text:
Frakland
Frakland ella Frankaríki er størsta land í Vesturevropa. Í norðri hevur Frakland mark við Belgia, Luksemburg, í eystri við Týskland, Sveis og Italia, og í suðri við Spania og Andorra. Paris er høvuðstaður Fraklands og aðrir stórir býir er Marseille, Lyon, Nice og Toulouse. Tað var í mai í 2007, at Nicolas Sarkozy tók við sum franskur forseti.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í øldir var Frakland kongsveldi. Kongarnir lótu nógvar vakrar borgir byggja, sum til dømis Chenonceaux við ánna Loire. Alt hetta fekk bráðan enda í kollveltingini í 1789. Kongsveldið varð tikið av, og Ludvík 16. kongur og Maria Antoinette drotning vórðu hálshøgd alment. Í 1792 varð Frakland lýst tjóðveldi.
Franska Kollveltingin[rætta | rætta wikitekst]
Franska Kollveltingin var ein fullkomilig uppgerð við feudalu samfelagsskipanina. Síðan 1740 hevði Frakland verið í trimum stórum kríggjum og var avmergjað, og nú, ið grøðin sveik, ruku matvøruprísirnir upp. Kongur hevði einaveldi, og bannað var at finnast at stýrinum. Aðalin, ið enn stýrdi sum skattafrælsir feudalharrar, kroysti enn hægri avgjøld úr fátæku og alsamt ónøgdaru bóndunum, ið oman á alt guldu meginpartin av landsskattinum. Eisini miðalstætturin var ónøgdur. Ímillum teirra, sum tóku undir við kollveltingini, vóru keypmenn, arbeiðarar, hermenn og bøndur. Øll vóru tey samd um, at valdsharrarnir vóru farnir illa við teimum. Vaktur av upplýsingarheimspekini kravdi hann rætt og vald í samfelagnum. Í 1789 stevndi Ludvík 16. kongur stættatinginum saman fyri fyrstu ferð í 150 ár at greiða búskaparstøðuna í landinum. Í stættatinginum var prestastætturin hægst, so aðalstætturin og lægst triðistætturin, har øll hini vóru. Triðistætturin kravdi stættatingið tikið av og tjóðarting sett í staðin. Tá ið kongur og hinir báðir stættirnir noktaðu fyri hesum, kunngjørdi triðistættur, at hann var tjóðarting Fraklands. Stór mannamúgva herjaði á fangahúsið í París, Bastilluna, 14. juli, ið síðan hevur verið tjóðardagur Fraklands. Tjóðartingið gjørdi í skjótari vending nógvar broytingar, ið tóku av feudalskipanina. M.a. viðgitnu yvirlýsingina um mannarættindi og fólkaræðiliga grundlóg, sum var grundað á javnað, frælsi og brøðralag.
So hvørt sum teir víðgongdu kollveltingarmenninir fingu meiri vald, vórðu alt fleiri og fleiri fólk avrættað í falløksini. Tað galt eisini tey, sum høvdu staðið á odda fyri kollveltingini. Víðgongda kvinnurættindastríðskonan Maria Olymp de Gouges, varð avrættað í 1793. Tveir kendir kollveltingarmenn, løgfrøðingurin Georges Jacques Danton og ritstjórin Jacques René Hébert, vórðu avrættaðir eftir boðum frá hægsta kollveltingarmanninum, Maximilien Robespierre, sum sjálvur fekk somu lagnu í 1794. Falløksin, sum læknin J.I. Guillotin gjørdi, gjørdist ímyndin um fronsku kollveltingini. Hon stóð á tí, sum nú er Place de la Concorde í miðbýnum í París. Undir ræðslustýrinum vóru avrættingarnar ein blóðig sjón, sum dró stóra áskoðarafjøld. Hvassa blaðið á falløksini gjørdi, at tann deyðadømdi varð skjótt og menniskjaliga avrættaður. Blaðið fell niður á hálsin á tí deyðadømda, tá ið bøðilin slepti tognum. Høvd og kroppur á tí avrættaða vórðu borin burtur í kurvum og grivin í ómerktum hópgrøvum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Landið verður stýrt úr høvuðsstaðnum Paris av forseta og fólkavaldari stjórn.
Samkynd[rætta | rætta wikitekst]
Áðrenn kristna kirkjan fór at umsita hjúnabandið, vóru parløg og hjúnabond millum tvey av sama kyndi ikki óvanlig; hjúnabond millum fólk av sama kyndi vóru vanlig í gamla Fraklandi. Í miðøldini í Fraklandi kundu menn lógliga undirskriva ein almennan “affrérement” sáttmála sína millum [1]. Hesin sáttmáli kravdi, at teir livdu saman og deildu ”un pain, un vin, et une bourse” (eitt breyð, eitt vín og eina pengamappu). Hesin sáttmáli verður mettur at vera eitt tað fyrsta dømið um eitt alment góðkent skrásett parlag. Í 1791 verður Frakland fyrsta landið í heimin, sum aftur ger samkyndleika lógligan.
Í sínum valstríði lovaði sosialistiski forsetin François Hollande at fáa lógina samtykta um hjúnabond, og tað lyfti er uppfylt í 2013; fronsk samkynd kunnu giftast frá 2013 [2]. Sambært nýggjum hagtølum eru samkynd 6,5 prosent av veljaraskaranum í Fraklandi.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Fronsk mentan, t.d. franskur matur og klædnamóti, hevur havt ávirkan um allan heim. Frakland er framkomið og ríkt ídnaðarland, hevur stóran leiklut í altjóða viðurskiftum og var eitt av teimun 6 londum, ið tóku stig til at stovna ES. Seinastu fimti árini er landið vorðið størsta landbúnaðarland í Evropa. Høvuðsgrøðin er hveiti, sukurrøtur, sólblómufræ, súrepli og vínber.
Fraklendingar kunnu erpa sær av at eiga heimsins skjótasta tok, TGV-tokið, sum kann koyra 515 km/t.
Paris, ið er báðumegin Seineá, er høvuðsstaður Fraklands og mentanarligur og polotiskur miðdepil í landinum. Hann er ein tann býurin í heiminum, har flest ferðafólk koma, t.d. at síggja Eiffeltornið, Louvre-savnið og Notre Dame-kirkjuna. Har eru eisini mong onnur kend søvn og stórir handlar og fínar matstovur. Á hvørjum vári sýna gitnastu mótaskaparar í heiminum fram nýggjastu klæði síni.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Frakland er størsta landið í Vesturevropa. Norðureftir og eystureftir hevur Frakland langt mark ímóti bæði Belgia, Týsklandi, Italia, Sveis og Luksemburg. Andorra, Spania og Miðjarðarhav eru sunnanfyri, og vestanfyri er markið Ermarsund og Atlantshav.
Í landinum eru víðar, grønar fløtur og litfargir smáir og stórir býir og bygdir um alt landið. Tær vøkru, nógvu borgirnar minna um ta spennandi og longu søguna. Í Norðurfraklandi er veðurlagið bæði vátligt og kaldligt. Syðri, fram við Miðjarðarhavi, er heitari og nógv turrari. Um summarið kemur hitin í Suðurfraklandi ofta upp um 25 °C (77 °F). Í býunum skugga trøini fyri sólini, og gosvøtn køla luftina. Høgar brekkur eru fram við strondini, og í dølunum eru umstøðurnar góðar til landbúnað. Inni í landinum er nógv fjallalendi, Miðfjøllini, har útkólnað gosfjøll síggjast har og her. Eystanfyri eru Alpurnar við hægsta fjallinum í Evropa, Mont Blanc, og á markinum ímóti Spania eru Pyrineafjøll.
Frakland eigur eisini Miðjarðarhavsoynna Korsika umframt nakrar oyggjar í Kyrrahavi og í Karibia.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsvinnuvegurin i Fraklandi er landbúnaður. Í norðara og vestara parti av fronsku fløtuni velta teir mest hveiti og sukurrøtun. Neytum hava teir nógv av, og fronsku neytini bera orð fyri at vera góð. Nógv av mjólkini verður gjørt til ost, og nógvastaðni er tann franski osturin væl umtóktur. Garðarnir eru nú oftast ikki størri enn so, at maður og kona við børnum fáa gjørt tað sum er at gera. Á franska hálendinum og upp móti Pyrenearljøllunum hava teir stór fylgir av seyði og nakað av geitum eisini. Summastaðni í Fraklandi, t. d. rundan um Bordeaux og í landspartinum Champagne eru stórar fløtur avplantaðar við víni. Tað lýggja veðurlagið og tann góði sólargangurin ger, at vinviðjurnar trívast væl, og einki annað land í verðini framleiðir so nógv vín sum Frakland. Teir flyta vín út í stórum. men nógv verður eisini drukkið í landinum, tí teir brúka tað aftur við mati. Í Normandinum ber ikki til at dyrka vin, tí veturin er ov kaldur, men so hava teir stórar súreplagarðar i staðin fyri. Í Rhonedalinum er fult av morberjatrøum á gørðunum, og fólk ala upp nøgd av silkiormum. Suðuri við Miðjarðarhavið dyrka teir nakað av risi og suðurí móti Pyreneunum mais.
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Í eystara parti av Fraklandi er bæði nógv kol og nógv jam, mesta jarnið er vestan fyri Vogesurnar og mesta kolið eystur móti belgiska markinum. Teir stoyta so nógv jarn í Fraklandi, at teir mugu flyta hópin av koli inn úr Týsklandi og Belgia. I teimum stóru verksmiðjunum gera teir m. a. bilar, maskinur, brúgvar, vápn og ymisk amboð. Harafturat flyta teir eisini út ein hóp av jarnbjálkum og skinnarum. Stálskípum smíða teir eisini nógv av. Tó at tað eru nógvar ídnaðarvirkir í Fraklandi, so er ikki so stórt svarðloysi rundan um tey sum í Bretlandi. Summastaðni í Alpunum eru tjúkkar fláir av einum leirslagi, sum teir kalla bauxit; úr hesum gera teir aluminium, og verður tað gjørt við elmegi. Einamest eru fraklendingar gitnir fyri klædnavarur sínar. Teir hava gløgt eyga fyri vakurleika, og sum mótakongamir i París skipa fyri, fara konufólkini um tað mesta av Evropa at ganga klødd. Nógv av tilfarinum er silki, og tó at væl av silki verður framleitt í Fraklandi, so flyta teir nógv inn eisini, og tað mesta av lf er kunstsilkí. Umframt konufólkatoy flyta teir eisini út nógv luktilsi, sum verður gjørt úr blómum.
Fiskiskapur[rætta | rætta wikitekst]
Fiskiveiðan í Fraklandi er hópin stór. Flestu fiskiførini eru úr Bretagne og Normandinum. Summi skipini eru heilt stór, og teir royna bæði undir Grønlandi, Íslandi og Nýfundlandi í Kanada.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.eurekalert.org/pub_releases/2007-08/uocp-acu082307.php
- ↑ http://www.nytimes.com/2013/05/19/world/europe/hollande-signs-french-gay-marriage-law.html?_r=1&
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]


c: text/html

text:
8. januar
8. januar er dagur 8 í árinum í gregorianska kalendaranum. 357 dagar eru eftir av árinum (358 dagar um skotár er).
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1838 – Alfred Vail vísti fram ein telegraf, ið brúkti prikkar og strikur. Hetta var eitt týðandi stig móti morsikotuni.
- 1908 - Føroyski tjóðsangurin, Tú alfagra land mítt..., eftir Símun av Skarði, kemur á fyrsta sinni á prent.
- 2014 - Kyndil vann báðar steypafinalurnar í hondbólti. Kvinnurnar vunnu 19-14 móti Neistanum og menninir vunnu 22-20 móti KÍF.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1935 Amerikanski tónleikarin Elvis Presley føddur
- 1947 David Bowie føddur í London
- 1980 Føroyski tónleikarin Johan Petersen føddur
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1324 Italski rannsóknarmaðurin Marco Polo doyði
- 1642 Italski stjørnufrøðingurin Galileo Galilei doyði
- 1996 Fyrrverandi franski forsetin François Mitterrand doyði

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
28. november
28. november er dagur 332 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 333 um skotár er). 33 eru dagar eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Landstingsval var í Grønlandi. Siumut gjørdist størsti flokkur, tó at hann misti 8,6% av atkvøðunum. Siumut fekk 326 atkvøður fleiri enn IA. Báðir hesir størstu flokkarnir fingu 11 landstingslimir valdar hvør. Nýggi flokkurin hjá Hans Enoksen, Partii Naleraq fekk 11,6% av atkvøðunum og fekk 3 landstingslimir. Demokratarnir fingu 11,8% av atkvøðunum og 2 limir afturat.
- 2012 - Luksemburg - Føroyar 0-6.
- 2012 - Randi Wardum, Malena Josephsen og Rannvá B. Andreasen spældu allar sín 25. dyst fyri Føroyar, tá føroyska kvinnulandsliðið leikti vinadyst móti Luksembourg hin 28. november 2012. Føroyar vann dystin 6-0.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1972 - Eyðun Klakstein


text:
Nýggjastu tíðindini
Melda til tíðindabræv
Tíðindi - 4. mars 2013
FSF ynskir við hesum at heita á feløg og avvarðandi at eftirkanna, at øll spæliloyvi eru í lagi, nú eitt nýtt kappingarár stendur fyri framman
Um eina lítla viku verður fótbóltsárið 2013 av álvara skotið í gongd, og fyri framman stendur væntandi eitt spennandi kappingarár.
Flestu kappingarnar eru lagdar til rættis, og so er klárt hjá leikarum og leiðarum, og ikki minst áskoðarum, at fara til dyst.
Men fyri at kappingin kann verða avgreidd so smidliga sum tilber, er av stórum týdningi, at ØLL spæliloyvi eru í lagi, ÁÐRENN kappingin byrjar.
Hetta er galdandi fyri allar leikarar, ið luttaka í kapping, sum Fótbóltssamband Føroya skipar fyri, frá Effodeildini til Gentur U8, bæði í landskapping og steypakapping.
Um øll spæliloyvini eru í lagi, verður ikki neyðugt at avgera dystirnar á skriviborðinum hjá Aganevndini.
Eitt hugskot er, at allir venjarar, líkamikið hvat lið teir venja, kanna eftir, at teirra leikarar hava síni spæliloyvi í lagi.
Um okkurt spæliloyvi ikki er komið í rættlag, áðrenn kappingi fer í gongd, verður viðkomandi venjari biðin um at seta seg í samband við egið felag ella skrivstovuna hjá FSF, so leikari og spæliloyvi kunnu verða skrásett. Við hesum kann leikarin luttaka í dysti og kappingum, uttan at bera ótta fyri, at liðið seinni verður dømt at tapa á skriviborðinum.


text:
Arlington
Arlington er eitt fylki í amerikanska lutstatinum Virginia. Í fylkinum búgva umleið 260 000 fólk. Tað liggur beint yvir av Potomacelva úr Washington DC. Landøkið var upprunaliga partur av DC, men varð Virginia afturgivið í 1847. Arlinton fylki er við einum landøki á 67,3 ferkilometrar hitt minsta fylkið í øllum USA landafrøðiliga.
Í fylkinum liggur millum annað Pentagon og Arlingtons Tjóðargravlund. Arlington kirkjugarðurin er ein hermannakirkjugarður, har allir hermenn eru grivnir síðan Amerikanska Borgarakríggið í 1861-1865. Seinasta kríggið er tað í Afghanistan og Irak, og tey falnu í hesum krígnum liggja í einari serligari deild, har teirra kæru koma at minnast tey falnu og fyri at hitta onnur, sum hava fingið somu lagnu.


text:
Kuneo
Cuneo (piedmonesiskt: Cuni) er ein býur og kommuna í útnyrðings Italia, tætt við markið til Frakland í Kuneo landslutinum í Piemonte regiónini. Piemonte er tann triðstørsta regiónin í Italia eftir stødd. Býurin liggur við Tær Maritimu Alpurnar og við tað 11 kilometra longu Stura di Demonte ánna. Grannakommunurnar eru: Boves, Busca, Cervasca, Vignolo, Beinette, Peveragno, Castelletto Stura, Caraglio og Tarantasca. Cuneo kommuna varð stovnað 1198, har búgva umleið 55.000 fólk.
Undir Seinna Heimskríggi, frá 1943-45, var Cuneo miðdepil fyri italsku mótstøðurørsluna móti týskarunum.
Ein servøra frá Cuneo er Cuneesi al rhum, sum er sjokoláta, sum er fylt við fyllu við róm í.
Michelle Ferrero[rætta | rætta wikitekst]
Michele Ferrero varð føddur í Dogliani, Cuneo í 1925, hann er eigari av Ferrero sjokoláta fyritøkuni, sum er ein av teimum størstu av sínum slag í Evropa, og selur fyri umleið 19 billiónir dollarar um árið. Vørumerki hjá fyritøkuni eru eitt nú Nutella, Mon Chéri, Kinder Chocolate, Ferrero Rocher, Tic Tacs og Kinder Egg. Hann er næstríkasti persónur í Italia, bert Silvio Berlusconi er ríkari enn hann.


text:
HM fótbóltur
HM í fótbólti (enskt: FIFA World Cup) er størsta undirhaldshending í heiminum. Einki annað tiltak savnar líka nógv fólk frammanfyri sjónvarpsskermarnar sum hendan kappingin, ið verður avgjørd fjórða hvørt ár. Men soleiðis hevur ikki altíð verið.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 1.1 FIFA verður stovnað
- 1.2 Bretar seta seg uttanfyri
- 1.3 Fótbóltur er fyri professionellar
- 1.4 Fyrsta HM endaspælið verður fyrireikað
- 1.5 Uruguei 1930
- 1.6 Frakland 1935
- 1.7 Italia 1938
- 1.8 Brasil 1950
- 1.9 Sveis 1954
- 1.10 Svøríki 1958
- 1.11 Kili 1962
- 1.12 Ongland 1966
- 1.13 Meksiko 1970
- 1.14 Týskland 1974
- 1.15 Argentina 1978
- 1.16 Spania 1982
- 1.17 Italia 1990
- 1.18 USA 1994
- 1.19 Frakland 1998
- 1.20 Japan/Korea 2002
- 1.21 Týskland 2006
- 1.22 Suðurafrika 2010
- 2 HM Vinnarar
- 3 Toppskjúttar
- 4 Hygg eisini at
- 5 Keldur
Søga[rætta | rætta wikitekst]
FIFA verður stovnað[rætta | rætta wikitekst]
Í 1904 var fundur hildin í Paris við tí endamáli at seta á stovn eina heimssamgongu fyri fótbóltssambond. - Federation Of International Football Asssociations (FIFA), sum samgongan kom at eita, hevði upprunaliga sjey limalond; Belgia, Danmark, Frakland, Niðurlond, Spania, Sveis og Svøríki. Bretsku fótbóltssambondini (Ongland, Skotland, Írland og Wales) vóru ikki umboðað á fundinum, m.a. orsaka av, at fótbólturin longu var professionel ítrótt í Bretlandi. Nýstovnaða fótbóltssamgongan setti sær m.a. sum mál at skipa fyri eini Heimsmeistarakapping.
Bretar seta seg uttanfyri[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið Fyrri Heimsbardagi brast á, var FIFA vaksið og kundi nú av røttum kallast ein heimsfelagsskapur; Brasil, Argentina, USA og "heimalondini" Ongland, Írland, Skotland og Wales vóru nú komin við. Hóast hesa vaksandi undirtøku vóru trupulleikar fyri framman. Eftir kríggið vildi Ongland (og teir fingu stuðul frá Skotlandi, Írlandi, Wales, Fraklandi og Belgia) ógvuliga treyðugt spæla dystir móti gomlu fíggindunum úr Týsklandi, Eysturríki og Ungarn, og á fundi í Bruxelles í 1919 varð samtykt "ikki at hitta neutralar samgongur ella neutral feløg, ið hava spælt móti samgongum, ella feløgum úr Miðveldunum", og soleiðis settu bretar seg sjálvar uttanfyri heimsfelagsskapin. Í Belgia broyttu tey skjótt meining, tí tey skuldu vera OL-vertir í 1920, og kundu tí ikki loyva sær slíkan hugburð.
Fótbóltur er fyri professionellar[rætta | rætta wikitekst]
Á fundinum í 1926 staðfesti Henri Delauny, sum var formaður í fronsku fótbóltssamgonguni, at "Ein altjóða fótbóltskapping kann ikki longur vera partur av Olympisku Leikunum, ið er fyri amatørar, tí professionalisman er komin. Spurningurin var bara, hvussu ein professionellur fótbóltsspælari skuldi definerast. Bretsku fótbóltssamgongurnar, ið nú aftur vóru komnar upp í FIFA, ivaðust ikki og settu fram sína definitión fyri hinum limalondunum; men tey høvdu ilt við at semjast um bretsku loysnina, og hesaferð var ósemjan verri at bøta, og tí hildu bretar seg burtur frá Heimsmeistarakappingini í mong ár. Men HM kom tó kortini.
Fyrsta HM endaspælið verður fyrireikað[rætta | rætta wikitekst]
Á FIFA fundinum í 1928 varð skotið upp at fara undir fyrireikingarnar til HM kappingina í fótbólti. 25 limalond atkvøddu fyri uppskotinum; bert Svøríki, Danmark, Noreg, Finnland og Estland atkvøddu ímóti. Hugo Meisl fekk uppgávuna at leggja kappingina til rættis. Meisl var ein av fremstu monnunum í Miðevropiskum fótbólti, og hevði um hetta mundið skipað fyri teimum væleydnaðu kappingunum Mitropa Cup, ið var kapping fyri feløg, og Nations Cup, ið var fyri landsliðini hjá Kekkoslovakia, Eysturríki, Sveis, Italia og Ungarn. Fyri at kappingin skuldi eydnast og av røttum kunna bera heitið Heimsmeistarakapping Í Fótbólti, mátti ein háttur finnast at fáa londini í Suðuramerika við.
Tey lond, sum ynsktu at vera vertir, vóru Svøríki (hóast teir høvdu atkvøtt ímóti kappingini!), Niðurlond, Spania og Ungarn; men kortini var tað Uruguei, sum fekk heiðurin. Landið vann Olympisku kappingina í 1928 og bjóðaði sær til at rinda allar útreiðslurnar hjá teimum luttakandi landsliðunum.
Myndahøggarin Abel Lafleur evnaði steypin til, ið fekk navnið "Jules Rimet Steypið" at heiðra formannin hjá FIFA, tí hansara eldhugur hevði verið so avgerandi fyri at fáa HM kappingina av bakkastokki.
Uruguei 1930[rætta | rætta wikitekst]
Dato: 13/7 - 30/7
Luttakarar (13)[rætta | rætta wikitekst]
Argentina - Belgia - Bolivia - Brasil - Kili - Frakland - Jugoslavia - Meksiko - Paraguei - Peru - Rumenia - USA - Uruguei.
Finala[rætta | rætta wikitekst]
Málríkasti dystur[rætta | rætta wikitekst]
Frakland 1935[rætta | rætta wikitekst]
Italia 1938[rætta | rætta wikitekst]
Brasil 1950[rætta | rætta wikitekst]
Sveis 1954[rætta | rætta wikitekst]
Svøríki 1958[rætta | rætta wikitekst]
Kili 1962[rætta | rætta wikitekst]
Ongland 1966[rætta | rætta wikitekst]
Meksiko 1970[rætta | rætta wikitekst]
Týskland 1974[rætta | rætta wikitekst]
Argentina 1978[rætta | rætta wikitekst]
Spania 1982[rætta | rætta wikitekst]
Italia 1990[rætta | rætta wikitekst]
USA 1994[rætta | rætta wikitekst]
Frakland 1998[rætta | rætta wikitekst]
Japan/Korea 2002[rætta | rætta wikitekst]
Týskland 2006[rætta | rætta wikitekst]
Suðurafrika 2010[rætta | rætta wikitekst]
HM Vinnarar[rætta | rætta wikitekst]
HM-vinnarar eftir ári[rætta | rætta wikitekst]
HM-vinnarar eftir landi[rætta | rætta wikitekst]
Toppskjúttar[rætta | rætta wikitekst]
Hesir hava skotið tey flestu málini til HM kappingar gjøgnum allar tíðir frá 1930 - 2014 (frá seks málum og fleiri):


text:
Aalborg
Aalborg (Ålborg) er ein býur í Norðurjútlandi í Danmark. Í býnum búgva 109.092 fólk, um Nørresundby verður taldur við, so er íbúgvaratalið 126.556, hetta fólkatalið ger Aalborg til tann fjórðstørsta býin í Danmark. Í Aalborg kommunu búgva 201.142 (2012)[1], hetta ger kommununa til ta trið størstu kommunu í Danmark, næst eftir Keypmannahavn og Århus. Hin 1. januar 2007 legði Aalborg kommuna saman við grannakommununum Hals, Nibe og Sejlflod.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Søgan hjá Aalborg býi fer meira enn 1000 ár aftur í tíðina. Alabu er tað fyrsta kenda navnið fyri Aalborg, tað er skrivað á pengamyntir sum eru frá 1040-árunum. Býurin fekk keypsrættindi í 1342.
Áðrenn Víkingatíð[rætta | rætta wikitekst]
Hildið verður, at býurin varð bygdur í Víkingatíðini, men prógv eru funnin um at fólk hava búð har í nógv longri tíð enn so. Orsøkin til at býurin er har ið hann er, er tann at staðið er eitt gott stað at ferðast yvir um Limfjørðin, sum er smalur á hesum staði, umframt at her vóru góðir havnamøguleikar har ið áin Eysturá (Østerå) rennur út í fjørðin.[2] Í Jarnøldini lógu fleiri bygdir á fleiri av kritheyggjunum, har núverandi Aalborg er bygdur. Teir týdningarmesti av hesum heyggjum vóru Lindholm Høje, Tranders og Hasseris. Á Lindhólm Heyggjunum er eitt gravarstað, sum var í nýtslu tíðarskeiðið 400 e.Kr. til 1000 e.Kr. enn sjónligt.
Víkingatíðin[rætta | rætta wikitekst]
Hildið verður, at tann fyrsta staðsetingin á Aalborg var við munnan á Eysturánni við Limfjørðin, í tí økinum har ið gøturnar Algade og Boulevarden møtast í dag. Áin virkaði sum havn eins og áir gjørdu í øðrum býum á handilsstøðum í Danmark í Víkingaøldini. Undir teimum eldstu húsunum hevur man funnið spor eftir landbúnaði. Eftir øllum at døma hevur ein bygd verið her frá umleið ár 800 e.Kr.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Aalborgkommune.dk
- ↑ Bergman Møller (2000) s. 38


text:
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk (19. mai 1881 – 10. november 1938) var fyrsti forseti hjá Turkaland, 1923-1938.
Í oktober sama ár varð landið lýst lýðveldi, og Mustafa Kemal varð valdur forseti. Hann var heryvirmaður og hevði verið uppi í at stovna eina tjóðskaparfylking seinast í heimsbardaganum. Mustafa varð afturvaldur í 1927, 1931 og 1935; hann varð nevndur Atatúrk, sum merkir "faðir turkanna", og hesi árini setti hann stórar nýskipanir í verk og nútíðargjørdi landið. Ímillum nýskipaninar varð nýggj stýrisskipan, nýggj sivil rættarskipan, valrættur til konufólk, latínska stavraðið varð tikið í nýtslu, og fleirkonuhjúnalag varð bannað. Eisini eggjaði hann landsmonnum at ganga í evropeiskum klæðum og skipaði fyri einari fýra-ára búskaparætlan. Kemal Atatúrk doyði í 1938.


text:
Riboflavin
Riboflavin ella vitamin B2 er ein vatnupploysiligt vitamin við frymilinum C17H20N4O6.
Riboflavin er ein týðandi partur av coensymunum FAD og FMN og er sostatt alneyðugt fyri evnisskifti av feitti, kolhydratum og proteinum.
Riboflavin verður støðugt úrskilt gjøgnum landið, so mangul sæst lutfalsliga ofta tá ikki nokk fæst gjøgnum føðina. Mangul (ariboflavinosis) kann elva til skrædnaðar og reyðar varrar, sár og bruna í munni, eyman háls, rivur í munnhornunum (angular cheilitis), turra húð og blóðsprongd eygu.


text:
Eftir Elina Brimheim Heinesen, 24. mai 2012
Ivasamt er, hvussu leingi ber til at verja áskoðanina um, at vit skulu varðveita grindadrápið, tá kanningar vísa, at tað at eta grind kann hava fleiri negativ árin á heilsuna hjá fólki. Niðurstøðurnar um heilsuárinini eru hesar:
- Kyksilvur í grind hevur negativt árin á menningina av nervalagnum hjá fostrum.
- Kyksilvurárinið sæst enn í ungdómsárunum hjá somu børnum.
- Kyksilvur í kostinum hjá móðurini ávirkar blóðtrýstið hjá børnunum.
- Dálking í spiki hevur negativt árin á immunverjuna hjá børnum, soleiðis at børnini ikki taka so væl ímóti vaccinum.
- Dálking í grind tykist at økja vandan fyri at fáa Parkinson sjúku hjá teimum, sum ofta eta grind og spik.
- Vandin økist fyri, at vaksin, sum eru fyri størri kyksilvurárini, fáa høgt blóðtrýst og æðrakálking.
- Fólk í 70'árunum við typu 2 diabetes tykjast hava størri miðsavnan av PCB í kroppinum, serliga um tey hava etið nógvan siðbundnan mat í barna- og ungdómsárunum. Samanhangur tykist sostatt vera millum typu 2 diabetes og dálking í matinum.
Eg haldi, at føroyingar eiga at taka hesi tilmæli í álvara, og eg vil tí ikki viðmæla, at børn, yngri kvinnur og barnakonur eta henda kostin. Men eg fari tó ikki so langt sum at siga, at vit heilt skulu banna grindadrápinum, tí eftir mínum tykki, eiga fólk rætt til frælsi sjálvi at gera av, hvat tey vilja eta.
Má kannast til botns
Eg ivist samstundis í, um nógv av tí matinum, sum vit eru farin at eta ístaðin fyri grindina, veruliga er betri fyri heilsuna, ella um hesin matur ikki er minst líka vandamikil. Eg sakni meira vitan og samanberandi kanningar. Árinið eigur at verða kannað enn betri og vitanin breidd út, so fólk vita júst, hvussu skaðiligt tað er at eta so og so nógva grind í mun til annan mat. Fara fleiri vísindaligar kanningar at vísa á, at grind við fullari vissu veruliga er nógv meira vandamikil enn annar matur – eisini í smáum mongdum, so gevist eg sjálv at eta grind og spik við brestin.
Víðgongd hvalaveiðumótstøðufólk hava lyndi til at gera nógv av, tá tey vísa til vísindaligar heilsukanningar sum part av grundgevingunum móti grindadrápi. Tey geva fólki fatan av, at grindamatur er tað reina eitur. Slíkt hóskar jú sum fótur í hosu til teirra dagsskrá. Uttan at undirmeta álvaran av árininum, so er veruleikin, at árinið ikki er heilt so ógvusligt, sum tey vilja vera við. Allar kanningar eru heldur ikki komnar til líka radikalar niðurstøður, sum kanningin hjá Pál Weihe. Vísindin hevur jú eisini víst á heilsugóðu eginleikarnar, sum grind og spik hevur. Og kanska eiga fólk at fáa at vita meira um, at ikki allir partar av grindini eru líka dálkaðir – tað veldst t.d. um kyn og aldur á hvalinum, og hvar av hvalinum, tvøstið er.
Heilsufrøðiliga Starvsstovan hevur enn ikki mælt fólki heilt frá at eta grind og spik. Sjálv óttist eg tí ikki fyri at eta henda mat av og á, um tað er við máta. Í hvussu er, til heilsufrøðiligu myndugleikarnir koma til aðrar niðurstøður.
Grind í mun til grís
Etiski spurningurin um djórapínslu verður ofta drigin fram í kjakinum um grindadráp. Eitt dráp er eitt dráp, og dráp eru ongantíð dámlig, líkamikið hvørji djór verða dripin. Mær hevur ongantíð dámt grindadrápið í sær sjálvum – í øllum førum ikki soleiðis, sum framferðarhátturin var, tá eg var barn, har stungið varð frá hond. Eg skilji væl, at fólk hava rópt tað, sum fór fram tá, "barbariskt".
Eg fegnist tí um, at grindamenn hava sett meira humanar drápshættir í verk, sum vónandi sum skjótast verða einastu loyvdu hættirnir at drepa grind. Eg haldi, at føroyingar mugu prógva, at vit gera alt, sum er menniskjansligt møguligt fyri, at djórini ikki verða óneyðuga pínd. Kunnu vit ikki vísa hetta umhugsni fyri djórunum, haldi eg, vit eiga at gevast við grindadrápinum. Tað skaðar ikki minst umdømi okkara ov nógv ikki at gera tað, og so kunnu eg og onnur, sum alment hava vart hendan siðin, eisini uttanlands, ikki longur verja hann.
Eg haldi tó ikki (longur), at grindadráp okkara á nakran hátt er verri, enn tað, sum fer fram aðrastaðni, har djór í milliónatali verða ald til at vera dripin – eisini grísar, sum verða sagdir at vera líka so klókir sum grindahvalir, um ikki klókari. Hesi djórini verða stúgvað saman á so lítlum plássi sum gjørligt, har tey liva eitt stutt og pínufult lív, ofta undir skelkandi vánaligum umstøðum, og ofta uttan nakrantíð at síggja dagsins ljós. Tey verða fylt við t.d. penicillini og vakstrarhormonum og verða fitað ónátturliga upp við einstáttaðum kosti, sum mong av teimum gerast so sjúk av, at tey ikki eingang megna at ganga inn í skafottið, har tey skulu avlívast. Ofta gongur avlívingin so skjótt fyri seg, at nógv av djórunum ikki eru deyð, áðrenn tey verða skáldað, og skinnið verður skrætt av teimum.
Eg skilji ikki rættiliga, hví summi siga, at tað IKKI gevur meining at samanbera grind við innilæst neyt, grísar og høsnarungar. Sjálv haldi eg, at hesin spurningur er serstakliga viðkomandi, tí hetta hópframleiddað kjøtið er tað alternativið, vit í stóran mun fáa bjóðað ístaðin fyri okkara siðbundna mat – og eg haldi meg hava góðar grundir til at ivast í, um tað, vit keypa í handlinum, veruliga er so nógv betri matur. Fyri mær at síggja er nógv av tí hópframleidda kjøtinum eftir øllum at døma ikki betri – hvørki etiskt ella heilsuligt. Hygg t.d. eftir filmunum um hópframleitt kjøt í USA undir hesi grein.
Tí sigi eg, at tað ikki gevur meining t.d. at vera ímóti ella at banna grind, tí grindin skal eitast fyri at vera dripin inhumant og/ella vera ring fyri heilsuna, um ein ikki eisini er ímóti ella bannar alla aðra ósunna og inhumana kjøtframleiðslu.
Vistfrøðiliga forsvarligt
Sæð frá einum etiskum sjónarmiði, haldi eg, at vit øll hava líka stóra skyldu til at halda okkum til at keypa sunnan, heilsugóðan – vistfrøðiligt framleiddan – mat, soleiðis at vit øll eru við til at tryggja, at djórini, sum vit eta, eru væl viðfarin – og soleiðis at vit øll stuðla matframleiðslu í hesi verð, sum ikki pínir djór, og heldur ikki dálkar og oyðileggur umhvørvið.
At velja at eta lokalan mat av djórum, sum hava livað úti í Guðs fríu náttúru alt lívið og av tí føði, sum er at finna í náttúruni, man helst vera tað mest vistfrøðiliga og minst náttúruoyðileggjandi, vit kunnu velja at gera. Tí haldi eg, at vit skulu royna at varðveita okkara aldargomla siðbundnu mátar at útvega okkum føði uppá á hesum oyggjum – bæði tá tað kemur til fisk og seyð og eisini grind. Grindin skal bara drepast við humanum drápsháttum og ikki í størri mongdum, enn at tað kann gerast á burðardyggum grundarlag, og sjálvandi við atliti at heilsu okkara.
Tá grammleiki kemur uppí
Grindadrápið í sjálvum sær hevur ikki altíð verið líka tespiligt, men alt tað, sum hendir í sambandi við grindina aftaná – so sum mátin, grindin verður býtt millum tey, sum luttaka, og til onnur í nærumhvørvinum, sum treingja – er ein einastandandi og dámlig siðvenja. Hetta at býta fongin út millum fólk er ikki nakað, vit annars uppliva nakra aðrastaðni í pengagrammu ídnaðarverðini. Eg haldi, at tað hevði verið stórt spell, um vit vóru noydd at geva upp hesa sosialu siðvenju, har umsorganin fyri og atlitið at heildini er størri enn atlitið at vinninginum hjá tí einstaka.
Mær dámar tí serstakliga lítið, at pengar eru við at koma inn í siðvenjuna at drepa grind í dag, og at til ber t.d. at keypa tvøst bæði í Miklagarði og aðrastaðni. Í Rótikassanum á Facebook selja fólk kaggar av spiki og turrum tvøsti. Slíkt økir tíverri um vandan fyri, at grammleiki kemur uppí, tá tvøstið og spikið skal býtast eftir drápið, og hetta er ein óheppin menning, sum eg vænti, kemur okkum aftur um brekkur. Hetta gongur ímóti øllum tí, sum siðurin at drepa grind annars hevur staðið fyri.
Eg haldi ikki, at føroyingar skulu hava loyvi til at drepa fleiri hvalir, enn luttakarar í grindini og nærmasta familja teirra kunnu eta – og so nøkur eldri fólk aftrat í bygdini, sum av góðum grundum ikki sjálvi megna at vera við í grindini. Um fólk halda seg kunna selja nakað burturav sínum parti, so sigur tað nakað um, at fólk hava ov nógva grind um hendi – og tá er ov nógv dripið! Tað er ikki í lagi, og eg haldi, at myndugleikar eiga at stegða hesum ósiði beinanvegin.
Mugu endurskoða reglur
Tey, sum selja grind, eru beinleiðis við til at smíða líkkistuna til grindadrápið, tí slík atferð máar grundarlagið undan einum av teimum allarsterkastu grundgevingunum, vit sum føroyingar hava at verja hesa siðvenju við. Um vit veruliga ynskja at varðveita grindadrápið uttan at vekja ov stóra mótstøðu bæði uttanífrá og innanífrá, haldi eg, at tað er neyðugt at endurskoða verandi regluverk galdandi fyri grindadrápið sum skjótast og íverkseta strangari reglur á summum økjum.
Vit fara ikki í longdini at kunna varðveita siðin at drepa grind, um vit etiskt ikki kunnu standa 100 % inn fyri tí, vit gera – bæði í mun til umheimin og ikki minst í mun til okkara egnu yngru ættarlið, sum vaksa upp í eini nógv meira alheimsgjørdari mentan – og eisini við atliti at øllum teim føroyingunum, sum búgva ella ferðast uttanlands, og sum ofta mugu verja hesa siðvenju fyri útlendingum.
Spurningurin er tí, um til ber at áseta nakrar grundreglur, sum tryggja, at etiska grundstøðið er í lagi. Reglurnar skulu helst vera galdandi í øllum landinum, so tað ikki bert er upp til einstøku sýslumennirnar og grindaformennirnar at meta hvørja ferð, hvussu drápið skal fara fram. T.d. eru her nøkur uppskot:
- at kvotur verða ásettar ár fyri ár – t.d. fyri ymisk øki – og at loyvt verður ikki at drepa fleiri hvalir, enn fólk í økinum kunnu eta, og sum tað er ráðiligt hjá fólki at eta í mun til heilsuna.
- at føroyingar binda seg til at luttaka í altjóða góðkendum kanningum av stovninum, sum verða gjørdar regluliga og títt, so vissa fæst fyri, at grindin sum djóraslag ikki er hótt, og at vit ikki drepa grind, um ivi er um hetta.
- at føroyskir granskarar hava skyldu at stuðla ella luttaka í kanningum av heilsuliga árininum av at eta tvøst og spik, og at fylgt verður væl við í úrslitum av kanningum, eisini aðrastaðni, at atlit verður tikið at úrslitunum, sum hesar kanningar vísa, og at fólk verða væl og virðiliga kunnað um hetta.
- at greiðari avmarkan verður sett á, hvørjar hvalvágir kunnu brúkast í mun til støddina av grindini.
- at tað ikki má ganga meira enn ávís tíð frá, at rákið byrjar, til grindin verður hildin til, so hvalirnir ikki verða óneyðuga strongdir.
- at avmarkan verður sett á, hvør sleppur at luttaka í rakstri og drápi, og at bert roynd fólk hava loyvi at drepa hvalin.
- at tað verður álagt grindamonnum bert at brúka blásturkrókar, tá talan er um at hála livandi hval, meðan hvøssu sóknaronglarnir einans mugu brúkast til at hála longu dripnar hvalir...
- at hvalir bert verða dripnir við mønustingara, sum tryggjar, at hvalirnir verða avlívaðir á so skjótan og so humanan hátt sum gjørligt.
- at einki av fonginum verður blakað burtur, sum á nakran hátt kann brúkast til mannaføði ella annað.
- at alt burturkast frá drápinum verður søkt á djúpum streymasjógvi.
- at tað verður bannað at handilsgera fongin við at selja burtur av pørtunum, fólk fáa tillutað.
Grindadráp kann marknaðarføra Føroyar
Fer alt fram á ein 100 % forsvarligan hátt, kundi siðvenjan at drepa grind í roynd og veru verið fyrimyndarlig – og harvið eisini verið við til at gjørt okkum øll errin av at vera føroyingar. Vit kundu marknaðarført Føroyar, sum eitt av teimum serstakliga fáu støðunum í vesturheiminum, sum hevur varðveitt eina aldargamla siðvenju, har fólk útvega sær lokalan, vistfrøðiligan mat á fult burðardyggan og humanan hátt úr villu, ódyrkaðu náttúruni, vit liva mitt í. Hetta er jú matur, ið IKKi skal flytast yvir langar frástøður í dálkandi fraktskipum/fraktflogførum. Og har vit eisini hava varðveitt eina aldargamla, einastandandi siðvenju kring býtið av grindini, ið snýr seg um umsorgan og samhaldsfesti, og sum helst ikki sær sín líka nakrastaðni í vesturheiminum í dag. Tað er nakað, sum eg veit, nógvir útlendingar virða og síggja nógv upp til.
Drepa føroyingar grind undir hesum treytum, haldi eg ikki, vit hava so nógv at óttast fyri í mun til umheimin. Við grundarlag í øllum tí, eg havi sæð og lisið av viðmerkingum nógva staðni, nú Føroyar eru í brennidepilinum orsaka av "Whale Wars – Viking Shores" røðini, so sæst týðiliga, at tað als ikki er allur heimurin, sum er ímóti tí, sum vit gera, eins og hvalaveiðumótstøðufólk vilja vera við. Heldur hevur tað býtt áskoðararnar í tvey – tey, sum eru fyri og tey, sum eru ímóti.
Í mun til, hvussu nógv eru komin til at kenna Føroyar ígjøgnum røðina – og nú hava sæð, hvussu vakurt her er – so eru øll tey, sum eru fyri, helst fleiri enn tey, sum yvirhøvur kendu til Føroyar, áðrenn røðin varð víst á sjónvarpi. So helst er hetta, tá samanum kemur, ein ikki so galin lýsingarherferð fyri Føroyar, sum vit kanska óttaðust.
Søpla vælvild burtur
Men... tann vælvild, vit hava ein tjans fyri at vinna okkum í útheiminum við at halda okkum á etisku síðuni, kann øgiliga skjótt koppa tann skeiva vegin, um vit leggja ov lítið í at betra um framferðarháttin við t.d. ikki at gera álvara av at herða reglurnar, sum skulu tryggja eitt humant dráp, ella um vit loyva hesum nýggju óhepnu, handilsligu siðvenjum framat. At føroyingar eru farnir at keypa og selja grind – hóast tað bert er í lutvíst lítlan mun – er tíverri ein nýggjur ódámligur og gramligur máti at bera seg at, sum er fylgdur við nýggju tíðini. Hetta var ikki gamalt, sum tikið verður til.
Tað tænir okkum ikki væl á nakran hátt at loyva hesi atferð, men tað hevði tænt okkum til miklan sóma, um vit varðveiddu tað besta av tí gamla, og góvust við øllum tí, sum ikki er forsvarligt – etiskt ella av øðrum ávum. Hetta snýr seg í botn og grund um at dyrka ein samleika, føroyingar kunnu vera ernir av, og ikki bara spilla ta góðu siðvenju t.d. at býta fongin sundur millum fólk, ið júst er ein av teimum allarmest dámligu siðvenjum, sum vit higartil hava bygt okkara serføroyska samleika á. Spilla vit tað, so framskunda vit byrjanina til endan av grindadrápinum.
Matmentan og samleiki
Tann samleiki, vit sum fólk hava, hongur saman við, hvussu vit hava yvirlivað á hesum klettum so leingi, og hvat vit eru blivin mett av alla hesa tíð. Tað hevur nakað við at gera, hvussu vit útvega og fáa matin til høldar júst í okkara lítla norðalaga horni av heiminum, hvussu vit býta matin millum okkara, hagreiða og goyma matin og matgera.
Øll mentanin kring matin – til dagligt og til veitslur – hevur sjálvandi havt stóran týdning fyri, hvussu vit hava livað okkara dagliga lív í heila tikið her í hesum landi. Tað sermerkta fyri okkum – tvs. hvat tað merkir at vera føroyingur í mun til at vera dani, amerikanari, italienari ella okkurt annað – hongur nógv saman við hesi matmentanini, eins og matmentan eisini ger í øðrum londum. Eins og "stegt flæsk og persillesovs", frikadellur og livurpostei hevur nógv við at vera dani at gera, ella burgarar og BBQ hevur nógv við at vera amerikanari at gera, ella spaghetti og pizza hevur nógv við at vera italienari at gera, so hevur skerpikjøt, ræstur fiskur og grind og spik rættiliga nógv við tað at vera føroyingur at gera. Hetta eru tjóðarrættir okkara, og tað er ikki bara sum at siga tað at fáa føroyingar at gevast við einum stórum parti av hesi matsiðvenju, tá hon hongur so nógv saman við samleika okkara.
Í næstu greinini fari eg at skriva meira um júst hetta - hvør tann føroyski samleikin er í nýggjum tíðum, og hvat alheimsgerðin merkir fyri nútíðar samleikabygging okkara sum føroyingar. Sí greinina her.
Dokumentarfilmar um hópframleiddan mat
Today's Modern Food: It's not what you think it is - 1. partur:
Today's Modern Food: It's not what you think it is - 2. partur:
Food Inc. 1. partur:
Food Inc. 2 partur:
Food Inc. 3. partur:
Food Inc. 4. partur:
Food Inc. 5. partur:
Food Inc. 6. partur:
Food Inc. 7. partur:
Food Inc. 8. partur:
Food Inc. 9. partur:
Food Inc. 10. partur:
.


text:
Franz Kafka
Franz Kafka (3. juli 1883 – 3. juni 1924) var kekkiskur rithøvundur av jødiskum uppruna. Hann skrivaði á týskum. Hann var føddur og uppvaksin í Prag, Kekkia. Pápin var ein ríkur, kekkiskur keypmaður. Franz las løgfrøði, men so líðandi gjørdist tað honum ein ótolandi byrða at noyðast at vinna til lívsins uppihald við slíkum lítið avbjóðandi skrivstovuarbeiði. Hann segði tí upp og halgaði seg skrivingini burturav. Hann trúlovaðist nakrar ferðir, men gjørdist sjúkur av tuberklum og flutti á eitt sanatorium at búgva.
Kafka var sera kenslusamur, og hopleysu romansurnar hjá honum, eins væl og trupla sambandið við pápan, oyðiløgdu til endans heilsu hansara, og "hungursárini" í Berlin eftir 1918 vóru dropin. Hann doyði í 1924. Hóast Kafka var kekki, skrivaði hann allar sínar bøkur á týskum. Sjey teirra vórðu útgivnar, meðan hann enn var á lívi. Hann skrivaði tríggjar skaldsøgur, sum allar komu út, eftir hann var deyður - "Der Prozess" kom út í 1925, "Das Schloss" í 1926 (óliðug) og "Amerika" í 1927.
Bøkur[rætta | rætta wikitekst]
Upprunaheitið stendur fremst, í klombrum er danska heitið og útgávuárið, niðast verður ein bók nevnd, sum er týdd til føroyskt.
- Das Urteil (Dommen – 1913)
- Die Verwandlung (Forvandlingen – 1915)
- In der Strafkolonie (I Straffekolonien – 1919)
- Ein Landarzt (En Landlæge – 1920)
- Ein Hungerkünstler ( – 1924)
- Der Prozess (Processen – 1925)
- Das Schloß (Slottet – 1926)
- Amerika (Amerika – 1927)
Ein bók hjá Kafka eru týdd til føroyskt:
- Umskapanin (Die Verwandlung, 1912/1915), Agnar Artúvertin (fyrr: Jógvansson) týddi 2007
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Kreta
Kreta (Grikskt mál:Kpήtn / Kriti) er ein oyggj í Grikkalandi. Hon er størsta oyggin og eisini tann fólkaríkasta oyggin í Grikkalandi, í 2011 búðu 621.340 fólk har. Kreta er 5. størsta oyggj í Miðjarhavinum. Kreta er eitt av 13 fyrisitingarligum økjum í Grikkalandi. Kreta var miðdepil fyri Minoiska mentan umleið 2700–1420 á.Kr., tað var tann fyrsta framkomna mentanin í Evropa, sum m.a. gjørdi tey fyrstu slottini í Evropa.[1] Kreta liggur millum Egearahavið, sum er fyri norðan, og Libiska havið, sum er fyri sunnan. Kreta strekkir seg yvir 260 km frá vestara til eystara endan av oynni, hon er 60 km breið (suður/norður) á breiðasta staðnum og bert 12 km á tí smalasta staðnum, sum er tætt við Ierapetra. Kreta er 8.336 km2 til støddar, strandalinjan er 1.046 km. Kreta liggur umleið 160 km sunnanfyri grikska meginlandið.
Innihaldsyvirlit
Býir[rætta | rætta wikitekst]
- Iraklion (fyrr: Heraklion) er tann størsti býurin og høvuðsstaðurin á Kreta. Teir størru býirnir á Kreta eru hesir:
- Iraklion (Heraklion ella Candia) (130.914 íbúgvar í 2001)
- Chania (Hania) (53.373 íbúgvar)
- Rethymno (27.868 íbúgvar)
- Ierapetra (23.707 íbúgvar)
- Agios Nikolaos (19.462 íbúgvar)
- Sitia (14.338 íbúgvar)
Fjøll og dalar[rætta | rætta wikitekst]
Kreta hevur sera nógv og høg fjøll, ein fjallaryggur fer um alla oynna frá vestri til eystur, skapað av trimum bólkum av fjøllum:
- Tey Hvítu Fjøllini ella Lefka Ori 2452 metrar høgt
- Psiloritis 2456 metrar høgt
- Dikti Fjøllini 2148 metrar høgt
- Kedros Fjallið 1777 metrar høgt
- Thripti 1489 metrar høgt
Hesi fjøllini hava givið Kreta dalar, so sum Amari Dalurin, fruktagóða jørð sum t.d. Lasithi Víddirnar, Omalos og Nidha; holur, so sum Diktaion og Idaion (føðistaðið hjá tí forna grikska gudinum Zeus); og nakrar gjáir.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Kreta hevur sína serligu dialekt, sum líkist frá málinum, sum verður tosað á fastlandinum, tey brúka serlig orð sum bert verða brúkt á Kreta, og úttalan er eisini serlig, t.d. hava tey nøkulunda sama ki (kji) ljóði, sum vit hava á føroyskum. Á Kreta hava tey eisini sítt egna slag av skaldskapi, yrkingar sum verð navndar ''Mantinades''. Kreta er kent fyri sín serliga mantinades tónleik, har tey serliga brúka ljóðførini kretensisk lyra og laouto. Kretensarar hava eisini teirra egnu fólkadansir, mest kendur er Pentozali. Í nýggjari tíð hava rithøvundar av Kreta havt stóran týdning fyri grikskan skaldskap. Vikentios Kornaros, skrivaði eina episka romansu Erotokritos í 17. øld (Grikskt mál: Epwtόkpιtoς), og í 20. øld gjørdist Nikos Kazantzakis ein sera kendur rithøvundur, hann hevur t.d. skrivað Zorba the Greek, sum seinni bleiv filmatiserað. Í renesansuni var Kreta heimstaður fyri tí kretensiska skúlanum fyri ikon málningalist, sum seinni ávirkaði El Greco og gjøgnum hann ávirkaði málningalist í Evropa.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Ancient Crete Oxford Bibliographies Online: Classics
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Náttúrugripasavnið á Kreta, á Universitetinum á Kreta.
- Cretaquarium Thalassocosmos, Heraklion, Kreta.
- Aquaworld Aquarium, Hersonissos, Kreta.
- "Ancient Crete." Oxford Bibliographies Online: Classics.
- Kreta Almenna heimasíðan hjá Grikska Ferðaráðnum
- Interaktivur virtuellur túrur á Kreta.
- Hvat hendi 21. juli 365 e.Kr.? Ein mega-tsunami frá tí forna heiminum.


text:
Houston
Houston er fjórðstørsti býur í USA. Hann liggur í statinum Texas. Texas er størri enn Týskland, Ongland, Írland, Holland og Belgia – tilsamans. Sagt verður haryviri, at "Alt er størri í Texas", eisini miðjumátið og tað hevur í fleiri ár givið Houston heitið: Feitasti býur í Amerika. Houston hevur umleið 2,1 mió íbúgvar. 24,7 prosent av fólkinum eru afroamerikanarar.
Houston, sum gjøgnum fleiri ættarlið hevur verið kent sum fíggjar- og oljuharranna spælipláss, hevur valt sín fyrsta lesbiska borgarstjóra, Annise Parker.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Andrasarmessa
Andrasarmessa er 30. november. Tað er minningardagur fyri lærusveininum Andriasi í Nýggja Testamenti, sum sambært frásagnum fór sum ápostul til Grikkalands og Svartahavsleiðirnar. Hann varð krossfestur á krossi, ið varð festur saman á skák, og ein tílíkur krossur kallast Andrasarkrossur. Á Kirkjubøstólunum er Andras avmyndaður við tílíkum krossi. Hann hevur verið høgt mettur sum halgimenni í Russlandi, og minningardagur hansara hevur eftir øllum at døma eisini verið hildin í Føroyum.


text:
Barbara Holm 14.06.2014 (19:20)
Google Streetview til Føroya
Ein umboðsmaður fyri Google hevur vent sær til Dátueftirlitið í samband við, at ætlanir vóru hjá Google at koma til Føroyar at taka myndir til Google Streetview.
Vitjandi hjá Google fáa í næstum møguleikan at ferðast til Føroya á netinum, tá ið Google Streetview kemur til Føroya at avmyndað landið.
Dátueftirlitið skrivar í ársfrágreiðingini fyri 2013, at Google hevur vent sær til stovnin fyri at fáa til vega upplýsingar um hvørji atlit skulu takast, tá ið Google skal til Føroya at avmynda landið.
Myndatøkan fer fram soleiðis, at Google við bilum ferðast kring landið, og tekur myndir á almennum øki. Hesar myndir verða lagdar út á alnetið.


text:
Toronto
Norðan Ontariovatn er Toronto, ið er fremsti ídnaðarbýur, størsti fíggjardepil og tann býur, sum veksur skjótast í Kanada. Býurin er eisini størsti býur í Kanada og høvuðsstaðurin í Ontario. Har verður sagt at vera trygt at búgva, tí at har eru færri lógarbrot enn í nøkrum øðrum stórbýi í Norðuramerika. Býarfólkið kann eisini erpa sær av Skydome, heimins fyrsta leikvølli við dragtekju, og Canadian National Tower, heimins hægsta húsi. Fáastaðni búgva so nógvir kinverskir innflytarar sum í China Town í Toronto.
Toronto er størsti býur í Kanada við 5 milliónum íbúgvum og er samstundis mest etniskt blandaði býur í heiminum. Tá tú ringir 112 í Toronto kunnu tey svara tær á 150 ymsikum málum. Kanada er eitt sindur av øllum heimsins londum og Toronto er miðpunktið í øllum.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
Usain Bolt
Usain Bolt (føddur 21. august 1986 á Jamaika) verður av nógvum mettur at vera heimsins skjótasti sprintarin (rennari á styttri teinum) nakrantíð.[1][2][3] Hann er í løtuni (2012) heimsins skjótasti rennari á 100 metra, 200 metra og 4 x 100 metra teininum (saman við 3 øðrum). Hann er tann fyrsti sum hevur sligið heimsmet í bæði 100 metrum og 200 metrum hjá monnum. Hann endurvann gull á bæði 100 og 200 metra teininum hjá monnum í renning, og tað førdi til, at hann er tann fyrsta persónurin í søguni sum hevur megnað at endurvinna tvey gull heiðursmerki tvey OL á rað í somu kappingum. Hann er eisini tann persónurin úr Jamaika, sum hevur vunnið flest OL gull heiðursmerki. Á OL í London vann hann eisini gull í 4 x 100 metrar renning hjá monnum, og harumframt settu teir eisini heimsmet. Tá hann rann 200 metrar á OL eydnaðist tað trimum jamaikanarum at vinna øll trý heiðursmerkini, Bolt vann gull, Yohan Blake fekk silvur og Warren Weir fekk bronsu, bara amerikumenn høvdu klárað tað fyrr, at vinna øll trý heiðursmerkini á OL í somu kapping. Bolt vann heimsmeistarakappingina í 2011 á teinunum 100 metrar, 200 metrar og 4 x 100 metrar stafett.
Persónligu bestu tíðir og met[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ tampabay.com, Usain Bolt leaves no doubt he is the fastest person ever
- ↑ Dailynews.lk, Lightning Bolt strikes London 2012
- ↑ Usain Bolt Striking His Famous Pose After Winning Gold At The Olympics


text:
1FLTV
1FLTV (allarhelst: 1 Fürstentum Liechtenstein Television) er einasta sjónvarpsstøðin í Liktinsteini. Byrjað varð at senda 15. august 2008 á týskum. 15. august 2008 byrjaði 1FLTV at senda eftir at hava fingið loyvi frá liktinsteinsku stjórnini 1. Støðin sendir á týskum og verður rikini av eysturríkska handilsmanninum Beatrix Schartl 2.
Innihaldsyvirlit
Evropeiska songkappingin[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið í Liktinsteini hevur altíð havt áhuga í at luttikið í evropeisku songkappingni, men hetta var ógjørligt, tí landið hevði ikki egna sjónvarpsstøð. Um støðin hinvegin velur at gerast limur í EBU, so ber til hjá landinum at melda seg til kappingina. Liktinstein royndi í 1976 at melda seg til, men hetta var noktað, tí eingin sjónvarpsstøð var í landinum 1.


text:
Andras Guttormsson
Andras Guttormsson (føddur umleið 1490, doyði 1544, búði í Kálgarði í Sumba, ættaður úr Noregi) var løgmaður í Føroyum 1531 - 1544[1].
Hann er faðir Guttorm Andrasson, sum gjørdist løgmaður eftir faðirin.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Gilli | Sjúrður | Símun | Dagfinnur Halvdanarson | Haraldur Kálvsson | Roald | Jørundur Skógdrívsson | Tórmóður Sigurðsson | Andras Guttormsson | Guttormur Andrasson | Jógvan Heinason | Ísak Guttormsson | Pætur Jákupsson | Tummas Símunarson | Zakarias Tormóðsson | Jógvan Justinusson | Jógvan Poulsen | Balzer Jacobsen | Jógvan Poulsen | Jákup Jógvansson | Jóhan Hendrik Weyhe | Sámal Pætursson Lamhauge | Hans Jákupsson Debes | Thorkild Fjeldsted | Jacob Hveding | Johan Michael Lund | Jørgen Frantz Hammershaimb


text:
Kirkja (hús)
Ein kirkja er eitt hús (vanl. við torni) til kristna gudstænastu og halgigerðir. Orðið "kirkja" kemur av grikska orðinum kyriakon og merkir, "Vigt Harranum" og verður sagt bæði um húsið, har gudstænasta verður hildin, um kirkjusamfelagið og limirnar í kirkjuni. Í kirkjuni eru jarðarferðir, brúðarvígslur, tónleikaframførslur og møti. Í kirkjuni verða eisini sálmar sungnir. Fleiri kirkjur í Føroyum eru gamlar, og bygdar í serstøkum sniði. Aðrar eru nýggjar og øðrvísi, til dømis tann í Fuglafirði. Í útlondum eru kirkjur, sum eru fleiri enn 1000 ára gamlar, í Føroyum bert ein, tann í Kirkjubø.


text:
Aldehyd
Eitt aldehyd er eitt lívrunnið mýl við einum ella fleiri aldehydbólkum. Ein aldehydbólkur er eitt karbonatom við einum dupultbundnum oxygenatomið (=O) og einum hydrogenatomið. Aldehydir verða nevnd við endingini -al.
Dømi um nøkur nógv nýtt aldehyd:
Framleiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Aldehydir verða framleidd við at oxidera primær alkoholir. Man kann tó ikki nýta sterk oxidatiónsevnir til hetta, tí aldehyd oxiderast lætt víðari til carboxylsýrur. Mest nýtta oxidatiónsevni til framleiðslu av aldehydum er PCC (Pyridinium chlorchromat).
Reaktiónir[rætta | rætta wikitekst]
Aldehyd útinna tvey sløg av reaktiónum: Oxidatión og nukleofil additión. Oxidatión gevur eina carboxylsýru og nukleofil additión gevur ymisk evni, alt eftir hvat man adderar til aldehydið. Niðanfyri er ein listi yvir aldehyd reaktiónir og hvat produkt tær geva.
- Oxidatión gevur eina carboxylsýru
- Nukleofil additión av:


text:
Wikipedia:Mánaðargrein
Mánaðargreinin í Wikipedia kemur á forsíðuna tann mánaðin, greinin er fyri.
Greinirnar skulu skrivast. Er ein grein, sum bert inniheldur eitt dømi, so ber til at skriva her. Vilt tú skriva eina mánaðargrein, er bara at klikkja á vís slóðina og síðan velja rætta. Greinin skal ikki vera ov long og skal helst vera um okkurt, sum hevur við mánaðin at gera.
Fyri at gera tað lættari at gera nýggjar greinar, er ein formur gjørdur, so at tað ikki er neyðugt við nøkrum HTML forsniði, rætta bert fyrimyndina til.
{{Skriva mánaðargrein | heitið = Dømi | lesmeirum = Dømi | mynd = Example.png | mynd_stødd = 180px | tekstur = '''Dømi''' hetta er bert eitt dømi. Rætta hesa fyrimynd. }}
Mánaðargreinir 2015[rætta | rætta wikitekst]
Mánaðargrein fyri januar
Amerikonsku Jómfrúoyggjar er ein oyggjabólkur sum hoyrir til USA. Amerikonsku Jómfrúoyggjar er annar av teimum tveimum oyggjabólkunum, sum mynda Jómfrúoyggjar í Karibia. Hesar oyggjar liggja tætt við Puerto Riko; hetta er ein oyggjabólkur, til støddar 346,36 ferkilometrar, sum liggja umleið 64 km. eystanfyri Puerto Riko. Oyggjabólkurin er ein av fimm fólkaðu amerikonskum hjálondunum. Størsti býurin ið er Charlotte Amalie liggur sunnanvert á oynni St. Thomas. Býurin er eisini høvuðsstaður. Oyggjarnar eru umleið 80 í tali. Fýra av oyggjunum er bygdar, hinar eru smærri oyggjar ella hólmar, har ongin býr. Saint Croix, Saint Thomas og Saint John eru størstu oyggjarnar í hesum oyggjabólki. Tann størsta, Saint Croix, er 214,7 km2 ella umleið 2 ferðir størri enn Sandoy. Landið hevur umleið 104 túsund íbúgvar í 2014. Oyggjarnar vóru fýrst spanskar og siðan danskar frá 1691 til 1917. Amerikonsku Jómfrúoyggjar hevur sjálvstýri, men er nú undir amerikonskum yvirræði. Mesta fólkið er afrikanarar, men eisini er ein hvítur minniluti (uml. 13 %). Málið tey tosað er kreólskt, ein blandingur av enskum, donskum og upprunamáli. Men skriftmálið er enskt, sum eisini øll duga, eins og vit duga danskt. Almenna málið er enskt.
Mánaðargrein fyri februar
Nigeria er eitt stórt land í Vesturafrika og tað fólkaríkasta í Afrika við umleið 174 milliónum íbúgvum. Í vestri hevur Nigeria mark við Benin, í norðri við Niger, í eystri við Kamerun og í suðri við Guinea-flógvan. Høvuðsstaðurin er Abuja. Nigeria hevur fyrr verið bretskt hjáland og gjørdist sjálvstøðug tjóð í 1960, men sjey ár seinni var borgarakríggj í landinum, ið vardi í tvey ár. Síðan tá hava tað skift ímillum demokratiskt valdar stjórnir og hernaðarstýri. Í Nigeria búgva fleiri enn 500 ættarbólkar. Væntaði livialdurin í Nigeria er bert 52 ár. Gott helmingurin av fólkinum hevur atgongd til reint drekkivatn og passandi saniter viðurskifti. Pinkubarnadeyðiligheitin er høg, 97,1 pinkubørn fyri hvørji 1000 livandifødd doyggja. Í 2014 gjørdist búskapurin í Nigeria (GDP) tann størsti í Afrika, við einum virði á yvir $500 milliardir, og yvirhálaði harvið Suðurafrika ið at gerast heimsins 21. størsti búskapur. Oljuídnaðurin í landinum er við til at skapa búskaparliga vøksturin.
Mánaðargrein fyri mars
Vigdís Louise Finnbogadóttir, (fødd 15. apríl 1930 í Reykjavík, Íslandi), er íslendskur UNESCO Ambassadør, og fjórði forseti Íslands. Hon var forseti Íslands frá 1980 - 1996, og var fyrsta kvinna í heimunum, at verða vald forseti í demokratiskari valskipan. Hon eigur eisini metið, at vera tann kvinnan sum í longst samanhangandi tíðarskeið, hevur virkað sum leiðari av einum landi ella ríki. Hon hevur lisið franskt og franskar bókmentir í Sorbonne og í Grenoble frá 1949 - 1953. Síðani fór Vigdís til Keypmannahavnar har hon las teatur við háskúlan í Keypmannahavn. Eftir at hon flutti aftur til Íslands, las hon víðari har og fekk BA prógv í fronskum og enskum frá Háskúla Íslands. Í 1960-árunum og 1970-árunum, var Vigdís ein dyggur mótstandari av amerikansku herbasuni í Keflavík, og luttók hon í fleiri mótmælisgongum og tiltøkum. Í 1986 var hon vertur fyri kritiska toppfundin ímillum Ronald Reagan og Mikhail Gorbachev, ið var ein týdningarmikil fundur, ið var byrjanin til endan á kalda krígnum.
Mánaðargrein fyri apríl
Wikipedia:Mánaðargreinin/apríl 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri mai
Wikipedia:Mánaðargreinin/mai 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri juni
Wikipedia:Mánaðargreinin/juni 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri juli
Wikipedia:Mánaðargreinin/juli 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri august
Wikipedia:Mánaðargreinin/august 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri september
Wikipedia:Mánaðargreinin/september 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri oktober
Wikipedia:Mánaðargreinin/oktober 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri november
Wikipedia:Mánaðargreinin/november 2015
vís - kjak - søga - rætta
Mánaðargrein fyri desember
Wikipedia:Mánaðargreinin/desember 2015
vís - kjak - søga - rætta


text:
Jeremiabók
Í Jeremiabók (hebráiskt: ספר יִרְמְיָהוּ) eru flættaðir stubbar um lív profetsins við frásøgnum um boðán hansara. Jeremia stígur fram ímóti endanum á søga Júda ríkis. Hann var sonur Hilkia prest í Ánatot norðan fyri Jerúsalem. Longu í móðurlívi var hann ætlaður at verða profetur, og kallið hevði hann fingið, meðan hann enn var ungur. Hann var profetur í eini fimmti ár, og hann livdi í eini harðrendari broytingartíð, tá ið nýbábyloniska heimsveldið hótta Júdaríki. Innihaldið í Jeremiabók er í stórum tíðarskipað.


text:
Botulisma
Botulisma (Latín: botulus, "pylsa") er ein sera sjáldsom men vandamikil sjúka, sum er elvd av sera eiturevninum botulinumtoksin, sum verður framleitt av sjáldsomu og vandamiklu bakteriuni, Clostridium botulinum, sum finst eitt nú í jørðini og hagani kann koma í samband við matvørur ella opin sár. Dømir hava verið um pinkubørn, sum hava fingið bakteriuna frá hunangi. Tað var vanligt fyrr at geva pinkubørnum okkurt at drekka við hunangi í, um tey t.d. høvdu krím. Men heilsumyndugleikar fráráða at geva børnum undir 1 ár hunang, tí tað kann føra til at børnini fáa botulismu.
Innihaldsyvirlit
Sjúkueyðkenni[rætta | rætta wikitekst]
Sjúkan kann føra til lammilsir, nøkur av sjúkueyðkennunum eru: lammilsir av andlitsmusklum. Eygnalokini koma at hanga, andlitið gerst missir evnini til at vísa kenslur. Lammilsini kunnu síðan fara víðari til varranar, og viðkomandi fær ringt við at tosa. Síðan fer lammilsi niður eftir til fyrst yvirarmarnar og síðan restina av ørmunum. Í ringasta føri kunnu andingarmusklarnir lammast, og persónurin fær ilt við at anda og kann kvælast. Lammilsi kann eisini fara niður til beinini, og byrjar við lørunum og fer síðan longur niður og heilt niður til føturnar.[1] Persónurin kann eisini fáa vaml og kann spýggja. Sjúkueyðkenni kunnu koma 6-36 tímar eftir at tann eitraði maturin er etin. Sjúkueyðkennini kunnu vera hesi:
- lamningur av eygnavøddum við dupultsjón ella ringari sjón og hangandi eygnalokum
- eygu og muður gerast turr
- spýggja kann vera, serliga tá talan er um slag E
- ilt við at tosa og svølgja
- lamningar av vøddum, andadráttur gerst tungur og ein orkar ikki at standa
- vanliga er ongin fepur[2]
Smittukeldur[rætta | rætta wikitekst]
Botulisma er ikki ein smittandi sjúka, hon smittar ikki frá einum persóni til ein annan, hon smittar ikki gjøgnum luftina. Henda bakteria kann koma í ymiskar matvøru, eitt nú skerpikjøt, um reinføri ikki er í lagið, tá ið seyðurin verður flettur, ella í pylsur, grønmeti og annað. Eisini kann bakterian koma frá t.d. mold í eitt opið sár, og kann síðan mennast í sárinum. Bakterian krevur tó heilt serligar umstøður fyri at nørast. Hon krevur eitt umhvørvi uttan ilt og við einum ávísum hita, t.d. stovuhita ella heitari. Bakterian kann føra til at fólk ið eta mat, ið er eitraður við clostridium botulinum bakteriuni, fáa botulismu, sum kann vera deyðiligt.
Botulisma í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Í Føroyum eru nøkur fólk deyð av botulismu, men tað ganga nógv ár ímillum at tað hendur. Í 2007 vóru tveir botulismu sjúkutilburðir, men tey fólkini gjørdust frísk aftur. Orsøkin til at fólkini gjørdist sjúk, var tann at tey høvdu etið skerpikjøt av seyði, sum var flettur á ikki løggildum stað, og sum ikki var hondur út í hjallin at hanga beinanvegin.[3] Í Føroyum er skerpikjøt vanligasta smittukeldan. Dálkingin við bakteriuni kann koma á kjøtið undir fletting, um ikki verður ansað nóg væl eftir.
Reinføri og ymisk fyrivarni fyri at sleppa undan sjúkuni[rætta | rætta wikitekst]
Bakterian finst í jørðini, og kann vera komin á ullina hjá seyðinum. Tí er umráðandi at ullin er turr og ikki skitin, tá flett verður, og at amboð, sum hava verið í samband við ullina, ikki verða nýtt undir flettingini, ella verða gjørd rein áðrenn. Smittan kann eisini koma frá skarninum frá seyðinum, skarnið má ikki koma í samband við kjøtið. Fólk mugu vaska sær væl um hendurnar, um tey ætla sær at nerta við kjøtið á seyðinum, og tey mugu vaska sær serliga væl, um tey hava nert við ullina ella hava fingið skarn á hendurnar. Ráðini frá Heilsufrøðiligu Starvsstovuni og Landslæknanum eru m.a. at man skal hava reinføri í ordan undir slakti og harumframt at man ikki má lata kjøt liggja í afturlætnum posa ella ílati, har ongin ilt sleppur til. Í november 2008 sendi Heilsufrøðiliga Starvsstovan út eina stutta vegleiðing, sum eitur: Reinføri í samband við fletting. Tað eru Elspa Petersen og Ingibjørg Egholm, ið hava skrivað vegleiðingina.[4] Í leiðbeiningini verður m.a. sagt, at gott reinføri undir slátrinum, skjót køling av krovinum, góður støðugur luftstreymur og gott pláss í hjallinum minkar munandi um vandan fyri botulismueitran. Í 2007 sendu Heilsufrøðiliga Starvsstovan og Landslæknin út tíðindaskriv, har vegleitt var um hvussu best slepts undan smittuvanda av Clostridium botulinum bakteriuni. M.a. vóru hesi fimm puntkini nevnd:
- Vísið stóran ans fyri reinførinum undir fletting. Tað er av serstakliga stórum týdningi, at kjøtið ikki verður dálkað av skarni.
- Útgerð og klæðir, ið hava verið nýtt til fiskaarbeiði, mugu ikki nýtast, tá flett verður.
- Krovið eigur at verða hongt í hjallin sum skjótast, so tað kølnar, og luft sleppur at tí.
- Kjøt eigur ikki at verða hongt upp at turka, um tað er heitt, vátt og stilt í veðrinum.
- Turt kjøt skal goymast kalt.
Hvussu bakterian nørist[rætta | rætta wikitekst]
Í Danmark og øðrum londum verður botulisma millum manna eisini nevnt pylsueitran (pølseforgiftning), hetta tí at tann mest vanliga smittukeldan í Danmark er pylsur. Tað er tó sera sjáldan, at fólk í Danmark doyggja av botulismu. Bakterian kann dálka ymiskar matvørur, ikki bara kjøt, men eisini grønmeti. Bakterian framleiðir eiturevni, tá ið tær "røttu" umstøðurnar eru, bakteriurnar trívast best tá ið ongin ilt er, nóg mikið av vætu, ikki ov súrt (pH yvir 4,5) og ikki ov salt. Bakterian tolir ikki meir enn eini 10% av salti og í summum førum ikki meir enn 4,5% av salti. Bakterian tolir væl hita, men um maturin, sum er dálkaður av clostridium botulinum bakteriuni, verður kókaður í minsta lagi 10 minuttir, so heldur bakterian uppat við at framleiða eiturevni.
Viðgerð[rætta | rætta wikitekst]
Uttan viðgerð er sjúkan sera vandamikil og kann í ringast føri føra til deyða. Persónar, sum eru blivnir sjúkir av botulismu, mugu skjótast møguligt innleggjast á sjúkrahúsi. Tað tekur fleiri vikur, áðrenn sjúklingarnir koma heilt fyri seg aftur. Pinkubørn við botulismu verða viðgjørd við Botulism Immune Globulin Intravenous-Human (BIG-IV ella BabyBIG). Vaksin sum hava fingið botulismu antin frá matvørum ella gjøgnum opin sár, fáa viðgerð við Trivalent (A,B,E) Botulinum Antitoxin ella við heptavalent (A,B,C,D,E,F,G) Botulinum Antitoxin.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Ncbi.nlm.nih.gov - Sobel J (October 2005). "Botulism". Clin. Infect. Dis. 41 (8): 1167–73.
- ↑ Landslaeknin.fo, TÍÐINDASKRIV Í SAMBANDI VIÐ FLETTING
- ↑ Landslaeknin.fo, Botulismu av turrum kjøti - tveir nýggir tilburðir - 08-06-2007
- ↑ RKS.fo


text:
Pætur Mikli
Pætur Mikli (30. mai 1672 - 8. februar 1725) stýrdi Russlandi saman við hálvbeiggja sínum Ivani 5. (1682-96) og stýrdi síðan einsamallur til 1725. Hann setti sær fyri at gera avbyrgda og afturútsiglda landið til eitt stórveldið í Evropa. Á ferð í Vesturevropa, sum vardi í 18 mánaðir (1697-98), fekk hann sær vitan um alskyns viðurskifti. Heimafturkomin nýtti hann vitanina sum fyrimynd fyri at broyta almennar russiskar stovnar og siðir. Hann setti í gildi nýggjar stýrisskipanir, stuðlaði útbúgving, umskipaði kirkjuna, og tá ið embætismenn vórðu fluttir upp í starvi, var nú oftari hugt eftir dugnaskapi enn eftir ættarviðurskiftum. Hann sendi ungar russar til Vesturevropa at nema sær kunnleika um herlist, herflota og ídna, og hann bygdi upp ein yrkisher við 300 000 monnum og læt skipa landsins fyrsta herflota. Pætur kríggjaðist við Svøríki (1700-21) og vann sigur, og tá lá leiðin opin til Eystarasalt. Í 1703 grundaði hann St. Pætursborg innast í Finnlandsvík í Eystarasalti. Í 1712 gjørdi hann býin til høvuðsstað í ríkinum, og í 1721 útnevndi hann seg til zar í øllum Russlandi.
Pætur var meira enn 2 m høgur og av allar sterkastu monnum bæði til liksams og sálar. Hann var arbeiðssamur og viljasterkur, men kundi eisini vera ógvuliga harðrendur. Tey, sum vágaðu sær at seta seg upp ímóti honum, fingu ikki náði, enntá ikki hansara egni sonur var eirdur. Pætur var áhugaður í øllum arbeiði og íðin at gera alt sjálvur og lærdi seg tí at smíða skip, at væla um klokkur, at seyma skógvar, at skera út, at taka út tenn og skotvápnasmíð.


text:
Isaac Newton
Isaac Newton (25. desember 1642 - 20. mars 1727 sambært tí julianska kalendaranum, ið enn varð brúktur i Onglandi), enskur støddfrøðingur, alisfrøðingur og stjørnufrøðingur. Læran um kreftir er tann parturin í alisfrøðini, sum snýr seg um kreftir, hvussu tær virka á lutir, og hvussu lutir virka hvør á annan. Isaac Newton grundaði nógv yvir sambandið ímillum rørslu og kraft, og í 1687 setti hann upp tríggjar lógir, sum bera hansara navn:
- lóg Newtons: Virkar eingin endalig kraft á ein lut, liggur luturin annaðhvørt stillur ella ger eina javna rørslu, t.e. fer eftir beinari linju við javnari ferð.
- lóg Newtons: Endaliga kraftin F res (res: resultant, orðalýsing: endalig), sum virkar á ein lut við acceleratión A og nøgd B, er faldið av nøgd og acceleratión, t.e.
- lóg Newtons: Virkar ein lutur á annan lut við ávísari kraft, virkar seinni luturin aftur á fyrra lutin við javnstórari kraft, sum gongur beint ímóti fyrru kraftini.


text:
Kālidāsa
Kālidāsa (devanāgarī: कालिदास), var ein viðurkendur indiskur yrkjari, sum av mongum verður mettur at vera tað størsta skaldið og dramatikarin, ið hevur skrivað á sanskrit. Tað er ringt at tíðarfesta skaldskapin, men hann var mest sannlíkt til í guptatíðini í fjórðu, fimtu ella settu øld.
Man kennir ikki til nakað, burtursæð frá verkum hansara, um lívið hjá Kālidāsa, eitt nú hvar ið hann búði ella nær ið hann livdi. Søgnin sigur, at hann var vakur maður, sum bleiv giftur við einari prinsessu. Men, sambært søgnini, so vaks hann upp uttan at fáa nakra skúlagongd ella útbúgvin, og prinsessan skammaði seg yvir hvussu óvitandi hann var. Kālidāsa tilbað gudinnuna Kali (navn hansara merkir tænarin hjá Kali).
Søgnin sigur, at hann varð myrdur á av einum kurtesani á Sri Lanka.


text:
7. september
7. september er dagur 252 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 253 um skotár er). 113 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1822 - Brasil loysir frá Portugal.
- 1920 - Fyrsta Miss America vakurleikakappingin er í Atlantic City, New Jersey, og vinnari er Margaret Gorman.
- 1966 - Ferjan Skagerakk gongur burtur í illveðri á veg úr Kristiansand í Noregi til Hirtshals, men øll 144 fólkini umborð verða bjargað.
- 1986 - Desmond Tutu biskupur verður valdur til erkibiskup í Cape Town. Hann er fyrsti svarti maður, ið verður ovasti hjá suðurafrikansku anglikansku kirkjuni.
- 1996 - 25 ára gamli amerikanski rapparin Tupac Shakur verður skotin og doyr seks dagar seinni; eingin er nakrantíð fongslaður fyri morðið, sum tykist sera gátuført.
- 2014 - Landsdystur, menn, evropakvalifikasjónsdystur: Føroyar - Finnland 1-3. Christian Holst gjørdi málið hjá Føroyum.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1936 - Buddy Holly, amerikanskur sangari og sangskrivari (d. 1959)
- 1949 - Gloria Gaynor, amerikanskur sangari
- 1954 - Kirsten Siggaard, danskur sangari
- 1967 - Erann DD, danskur sangari og sangskrivari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1962 - Danski rithøvundurin Karen Blixen doyr 77 ára gomul.
- 2005 - Finnbogi Ísakson, føroyskur rithøvundur og politikari
- 2005 - Maud Heinesen, føroyskur rithøvundur


text:
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe (1809 - 1849) var ein amerikanskur dypsomaniskur høvundur og yrkjari. Hann hevur umdømið at vera heimsins ólukkuligasti høvundur. Hann menti stuttsøgutekstaslagið til størsta skaldskap og skrivaði tey bestu ummælini í Amerika í síni samtíð. Flestu søgur hansara eru sera stuttar, og hetta er tí, at hann vildi skera alt óneyðugt burtur, og einans at lýsa tað, ið hevði týdning fyri søgugongdina. Hansara stílur var at byrja við støði í øðrum, til dømis De Quincey, Feliciu Hemans, og serliga Hoffmann, og so at beina evnini hjá teimum onkran annan veg og fáa annað og meir burturúr. Eisini nevndi hann Føroyar í eini av kendastu stuttsøgum sínum, sum eitur Niður Í Meldurstreymin.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
16. november
16. november er dagur 320 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 321 um skotár er). 45 dagar eru eftir av árinum. Í Íslandi verður dagurin hildin sum "dagur íslendska tungumálsins".
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1869 - 162 km langa Suez-kanalin, sum bindur Miðjarðarhavið og Reyðahavið saman, verður alment tikin í nýtslu. Byggingin hevur vart tíggju ár og kostað 120 000 bygningsarbeiðsmonnum lívið.
- 1915 - Coca-Cola fær einarætt til eyðkendu fløskuna - tó í hyldligari útgávu enn í dag.
- 1959 - Sangleikurin The Sound Of Music hjá Rodgers og Hammerstein verður spældur fyrstu ferð á Broadway.
- 1989 - Suðurafrika avtekur lógina um rasuskilnað á almennum vesum og baðistrondum.
- 1995 - Tann 95 ára gamla enska drotningarmóðirin fær nýggja mjødn í London.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1807 - Jónas Hallgrímsson, íslendskt skald
- 1953 - Griff Rhys Jones, bretskur sjónleikari og skemtari
- 1967 - Lisa Bonet, amerikanskur sjónleikari
- 1977 - Oksana Baiul, ukrainskur listskoyturennari


text:
25. februar
25. februar er dagur 56 í árinum í gregorianska kalendaranum. 309 dagar eru eftir av árinum (310 dagar um skotár er).
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Eitt óhapp hendi í Klaksvík. Slættaberg sigldi á Ågot, sum lá við bryggjuna við Norðborg við fullari last. Ongin persónskaði hendi. Óhappið hendi, tí at Slættaberg fekk tekniskt brek. Ågot fór at leka illa, men tað eydnaðist at tetta lekan. Ågot og Slættaberg blivu liggjandi í nakrar dagar, har Slættaberg hevði stevni inni í lastini á Ågot, men dagin eftir eydnaðist tað at fáa skipini leys av hvørjum øðrum. Ågot bleiv seinni sleipaður til bedingina hjá Klaksvíkar Skipasmiðju.
- 1990 - Violetta Chamorro, sum fær stuðul úr USA, vinnur valið í Nikaragua.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1771 - Johan Henrik Schrøter, prestur (d. 1851).
- 1943 - George Harrison, kendur frá bretska tónleikabólkinum The Beatles.


text:
1914
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2. februar - Løgtingsval
- Charlie Chaplin verður fyrstu ferð at síggja á hvíta tjaldinum í stuttfilminum Making a living.
- 14. mai - Altjóða mammudagur verður hildin fyri fyrstu ferð.
- 28. juni - Franz Ferdinand, greivi av Eysturríki, og kona hansara Sophie, verða tikin av døgum í Sarajevo í Bosnia, við tí avleiðing at fyrri veraldarbardagi byrjar 1. august.
- 1. august - Fyrri veraldarbardagi byrjar.
- Virðisbrævamarknaðurin í New York letur aftur vegna byrjan av fyrsta veraldarbardaga.
- 5. august - Fyrstu ravmagns ferðsluljósini verða sett upp í Cleveland, Ohio í Amerika.
- 15. august - Panama kanalin opnar.
- 1. september - Sankta Petursborg í Russlandi broytir navn til Petrograd.
- 24. november - Benito Mussolini verðu koyrdur frá Italienska Sosialist flokkinum.
- 12. desember - Virðisbrævamarknaðurin í New York opnar aftur.
- 24. desember - Jóla-vopnahvíld sigs at hava verið ímillum týskar og enskar hermenn.
Ókend dagseting[rætta | rætta wikitekst]
- Vegur verður gjørdur millum Skopun og Sand
- Sverre Patursson umsetur skaldsøguna Robinson Crusoe til føroyskt. Hetta er fyrsta skaldsøga sum verður útgivin á føroyskum.
- Kina boðar frá neutraliteti í fyrra veraldarbardaga.
List[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Dubliners hjá James Joyce
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Everton vinnur enska meistaraheitið.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 4. september - William Sloan, trúboðari og stovnari av Brøðrasamkomuni í Føroyum. (f. 1838)


text:
Slovakia
Slovakia er eitt lýðveldi í Miðevropa. Í útnyrðing hevur Slovakia mark við Kekkia, í norðri við Pólland, í eystri við Ukraina, í suðri við Ungarn og í útsynning við Eysturríki.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Slovakia, sum vit kenna tað í dag, er í veruleikanum annað landið, ið hevur borið hetta navn. Fyrsta landið var Fyrsta slovakiska lýðveldið (Prvá slovenská republika), ið var til undir seinna heimsbardaga.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Slovakia er eitt demokratiskt lýðveldi við parlamentariskari fleirflokkaskipan. Seinasta parlamentsvalið var í mars 2012, og seinasta forsetavalið var í apríl 2009.
Fyrisitingarligt býti[rætta | rætta wikitekst]
Slovakia er býtt sundur í 8 regiónir ella sýslur (slovakiskt: kraj, fleirtal kraje). Hesar eru uppkallaðar eftir høvuðssætinum í regiónini. Regiónirnar hava síðan 2002 í ávísan mun havt sjálvstýri.
- Bratislava-regiónin (Bratislavský kraj), høvuðsstaður Bratislava
- Trnava-regiónin (Trnavský kraj), høvuðsbýur Trnava
- Trenčín-regiónin (Trenčiansky kraj), høvuðsbýur Trenčín
- Nitra-regiónin (Nitriansky kraj), høvuðsbýur Nitra
- Žilina-regiónin (Žilinský kraj), høvuðsbýur Žilina
- Banská Bystrica-regiónin (Banskobystrický kraj), høvuðsbýur Banská Bystrica
- Prešov-regiónin (Prešovský kraj), høvuðsbýur Prešov
- Košice-regiónin (Košický kraj), høvuðsbýur Košice
Regiónirnar eru býttar sundur í fleiri smærri kommunur ella distriktir. Tað eru tilsamans 70 kommunur í Slovakia.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Folk siðvenja hevur sterkar røtur í Slovakia og sæst aftur í bókmentum, tónleiki, dansi og arkitekturi. Eitt dømi um hetta er tann slovakiski tjóðsangurin "Nad Tatrou sa blýska", sum hevur røtur í einum fólkatónleikalagi frá "Kopala studienku" mentanini.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Slovakia liggur millum breiddarstigini 47° and 50° N, and longdarstigini 16° og 23° E. Tað slovakiska landslagið er serliga kent fyri tað fjallaríki náttúruna við Karpatafjøllunum, sum strekkja seg tvørtur um alt landið og fevnir um tað mesta av norðara partinum av Slovakia. Í hesum høgu fjøllum eru fjallatindarnir Fatra-Tatra Area (harímillum eru Tatra fjøllini, Greater Fatra og Lesser Fatra), Slovak Ore fjøllini, Slovak Central fjøllini ella Beskids. Tað lægsta láglendi er tað fruktagóða Danubian Láglendi í útsynningshorninum av landinum, síðan kemur Eystara Slovakiska Láglendi í ein landssynning.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
- TA3 - Slovakisk tíðindarás
- The Slovak Republic Government Office


text:
OPCW
OPCW, sum er ein stytting av enska heitinum Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons, hevur síðani stovnanina í 1997 stríðst fyri at burturbeina evnafrøðilig vápn. Friðarheiðursløn Nobels í 2013 varð latin felagsskapinum til bann móti evnafrøðiligum vápnum. Hetta varð kunngjørt í Oslo í okt. 2013. Hetta er ikki fyrstu ferð, at friðarheiðurslønin verður latin einum felagsskapi heldur enn einum persóni. Altjóða Reyði Krossur hevur fleiri ferðir fingið heiðurslønina, UNICEF, ILO og Amnesty International hava eisini fingið hana, og so seint sum í fjør fekk ES friðarheiðursløn Nobels.
Felagsskapurin hevur høvuðsskrivstovu í Haag í Niðurlondum.


text:
Trúarjáttan
Ein trúarjáttan er ein tekstur, ið orðar grundleggjandi læruna í eini trúgv.
Í kristindóminum[rætta | rætta wikitekst]
Í kristindóminum eru fleiri trúarjáttanir. Tær elstu og vanligastu eru apostólska trúarjáttanin og nikæno-konstantinopolitanska trúarjáttanin. Afturat teimum hevur føroyska fólkakirkjan eisini athanasiansku trúarjáttanina og augsburgsku trúarjáttanina. Eisini Luthers Lítla katekismus verður roknað sum ein av teimum 5 trúarjáttanunum í luthersku kirkjuni.
Bæði í fólkakirkjuni og í katólsku kirkjuni er apostolska trúarjáttanin tann vanligasta í sambandi við dópin. Í fólkakirkjuni er hon eisini tann vanligasta í gudstænastuni. Í katólsku messuni verður hinvegin Nikæno-konstantinopolitanska trúarjáttanin meira brúkt.
Í Islam[rætta | rætta wikitekst]
Í islam verður trúarjáttanin, shahadah, roknað sum ein av teimum fimm súlunum.


text:
Abstraktur
Abstraktur (av lat. abstrahere, "draga frá"). Úrtøkur, óítøkiligur. Tað mótsetta av ítøkur, ítøkiligur. Orðið abstraktur hevur verið nógv brúkt um modernaða myndlist, sum leggur høvuðsdent á form meira enn nágreiniliga søguliga lýsing. Í sambandi við tekst verður orðið abstraktur brúkt um heiti og orðingar, sum lýsa hugmyndir og hugtøk, t.d. eru gleði, sorg, góðska, óndskapur, forvitinskapur, óendaligleiki a. hugtøk. Tann abstrakta ella úrtøka orðingin verður hildin at tala til skilvísið og til heimspekiliga hugsan, t.d. orðingin "lív menniskjans í gleði og sorg frá føðing til deyða". Tann ítøka orðingin verður ofta hildin at tala meira til kenslurnar: sagt verður t.d. frá einum einstaklingi, sum er føddur í einum ávísum stað og er fyri ávísum hendingum, sum gleða hann ella gera hann syrgnan, og at enda doyr hann sín ítøka deyða í ávísum stað og ávísari løtu.


text:
In: Hugleiðingar13 Feb 2014
Ólavsøkukonsertin í 2001 er og verður ein varði á leiðini fyri MC-Hár. Hóast bólkurin næstan var farin í upploysn, júst tá populariteturin var størstur, so vóru vit fýra, ið vóru eftir í bólkinum fult uppsettir uppá, at vit skuldu halda fram, fyrst og fremst, tí vit elskaðu tónleikin, hvønn annan og tykkum øll.
Heilt ófatiliga nógvir tónleikarar hava spælt við MC-Hár gjøgnum tíðirnar, og serliga fyrstu árini gekk hurðin títt. Men tá Niels Arge Galán, Uni Árting og Tróndur Bogason allir fóru úr bólkinum beint eftir Spot Festivalin í 1999, so kendist smeiturin harður. Uni hevði bert verið við í gott og væl eitt hálvt ár, eftir at Petur Dalsgaard, eins og gittarleikarin Torkil Olsen áðrenn hann, var farin úr bólkinum. Hetta vóru alt sera týðandi limir, ið spældu ein stóran leiklut í MC-Hár.
Eftir vóru:
Niels Uni Dam, rapp
Allan Mortensen, rapp
Heri Reynheim, bass
og Jónas Bloch Danielsen, gittar.
Vit valdu tó, at taka tað róligt og finna fótafestið aftur. Serliga var tað ræðandi at halda á uttan Trónd, ið spældi ein størri leiklut enn nakar annar í lagsskrivingini á báðum fløgunum.
Longu beint fyri jól í 1999 bóðu vit Diatribes gittarleikaran Jens koma við í bólkin, hann játtaði. Tí har var eingin ivi um, at hetta var maðurin, ið vit vildu hava. Okkara fyrrverandi trummuleikari Fríði Øster, játtaði eisini at spæla trummur, tá hann ikki var bundin av øðrum uppgávum, tí hann spældi nógv við bólkum í Danmark.
Men tað var munandi verri at avgera, hvør skuldi avloysa Trónd, bæði sum sangara og ljómborðsleikara, og gjarna eisini, sum ein, ið tók lut í lagaskrivingini.
Alt hekk stutt sagt í leysari luft. Tí spældu vit onga konsert í 2000, men tá boð var eftir okkum til ólavsøkukonsertina í 2001, var eitt buzz í luftini. Vit høvdu spælt nógv og verið populerir, og vóru so knappiliga horvnir. Har lá nógv trýst á okkum, tí vit vóru lanseraðir sum eitt av høvuðsnøvnunum og spældu seint.
Man roknaði við nógvum fólki, og vit vistu tí, at hetta var ein vinn ella forsvinn konsert. Fríði hevði tíð, Jens var tendraður so har manglaðu sangrøddir fyri Trónd og Niels og ein ljómborðsleikari.
Vit ringdu til Magnus Johannesen, hann dugdi alt, og hevði í Taxi víst, at hann eisini dugdi at larma. Hann segði beinanvegin ja.
So manglaðu vit tveir sangarar. Terji Rasmussen var beint fyri, vinur av bólkinum, og fyri meg (Niels Una) ein av orsøkunum til, at eg byrjaði at spæla tónleik, og saman við Dee Snider høvuðsfyrimyndin á einum palli. Terji segði eisini ja, hetta gekk jú super.
Men vit vildu hava ein afturat, tí sumt skuldi syngjast fleirrædda. Besti sangari í Føroyum beint tá, var Rókur Jákupsson Jakobsen, so vit ringdu eisini til hansara, og hann segði eisini ja.
Vit høvdu áður prátað um at hava stripparar við okkum á pallin á ólavsøkukonsertini, men onkur gudiligur í FUT nevndini hevði niðurlagt veto. Men nú var nevndin meira tolsom, við Kaj Johannesen á odda. Tí ringdu vit til Kaggan, ið hevði stripparar hesa ólavsøkuna, og avtalaðu, at lána tær eina løtu. Eisini fingu vit okkara fasta ljósmann Egil Barclay Høgenni Hansen at gera ljós, hann og Johan Faulkner Mouritsen fóru all in, og bygdu okkum eitt risastórt hjarta, ið skuldi breiða kærleikan út til fólkið.
Tey, ið høvdu vænta nógv fólk, høvdu rætt. Eini 4000 fólk vóru komin saman í Kommunuskúlagarðinum, og tað kendist ótrúliga gott at spæla fyri teimum, tí tey vóru super tendraði. Tit kunnu nú uppliva ella enduruppliva konsertina niðanfyri. Tað var okkara góði vinur Karl Anton Klein, ið filmaði:
Sunnudagin 16. februar verður MC-Hár 23 ár, í hesum sambandi deila vit ymiskt við tykkum hesa vikuna.
Hetta er heimasíðan hjá Niels Una Dam, her vera ummæli og annar tekstur hjá mær at finna. Hetta er ikki ein tíðindasíða, so dagføringin verður ivaleyst so sum so


text:
Mumitrøllið
Mumitrøllið (svenskt: Mumintroll, finskt: Muumi) eitur ein røð av barnabókmentum, sum finski rithøvundin Tove Jansson skrivar. Bøkurnar um Mumi eru vorðnar heimskendar. Jansson hevur bæði skrivað og teknað bøkurnar.
Bøkurnar eru eisini gjørdar til teknifilmar. Hesir hava verið vístir í sjónvarpinum hjá Kringvarpi Føroya við føroyskum røddum.
Bókalisti[rætta | rætta wikitekst]
- 1945 Småtrollen och den stora översvämningen.
- 1946: Kometjakten .
- 1948: Trollkarlens hatt (Gandakalshatturin): Henda frásøgnin byrjar við gandi ein morgunin tíðliga á vári og endar eina lýggja augustnátt, sum aldri verður gloymd í Mumidali. Har ímillum er so hendingaríka summarið hjá Mumitrøllinum við sólskini og torusláttri. Hetta kundi havt verið eitt vanligt summar, har tey funnu nýggjar oyggjar, veiddu við línu í sirminum, stuttleikaðu sær við at svimja í briminum og fóru loyndarfullar náttarferðir – men so fann mumifamiljan gandakalshattin. Eftir tann dag var onki, sum tað plagdi. Hetta er søgan um smá og stór krúp, um stuttligar hendingar og óhugnaligar hendingar, sum altíð má vera ein blandingur av báðum, um summarið skal gerast veruliga gott.
- 1950: Muminpappans memoarer (Endurminningar hjá Mumipápa): Mumipápin hevur mangan sagt, at einferð skal hann seta seg at skriva endurminningar um sín rokmikla ungdóm. Tá ið hann so verður sjúkur, setir hann seg niður og byrjar at skriva um ungdómslívið, tá ið alt var nógv størri og vandameiri og heitari enn nú. Hann skrivar um fjølbroyttar ferðir og stórar veitslur.
- 1954: Farlig midsommar (Vandamikið hásummar): Søgan fer fram nakrar heitar dagar í juni. Eldgoysandi fjallið kvaklast við og Mumidalurin er hóttur av einari vatnflóð. Tá ið bara tað ovasta á Mumihúsinum er uppi yvir vatnskorpuni, noyðast tey at flýggja. Tey enda í einum leikhúsi, sum kemur flótandi framvið. Í leikhúsinum býr rottan Emma, sum als ikki er væl við mumitrøllini, av tí at hon heldur tey vita alt ov lítið um sjónleik.
- 1957: Trollvinter (Trøllavetur): Knappliga vaknar Mumitrøllið, men ikki er stuttligt at vakna úr vetrardvala í januar og ikki sovna aftur. Mumitrøllið er fyrsta mumitrøllið, sum nakrantíð hevur upplivað veturin, og í fyrstuni er hann øgiliga einsamallur í sovandi húsinum. Men so við og við búsetast loyndarfullar verur um allan dalin. Henda bókin er um, hvussu hann royndi at klára seg saman við teimum í hesum fremmanda, ísakalda heiminum, sum hann er endaður í.
- 1962: Det osynliga barnet.
- 1965: Pappan och havet.
- 1970: Sent i november.


text:
Apatosaurus
Brontosaurus, ella apatpsaurusen, sum hann ordiligt eitur, er tað størsta djórið, ið nakrantíð hevur verið til. Tað var nevnliga ein plantuetandi dinosaurur, ið livdi fyri umleið 150 milliónum árum síðan. Hann livdi á tí staðnum, sum vit í dag rópa fyri Wyoming, Colorado, Oklahoma og Utah. Granskarir eru komnir fram til, at tann langi hálsurin var ringur at flyta upp og niður. Í staðin flutti brontosaururin hálsin aftur og fram. Tá ið hann át, stóð hann stillur og flutti bara hálsin líka aftur og fram, meðan hann át. Brontosaururin át altso nógvan mat uttan at flyta seg serliga nógv. Mann heldur, at tað er ein av grundunum til, at hann var so stórur.