text:
Meksiko er fjølbroytt land, og einaferð vóru stórar og framkomnar mentanir í landinum, t.d. maya- og astekmentanin. Tá ið spaniamenn komu hagar í fyrru helvt í 16. øld, týndu teir hesi gomlu ríki og ráddu í landinum, til tað tók loysing frá Spania í 1821. Enn liva indiánsk fólkasløg í Meksiko, men mesta fólkið er mestitsar - fólk ættað frá sponsku niðursetufólkunum og indiánum. Um helvtin av fólkinum er undir 19 ár, og fólkið fjølgast ógvuliga skjótt. Tað hevur við sær, at ov nógv fólk verður í býunum. Avmarkað dyrkilendi er í Meksiko, og landið er ikki ført fyri at útvega nóg mikið av mati til alt fólkið.
Um 20 milliónir fólk búgva í Meksikobýi, sum er ímillum størstu býir í heiminum. Men nógva fólkið og tað, at býurin er høgt uppi og ímillum fjøll, ger, at roykur frá bilum og verksmiðjum verður liggjandi yvir býnum og dálkar luftina. Meksikobýur er ovfólkaður, og har er eisini stórur vandi fyri jarðskjálvta. Í 1985 oyðilegði harður jarðskjálvti miðbýin; 10.000 fólk doyðu. Kendasta gøtan í Meksikobýi er breiða Paseo de la Reforma við høgum húsum, kaffistovum og sjónleikarhúsum.
Landslagið í Meksiko er fjølbroytt. Fyri norðan eru víðar oyðimerkur, í miðjum landi fjøll við kava á og stórur háslætti og tropiskur regnskógur fyri sunnan. Í Sonoran-oyðimørkini, sum gongur norður í USA veksur stórvaksin saguarokaktus, og her eru vandamikil dýr, sum til dømis glintormar og sporðdrekar.
Ferðamannavinnan er ein av størstu inntøkukeldunum í Meksiko. Fólk koma úr øllum heiminum at síggja Chichén Itzá, Tenochtitlán, Palenque og aðrar býir úr gomlum døgum, sum blómaðu í Mayaríkinum og Astekaríkinum. Heiti sjógvurin og stóru sandstrendurnar í frítíðarbýunum Acapulco og Cancun draga eisini mong ferðafólk til sín.
Tætt sunnan fyri markið móti USA eru einar 2.000 verksmiðjur, kallaðar maquiladoras. Her verða bilar, teldur, skógvar og aðrar hálvlidnar vørur savnaðar og gjørdar lidnar, næstan alt verður flutt út.
Málið, søgan og mentanin í Miðamerika og Suðuramerika hava sum heild røtur aftur í hjálandatíðina. Til 1492, tá ið Kristoffur Kolumbus kom til Bahamaoyggjar, búðu bara indiánar í hesum parti í heiminum. Men eftir tað fóru fólk úr Spania og Portugal at búseta seg har í stórum tali, og nógvir afrikanar vórðu fluttir hagar úr Afrika sum trælir, helst til Karibia og Brasil. Í Karibia settu eisini mangir onglendingar, fraklendingar og niðurlendingar búgv. Tí er fólkið í hesum heimsparti nógv blandað. Spanskt er vanligasta málið í meginlandinum, saman við portugisiskum í Brasil. Í Karibia eru enskt og franskt vanligari, og í Surinam er almenna málið niðurlenskt.
Fyrst í 16. øld fóru Spania og Portugal at taka sær hjálond í Miðamerika og Suðuramerika. Bæði londini sendu eisini trúboðarar at umvenda upprunafólkið til katólska trúgv. Spania tók stórar partar av meginlandinum, men Brasil, sum Portugal legði undir seg, gjørdist størsta landið og sterkast búskaparliga. Enn á døgum eru flestir suðuramerikanarar katolikkar.
Indiánarnir, ið kunnu lesa søgu sína aftur til indiánsk fólkasløg, sum búðu í Miðamerika og Suðuramerika, áðrenn niðursetufólkini úr Evropa komu hagar, eru nú bara 2% av fólkinum. Næststørsti fólkabólkurin eru fólk ættað frá afrikonsku trælunum, tey flestu búgva í Brasil og í Karibia. Í næstan øllum londum á meginlandinum eru fólk, sum eru blandað við indiánar og evropear, í meiriluta. Tey verða kallað mestitsar.
Sløk hundrað ár eftir, at spaniamenn komu til Suðuramerika, vóru 90% av indiánska fólkinum deyð. Høvuðsatvoldin var sjúkur, ið evropearar bóru við sær, til dømis pokur og meslingar. Indiánarnir høvdu ikki íborið mótstøðuføri ímóti hesum sjúkum, og teir flestu, ið vórðu smittaðir, doyðu. Nú á døgum eru indiánarnir í minniluta allastaðni uttan í Guatemala, har mangir mayaindiánar enn búgva í hálendinum, og á Andesháslættanum í Bolivia, har eftirkomarar inkafólksins búgva.
Flestu lond í Miðamerika og Suðuramerika hava ovurstóra uttanlandsskuld. Brasil er eitt av hesum londum, men skuldin er lutfalsliga lítil borin saman við inntøkurnar. Nikaragua skyldar nógv minni, men skuldin er átta ferðir so stór sum tjóðarinntøkan.
Í 20. øld vaks fólktalið nógv í heimspartinum, helst í Brasil og londunum fyri norðan. Men í flestu londunum lækkar burðartalið nú. Men av tí at stórur partur av fólkinum eru ungfólk, og at fleiri børn koma undan, av tí at heilsuviðurskiftini batna, veksur fólkatalið alsamt. Í 1990-árunum vaks fólkatalið í Mið-og Suðuramerika við uml. 80 milliónum.
Næstan tríggir av fyra suðuramerikanarum búgva í býum. Í summum londum, m.a. Kili og Uruguai, býr ein triðingur av fólkinum í høvuðsstaðnum. Mong hava verið noydd ay rýma av bygdini undan fátækadømi og arbeiðsloysi og búgva nú í ovfólkaðum, skirvisligum býlingum, sum vaksa skjótt í útryðjunum á stórbýunum.
Á øllum meginlandinum eru ovurstórir garðar, ið hava ógvuliga stór seyða- og neytafylgi og stórar lundir við sukurrørum og bananum. Útlendsk feløg ella nakrar fáar, ovurríkar familjur eiga hesar stórgarðar. Tó er øðrvísi í Kuba, har eigur stjórnin stórgarðarnar.
Flestu bøndur í hesum heimsparti eiga so lítið av jørð, at teir valla kunnu breyðføða fleiri enn tvey, trý fólk. Teir velta ein lítlanjarðarteig, og hava nøkur fá húsdýr, t.d. hønur og svín. Av tí at garðurin kann ikki føða alt húskið, mega nøkur teirra flyta heiman at fáa sær arbeiði
Kelda: Heimsins lond. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Føroya Skúlabókagrunnur. Tórshavn 1999.
Høvuðsstaður:
Meksikobýur
Vídd: 1.958.200 km2
Fólkatal: 112.468.855
Alment mál:
spanskt
Átrúnaður:
kristindómur 95%, aðrir 5%
Stýrsilag:
Fólkaræði, fleirflokkastýri
Gjaldoyra: meksikanskur peso (MXN)


c: text/html

text:
Kirkjubømúrurin
Kirkjubømúrurin ella Magnus-katedralurin, er í Kirkjubø, hann verður eisini nevndur Múrurin. Biskup Erland byrjaði at byggja hann umleið ár 1300. Múrurin er 26,5 metrar til longdar, 10,8 metrar breiður, 9 metrar høgur og múrarnir eru 1,5 metrar tjúkkir. Katedralurin er bygdur í Gotiskum stíli.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Arbeiðið at gera Magnus-katedralin byrjaði umleikð ár 1300 av Biskup Erland, sum var biskupur í Føroyum frá 25. januar 1269 til 1305, tá føroyingar kravdu at Kong Hákun 5. Magnusson setti hann úr starvi vegna høgu skattar og arbeiði á katedralin.
Søgnin um Bardagan í Mannafalsdali verður vanliga hildin at vera um byggingina av Kirkjubømúrinum.
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Bardagin í Mannafellsdali, Færøsk Anthologi I, V.U. Hammershaimb, archive.org, ss. 379-381.
- Dr. Jacobsen om Gæsa, Færøske Folkesagn og Æventyr, Jakob Jakobsen, København 1898-1901, heimskringla.no
- Nær varð Múrurin bygdur?, savn.fo
- 3D-uppmáting av Múrinum, savn.fo
- Álit um Kirkjubømúrin, mmr.fo
- Nordisk Ruinseminar Færøerne 18. - 20. september 2007, setur.fo

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hevur tú eitt hugskot til eitt mentanarligt tiltak? Ein dreym um eitt norðurlendskt tiltak? Eina hugsjón um eina framúrskarandi ráðstevnu? Eitt nýtt sjónarhorn til samfelagskjakið?
Um tú hevur brúk fyri leiðbeining, at tosa saman um tankamenning ella fyri einum samstarvspartnara, fyri at gera tankar til veruleika, kanst tú seta teg í samband við Norðurlandahúsið. Vit hava nógar samstarvsfelagar og eru altíð áhugaði í at fáa fleiri.
Vit vilja arbeiða fyri einum góðum og fruktbarum samstarvi.
Setið tykkum í samband við okkum nlh@nlh.fo


text:
Brynjubúrfiskur, Skjaldbrystlingur (búrfiskaættin)
Hoplostethus mediterraneus mediterraneus Cuvier, 1829
Stødd: Brynjubúrfiskur verður neyvan longri enn 40 cm.
Dýpi: Hann er úr 200 m niður á 900 m.
Litur: Oman fyri strikuna er hann bleikt reydligur, ljósareyður. Um síðurnar er liturin svart-silvur, reyðari um høvdið enn um bakið. Fjaðrarnar eru reyðari enn kroppurin.
Teinar: R VI + 13-14; G II + 11; U 14-16; B I + 6.
Lýsing: Brynjubúrfiskur hevur høgt og flatt kropsskap. Hann hevur eina stóra ryggfjøður, eina gotfjøður. Uggafjaðrarnar og búkfjaðrarnar eru miðalstórar. Sterturin er nógv sýldur. Høvdið er millum 36 - 43% av standardlongdini. Hann hevur stór eygu, umleið 33% av høvuðlongdini, og høvdið er nærum eins høgt og langt. Kjafturin er á skák uppeftir og frameftir. Gronin gongur næstan beint niður framman fyri eyguni. Kjálkarnir og kápan eru klædd við beinplátum og hava píkar. Hann hevur týðiligt og hvast kjalarskrubb.
Eyðkenni: Hann minnir í litum og skapi um búrfisk, fagurserk og reyðserk. Beinpláturnar og harða kjalarskrubbið. Eygnastøddin og høvuðstøddin.
Týdningur: Brynjubúrfiskur hevur ikki vinnuligan týdning.
da: Middelhavssavbug, en: Silver roughy - Rosy soldier fish, fr: Hoplostète argenté, ís: Búrfiskbróðir
Mouritsen, Rógvi: Fiskar undir Føroyum. Føroya Skúlabókagrunnur og Fiskirannsóknarstovan. Tórshavn. 2007.
Serkafiskar Beryciformes
Hesin hópurin hevur 7 ættir við 29 slektum og 144 sløgum.
Undir Føroyum eru 3 ættir, ið hava 3 slektir og 5 sløg:
Teir eru smalir og nakað hávaksnir fiskar.
Summir hava eina ryggfjøður, aðrir tvær, flestu við beinteinum í framparti av ryggfjaðrunum. Eina gotfjøður, ofta við beinteinum fremst, flestu við stórum, sýldum sterti. Serkafiskar eru djúpvatnsfiskar, silvurblankir, reydligir og brúnsvartir.