text:
GIRŠINGARLÓGIN.
L. nr. 171 frį 18.05.1937 fyri Fųroyar um giršingar og frišing av lendi, sum seinast broytt viš Ll. nr. 30 frį 17.03.1951.
Giršing.
§ 1. Innangaršs kann granni krevja av granna giršing fyri ross og neyt.
§ 2. Ķmillum innangaršs og uttangaršs kann uttangaršseigari krevja giršing fyri ross, neyt og seyš. Garšskyldan liggur į innangaršsjųršini.
Viš vištųku į grannastevnu kann (sjįlvt um uttangaršseigari ikki krevur stik) įsetast, at stik millum innangaršs og uttangaršs skal vera felags fyri fleiri ella allar innangaršspartar ķ bygdini.
Atkvųšurętt viš atkvųšugreišslu til tķlķka vištųku hava eigararnir av avvaršandi innangaršspųrtum. Er uppskot til tķlķka vištųku sett fram, men ikki endaliga samtykt į grannastevnu, kann hvųr viš atkvųšurętti, sum hevur atkvųtt fyri uppskotinum, skjóta mįliš fram til višgeršar eftir §§ 45-50. Viš śrskuršinum ķ mįlinum veršur serstakliga mišaš ķmóti at giršingarvišurskiftini verša skipaš į best hóskandi og bķligasta hįtt fyri allar innangaršseigarar.
§ 3. Ķmillum uttangaršs og uttangaršs kann granni krevja giršing av granna, um so er, at hann prógvar, at giršingin veršur til munandi gagns fyri bįšar partar sammett viš kostnašin, ella at verandi stųša hevur viš sęr ov stóran bįga fyri ogn hansara. Um giršingin skal verja fyri neytum og rossum ella eisini fyri seyši, gera garšaskošararnir av, um ósemja er um taš.
§ 4. Garšaskylda fevnir um bęši at stika og at seta verandi giršing ķ lógligan stand og halda hana. Garšaskyldan dettur burtur, har iš nįttśruvišurskiftini gera taš munandi trupult at stika ella halda giršing, ella kostnašurin veršur ov stórur sammett viš gagniš, og eisini har iš partar innangaršs liggja soleišis hvųr sęr, at giršingin veršur órķmiliga long sammett viš stųddina į pųrtunum.
§ 5. Um eitt strekki eftir hesi lóg skal roknast sum innangaršs ella uttangaršs, ger tann myndugleiki av, sum ķ tķ verandi fųri eigur at gera mįliš av, har iš ivamįliš hevur tżdning.
§ 6. Jaršir, sum vegur er ķmillum, hava onga felags garšaskyldu, uttan so at hųvi er til viš at gera liš um vegin (sbr. § 15) at kunna friša jarširnar ķmóti hvųrjum ųšrum viš at stika. Tó hevur tann, sum ķ hesum fųri vil stika framviš vegnum viš ogn sķni, ikki skyldu at vera saman viš grannanum um felags giršing ella liš.
Reglurnar omanfyri verša ikki at nżta į jaršum, sum neytageil er ķmillum. Ķ hesum fųri kann hvųr eigari av jųrš, sum markar til vegin ella liggur so nęr honum, at hann er ķ vanda fyri skaša viš ongari giršing, krevja giršing framviš vegnum. Garšaskyldu hava allir hesir eigararnir og eisini teir eigarar, sum nżta vegin sum geil.
§ 7. Tį iš granni kann krevja giršing av granna, skulu jarširnar, iš bera saman, taka upp į seg hvųr sķna helvt av hesari. Tó skal tann, sum ikki sjįlvur krevur giršing ella broyting av verandi giršing, og sum sannar, at henda avgerš hevši nervaš hann ov mikiš, eiga tķlķka avskarving ķ garšaskyldu sķni, sum tykist rķmulig. Har iš garšaskyldan viš ręttargildum sįttmįla ella avgerš er skipaš į annan hįtt, enn ķ hesi ella undanstandandi grein er įsett, veršur taš viš tķ verandi.
§ 8. Ķ ųllum fųrum, har iš eftir hesi lóg bżti av giršing ella atkvųšugreišsla skal fara fram eftir skattamųrkum, veršur tann ómatrikuleraši parturin innangaršs (uppi ķ hesum eisini leigutrašir, um so er neyšugt til bżtis av giršing) at meta eftir reglum, sum Ministeriet for Landbrug og Fiskeri įsetir; Kostnašin av hesum rinda Amtsrepartitionsfonden og avvaršandi kommuna viš hvųr sķni helvt.
§ 9. Skyldan at vera viš ķ felags giršing veršur gjųrt av fyri uttangaršsjųrš eftir gomlum markatali, fyri innangaršsjųrš eftir skattamųrkum. Tį iš giršing um innangaršsjųrš veršur flutt, skal taš ikki liggja į luteigaranum at halda longri giršing sammett viš part hansara innangaršs frammanundan, enn taš iš hesin parturin nakran tķš hevur įtt at hildiš. So leingi sum luteigararnir ikki hava bżtt garšaskylduna sķna millum, hava teir ein fyri allar og allir fyri ein skyldu at seta upp og halda giršingina, iš į teimum liggur. Viš bżti av felags giršing um innangaršsjųrš, sum ger įšur felags ella serstaka giršing óneyšuga, veršur at hava sįmuligt fyrilit viš, um teir, sum įšur hųvdu skyldu at halda giršingina, kunnu sigast at taka lut ķ at seta upp ta nżggju giršingina, eitt nś viš at grót og annaš tilfar veršur nżtt ķ tķ nżggju, ella viš at eigarin av tķ gomlu giršingini hevur flutt garšaskyldu sķna til ašrar, til dųmis sum ein part av višurgjaldinum fyri įšur uttangaršsjųrš, iš veršur lųgd inn innanfyri ta nżggju giršingina.
Tann, sum hevur sett upp nżggja giršing, kann krevja hana sżnaša av garšaskošarunum og krevja avgerš um, hvųrt ein partur at tķ framyvir eigur at verša hildin av eigarum av innanfyri standandi giršing, sum av hansara giršing veršur óneyšug.
Fyri giršing fram viš neytageil (geilargarši) veršur garšaskyldan bżtt eftir meting millum teir ķ § 6, sķšsta punktum, nevndu eigarar.
Uttangaršseigari, sum eigur rętt til bit, kann, tį iš giršing ķmóti ašrari uttangaršsjųrš kann ętlast einans ella fyri ein part at vera neyšug fyri ręttin til bit, krevja, at teir, i eiga rętt til bit, ķ samsvarandi mun (fult ella fyri ein part) skulu taka viš garšaskylduni, iš į honum liggur, uttan so at annaš er įsett ella kann ętlast at vera ein fyritreyt, tį iš ręttindi vóršu stovnsett. Ķ trętumįli taka garšaskošararnir avgerš; veršur hildiš, at garšaskyldan eigur at bżtast, veršur bżtt eftir frķari meting.
Allir, iš eru partar ķ hesum, kunnu krevja śrskurš frį garšaskošarunum um, hvųrt, og um so veršur hvussu, felags giršing eigur at bżtast av nżggjum viš atliti til broyttar umstųšur. Tķlķkt nżtt bżti kann tó bert krevjast viš ķ minsta lagi 10 įra millumbili.
§ 10. Viš bżti av giršing eigur hvųr so nęr sum gjųrligt at fįa sķn part ķ einum strekki. Tann stųrra byršan, sum okkurt strekki kann verša hįttaš av, veršur javnaš viš samsvarandi stytting ķ longd. Semjast teir viš garšaskyldu ikki um bżtiš, veršur taš gjųrt av upp į tann ķ §§ 45-50 įsetta hįtt. Tį iš bżtiš er framt, veršur gjųrt av, um neyšugt viš lutakasti, hvųnn ella hvųrjar partar hvųr skal taka viš. Einki strekki kan vera stytri enn 6 metrar; teir, iš kunnu verša fyri at fįa styttri partar, verša lagdir ķ hóskandi fela, soleišis at teir fyri triša manni ein fyri allar og allir fyri ein hava skyldu at seta upp og halda giršingarstrekkiš.Teir, iš eiga giršingarstrekkiš ķ framhaldi frį hvųrjum ųšrum, kunnu sķnįmillum gera semju um felags hald av giršing, soleišis at teir fyri trišamanni hava skyldu sum beint nś tilskilaš. Tey einstųku giršingarstrekkini skulu av garšaskošarunum (§ 44) merkjast viš hųgdum, mįlašum ella į annan hįtt varandi įsettum nummari. Garšaskošararnir skulu ķ geršabók sķna (§ 44) bóka skrį um bżtiš, har iš eisini seinni broytingar verša at višmerkja. Kostnašurin av bżti og merking v.m. veršur bżtt millum allar luttakararnar ķ giršingini ķ sama mun sum garšaskyldan.
§ 11. Semjast teir viš garšaskyldu ikki um tķšina, nęr iš giršingin skal vera lišug, įseta garšaskošararnir hana.
§ 12. Er trętumįl um, hvųrt giršing er lóglig, gera garšaskošararnir av viš atliti til, um giršingin skal verja fyri rossum, neytum og gįsum ella eisini fyri seyši.
§ 13. Taš er bannaš at nżta pķkatrįš sum giršing į tķlķkan hįtt, at fólk og fę lęttliga verša fyri skaša.
Brot į hesa reglur veršur sektaš.
§ 14. Giršing skal setast į markinum. Eingin giršing skal setast longri inni į grannanum enn į egnari grund og ikki meiri enn hįlvan metur. Granni kann ikki seta seg upp ķmóti, at ųll giršingin ella partar av henni verša sett į hansara grund, tį iš ikki slepst undan tķ, tó fyri endurgjald. Į, hamari ella annaš, iš verjir fyri somu slųgum av hśsdżrum, sum giršing skal verja fyri, veršur mett sum lóglig giršing.
§ 15.1) Tį iš į giršing er liš, sum er felags fyri grannar, telur taš viš ķ bżtinum av garšaskylduni, og taš veršur viš hesum lagt upp fyri meirkostnašinum av at seta upp og halda lišiš eftir forskriftunum ķ § 10. Metist lišiš ikki at kunna telja viš ķ bżtinum, veršur taš hildiš ķ felag. Liš į vanliga nżttari gųtu skal vera soleišis hįttaš, at taš lęttliga kann latast upp og aftur. Į almennum vegi kann einki liš setast upp, uttan so at avvaršandi kommunali myndugleiki loyvir taš; hesin myndugleiki skipar ķ tķ fųri eisini fyri breiddini į lišinum og uppsetingini annnars. Tann kommunali myndugleikin kann eisini gera lķknandi fyriskipan fyri liš, sum longu eru į almennum vegi, haruppiķ skal tann kommunali myndugleikin kunna krevja óneyšugar smogur um koyrivegir tiknar burtur, tó viš rętti hjį avvaršandi, iš hava ręttindi at kęra til lųgtingiš innan 3 mįnašir eftir, at teir próvfast hava fingiš boš um avgeršina. Um tķlķk boš hava viš sęr śtreišslur fyri teir, iš hava garšaskyldu, kunnu hesar krevjast endurgoldnar eftir reglunum ķ Lov Nr. 69 af 7. Maj 1881 om Forpligtelse til Jords Afgivelse. Ķ tķ fųri, har iš taš eftir śrskurši hjį garšaskošarunum ella hęgri myndugleika er neyšugt til frama fyri landbśnašin at seta giršing tvųrtur um almennan koyriveg, hevur avvaršandi kommunustżri skyldu at seta upp og halda tey fyri ta almennu feršsluna neyšugu portur. Tvųrtur um feršsluvegir skulu altķš nżtast rulluportur. Brot į regluna ķ fyrsta punktum ķ hesum stykki ella tęr av avvaršandi myndugleika įsettu neyvari fyriskipanum verša sektaš.
Hvųrt liš į giršing um innangaršsjųrš skal hava fullgóša loku og, undantikiš liš, iš er ętlaš akfųrum at fara um, verša gjųrd soleišis, at taš, hvųrja ferš taš veršur latiš upp, letur seg sjįlvt aftur, og at taš, um taš er ķ giršing ķmóti haga, letur upp ķmóti hesum.
§ 16. Giršing innangaršs ella ķmillum innangaršs og uttangaršs skal haldast ķ lógligum standi alla ta tķš, tį iš lendiš ikki eftir teimum galdandi reglunum (uppi ķ hesum eisini avgerš, sum veršur tikin fyri einstakt vįr ella heyst sambęrt hagalógini § 35, 2na stykki) skal liggja opiš fyri biti hjį hśsdżrum av tķ slagi, sum taš skuldi veriš girt fyri. Giršing millum innangaršs og uttangaršs skal haldast ķ lógligum standi ta tķš, sum garšaskošararnir ķ hvųrjum einstųkum fųri gera av, annašhvųrt tį iš giršingin veršur sett upp ella seinni, um ósemja tekur seg upp um tķšina.
§ 17. Um so er, at grannar semjast um, at garšaskyldan teirra millum skal takast av, minkast ella vķškast śt um taš, sum ķ hesi lóg er įsett, skal tķlķk semja kunna gerast fyri upp til 10 įr ķ senn. Fevnir semjan um lendi, sum onkur annar enn eigarin nżtir, er hon ikki galdandi, fyrrenn eigarin hevur tikiš undir viš henni.
§ 18. Hvųr garšaskošari ķ bygdini er skyldigur eftir klagu frį granna (ella, um taš er felags giršing um innangaršs, eisini frį hvųrjum sum helst luteigara innangaršs) beinanvegin at hyggja at giršing, sum veršur sųgd ikki at vera ķ lógligum standi. Heldur garšaskošarin tį, at taš er neyšugt beinanvegin at vęla um giršingina, skal hann heita į tann, sum eftir hansara meting hevur garšaskylduna, at fara undir tķlķka umvęling, sum kann metast at vera neyšug beinanvegin. Veršur įheitanin ikki fylgd ķ stundini, skulu garšaskošararnir seta ķ verk, at taš neyšuga arbeišiš veršur gjųrt fyri kostnaš hansara, iš hevur garšaskylduna. Stendst ósemja um, hvųr iš hevur garšaskyldu, veršur hetta mįliš sķšan at gera av eftir reglunum ķ §§ 45-49.
§ 19. Har iš eigari og brśkari ikki er tann sami, įbyrgjast tann eini fyri bįšar og bįšir fyri ein fyri alt pliktarbeiši višvķkjandi uppseting og haldi av giršing.
Brśkari av almennari jųrš veršur ķ hesi lóg mettur javn viš eigara, uttan so at taš ķ teimum einstųku fųrunum av tķ avvaršandi myndugleika er tikin onnur avgerš.
Įbyrgd av hśsdżrum.
§ 20. Hvųr tann, sum, uttan at heimild er til tess, tjóšrar ella rekur hśsdżr inn į lendi hjį ųšrum manni ella śtvegar tķ atgongd viš at lata liš upp ella bróta giršing nišur ella tjóšra taš so nęr lendinum hjį grannanum, at taš rųkkur inn į taš, veršur sektašur, um ikki so er, at mįliš eftir sķnum hįtti ašramįta hevur hęgri revsing viš sęr.
Tann, sum ķmóti forboši frį avvaršandi kommunala myndugleika tjóšrar hśsdżr į lendi hoyrandi upp ķ almennan veg so nęr, at taš rųkkur inn į taš, eins vęl og tann, sum ķmóti tķlķkum forboši letur hśsdżr sķtt ganga į biti į tķ til almennan veg hoyrandi lendi, sum lógliga er stikaš frį ogn hansara, veršur sektašur.
Tann seki skal harumframt ķ teimum omanfyri nevndu fųrum lata fult endurgjald fyri allan skaša, iš stašist hevur av hansara įvum.
Įsetanin ķ fyrsta stykki ķ hesi grein veršur ikki at nżta višvķkjandi eigara av innangaršsjųrš, sum liggur innanfyri felags giršing, tį iš hann fyri at reka leys dżr śt gjųgnum felags giršing (sbr. § 23) noyšist at reka taš um annans lendi, um so er, at hann hevur lagt sęr nęr at skaša fremmant lendi sum minst.
§ 21. Hvųr tann, sum, uttan heimild til tess, rekur annans hśsdżr inn į egiš lendi, veršur sektašur. Viš somu revsing metist tann, sum mišvķst uttan heimild loysir annans tjóšraš hśsdżr ella letur upp tippi ella stikaš lendi fyri tķ, umframt at hann hevur skyldu at endurgjalda eigaranum av tķ soleišis leysa dżri taš, sum hesin hevur noyšst at rinda ķ skašabót og endurgjaldi fyri fóšur og rųkt, og somuleišis missin viš sakninum av dżrinum.
§ 22. Hśsdżr, sum eru vandamikil fyri fólk, skulu ikki ganga leys į nųkrum staši, sum markar til alfaraveg og ikki er hųviliga stikaš inn. Brot į hetta veršur sektaš.
§ 23. Sleppa ross, neyt, seyšur, geit ella flogfenašur (herķmillum ikki dśgvur) uttan at heimild er til tess, inn į fremmant lendi innangaršs skal eigarin av dżrinum rinda fyri tann gjųrda skašan, taš veri seg į grųši ķ veltu, ong, beiti, urtagarši v.m. ella gróšursetingar, veitir, vegir, brżr og tķlķkt ella onnur hśsdżr.
Er dżriš vanafast, skal eigari tess harumframt sektast.
Upp ķ omanfyri standandi reglu veršur ikki roknaš hending, har iš tann, sum hevur veriš fyri skaša, hevur misrųkt skyldu sķna at girša fyri avvaršandi dżraslagi, mešan eigarin av dżrinum annašhvųrt ikki hevur tķlķka garšaskyldu ella hevur hildiš garšaskyldu sķna. Ķ teimum fųrum, har iš garšaskyldan er burturdottin (sbr. §§ 4, 6, 7 og 17), hevur eigarin av dżrinum sostatt įbyrgd, sum at taš var lóglig giršing.
Seyšur, sum hevur tann vana at oyšileggja eplaset, skal fyri óvant av eigaranum haldast inngirdur ella į annan hįtt hindrast at skaša eplavelturnar frį teirri stund, tį iš setin veršur sett nišur, til bųurin skal frišast fyri seyši.
§ 24. Stendst taš av vansketni hjį trišamanni (taš veri seg at lata vera viš at halda giršing ķ skyldugum standi, viš at lata upp liš ella ašra loku o.lķkn.) at dżriš ķ teimum ķ seinastu grein nevndu fųrum er sloppiš inn į fremmant lendi skal avvaršandi endurgjalda dżraeigaranum alt, sum hann av hesum įvum hevur noyšst at legga śt til eigaran av lendinum.Hava fleiri persónar sżnt tķlķkt vansketni sum omanfyri nevnt, og taš ikki beinanvegin viš vissu kann sigast, hvat fyri vansketni er atvoldin til, at dżriš er sloppiš inn į fremmant lendi, kann dżraeigarin krevja tķlķkt endurgjald frį hvųrjum av teimum avvaršandi, sum hann vil.
§ 25. Ķ ųllum fųrum, har iš hśsdżr hevur gjųrt skaša į fremmanda ogn, kunnu bįšir partar krevja skašan įsettan viš meting hjį garšaskošarum (§ 44) viš įheitan į formann teirra (§ 51).
Ķ teimum ķ §§ 20 og 23 nevndu fųrum kann eigarin av lendinum, tį iš ónollurnar hava fariš fram um eitt mundi, tį iš jųršin ikki er fryst ella avkavaš, krevja fylgjandi endurgjald, sjįlvt um skašin ikki kann įvķsast:
1) 60 oyru fyri ross, neyt, svķn ella geit;
2) 20 oyru fyri seyš;
3) 10 oyru fyri gįs;
4) 5 oyru fyri annan flogfenaš.
Hetta er tó ikki galdandi fyri ungar hjį teimum ķ punkt 3 og 4 nevndu hśsdżrum, so leingi ungarnir eru yngri enn 2 mįnašir.
Tį iš fleiri dżr hjį sama eigara samstundis eru sloppin inn į fremmant lendi, kann taš samlaša endurgjaldiš ikki fara uppum:
a) 7 kr. fyri ross, neyt, svķn, geitir ella seyš;
b) 2 kr. fyri gęs;
c) 40 oyru fyri annan flogfenaš.
§ 26. Gongur seyšur, uttan heimild er til tess, inn ķ fremmandan haga, eigur hann, sum hann er kendur at vera śr grannahaganum, at verša rikin aftur ķ hann. Hendir hetta vitnisfast so mangan, at seyšurin av hesum kann sigast at liggja meira ķ hesum haganum enn ķ tķ haga, sum hann er śr, annašhvųrt av teirri tķš, tį iš hann liggur į summarbiti, skal hann takast śr fyrstu vanligu skurštķš, eftir at hetta vitnisfast er kravt į bśstašnum hjį avvaršandi eigara ella rųktingarmanni ķ so góšari tķš, at hann hevur havt stundir at fyribyrgja ta ólógligu gongdina. Veršur seyšurin ikki tikin śr til ta tķš, skal hann endurgjalda kostnašin av at beina hann til sķn. Kemur tķlķkur seyšur aftur ķ sama haga, er hann mistur, soleišis at tveir trišingar lutast tķ almenna og ein trišingur eigaranum av tķ haga, sum hann hevur ligiš ķ. Vargur, sum gongur um mark og órógvar seyšin ķ grannahaganum skal spekjast ella takast śr nęsta heyst, aftan į at taš vitnisfast er kravt į bśstašnum hjį avvaršandi eigara ella rųktingarmanni; veršur hetta ikki gjųrt, er seyšurin mistur, sum omanfyri įsett.
Upp ķ vetrarbit ķ hesi grein veršur eisini roknaš innangaršsjųrš, har iš seyšur hevur havt bitrętt, sbr. Hagalógini § 34.
§ 27. Er seyšurin ikki śr grannahaga, skal taš so skjótt sum tilber bošast eigaranum ella rųktingarmanni hansara frį, sum hava skyldu at koma eftir seyšinum ķ seinasta lagi, tķ iš nęsta vanliga fjall veršur gingiš. Hendir hetta ikki, verša reglurnar ķ 3ša og 4ša punktum ķ undanstandandi grein at nżta.
Er ikki kent, hvašan seyšurin er, veršur fariš fram eftir reglunum ķ § 28, sķšsta punktum.
§ 28. Tekur ósemja ella ivi seg upp um, hvųnn haga eitt lamb hoyrir til, sum ómarkaš kemur į rętt um heystiš, skal taš lutast tķ haganum, sum taš gongur ķ. Seyšur, iš er ómarkašur ella so óvandaliga markašur, at sżslumašurin og tveir av honum innkallašir óvildarmenn vįtta merkiš at vera ókenniligt, veršur višgjųrdur, um ivi er um eigaran, sum funniš fę.
§ 29. Gongur ross, uttan at heimild er til tess inn ķ fremmandan haga, skal eigarin av dżrinum gjalda bitsamsżning, um so er, at hann ikki kemur eftir tķ innan 8 dagar eftir, at hann frį hagaeigaranum hevur fingiš boš um at koma eftir tķ. Bitsamsżningin er 40 oyru um dagin at rokna frį tķ, at bošini eru send. Hagaeigarin hevur rętt til, um hann ikki sendir eigaranum av dżrinum boš, ella um hesin ikki kemur eftir tķ innan teir nevndu 8 dagarnar, at beina taš til eigara tess, og hesin skal tį fyri hetta samsżna honum 30 oyru fyri kilometurin av vegastrekkinum, taš er beint. Taš sama er galdandi fyri neyt, hóast bitsamsżningin er 10 oyru um dagin, og at flutningurin av dżrinum veršur samsżndur hagaeigaranum viš hóskandi upphędd, sum, um ósemja um stųddina į upphęddini tekur seg upp, kann įsetast av garšaskošarunum. Veršur ross beint 3 feršir ķ 4 vikur til eigara tess, rindar hesin kr. 24 ķ bitsamsżning fyri taš įriš.
Hoyrir ross, sum kemur inn ķ fremmandan haga, heima ķ einum haga, har iš skipanin er stųrri enn 1 ross upp į mųrkina (sbr. § 25 ķ hagalógini) rindar eigarin av rossinum umframt tęr omanfyri nevndu upphęddir 3 kr. hvųr ferš, rossiš veršur beint til hansara.
Dżraeigarin hevur harumframt ķ ųllum fųrum skyldu at rinda kostnašin av at senda honum boš.
Er dżraeigarin ókendur kemur offentlig Bekendtgųrelse i Bygden ved Opslag overensstemmende med lov for Fęrųerne Nr. 59 af 1. april 1912 om Ophęvelse af Kundgųrelse ved Kirkestęvne ķ stašin fyri at senda eigaranum boš; er taš kent hvųrja bygd dżriš hoyrir til, skal taš harumfram lżsast ķ tķ bygdini.
Tann, sum uttan heimild letur kżr sķnar verša mjólkašar ķ fremmandum haga, veršur sektašur hvųrja ferš viš 3 krónum.
Tį iš hagaeigarin hevur skyldu at stika fyri avvaršandi dżraslagi, men hevur misrųkt hesa skyldu eigur hann onga samsżning eftir fyrsta og ųšrum stykki ķ greinini.
§ 30. Tį iš eigari og handhavari ikki er tann sami, kemur handhavari ķ eigarans staš višvķkjandi skyldu at goyma at hśsdżrum. Tann įbyrgd, sum fylgir viš, at hśsdżr hjį onkrum koma inn į fremmanda ogn, tekur eisini viš, tį iš dżriš kemur inn į ogn eigarans, um so er, at annar mašur hevur hana ķ hondum.
Upptųka av dżrum.
§ 31. Ķ ųllum fųrum, har iš tann iš stendur fyri jųršini, eftir reglunum omanfyri eigur endurgjald fyri skaša av fremmandum hśsdżri ella samsżning fyri at senda eigaranum boš ella fyri lżsing ella fyri beiti til og flutning av dżrinum, kann hesin taka dżriš upp. Finnur hann dżriš į lendi hjį trišamani, kann eigari tess ikki seta seg ķmóti upptųkuni.
Somuleišis kann gįs, iš veršur funnin ķ fremmandum haga takast upp. Óskerd gįs veršur at rokna sum villinifugl.
Hųsn og dunnur, sum ķmóti reglunum ķ § 23 ganga inn į innangaršsjųrš hjį ųšrum manni hevur avvaršandi jaršarbrśkari rętt til at taka upp og halda aftur, til eigarin hevur veitt honum hóskandi samsżning fyri elvdan skaša og ómakan viš upptųkuni, tó ikki minni enn 25 oyru fyri hvųnn fugl. Hevur upptųka av tķ skašavaldandi fuglinum ikki veriš mųgulig, hevur tann, sum hevur veriš fyri skaša, rętt til at drepa hann į forsvarligan hįtt.
Er umrųddi fuglur hjį sama eigara tikin upp 3 feršir ķ sama įri sambęrt § 23, nęstseinasta stykki, veršur eigarin herumframt sektašur.
§ 32. Tį iš nakar tekur frammant hśsdżr upp og hann veit, hvųr iš eigur taš, skal hann beinanvegin siga eigaranum ella fólki hansara frį. Veit hann ikki innan 3 samdųgur, hvųr iš eigarin er, syrgir hann fyri, at upptųkan veršur lżst viš uppslagi, sbr. § 29, 4ša stykki. Lżsast skal ķ tķ bygd, har iš tann, sum hevur tikiš upp, bżr; veit hann, śr hvųrji bygd dżriš er, skal taš harumframt lżsast ķ tķ bygdini. Hann skal forsvarliga rųkta dżriš og fóšra taš samsvarandi įrstķšini, men kann ikki brśka taš. Hann hevur rętt til at brśka mjólkina undan upptiknum mjólkineyti ķmóti frįdrįtti ķ śtloysingarupphęddini eftir § 33.
§ 33. Eigari av upptiknum dżri hevur ikki rętt til at krevja taš aftur, fyrr enn hann hevur goldiš kostnašin av bošsending og lżsing, rųkt av dżrinum og fóšring og eisini endurgjald fyri skaša og hinar ķ § 31 nevndu upphęddir ella veitt trygd fyri gjaldiš innan 14 dagar. Fęst ikki semja um śtloysingarupphęddina, kunnu bįšir partar krevja hana gjųrda av eftir meting hjį garšaskošarunum viš įheitan į formann teirra. Halda menninir, at tann kravda śtloysingarupphęddin hevur veriš óhóskandi, kunnu teir sum ein part av metingini gera av, at tann, sum tók dżriš upp, rindar allan ella ein part av kostnašinum av mįlinum, tó ķ ongum fųri meira, enn tann dųmda śtloysinarupphęddin er.
§ 34.3) Tann, sum hevur tikiš fremmant hśsdżr upp og hildiš seg eftir reglunum ķ § 32, hevur rętt til at selja taš į uppboši (sbr. § 35), tį iš 8 dagar ella, višvķkjandi rossi, 14 dagar eru lidnir, uttan at eigarin hevur gjųrt vart viš seg. Freistin veršur roknaš frį upptųkudegnum, um so er, at taš er kent, hvųr iš eigur dżriš, men annars frį fyrstu lżsing um upptųkuna. Sama rętt eigur tann, sum hevur tikiš dżriš upp, um eigarin hevur gjųrt vart viš seg, men at taš sķšan eru lidnir 3 dagar, uttan at hann hevur loyst taš śt ella, um ósemja er um śtloysningarupphęddina, hevur bišiš um hesa gjųrda av viš meting; somuleišis, tį iš 3 dagar eru lidnir, aftan į at śtloysingarupphęddin er gjųrd av, uttan at śtloysing er hend. Tann, sum tók dżriš upp, tekur sęr afturfyri av sųluupphęddini fyri śtloysingarupphęddina og śtreišslur aftanį. Avlopiš veršur latiš lųgregluni (landfśta, sżslumanni, sóknarfśta), sum skulu rinda dżraeigaranum taš, um so er, at hesin ger vart viš seg innan 1 įr eftir upptųkuna; ger hann ikki vart viš seg innan hesa freist, legst taš til statskassan.
§ 35. Tey ķ § 34 nevndu uppboš verša hildin ķ Tórshavn ella har, sum sżslumašur ella sóknarfśti bśgva, av lųgregluni og annars av einum av sóknarstżrinum viš góškenning frį amtmanninum tilnevndum manni til tess. Um skylduna at taka viš tķlķkari tilnevning galda reglurnar ķ § 44 ķ hesi lóg.
Uppbošiš veršur lżst viš 24 tķma varningi. Um so er, at taš veršur hildiš av lųgregluni, veršur taš til lųgreglugeršabókina uttan samsżning; annars veršur taš gjųrt til eina av sóknarstżrinum lųggilda geršabók, sum veršur goldin av avvaršandi sókn, og fyri 75 oyru ķ višurgjaldi. Tann, iš heldur uppbošiš, skal hava viš sum vitni ein persón, sum hevur gott orš į sęr; hesin fęr 75 oyru.
Hevur taš upptikna dżri eftir eini av lųgregluni ella einum garšaskošara gjųrdari meting (iš veršur gjųrd uttan samsżning) so lķtiš virši, at sjįlvt ikki lżsingarśtreišslur kunnu vęntast at fįast aftur viš sųluni av tķ į uppboši, fellur henda burtur eins vęl og lżsingin eftir § 32, og dżriš veršur ogn upptakarans.
§ 36. Er hśsdżr upptikiš, og eigari tess ikki kendur, kann taš latast lųgregluni (landfśta, sżslumanni, sóknarfśta), sum skal taka sęr av tķ, og taš skal tį annars verša višgjųrt eftir forskriftunum ķ undanstandandi greinum. Er taš lķkt til, at kostnašurin av hesum hevši veršiš ósambęrligur viš metta virši į dżrinum, kann lųgreglan ķ hvųrjum einstųkum tķlķkum fųri gera av, hvussu eigur at verša borist at viš dżrinum.
§ 37. Hevur tann, sum hevur tikiš frammant hśsdżr upp og havt taš ķ varšhaldi, ikki hildiš seg eftir forskriftunum ķ § 32, sbr. § 35, sķšsta punktum, kann eigarin krevja taš flżggjaš śt viš atgerš landfśtans ella sżslumansins uttan višurgjald fyri havdar śtreišslur og gjųrdan skaša.
§ 38. Tį iš hann, iš hevur tikiš fremmant hśsdżr upp, flżggjar taš śt móti śtloysing, kann hann ikki seinni krevja meiri endurgjald. Tann, sum hevur veriš fyri skaša av fremmandum hśsdżri, ger sjįlvur av, um hann viš ręttargangi setur krav sķtt um endurgjald fram, tó ikki stųrri enn viršiš į dżrinum saman viš sakarmįlskostnašinum. Hevur skašin stašist av seyši, sum er śr skipanini ķ felagshaga (sbr. § 1 ķ hagalógini) kann endurgjaldskraviš reisast ķmóti hvųrjum limi ķ hagastżrinum (ella, um tķlķkt ikki er frįbošaš sżslumanninum, ķmóti hvųrjum luteigara ķ haganum), og sķšan hevur tann avvaršandi rętt til aftur at sųkja śtreišslu sķna endurgoldna viš panting hjį dżraeigaranum ella, um hann ikki er kendur, hjį ųllum hagaeigarunum eftir markatali teirra.
Taš omanfyri nevnda endurgjaldskrav skal vera lógsųkt innan 6 mįnašar frį tķ, at skašin stóšst.
Ber so į, at upptikiš hśsdżr doyr, kann tann, sum tók taš upp, einki krevja frį eigaranum.
Tęr omanfyri nevndu avmarkingar ķ mųguleikanum hjį tķ, iš hevur veriš fyri skaša, at fįa endurgjald og tķšarskeišiš hjį tķ sama at lógsųkja eru ikki galdandi ķ teimum ķ §§ 20 og 21 ķ hesi lóg nevndu fųrum.
Felagsbit hjį neytum, gįsum og rossum innangaršs.
§ 39. Felagsbit hjį neytum og gįsum innangaršs, sum er feli, kann ikki fara fram, tį iš annašhvųrt ein trišingur av eigarunum ella brśkarunum ella so mangir, sum eiga ella brśka ein trišing av innangaršsjųršini (roknaš eftir skattamųrkum) viš grannastevnuvištųku krevja felagsbitiš (annašhvųrt hjį neytum ella gįsum ella hjį bįšum dżraslųgum) tikiš av. Leys ross skulu ikki liggja innangaršs, um nakar luteigari setur seg ķmóti tķ.
Hvųr eigari, iš eigur bitręttindi innangaršs, hevur rętt til at tilskila sęr bitręttindi fyri rossum, neytum og gįsum į egnum innangaršslendi ķmóti at siga frį sęr onnur bitręttindi innangaršs og ķmóti at halda sķtt innangaršslendi forsvarliga innstikaš.
Inngiršingin skal, undantikiš teimum ķ hagalógini § 34, 2na stykki nevndu fųrum, ikki vera til hindurs fyri vetrarbit hjį seyši.
Feršsla um annans lendi.
§ 40. Tann, sum óneyšugt ella uttan at hava fingiš heimild til tess, fer um innangaršslendi hjį ųšrum, veršur sektašur. Er misbrotiš framt av barni yngri enn 14 įr, sum foreldur ella tey, iš eru fyri foreldrini, vita av, metast hesi, sum tey sjįlv hųvdu framt ta ólógligu geršina.
Viš somu sekt sum omanfyri tilskilaš veršur tann revsašur, sum ikki letur aftur annans liš ella loku (uppi ķ hesum eisini liš ella loku ķ felagsgiršing), sum hann hevur latiš upp, sjįlvt um hśsdżr ikki av hesum koma inn į annans ogn.
§ 41. Tann, sum uttan at heimild er til tess, gongur uttan fyri beina bygdagųtu ķ haga, sum hann ikki er luteigari ķ, ella ķ felagshaga, sum vištųka um feršslu luteigaranna er samtykt į hagastevnu undir sżslumansins leišslu (sbr. § 3 ķ hagalógini) veršur sektašur; gongur hann ólógliga viš hundi, tyngir hetta sųkina.
§ 42. Gongd um frammandan haga er loyvd ķ eftirfylgjandi fųrum:
1. Rųktingarmašur hevur loyvi at leita eftir seyši śr haga sķnum, um hann į hvųrjum sinni sigur einum rųktingarmanni ķ hinum haganum frį ķ so góšari tķš, at teir kunnu fylgjast ella mųtast į markinum, og um hann leišir hund sķn ķ bandi.
2. Einum og hvųrjum er loyvt um dagin at leita eftir rossi ella neyti sķnum, um hann frammanundan sigur einum av rųktingarmonnunum ķ haganum frį. Annars kunnu reglur um hetta įsetast viš vištųku av eigarunum ķ bygdarhųgunum ķ felag į grannastevnu (sbr. §§ 1 og 12 ķ grannastevnulógini).
3. Einum og hvųrjum er loyvt at fara eftir egnum torvi; tó skal hann gera taš um dagin og ganga ta vanligu gųtuna.
4. Gongd til fjarskotnan haga, fuglabjųrg ella annaš uttangaršslendi, sum tann avvaršandi ella tann, hvųrs ųrindi hann fer, eigur ella hevur nżtslurętt til, er loyvd, um so er, at hon er heimildaš viš tķ, sum į hvųrjum staši er gamal sišur. Um tķlķk feršsla ašramįta skal vera loyvd, ger landbśnašarstevnan av, um so er, at partarnir ikki viš sįtt og semju koma įsamt um hetta ella eru samdir at vķsa mįliš til geršarrętt.
Dagurin veršur roknašur ķ teimum ķ punkt 2 og 3 nevndu fųrum į sumri (taš er frį tķ 14. aprķl til tann 31. august) frį klokkan 5 į morgni til klokkan 9 į kvųldi og į vetri (taš er frį 1. september til 13. aprķl) frį į morgni, tį iš dagsglęman rķsir, til į kvųldi, tį iš hon setur.
§ 43. Gongd viš hundi um fremmandan haga er loyvd, tį iš hon fer fram eftir beinari bygdargųtu, og tį iš hundurin veršur leiddur ķ bandi. Tį iš eitt seyšafylgi skal rekast ķgjųgnum fremmandan haga, er taš loyvt at brśka leysar hundar til tess, tó ķmóti fullum endurgjaldi fyri tann skaša, teir vera atvold til ķ haganum. Ķmóti sama endurgjaldi kunnu somuleišis teir til rųkt og fjallgongu ķ fjarskotnum haga neyšugu hundar leišast leysir fram og aftur gjųgnum fremmandan haga. Hvussu rųktingarmašur ašramįta skal leiša hund sķn, tį iš hann noyšist at fara ķgjųgnum fremmandan haga fyri at koma til sķn egna, veršur gjųrt av sum įsett ķ § 42, punkt 4. sķšsta punktum.
Mįlsvišgerš um giršingar.
§ 44. Fyri hvųrja sókn ella eftir lųgtingsins fyriskipan fyri partar av eini sókn skulu 3 garšaskošarar setast. Teir verša tilnevndir fyri 4 įr ķ senn av bygdarrįšnum (ķ Tórshavn bżrįšnum). Hvųr jaršarbrśkari hevur skyldu at taka viš tilnevningini, uttan so, at hann er rokkin 60 įra aldri. Tann, sum ķ 4 įr uttan slit hevur veriš garšaskošari, skal tó ikki hava skyldu at taka viš nżggjari tilnevning sum tķlķkur fyrr enn lķka so langt tķšarskeiš er runniš, sum taš, iš hann hevur umsitiš hetta starv. Bišur nakar um at sleppa undan at taka viš tilnevning, ger bygdarįšiš (bżrįšiš) av, um umsókn hansara kann eftirlķkast. Veršur umberingin vķst aftur, kann tann tilnevndi leggja umsókn sķna um undantųku fram fyri lųgtingiš.
Eingin garšaskošari kann, um nakar av pųrtunum mótmęlir tķ, luttaka ķ eini avgerš, tį iš hann er skyldur ella svįgdur viš nakran av pųrtunum so nęr sum systkinabarn ella persónliga er partur ķ mįlinum. Berst nųkrum garšaskošara frį av tķlķkari orsųk ella lógligum forfalli, skal bygdarįšiš (bżrįšiš) tilnevna ein annan ķ stašin fyri hann.
Garšaskošararnir skulu, beinavegin tilnevning teirra er bošaš teimum, senda bygdarįšnum (bżrįšnum) eina skrivliga, hįtķšarliga vįttan, eftir eini av amtmanninum įsettari forskrift, um, at teir eftir besta fųrimuni uttan at gera mismun vilja śtinna starv teirra. Višgeršir teirra verša fųrdar inn ķ eina upp į sóknina keypta og av bygdarįšnum (bżrįšnum) góškenda geršabók, śr hvųrjari eftir įheitan fęst śrskrift fyri 1 kr. fyri arkiš, sum eisini skal rindast, tį iš śrskriftin ikki fyllir eitt heilt ark.
Garšaskošararnir velja sjįlvir sķnįmillum ein formann. Geršabókin er ķ varšveitslu hjį formanninum, sum sęr til, at višgerširnar verša fųrdar inn og śrskriftirnar latnar innan 24 tķmar eftir, at tęr eru umbidnar, og gjaldiš fyri tęr er rindaš.
2) Fyri sjįlva śtinningina av višgeršini eigur hvųr av garšaskošarunum eitt gjald upp į 2 kr. fyri hvųnn dag, višgeršin varar, umframt dżrtķšarvišbót eftir prķstalinum. Hetta gjald veršur latiš, sjįlvt um višgeršin varar styttri enn ein dag.
Garšaskošararnir hava skyldu til eisini at įtaka sęr višgeršir ķ grannaųki, tį iš įheitan kemur um taš vegna tess, at garšaskošarunum har berst frį. Ķ tķ fųri eiga teir umframt omanfyri nevndu samsżning hvųr 20 oyru fyri hvųnn kilometur į śt- og heimferš į landi, mešan flutningur eftir sjónum, um tķlķkur er neyšugur, veršur veittur teimum av honum, sum bišur um tęnastu teirra og annars veršur samsżntur teimum av honum.
Bygdarįšiš (bżrįšiš) kann siga garšaskošarunum upp; tó er loyvt teimum, sum eru uppsagdir ķmóti sķnum vilja, at leggja mįliš fram į lųgtinginum. Tį iš lųgtingiš ikki er saman, og mįliš ikki kann bķša, til lųgtingiš kemur saman, er heimilaš amtmanninum at gera av einsvęl ķ hesum fųri og ķ tķ fųri, sum er umrųtt ķ hesi grein, 1sta stykki.
§ 45. Tann, iš heldur orsųk vera at kęra um standin, ein giršing er ķ ella slagiš, hon er av (umframt taš ķ § 18 nevnda fųri) ella vil hava nżggja giršing setta upp ella at eldri giršing veršur skift um viš eitt annaš slag av giršing, uttan at hava fingiš frišarsįtt viš avvaršandi, eigur tķ višvķkjandi at senda skrivliga įheitan til formannin hjį garšaskošarunum ķ ųkinum. Hesin eigur sķšan beinanvegin at įseta eina įstašarvišgerš og at geva įheitanini įtekning um, nęr iš višgeršin veršur og eisini viš fundarbošum til teir avvaršandi at vera hjįstaddir. Įheitanin viš hesum įtekningum skal sķšan viš atgerš hansara, sum hevur bišiš um skošanina, eftir tķ fyri stevningar fyrisetta hįtti ella av tveimum persónum viš góšum orši į sęr bošast hinum partinum, soleišis at hesin fęr ķ minsta lagi 2 reisur 24 tķmar varning. Eru fleiri enn 5 persónar partar ķ mįlinum, kann formašurin loyva, at bošanin fer fram viš uppslagi ķ bygdini. Tann, sum lógliga er bošašur at mųta til višgeršina, men uttan at frįboša lógligt forfall ikki kemur, kann kasta sęr sjįlvum fyri, at mįliš veršur gjųrt av uttan mun til taš, sum hann mųguliga kundi havt fųrt fram.
§ 46. Višgeršin veršur framd av teimum trimum garšaskošarunum ķ ųkinum. Stendur giršingin į markinum millum 2 ųki, veršur hon framd av formanninum ķ hvųrjum ųki saman viš tķ av skošarunum ķ bįšum ųkjunum, sum formenninir velja viš lutakasti til tess. Ķ višgeršini skulu skošararnir leggja sęr nęr, at taš er umrįšandi at leggja višurskiftini klįrt fram fyri tey avvaršandi og royna at fįa semju teirra millum, tį iš taš er gjųrligt. Fęst semja, veršur hetta fųrt ķ geršabókina og tey avvaršandi skriva undir. Fęst eingin semja, veršur mįliš tikiš upp til śrskuršar, sum veršur gjųrdur sum skjótast, ķ seinasta lagi innan 3 dagar eru lidnir, og veršur fųrdur ķ geršabókina viš grundgeving fyri śrskuršinum og undirskrivaš av skošarunum.
Śrskuršurin veršur gjųrdur viš atkvųšumeiriluta; hava allir trķggir skošararnir ymiska meining, veršur formansins atkvųša (ella, um tveir formenn eru viš, tann hjį tķ eldra formanninum) tann avgeršandi.
Tį iš hvųr fundur er komin at enda, undirskriva allir skošararnir geršabókina.
§ 47. Hvųrt mįliš veršur gjųrt av viš semju ella śrskurši, skal tann tikna avgeršin ķ hvųrjum av teimum nišanfyri nevndu fųrum innihalda upplżsing um tęr hennara višvķkjandi tilskilašu greiningum:
- Tį iš nżggj giršing skal setast: Um hęddina į giršingini og slagnum annars, og eisini av hvųrjum og įšrenn hvųrja freist taš fyrisetta arbeiši skal gerast, og hvussu skal skipast fyri viš at halda giršingina ķ framtķšini;
- Tį iš eldri giršing skal broytast ella skiftast um viš eina nżggja: Um tęr ķ nr.1 fyrrnevndu greiningarnar, og eisini hvussu berast skal at viš broyting ella burturtųku av tķ gomlu giršingini, hvųr iš skal seta ķ verk arbeišiš hesum višvķkjandi, og hvųrt taš fyri hetta skal latast nųkur samsżning, og um so er, hvųr iš skal rinda samsżningina, og eisini upphędd hennara og gjaldtķšina;
- Tį iš ein skirvislig giršing skal umvęlast: Hvussu, av hvųrjum og įšrenn hvųrja freist taš fyrisetta arbeišiš skal gerast.
§ 48. Skošararnir skulu ķ śrskuršinum gera av um rindanina av višgeršarkostnašinum, sum vanliga eigur at leggjast į tann, sum śrskuršurin gongur ķmóti. Veršur mįliš gjųrt av viš semju, skal hon innihalda avgerš um, hvussu kostnašurin skal rindast.
§ 49. Taš stendur til hvųnn av pųrtunum innan 4 vikur eftir, at śrskuršurin er kunngjųrdur, at leggja hann fyri landbśnašarstevnuna eins og tann viš śrskurši hjį landbśnašarstevnuni tikna avgeršin, um so er, at mįliš ikki einans fevnir um kęru um skortandi hald, uppaftur skal kunna leggjast fyri yvirlandbśnašarstevnuna. Višvķkjandi tķ, at skjóta mįlini til og višgeršina ķ landbśnašarstevnuni og yvirlandbśnašarstevnuni, veršur at halda seg eftir reglunum ķ lógini um landbśnašarstevnur.
§ 50. Tį iš taš av rętta avvaršandi til garšaskošararnar veršur kęrt um, at tann, sum eftir semju ella śrskurši sambęrt teimum undanstandandi reglunum eigur at gera eitt giršingararbeiši, ikki hevur gjųrt skyldu sķna hesum višvķkjandi, tį iš jįttaša freistin til tess er um at verša runnin, gera garšaskošararnir av uttan kęrurętt, um kęran er grundgivin. Višvķkjandi tķ, at kalla partarnar saman til hesa višgerš, hvųr iš skal fremja hana, hvussu avgeršin veršur tikin, og eisini um gjaldiš fyri hana, veršur fariš fram eftir undanstandandi forskriftum. Tykist kęran grundgivin, setir formašurin hjį garšaskošarunum ķ verk, at taš skortandi arbeišiš veršur gjųrt fyri kostnaš tess avvaršandi. Fyri at mųta, tį iš arbeišiš veršur avhendaš tķ avvaršandi parti, eigur hann gjald eftir § 44. Śtreišslurnar av hesum višgeršum rindar tann av pųrtunum, sum avgeršin hevur gingiš ķmóti.
Tęr śtreišslur, iš garšaskošararnir hava havt av at gera skortandi arbeiši og av at gera sjįlva višgeršina lidna, sbr. § 2, kunnu hesir fįa goldnar beinanvegin av avvaršandi bygdarįši eftir greiddari rokning.
Um ikki veršur goldiš, tį iš kravt veršur fyri śtreišslur, iš hava stašist av at greiša arbeišiš śr hondum, kunnu hesar krevjast inn viš panting.
Allar ašrar śtreišslur, iš standast av nżtslu av 1sta og 6ta kapitli ķ hesi lóg, eitt nś gjald fyri gjųrd arbeiši, endurgjųld ella kostnaš av at višgera mįlini o.s.fr., kunnu eisini krevjast inn viš panting.
Višgerš av mįlum um įbyrgd av hśsdżrum og revsimįlum. Nęr lógin kemur ķ gildi.
§ 51. Tį iš meting sambęrt § 25 ella § 33 er kravd hjį formanninum hjį garšaskošarunum, skal hesin sum skjótast bošsenda einum av hinum skošarunum ķ ųkinum og eigaranum av tķ dżri, sum hevur gjųrt skašan, og eisini honum, sum hevur veriš fyri skaša, og sķšan at taka metingaravgeršina. Berst nųkrum skošara frį at vera viš ķ višgeršini, veršur fariš fram sum įsett ķ § 44, 2rum stykki.
§ 52.4) Revsimįl, sum verša tikin upp eftir hesi lóg, verša višgjųrd sum lųgreglumįl, men lógsųkt uttan višvķkjandi teimum ķ § 13 og § 22 nevndu fųrum einans, tį iš nakar, iš hevur veriš fyri órętti, bišur um taš. Sakarmįl um endurgjald eftir §§ 20, 21, 33 og 38 verša višgjųrd eftir hįttum ķ tķ borgarligu ręttargangslógini, men tann, iš hevur veriš fyri órętti, kann, tį iš alment sakarmįl veršur tikiš upp vegna avvaršandi višurskifti, krevja endurgjaldsspurningin dųmdan undir tķ almenna sakarmįlinum eftir teimum vanligu fyri innheinting av endurgjaldskravi ķ almennum revsimįli galdandi treytum.
§ 53.5) Sektir eftir hesi lóg eins vęl og śrslitiš av upptųku eftir §§ 26 og 27 ognast hjįlpikassanum ķ tķ sókn, har iš misbrotiš ella ófrišurin er farin fram ķ.
§ 54. Viš Haugeloven skilst ķ hesi lóg Lov for Fęrųerne om Haugers Styrelse og Drift m.m. af 18. Maj 1937; viš Grandestęvneloven skilst Lov for Fęrųerne om Grandestęvne m.m. af 18. Maj 1937; viš Loven om Landvęsenkommissioner skilst Lov for Fęrųerne om Landsvęsenkommisioner af 31. Marts 1926.
§ 55. Henda lóg fęr gildi tann 1. juli 1938, frį somu tķš fara śr gildi Norske Lovs 3-12-16 til 23, 6-20-4, § 9 ķ Lov af 19. Januar 1863 om Afhęndelse af Fęstegaarden Husegaard ved Thorshavn tilhųrendi Trųer, Lov for Fęrųerne Nr. 49 af 13. Februar 1922, og hvat iš annars strķšir ķmóti hesi lóg.
1) Broytt viš Ll. nr. 25 frį 31.03.1949
2) Broytt viš Ll. nr. 30 frį 17.03.1951
3) Broytt viš L nr. 242 frį 07.06.1963
4) 2. pkt. avtikiš viš Ll. nr. 555 frį 01.11.1984 om rettens pleje, sum sett ķ gildi viš L. nr. 92 frį 23.02.1988 § 688
5) Sektin fer nś ķ landskassan sbr. L. nr. 186 frį 07.06.1958.


c: text/html

text:
Umboðsmaðurin hevur verið á eftirlitsvitjanum á fimm stovnum fyri børn og ung við menningartarni ella fjølbreki
Umboðsmaðurin hevur verið á eftirlitsvitjanum á Frítíðartilboðnum við Landavegin í Tórshavn, fjølbrekatoyminum Smæruni í Tórshavn, Skúlanum á Trøðni, umlættingarstovnarnar Eirargarð 16 A í Tórshavn og Reiðrið (nú Mýrusóljan) í Runavík.
Umboðsmaðurin valdi hesar stovnar, tí børnini á hesum stovnum teljast millum tey veikastu í samfelagnum og hava lítlan og ongan møguleika at siga frá sjálvi, um rættindi teirra ikki verða vird. Á vitjanunum fekk umboðsmaðurin høvi til at fylgja nøkrum av børnunum ígjøgnum allan gerandisdagin og sá tey tilboð, sum vórðu bjóðað teimum.
Samanumtikið er umboðsmaðurin væl nøgd við eftirlitsvitjanirnar. Avvarðandi myndugleikar loystu beinanvegin ella vístu vilja at loysa teir trupulleikar, sum umboðsmaðurin vísti á.
Aftaná at hava verið á eftirlitsvitjan kom umboðsmaðurin við fleiri tilmælum um, hvussu viðurskiftini kundi gerast betri fyri hesi børn og ung.
Umboðsmaðurin mælti millum annað til,
- at myndugleikarnir gera eina heildarætlan fyri børn við fjølbreki, sum eru heilsuliga veik, soleiðis at sleppast kann undan, at tey verða flutt ov nógv runt,
- at skipað samskifti verður millum Skúlan á Trøðni, fjølbrekatoymið Smæruna og umlættingarstovnarnar hjá børnunum, soleiðis at samstarvað verður um m.a. stimbran av børnunum, og soleiðis at tryggjað verður, at samskiftishættirnir eru teir somu í bæði skúla, frítíðartilboði, umlættingarstovnum og heima,
- at avvarðandi at børnum við fjølbreki fáa betri skrivliga kunning um, hvørji rættindi børn við fjølbreki og familjur teirra hava, hvørji krøv kunnu setast til t.d. umlættingarstovnar, og hvørji tilboð teir einstøku stovnarnir hava til børn, sum bera fjølbrek,
- at gjørdar verða langtíðarætlanir og heildarloysnir fyri hvørt einstakt barn við fjølbreki saman við familjuni hjá barninum,
- at tilboðið um umlætting fyri børn við fjølbreki verður víðkað, jú størri og tyngri børnini verða,
- at strembað verður eftir at fáa samtykki frá foreldrunum, fyri at fáa heilsuupplýsingar um børnini við fjølbreki frá heilsufakligum umhvørvi, við tí fyri eyga at góðskutryggja røktina av børnunum.
At enda minti umboðsmaðurin Almannaverkið á altíð at hava líkheitsgrundregluna í huga, tá stuðul verður givin til tað einstaka barnið. (LUM 14/00094, 15/00102, 15/00010, 15/00030, 15/00033)
Frágreiðingarnar kunnu lesast her:
Frítíðartilboðið við Landavegin
Fjølbrekatoymið Smæruni
Skúlin á Trøðni
Eirargarður 16 A
Mýrusóljan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aspargesfat
Elsa hevur lagt hesa uppskriftina út
14. apríl, 2015
Bólkur: Annað Pastarættir
Atkvøður:
Tilfar
0,5 pk pasta (skrúðir)
1 pk skinkustrimlar
1 pk baconterningar
1 pk aspargessuppu
1 pk pikant ost
1 pk róma
50 minuttir at gera
Uppskriftin er til 4-6 persónar
Mannagongd
Kóka pasta í 5 min og koyr í eitt eldfast ovalfat. Deil skinkustrimlar og baconterningarnir omanyvir.
Kóka eitt bræv av aspargessuppu eftir hvat stendur á pakkanum. Koyr pikant ostin og róman í aspargessuppuna, lat simra í eini 5 min. Og stoyt síðani í


text:
Grafikkin hevur Niels Galán/Sendistovan gjørt
Á hátíðarhaldi í hangarinum hjá Atlantic Airways fyrr í dag vórðu nøvnini á flogførum og tyrlum almannakunngjørd.
Tey eita William, Elinborg, Ingálvur, Sámal og Ruth. Nevnd eftir fimm av okkara mætastu listafólkum: Williami Heinesen, Elinborg Lützen, Ingálvi av Reyni, Sámali Joensen-Mikines og Ruth Smith.
Somuleiðis varð listagrunnur, sum hvørt ár fer at lata 100.000 krónur + flogferðaseðlar til eitt ella fleiri listafólk og/ella listaverkætlanir settur á stovn.
Her er grundgevingin og eitt sindur um Listaflog, sum Jonhard Mikkelsen, dómsnevndarlimur las til hátíðarhaldið:
Góðan dag, øll somul
Vit trý - Marna Jacobsen og Birgir Kruse - fingu heiðurin at velja 5 nøvn millum 600 uppskot. Tað gjørdu vit saman við Jóhonnu á Bergi og Niels Mortensen. Og vit høvdu tilskilaðan rætt at vraka øll, um okkum ikki dámdi tey.
Men uppskotini vóru bæði nógv og góð, og tey eru grundarlagið undir úrvalinum, sum verður avdúkað um eina løtu.
Tað sást skjótt, at tey flestu uppskotini skiltu seg í 4 bólkar, sum vóru: fuglaheiti, blómuheiti, nøvn úr gomlu norrønu mentanini og nøvn á navnframum fólkum.
Tað er rættiliga natúrligt at geva einum flogfari fuglanavn, tá ið hugsað verður um líkskapin millum tann natúrliga og tann mannskapta fuglin. Og nógv hildu tað vera tann eyðsýndasta møguleikan.
Men fuglanøvn eru, sum øll vita, so nógv brúkt til skip og bátar, at vit hildu tey vera ov nógv tannlað til at seta á flogførini eisini, tí sáldaðu vit tann bólkin frá.
Blómuheitini vóru nógv – her var stórt úrval av vøkrum føroyskum plantunøvnum. Summi teirra við ávísum súmbolskum týdningi.
Men ymist er, sum ikki samsvarar millum viðkvomu blómunu og ta dýru hátøknina, sum eitt flogfar er. Tað er lítið sonevnt “grønt”, sum loðar upp við slíka hátøkni við stórum motorum. Og tá ið vit hugsa um dystin millum blómuna og útlátið frá m.a. flogførum, sum øll okkara hava á munni nú á døgum, so sleptu vit eisini tí møguleikanum.
So komu øll tey norrønu nøvnini fyri, gudar og gyðjur og jatnar og teirra heimar. Men hini Norðurlondini hava brúkt øll hesi nøvn so leingi í so mongum samanheingi, at vit hildu, at tey kunnu bara eiga tey. Vit sáldaðu tey frá.
Síðan koma vit til ein bólk, sum er stórur – tað eru navnfram fólk, úrmælingar, sum stinga seg burtur úr rúgvuni.
Og úrmælingar eiga vit á øllum økjum – sama hvat yrki, vit nevna, so kunnu vit nevna onkran, sum skarar framúr. Okkurt undangongufólk, onkran, ið hevur brotið slóð, sum hevur hugsað øðrvísi, fingið virki og vinnu at rigga. Men aama hvussu dugnalig, so vóru fleira teirra tengd at ávísum yrki, ávísum pørtum av landinum, ávísum tíðarskeiði.
Spurningur var tí, hvat mundi vera tað eyðsýndasta valið til flogførini
Vit eiga øll Atlantic Airways – tað er okkara flogfelag. Og onkursvegna ætlaðu vit, at flogførini og tyrlurnar skuldu bera nøvnini á nøkrum føroyingum, sum hava nátt hægstu hæddir og hava havt serligt flog. Ikki peningaliga, ikki vinnuliga, men mentanarliga. Tí mentanin í øllum sínum fjølbroytni seyðrar út í hvønn krók og í hvørja sál - mentanin er felagsnevnarin.
Tað sigst, at einaferð tað stóð sum mest á í seinna heimsbardaga, var meining, at peningurin á bretsku fíggjarlógini, sum var settur av til mentan, skuldi fara til vápnaframleiðslu. Tá ið tað var greitt, skal Churchill hava sagt: "Then what are we fighting for?"
Tá ið tann spurningurin hevur hingið í luftini eina løtu, sanna vit, at tað er jú kjarnin.
Vit fara inn til tann sterkasta felagsnevnaran, vit eiga – okkara egnu mentan - og velja burtur úr eini ørgrynni - 5 nøvn
Og hóast allar listagreinir ikki eru umboðaðar við hesum 5, so lynnir hetta undir nógv nøvn, sum kunnu koma upp á tal.
Og nevndin hevur havt ymist at ýta seg eftir:
Vit hava valt nøvn bæði á konufólkum og mannfólkum, sum hava gjørt veruligan mun á mentanarpallinum.
Vit vildu, at hesi fyrstu fimm skuldu umboða so ymsar part av landinum, sum til ber.
Vit sáldaðu tey frá, sum enn eru vit sítt fríska lív, og framvegis eru virkin og enn eiga nógv á at laða í sínar varðar.
Vit valdu fimm úrmælingar, sum hava gjørt vart við seg í okkara mentan og sett so dyggar varðar eftir seg, at tíðartonnin hevur ilt við at bíta á. Tey eru øll farin undir grønutørvu, men liva sítt fríska lív í okkara mentan og okkara hugi. Tey eldast ikki meiri. Tey hava øll vunnið sær eina tign, sum ger, at smásinni skalar tey ikki. Tey brutu slóðir, og tey hava øll verið við til at seta dám á okkara tjóð – hvør á sín serstaka hátt.
Men í dag er ikki nóg mikið við nøvnum. Atlanic Airways ætlar sær ikki bara at prýða seg við hesum listafólkanøvnum og læna sær teirra heiður.
- Nei, nei.
Atlantic Airways hevur til hetta hátíðarliga høvið stovnað nýggjan listagrunn fyri føroyingar - Grunnurin hevur fingið heitið “Listaflog”.
Á hvørjum ári - tann 28 mars – sum er dagurin, tá ið Atlantic Airways royndi sítt flog á fyrsta sinni, fer Føroyska flogfelagið at lata 100.000 kr umframt ferðaseðlar til føroyingar, sum hava lisarligt flog, sum vert er at stimbra. Tað verður latið føroyingum, sum í sær eiga góðs til enn fleiri varðar.
Grunnurin “Listaflog” fer at lata pening til eina ella fleiri verkætlanir á hvørjum ári. Endaligar treytir og umsóknarblað eru klár nú í januar 2017 á heimasíðu felagsins atlantic.fo
So umframt at fáa hetta nýggja prýðiliga flogfarið í dag, sum eisini fer at bera navnið á einum føroyskum úrmælingi, trínur okkara Atlantic Airways inn á okkara mentanarpall sum viðleikari at lætta um hjá listafólki, sum eiga tað skapandi flogið í sær, og sum verða við til at mynda føroyska mentan inn í framtíðina.
Og so er løtan komin at avdúka nøvnini:
Flogfarið, sum vit allir føroyingar hava fingið í dag, nevnist: William
Annað flogfarið eitur: Elinborg
Triðja flogfarið eitur: Ingálvur
Tær báðar tyrlurnar hava fingið nøvnini:
Sámal og Ruth
Einki av innsendu uppskotunum nevndi øll 5, ið vald eru. Tó at øll nøvnini vórðu nevnd sum uppskot á ymsan hátt. Men avrátt er, at tey, ið høvdu 3 av 5 nøvnum røtt, fáa eina virðisløn frá Atlantsflogi – og hepnu vinnararnir eru:
Alvin Joensen, Heri Nolsøe, Kinna Poulsen, Páll Oddur Rubeksen og familjan Sivertsen, Torstein (12 ár), Tóki (9 ár), Teitur (3 ár) og foreldrini Sámal og Rini.
Tey eiga hvør í sínum lagi trý av nøvnunum. Tey fáa 3000 kr hvør og hvør sínar tveir ferðaseðlar á rutunetinum hjá Atlantsflogi


text:
Jakob Jakobsen var føddur í Tórshavn í 1864. Pápi hansara var H. N. Jacobsen bókhandlari og bókbindari, sum stovnaði gamla bókahandilin á Vaglinum í Havn.
Jakob var yngstur av trimum systkjum og einasti sonur. Hann fór trettan ára gamal til Danmarkar at ganga í skúla. Tá ið hann hevði lokið studentsprógv, las hann norrønt mál, franskt og latín. Hann var fyrsti føroyingur, sum fekk doktaraheitið. Tað var í 1897.
Í 1892/93 og aftur í 1898 var hann í Føroyum sum granskari. Hann ferðaðist um í oyggjunum og skrivaði sagnir og ævintýr upp, sum fólk søgdu honum frá. Longu í 1901 hevði tað eydnast honum at givið alt tilfarið út í 4heftum.
Jakob Jakobsen, ofta nevndur dr. Jakobsen ella Jákup doktari, var kendur og høgt mettur vísindamaður í norrønum máli. Hann er eisini kendur sum hann, ið vildi hava eina føroyska stavseting, sum lá nærri tí ljóðliga framburðinum, men hetta sjónarmið vann ikki frama.
Jakob Jakobsen varð borin í heim í Havn í 1864. Aftan á skúlagongd í Havnar Latínskúla, har hann hevði sýnt stóran málsligan áhuga, fór hann í 1877 á latínskúlan í Herlufsholm á Sælandi, haðan hann í 1883 tók studentsprógv við góðum úrsliti, og sama árið fór hann, aftan á at hava verið heima og vitjað, á Lærda Háskúlan í Keypmannahavn, har hann valdi sær franskt sum høvuðsgrein.
Fyrstu lestrarárini búði hann í studentabýlinum á Garði (Regensen), og næstu felagar hansara vóru íslendingar, kendastur teirra Bogi Th. Melsteð, seinni kendur sum søgufrøðingur. Íslendingar vóru tjóðskaparliga medvitnir, og tað er einki at ivast í, at samskifti Jakobs við teir gjørdi saman við øðrum hendingum sítt til, at hann í 1885 skifti lestrargrein og valdi sær norrønt mál til høvuðsgrein. Aðrar hendingar bendu hann somu leið: Longu á heysti 1884 hevði V. U. Hammershaimb, táverandi prestur í Lyderslev, heitt á hann at hjálpa til í tilevningini av »Færøsk Anthologi« (sí 1. bind bls. 83). Við norrønum sum høvuðsgrein og fronskum og latíni sum eykagreinum tók hann á sumri 1891 cand. mag. prógv og fór við eldhuga undir granskingarstarv sítt.
Úr Carlsberg-grunninum fekk hann í 1892 styrk til rannsóknarferð, og hann helt leiðina fyrst til Føroya, har hann í eitt ár ferðaðist um landið og savnaði fyrst og fremst sagnir og ævintýr; síðan gekk leiðin til Hetlands, har hann legði seg eftir at festa á blað leivdirnar av gamla norrøna málinum Norn, sum hevði verið talumál hetlendinga heilt upp til miðja 19. øld, men nú varð trokað til viks av enskum.
Í 1895 kom hann aftur til Keypmannahavnar við miklum rannsóknarúrsliti, og árið eftir góðtók filosofiska deild lærda háskúlans í Keypmannahavn ritgerð hansara »Det norrøne sprog pá Shetland« til verju fyri doktaraheiti. 27. apríl 1897 vardi Jakob Jakobsen ritgerð sína — hann var fyrsti føroyingur yvirhøvur, sum vann sær doktaraheiti.
I 1898 kemur Dr. Jakobsen heim aftur til Føroya og vitjar tá í rannsóknarørindum tær oyggjar, hann ikki rakk á ferð síni í 1892/93. Urslitið av hansara granskingarferðum er føroyska høvuðsverk hansara »Færøske folkesagn og æventyr«, sum hann læt prenta í árunum 1898 til 1901.
Fyrstu árini av nýggju øldini helt hann íðin og nærlagdur fram við gransking síni, hann vitjaði Hetland aftur í 1905 og Orknoyggjar í 1909, 1910, 1912 og 1915, var heima í Føroyum í 1915 og fór so aftur til Keypmannahavnar, har hann doyði í 1918.
So ungur Jakob Jakobsen var, tá lívstráðurin var kvettur — bert 54 ára gamal — kunnu vit siga, at hann doyði mitt í lívsstarvi sínum, doyði frá bókmentaverkum, hann hevði í gerð, og frá stórum ætlanum, hann hevði í hyggju at fara undir. Tíbetur tóku onnur um endan, nú hann var farin; systir hansara, Anna Horsbøl, fullfíggjaði summar av útgávunum, hann var farin undir, og í Føroyum, í Hetlandi og Orknoyggjum bygdu og byggja granskarar á tær rannsóknir, hesin lítillætni, arbeiðssami og gjølligi granskari gjørdi.
Bókmentaverk:
Trinni eru høvuðsverk Dr. Jakobsens, útgávan av søgnum og ævintýrum, bókin um Nólsoyar Páll og orðabókin yvir norrøna málið í Hetlandi. Umframt hetta skrivaði hann í føroyskum og útlendskum bløðum og tíðarritum hóp av vísindaligum greinum, og hann gav út nøkur smárit, ið vit nevna her:
»Karlamagnusar kväje« (1890), »Tvär smásøvur äv Guy de Maupassant, sættar út uppá førist« (1892). »Færøske Folkesagn og Æventyr« 1898-1901.
Jakob Jakobsen var føddur í Havn, men í báðar ættir átti hann næstrafólk víða um í Føroyum, eisini á útplássum; í faðirætt vóru abbin og omman ávikavist úr Sumba og Hattarvík, og móðurættin var heiman av Sandi.
Hetta mundi koma honum væl við, tá hann fór granskingarferðir um landið. Sagnirnar og ævintýrini skrivaði hann upp á ferðunum í 1892/93 og í 1898, og so fór hann alt fyri eitt undir útgávustarvið, sum var lokið í 1901.
Í verkinum, sum tilsamans telur um 650 síður, finna vit 90 sagnir, 86 ævintýr, søguligar viðmerkingar til sagnirnar og ein drúgvan, fródligan inngang. Umframt hetta finna vit ein lista við norðurlendskum ævintýrum, ið verða borin saman við tey føroysku, og ein lista við úti við 100 heimildarfólkum, sum hava sagt honum sagnirnar og ævintýrini.
Sagnirnar eru skipaðar landafrøðiliga, t.e. at tær, ið eru knýttar at Suðuroynni, standa saman, síðan tær, ið knýttar eru at Sandoynni o.s.fr., meðan ævintýrini eru skipað eftir innihaldi, risaævintýr fyrst, so koma øskudólgævintýr, ganda-ævintýr, djóraævintýr o.s.fr.
Teimum søguligu rannsóknum, ið høvundurin gjørdi í sambandi við sagnirnar, helt hann á við, og hann almannakunngjørdi úrslitini í valaverkunum »Færøsk Sagnhistorie«. (1904) og »Diplomatarium Færoense. Føroyskt fodnbrævasavn« (1907)
Longu í 1887 helt Jakob Jakobsen í føroyingafelag í Keypmannahavn ein fyrilestur um lív og yrking Nólsoyar-Páls, og hugtikin sum hann var av hesum undangongumanni føroyinga, helt hann á við at granska lív og yrking Páls.
Í inngangsorðum í bókini sigur hann frá, at tilfarið hevur hann fmgið partvíst við at granska í skjalasøvnum í Keypmannahavn og partvíst við at seta seg inn í tilfar, ið lá eftir eftirkomarar skaldsins.
Bókin er býtt upp í tvær deildir. Hin fyrra eitur »Lívssøga Nólsoyar Páls« og er í 15 pørtum; her ger høvundurin grein fyri ætt Nólsoyar Páls, og síðan greiðir hann gjølliga frá lívssøguni, serliga nógv verður gjørt burtur úr at lýsa viðurskifti Páls við embætismannaveldið í Havn, ið vildi forða honum at sigla við handilsvørum millum lond. Seinna deildin eitur »Irkingar Nólsoyar Páls«. Her verða viðgjørdir teir átta tættirnir, ið menn meta Nólsoyar Páll at hava yrkt.
Ætymologisk ordbog over det norrøne sprog þá Shetland I—II.«
Heimafturkomin av fyrru Hetlandsferð síni fór Jakob Jakobsen at skipa orðasavn sítt í eina Norn-Danska orðabók. Trý bind komu, meðan hann var á lívi - í 1908, 1909 og 1912, men tá hann doyði, restaði nakað í, til handritið var liðugt.
Íslendski málfrøðingurin Finnur Jónsson greiddi eftir seðlum og niðurritum Dr. Jakobsens seinasta partin av bókini til prentingar; hon kom út í 1921. Hon byrjar við fródligum inngangi um norrøna málið í Hetlandi. Inngangurin er skipaður sum best eftir teim pappírum, ið lógu eftir Jákup doktara — ivaleyst hevði hann ætlað inngangin bæði rúgvismiklari og fastari bygdan.
Tilsamans telur bókin um 1000 síður. Hon verður mett sum eitt verk, ið kom í tøkum tíma, sum bjargari av leivdunum eftir norrøna málið í Hetlandi.
Mentanarrákið, ið ræður seinasta tríatiáraskeiðið av 19. øld, er *naturalisman, og eitt av børnum naturalismunnar er ljóðfrøðin (fonetikkin), sum tátíðar málfrøðingar draga fram at loysa øll málfrøðilig vandamál at kalla.
Sum ungur studentur gjørdist Jakob Jakobsen hugtikin av hesi vísindagrein, og við henni sum grund ger hann uppskot til broyting av føroysku rættskrivingini, sum hann metir vera ov torføra at læra.
Uppskotið varð sett fram í greinarøð í Dimmalætting nr. 20 — 25 1889, »Nogle Ord om Færøsk samt et forslag til en ny færøsk Retskrivning«. Stutt at siga miðar uppskotið í móti at leggja skriftmálið nærri at talumálinum.
Bókstavirnir í nýggja rættskrivingarlagnum verða 29 móti 30 í Hammershaimbs skriftmáli, stavirnir í, ý og ð verða útihýstir, meðan ä og á koma við sum nýggir bókstavir.
Sjálvljóðini eru: a, á, å, ä, e, i, o, ó, u, ú, y, æ, ö, ø, tvíljóðini: ai, æi, ái, og hjáljóðini: b, d, f, g, h, j, k, 1, m, n, p, r, s, t, v.
Nýggja rættskrivingarlagið kom at taka seg út soleiðis:
Mikjenes.
Mikjenes hevur ættir manna sögn vere flotáiggj. Ain mävur y Sörváje, sum javnlia róe út, raddist idla störkvälenar úte á häve, o äv ty hann ikkje åtte bävur á stiggja tair vi, hæie hann til tæss tarvsmikjo, sum hann kastaje y sjægvin, tá y kvälir vóro när staddir bátenun. Nú hann situr úte á häve o rekur fire væstan Våar, sär hann stóra áiggj koma undan úr tokone; adlir dræa upp o rægva sum sjótast ät åidne. Sörvågsmävurin, y fistur hæie bore æia vi häna, kastaje mikjona upp á aitt nes, sum tair komo ät, o stai so á land sjálvur; tá fæstist åiggjin äv mikjone, y bläka vär upp á nese, og äv ty siist åiggjin á häva fingje navn Mikjones. Ärir nævna häna Mikjenes, äv ty mikla nesenum æistast á åidne, sum aitur Nigvones, o tä er tä rattara.
Uppskot Jakob Jakobsens kom júst í eini tíð, har føroyskt útgávustarv er í byrjan. Føroyingafelag í Føroyum var sett á stovn í byrjan av 1889 og blaðútgáva felagsins byrjar í 1890 við »Føringatíðindi«. Heilt tíðliga í søgu felagsins tekur seg upp tvídráttur um, hvat skriftmál, ið nýtast skal í ritverkum, sum felagið letur úr hondum; summir vilja varðveita Hammershaimb-stavsetingina, meðan aðrir vilja fylgja Jakobsen-stavsetingini. Í 1893 varð sett ein sjeymannanevnd at gera úrskurð í spurninginum. Nevndin hevði hesar limir: V. U. Hammershaimb, Jakob Jakobsen, Jørgen Hammershaimb, Johan C. Olsen, Christian Bærentsen, Christian L. Johannessen og Fríðrikur Petersen.
Úrslitið er sonevnda »broytingin«, sum nevndin legði fram í 1895. Nevndin góðtekur í høvuðsheitum stavseting Hammershaimbs, men ger hesar broytingar:
1. Gingið verður burtur frá at nýta y
og ý, tí í framburði falla hesir
stavir saman við ávikavist i og í.
Skrivað verður nú i fyri y (t.d.
sinir fyri synir) og í fyri ý (t.d. lísa
fyri lýsa).
2. Munurin, ið áður varð gjørdur
millum ö og ø (umljoð av ávika-
vist a og ó), er burturdottin, tí í
framburði er eingin munur.
3. hj og hv fremst í orði verða nú
orsakað av framburðinum skrivað
kj og kv (t.d. kjá fyri hjá og
kvalur fyri hvalur).
4. Fyri -ll- og -rn- inni í orði verður
eftir framburðinum skrivað dl og
dn (t.d. fjadl fyri fjall og badn
fyri barn).
5. Fyri -ft- inni í orði verður eftir
framburðinum skrivað -tt- (t.d.
attur fyri aftur og ettir fyri eftir).
Hóast hetta »broytingar«-uppskot má sigast at liggja væl nærri Hammershaimbs stavseting enn Jakobsens, so noktaðu trúgvastu Hammershaimb-viðhaldsmenninir at góðtaka tað; teir vildu als onga broyting hava, og úrslitið av tí tvídrátti, ið nú tók seg upp, gjørdi sítt til, at »Føringafelag« sovnaði og »Føringatíðindi« eisini fór fyri bakka.
At kalla einasti maður, ið var trúgvur móti »broytingini«, var Dr. Jakobsen sjálvur, sum alt til deyðadags nýtti hesa stavseting í føroysku ritverkum sínum.
Úr: Árni Dahl: Bókmentasøga I-III. Fannir. 1980-83.
Skriftmál V. U. Hammershaimbs frá 1846 var upprunafrøðiligt, t.e. tað bygdi á gamla norrøna málið. Fólk fegnaðust um, at føroyingar nú høvdu fingið felags skriftmál, men skjótt ljóðaðu røddir, sum kravdu broyting av skriftmálinum, tær mettu, at málið var ov torført at læra, og vildu hava tað at nærkast framburðinum.
Um øll Norðurlond var ljóðfrøði (fonetik) nýggj og vællýdd vísindagrein seinast í 19. øld, og ungi landsmaður okkara Jakob Jakobsen, sum í 1883 byrjaði lestur við Lærda Háskúlan í Keypmannahavn, gjørdist hugtikin av hesi nýggju stevnu og setti við henni sum grundvølli fram uppskot um nýtt skriftmál í 1889.
Umframt hetta granskaði hann dúgliga bæði føroyskt mál og serliga leivdirnar av norrøna málinum í Hetlandi, og hann legði úr hondum hóp av ritverkum.


text:
Jón Bjarnason hevði sunnudagin áðrenn kapping ein frálíkan fyrilestur fyri fyrstaliðsvenjarar um ‘Rainbow’-skipanina hjá Jon Urbanchek, sum Jón brúkar til at testa og venja Susvim svimjararnar eftir. Uppmøtingin var heilt góð, og menn vóru eftirfylgjandi púra samdir um at hetta áttu vit at gjørt meira av. Eisini tá ið tað kemur til at skipa fyri felags venjingarlegum og líknandi.
Eg veit ikki hvussu nógv av tykkum sum vita av hesum, men tað var púra nýtt fyri meg at verandi landsliðsvenjarin hjá SSF, Brian Marshall, eftir øllum at døma er í barsilsfarloyvi umleið frá nú av og eitt ár fram. Spurdi fleiri sum søgdu at jú jú, so var. Og støðan tykist tí í løtuni at vera tann, at vit faktiskt ikki hava møguleika at hava eitt virkið SSF landsliðsarbeiði í Føroyum, alt árið 2008.
Og millum annað tí taka venjararnir seg nú saman til at skipa fyri tiltøkum uttan um Svimjisamband Føroya, til at umganga at góða rákið steðgar upp. Stemningurin er heilt hampuliga góður millum venjararnar (eftir nógv ára gott klandur :-), og menn tykjast yvirhøvur at hava virðing fyri øllum tí sum hini gera gott. Samstundis sum allir eru samdir um at her má smíðast meðan jarnið er heitt.
Eg fari einki at lova her, annað enn at eg í øllum førum persónliga fari at royna at fáa hesi tiltøk í lag, sum vit tosaðu um at skipa fyri. Sovorðið sum felags venjingar fyri sprintarar, langteinarar, bringusvimjarar og yngri svimjarar. Á Toftum fara vit nú at vísa samstarvsvilja við at royndarkoyra Rainbow-skipanina hjá Jón og Urbanchek, og annars at umhugsa hvørji tiltøk sum vit sjálvi kunnu skipa fyri, við teimum umstøðum sum vit hava.
Jón hevur longu givið sítt íkast (men má gjarna koma við meira), og Petur Heðin sendi eisini í morgun okkurt áhugavert venjingartilfar sum hann brúkar. Eitt gott samstarv hevur longu verið rættiliga leingi millum feløg í sambandi við Køge Open, sum vit verða minnt á til hvørja stevnu í kraft av teimum eyðkendu t-shirtunum og svimjihettunum hjá svimjarum úr FS, Ægir, Reka, FLOT og HS. So vitið bara eftir… hetta skal nokk koma at rigga 🙂


text:
Temasíðan Shakespeare 400 vendir sær breitt til lærarar í enskum, føroyskum, leiklist og søgu. Til ber at kava niður í eitt partsevni, sum til dømis sjónleikaraumhvørvið í tykkara heimstaði, og lýsa tað í eini verkætlan ella reportasju at leggja fram í flokkinum. Yvirskipaða ætlanin við temasíðuni er, at lærarin saman við næmingunum, skapar eitt forvitni at finna inn í tað fagurfrøðiliga, sum altíð er í teksti. Umframt at vera orð, er tekstur eisini rytma, ið vit kunnu klappa afturvið. Teksturin kann vera eftir Shakespeare, sum er á enskum, ella í føroyskari týðing. Men tekstur við stuttligum rytmum kann eisini vera í barnasangum og jólasálmum. Ørindislagið kann vera jamba, sum ofta hoyrist hjá Shakespeare. Í bókalistanum sæst, hvat tilfar er í Námi. Vit vita ikki alt, men til ber altíð at tosa við Snartoymið um tilfar og uppskot. Og so kann henda, at onkur flokkur fær hug at vitja London við Shakespeare í huga. Tá ber til at filma við fartelefonini, soleiðis sum vit hava gjørt á hesari temasíðu, og sum vónandi er ein kveiki til stuttliga undirvísing við einføldum amboðum, sum vit altíð hava uppiá okkum.
Undir heitinum Shakespeare 400 verða fleiri tiltøk hildin í London og har um leiðir í ár, nú 400 ár eru liðin, síðan Shakespeare doyði. Tiltøkini eru ikki bara sjónleikir, men eisini tónleikur, opera, dansur, framsýningar og undirvísing.
Kannið í bókini Hugtøk í bókmentafrøði (2009), hvørji eyðkenni eru fyri leikbókmentir. Er nakar sjónleikur á skránni beint nú, har tit búgva? Er nakað sjónleikarafelag í tykkara øki? Kannið marknaðin og finnið ein leik, sum verður vandur. Hvør hevur skrivað leikin, og hvat er evnið? Hvussu verður leikurin fyriskipaður frá byrjan til enda? Hvør hevur ábyrgdina av hvørjum í sambandi við leikin? Takið fotomyndir av hvørjum persóni og lýsið uppgávuna, sum hann ella hon hevur. Kannið eisini eftir, um nakar stuðlaði leikinum við pengum ella øðrum. Spyrjið stuðlarnar, hví tey stuðlaðu, og um sjónleikur eftir teirra sjónarmiði hevur týdning í økinum. Gerið eina frásøgn um sjónleikin á skúlans heimasíðu. Endið við at ummæla aktuella leikin.
Finnið føroyska Tjóðpallin og gerið avtalu um at vitja hann. Innan vitjanina fyrireika tit í flokkinum eitt prát við stjóran á Tjóðpallinum, har Shakespeare er høvuðsevnið. Hvussu nógvir leikir eftir Shakespeare hava verið framførdir á Tjóðpallinum og aðrastaðni, vit vita um í Føroyum? Hvønn týdning hevur Shakespeare fyri føroyskan sjónleik í dag? Síðan spyrja tit um søguna hjá Tjóðpallinum, og hvørji framtíðarútlit hann hevur. Samrøðan verður filmað við fartelefon, klipt og víst í skúlanum, tá tit eru heima.
Sjónleikarahúsið, sum Shakespeare arbeiddi í, tá hann livdi, er Globe Theatre. Leikhúsið er bygt av nýggjum við ánna Thames mitt í London. Upprunaliga leikhúsið er frá 1599. Eldur kom í, og í 1644 varð tað tikið niður. 230 metrar frá hesum stað, varð leikhúsið endurreist sum Shakespeare’s Globe í 1997. Nú 400 ár eru liðin, síðan Shakespeare doyði, eru rundferðir og tiltøk í sjónleikarhúsinum. Tann vitjandi kann fáa innlit í, hvussu umstøðurnar vóru á døgum Shakespears, og hvønn týdning leikirnir høvdu millum fólk. Hyggja vit í skránna hjá leikhúsinum sæst, at tey spæla Hamlet.
Uppgáva: Hevur tú nakrantíð verið í London? Hvussu er ferðasambandi úr Føroyum til London?
William Shakespeare (26. apríl 1564 (doyptur) - 23. apríl 1616) var enskur rithøvundur. Hann verður sagdur at vera mætasti sjónleikarahøvundi, sum skrivað hevur á enskum máli. Hann leikti ofta í Globe-sjónleikarahúsinum í London, har flestu leikir hansara vórðu framførdir. Hann var sannur málmeistari, og persónslýsingarnar, speiið og skemtiligi stílur hansara gera, at leikirnir siga líka nógv nú, sum tá ið teir vórðu spældir á fyrsta sinni fyri umleið 400 árum síðan. (Wikipedia)
Uppgáva: Leitið á netinum at finna nágreiniliga talið av sjónleikum, sum Shakespeare hevur skrivað. Hvat annað hevur Shakespeare skrivað? Hvussu mong filmshandrit byggja á tekst hjá Shakespeare? Hvør er nýggjasti filmur, sum byggir á tekst hjá Shakespeare? Er vissa um, at Shakespeare einsamallur hevur skrivað alt tað, sum sagt verður? Spyrji ein serfrøðing á økinum, leikstjóra ella lærara í leiklist og filmi.
Renessansuna kalla vit tíðarskeiðið frá um 1400 til 1600, sum byrjar í Norðuritalia, og hundrað ár seinni tekur við í Bretlandi og endar, eftir at Shakespeare doyði. Renessansan gjørdi upp við miðøld og teir tankar, sum tá vóru frammi um menniskjað og verðina.
Meinard Jensen, sum er studentaskúlalærari í enskum, sigur, at hóast Shakespeare hevur verið deyður í 400 ár, so er hann hin besti. Hann hevur enn stóran týdning í skúlanum, serliga tá vit hugsa um estetikk, tað fagurfrøðiliga, so sum at lesa yrkingar og at uppliva tekst. Í dag greina vit glaðbeint allan tekst, men hava samstundis lyndi til at gloyma tað fagurfrøðiliga, sum Shakespeare kann minna okkum á, sigur Meinhard.
Meinard Jensen hevur gjørt tvær útvarpssendingar um Shakespeare og lív hansara, nú 400 ár eru síðan skaldið doyði.
Fyrra sendingin, sum er um tað søguliga, varir hálvan tíma, og seinna sendingin varir 50 minuttir.
Her eru handritini til báðar útvarpsarsendingarnar hjá Meinhardi Jensen um Shakespeare:
Hvønn týdning hevur bretski Shakespeare havt sum høvundur á føroyskum máli? Tað verður spurt í útvarpssendingini Mentanarkaféein. Teir, ið svara, eru Eyðun Johannessen og Bergur Djurhuus Hansen. Eyðun, sum er leikstjóri, var hin fyrsti at seta Shakespeare á føroyskan pall. Tað var við leikinum Harðveðrið í 1964, sum Heðin Brú hevði umsett úr The Tempest. Bergur er bókmentafrøðingur og metir um tann týdning, sum Shakespeare hevur havt og enn hevur.
Hóast 400 ár eru síðani Shakespeare doyði, er hann enn at síggja á spildurnýggjum filmi. Á netstaðnum Internet Movie Database er Shakespeare nevndur sum skrivliga upphavið til 1151 filmar. Nýggjasti biograffilmur, sum byggir á sjónleikarahandrit hjá Shakespeare, er Macbeth (2015). Hesin filmur varð gjørdur í Skotlandi, og kann tí hugsast at hava skotskar undirtónar um makt og frælsi. Ein annar leikritatekstur hjá Shakespeare, sum er gjørdur til ein modernaðan og eksperimenterandi ungdómsfilm um kærleika, er Romeo + Juliet (1996). Hesin filmur er tøkur í Námi.
Útvarpssendingin Røddin hevur gjørt vart við, at sjónleikarar eru, sum hava roynt at siga ein kendan poppsang hjá til dømis Beyoncé, sum var tað eitt brot í einum sjónleiki hjá Shakespeare. Hoyrið bara her.
Í Varðanum 5 verður á bls. 34 greitt frá um sjónleik í Føroyum. Hvør skrivar, og hvat er árið? Ber saman sjónleik á palli og film á lørifti. Hvør er sjónligasti munurin? Gerið samrøðu við yrkislærdan sjónleikara um munin at spæla á palli og at spæla á filmi. Gerið samrøðu við filmsleikstjóra um at brúka ókend fólk á filmi. Hvør er fyrimunurin ella vansin? Samrøðurnar verða goymdar á fartelefon og vístar í flokkinum.
Hoyr eina yrking hjá Shakespeare lisna á enskum. Á hesi heimasíðu ber til at læra um 20 enskar yrkjarar og lesa og hoyra eina yrking frá hvørjum teirra. Shakespeare er ein. Ensku yrkingarnar eru býttar sundur í fýra evnisflokkar, og undir teimum eru síður fyri hvørt skald við yrkingum og ævisøgu. Í tekstinum eru orðafrágreiðingar, og á hvørji síðu eru tvær uppgávur, ein spurnaruppgáva og ein skriviuppgáva at skriva út.
Páll Danielsen er yrkislærdur sjónleikari og hevur í fleiri førum spælt leikir, sum Shakespeare hevur skrivað. Shakespeare skrivar við so nógvum orðum, at eitt kent brot úr orðaríkasta leikinum er, tá høvuðsleikarin Hamlet sigur: Words, words, words.
Hvussu lærir Páll seg at minnast allan tann nógva palltekstin hjá Shakespeare, sum eisini hevur eitt serligt stev, og ber til at siga annan tekst, við sama stevi?
Sólvá Jónsdóttir er ráðgevi í Námi. Her sigur hon við dømum frá um jamba og aðrar ørindisføtur, ið gera rytmuna í einum teksti. Eyðkendi ørindisfóturin hjá Shakespeare er jamba, sum vit eisini kunnu raka við nógva aðra staðni, eisini í jólasálmum.
Bókavørðurin í Námi, Oyvør Dam Jacobsen, sigur frá, hvat tilfar eftir Shakespeare og um hann, er tøkt hjá skúlum og lærarum at brúka í Námi:
Í sBókini Sýni & Dýpi 2, sum er ætlað øðrum ári í miðnámi, er ein stórur partur, sum snýr seg um rák og tíðarskeið í mál- og bókmentasøguni. Tíðarskeiðini, sum verða viðgjørd í Sýni & Dýpi 2 eru miðøld, renessansa, barokkur, upplýsingarøld, romantikkur og tjóðskaparromantikkur.
Í partinum um renessansu er ikki nógv um føroysk viðurskifti, men nógv spennandi hendir úti í heimi, m.a. við Shakespeare í London.
Í Námi er floksett av bókini Apollonia, sum Edward Fuglø hevur skrivað og teknað. Hóast bókin er floygd og full av hugskotum, bindur hon seg afturat einum serstøkum húsum og einum serstøkum persóni og fleiri av hansara figurum. Hvørji eru húsini? Hvør er persónurin?
Á bls. 18, sum er avmyndað niðanfyri, fáa vit á næstseinastu reglu eina ábending um, hvør persónurin er. Bókin er ætlað miðdeild, tað er 4.-6. flokki.
Gerið avtalu um at vitja høvundan og teknaran, Edward Fuglø, og fái hann at siga frá, hvat kveikti hann at skriva hesa bókina. Kannið eftir, hvussu hann arbeiðir, og hvat tilfar og hvørjar litir hann brúkar.
Í Alfrøðini, sum kom í 1992, finna vit Shakespeare nevndan bæði undir leitorðinum Bretlandi og sum ein av tólv teim fremstu rithøvundunum. Upplýst verður, at meðan Shakespeare livdi, vórðu nógvir sjónleikir hjá honum spældir á pubbum, sum eru ensk vertshús. Her møtast fólk at eta, gista og skifta orð um gerandis viðurskifti. Vertshúsini verða ein savningarstaður, sum fær mentanarligan týdning í Bretlandi. Aftast í Alfrøðini er eitt yvirlit, sum sýnir tólv av heimsins kendastu rithøvundum í allari søguni, frá grikska Homer til franska Camus. Millum teir tólv er Shakespeare, og høvuðsverk hansara verður sagt at vera Hamlet. Eisini tólv kendir føroyskir rithøvundar verða nevndir í sama lista, frá Hammershaimb til Jens Paula Heinesen.
Í einar tvær øldir hava fólk, ið granska søgu og bókmentir, hildið, at fleiri fólk munnu hava skrivað teir leikir og tær sonettir, sum vit vanliga siga, at Shakespeare einsamallur hevur skrivað. Ein av teimum, sum gitt verður at hava skrivað onkran av hesum tekstum er Christopher Marlowe, sum sæst á málninginum niðanfyri.
Uppgávur: Hvør var Christopher Marlowe og nær livdi hann? Kannið í hesi ensku grein, hvørjir hinir rithøvundarnir eru, sum kunnu fjala seg í bókarúgvuni hjá Shakespeare.
Eru onnur stór og gomul bókaverk, har ivamál kunnu vera um, hvør hevur skrivað? Hevur tað nakran týdning, at vit vita, hvør hevur skrivað ein søguligan, ein bókmentanaligan ella ein átrúnaðarligan tekst?


text:
Viggo Mortensen
Viggo Peter Mortensen Jr. (borin í heim tann 20. oktober 1958 á Manhattan, New York City) er ein amerikanskt-danskur oscartilnevndur sjónleikari, tónleikari, yrkjari, málari og myndamaður. Hann er m.a. kendur fyri sín leiklut sum Aragorn í filmunum Ringanna Harri í 2001, 2002 og 2003.
Viggo Mortensen varð borin í heim í New York men búði á barnaárum sínum eisini í bæði Argentina, Venesuela og Danmark. Mamma hansara er amerikanari meðan pápin er dani. Han hevur tveir beiggjar, Walter og Charles Mortensen.
Hann var í 10 ár giftur við sjónleikarinnuni Exene Cervenka og saman eiga tey sonin Henry Mortensen.


text:
27 October 2010
Vilja vit hava eitt føroyskt mál?
So noyðast vit geva okkara høvundum møguleikar at arbeiða!
Vit vita tað øll somul: Føroyskt er eitt lítið mál, bæði í talið av fólkum sum tosað tað og í nøgdini av orðum vit hava. Stór mál eru slík sum enskt, franskt og týskt, nógv tosað tað og nógv skriva tað og orðanøgdin er óendalig.
Hvønn dag verða tey stóru málini størri og ríkari, tí har eru fólk sum arbeiða við málinum, skriva skaldsøgur við tíð, skriva yrkingar við tí, samanbera, uppfinna, spæla sær við orðini, so tey mýkjast og gerast betri, gera nýggj orð og hugtøk fyri verðina kring tey.
Nógv fólk nýta málið, lærara í skúlunum banka tað inn í høvdið á næmingunum, skrivstovufólk skriva brøv við tí og tíðindafólk nýta tað at fáa tíðindi út, men ongi av hesum hava stundir og møguleikar at gera málið størri og ríkari. Fyri tey er málið tann hamarin, tey skul brúka at smíða við, tey gera ikki hamarin betur, tað er ikki arbeiði hjá teimum. Tað er heldur ikki arbeiði hjá málfrøðingunum, teir skulu ansa eftir tí, eitt sindur sum løgreglan. Í roynd og veru eru tey einastu fólkini, sum veruliga menna málið høvundar, sum skriva fagrar bókmentir.
Í Føroyum hava vit næstan ongar skaldsøgur og stuttsøgur, sum verða skrivaðar á føroyskum,
nakrar fáa barnaskaldsøgur koma av og á, men ein skaldsøga ella eitt stuttsøgusavn er sjaldnari enn tann so nógv umtalaði lundin á jólanátt.
Tí verður føroyskt verðandi eitt lítið mál, og tað sum ikki veksur ella mennist, tað minkar! Føroyskt er ikki bara eitt lítið mál, tað er eitt minkandi mál og tað er einamest av eini orsøk:
Vit hava sera fáar skaldsøguhøvundar.
Hetta segði Jógvan Arge sjálvur í røðu síni, tá M.A. Jacobsens virðislønirnar vórðu handaðar! "Alt ov langt er millum skaldsøgurnar!" Hann er jú ein valdur politikari, sum vónandi veit havt hann sigur til ársins týdningarmesta bókmentatiltak.
Um eg bara hyggi at útgávulistanum hesi seinastu árini, ja, so er tað eyðsæð, at JA hevur rætt. Men tað sum Argemaðurin bara ikki spurdi seg sjálvan um, var:
Hví hava vit so fáar rithøvundar, sum hætta sær undir at skriva fagrar bókmentir?
Svarið er einfalt:
Tað er eitt fulltíðarstarv at skriva eina góða bók! Skrivar tú bara í tíni frítíð, seint um kvøldið, tá børnini eru løgst, húsið rudda og alt annað arbeiði fingið frá hond, verður bókin hjá tær í best føri hampulig, og í hvussu so er ongantíð nýskapandi málsliga.
Ein høvdundur nýtir ofta eitt ár at skriva eina bók, summir meira, men teir skulu vera heppnir, um teir fáa eina hálva mánaðarløn fyri arbeiði, tá tað er latið forlagnum, í fleiri førum fáa teir ikki eingong tað.
Í 2010 vóru sum vanligt starvslønir lætnar frá Mentanargrunni Landsins, 11 mánaðir starvslønir fóru til fagrar bókmentir (so vítt eg dugi at síggja), deildir millum 5 høvundar. So man skal ikki verða ein góður roknimeistari fyri at síggja, hvussu leingi tað verður fyrr enn nøkur bók kemur frá hesum 5. Tí tað eru ikki tey somu, sum fáa næsta ár.
Harafturat skal eisini hugsast um, at tá tú fært einar tveir mánaðir at skriva í, so hevur tú kanska ikki arbeitt rættiliga við tínum yrki í fleiri ár (tað hevði tú ikki ráð til, húsið skuldi jú gjaldast og maturin við), og ert tí ikki so góður til handverkið, sum tú ert tá tú arbeiðir dagliga við tí. Altso fer helst bróðurparturin av tí 1. mánaðinum til at koma á lagið aftur.... Hvussu langa bók kanst tú skriva uppá ein mánað?
137 mánaðarlønir vóru latnar, 11 av teimum til fagrar bókmentir. 11 mánaðir av 137 til at menna okkara lítla minkandi mál.
Soleiðis er tíverri stætt.
Vit hava nógvar góðar høvundar, vit hava nógvar óendaliga frustreraðar høvundar, sum spilla sína tíð og síni evni til at sita á skrivstovum, grava rennur, undirvísa í fólkaskúlum o.a. sum onnur fólk, sum ikki brenna fyri at skriva góðar bøkur á føroyskum, eins væl kunnu gera.
So eg kann við røtum spyrja:
Vilja vit veruliga hava eitt føroyskt mál?
Indsendt af Unknown
Etiketter: bókmentir, mál, Mentanargrunnur Landsins
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Penicillin
Penicillin varð í 1928 uppdagað sum antibiotiskur heilivágur móti bruna.
Penicillin varð upprunaliga framleitt frá blámusoppinum (hýgginum) penicillium, men nú á døgunum verður tað framleitt syntetiskt.
Tað vóru Alexander Fleming, Howard Walter Florey og Boris Chain, sum gjørdu hetta risa framstig innan læknavísind.
Penicillin er uppbygt sum á myndini til høgru. Ymiskir bólkar kunnu sita á staðnum merkt við R og harvið fáa vit tey ymisku sløgini av penicillini.
Penicillin virkar við at forða bakterium í at byggja sín kyknuvegg. Hetta hendur við at penicillin bindur til ensymið transpeptidase, sum hevur til uppgávu at byggja skrástívarar í kyknuvegginum, og hetta førir við sær, at veggurin viknar og kyknan doyr.
Søgan um penicillinið[rætta | rætta wikitekst]
Árið 1928, var árið, har penicillinið varð uppdagað. Tað var tann skotski læknin, og seinni eisini professari í bakteriologi, Alexander Fleming, ið var uppdagarin. Mátin Alexander Fleming uppdagaði penicillinið uppá, var øgiliga tilvildarligur og heldigur. Arbeiðsborðið hjá Fleming var nemliga óruddiligt, og hevði hann tí sett sær fyri, at hann skuldi rudda tað. Í tí, at hann ruddar borðið, finnur hann fram til eina royndarskál, sum hann hevði gjørt royndir við, og sum hann bara hevði latið ligið á sínum arbeiðsborðið. Í royndarskálini sær hann ein blámusopp, sum hann síðani byrjar at gera royndir við. Hann fann fram til, at svampurin æt Penicillium chrysogenum. Seinni gevur Fleming svampinum navnið Penicillin.
Fleming kemur ongan veg við kanningunum við penicillininum, so hann leggur tað frá sær í eina tíð. Í hesari tíðini vóru tað nakrar kanningarstovur, ið vóru áhugaðar í tí nýggja evninum, og spurdu Fleming, um tey kundu fáa royndir av penicillininum.
Í 1938 gjørdu tveir menn sær fyri, at teir vildu kanna evnið, sum Alexander Fleming í 1928 uppdagaði. Tann eini var tann avstralski patologurin, Howard Walter Florey, og hin var tann týski jødiski biokemikarin, Ernst Boris Chain. Hesir menninir gingu báðir á universitetinum í Oxford í Onglandi. Hesir báðir, Florey og Chain, høvdu sum sagt sett sær fyri at kanna penicillinið nærri, og eftir fleiri ymiskum væl eydnaðum royndum við djórum, fóru teir, tá ið teir høvdu nokk av penicillini, so smátt í holt við at royna penicillinið á menniskjum.
Í 1941 fóru Florey og Chain til Amerika, har teir fingu hjálp til at framleiga penicillin í størri mongdum. Eftir intensiva gransking, vóru síðstu neyðugu klinisku royndirnar á menniskju gjørdar í 1943, og eftir hettar verður penicillinið brúkt uppá hermenn, ið vórðu skaddir undir 2. heimsbardaga. Skaðar og sjúkur, ið hermenn undir 1. heimsbardaga doyðu av, kundu nú lekjast av penicillini!
Í 1945 kundu enskir læknar viðgera tað vanliga fólki við penicillin. Nú kundu øll fáa ágóðan av tí. So um tey vóru smittaði við bakteriellari infektión, kundu tey fáa penicillin sum viðger. Hetta bleiv ein stórhending! Sama ár, 10. desembur 1945, fingu teir tríggir, Fleming, Florey og Chain, Nobelprísin í fysiologi og medicini, handaðan av tí svenska konginum í Konserthúsinum í Stockholm. Prísurin tá í tíðini var umleið 150.000 svenskar krónar, meðan prísurin í dag er umleið 10 millónir krónir. Prísin fingu teir fyri tað stóra arbeiðið við penicillininum. Í dag er tað soleiðis, at vit skulu til lækna fyri at staðfesta bakteriella infektión fyri at fáa útflýggjað penicillin við resept. Hetta er galdandi í flest øllum londunum rundanum okkum. Men soleiðis er ikki allastaðni. Vansin vit standa við í dag, er, at aðrastaðni í heiminum kanst tú fáa penicillin sum handkeyp í lokalum matvøruhandlum. Okkum nytist ikki, at fara longur vekk enn til til dømis Turkaland ella Spania. Hesin vansin hevur við sær, at bakteriurnar skjótari blíva resistentar, og tískil er vandin at penicillinið ikki hjálpir, tá ið vit hava tað fyri neyðini. Í hesum sambandi, ávara læknar rundan um okkum ímóti at brúka penicillin sum best ber til.


text:
Ráðleggingardagur 23.02
Fríggjadagin 23.02 er ráðleggingardagur, og tá er stovnurin stongdur og tekur ikki ímóti børnum.
Starvsfólkini fara á skeið hjá Erik Sigsgaard, barnagranskar og Christinu Abildgaard, Marte Meo supervisor.
Skeiði er ein liður í okkara menningararbeiði við "Kvalitet á dagstovni".
Fokus er á relatiónirnar og týdningin av, hvussu vit vaksnu eru saman við børnum, og hvørja ávirkan tað hevur á menning og trivnað hjá børnum.
Vit arbeiða víðari við vitanini á komandi starvsfólkafundum.


text:
Nýggjur graslíkisvøllur í Gøtu
Í dag kl. 10.00, varð tann nýggi graslíkisvøllurin í Norðragøtu avhendaður til Eysturkommunu. Eysturkommuna hevur útskift báðar vallirnar í kommununi. Vøllurin í Leirvík varð handaður í apríl og í dag er vøllurin í Gøtu avhendaður kommununi.
Vallirnir eru báðir av merkinum DOMO, sum Idé Møblar er veitari av. Vøllurin í Leirvík hevur svart gummigranulat, meðan tann í Gøtu hevur grønt gummigranulat í grasinum. Báðir vallirnir eru FIFA 2 STAR.
Víkingur skal leika á heimavølli mikudagin móti NSÍ. Ddysturin byrjar kl. 19.00


text:
Hugleiðing um listaframsýning í Ribarhúsi 12.10.2012
Meðan Svøríki sparkaði bólt ímóti føroyingum í Gundadali, lótu tríggjar kvinnur upp eina listaframsýning í Ribarhúsi í Fuglafirði kl 17:00 Anno Domini 2012. Hetta var ein hátíðarløta av teimum heilt stóru, har bólturin rullaði í Gundadali og føroyingar lyftu bóltin í “fótbóltslistini” upp á eitt støði, har sviar kundu havt snávað. Tað var stórt spell, tí mær dámdi nógv betur leiklist føroyinga enn svia. Hetta var fótbóltur.
Men í Ribarhúsi stóðu tríggjar snøggar, listaligar kvinnur og tóku ímóti okkum, tá ið vit tóku í klinkuna og gomu á gátt . Hetta vóru Tita Vinter, Andrea Andreasen og Guðrið Poulsen. Eg havi ikki mín livandi dag sæð so viðkvæma og lívrunna list sum henda dag. Tað er ilt at tulka list. List er ein samruni millum tað sum ikki er, og tað, sum er.
Vit eru á veg út í rúmdina, tí verður tað so stravið hjá listafólkum at halda fast um hesa brúgv ella hesa rás, og verða tey, sum í samhaldsføstum, listaligum hópi vísa til sannleikan og vegin í hesari tulkin. Íslendski listamaðurin – Eliasson málar ísfjøllini reyð í Arktis. Fóru vit einar 60 km upp í rúmdina her við Føroya strendur, høvdu vit sæð henda lit. Listin verður annarleiðis, men hvussu hon kemur at taka seg út, er ilt at siga, men okkurt listafólk hevur fingið fatur í hesum dreymi, har byrtingarnar liva í litum í øðrvísi skapum og linjum, enn vit eru von við.
Ribarhús var bæði ein trappa upp á loftið, har dýnur og teppi lógu til reiðar til ta listaligu seingina , ein dreymamynd av álvum vovin , eitt forum og væl umhugsað installatión, sum minti nógv um listina hjá Kasmir Malevitc, Albrect Dürer og gamlari vevtøkni úr Kaukasus(Soumak- tøknin), sum tú kanst lesa um í bókini, Tita Vinther, ið er um hennara list. Eg veit ikki um vit kunna brúka orðið ein installatión, sum hetta bar brá av, ella ein viðkvæm kvinnuhond, sum setti heilakyknurnar á einum gomlum manni í røring.
Michael Kvium f. 1955 í Horsens.
Michael Kvium hevur í onkrum av sínum málningum málað mannaheilan uttaná, ta ið hann hevur málað fólk. Hetta er sera listaliga vitborið. Kanska er tað so, at vit øll á ein ella annan hátt ganga við heilanum uttaná – uttan at vita tað, serliga tá ið vit stunda til ellina – tey sjeyti, og vit brátt hava livað eitt heilt lív. Ja, so er myndin av tær staðfest í tínum umhvørvi. Heilaræsurnar hava myndað tín atburð í allar mátar, og hevur tú í hesum landi- úr bygd í bý- festi sum ein bygda- ella býarmynd. Ja, er hetta ikki vakurt.. tað er vakurleikin, sum frelsir okkum… og serliga eru tað listafólkini, ið bera sítt spjaldur í hesum listaliga vakurleika, ið siga,hvørji tey eru, og hvønn veg samfelagið ber.( Hetta er ov langt at koma inn á og krevur ein langan lestur)
Astrid Andreasen
Eg gekk at myndunum hjá Astrid og hugdi at hennara nálfínu linjum, sum í vallingum bar boð um eina kvinnuhond, sum var følin, nákvæm, kensluborin og mjúk í einum listaligari gongd, sum bar boð um reinar, litfagrar heilakyknur. Tær koma undan einum jørðildi skyldar við Albrect Dürer. Hann livdi frá 1471 til 1528. og er kendur fyri síni træskurðaprint, sum enn tann dag eru til skjals. Ja, tað er eisini at undrast yvir, at hesin renæssancu listamaðurin kundi flyta seg soleiðis í listini. Hann hevur havt nakrar serligar listaheilakyknur, ið hava reikað kring í heilanum og spruttkókað. Tað er ilt at skilja, at hann kundi gera so tættar, neyvar og nágreinligar skeringar. Tað er bara Várharra, ið veit um hetta at siga.
Ja, so er tað okkara Astrid Andreasen úr Vestmanna, ið leggur til brots við síni mikroskopisku landskenning í síni myndagerð. Linjurnar tosa sítt stumma mál, hóast tað, so verður alt til livandi myndandi list. Flaturnar fara sum streymur um flúrar og sker og smúgva sær millum dandandi tarabrýr í út – og innsúði. Ja, hetta er vakurt, innarligt, sum eitt klassiskt kamarorkestur við góðum, livandi strúkarum. Astrid er ein dugnalig listakvinna, tað boða verk hennara boð um. Hon kundi verið listaliga skyld við Albrecht Dürer, og tað haldi eg, hon kann vera stolt yvir.
Guðrið Poulsen
Guðrið hevur tikið í klinkuna í Ribarhúsi áður, og hevur hon eisini vitjað Fuglafjarðar skúla og kvøldskúlan í bygdini. Tað er ein frøi at verða saman við henni í skapandi løtum, tá ið leiðrið skal hava lív og anda. Hetta er fjálg og lívvovin list. Tað er eins og at síggja mánan tepra um fjallagreinarnar eitt vakurt heystkvøld kring Fuglafjørð, har skýbøklar leggja seg um skørð og tindar, júst sum leiðrið undan fingrasnippunum á Guðriðar hond. Hon kínir tí, letur tað í, eltir tað og gevur tí skap. Nú er tað ikki Albrect Dürer, sum pikkar uppá, nei, eitt heilt annað barn, sum Guðrið er góð við. Ja her átti tað arkitektoniska sína innrás í stórar leiðrkonstruktiónir, sum var sera áhugavert. Ein optisk verð lá niðri í holrúmum, ja, onkuntíð helt tú at optiski listamaðurin, Kasimir Malevitch (1879-1935), russiskur listamaður, hevði verið inni á gólvinum í Sjúrðagøtu 16. Hansara fýrkantar, sirklar og onnur skap við vórðu sett niður í hesi leirhús, sum stóðu á gólvinum í Ribarhúsi. Her hevði nýmótans arkitekturur og eldri arkitekturur bygt sær reiður innanveggja í hesum fjálgu húsagrundum. Hetta var bara so framkomið í mínari verð, at hesi skap áttu pláss í einari lítlari, fittari leirglasstovu. Hetta var ein sera góð yrking, sum sprongdi allar veggir og gyrðingar í listaligum ráki. Guðrið er filosofisk og hennara filosofiska sinni, leiðir hana niðan eftir Heygsbreyt, út eftir Landavegnum og upp á Kirkjubøreynið, har mánin eisini teprar og spinnur eitt gott keramiskt lag fyri hesari listakvinnu til fragd og gleði fyr onnur.
Tita Vinther
Tað sást týðiliga á øllum brøgdum, hvussu nærlagdar hesar tríggjar kvinnurnar vóru. At tað vóru kvinnuhendur, sum áttu dagin og løtuna her, var eingin ivi um. Vit menn kanska breggja okkum ov nógv til tíðir og eru kanska eisini eitt sindur sjálvsøknir, meðan kvinnan við sínum stilla sinni og verumáta førir seg fram á ein heldur skynsamari hátt enn vit. Stillfør, umhugsin og dugir væl at seta seg í viðurskifti hjá øðrum, lívga, lyfta og lætta um, so lívsins spunatráður eisini røkkur til teirra, sum treingja til eina hond.
Tita heldur seg til tráðin, tógvið, hárið, kopartráðin og taglið (ytstu hárini á heysta- og kúgvahala), og er á tí rondini, har kvinnuhondin hevur virkað í øldir – seymað, bundið, vevað, heklað, knýtt, riðað o. s. fr. Hennara hond fer inn í ein heim, har evnið er úr natúrligari góðsku. Tita er fjalin, sigur ikki nógv, men hennara kynstur ber boð um eitt fjøltáttað listafólk, sum fer djúpt inn í hesa tøkni, sum skal til fyri at fáa hesi frumevni til at liva saman í verkum hennara. T. d. fer hon í skulpturinum “ Taraskógvur” 1985 inn í Soumi vevtøknina uppkallað eftir gamla býnum Shemakja í Azerbaijan. Ja, her er nógv at heinta, og røkkur hetta ikki til í hesi grein, men ríkur er tann, sum flytir skap, tøkni og listaligan rennisúð í føroyska “frumlist”.
Næstan øll fólkasløg í hesum heimi hava tikið hetta kynstur til sín í búnum, teppum og klædnapløggum. Mangan undrast vit yvir hvussu litfagrir t. d. fólkabúnarnir kunnu vera og ikki at tala um t. d. tey persisku teppini, har hárfín knýti liva sítt sæla lív í torskildum mynstri, sum er ein frøi fyri eygað at sjá.
Listaverkini hjá Titu hingu á vegginum og uppi undir bitunum í Ribarhúsi. Hesi børn hennara hugdu at tær við droymandi, skaldakendum eygum úr einari óspiltari, kosmiskari hugaverð, sum er listaheimur hennara í dýrd og mæti. Ja, hetta var hugtakandi, livandi og samfingið kynstur, sum fá duga. Ein floymur av mysntrum komu til eygað og løgdu seg stillisliga til hvíldar millum ræsur í heilanum, eins og hjá Kvium.
Endi
Hetta var ein góð uppliving og kundi framsýningin eisini fatast sum ein installatión, har gróðrarbotnurin lá í uppsetingini, sum ein frumgróður innanveggja í Ribarhúsi. Ja, tú kundi skoða hesi verk frá síðuni, á gólvinum, á vegginum, uppi undir loftinum og uppliva framsýningina í løgum. Hetta minti meg á, tá ið eg sum ungur arbeiddi í Piddasahandli veturin 1961/62 og bar “inn á Ribarhús” mjølsekkir, eplasekkir, súreplakassar, eggjakassar, blikk, eskir av ymsum slag o.s.fr. og legði og setti hetta á gólv, hillar og fram við veggin eins og ein gróðrarrík installering. Alt hevði sítt fasta pláss. Eingin droymdi um, at Guðrið Poulsen, Astrid Andreasen og Tita Vinther skuldu koma higar 50 ár seinri og fylla hetta tóma, kosmiska rúmið við so fagrari list. Hetta var ein dreymasjón í orðsins rætta týdningi av teimum frægu, sum fer at liva í sinninum altnar dagar mínar. Heilarnir á hesum kvinnum sótu væl og tosaðu sítt kosmiska, listakenda mál væl saman, og einki fall av hesum heilaspuna, og hetta var gott.
Frits