text:
Barnarættindasáttmálin hjá ST
Barnarættindasáttmálin hjá ST (á enskum Convention on the Rights of the Child, stytt UNCRC) sigur at børn hava sjálvstøðug rættindi eins og vaksin og eiga at verða tikin við og hoyrd, tá ið avgerðir verða tiknar, sum ávirka tey og umstøður teirra. Barnarættindasáttmálin tekur harumframt støði í, at barndómurin hevur virði í sær sjálvum, at børnum tørvar vernd, og at børn hava grundleggjandi borgarlig, búskaparlig, politisk, sosial og mentanarlig rættindi [1].
ST samtykti í 1959 "Yvirlýsing um barnarættindi". Í yvirlýsingini eru 10 greinir, ið skulu verja børn og tryggja teimum vælferð. Men ein yvirlýsing er ikki bindandi. Tí skeyt Pólland upp í 1979, altjóða barnaárið, at gerast skuldi ein altjóða sáttmáli um barnarættindi. Lond, ið góðkenna ein altjóða sáttmála, binda seg samstundis at halda hann. Tann 20. november 1989 samtykti aðalfundurin hjá ST altjóðasáttmálan um barnarættindi [2]. Sáttmálin fekk gildi á heysti 1990, tá fleiri enn 20 lond høvdu staðfest hann.Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Nú hava fleiri enn 140 lond skrivað undir at halda tær 54 greinirnar í sáttmálanum [3].
Yvirlýsingin[rætta | rætta wikitekst]
- Grein 1: Í hesum sáttmála er eitt barn at fata sum eitt og hvørt menniskja undir 18 ár, uttan so, at barnið er myndugt áður eftir teirri lóg, sum er galdandi fyri barnið.
- Grein 2: Sáttmálalondini skulu virða og tryggja rættindi, ásett í hesum sáttmála, fyri øll børn innan fyri sítt rættardømi, uttan at gera mismun og uttan at taka atlit at ættarslagi, húðaliti, kyni, máli, trúgv, politiskari ella aðari áskoðan, tjóðskaparligum, etniskum ella sosialum uppruna, fíggjarviðurskiftum, brekum, føðing ella aðrari støðu. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug stig fyri at tryggja, at barnið er vart móti øllum mismuni ella revsing vegna støðu, virki, almannakunngjørdum áskoðanum ella trúgv hjá foreldrum, verjum ella familju.
- Grein 3: Í øllum viðurskiftum viðvíkjandi børnum, líka mikið um hesi viðurskifti verða avgjørd av almennum ella privatum stovnum fyri sosialari vælferð, dómstólum, fyrisitingarmyndugleikum ella lóggevandi valdum, skal barnsins tørvur koma í fyrstu røð. Sáttmálalondini átaka sær at tryggja barninum ta verju og ta umsorgan, ið er neyðug fyri trivnað barnsins, tá atlit verða tikin at teimum rættindum og skyldum, ið eru galdandi fyri foreldur, verja ella onnur, ið hava løgfrøðiliga ábyrgd av barninum, og skulu, við hesum í huga, taka øll neyðug atlit, bæði viðvíkjandi lóggávu og fyrisiting. Sáttmálalondini skulu tryggja, at stovnar og tænastur, ið hava ábyrgd av umsorgan ella verju av børnum, skulu vera í samsvari við tey støði, ið eru ásett av málførum myndugleikum, serliga við atliti at trygd, heilsu, hóskandi tal av egnaðum starvsfólkum og serkønari umsjón.
- Grein 4: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug lóggávustig, eins og fyrisitingarlig stig og onnur stig, til tess at tryggja tey rættindi, ið eru viðurkend í hesum sáttmála. Tá talan er um fíggjarlig, sosial og mentanarlig rættindi skulu sáttmálalondini taka slík stig í størst møguligan mun innan fyri tað tilfeingið, ið er til taks, og har tað er neyðugt, innan fyri karmarnar av altjóða samstarvi.
- Grein 5: Sáttmálalondini skulu virða ta ábyrgd og tey rættindi og skyldur, sum foreldrini hava, ella, har hetta er galdandi, samsvarandi ábyrgd, rættindi og skyldur fyri familjuna ella fyri samfelagið í samsvari við siðvenju á staðnum, umframt verjar ella onnur við løgfrøðiligari ábyrgd av barninum, til, á ein hátt, sum svarar til ávegis menningina av barnsins evnum, at veita hóskandi vegleiðing og stuðul til barnið, meðan tað útinnir tey rættindi, sum eru ásett í hesum sáttmála.
- Grein 6: Sáttmálalondini viðurkenna, at eitt og hvørt barn hevur ein natúrligan rætt til lívið. Sáttmálalondini skulu í størst møguligan mun tryggja, at barnið livir og mennist.
- Grein 7: Barnið skal verða skrásett beint eftir føðing og skal frá føðing hava rætt til eitt navn, rætt til at fáa ríkisborgararætt og, í tann mun tað ber til, rætt til at kenna og verða ansað av sínum foreldrum. Sáttmálalondini skulu tryggja útinnanina av hesum rættindum í samsvari við nationala lóggávu og skyldur sínar eftir teimum relevantu altjóða møguleikunum á hesum øki, serliga um barnið annars hevði verið uttan ríkisborgararætt.
- Grein 8: Sáttmálalondini átaka sær at virða barnsins rætt til at varðveita sín samleika, eisini ríkisborgararætt, navn og familjuviðurskifti, sum viðurkend av lógini og uttan ólógliga uppílegging. Verður partur av ella allur samleiki barnsins frátikin barninum, skulu sáttmálalondini veita neyðuga hjálp og verju við tí fyri at eyga at endurvinna barninum samleika sín.
- Grein 9: Sáttmálalondini skulu tryggja, at barnið ikki verður skilt frá foreldrum sínum móti vilja foreldranna, uttan so at málførir myndugleikar, hvørs avgerðir kunnu skjótast inn fyri ein dómstól, í samsvari við galdandi lóg og siðvenju avgera, at ein slíkur skilnaður er neyðugur við atliti at barnsins tørvi. Slík avgerð kann vera neyðug í serligum førum, t.d. vegna misnýtslu foreldranna ella vanrøkt av barninum, ella um foreldrini liva hvør sær, og avgerð skal takast um barnsins bústað. Í viðgerðini av einum og hvørjum máli eftir stk. 1 skulu allir áhugaðir partar hava høvi at luttaka í sakarmálsviðgerðini og framføra síni sjónarmið. Sáttmálalondini skulu virða rættin hjá einum barni, ið er skilt frá øðrum ella báðum foreldrum sínum, at hava regluligt persónligt samband og beinleiðis samband við bæði foreldrini, uttan so, at hetta stríðir móti barnsins tørvi.
Um ein slíkur skilnaður er úrslit av eini gerð, ið er sett í verk av einum sáttmálalandi, so sum fongsling, útvísing, forvísing ella deyði (eisini deyði av einhvørjari orsøk, meðan persónurin er í varðveitslu landsins) av einum ella báðum foreldrum ella av barninum, skal sáttmálalandið eftir áheitan geva foreldrunum, barninum ella, um neyðugt, einum øðrum í familjuni, avgerandi upplýsingarnar um, hvar hesi eru, uttan so at hesar upplýsingar eru til skaða fyri trivnað barnsins. Sáttmálalondini skulu harumframt tryggja, at slík áheitan ikki í sjálvum sær hevur við sær skaðiligar avleiðingar fyri foreldrini ella barnið.
- Grein 10: Í samsvari við skyldurnar hjá sáttmálalondunum eftir grein 9, stk. 1, skulu umsóknir frá einum barni ella foreldrum tess um innferð til ella útferð úr einum sáttmálalandi við familjusamanføring fyri eyga, viðgerast jaliga, menniskjansliga og skjótt av sáttmálalandinum. Sáttmálalondini skulu harumframt tryggja, at slík umsókn ikki hevur við sær neiligar avleiðingar fyri umsøkjaran og familju hansara. Eitt barn, hvørs foreldur hava bústað í ymiskum londum, skal hava rætt til, uttan so at serligar umstøður eru galdandi, at hava regluligt persónligt og beinleiðis samband við bæði foreldrini. Við hesum í huga, og í samsvari við skyldur sínar eftir grein 9, stk. 1, skulu sáttmálalondini virða barnsins og foreldranna rætt at fara úr einum og hvørjum landi, eisini egnum landi, og til at koma inn í egið land. Rætturin at fara úr einum og hvørjum landi skal bert verða avmarkaður, um hetta er ásett í lóg og um henda avmarkan er neyðug í einum demokratiskum samfelag fyri at verja nationalu trygdina, almenna landaskilið (ordre public), fólkaheilsuna ella siðalagið, ella rættindi og frælsi hjá øðrum, og sum er í samsvari við tey rættindini, sum eru viðurkend í hesum sáttmála.
- Grein 11: Sáttmálalondini skulu gera fyriskipanir, ið forða fyri, at børn ólógliga verða flutt til ella ikki koma aftur úr útlondum. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini arbeiða fyri at seta í verk millumtjóða avtalur ella at taka við avtalum, ið longu eru gjørdar.
- Grein 12: Sáttmálalondini skulu tryggja einum barni, ið er ført fyri at hava egin sjónarmið, rættin til frítt at geva hesi sjónarmið til kennar í øllum viðurskiftum, ið hava við barnið at gera; sjónarmiðum barnsins skulu veitast ta tyngd, ið er hóskandi í mun til aldur tess og búning. Við hesum fyri eyga skal barnið serliga fáa høvi at geva sjónarmið síni til kennar, antin beinleiðis ella gjøgnum umboð ella gjøgnum hóskandi stovnar í samsvari við tær mannagongdir, ið eru ásettar í nationalari lóggávu, tá mál, ið viðvíkja barninum, verða viðgjørd av dømandi myndugleika ella fyrisitingarligum myndugleika,
- Grein 13: Barnið skal hava framsøgufrælsi; hesin rættur, ið ikki er avmarkaður av landafrøðiligum mørkum, fevnir um at søkja, fáa og geva víðari upplýsingar og hugsanir av einum og hvørjum slag, antin munnliga, skrivliga ella á prenti, sum list ella á ein og hvønn annan hátt, sum barnið velur. Hesin rættur kann verða avmarkaður, men bert í tann mun hetta er ásett í lóggávu, og í tann mun hetta er neyðugt: 1) í mun til rættindi og umdømi hjá øðrum; ella 2) í mun til nationala trygd, landaskil (ordre public), fólkaheilsu ella siðalag.
- Grein 14: Sáttmálalondini skulu virða barnsins rætt til hugsanar-, samvitsku- og trúarfrælsi. Sáttmálalondini skulu virða rættindi og skyldur foreldranna, og, um so er, hjá verjum, til, á ein hátt, ið samsvarar stigvísu menningina hjá barninum, at geva barninum leiðreglur, soleiðis at barnið kann útinna sín rætt. Frælsið at útinna sína trúgv ella sannføring kann bert verða avmarkað í tann mun, hetta er ásett í lóg, og í tann mun tað er neyðugt til tess at verja nationalu trygdina, landaskilið, fólkaheilsuna, siðalagið ella grundleggjandi rættindi og frælsi hjá øðrum.
- Grein 15: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til felagsfrælsi og frælsi tess at luttaka í friðarligum samkomum. Útinnanin av hesum rættindum má ikki verða avmarkað, uttan í tann mun hetta er ásett í lóg, og í tann mun tað er neyðugt fyri at verja nationalu trygdina, landaskilið (ordre public), fólkaheilsuna, siðalagið ella grundleggjandi rættindi og frælsi hjá øðrum.
- Grein 16: Einki barn má verða fyri tilvildarligari ella ólógligari uppílegging í sítt privat- ella familjulív, sítt heim ella brævasamskifti ella fyri ólógligum álopi á æru ella umdømi. Barnið hevur rætt til lógarverju móti slíkari uppílegging ella slíkum álopi.
- Grein 17: Sáttmálalondini viðurkenna týdningarmikla leiklutin hjá fjølmiðlunum og skulu tryggja, at barnið hevur atgongd til kunning og tilfar frá ymiskum nationalum og altjóða keldum, serliga teimum keldum, hvørs endamál tað er at fremja barnsins sosialu, andaligu og moralsku vælferð og kropsligu og sálarligu heilsu. Við hesum endamáli skulu sáttmálalondini: 1) eggja fjølmiðlunum at breiða út kunning og tilfar, ið er av sosialum og mentanarligum virði fyri barnið og í samsvari við andan í grein 29; 2) eggja til altjóða samstarv og framleiðslu, umskiftan og spjaðing av slíkum upplýsingum og tilfari frá ymiskum mentanarligum, nationalum og altjóða keldum; 3) eggja til framleiðslu og spjaðing av barnabókum; 4) eggja fjølmiðlunum til at taka serlig atlit at málsliga tørvinum hjá børnum, ið eru partur av einum minniluta ella einum upprunafólki; 5) eggja til menningina av hóskandi leiðreglum fyri at verja barnið móti upplýsing og tilfari, sum skaðar vælferð barnsins, jvb. ásetingarnar í greinunum 13 og 18.
- Grein 18: Sáttmálalondini skulu stremba eftir at tryggja viðurkenningina av meginregluni um, at bæði foreldrini hava felags ábyrgd fyri uppalingini og menningini av barninum. Foreldrini, ella um so er, verjin, hava meginábyrgdina fyri uppalingini og menningini av barninum. Barnsins tørvur skal fyri tey koma í fyrstu røð. Við tí fyri eyga at tryggja og fremja tey rættindi, ið ásett eru í hesum sáttmála, skulu sáttmálalondini veita hóskandi hjálp til foreldur og verjar, tá hesi útinna skyldur sínar sum uppalarar av børnum, og skulu tryggja menningina av stovnum, skipanum og tænastuveitingum, ið veita umsorgan fyri børnum. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at børn, hvørs foreldur arbeiða, hava rætt til at fáa lut í teimum umsorganarfyriskipanum, ið tey hava rætt
- Grein 19: Sáttmálalondini skulu skulu taka øll neyðug lóggávu- og fyrisitingarlig atlit, eins og sosial og útbúgvingarlig atlit til tess at verja barnið móti øllum sløgum av kropsligum ella sálarligum ágangi, skaða ella vannýtslu, vanrøkt, ringari viðgerð ella misnýtslu, heruppií kynsligari misnýtslu, meðan barnið er hjá foreldrum, verjum ella øðrum. Slík verjandi atlit eiga í hóskandi mun at fevna um leiðreglur, bæði fyri gerð av sosialum skipanum, ið kunnu veita neyðuga stuðulin til barnið og til tey, ið barnið er hjá, eins og til onnur sløg av fyribyrging og eyðmerking, fráboðan, ávísing, kanning, viðgerð og eftirviðgerð av tilburðum av barnamisnýtslu sum frágreitt omanfyri og, um neyðugt, rættarsókn.
- Grein 20: Eitt barn, ið fyribils ella støðugt er burturi frá familjuni ella sum, fyri sítt egna besta, ikki kann vera í hesum umhvørvi, hevur rætt til serliga verju og hjálp frá landinum. Sáttmálalondini skulu í samsvari við nationalan rætt tryggja slíkum barni aðra umsorgan. Slík umsorgan kann millum annað vera, at barnið verður fostrað upp aðrastaðni, Kafalah ella islamiskur rættur, ættleiðing ella, um neyðugt, at barnið verður sett í hóskandi barnastovn. Tá mett verður um møguligar loysnir, skal neyðugt fyrilit takast fyri ynskinum um samanhang í barnsins uppvøkstri og fyri etniska, trúarliga, mentanarliga og málsliga bakstøði barnsins.
- Grein 21: Tey sáttmálalond, sum viðurkenna og/ella loyva ættleiðing, skulu tryggja, at tørvurin hjá barninum hevur avgerandi týdning, og skulu: tryggja, at ættleiðingin av barninum bert kann verða góðkend av málførum myndugleikum, sum, í samsvari við galdandi rætt og siðvenju og grundað á allar týðandi og álítandi upplýsingar, loyva ættleiðing, tá mett verður um støðu barnsins í mun til foreldur, avvarðandi og verjar, og, um neyðugt, at tey, ið verða merkt av ættleiðingini, á fullgóðum grundarlagi hava boðað frá samvitan síni um ættleiðingina við støði í neyðugu ráðgevingini; viðurkenna, at altjóða ættleiðing kann verða ein háttur at hava umsorgan fyri einum barni, um barnið ikki kann verða tikið til fosturs ella ættleitt til eina familju, ella um tað ikki á annan hátt ber til at hava umsorgan fyri barninum í heimlandi tess; tryggja, at barnið, tá talan er um altjóða ættleiðing, er vart eftir reglum, ið eru í samsvari við tær reglur, sum eru galdandi fyri nationala ættleiðing; um talan er um altjóða ættleiðing, taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at ættleiðingin ikki gevur teimum, ið hava virkað við til ættleiðingina, óhóskandi fíggjarligan vinning; fremja, har tað er hóskandi, endamálini við hesi grein við at gera millumtjóða skipanir ella avtalur og skulu, innan fyri hesar karmar, stremba eftir at tryggja, at ættleiðingin av barninum í einum øðrum landi verður framd gjøgnum avvarðandi myndugleikar o.l.
- Grein 22: Sáttmálalondini skulu taka neyðugt atlit til tess at tryggja, at eitt barn, sum søkir um flóttafólkastatus, ella sum er at meta sum flóttafólk eftir galdandi altjóða ella nationalum rætti og siðvenjum, líkamikið um barnið er einsamalt ella saman við foreldrum ella øðrum, fær nøktandi verju og neyðhjálp og fær tey rættindi, sum eru ásett í hesum sáttmála og í øðrum altjóða reglum um mannarættindi ella neyðhjálp, har viðkomandi land luttekur. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini, í tann mun tað verður mett hóskandi, samstarva um eitt og hvørt átak hjá Sameindu Tjóðum og øðrum millumtjóða felagsskapum ella privatum felagsskapum, sum samstarva við Sameindu Tjóðir, og sum hava fyri eyga at verja og hjálpa hesum barni og at finna foreldur ella aðra familju hjá einum og hvørjum barni, sum er flóttarfólk, við tí endamáli at fáa til vega upplýsingar, sum eru neyðugar til tess at barnið kann verða sameint við familjuni. Um so er, at hvørki foreldrini ella onnur familja eru at finna, skal barnið, í samsvari við henda sáttmála, fáa somu verju sum eitt og hvørt annað barn, sum, líka mikið hvør orsøkin er, støðugt ella fyribils ikki er saman við familju síni.
- Grein 23: Sáttmálalondini viðurkenna, at eitt sálarliga ella kropsliga brekað barn eigur at hava eitt innihaldsríkt og virðiligt lív undir viðurskiftum, sum tryggja virðing, fremja sjálvsálit og virka fyri barnsins luttøku í samfelagslívinum. Sáttmálalondini viðurkenna, at tað brekaða barnið hevur serligan rætt til umsorgan, og skulu, innan fyri teir karmar, ið eru tøkir, arbeiða fyri at tryggja barninum og teimum, sum varða av barninum, ta hjálp, ið søkt er um, og sum er rímilig í mun til støðu barnsins og í mun til umstøðurnar hjá foreldrunum ella øðrum, ið ansa barninum. Ásannandi, at brekað barn hevur serligan tørv, skal hjálp, ið verður veitt eftir stk. 2, vera ókeypis, tá hetta er gjørligt, og tá atlit verða tikin at fíggjarligu orkuni hjá foreldrunum ella øðrum, ið eru um barnið, og skal verða skipað fyri tí fyri eyga at tryggja, at tað brekaða barnið hevur óavmarkaða atgongd til og fær undirvísing, útbúgving, heilsurøkt og endurútbúgving, verður fyrireikað til arbeiðslívið og fær møguleikar fyri frítíðarvirksemi, alt á ein tílíkan hátt, sum best fremur barnsins sosialu tillaging og persónligu menning, eisini barnsins mentanarligu og andaligu menning.
Sáttmálalondini skulu, eftir andanum í altjóða samstarvinum, fremja umskifting av hóskandi kunning um fyribyrgjandi heilsurøkt og heiliráðsviðgerð, sálarfrøðiliga og funktionella viðgerð av brekaðum børnum, eisini spjaðing av og atgongd til kunning um ymiskar endurútbúgvingar, undirvísing og arbeiðsvegleiðing, til tess at gera tað gjørligt hjá sáttmálalondunum at betra um orku og vitan sína og at økja um sínar royndir á hesum økjum. Í hesum sambandi skulu serlig atlit takast at tørvinum hjá menningarlondunum.
- Grein 24: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt at hava best møguligu heilsustøðu, at hava atgongd til sjúkuviðgerð og til endurbygging av heilsuni. Sáttmálalond skulu stremba eftir at tryggja, at einki barn missur rætt sín til atgongd at fáa slíka viðgerð og røkt. Sáttmálalondini skulu arbeiða fyri at gjøgnumføra henda rætt og skulu serliga arbeiða fyri at: 1) minka um smábarna- og barnadeyða; 2) at tryggja veitingina av neyðugari læknaligari hjálp og heilsurøkt til øll børn, við serligum denti á menningina av primeru heilsurøktini; 3) at niðurberja sjúku og hungur, og eisini, innan fyri karmarnar av primeru heilsurøktini, millum annað at nýta tøka tøkni og at veita hóskandi dygdarmat og reint drekkivatn, við atliti at teimum vandum, ið eru knýttir at umhvørvisdálking; 4) at tryggja kvinnum nøktandi viðgongu- og barsilsrøkt; 5) at tryggja, at allir bólkar í samfelagnum, serliga foreldur og børn, verða upplýst um og hava atgongd til undirvísing og verða stuðlað í nýtsluni av grundleggjandi vitan um heilsu og føðslu hjá børnum, fyrimunir við bróstageving, reinføri og reingerð av umhvørvinum og fyribyrging av óhappum; 6) at menna fyribyrgjandi sjúkrarøkt, ráðgeving av foreldrum og undirvísing og vegleiðing í sambandi við barnaavmarking.
Sáttmálalondini skulu taka øll nøktandi atlit til tess at beina burtur øll siðbundin ritual, sum skaða heilsuna hjá børnum. Sáttmálalondini binda seg til at fremja og stuðla altjóða samstarvi við tí endamáli stigvíst at fáa fulla útinnan av teimum rættindum, sum eru ásett í hesi grein. Í hesum sambandi skulu takast serlig atlit at tørvinum hjá menningarlondunum.
- Grein 25: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum barni, sum av myndugleikunum er tikið til fosturs, er tikið til verju ella fær viðgerð vegna sína kropsligu ella sálarligu heilsu, til javnan at fáa eftirmett ta viðgerð, sum barnið fær, og til at fáa eftirmett aðrar umstøður í hesum sambandi.
- Grein 26: Sáttmálalondini skulu viðurkenna rætin hjá einum og hvørjum barni at hava sosiala trygd, eisini sosiala trygging, og skulu taka neyðugu atlitini fyri óavmarkað at fáa til vega henda rætt í samsvari við nationalan rætt. Har tað verður mett hóskandi eigur hjálpin at verða givin soleiðis, at atlit verða tikin at galdandi umstøðunum fyri barnið og tey, sum hava ábyrgdina av barnsins undirhaldi, og at atlit verða tikin at øllum øðrum umstøðum, sum hava týdning, tá barnið søkir um hjálp ella tá søkt verður um hjálp vegna barnið.
- Grein 27: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum og hvørjum barni til tey livikor, sum krevjast til kropsligu, sálarligu, andaligu, moralsku og sosialu menningina hjá barninum. Foreldrini ella onnur, sum hava ábyrgd av barninum, hava høvuðsábyrgdina av, eftir evni og fíggjarligari orku, at tryggja tey livikor, sum eru neyðug fyri at barnið kann verða ment. Sáttmálalondini skulu, í samsvari við national viðurskifti og innan fyri evni og fíggjarligu orku sína, taka hóskandi atlit fyri at hjálpa foreldrunum og øðrum við ábyrgd av barninum at fremja henda rætt og skulu, um tørvur er á tí, veita materiella hjálp og gera stuðulsskipanir, serliga við atliti at føðigóðsku, klæðum og bústaði.
Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at uppihaldspeningur til barnið verður fingin frá foreldrunum ella øðrum, ið hava fíggjarliga ábyrgd av barninum, bæði innanlands og uttanlands. Serliga í teimum førum har tann, ið hevur fíggjarligu ábyrgdina av barninum, býr í einum øðrum landi enn barnið, skal sáttmálalandið taka undir við altjóða avtalum, ið eru gjørdar, ella gera slíkar avtalur, umframt at seta í verk aðrar hóskandi skipanir.
- Grein 28: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til útbúgving, og skulu, til tess at fáa til vega henda rætt og grundað á meginregluna um javnstøðu, serliga: 1) gera grundútbúgving fyriskipaða og ókeypis atkomiliga fyri øll; 2) eggja til menningina av ymiskum sløgum av útbúgvingum, sum koma eftir grundútbúgvingina, eisini vanligar og fakligar útbúgvingar, gera hesar atkomiligar og náandi fyri eitt og hvørt barn og taka neyðugu atlitini, so sum at skipa fyri ókeypis útbúgving og tilboð um fíggjarligan styrk, um tørvur er á hesum; 3) gera hægri útbúgvingar atkomiligar fyri øll innan fyri karmarnar av teirra evnum og við øllum hóskandi møguleikum; 4) gera lestrarvegleiðing og arbeiðsvegleiðing atkomiliga og náandi fyri øll børn; 5) taka neyðugu atlitini fyri at eggja til regluliga luttøku í skúlagongd og fyri at avmarka fráfall.
Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at disiplinin í skúlanum verður fyrisitin soleiðis, at tign barnsins sum menniskja verður vird, og at hon er í samsvari við henda sáttmála. Sáttmálalondini skulu fremja og stuðla altjóða samstarvi um útbúgvingarmál, serliga við atliti at fáa burtur fávitsku og analfabetismu um allan heimin og lætta um atgongdina til vísindaliga og tøknifrøðiliga vitan og nýmótans undirvísingarhættir. Í hesum sambandi skulu serlig atlit takast at tørvinum hjá menningarlondunum.
- Grein 29: Sáttmálalondini eru samd um, at endamálið við útbúgvingini av barninum er at: 1) menna barnsins møguleikar á fullgóðan hátt í mun til persónsmensku, evni og sálarliga og kropsliga orku; 2) menna virðingina fyri mannarættindunum og grundleggjandi frælsisrættindunum og fyri teimum meginreglum, ið eru ásettar í sáttmála Sameindu Tjóða; 3) menna virðingina fyri foreldrum barnsins, mentanarliga samleika sínum, máli og virðum og fyri nationalu virðunum í landinum, har barnið býr, og í landinum, haðani barnið upprunaliga er, og fyri mentanum, ið eru øðrvísi enn barnsins egna mentan; 4) fyrireika barnið til eitt ábyrgdarfult lív í einum frælsum samfelag við eini fatan av skilningi, friði, tolsemi, javnstøðu millum kynini og vinalagi millum øll fólk, etniskar og nationalar bólkar og trúarbólkar og við fólk, ið eru partur av einum upprunafólki; 5) menna virðingina fyri natúrliga umhvørvinum.
Eingin partur av hesi grein ella av grein 28 má verða tulkaður sum uppílegging í frælsið hjá einstaklingum ella felagsskapum at stovna og leiða undirvísingarstovnar. Atlit skulu tó altíð verða tikin at teimum meginreglum, sum eru ásettar í stk. 1 í hesi grein, umframt at atlit skulu verða tikin at krøvunum um, at undirvísing á slíkum stovnum skal lúka tey minstukrøv, ið eru ásett av landinum.
- Grein 30: Í londum, ið hava etniskar, trúarligir ella málsligar minnilutar ella har upprunafólk eru, skal einum barni, ið er partur av einum slíkum minniluta ella upprunafólki, ikki verða noktað, saman við øðrum í sama bólki, at nýta egna mentan, at játta og nýta egna trúgv ella at nýta egið mál.
- Grein 31: Sáttmálalondini viðurkenna rætt barnsins til hvílu og frælsi, til at spæla og íðka
frítíðarítriv, sum eru hóskandi fyri aldur barnsins, og til frítt at luttaka í mentanarliga og listarliga lívinum. Sáttmálalondini skulu virða og fremja barnsins rætt til fulla luttøku í mentanarliga og listarliga lívinum og skulu eggja til, at til taks eru hóskandi og eins hættir at útinna mentan, list, frítíð og rekreatión.
- Grein 32: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til verju móti fíggjarligari misnýtslu og móti at gera arbeiði, sum kann vera vandamikið, tríva inn í útbúgving barnsins, ella kann skaða barnsins heilsu ella kropsligu, sálarligu, andaligu, moralsku ella sosialu menning. Sáttmálalondini skulu taka lóggávu atlit, eins og fyrisitingarlig, sosial og útbúgvingarlig atlit til tess at tryggja, at henda grein verður framd. Við hesum fyri eyga og við atliti at viðkomandi ásetingum í øðrum altjóða sáttmálum o.l., skulu sáttmálalondini serliga: 1) áseta minsta aldursmark ella aldursmørk fyri arbeiði; 2) áseta hóskandi skipanir fyri arbeiðstíðir og arbeiðstreytir, og 3) áseta hóskandi revsing ella revsitiltøk fyri at tryggja handhevjanina av hesi grein.
- Grein 33: Sáttmálalondini skulu taka øll hóskandi atlit, bæði at lóggávu og fyrisiting, umframt sosial og útbúgvingarlig atlit, fyri at verja børn móti ólógligari nýtslu av rúsevnum og psykotropum evnum, soleiðis sum hesi eru allýst í viðkomandi altjóða sáttmálum, og fyri at fyribyrgja, at børn verða nýtt til ólógliga framleiðslu av og handil við slíkum evnum.
- Grein 34: Sáttmálalondini átaka sær at verja barnið móti øllum sløgum av kynsligum ágangi og kynsligari misnýtslu. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini serliga taka øll hóskandi stig, bæði national og millumtjóða stig, fyri at forða fyri: 1) at eitt barn verður lokkað ella tvingað til at luttaka í nøkrum ólógligum kynsligum virksemi; 2) at børn verða misnýtt til skøkjuvirksemi ella annað ólógligt kynsligt virksemi; 3) at børn verða misnýtt til pornografiskar framsetingar og tilfar.
- Grein 35: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðugt stig, bæði national og altjóða stig, við tí fyri eyga at fyribyrgja burturflyting, sølu av og handil við børnum til nakað endamál og av nøkrum slagi.
- Grein 36: Sáttmálalondini skulu verja barnið móti øllum sløgum av misnýtslu, sum á nakran hátt kann skaða barnið.
- Grein 37: Sáttmálalondini skulu tryggja, at 1) einki barn verður pínt ella á annan hátt verður viðfarið ella revsað á ein ræðuligan, ómenniskjansligan ella nirðandi hátt. Einki barn undir 18 ár kann, fyri lógarbrot, verða dømt til deyða ella fongsul fyri lívið uttan møguleika fyri leyslating; 2) einki barn ólógliga ella tilvildarliga verður fyri frælsisskerjing. Handtøka, eftirhalding ella fongsling av einum barni skal verða framd sambært lógini, og má bert verða nýtt sum seinasti møguleiki og bert fyri stytstu tíðina, sum til ber; 3) eitt og hvørt barn, sum er frælsisskert, verður viðfarið á ein menniskjansligan hátt og við virðing fyri natúrligu tignini, og ein slíkan hátt, ið tekur atlit at tørvi barnsins í mun til aldurin. Serliga skal eitt og hvørt barn, sum er frælsisskert, verða hildið burtur frá vaksnum fólki, uttan so at hetta verður mett ikki at tæna barninum, og skal barnið hava rætt til at varðveita samband við familju sína gjøgnum brævaskifti og vitjanir, uttan so at serligar umstøður gera seg galdandi; 4) eitt og hvørt barn, ið er frælsisskert, hevur rætt til skjóta løgfrøðiliga og aðra hjálp, umframt rætt til at royna lóggildið av frælsisskerjing tess fyri dómstóli ella øðrum málførum, sjálvstøðugum og óvildugum myndugleika, og rætt til skjóta avgerð í øllum slíkum málum.
- Grein 38: Sáttmálalondini átaka sær at virða og tryggja virðing fyri teimum ásetingum í altjóða humaniterum rætti, sum kunnu verða nýttar í vápnaðum stríði, og sum eru av týdningi fyri barnið. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug og gjørlig stig fyri at tryggja, at fólk undir 15 ár ikki taka beinleiðis lut í stríði; Sáttmálalondini skulu ikki útvega sær fólk, ið ikki eru fylt 15 ár, til herin. Tá fólk, ið eru fylt 15 ár, men ikki 18 ár, verða útvegað til herin, skal landi stremba eftir at velja tey elstu fyrst; Í samsvari við skyldur sínar eftir altjóða humaniterum rætti at verja almenningin í vápnaðum stríði, skulu sáttmálalondini taka øll gjørlig atlit til tess at tryggja verjuna og umsorganina fyri børnum, ið eru rakt av einum vápnaðum stríði.
- Grein 39: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit fyri at fremja kropsliga og sálarliga leking og resosialisering av einum barni, ið hevur verið fyri einum og hvørjum slagi av vanrøkt, misbrúki ella misnýtslu, píning ella øðrum slagi av ræðuligari, ómenniskjansligari ella nirðandi viðferð ella revsing ella vápnaðum stríði. Slík leking og resosialisering skal fara fram í einum umhvørvi, sum fremur heilsuna, sjálvsvirðingina og tignina hjá barninum.
- Grein 40: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum og hvørjum barni, ið er undir illgruna ella er ákært fyri ella dømt fyri brotsverk, til at verða viðfarið á ein hátt, ið fremur fatan barnsins av tign og virði, sum styrkir virðing barnsins fyri mannarættindunum og grundleggjandi frælsisrættindunum hjá øðrum, og sum tekur atlit at barnsins aldri og at ynskinum um at barnið verður resosialiserað og átekur sær ein munadyggan leiklut í samfelagnum. Við hesum fyri eyga og við atliti at viðkomandi ásetingum í altjóða sáttmálum o.l., skulu sáttmálalondini serliga tryggja, at: 1) einki barn verður undir illgruna ella verður ákært fyri at hava framt brotsverk ella verður mett at hava gjørt seg sekan í slíkum; 2) eitt og hvørt barn, sum er undir illgruna fyri ella er ákært fyri brotsverk, í minsta lagi hevur hesar tryggingar: at verða mett sakleyst, til skuld er prógvað eftir lógini; 3) at beinanvegin og beinleiðis at fáa upplýsingar um innihaldið í ákæruni, um neyðugt gjøgnum foreldur síni ella verjar, og at fáa løgfrøðiliga ella aðra hóskandi hjálp til fyrireiking og framseting av verju síni; 4) at fáa málið avgjørt, uttan seinkingar, av einum málførum, sjálvstøðugum og óvildugum myndugleika ella dømandi myndugleika eftir óvildugari mannagongd eftir lógini, meðan løgfrøðiligur ella annar hóskandi ráðgevi er til staðar, uttan so, at hetta verður mett ikki at tæna barninum, serliga við atlit at aldrinum á barninum ella støðuni hjá barninum, foreldur tess ella verjum; 5) ikki at verða tvingað til at vitna ella at viðganga skuld; rætt til at avhoyra ella fáa avhoyrt tey, sum vitna móti barninum, og, fyri egna rokning og við somu treytum, at fáa vitni kallað inn til avhoyringar; 6) at fáa ókeypis hjálp frá tulki, um so er, at barnið ikki skilir tað mál, ið verður nýtt; 7) at fáa virðing fyri privatlívi sínum gjøgnum allar partar av málinum.
Sáttmálalondini skulu fremja gerð av lógum og mannagongdum, og seta á stovn myndugleikar og stovnar, sum serliga eru ætlaðir børnum, ið eru undir illgruna fyri ella verða ákærd fyri ella verða mett sek í at hava framt brotsverk; heruppií serliga: 1) at áseta aldursmark, ið hevur við sær, at børn, ið eru yngri enn hetta, ikki verða mett før fyri at fremja brotsgerð; 2) at, har tað er hóskandi og ynskjandi, seta í verk fyriskipanir, ið taka hond um slík børn uttan at blanda uppí rættarstigini, treytað av, at mannarættindi og rættartrygdir verða vard á fullgóðan hátt; 3) Fyriskipanir, so sum umsorgan, vegleiðing og umsjón, ráðgeving, royndarleyslating, fostursavtalur, undirvísing og arbeiðskunnandi útbúgvingarskipanir og onnur alternativ til at verða sett í heim, skulu verða tøkar til tess at tryggja, at børn verða viðfarin á ein hátt, ið tænir teirra tørvi og er hóskandi bæði í mun til teirra persónligu viðurskifti og í mun til brotsverkið.
- Grein 41: Einki í hesum sáttmála skal hava ávirkan á nakra áseting, ið er betri við atliti at fremjanini av rættindum barnsins, og sum kann vera partur av: lóggávuni í einum sáttmálalandi, ella tí altjóða rætti, sum er galdandi fyri landið.
- Grein 42: Sáttmálalondini binda seg til, gjøgnum hóskandi og virknar fyriskipanir, at gera meginreglurnar og ásetingarnar í sáttmálanum alment kendar fyri bæði vaksin og børn.
- Grein 43: Til tess at kanna tey framstig, sum sáttmálalondini gera fyri at lúka tær treytir, sum tey hava átikið sær eftir hesum sáttmála, verður stovnað ein Nevnd viðvíkjandi rættindum barna, ið skal útinna tær uppgávur, ið eru ásettar niðanfyri. Nevndin skal verða mannað við tíggju� serfrøðingum við høgum moralskum áskoðanum og viðurkendum sakkunnleika til økið, sum hesin sáttmáli fevnir um. Nevndarlimirnir verða valdir av sáttmálalondunum millum ríkisborgarar sínar og skulu virka í sínum persónliga eginleika, tó so, at atlit verða tikin at einum jøvnum landafrøðiligum býti og teimum týdningarmiklastu rættarskipanunum. Nevndarlimirnir verða valdir við loyniligari atkvøðugreiðslu við støði í eini skrá yvir fólk, ið eru innstillað av limalondunum. Eitt og hvørt sáttmálaland kann innstilla eitt fólk, sum er ríkisborgari í viðkomandi landi.
Fyrsta valið til nevndina skal fara fram í seinasta lagi seks mánaðir eftir tann dag, hesin sáttmálin fær gildi og eftir hetta annaðhvørt ár. Í minsta lagi fýra mánaðir fyri dagfestingina av hvørjum vali skal ST-aðalskrivarin skrivliga heita á sáttmálalondini um at, innanfyri tveir mánaðir, at innstilla valevni til nevndina. Aðalskrivarin ger síðani eina alfabetiska skrá yvir øll innstillað valevni við viðmerking um tey sáttmálalond, ið hava innstillað tey, og sendir skráina til hini sáttmálalondini. Valið fer fram á fundum millum sáttmálalondini á ST høvuðsborgini, sum Aðalskrivarin kallar inn. Á hesum fundum, sum fyri at vera viðtøkuførir krevja luttøku av 2/3 av sáttmálalondunum, verða vald í nevndina tey fólk, ið fáa flestar atkvøður og avgjørdan meiriluta av atkvøðunum, ið verða givnar av teimum hjástøddu og av atkvøðugreiðandi umboðum fyri sáttmálalondini. Nevndarlimirnir verða valdir fyri fýra ár. Hesir kunnu verða afturvaldir um so er, at hesir verða innstillaðir av nýggjum. Nevndarskeiðið er tó bert tvey ár fyri fimm av nevndarlimunum, ið eru valdir á fyrsta vali. Beint eftir valið verða hesir fimm nevndarlimir valdir við lutakasti, ið fundarformaðurin skipar fyri.
Um ein nevndarlimur doyr, sigur frá sær starv sítt ella boðar frá, at hann ella hon av aðrari orsøk ikki longur kann røkja skyldur sínar í nevndini, velur tað sáttmálalandið, sum innstillaði viðkomandi, tó treytað av nevndarinnar góðkenning, ein annan serfrøðing millum ríkisborgarar sínar at virka fyri ta tíð, ið er eftir av nevndarskeiðinum. Nevndin ásetur sjálv sína fundarskipan. Nevndin velur fólk at røkja síni álitisstørv í eitt tíðarskeið, ið er tvey ár. Fundir nevndarinnar verða vanliga hildnir á ST-høvuðsborgini ella á øðrum stað, sum nevndin ger av. Nevndin hittist vanliga eina ferð um árð. Longdin av nevndarfundunum verður ásett, og verður, um neyðugt, eftirkannað á einum fundi millum tey lond, ið luttaka í sáttmálanum, tó treytað av góðkenning frá ST-aðalfundinum. ST-aðalskrivarin letur í neyðugan mun starvsfólk og aðrar hentleikar vera til taks fyri nevndina, soleiðis at hendan á fullgóðan hátt kann útinna sítt starv eftir hesum sáttmála. Við góðkenning frá Aðalfundinum fáa limirnir í nevndini, ið er stovnað eftir hesum sáttmála, samsýning av tí fæi, ið Sameindu Tjóðir hava, eftir teimum umstøðum og treytum, sum Aðalfundurin avger.
- Grein 44: Sáttmálalondini binda seg til, gjøgnum ST-aðalskrivaran, at geva nevndini frágreiðingar um tey tiltøk, sum eru sett í verk fyri at fremja tey rættindi, ið eru viðurkend í Sáttmálanum, og um tey framstig, ið eru gjørd fyri njótingina av hesum rættindum: innan fyri tvey ár, eftir at sáttmálin er settur í gildi í viðkomandi sáttmálalandi, og síðani fimta hvørt ár. Frágreiðingar eftir hesi grein skulu nágreina viðurskifti og møguligar trupulleikar, ið hava týdning fyri fremjanina av skyldunum eftir hesum sáttmála. Frágreiðingarnar skulu eisini hava nóg mikið av upplýsingum, soleiðis at nevndin kann fáa eina neyva fatan av útinnanini av sáttmálanum í viðkomandi landi. Eitt sáttmálaland, sum hevur latið nevndini eina umfatandi frágreiðing fyrstu ferð, hevur ikki fyri neyðini at endurtaka grundleggjandi upplýsingar, sum áður eru latnar, í seinni frágreiðingum eftir stk. 1(b). Nevndin kann heita á londini um at fáa neyvari upplýsingar um útinnanina av sáttmálanum. Nevndin skal annaðhvørt ár, gjøgnum Fíggjarliga og sosiala ráðið, lata ST-aðalfundinum frágreiðing um virksemi sítt. Sáttmálalondini skulu lata frágreiðingar sínar vera tøkar hjá almenninginum í egnum landi.
- Grein 45: Til tess at fremja eina munadygga útinnan av sáttmálanum og altjóða samstarvinum á tí øki, ið er fevnt av sáttmálanum, skulu serfelagsskapirnir, UNICEF og aðrir ST-stovnar hava møguleika fyri at vera umboðað, meðan tey útinnandi stigini, sum, eftir sáttmálanum, eru partar av teirra heimildarøki, verða eftirkannað. Nevndin kann heita á serfelagsskapirnar, UNICEF og aðrar málførar myndugleikar og stovnar, ið nevndin metir vera egnað, at veita sakkøna ráðgeving um útinnanina av sáttmálanum á økjum, ið eru partur av avvarðandi heimildarøkjum teirra. Nevndin kann heita á serfelagsskapirnar, UNICEF og aðrar ST-stovnar at lata frágreiðing um útinnanina av sáttmálanum á økjum innan fyri karmarnar av teirra virkisøki.
Nevndin sendir, tá hon metir tað vera hóskandi, allar frágreiðingar frá sáttmálalondunum, ið innihalda umbøn um ella vísa tørv á tøkniligari ráðgeving ella hjálp, umframt viðmerkingar og møgulig uppskot frá nevndini um slíka umbøn ella tørv, til serfelagsskapirnar, UNICEF ella aðrar málførar myndugleikar og stovnar. Nevndin kann heita á Aðalfundin um at biðja Aðalskrivaran, fyri nevndarinnar rokning, at kanna serlig evni viðvíkjandi rættindum barna. Nevndin kann seta fram uppskot og almenn viðmæli við støði í teimum upplýsingum, ið eru fingnar til vega eftir greinunum 40 og 45 í hesum sáttmála. Slík uppskot og almenn viðmæli verða send til eitt og hvørt viðkomandi sáttmálaland og verða fráboðað Aðalfundinum, saman við møguligum viðmerkingum frá sáttmálalondunum.
- Gein 46: Hesin sáttmáli kann verða undirritaður av einum og hvørjum landi.
- Grein 47: Hesin sáttmáli skal verða staðfestur. Staðfestingin skal verða latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.
- Grein 48: Hesin sáttmáli skal verða verandi opin fyri staðfesting hjá øllum londum. Staðfestingin skal verða latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.
- Grein 49: Hesin sáttmáli fær gildi 30. dagin eftir, at 20. staðfestingin er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu. Fyri eitt og hvørt land, sum staðfestir henda sáttmála eftir at 20. staðfestingin er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu, fær sáttmálin gildi 30. dagin eftir at landsins egna staðfesting er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.
- Grein 50: Eitt og hvørt sáttmálaland kann seta fram broytingaruppskot til sáttmálan og kann senda ST-aðalskrivaranum hetta. Aðalskrivarin skal síðani senda sáttmálalondunum broytingaruppskotið við umbøn um at hesi boða frá, um tey ynskja, at sáttmálalondini verða kallað inn til ráðstevnu at viðgera og atkvøða um uppskotini. Um í minsta lagi triðingurin av sáttmálalondunum, innan fýra mánaðir eftir at broytingaruppskotið er sent sáttmálalondunum, seta fram ynski um slíka ráðstevnu, skal Aðalskrivarin boða til ráðstevnuna innanfyri karmar Sameindu Tjóða. Ein og hvør broyting, sum verður samtykt av einum meiriluta av sáttmálalondunum, sum eru til staðar og sum atkvøða á ráðstevnuni, skal verða løgd fram fyri ST-aðalfundin til góðkenningar. Eitt broytingaruppskot, ið er samtykt í samsvari við stk. 1 í hesi grein, fær gildi, tá tað er góðkent av ST-aðalfundinum og er samtykt við tveimum triðingum av atkvøðunum. Tá ein broyting fær gildi, er hon bindandi fyri tey sáttmálalond, ið hava góðkent hana, meðan hini sáttmálalondini framvegis eru bundin av ásetingunum í hesum sáttmála og av øðrum møguligum broytingum, sum tey hava góðkent.
- Grein 51: ST-aðalskrivarin skal taka ímóti og senda øllum londum tekstin til tey fyrivarni, sum londini hava tikið, tá staðfestingin fór fram. Eitt fyrivarni, sum ikki er sambæriligt við ætlanina og endamálið við hesum sáttmála, skal ikki verða loyvt. Fyrivarni kunnu altíð verða tikin aftur við at hetta verður fráboðað ST-aðalskrivaranum, sum síðani skal geva øllum londum boð um hetta. Slík fráboðan fær gildi tann dagin, ST-aðalskrivarin tekur ímóti henni.
- Grein 52: Eitt sáttmálaland kann siga upp henda sáttmála við skrivligari fráboðan til ST-aðalskrivaran. Uppsøgnin fær gildi tann dagin, ST-aðalskrivarin tekur ímóti henni.
- Grein 53: ST-aðalskrivarin er tilnevndur varðveitari av hesum sáttmála.
- Grein 54: Frumskjalið av hesum sáttmála, hvørs arabiski, kinverski, enski, franski, russiski og spanski tekstur hevur sama gildi, verður latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.


c: text/html

text:
15. PARTUR
Hvat gera teir elstu fyri samkomuna?
Í okkara samskipan hava vit ikki ein løntan prestaskap. Í staðin hava vit, eins og tey fyrstu kristnu, skikkaðar umsjónarmenn, sum eru settir at „røkta samkomu Guds“. (Ápostlasøgan 20:28) Hesir umsjónarmenn, ella elstar, eru andaliga búnir menn, sum ganga á odda í samkomuni og eru hirðar „ikki av tvingsli, men sjálvkravdir, ikki fyri at fáa ljótan vinning, men av fúsum hjarta“. (1 Pætur 5:1-3) Hvat gera teir fyri okkum?
Teir taka sær av okkum og verja okkum. Við leiðbeining og hjálp verja teir elstu samkomuna andaliga. Av tí at Gud hevur litið teimum hesa týðandi uppgávu upp í hendur, spæla teir elstu ikki harrar yvir okkum, men hjálpa okkum at hava tað gott og vera glað. (2 Korintbræv 1:24) Akkurát sum ein hirði við nærlagni tekur sær av øllum sínum seyðum, royna teir elstu at læra hvønn einstakan í samkomuni at kenna. — Orðtøkini 27:23.
Teir læra okkum at gera Guds vilja. Hvørja viku stíla teir elstu fyri møtum í samkomuni fyri at styrkja okkara trúgv. (Ápostlasøgan 15:32) Hesir ídnu menn ganga eisini á odda í boðanarvirkseminum, teir samstarva við okkum og upplæra okkum í øllum greinum av boðanini.
Teir uppbyggja okkum persónliga. Teir elstu hugsa um andaliga tørvin hjá hvørjum einstøkum av okkum. Tí vitja teir okkum heima við hús ella tosa við okkum í ríkissalinum fyri at hjálpa og ugga okkum við skriftstøðum úr Bíbliuni. — Jákup 5:14, 15.
Umframt sína tænastu í samkomuni, hava teir flestu av teimum elstu eisini verðsligt arbeiði og familjuskyldur at taka sær av. Hesir ágrýtnu brøður hava uppiborið, at vit virða teir. — 1 Tessalonikabræv 5:12, 13.
Hvønn leiklut hava teir elstu í samkomuni?
Hvussu vísa teir elstu okkum persónligan áhuga?
LÆR MEIRA
Hvussu eru samkomurnar hjá Jehova vitnum skipaðar?
Fá at vita, hvussu vit fáa undirvísing og leiðbeining í samkomuni.
Dópurin og títt samband við Gud
Hvussu verður tú skikkaður til kristna dópin? Lær, hvat dópurin stendur fyri, og hvussu hann eigur at fara fram.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
South Dakota
South Dakota (enskt: State of South Dakota) er lutstatur í Sambandsríkinum Amerika við umleið 814.000 íbúgvum. Høvuðsstaðurin kallast Pierre og størsti býurin er Sioux Falls. Í 1889 bleiv South Dakota stakríki í USA. Í norðri hevur South Dakota mark við North Dakota, í eystri við Minnesota og Iowa, í suðri við Nebraska, og í vestri við Wyoming og Montana.
Eyknevni er The Mount Rushmore State.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Upprunafólkið[rætta | rætta wikitekst]
Siouxindiánarnir búðu á grasfløtunum í South Dakota. Teir sótu á hestbaki og veiddu bison. Húðina brúktu teir til tjøld og klæði, kjøtið til matna og horn og bein til amboð. Teir vóru raskir at berjast og gitnir fyri dirvi, og teir vóru í mongum víggi við gullgravarar og niðursetumenn, sum tóku land frá indiánunum í Dakota í 1880-árunum. Í 1876 vunnu siouxindiánarnir á tí amerikanska herliðinum í tí nógv umrødda bardaganum við Little Bighorn, Montana. Men seinni vórðu teir riknir inn á friðingarøkini. Nógvir indiánar í Dakota búgva har tann dag í dag.


text:
Nýggjasta
Les eisini
Væl umtókt
Les eisini
Les eisini
Savnssending
Álvaratos er kjaksending við pallborði, sum á sín egna og rúmliga hátt viðgerð aktuell evni, sum fjølmiðlarnir hava tikið upp frammanundan. Sendingin vil upplýsa og undirhalda, verða partur av almenna kjakinum, umframt at hvessa tilvitni hjá brúkaranum sum lesara og lurtara.
Pallborðið er breitt samansett við trimum fólkum, ið hava áhuga fyri samfelagsviðurskiftum. Oftast hava hesi útbúgvingar og eginleikar, sum gera tey før fyri at taka støðu í einføldum eins og torgreiðum spurningum. Talan er ikki um eitt serfrøðinga-pallborð burturav, tí luttakararnir skulu eisini kunna vera fólksins rødd.
Verturin Jákup Magnussen byrjaði sum blaðungur at gera tónleika- og ungdómssendingar í útvarpinum. Seinni nam hann sær útbúgving sum journalistur, og síðani hava arbeiðsuppgávurnar verið nógvar og ymiskar. Nevnast kunnu sendingar sum Góðan Morgun Føroyar og Nón.
Jákup Magnussen hevur eisini havt uppgávur fyri sjónvarpið, serliga í mentunarpartinum. Jákup Magnussen starvast í dag sum freelancari.
Slag av sending: Kjaksending
Málbólkur: 20+, samfelagsáhugað
Sendilongd: 50 minuttir
Vertur: Jákup Magnussen
Redaktørur: Jákup Magnussen, jakup@kvf.fo


text:
Borðspøl
Eitt borðspæl er eitt hvørt spæl sum verður leikt á einum borði við prikkum sum verða fluttir á borðinum. Nøkur dømir uppá borðspøl eru talv, damm, go, othello og trivial pursuit. Nøkur føroysk dømir eru landastrok og kánus. Fyri 4.000 árum síðan funnu fólk uppá at leika á borði. Talv og damm t.d. sýndu í fyrstuni vígvøll, har leikarar tóku hermenn hjá fíggindanum fangar. Í spælinum backgammon verður fólkið flutt ígjøgnum fíggindaland. Í summum nýmótans spølum stendur tó ikki um lív, eitt nú í matador, har tú keypir og selur fastogn.


text:
Orð og lag: Mosie Lister
Týtt: Flóvin Tyril
Upprunaheiti: Castles in the sand
1. Eins og barn byggir borgir móti sjógvi, sandi á,
droymt eg dagdreymar havi dag um dag.
Gud var heilt stongdur úti, til ein dag, mín borg so há,
skolað burt varð við flóðini avstað.
Niðurlag: Borgin, bygd er sandi á, sterk og prýðilig at sjá,
skal syndrast víst og fyri lívsins ódnarveðri lúta má.
Øll mín vón er í dag nú grundað Aldaklettin á,
og henda klett einki óløgi kann slá.
2. Einki lív spart er fyri vindi, regni ella ódn;
vísur tann, sum í Gudi ankrar seg.
Er títt hús bygt á klettin, grundað undir Harrans stjórn,
trygt tú stendur, ei stormur sakar teg.


text:
Orð og lag: Ókendur
Týtt: Kajfinn Hammer
1. Er, vinur mín, tú tilreiðar til tann dag,
tá Jesus kemur er sál tín tá frí og glað?
Er sál tín frelst, tá basúnin ljóðar hvøll
og Frelsarnum tey frelstu skulu prísa øll?
Niðurlag: :,:Vit liva í tíðanna síðstu tíð, á, sál,
og Jesus kemur skjótt og Síni ber á mál.:,:
2. Tíðin hon fer, hana aftur ei tú fær’,
dýr hvør ein stund, sum frá Guði her tú fær’;
søpla ei burt tínar møguleikar, sál,
tá er ov seint at iðra, tú ei náddi mál.
3. Ofta og títt mangan hoyrdi tú Guðs kall,
dirvið tó sveik, tí tú fall og aftur fall.
Lat ikki tað hindra tær at náa mál,
hoyr, Jesus mentur er at reinsa tína sál.
4. Brúðurin sær fram við fragd til Himmalin,
leingist nú skjótt, síggja Brúðgóm sín og vin!
Gloymt verður tá lívsins fáfongd, stríð og tár,
við Trónu Guðs og Lambsins grøtt er hvørt eitt sár.


text:
Prísir fyri at ringja við ver úr Føroyum til útlond
Við Fríari talu kanst tú ringja frítt úr Føroyum og til øll vanlig telefonnummur í nærum øllum Evropa uttan eyka kostnað.
Hevur tú ikki Fría talu kanst tú hava Evropaískoyti, og tá kanst tú brúka íroknaðu nýtsluna at ringja og smsa til øll vanlig telefonnummur í Evropa.
Hevur tú ikki Frí tala ella Evropaískoyti, eru prísirnir í listanum niðan fyri galdandi. Peningur má vera á ver-kontuni, áðrenn tú kanst ringja.
Bílig tíð er mánadag til leygardag frá kl. 18:00 til 8:00 og sunnudag
Dýr tíð er mánadag til leygardag frá kl. 8:00 til 18:00
*ókeypis. Gev gætur, at í øllum ver-haldunum við íroknað nýtslu ber til at ringja ókeypis til fastnettelefonir í Evropa. Tvs. allir prísir við * útfyri koma undir ókeypis innan íroknaðu talu í haldinum (Frí tala hald, tó max 20 tímar um mánaðin).
Sí dømi um hvør rindar hvat, tá tú nýtir telefonina uttanlands her.


text:
Ein millión hevur sæð Føroyar spæla
Hvussu nógvir áskoðarar eru til dyst hjá føroyska landsliðnum?
Tann spurningurin verður mangan havdur á lofti til nógv ymisk høvi.
Nú kunnu vit í øllum førum sláa fast, at talið ikki er so øgiliga lítið, tá samanum kemur.
Almennu áskoðaratølini, sum eru innlisin í dátuskránna hjá FaroeSoccer, vísa, at samanlagda áskoðaratalið til teir 148 dystirnar, síðani Føroyar fingu altjóða limaskap, er 1.089.035. Umroknað til miðaltal gevur tað 7.358 áskoðarar til hvønn dyst.
Tað er sama land, Skotland, sum eigur tvær tær størstu áskoðarafjøldirnar, tá Føroyar hava spælt.
Størsta áskoðarafjøld, sum føroyska fótbóltslandsliðið hevur havt, eru teir 50.059 áskoðarar, sum vóru á Celtic Park í Glasgow tann 2. september í 2006, tá Føroyar taptu 6-0 í undankappingini til EM 2008.
Trý ár frammanundan vóru 40.901 áskoðarar á Hampden Park, tá Føroyar taptu 3-1 í undankappingini til EM 2004. Tað var í tí dystinum, at Julian Johnsson gav skotum ein hvøkk, tá hann javnaði til 1-1, tá eitt korter var eftir av fyrra hálvleiki.
Triðstørsta fjøldin, sum Føroyar hava spæld fyri var í Lens í september í 2005, tá 40.115 áskoðarar hugdu at dystinum millum Frakland og Føroyar, sum vertirnir vunnu 3-0.
Á fjórða plássi kemur dysturin í gomlu Parkini í Keypmannahavn, tann 10. oktober í 1990, tá 38.500 áskoðarar sóu Danmark vinna 4-1 á Føroyum. Hetta var bara ein mánað eftir bragdið í Landskrona.
Fimtastørsta fjøldin var í dystin móti Týsklandi í Hannover í 2002. Tá vóru 37.000 áskoðarar.


text:
Sporðdrekar
Sporðdrekar (latín: Scorpiones) halda til í flógvum, turrum økjum, har teir krógva seg undir steinum, í holum ella rivum. Flestu teirra veiða um náttina. Teir sita og lúra eftir fongi og leypa so á djórið ella renna tað um koll. Mesta føðin er skordjór og eiturkoppar. Teir nýta eiturklónna at verja seg við og at lemja fongin. Eitur setur úr eiturkertlum í afturkroppinum fram í eiturklónna. Við teimum stóru bitklónum tekur sporðdrekin fongin, kroystir hann sundur og stingur í kjaftin.
Sporðdrekar leggja livandi ungar. Fyrstu tíðina ber kvenndjórið teir á bakinum, har eru teir tryggir fyri ránsdjórum. Tá ið ungarnir hava skift ham fyrstu ferð, rýma teir, og tá eru teir sjálvbjargnir.
Til eru um 1.200 sporðdrekasløg. Øll eru tey ránsdjór. Í t.d. Nevada eru 23 ymisk sløg av sporðdrekum [1]. Oyðimarkarsporðdrekin tekur skordjór og maðkar, hann tekur tey við klónum.


text:
Vælkomin á Ljóðbókasíðuna
Vælkomin á heimasíðuna hjá Ljóðbókanevndini.
Ljóðbøkurnar kunnu lænast á flestu bókasøvnunum og fáast til keyps í bókahandlunum.
Ljóðbókanevndin
Í Ljóðbókanevndini sita fólk, ið eru sett til - hvørt á sínum øki - at umboða bólkar av borgarum, sum vegna sjónsbrek ella onnur brek hava tørv á ljóðbókum, og eftir førimuni at síggja til, at hesi fólk fáa tørvin nøktaðan.
Í Ljóðbókanevndini sita:
- Vegna MBF og umsitari: Margreta Næss
- Vegna Landsbókasavnið: Laura Vinther
- Vegna Býrabókasavnið: Malan Hilmarsdóttir
- Vegna Sjóndepilin: Anna Maria Seloy
- Vegna Føroya Blindafelag: Anna Nesá
- Vegna Nám: Oyvør Dam Lassen
- Vegna Felagið fyri lesi- og skriviveik og Orðblindaskúlan: Annika Marr Poulsen


text:
Kana
Kana bókstavir vóru mentir í Japan millum ár 700 e.Kr.f. og ár 900 e.Kr.f. Teir eru partir av japanska skriftmálinum og eru fonetiskir, tað vil siga, at hvør bókstavur gevur sítt egna ljóð, men merkir einki einsamalt. Tað eru tvey sløg av Kana; Hiragana og Katakana. Katakana bókstavir vera nýttir til at eftirlíkna ljóðini í lániorðum. Lániorð eru orð, sum eru lánt frá øðrum tungumálum, sum til dømis, "resutoran", ið er matstova á enskum. Hiragana verur nýtt, tá øll japansk orð skulu skrivast, tó uttan lániorð.
Ytri tenglar:


text:
28. november
28. november er dagur 332 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 333 um skotár er). 33 eru dagar eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Landstingsval var í Grønlandi. Siumut gjørdist størsti flokkur, tó at hann misti 8,6% av atkvøðunum. Siumut fekk 326 atkvøður fleiri enn IA. Báðir hesir størstu flokkarnir fingu 11 landstingslimir valdar hvør. Nýggi flokkurin hjá Hans Enoksen, Partii Naleraq fekk 11,6% av atkvøðunum og fekk 3 landstingslimir. Demokratarnir fingu 11,8% av atkvøðunum og 2 limir afturat.
- 2012 - Luksemburg - Føroyar 0-6.
- 2012 - Randi Wardum, Malena Josephsen og Rannvá B. Andreasen spældu allar sín 25. dyst fyri Føroyar, tá føroyska kvinnulandsliðið leikti vinadyst móti Luksembourg hin 28. november 2012. Føroyar vann dystin 6-0.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1757 - William Blake
- 1972 - Eyðun Klakstein


text:
Bankaflytingar
Við eini bankaflyting kann títt virki flyta pening av kontu í BankNordik á eina kontu í øllum føroyskum, donskum og grønlendskum peningastovnum.
Tú kanst eisini taka ímóti peningi frá kundum í hesum londum, uttan mun til hvønn peningastovn kundin brúkar.
Gjaldskipanin
Títt virki kann nýta Gjaldskipanina:
- bæði sum kreditor og debitor
- til sjálvvirkandi rindan av gjøldum og rokningum
- at senda kundum rokningar
Gjaldskipanin tryggjar, at fyritøkan rindar og móttekur pening rættstundis og ómakaleyst.
Elektron umsitur Gjaldskipanina. Les meira um skipanina her
.
Rokningadepilin
Rokningadepilin er ein skipan, har títt virki ókeypis kann senda og móttaka rokningar talgilt.
Við Rokningadeplinum sleppa tit undan at útskriva, pakka og avgreiða rokningar. Tit spara bæði tíð og pening.
Rokningadepilin er ein skipan hjá Elektron. Les meira um skipanina her
.


text:
Umar ibn al-Khattab
`Umar ibn al-Khattāb (arabiskt, عمر بن الخطاب) (føddur 3. november 581, deyður 644), var ein fylgisveinur hjá stovnaranum av Islam, Muhammed, og hann gjørdist tann næsti statsleiðarin í Rashidun-kalifatinum, sum var tann fyrsta muslimski tjóðin.
Hann stýrdi við heitinum "herskari teirra trúgvandi" (Amir al Muminin), sum kaliffur í tíðarskeiðnum (634 – 644). Hann verður umrøddur av sunnimuslimum sum `Umar al-Farūq (Umar Tann sum skilur ímillum satt og falskt), og er eisini kendur sum Omar hin stóri. Hann varð føddur í Mekka og dugdi at lesa og skriva, sum var óvanligt tá í tíðini. Í fyrstani tá Mohammed gjørdist kendur, var Umar ein av størstu mótstøðumonnum hansara, men einaferð tá hann hoyrdi systir sína lesa úr koranini, gjørdist hann fyrst so illur at hann slóð hana, men so iðraði hann seg og bað hana halda fram at lesa, og so hendi nakað við honum, hann fyltist við kenslum, og sagt verður, at tað var tá ið hann varð umvendur til islamsku trúnna, hildið verður, at tað var Sura Ta-Ha, tann 20. sura'in, ið systirin læs upp fyri honum. Saman við nógvum øðrum flutti Umar úr Mekka til Medina í 622. Dóttir Umars, Bibi Hafsa, giftist við Mohammed í 625. Meðan Omar var kaliffur, avgjørdi hann at dríva jødarnar burtur av arábisku hálvoynni. Sambært søgufrøðinginum al-Waqidi kom Umar at hugsa um tað, ið Muhammed hevði sagt, tá hann lá fyri deyðanum, at tað ikki skuldu vera tveir átrúnaðir í Arábia. Hann tryggjaði sær, at Muhammed veruliga hevði sagt hetta, og síðan gav hann boð um, at jødarnir skuldu fara av arábisku hálvoynni.[1]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Al-Waqidi: Muhammed in Medina, Berlin 1882, s. 162


text:
Stjórnmálafrøði
Stjórnmálafrøði er grein innan samfelagsvísundina, sum fæst við skipaða gransking av politiskum fyribrigdum í síni heild. Føroyska heiti eigur Zacharias Wang. Evni: Ástøði um statin, vald, politiskar flokkar og skipanir, umframt ideologiir, ið verða brúkt í eini stjórnmálafrøðiligari lýsing av politisku stovnunum og flokkunum seinastu øldina, og hvussu hesir eru broyttir, sum umstøðurnar eru broyttar. Í hesum sambandi verður somuleiðis lýst, hvussu politisk mentan og áhugabólkar ávirka gongdina.


text:
John Keats (1795-1821) var enskur romantikari og hevur hann ávirkað høvundar upp gjøgnum tíðirnar. Millum aðrar Jorge Louis Borges. Annars skal sigast, at tá ið Alexandur fór at umseta yrkingina „La Belle Dame sans Merci“ í 1973, royndi hann at staðflyta hana. Hon er sikkurt ætlað at fara fram við okkurt vatn í Sveis ella Italia ella onkrum øðrum romantiskum stað í suðureuropa. Men í týðingini gongur hon fyri seg Millum heygar … tað er eitt stað í Skarðhaga millum Oyndarfjørð og Fuglafjørð, har huldufólkini skuldu búgva.
Tekstir í Vencili
La belle dame sans merci (yrking). Nr. 16/2015, s. 59-60.


text:
7. PARTUR
Hvat er Guds ríki?
1. Hvat er Guds ríki?
Guds ríki er ein himmalsk stjórn. Tað verður sett í staðin fyri allar aðrar stjórnir og fer at fremja Guds vilja bæði í himli og á jørð. Tíðindini um Guds ríki eru góð. Skjótt fer Guds ríki at syrgja fyri, at menniskjuni fáa ta góðu stjórnina, teimum tørvar, og sameina øll, sum búgva á jørðini. — Les Dániel 2:44; Matteus 6:9, 10; 24:14.
Jehova hevur sett son sín, Jesus Kristus, at vera kongur í sínum ríki. — Les Opinberingina 11:15.
2. Hví er Jesus besti kongurin, ið hugsast kann?
Sonur Guds er tann besti kongurin, tí hann er góður og heldur fast við tað, sum er rætt. (Jóhannes 1:14) Jesus er haraftrat førur fyri at hjálpa menniskjum, tí hann fer at stjórna jørðini úr himli. Eftir sína uppreisn steig hann til himmals og setti seg at bíða við høgru hond Jehova. (Hebrearabrævið 10:12, 13) Seinni gav Gud honum vald at fara undir at stjórna. — Les Dániel 7:13, 14.
3. Hvørji fara at stjórna saman við Jesusi?
Ein bólkur, nevndur „hini heiløgu“, fer at stjórna saman við Jesusi í himli. (Dániel 7:27) Teir fyrstu, sum vórðu valdir at vera millum hini heiløgu, vóru Jesu trúføstu ápostlar. Jehova hevur higartil hildið fram at velja trúfastar menn og kvinnur, sum skulu hoyra til hesi heiløgu. Akkurát sum Jesus fáa tey andalig likam, tá ið tey verða uppreist. — Les Jóhannes 14:1-3; 1 Korintbræv 15:42-44.
Hvussu nógv menniskju skulu í himmalin? Jesus rópti tey eitt ’lítið fylgi’. (Lukas 12:32) Talið á teimum verður at enda 144.000. Tey fara at stjórna jørðini saman við Jesusi. — Les Opinberingina 14:1.
4. Hvat hendi, tá ið Jesus fór undir at stjórna?
Guds ríki fór undir at stjórna í 1914. * Tað fyrsta, Jesus gjørdi sum kongur, var at kasta Satan og hansara illu andar niður á jørðina. Satan bleiv í øðini og fór at elva stórar trupulleikar á allari jørðini. (Opinberingin 12:7-10, 12) Síðani tá hava menniskjuni verið fyri alsamt fleiri líðingum. Kríggj, hungursneyð, farsóttir og jarðskjálvtar eru alt ein partur av einum ’tekni’, sum vísir, at Ríkið skjótt fer at stjórna jørðini. — Les Lukas 21:7, 10, 11, 31.
5. Hvat fremur Guds ríki?
Við einum heimsumfatandi boðanararbeiði sameinir Guds ríki longu nú ein stóran skara av menniskjum úr øllum tjóðum. Milliónir av eyðmjúkum menniskjum blíva tegnar undir konginum Jesusi. Tey verða vard, tá ið Guds ríki beinir fyri hesi óndu heimsskipanini. Øll, sum vilja, at Guds ríki skal gagna teimum, mugu tí læra at vera Jesusi lýðin. — Les Opinberingina 7:9, 14, 16, 17.
Í einum 1000 ára tíðarskeiði fer Ríkið at fremja Guds upprunaligu ætlan við menniskjunum. Jørðin verður eitt paradis, øll sum hon er. At enda gevur Jesus Faðir sínum Ríkið aftur. (1 Korintbræv 15:24-26) Kennir tú onkran, tú kundi hugsað tær at fortalt um Guds ríki? — Les Sálm 37:10, 11, 29.
^ par. 6 Fleiri upplýsingar um, hvussu Bíblian vísti fram til árið 1914, eru at finna á síðunum 215-218 í bókini Hvat lærir Bíblian veruliga?
LÆR MEIRA
Vit liva á „síðstu døgum“
Hugsa um, hvussu hendingar og atburður í heiminum vísa, at vit liva á „síðstu døgum“, sum Bíblian hevur boðað frá.
Hvussu skipa Jehova vitni sítt boðanararbeiði?
Vit fylgja fyrimyndini, Jesus setti, tá ið hann var á jørðini. Hvørjir eru nakrir av hesum boðanarhættunum?


text:
Monsunar
Monsunar eru vindar, sum broyta ætt, alt eftir hvør árstíðin er. Monsun vindar eru um alt Suðurásia og eru orsøk til heilt serlig veðurfyribrigdi. Um summarið verður landið inni í landinum í Ásia skjótari hitað enn havið. Luftin yvir landøkið verður hitað og fer uppeftir. Tá taka lágtrýst seg upp yvir land, sum súgva slavna luft frá havinum til sín. Frá mai til september streymar summarmonsunurin frá Indiahavi inn yvir Ásia. Tá ið tann slavna luftin uttan av havinum kemur inn yvir land, verður hon noydd upp eftir. Hon verður køld, og tað fer at regna. Glopraregn, monsunregn, kann koma við summarmonsuninum. Í vetrarhálvuni skiftir vindurin ætt. Tá taka hátrýst seg upp yvir kalda landið, sum kólnar skjótari enn havið. Tann kalda og turra luftin í hátrýstinum streymar út ímóti havinum, har trýstið er lægri. Talan er um vetrarmonsunin. Í tíðini millum vetur og summar kann veðrið vera ógvuliga umskiftandi. Tá kunnu til dømis harðar ódnir raka strandaøkini í Bangladesj. Monsunregn elvir ofta til vatnflóð.


text:
Bókmentir
Bókmentir er felagsheitið fyri skriva tilfar av ymiskum slag. Vit skilja ímillum tvey høvuðssløg av bókmentum: Fagrar bókmentir og Yrkisbókmentir. Fagrar bókmentir er tað sum á donskum eitur Skønlitteratur, tað er fiktivur skaldskapur, tvs. at rithøvundurin kann sjálvur finna uppá eina søgu ella yrking, hann ella hon nýtist ikki at halds seg til veruleikan. Fagrar bókmentir kunnu býtust upp í:
Yrkisbókmentir er bókmentir sum viðgerða veruligar hendingar, t.d. søgubøkur, siðsøguligar bøkur, lívsævisøgur, endurminningar, bygdasøgur osfr.
Man kann tosa um bókmentir sum eru útkomnar í bók, men sjálvt um t.d. yrking ella stuttsøga ikki er útkomin í bók men bara í til dømis einum tiðindablaði, so er talan álíkavæl um bókmentir. Í Føroyum eru bókmentir ikki so gamlar. Men føroysku kvæðini, sum ikki blivu skrivaði niður fyrr enn einaferð í 1800-árunum eru nógv eldri enn tað, og tað eru bókmentir, sjálvt um tað var munnlig siðvenja fyrstu tíðina. Tað sama er galdandi fyri sagnir og ævintýr bæði úr Føroyum og øðrum londum, at her var talan ofta fyrst um munnliga siðvenju, har fólk fortaldu hvør øðrum søgur ella sungu fyri hvørjum øðrum út frá minninum. Seinni eru hesi fest niður á pappír og givin út í bók. Annars eru skrivaðar bókmentir er gomul siðvenja í eitt nú Grikkalandi. Homer yrkti Ilionskvæði og Kvæði um Oddysseus, sum var Trojanska kríggið. Hildið verður, at kvæðini eru yrkt umleið 12. ella 11. øld fyri Kristi føðing.


text:
Fuerteventura
Fuerteventura er spansk oyggj sum liggur ímillum Lanzarote og Gran Canaria og er tann næststørsta av Kanararisku oyggjunum. Oyggin liggur á sama breiddarstigi sum Florida og Meksiko og hevur sama veðurlag – Millum 20-25 stig um veturin og eitt sindur heitari um summarið – og 3000 tímar við sól hvørt ár. Har eru ikki færri enn 152 strendir – 50 km við fínum, hvítum sandi og 25 km við svørtum vulkanskum smásteinum. Fuerteventura hevur umleið 75 túsund íbúgvar. Oyggin er 1,660 ferkilometrar til støddar. Størsti býur er Puerto del Rosario. Puerto del Rosario hevur umleið 30 túsund íbúgvar. Hægsta fjall er Jandiafjøll sum er 807 m høgt.


text:
Julius Cæsar
Gaius Julius Caesar var rómverskur keisari frá 49 f.Kr. til 44 f.Kr. var ein rómverskur státsmaður, generalur og rithøvundur av latínskari prosa. Hann spældi ein týdningarmiklan leiklut í hendingunum ið førdu til avhendan av Rómverksa Lýðveldinum og byrjanina til Rómverjaríkið. Í 60 f.Kr. gjørdu Cæsar, Crassus og Pompey ein politiska samgongu, ið kom at dominera rómverskan politikk í mong ár. Sigrarnir hjá Cæsar í gallisku bardøgunum, ið endaðu í 51 f.Kr., víðkaðu um økið hjá Róm til ensku kanalina og Rínánna. Cæsar gjørdist tann fyrsti rómverski generalurin, ið fór yvirum ensku kanalina og Rínánna, tá ið hann bygdi eina brúgv tvørtur um Rínánna og framdi tað fyrstu innrásina í Bretlandi.


text:
Sjógvhøna
Sjógvhøna (frøðiheiti - Fulica atra) er dimmgrá á liti og nakað sum lomvigi til støddar. Nevið er hvítt og líkist nakað høsnanevi. Frá tí og niðan um eyguni liggur ein hvítur, berur og tjúkkur húðarlepi. Beinini eru grønlig; á táunum hevur hon stór bløð, so fólk sigur, hon er hálvur fitjufuglur. Og hon livir meir sum fitjufuglur enn sum klófuglur, heldur seg nógv á blotanum og dugir væl at svimja og kava. Reiðrið er stórt. Tað ger hon sær av steyri og sevstelkum, helst í vøtnum ella áum. Oftast stendur tað á botni, men stundum flýtur tað, og tá tjóðrar hon tað at áarbakkanum við longum stráum. Tað hendir seg, at hon ger tað uppi á turrum. Ungarnir, 6—12 í tali, svartir við reyðum høvdi, fara á vatnið, so skjótt teir eru útkomnir. Fyrsta veturin kennast teir frá hinum gomlu av tí, at teir eru hvítflekkutir í neðra.
Sjógvhønan eigur víða hvar í Evropa. Føðin er ymis, ormar, kúvingar og kræklingar, fiskur, fræ og ber, vatnvøkstir og bløðrutari. Í Føroyum eigur hon ikki; her sæst hon mest inni á víkum og vágum um heystið og fyrra partin á vetri. Stundum verður hon borin heim at ala; við góðari viðgerð verður hon skjótt spøk og fólkaalskin, men livir ikki, uttan hon fær ein hyl at svimja í. Í Íslandi, Noregi og Svøríki er hon nógv nørd í seinnu árunum, og hvør veit, um hon ikki eisini kemur at eiga í Føroyum.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Jónaoyggjar
Jónaoyggjar ella Jonisku Oyggjarnar (grikskt; Eπtάvnσa ella Iόvιa vnσιά) eru ein oyggjabólkur í Grikkalandi. Landsluturin nevnist á grikskum Πepιφέpeιa Iovίwv Nήσwv, á enskum eitur landsparturin Ionian Islands Periphery. Grikska navnið Eptanisa merkir Sjeyoyggjarnar. Hitt grikska navnið og tað sum útlendingar oftast nýta til henda oyggjabólk kemur av navninum á havinum, har oyggjarnir eru, Jóniska havið ella Jónahavið. Størsta oyggin kallast Kefalonia. Jónaoyggjar hava umleið 220 097 íbúgvar (2005). Høvuðsstaðurin eitur Korfu og er á oynni við sama navni. Grundarlagið undir búskapinum er ferðavinna. Málið er griskskt. Álvarsamir jarðskjálvtar raktu oyggjarnar í 1953, serliga Kefalonia var hart rakt, størsti parturin av oynni varð lagdur í oyði. Lítla oyggin Ithaka er m.a. kend tí hon er týdningarmikil partur av søguni í Odyseini hjá Homer, Itaka var heimstaðurin hjá Odysseus.[1]
Oyggjarnar[rætta | rætta wikitekst]
- Korfu (Kέpkupa)
- Paxos (ΠaEoί)
- Lefkada (Aeukάδa)
- Ithaka (Iθάkn)
- Kefalonia (Keφaλovιά)
- Zakynthos (Zάkuvθoς)
- Kythira (Kύθnpa)


text:
Henda dagin í 1955 skuldi City Lights Bookstore geva út bókina hjá Allen Ginsberg: Howl & other poems. Nógv yrkingasøvn hava verið givin út gjøgnum ár og dag. Fleiri teirra við góðum skoðsmáli og onnur við heldur lakum skoðsmáli. Hetta savnið, sum er ógvuliga lítið í stødd og ikki eru síðutølini nógv heldur, mátti prentast í Onglandi, tí at ongin vildi prenta tað í USA. Henda dagin fyri 56 árum síðani varð hald lagt á 520 eintøk av savninum so skjótt, sum tað kom til USA, og Allen Ginsberg og forleggjarin, Lawrence Ferlinghetti (sum fylti 97 ár í gjár) vórðu handtiknir og ákærdir fyri at breiða skendskar og ljótar bókmentur, sum eggjaðu ungdómin til uppreistur og annan ólevnað. Báðir vórðu seinni frídømdir, og Howl & other poems varð givið út. Forlagið varð noytt at prenta 5.000 eintøk, tí at eftirspurningurin var so nógvur.
Framsagnarfrælsið hevur ongantíð havt so stóran týdning sum í dag, og mugu vit tala at, tá ið vit kunnu, og vit mugu tala at á rætta stað, og ikki gloyma, at við framsagnarfrælsi fylgir ábyrgd.
Her er meistarliga týðingin av “Howl”, sum Gunnar Hoydal týddi til tann fyrsta Vencilin, sum kom út fyri 10 árum síðani.
Ýl
Til Carl Solomon *
I
Eg sá teir bestu heilarnar í mínum ættarliði týndar av
ørskapi, úthungraðar vitleysar naknar,
draga seg gjøgnum nekaragøtur í lýsingini
leitandi eftir einum illum skoti av rúseitri,
kloddafyl við einglasnýði brennandi eftir tí avgamla himmalska
sambandinum við stjørnuorkuna í øllum dukandi náttartólum,
sum í armóð og spjarrum og innoygd og rúsað sótu
uppi og royktu í tí yvirjarðiska myrkrinum í
íbúðum við køldum vatni og flutu út yvir býartindarnar,
hugsokkin í jazztónar
sum løgdu sínar heilar berar fyri himmalinum undir hábreytini og
sóu muhammedanskar einglar vingla ljósbornar avstað eftir tekjunum á niður-
undirkomnum leiguhúsum,
sum fóru gjøgnum hægri lærustovnar við lýsandi eygum,
gyklandi fyri sær Arkansas og Blake-kendar sorgarleikir
millum lærdar menn, serkønar í kríggi,
sum vórðu burturvíst úr listaskúlum fyri ørskap &
fyri at skriva fúl fagnaðarkvæði á gluggarnar í
skallanum,
sum ringdu seg saman í órakaðum rúmum í undirklæðum og brendu
sínar pengar í ruskíløtum og lurtaðu
eftir Ræðsluni gjøgnum veggin,
sum fingu fótin í kynsskeggið á veg heim úr
Laredo við einum belti av marihuana at lata New york,
sum svølgdu eld í sminkaðum gistingarhúsum ella drukku terpentin í
Paradise Alley, deyðanum, ella sendu sínar
kroppar gjøgnum reinsanareldin nátt eftir nátt
við dreymum, við drøggi, við vaknandi marrum, rús-
drekka og snilli og endaleysum reyvríðingum,
einastandandi blindgøtur av skelvandi skýferð og
snarljósi í heysinum, leypandi móti pólunum á
Canada & Paterson, lýsandi upp allan stirnaða heimin av Tíð ímillum,
sterkt bygdar Peyotehøllir, bakgarðsgrøn trø í kirkjugarðs-
lýsingum, vínrúsur yvir húsamønum,
framsíður í handilsbýum á telitaðum skemtiferðum við neon-
blunkandi ferðsluljósum, sól og máni og greina-
skjálvtar í vetrarskýmingini í Brook-
lyn, ruskílatamøsn og góður ljóslætti í sálini,
sum leinkjaðu seg við benzedrini til undirgrundartok á endaleysu
ferðini frá Battery til tað heilaga Bronx
til óljóðið av hjólum og børnum fingu
tey niður aftur, skelvandi munnoydd og
heilabukað, øll við burturrunnum flogviti
í tí dapra ljósinum frá djóragarðinum,
sum alla náttina sukku niður í undirsjóvarljós frá Bickford,
flutu burtur og sótu allan tann øldovna seinna-
partin í tí troystarleysa Fugazzi og lurtaðu eftir undirgangs-
brakinum frá vatndoyvdu jukeboksini,
sum tosaðu uttan steðg í hálvfjerðs tímar frá parkini til
kamarið til barrina til Bellevue til listasavnið til Brook-
lyn brúnna,
ein misfarin herdeild av platoniskum sussarum, sum lupu
niður í bjargingartrappur úr vindeygum
úr Empire State út av mánanum
møsnandi rópandi spýggjandi teskandi sannleikar
og minnisbrot og søgur og eygnaskemt
og skelkir av sjúkrahúsum og fongslum og kríggi,
við viti goystum úr sær klárvakin í sjey dagar
og nætur við glógvandi eygum, kjøt til
synagogurnar tveitt á gongubreytina,
sum hvurvu inn í ongastaðni zen New Jersey og løgdu eftir seg eina
slóð av tvítýddum postkortum av ráð-
húsinum í Atlantic City,
pínd av eysturlendskum sveitta og beinkrími úr Tanger og høvuð-
verki úr Kina undir rúsav-
venjingum í teimum slavnu hølunum í Newark,
sum mólu í klingur á midnátt í
jarnbreytargarðinum uttan at vita hvønn veg teir skuldu fara og fóru avstað
við ongum knústum hjørtum løgdum eftir seg,
sum festu sær í sigarettirnar í góðsvognum góðsvognum góðsvognum dundrandi
gjøgnum kava fram móti einsligum bóndagørðum í al-
faðirligari nátt,
sum granskaðu Plotinus Poe halgimennið Jóhannes á Krossinum tele-
pati og bop kabbalah tí at alheimurin av
sær sjálvum darraði undir fótunum í Kansas,
sum reikaðu einsamallir gjøgnum gøturnar í Idaho og leitaðu eftir fram-
sígnum indianskum einglum sum vóru framsígnir indianskir
einglar,
sum hildu seg bara vera ørar tá ið Baltimore
skygdi í ónatúrligari øsing,
sum lupu inn í limosinur við kinesaranum úr Okla-
homa, riknir fram av vetrarnátt við gøtu-
lyktum í bygdaregni,
sum válaðu svangir og einsamallir gjøgnum Houston
fyri at finna jazz ella sex ella súpan og fylgdu tí
gløgga spaniólanum fyri at tosa um Amerika
og Ævinleikan, ein vónleys ætlan, og fóru so við skipi til Afrika,
sum hvurvu inn í gosfjøllini í Meksiko og løgdu
einki eftir seg uttan skuggan av arbeiðsbuksum
og maðkaveruna og øsku av skaldskapi stroytt út yvir eld-
staðin Chicago,
sum komu afturíaftur á vesturstrondini og kannaðu
FBI skeggvaksnir og í stuttbuksum við stórum pasifista-
eygum øsandi í myrkari húð handandi fólki ó-
skiljandi flogbløð,
sum brendu hol í armarnar við sigarettum og mótmæltu
tí narkotiska tubbaksmjørkanum av kapitalismu,
sum býttu út ovurkommunistiskar traktatir á Union
Square, grátandi meðan teir lótu seg úr og sirenurnar
í Los Alamos ýldu teir niður og ýldu
Wall niður og ferjan á Staten Island
ýldi eisini,
sum mistu nervarnar og grótu í hvítum fimleikahøllum naknir
og skelvandi framman fyri spælverkini í øðrum
beinagrindum,
sum bitu løgregluna í hálsin og nístu av gleði
í politibilum fyri onki annað brotsverk at hava gjørt uttan teirra
egna vilt kókandi dreingjaskrens og fyllskap,
sum lógu og ýldu á knæ í undirgrundstokinum og vórðu
hálaðir niður av takinum, meðan teir veittraðu við kynsgøgnum og hand-
ritum,
sum lótu seg mogga aftanífrá av heilagum
motorsúkklumonnum og skríggjaðu av frøi,
sum spiltu og blivu spiltir av hasum serafunum í mannalíki,
sjómonnunum, kín av atlantiskum og karibiskum kærleika,
sum ballaðust um morgunin og um kvøldið í rósu-
gørðum og á grasinum í almennum viðarlundum og
kirkjugørðum og slettu sítt sáð ókeypis til
hvønn sum vildi hava,
sum histaðu endaleyst og royndu at gnisa men endaðu
við at higsta aftan fyri ein skilavegg í einum turkiskum baði
tá ið tann ljósi & nakni eingilin kom fyri at stinga
teir við svørði,
sum mistu sínar elskarar til tær tríggjar gomlu lagnugívrarnar
ta einoygdu gívrina við hinskyndum dollarum
ta einoygdu gívrina sum blunkar úr lívmóðrini
og ta einoygdu gívrina sum ger einki uttan at
sita á reyvini og klippa teir intellektuellu gull-
træðrirnar úr vevinum hjá vevmanninum,
Sum makaðust uppøstir og átufrekir við einari ølfløsku
einum unnusta einum sigarettpakka einum stearin-
ljósi og duttu úr seingini og hildu fram á gólvinum
og duttu úr seingini og hildu fram á
gólvinum og oman eftir gongini og at enda svímaðu
á vegginum við eini sjón av evstu kuntuni og
í avgonguni sluppu sær undan seinasta farranum av viti,
sum søtaðu allar kusurnar á einari millión gentum
skelvandi í sólsetrinum, og vóru reyðoygdir um morgunin
men til reiðar at søta kusuna á sólar-
risinum, lýsandi reyvarbøllar aftan fyri fjós og naknir
í tjørnini,
sum horaðu seg gjøgnum Colorado í einum riðili
av stolnum náttarbilum, N.C., loyniliga hetjan í hesum
yrkingunum, steggin og Adonis úr Denver – ein frøi
at minnast hansara óteljandi gentuskrens
á tómum grundstykkjum & í matstovubakgørðum,
á skinklutum stólum í biografum, á fjallatindum í hellum ella við
klæntrasligum servitrisum í heimligum vegjaðarum einsligar upp-
umflettingar & serliga loyniligar solipsismur
á nátthúsum í bensinstøðum, & í heimaskotum við,
sum sovnaðu í øgiligum ræðufilmum, vórðu fluttir í
dreymi, vaknaðu knappliga á Manhattan og
vunnu seg upp úr kjallaratimbur-
monnum við hjartaleysum tokayavíni og ræðslunum í Third
Avenue jarndreymum & vinglaðu yvir til arbeiðs-
loysisskrivstovurnar,
sum gingu alla náttina við skónum fullum í blóði á
kokainbryggjunum fyri at bíða eftir at ein hurð í
East River skuldi lata upp full av guvuhita
og opium,
sum gjørdu stórar sjálvmorðsgølur í húsa-
berginum við Hudson undir tí bláa krígstíðar-
ljóskastaranum frá mánanum & høvdini á teimum skulu
verða lavrberjakrýnd í gloymskuni,
sum ótu lambsstúvning úr hugflognum ella sodnaðu
krabban av runuta botninum í áunum í
Bowery,
sum grótu um ævintýrini í gøtunum
við trillubørum fullum av leyki og vánaligum tónleiki,
sum sótu í kassum og andaðu í myrkrinum undir
brúnni og reistu seg fyri at byggja harpsikordir á
loftunum, sum hostaðu á sættu hædd í Harlem krýnd
við loganum undir bróstsjúka himmalinum umgird
við reyðgulum rimakassum av gudfrøði,
sum ruslaðu niður alla náttina meðan teir ruggaðu og rullaðu uppi yvir ørandi
gandaorðum, sum í tí gula morgunljósinum vóru
ørindi av møsni,
sum kókaðu rotin djóralungu hjarta føtur hala rótasúpan
& meisbreyð meðan teir droymdu um tað reinføra grønmetis-
ríkið,
sum kastaðu seg inn undir kjøtbilar fyri at leita eftir
eggum,
sum blakaðu urini út av tekjuni fyri at geva sína atkvøðu
til Ævinleikan uttan fyri Tíð & fingu ringiklokkur
í høvdið hvønn dag næstu tíggju árini,
sum hegnisliga skóru seg í skøvningarnar tríggjar ferðir uttan
úrslit, góvust og vóru noyddir at lata upp handlar
við fornlutum har teir hildu seg
eldast og grótu,
sum brendust livandi í sínum sakleysu klædningum
í Madison Avenue í hvirlum av blýggjørindum & tað skítfulla skramblið
av móta & nitroglyserinskríggini frá
lýsingum & sinnopsgassið frá ó-
unniligum og klókum útgevarum ella vórðu yvirkoyrdir av
fullum hýruvognsstjórum í arbeiði hjá tí Treytaleysa Veruleikanum,
sum lupu út av Brooklyn brúnni tað er eingin
lygn og fóru avstað ókendir og gloymdir
inn í tað trølsliga támið frá súpanargøtum & sløkkibilum
í Chinatown, ikki so frægt sum ein ókeypis øl,
sum sungu út gjøgnum vindeyguni frá sær sjálvum, duttu út úr
vindeygunum á tokunum í undirgrundini, lupu í ta skitnu Passaic-
ánna, lupu á nekarar, geylaðu um alla gøtuna,
dansaðu berføttir á knústum víngløsum, smildraðu
grammufonplátur við nostalgiskum evropiskum
30-ára týskum jazzi tømdu whiskeyfløskuna og
spýðu stynjandi niður í blóðfylt vesi, stun
í oyrunum og spreingingin úr øgiligum damp-
floytum,
sum rullaðu eftir landsvegum frá farnari tíð á ferð
við umbygdum Golgatabilum til fongsulseinsemið
fyri at síggja ímyndina av Birminghamjazzi.
sum koyrdu tvørtur um landið í tveyoghálvfjerðs tímar fyri at vita
um eg hevði eina hóming ella tú hevði eina hóming ella hann hevði
eina hóming av Ævinleikanum,
sum fóru til Denver, sum doyðu í Denver, sum
komu aftur til Denver & bíðaðu til onga nyttu, sum
ansaðu eftir Denver & bøldu & gingu einsamallir í
Denver og at enda fóru avstað aftur fyri at skilja
Tíðina & nú leingist Denver eftir sínum hetjum,
sum fullu á knæ í vónleysum dómkirkjum og bóðu
um frelsu fyri seg og síni og ljós og bróst,
til sálin upplýsti sítt hár í eitt sekund,
sum brutu seg út gjøgnum sínar heilar í fongslinum meðan teir bíðaðu eftir
óhugsandi brotsmonnum við gyltum høvdi og veruleika-
spjaldri í hjørtunum sum sungu ein góðan
blues til Alcatraz,
sum tóku seg aftur til Meksiko fyri at dyrka ein vana, ella Rocky
Mountains til tann blíða Buddha ella Tanger til dreingir
ella Southern Pacific til tað svarta lokomotivið ella
Harvard til Narcissus til Woodlawn til
blómukrans ella grøv,
sum kravdu prógv fyri fullum viti og skili og ákærdu útvarpið fyri at hyp-
notisera fólk & stóðu eftir við sínum ørskapi & sínum
hondum & einum ósamdum nevningatingi,
sum tveittu eplasalat eftir studentaskúlalærarum, ið hildu fyrilestrar um
dadaismu
og síðani bjóðaðu seg fram á
gróttrappuni framman fyri sinnissjúkrahúsinum við rakaðum høvdi
og vøsutum tosi um sjálvmorð og kravdu at fáa
tann hvíta skurðin alt fyri eitt,
og sum í staðin fingu tann harða tómleikan við insulin
metrasol elektro hydro psyko ergo
terapi pingpong &
amnesi,
sum í køvisligum mótmæli bara rendu eitt súmbolskt
pingpongborð um koll við einum stuttum steinrunnum steðgi at hvíla seg í,
og komu aftur fleiri ár seinni, nú púra berskøllutir men við einum parúkki úr
blóði, og tárum og fingrum, til tann sjónska undirgangin sum ørvitis-
fiskar í varðhaldunum hjá teimum steinøru býunum
eystanfyri,
stinkandi høllirnar í Pilgrim State Rocklandi og Greystone,
sum keglast við afturljóðini í sálini og rokka
og rulla á kærleikans einsliga midnáttarbeinki
úr gróti, lívsdreymur ein
marra, kroppar runnir í steinar so tungir sum
mánin,
at enda í song við mammu síni, og tann seinasta ótrúliga bókin
blakað út gjøgnum vindeygað í leiguíbúðini og tann seinasta
hurðin stongd klokkan 4 á morgni og tann seinasta telefonin
ripað inn í veggin sum svar og tað seinasta kamarið
ruddað heilt niður til seinasta innbúgvið í huganum,
ein gul pappírsrósa í skápinum snarað
um eitt akslatræ úr stáltráði, og sjálvt hon
innbillað, einki uttan bara eitt vónríkt lítið petti av
yvirsjón –
á, Carl, so leingi tú ikki ert sloppin eri eg ikki sloppin, og
nú situr tú av álvara fastur í tí fullkomiliga dýrisku
tíðarsugguni –
og sum av tí sama rann gjøgnum tær ísakøldu gøturnar tikin
av einum óvæntaðum neista av gullgerðargátuni hvussu
ellipsan kann brúkast og skráin mátarin & tann darr-
andi flatin,
sum droymdi og gjørdi ítøkilig hol í Tíð & Rúmd
við einari mynd fyri og aðrari eftir og fangaði høvuðs-
eingilin í sálini millum 2 sjónligar myndir
og bant grundsagnorðini hvørt at øðrum og setti navnorðið
og tankastrikuna í tilvitinum saman og leyp uppfrá
og helt seg hóma Pater Omnipotens Aeterna
Deus
fyri at byggja uppaftur lagið og stevið í neyðarsliga skrivaðum manna-
máli og standa framman fyri tær orðleysur og
gløggur og skelva av skomm, vera burturvístur og kortini við-
ganga alla sálina fyri at laga seg eftir tankarútmuni
í hansara nakna og endaleysa høvdi,
tað svaka ólukkudýrið og eingilin vilstur í Tíð, ókendur
og kortini farin undir at skriva tað niður, sum er eftir at siga
í tíðini aftan á deyðan,
og reis uppaftur latin í ham úr jazzi í
gullhornsskugganum av tónleikinum og blásti
pínuna í tí nakna kærleikstráandi heilanum á Amerika út í
eitt eli eli lamma lamma sabaktani saksofon-
skríggj sum skakaði býirnar heilt niður í tað seinasta útvarpstólið
við innasta hjartanum í lívsins yrking skorið
úr teirra egna kroppi gott at eta í túsund ár.
II
Hvør sfinksur úr betongi og aluminiumi breyt hol
á skallarnar og át teirra heilar og hug-
flog?
Molok! Einsemi! Skarn! Óhumska! Ruskíløt og
dollarar, sum ikki fáast! Børn skríggjandi undir
trappunum! Dreingir higstrandi í herliðum! Gamlir menn
grátandi í viðarlundum!
Molok! Molok! Marrur um Molok! Molok við
ongum kærleika! Molok í heilanum! Molok tann harði
mannadómarin!
Molok tað ófatiliga fongslið! Molok
sálarleysa fangahúsið við krossløgdum beinum og húsið har
allar sorgir halda fund! Molok hvørs bygningar eru guds revsing!
Molok øgiligi steinurin í kríggi! Molok tær ør-
kymlaðu stjórnirnar!
Molok hvørs heili er ber maskina! Molok hvørs
blóð er pengarensl! Molok hvørs fingrar
eru tíggju herar! Molok hvørs bróst er ein manna-
etandi dynamo! Molok hvørs oyra er ein guvandi
grøv!
Molok hvørs eygu eru túsund blindir gluggar!
Molok hvørs skýskravarar standa í longum
gøtum sum endaleysir Jehovar! Molok hvørs verk-
smiðjur droyma og kyrkja í mjørkanum! Molok hvørs
skorsteinar og antennur krúna býirnar!
Molok hvørs kærleiki er olja og steinur í allar ævir! Molok
hvørs sál er ravmagn og bankar! Molok
hvørs fátækradømi er hamurin av flogviti! Molok
hvørs lagna er eitt kynsleyst brintskýggj!
Molok hvørs navn er Sálin!
Molok sum eg siti vilstur í! Molok sum eg droymi um
einglar í. Svakur í Molok! Murtsleikjari í
Molok! Kærleikssørur og mannleysur í Molok!
Molok sum tíðliga kom inn í mína sál! Molok sum
eg gangi í við kenslum og ongum kroppi! Molok
sum ræddi meg burtur úr mínari natúrligu øsing!
Molok sum eg avnokti! Vaknið í Molok!
Ljós streymar niður av himni!
Molok! Molok! Robottíbúðir! ósjónligir forstaðir!
dýrgripasøvn við beinagrindum! blindir kapitalar! djevulssettar
fyritøkur! spøkilsistjóðir! vónleys sinnis-
sjúkrahús! grótfansar! andstyggiligar bumbur!
Teir brutu ryggin av at lyfta Molok til skýggja! Gongu-
breytir, trø, útvarp, tons! lyfta býin upp í
himmalin, sum er til og er allastaðni um
okkum!
Opinberingar! fyrivarningar! yvirsjónir! undur! øsingar!
farin við áunum í Amerika!
Dreymar! tilbiðjan! sannroyndir! vitnisburðir! øll
lastin full í kenslubornum lorti!
Nýbrot! hinumegin ánna! útflipp og krossfestingar!
farin við flóðini! Frítt flog! Opinberingar! Vón-
loysi! Tíggju ár við djóraskríggi og sjálvmorðum.
Heilar! Nýggir kærleikar! Steinørt ættarlið! oman eftir
klettunum í tíðini!
Veruliga heilagur látur í ánni! Tey sóu tað øll! tey
heilagu rópini! Tey søgdu farvæl!
Tey lupu út av tekjuni! út í einsemið! veittrandi!
við blómum í hondini! Oman til ánna!
út í gøturnar!
III
Carl Salomon! Eg eri við tær í Rocklandi
har tú ert svakari enn eg sjálvur
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú manst kenna teg illa
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú hermir eftir skugganum á mammu míni
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú hevur dripið tínar tólv skrivarar
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú flennir eftir hesum ósjónliga skemtinum
Eg eri við tær í Rocklandi
har vit eru stórir yrkjarar á somu ræðuligu
skrivimaskinu
Eg eri við tær í Rocklandi
har tín livimáti er versnaður og
tey siga frá tí í útvarpinum
Eg eri við tær í Rocklandi
har gávurnar í skallanum ikki longur lova
maðkunum í sansunum framat
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú fært te at drekka úr bróstunum á
gomlu gentunum í Utika
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú spælir við orðum um tínar sjúkrasystrar,
gívrarnar í Bronx
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú rópar í spennitroyggjuni at nú
tapir tú pingpongspælið um
avgrundina
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú slært niður á tað katatoniska klaverið at sálin
er ósek og ódeyðilig hon átti ongantíð at doyð ógudilig í einum vápnaðum
sinnissjúkrahúsi
Eg eri við tær í Rocklandi
har hálvtrýss viðgerðir aftrat ongantíð fara at fáa
sálina aftur í kroppin á tær eftir pílagrímsferðina til ein
kross í tómleikanum
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú leggur læknarnar undir at vera svakir
og leggur ætlanir fyri jødisku sosialistakollveltingini móti
fasistiska Golgata-tjóðskapinum
Eg eri við tær í Rocklandi
har tú ætlar at skræða himlarnar á Long Island sundur
og reisa upp tín livandi menniskjaliga Jesus úr
yvirmenniskjaligu grøvini
Eg eri við tær í Rocklandi
har fimm og tjúgu túsund ørir javn-
líkar syngja í kór seinasta ørindi í internasjonaluni
Eg eri við tær í Rocklandi
har vit kroysta og kyssa USA undir
dýnuni USA sum hostar alla
náttina so vit ikki fáa sovið
Eg eri við tær í Rocklandi
har vit verða vaktir uppøstir úr óviti
av okkara sálarligu flogførum sum brøla uppi
yvir tekjuni tey eru komin fyri at tveita einglabumbur
sjúkrahúsið lýsir av sær sjálvum innbillaðir veggir
rapa O kaldarakar fjøldir skunda sær út O stjørnu-
settir skelkir av náði æviga kríggið er
komið O sigur gloym undirklæðini vit eru
fræls
Eg eri við tær í Rocklandi
í mínum dreymum gongur tú sjó-
drigin av ferð eftir vegunum tvørtur um Amerika vátur av tárum
til dyrnar á mínari smáttu í náttini fyri vestan
* Carl Solomon var vinmaður Allen Ginsberg.
Teir vóru innlagdir samstundis á Rockland sinnissjúkrahúsi.
Gunnar Hoydal týddi.
Hesin teknifilmurin av “Howl” er úr filminum við sama navni.


text:
Tú alfagra land mítt
Tú alfagra land mítt (Du mit meget fager land) er Færøernes nationalmelodi.
Det menes at teksten er skrevet den 1. februar 1906 af folkehøjskolelærer Símun av Skarði (1872-1942). Melodien er skrevet i 1907 af violinisten Petur Alberg (1885-1940).
Tú alfagra land mítt, mín dýrasta ogn! á vetri so randhvítt, á sumri við logn, tú tekur meg at tær so tætt í tín favn. Tit oyggjar so mætar, Gud signi tað navn, sum menn tykkum góvu, tá teir tykkum sóu. Ja, Gud signi Føroyar, mítt land!
Hin roðin, sum skínur á sumri í líð, hin ódnin sum tínir mangt lív vetrartíð, og myrkrið, sum fjalir mær bjartasta mál, og ljósið, sum spælir mær sigur í sál: alt streingir, ið tóna, sum vága og vóna, at eg verji Føroyar, mítt land.
Eg nígi tí niður í bøn til tín, Gud: Hin heilagi friður mær falli í lut! Lat sál mína tváa sær í tíni dýrd! So torir hon vága av Gudi væl skírd - at bera tað merkið, sum eyðkennir verkið, ið varðveitir Føroyar, mítt land!


text:
10. apríl
10. apríl er dagur 100 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 101 um skotár er). 265 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1980 - ÍSB - Ítróttarsambandið teirra brekaðu verður sett á stovn.
- 2014 - Løgtingið samtykti einmælt uppskotið um at stovna eitt alment partafelag, sum skal byggja og reka Eysturoyartunnilin og Sandoyartunnulin. Tunnlarnir verða mettir at kosta góðar tvær milliardir krónur. Eysturoyartunnulin eina milliard og 50 milliónir krónur, og Sandoyartunnulin verður mettur at kosta 860 milliónir krónur. Sambært uppskotinum verður koyrandi bæði í Eysturoyartunlinum og Sandoyartunlinum í 2021. Eysturoyartunnulin verður bygdur fyrst.
- 2014 - Føroyar - Norðurírland 0-0. Dysturin varð leiktur á Tórsvølli.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1963 - Mark Oliver Everett, amerikanskur tónleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 2010 - Lech Kaczyński, polskur politikari (f. 1949)


text:
Orð og lag: Torkil Beder
1. Í oyðimørk burtur av slóðaðum vegi
har royndi eg leingi at finna ta gleði,
ið frið kundi geva og grøða mítt hjarta,
tí frið eg ei kendi, ei ljósið hitt bjarta.
2. Í oyðimørk gekk eg, tað kann eg nú síggja,
og mær var í huga frá Guði at flýggja.
Tá sá eg tað ikki, tí blindað var eygað,
eg dugdi ei skyna, mín leið gekk mót deyða.
3. Mær tókti so mangan, eg frið hevði funnið,
mær gleði í hjarta eg nú hevði vunnið!
Tó stokkut var stundin, burt gleðin varð máað,
í hjartanum ófriður aftur man ráða!
4. Tó Harrin var góður og ikki mær slepti,
á Golgata heyggi Hann Lívið mær keypti.
Hann leitaði leingi, at enda Hann fann meg,
eg boyggja meg mátti, Hans kærleiki vann meg.
5. Nú kann eg ei annað enn Harranum prísa,
tí Hann vildi náði og miskunn mær vísa;
at Harrin er kærleiki, syndarum bestur,
eg fegin vil vitna, til hjarta mítt brestur!