text:
Munin.fo
Heima ArcGIS GPS-kort Fiskikort Føroyakort Adressukort Samband Um Okkum Vælkomin til munin.fo.
tlf. 353600
Tá kortið ger munin.
Munin er eitt KT-virki við servitan innan GIS og uppmáting. Høvuðsuppgávurnar hjá Munin fevna m.a. um:
- at menna geografiskar kunningarskipanir
- at gera uppmátingar og avsetingar
- at framleiða 3D-myndlar út frá lendisdáta
Harafturat hava vit holla vitan og kunnleika innan uppmáting, avseting, korthagreiðing og 3D-dátuviðgerð. Ráðgeving og undirvísing eru eisini partar av okkara tænastum.
Vit eru Leica umboð, og kunnu skaffa alla útgerð sum Leica hevur.
Frástøðumátarar: Vøruskrá
Forrit til fjarsupport.


c: text/html

text:
Holocaust
Holocaust (úr Griskum ὁλόkauσtoς holókaustos: hólos, "heilt" and kaustós, "brent", tað vil siga katastrofa) var útreinskanin av evropeiskum jødum, sum fór fram frá 1933 til 2. heimsbardagi endaði í 1945, framt av týska statinum undir leiðslu av nazi-leiðaranum Adolf Hitler. Holocaust er ein av mest umtalaðu hendingum nakrantíð. Undir krígnum vóru umleið 6.000.000 jødar dripnir, og hetta var næstan 60 % av øllum jødum, ið livdu tá. At hata jødar er nakað, ið ikki byrjaði í Týsklandi, tá ið Adolf Hitler kom til valdi, hetta byrjaði langt áðrenn í heimsøguni. Hetta var heldur ikki nakað týskt "fænomen", at hata jødarnar. Eitt rótgrógvið hat ímóti jødunum er eisini at síggja í skriftunum hjá Martini Luther, og hetta var eisini ein týdningarmikil partur av sjálvsfatanuni hjá teimum kristnu.
Síðan tað, í tí meira ”moderna” samfelagnum, tað vil siga aftaná ár 1800, eru jødarnir hjá mongum fólkum blivnir fataðir sum ein bumsur ella pirra á samfelags-kroppinum. Har eru fleiri felagskapir settir í stovn, tann stórsti av teimum er nokk nazistaflokkurin. Nazistaflokkurin við Adolf Hitler á odda, kom til ræði í Týsklandi í ár 1933. Nazistarnir dugdu væl at "selja" seg, og skjótt vóru teir blivnir sera væl dámdir víða um. Teir fingu skaffa fleiri túsind fólkum arbeiði, av tí at motorvegur var settur í gerð. Teir søgdu, at hetta fór at betra um sambandið, og tað fór tað nú eisini, men stórsta grundin var nokk tí, at tað skuldi vera lættari at transportera tanks, herðbilar, hermenn og annað, ið skuldi brúkast til kríggið nøkur ár seinni.
Men jú longur nazistarnir sita við valdið, jú meira eyðsýndir vera teir. Her byrjar at henda okkurt. Hitler byrjar at byggja sær ein herð, ein herð, sum vil nakað við alskyns kampvognum. Eisini verður gjørt um seg millum fólkið, har ein ávísur missmunur verður. Her er tað serliga jødarnir, ið eru hart raktir. Har verður sett forboð fyri teimum mong støð, har verða vístar ræðumyndir av jødunum, har ið teir vera lýstir sum nakað ringt. Og hetta verður verri og verri, jødarnir vera viðfarnir sum dýr! Og tá er tað, at kríggið byrjar.
1. septembur í 1939 loypa týskararnir á Pólland, og so er allur heimurin í kríggi. Og tá koma nazistarnir út við øllum um jødarnar. Teir vilja hava eitt stóra-Týskland uttan jødar, vilja beina fyri jødunum. Nógvar og stórar legur vóru bygdar, har ið jødarnir vóru sendir fyri at arbeiða og drepast. Ikki bert jødar blivu dripnir, eisini evnaveik, myrk fólk, fólk ið hoyrdi til Jehovas Vitnið, homoseksuel, slavir og russar. Tok koyrdu í hópatali út í mongu legurnar, ið lógu spjeiddar runt í londum eystan fyri Týskland, lond sum Pólland, Russland, Eysturríkið og Tjekkíið. Tokini vóru meira enn full hvørja ferð tey fóru, og tað var sum oftast sera langar ferðir, við hvørki vátum ella turrum, so mong doyðu á ferðini.
Tað var hart at liva í legunum, lívskorini vóru ikki góð. Lítið at eta, vánalig støð at sova í og hart arbeiði. Og fleiri túsind fólk blivu dripin hvønn dag. Tá ið kríggið endaði í juni mánaði í 1945, vóru næstan 6.000.000 jødar blivnir dripnir.
Innihaldsyvirlit
Ætlanin[rætta | rætta wikitekst]
“Final Solution/Die Endlösung” – kalladist tann endaliga “loysnin” hjá Týsklandi sum var um at drepa/útrudda allir jødar í Evropa. Úttrykkid vard brúkt til Wannsee-konferensuna í Berlin 20. januar 1942 har týskir embætismenn kjakadust um gjøgnumførsluna av hesi ætlan.
Hvussu vistu týskarar hvør var jødi?[rætta | rætta wikitekst]
Tann 14. november 1935 sendu nasistarnar hesa definitiónina av einum jøda út: Ein og hvør vid trimum ella tveimum jødiskum ommum og abbum, sum hoyrdu til tad jødiska samfelagid t. 15. september 1935, ella aftaná tad; var giftur vid einum jøda ella jødindu t. 15 september 1935, ella aftaná tad; var avkomin av einum parlagi ella einum ”útumsparlags-sambandi” vid einum jøda 15. september 1935, ella aftaná tad.
Legurnar:[rætta | rætta wikitekst]
Líkasum við nasismuni byrjaðu arbeiðslegurnar sum nakað sum skuldi fyristilla øgiliga gott, sunt og vinaligt. Tað varð lýst við familjuuppihaldi, og gott hjá børnum at stuttleika sær. Men soleiðis var ikki, og legurnar vórðu størri, fleiri og ógvusligari og vundu skjótt uppá seg. Eitt gott dømi um, hvussu lætt tad er at blenda fólk á slíkan hátt, uttan tey faktiskt vita hvat tey gera, er filmurin: ”Die Welle”. Arbeiðslegurnar vórðu harðar, umstøðurnar ringar, og arbeitt varð ógvuliga hart hvønn dag. Ein deyðslega er ein konsentratónslega við tólum specielt sniðgjørd til systematiskt morð. Tær vóru ræðuligar, tí nasistar hungraðu, misbrúktu og drupu óskyldig fólk. Nasistar hildu ikki jødar vera menniskju, men frá aðrari planet.
Frá 1933 til 1945 bygdu týsku nasistarnar umleið 20.000 legur til at fongsla offur. Tey fólkini, sum vóru offur, vórðu fysiskt konsentrerað á legunum. Í 1939 lótu nasistar upp “tvungnar” arbeiðslegur, og folk í túsundtali fóru at doyggja av møði, svongd og eksponering.
Deyðs- og arbeiðslegurnar vóru mangar, men tær størstu, sum vóru í Pólandi, vóru:
- Auschwitz II (Auschwitz-Birkenau) (1.100.000 offur)
- Chełmno-------- (320.000 offur)
- Belzec---------- (600.000 offur)
- Majdanek ------ (360.000 offur)
- Sobibor--------- (250.000 offur)
- Treblinka------- (700.000 offur í 1942, men legan var virkin inntil 43, so talið hevur verið væl hægri)
Hvussu nógv vóru jødiski ofrini tilsamans? Tað er ómøguligt at siga neyvt, hvussu nógv doyðu undir holocaust, men tey flestu eru einig um eitt tal á umleið 6 milliónir jødar.
Hvørji vórðu hótt? Granskarir og fólk meina, at Holocaust ikki bert var jødaforfylging. Nasistarnar vóru eisini eftir fólki úr mongum øðrum bólkum, sum t.d. sigøjnarar, sovjetiskir krígsfangar, alment pólskt og serbiskt fólk, samkynd, folk við breki, Jehova vitni og aðrir politiskir og religiøsir flokkar - um tey so vóru týsk ella ikki - ið vóru mótstøðufólk, ”anti-sosial” t.d. biddarar, vagabondar og gøtuseljarar. Telir man hesi við, hava offrini verið millum 11 til 17 milliónir fólk. Ein onnur kelda sigur eisini, hesi fólkini, sum vórðu dripin av aðrari orsøk enn jødauppruna vóru 5 milliónir, so t.v.s. ca. 11 milliónir tilsamans.
Minningardagar[rætta | rætta wikitekst]
Teir dagarnar til minnis um offrini av holocaust er árliga 8-daga tíðarskeiðið, sum er valt av Sameindu Tjódum, at hjálpa borgarum at minnast og læra av holocaust. Tað árliga tíðarskeiðið, sum vanliga byrjar sunnudagin áðrenn tí jødisku traditiónina Yom Hashoah, heldur áfram gjøgnum tann komandi sunnudagin, vanligvís í apríl ella mai. The United States Holocaust Memorial Museum hevur eitt tema hvørt ár, og útgeva ymsir lutir og tilfar til at stuðla og gera ein innsats. Tad er ógvuliga týdningarmikið, at vit, aftaná slíkar katastrofur, ongantíd gloyma hvat hendi, og læra av teimum feilum, sum tey gjørdu tá, so teir ikki henda aftur.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kramfors kommuna
Kramfors kommuna (svenskt: Kramfors kommun), er ein kommuna í Västernorrlands län í Svøríki. Kramfors kommuna hevur umleið 18 433 íbúgvar (2014).
Innihaldsyvirlit
Býir - "Tätort"[rætta | rætta wikitekst]
Svenska hagtalsstovan nýtir orðið tätort um eina bygd við í minsta lagi 200 íbúgvum, har tað í mesta lagi eru 200 metrar millum húsini og har parturin av frítíðarhúsum er minni enn 50 %. Tað eru tólv bygdir (tätorter) í Kramfors kommunu:[1]
Bygdir - "Småorter"[rætta | rætta wikitekst]
Svenska hagtalsstovan nýtir orðið småort um eina bygd við 50–199 íbúgvum, har tað í mesta lagi eru 150 metrar millum húsini. Ein småort kann tó hava yvir 200 íbúgvar, um parturin av summarhúsum fer upp um 50 %. Tað eru trettan bygdir (småorter) í Kramfors kommunu:[2]
Aðrar bygdir[rætta | rætta wikitekst]
- Gallsätter og Yttered
- Hallstanäs
- Invik
- Marieberg
- Bäckland
- Häggvik
- Nyadal
- Nässom
- Rystrand
- Stensätter
- Väja og Dynäs
- Salum


text:
Skarð
Skarð er ein avtoftað bygd í Kunoy.
Skarðsbygd bleiv hart rakt tann tiltikna skaðadagin, Tollaksmessudag (23. desember) í 1913, tá ið tríggir bátar, við 19 monnum, gingu burtur í Norðoyggjum, ein úr Norðdepli, ein úr Kunoy og Skarðsbáturin. Alt tað arbeiðsføra mannfólkið á Skarði, 7 mans, sjólótust hendan dagin, og hetta førdi við sær at bygdin avtoftaðist so líðandi. Tey seinastu fólkini fluttu í 1919.
Fólk[rætta | rætta wikitekst]
- Símun av Skarði (1872 - 1942).
- Anna Suffía av Skarði (1876 - 1932).
Haraldssund | Kunoy | Skarð


text:
Hvørja upphædd ynskir tú at seta inn? Hesin roknarin vísir tær hvussu nógv tú fært fyri innistandandi á teimum ymsu kontunum eftir einum ári.
Upphædd dkk
Fyrivarni: roknimaskinan er hugsað sum eitt vegleiðandi amboð. Hædd er ikki tikin fyri rentubroytingum, rentuskatti o.ø.
GG: Er onkur tekstur gráur, merkir hetta, at upphæddin ikki er nóg høg til at lúka treytirnar til hesa kontuna.
Samanber uppsparingskontur
Her kanst tú samanbera uppsparingaskontur. Trýst á eina kontu og tú sært eina stutta lýsing av kontuni.
Bassakontan er barnauppsparingin til børn til og við 12 ár. Bassakontan hevur hægri rentu enn vanligar kontur og peningurin er bundin til barnið er 13 ár. Eftir hetta verður kontan broytt til Uppsparing Ung.
Uppsparing Ung er uppsparingarkonta til børn og ung upp til 18 ár. Kontan hevur hægri rentu enn vanligar kontur og peningurin er bundin, inntil barnið er 18 ár.
Framtíðarkontan er til tín, sum vil spara upp til ávíst endamál, tvs. til bústað og/ella útbúgving. Kontan hevur høga grundrentu + eykarentu. Um peningurin ikki verður brúktur til antin bústað ella útbúgving fellur eykarentan burtur.
Til ber eisini at spara upp til umvælingar av egnum bústaði, men tá verður eykarenta ikki latin. Øll kunnu stovna Framtíðarkontu.
Kapital og Lutapensjón er uppsparing til eftirløn. Best er at byrja eftirlønaruppsparing í góðari tíð.
Les meira
Bindur tú peningin í 3 mðr. fært tú hægri rentu enn á vanligari kontu. Jú meira tú setir inn á kontuna, jú hægri rentu fært tú.
3 mðr. uppsøgn merkir, at tú boðar okkum frá 3 mánaðar innan, tú tekur peningin av kontuni.
Bindur tú peningin í 12 mðr. fært tú meira í rentu, enn á vanligum kontum og t.d. 3 mðr. uppsagnarkontu. Jú meira tú setir inn á kontuna, jú hægri rentu fært tú.
12 mðr. uppsøgn merkir, at tú skalt boða okkum frá 12 mánaðar innan, tú tekur peningin av kontuni.
Kontan er til tín, sum vilt hava hægri rentu fyri pening, sum ikki skal brúkast her og nú, og sum kann bindast í eitt ár.
Peningurin á kontuni verður bundin inn til mai 2015, tá kontan verður uppgjørd.
Kontan er til tín, sum vilt hava hægri rentu fyri pening, sum ikki skal brúkast her og nú, og sum kann bindast í tvey ár.
Peningurin á kontuni verður bundin inn til 29. mai 2016, tá kontan verður uppgjørd.


text:
Jon Elster
Jon Elster (føddur 22. februar, 1940, Oslo) er norskur politiskur teoretikari. Hann er kendur fyri at lýsa "Social Choice" teoriina.
Social Choice teoriin[rætta | rætta wikitekst]
Politiskar mannagongdir eru tól til at røkka ávísum tingum. Tann avgerandi politiska handlingin er privat, sum ein atkvøðugreiðsla. Endamálið við politikkinum er at fáa eitt kompromis millum mótstríðandi áhugamál. Tað, sum fólk og politikarar vilja, og hvat veljast kann ímillum, er vælkent. Fjølmiðlar í hesum samanhangið vera nýttir sum manipulativ tól, har í tí deliberativa fólkaræðinum vera fjølmiðlar nýttir til at upplýsa. Sum mótsetning til "Social Choice" teoriina nevnir mann Jurgen Habermas, sum sigur at endmálið við politikki, er at fáa ein konsensus.


text:
24. februar
24. februar er dagur 55 í árinum í gregorianska kalendaranum. 310 dagar eru eftir av árinum (311 dagar um skotár er). 24. februar kallast Leypársmessa, (men hann er 25. februar, um leypár (tað er skotár) er). Sagt verður, at á leypársmessu hevur veturin mist annað beinið.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1582 - Gregorius XIII pávi ger at skifta frá julianska kalendaranum til gregorianska kalendaran.
- 1903 - Bretskar hernaðardeildir søkja at "øra mullah'inum".
- 1986 - Marcos flýggjar úr Filipinunum, og Corazon Aquino verður tikin í eið sum forseti landsins.
- 1987 - Tower-nevndin leggur fram sína frágreiðing um Iran-contra-gøluna.
- 1991 - Herdeildirnar undir amerikanskari leiðslu fara undir landátakið móti irakiska herinum.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1786 - Wilhelm Grimm (annar av Grimm brøðrunum)
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1892 - Niels Christopher Winther (f. 1822).


text:
Eileen
Eileen er eitt konufólkanavn, sum kemur frá navninum Helen, Elaine ella Ellen. Talan er um tann angliseraða formin av írska navninum Eibhlín, sum aftur kemur frá tí eldra írska galisiska navninum Aibhilín ella Eilín (enska versjónin er Aveline). Navnið Eileen er eitt av 1000 best umtóktu konufólkanøvnunum hvørt einasta tíggjuáraskeið í USA síðan 1880.
Kendar kvinnur sum eita Eileen:
- Eileen Atkins, ensk sjónleikarinna.
- Eileen Bell, noðurírskur politikari.
- Eileen Brennan, amerikonsk sjónleikarinna.
- Eileen Chang, kinesiskur rithøvundur.
- Eileen Davidson, amerikonsk sjónleikarinna.
- Eileen Fulton, amerikonsk sjónleikarinna.
- Eileen O'Keeffe, írsk ítróttakvinna.
- Eileen Ryan, amerikonsk sjónleikarinna.


text:
Ellis Island
Ellis Island er ein hólmur í New York munnanum. Hesin hólmur var eftirlitsstøð fyri innflytarar og var tíðum tað fyrsta, teir sóu, tá ið teir komu til Amerika. Oyggin liggur 1.7 kilometrar úr New York City og grannaoyggin Liberty Island liggur ein kilometur sunnari. Onki fólk býr á hesum báðum oyggjum.
Ellis Island er 11,1 hektarar til støddar. Hon er nakað størri enn Gáshólmur, sum er 10 ha.
Mong fólk koma higar at vitja. Í 2008 hava verið 3.555.244 milliónir vitjandi. Gott ferðasamband er av Manhattan.


text:
Rómversk-katólska kirkjan
Tann Rómversk-katólska kirkjan er størsti trúarbólkur í heiminum og tann langstørsta kristna kirkjan. Kátolska kirkjan er ein heimsumfatandi felagsskapur av kristnum, ið telur uml. 1 160 000 000 limir [1] í 2010. Bispurin í Róm (pávin), ið verður roknaður sum eftirfylgjari Pæturs, ápostul, er sjónliga tekinið um einleika kirkjunnar. Katolikkar trúgva, at høvur kirkjunnar, pávin, er umboðsmaður Guds á jørð. Í trúarmálum er hann hægsti myndugleiki. Ein útsøgn frá pávanum, tá ið hann úttalar seg ex cathedra (latín: "úr læristólinum") um trúgv og siðalæru, er lýtaleys. Pávin býr í Vatikanríkinum, sum er elalítið sjálvstøðugt ríki í Róm.
Katólska kirkjan er um allan heim og er høvuðstrúgvin í m.a. Fraklandi, Meksiko, Eysturtimor, Póllandi, Írlandi og mongum øðrum londum. Nógvir katolikkar ganga til messu sunnudag, og teir kunnu játta presti syndir sínar. Teir hava serliga stóra virðing fyri Mariu Moy, móður Jesu, og biðja bæði hana og onnur halgimenni um forbønhjá Gudi. Halgimenni eru kristin fólk, sum hava liðið í blóðvitnisdeyða, ella tey eru eftir sítt kristna lív tikin upp í Guds ríki.
Katólska kirkjan hevur 7 sakramenti : dópur, altargangur, ferming, bótarinnar sakramenti, salving teirra sjúku, hjúnalag og prestavígsla. Altargangsgudstænastan eitur messa. Kirkjan er býtt sundur í bispadømi undir leiðslu av einum bispi. Bisparnir hava lærumyndugleika. Uppgávan hjá kirkjuni er at boða boðskapin. Skrivliga keldan er Bíblian. Harumframt hevur kirkjan munnligar keldur, ið røkka aftur til frumkirkjuna. Trúarjáttanin, ið kirkjan nýtir, stavar frá konsiliinum í Nikæa og Konstantinopel.
Til tess at loysa átrokandi andaligar og sosialar uppgávur innan kirkjuna, ella í samfelagnum sum heild, loyvir kirkjan teimum trúgvandi at liva í felagsskapi við serligum reglum (til dømis lyfti um at liva ógift, í lýdni og í persónligum fátækradømi). Fransiskanasystrarnar eru eitt dømi um hetta. Gudstænastumálið er vanliga móðurmálið, men latín, sum fyrr varð brúkt, kann eisini nýtast. Katolikkar nýta rósukransin, eitt perluband, at hjálpa sær, tá ið teir biðja. Teir biðja eina bøn fyri hvørja perluna.
Fremst av halgimenninum er Maria moy.


text:
Valencia
Valencia (spanskt: Comunidad Valenciana, katalónskt Comunitat Valenciana) er ein landspartur í Eysturspania. Høvuðsstaður er Valencia og aðrir stórir býir er Alicante, Torrevieja og Elx. Landsparturin fevnir um 23,255 ferkilometrar og hevur 4 806 908 íbúgvar (2005). Almennu málini eru tvey í tali, spanskt og katalónskt. Nú á døgum er ferðavinnan ein stór inntøkukelda fyri Valencia, og nógvir føroyingar hava hoyrt um ella enntá verið á Costa Blanca. Í Valencia er bygdur ein nýggjur býarpartur við bygningum til vísindi og mentan. Politikararnir og tey, sum gera býarskipanir, vóna, at hesin nýggi býarparturin skal draga ferðafólk at sær, umframt fyritøkur og handilsfólk.


text:
Um FaroeSoccer
Hjartaliga vælkomin
Tú ert nú komin á gátt hjá heimasíðuni við størsta dátugrunninum um føroyskan fótbólt, og vit fegnast um, at tú legði leiðina framvið.
Sum navnið ber boð um, so er hetta ein heimasíða um føroyskan fótbólt burturav við serligum denti løgdum á hagtalsskráseting, og soleiðis ætla vit eisini, at tað skal vera framyvir – men vit hava eyðvita nógvar spennandi ætlanir við FaroeSoccer.
Vit vóna og vænta, at FaroeSoccer fer at vera ein hjálp og ein miðstøð fyri álítandi hagtøl hjá øllum við áhuga fyri føroyskum fótbólti – ikki minst feløgunum, Fótbóltssambandinum, fjølmiðlunum og okkum fjepparum! Tað er eitt av høvuðsendamálunum við FaroeSoccer.
Enska heitið FaroeSoccer er valt, tí tað sigur frá virksemi okkara, og tí vit vilja fevna breitt. Útlandið hevur størri áhuga fyri føroyskum fótbólti, enn vit kanska ganga og halda, og tískil er ein ensk útgáva í umbúna. FaroeSoccer vil fegið kunna breitt um føroyskan fótbólt og kennir hetta eisini sum eina hálvgum skyldu.
Grundarlagið undir dátugrunninum hjá FaroeSoccer er í mestan mun dómaraseðlarnir, sum eru til skjals hjá Fótbóltssambandinum, men eisini aðrar keldur eru troyttar.
FaroeSoccer hevur alla tíðina havt gott samstarv við feløgini, Fótbóltssambandið, fjølmiðlarnar og einstaklingar, hetta takka vit fyri og vóna, at soleiðis fer eisini at verða framyvir - okkara partur skal so ikki liggja eftir.
Vit vóna, at tú fert at fáa nakað burturúr hesi vitjan tínari – og øllum teimum komandi – takk fyri hesuferð og kom skjótt aftur!
Við bestu fótbóltskvøðum
FaroeSoccer
Vit spæla saman


text:
Nesvík
Nesvík er ein niðursetubygd í Streymoy. Norðri við Streymin er bygdin Nesvík. Har, millum Eysturoynna og Streymoynna sigst at vera besti hvalvágur í Føroyum.
Leguhúsið í Nesvík[rætta | rætta wikitekst]
Heimamissiónin eigur eitt leguhús í Nesvík. Tað var vígt í 1993. Leguhúsið í Nesvík er nógv umbiðið, serliga um vikuskiftini. Men tað eru eisini møguleikar at leiga húsið mitt í viku. Høvuðstiltakið í Leguhúsinum í Nesvík er summarlegurnar, sum eru frá seinast í juni og nakað inn í august. Men annars verður húsið brúkt so at siga hvørt vikuskifti alt árið til legur av ymsum slag, sum til dømis familjulegur, ungdómslegur og bygdalegur, ið eru sera væl umtóktar. Í 2013 er ætlanin at útbyggja fyri umleið 25 milliónir, ætlanin er at byggja ein bygning afturat í tveimum hæddum.[1]


text:
Stóra Bretland
Stóra Bretland ella Hitt Sameinda Kongsríki Bretlands og Norðurírlands (enskt: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, United Kingdom ella Great Britain). Hóast Bretland ikki er so stórt land, hevur tað havt ógvuliga stóra ávirkan á allan heimin. Einaferð var tað ovurstórt heimsveldi, og tí er enskt eitt heimsmál. Høvuðsstaður er London og høvuðsmálið er enskt. Í Stóra Bretlandi búgva umleið 63,3 milliónir fólk (2013) á einum øki, ið er 242.910 km² til støddar.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Stóra Bretland er í søguligum høpi eitt av heimsins størstu og mætastu londum. Bretska kongaríkið fevndi eitt skiftið um meira enn ein fjórðapart av heiminum, og seinast í 19. øld hevði ríkið lagt seg á odda á fleiri økjum, til dømis innan ídnað, sjóvegis flutning og altjóða handil. Í seinastu øld førdi afturgongd á ídnaðarøkinum til, at kappingarførið innan bretsku handilsvinnuna versnaði, samstundis sum sosialir trupulleikar fóru at gera vart við seg. Seinastu árini hevur aftur gingið framá. Við aldarmótið er Stóra Bretland í ferð við at staðfesta seg sum ein av týdningarmiklastu tjóðunum í Evropa við stórari ávirkan á politiska, handilsliga, búskaparliga og mentanarliga økinum, og London er ein av týdningarmestu miðdeplum í heiminum.
Írar vildu ikki vita av enska yvirvaldinum, og í 1922 vóru teir komnir so langt í frælsisstríði sinum, at stórar partur av Írlandi fekk sjálvstýri í Bretska Heimsveldinum. Í 1949 gjørdist Írland óheft lýðveldi.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Síðan 1950-árini er Bretland vorðið alt meiri fjølmentað samfelag. Mong fólk úr gomlu bretsku hjálondunum í Karibia, Afrika og India hava búsett seg í Bretlandi og ríkað bretskt andslív við fremmandu mentanum sínum.
Mangir bretar búgva í býarforstøðum, tí har er reinari og rúmligari og góðir samferðslumøguleikar inn í miðbýirnar, har nógv fólk starva. Bretar eru heimkært fólk, og teir flestu seta sær fyri at eiga egin hús. Bretum dámar betur at búgva í vanligum sethúsum og raðhúsum enn í stórum íbúðarhúsum, og í frítíðini dámar teimum væl at røkja urtagarðin og væla um uttandura og innandura. 89 % búgva í býum og 11 % búgva á bygd.
Bretar eru ítróttahugað fólk. Um veturin spæla teir fótbólt og rugby, og krikket og golf um summarið. Bæði rugby, krikket og golf - ítróttargreinir, sum nú verða spældar um allan heimin - tóku seg upp í Bretlandi, og fótbóltsspælið spratt úr spølum, spæld vórðu á enskum dreingjaskúlum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Bretska stjórnin situr í London í Onglandi; men tað eru sterkar frælsisrørslur bæði í Skotlandi, Wales og Norðurírlandi. Norðurírar hava sítt egna ting, og tað fáa skotar og valisar um stutta tíð. Tjóðskapareyðkennini í hesum londum verða goymd í sermerktum handverki og siðum. Til dømis eru enn mangir skotar, sum serligar hátíðardagar lata seg í puntuta skjúrt sítt.
Uttanríkispolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Trý viðurskifti eyðkenna serliga bretskan uttanríkispolitikk. Tey eru tætta sambandið við USA, tilknýtið til tey mongu londini, sum eru við í Bretska Samveldinum (The Commonwealth) og sambandið við Evropa, serliga við Evropeiska Samveldið. Eftir valið í 2001 fór Robin Cook frá sum uttanríkisráðharri, og Jack Straw, sum tók við starvinum, gjørdi beinanvegin vart við, at góða sambandið við bæði USA og ES skuldi varðveitast. Bretsku myndugleikarnir eru greiðir yvir, at globaliseringin og teir ágóðar og vansar, hon hevur við sær, á mangan hátt ikki akta vanlig landamørk. Tá ið tað ræður um umhvørvisspurningar, narkotikatrupulleikar og størri samskipaðan kriminalitet, er fragasta loysnin ofta at loysa trupulleikarnar í ymiskum altjóða felagsskapum. Yvirgangsatsóknirnar 11. september 2001 hava tó havt við sær, at meginparturin av bretska uttanríkispolitikkinum seinastu tvey árini hevur staðið í skugganum av hesari hending og bardaganum ímoti altjóða yvirgangi, har Bretland hevur verið hollasti stuðulin hjá USA.
Føroyar og Stóra Bretland[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar og Stóra Bretland eru grannatjóðir og hava í mong ár samstarvað væl. Í søguligum høpi hevur leingi verið samstarvað landanna millum á fiskivinnuøkinum, men seinastu tíðina er samstarv eisini fingið í lag til dømis í oljuvinnu, útbúgving, ferðing og mentan. Seinastu árini, hava ávísar broytingar eisini havt við sær, at møguleikarnir fyri meira samstarvi eru mentir. Í Stóra Bretlandi er ein av stóru broytingunum til frama fyri meira politiskum samstarvi helst, at skotska heimastýrið varð stovnsett; men eisini oljuleitingarvirksemið á føroyskum havleiðum, øktir útbúgvingarmøguleikar og betri ferðasamband til grannan fyri sunnan munnu vera atvoldin til, at føroyska-bretska samstarvið er ment.
Samkynd[rætta | rætta wikitekst]
Samkynd í Stóra Bretlandi kunnu skráseta seg í parlagi, men tey verða ikki viðurkend sum hjún; í 2005 varð lógarbroytingin um skrásett parlag samtykt í Bretlandi. Í 1988 setti konservativa stjórnin við Thatcher á odda í verk Section 28. Section 28 var ein reglugerð, sum bannaði lokalum myndugleikum at kunna um samkyndleika, eins og sýna viðurkenning mótvegis samkyndleika [2]. Í 2003 varð Section 28 reglugerðin strikað sambært kongaligari staðfesting. Fram til 2001 hevði Stóra Bretland eisini ein høgan kynsligan lógaldur fyri samkynd. Hann var 21 ár fram til 1994, meðan hann var 16 fyri hinar íbúgvarnar. Í 1994 varð kynsligi lógaldurin fyri samkyndar menn settur niður, men var millum 1994-2001 tvey ár hægri enn fyri helmingin av bretsku íbúgvunum. Í 2005 kundu samkyndir bretar frøðast um, at teir kundu ganga saman í skrásett parlag, og 17. juli í 2013 varð eitt lógaruppskot samtykt, sum loyvir samkyndum bretum og walisarum at giftast tann frá 29. mars 2014. Talan er tó bert um borgarligar vígslur.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Leys av meginlandinum, í útnyrðingspartinum í Evropa, eru Stóra Bretland. Í Sameinda Kongsríkinum eru Skotland, Ongland, Wales, Norðurírland umframt oyggjar og oyggjalond fyri sunnan, vestan og norðan.
Landslagið í Bretsku Oyggjunum og Írlandi er ógvuliga fjølbroytt, og stórur munur er á høgu, grýtutu fjøllunum í Norðuronglandi, Skotlandi og Wales og flata mýrlendinum, nevnt "the fens", í til dømis East Anglia og fruktagóða slættlendinum í Suðuronglandi. Tríggir fjórðingar av lendinum eru dyrkaðir; ógvuliga ymiskt er, hvat velt verður, tað veldst alt um veðurlag, og hvussu jørðin er.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Í Bretlandi tóku fyrst landbúnaðarkollveltingin og síðan ídnaðarkollveltingin seg upp í 18. øld og breiddi seg so um allan heimin. Nú á døgum er tungídnaðurin, sum áður var álitið, ikki so týdningarmikil longur. Tænastuvinnan er tann vinnugreinin, ið mennist mest, til dømis banka- og tryggingarvirksemi. Bretland er sjálvbjargið við olju og gassi, tí landið eigur stórar oljukeldur í Norðsjónum og á markinum ímillum Hetlands og Føroya.
Tungídnaðurin var einaferð stór og týdningarmikil vinna í Bretlandi, men soleiðis er ikki longur. Nú er løtt maskintøknilig vøra, sum maskinur, amboð, bilar og vápn, týdningarmesta útflutningsvøran, og ógvuliga mong fólk starvast í fíggjar- og tænastuvinnuni. Hesar vinnur hava bøtt um bretska búskapin, ið ikki hevur verið væl fyri, mest tí at Bretland má flyta inn nógvar matvørur og rávørur.
Mest eru tað banka- og fíggjarvirksemi, sum hava fingið ferð á aftur bretska búskapin.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Nýtt frá SMSFleiri tíðindi ›
Børnini borðreiða í SMS
Fríggja- og leygardagin verður barnatiltak á Torginum í samband við at forvitnisliga barnakókibókin kemur út 22.okt.
Umbygging í Baresso
Baresso hevur stongt tvær tær næstu vikurnar vegna umbygging, og spennandi verður at síggja nýggja úrslitið
Vodafone hevur fingið iphone 6
iPhone 6 er komin til landið.
Minst til P-skivuna
maks 2 tímar
mánadagur 20. oktober 2014
Medistarpylsa v/eplum, sós og reyðkáli
týsdagur 21. oktober 2014
krebinettir v/eplum, stúvningi og reyðrót
mikudagur 22. oktober 2014
Stoktur fiskur v/kips og remolátu
hósdagur 23. oktober 2014
Kotelettir v/reyðkáli, eplum og sós
hósdagur 30. oktober 2014
Oksasteik v/bearnaisesós, eplum og grønum salati


text:
Kanin
Kanin (frøðiheiti - Oryctolagus ) er lítil gnagari av haruætt. Kaninir eru floksdýr og halda saman í stórum flokkum. Holur teirra eru langar og torgreindar. Tær gera sær eisini fleiri neyðútgongdir. Kanin leggur minst 20 ungar um árið, og tí eru kaninir nógvastaðni vanligastu súgdýr. Kaninin kemur upprunaliga úr Útsynningsevropa, men er nú um allan heim uttan í Antarktis. Um aldaskiftið løgdust tær út í Suðuroy og nørdust skjótt, men so fækkaðust tær aftur, og nú er eingin eftir. Nógvastaðni er kaninin skaðadýr í landbúnaðinum, tí hon etur grøðina.
Villkanin er í ætt við haru.


text:
Atlantic Rhapsody - 52 myndir úr Havn
Føroyskur spælifilmur frá 1989, tann fyrsti føroyskt framleiddi biograffilmurin.
Atlantic Rhapsody er ein ferð ígjøgnum eitt samdøgur í 'heimsins minsta høvuðsstaði', Tórshavn. Ferðin er sum ein stafettrenning, har ein persónur, eitt ting ella okkurt annað í einari senu førir okkum víðari til næstu senu við nýggjum persónum og hendingum.
Burtur úr hesum spyrst ein kaleidoskopisk søga við bæði gerandis og meiri dramatiskum hendingum, sum undirhaldandi og við ironi lýsir føroyingar, útlendingar í Føroyum og føroyska samfalagið sum heild.
Atlantic Rhapsody er 'heimsins fyrsti' føroyskt framleiddi spælifilmur, ein sonevndur no-budget filmur, har úti við 200 leikarar og onnur arbeiddu ólønt til tess at filmurin kundi gerast veruleiki. Tá filmurin var sýndur í Leikhús Bio, sló hann øll áskoðaramet og yvirhálaði bæði Rambo og Karen Blixen-filmin 'Out of Africa'.
75 min. - Handrit & leikstjórn: Katrin Ottarsdóttir. - Framleiðsla: Kaleidoskop Film. 1989.
Filmurin vann Preis der nordischen Filminstitute, Nordische Filmtage, Lübeck, Týskland, 1989
© 2007 Hugin Eide | Design by Andreas Viklund


text:
Amerikanska Sámoa
Amerikanska Sámoa (samoiskt: Sāmoa Amelika ella Amerika Sāmoa, enskt American Samoa) er lítið oyggjaland í Polynesia. 7 oyggjar eru í landinum [1]. Oyggjarnar eru bara 199 km² til víddar. Sum mangar aðrar oyggjar er hon undir einari sterkari og størri tjóð, USA. Gjaldoyrað, ið nýtt verður, er amerikanskur dollari (USD). Høvuðsmálið er enskt, men flest øll tosa eisini tað gamla málið, sámoskt. Almennu málini eru tvey í tali, sámoskt og enskt.
Hvítu sandstrendurnar gera hana til frítíðarparadís.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
Avstralásia : Avstralia · Norfolkoy · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Ný-Kaledonia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðurmarianoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cookoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggjar · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis-Futuna


text:
San Marino
Lýðveldið San Marino (alment navn: Repubblica di San Marino) er eitt lítið landfast land í Italia. San Marino hevur bara mark við Italia. San Marino er fjallaland og elsta lýðveldi í heiminum. Høvuðsmálið er italskt. Hetta lítla fjallalandið, nakað norðarlaga í Italia, er minsta lýðveldi í Evropa. Tað er eisini av minstu londum. Í vídd er San Marino bara 61 km2.
Tað er eisini ímillum tey elstu, helst grundað um ár 900. Í miðøld var Italia býtt sundur í rík, valdmikil býarríki, sum Florens og Venesia. Hesi ríki vórðu, sum tíðin leið, limað inn í onnur, størri landøki, men San Marino megnaði at hava sjálvræði sítt. Á italienska meginlandinum eru tvey smá ríki, Vatikanríkið og San Marino.
Hóast landið er av smæstu londum, hevur tað fótbóltslandslið, sum er við í undankappingunum til HM og EM í fótbólti.
Náttúrutilgeingið er lítið í San Marino, og blómandi ferðavinnan er størsta inntøkukelda landsins. Miðaldarborgin Rocca er t.d. sum tikin úr einum ævintýri.
Londini, sum ikki eru limir í ES, men hava beinleiðis tollsamgongu við ES, eru Mann, Ermarsundsoyggjar, Andorra og San Marino.
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
- SanMarinoSite.com (enskt, italskt)
- VisitSanMarino.com (enskt, italskt)


text:
Che Guevara
Ché Guevara (føddur 14. juni 1928 í Rosario, Argentina, deyður 9. oktober 1967) var ein argentinskur marxistiskur uppreistarleiðari, lækni, rithøvundur, diplomatur. Hann var tann eldsti av fimm systkjum. Tey lógu í tí hægra endanum av miðalklassanum. Pápin var arkitektur og hevði ymiskar lítlar fyritøkur. Hetta gjørdi at tey vóru hampuliga væl fyri.
Søgan um Ché Guevara[rætta | rætta wikitekst]
Ernesto ”Ché” Guevara uppfataði alt Latín Amerika sum sítt heimland. ”Mál, hugburðir, religión og felags harri sameinir hesar natiónir” hetta vóru orðini hjá Ché Guevara.
Fólk ið kendu familjuna segði at Ché hevði ein góðan barnsburður. Tey søgdu eisini at foreldrini hjá Ché vóru frísinnaðu, at tey vóru anti-fascistar og sera politiskt virkin. Hesin hugburðurin hevur so at siga smitta av uppá Ché. Tá ið foreldrini hjá Ché funnu útav at hann hevði eitt sera ringt tilfeldi av astma, gjørdu tey av at flyta til Alta Garcia har veðurlagi var gott og turt. Astmaðin hjá Ché var sera ringt og hann hevði, alt lívið, næstan dagliga astma-herðindi. Tó hendan sjúkan gjørdi tað ringt at liva vanligt noktaði Ché at geva upp. Hann kempaði ímótir sjúkuni og lærdi seg at hugsa og lesa tá ið herðindini vóru ringast. Hann vandi kroppin og betraði um heilsuna hjá sær við at ganga langar túrar í fjøllunum í Argentina.
Í 1946 byrjaði Ché at lesa medisin á universitetinum í Buenos Aires. Hann ferðaðist nógv runt umkring í Latín Amerika og lærdi tí nógv um geografiina, nátturina og fólkini ið búðu á kontinetinum*. Ché var sera foharmaður um fátækadømi men av tí at hann var so ungur visti hann ikki so nógv um politik.
Í 1952 vendi Ché aftur til Buenos Aires, aftaná einari langari ferð, fyri at lesa liðugt. Í 1953 bleiv hann lækni. Tó hann akkurát var blivin lækni føldi hann ongan hug til at gera karrieru við hesum og fór tí beinavegin út at ferðast aftur. Ché var blivin sera áhugaður í politikki aftaná sínari langu ferð runt í Latín Amerika. Hann hevði sæð hvussu korrupt landi var, og hvussu nógv fátækadømi var. Tí var ætlanin við hesari ferðini at fara til tey støðini har tað vóru problemir. Hann vil gjarna vera við til at gera ein mun. Hann og nøkur vinfólk fóru fyrst til Bolivia og síðani til Guatemala, har hann so smátt byrjaði at broyta seg til ein aktivan revolutioner. Hann var við til at kempa ímóti óretvísi og korruptiónini. Eftirsum inasiónstropparnar drupu øll ið vóru vinstraorienteraði ella misstonksom, so yvirtalaðu vinfólkini Ché til at søkja um asyl í tí argentinsku embassaduni í Guatemala.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- BBC Audio Archive: Profile of Che Guevara
- BBC News – Che Guevara Images: Set 1, Set 2, Set 3
- Central Intelligence Agency: Reports on Che Guevara
- Che Guevara Internet Archive: Speeches, Images


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Tað verður at viðurkenna, at menniskjuni er virðing íborin, og at allir limir mannaættarinnar eiga somu ómissiligu rættindi, og hetta er støðið undir frælsi, rættvísi og friði í heiminum.
Har sum mannarættindini hava verið fyri vanbýti og vanvirðing, hevur tað havt við sær ræðuligar gerðir, sum hava skakað samvitsku mannaættarinnar, og ein heimskipan, har sum fólk nýtur talu- og trúarfrælsi og frælsi frá ótta og neyð, hevur verið boðað sum menniskjunar hægsta mið og mál.
Tað varðar almikið um, mannarættindi verða vard við lógum, um fólk ikki skal verða noytt til sum evstu ráð at taka til uppreistur móti harðræði og kúgan.
Tað varðar almikið um at elva og stimbra vinalag tióðanna millum.
Í sáttmáala sínum hava Sameindu Tjóðirnar av nýggjum váttað trúgv sína á undirstøðulig mannarættindi, á sóma menniskjans og virði, og á javnrættindi fyri kvinnur og menn, og tær hava rátt av at fremja framburð í almannamálum og bøta um lívskor manna í alt meiri frælsi.
Limaríkini hava skyldubundið seg til, í samvinnu við Sameindu Tjóðirnar, at virka fyri at fáa framt, at mannarættindini og undirstøðilig frælsisrættindi verða alment vird og hildin.
Tað at allir partar skilja hesi rættindi og frælsi er fremsta treytin fyri, at henda skylda verður framd út í æsur.
Tess vegna bjóðar
AÐALFUNDURIN
Hesa heimsyvirlýsing um mannarættindi sum felags mið fyri øll fólk og allar tjóðir við tí endamáli, at hvør einstakur og hvør samfelagsstovnur alsamt við hesi yvirlýsing í huga skal stremba fyri við frálæru og uppaling at fremja virðing fyri hesum rættindum og frælsismálum og við framsøknum atgerðum innanlands og millumlanda at tryggja, at tey verða viðurkend og hildin allastðni á munagóðan hátt, bæði í fólkinum í limaríkjunum og í fólkinum í teimum londum, sum eru innan løgdømi teirra.
Øll menniskju eru fødd fræls og jøvn til virðingar og mannarættindi. Tey hava skil og samvitsku og eiga at fara hvørt um annað í bróðuranda.
Øll hava krav um rættindi og frælsi, sum eru nevdn í hesi yvirlýsing, uttan mun til ættarslag (rasu), húðarlit, kyn, mál, átrúnað, politiska ella aðra sannføring, tjóðskaparligan ella samfelagsligan uppruna, ognarviðurskifti, føðing ella aðra støðu.
Somuleiðis skal eingin mismunur vera orsakað av politiskari, rættarligari ella millumtjóða støðu hjá tí landi, sum ein persónur hoyrir til, sama um landið er sjálvstøðugt, undir tilsjónarvaldi, ella fullveldi tess á annan hátt er skert.
Ein og hvør hevur rætt til lív, frælsi og persónliga trygd.
Eingin skal liva í trældómi ella trælkan; trældómur og trælahandil av øllum slag skulu verða bannað.
Eingin skal verða píndur ella harðliga, ómenniskjaliga ella vanæruliga viðfarin ella revsaður.
Øll hava rætt til, hvar tey ery stødd, at verða viðurkend sum persænar fyri lægini.
Øll eru jøvn fyri lægini hava rætt til somu rættarvernd uttan mismun. Øll hava sama rætt at verða vard fyri mismuni, sum er brot mæti hesi samtykt, og at verða vard fyri allari áeggjan til at skapa tílíkan mismun.
Um onkur fær viðferð, sum er tvørtur 'mæti teimum grundrættindum, sum honum eru tryggjað sambært grundlæg og øðrum landslægum, skal hann hava rætt til at fáa fullar sømdir afturfyri við dæmstælar landsins.
Eingin skal verða tilvildarliga handtikin, settur í varðhald ella gjørdur útlagin.
Øll hava sannan javnrætt till rættvísa og almenna rættarviðgerð fyri æheftum og ævildigum dæmstæli, sum skal tka avgerð um rættindi teirra og skyldur, og um øll revsimál, ið verða reist.
1. Hvør, sum verður ákærdur fyri revsiverda ferð, eigur rætt til al verða mettur æsekur, inntil hann er dømdur sekur við almenna rættargongd, har sum hann hevur fingið fulla trygd fyri verju.
2. Eingin skal verða funnin sekur í revsimáli av nøkrum slag, uttan so at gerð ella ábyrgdarloysi, sum hann var ákærdur fyri, et at rokna sum brotsgerð sambært landslægum ella lægum, tá ið gerðin varð framd. Ei heldur skal strangari revsing verða ásett enn hon, ið var galdandi, tá ið tann revsiverda gerðin varð framd.
Eingin eigur at vera fyri tilvildarligari uppílegging í persænlig viðurskifti, heimalív ella brævaskifti, ei heldur fyri æruskemd ella útspilling. Øll eiga rætt til lægarvernd fyri slíkari uppílegging ella ágangi.
1. Øll hava rætt til frítt at fara og búsetast innan fyri landamark í hvørjum ríki sær.
2. Øll hava rætt til at fara av landinum, hvørjum sum er, eisini sínum egna og at fara heim aftur til sítt land.
1. Øll hava rætt at søkja um og fáa friðskjæl í øðrum londum fyri meinsæknum.
2. Slíkan rætt ber ikki til at skjæta seg undir, tá ið ákæran av røttum er fyri æpolitiskar brotsgerðir ella gerðir, sum eru ímæti endamálum og grundreglum Sameindu Tjæðanna.
1. Øll hava tjæðskaparrætt.
2. Eingin skal tilvildarliga missa sín tjæðskap, og ongum skal verða sýtt fyri at skifta tjæðskap.
1. Menn og kvinnur, sum eru komin til lægaldur, skulu uttan mun til ættarslag (rasu), tjæðskap ella átrúnað hava rætt at giftast og setast í búgv. Tey hava krav um javnrættindi at giftast, í hjúnalagnum og til hjúnaskilnað.
2. Hjúnaband kann ikki verða bundið, uttan báðir partar samtykkja í tí av fríum vilja.
3. Húskið er tann natúrliga frumeindin í samfelagnum og hevur rætt til vernd av samfelag og landi.
1. Øll hava rætt til at eiga ogn, annaðhvørt einsamøll ella ' felag við onnur.
2. Eingin skal hissini vera fyri ongartøku.
Øll hava rætt til hugsanar-, samvitsku- og trúarfrælsi. Hesi rættur fatar eisini um frælsi at skifta átrúnað ella trúgv, og frælsi til annaðhvørt einsamallur ella í felag við onnur og alment ella einskilt at inna trúgv sína í frálæru, tilbiðing, gudstænastu og halgihaldi.
Øll skulu vera fræls at hava sínar áskoðanir og bera tær fram uttan forðan, og at søkja sær og breiða út vitan og hugsanir ígjøgnum hvønn boðmiðil, sum vera skal, og æheft av landamarki.
1. Øll hava rætt til frítt og á friðarligan hátt at koma saman og taka seg saman í felagsskapir.
2. Eingin kann verða noyddur at vera limur í felag.
1. Øll hava rætt til at taka lut í stjærn lands síns, annaðhvørt beinleiðis ella gjøgnum frítt vald umboð.
2. Øll hava rætt til somu atgongd at embætum og almennum størvum í landi sínum.
3. Fælksins vilji skal vera støði undir stjærnarinnar valdi; hesin vilji skal verða borin fram við ávísum millumbilum og rættiligum valum við almennum og jøvnum valrætti, og skulu verða framd við loyniligari atkvøðing ella samsvarandi frælsum valháttum.
Øll hava sum samfelagsborgarar rætt til felagsliga trygd og kunnu krevja, at tey búskaparligu, felagsligu og mentanarligu rættindi, sum eru neyðug fyri teirra virðing og fría menning av persænleikanum, verða framd við tiltøkum innanlands og í altjæða samstarvi og í samsvari við skipan og tilfeingi í hvørjum landi.
1. Øll eiga rætt til arbeiði, til frítt at velja starv, til rættvís og hæskandi arbeiðslíkindi og til vernd fyri arbeiðsloysi.
2. Øll hava uttan mismun rætt til somu løn fyri sama arebeiði.
3. Ein og hvør, sum arebeiðir, hevur rætt til rættvísa og hæskandi samsýning, ið tryggjar honum og hansara eina mannsømiliga tilveru, og harumframt um neyðugt aðra almenna vernd.
4. Ein og hvør hevur rætt til at stovna og gerast limur í yrkisfelag til at verja síni áhugamál.
Øll hava rætt til hvíld og frítíð, har uppi í rímiliga avmarking av arbeiðstíðini og frítíð við løn ávísum millumbilum.
1. Ein og hvør hevur rætt til lívsumsøður, ið tryggja honum og hansara heilsu og vælveru, har uppi í mat, klæði, bústað og heilsurøkt og almennar tænastur og rætt til trygd við møguligum arbeiðsloysi, sjúku, æarbeiðsføri, missi av maka, aldri ella aðrari skerjing av vinnumøguleikum orsakað av um støðum, sum hann ikki hevur ræði á.
2. Møður og børn hava krav um serliga umsorgan og hjálp. Øll børn, annaðhvørt tey eru fødd í hjúnalagi ella uttan, njæta somu almannavernd.
1. Øll hava rætt til útbúgving. Útbúgving skal vera ækeypis, íhvussu er á byrjanarstigi skal vera skyldubundin. Tøknilig og yrkislig útbúgving skal standa øllum í boði, og øll skulu eftir førimuni hava somu atgongd a hægri undirvísing.
2. Undirvísing skal miða ímæti at fullmenna persænleika einstaklingsins og at stimbra virðingina fyri mannarættindum og frælsi. Hon skal fremja fatan, tolsemi og vinalag millum tjæðir, fælkasløg og trúarbælkar, og skal fremja virki Sameindu Tjæðanna fyri at varðveita friðin.
3. Foreldur hava fyrsta rætt at velja, hvat slag av undirvísing skal verða givin børnum teirra.
1. Øll hava rætt til frítt at taka lut í mentanarlívi í samfelagnum, at njæta list og eiga lut í framburði vísinda og ágæðum teirra.
2. Øll hava rætt til vernd av andaligum og evnisligum áhugamálum í sambandi vidð eitt og hvørt vísindaligt, bækmentaligt ella listarligt verk, sum avvarðandi hevur greitt úr hondum.
Øll hava rætt til samfelags- og altjæða skipan, har tey rættindi og frælsi, ið nevnd eru í hesi yvirlýsing, kunnu verða framd út í æsir.
1. Øll hava skyldur fyri samfelagnum; í tí einans er full og fræls menning persænleikans gjørlig.
2. Samfelagsborgarar skulu viðvíkjandi rættindum og frælsi einans verða bundnir av avmarkanum, sum eru settar í lægum við tí í hyggju at tryggja viðurkenning av og virðing fyri frælsi og rættindum hjá øðrum og til tess at lúka rættvís krøv um siðalag, alment skil og vælferð almenningsins í fælkaræðissamfelag.
3. Hesi rættindi og frælsi mega í ongum føri verða int í mætstøðu við endamál og grundreglur Sameindu Tjæðanna.
Einki í hesi yvirlýsing eigur at verða tulkað tann veg, at nøkrum ríki, bælki ella einsaklingi verður loyvt at gera nakað, ið miðar ímæti at beina fyri nøkrum av teimun mannarættindum, sum her eru tald.


text:
Boris Spasskij
Boris Vasiljevitj Spasskij (Бopи́c Bacи́лbeBич Cпácckий), føddur 30. januar 1937) er ein russiskur, (fyrrverandi franskur, og fyrrverandi sovjetiskur) stórmeistari í talvi og fyrrverandi heimsmeistari í talvi. Hann var tann 10. talvheimsmeistarin og vann hann heitið fleiri ár á rað frá 1969 til 1972. Hann er kendur sum ein av teimum stórstu telvarunum, og er hann eisini tann elsti talvheimsmeistarin, ið er á lívi.
Spasskij vann Sovjetiska Talvmeistaraskapin tvær ferðir (1961, 1973) og tvær ferðir tapti hann finaluna (1956, 1963). Hann var ein av kandidatunum til Talv Heimsmeistaraskapin sjey ferðir (1956, 1965, 1968, 1974, 1977, 1980 og 1985).
Á Talv-OL í 1984 í Thessaloniki megnaði føroyski telvarin John Rødgaard at spæla javnt móti Spasskij.
Barna- og ungdómsárini[rætta | rætta wikitekst]
Hann varð føddur í Leningrad (nú Sankta Pætursborg) og lærdi at telva sum fimm-ára gamal, tá hann og mong onnur vóru evakueraði úr býnum við einum toki undir Seinna heimsbardaga. Hann gjørdist rættiliga kendur í Sovjetsamveldinum, tá hann sum 10-ára gamal vann á táverandi sovjetiska meistaranum Mikhail Botvinnik, sum leikti simultantalv í Leningrad. Fyrsti talvvenjari hansara í barnaárunum var Vladimir Zak. Gjøgnum barna- og ungdómsárini, frá hann var 10-ára gamal, vandi Spasskij ofta talv í fleiri tímar hvønn dag saman við venjarum á meistarastigi. Hann setti fleiri met sum yngsti sovjetiski telvarin ið uppnáddi ymiskar rankingar á ávísum aldri (sum 10, 11 og 15 ára gamal). Í 1952, tá hann var 15-ára gamal, skoraði hann 50% í sovjetiska meistaraskapinum í semifinaluni, og gjørdist nummar tvey í Leningrad Meistaraskapinum sama árið. Hann vann IM heitið í 1953 og stórmeistaraheitið GM í 1955.


text:
Hanus Kamban
er rithøvundur, føddur Andreasen, 25. juni 1942 í Saltangará, uppvaksin í Skúgvi og flutti til Havnar í 1956.
Fyrsta bókin, hann gav út, var Drekin og aðrar søgur í 1969. Hetta vóru týðingar av stuttsøgum.
Fyrsta bók við egnum stuttsøgum var Dóttir av Proteus, ið kom út í 1980.
Søgan Angels Place vann fyrstu virðisløn í stuttsøgukapping, sum Listastevna Føroya skipaði fyri í 2001.
Hanus Kamban var blaðstjóri á tíðarritinum Fjølnir 1967-69, var eitt skifti blaðstjóri á bókmentatíðarritinum Brá, var formaður í Rithøvundafelg Føroya 1992-94 og limur í Nordbok 1992-2000.
Útgávur:
2001 Angels Place í Mjørki í heilum
2002 Tað nýggja Atlantis
2006 Tvær yrkingar í Vencili 1
2007 Tvær yrkingar í Vencili 2
2008 Riddarin Grøni í Vencili 5
2010 Saxifraga Nivalis í Vencil 8
Ummæli/umrøða:
Nordisk Litteratur 2003
Vónbjørt Vang Solmunde: Vísindaskaldskapur og furða á føroyskum. Fregnir 25. apríl – 1. mai 2002
Heiður:
1980 Virðisløn M.A.Jacobsens fyri yrkisbókmentir
1986 Virðisløn M.A.Jacobsens fyri fagurbókmentir
1990 Sømdargáva úr Grunni Kristjans á Brekkumørk
2004 Mentanarvirðisløn landsins
2007 Poeten Poul Sørensen og fru Susanne Sørensens legat
« Aftur


text:
28. desember
28. desember er dagur 362 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 363 um skotár er). 3 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1065 - Westminister Abbey í London verður vígd. Kirkjan í dag er bygd í 1340-1509, men ein einstakur bygningur er eftir av upprunakirkjuni.
- 1869 - Tannlæknin William Semple fær patent til tyggigummi.
- 1879 - Tay jarnbreytarbrúgvin í Skotlandi brotnar, meðan tokið úr Edinburgh til Dundee fer um hana. Tokið dettur niður í ánna, og 90 fólk láta lív.
- 1968 - Ísraelskarherdeildir gera álop á Beirut Airport og leggja 13 arabisk flogfør í oyði.
- 1990 - Danska kommunistblaðið Land og Folk kemur út á síðsta sinni. Blaðið kom fyrstu ferð út í 1921 við navninum Arbejderbladet.
- 2013 - Ein álvarsom ferðsluvanlukka hendi í Oyndarfirði onkuntíð millum kl. 6 og 10 um morgunin. Tveir ungir mans vóru við bilinum, 20 og 22 ára gamlir, báðir úr Oyndarfirði. Bilurin var farin útav vegnum og endaður á sjónum við Rættargjógv. Tann 22 ára gamli maðurin, Jens Pauli Juul, varð funnin deyður sama morgun, sum vanlukkan hendi. Leita varð eftir tí 20-ára gamla manninum í fleiri dagar, men hann varð ikki funnin fyrr enn eina viku seinni, tá umleið 400 fólk og 70 bátar luttóku í leitingini saman við Brimli, Tjaldrinum og Hvidbjørnen. Harumframt luttóku eisini eitt nú bjargningarbátarnir Lív, Ziska og Sverri. Líkið av Rana í Billustovu varð funnið hin 4. januar 2014 kl. 13.44.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1932 - Katy Bødtger, danskur sangari
- 1934 - Maggie Smith, bretskur sjónleikari
- 1954 - Denzel Washington, amerikanskur sjónleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1983 - 39 ára gamli trummusláarin Dennis Wilson úr The Beach Boys druknar, tá ið hann kavar av einum báti.


text:
Sørvágur og sørvingar I
Útgávudagur: 14/12-1995
ISBN nr: 99918-934-1-5
Stødd: 512 bl.s.
Skreyt innbundin.
Śtseld frį forlagnum.
Eitt brot úr bókini:
NAKRAR HUGLEIÐINGAR UM SØRVÁG
Søgnin sigur at norðbúgvin "Sørli" bygdi Sørvág
fyrst, tað er væl møguligt, men eingi prógv eru
tó funnin fyri tí. Summir siga, at hann nevndist "Servin",
men har heldur m.a. Mikkjal á Ryggi, at teir munnu hava blanda við
Severin Fohrman, dani, ið mitt í 1600-talinum keypti jørðina
í Sørvági frá Benkenstockunum, og sum stutt
eftir seldi alla jørðina aftur; hann var av føroyingum
róptur "Servin". Tað er væl hugsandi, at bland er komið
í sagnirnar har. Sørli skuldi eiga tríggjar døtur:
"Ytra", "Notra" og "Sutra", og býtti hann jørðina í
bygdini ímillum tær, í tað triðingsbýti,
ið enn er. Men tann parturin av søgnini man vera lítið
eftirfarandi. At haganøvnini koma av ættunum: norður og
suður, fyri Norður-og Suðurtriðing, man fáður
ivast í, og Úttriðingur hevur so fingið sítt
navn av, at hann er uttastur ella gongur út í hav. Nær
Sørvágur er bygdur er ilt at siga, summir halda, at landið
var býtt sundur longu við landnámi, ella stutt eftir,
um ár 900. Onkur heldur um ár 1000. Mikkjal á Ryggi
nevnir í Miðvinga søgu, at tað er ikki líkt
til at Miðvágur er "landnámsbygd" ella garður, men
er bygd seinni. Hetta sigur okkum, sum eisini Kjartan Danielsen førir
fram í bók síni "60 tals systemet og det Færøske
landnam", at roknast má við, at landnámsgarðarnir
í Vágum hava verið: Sandavágur, Sørvágur
og Bøur. Har tær 180 merkurnar í Vágum hava
verið javnt býttar millum bygdirnar, á 60 Mk. hvør.
T.v.s. at Bøur, sum í dag bert hevur 18 Mk. hevur átt
allan norðara partin á Vágoynni, men hevur seinni mist
stóran part av síni jørð, har kunnu vera fleiri
grundir, t.d. at kongsjørð er umløgd til hinar bygdirnar,
við tað at festarnir hava búð har o.l. Vert er at geva
gætur, at løgmaður seinni búði í Sandavági
og prestur í Miðvági; tað hevur óivað
ikki havt lítið at týða í tí sambandi.
Jørðin sum í dag hoyrir til Miðvágs, hevur
so upprunaliga verið nøkunlunda javnt býtt millum hinar
bygdirnar, tað norðasta hava bíggjarmenn havt, meðan
sørvingar og sandavágsmenn hava havt hvør sína
helvt av restini. Tað ið eisini, hugsi eg, loysir gátuna,
ið fólk leingi hava trætst um, hví tað stóra
vatnið í Vágoynni kallast "Sørvágsvatn".
Um tað er rætt, at Miðvágur ikki var landnámsbygd,
sum jú Mikkjal á Ryggi grundgevur væl í síni
Miðvinga søgu, tá hann nevnir t.d. um tað "gomlu
gøtuna" til Sørvágs, ið gekk niðan á
gøtuna frá Sandavági, heldur enn beinleiðis, hvat
hon ikki gjørdi fyrr enn seinni o.s.fr. So má jarðarbýtið
hava verið sum áðurnevnt. Men so hevur Vatnið jú
ligið alt sum tað er í Sørvágs haga, so er
tað heldur ikki løgið, at tað varð rópt "Sørvágsvatn".
Her er vert at viðmerkja, at ikki í einum einasta gomlum skjali
kanst tú finna navnið "Leitisvatn", ið summir nú
kalla Vatnið, men í skjølum heilt aftur í 1600-talið,
verður Vatnið antin rópt "Vandet mellem Midvaag og Sørvaag",
"Det Store vand mellem..." ella oftast "Sørvaags-vandet". Hetta
nevni eg bara, ikki tí, um onkur vil kalla Vatnið okkurt annað,
so má tað vera teirra søk.
Viðvíkjandi bygdanavninum, so halda summir, at tað kemur av tí nógva sandinum, sum norðbúgvarnir nevndu "seyr", so at bygdin upprunaliga hevur itið "Seyrvágur", tað fatan hugsi eg teir flestu fornfrøðingarnir hella til. Tað verður sagt, at summir fyrst í tríatiárunum og í fýratiárunum byrjaðu at nevna Sørvág fyri "Seyrvág", og fekk hetta frá tí "almenna" góða undirtøku í nøkur ár, við tað at øll skjøl og stempul hjá m.a. Sørvágs Sjúkrakassa, Arbeiðsmannafelagnum, kommununi og fleiri vinnufyritøkum frá teirri tíðini vóru merkt "Seyrvágur" og gongur hetta eisini aftur nógva aðrastaðni frá tí tíðini, men seinni eru menn í bygdini tíbetur farnir frá hesum aftur og nýta nú gamla vakra navnið Sørvágur, og man tann einfaldasta grundin, hugsi eg sjálvur, vera hon, at Sørvágur er vakrari enn "Seyrvágur", sum í okkara oyrum ljóðar bæði fremmant og enntá óføroyskt, tað skurrar sum sagt verður. Men um vit so hella til tað fatan, at navnið stavar frá "seyr", sandinum, so eru tó eingi prógv fyri tí, og má hetta tí bert standa sum eitt ástøði, og als ikki sum nakar veruleiki, tí tað veit einfalt eingin í dag. Hví eitur tá t.d. Sandavágur, sum eisini var landnámsbygd so ikki "Seyrvágur" = Sandavágur, um navnið stavar frá "seyr" = sandinum ? Her er okkurt, ið ikki samsvarar, hugsi eg. Tá er søgnin, at maðurin, ið bygdi Sørvág fyrst, æt Sørli, líka eftirfarandi, ella líka óeftirfarandi, um tú vilt. Tað einasta vit vita við vissu er, at tey síðstu 600 árini kann tað skjalprógvast, at bygdin hevur itið "Sørvágur" við Ø. Eg havi eisini ta fatan, at málfrøðingar í dag eru samdir um, at navnið, sum vanliga verður nýtt og sum í longri tíð hevur verið nýtt, eigur at vera viðurkent sum rætta navnið. Tað kann eisini nevnast, at eldri sørvingar altíð hava verið sera harmir um hetta "óskilið" ikki at nevna bygdina við sínum rætta navni, sum okkara forfedrar hava nýtt í øldir, men tíbetur er hetta, sum funnið var uppá í tríati/fýratiárunum, nú fána burtur aftur og hevur ikki vunnið frama millum bygdarfólkið.
At menn hava sett seg niður í Sørvági er einki at undrast á, Sørvágsfjørður er náttúruhavn og Sørvágur liggur inni í einum væl vardum firði, sum norðbúgvarnir eisini vóru vanir við úr Noregi og hava teir tí trygt kunna lagt síni langskip á vánni her.
Útgravingar síðst í fimtiárunum og fyrst í sekstiárunum hava víst, at teir fyrstu, sum búsettu seg her, búðu uttanfyri Kirkjuánna og eru fleiri toftir funnar har, m.a. har gamla fimleikarhøllin er og svimjihylurin og oman í nýggja kirkjugarðin. Onkur heldur, at grundin til, at tey fyrstu búsettu seg har úti, er, at tað við fyrsta eygnakast er tað staðið í bygdini, har tað lívir móti øllum veðri. Men seinni fluttu fólk millum áirnar Kirjuá og Stórá at búgva, og er tað har tann gamla kenda bygdin seinni stóð. Tað vísir seg eisini, at har millum áirnar er ógvuliga veðurgott, sjálvt um tað sýnist opið fyri, hetta eru menn sjálvandi komnir eftir upp gjøgnum tíðina, og búsettu seg tí har seinni. Annars eru toftir eisini funnar úti á Kettusnøklunum rópt, og eitt pláss stutt heimanfyri har, nevnist úti á Toft, og sigur navnið seg sjálvt. Har kundi tað hugsast, at tann ella teir, ið hava átt Úttriðing hava búð á síni egnu jørð, sjálvt um vit vita, at øll bygdin seinni var heimrust, t.v.s. felagsogn fyri allar hagapartarnar, men hetta kundi, sum sagt, verið tekin um, at bygdin møguliga einaferð hevur verið býtt í tríggjar býlingar, men hetta eru tó bert gitingar. Bygdapartarnir heimi í bygdini hava óivað verið "Norð í húsi" og "Yviri í húsi", meðan býðlingurin úti á Toft, óivað hevur itið "Úti við Garð" ella okkurt líknandi. Nøkur gomul skifti tíðliga í 1700-talinum vísa klárt, at Úttriðingur fyrr hevur verið róptur "Garðshagi" ella líknandi, við "Garð" navninum uppií. (Sí m.a. skifti frá 14.10.1718).
Tað sum eisini er vert at hugsa um, er, hvussu tað ber til, at fyrsti kirkjugarðurin/ gravstaðið (sí um tað undir Hús 9) hevur verið millum áirnar, har bygdin seinni kom at vera, meðan hann seinni var fluttur út um Kirkjuánna, har bygdin áður hevði verið. Óivað er tað so, at fólk helst vildu hava gravstaðið passaliga langt burtur frá húsum.
Í 900-11/1200 hugsi eg, at bygdin hevur verið uttanfyri kirkjuánna. Í 12/1300-talinum er líkt til, at bygdin er flutt millum áirnar, og hevur tá ein býlingur eisini verið úti á Toft og út eftir tann vegin út á Kettusnøklarnar, har toftir eru funnar, tá grivið hevur verið út fyri sethúsum tíðliga í 1900-talinum (sí u. Hús 103 og 110). Hesin býlingur úti á Toft er so útdeyður antin í 1300-talinum ella í 1500-talinum. Í 16, 17 og 1800-talinum hugsi eg, at bygdin bara hevur verið millum áirnar. Onkur heldur at býlingurin úti á Toft og út tann vegin, møguliga eru útdeyðir av svartadeyða, ið var í 1349/50 og hava fólk tí ikki tora at búsett seg aftur har í gamlari tíð. Sambært teimum, ið funnu hesar toftirnar, so hildu teir, at tær stavaðu ikki seinni enn frá 1500-talinum. Tað er ikki fyrr enn í seinnu helvt av 1800-talinum, at fólk fluttu út aftur um Stórá at búgva.
Um fólkatalið áðrenn 1801 er ilt at meta um, tí vit hava einfalt ikki nøvnini á øllum teim fólkum, ið tá livdu, tí tað er langt frá, at skifti eru eftir øll, tí er tað sera trupult at finna navnið á nógvum fólkið fyri hesa tíð, tó nógv kann finnast á ymiskan hátt. Søgnin sigur, at í 1600-talinum vóru bert 7 hús í Sørvági, og Paulina í Búðini (1853-1947) visti at siga frá teim gomlu, at í 1700-talinum vóru 11 hús í Sørvági, og samsvarar hetta sera væl við tær skrivligu keldurnar. Vit kunnu soleiðis sláa fast, at Sørvágur hevur verið ein sera lítil bygd. Í 1801 eru bert 86 fólk í bygdini og 19 hús, og út frá teimum upplýsningum, ið eg havi, hevur fólkatalið verið nøkunlunda tað sama í 1700-talinum, meðan tað í 1600-talinum klárt hevur verið minni, kanska ikki meir enn 50 og í 1500-talinum er líkt til, at tað neyvan hava verið stórt meir enn eini 30-40 fólk í bygdini. T.d. í Jarðarbókini fyri 1584 eru bert 3 bøndur, t.v.s. ein til hvønn hagan, og hava teir eisini havt búgvandi í smáum kroysum eini 10-12 húskallar og arbeiðskonur hvør.
Í 1801 búgva 482 fólk í Vágum og Mykinesi og er Sørvágur tá tann minsta bygdin av teim størru bygdunum. Býti er hetta:
Bygd: Fólk: Hús:
Sandavágur: 110 23
Miðvágur: 145 36
Sørvágur: 86 19
Bøur/Gásadalur: 66 13
tilsamans: 407
Mykines: 75 17
Tilsamans: 482 (Vágar og Mykines)
Seinni fór Sørvágur at taka seg fram, og í 1890 kom hann upp um hinar báðar størru bygdirnar (Miðvág og Sandavág) í fólkatali, og hevur Sørvágur síðani havt munin og nú hevur Sørvágur gott 100 fólk fleiri enn næsta bygdin Miðvágur.
Við fólkateljingina 1966 og 1970 er býti millum bygdirnar
í Vágum hetta:
Bygd: 1966: 1970:
Sandavágur: 663 649
Miðvágur: 803 802
Vatnsoyrar: 39 51
Sørvágur: 928 957
Bøur: 33 36
Gásadalur: 32 26
Mykines: 92 63
Tilsamans: 2.590 2.584
Eg skal her nevna fólkatalið í Sørvági
við fólkateljingarnar, ið verið hava í 1800-talinum:
Ár: Fólk: Hús:
1801: 86 19
1814: 85 24
1821: 101 30
1822: 104 30
1826: 108 29
1834: 124 29
1840: 140 30
1845: 143 32
1850: 157 33
1855: 163 34
1860: 191 38
1870: 224 42
1880: 304 51
1890: 359 65
Nøkur tøl í 1900-talinum:
Ár: Fólk: Hús:
1901: 436 73
1906: 433 81
1935: 755
1945: 776
1966: 928
1970: 957
1972: 952
1974: 988
1975: 973 292
1994: 913 340 (50 hús standa tóm, 75 húsum býr bert eitt fólk í).
Stóri vøksturin í fólkatalinum í
Sørvági í 1800-talinum, sigst at koma av, at Sørvágur
tá var roknaður sum eitt óvanliga gott útróðrarpláss,
søgnin sigur, at í Sørvági nýttist einum
bert tráðu og pott fyri at klára seg. Hetta gjørdi,
at nógvir avbygdamenn settu seg niður her, fleiri komu við
stórum húski, sum vit koma at síggja, tá ið
vit gjøgnumganga ættirnar.
Eftir 1900 er tað ein royndur lutur, at fólkatalið er vaksið til uml. 1000 fólk. Í 1980-unum segðist fólkatalið í bygdini eitt skifti at vera omanfyri 1000, men tað er so við stóru fólkafráflytingini, ið nú hevur verið, komi niður um fólkatalið í 1966.
Annars kunnu vit síggja, at ómetaliga nógv, ið fødd eru í Sørvági, eru flutt av bygdini gjøgnum alla 20-indu øld. Serliga til Havnar og niður til Danmarkar.
..........


text:
5. apríl
5. apríl er dagur 95 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 96 um skotár er). 270 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Føroyska kvinnulandsliðið skrivar søgu, tá tær spældu javnleik 1-1 á Tórsvølli móti Bosnia/Hersigovina og harvið fingu fyrsta stigið nakrantíð í einari HM-undankapping. Eyðvør Klakstein gjørdi málið hjá Føroyum í 78. minutti.
- 1992 - Bosnia-Hersegovina verður sjálvstøðugur statur.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1913 - Ruth Smith, listamálari
- 1953 - Jóanes Nielsen, rithøvundur
- 1976 - Tróndur Bogason, tónaskald


text:
11. juli
11. juli er dagur 192 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 193 um skotár er). 173 dagar eru eftir av árinum.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 2013 - FC Inter Turku - Víkingur 0-1. Víkingur spældi heimadystin javnt og eftir at hava vunnið 1-0 á útivølli komu teir sostatt víðari í UEFA Europa League og skuldu møta rumenska Petrolul Ploiești í aðru rundu.
- 2013 - HB - ÍBV 0-1. HB og ÍBV høvdu spælt javnt 1-1 í Íslandi, og tí skuldi HB antin spæla 0-0 ella vinna heimadystin, fyri at koma víðari til aðru innleiðandi rundu í UEFA Europa League, men ÍBV fekk straffi og skoraði tá bert 2 minuttir vóru eftir. HB kom sostatt ikki víðari.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1909 - Malla Samuelsen
- 1920 - Sverri Djurhuus.
- 1982 - Guðrun Sólja Jacobsen í Tórshavn.


text:
Nýggjastu tíðindini
Melda til tíðindabræv
Tíðindi - 5. mars 2013
FSF hevur sett Ingun Hansen í starv sum hjálparvenjara hjá A-landsliðnum við kvinnum
Fótbóltssamband Føroya og Ingun Hansen hava gjørt avtalu, ið inniber, at strandakvinnan verður hjálparvenjari hjá A-landsliðnum við kvinnum, tá føroysku kvinnurnar í døgunum 4. til 9. apríl fara til Litava at lutaka í HM-undankappingini.
Umframt Litava, eru Montenegro og Georgia eisini í bólki saman við Føroyum.
Á seinasta styrkislistanum hjá FIFA, vóru Føroyar á 72. plássi, sjey pláss frammanfyri Litava, meðan Montenegro og Georgia eru á einum deildum 131. plássi á FIFA-listanum.
Tvey lið fara víðari úr bólkinum, ið síðani aftur skulu lutaka í eini undankapping, sum verður skipað eftir sama leisti sum við A-landsliðnum við monnum.
HM-endaspælið fyri kvinnur verður í Kanada í 2015.


text:
Korea
Korea er nes í norðara parti í Kina og gongur út í havið ímóti Japan. Kríggj var millum Suðurkorea og Norðurkorea (1950 til 1953). Síðan kríggið var av, hevur støðan verið hættislig millum londini bæði. Suðurkorea hevur havt stóran búskaparligan vøkstur, væl stuðlað av USA. Bygging er allastaðni. Bygdur verða skrivstovur og nýggj virki til tann vaksandi ídnaðin í landinum. Norðurkorea er enn kommunistiskt og fátæksligt land. Veðurlagið er tað rætta at velta rís, heitt um summarið, bítandi kalt um veturin.


text:
Hannibal
Hannibal (248–183/181 f.kr.) var ein puniskur herførari úr Karthago. Hann er einamest kendur fyri at leiða sín her, við stríðsfílum, upp um Alpurnar í eini roynd at hertaka Rom. Síðani deyða hansara hevur hann verið virdur sum ein av bestu herførarum í søguni.
Innihaldsyvirlit
Uppvøkstur[rætta | rætta wikitekst]
Hannibal var sonur kartaska leiðaran Hamilcar Barca. Hann hevði fleiri systrar og tveir beiggjar, Hasdrubal og Mago. Eftir at Karthago hevði tapt tað 1. puniska kríggið fór Hamilcar í holt við at leggja tað Iberisku hálvoynna undir seg. Tað var á hesum herferðunum, at Hamilcar tók tann unga Hannibal við sær. Tað sigst, at ímeðan Hannibal var í Spania, lovaði hann pápa sínum altíð at hata Rom.
Hamilcar doyði í bardaga um ár 228 f.kr. og Hasdrubal, svágur Hannibals, gjørdist nýggjur herovasti. Tá Hasdrubal varð dripin sjey ár seinni, bleiv Hannibal nýggjur herførari einans 26 ára gamal.
Puniska kríggið[rætta | rætta wikitekst]
Stutt eftir at Hannibal var vorðin herførari, gjørdi Rómverjaríkið eina samansvørjing við spanska býin Saguntum. Hetta sá Hannibal sum brot á eina friðar-avtalu sum Rom og Karthago høvdu um hetta mundi, og legði tí býin í oyði. Eftir hetta kunngjørdu rómverjar kríggj og so byrjaði tað næsta puniska kríggið .
Hannibal førdi um várið 218 f.kr. herdeildir sínar úr Spania, upp um Alpurnar, og kom til Italia í desember. Áðrenn Hannibal fór upp um Alpurnar, hevði hann 52,000 hermenn undir sær. Ferðin var ikki løtt og tá hann var komin til Italia, hevði hann bara 24,000 hermenn og nakrar heilt fáar fílar eftir.
Komin til Italia, fekk hann fleiri uppreistrarsinnaðar italiumenn við í sín part. Ímóti rómverjum vann hann tríggjar stórar sigrar, og at enda var eingin herur ímillum hann og Rom. Hann helt tó ikki, at tað var ráðiligt at gera eina roynd at hertaka býin.
Illa kroystir sendu rómverjar herdeildir til Afrika, og Hannibal varð noyddur at fara heim aftur. Komin heim tapti hann sín fyrsta bardaga og var noyddur at yvirgeva seg.
Harðar treytir vóru givnar Karthago. Hon misti øll økir í Spania og skuldi harumframt gjalda eitt stórt krígsendurgjald.
Eftir kríggið[rætta | rætta wikitekst]
Eftir kríggið gjørdist Hannibal politikari og Karthago fór aftur at blóma. Sjey ár eftir kriggið kravdu rómverjar at Hannibal yvurgav seg, og hetta gjørdi, at hann fór í útlegd, og var tað restina av sínum lívið. Eftir at hann var farin úr heimbýnum stuðlaði hann, millum øðrum, Efesus og Bithynia í teirra stríði við Rómverjaríkið.
Deyði[rætta | rætta wikitekst]
Um ár 183/181 f.kr. fingu rómverjar frænir av at Hannibal goymdi seg í Libyssa. Tá teir vóru um at fáa hendur á honum, eitraði hann seg sjálvan fyri ikki at fella í rómverskar hendur. Áðrenn hann doyði skrivaði hann á eitt papír: "Læt okkum lætta tað byrðuna rómverjar so longi hava borið, síðani teir ikki hava tol at bíða til ein gamal maður doyr".
Hann var eitt stað millum 64-66 ára gamal tá hann doyði.


text:
Metal
Metal er eitt felgsheiti fyri metallisku frumevnini og sambræðingar av hesum.
Millum mest nýttu metallini kunnu nevnast jarn, kopar, sink, aluminium, tin og blýggj. Millum mest nýttu sambræðingar kunnu nevnast stál, messing og bronsa.
Virðismiklastu metallini kallast góðmetal, t.d. platin, silvur og gull.
Eginleikar[rætta | rætta wikitekst]
Metal hava tríggjar felags eginleikar. Tey leiða streym, eru góðir hitaleiðari og hava metalglans. Hesir eginleikar hava metallini grundað á, hvussu atomini í metallunum eru bundin saman. Hendan samanbinding verður kallað metalbinding.
Metal hava lyndi til at avgeva elektronir, sum ger at metallið verður til eina positiva jon. Fríu elektronirnar, sum eru avgivnar, skapa eitt rundanumliggjandi elektronskýggj. Hetta skýggið heldur metaljonirnar saman i einari metalgrind. Grindin ger, at metallið glansar, meðan tær fríu elektronirnar gera streym- og hitaleiðingina gjørliga.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrsta metal, framleitt úr evnafrøðiligum sambræðingum, var helst kopar. Grikkarnir framleiddu kopar á tann hátt, at teir skerdu kopar(II)jonir við trækoli. Hesin teknikkur hevur eisini verið brúktur til at framleiða onnur metal. Umleið ár 2000 f.Kr. var møguligt at framleiða kopar (Cu), antimon (Sb), tin (Sn) og blýggj (Pb).
Tá tað varð uppdagað, at kopar og tin saman skapa eina harða metalblanding, nevniliga bronsu, fekk bronsan ein sera týdningarmiklan leiklut. Herðan í bronsuni gjørdi hana væl egnaða til amboð og vápn í tíðini, sum vit í dag kalla bronsuøldin.
Fyri at kunna framleiða jarn, skal hitin vera nógv hægri, enn tá framleitt verður kopar. Funnir lutir benda á, at fólk í miðjararhavslondunum, umleið 1500 f.Kr., hava framleitt jarn. Teknikkurin hevur síðani spreitt seg spakuliga upp ígjøgnum Europa. Elstu størri ovnar til jarnframleiðslu eru funnir umleið 1200 f.Kr. í Týsklandi.


text:
Toskur
Toskur (frøðiheiti - Gadus) Toskur er báðumegin Atlantshav. Í Barentshavinum frá Novaja Semlja og Svalbarði til Jan Mayen og suður til Biskeiavíkina. Í Eystarasalti, donskum sjógvi, í Norðsjónum, undir Føroyum, Íslandi og Grønlandi. Frá Nýfundland og Labrador til Norðurcarolina. Toskur verður upp í 180-200 cm, valgrønur um bakið og síðurnar, settur við tøttum, dimmum, gráligum ella brúnligumblettum. Undir búkinum er hann ljósur, hvítur ella gráhvítur. Men eisini aðrar litir hevur hann, t.d. dimmbrúnur (flotfiskur), reyðbrúnur (í taranum). Strikan er hvít/ gráhvít. Toskur hevur tríggjar ryggfjaðrar og tvær gotfjaðrar, ið allar eru nakað avrundaðar í skapi. Strikan er nakað bogin yvir uggafjøðurini. Hann er klænur um klingruna, og sterturin er beinur aftan. Hann hevur yvirbit. Finnan er líka long sum eygnatvørmátið. Gotið er undir fremra enda á mittastu ryggfjøðurini. Kjaftklovin kemur aftur undir fremru trom á eygnasteininum. Toskur er virðismikil fiskur og verður nógv veiddur.


text:
Gjør
Gjør (frøðiheiti - Podiceps auritus), summstaðni nevnd bárafjatla, er lítið størri enn lundi. Aftanvert um høvdið hevur hon ein stóran krans av klønum, gulum og svørtum fjøðrum. Bringan og síðurnar eru vakurt reyðbrúnar, bakið dimmbrúnt við ljósari gráligum strikum, í neðra er hon hvít. Ungfuglurin er javndimmur omaná og hevur ongan krans. Eisini tær gomlu missa kransin um veturin. Vel hevur hon einki. Fitjurnar eru klovnar.
Reiðrið ger hon sær helst í tjørnum og lítlum vøtnum og tjóðrar tað við longum stráum fast í bukkabløð og annan vatnvøkstur. Dúnungarnir eru svartir. Stundum sæst hon svimja við teimum uppi á bakinum. Føðin er mest smásíl, marflugur og tílíkt. Gjør eigur nógv í Íslandi. Í Føroyum er hon sjaldsom at síggja. Og bara hendinga ferðir veit nakar hana hava átt her. Í 1945 átti ein á Toftavatni og fekk 5 ungar, men 3 av teimum hvurvu - helst tiknir av fugli; ikki so undarligt, at hon tá ikki hevði hug at koma aftur.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Føroyskir fótbóltsmeistarar
Føroyska landskappingin í fótbólti er løgd um nakrar ferðir frá stovnan í 1942. Ein tann týdningarmesta broytingin var í 1976, tá ið beinleiðis upp og niðurflyting millum deildirnar varð innførd.
Talið av feløgum, ið hava kappast um FM-heitið hevur verið ymiskt. Okkurt av teimum fyrstu árunum vóru einans 4 feløg í kappingini. Hetta talið er tó síðani fleiri ferðir justerað. Frá 1976 til 1987 vóru fyri tað mesta 8 lið og síðani 1988 hava verið 10 lið í bestu deildini.
Við at spæla úti og heima ímóti hvør øðrum, hava feløgini síðan 1988 spælt 18 dystir um árið. Fram til og við 1995 fekk vinnandi felag 2 stig fyri sigur, men frá 1996 vórðu 3 stig latin.
Í 2005 varð kappingin enn einaferð umskipað. Tað vóru framhaldandi 10 feløg í bestu deildini, men nú spældu tey 3 ferðir móti hvørjum øðrum, so dystartalið hækkaði til 27 dystir. Eisini broytti besta deildin í 2005 navn til Formuladeildin eftir høvuðsstuðlinum formula.fo. Í 2005 varð næstbesta deildin framvegis rópt 2. deild, men í 2006 broytti næstbesta deildin navn til 1. deild. Í 2009 broytti besta deildin navn frá Formuladeildin til Vodafonedeildin.
- Í 1944 var eingin kapping vegna bóltatrot!
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- B68.fo
- HB.fo
- football.fo FSF - Fótbólt Samband Føroya


text:
KUNNGERÐ NR. 135 FRÁ 30. SEPTEMBER 2011 UM LØGTINGSVAL 2011
Kunngerð nr. 135 frá 30.09.2011 '); document.writeln(''); } //-->
Við heimild í § 15, stk. 2 í løgtingslóg nr. 49 frá 20. juli 1978 um val til Løgtingið við seinni broytingum ásetir løgmaður, at val verður til Løgtingið leygardagin 29. oktober 2011.
1. Valevnislistar
Valevnislistar mugu vera formanninum í løgtingsvalnevndini í hendi í seinasta lagi 2 vikur frammanundan valdegnum, tað er leygardagin 15. oktober 2011 kl. 18.00.
Ein valevnislisti má ikki hava fleiri valevni enn tíggju fleiri enn talið av løgtingslimum, ið veljast skulu. Um henda treyt ikki verður hildin, skal listin verða lýstur ógildigur. Valevnini skulu vera lýst við navni, p-tali, starvi og bústaði. Nøvnini verða sett í bókstavarøð. Um valevni ikki ynskir at verða sett við fullum navni á atkvøðuseðilin, skal tað tilskilast, hvussu navnið skal setast á. Eftirnavn ella millumnavn umframt í minsta lagi eitt fornavn ella forbókstavur hjá valevni skal altíð setast á atkvøðuseðilin. Bert millum- og eftirnøvn, sum valevni hevur rætt til at nýta eftir lóggávuni, ella millumnøvn, sum eru fráboðað fólkayvirlitinum, kunnu setast á atkvøðuseðilin. Ístaðin fyri fornavn, kann nýtast kallinavn, sum er eitt avbrigdi av fornavni. Listin skal vera undirskrivaður av valevnunum, góðkendur av einum flokki, sum er fráboðaður sbrt. § 16, stk. 2, ella undirskrivaður av í minsta lagi 400 og í mesta lagi 450 veljarum sum stillarum, og hjálagdur skal vera serligur listi yvir stillararnar, har teir eru skilliga lýstir við navni, føðingardegi, bústaði, dagfesting og undirskrift. Valevnini og stillararnir kunnu eisini undirskriva á avrit av valevnislistanum. Eisini kunnu valevnini í staðin fyri við undirskrift, vátta sína uppstilling við brævi, fjarriti, telexi o.tl. Listin skal vera latin inn av einum umboði fyri flokkin ella stillara, og hesin hevur rætt til á einum avriti av valevnislistanum at fáa kvittan frá formanninum fyri, at listin er móttikin og nær.
Ongin má stilla upp samstundis til val sum valevni hjá meira enn einum flokki ella stilla upp uttanflokka og samstundis taka undir við einum flokki. Ger nakar ímóti hesum, verður valið, um tað fellur á hann, ógildugt.
Ongin kann vera stillari fyri meira enn einum valevnislista. Hann, ið er stillari fyri fleiri listar, kann ikki roknast sum stillari hjá nøkrum lista.
2. Ógildigur valevnislisti
Um valevnislisti verður lýstur ógildugur, ella um valevni verður strikað av listanum, skal henda avgerð nevndarinnar, sum er endalig, verða skrivað í valbókina, og úrskrift úr henni um hetta skjótast møguligt og í øllum førum fyri valið, verða send tí umboði fyri flokkin ella tí stillara, sum listan hevur latið inn.
Heldur nevndin, at ein rættstundis innlatin valevnislisti er so ófullfíggjaður, at neyðugt er at gera hann ógildugan, skal nevndin beinanvegin boða viðkomandi umboði fyri flokkin ella viðkomandi stillara frá hesum og geva honum høvi til innan 24 tímar at bøta um brekið.
3. Bókstavamerking
Løgmaður gevur hvørjum flokki eina bókstavamerking, sum nýtt verður til valevnislistar floksins. Hvør flokkur eigur um gjørligt at fáa sama bókstav, sum hann áður hevur nýtt til onnur val.
Løgmansskrivstovan, 30. september 2011
Kaj Leo Holm Johannesen (sign.)
løgmaður
/ Marjun Hanusardóttir (sign.)


text:
Tað gongur væl hjá Jóanesi Nielsen. Hann fekk fyrr í ár M. A. Jacobsen fyri skaldsøguna, Brahmadellarnir. Sama skaldsøga er týdd til danskt, har hon hevur fingið góð ummæli og bókin er tilnevnd Norðurlendsku bókmentavirðislønina.
Eg vóni so inniliga, at hann fær virðislønina, so okkara ráðharri í mentamálum sær, at tað loysir seg at stuðla listini og listafólkum. Jóanes hevur millum annað fingið trý ára starvsløn úr Mentanargrunni landsins, sum áðurnevndi harri í mentamálaráðnum hevur skert við 20%. Tað vil siga úr 6.4 milliónum og niður á 5.2 milliónir.
Gott er, at føroyskar bókmentir fáa ans í útlondum. Serliga síðani Hugin Eide er farin at geva bøkur út á lítla forlagnum, Torgaard, eru føroyskar bókmentir veruliga komnar í donsk bløð, og hava har fingið góð skoðsmál. Sjálvur sigur Hugin, at eitt gott ummæli í Politiken ella Weekendavísini er ikki nóg mikið til at selja bøkur, men tær gerast sjónligar, og fólk lesa um føroysku bøkurnar, ið koma á danska bókamarknaðin. Hetta fer kanska at bøta um søluna í seinna endanum.
Fyri stuttari tíð síðani gav Jóanes aftur eina bók út. Hesa ferð er talan um yrkingasavn, ið kallast Tapet millum øldir. Eitt heiti, ið er líkt Jóanesi at brúka. Ein mynd, ið eyðkennir skaldskapin hjá Jóanes.
Flest kenna Jóanes Nielsen sum ein góðan og beinraknan yrkjara við stórbærum myndum, sum hava sítt egna univers. Vit kenna Jóanes Neilsen sum ein góðan og altsigandi og altskrivandi høvund, sum ikki fírir fyri at siga tað sum tað er og reiðiligani tað. Hetta dámar lesaranum, og av tí sama hevur hann vunnið sær ein trúfastan lesaraskara. Millum tey, sum lesa yrkingarnar hjá Jóanesi Nielsen við jøvnum millumbilum eri eg sjálvur. Mær dámar væl yrkingar hansara. Serliga dámar mær tær, sum hann hevur skrivað eftir 1992, tá ið Kirkjurnar á havsins botni kom út. Hetta savnið er eitt týðiligt skifti í hansara skaldskapi. Hann finnur er sína yrkjarahill, sít stað at skriva og síni evni at skriva um.
Hetta nýggja savnið er ikki øðrvísi enn hini. Tað hellir ógvuliga tætt upp at hinum søvnunum, men eg haldi ikki, at tað er eins heilskapað sum hini.
Yrkingar eru við í hesum savninum, sum hava staðið í øðrum søvnum. Ein yrking, “Fløtakakur”, hevur staðið í Vencli áttanda, og nakrar stóðu í savninum, Smukke fejltagelser, sum hann gav út saman við Peter Laugesen. Yrkingin um Annisette, “Ugganarorð” stóð í hesum savni, sum forlagið Torgaard gav út. Hetta er ein av klassisku yrkingunum hjá Jóanesi, har hann lyftir sangaran í Savage Rose upp til gudastøði og hon gerst ein partur av náttúruni, av árstíðunum, ein máttur, sum er egin, og sum av Jóanesi verður lyft upp til skýggja, áðrenn hann pilkar hana niður aftur á menniskjaligt støði og sigur: “Sum flest onnur er hon sett saman av lími, teymum og teknistiftum / ein skroypiligur figurur / við eini rødd / sum knúsar glas.” Á sama hátt yrkir Jóanes um Edith Södergran. Hesa skroypiligu, ungu kvinnu, sum stríðist við tuberklasjúku. Her verður Gud ein partur av tí tuberklalitta blóðinum á hvíta lummaturriklæðnum hjá Edith Södergran.
Eg vil siga, at stílurin og yrkingarnar í støðum líkjast ov nógv ørðum yrkingum í onkrum av hinum søvnunum. Tú ivast viðhvørt, um yrkingin hevur staðið onkra aðra staðir, men so er yrkingin bara skriva so tætt upp at eini aðrari yrkingsum eg havi lisið áður. Tað er í fleiri øðrum yrkingum, at Jóanes brúkar hjartakamarið í eini myndbergin. Eisini hevur hann í fleiri øðrum yrkingum brúkt stjørnurnar í sínum myndberingum. Slíkar orðingar ganga aftur í yrkingum Jóanesar, heilt aftur til Kirkjurnar á havsins botni (1992), og summar longri aftur.
Hetta er sjálvandi ein vandi ein yrkjari kemur í, og eg ivist ikki í, at allir yrkjarar skapa somu yrkingina umaftur og umaftur, skriva hana við ymiskum eygum, ymiskum tíðum, ymiskum hugløgum og ymiskum kenslulagi. Vit eru bara avmarkað av egnum orðum, egnum sannroyndum og egnum tonkum. Tónin í yrkingasavninum er eisini hin sami. Yrkingar eru sum hálova kyninum, kvinnuni, mannamuni og stríðinum fyri tí góða samfelagnum. Yrkingar eru, sum pilka niður tann persónliga Gud, sum vit menniskju brúka til at ugga okkum við og til persónligan vinning annars, og yrkingar eru um tann kosmiska Gud, sum er í øllum tí undrunnarverda og góða.
Eg haldi, at yrkingasavnið er á eini leið, tó ikki av teimum bestu, Jóanes hevur latið úr hondum. Onkur yrking átti ikki at verið tikin við. Til dømis kann eg nevna einastu stuttu yrkingina, ið er ein umskriva yrking úr Havamálum: Doyr kvinna / doyr gessur / doyggi sjálvur eg. /Eitt veit eg / sum aldrin doyr / minnið um angandi klov. Sjálvur dámar mær best hesar longu episku yrkingarnar hjá Jóanesi, sum eru ein heilur heimur av kenslum, søgum, myndum og ótrúligum drivi. Tær mangla í hesum savninum. Einar tvær slíkar yrkingar eru við, og tær eru meistarligar, meðan tær styttru yrkingarnar fara ikki heilt á flog.
OMR


text:
Sniglar
Sniglar (frøðiheiti - Gastropoda) er ein bólkur av lindýrum. Nógv sløg liva á landi, men tveir triðingar av sløgunum liva í vatni. Best kendi landsnigil í Føroyum er svarti snigil. Tveir sniglar ið nýliga eru innsløddir til Føroyar eru morsnigilin ið stavar frá Spania og leopardsnigil ið staver frá Vesturevropa.
Størsti snigil við húsa í Føroyum er Arianta arbustorum.
Innihaldsyvirlit
Sløg[rætta | rætta wikitekst]
Landsniglar[rætta | rætta wikitekst]
Feskvatnssniglar[rætta | rætta wikitekst]
Sjósniglar[rætta | rætta wikitekst]
(Til dømis Kræklingur og Øða eru rættiliga ikki sniglar, tey hoyra til bivalvia.)


text: Magnus Jákupsson er í hesum døgum við danska felagi sínum VAT í Saint-Dizier í Champagne-Ardenne-distriktinum í Fraklandi, og har varð av sonnum svomið 'sjampagnu-svimjing'. Tvey føroysk met og juniormet til unga havnarmannin, 24.70 í 50 firvald og 25.50 í 50 rygg í innleiðandi riðlunum, har hansara egnu met vóru ávíkavist 24.92 frá HS-stevnu í apríl mánaða, og 25.74 frá FM 2011. Magnus skal kappast aftur í morgin og ovurmorgin, í 100 rygg, 200 rygg og 100 firvald, umframt í finalunum í 50 firvald og rygg. Hann hevur bestu tíð frá innleiðandi í 50 rygg, og eisini eina rímiliga góða tíð í 50 firvald, bara ein tíggjundapart aftanfyri Amaury Levaux á 24.6. Sí startlista her.


text:
Richard Griffiths
Richard Griffiths, føddur 31. juli 1947, deyður 28. mars 2013, var ein enskur sjónleikari, sum hevur framført á palli, spælt leiklutir í biograffilmum og í sjónvarpsfilmum. Hann hevur vunnið fleiri heiðurslønir, eitt nú Laurence Olivier Award fyri Besta Mannliga Leiklut, Drama Desk Award í bólkinum Outstanding Actor in a Play (framúrskarandi sjónleikarari á palli), Outer Critics Circle Award í bólkinum Best Featured Actor og eina Tony Virðisløn (Tony Award) í bólkinum "Besta framførsla av einum høvuðsleikluti í einum sjónleiki", allar hesar virðislønir vóru latnar fyri hansara leiklut í sjónleikinum The History Boys.
Hann er eisini kendur fyri sín leiklut sum Vernon Dursley í Harry Potter filmunum, Uncle Monty í Withnail and I, Henry Crabbe í Pie in the Sky, og Kong Georg II í Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides. Hann spældi eisini leiklutin sum ein bretskur blaðmaður í Oscar-vinnandi filmin Gandhi hjá Richard Attenborough í 1982.


text:
Miðafrikalýðveldið
Miðafrikalýðveldið (franskt République Centrafricaine) er eitt land í Miðafrika við umleið 4 mió. íbúgvar. Høvuðsstaður er Bangui og høvuðsmálið er franskt. Miðafrikalýðveldið hevur mark við 5 lond: Kjad, Sudan, Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo, Kongo og Kamerun.
Innihaldsyvirlit
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Stórur partur av inntøkunum í landinum er av diamantvinnuni. Her eru eisini góðir møguleikar at menna aðra vinnu, tí bæði gull, jarn, kopar og uran eru í jørðini. Stór vatnflóð í regntíðini er kortini stórur bági fyri allari námsvinnu.
Miðafrikalýðveldið kemur ikki út til havið - har er eingin strond, eingin jarnbreyt og asfalteraðu vegirnir fáir. Tí er mesti flutningurin og mesta sambandi ímillum fólk eftir áunum. Næstan tríggir fjórðingar av allari vøru verða fluttir eftir áum og veitum, sum tilsamans eru 7000 km langar. Mesta útflutningsvøran verður flutt til Brazzaville í Kongo og haðan koyrd við toki út til havnabýir á strondini við Atlantshav.
Miðafrikalýðveldið er av fátækastu londum í heiminum.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Turkur og politiskur ófriður hava elvt til svára neyð. Í 1965 kom ræðslustýrið hjá Bokassa keisara til valdið, og tá ið hann mátti rýma av landinum, tók hernaðarstýri við. Fyrstu ferð, fólkið slapp at velja stýri sítt, var í 1993, men búskapurin í landinum liggur framvegis í skeljum, og landið er eitt tað fátækasta í heiminum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Ófriður[rætta | rætta wikitekst]
Í CAR hava í 2014 verið nógvir samanbrestir millum víðgongdar muslimar og kristin. Anti-Balaka-militsin eru hálvvápnaðir uppreistrarmenn, sum fyri tað mesta hoyra til kristnar bólkar í landinum. Teir hava verið skuldsettir fyri at hava dripið muslimar frá hond. Anti-Balaka-militsin varð sett á stovn eftir at muslimskir Seleka-uppreistrarbólkar í longri tíð høvdu gjørt seg inn á og dripið kristin frá hond - tað gjørdu teir millum annað í februar 2014.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Mitt inni í Afrika er Miðafrikalýðveldið. Norðari partur er turrur og berligur, syðri partur er vátur og avtakin við regnskógi.


text:
Lógarbrot
Kriminalitetur er øll lógarbrot, ið geva revsing. Vanliga nevna vit alt lógarbrot, tað verið seg herverk ella súkklustuldur, morð ella ran. Summi lógarbrot fara um landamørk. Til dømis yvirgangur, flográn ella rúsevnissmugling. Nógv lond hava sett á stovn felags, altjóða løgregluna Interpol at berjast ímóti slíkum lógarbrotum. Høvuðssætið hjá Interpol er í París. Serligar avtalur eru gjørdar millum londini um, hvussu lógarbrótarar kunnu latast úr einum landi upp í hendurnar á myndugleikunum í øðrum landi.
Føroyar[rætta | rætta wikitekst]
Í øllum samfeløgum eru fyriskipanir og lógir. Í Føroyum sigur eina mest revsilógin okkum, hvat ið er ólógligt, men eisini eru nógvar aðrar lógir. Í lógunum stendur, hvussu ið revsað verður. Í revsilógini standa tær vanligu treytirnar, fyri at ein kann revsast. Til dømis er hon soleiðis orðað, at lógaldurin er 15 ár. Tað merkir, at ung yngri enn 15 ár kunnu ikki verða handtikin, dømd ella revsað. Føroya Rættur er okkara dómstólur. Her tekur dómarin støðu til lógarbrotini, til dømis herverk ella stuldur. Dómur kann verða skotin inn fyri landsrættin. Av tí, at dómsvaldið í Føroyum er danskt, skal danski landsrætturin viðgera slík mál. Tveir landstættir eru, Vestari landsrættur í Viborg og Eystari landsrættur í Keypmannahavn, sum er tann, ið kemur til Føroya nakrar ferðir um árið at viðgera dómsmál. Summi álvarsmál skulu fyri nevningating. Í nevningatinginum eru 12 nevningar og dómarin. Nevningarnir gera av, um ákærdi er ósekur/sekur, men skal ein verða sekur, skulu minst 8 av nevningunum vera samdir um tað. Nevningarnir saman við dómaranum áseta revsingina. Ovasti dómstólur í rættarskipanini nevnist Hægstirættur.
Fyrr var deyðarevsing fyri heilt álvarslig lógarbrot, og enn eru mong lond, har summir lógarbrótarar, til dømis drápsfólk, verða avrættað. Í Danmørk, og tí eisini í Føroyum, varð deyðarevsing tikin av í 1930. Fyri álvarsom lógarbrot kunnu fólk nú verða dømd at sita - treytaleys revsing. Tá ið ein tíð er farin, ber til at sleppa út ávísar tíðir. Eisini er vanligt at fangar, sum skikka sær væl í fongslinum, sleppa út, áðrenn teir hava sitið alla tíðina, teir eru dømdir at sita. Teytað revsing er linari dómur. Tá verður revsingin útsett og fellur burtur eftir ávísari tíð, um ákærdi ikki aftur brýtur lógina hesa tíðina.


text:
Ævintýr
Ævintýr eru sum skaldskaparslag munnbornar søgur um vanlig folk í einum yvirnatúrligum heimi. Heitið veður nýtt um fleiri sløg av søgum, ið als ikki øll hava sama yivrnatúrliga innihald. Antti Aarne og Stith Thompson hava gjørt eina skrá yvir heimsins ævintýr. Har eru tey skift sundur í 5 høvuðsbólkar ella týpur. Sum annar munnborin skaldskapur hava ævintýrini ongan kendan høvund ella upprunaligan form. Tey kennast aftur eftir greining av søgugongd og innihaldi, og á tann hátt hava Aarne og Thompson skift tey sundur í týpur hvørja við sínum nummari og stavunum AT frammanfyri. Hesar týpur og høvuðsbólkar eru: I Djóraævintýr (AT 1-299), II Eginlig ævintýr (AT 300-1199), III Skemtiævintýr (AT 1200-1999), IV Formilævintýr (AT 2000-2399) og V Ymisk ævintýr (AT 2400.2499). Hesin seinasti bólkurin umfatar tey ævintýr, ið høvundarnir ikki fingu at hóska til hinar bólkarnar.
Í øllum vanligum brúki verður oftast hugsað um søgurnar í bólki II, tá talan er um ævintýr. Serstakliga kanska undirbólk A, ið verður kallaður Gandaævintýr (AT 300-749). Í hesum bólki eru m.a. tær væl kendu søgurnar um ein fátækan drong, ið bjargar eini prinsessu, sum trøll við níggju høvdum ella onkur onnur yvirnatúrlig vera hevur tikið; í endanum giftist drongurin við prinsessuni og verður kongur. Ella eina fátæka gentu, ið bjargar einum prinsi, sum ofta er umskaptur til okkurt andskræmiligt, og síðani giftist við honum og gerst drotning. Øll liva síðani lukkuliga.
Hóast ævintýr sum skaldskaparslag upprunaliga eru munnbornar søgur, kenna vit tey nú í tíðini best og ivaleyst bert úr ritstjórnaðum, prentaðum útgávum. Charles Perrault (1628-1703) var hin fyrsti at geva út eitt savn við søgum, ið eru ritstjórnað ævintýr. Bókin kom í 1697 og nenvdist Søgur og frásagnir úr farnum tíðum við undirheitinum "Gásamóðir sigur frá" (Les Contes de ma Mère l’Oye). Millum søgurnar í hesum savni eru so víðagitnar søgur sum Reyðhetta, Tornarósa og Øskufía. Perrault óttaðist bókmentaliga og mentanarliga smakkin í tíðini, lagaði søgurnar til, sum honum tókti best og gav tær út í navninum á 10 ára gamla syni sínum. Bókin gjørdist ómetaliga væl umtókt og var sum frá leið týdd til flestøll fjølment evropeisk mál. Seinni fóru fólk aðrastaðni at savna og skriva upp ævintýr, og summpart við beinleiðis fyrimynd í søgunum hjá Perrault komu serliga í 19. øld fleiri kend søvn við ritstjórnaðum ævintýrum. Kendast eru ævintýrini hjá týskarunum Jacob og Wilhelm Grimm. Eisini í Norðurlondum vaks áhugin, og millum kendastu útgávur eru tær hjá Ewald Tang Christensen í Danmark, Asbjørnsen og Moe í Noreg, og Jóni Árnasyni í Íslandi.
Í Føroyum tók Jakob Jakobsen tráðin upp, og í árunum 1898-1901 gav hann út savn sítt við føroyskum sagnum og ævintýrum. Eisini hann ritstjórnaði søgurnar, sum hann savnaði, so vit kunnu siga, at soleiðis sum vit lesa tær hjá honum, hava tær ikki verið sagdar honum. Hansara ritstjórnan er mest av málsligum slag. Hann flytur munnliga frásøgn í skrift við teimum tillagingum, ið tá eru neyðugar, og hartil reinsar hann frásøgnina fyri útlendskan málburð. Mangt bendir á, at ævintýr valla eru gamal skaldskapur í Føroyum. Tað tykist, sum tey eru komin í munnliga frásøgn í Føroyum eftir fólksligum, einahelst donskum útgávum. Men sum væntandi er í munnligari søgulist, hava fólk lagað tey til so við og við, so tey ofta hava føroyskan dám í mongum lutum. Summi teirra eru tó ivaleyst gomul í Føroyum.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Kirsten Brix: "Drongurin, ið burturtikin varð av sjótrøllakonginum", Varðanum bd. 59 1992, s. 188-219.
- Jakob Jakobsen: Færøske Folkesagn og Æventyr 1899-1901.


text:
Hiplingur
Hiplingur (frøðiheiti - Phalacrocorax carbo) er stórur, myrkleittur sjófuglur við longum hálsi. Flýgur rættiliga skjótt og hægri enn skarvurin. Burturfrá er torført at síggja mun á skarvi og hiplingi. Hiplingurin toyggir hálsin frameftir og hevjar høvdið eitt vet, tá ið hann flýgur. Tá ið hann svimur ella situr, vendir nevið upp í loft. Situr mangan og lavar við veingjunum, tá ið hann hevur verið eftir føði, og veiftrar í heilum við teimum at fáa teir turrar. Seinast hiplingur hevur átt í Føroyum, var fyri 60 árum síðan, tá teir seinastu vórðu skotnir. Nú sæst hiplingur sera sjáldan. Hiplingur er partur av danska fuglalívinum.


text:
Ídnaðarkollveltingin
Ídnaðarkollveltingingin var eitt tíðarskeið frá 1750 til 1850, har stór menning fór fram innan landbúnaðin, samferðslu, framleiðslu, minuarbeiði og innan teknologi. Henda menning byrjaði í Onglandi, men fór síðan víða um í Vesturevropa, Norðuramerika og Japan, og síðan fór henda kollvelting fram um allan heimin og broytti hann.
Fyrra ídnaðarkollveltingin[rætta | rætta wikitekst]
Fyrsta ídnaðarkollveltingin byrjaði uml. Í 1760, tá ið verksmiðurnar byrjaðu at koma, og fólkini sum livdu úti á landinum, komu til stórbýðirnar at fáa sær arbeiði í teimum nýggju verksmiðunum.
Onnur ídnaðarkollveltingin kom í 1870 tá ið verkmannafeløgini byrjaðu so smátt at koma. Hesi arbeiddu í teimum skitnu og vánaligu verksmiðjunum. Áðrenn næsta ídanðarkollveltingin kom, vóru arbeiðsdagarnir langir og drúgvir og lønin var lítil. Lógir vóru settar í gildi fyri at bøta um viðurskiftini hjá arbeiðarunum, t.d. var bannað børnum undir 9 ár, at arbeiða. Børn, ið arbeiddu í kolanámum skuldu vera 10 ára gomul. Eisini varð ásett, at arbeiðsdagurin skuldi vera 10 tímar. Umleið 1850 bleiv tað fyrsta verkamannafelagið sett á stovn. Verkfall var teirra sterkasta vápn ímóti vánaligu umstøðunum og lítlu lønini. Hettar gjørdi gerandisdagin hjá arbeiðsfólkunum bæði lættari og frægari enn áðrenn.
Umleið 1870 kom ein fíggjarkreppa. Hetta var orsaka av øllum teimum nógvu ídnaðarvørunum, ið komu á marknaðin. Ringt var at sleppa sær av við allar tær gomlu vørurnar, so neyðugt varð at lækka prísin, tí var vinningurin av vørunum alt ov lítil. Hettar gjørdi, at ídnaðarlondini fóru í gongd við at menna tøknifrøðina, so vørurnar kundu gerast bíligari. Bretland, sum hevði verið langt fremst av ídnaðarlondunum, megnaði ikki at fylgja við í kappingini við USA og Týskland um at menna tøknifrøðina.
Onnur ídnaðarkollveltingin[rætta | rætta wikitekst]
Onnur ídanðarkollveltingin hevði við sær, at umstøðurnar hjá arbeiðandi fjøldini batnaði. Gerandisdagurin gjørdist lættari og fátækradømi minni. Matur varð fluttur úr einum heimsparti í annan. Hesin flutningur var við skipum, ið høvdu serliga kuld alast, so maturin ikki spiltist. Síðani varð vøran flutt í land og send víðari við toki til meginlandið. Ravmagn gav betri orku enn gúvuorka. Hetta hevði við sær, at verksmiður byrjaðu at gera hjálparamboð í hópatali. Londini blivu knýtt tættari av ídanðarkollveltingini, ikki bara tí at tað komu gúvuskip, ið sigldu skjótari í øllum veðri. Tað vóru telegrafurin, telefonin og útvarpið, sum gjørdu, at boð kundu sendast skjótt millum lond. Avleiðingar av ídnaðarkollveltingini eru at síggja allastaðni í dag. Næstan alt, sum vit brúka er gjørt á virkjum, har er tað bæði bíligari, lættari og í nøkrum førum betri vørur. Nøkur dømi kundu verið teldur, sum vit brúka næstan hvønn dag, klæði, bilar o.sfr. Framleiðsla á virkum fer ofta illa við náttúruni. Framleiðslan av vørunum hevur ofta dálkað illa. Eisini verða nógv fólk søgd úr arbeiði, tí maskinurnar klára at gera næstan alt arbeiðið.
Ídnaðarkollveltingin hevur ment heimin til tað hann er í dag, bæði uppá gott og ringt, t.d. so er ídnaðarkollveltingin ein orsøk til okkara nýmótans og framkomna samfelag. Henda seinna ídnaðarkollveltingin gav fólkinum fleiri pengar millum hendurnar og arbeiðandi fólkið byrjaði at fáa fleiri rættindi. Tøknin mentist eisini. Tøknin, sum vit kenna í dag er ein avleiðing av ídnaðarkollveltingini. Tíverri førdi henda seinna ídnaðarkollveltingin eisini stóra dálking við sær. Kol og olja varð nýtt á verksmiðjunum, t.d. brúkti ein vanlig verksmiða tvey tons av koli uppá 15 tímar.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Den industrielle revolution (bók) síða 31-
- Faculy.wcas.northwestern.edu
- heimsøga 2 síða 23-29


text:
Julianski kalendarin
Julius Cæsar, keisari í Rom (deyður ár 44 f.Kr), dagførdi tann kalendaran, mann hevði nýtt í Rom. Frammanundan hevði mann nýtt ein mánakalendara við 12 mánaðum - (mánamánaðum). Árið var tí ov stutt, og av og á vórðu so eyka dagar lagdir afturat. Eftir ferð í Egyptalandi, har Julius Cæsar helst hevur havt høvi at fundast við teir lærdu í Alexandria, gjørdi hann av at skifta til nýggjan kalendara; við tað at árið er umleið 365,25 samdøgur, skuldi árið verða 365 dagar í 3 ár og 366 dagar 4. árið. Árið við eyka degnum kalla vit leypár ella skotár. Skiftið var gjørt við, at ár 46 f.Kr. varð longt við 80 døgum - partvís lagdir inn efti februar mánað og partvís millum november og desember. Hetta árið varð soleiðs 445 dagar. Hesin kalendarin - uppkallaður eftir Juliusi - varð galdandi til 1582, tá Gregorius XIII pávi innførdi nýggjan kalendara, gregorianska kalendaran.
Í Føroyum var tann Julianski kalendarin brúktur fram til og við 16. november 1700.


text:
Gunnar Sigurðsson í Føroyum
Gunnar Sigurðsson var á vitjan í Føroyum og í hesum sambandi varð skipað fyri samkomu, har hann fekk handað gullnál Fóbóltssambandsins, FSF. Gunnar var í mong ár nevndarlimur í íslendska fótbóltssambandinum, KSÍ, og hann var eisini góður vinmaður hjá fyrrverandi forsetanum í FSF, Torleifi Sigurðssyni, sála. Tá ið føroyingar á sinni arbeiddu við at fáa limaskap í bæði UEFA og FIFA, var Gunnar Sigurðsson ein av teimum, sum á ymsan hátt royndi at gera sína ávirkan galdandi, soleiðis at føroyingar kundu røkka hesum máli. Allastaðni har hann kom í fótbóltshøpi talaði hann fyri føroyskum limaskapi, og tað var tí heldur ikki av tilvild, at tá ið Føroyar fingu FIFA-limaskap í 1988, spældu teir sín fyrsta altjóða skrásetta landsdyst á Akranesi (har Gunnar býr), móti Íslandi. Forseti fótbóltssambandsins, Christian Andreasen handaði Gunnari gullnálina nú hann var í Føroyum í apríl.


text:
12. september 2013
Av tí at starvsfólkatalið er minkað við tveimum, søkir Nes kommuna nú eftir tveimum fólkum til tekniska økið.
S°kt verur eftir 2 fˇlkum at byrja 1. oktober, ella sum skjˇtast. Talan er um 2 fulltÝarst°rv, harav anna er eitt tÝaravmarka fulltÝarstarv fyri restina av hesum ßrinum, vi m°guleika fyri, at ta verur longt.
Sagt verur Ý lřsingini, at ta er ein fyrimunur, at ums°kjararnir hava handverkara˙tb˙gving og royndir Ý at koyra minni gravmaskinu, men ta er ikki ein treyt. Teir settu vera partur av toyminum sum umsitur tekniska °ki, og arbeisuppgßvurnar vera m.a.:
-h˙savarauppgßvur av kommunalu bygningunum
-vaktarhald ß endurnřtsluvirkinum
-vatn- og kloakkleiingsarbeii
-veg- og g°tuarbeii
-kirkjugarsarbeii
St°rvini vera l°nt sambŠrt sßttmßla millum Kommunala Arbeisgevarafelagi og F°roya Handverkarafelag ella F°roya Arbeiarafelag.
Umsˇknir vi m°guligum vimŠlum skulu sendast til:
Nes kommuna
Toftavegur 3
FO-650 Toftir
ella vi telduposti til: nes@nes.fo
Umsˇknir skulu vera Nes kommunu Ý hendi Ý seinasta lagi frÝggjadagin, 27. september 2013.
NŠrri upplřsingar um starvi fßast vi at seta seg Ý samband vi Aksel H°jgaard, tekn. leiara, tlf. 565001. Aftur