður gjørt við støði í trimum grundleggjandi ástøðum, jarðfrøði, havfrøði og veðurlæru. Umhvørvið verður henda hátt lýst fysiskt, og viðurskifti, háttaløg og máttir verða viðgjørd bæði fyri føstu, innaru jørðina, lofthavið og havið. Støði verður tikið í Føroyska nærumhvørvinum og studentarnir skulu eisini á fakligar túrar við Magnusi Heinasini og á ferð at hyggja at Føroysku Jarðfrøðini.
3500.16
Byrjanarskeið í Fróðskaparhegni, vísindaástøði og siðalæru
At veita studentum kunnleika um ymiskar fróðskaparligar førleikar, sum leggja grund undir fatan, bygnað og funktión av fróðskaparlestri, akademiskum arbeiði, akademiskari grundan, og ger studentarnar førar fyri at gagnnýta nevndu hugavirksemi og yrkisdygdir.
3512.16
Almenn og ólívrunnin evnafrøði
At geva teimum lesandi mentalan førleika at gera evnafrøðiligar metingar í umhvørvis- og lívfrøðiligum sambondum.
3513.17
Lívrunnin evnafrøði
At geva teimum lesandi yrkisevni til evnafrøðiligar metingar í umhvørvis- og lívfrøðiligum sambondum.
3514.17
Lívevnafrøði
At veita studentunum vitan um: lívfrøðilig mýl (strukturar, funktiónir og virkishættir), grundleggjandi metaboliskar reaktiónsleiðir og grundarlagið undir mýlskari lívfrøði, eins og greiða fatan av lívevnafrøði í lívverum.
3515.16
Stødd- og hagfrøði fyri lívfrøðingar
Endamálið við skeiðnum er at kunna studentarnar um grundleggjandi støddfrøði og hagfrøði og nýtslu av hesum greinum innan lívfrøði.
3516.18
Arvalæra
Skeiðið veitir tí lesandi grundleggjandi vitan um klassiska og mýlisarvalæru, harímillum kunnleika um ílegutilgongdir og um arvaligar og fingnar ílegusjúkur.
3517.17
Smáverulívfrøði
At veita vitan um prokaryotar og flokkanarfrøði, lívfrøði, vistfrøði og samvirkan teirra við menniskju.
3518.17
Kyknu- og mýlsk lívfrøði I
At veita studentunum kunnleika um kyknustruktur og starvshátt, kyknugøgn, vøkstur og kyknuringrás eins og sínámillumávirkan millum kyknur og mýl.
3526.17
Vistfrøði á landi
At geva teimum lesandi ein grundleggjandi kunnleika um samanspælið ímillum populatiónir í plantu- og dýrasamfeløgum á landi, herundir evni sum t.d. serkenni og samspæl í og ímillum populatónir og tann týðningin hetta hevur fyri bygnað, virki og dynamikkin í vistskipanini.
3527.17
Havlívfrøði I
At geva eitt yvirlit yvir livandi verur í sjógvi, vøtnum og áum og at lýsa teirra vistfrøði. Skeiðið viðger pelagisk og bentisk viðurskifti, og víst verða dømi úr Føroyum. Høvuðsdentur verður lagdur á sjógvin.
3527.18
Havlívfrøði I
At geva eitt yvirlit yvir livandi verur í sjógvi, vøtnum og áum og at lýsa teirra vistfrøði. Skeiðið viðger pelagisk og bentisk viðurskifti, og víst verða dømi úr Føroyum. Høvuðsdentur verður lagdur á sjógvin.
3532.16
Lívfrøði I
At geva teimum lesandi eina grundleggjandi fatan av hvussu kanningar av lívið hava avdúka afturgangandi temaðir og at evolutiónin er eitt kjarnutema, ið bæði kann greiða frá tí fjølbroytni og tí líkleika vit síggja í lívinum á jørðini.
3533.17
Lívfrøði II
At geva teimum lesandi eina grundleggjandi fatan av hvussu kanningar av lívið hava avdúka afturgangandi temaðir og at evolutiónin er eitt kjarnutema, ið bæði kann greiða frá tí fjølbroytni og tí líkleika vit síggja í lívinum á jørðini.
3534.17
Lívfrøði III
At geva teimum lesandi eina grundleggjandi fatan av teimum nógvu ymsu stýrisháttunum ið eru neyðugir fyri at hava eina væl virkandi fleirkyknaða veru, sum td ” transport, digestive, excretory, defense, signaling, regulating and reproductive systems”. Og víðari at geva teimum lesandi eina fatan av uppbygnaðinum og útviklinginum av djóra kroppum. Eisini verður hugt nærri eftir tí heimi djórini eru partur av, og hvussu alt er ein partur av eini størri heild, við hjálp av millum annað atburðar vistfrøði, almennari vistfrøði og globalari vistfrøði.


text:
Í døgunum 7.-9. februar, fara 1836 næmingar úr 15 ymiskum skúlum at luttaka í 1. umfari í støddfrøðiskappingini Pangea. Í fjør lá talið á umleið 600 næmingum. Kappingin er fyri næmingum í 3.-9. flokki.
Skúlin á Argjahamri hevur tilmeldað øll floksstigini, sum kunnu luttaka. Hetta er fyrstu ferð, at øll floksstigini eru tilmeldað. Onnur ár hevur onkur flokkur luttikið við góðum úrslitum.
Tað eru 10 næmingar úr hvørjum flokstigi, sum sleppa víðari til semifinaluna, ið verður í Mars einaferð. Úr semifinaluni sleppa 5 víðari í finaluna.
Finalan verður í Norðurlandahúsinum 28. apríl.
Kappingin hevur ongantíð verið harðari, men tað ger tað bara meir spennandi.
Vít ynskja øllum næmingunum eina góða kapping!