text:
23. feb. 2017
Tíðarkarmarnir um skrivligu próvtøkuna eru gjørdir greiðari
Enskt er førleika-, vitanar- og mentanarlærugrein. Lærugreinin snýr seg um enskt mál, enskmælta mentan og alheims viðurskifti. Enskt er altjóða samskiftismál og týðandi liður í alheimsgerðini. Kunnleiki til fremmand mál og fremmanda mentan eru vekjandi og fremjandi fyri tolsemi.
Enskt mál og ensk mentan eru partur av føroyskari og altjóða vesturheimsmentan, og tí gevur enskt eina smidligari atgongd til onnur mál og aðrar mentanir nær og fjar, umframt at tað styrkir fatanina av, at vit eru partur av altjóðasamfelagnum.
Í millumtjóða samskifti er enskt mál tað ráðandi málið. Tí er umráðandi at læra enskt og teir læruhættir, ið gera okkum før fyri at samskifta á enskum. Soleiðis kunnu vit fáa innlit í okkara egna mál og í onnur mál, alheims bókmentir, vísindi og fagrar listir.
Í lærugreinini verður talað og skrivað á enskum, og ástøðilig vitan um kjarnaøkini í lærugreinini verður nýtt.
Undirvísingin í enskum hevur til endamáls
Lærugreinin enskt røkkur frá 4.-10. flokk. Samlaða kravda tímatalið í lærugreinini er 630 klokkutímar frá 4. til 9. flokk. Velur næmingur enskt í 10. flokki, fær hann 120 tímar umframt.
Fakliga innihaldið í lærugreinini er lutað sundur í kjarnaøki og ískoytisøki. Kjarnaøki eru kravd øki, ið fevna um umleið 80% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki fevna um umleið 20% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Næmingurin fer til skrivliga próvtøku í kjarnaøkjunum og til munnliga próvtøku í bæði kjarnaøkjum og ískoytisøki.
Lærugreinin enskt hevur 4 ymisk kjarnaøki, ið eru tey somu frá lægsta til hægsta stig. Økini umskarast og virka fyri ein stóran part saman í undirvísingini:
Kjarnaøkið talaða málið snýr seg í enskum um, at næmingurin mennir sínar samskiftisførleikar, bæði tá ið tosað verður manna millum um viðurskifti í enskmæltum økjum, og í sambandi við enskt sum altjóða samskiftismál, tá ið um millumtjóða viðurskifti ræður. Hetta kjarnaøki fevnir tí um at lurta og tala í ymiskum felagsligum høpum. Í undirvísingini skal tí verða hugt eftir ymiskum samskiftisstrategium, hóskandi hjálparmiðlum og ymiskum lurti- og taliháttum. Tí er umráðandi, at næmingurin verður tilvitaður um egnan læringartørv og arbeiðslag, og um, hvussu hann best lærir enskt í hesum sambandi.
Kjarnaøkið skrivaða málið snýr seg í enskum um, at næmingurin mennir sínar lesi- og skriviførleikar, bæði tá ið tosað verður um viðurskifti í enskmæltum økjum, og í sambandi við enskt sum altjóða samskiftismál. Hetta kjarnaøki fevnir tí um at lesa, fata, hoyra og skriva í ymiskum felagsligum høpum, við støði í ymiskum tekstsløgum. Hetta kjarnaøki snýr seg sostatt eisini um orðatilfeingi, umframt greining og tulking av tekstum, og ymiskir undirvísingarmiðlar verða nýttir – eitt nú KT – umframt at framløgur verða havdar. Næmingurin skal duga at seta sær mál umframt meta um sítt arbeiðslag og avrik, einsæris og í samstarvi við onnur. Í hesum sambandi verður hugt eftir ymiskum samskiftisstrategium (umskriva hugtøk, finna samheiti o.s.fr.), hóskandi hjálparmiðlum (orðabøkur, mállæru o.s.fr.) og ymiskum lurti- og lesiháttum (lesa við ymiskum endamáli). Næmingurin skal vera tilvitaður um egnan læringartørv og arbeiðslag, og um, hvussu hann best lærir enskt í hesum sambandi. At lesa og skriva enskt er partur av praktiska málførleikanum og ger, at næmingurin skilir tað, hann lesur, kannar eftir og hugsar seg um, tá ið teksturin so líðandi gerst torførari. Uppgávurnar í skrivligum enskum eiga at gerast alsamt størri, og dentur skal verða lagdur á, at uppgávurnar skulu vera ymiskar og hættirnir ymiskir. Næmingurin skal samskifta á enskum við næmingar í ensktalandi londum. Næmingurin skal harumframt menna førleikan at rokna á enskum, tí hetta økir um rokniførleikan á móðurmálinum. Umráðandi er eisini, at næmingurin sleppur at brúka og menna síni samstarvsevni og síni skapandi evni.
Kjarnaøkið mentan og samfelag snýr seg um, at næmingurin fær eina tilvitaða fatan av mentan og samfelagi í ensktalandi londunum. Í hesum kjarnaøki verður sostatt arbeitt við hóskandi evnum, sum eyðkenna enska mentan og samfelag. Undirvíst verður tí í fagurbókmentum frá nýggjari tíð, einum breiðum úrvali av øðrum enn bókmentaligum tekstum á ymiskum torleikastigum frá nýggjari tíð, og um almenn, mentanarlig, samfelagslig, vinnulig og tøkni- og náttúrufrøðilig evni. Týðandi mentanarlig og samfelagslig viðurskifti í Stórabretlandi, USA og øðrum enskmæltum økjum verða tikin við upp í undirvísingina.
Kjarnaøkið málkunnleiki snýr seg um, at næmingurin fær innlit í og lærir seg enska ljóðlæru, formlæru, orðalagslæru, týdningslæru og økir um orðatilfeingið til at stuðla uppundir samskiftið. Tí er umráðandi, at undirvísingarmálið í hesum sambandi er enskt. Undirvísingin skal tí fevna um fonetikk, morfologi, syntaks, semantikk, idiomatikk, orðatilfeingi, reglurnar fyri, hvussu tekstur er bygdur upp og hongur saman, standardmál og málbrigdi, og í hesum sambandi eisini um enskt sum altjóða samskiftismál.
Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki kunnu styðja og lýsa eitt ella fleiri kjarnaøki frá øðrum sjónarhornum og vera við til at menna førleika næmingsins samsvarandi teimum førleikamálum, ið ásett eru. Endamálið við ískoytisøkjum er harumframt at geva skúlum og útbúgvingarbreytum rúm fyri serligum eyðkennum og arbeiðsháttum.
Í lærugreinini enskum eru førleikamálini lutað sundur í støðisførleikar og fakligar førleikar.
Støðisførleikar eru grundleggjandi førleikar, sum menniskju ogna sær tíðliga í lívinum, men sum mugu stimbrast og mennast alt lívið. Støðisførleikar hava avgerandi týdning fyri, at kunnleiki, vitan og førleikar verða ment í øllum lærugreinum. Støðisførleikar eru við til at menna sannkenning, virðing, hugflog og evni til støðutakan og sjálvvirkni. Undirvísingin skal virka fyri, at næmingurin fær hug og sinni at læra og geva sítt íkast til kjak og loysnir.
Í hesum sambandi eru fýra støðisførleikar lýstir við atliti at teimum fortreytum, sum eru galdandi fyri lærugreinina. Í øllum lærugreinum skal næmingurin læra:
At virða er at virka fyri góðari samveru millum menniskju og fyri góðum samanspæli millum menniskju, náttúru og umhvørvi. Virðing fremur tryggleika og trivnað, ið eru fortreytir fyri gagnligari menning. Undirvísingin skal virka fyri, at hvør einstakur næmingur verður sæddur og hoyrdur, og at hann kennir seg at hava virði og týdning, har hann er.
Førleikin at virða snýr seg í enskum um at virða enska málið sum samskiftismiðil og mentanarberi. Undirvísingin leggur dent á, at næmingurin skilir tær ymisku fortreytirnar, ið øll menniskju hava í lívinum, og lærir at virða tørv og sjónarmið hjá øðrum, uttan mun til aldur, kyn, húðarlit og lívsáskoðan. Næmingurin skal eisini virða sín egna tørv og tað nátturutilfeingið, vit øll eru bundin at. Hann skal læra at virða tær skyldur og tey rættindi, sum fólkaræði byggir á, har ímillum teir sáttmálar, ið Sameindu Tjóðir hava samtykt í sambandi við barnarættindi og mannarættindi annars. Eisini skal næmingurin hava virðing fyri, at ymiskar mentanir og samfeløg kunnu byggja á onnur virði enn hansara egnu.
At samskifta snýr seg um førleikan at bera fram hugsanir sínar munnliga og at lesa og skriva. At samskifta á enskum snýr seg eisini um at rokna og at nýta tøknilig amboð, ið tæna samskiftinum millum manna.
Førleikin at bera fram hugsanir sínar munnliga á enskum verður mentur við miðvíst at arbeiða við munnligum venjingum í ymiskum samskiftisstøðum. At duga at orða seg munnliga á enskum gevur næminginum harumframt møguleika at taka virknan lut í millumtjóða samskifti. Munnlig framsagnarevni fevna bæði um at lurta og at tosa.
Førleikin at lesa og skriva í enskum skal mennast og stimbrast alla tíðina, so næmingurin kann ogna sær vitan, upplýsingar og upplivingar. At skriva er at skipa hugsan og menna hugskot, at lesa er at skyna á og tulka. At menna lesiførleikan í enskum merkir, at næmingurin sum heild mennir lesiførleikan. At skriva enskt er partur av enskundirvísingini frá byrjan. Dentur skal verða lagdur á at fáa næmingin at samskifta á enskum við næmingar í øðrum londum og at nýta KT til at røkka hesum máli.
Førleikin at rokna snýr seg í enskum um at lesa hagtøl, fata bygnað, frymlar og úrtøkiligar skipanir. At rokna er eisini at hugsa skilvíst og loysa vandamál. Hesir førleikar eru fortreyt fyri at skilja og taka støðu til mangar gerandistekstir, og tí hevur undirvísingin í enskum sín lut í hesi menning.
Førleikin at nýta tøknilig amboð er í enskum at duga at nýta teir møguleikar, sum kunningartøknin gevur, so sum tekstviðgerðarforrit og samskiftisforrit. Næmingurin skal eisini duga at velja og meta um tær upplýsingar, hann fær. Við at nýta tøknilig amboð kann næmingurin samskifta og samstarva uttan mun til tíð og stað.
At kanna er ein íborin førleiki. Børn rannsaka umhvørvið fyri at klára seg í lívinum. At kanna er at eygleiða, undrast, finna svar og gera royndir. Lærarar skulu geva gætur, at hesir førleikar verða mentir frá lægsta til hægsta stig.
Førleikin at kanna snýr seg í enskum um at eggja forvitni næmingsins og stimbra hug og dirvi hansara til at seta spurningar og at leita sær ráð og vitan um mál og bókmentir. Næmingurin skal læra at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan á bókasøvnum, í bókmentum, handbókum, á internetinum o.s.fr. Næmingurin skal eggjast til at síggja gagn og gleði í yrkis- og fagurbókmentum og til at fregnast um mál- og bókmentafrøðiligar spurningar, sum bjóða forvitninum av. Við dømum og venjingum skal næmingurin læra at nýta vísindaliga framferðarháttin og at handfara keldutilfar á ein sakligan og siðiligan hátt.
Forvitni, spæl og hugflog eru serligir eginleikar, sum lærarin skal varða um og gera gagn av í undirvísinigini. At skapa er eisini ein førleiki, ið kann vinnast við lærdómi. Næmingurin skal læra at hugsa, tala og skriva sjálvstøðugt og at menna hugskot síni, og hann skal kenna seg at hava ein virknan lut í egnari menning og læring.
Førleikin at skapa snýr seg í enskum um at gera næmingin tilvitaðan um og líta á egin evni, so hann gerst førur fyri sjálvur at byggja víðari á tað, sum lært er. Næmingurin skal læra, hvussu bókmentalig og listarlig nýbrot hava broytt lívsáskoðanir og mentan. Næmingurin skal læra, at tekstframleiðsla er ein skapandi tilgongd, sum byggir á hugflog, íblástur og treystleika. Við atliti at búningarstigi og serligu gávum næmingsins verður arbeitt miðvíst við skapandi tilgongdum, sum fremja íblástur og stimbra hugflogið. Við at gera sær fyrimyndir skal næmingurin læra at meta um dygdina í avrikum hjá sær sjálvum og øðrum.
Enskt hevur ávegismál fyri 4. og 6. floksstig og endalig mál fyri 9. og 10. Floksstig. Ávegismálini eru vegleiðandi, tó soleiðis at skilja, at um munandi frávik koma fyri, skal hetta fráboðast leiðslu skúlans, sum við støði í lýsta tørvinum hevur skyldu til at seta neyðug tiltøk í verk. Um endaligu málini verða eftirmett við próvtøku, eru tey bindandi.
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Næmingurin dugir
Einstaki næmingurin skal ávegis í undirvísingargongdini eftirmetast við støði í fakliga avrikinum í lærugreinini. Næmingurin skal hava eina greiða meting av fakligu støðuni hjá sær í mun til ásettu málini, og hvat hann skal arbeiða við, um málini ikki eru rokkin. Í eftirmetingini av einstaka næminginum skal eisini tilskilast, hvussu fakliga arbeiðslag og arbeiðssemi næmingsins eru, bæði viðvíkjandi einsæris avriki og avriki í bólki. Eftirmetingin skal eisini fevna um eina vegleiðing til einstaka næmingin um, hvat arbeiðast skal við í lærugreinini fyri at lúka málini.
Eftirmetingarnar skulu skjalfestast skrivliga.
Einstaki skúlin ger skrivligar reglur fyri, nær og hvussu eftirmetingarnar verða framdar, og hvussu eftirmetingarnar verða latnar næmingunum.
Hildnar verða ein skrivlig og ein munnlig próvtøka.
Skrivliga próvtøkan fevnir um mál- og staviførleika, lurtifatan, lesifatan umframt framseting.
Tíðarkarmarnir fyri royndirnar eru hesir:
Uppgávurnar verða settar við støði í kjarnaøkjunum í lærugreinini.
Næmingur kann leita sær hjálp á internetinum, í lærubókum, uppgávum og øðrum lærutilfari.
Næmingi er ikki loyvt at samskifta við onnur enn umsjónarfólk, sum eru stødd í hølinum.
Skúlastjórin kann bjóða serligar próvtøkutreytir til næming við skerdum virkisførleika, tíðarkarmurin til royndina kann tá tó í mesta lagi verða øktur við 1/3 av tíðini.
Eitt samlað próvtal verður givið fyri mál- og staviførleika, lurtifatan og lesfatan, har hvør parturin telur 1/3.
Eitt próvtal verður givið fyri framseting.
Í byrjanini av skúlaárinum gera lærari og skúlaleiðari í felag av, um flokkurin skal til munnliga próvtøku eftir A- ella B-próvtøkuháttinum.
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming. Fyrireikingartíðin er 20 minuttir íroknað útflýggjan av tilfari og vegleiðing.
Munnliga próvtøkan fevnir um tveir tættir:
Próvhoyringin er ein samtala ímillum próvtakara og próvhoyrara, og samtalan tekur støði í framløgu próvtakarans av tilfari og próvtøkuspurningi, sum próvtakarin hevur arbeitt við í fyrireikingartíðini.
Ókendi teksturin verður settur við støði í evnum, økjum o.tíl., bæði úr kjarnatilfari og ískoytistilfari.
Próvhoyrt verður í ókendum og ótillagaðum teksti á umleið 1 ns., ella í samsvarandi vavi, um talan er um annað tekstslag enn skrivaðan tekst. Teksturin verður valdur, so at hann í tema ella á annan hátt er knýttir at evnum, økjum og tíl., sum sambært skjalfestum undirvísingargongdum hevur verið arbeitt við í undirvísingini í 9. flokki.
Próvtakarin skal lesa 4-5 viðkomandi reglur burtur úr kendum teksti, ið er partur av próvtøkuspurninginum. Lærarin velur hóskandi tekstbrot til upplestur, eisini um próvtøkuspurningurin er annað tekstslag enn skrivaður tekstur. Síðani verður próvtakarin við støði í próvtøkuspurninginum próvhoyrdur í kenda tekstinum. Próvtøkuspurningurin verður settur í lisnum tilfari í 9. flokki.
Próvhoyrt verður í lisnum og ólisnum tilfari, og ólisna tilfarið skal vera valt soleiðis, at tað í tema ella á annan hátt er knýtt at evnum, økjum o.tíl., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini í 9. flokki. Lisna tilfarið, ið er grundarlag undir munnligu próvtøkuni, fevnir um 50-60 ns av styttri tekstum. Tekstirnir skulu í síni heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Í metingini verður hugt eftir, hvussu væl framløgan er skipað, eitt nú við atliti at greiðleika, innihaldi, málburði og tilvísing til samsvarandi greiðsluevni. Dentur verður lagdur á, at framløgan er samanhangandi, at málburðurin er greiður, at nýtslan av viðkomandi hugtøkum er fjølbroytt og trygg og at upplesturin er greiður.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikum sýna evni at orða seg sjálvstøðugt um innihaldið í ókenda tekstinum. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og seta próvtøkutilfarið í frásjón.
Próvtakarin skal duga samanhangandi at lesa 4-5 viðkomandi reglur í tekstinum hart, so tekstinnihaldið klárt framgongur av upplestrinum. Próvtakarin skal á greiðum og røttum enskum viðgera týðandi tættir í tekstinum og duga at seta tekstin í frásjón, eisini í mun til tekstir annars, sum hava verið partur av undirvísingini.
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming. Eingin fyrireikingartíð er.
Munnliga próvtøkan fevnir um tveir tættir:
Próvtakarin hevur eina framløgu, har hann lýsir evnið, sum hann sjálvstøðugt hevur arbeitt við. Sjálvvalda evnið er valt við støði í skjalfestu undirvísingargongdunum úr 9. flokki. At styðja seg til hevur próvtakarin undir framløguni eina framløguætlan, ið lærarin hevur góðkent frammanundan.
Próvhoyrari og próvdómari kunnu seta dýpandi spurningar til framløgu próvtakarans.
Próvtakarin skal lesa 4-5 viðkomandi reglur burtur úr kendum teksti, ið er partur av próvtøkuspurninginum. Próvtøkuspurningurin skal vera innan fyri annað yvirskipað evni enn sjálvvalda evnið. Lærarin velur hóskandi tekstbrot til upplestur, eisini um próvtøkuspurningurin er annað tekstslag enn skrivaður tekstur. Síðani verður próvtakarin við støði í próvtøkuspurninginum próvhoyrdur í kenda tekstinum. Próvtøkuspurningurin verður settur í lisnum tilfari í 9. flokki.
Próvhoyrt verður í lisnum og ólisnum tilfari, og ólisna tilfarið skal vera valt soleiðis, at tað í tema ella á annan hátt er knýtt at evnum, økjum o.tíl., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini í 9. flokki. Lisna tilfarið, ið er grundarlag undir munnligu próvtøkuni, fevnir um 50-60 ns av styttri tekstum. Tekstirnir skulu í síni heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Í metingini verður hugt eftir, hvussu væl framløgan er skipað, eitt nú við atliti at greiðleika, innihaldi, málburði og tilvísing til samsvarandi greiðsluevni. Dentur verður lagdur á, at framløgan er samanhangandi, at málburðurin er greiður, at nýtslan av viðkomandi hugtøkum er fjølbroytt og trygg og at upplesturin er greiður.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikum sýna evni at orða seg sjálvstøðugt um innihaldið í sjálvvalda evninum. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og seta próvtøkutilfarið í frásjón.
Við atliti at arbeiðstilgongdini í sambandi við próvtøkuhátt B verður størri dentur lagdur á yvirlit, hugdýping, innlit og frásjónargerð, enn gjørt verður, tá ið próvtøkuháttur A verður nýttur.
Próvtakarin skal duga samanhangandi at lesa 4-5 viðkomandi reglur í tekstinum hart, so tekstinnihaldið klárt framgongur av upplestrinum. Próvtakarin skal á greiðum og røttum enskum viðgera týðandi tættir í tekstinum og duga at seta tekstin í frásjón, gjarna í mun til tekstir annars, sum hava verið partur av undirvísingini.
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Einstaki næmingurin skal ávegis í undirvísingargongdini eftirmetast við støði í fakliga avrikinum í lærugreinini. Næmingurin skal hava eina greiða meting av fakligu støðuni hjá sær í mun til ásettu málini, og hvat hann skal arbeiða við, um málini ikki eru rokkin. Í eftirmetingini av einstaka næminginum skal eisini tilskilast, hvussu fakliga arbeiðslagið og arbeiðssemi næmingsins eru, bæði viðvíkjandi einsæris avriki og avriki í bólki. Eftirmetingin skal eisini fevna um eina vegleiðing til einstaka næmingin um, hvat arbeiðast skal við í lærugreinini fyri at lúka málini.
Eftirmetingarnar skulu skjalfestast skrivliga.
Einstaki skúlin ger skrivligar reglur fyri, nær og hvussu eftirmetingarnar verða framdar, og hvussu eftirmetingarnar verða latnar næmingunum.
Hildnar verða ein skrivlig og ein munnlig próvtøka.
Skrivliga próvtøkan er ein uppgáva í framseting.
Skrivliga próvtøkan varir 3 tímar, og uppgávurnar í uppgávuraðnum verða settar í kjarnaøkjunum í lærugreinini.
Loyvt er at nýta hjálparmiðlar.
Í dømingini av framsetingini verður dentur lagdur á, í hvønn mun próvtakarin lýkur tey mál, sum eru sett í lærugreinini. Próvtakarin skal duga at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, skipa svarið miðvíst, síggja próvtøkutilfarið í frásjón og orða seg rætt og fjølbroytt.
Í byrjanini av skúlaárinum gera lærari og skúlaleiðari í felag av, um flokkurin skal til munnliga próvtøku eftir A- ella B-próvtøkuháttinum.
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming. Fyrireikingartíðin er 20 minuttir íroknað útflýggjan av tilfari og vegleiðing.
Munnliga próvtøkan fevnir um tveir tættir:
Próvhoyringin er ein samtala ímillum próvtakara og próvhoyrara, og samtalan tekur støði í framløgu próvtakarans av tilfari og próvtøkuspurningi, sum próvtakarin hevur arbeitt við í fyrireikingartíðini.
Ókendi teksturin verður settur við støði í evnum, økjum o.tíl., bæði úr kjarnatilfari og ískoytistilfari.
Próvhoyrt verður í ókendum og ótillagaðum á umleið 1 ns., ella í samsvarandi vavi, um talan er um annað tekstslag enn skrivaðan tekst. Teksturin verður valdur, so at hann í tema ella á annan hátt er knýttir at evnum, økjum og tíl., sum sambært skjalfestum undirvísingargongdum hevur verið arbeitt við í undirvísingini í 10. flokki.
Próvtakarin skal lesa 4-5 viðkomandi reglur burtur úr kendum teksti, ið er partur av próvtøkuspurninginum. Lærarin velur hóskandi tekstbrot til upplestur, eisini um próvtøkuspurningurin er annað tekstslag enn skrivaður tekstur. Síðani verður próvtakarin við støði í próvtøkuspurninginum próvhoyrdur í kenda tekstinum. Próvtøkuspurningurin verður settur í lisnum tilfari í 10. flokki.
Próvhoyrt verður í lisnum og ólisnum tilfari, og ólisna tilfarið skal vera valt soleiðis, at tað í tema ella á annan hátt er knýtt at evnum, økjum o.tíl., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini í 10. flokki. Lisna tilfarið, ið er grundarlag undir munnligu próvtøkuni, fevnir um 60-70 ns av styttri tekstum. Tekstirnir skulu í síni heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikum sýna evni at orða seg sjálvstøðugt um innihaldið í ókenda tekstinum. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og seta próvtøkutilfarið í frásjón.
Í metingini verður hugt eftir, hvussu væl framløgan er skipað, eitt nú við atliti at greiðleika, innihaldi, málburði og tilvísing til samsvarandi greiðsluevni. Dentur verður lagdur á, at framløgan er samanhangandi, at málburðurin er greiður, at nýtslan av viðkomandi hugtøkum er fjølbroytt og trygg og at upplesturin er greiður.
Próvtakarin skal duga samanhangandi at lesa 4-5 viðkomandi reglur í tekstinum hart, so tekstinnihaldið klárt framgongur av upplestrinum. Próvtakarin skal á greiðum og røttum enskum viðgera týðandi tættir í tekstinum og duga at seta tekstin í frásjón, gjarna í mun til tekstir annars, sum hava verið partur av undirvísingini.
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming. Eingin fyrireikingartíð er.
Munnliga próvtøkan fevnir um tveir tættir:
Próvtakarin hevur eina framløgu, har hann lýsir evnið, sum hann sjálvstøðugt hevur arbeitt við. Sjálvvalda evnið er valt við støði í skjalfestu undirvísingargongdunum úr 10. flokki. At styðja seg til hevur próvtakarin undir framløguni eina framløguætlan, ið lærarin hevur góðkent frammanundan.
Próvhoyrari og próvdómari kunnu seta dýpandi spurningar til framløgu próvtakarans.
Próvtakarin skal lesa 4-5 viðkomandi reglur burtur úr kendum teksti, ið er partur av próvtøkuspurninginum. Próvtøkuspurningurin skal vera innan fyri annað yvirskipað evni enn sjálvvalda evnið. Lærarin velur hóskandi tekstbrot til upplestur eisini um próvtøkuspurningurin er annað tekstslag enn skrivaður tekstur. Síðani verður próvtakarin við støði í próvtøkuspurninginum próvhoyrdur í kenda tekstinum. Próvtøkuspurningurin verður settur í lisnum tilfari í 10. flokki.
Próvhoyrt verður í lisnum og ólisnum tilfari, og ólisna tilfarið skal vera valt soleiðis, at tað í tema ella á annan hátt er knýtt at evnum, økjum o.tíl., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini í 10. flokki. Lisna tilfarið, ið er grundarlag undir munnligu próvtøkuni, fevnir um 60-70 ns av styttri tekstum. Tekstirnir skulu í síni heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikum sýna evni at orða seg sjálvstøðugt um innihaldið í sjálvvalda evninum. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og seta próvtøkutilfarið í frásjón.
Við atliti at arbeiðstilgongdini í sambandi við próvtøkuhátt B verður størri dentur lagdur á yvirlit, hugdýping, innlit og frásjónargerð, enn gjørt verður, tá ið próvtøkuháttur A verður nýttur.
Í metingini verður hugt eftir, hvussu væl framløgan er skipað, eitt nú við atliti at greiðleika, innihaldi, málburði og tilvísing til samsvarandi greiðsluevni. Dentur verður lagdur á, at framløgan er samanhangandi, at málburðurin er greiður, at nýtslan av viðkomandi hugtøkum er fjølbroytt og trygg og at upplesturin er greiður.
Próvtakarin skal duga samanhangandi at lesa 4-5 viðkomandi reglur í tekstinum hart, so tekstinnihaldið klárt framgongur av upplestrinum. Próvtakarin skal á greiðum og røttum enskum viðgera týðandi tættir í tekstinum og duga at seta tekstin í frásjón, gjarna í mun til tekstir annars, sum hava verið partur av undirvísingini.
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Í hesum parti av námsætlanini verður í stuttum greitt frá teimum didaktisku meginreglum, ið eru støðið undir skipan av undirvísing. Hvør einstøk námsætlan myndar didaktiska sjónarmiðið, og saman mynda allar námsætlanirnar tann felags didaktiska pallin, har undirvísing verður útint.
Undirvísingin tekur altíð støði í teimum førleikum, ið næmingurin hevur við sær av tí stigi, hann kemur. Námsætlan og útbúgvingarbygnaður skulu tryggja, at fortreytir fyri fjøltáttaðari undirvísing eru til staðar.
Í undirvísingini er umráðandi, at førleikarnir at lurta, at tala, at lesa og at skriva renna saman í eina heild. Í teirri ávísu undirvísingargongdini ber til at leggja høvuðsdent á eitt av kjarnaøkjunum, tað kann vera talaða málið, skrivaða málið, samansettar tekstir ella málkunnleika.
Av stórum týdningi er tað, at kjarnaøkini umskarast, tá ið tað ber til og tá ið tað verður mett at vera hóskandi. Sum dømi kundu partar úr kjarnaøkinum málkunnleiki verið samskipaðir við pørtum úr kjarnaøkinum skrivaða málið. Á tann hátt kundi vitan um málsøgu verið við til at gjørt fatanina av eldri tekstum meira fjøltáttaða, samstundis sum vitan um málsins bygnað t.d. kundi verið nýtt í tekstgreining.
Munnligi tátturin skal vera raðfestur høgt, og samrøðan er kjarnin í hesum tátti. Munnligar framløgur skulu skipast inn í undirvísingartilgongdina, so næmingurin stigvíst venur seg við at leggja fram. Dentur verður lagdur á, at næmingurin sameinir munnligar framløgur við egin skrivlig verk, nýtslu av KT-amboðum, ymiskar samskiftishættir o.s.fr. Á tann hátt verður retoriski førleikin hjá næminginum mentur.
Skrivligi tátturin skal eins og tann munnligi í stóran mun vera skipaður inn í dagligu undirvísingina og í fakligu heildina. Á henda hátt kann næmingurin menna seg í skrivitilgongdini og í stigum ogna sær góðar skriviførleikar. Somuleiðis skal verða borið so í bandi, at skrivlig avrik í øðrum lærugreinum eisini kunnu vera partur av skrivligum avrikum í lærugreinini enskum. Umframt at hetta styrkir um tvørfakliga samstarvið, gevur tað næminginum eina greiðari fatan av týdninginum, skriviførleiki hevur fyri alt skrivligt samskifti, og samstundis mennir tað evnini hjá næminginum at orða seg bæði munnliga og skrivliga.
Stigvøkstur merkir støðuga framtøku av einum lægri stigi á eitt hægri. Í læringartilgongdini verður farið frá tí lætta til tað torføra, frá tí einfalda til tað torgreidda og frá tí ítøkiliga til tað úrtøkiliga. Stigvøksturin er oftast tíðartreytaður. Undir stigvøkstrinum liggur eisini kravið um vaksandi ábyrgd og virknari luttøku. Umráðandi er í hesum sambandi, at ljós verður varpað á teir leiklutir, sum næmingur og lærari kunnu hava hvør sær. Samrátt verður um, hvat ið er best at gera, og hvussu hetta verður gjørt, so næmingurin fær ávirkan á undirvísingina og á egnu læring.
Stigvøksturin kemur serstakliga til sjóndar í teimum førleikamálum, sum lýst eru í námsætlanini. Málini lýsa framúravrikið (hægsta próvtal) og eru bindandi, soleiðis at skilja, at lærari og næmingur altíð arbeiða fram ímóti at náa teimum ásettu málunum so væl sum gjørligt. Fyri at tryggja stigvøkstur er neyðugt, at sett verða ávegismál, sum hjálpa næminginum fram ímóti endaligu málunum. Umráðandi er eisini, at lærarin er tilvitaður um fortreytirnar hjá einstaka næminginum og tillagar undirvísingina eftir einstaka næminginum. Lærarin skal leggja undirvísingina til rættis, so næmingurin veit frammanundan, hvørji ávegismálini eru. Næmingurin skal gerast tilvitaður um tey krøv, ið sett verða, so hann kann seta upp mál, umhugsa og leggja til rættis sína egnu menning. Næmingurin skal greitt fáa at vita, hvussu hann verður eftirmettur, og hvat metingarstøðið er.
Næmingurin skal gerast tilvitaður um, hvat tað í grundini er at læra. Eisini skal næmingurin gerast tilvitaður um ymiskar læringarhættir, og hvat endamálið við læringini er.
Undirvísingin skal sostatt ikki bert savna seg um tað, sum lært verður, men eisini um, hvussu lært verður. Umráðandi er, at hugtakið læring verður lýst og viðgjørt í flokkinum, so næmingurin gerst tilvitaður um, hvat hugtakið ber í sær. Næmingurin skal regluliga gerast varugur við, hvussu læringartilgongdin er ætlað, og hann skal verða eggjaður til at umhugsa sína egnu støðu í henni. Dentur skal eisini leggjast á heimaarbeiði, og tann týðandi leiklut hetta hevur í fakligu menningini.
Næmingurin skal frá fyrsta degi skilja týdningin av ensklærugreinini. Tá ið arbeitt verður við ymiskum sløgum av tekstum, verða ymiskir førleikar mentir. Næmingurin skal fáa fatan av, hvat hesir førleikar kunnu verða brúktir til, eisini uttan fyri skúlans gátt. Undirvísingin í enskum skal gera næmingin tilvitaðan um, at hann í lærugreinini mennist og gerst førur fyri at arbeiða greinandi og kritiskt við teimum ymisku sløgunum av tekstum, skrivaðum eins væl og munnligum. Eisini skal næmingurin verða tilvitaður um, at hann í lærugreinini enskum mennir sær førleikarnar at koma til orðanna í nógvum ymiskum tekstsløgum og samskiftisstøðum.
Arbeiðshættir skulu veljast so, at teir eru við til at røkka teimum málum, ið sett eru. Í øllum kjarnaøkjum er umráðandi at leggja arbeiðið til rættis so, at ein líðandi stigvøkstur verður tryggjaður. Hetta verður m.a. gjørt við, at týðandi tekstir og tekstsløg verða tikin upp í undirvísingina.
Í enskum skulu ymiskir arbeiðshættir verða nýttir so, at fjølbroytni í lærugreinini kann verða framt miðvíst. Arbeiðshættir kunnu fevna um lærarafyrilestur, einstaklingsverkevni, næmingaframløgu, samrøður í flokkinum, bólka- og toymisarbeiði, verkætlanarevni o.tíl. Tá ið arbeiðshættir verða valdir og lagdir til rættis, er eyðsæð, at lærarin hugsar um stigvøkstur í undirvísingarhættunum, har byrjað verður við lærarastýrdari undirvísing. So hvørt sum næmingarnir búnast og gerast meira sjálvstøðugir, verður hesin lærarastýrdi undirvísingarformur at minka.
Næmingarnir skulu ikki einans duga at fyrihalda seg til boðskap úr tekstum, frá lærara og floksfeløgunum, men í eins stóran mun duga at miðla vitan og boðskap til lærara, floksfelagar og móttakarar uttan fyri flokshølið umframt skúlans gátt.
Arbeiðshættirnir eru tískil neyvt samantvinnaðir við serligum atliti at, hvussu bæði munnligi og skrivligi tátturin verða útintir.
Endamálið við teimum ymsu arbeiðsháttunum er at menna aðrar førleikar enn teir reint fakligu, tað eru førleikar sum t.d. at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan, at granska, at arbeiða sjálvstøðugt, at seta sær mál og at arbeiða evnislagað og miðvíst, at arbeiða tíðaravmarkað, at samstarva, at samhugsa, at brúka og hugsa vitan í nýggjum høpi, at leggja til rættis og evna til eitt avrik, at gera uppgávuorðingar, at brúka ymisk háttaløg, at hugsa nýtt og verkseta, at hugsa djúpari og breiðari um ávíst evni, umframt at taka á seg ábyrgd og hava virðing.
Lærari má altíð gera sær sjálvum og næmingum greitt, hvat endamálið við ávísum arbeiðshátti er.
Lærugreinin enskt er partur av yvirskipaða kravinum um samstarv millum tvær ella fleiri lærugreinir. Samstarvast skal við ymiskar lærugreinir um ymisk evni, eitt nú menning av skapandi evnum og KT-førleikum, undirvísing í søgu, tekstframleiðslu, bókmentaligum hugtøkum og almennari málfrøði og málsøgu.
Tvørfakligt samstarv kann vera meira ella minni bindandi – frá fullkomnari samkoyring millum lærugreinir við felags tímum og felags tvørfakligum verkætlanum, til bert at fevna um avtalur millum lærarar um at fylgjast í lesnaði (lesa parallelt), t.e. at taka upp somu evni í fleiri lærugreinum samstundis, og soleiðis geva næmingunum fleiri ymiskar tilgongdir til sama spurning.
Tvær høvuðsgrundgevingar eru fyri tvørfakligum samstarvi: 1) ein almenn, ið snýr seg um førleikarnar, næmingurin skal ogna sær og bjóða fram á arbeiðsmarknaðinum, og 2) ein námsfrøðilig, ið snýr seg um skiftandi arbeiðshættir og at geva næminginum innlit í tvørfakligar samanhangir.
Tvørfakligt samstarv skal hjálpa næminginum at síggja lærugreinirnar sum partar av størri heild og letur samstundis upp fyri øðrum og víðari sjónarmiðum. Harumframt eru evnini at samstarva og síggja samanhangir avgerandi, tá ið næmingurin fer undir víðari lestur ella út á arbeiðsmarknaðin.
Skrivligi parturin letur upp fyri tvørfakligum samstarvi og við tí øðrvísi skrivligum avrikum. Heldur enn at lata eitt avrik inn bara í teirri eini lærugreinini, kann talan verða um tvørfakligt samstarv, t.d. eina blaðútgávu, eina søguliga ritgerð, ella eina heimasíðu.
Ein grundgeving fyri at skrivligt arbeiði kann vera partur av tvørfakligum samstarvi er, at næmingurin lærir, at tað at skriva væl (t.e. greitt og uttan stórvegis villur) ikki bara er eitt krav í lærugreinini føroyskum, men eitt alment krav, ið er knýtt at øllum skrivligum samskifti.
Næmingurin skal hava venjing í at skriva so, at hann eisini skrivliga kann vera partur av toymisarbeiði og verkætlanum. Á tann hátt kann næmingurin mennast til at geva og taka ímóti viðmerkingum til skrivligu uppritini, sum verða løgd fram, á mennandi hátt. Kunningartøknin letur upp fyri munagóðum og ítøkiligum møguleikum í sambandi við vegleiðing og umrøðu í sjálvari skrivitilgongdini.
Munnlig framseting hevur reglur og lýsingar, sum næmingurin skal duga at nýta og framhaldandi menna. Skúlin skal tí leggja dent á frásøgn og málburð, og við hesum eggja til forvitni og skapa áhuga fyri móðurmálinum sum eitt intellektuelt amboð, ið skal víðka sjónarringin hjá næminginum. Allir flokkar skulu tí gera royndir við málinum, eitt nú við sínámillum tosi og við tí at siga frá.
Skúlin skal vera so rúmur, at til ber at tosa um kenslur, evni, hugtøk og hendingar í gerandisdegnum. Næmingurin skal arbeiða við at lurta og at vera umhugsin øll skúlaárini, samstundis sum orðatilfeingi og talugávur verða ment. Næmingurin skal sleppa at royna veruligar eins væl og gjørdar samrøður. Floks- og bólkakjak skal javnan eftirmetast so, at næmingarnir gerast tilvitaðir um, hvat tað er, sum fær tosið á glið og samrøðuna ella orðaskiftið at rigga og ganga væl.
Næmingurin skal haldast til at lesa nógv. Eitt gott lesiumhvørvi á skúlanum er ein treyt fyri at menna góðar og fjølbroyttar lesiførleikar. Hetta verður skapt í flokkinum við nógvum ymiskum lesitilfari og góðum vanum. Skúlabókasavnið er ein sjálvsagdur partur av hesum góðu vanum. Fyri at røkka góðum lesiumhvørvi er av stórum týdningi, at skúlabókasavnið er ein natúrligur partur av skúlagongdini. Í byrjanini kunnu næmingarnir t.d. lesa eina stutta bók um dagin. So hvørt sum bøkurnar gerast longri, má meira tíð setast av til at lesa eina bók í. Umráðandi er, at lesingin verður løgd til rættis samsvarandi tí førleikastigi, næmingurin er á. Allir næmingar skulu lesa eina aldurshóskandi skaldsøgu ella samsvarandi tekstmongd um mánaðin øll skúlaárini.
Umráðandi er, at næmingurin gerst tilvitaður um samfelagsliga og persónliga týdningin av tí menniskjaliga og samfelagsliga tilfeingi, útbúgving er. Tí skulu næmingar eggjast til at umhugsa sína egnu framtíð og seta sær persónlig mál, har lærarin leggur lag á og skapar umstøður, sum stimbra hugin til at læra nýtt alt lívið.


c: text/html

text:
27. november 2016
Salka frá Tindsgarði aftur best í Danmark
Føroysk aling fyri íslandsross hevur í vikuskiftinum fingið eina risa viðurkenning.
Tað var mett sum bragd tá føroyskt alda Salka frá Tindsgarði, í fjør fekk hægsta kynbótadóm fyri fýra ára gamlar íslenskar ryssur í Danmark.
Men at tað ikki var av tilvild var prógva nú DI AVL deildi út prísir fyri 2016. Aftur í ár fekk Salka hægsta dóm í sínum flokki, hesaferð í flokkinum, 5 ára gamlar ryssur. Dómurin hækkaði eisini frá 8,07 til 8,27.
Tað er Knút Lútzen ið eigur Salku. Jóanis í Hoygarðinum hevur tamt og vant ryssuna, ið er undan Glotta frá Sveinatungu og Drotning frá Leirubakka.
At ein føroyskt ald ryssa, kann klára seg so væl í altjóða høpi, vísir at tað kann loysa seg at hugsa stórt.
23. november 2016
Arbeiði við nýggja vatnleiðing liðugt !
Aftaná at hava stríðst í nkarar vilkur er hetta tað einasta sum sæst aftur - Men tað sum ikki sæst er at Robbie, Mortan og Símin hava gjørt nýggjan vatnleiðing frá brannpostinum til fordeilingspunktið norðanfyri høllina. Hetta arbeiði ger at høllin nú hevur eitt vatntrýst á 7 bar og fjósini um 4 bar.
So nú skuldi verið lagamanni at spula og vaska, bæði høll og fjós.
Takk fyri tit sum hava tikið hetta takið fyri okkum øll
18. november 2016
Reiðhøllin stongd eina løtu 19/11.
2. november 2016
Ríðisamband Føroya væl nøgt við kappingarárið 2016
Á regluligum nevndarfundi hjá Ríðisambandinum tók nevndin samanum kappingarárið.
Mett verður at hetta hevur verið eitt ár, har framgongd hevur verið á øllum frontum, bæði innan kappríðingar og gongulagskappingar hevur verið vaksandi luttakaratal og hetta er nakað sum ríðisambandið fegnast um.
1. november 2016
Arbeiði í Reiðhøllini
Orðatak sigur at ein kann ikki gera omelett uttan at bróta eggini.
Man kann heldur ikki leggja vatn uttan at tað órógvar.
Felagið er í holt við at leggja nýggjan vatnkaðal, hetta skuldi gjørt at trýstið á vatninum hækkar munanandi. Gott hjá fjósunum men alneyðugt um vit skula hava trýst á brandslangunum í høllini.
Reiðhøllin er stongd frá í dag og til arbeiði at grava vatnkaðal gjøggnum høllina er liðugt.
Abonner på: Indlæg (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Privatur stuðul hevur alstóran týdning fyri, at Berin kann at hjálpa flest møguligum børnum, ungum og familjum teirra.
Stuðla Beranum á konto 9181 5126446
Ella tekna teg sum lim og stuðla við 200 kr. árliga. Tekna teg sum lim við at skriva til info@berin.fo
Berin merkir á donskum lysning, ofta brúkt sum en lysning i skoven, eitt stað, har sólin altíð sleppur framat. Á føroyskum kunnu vit eisini brúka hugtakið berajól, sita á berajólum, uttan verju, nakað sum tey ið mist hava, kenna alt ov væl.
Harumframt kann navnið Berin, fáa ein at hugsa um at bera. Lyfta vit í felag, kennist byrðan lættari.
Búmerkið, sum Jóngerð Poulsen hevur skorið í linoleum, er ímyndin av lívinum við sínum ljósu og myrku síðum. Tað skal minna okkum á, at sjálvt tá tað sær svartast út, ber til at leita eftir glottum. Og tá ið alt sær ljóst út, er tað tann svarta rípan, sum ger mynstrið.
Tá nýggjur bólkur byrjar, bjóða vit eina samrøðu. Um talan er um børn/ung yngri enn 18 ár luttaka foreldur/avvarðandi til samrøðuna.
Bólkafundir eru aðru hvørja viku í tveir tímar. Børn/ung vanliga ml. kl. 16 - 18 og ung/vaksin ml. kl. 19-21.
Til fundirnar luttaka tveir bólkaleiðarar, ið stuðla og leggja lag á. Bólkarnir verða samansettir út frá aldri, kyn og umstøðunum hjá luttakarunum.
Eitt nýtt bólkaskeið byrjar hvørt hálvár. Eitt skeið svarar til uml. 10 ferðir.
Tá ein luttakari er liðugur at ganga í bólki, enda vit við einari eftirmetingarsamtalu, har tikið verður samanum.
Fyri at øll kunna hava møguleika fyri at vera við í sorgarbólki, leggja vit dent á, at kostnaður ikki skal verða ein forðing fyri at luttaka. Fyri børn og ung er kostnaðurin 300 kr. fyri 10 ferðir (t.v.s. 30 kr. fyri hvørja ferð). Fyri hvørt systkin, ið kemur afturat, er kostnaðurin 50 kr. tilsamans fyri 10 ferðir (t.v.s. 5 kr. fyri hvørja ferð).
Tá ið Berin bleiv stovnaður, var sorgarbólkurin fyrst og fremst tilætlaður børnum/ungum í skúla aldri t.v.s frá uml. 7 til 16 ár.
Við tíðini hevur aldurmarkið fyri at verða við í bólki flutt seg. T.d hava fleiri bólkar verið við ungum í aldrinum 16 ár til fyrst í 20´unum.
Nakrir bólkar hava eisini verið fyri vaksin, sum hava mist sum børn/ung.
Harumframt hava eisini verið bólkar fyri foreldur, ið hava mist børn/pinkubørn.
Higartil hava uml. 600 børn/ung og vaksin, úr øllum Føroyum, luttikið í Beranum.
- Oddvør Poulsen, dagligur leiðari og bólkaleiðari í Beranum. Útbúgvin bach. í námsfrøði og undir eftirútbúgving í Diplom í leiðslu
- Alisa Hammer, bólkaleiðari. Námsfrøðingur og familjuterapeutur innan narrativa terapi
- Lív Højsted Horsdal, bólkaleiðari. Sálarfrøðingur og undir eftirútbúgving í spæliobservstión og -viðgerð
- Elin Ziska, bólkaleiðari. Heilsufrøðingur
- Avloysari: Jóngerð Poulsen, heilsufrøðingur við familjuterapeut/-ráðgevara útbúgving frá The Kempler Institut of Scandinavia
Endamál Berans er
· at skipa fyri sorgarbólkum, fyri børn/ung og avvarðandi, ið hava mist ein av sínum nærmastu
· At ráðgeva, vegleiða og stuðla avvarðandi, vinum, fakfólki v.m.
· Alment kunnandi og fyribyrgjandi virksemi t.d. fyrilestrar á skúlum og stovnum
Kjarnu uppgávan er at at virka fyri, at børn/ung og avvarðandi, sum frálíður, gerast betur før fyri at handfara sorgina. Á tann hátt hava tey størri møguleika fyri aftur at fáa eitt gott og innihaldsríkt lív, har tey kunnu mennast og liva við missinum.
Søgan hjá Beranum byrjar í 2002. Tað vóru Anna Dalsgaard og Jóngerð Poulsen, sum stovnaðu sorgarbólkarnar fyrst í 2003. Í dagliga arbeiðinum sóu tær tørvin á tiltøkum fyri børn, ið høvdu mist foreldur við deyða. Tær mettu, at útbúgvingar teirra, góvu teimum førleika til at stovna sorgarbólkarnar. Anna er útbúgvin lærari og hevur síðani tikið pædagogiska diplomútbúgving í Danmarks Lærerhøjskole í Keypmannahavn. Jóngerð er heilsufrøðingur og hevur síðani tikið prógv sum familjuterapeutur á Kempler instituttinum.
Tær leitaðu sær tilfar, og tosaðu við fólk. Tað sum brúkt var, var í høvuðsheitum hetta:
- Kræftens Bekæmpelse – tilfar um sorg, og samrøða við Jes Dige. Jes Dige er psykologur og var við til at stovna sjálvhjálparbólkar fyri børn og ung í Danmark
- Børns Vilkår – tilfar og samrøða við ráðgeva
- Atle Dyregrov – Sorg hos børn
- Atle Dyregrov og Magne Raundalen – Sorg og omsorg i skolen
- Atle Dyregrov – Børn og traumer
- Donna O´Toole – Marve Myrtbjørn fatter håb v/ læraravegleiðing
- Anni Schwarts Hansen – Jeg savner dig, om sorgarbejdet blandt unge, der har mistet en far eller mor
Valt var at síggja hesa uppgávu, sum eitt arbeiði, ið skuldi lønast. Tær høvdu ikki farið í gongd við hetta, um tær arbeiddu fulla tíð. Umsókn um fíggjarligan stuðul varð send til Fyribyrgingarráðið, flestu kommunur í landinum, til fakfeløg og fyritøkur. Tað bleiv tikið væl undir við tiltakinum, hóast flest øll søgdu, at tey stuðlaðu fyri at fáa sorgarbólkarnar í gongd, men at tey annars mettu hetta sum eina landsuppgávu. Umsókn varð eisini send til Almanna- og Heilsumálaráðið, men fyrstu árini fekst eingin stuðul haðani.
Tørvurin, at taka hond um børnini og tey ungu, vísti seg rættiliga skjótt at vera stórur. Longu sama ár, sum fyrstu bólkarnir fóru í gongd, var tørvur á einum bólkaleiðara afturat og í aug. 2003 byrjaði Oddvør Poulsen, námsfrøðingur, sum bólkaleiðari. Síðani 2006 hava 4 bólkaleiðarar støðugt verið knýttir at barna- og ungdómsbólkunum og einstøkum bólkum fyri vaksin. Alisa Hammer, námfrøðingur, hevur verið bólkaleiðari síðan 2010. Harumframt hevur Katrina L. Joensen, sálarfrøðingur, havt bólkar frá 2006-2007 fyri foreldur, ið hava mist barn/børn.
Í 2007 fingu bólkarnir játtaðar 100.000 kr. í stuðli frá Almanna- og heilsumálaráðnum. Sama ár arbeiddu táverandi bólkaleiðarar við hugskotum til at navngeva og fáa eitt búðmerki til bólkarnar. Navnið varð ásett at vera Berin (sí nærri lýsing um navnið omanfyri). Jóngerð Poulsen hevur skapað og skorið vakra, symbolska búðmerkið úr linoleum (sí nærri lýsing um búmerkið omanfyri).
Arbeitt hevur verið miðvíst øll árini at lýsa tørvin og fyribyrgjandi týdningin av hesum arbeiði. Ein onnur broyting sum er farin fram hesi árini, er ein hugburðsbroyting í samfelagnum, sum heild, har sorg er vorðin minni tabu.
Í 2013, tá Berin rundaði 10 ár, var virksemið vorðið so mikið umfatandi, at tað gjørdist alsamt meira trupult, hjá bólkaleiðarunum, at samskipa tær støðugt vaksandi uppgávurnar. Umframt bólkavirksemi vóru alsamt fleiri áheitanir um ráðgeving og vegleiðing frá avvarðandi og fakfólki. Berin var komin á eitt vegamót!
Á fundi við AMR og avvarðandi landsstýriskvinnu, Anniku Olsen, í 2013, varð víst á, at Berin hevði tørv á hægri játtan fyri at kunna halda áfram við arbeiðinum. Fyri at felagsskapinum skuldi vera lív laga, var tørvur á egnum hølum og einum dagligum leiðara, at taka sær av m.a. fyrisitingarliga arbeiðinum, samskipan og tilrættarleggjan av øllum virkseminum og at skipa ráðgevingar- og fyribyrgingararbeiðið.
Í 2014 var stuðulsjáttanin frá AMR hækkað til 300.000 kr. Síðan tá, hevur felagsskapurin skipað seg við aðalfundi, viðtøkum, nevnd, leiðslu og bólkaleiðarum. Dagligur leiðari er Oddvør Poulsen, sum er sett í eitt partíðarstarv. Í nevndini sita, Ingvør Skaalum, formaður, Alisa Hammer og Mirjam Johannesen, nevndarlimir og Hildigunn Sørensen, eyka limur.
Eftir at hava flutt ymsa staðni í býnum ígjøgnum árini, flutti Berin í januar 2104 inn í hugnalig hølir í Niels Finsens Gøtu 32, saman við Amnesty International og Barnabata. Í juni 2014 valdi Anna Dalsgaard at leggja frá sær og í august 2015 fór Jóngerð Poulsen frá vegna aldur. Báðar hava lagt frá sær, við tí vón, at arbeiðið framyvir er kjølfest. Vit takka hjartaliga Annu Dalsgaard og Jóngerð Poulsen fyri stovnanina av Beranum og teirra eldhuga og virðismikla arbeiði fyri at betra um korini hjá børnum, ungum og avvarðandi, ið hava mist ein av sínum nærmastu. Í nov. 2014 byrjaði Lív Højsted Horsdal, sálarfrøðingur, sum nýggjur bólkaleiðari fyri Annu Dalsgaard og í aug. 2015 byrjaði Elin Ziska, heilsufrøðingur, sum nýggjur bólkaleiðari fyri Jóngerð Poulsen.
Berin er ein landssumfatandi felagsskapur, samansettur av einum tvørfakligum toymi, við viðkomandi útbúgvinum og førleikum. Í løtuni eru uml. 40 børn og ung í aldrinum 7 ár til fyrst í 20´unum knýtt at aldursbýttum bólkum í Beranum. Berin veitur vegleiðing og ráðgeving til avvarðandi og fakfólk, umvegis teldupost, telefon og persónligar viðtalur. Harumframt arbeiður Berin við fyribyrgjandi og kunnandi virksemi t.d:
- framløgur á skúlum, stovnum v.m.
- vitjanum í skúlaflokkum hjá børnum, ið eru knýtt at Beranum. Hetta fyri at økja um forstáilsi hjá flokksfelagum/lærarunum og vegleiða í, hvussu tey kunna stuðla best møguligt
- umvegis miðlarnar, alnótina, við faldarum v.m.
Síðan 2013 hevur verður skipað fyri einum árligum, afturvendandi tiltakið á Føroya Fólkaháskúla, har øll, sum hava verið knýtt at Beranum, hava møguleika fyri at hittast aftur og at luttaka saman við síni familju. Á skeiðnum er pláss fyri gaman og álvara. Dugnaligir verksstaðsleiðarar skipa fyri kreativum verkstøðum, har eisini er møguleiki fyri at arbeiða á ein øðrvísi hátt við sínum tonkum og kenslum í samband við sorgina. Skipa verður fyri framløgum har ung/vaksin, ið hava mist, greiða frá síni søgu og fakfólk, hava fyrilestrar við viðkomandi evnum. Eisini er rúm fyri skemti og undirhaldi t.d. tónleiki, dansi og spølum.
Í 2015 verður fyrstu ferð skipa fyri Café kvøldi, sum ung, sjálboðin stíla fyri. Endamálið við tiltakinum er, at ung fáa høvi at hittast og práta við onnur ung í líknandi støðu. Tiltakið er fyri ung í aldrinum uml. 16-28 ár, ið hava mist ein av sínum nærmastu, ella kenna onkran í hevur mist, t.d. vinir, flokksfelagar ella unnusta/unnustu. Fyrsta Café kvøldið var 7. mai á Hotell Føroyum. Maria í Garði og Rannvá Arnadóttir greiddu frá, hvussu tað er at hava mist foreldur/systkin og samstundis at megna avbjóðingar í samband við at ganga á miðnám. Næsta Café kvøldið var 3. sept. í Hvonn. Døgg Nónsgjógv og Sára Strøm Debes greiddu frá sínum upplivingum við at missa forelsur sum barn, og hvussu sorgin hevur broytt seg ígjøgnum árini. Til Café kvøldini hava verið uml. 30-45 luttakarar. Nakrir av luttakarunum høvdu luttikið í Beranum, meirilutin vóru tó ung, ið ikki hava havt samband við Beran áður. Ætlanin er, at Café kvøldini verða eitt afturvendandi tiltak, har ymisk viðkomandi evni, í samband við at verða barn/ungur og at missa ein av sínum nærmastu, verða á skránni. Tvey Café kvøld verða um várið 2016.
Virksemið hjá Beranum verður fíggjað við almennum stuðli, donatiónum, ið samband við jarðaferðir og stuðli frá fyritøkum ella privatum. Almenni stuðulin á 300.000 kr. er grundarlagið fyri rakstri/leiðslu av dagliga virkseminum og einum landsumfatandi, fakliga kompetentum virksemi. Stuðul frá donatiónum, privatum og fyritøkum verður fyrst og fremst brúktur til sorgarbólkar. Allur stuðul er tí sera týdningarmikil og kærkomin í mun til arbeiðið við børnum/ungum og teirra avvarðandi, ið hava mist!
Ynskir tú at stuðla, er tú vælkomin at lata eina peningagávu til Beran á konto 6460 1655363. Ella tú kann skráseta teg sum lim og stuðla við eini fastari árligari upphædd á 200 kr. Tekna teg sum lim við at skriva til info@berin.fo ella við at ringja til Beran á tlf. 222993.
Ver við til at stuðla arbeiðnum hjá Beranum at hjálpa børnum, ungum og teirra avvarðandi, ið hava mist ein av sínum nærmastu. Tín hjálp ger mun! Stuðla Beranum!


text:
Gott tjóðveldisfólk úr øllum landinum. Góðu gestir.
Tað er við stórum kenslum og takksemi, at eg standi her á flokstingi í Skopun í dag. Takksemi og djúpari virðing fyri tí mikla starvi og strevi, sum øll tit mongu her og úti um alt landið – ja, og úti í heimi við – hava útint fyri Tjóðveldi, nú vit aftur mynda landsins stjórn. Nú vit síðani seinasta floksting okkara í Runavík í fjør, hava vunnið tvey val – ímóti øllum forsagnum og hóast útlitini stundum tóktust óunnilig á leiðini.
Tjóðveldi hevur sum rørsla og sum flokkur eitt stórt og fjølbroytt lið av kvinnum og monnum, sum umboða hugsjónir og mál floksins á løgtingi, í landsins stjórn, í kommunum, á danatingi, í feløgum og felagsskapum – ja, allastaðni, har framtíðar mál verða viðgjørd og framtíðar leiðir lagdar.
Hetta er tykkara verk. Øll tit, sum hava gingið út í vindin. Hava bjóðað tykkum fram, stuðlað og virkað í feløgum og flokki. Gingið á hurðar. Eggjað. Samskift. Vart. Grundgivið. Klipt hjørtu – og vermt hjørtu. Bakað og kókað og smíðað og tikið niður.
Takk og heiður eigið tit fyri tað. Haldi, at vit í árinum, sum er farið, hava fingið prógv um tað seiggið og tað tærið, sum tjóðveldisrørslan og Tjóðveldisflokkurin hava bygt og mugu byggja á. Og tað sæst ikki minst, tá ið mest stendur á.
Nú liggur á okkum øllum at fáa tann bøin at bera, sum her er veltur. Og um hetta vóni eg at hetta floksting fer at snúgva seg.
Vit loystu møguleikarnar saman. Nú skulu vit fremja málini og avbjóðingarnar saman.
—
Í árinum, sum farið er, hava vit eisini givið okkara seinastu heilsan til kvinnur og menn, sum hava gingið undan og við lið í okkara felags hugsjón og málum. Tey minnast vit við eyðmýkt og takksemi. Og eg fari at heita á okkum øll um at reisast í tøgn eina løtu og lata hugin leita til teirra, teirra verk og teirra kæru.
—
Nú vit leggja nýggjar leiðir í føroyskum stjórnmálum, er serstakt at halda floksting í Sandoynni og her í Skopun.
Tjóðveldisflokkurin hevur átt og eigur millum sínar sterkastu stuðlar her í oynni og í Skopun. Vit hava átt tingfólk og landsstýrisfólk vald í oynni í long tíðarskeið í søgu floksins – eiga nú tingformannin heiman av Sandi og hava átt tingmann úr Skopun.
Fyri tjóðskapar- og frælsisrørsluna. Fyri nýggjar leiðir og framburð. Og fyri ta sosialu og vinnuligu bylting, ið gav fleiri fólki møguleikar at virka og liva í Føroyum, eru Sandoyggin og Skopun týðandi fyridømi.
Her settust fólk niður og fóru at vinna meira burturúr landsins tilfeingi og at troyta nýggj mið við útróðri og seinni fiskivinnu í øllum lutum. Her hava fólk ment skúlaskap, mentan og vinnu. Og her var fyrsti landsvegur gjørdur millum bygda, nevniliga millum Skopun og Sand í 1918.
Í 1902 søki kirkjufólkið í Skopun donsku myndugleikarnar um at brúka føroyskt sum kirkjumál í Skopunar Kirkju, men umsóknin varð sýtt teimum.
Árið eftir – í 1903 – varð ein stórur fólkafundur hildin beint her um leiðir, vit nú eru stødd, har fólk kom saman úr øllum landinum. Og á tí fólkafundinum helt Sandoyarprestur, A.C. Evensen, prædiku á føroyskum. Tað hevði hann sambært heimildum ivaleyst gjørt áður bæði Heima á Sandi, í eystanbygdunum og her í Skopun, hóast forboðið at brúka føroyskt mál í kirkjuni. Men fyri mong av fundarfólkinum, ið komu aðrastaðni úr landinum, var tað fyrstu ferð, at tey hoyrdu prædiku á føroyskum. Og sambært frásøgnini frá fólkafundinum, sum Kristini í Geil skrivaði í Tingakrossi, so broytti hetta hugsanina hjá fólki almikið. Sambært frásøgnini, so var annars talan um ein sera lívligan fólkafund, har J.H. Schröter, sýslumaður, sum var íðin sambandsmaður, legði harðliga eftir Jóannesi bónda um ríkisrættarligu støðuna, og Jóannes gav honum dygt aftursvar.
Kristin í Geil skrivar tó – á donskum, sum hann gjørdi í Tingakrossi tá – at fundarfólkið eftir fólkafundin “spredtes omkring i de gæstfri Værters Hjem, hvis Døre Dagen igennem stod på vid Gab for de mange Mennesker. Den skønne Bygd og dens elskværdige Folk har fra denne Dag sikkert krav på en særlig Plads blandt de mange Deltageres bedste Minder.”
Hetta gestablídnið kenna vit øll aftur í dag, og vit eru vís í at fara úr Skopun við eins góðum minnum eftir hetta flokstingið.
—-
Góðu tjóðveldisfólk.
Í søguni hjá einum fólki og í heimssøguni, eru tíðarskeið, ið vit kunnu kalla “søgulig glopp”. Hetta eru tíðarskeið, har bæði uttanhýsis og innanhýsis umstøður gera tað møguligt at fremja veruligar broytingar. Har vit hava gjørt okkum royndir. Har bygnaðir og skipanir liggja skeklaðar sundur. Har vit bæði noyðast og kunnu taka avgerðir, ið leggja nýggjar leiðir – og sum fara at mynda samfelagið og møguleikarnar í mong ár frameftir.
Dømi um hesi søguligu glopp í okkara søgu eru eitt nú aldarskiftið frá 19. til 20. øld, tá ið Jóannes Patursson bar fram sonevnda “Tilboðið” um eitt slag av heimastýri og Sambandsflokkurin varð stovnaður sum mótmæli. Tá skuldu leiðirnar leggjast við stórum vinnuligum broytingum, mentanarligum samleika og máli, skúlaskapi, skattaskipan og rættindi hjá fólkinum sum heild í landinum.
Í 1920’unum og 30’unum vóru aftur rembingar og søguligt glopp, tá ið heimskreppan leikaði og sosialt rættvísi kom álvarsliga breddan, har verkafeløg og politiskir flokkar royndu at mynda broytingar.
Eftir seinna heimsbardaga var aftur eitt veruligt jørðildi til broytingar. Fólkaatkvøðan í 1946 um alt grundarlagið undir okkara samfelag, har føroyingar valdu loysing – og sum vit kunnu hátíðarhalda 70 ára dagin fyri í september – skuldi leggja leiðina fyri framtíðina og stórar avgerðir skuldu takast. Hóast afturhaldið og verandi valdið gingu ímóti og ikki útintu fólkaviljan, so varð kortini sjálvsavgerðarætturin tá bjargaður.
Aftur í 1950’unum vóru kanska størstu sosialu byltingar í Føroyum við aðalverkføllum hjá bæði fiskimonnum og verkafólki. Og tá vóru politiskar avgerðir tiknar, ið seinni bundu okkum inn í búskaparligt heftni og studningsskipanir.
Á sama hátt var eitt avgerandi søguligt glopp, tá ið EEC-málið og fiskimarkið skuldu avgerast.
Og eftir stóru bankakreppuna í nítiárunum á sama hátt – við fullveldissamgonguni og teirri gongdini hon fekk.
Tær avgerðir og tey val, ið tá vóru tikin – og ikki minst tær avgerðir og tey val, ið ikki vórðu tikin – mynda okkara samfelag og okkara møguleikar í øllum lutum frameftir.
—
Vit standa í dag aftur í einum søguligum gloppi – og við møguleikum at leggja grundina undir tær framtíðar Føroyar, ið vit ynskja og stremba eftir.
Heimurin allur stendur fyri stórum broytingum. Stríðið um heimsins ríkidømi og vald, fer at økjast –og tíverri eru hermegi og peningavald, sum savnast á alt færri hondum, framvegis fremstu amboðini, ið mynda heimsins gongd. Ovurtroytingin av heimsins náttúrutilfeingi og trýstið á allar vistskipanir eru framvegis millum óloystu avbjóðingar heimsins. Stríð millum fólkabólkar, trúarbólkar, yvirgangur og rasisma, vinda uppá seg sum avleiðing av, at fólkaræðisligar skipanir og teir stovnar heimsins, ið eiga at skapa altjóða rættindi, ikki vinna frama.
Her mitt í havsins hjarta – í miðjum Norðuratlantshavi – hava vit allar møguleikar at gera okkara til eitt betri samfelag og ein betri heim.
Eg fari at sláa fast, at tað politiska arbeiðið og tær avgerðir, ið vit fremja komandi árini í stjórn og sum politisk rørsla í samfelagnum, fara at vera tær mest avgerandi í nýggjari tíð. Tær fara at gera av framtíðarstøðuna, livikorini og menningarmøguleikarnar hjá tjóðini og fólkinum í áratíggju og fyri komandi ættarlið.
Tað fer at vera stór mótstøða og nógvir snávingarsteinar á leiðini, sum vit longu hava sæð. Men eg eri sannførdur um, at vit megna tað, um vit standa saman um málini.
—
Eftir løgtingsvalið 1. September 2015, varð samgonguskjal undirskrivað og samgonga skipað millum Tjóðveldi, Javnaðarflokkin og Framsókn.
Hetta er á fyrsta sinni, at ein andstøða hevur vunnið valið og hevur skipað stjórn saman í Føroyum.
Samhaldsfesti, frælsi og sjálvbjargni eru tey mál, ið binda politiska arbeiðið saman.
Aðalmálið hjá samgonguni er, ”at valdið og virðini skulu út til fólkið. Vit skulu skapa einar sterkar, samhaldsfastar og sjálvbjargnar Føroyar. Vit vilja menna eitt tíðarhóskandi vælferðarsamfelag fyri alt fólkið í Føroyum, sum kann kappast við grannalondini um at draga fólk og virksemi til sín.”
Samgongan hevur sett sær høg mál á øllum økjum samfelagsins – og í øllum arbeiðinum er málið, at broytingarnar skulu fremjast og leggjast til rættis soleiðis, at tær kunnu kjølfestast í so stórum parti av politisku skipanini, sum gjørligt. Og tí eru tey stóru málini eisini sett í verk við at taka inn politisku flokkarnar, fakfólk og umboð fyri felagsskapir og bólkar, áðrenn endaligu uppskotini skulu samtykkjast og setast í verk.
Hóast ávísar byrjanartrupulleikar og hóast ósemjur fara at stinga seg upp, so eri eg sannførdur um, at teir flokkar, ið mynda stjórnina, fara at megna at fremja sín setning[HKH1] , og at júst hesir flokkar mugu ganga á odda fyri teimum broytingum, ið skulu fremjast.
Eisini havi eg álit á, at tað fer at bera til at gera semjur um tey stóru málini við fleiri flokkar á tingi.
Samgongan hevur í sínum fyrsta hálva árið longu lagt tær fyrstu leiðirnar til tær framtíðar Føroyar, ið vit hava sum mál:
- Í landsins fíggjarpolitikki er hall vent til avlop, og blokkstuðulin er fastfrystur
- Uttanríkispolitikkurin er styrktur.
- Skattalætti er framdur fyri lág- og miðalinntøkur
- Átøk fyri familjur í fátækraváða eru framd
- Átøk eru gjørd í vinnupolitikkinum og fiskivinnupolitikkinum
- Íløguætlanir eru gjørdar fyri alt landið
- Útbúgving og gransking eru styrkt
- Mentanar- og listapolitikkurin er bøttur
- Í heilsuverkinum eru gongdin í játtanum og málum vend
- Í orku- og umhvørvismálum er byrjað at gera hetta til raðfest øki
- Barsilsskipanin er longd og betrað.
Í fíggjarkørmunum, sum júst eru lagdir fram, eru munandi partar av politikki samgongunnar, settir út í kortið afturat.
Millum raðfestu málini vil eg nevna:
- Munandi átøk fyri virðisøking í fiskivinnu, landbúnaði, KT-vinnu, kreativum vinnum, maritimum tænastum v.m.
- Økt sjálvræði: Heimtøkur av málum til Føroya (útlendingamál, loftrúm, persóns-, familju-, og arvarættur)
- Átøk fyri smábarnafamiljur
- At lestrarstuðulin skal hækka munandi komandi árini
- Íløgur kring alt landið, ið kunnu skapa økismenning og binda landið saman.
- Átøk innan heilsuverkið og heilsutænastur
- Øktar játtanir til mentan, list og málpolitikk
- Íløgur í lestarsbústaðir, skúlar og hægri útbúgvingar
- Íløgur í Havrannsóknarskip
- Átøk innan grøna orku og umhvørvi
- Og mangt annað.
Men tað komandi árið verður eitt heilt avgerandi ár fyri, hvussu uppgávan og málini hjá samgonguni fara at verða framd.
Lat meg her bert nevna nøkur teirra fremstu.
- Fólkaatkvøðan um føroyska stjórnarskipan skal setast í verk
- Nýggja skipanin fyri fiskivinnuna skal leggjast fram og fáast til politiska semju og samtykt
- Nýggj pensjónsskipan skal leggjast fram, viðgerast og samtykkjast
- Nýggj skipan fyri heilsuverkið skal leggjast fram, viðgerast og setast í verk
- Alipolitikkurin skal eftirmetast
- Fólkaskúlin skal viðgerast
- Almannalóggávan, støðan hjá fyritíðarpensjónistum, psykiatriska økið og annað skulu viðgerast og broytingar fremjast
- Íløguætlan skal skal samtykkjast fyri mongu komandi árini
- Landsbanki og Búskapargrunnur skulu fáast at virka
- Útbúgvingarverkið og umstøðurnar at granska og lesa, skulu styrkjast.
samanumtikið: Nýggj tíð er komin í føroyskum stjórnmálum,
Nú laða vit tær grundir og greiða tær gøtur, sum Føroya land og føroyska tjóðin skal byggja á og menna seg eftir komandi mongu árini.
—
Lat meg stutt nema við fiskivinnupolitikkin:
Tað verður tungt horn at telgja, men vit megna tað, um vit halda málini greið.
Og tað var í tøkum tíma, at vit fingu eitt stjórnarskifti í fiskivinnupolitikkinum. Hvussu nær vit hava verið støðuni, at ognarrætturin til tilfeingið gjørdist privat ogn, hava vit sæð í uppritum til Løgtingið og vit hava sæð tað í grundgevingunum, sum eru settar fram á ting seinastu mánaðirnar.
Og tí eru málini nú sett:
– At øll føroyska fiskivinnan verður skipað undir tryggum og haldførum lógarkørmum, fyrisiting og skipanum.
– At livandi tilfeingið í føroyskum sjógvi og tey rættindi Føroyar eiga í altjóða sjógvi og hava samrátt seg til við onnur lond, eru ogn Føroya fólks og eru varandi grundarlag undir føroyska búskapinum og vælferðini hjá tjóðini.
– At Føroyar skulu gerast undangonguland at umsita allar fiskastovnar burðardygt – bæði í egnum sjógvi og í altjóða samstarvi – og at hava fremstu vitan og gransking um fiskastovnar og vistfrøðiligu skipanirnar í havinum.
– At tilfeingið er tryggjað sum ogn hjá fólkinum, og at rættindini at troyta tað eru á føroyskum hondum.
– At til ber at skapa mest møguligan virðisvøkstur og avkast í Føroyum av fiskatilfeinginum til reiðarí, manningar, virkir, fyritøkur, starvsfólk, tænastuveitarar og samfelagið alt, og at vit støðugt menna nýskapan og føroyskar førleikar í øllum pørtum av virðisskapanini.
– At tilfeingisrentan gerst so optimal sum gjørligt, og at størst møguligur partur av tilfeingisrentuni fellur til landið.
– At til ber at virka í eini marknaðargrundaðari fiskivinnu við vinnuligum frælsi undir jøvnum kappingartreytum.
– At vinnumøguleikar ikki savnast á fáum hondum, men at somu rættindi eru at bjóða seg fram at reka vinnu, og grundarlag er fyri fjølbroyttum virksemi, nýskapan og menning kring landið.
– At Føroyar støðugt menna sín leiklut og sína ábyrgd í altjóða samstarvi og avtalum um fiskiskap og fiskivinnu – og tryggja sín rættvísa part av rættindunum til felags og ferðandi fiskastovnar, umframt at samráða seg til skilagóðar avtalur við onnur lond um møguleikar og atgongd at fiska hvør hjá øðrum.
—
Størsta avbjóðingin, nú vit sita í stjórn, er tað vit kunnu rópa: At vit kunnu missa málið og ístaðin detta í skipanarligar og bygnaðarligar fellur.
Vit kenna tað øll – og tað er kent um allan heim og í heimssøguni. Vit seta okkum greið mál og hava stórar visjónir, men beinanvegin byrja forðingarnar at daga sterkari og sterkari fram: Júmen, hatta ber ikki til, tí skipanin er nú einaferð soleiðis… Júmen, hatta kunnu vit ikki gera, tí hvussu skal so hesin parturin av tí og tí skipanini og hesum bygnaðinum ella hesi greinini virka frameftir – og soleiðis niður í smálutir. Ella, sum er eitt serligt og eyka jaður av forðing og fellum, so leingi vit ikki hava skipað okkum sum sjálvstøðuga tjóð: Hatta ber ikki til, tí vit hava ikki heimild at fremja okkara mál – og vit mugu biðja ein danskan ráðharra ella stovn um heimild.
Skjótt kunnu vit sum politikarar og stjórn sita og bert viðgera einstakar lutir í eini tekniskari ella bureaukratiskari skipan – og vit missa málið úr eygsjón. Og vit kunnu gloyma, at tað er fyri alt fólkið í landinum at allar okkara avgerðir skulu byggjast – ikki fyri skipaninar fyri teirra egnu sakir.
Vit kunnu taka sum dømi:
– Í málinum um stjórnarskipan/grundlóg hava vit sæð, hvussu viðgerðin heldur enn at snúgva seg um málini fyri okkum samfelag, okkara sjálvsavgerðarrætt sum tjóð og um javnrættindi, skyldur og rættartrygd hjá hvørjum einstøkum í samfelagnum, fer at snúgva seg um einstakar tekniskar lutir og betongkendar tulkingar av donskum skipanum og lógargreinum, ið vit sum fólk ongantíð hava valt.
– Vit hava sett okkum greið mál fyri fiskivinnupolitikkin. Men heldur enn at viðgera málini og møguleikarnar, so endar politiska orðaskiftið og avgerðirnar skjótt í orðadrátti um einstakar tekniskar lutir í teimum broytingum, ið vit ynskja.
– Í málunum um pensjónsskipan, skipan av okkara heilsuverki, okkara skúlaverki, okkara búskapi og okkara sosialu skipanum, er vandin júst tann sami. Málini kunnu drukna í einstøkum skipanarligum fellum og tekniskum forðingum.
– Vit kunnu eisini rópa tað við einum hugtaki frá nevaleiki: Tey politisku málini kunnu verða feld uppá “tekniskt knock-out”.
– Tað sama hava vit sæð í málinum um borgarligu giftu fyri samkynd.
– Og vit kunnu hyggja at heimsins avbjóðingum í dag: Hví vera málini slept um ein rættvísari heim og at basa fátækradømi, umfarssjúkum og kríggi? Tí tað verður vent til endaleysar spurningar og tekniskar forðingar um, at skipanirnar og marknaðirnir og bygnaðirnir eru ikki gjørlig at broyta.
– Soleiðis verða valdsskipanir fastgrógvnar og kunnu liva sítt egna lív.
Hetta merkir ikki, at allir teir teknisku og skipanarligu og bygnaðarligu spurningarnir ongan týdning hava. Og vit skulu sum stjórn og politikarar lýsa og greina og fyrireika allar spurningar og ivamál, tá ið vit vilja fremja broytingar – eisini smálutirnar, sum ofta eru teir truplu.
Men tað merkir, at tað eru málini og endamálini, ið vit skulu seta okkum og fremja. Og so mugu teir skipanarligu, bygnaðarligu og teknisku lutirnir og avbjóðingarnar loysast og byggjast eftir málunum.
Og vit hava ov mikið av dugnaligum, royndum og vitandi fólki, ið kunnu loysa og fremja tað. Tað verður bara ikki framt – og menningin kemur ikki – um vit ikki megna at seta málini greið og tora at gera av, at vilja ganga tær leiðirnar.
Hugsið tykkum, um vit altíð høvdu dottið í somu fellur og forðingar og mist málini, tá ið tey størstu stigini eru tikin í okkara samfelagsmenning.
Um vit høvdu sagt, sum afturhaldið segði í málstríðnum: Nei, vit kunnu ikki taka avgerðir um at føroyskt skal inn um skúlagátt ella hava føroyskar skúlar. Tí tað stríðir ímóti verandi lóggávu og bygnaði – og vit hava ikki fingið svarið uppá, hvørjar bøkur skulu brúkast og tær eru ikki gjørdar allar enn?
Um vit høvdu sagt, tá ið fyrstu vegirnir skulu byggjast í landinum: Nei, vit mugu sleppa málinum og kunnu ikki taka avgerð um at fara undir at byggja vegir, tí vit hava ikki lógirnar og alla útgerðina enn. Og vit mugu fyrst hava svar uppá júst hvørji amboð skulu brúkast – ja, hvussu breiðir spakarnir skulu vera. Og so druknaði málið í tí?
Ella um vit høvdu sagt, tá ið mál vórðu sett og avgerðir skuldu takast um øll tey vinnuligu stigini, ið eru framd í landinum: Nei, tað ber ikki til, tí verandi lóggáva forðar tí – og vit hava ikki fingið svar uppá allar teir teknisku spurningarnar?
Og vit kunnu sjálv hugsa um øll onnur stig fyri sosialum skipanum, javnrættindum, føroyskum sjálvræði o.s.fr: Um málini vórðu slept og ongin avgerð tikin um at fara til verka, tí tað vóru bygnaðarligar, skipanarligar og tøkniligar forðingar at loysa og byggja, so hendi ongin broyting og menning.
Og sjálvandi tekur tað tíð og nógvar avbjóðingar skulu loysast á vegnum – og nýggjar taka seg upp støðugt. Men tað loysa vit saman – um vit megna at standa saman um málini.
—
Hvat er tað so, ið bindur ta framtíðarleið saman, ið vit skulu leggja?
Úr hvørjum skulu virðini skapast?
Seinastu øldirnar í heimssøguni hava í stóran mun snúð seg um vald í tí stóra. Í nøgdini. Har tað at leggja lond og tilfeingi undir seg. At ovtroyta náttúruna. Har nøgdin og vavið á landaøkið og marknaðum og hermegi hava avgjørt virðini og valdið.
Síðani ídnaðarkollveltingin, hevur tað eisini verið øldin hjá mongdini og burturkastinum.
Vit hava eisini í okkara vinnupolitikki og fiskivinnupolitikki verið partur av nøgdarhugsanini.
Vit hava harumframt í okkara sambandsmerkta politikki í landinum altíð havt hug at tosa um onkra stóra mongd, ið skal bjargar okkara framtíð: Stórar fiskanøgdir, blokkstuðul ella olja. Hvat skal setast ístaðin, verður javnan spurt.
Tann komandi øldin og øldirnar, mugu gerast øldirna hjá dygdini og góðskuni í sjálvt tí smæsta lutinum – og hjá tí, sum áður varð blakað burtur ella hildið vera virðisleyst. Tað eru ikki stórar nýggjar nøgdir at leggja undir seg – heimsins náttúrutilfeingi er í stóran mun funnið og vunnið.
Og hetta eigur at skapa okkum nýggjar møguleikar í Føroyum.
Okkara framstig eru altíð hend, tá ið vit saman hava sæð virðið í okkara egna. At virða egið tilfeingi og at fáa tað besta og mesta burtur úr tí. At hjúkla um tað. At fáa tað at næla og grógva úr teimum virðum, ið vit eiga saman. Tað hevur bygt hetta landið. Bæði í mentan, máli, list, vinnu, útbúgving, í okkara fólki og menniskjatilfeingi – og í okkara náttúrutilfeingi.
Eg eri sannførdur um, at megna vit at gera skipanir, har vit fáa meira burturúr okkara tilfeingi og tí, sum vit blaka burtur í dag, so er framtíðin ljós fyri okkara land og fólk.
Hugsið tykkum bara í fiskivinnuni: Um vit fingu eina krónu meira fyri hvør kilo, vit kunnu fiska, so vóru fleiri blokkstuðlar vunnir.
—
So mangt, sum so leingi hevur ligið óloyst, kunnu vit nú loysa saman. So mangt, sum so leingi hevur verið óljóst, kann nú takast fram til viðgerðar og koma í ljós.
At loysa ta skapandi megina úr hafti, sum býr í okkara fólki og samfelag. At loysa okkum úr valdi, sum vit ikki sjálv hava valt ella hava ræði á.
Tað verður avbjóðingin og møguleikin hjá okkum sum hjá heimsins fólkum.
Land várt, tú gavst okkum minni og mál
– stundum ein neisti, stundum eitt bál,
ið lýsti mót framtíðarmyrkri.
Gott er tað tilfarið, tú okkum gav,
so ongantíð hæsar eldingin av
í okkum á fjarstøddum strondum.
(…)
Tó var tað ikki tol, vit lærdu av tær,
at stýra frælst várt føroyska far
ímillum boðar, sum bróta?
(Chr. Matras)


text:
Kristel Lisberg í Tjaldinum
Kristel Lisberg telist millum tær evnaríku føroysku songkvinnurnar, og hon er í uppskoti sum ársins songkvinna, tá ið føroysku tónleikaheiðurslønirnar verða lætnar.
Kristel Lisberg hevur verið virkin sangari, síðani hon var ung genta, og evnini at syngja og tulka sangir hava verið og eru framvegis eyðsýnd. Seinastu árini hevur Kristel Lisberg givið fleiri sangir út, og nú um dagarnar kom enn ein sangur, September, frá henni.
Í august verður Kristel Lisberg á Summar Festivali saman við bólki sínum. Hon fer at hava framførslu í Tjaldinum.
– Eg fari at spæla egin løg, og eg fari at tríva í allar sangirnar, sum eg havi givið út gjøgnum árini – eisini Ain’t No Love, sum kom út í 2003. Eg havi ongantíð áður framført tann sangin live, men nú skal tað verða. Eg taki sjálvandi eisini tey nýggjastu løgini, Without You og September, og onkur meira ókend eisini, sigur Kristel Lisberg.
– Eg gleði meg sera nógv til at standa á palli aftur, og eg eri fegin um at fáa møguleikan at spæla á Summar Festivalinum, sigur hon.
(Mynd: Jepser Bang-p Thortzen)


text:
Stóra ferðamannaskipið Zuiderdam kemur inn á Runavíkar Havn komandi leygardag 11. august, og liggur við kai frá kl. 7.00 til 17.00. Seinast Zuiderdam vitjaði í Runavík, var á sumri í 2016.
Runavíkar Havn og Visit Runavík eru væl fyrireikaði at taka ímóti ferðafólkunum og hava skipað móttøkuna væl við ymsum upplivingum í økinum. Millum annað verður móttøkutiltak uttanfyri Visit Runavík kl. 12.00 við føroyskum dansi.
Øll eru vælkomin at luttaka. Zuiderdam er 291 metrar langt og umborð eru umleið 2.200 ferðafólk úr USA og Canada og manningin telur 850 fólk. Tað er reiðaríið Holland America Line, sum eigur skipið og føroyska umboðsfelagið er Tor Shipping.
Runavíkar Havn og Visit Runavík gleða seg at taka ímóti Zuiderdam!


text:
Fimta Mósebók, kapittul 33
Signing Mósesar
v1
Hetta er tann signingin, sum Guðsmaðurin Móses vælsignaði Ísraelsmenn við, áður enn hann andaðist.
v2
Hann mælti: «Harrin kom av Sinai, rann upp fyri teimum á Se'ir, læt ljós sítt skína frá Párans fjøllum og kom frá Meribat-Kádesj; við høgru lið hansara brann eldur móti teimum.
v3
Ja, hann elskar fólk sítt, allir hansara heilagu eru í hansara hondum, teir sessast við føtur tínar og taka við orðum tínum.
v4
Lóg hevur Móses givið okkum. Ogn hans er savnaður Jákups;
v5
og hann varð kongur í Jesjurun, tá ið fólksins høvdingar fylktust, og ættir Ísraels komu saman.
v6
Livi Ruben og doyggi ikki út; men verði menn hansara fáir!»
v7
Hetta mælti hann um Júda: «Hoyr, Harri, rødd Júda og leið hann aftur til fólks síns, dugna honum í bardaga, og ver tú honum hjálp móti fíggindum hans!»
v8
Og um Levi segði hann: «Gev hollvini tínum Tummim tíni og Urim tíni honum, sum tú royndi við Massa og stríddist ímóti við Meribavøtn,
v9
sum segði um faðir og móður: Eg sá tey ongantíð, sum var fremmandur fyri brøðrum sínum og ikki kendist við børn síni, tí at teir varðveittu orð tíni og hildu sáttmála tín.
v10
Teir skulu kenna Jákupi dómar tínar og Ísrael lóg tína, lata roykilsi koma upp í nasar tínar og bera aloffur á altar tíni.
v11
Signa, Harri, styrki hans; hav tokka í handaverki hans; sora lendar fígginda hans og teirra, sum hata hann, so at teir ikki rísa aftur!»
v12
Um Benjamin segði hann: «Benjamin er yndisbarn Harrans, ekkaleysur býr hann allar dagar, hin hægsti verndar hann og hevur bústað sín í brekkum hans.»
v13
Um Jósef segði hann: «Signað av Harranum er land hans við dýrmætastu gávum av himni í erva og úr djúpinum, sum hvílir í neðra,
v14
við tí dýrmætasta, sum sólin elur, og við tí dýrligasta, ið sprettur, tá ið mánar tendrast,
v15
við tí besta av hinum elligomlu fjøllum, við tí dýrmætasta av hinum ævigu hólum,
v16
við tí dýrmætasta av jørðini og øllum, ið á henni er, og við tokka hans, sum búði í tornarunninum – tað komi yvir høvur Jósefs, yvir hviril hans, ið er høvdingi millum brøðra sína!
v17
Sum hin frumborni oksi fer fram tignarliga, horn hans eru horn villoksans; við teimum týnir hann tjóðir alt at jarðarinnar ytstu markum. Hetta er Efraims tíggjutúsundatal, hetta er Manasse túsundatal.»
v18
Um Zebulon segði hann: «Zebulon skal gleðast um langferðir sínar og Issakar í tjøldum sínum.
v19
Tjóðflokkum stevna teir at fjallinum, slátra har rættferðar offur, tí at nøgdir havsins teir súgva í seg, hinar fjaldastu gripir við sævarstrond.»
v20
Um Gád segði hann: «Signaður veri sá, sum Gádi veitir landarúmd; sum kvennljónið legst hann niður, brýtur armar og skalla.
v21
Hann ognaði sær tað fyrsta, hann bar eyga við; tí at har líknaðist honum lutur hans. Saman savnaðust høvdingar fólksins. Hann framdi rættlæti Harrans og dómar hansara saman við Ísrael.»
v22
Um Dán segði hann: «Ljónshvølpur er Dán, sum kemur rennandi úr Básjan.»
v23
Um Naftali segði hann: «Naftali er mettur av góðum tokka og fullur av signing Harrans; hann ognar sær sjógvin og suðurlandið.»
v24
Um Ásjer segði hann: «Signaður veri Ásjer sonanna millum; hann skal vera yndisbarn brøðra sína og drepa fót sín niður í olju!
v25
Úr jarni og kopari veri lokur tínar. Sum dagar tínir skal tín styrki vera!
v26
Eingin er sum Guð Jesjuruns, ið fer eftir himni tær til hjálpar, og á skýggjunum í tign síni.
v27
Bústaður er hin ævigi Guð, og her niðri eru hinir ævigu armar. Burtur rak hann fíggindan undan tær og segði: «Bein fyri teimum!»»
v28
Síðan búði Ísrael í trygdum, Jákups leivd í einsæri, í landi við korni og aldinløgi, har døggin drýpur av himni.
v29
Sælur ert tú Ísrael! Hvør er sum tú, tjóð, sum er sigursæl í Harranum! Hann er tín frelsunnarskjøldur. Hann er tignarsvørð títt. Fíggindar tínir munnu lifra fyri tær, men tú skalt toka fram yvir hæddir teirra.


text:
Jóannes Hansen 27.09.2017 (22:51)
Sverri er í HM hálvfinaluni
Føroyski rógvarin Sverri Nielsen, sum rør á danska landsliðnum, er í hesum døgum í Florida, har HM kappingin er í hesi vikuni.
Eftir fyrr í vikuni at hava kvalifiserað seg víðari úr innleiðandi umfarinum kappaðist hann í dag í fjórðingsfinaluni.
Um tað skuldi eydnast honum at vinna seg í hálvfinaluna, so var treytin tann, at hann í minsta lagið megnaði at vinna triðja plássið.
Tá ið tað verður kappast um heimsmeistaraheitið, sigur tað seg sjálvt, at tað eru úrmælingarnir alla staðni frá kring heimin, sum kappast. Tí er tað merkisvert og framúr avrik, at Sverri Nielsen megnaði at rógva seg í hálvfinaluna.
-Hetta var tættasta, mest spennandi og strævnasta kappingin, sum eg nakrantíð hava luttikið í, sigur Sverri Nielsen á faccebook.
Sverri var einsamallur í bátinum, og teinurin var 2000 metrar. Hann megnaði sera væl alla tíðina at vera fokuseraður og at hava tak á støðuni. Talan var um tættastu fjórðingsfinaluna av øllum. Sverri endaði á triðja plássi. Tað var eitt stórt seknund fram til fremsta bátin og minni enn eitt sekund aftur til fjórða plássið.
Onnur hálvfinalan verður fríggjadagin klokkan 15.45, og hin verður klokkan 15.55.
Veitst tú eina góða søgu? Skriva til okkara á
red(at)in.fo
Les ella lýs í Lýsingartorginum – trýst her


text:
Vit hava ongar pengar summi hava alt
Rokningar og lán fáa vit ei betalt.
Hini keypa bil fyri eina millión
Og á mínum korti har er ongin vón
Vit eru fátøk vit hava onki lív
Og um vit eta døgurða er tað uttan gaffil og knív.
Ikki ráð at roykja men tað hevur ein og hvør
vit mugu keypa breyð og eta uttan smør
Vit eru fátøk vit hava onki lív
Og um vit eta døgurða er tað uttan gaffil og knív
Nú eru vit blivin gomul nú er onkur vón
Nú kunnu vit keypa smør tí vit fáa pensión
Men tað heldur neppa leingið tí vit hava lán
So mugu vit heldur gera bankarán


text:
Libya
Libya (arábiskt ليبيا) er triðstørsta land í Afrika. Arábisku hertøkurnar í 7. øld og 11. øld hava sett sjónlig merki eftir seg í Libya. Arábar gjørdust brátt fjølmentari enn upprunafólkið, berbar, sum gjørdu uppreistur ímóti nýggju valdsharrum sínum. Arábar settu skjótt bæði mál sítt (arábiskt) og átrúnað sín (islam) í gildi í Libya.
Libya hevur mark við Tunesia og Algeria í vestri, Niger og Kjad í suðri, og Egyptaland og Sudan í eystri.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Upp ígjøgnum tíðirnar hevur tað staðið undir rómverskum, býsantinskum, arábiskum og turkiskum yvirvaldi, og frá 1911 til 1943 var Libya italskt hjáland. Mong fornminni eru í Libya úr teirri tíðini, tá ið landið var undir fremmandum yvirvaldi. Har eru m.a. ein av best varðveittu rómversku toftunum í Norðurafrika, fornaldarbýurin Leptis Magna við torgi, vatnleiðing og uttanduraleikpalli. Fønikar bygdu havnabýin um 800 f.Kr., og gjørdist hann miðdepil í handlinum við Afrika. Seinni varð hann partur í Rómverjaríki, til arábisku innrásina í 7. øld., tá ið býurin fór til grundar.
Libya varð fyrsta land í Afrika, sum fekk sjálvstýri eftir annan heimsbardaga. Tað varð í 1951.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Við Miðjarðarhavsstrondina ímillum Egyptaland og Algeria er triðstørsta land í Afrika, Libya. Um 90 % av landinum er oyðimørk, so at bara ein smalur geiri fram við strondini er nýtiligt landbúnaðarlendi, har fólk liva av at halda geitir og seyð. Mesta øki í Útnyrðingsafrika er glóðheit oyðimørk - Sahara - sum tíverri veksur ógvuliga skjótt, tí at ov nógvur fenaður er uppiá í graslendinum í útryðjunum í oyðimørkini.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Libyski leiðarin seinastu 42 árini (1969-2011), Muammar Gadaffi, doyði 20. oktober 2011. Hann tók valdið í Libya við einum dreymi um at sameina alt Norðurafrika til eina arábiska tjóð. Men hann legði seg út við bæði grannalondini og Vesturheimin og endaði sum ein avbyrgdur einaræðisharri. Eftir hernaðarúbúgving í Stóra Bretlandi í eitt ár, fór Gaddafi í 1966 aftur til Libya. Trý ár seinni skipaði hann fyri einum friðarligum kvetti móti Idrisi kongi, sum var í Grikkalandi í heilsubótarørindum. Libyska kongshúsið varð avtikið, trónarvingin settur í húsavarðhald og Sosialistiska Arabiska Lýðveldið Libya lýst. Gaddafi tók sjálvur ræðið og lýsti stjórn sína sum eina samanrenning av arábiskum tjóðskapi og vesturlendskari vælferð, sum hann kallaði islamska sosialismu. Vælferð og útbúgving vórðu raðfest frammarlaga. Gaddafi setti eisini í gildi eina skipan við sonevndum islamskum siðsemiskodum - rúsdrekka og spæl um pengar vórðu forbjóðað. Eins og Mao í Kina skrivaði sína "Lítlu reyðu", sum sosialistiska lærubók, skrivaði Gaddafi sína "Lítlu grønu" sum hugsjónarligt ástøði undir sínum politikki.
Við tað at allir politiskir flokkar vórðu bannaðir í 1971, hevur øll andstøða ímóti Gadaffi verið stýrd úr útlondum. Av tí at Gadaffi hevur stuðlað yvirgangsfelagsskapum, hava lond í Vesturheiminum sett revsiatgerðir í verk ímóti Libya. Í t.d. apríl 1980 gav Gaddafi boð um at drepa allar libyskar andstøðingar uttanlands. Níggju libyar vórðu fyribeindir hetta tíðarskeiðið. Amerikanski forsetin Ronald Reagan metti Libya sum eitt "ránsmannabøli", m.a. orsakað av fíggjarligum stuðuli til yvirgangsfelagsskapir, og hann skýrdi Gaddafi "tann óða hundin í Miðeystri". Í 1986 skipaði Reagan fyri einum loftálopi á Benghazi og Tripoli, tá staðfest varð, at libyska stjórnin hevði skipað fyri bumbuálopinum á náttklubbin La Bella í Berlin, har tveir amerikanskir hermenn lótu lív og 260 fólk vórðu særd. Reagan ætlaði við nevnda loftálopi at drepa Gaddafi, sum mátti vera staddur á hernaðarstøð antin í Benghazi ella Tripoli. Men Libya fekk njósn um álopsætlanina, so tað eydnaðist Gaddafi í góðari tíð at leita sær skjól. Í 1988 sýtti Gaddafi fyri at útflýggja tveir libyar undir illgruna fyri at hava lagt til rættis Lockerbie-bumbuna, sum hetta árið kostaði 270 fólkum lívið, tá eitt ferðafólkaflogfar sprongdist yvir Skotlandi.
Men Muammar Gaddafi hevur við árunum vunnið sær betri umdømi í Vesturheimi, Ásia og eisini øðrum londum í Afrika; m.a. hevur hann fingið rós frá fyrrverandi suðurafrikanska forsetanum Nelson Mandela. At Gaddafi hevur vunnið betri umdømi í Vesturheimi skyldast m.a., at hann var ein av fyrstu muslimsku leiðarunum, sum fordømdi al-Qaeda. Í oktober 2002 átóku libyskir myndugleikar sær ábyrgdina av Lockerbie-yvirgangsgerðini og rindaðu stórt endurgjald. Í 2006 boðaði USA frá, at tað fór at knýta diplomatiskt samband aftur við Libya, um Gaddafi afturfyri lovaði at sleppa ætlanini at menna hópoyðingarvápn. Og tað gjørdi hann. Gaddafi oberstur hevur stjórnað Libya við harðari hond í meira enn fjøruti ár - umstøður, ið geva honum tann ivasama heiður at hava verið tann ríkisovastin í Afrika, ið longst hevur sitið við valdinum.
Libya fer at hava tá islamsku sharialóggávuna, og stýrisskipan landsins verður grundað á koranina. Tað kunngjørdi libyska tjóðarráðið í juli 2012. Ráðið legði afturat, at tað kemur ikki upp á tal at leggja spurningar um átrúnaðarlig viðurskifti út til fólkaatkvøðu [1]. Leygardagin 7. juli 2012 verður val í Libya, og hetta er tað fyrsta valið í landinum, síðani Muammar Gaddafi varð koyrdir frá í 2011. Í fyrsta umfarið skulu fólk velja eitt ráð, sum skal orða nýggja vallóg og lýsa tjóðartingsval innan eitt hálvt ár. Aftan á tjóðartingsvalið skal landið so hava nýggja stjórn. Tjóðarráðið, sum er sett saman av umboðum fyri ymsar uppreistrarbólkar, hevur stýrt Libya, síðani Gaddafi fall.
Mannarættindi[rætta | rætta wikitekst]
Mannrættindini í Libya hava ring kor. Níggju libiskir borgarar vórðu avrættaðir í apríl mánaði í 2012, uttan at grundgeving varð givin fyri hesum. Nakrir deyðadómar vórðu broyttir, um familjan rindaði eina stóra upphædd, og flóttafólk og innflytarar eru í fleiri førum blivin pínd. Mismunur verður í stóran mun gjørdur mótvegis kvinnum. Mismunur verður gjørdur í mun til arvareglur og hjúnaskilnað, og enn er eingin lóg gjørd um at verja kvinnur, sum hava verið fyri harðskapi heima [2][3].
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Oljuvinna[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið olja varð funnin í 1959, gjørdist Libya eftir fáum árum ríkt land. Síðan oljuvinnan tók seg upp, eru eisini mangir útlendingar komnir til Libya at arbeiða í oljuvinnuni. Oljuvinnan hevur alt at siga í libyska búskapinum, og 99 % av útflutninginum eru olja og gass. Áðrenn olja varð funnin, vórðu týdningarmestu útflutningsvørurnar jarn og sev. Mesta oljan verður vunnin í vestara parti í Libya, men landið eigur eisini oljuleiðir úti fyri strondina. So hvørt oljuvinnan er vaksin, eru býirnir vaksnir, har hevur verið nógv bygt, og vinnu- og tænastustøðið eru munandi batnað.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Um 84 % av fólkinum í Libya býr nú í býum. Frammanundan búði meginparturin á bygd og livdi sum flakkfólk og bøndur. Flestu fólk í Libya eru arábar, men fyri sunnan í landinum eru bæði tuaregar og berbar. Fólkið er skift sundur í ættarbólkar ella høvdingadømi. Ættarbólkurin er týðandi partur í samfelagnum og hevur politiska ávirkan. Fólkanøvnini siga ofta, úr hvørjum ættarbólki fólk eru. Uppreisturin, sum kyknaði í februar í 2011, hevur skift landið sundur við trimum mørkum, sum minna um tað í fornøldini. Í fornari tíð var ríkið skift sundur í tríggjar sjálvstøðugar landspartar, fólkaðir av hópatals ættarbólkum og stættum.
Næstan øll eru muslimar (97 %). Undan krígnum í 2011 vóru knapt trý prosent av libyska fólkinum kristin. Libyska fólkið, sum í høvuðsheitum er hóvligir muslimar, hevur sambært fleiri kirkjuleiðarum hildið fram við tolseminum mótvegis teimum kristnu, og kirkjurnar hava ongantíð fingið boð um at steingja ella flyta.
Fá fólkasløg hava lagað seg til at búgva í Sahara. Eitt av hesum harðbalnu fólkasløgum eru tuaregar, sum í øldir hava livað sum flakkfólk og eru gitnir fyri at fara langar leiðir ígjøgnum oyðimørkina á marknaðirnar við salti. Reiðdýr teirra er kamelur, og av honum fær fólkið eisini mjólk, kjøt, ull og húðir. Alt fleiri tuaregar gevast nú við at liva sum flakkfólk og búseta seg í býunum. Sumstaðni í stóru, kørgu oyðimørkini kemur vatn upp úr jørðini, og við hesar keldur, nevndar grønur, hava fólk sett seg niður. Her veksur væl, og landbúnaðurin hevur stóran týdning, men fólkið livir eisini av peningi frá skyldfólkum, sum arbeiða í býunum, og av at handla við keypmenn, ið koma hagar at keypa og selja. Fyrr vóru grønabygdirnar lívsneyðugir hvíldarstaðir hjá kamelkaravanum, ið fluttu vøru ígjøgnum oyðimørkina. Nú er mesti flutningurin við lastbili.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://nrk.no/nyheter/verden/1.7511594
- ↑ http://genderindex.org/country/libya
- ↑ http://www.unhcr.org/refworld/country,,FREEHOU,COUNTRYREP,LBY,456d621e2,47387b6dc,0.html


text:
CCF 163
TSB D 148
1 Riddarin skuldi til lundina gá,
hann troddi tann veg, til jomfrúbúðar lá.
2 Hann klappar á hurð og klinkar á loku:
“Statt upp, stoltsjomfrú, eg vaki ella sovi!”
3 “Tað geri eg á nakra tíð,
eg vaki ella sovi í songum mínum.”
4 “Hvat so skuldi tú svarað mær,
um eg kom at biðja teg?”
5 “Eg skuldi svarað tær so høviskt eitt orð,
tú sit alt yvir mín faðirs borð!”
6 “Eg skal føra teg á tað land,
sum lindin hon ber reyðargullband.
7 Ber hon eitt, ella ber hon tvey,
tú skalt bera seks ella sjey.
8 Eg skal føra teg á tá oy,
sum tú skalt liva og sorgarleys doya.
9 Har veksur einki gras uttan leykur,
har syngur eingin fuglur uttan heykur.
10 Har rennur einki vatn uttan vín,
tú trú væl orðum, søtan mín!”
11 “Í tílíkum landi tað lystir meg at bú,
sum nógvir eru oksar og eingin kú.
12 Í tílíkum landi tað lystir meg at vera,
sum nógvur er matur, og einki er at gera.
13 Hoyr tað, Kristin, terna mín,
skal eg lata tann riddaran inn?”
14 “Letur tú tann riddaran inn,
so fremur hann allan vilja sín.
15 Tygur skuluð eiga so vinaleyst barn,
faðir og móður vekir tað harm.
16 Faðir og móðir, tey verða tí so reið,
og systir og bróðir á somu leið.”
17 Jomfrú sló sína hurð í gátt,
hon segði teim riddara túsind góð nátt.
18 “Harra Krist gevi teirri ternu skamm,
fyri hvørt tað orð, hon legði tær fram.
19 Harra Krist verði teirri ternu reið,
fyri hvørt tað spor, mín foli hann steig.
20 Fyri hvørt tað spor, mín foli hann steig,
og níggju lutir á somu leið.”
21 So fór hann av landi burt,
hvørki fekk hann vátt ella turt.
22 So fór hann av teirri oy,
hvørki fekk hann konu ella moy.
CCF 163
TSB D 148
Handrit: Savn Hammershaimbs (AM, Access. 4).
Útgávur:
1. Føroya kvæði (N. Djurhuus greiddi til útgávu 1972), Band VI, s. 190.
2. Føroya kvæði (Inngangur og úrtøk eftir Dánjal Niclasen, 2004) 31. bind, s. 147.
Heimild: Úr Skúvoy: Daniel Joensen, Dánjal í Jógvansstovu (1780-1850), Skúvoy, 1848.
Ein riddari bankar eitt kvøldið á dyrnar hjá einari moyggj, men hon vil ikki lova honum inn, hóast hann gremur seg um, at veðrið er ringt. (F: Hann lovar at fara við henni til sælunnar land, og hon kennir seg freistaða av tí. F, cS: Hon biður hjálparmoynna um ráð. Hjálparmoyggin ávarar hana og sigur henni, hvat ið kann spyrjast burturúr, lovar hon manninum innar. Gentan ger, sum hon sigur.) Riddarin noyðist at fara. cS: Hann verður trúlovaður við henni.
á føroyskum: CCF 163 (eisini á svenskum)


text:
Føroysk vindeygu í 50 ár - Familjutiltak og móttøka hjá HDYGD
Vinna12-06-2018 - 21:57 - Jóanis Albert Nielsen
Familjutiltak og móttøka hjá HDYGD, fríggjadagin 15. juni kl. 13–17
Í sambandi við at HDYGD í Vágum fyllir 50 ár í ár, verður skipað fyri familjudegi og móttøku í hølunum hjá HDYGD í Miðvági.
„Vit spíla okkum út og skapa ein hugnaligan dag fyri alla familjuna”, sigur Jóhan á Myrini, stjóri í HDYGD.
Tað var í 1968, at Hans Elmar Poulsen lat upp snikkaravirki á Vatnsoyrum, og longu í 1971 varð fyrsta føroyska vindeygað framleitt. Hetta var tað sonevnda „husmorvindeygað” – ella H-vindeygað, sum tað eisini hevur verið kallað. Í 1990 bleiv Føroya Gluggi í Miðvági, sum eisini framleiddi vindeygu, partur av fyritøkuni.
Ein 50 ára gamal unglingi
Vatnsoyrar Snikkaravirki og Føroya Gluggi hildu fram við hvør sínum navni fram til 2005, tá navnið HDYGD, sum vit kenna í dag, bleiv tikið í nýtslu.
Í 2007 keyptu feðgarnir Jónberg og Jóhan á Mýrini saman við Poul Poulsen fyritøkuna, og reka teir hana enn. Eitt stórt frambrot var í 2017, tá ein av mest framkomnu vindeygaframleiðslunum í Norðurlondum varð sett upp og tikin í nýtslu í Miðvági.
„Hetta verður fyrstu ferð, at almenningurin sleppurat síggja okkara spildurnýggju útgerð”, sigur Jóhan á Mýrini, stjóri í HDYGD. „Saman við okkara dugnaligu starvsfólkum tryggja nýggju maskinurnar okkara góðskustýring og munagóðu framleiðslu” leggur hann afturat.
Nógv á skránni fríggjadagin
Umframt at framleiðsluhølini eru opin, verður alt møguligt undirhald á skránni – bæði til børn og vaksin. „Eg vóni at síggja nógv fólk hjá okkum í Miðvági, bæði kundar, starvsfólk og fólk annars. Sum eitt av stóru arbeiðsplássunum her vesturi hava nógv fólk verið knýtt at okkum hesi seinastu mongu árini”.
Á skránni verður eisini ein søgulig framsýning, kaffi, kaka og pylsur – og hoppiborg til børnini. Okkurt gott tilboð verður eisini úr goymsluni, og sálvandi verður vágasoundið umboðað við Sámali Ravnsfjall.
Øll eru vælkomin til familjuhugna í Vágum hjá HDYGD, fríggjadagin 15. juni kl. 13–17. Eitt upplagt høvi at støkka inn á gólv á veg til Country Festival. „Vit burturluta atgongumerki, so kanska vinnur tú”, leggur Jóhan smílandi afturat.


text:
Mánaðarligu hagtølini fyri útgoldnar lønir eru dagførd til og við august mánað. Árstíðarjavnaðu lønarútgjaldingarnar vóru í august 739 milliónir krónur, ið er 5,8% meira enn sama mánað í fjør. Samlaðu lønarútgjaldingarnar fyrstu 8 mánaðirnar av árinum eru 5,8% hægri í mun til sama tíðarskeið í 2016.
(trýst á mynd, so hon gerst størri)
Dagførd og útgreinað hagtøl um lønargjaldingarnar eru at finna í hagtalsgrunninum her.
Stutt um árstíðarjavning og trend
Árstíðarjavnað tøl eru reinsað fyri árstíðaravvik, sum t.d. afturvendandi sveiggið í virkseminum millum vár og summar, heyst og vetur. Hetta merkir, at til ber at hyggja eftir gongdini mánað fyri mánað, uttan at samanberingin verður órógvað av regluligum sveiggjum millum árstíðirnar.
Í trendinum er harumframt lagt upp fyri øðrum óreglusemi í mánaðarligu tølunum, og tá sæst tann undirliggjandi langtíðargongdin í lønunum.


text:
Óluva spyr Sirið um innsavnan og skráseting av staðarnøvnum
Munnligur fyrispurningur til landsstýrismannin í umhvørvismálum, Sirið Stenberg
Viðvíkjandi innsavnan og skráseting av staðarnøvnum
1. Er møguligt at veita innsavnarum av staðarnøvnum kring landið eina betri tænastu at savna inn og skráseta staðarnøvn, nú kortmyndugleikin er komin á føroyskar hendur?
Innsavnan og skráseting av staðarnøvnum er arbeiði, sum fer fram so at siga um allar Føroyar. Vit lesa stundum um stuðul, kommunur lata einstaklingum til tess at fáa savnað inn og skrásett staðarnøvn. Bøkur koma út, og heimasíður verða gjørdar. Hetta eru einstaklingar, ið hava áhuga fyri hesum og eru góð við sína heimrust, sín býling, sina bygd og sína oyggj frá fjøru til fjallatind.
Og hetta arbeiðið ber somuleiðis boð um, at tíðin er komin at savna saman, tí annars forferst hesin ríki arvur, sum liggur í staðarnøvnum. Helst troyta vit ikki náttúruna á sama hátt, sum forfedrar okkara gjørdu, tá menniskjan var tættari knýtt náttúruni í gerandisdegnum.
Ikki bert einstaklingar, men eisini myndugleikar hava eisini gjørt drúgt arbeiði, bæði á Matrikulstovuni og á Fróðskaparsetri Føroya, einahelst Eivind Weyhe, lektari.
Tað tykist sum fólk hvør í sínum lagi úti um landið granska og fáa til vega kort og tilfar, ið mangan kostar fitt av peningi.
Staðarnøvn at hava ómetaliga stórt virði, og farast hesi fyri skeytið, so verða tey burtur fyri allar tíðir. Nú kortmyndugleikin er komin á føroyskar hendur, so átti tað at borið til at fingið eina betri tænastu við at leggja myndir og kortleggingar út til brúkarar, sum so lættari, hugaligari og bíligari fáa gjørt hetta týdningarmikla arbeiðið, sum innsavning av staðarnøvnum er


text:
Les á heimasíðuni hjá Tórshavnar Kommunu greinina babyboom
Í hesari yvirskrift brúkar Tórshavnar kommuna hugtakið babyboom. Greinin er á heimasíðuni hjá kommununi sjálvari.
Lesið greinina og svarið uppgávunum, sum eru niðanfyri.
Uppgávur:
Hvat merkir babyboom? Hvør er upprunin til hetta heitið?
Hugsa tær, at tú og títt húski búgva á bygd og skulu flyta. Tit hava ikki gjørt av, hvar tit flyta. Á heimasíðuni hjá Tórshavnar kommunu lesa tit, at fólkatalið veksur. Hvønn týdning hevur tað fyri tykkara flyting?
Hvønn týdning hevur tað, at ein stór kommuna hevur eina virkna heimasíðu?
Farið í Listaskálan í Havn, har ein skúlatænasta er. Opið er allar dagar uttan mánadag. Biðið frammanundan um at síggja verkið Babyboom hjá Astrid Andreasen frá 1997. Per á Hædd hevur avmyndað verkið, sum sæst til høgru. Babyboom er stórt og mátar 258 x 159 cm.
Hvat er tilfarið, sum Babyboom er gjørt úr?
Skiftið orð um list og hvat, ið er list. Er hetta list? Minnist til at grundgeva. Grundið yvir heitið á verkinum. Hvat mann listafólkið hava ætlað við verkinum og heitinum Babyboom?


text:
Rithøvundur
Rithøvundur er eitt starvsheiti, ið fevnir um fólk, sum hava tað til yrki at skriva rit og bøkur. Viðurkendir rithøvundar kunna vinna fleiri heiðurslønir, og tann mest eftirtókta man vera Nobelsprísurin í bókmentum.
Dømi um útlendskar rithøvundar[rætta | rætta wikitekst]
- J. K. Rowling - skrivaði Harry Potter bøkurnar.
- J. R. R Tolkien - Skrivaði Ringanna Harri og Hobbin ímillum annað.
- Jules Verne - Skrivaði Around the world in 80 days ímillum annað.
- Anne Rice - Skrivaði Interview with the vampire ímillum annað.
Føroyskir rithøvundar[rætta | rætta wikitekst]
- Heðin Brú - Feðgar á Ferð
- Hans Andrias Djurhuus
- William Heinesen
- Símun av Skarði
- Rakel Helmsdal


text:
Danjal av Rana 18.01.2016 (11:53)
Sambandsflokkurin tvíheldur um Norðlýsið
Um vikuskiftið boðaði Norðlýsið frá, at arvtakarin hjá John William Joensen, sum fór frá sum blaðstjóri um ársskiftið var klárur.
Oliver Joensen vildi ikki nevna navnið á viðkomandi, men váttaði, at talan var um ein kendan tíðindamann.
Nú tykist tað vera greitt, at talan er um Helga Abrahamsen, fyrrverandi løgtingslim hjá Sambandsflokkinum.
Helgi Abrahamsen varð ikki afturvaldur á løgtingsvalinum 1. septembur í fjør og hevur síðani leitað sær eftir einum nýggjum starvi.
John William Joensen var formaður í Norðoya Sambandsfelag, so líkt er til, at Norðlýsið heldur fram í sama politiska spori. So er spurningurin, um Helgi Abrahamsen av Strondum megnar at varðveita lokala profilin hjá blaðnum.
Veitst tú eina góða søgu? Skriva til okkara á
red(at)in.fo
Les ella lýs í Lýsingartorginum – trýst her


text:
U18-landsliðið við monnum er í dag farið av landinum og sett kósina móti Tbilisi í Georgia, har teir skulu taka lut í EM-kapping.
Skrivað: Sára Jógvansdóttir
Hesir eru úttiknir til U18
U18-landsliðið við monnum skal í aðru viku taka lut í EM-kapping í Georgia.
Hørður var besti málverji
Føroyski málverjin, Hørður Trygvason, hevur verið ein brandur í málinum undir EM-kappingini í Makedonia fyri U20 landslið, og tað er ikki farið framvið hjá evropeiska hondbóltssambandinum.
Føroyar eru fjórðbest
U20 landsliðið við monnum tapti seinnapartin fyri Sveis í dystinum um triðja plásssið í EM-kappingini í Makedonia. Sveis vann trygt, 32-17.
U20 tapti eftir brotskastkapping
Tað eydnaðist ikki U20 landsliðnum hjá monnum at spæla seg í finaluna í EM-kappingini í Makedonia.
Ein flottur sigur til Føroyar
U20 landsliðið við monnum spældi seg í hálvfinaluna í EM-kappingini í Makedonia, tá teir vunnu á Hvítarusslandi seinnapartin. Føroyar vunnu 29-22.
Føroyar bastu Estlandi
So hildnaðist aftur hjá føroyska U20-landsliðnum, sum seinnapartin vann á Estlandi í sínum fjórða dysti í EM-kappingini í Makedonia. Føroyar vunnu ein tepran sigur, 20-19.
Føroyar taptu fyri Finnlandi
U20 landsliðið við monnum tapti seinnapartin fyri Finnlandi í sínum triðja EM-kappingardysti í Makedonia. Úrslitið gjørdist 29-24.
Sigur á Grikkalandi
U20 landsliðið við monnum vann fyri løtu síðan á Grikkalandi. Føroyar vunnu 27-23.
Ov stuttir
Tað endaði við einum teprum tapi hjá U20 manslandsliðnum, sum í dag spældi sín fyrsta dyst í EM-kappingini í Makedonia. Føroyar taptu 24-26 fyri Litava.


text:
Sonja Jógvansdóttir hevur lagt uppskot fram um at skifta kyn juridiskt. Sjálv kallar hon hetta fyri eina lítla lógarbroyting. T.v.s., at um ein maður følir seg sum eina kvinnu og framvegis følir hetta eftir 6 mánaðir, so skal hann juridiskt kunna gerast ein kvinna. Persónsnummarið verður broytt. Annars er maðurin tann sami maðurin sum áðrenn. Treytin er, at persónurin skal vera 18 ár.
Um hetta uppskotið verður samtykt, hevur maðurin, sum á pappírinum nú er kvinna, rætt til skiftingarrúm saman við kvinnum ? Hvat við ítrótti ? Og kunnu menn, sum í 6 mðr. siga seg hava følt seg sum kvinnu, kappast ímóti kvinnum ístaðin fyri móti sínum egna kyni ?
Um hetta uppskotið verður samtykt, skulu so børn í barnagørðum og skúlum lærast, at onki er meir náttúrligt enn at skifta kyn, ella tað er eitt val hjá tí einstaka, hvat kyn ein vil verða ?
Hvat nú, um ein kvinna hevur skift kyn juridisk og fær eitt barn, er hon so mamma ella pápi ? Hvussu skal hetta so skrásetast? Er tað so mamman ella pápin sum føddi barnið ?
Uppskot um Løgfrøðiligt kynsskifti viðheft niðanfyri.
Elsebeth Mercedis Gunnleygsdóttur
Her uppskotið frá Sonju Jógvansdóttur, klikk her “Løgtingslóg um broyting í løgtingslóg um fólkayvirlit (Løgfrøðiligt kynsskifti)”