text:
Týskland
Samveldislýðveldið Týskland (týskt: Bundesrepublik Deutschland) er eitt land í Miðevropa og er eitt av ríkastu londum í heiminum. Í vestri hevur Týskland mark við Holland, Belgia, Luksemburg og Frakland, í norðri við Danmark, í eystri við Pólland og Kekkia og í suðri við Eysturríki og Sveis. Sjómarkini eru við Norðsjógvin og Eystrasalt. Høvuðsstaður er Berlin, og landið hevur umleið 81 milliónir íbúgvar. Týskland er "grønasta land í heiminum". Tey hava vunnið hendan heiður eftir í 2007 at hava minkað um CO2-útlátið við meira enn nakað annað land í heiminum; 5,6 prosent har útlátið í heiminum tilsamans vaks við 2,4 prosent.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Landafrøði
- 3 Politikkur
- 4 Fólkið
- 5 Mentan
- 6 Keldur
- 7 Slóðir úteftir
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk søga
Byrjanin til Týskland kann sigast at vera tað Eysturfrankiska Ríkið, sum varð stovnað eftir at Frankiska Ríkið var býtt sundur millum tríggjar abbasynir hjá Karlamagnusi í 843 við friðinum í Vardun. Av hesum verður eystasti parturin upphavið til Týskland, meðan vestasti parturin verður upphavið til Frakland. Tá tann eysturfrankiski herskarin Otto I, sum bæði víðkaði og staðfesti ríkisins og sítt egna vald, so læt hann seg knúna í 962 við tí rómversku keisarakrúnuni av páva Johannes XII, tá gjørdist hann keisari yvir tað týsk-rómverska ríkið ella tað Heilaga rómverska ríkið. Hetta keisararíkið var meira eitt samveldi av statum við einum felags keisara sum formellur regentur.
Hetta ríkið varir til 1806, tá Napoléon 1., keisari í Fraklandi, vinnur á ríkinum.
Eftir royndir at savna ríkið, avgera tey trý kríggini ímóti Danmark í 1864, Eysturríki í 1866 og Fraklandi í 1870-71 úrslitið, og í januar 1871 verður Wilhelm I krýndur til fyrsta keisara í einum savnaðum Týsklandi.
Hetta týska ríkið heldur sær til endan av fyrra veraldarbardaga, tá partar av landinum verða givnir til m.a. eitt endurstovnað Pólland. Í millumkrígstíðini verður landið ofta kallað Weimarlýðveldið.
Undir seinna veraldarbardaga veksur Týskland munandi um økið hjá sær við at innlima Eysturríki, Kekkia, og stórar partar av Póllandi. Seinni koma eisini Estland, Lettland, Litava og partar av Hvítarusslandi og Ukraina undir týskt vald.
Eftir at teir fýra sigursharrarnir, Stóra Bretland, Frakland, USA og Sovjetsamveldið ikki kundu sameinast um framtíðina hjá Týsklandi, vórðu Lýðveldini Vesturtýskland (á týskum Bundesrepublik Deutschland (BRD)) og Eysturtýskland (Deutsche Demokratische Republik (DDR) Týska Fólkaræðisliga Lýðveldið) stovnað, Vesturtýskland hin 23. mai 1949 og Eysturtýskland hin 7. oktober sama árið. Eftir seinna heimskríggj streymaðu nógv týskttalandi flóttafólk til Týsklands, í 1950 var talið á flóttafólkum sum komu uttanífrá komið upp á 12,5 milliónir. Vesturtýskland var við til at stovna Evropasamveldið í 1957. Undir kalda krígnum var sambandið millum báðir teir týsku statirnir ikki góðir, sambandið batnaði tó í 1970'árunum. Kanslarin Willy Brandt setti á stovn Ostpolitik til tess at betra um viðurskiftini við Eysturevropa. Í 1973 gjørdust bæði Vestur- og Eysturtýskland limir í ST.
Dagsins Týskland varð til, tá londini Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind 3. oktober 1990, eftir at Berlinmúrurin fall hin 9. november 1989.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk landafrøði
Týskland er stórur partur í Miðevropa. Belgia, Luksemborg, Niðurlond og Frakland eru vestanfyri, Kekkia, Slovakia og Sveis sunnanfyri, Pólland eystanfyri og Norðsjógvurin, Eystarasalt og Danmark norðanfyri. Landslagið í Týsklandi er fjølbroytt, úr fruktagóða slættlendinum fyri norðan og vestan til snjóklæddu tindarnar í vøkru bayersku alpunum fyri sunnan. Úr slættlendinum á vesturstrondini og norðurstrondini hækkar tað so líðandi.
Týskland varð ikki savnað í eitt ríki fyrr enn í 1871. Fyri tað var týska fólkið í mongum sjálvstøðugum smáríkjum. Nú á døgum er landið í 16 landspørtum, nevndir Länder, og við einari samveldisstjórn, lík henni í Sambandsríki Amerika. Hvør landspartur hevur sína egnu landspartastjórn, sum ræður fyri heimligum viðurskiftum, til dømis útbúgvingarmálum. Mangir týskarar kenna seg bundnar tjóðskaparliga at landslutinum, teir búgva í, og siga seg fyrst vera til dømis bayrar (úr Bayern) og so týskarar.
Norðurtýskland[rætta | rætta wikitekst]
Norðari partur í landinum er slætt og smáheyggut búnaðarlendi. Meðan tað nógvastaðni kann vera so, at tað er ein meginá ella ein fjallaryggur, ið er mark millum tvey lond, er ikki so millum Danmark og Norðurtýskland. Har gongur markið mest gjøgnum slættan bø, og bert málaðir marknasteinar siga frá, um tú ert norðan ella sunnan fyri markið. Landið frá danska markinum suður ímóti Kielargryvjuni rópa teir Slesvík; landslagið har er meinlíkt tí í danska partinum av Suðurjútlandi; á eystursíðuni skera djúpir firðir seg inn í landið, sum er slætt við stórum ryggjum og herðum uppímillum. Moldin her er mest leirmold. Longur vesturi er slættari, men har er sandmold, so hon ber ikki so væl korn; allarvestast móti Norðsjónum er heilt slætt og so lágt, at teir hava bygt verjigarðar til at forða fyri, at sjógvurin skal leggja innyvir, tá ið vestanódnirnar herja. Á hesum lendinum fruktar væl, og teir rópa tað marsk. Slesvík er gamalt danskt land, men í 1863 noyddist Danmark at avluta tað til Týskland. Sunnan fyri Kielargryvjuna er Holstein; lendið har líkist tí norðan fyri gryvjuna. Frá Holstein norður móti Harzen er alt Norðurtýskland eitt slættlendi, men kortini eru ryggir uppímillum. Summastaðni eru stórar lyngheiðar; men tær eru nógv minkaðar, tí teir hava antin velt tær undan eller plantað trø á teimum. Meginparturin av teirri norðurtýsku jørðini lá fyrr sum óveltar heiðar og víðar mosafløtur. Lüneburgar-heiðarnar vóru tvær ferðir so stórar sum Føroyar. Nú á døgum eru heiðarnar minkaðar burtur í lítið og einki, tí stórar víddir eru lagdur undir plógv, og tað, sum eftir er, er plantað við trøum. Í støðum eru stórir furuskógir. Megináirnar Weser, Elbá og Oder renna allar makar, og reinar og djúpar eru tær, so tær verða nógv brúktar at flyta varu eftir. Fyri at gera tað enn lagaligari fyri siglingina hava teir eisini grivið gryvjur millum teirra.
Mið- og Suðurtýskland[rætta | rætta wikitekst]
Suðurtýskland er alt ein háslætti, men so ganga einstakir fjallaryggir gjøgnum landið. Navnið á teimum flestu fjøllunum endar við "wald" sum til dømis Schwarzwald, og landið er ógvuliga væl dyrkað. Jørðildið er morenusandur og eyrur, men blandað við kálk, tí fjøllini sunnanfyri eru kálkfjøll. Landið er mest sum alt velt til gras og humla, epli og korn. Veðurlagið er lýtt um summarið, men heldur kølið um veturin. Syðst í landinum koma fjøllini upp í 3000 metra hædd. Oman úr fjøllunum renna stórar og nógvar áir. Tær størstu eita Neckar, Donau og Main. Vestari parturin av háslættanum eitur Bayern. Høvuðsstaðurin í Bayern eitur München. München er serliga gitin fyri síni stóru ølgerðarhús. Nógvastaðni í bæði Mið- og Suðurtýsklandi eru stórir skógir. Kendastu skógirnir eru Harzen, Thüringer Wald og Schwarzwald í útsynningspartinum í Suðurtýsklandi. Eitt hitt kendasta og fagrasta økið í landinum er Schawarzskógur í Suðurtýsklandi, nevndur eftir myrka nálaskóginum, ið veksur har. Harzen er eitt fjallalendi nakað miðskeiðis í Týsklandi. Harzen er slættur omaná við einstøkum høgum tindum. Teir hægstu tindarnir eru einar 1000-1100 m. høgir; hægsti teirra millum eitur Bloksbjørg sum er 1142 m. høgur. Uppi á Bloksbjørgi er útynið vítt í allar ættir. Skógur veksur á fjøllunum, og har eru natúrvakurt pláss. Av tí at fjøllini reisa seg so knappiliga, er har frálíkt útsýni; fleiri hundrað bygdir skulu í góðum sýni kunna síggjast av hægstu toppunum. Teir høgga blýggj og silvur í Harzen, og sink er eisini. Hagar niðan streymar ferðafólk bæði summar og vetur. Fjallalíðirnar eru væl veltar í neðra og vaksnar við skógi í erva heilt niðan undir tindarnar. Oman úr fjøllunum renna í djúpum gjáum stórar áir, sum verða byrgdar inni til stór vøtn. Vatnið verður nýtt at framleiða elstreym, sum fær gongd á sær mongu maskinurnar í námsvinnuni og bræðingarhúsunum. Nógvir av býunum í Harzen hava eins og teir suðurtýsku býirnir varðveitt tað gamla sniðið. Nakað sunnan fyri Harzen er fjallaryggurin Thüringerwald, sum er meinlíkur Harzen.
Fyri eystan slættan eru bøhmisku fjøllini, sum eru mark millum Týskland og Kekkia, og fyri sunnan eru Bayersku alpurnar. Donau springur upp í Schwarzwald og rennur so eystur gjøgnum landið og inn í Eysturríki. Á vegnum renna fleiri greinar oman úr Alpunum í hana. Rín springur upp undir St. Gothards fjallinum í Sveis; hon rennur út í Bodenvatnið. Komin úr aftur vatninum ger hon stóran foss við býin Schaffhausen. Har hava teir bygt fleiri stór elverk. Síðan rennur hon eitt strekki beint vestur, men við býin Basel sneiðir hon beint norðurá og verður nú marknará millum Frakland og Týskland. Fløtan, sum hon her rennur ígjøgnum, millum Sveis og Vogesurnar, eitur Rínslættan og er eitt tað gróðrarbesta plássið í Týsklandi. Rínslættin er ein tann fruktabesti bletturin í øllum Týsklandi, tí veðurlagið er lýtt, og fjøllini líva so væl. Á Rínslættanum er tætt av stórum bygdum. Allastaðni fram við Rínánni eru bygdir og býir. Stundum standa býirnir beint yvir av hvørjum øðrum. Hesir býir eru av fyrstantíð bygdir, har sum ein brúgv ella ein ferja hevur gingið yvir um ánna. Á leiðini, har sum áin Main rennur út í ánna Rín, eru býirnir Wiesbaden og Mainz beint hvør yvir av øðrum. Norðan fyri Mainz rennur áin Rín inn í ein trongan dal í Skifurfjøllunum. Hesin dalur eitur Ríndalurin. Ríndalurin er í støðum so trongur, at teir hava noyðst at skotið sær vegin ígjøgnum áarbakkan. Suðursíðan á Ríndalinum er øll velt í tvørteigar, og garðar laðaðir uttan um teigarnar at verja, so at moldin skal ikki regna burtur. Tvørteigarnir eru allir vaksnir við vínviði. Vinið kalla teir Rínvín. Á norðara áarbakkanum er sólargangurin ikki nóg góður til vínvið; har vaksa stórir eikiskógir. Uppi í Ríndalinum bygdu riddarar og kongar í miðøldini sær sterkar borgir til verju móti fíggindunum og at gera herferðir frá. Nakrar av hesum borgum eru til enn, men vera nú nýttar til ferðamannaheim. Norðan fyri Køln rennur áin Ruhr út í ánna Rín. Við Ruhrá er ein tann størsti ídnaðardepilin í Evropa. Frá gamlari tíð er nógv kol høgt í Ruhr. Nú er mest evnafrøðiídnaður, maskinídnaður og stálidnaður. Býirnir eru mest sum allir samanvaksir. Hin gamli býurin Solingen er á hesum leiðum. At enda rennur Rín vestur í Niðurlond og út í Norðsjógvin.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Fimm av teimum størstu býunum í Týsklandi eru
- Berlin (3 431 675 íbúgvar)
- Hamburg (1 746 893 íb.)
- München (1 294 608 íb.)
- Köln (1 000 660 íb.)
- Frankfurt am Main (667 468 íb.)
Í Týsklandi eru 11 stórbýarregiónir. Í teimum 11 regiónunum búgva umleið 49 miliónir íbúgvar, sum svarar til nærum 60 % av fólkatalinum í Týsklandi.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týskur politikkur
Umhvørvispolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Í alheimsorkufrágreiðingini hjá BP fær Týskland heiðurin at vera heimsins grønasta land.
Sambært frágreiðingini minkaði Týskland sína orkunýtslu 5,7 prosent í 2007 í mun til árið fyri. Sama ár vaks orkunýtslan við 2,7 prosent um allan heimin. Tey lond, ið nýta mest orku, eru Kina, USA og India.
Frágreiðingin vísir, at Týskland minkaði 16 prosent um kjarnorkunýtsluna umframt at skerja nýtsluna av gassi og olju. Kolnýtslan er tó vaksin hetta árið.
Eftir at nýggju umhvørvislógirnar vórðu samtyktar, segði týski kanslarin, Angela Merkel, at lógirnar vóru neyðugar fyri at verja veðurlagið. Ætlanin er at minka CO2 útlátið í Týsklandi við 40 prosent í 2020 í mun til 1990.
Innflytarapolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Upp gjøgnum 90'ini, tá milliónir av russarum fluttu til Týsklands, noktaði týska stjórnin at góðkenna russisku universitetsútbúgvingar teirra [1][2]. Og hetta hevði við sær, at teirra evni vórðu spilt, samstundis sum eingin vinningur fekst burtur úr at venja hesi til at gerast óteljandi dugnalig vísindafólk, verkfrøðingar og telduforritarar. Tær týsku stjórnirnar, sum síðani komu til valdið, megnaðu eiheldur at veita landsins trimum milliónum borgarum við turkiskari bakgrund útbúgving, so nytta kundi fáast úr evnum teirra. Enn tørvar Týsklandi vælútbúnar tilflytarar. Cologne Institute for Economic Research sigur í 2013, at longu nú mangla 210 000 útbúnir støddfrøðingar, verkfrøðingar, vísindafólk og KT-serfrøðingar [3]. Almenna týska hagstovan metir í 2013, at tær 50 milliónirnar av arbeiðsførum týskarum millum 20 og 65 ár, fara at minka niður í 33 milliónir í 2060, um ferð ikki av álvara verður sett á tilflytingina [4]. Onkur hjálp er tó við hondina, takkað verið búskaparligu kreppuni í Portugal, Spania og Grikkalandi, har ungdómsarbeiðsloysið er svollið til í meðal 50 prosent. Hetta hevur við sær, at túsundtals nýútbúgvin ung úr hesum londum flyta til Týsklands og harvið bøta um trotið á verkfrøðingum og aðrari fakliga førari arbeiðsmegi.
Týskir bundeskanslarar síðan 1949[rætta | rætta wikitekst]
Kurt Georg Kiesinger (1966-1969)
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Við einum fólkatali á 80.2 milliónum sambært fólkateljingum frá mai 2011, so er Týskland tað fólkaríkasta landi í ES, tað næstmest fólkaríka landið í Evropa, næst eftir Russlandi, og er nummar 16 á listanum yvir fólkaríkastu lond í heiminum. Fólkatættleikin er 225 fólk per ferkilometur. Væntaður lívsaldur í Týsklandi frá føðing er 80,9 ár (77,93 ár fyri menn og 82,58 ár fyri kvinnur). Føðitíttleikin er 1,41 børn fyri hvørja kvinnu (tal frá 2011), ella 8,33 føðingar per 1000 íbúgvar, og tað er ein av teimum lægstu í heiminum.
Síðan 1970-árini hevur talið av deyðum verði størri enn talið av føddum í Týsklandi. Týska Hagstovan hevur spátt, at fólkatalið fer at minka til millum 65 og 70 milliónir í 2060, alt eftir støddini á tilflytarum í mun til fráflyting. Tó hava slíkir spádómar ofta víst seg ikki at halda, og í løtuni er talið á føðingum og tilflytarum vaksandi í Týsklandi og hevur verið tað síðan 2010. Merkisvert er, at talið av vælútbúnum tilflytarum er í stórum vøkstri.[5][6] Í 2012 vóru fráboðanir um 300.000 fleiri tilflytarar enn fólk ið fluttu úr Týsklandi.[7]
Útbúgving og skúlaskapur[rætta | rætta wikitekst]
Týsk børn fara fyrst í forskúla og síðan í grundskúla. Tíggju ára gomul fara tey í tað, teir rópa Gymnasium, Hauptschule ella Realschule. Fyrst nevndi er bókligur skúli, har næmingarnir taka studentsprógv. Hinir báðir fyrireika næmingarnar til yrkisligar útbúgvingar. Annars er skúlaskipanin ólík í teimum ymsu landspørtunum.
Í Týsklandi kann hvør lutstatur velja sín egna útbúgvingarpolitikk, og hetta ger at skúlaskipanirnar broytast alt eftir hvørjum landsluti ein er í. Í høvuðsheitum er skúlagondin tó rættiliga eins í teimum ymisku landslutunum.
Týsk børn byrja at ganga í skúla, tá tey eru 6 ára gomul. Øll mugu ganga í skúla í minsta lagi í 9 ella 10 ár. Harafturat koma nøkur ár í miðnámsskúla. Samanlagda skúlatíðin er sum oftast í minsta lagi 12 ár.
Umframt teir klassisku universitetsbýirnir (Tübingen, Heidelberg, Jena, Freiburg, Göttingen og fleiri afturat) eru eftir 1945 ein røð av nýggjum universitets- og háskúlum settir á stovn kring um í Týsklandi.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk mentan
List[rætta | rætta wikitekst]
Undir gotiska tíðarskeiðnum blómaði myndahøggara- og málningalistin í Týsklandi og fleiri týskir meistarar fingu týdningarmiklar uppgávur kring um í Evropa. Undir renessansuni eru Lucas Cranach (eldri), Hans Holbein (yngri), Albrecht Dürer og Matthias Grünewald týðandi nøvn.
Av listafólkum frá romantikkini finnur man Caspar David Friedrich, Philipp Otto Runge og Arnold Böcklin.
Størsta navnið í Impressionismuni í Týsklandi er Max Liebermann.
Í byrjanini av 1900-talinum mentist tvær sera týðandi ekspressionistiskir bólkar í Týsklandi: Die Brücke og Der Blaue Reiter.
Ein av teimum størstu kvinnuligu listafólkunum hetta tíðarskeiðið var Käthe Kollwitz.
Millumkrígsárini í 20. øld vóru fleiri listafólk, sum framdu djarva eksperimenterandi list við listafólkum sum Georg Grosz og dadaistin Max Ernst.
Seinna helming av 20. øld vóru mest týðandi listafólkini t.d. Joseph Beuys, A. R. Penck, Wolf Vostell, Gerhard Richter, Sigmar Polke, Anselm Kiefer, Georg Baselitz og Rosemarie Trockel.
Ein av mest týðandi myndafólkum í 20. øld var August Sander sum, eins og Albert Renger-Patzsch, brúkar listagreinina die Neue Sachlichkeit. Av myndafólkum sum komu fram seinni kunnu nevnast Bernd og Hilla Becher, Andreas Gursky, Wolfgang Tillmans og Candida Höfer.
documenta er millum heimsins størstu og týdningarmiklastu framsýningum við samtíðarlist og verður hildin fimta hvørt ár í Kassel, seinast í 2012 sum dOCUMENTA (13). Næststørsta samtíðarlistaframsýningin í Týsklandi er Berlinbiennalen, sum fer fram í Berlin annað hvørt ár um summarið líka tal (2014, 2016 osfr.).[8]
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Nógvir av teimum kendastu tónasmiðjunum gjøgnum søguna hjá tí klassiska tónleikinum eru úr Týsklandi. Í barock-tíðini virkaði Johann Sebastian Bach (1685–1750), sum tann møguliga kendasti barocktónasmiðurin av øllum. Sjálvt Ludwig van Beethoven (1770–1827), sum virkaði í tí klassisistiska tíðarskeiðnum, hoyrir til tann absolutt størsta innan klassiskan tónleik. Menning av orkesturtónleiki og ikki minst av symfoniforminum, er Týsklands størsta íkast til tónleikasøguna. Í seinromantikkinum byrjaði ein sterk rørsla móti menning av týskari operuni, sum náddi sítt hæddarpunkt við verkum eftir Richard Wagner og Richard Strauss. Aðrir týdningarmiklir tónasmiðir vóru eitt nú Georg Friedrich Händel, Johannes Brahms, tann ungarskføddi Franz Liszt, Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Max Reger, Paul Hindemith, Carl Orff og Kurt Weill. Ein av teimum ið seinni setti síni spor var Karlheinz Stockhausen. Stockhausen var ein av undangongumonnunum innan nýmótanst elektroniskan og elektroakustiskan listtónleik og fyri hetta fekk hann Polar-virðislønina.
Týskur tónleikur er ofta knýttur at schlager, har Týskland hevur verið eitt av leiðandi londunum. Schlagern tónleikurin hevði sína stórheitstíð til 1970-árini við artistum sum Peter Maffay og Rex Gildo men eisini útlendskir artister, til dømis Udo Jürgens, Siw Malmkvist, Wenche Myhre og Gitte Hænning. Týskland hevur vunnið Eurovision Song Contest tvær ferðir: 1982 við Ein bisschen Frieden við Nicole og 2010 við Satellite framført av Lena Meyer-Landrut.
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týskar bókmentir
Nakrir av teimum best kendu týsku rithøvundunum eru Friedrich Schiller, Johann Wolfgang von Goethe, Heinrich von Kleist, Joseph von Eichendorff, E.T.A. Hoffmann, Erich Maria Remarque, Rainer Maria Rilke og dramatikarin Bertolt Brecht. Týskir rithøvundar, ið hava fingið Nobelvirðislønina í bókmentum eru Gerhart Hauptmann, Thomas Mann, Hermann Hesse, Nelly Sachs, Heinrich Böll, Günter Grass og Herta Müller.
Av kendum nýtíðar rithøvundum kunnu eisini nevnast eitt nú Thomas Brussig, Dietmar Dath, Wladimir Kaminer, Daniel Kehlmann, Martin Mosebach, Ulrich Peltzer, Rafik Schami, Bernhard Schlink, Ingo Schulze, Uwe Tellkamp, Uwe Timm og Juli Zeh.
Síðan einaferð í 1980-árunum eru tað komin fleiri og fleiri bókmentahús í Týsklandi (tý: Literaturhaus). Hesi verða í høvuðsheitum rikin av ikki-kommersiellum feløgum og reka eitt fjølbroytt virksemi kring bókmentir, sum t.d. Lesungen (rithøvundar lesa úr og práta um bøkur, meðan áhoyrarar eru til staðar), fyrilestrar, framsýningar, föredrag, utställningar, útbúgvingarskeið osfr.[9] Nøkur bókmentahús hava eisini bókhandil, bókasavn og kaffistovu. Sum fyrimynd fyri henda trendin nýta tey vanliga Literaturhaus Berlin, sum varð stovnað í 1986.
Á tí týska bókamarknaðinum finnast í dag umleið 2.200 virkin bókaforløg.[10] Á hvørjum heysti verður Bókamessan í Frankfurt hildin, hon er heimsins størsta av sínum slag. Næst størst í Týsklandi er Bókamessan í Leipzig, sum verður hildin á hvørjum vári.
Filmur og sjónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Týskland var eitt av teimum londunum, har filmurin mentist tíðliga, og Berlin gjørdist miðdepil fyri tann týska filmin í byrjanini av 1900-talinum. Týskur filmur hevði sína fyrstu stórheitstíð í 1920- og 1930-árunum við filmum sum Metropolis og Der blaue Engel. Filmsleikstjórnir vóru eitt nú Fritz Lang, F.W. Murnau og Josef von Sternberg. Ufa var Týsklands stóri filmsídnaður áðrenn Seinna heimskríggj.
Undir triðja ríkinum flýddu mong av teimum stóru nøvnunum innan týska filmsídnaðin til USA; umframt fleiri filmsleikstjórar, so fóru sjálvt kendir sjónleikarar sum til dømis Marlene Dietrich. Nazistýrið og propagandaráðharrin Joseph Goebbels tók ræðið á filmsídnaðinum og gjørdi eina røð av ideologiskum propagandafilmum, til dømis Triumph des Willens (sv: Viljans triumf) eftir Leni Riefenstahl. Eftir Seinna heimskríggj skuldi tað vara líka til 1960-árini, áðrenn týskur filmur aftur fekk eina framgongd nýggjum týskum filmum við nýskapandi filmsleikstjórum sum Alexander Kluge, Volker Schlöndorff, Werner Herzog, Rainer Werner Fassbinder og Hans-Jürgen Syberberg.
Verkini hjá dramatikaranum Bertolt Brecht – eitt nú Die Dreigroschenoper (da: Laser og pjalter, sv: Tolvskillingsoperan) – eru blivin spæld kring allan heimin. Eftir kríggið starvaðist Brecht í Eysturberlin.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Kend týsk ítróttafólk
- Nevaleikur – Max Schmeling, Henry Maske
- Súkkling – Jan Ullrich
- Fótbóltur – Franz Beckenbauer, Oliver Kahn, Mesut Özil, Lukas Podolski, Timo Hildebrand, Michael Ballack, Miroslav Klose, Jens Lehmann, Gerd Müller, Jürgen Klinsmann, Per Mertesacker, Mario Gomez, Marco Reus, Mats Hummels
- Frælsur ítróttur – Heike Drechsler,
- Íshockey – Olaf Kölzig, Marco Sturm, Jochen Hecht, Uwe Krupp
- Kajak – Birgit Fischer
- Formel 1 – Michael Schumacher, Sebastian Vettel
- Tennis – Steffi Graf, Boris Becker, Tommy Haas
- Listskoyting – Katarina Witt
- Kurvabóltur – Dirk Nowitzki
- Hondbóltur – Stefan Kretzschmar
- Skidskjóting – Sven Fischer, Kati Wilhelm, Magdalena Neuner
Matur og drekka[rætta | rætta wikitekst]
Oktoberstevnan í München er tann størsta av mongu øldrykkjustevnunum, ið verða hildnar um alt Týskland. Hon stendur í fjúrtan dagar, og fleiri milliónir fólk koma hagar. Øl er tjóðardrykkur Týsklands, men teir drekka eisini nógv vín. Væl umtóktur matur, umframt breyð, er til dømis saltklingrur, køkur, kaldir kjøtrættir og ostur. Týskarum dámar ógvuliga væl pylsur, og nógvir landspartar hava sínar uppskriftir.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.berlin-institut.org/online-handbookdemography/germanys-integration-policy.html
- ↑ http://books.google.no/books?id=i0d10wbGkWEC&pg=PA235&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ http://www.nytimes.com/2013/05/28/world/europe/28iht-letter28.html?_r=0
- ↑ http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties/artikelen/archief/2012/2012-bevolkingstrends-beroepsbevolking-eu-art.htm
- ↑ The New Guest Workers: A German Dream for Crisis Refugees (Spiegel)
- ↑ More skilled immigrants find work in Germany (DW)
- ↑ German population rises thanks to immigration (DW)
- ↑ berlinbiennale.de
- ↑ Goethe.de
- ↑ Goethe.de


c: text/html

text:
So er ólavsøkukonsertin á trappuni. Hvør bólkur kemur at spæla í umleið hálvan tíma. Endaliga skráin og lýsing av teimum luttakandi er her:
Útipallur:
Crawling blue kl. 20.00 – 20.30
Jens Marni kl. 21.00 – 21.30
The Ghost kl. 21.45 – 22.05
BET YOU ARE WILLIAM kl. 22.15 – 22.45
Guðrið Hansdóttir kl. 23.05 – 23.35
DÚNÉ kl. 00.30 – 01.45
Páll Finnur Páll kl. 02.15
Reinsaríið:
Grandma´s Basement
Hamferð
Dúné - høvuðsnavnið á Ólavsøkukonsertini
Dúné kom brakandi inn á danska tónleikapallin í 2008. Hetta árið vann Dúné allar tær størstu virðislønirnar innan danskan tónleik: P3 Guld, Gaffa Prísin og tríggjar Danish Music Awards (Besta nýggja navn, Ársins bólkur og Ársins rokkútgáva), umframt at debutfløgan, We Are In There You Are Out Here, bleiv kosin besta útgávan av tónleikablaðnum Soundvenues.
Og so tað løgnasta av øllum: Hetta var, meðan bólkurin enn var ein studentaskúlabólkur! Bólkurin ger longu aftur um seg, gav í fjør út róstu fløguna Enter Metropolis, sum teir nú eru á konsertferð við.
Jens Marni og Páll Finnur Páll
Jens Marni fór frá Kjølum via All That Rain og Showmonnum til Dans Melodi Grand Prix og nú á ólavsøkukonsert. Studentaskúlabólkurin úr Hoydølum Páll Finnur Páll gjørdist ein stór landaplága og fer eisini á ólavsøkupallin.
Jens Marni hevur roynt tað heila. Besti sangari í 2008 og Planet Award, Ársins CD og so Grand Prix. Studentaskúlabólkurin úr Hoydølum gav fløgu út, tá vóru tað Páll, Finnur, Páll, Ísak og Høgni. 3 fløgur við ótaldum landaplágum er tað vorðið til. Ein framúr konsertbólkur sum veruliga setur stemning í.
Undirbeat við Sunnevu og Kasper
Sunneva Háberg skipar fyir Undirbeat, har høvuðs-DJ verður Kasper Bjørke.
Kasper Bjørke er ikki hvør sum helst, Hann hevur framleitt tónleik saman við Anders Trentemøller, er viðurkendur sum framleiðari á altjóða stigi og hevur verið sera vælumtóktur saman við Tomas Barfod í disco-house-duettini Filur.
Fyrsta album hansara In Gumbo kom í 2007, tað seinna kom nú í február í ár – Standing on top of Utopia.
Ghost á Ólavsøkukonsertini
Tað nýggjasta frá fyrireikarunum av ólavsøkukonsertini er, at The Ghost fara at spæla á konsertini. The Ghost hava akkurát givið út nýggja fløgu, sum kallast ”War Kids” og eru júst komnir heim av turné í Týskalandi og Eysturríki. The Ghost hevur eisini fingið ein plátusáttmála í Onglandi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Uralsk mál
Heitið uralsk mál hevur verið nýtt síðan fyrst í 19. øld og stavar frá, at meirilutin av nevndu málum verður talaður nærindis Uralfjøllunum – á marknaleiðini millum Asia og Evropa. Keldan til málættina verður hildin at vera antin nærindis Volgabuginum ella í núverandi Hvítarusslandi.
Tann uralska málættin verður vanliga býtt í tvær høvuðsgreinar. Eystara greinin er samojedisk mál, sum verða talað í Siberia, og vestara greinin er tann finsk-ugriska. Henda seinna greinin er á annan bógvin tey eystursjóvarfinsku málini og á hin tann ugriska greinin við teimum báðum ob-ugrisku málunum mansi og chanti og tí nærskylda ungarska málinum. Ungarar búgva nú langt frá sínum málfrændum, tí at forfedrar teirra eru komnir til Miðevropa saman við turkiskum ættbólkum um fyrsta túsundáraskiftið e.Kr. Aðrar finsk-ugriskar greinar eru sámiskt, volgafinskt, mordvinskt og mari og tey permisku málini komi og udmurtiskt. Eystursjóvarfinsku málini eru, umframt tað finska: kareliskt, vepsiskt, votiskt, estiskt og livonskt. Hesi málini minna nógv um hvørt annað bæði í bygnaði og orðfeingi, sjálvt um málini ikki eru sínámillum fatilig sum tey meginnorðurlendsku málini. Líkskapurin stavar í høvuðsheitum frá langari samsøgu. Tey uralsku málini fram við Eystursjónum hava verið eitt mál, tað sonevnda frumfinska, sum í smáum hevur greinað seg sundur. Ein gomul grein av frumfinskum er frumsámiskt, men eystursjóvarmálini eru ein yngri grein av frumfinskum, nevnd fornfinskt.
Tey serkendu drøgini í finska málbygnaðinum hava ment seg í eystursjóvarfinsku eindartíðini.


text:
Við Áir
Við Áir er eitt stað á eystursíðuni á Streymoynni, beint sunnanfyri Hvalvík.
Hvalastøðin við Áir[rætta | rætta wikitekst]
Ein hvalastøð var í har til 1984, tá seinasti hvalurin varð dripin har. Bæði bygningar og maskinur eru til enn, og arbeitt verður við at gera hvalastøðina til eitt sjóvinnusavn og upplivingardepil. Landsstýrið samtykti í 1989, at hvalastøðin við Áir skuldi varðveitast. Í 2007 varð eitt álit skrivað og handað landsstýrismanninum í mentamálum. Mentamálaráðið, Søvn Landsins og Sunda kommuna arbeiða í felag fyri, at hvalastøðin aftur gerast ein virkin miðdepil í Sundalagnum. Peningur varð eisini játtaður, soleiðis at varðveitingararbeiði kundi fara í gongd í 2011. Á heysti 2011 var hvalastøðin opin fyri almenninginum, har umleið 500 fólk vitjaðu.[1]
Skúlin Við Áir - Dugni[rætta | rætta wikitekst]
Dugni hevur ein skúla Við Áir. Hesin skúlin er fyri fólk við skerdum arbeiðsførleika. Tey kunnu taka 9. flokk, 10. flokk ella FHS. Fólk kunnu sostatt umskúlast ella fara undir endurbúgving, so tey kunnu arbeiða innan okkurt annað økið, sum tey megna. Arbeiðsførleikin kann vera skerdur antin kroppsliga, sálarliga ella sosialt. Skúlin er ein kostskúli, og næmingar kunnu búgva á kostdeild skúlans.[2]


text:
Kýpros
Kýpros (grikskt mál: Kύπpoς, turkiskt mál: Kıbrıs) er ein stór, náttúruvøkur oyggj eystarlaga í Miðjarðarhavi og væl umtókt ferðamannaland. Oyggin er triðstørsta oyggj í Miðalhavinum. Høvuðsstaður er Nikosia, og landið hevur umleið 800 túsund íbúgvar. Aðrir stórir býir er Limassol, Larnaca og Papos. Almennu málini eru tvey í tali, grikskt og turkiskt. Kýpros er limur í EU. Oyggin liggur eystanfyri Grikkaland, sunnanfyri Turkaland, vestanfyri Sýria og Libanon í ein útnyrðin av Ísrael og norðanfyri Egyptaland.
Kýpros tað minsta landið, sum hevur havt eitt lið við í Champions League bólkaspælinum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fornøldin til miðøld[rætta | rætta wikitekst]
Tey fornastu prógvini ella tekin um at menniskju hava búð á Kýpros kunnu førast aftur til 10. øld áðrenn Krist. Fornaldar útgrevstir frá hesi tíðini eru m.a. tann væl varda neolitiska bygdin Khirokitia, sum hevur fingið status sum World Heritage Site við kravi frá UNESCO um "eyka verju" status, um so er at vápnaðar konfliktir fara fram[1] Tað sama er galdandi fyri Pafos og Málaðu kirkjurnar í Troodos. Á Kýpros eru eisini nakrir av heimsins elstu vatnbrunnum.[2]
Gjøgnum tíðina hevur Kýpros verið undir fleiri ymiskum harradømum. Oyggin var bygd av grikskum mykenum í tveimum bylgjum í 2. øld áðrenn Krist. Síðan hevur oyggin verið hersett av fleiri ymiskum stórmaktum: av Nýassíriska ríkinum, Egyptalandi og síðan av Persiska ríkinum. Í 333 á. Kr. tók Aleksandur Mikli ræði á oynni. Síðan varð oyggin stýrd av Ptolemaiska Kongaríkinum, av Rómverjaríkinum, av Byzantinska Ríkinum, av árabisku kalifatunum eitt stutt skifti, av tí franska Lusignan ríkinum og av Venesianarum, og síðan av Ottomanska ríkinum í 1571.
Nýggjari søga[rætta | rætta wikitekst]
Kýpros var undir Ottomanskum harradømi í meira enn trýggjar øldir. Kýpros kom undir bretskt stýri í 1878 til oyggin fekk frælsi í 1960,[3] og gjørdist ein limur í Commonwealth árið eftir.
Áðrenn oyggin fekk frælsi í 1960, var hon undir turkiskum og síðan bretskum yvirræði. Meginparturin av fólkinum eru grikkar, bara fimtingurin turkar. Drúgvt stríð var ímillum tey bæði fólkasløgini, og tað hevði við sær, at oyggin varð býtt sundur í 1974; sunnari partur er sjálvstøðugur við meiriluta av grikskt talandi kýpriotum, meðan norðari partur er turkiskur.
Eitt vápnað stríð tók seg upp hin 21. desember 1963, sum byrjaði tá tveir turkisk-kýpriotar vóru skotnir. Dagurin er síðan kendur sum Blóðigu jólini. Tað var byrjanin til eitt stríð millum hesi bæði fólkasløgini, ein partur av griksttalandi kýpriotunum ynsktu enosis, tvs. sameining við Grikkaland. EOKA B var ein paramiliterur felagsskapur, stovnaður í 1971 av General Georgios Grivas-Digenis, nevndur Grivas. Hesir royndu eina hernaðarliga kvettroynd, eitt coup d'état, stuðlaðir av griksku juntaðini, í 1974, men hetta miseydnaðist orsakað av at Turkaland gjørdi innrás og hersetti norðara partin av oynni. Stríðið sum endaði við, at oyggin bleiv býtt sundur í ein grikskan og ein turkiskan part í 1974. Umleið 150.000 griksttalandi kýpriotar búðu tó framvegis í norðara partinum og eini 50.000 turkisttalandi kýpriotar búðu í syðra partinum av oynni. Syðri parturin av Kýpros er sjálvstøðug tjóð og fevnir um 59% av oynni, meðan Norður Kýpros, sum fevnir um 36% av oynni, bert er viðurkend av Turkalandi. Stóra Bretland hevur harradømi yvir økjunum Akrotiri og Dhekelia, sum eru suðurstrondini, ávikavist strandaøkið sunnanafyri Limassol í syðra partinum av Kýpros og vestanfyri Famagusta í turkiska partinum av oynni og við markið longri suðuri, sí kortið høgrumegin.
Í dag (2013) er oyggin framvegis deild sundur í tveir partar, í syðra partinum, sum er tann parturin ið verður nevndur Kýpros, eru griksttalandi kýpriotar í meiriluta. Í norðara partinum av oynni, sum er undir turkiskum yvirvaldi, eru turkisttalandi kýpriotar í meiriluta.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Turkaland er einasta land, sum viðurkennir lýðveldið í turkiska Norðurkýpros. Lýðveldið varð stovnað eftir turkiska innrás á oynna í 1974 – eftir eitt kvett, sum griksku kýprotarnir saman við griksku hernaðarjuntuni av grikska meginlandinum skipaðu fyri. Grikski parturin av Kýpros hevur limaskap í ES.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Fróðskaparsetur Føroya
Fróðskaparsetur Føroya er universitetið í Føroyum og varð sett á stovn tann 20. mai 1965. Endamálið hjá Fróðskaparsetri Føroya, sum er ásett í løgtingslóg, er at "inna gransking, geva frálæru á hægsta stigi og breiða út kunnleika um vísindalig úrslit og háttaløg".
Í stýrinum fyri Fróðskaparsetur Føroya sita sjey limir. Landsstýriskvinnan velur fýra teirra uttan fyri stovnin, starvsfólkini velja tveir og tey lesandi ein lim. Fyri hvønn lim verður varalimur eisini valdur. Valskeiðið er 4 ár, fyri tey lesandi er skeiðið tó 1 ár.
Á skúlanum ganga um samanlagt um 142 næmingar.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fróðskaparsetur Føroya varð stovnað í 1965 við tí latínska heitinum Academia Færoensis. Tað vóru limirnir í Føroya Fróðskaparfelag, stovnað í 1952, sum tóku stig til at fáa ein lærdan háskúla í Føroyum. Føroya Fróðskaparfelag arbeiddi miðvíst fyri einum vísindaligum umhvørvi. Av virksemi felagsins kunnu nevnast útgávan av Fróðskaparriti og eitt sera umfatandi arbeiði at savna føroyskt orðatilfar.
Við einum uppskoti frá Fróðskaparfelagnum sum grundarlagi, samtykti Føroya løgting í 1965 at seta á stovn Fróðskaparsetur Føroya, við tí endamáli at inna "vísindaligt rannsóknarstarv og hægri undirvísing. Skylda læraranna er at fremja bæði". Føroyingar fingu tá ein hægri lærdómsstovn.
Fróðskaparsetrið byrjaði virksemið við einum professara, Christiani Matras, og einum skrivara, Maud Heinesen. Virksemi tey fyrstu árini fevndi um ársskeið í náttúrusøgu og í føroyskum fyri lærarar. Hetta vóru skeið, sum Fróðskaparfelagið hevði tikið stig til, og sum Fróðskaparsetrið helt áfram við. Ársskeiðini fyri lærarar vórðu hildin toluliga regluliga á setrinum til tað seinast í 1980'unum varð avgjørt, at eftirútbúgving av lærarum skuldi skipast á Landsskúlafyrisitingini.
Umframt ársskeiðini skipaði setrið fyri almennum fyrilestrum um ymisk evni og kvøldskeiðum í føroyskum. Tey fyrstu árini stílaði setrið fyri eini innsavningarnevnd, ið varð sett í 1967, og hevði til uppgávu at bjarga føroyskari fólkamentan. Sum framhald av hesi nevnd varð tjóðlívsnevndin sett í 1970 til at savna tilfar um føroyskt fólkalív og føroysk fólkaminni. Hetta tilfar er í dag á goymslu á Føroyamálsdeildini. Harumframt varð sett ein nevnd í 1972 at skipa fyri innsavning av føroyskum sálmasangi og andaligum vísusongi.
Útbúgvingar[rætta | rætta wikitekst]
Verulig akademisk útbúgving byrjaði í 1970 við heimspeki og skeiði til ”filosofikum”. Tann akademiski próvlesturin byrjaði við eini náttúruvísindaligari-heimspekiligari støðisútbúgving í 1972. Síðani 1981 hevur verið undirvíst regluliga í stødd-/alisfrøði og lív-/evnafrøði, og frá 1987 eisini til BS í ymsum greinum.
Á Føroyamálsdeildini varð farið undir próvlestur í 1974. Fyrsta árið bert sum eitt ára lestur, men síðani 1976 sum 2 ára lestur til exam.art. Eisini her varð farið undir víðari lestur í 1987, til cand.phil. Í 1976 varð farið undir eina 2 ára útbúgving í gudfrøði. Tey fyrstu árini vóru royndarár, men í 1978 varð avgjørt at seta Gudfrøðideildina á stovn. Avtala varð gjørd við universitet í Íslandi og í Danmark um, at studentarnir kundu gera lesnaðin lidnan har. Gudfrøði og søguvísindi vórðu løgd saman til eina deild, og í 1987 varð farið undir at undirvísa í søguvísindum, fyrst til exam.art, síðani til BA og cand.phil. Av ymsum grundum steðgaði undirvísingin í guðfrøði í 1988.
Í tíðarskeiðnum 1993-1995 varð skipað fyri ársnámum í ávíkavist samfelagsvísindum og búskapi, handli og máli. Hesin lestur steðgaði í kreppuárunum, men í 2000 vóru studentar aftur tiknir inn til ársnám. Seinni bleiv hetta til eina BSSc í stjórnmálafrøði. Frá 1999 hevur Náttúruvísindadeildin við dyggum stuðli frá oljufeløgum kunnað bjóðað út útbúgving í kolvetnisverkfrøði. Fyrstu studentarnir fingu prógv í kolvetnisverkfrøði á vári 2002.
Á heysti 2002 byrjaði nýtt útbúgvingartiltak, kallað opið setur, við útbúgving í KT-frøði. Talan er um parttíðarlestur, sum kann samskipast við arbeiði innan KT-vinnuna. Fyrstu 11 studentarnir fingu BS-prógv í KT-frøði í februar 2005. Í 2003 kom nýggj útbúgvingarkunngerð fyri allar útbúgvingarnar á Fróðskaparsetrinum, har allar útbúgvingar vóru skipaðar eftir Bologna leistinum við bachelor, master og Ph.D., vanliga umrøtt 3+2+3 skipanin. Allar deildir Setursins skipaðu sínar útbúgvingar eftir hesum leisti frá lestrarárninum 2004-2005.


text:
Matur og vín, ið hóskar saman
-Mótsetningarnir fullfíggja hvønn annan á ein frálíkan hátt og bjóða okkum nýggjar og forvitnisligar smakkupplivingar
Til eru óteljandi vínbøkur við neyvum ráðum og upplýsingum um, hvussu matur og vín verða sett saman. Í teimum verður vanliga støði tikið í samsvarandi pørum, t.e. aftur við sterkum mati skalt tú hava sterkt og trivaligt vín, men aftur við mildum smakki skalt tú hava okkurt fittligari vín. Viðhvørt kunnu mótsetningarnir fullfíggja hvønn annan á ein frálíkan hátt og bjóða okkum nýggjar og forvitnisligar smakkupplivingar.
Eitt klassiskt dømi um mótpartar, sum fullfíggja hvønn annan frálíka væl, er at hava søtt hvítvín aftur við søltum grønblámuosti. Umframt at grønblámuostur oftast smakkar sterkur, kann hann vera ógvuliga saltur. Tað ger tað trupult at fáa eitt turt reyðvín at sampakka við tey sterkaru sløgini av grønblámuosti, sum t.d. Stilton ella ein búnan Roquefort. Tá loysir tað seg at leita eftir einum víni við avlopssukri. Tey søtu hvítu vínsløgini úr Sauternes standa seg væl í kappingini við saltan og sterkan anga og gera, at eftirsmakkurin verður bæði langur og harmoniskur. Teir alrasterkastu grønblámuostarnir kunnu gerast ov nógv av tí góða eisini fyri ein Sauternes, og tá leita øll eygu eftir portvínsløgunum.
Siðurin hjá fransmonnum at bjóða ein fordrykk, sum er eitt glas av søtum hvítvíni ella Sauternes kann vera ørkymlandi. Eftir okkara fatan skal ein fordrykkur í høvuðsheitum vera turrur, frískligur og spakur. Líka ørkymlandi kann tað vera at fáa boðið eitt glas av Sauternes ella søtum víni úr Alsace aftur við einum bita av gásalivur ella dunnulivur. Livurin er feit og smakkar eitt vet beisk, sum saman við tí aðalreyða og søtanum í víninum ger upplivingina ógloymandi. Mótsetningarnir fullfíggja hvør annan, og heildin verður meira enn úrslitið av báðum pørtunum.
Kryddsterki eysturlendski køkurin hevur fingið sín sess í okkara norðurlendsku matarsiðvenju. Sterkt chili og karry seta viðhvørt órímilig krøv til vínið. Kryddini gera, at eisini eitt reyðvín við dámligum garvisýrum smakkar serstakliga beiskt og sterkt. Er vínið harumframt eikjað, kann upplivingin av hesum gerast enn sterkari. Aftur við heitum mati verður mælt til at hava eitt angaríkt, fruktkent óeikjað hvítvín við einum veti av avlopssukri. Tú kanst velja millum drúvur sum Gewürztraminer, Viognier, Muscat og Pinot Gris í hálvturrari ella enntá hálvsøtari útgávu. Sukrið temur tey sterku kryddini, og angarnir gera, at vínið kann kappast við tann kryddsterka matin. Til teir alraheitastu rættirnar skat tú ikki so mikið sum royna at borðreiða við víni, men beinan vegin mæla til at drekka øl ella vatn afturvið.
Sjampanja hóskar seg væl at bjóða aftur við einari máltíð. Afturímóti hvat vit vanliga halda, kann sjampanja eisini hóska sera aftur við osti. Ein búgvin parmesan-ostur er til dømis frálíkur at fullfíggja ein fordrykk av sjampanju við. Eingin feit hinna kemur í munnin, og heildin verður ein góður smakkur av nøtum. Royn fordómsfrítt at bjóða turra sjampanju aftur við frískum berjadessertum. Oman á eina langa máltíð er ein turr og fruktkend sjampanja frískandi og løtt í smakkinum.


text:
Ljósið-café'in stak væl vitjað
Vit høvdu Ljósið café týskvøldið í Fimi, og eru vit ovfarin og glað um allar vitjanirnar av íðkarum,
venjarum, hjálparfólki, foreldrum, systkjum og eisini fyrrverandi íðkarum og venjarum.
Myndaalbummini hjá Lydiu Arge, sum Kirstin Hansen hevur fingið í varðveitslu, gjørdu gleði og fingu bæði smíl og látur fram. Takk tit mongu, sum komu at heilsa uppá og feiraðu okkara dag :-)
Liðini halda fram at hugna sær til venjing í føðingardagsvikuni, og myndir koma loypandi á heimasíðuna. Les meira her
Føðingardagsheilsan til Ljósið frá einum av "teimum gomlu" :-)
"Eg kom í Ljósið sum 10 ára gomul í 1976 og hevði nøkur
fantastisk ár við fimleiki, stuttleika og samanhaldi..."
Les alla heilsanina frá Anniku W. Joensen, nýkomin í nevndina, her


text:
Elduvík
Elduvík er ein bygd í Eysturoy. Elduvík er gomul bygd. Fyrstu ferð, at man veit um, at bygdin er nevnd, er í Hundabrævinum frá ár 1350. Fólkatalið er 13 (2013). Bygdin verður nógv vitjað av ferðafólki. Har er sera vakurt og nógv at síggja. Vestari partur av bygdini, har kirkjan og gamli býlingurin eru, er sera hugnaligur. Áhugavert er ein túrur inn í gjónna, har lending er, og sum liggur eitt fitt petti uttan fyri bygdina. Í eystara parti av bygdini er kort sum lýsir, hvussu nógv gróthús vóru í gomlum døgum, og nøkur standa framvegis.


text:
Kreationisma er teoriin um at menniskja, jørðin og restin av alheiminum varð upprunaliga skapað heldur enn tilvildarliga sprongt frá ongum til eina tilvild.
Vit liva á einum lítlum og sera vælgjørdum sjálvstýrandi rúmdarfari. Saman við yvirlivan, sigri og deyða eru vit vitnir til vakurleika, luktir, kærleika og tónleik. Hugsa um hetta. Støddfrøði, heimspeki, várið, oyðilegging, landbúnaður, fríggjan, kvasar og tyggigummi, kom alt úr ongum? Tilvildarliga formað?
Av øllum ættarliðunum sum enn hava livað á jørðini, eru tað vit, sum hava minst rætt til ikki at leggja merkis til tí stillu nærveruna hjá Vísindaliga Støddfrøðinginum, sum hevur sett alt tað vit skoða í rørslu. Vit áttu at verið full í undran, ikki hástór og skeptisk.
Umleið 3000 ár síðani skrivaði Dávid Kongur í Ísrael (Sálmi 8:4-5) "Líti eg at tínum himni, fingraverki tínum, mána og stjørnum, sum tú hevur fest – hvat er tá maður, at tú minnist á hann, og mannabarn, at tær kemur tað í hug!"


text:
Jarðarkona
Jarðarkona (frøðiheiti - Rallus aquaticus) er heldur minni en akurskritt. Omaná er hon morflekkut; í neðra blágrá frá nevinum aftur undir hálva vongbrigðuna. Aftanfyri har er hon rondut svørt og hvít, ella svørt og bleikreyð, og undir velinum bara bleikreyð. Nevið heldur langt og nakað bogið, yvirnevið dimt, undirnevið reydligt. Hon eigur víða hvar í Norðurevropa; um heystið fer hon suður til heitari lond. Í Íslandi verður hon tó allan veturin og leitar sær til tær heitu keldurnar. Hon dugir bæði at svimja og kava.
Eisini í Føroyum er hon alt árið. Men lítið sæst til hennara; náttarfuglur er hon, og tá ið hon onkuntíð kemur út um dagin, dugir hon væl at fara hulisliga at. Lítið ella einki sæst hon flúgva; men óføra kvik er hon til fóts; kemur fólk dáttliga fram á hana, rennur hon burtur, so lágt eftir jørðini, at hon tykist lík rottu. Bilsin var eg tí, tá ið eg eina ferð um summarið sá eina í síðum bø standa uppreista sum lundi, og við upptoygdum hálsi til at skimast út yvir grasinum. Mest tær eru sæddar man vera í fjósum og kjallarum, har tær smúgva sær inn tær køldu næturnar og so verða fangaðar av fólki um morgunin — eitt prógv fyri, at tær halda seg nær húsum, tó at tær ikki síggjast. Flestar eru tær um heystið og veturin; kann vera at meginparturin kemur úr Íslandi, men ivaleyst eiga tær eisini í Føroyum, tó at einki hoyrist um, at reiður er funnið.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo
Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo (franskt: République démocratique du Congo), eisini nevndir Kongo-Kinshasa ella Sair, er eitt stórt land í Miðafrika. Landið hevur mark ímóti níggju londum: Miðafrikalýðveldið, Sudan, Uganda, Ruanda, Burundi, Tansania, Sambia, Angola og Kongo. Høvuðsstaður er Kinshasa. Landið hevur umleið 62 mió. íbúgvar og høvuðsmálið er franskt.
Hungursneyðin í Kongo er stór (2012). Í fimm landspørtum doyggja hvønn dag í minsta lagi 700 børn yngri enn fimm ár. Einans eitt av fimm børnum hevur nøktandi føðslu. Út við 530.000 børn yngri enn fimm ár og meira enn ein miljón kvinnur hava tørv á matvøruhjálp. Ófriður við ógvisligum harðskapi, høgir matvøruprísir og heimskreppan hava sambært WFP økt matvørutrotið í Kongo.
Innihaldsyvirlit
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Kongoáin er sum ein ovurstórur bugur ígjøgnum alt landið og er sjálv lívæðrin í landinum. Veðurlagið er lýtt og slavið, mesta fólkið livir av landbúnaði. Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo er eyðkent fyri sermerktu list sína. Kubafólkið miðskeiðis í landinum nýtir skeljar, perlur og raffia - tægrir úr pálmabløðum, tá ið tey gera mátingar - mynstur. Diamantar, kopar og kobolt eru 80 % av inntøkunum í landinum.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Kongolandið var í hjálandatíðini skift ímillum Frakland og Belgiu; Frakland átti landið vestan fyri Kongoánna, og Belgia átti landið eystan fyri Kongoánna. Hin belgiski parturin av Kongo gjørdist sjálvstýrandi tjóðveldi; hann fekk sær Leopoldville til høvuðsstað og kom tí at eita Kongo Leopoldville, men eitur nú Kinshasa. Síðan Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo ella Kongo Kinsaha sleit frá Belgia í 1960, hava borgarakríggj og harðrent einaræðisstýrið plágað landið. Hesir tvørleikar og fallandi prísur á útflutningsvørum hava gjørt, at Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo er av fátækastu londum í heiminum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindabrot[rætta | rætta wikitekst]
Sjúkrahús í Fólkaræðiliga Lýðveldinum Kongo gera vart við, at higartil í ár (okt. 2012) eru umleið 5000 kvinnur neyðtiknar har norðuri í landinum. Neyðtøkur eru vorðnar støðugt meiri vanligar í Kivu-landspartinum. Myndugleikarnir siga, at neyðtøkumenninir eru fyrrverandi hermenn úr tutsi-ættarbólkinum, sum tóku seg burtur úr stjórnarherinum í apríl. Teir hava neyðtikið kvinnur og burturflutt menn og ungar dreingir og noytt teir at taka lut í bardøgum við stjórnarherin. Amnesty International sigur, at neyðtøkurnar og burturflytingarnar verða brúktar til at ræða fólk við.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Kongo er eitt óføra stórt ríki, men har er fátt við fólki. Hetta kemur av, at stórir partar av landinum eru avvaksnir við veldigum regnskógi, og í regnskóginum er ógvuliga tunnligt við fólki. Norðuri í buginum á Kongoánni eru stórar víddir av vátlendi, sum eru yðjandi fullar av eitrandi mýggjum og flugum. Hesar víddir eru fullkomiliga mannleysar. Savannan norðan fyri og sunnan fyri regnskógin er mangastaðni heilt fjølbygd, tí hon er tað besta búnaðarlandið, har belgiarnir hava havt urtagarðar sínar og hava lært afrikanarnar at handfara jørðina tíðarhóskandi.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
- Bandundu
- Bas-Kongo
- Équateur
- Kasai-Occidental
- Kasai-Oriental
- Katanga
- Kinshasa (høvuðsstaðarøki)
- Maniema
- Norðurkivu
- Orientale
- Suðurkivu


text:
Wikipedia:VisualEditor
VisualEditor er eitt tól, ið gevur okkum møguleikan at skriva og rætta síður á Wikipediu uttan at brúka wiki-kotur. Bæði VisualEditor og tann gamli tekstrættarin eru sjálvvirkandi atkomuligir fyri allir skrásettir brúkarar á øllum greinasíðum. Fyri at rætta beinleiðis í wikitekstinum, brúka so í staðin "Rætta wikitekst" - ritstjórnaran.
Feilmeldingar eru vælkomnar á Wikipedia:VisualEditor/Afturmeldingar. Vit hava brúk fyri tínari hjálp fyri at finna fram til feilir og fyri at hjálpa nýggjum brúkarum.
VisualEditor er enn á fyrsta royndarstøði. Sjálvt um royndir brúkarar kanska føla seg tryggari við at rætta beinleiðis í wikitekstinum, eru tað fleiri av VE-eginleikunum, sum eru meira brúkaravinarligir enn teir gomlu mátarnir. Sum eitt dømi kann nevnast tað at rætta í kompleksum fyrimyndum (skapilónum) og keldum.
Internet Explorer (IE)-brúkarar: VisualEditor er í løtuni óvirkin á øllum Internet Explorer kagum. Viðvíkjandi IE9 og IE10 er meiningin, at hetta bert skal vera eitt styttri tíðarskeið. Men VisualEditor kemur ikki at virka saman við Internet Explorer 8 og eldri versjónum. Um tú brúkar eina eldri versjón av Internet Explorer og ynskir at brúka VisualEditor, so mást tú brúka ein annan internetbrovsara.
Tíðarætlan[rætta | rætta wikitekst]
Tað bar ikki til at halda tíðarætlanina til at íverkseta VisualEditor orsakað av ymiskum trupulleikum, eftir nýggjari tíðarætlan skal VisualEditor gerast møguligt fyri allar brúkarar á føroysku Wikipediu frá 2. desember 2013. Brúkarar ið ynskja at rætta ella skriva greinar á føroysku Wikipediu kunnu tó velja at rætta uppá tann gamla mátan, um tey heldur vilja tað. Tá velur man bara "Rætta wikitekst" í staðin fyri "Rætta". Um ein velur "Rætta" ovarliga til høgru á einari síðu, so verður rætta við tí nýggja VisualEditor rættaranum, sum minnir meira um mátan ið rætta verður á ymiskum brúkaravinarligum heimasíðum.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
- Hjálp:VisualEditor/OSS (Ofta spurdir spurningar)
- Wikipedia:VisualEditor/Brúkaravegleiðing


text:
Østrogen
Østrogen eru ein bólkur av steroidhormonum, ið virkað sum kvinnulig kynshormonir. Tað eru trý týdningarmikil menniskjalig østrogenir: Østradiol, østron og østriol. Østradiol er tað máttmiklasta og tað sum mest verður úrskilt av.
Østrogen eru týðandi fyri menningina av sekunderu kynssermerkunum so sum bróstum, og eru við til at stýra mánasjúkusyklus. Tað finnast fleiri kunstiga framleidd østrogen, t.d. ethinylestradiol, og verða hesi m.a. nýtt sum gitnaðarforðing saman við einum progestogenið í sonevndu P-pillarunum.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- H. P. Rang, M. M. Dale, J. M. Ritter, R. J. Flower, Rang and Dale's Pharmacology, 6th Edition, 2007, Churchill Livingstone.


text:
Louisiana State Penitentiary
Louisiana State Penitentiary ella Angola, sum fongslið verður rópt orsakað av fortíðini sum trælaplantasja, liggur vakurt fyri við Mississippiánna í Louisiana, men náttúruna hugsa fangarnir ikki so nógv um. Fongslið er við sínum 5.000 fangum størsta hátrygdarfonslið í Sambandsríki Amerika. 80 prosent av fangunum eru svartir á liti, og tveir triðingar hava fingið ívlangað fongsulsrevsing. Í sekstiárunum var Angola tað harðrendasta fongslið í USA, men eitt miðvíst arbeiði í áratíggjur hevur í dag gjørt Angola til fyrimynd fyri onnur fongsul. Stjórin í fongslinum, Burl Cain, hevur givið sítt lív til Jesus, stovnað ein prestaskúla fyri fangar og hevur higartil fingið 2.000 brøður í andanum millum fangarnar. Angola hevur útvarpsstøð og virðislønta fangablaðið "Angolite", sum er púrasta óheft. Burl Cain heldur, at hansara friðaliga fongsul er eitt undur og lýsir seg sjálvan sum ein "hjartagóðan einaræðisharra einastaðni millum Jesus og hunnaran Attila".


text:
Margrethe II
Margrethe II ella Margreta II (Margrét Þórhildur II) (f. 16. apríl 1940) er drotning í Danska kongaríkinum, og altso eisini í Føroyum og Grønlandi. Dóttir kong Frederik IX og drotning Ingrid, sum var fødd og uppvaksin í Svøríki. Hon er gift við prins Henrik (f. 1934), sum er úr Fraklandi og upprunaliga æt Henri Marie Jean André greivi de Laborde de Monpezat. Tey eiga synirnar Frederik (f. 1968) og Joachim (f. 1969).
Vitjanir í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Margrethe II hevur javnan vitjað í Føroyum. Fyrstu ferðirnar við foreldrum sínum, og seinni í fylgi við manni sínum og viðhvørt synunum eisini. Tá hon vitjaði í Føroyum í 2005, var krúnprinsaparið Frederik og Mary eisini við.


text:
Samos
Samos er ein oyggj í Grikkalandi, sum liggur í eystur Egearahavinum, sunnanfyri Khios, norðanfyri Patmos og Dodekanes oyggjarnar og 1,6 km vestanfyri turkisku vesturstrondina, sum fyrr var nevnd Lítla Asia. Í fornøldini var Samos ein maktfullur býarstatur. Á Samos er Pythagoreion og Hereion, sum í 1992 vóru útnevnd til UNESCO World Heritage Sites (mentanar heimsarv). Tann kendi filosoffurin og matematikarin, Pythagoras, varð føddur á Samos. Vín av oynni Samos var væl kent í fornøldini, tað verður enn framleitt har.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Oyggin er 478 km2 til støddar, 43 km long og 13 km breið. Oyggin er atskild frá Anatolia við tí 1,6 km breiða Mykale sundinum. Samos hevur fjallalendi, men eisini fruktagóðar víddir. Ein stórur partur av oynni er yvirvaksin við vínberjarunnum, sum verður gjørt til muskat vín. Tær týdningarmestu markirnar á Samos eru við høvuðsstaðin Vathy, í Karlovasi í útnyrðingspartinum av oynni, í Pythagoreio í landssynningspartinum og í Marathokampos í útsynningspartinum av oynni. Fólkatalið á oynni er 33.814, sum er tað 9. størsta fólkatalið á griksku oyggjunum.


text:
Uganda
Uganda (enskt; Republic of Uganda, swahili; Jamhuri ya Uganda), ella Lýðveldið Uganda er stórt land í Eysturafrika við umleið 36 mió. íbúgvar.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið farið var at leggja jarnbreytir í 1931, fingu túsundtals ugandarar arbeiði. Í Uganda fekk jarnbreytafelagið sær eisini arbeiðarar úr Asia, sum vórðu sendir heimaftur, tá ið arbeiðið varð liðugt.
Fyri tað, at Uganda loysti frá Bretlandi, var tað ríkt land. "Perlan í Afrika" kallaði kendi politikarin Winston Churchill tað. Men í 1986 var landið oyðilagt og á húsagangi. Frá 1971 til 1979 stýrdi rái einaræðisharrin Idi Amin landinum. Túsundtals menniskju vórðu jagstrað og myrd. Evropearar og ásiatar vórðu riknir av landinum, og hald varð steðgað, tá ið umheimurin varnaðist, hvussu rotið og harðrent Idi Amin-stýrið var. Í 1979 varð Idi Amin rendur frá og flýddi, men viðurskiftini batnaðu ikki fyrr enn í 1986, tá ið Yoweri Museveni kom til valdið og gjørdist forseti í landinum. Uganda stríðist nú við at endurreisa búskapin og fáa í gildi fólkaræðiliga stýrisskipan.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Oljuvinna[rætta | rætta wikitekst]
Í Uganda eru ovurstórar nøgdir av olju funnar, og í 2009 byrjar beinhørð kapping millum heimsins størstu oljufeløg, ið síggja sær møguleika fyri vinningi í landinum. Startskotið til hetta var í januar 2009, tá kanadiska oljufelagið Heritage Oil fann tað, sum helst er størsta fund á landi sunnanfyri Sahara. Hetta fund ber heitið "Giraffe 1", og metingin sigur, at har finnast í minsta lagi 400 milliónir tunnur av olju. Síðan hava útlendsk oljufeløg funnið tíggjutals onnur fund har vesturi í Uganda. Til samanberingar kann nevnast, at í sjeytiárunum vóru oljufundini í Norðsjónum 400 milliónir tunnur. Nýggjasta metingin haðani er, at umleið 20 milliónir tunnur eru eftir, áðrenn liðugt er við olju úr Norðsjónum. Kandiska Heritage Oil hevur borað átjan brunnar í Uganda, og í øllum brunnunum varð olja funnin. Síðsta oljufelag, ið fann olju í Uganda, var írsk-bretska Tullow Oil í august 2009. Hetta felag metir, at minst 700 milliónir tunnur eru í vestara partinum av Uganda.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Mannarættindi[rætta | rætta wikitekst]
Samkynd[rætta | rætta wikitekst]
Tingið í Uganda hevur fyrireikað eina lóg, sum loyvir mismuni og hatri mótvegis samkyndum, tvíkyndum og transpersónum. Lógin, ið verður rópt Anti-Homosexuality Bill hevur verið ávegis síðani 2009. Umrødda lógin heimildar mismuni mótvegis teimum, ið eru, ella kunnu hugsast at vera, samkynd. Núverandi revsilóg í Uganda forbjóðar longu, at fólk av sama kyni eru saman kynsliga, men nýggja lógaruppskotið er nógv meira víðgongt. Lógaruppskotið leggur upp til deyðarevsing fyri provokerandi samkyndleika, ger tað revsivert, um man ikki innan 24 tímar fráboðar, at man veit um ein samkyndan og kann geva sjey ára fongsulsrevsing fyri at arbeiða fyri rættindunum hjá samkyndum, tvíkyndum ella transpersónum. Sudan, Jemen, Móritania, Iran og Saudiarábia hava longu sett deyðarevsing í verk fyri samkyndleiki [1].
Í Uganda verður arbeitt við einari lóg, sum skal gera tað revsivert við deyðadómi at vera samkyndur við HIV, og revsivert við lívlangari fongsulsrevsing at gifta seg við einum av sama kyni. Barack Obama hevur kalla lógaruppskotini andstygilig, men mest víðgongdu røddirnar í Uganda vilja enn gera lógirnar veruleika. Uganda samtykti í 2014 eina lóg sum ger at samkynt kunnu revsast við upp til lívlongum fongsli. Lógin ger tað eisini revsivert ikki at melda tann sum er undir illgruna fyri at vera samkyntur í Uganda, og lógin er fordømd av so at siga øllum Vesturheiminum. Noreg og USA hava millum annað steðga allari peningaligari hjálp til landið. Allir samkyntir ugandarar fáa friðskjól í Skotlandi [2].
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://current.com/entertainment/wtf/89592119_in-7-countries-homosexuality-the-death-penalty.htm
- ↑ http://www.heraldscotland.com/news/home-news/scots-bid-to-offer-ugandan-gay-law-asylum.23551827


text:
Tikari
Tikari, (latín Panthera tigris) er eitt stórt rándýr av kattarætt. 6 undirsløg finnast í dag:
- Bengalskur tikari (Panthera tigris tigris)
- Indokinesiskur tikari (Panthera tigris corbetti)
- Malaysiskur tikari (Panthera tigris jacksoni)
- Siberiskur tikari (Panthera tigris altaica)
- Suðurkinesiskur tikari (Panthera tigris amoyensis)
- Sumatratikari (Panthera tigris sumatrae)
Harumframt funnust 3 onnur undirsløg ið doyðu út seinastu 100 árini:
- Bali-tikari (Panthera tigris balica)
- Java-tikari (Panthera tigris sondaica)
- Kaspiskur tikari (Panthera tigris virgata)
Tikarin er eitt hótt djóraslag. Færri enn 10.000 tikarar liva nú í villini náttúru í Asia, serliga í India, Kina, Indonesia og Siberia. Tann villi tikarin er í vanda fyri at verða týndur, ikki minst tí veiðitjóvar drepa djórið fyri at selja tað ólógliga, serliga í Kina, sum er heimsins størsti keypari av friðaðum djórasløgum. Fyri nøkrum árum síðani setti kinverska stjórnin tiltøk í verk fyri at bjarga tikaranum undan týning, men nógv bendir á, at lógin um forboð ímóti handli við tikarum, ikki verður hildin.


text:
Heilsuskúli Føroya
Grønudalur 2, Hov
950 Porkeri
Tlf.: 61 42 10
Heilsuhjálparin veitir borgarum stuðul til røkt og dagligt virksemi á ellisheimum, sambýli ella í egnum heimi. Gevur atgongd til heilsurøktara.
Heilsurøktarin veitir borgarum heilsurøkt og sjúkrarøkt innan Almanna- og heilsuverkið. Gevur atgongd til fleiri víðari útbúgvingar
Filmur um Heilsuskúlan
Næmingaavrik heilsufremjan og alkoholisma

Heilsuhjálpari: freist 15. mars og 1. nov
Heilsurøktari: freist 1. nov
Lestrarvegleiðing heilsuskulin@skulin.fo
Støðismetingar fyri starvsvenjing
Ein hjálp til at arbeiða við málunum fyri starvsvenjing. Skal brúkast saman við støðismetingini.


text:
Teldur
Ein telda er ein (vanliga elektronisk) maskina, sum handfer dátu og upplýsingar, hon fær frá brúkarum ella forritum. Hetta merkir fyri ein vanligan brúkara, at teldan hevur eina stýriskipan og so nøkur forrit omaná, sum hon nýtir til at loysa ymsar uppgávur við. Í byrjanini var teldan mest nýtt sum hjálpartól til talfrøðiligar uppgávur, men í dag er hon vorðin ein partur av okkara lívsstíli og er at finna í teimum flestu umhvørvunum, til dømis í fartelefonum, bilum, ídnaðarmaskinum og øðrum.
Sløg av teldum[rætta | rætta wikitekst]
- Ertelda
- Fartelda
- Kvanttelda
- Ovurtelda
- PC (en: Personal Computer)
- Pulstelda
- Samgildistelda
- Snildfon
- Stórtelda
- Teldil
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Akupunktur
Akupunktur er ein alternativur viðgerðarháttur, sum hevur sínar røtur í Kina og í øðrum londum í fjareystri. Tað finnast fleiri sløg av akupunkturi. Klænar nálir verða stungnar í ávís akupunktur punktir á kroppinum. Hetta verður gjørt fyri at fáa javnvág í energirenslinum í kroppinum, sum á kinesiskum málið verður rópt qi, til tess at linna um pínu ella hjálpa sjúkutekin frá kroppinum. Sambært hesum ástøði, so ganga sonevndar meridianir í kroppinum, nakrar ganga frá høvdinum niður í hondina alla armin, aðrar ganga frá høvdinum niður í fótin. Ástøðið sigur so, at orka streymar gjøgnum hesar meridianir, men at tær kunnu gerast typtar/blokkaðar av einari ella aðrari orsøk, og her er tað, at ein akupunktørur kann hjálpa við at seta nálir í nøkur ávís akupunktur punktir, alt eftir hvørji sjúkueyðkenni, ið persónurin hevur. Fleiri læknar nýta eisini nálir at viðgerða við, men ofta eru teir ikki útbúnir innan klassiskan akupunktur. Læknar nýta oftast nálirnar til pínulinnan við at stinga nálina nærindis har ið sjúklingurin hevur pínu. Í Danmark og Føroyum skal kann ein akupunktørur ikki bara fara í holt við at viðgera fólk uttan víðari. Lógin krevur, at hann ella hon hevur samband við ein lækna.


text:
Alpurnar
Alpurnar eru ein stór Evropeisk fjallaketa. Tær røkka frá Eysturríki og Slovenia í eystri, gjøgnum Italia, Sveis, Liktinstein og Týskland; til Fraklands í vesturi. Alpurnar eru ungur fjallaryggur. Kjølurin í Noregi er 10 ferðir so gamal. Tí hevur tíðarinnar tonn ikki máað so nógv burtur av Alpunum, og enn eru fjøll í Alpunum, sum er hægri enn 4800 m.
Hægst uppi í Alpunum í Miðevropa eru nógvir jøklar. Í ístíðini lógu Alpurnar sum Norðurlond undir ísi. Meðan jøklarnir skruddu, máaðu teir nógv lendi burtur, og eftir vóru stórir u-skapaðir dalar. Í hesum dølum er fruktagott lendi. Har eru mangir býir og nógv gistingarhús. Um veturin standa tey á skiðum í Alpunum, og um summarið ganga tey á teimum vøkru og stórslignu fjøllunum.
Hægstu Fjøllini[rætta | rætta wikitekst]
-
- Mont Blanc (4,810 m)
- Monte Rosa (4,634 m)
- Dom (4,545 m)
- Weisshorn (4,506 m)
- Matterhorn (4,478 m)
- Grand Combin (4,314 m)
- Finsteraarhorn (4,273 m)
- Aletschhorn (4,193 m)
- Barre des Écrins (4,102 m)
- Gran Paradiso (4,061 m)


text:
Høgguslokkar
Høgguslokkar (frøðiheiti - Cephalopoda) hava altíð hugtikið menniskjur. Fólk hildu teir vera álíkar sjóskrímslum. Høgguslokkar hava onga beinagrind og eru størstir og gløggastir av ryggleysu dýrunum. Sjónin er góð, og heilin stórur, og kanningar vísa, at teir læra av royndum. Høgguslokkar eru sera virknir og eru knappir. Teir eru lindýr, og í ætt við skeljadýr og kúvingar. Tó hava teir onga skel uttan, men summir tíggjuermdir høgguslokkar hava súgskálir á ørmunum og brúka tær, tá ið teir taka fong ella ganga eftir botni. Tíggjuermdir høgguslokkar hava átta armar og tveir langar tøkuarmar, sum kunnu rullast saman og strekkjast út. Teir taka fong ella halda honum við tøkuørmunum og stýra við hinum ørmunum, tá ið teir svimja.
Stórir høgguslokkar eru meira enn 9 metrar langir. Høgguslokkur sprænir sjógv út gjøgnum ein tút og fer við fúkandi ferð aftureftir. Áttaermdi høgguslokkurin liggur um dagin á botni í holum og rivum. Um náttina tekur hann krabbar, skeljadýr og smáfiskar. Kjafturin er harður og líkist nevi. Í kjaftinum er rívitunga. Við hvørt fæst fitt av høgguslokki á summum firðum í Føroyum. Hann er gott agn, og grindahvalur etur hann. Í øðrum londum verður hann brúktur til matna.


text:
Butan
Kongaríkið Bhutan ella Butan (dzongkha: Brug rGyal-Khab) er eitt sjálvstøðugt kongsríki í Himaleia millum Tibet í Vesturkina og India. Har búgva umleið 700.000 fólk, sum eru millum tey fátækastu í heiminum. Av hesum búgva eini 100 túsund í Thimphu. Thimphu er høvuðsstaður í Butan. Landið hevur valt at avbyrgja seg og hevur tí í øldir gingið sína egnu leið. Í norðri hevur Butan mark við Kina, í eystri, suðri og í vestri við India. Kongsríkið Butan er gátuført og lítið kent land, tí at tað var stongt fyri umheimurin langt upp í 1970-árini. Eisini er ringt at koma fram í óføra fjallalendinum. Butan er buddistiskt land, og kongurin, nevndur drekakongurin (nú Jigme Khesar Namgyel Wangchuck), er einaveldugur. Miðallívsævin í landinum er 65.53 ár.
Innihaldsyvirlit
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Um 70 % av fólkinum í Butan er drupukar, ið eru ættaðir úr Tibet. Drupukarnir tala dzongkha, almenna málið í Butan, sum er skylt við tibetanskt. Í 1990 elvdu samanbrestir ímillum drupukar og lotsampafólkið, ið er ættað úr Nepal, til harðligar mótmælisgongur ímóti kongsveldinum. Hetta hevði við sær, at Butan varð stongt fyri útlendingum.
Meginparturin av fólkinum í Butan býr á bygd og livir av landbúnaði. Flestu fólk á bygd eru bøndur, men nøkur eru eisini handverkarar, til dømis vevarar ella leirkerasmiðir. Húsini eru smá, og har eru bara eitt ella tvey rúm. Flestu bøndur í hálendinum í Butan liva av neytahaldi. Harðføra, síðullaða jakneytið er óført reiðdýr og tolir ógvuliga væl kulda. Jakullin verður spunnin og vovin til klæði og tjalddúkar, og halin verður nýttur sum veiftra ella kustur. Butanar eta jakkjøt, kirna smør og kæsa ost av mjólkini og turka myrkjuna til brenni.
Í Butan verður viðgongd máld í mun til økologiska, etiska og andaliga menning. Moralur og upplýsingarstøði telja meira enn materiell vælferð. Buddhistisk virði eru varðveitt. Kongurin Wangchuk sigur, at "brutto tjóðareydna hevur størri týdning enn bruttotjóðarframleiðsla".
53 % av fólkinum eru ikki lesifør (sbrt. CIA World Factbook).
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Náttúrutilfeingi er lítið; men har eru nógvar stríðar áir, og tey eru farin at byggja vatnorkuverk.
Landið kundi havt stóra inntøku av timburútflutningi, men hevur noktað at høgga trø niður, tí tað skaðar umhvørvið. Planleggingarráðharrin hevur sagt: "Vit vilja ikki kasta okkum treytaleyst inn í alt, sum er modernað. Vit royna tí at varðveita okkara mentan, okkara siðaarv, okkara virðisskipan og okkara mentanarstovnar".
Uttanlandshandil[rætta | rætta wikitekst]
Inn- og útflutningurin av vørum skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2006, sær soleiðis út sambært CIA World Factbook:
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Í 1998 vitjaðu 500.000 ferðafólk grannalandið Nepal. Butan loyvdi ikki meira enn 6.000 ferðafólkum inn í landið. Hvør einstakur ferðamaður fekk strong boð um, hvussu hann skuldi fyrihalda seg. Millum annað varð forboðið teimum at geva børnum góðgæti ella annað, tí tey skuldu ikki verða lærd at bidda.
Men fangarmarnir hjá altjóða kapitalismuni røkka langt. Líka til Butan, har parabolantennur vaksa sum hundaland. Ávirkanin frá Vesturheiminum sæst longu væl. Kurvabóltur er vorðin tjóðarítrótt í staðin fyri bogaskjóting. Boogie Woogie, eitt sjónvarpsshow, sum Golcate stuðlar fíggjarliga, kappast við panoramaútsýnið til Himaleia. Teldupostur er komin í staðin fyri brævskriving, hóast tann elsta av teimum fýra konunum hjá kongi bjóðaði fólki at senda brøv ókeypis í 10 dagar fyri at forða hesari gongd. Børn, sum fara pílagrímsferð til kleystur at biðja, eru ílatin Spice Girls t-skjúrtur. Í høvuðsstaðnum Thimphu selja 25 privatar sølubúðir sjónbond. Sjálvt Butan, tað seinasta Shangri-La, er fallið. Landið loyvir vesturlendskari ávirkan, tí tað er ikki ført fyri at halda ímóti freistingunum og kann ikki halda fram við avbyrgingarpolitikkinum.
Støðan reisir nógvar spurningar. Hvussu long tíð gongur, til altjóðagerðin og tær frælsu marknaðarkreftirnar hava víggirt seg so væl, at tað vendist ikki aftur? Verður Butan ført fyri at finna eina millumleið? Fara mammon og MTV-mentanin skjótt at yvirtaka tann fagnað, Budda hevur átt? Hvussu leingi aftrat kunna kongur og hansara fýra konur stýra búskapinum og átaka sær ábyrgdina av vælferðini hjá borgarunum?
Neyvan leingi, skula vit meta eftir gongdini aðrastaðni. Men so leingi tað varar hevur butanski staturin tað størsta fíggjarliga valdið, til dømis er tað mesta av ídnaðinum statsogn, og staturin røkir fólksins vælferð. Tað sama var galdandi í USA og Evropa stóran part av farnu øld, til lat-standa-til-kapitalisman tók seg fram í 1970-unum og 80-unum. Áðrenn myndugleikarnir løgdu saman ástir við fría marknaðin.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
22.10.2014 - 16:20
Mín niðurstøða er, at Ran yvirhøvur ikki var egnaður at virka sum móðurskip
Tað skrivaði eygleiðarin hjá VØRN…….. Allur tann stóri fiskurin mátti drassast fram ígjøgnum alla fabrikkina og líka niður í lastina. So tá tann stóri fiskurin skuldi flytast fram mátti alt annað arbeiði í fabrikkini niðurleggjast og allir vóru noyddir at hjálpa til, skrivar eygleiðari hjá VØRN í skrivligari frásøgn til føroyska fiskiveiðueftirlitið.
Marna Arge Ellingsgaard sett sum leiðari fyri eldraøkið í Norðoyggjum
Tvey bløð í somu viku
Mikukvøldið, klokkan 20.00 “Seyður og seyðahald” í Løkshøll


text:
Barbara
Barbara er kvinnufornavn:
- Navnið kemur frá latínska orðinum barbarus, ið merkir barbárur (latín: hin fremmandi, upprunaliga hon, ið ring er at skilja). Stytti formurin Barba er eisini vanligur í Føroyum.
Aðrir týdningar:
- Kristna halgikvinnan og pínslarvátturin Barbara, sum doyði í Nikodemiu ár 306.
- Skaldsøgan Barbara eftir Jørgen-Frantz Jacobsen.
- Filmurin Barbara, bygdur á skaldsøguna, við leikstjóra Nils Malmros.
- Kvinnan, sum skaldsøgan er bygd á, er Beinta Broberg (1667 - 1752).


text:
St Kilda
St Kilda (skotskt gæliskt: Hiort) er ein avtoftaður oyggjabólkur 64 km vestanfyri North Uist í Ytru Hebridunum og 423 km suður úr Føroyum. Fýra størri oyggjar eru Hirta, Dùn, Soay og Boreray. Oyggjabólkurin, ið hevur hægstu fuglabjørg í Stórabretlandi, hoyrir umsitingarliga undir Comhairle nan Eilean Siar.
Upprunin til navnið St. Kilda er ókendur.
Innihaldsyvirlit
Fólk og mentan[rætta | rætta wikitekst]
Fólk hava búð á St Kilda, á oynni Hirta, í minst tvey túsund ár, men neyvan hava meir enn eini 180 fólk búð har í senn, og eftir 1851 ikki meir enn eini 100. Talumálið var ein serstøk dialekt av skotskt-gæliskum, við nógvum norrønum lániorðum, eins og nógv staðarnøvn hava norrønan uppruna. Fuglaveiða var ein týðandi partur av lívinum og fuglur var meginkosturin á St. Kilda. Fólkið á St. Kilda livdi eftir Móselóg og Gamla Testamenti. Í 1926 komu kirkjufólk og trúboðarar úr Bretlandi at boða umvending. Hetta ørkymlaði íbúgvarnar ið søgdu seg vera kristnaðar langt áðrenn meginlandið Skotland, helst vóru írskir munkar á St. Kilda longu í 6 øld.
Fyrstu ferð St. Kilda verður nevnd í skriftligum keldum var seint í miðøld. Við fyrra veraldarbardaga og øktari turismu kom sjúka til St. Kilda og nógv fólk doyði. Eftir kríggið fluttu nógv ungfólk vekk, fólkatalið minkaði frá 73 í 1920 til einans 37 í 1928. Í 1930 vórðu tey seinastu fólkini flutt av oynni.
Í dag eru ongin fastbúgvandi fólk eftir, bara fólk í bretska herinum og granskarar halda til í oyggjunum í styttri og longri tíðarskeið.
Djóra og Plantulív[rætta | rætta wikitekst]
Allur oyggjabólkurin er nú ogn hjá National Trust for Scotland og í 1986 gjørdist hann tað fyrsta UNESCO World Heritage Site í Skotlandi.
Tvey villini sløg eru serlig fyri St. Kilda, mortítlingur (músabróður) Troglodytes troglodytes hirtensis, ið er eitt undirslag av mortítlingi, og eitt undirslag av hagamús, kend sum St. Kilda hagamúsin Apodemus sylvaticus hirtensis. Triðja serstaka undirslagið á St. Kilda var heimamúsin Mus musculus muralis sum doyði út stutt eftir at fólkið var rýmt í 1930. St. Kilda heimamúsin var nærmast í slekt við heimamúsina í Mykinesi í Føroyum Mus musculus mykinessiensis, og var møguliga forfaðirin til músina í Mykinesi.
Fuglalívið er ríkt. Størsta súlubølið í verðini finst á St. Kilda og telur eini 30.000 pør, uml. 24% av samlaða stovninum av súlu. 49.000 drunnhvítapør, uml. 90% av europeiska stovninum; 136.000 lundapør, uml. 30% av bretska stovninum, og 67.000 havhestapør, uml. 13% av bretska stovninum. Á Dùn finst størsti havhestastovnurin í Bretlandi. Havhestur átti fyrst á St. Kilda í Bretlandi, áðrenn 1828. Seinasti gorfuglurin ið varð sæddur í Bretlandi, varð dripin á Stac an Armin í juli 1840.
Vegna fjarleikan til meginlandið, er náttúrumargfeldnið avmarkað. Einans 58 sløg av firvaldum finnast á oyggjunum, samanborið við 367 sløg í Ytru Hebridunum annars. Plantuvøksturin er nógv ávirkaður av saltráki í luftini, nógvum vindi og súrum mógvi. Ongi trø vaksa yvirhøvur, men 130 ymisk blómandi plantusløg finnast, 162 soppasløg og 160 mosasløg. Fleiri av teim 194 skónsløgunum eru sjáldsom. Tarin ið veksur á grunnunum húsar einum margfeldni av sjáldsomum sjósmákyktum.
Seyður[rætta | rætta wikitekst]
Seyðurin á St. Kilda er serstakur, nevndur Soay Sheep; hetta er seyður ið var útilagstur á oynni Soay. Seyðurin av Soay er meinlíkur Dímunarseyðinum í Føroyum, ið nú er útdeyður.
Leinki úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- abandonedcommunities.co.uk
- St Kilda - National Trust for Skottland.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Hendan greinin byggir á ensku wikipedia útgávuna http://en.wikipedia.org/wiki/St_Kilda,_Scotland frá 4 desember 2011.


text:
Evi Tausen
Evi Tommysdóttir Djurhuus (fødd Tausen, sum eisini er kunstnaranavnið) (fødd í juni 1981) er føroysk sangarinna og guitarleikari, hon syngur country tónleik. Kunstnaranavnið hjá henni er tað sama sum føðinavnið tó uttan millumnavnið: Evi Tausen. Evi er vaksin upp í Froðba og Kastrup í Danmark. Evi býr nú í Porkeri, hon er gift við Gudmund Djurhuus. Hon hevur eisini búð í Danmark. Evi gav út stakfløvu við tveimum løgum í 2010. Upptøkurnar til stakfløguna eru gjørdar í Kris-Stuff Studio í Hoyvík, tað var Jákup Zachariasen sum stóð fyri upptøkunum og legði sangirnar til rættis. Pætur við Keldu og Heiðrun Petersen spæla eisini við á øðrum sanginum, har Pætur somuleiðis leggur rødd til.[1] Í 2011 gav Evi út enn eina fløgu, men hesaferð eina heila CD, sum ikki er stakfløga. Heitið á fløvuni er: "Evi - Wishing Well", hon kom út í november 2011. Fløvan er innspæld í Nashville, har hon hevur samstarva við fleiri amerikanskir sangskrivarar, m.a. við Brent Mason, sum hevur vunnið CMA-Award sum ársins Ársins tónleikari tvær ferðir og tólv ferðir hevur hann vunnið Academy of Country Music Guitarist of the Year Award.[2] Evi er rættilgia nýggj innan tónleikalívið í Føroyum. Fyrstu ferð hon sang fyri øðrum var til hennara egna brúdleyp í august 2010, tá hon sang ein sang fyri manni sínum. Næsta morgun gav henni ein guitar í morgungávu.[3] Innan tónleikaheimin nevnir Evi seg oftast bert við fornavninum Evi. Maður Evi, Gudmundur Djurhuus úr Porkeri, er umboðsmaður (manager) hjá Evi. Evi hevur framført á festivalum í Føroyum, eitt nú á Summarfestivalinum[4] og á Country Festivalinum í Sørvági í 2012.[5] Í januar 2013 lá sangurin "Oh, How I Miss You Tonight" sum Evi syngur saman við Jim Ed Brown, á einum fimtaplássi á Pan-European TOP-100 Radio Chart, sum er hittlistin hjá European Country Music Association (ECMA) .
Innihaldsyvirlit
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- 2013 - Make This Life a Dance, staklag,[6] Jákup Zachariassen og Lena Anderssen skrivaðu sangin. Nr. 1 á country-hittlistum í Svøríki, Írlandi og Niðurlondum
- 2011 - Evi - Wishing Well, CD
- 2010 - How´s the world treating you, inniheldur eisini sangin He´ll have to go, stakfløga við tveimum løgum.
Heiðurslønir og tilnevningar[rætta | rætta wikitekst]
- 2013 - Vann írska tónleikaheiðursløn International Artist of the Year hjá Irish Country Sound, sum blaðið Farmers Journal skipaði fyri.[7] (Vann)[8] Heiðurslønir til tónleikarar vóru handaðar á Hudson Bay Hotel á einari hátíðarløtu - The 2nd annual Country Sound Entertainment Awards (Farmers Journal).[9] [10]
- 2012 - Vann heiðursløn frá ICMA Awards Fan Voting í bólkinum "Best International Country Artist". Umframt at vera tilnevnd í bólkinum, sum hon vann, var hon eisini tilnevnd í bólkinum "Country Vocal Event of the Year" við sanginum "Oh How I Miss You Tonight", sum hon sang saman við Jim Ed Brown.[11] Hon gjørdist nummar tvey í tí bólkinum. ICMA stendur fyri Independent Country Music Association.
- 2012 - Tilnevnd Planet Awards 2012 í bólkinum Ársins songkvinna (vann ikki)[12]
- 2012 - Evi varð vald til Artist of the Month á heimasíðuni keepitcountryradioshow.co.uk/ í februar 2012.[13]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Country4You.com, Evi gir oss herlig Country Music fra Færøyene
- ↑ BrentMason.com
- ↑ Nordlysid.fo, Nýggj fløga við nýggjari rødd
- ↑ Guitaren.dk, Evi med nye Nashville toner.
- ↑ Birkblog.blogspot.com, Blues og Country í Sørvági
- ↑ [http://www.amazon.com/Make-This-Life-a-Dance/dp/B00FLYKLXQ Amazon.com, Make This Life a Dance Evi Tausen]
- ↑ Planet.fo Evi í uppskoti til írska virðisløn
- ↑ Planet.fo Evi skrivar søgu í Írlandi
- ↑ Plakat á Facebook síðuni hjá Irish Country Sound
- ↑ Plakat av Evi "Blue Radio" á Facebook síðuni hjá Irish Country Sound
- ↑ Planet.fo, Evi vann heiðursløn
- ↑ Planet.fo Hesi eru tilnevnd til Planet Awards 2012
- ↑ Keepitcountryradioshow.co.uk, The Official Stephen Doherty Website


text:
Síðst í mai fekk Gibraltar limaskap í UEFA. Nú heldur Grønland seg eisini hava rætt til at blíva viðurkent sum sjálvstøðug fótbóltstjóð.
Tað sigur formaðurin í grønlendska fótbóltssambandinum, Lars Lundblad við Politikken.
-Vit vænta, at vit eisini skjótt fáa limaskap. Tað hevur stóran týdning fyri okkum. Fótbóltur er størsta ítróttargreinin í Grønlandi, okkurt um 5000 fólk spæla fótbólt. Limaskapur í UEFA og FIFA er einasti møguleiki fyri, at vit sleppa at luttaka í stórum altjóða kappingum, sigur Lars Lundblad við Politikken.
Politikken hevur tosað við formannin fyri Danska fótbóltssambandið, Allan Hansen, sum eisini situr í UEFA-nevnd, og hann sigur stutt og greitt, at hann væntar ikki, at Grønland fær limaskap í UEFA.
Tíðindi
Í morgin fara 30 lærarar undir at búgva seg út til orðblindalærarar
Sernám lagar danskt tilfar til føroyskt sum lið í fyrireikingunum
Umvælingin gjørdist dýrari enn mett, men eigararnir eru væl nøgdir við arbeiðið
Regluligar brandvenjingar eru á Studentaskúlanum og HF-skeiðnum í Hoydølum, og í morgun noyddust lærarar og næmingar aftur á dyr


text:
15. apríl
15. apríl er dagur 105 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 106 um skotár er). 260 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1930 - Deyadómur verður avtikin í Danmark í borgaraligum sakarmálum.
- 2013 - Tvær bumbur brustu tætt við málstrikuna, meðan Boston Maraton var í gongd. Minst tvey fólk doyðu og fleiri vóru løstaði.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1801 - Frederik Ferdinand Tillisch, amtmaður í Føroyum.
- 1865 - Olga Boznańska
- 1989 - Brandur Enni
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1954, Ernst Krenn (Álvur við Gjógv), eysturríkiskur føroyavinur.


text:
Økisnavn
Eitt økisnavn (enskt: domain name) er eitt navn á einum øki á alnetinum. Eitt tað mest nýtta økisnavnið er .com. Hvørt land hevur sítt egna økisnavn, til dømis hevur Føroyar .fo, Danmark hevur .dk, Noreg hevur .no osfr. Dømi um síður sum enda við .fo: portal.fo, vagaportal.fo, sandportal.fo, kringvarp.fo, setur.fo. Dømi um danskar síður við .dk: eb.dk, politiken.dk, sis.ku.dk; Økisnøvnini eru ofta í einum sniði, ið sampakka fyriskipanini í RFC 1035. Økisnøvn í Føroyum verða fyrisitin av Føroya DátuSavn pf. Men tað er FO-ráðið, ið er myndugleiki og sambært teimum av landsstýrismanninum í vinnumálum góðkendu viðtøkum, hevur fingið ábyrgdina av umsitingini og nýtsluni av landsøkinum .fo á alnetinum.


text:
Hesi 8 venjingarhefti til Súluna eru ætlað at venja ta fyrstu lesingina. Teksturin er ljóðrættur í mest møguligan mun, og tey hava eitt lix-tal og eitt let-tal (læseegnethedstal).
Venjingarheftini til Súluna eru ætlað til at venja ta fyrstu lesingina. Teksturin er ljóðrættur í mest møguligan mun, t.e. at orðini verða úttalað soleiðis, sum tey eru stavað. Teksturin er tilætlað skrivaður við nógvum endurtøkum. Heftini hava eitt lix-tal og eitt let-tal. Lix- og let-talið siga okkum nakað um, hvørjum torleikastigi teksturin er á, bæði viðvíkjandi longd av orðum og setningsbygnaði. Lægsta let-talið er 5 og hægsta er 20. Lix-talið í teksti til 1.-3. flokk er mett at skula vera millum 3 og 19. Lægri hesi tøl eru, lættari er teksturin at lesa. Tey smáu venjingarheftini til Súluna hava øll lág lix- og let-tøl, og hetta, saman við tí, at teksturin í mest møguligan mun er ljóðrættur, ger, at hesi hefti eru góð at veja avkotingina við.
Venjingarheftini verða seld saman.
Lær teg stavraðið er ein plakat við stavraðnum, har ein stuttlig og fitt mynd er til hvønn bókstav.
Lær teg stavraðið er ein plakat við stavraðnum, har ein stuttlig og fitt mynd er til hvønn bókstav.
Lær teg stavraðið er ein plakat við stavraðnum, har ein stuttlig og fitt mynd er til hvønn bókstav.
Dia fer á flog, er ein fitt bók til fyrsta flokk, sum er løtt at lesa. Dia fer á flog hevur lixtalið 7,3. Hon ...
Bókin Súlan er ætlað sum undirvísingartilfar í føroyskum í 1. flokki. Í bókini lesa og arbeiða børnini við bók...
Arbeiðsbøkurnar eru ætlaðar sum undirvísingartilfar í 1. flokki. Í arbeiðsbókunum arbeiða børnini við teimum b...
Arbeiðsbøkurnar eru ætlaðar sum undirvísingartilfar í 1. flokki. Í arbeiðsbókunum arbeiða børnini við teimum b...
Vit skriva er ætlað at nýta í skrivifrálæruni í 1. flokki. Børnini læra at skriva teir stóru og smáu bókstavir...
Súlan er tilfar til byrjanarundirvísing í føroyskum, sum Gunvør Højgaard og Osvald Jacobsen hava skrivað.
Lær...
Ætlað at lesa, tá ið næmingarnir hava lært teir fyrstu fimm bókstavirnar: á, l, s, í, ó.
Orðamyndir: sólin, Á...
Ætlað at lesa, tá ið næmingarnir hava lært teir fyrstu seks bókstavirnar: á, l, s, í, ó, t.
Orðamyndir: sólin...
Súlubøkurnar eru smáar lesibøkur, ætlaðar til ta fyrstu lesingina.
Bókarøðin fylgir bókstavaraðfylgjuni í Súl...
Súlubøkurnar eru smáar lesibøkur, ætlaðar til ta fyrstu lesingina.
Bókarøðin fylgir bókstavaraðfylgjuni í Súl...
Súlubók 5 er partur av súlubókunum, sum eru smáar lesibøkur, ætlaðar til ta fyrstu lesingina. Bókarøðin fylgir...
Súlubók 6 er ætlað at lesa, tá ið næmingarnir hava lært teir fyrstu tíggju bókstavirnar í Súluni.
Súlubøkurna...
’Ein lítil mús’ er ein fitt bók til fyrsta flokk, sum er løtt at lesa. ’Ein lítil mús’ hevur lixtalið 7,3. Ho...
Ein fitt bók til fyrsta flokk, sum er løtt at lesa. Hon hevur lix-talið 7,2. Hetta er fyrsta av seks bókum við...
’Hundurin hjá Annu’ er ein fitt og stuttlig bók til fyrsta flokk, sum er løtt at lesa. ’Hundurin hjá Annu’ he...
Fiska og onnur kortspøl eru ætlað børnum, tá ið tey læra at lesa. Kortini stuðla børnunum at læra bókstavirnar...
Stavilsiskríggj er ætlað børnum, tá ið tey læra at lesa.
Kortini eru væl egnað at nýta í skúla, barnagarði og...
Ætlað til at venja bókstavin og tosa um skrivikós, áðrenn og samstundis sum tey skriva í skrivibókina.


text:
Vágs Kappróðrarfelag
Vágs Kappróðrarfelag varð stovnað í juli 1943 og hevur bústað í Vági. Felagið bygdi neyst yviri í Líðini í 1955.[1]
Innihaldsyvirlit
Kappróðrarbátar[rætta | rætta wikitekst]
Fyrsti kappróðrarbátur hjá felagnum var áttamannafarið Toftaregin, sum varð smíðaður í 1934. Toftaregin varð høvuðsumvældur í 2004. Felagið eigur bátar í øllum støddunum, sum verða nýttar til kappróður. Bátarnir eru hesir:
10-mannafar
- Vágbingur - Smíðaður í 1968 av Niclas í Koltri
- Vágbingur, smíðaður í 2000, av Kaj Hammer
- Vágbingur, fyrrverandi Kjølur úr Kollafirði, keyptur til Vágs í 2005. Smíðaður í 1997. Hetta var fyrsti báturin sum Sámal Hansen smíðaði.
8-mannafar
- Toftaregin, smíðaður í 1934.
6-mannafar
- Smyril, smíðaður í 2003 av Sámal Hansen. Hesin er nú seldur til Danmarkar.
5-mannafar
- Royndin Fríða, smíðað í 1998 av Kaj Hammer.
- Royndin Fríða, smíðað í 2004 av Sámal Hansen.
Føroyameistaraheitið[rætta | rætta wikitekst]
Síðan 1973, tá skipaður FM róður byrjaði, hevur Vágs Kappróðrarfelag vunnið 5 FM heitið:
- 1980 Vágbingur, 10-mannafør menn.
- 1982 Smyril, 6-mannafør kvinnur.
- 1994 Royndin Fríða, 5-mannafør dreigir.
- 2002 Smyril, 6-mannafør menn.
- 2003 Smyril, 6-mannafør menn.
Nevndin[rætta | rætta wikitekst]
- Sjúrður Djurhuus, formaður
- Thorvald Joensen, peningarøkil
- Bogi lisberg, skrivari
- Rúnar Strøm Debess, Nevndarlimur
- Jákup Poulsen, Nevndarlimur
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
Royndin Fríða, 5-mannafar, myndin er tikin á Jóansøku 2010 í Vági. Royndin Fríða vann dreingjaróðurin tað árið og vann silvur til FM.
-
-
-
-
-
-
Samstarv um Suðuroyar Kappróðrarfelag[rætta | rætta wikitekst]
6. september 2011 varð nýtt róðarfelag, sum nevnist Suðuroyar Kappróðrarfelag, stovnað í Suðuroynni. Talan er um eitt felag sum er fyri alla oynna. Tað eru fólk úr Vágs Kappróðrarfelag og Froðbiar Sóknar Róðrarfelag sum hava tikið stig til at stovna hetta nýggja felagið. Ein av orsøkunum til at nýggja felagið bleiv stovnað er tann, at tvøráfólk og vágbingar ikki hava fingið mannað nakað 10-mannafar seinastu árini. Fyrsta árið er meiningin at samstarva um eitt 10-mannafar fyri alla oynna. Nýggja felagið hevði, longu áðrenn tað formliga varð stovnað, bílagt eitt nýtt 10-mannafar frá Sámali Hansen, bátasmiði. Nýggja 10-mannafarið, sum eitur Suðuroyingur luttakur í FM kappróðrinum 2012.[2]


text:
31.10.2014 - 17:29
Føroyar millum 52 undangongulond í altjóða skattaavtalu
Jørgen Niclasen, fíggjarmálaráðharri, hevur fyrradagin undirskrivað eina altjóða avtalu, sum frameftir fer at hava ein týðandi leiklut í stríðnum móti altjóða skattaundandrátti. Undirskrivað varð í Berlin í gjár. Týski fíggjarmálaráðharrin Wolfgang Schäuble var vertur fyri tiltakinum, har fíggjarmálaráðharrar úr 52 londum úr øllum heimspørtum luttóku.
Yvirflatuvatn og áarsandur floymir omanyvir íbúgvarnar í Ánunum
Listaframsýning í gallarí Ribarhús
Vátt vikuskifti


text:
Bien Hoa
Bien Hoa er ein býur í Vjetnam, hann er høvuðsstaður í Dong Nai landslutinum. Býurin er 32 km eystanfyri Ho Chi Minh City. Bien Hoa Floghavn er 5 km frá miðbýnum.
Innihaldsyvirlit
Fólkatalið[rætta | rætta wikitekst]
Í 1989 var íbúgvatalið í Bien Hoa mett at vera 273.879. Í 1999 var fólkatalið vaksið til 435.400 í 2009 til 652.646.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Bien Hoa vaks til ein stóran forstað til Saigon, tá hesin vaks. Eftir Fyrra indokinesiska kríggið streymaðu flóttafólk til Bien Hoa og fleiri tíggjutúsund fólk búsettust har. Tey komu frá norðaru og miðøkjunum í Vietnam. Undir Vjetnamkrígnum, sum vardi frá 1955 til 1975, brúkti amerikanska flogvápnið Bien Hoa Air Base árini 1961 til 1973.
Sum fleiri aðrir býir í Vjetnam upplivdi eisini Bien Hoa fíggjarliga afturgongd frá 1975 til seinna helming av 1980-árunum.
Í dag[rætta | rætta wikitekst]
Í dag er býurin komin fyri seg aftur fíggjarliga. Býurin er ein vinnulívsmiðdepil í Suðurvjetnam, og fleiri verksmiðjur og vøruhús er í økinum uttanfyri býin, ofta við fígging frá Japan, Singapor, USA, Sveis og øðrum útlendskum íleggjarum. Har eru fleiri stuttleikaparkir, náttklubbar og matstovur, sum liggja framvið Dai Nai Ánni.


text:
Gepardur
Gepardur (frøðiheiti - Acinonyx jubatus) er flekkut rándýr av kattarslag líkt tikara. Í heiminum í dag finnast minni enn 20.000 gepardar eftir, sum sostatt verður mett sum hótt djóraslag.
Gepardur er skjótast millum súgdjór. Stutt strekki rennur einki djór undan gepardinum, hann kann renna 100 km. um tíman. Men hann fær ikki sum hinir stórkøttirnir krept klørnar inn í labban, so tær eru altíð útspílaðar, tí fótar hann sær sera væl, tá ið hann rennur. Verður gepardur avdúkaður, meðan hann sníkir seg eftir fongi, gevst hann alt fyri eitt, er hann meiri enn 180 m. frá. Meiri enn onnur hvør veiðiroynd hansara miseydnast.


text:
Jomontíðin
Jomontíðin í Japan tók við um 14 000 f.Kr. og vardi til eftir 300 f.Kr. [1][2]. Hetta var ein hin fyrsta og eftir øllum at døma drúgvasta mentanin í japanskari søgu. Tíðarskeiðið eitur Jōmon eftir orðinum, ið merkir snóramynstur, sum prýða fyrstu leirkerini, ið jomonfólkið gjørdi um 7000 f.Kr. Næstan alla hesa longu tíðina livdu fólk í smáum samfeløgum við strondina, við áarósar ella í líðum. Smáttur teirra stóðu hálvar niðri í jørðini og vóru taktar við leyvi og greinum. Fólkið við strendurnar livdi mest av kræklingi, ostru og øðrum skelfiski, og fólkið inni í fjallalendinum veiddi og hentaði nøtir og ber. Sum tíðin gekk, fóru teir at dyrka grønmeti og hirsu, men farið verður ikki at dyrka rís, fyrr enn jomontíðin nærum er komin at enda, og Yayoitíðin tekur við.
Kojiki-fornsøgurnar, ið er savn í trimum bindum av japanskum frumsøgnum og søguligum tilburðum, skrivað við kinverskari skrift, varð liðugt í 712 f.Kr. Har verður sagt frá einum keisara, sum kom av teirri syðstu stóru oynni, Kyushu, og førdi fólk sítt í ein landnyrðing. Keisarin æt Jinmu-tennō ("Halgur krígskeisari"). Hann segði seg vera ættaðan frá sólgudinnuni Amaterasu-ōmikami. Í fimtu øld f.Kr. fekk Yamato-ættin valdið í sunnara parti í Miðhonshu, tætt við núverandi Kyoto. Oddamaðurin hjá Yamato-ættini segði seg vera ættaðan frá Jinmu-tennō, sum hóast ivasom søgulig prógv verður hildin at vera fyrsti keisarin í Japan [3].


text:
Strutsur
Strutsurin er heimsins størsti livandi fuglur og livir bara í tí villa í Afrika. Sjálvt um fuglurin er ómetaliga stórur, so rennur hann mega skjótt. Hann renna heili 70 kilometrar um tíman. Strutsur kann ikki flúgva, so hann má leggja merkis til vandar í góðari tíð. Við tí langa hálsinum sær strutsurin sínar fíggindar. Strutsurin hevur eisini sera góð eygu og klárar at síggja okkurt, ið er á umleið 2,5 cm til støddar, 1,6 kilometrar burturi frá. Kroppurin er tungur — tyngri enn ein miðalmaður — hann orkar als ikki at flúgva. Men so mikið raskari er hann at renna. Beinini eru long og sterk; ilskógvurin er trútnaður upp til ein harðan vøl. Einar tveir favnar fetar hann í hvørt lopið, so ikki skjótasti hestur er mentur at elta hann, tá ið rásin ikki er heilt long.
Hann livir á sandi og grasfløtum í Afrika og haðani nakað inn í Asia. Eggið vegur ½2nað kg, so nógv sum 24 høsnaregg. Steggin er kolsvartur við blóðreyðum hálsi, og hevur stórar hvítar dúnfjaðrar í veingjum og veli. Hesar glitrandi hvítu fjaðrarnar eru avbara vakrar og dýrar, og tí hevur strutsur frá gomlum døgum av verið nógv veiddur. Seinni fóru menn at hava nakrar tamar; tá ið tað ráddi um at koma ein veg í bræði, spentu teir ein fyri vogn ella settu seg upp á bakið á honum. So lærdu teir, at tað loysti seg væl at halda struts eftir fjøðrunum, og nú er strutsahald ein vinnuvegur í mongum londum.


text:
Mezzoforte
Mezzoforte betri enn nakrantíð
Føroyskir fjepparar hjá Mezzoforte kunnu gott gleða seg – í sambandi við Tórshavnar Jazzfestival 14. – 16. oktober koma íslendsku jazzfunk-fusións-vetaranarnir nevniliga at seta futt í føroyingar.
15. oktober spæla teir í Høllini í Norðurlandahúsinum.
Mezzoforte varð stovnað í 1977 – fyri 34 árum síðani og kendasta lagið hjá teimum er “Garden Party” frá 1983. Orkestrið hevur verið virkið øll árini og í fjør kom teirra seinasta studio-album “Volcanic”.
Albumið varð fagnað av LiveMusicGuide.com, sum m. a. skrivaði:
“Mezzoforte fær fjeppararnar at kenna seg nøgdar og vilja hava meir”, og “teir eru minst líka góðir, sum teir nakrantíð hava verið, um ikki betri”.
Leygardagin, 15. oktober: Mezzoforte, kl. 19.30
Sí meira: www.nlh.fo


text:
1. øld
(1. øld f.Kr. - 1. øld - 2. øld - aðrar øldir)
1. øld var øldin, ið vardi frá 1 til 100.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- Byrjanin til kristindómin.
- Útbreiðsla av rómverska ríkinum.
- 70: Annað templið í Jerúsalem verður lagt í oyði av rómverjum undir Vespasian.
- Í august 79 verða Pompeii og Herculaneum lagdir í oyði av eldgosi frá Vesuvius.
- Buddhistiskir munkar í Sri Lanka skriva fyrstu ferð læruna hjá Buddha niður.
- Buddhisman kemur til Kina.
- Tacitus nevnir Suionar, sum ein dag verða nevndir sviðar.
- Colosseum verður smíðað.
- Gotar setast í norðara Póllandi, sum teir nenvdu Gothiscandza, og skapa Wielbark-mentanina.
Týðandi fólk[rætta | rætta wikitekst]
Uppfinningar, uppdagingar, nýskapanir[rætta | rætta wikitekst]
- Codex, fyrsta slagið av modernaðari bók, kemur til sjóndar í rómverska ríkinum.
- 78 - byrjanin til suðurasiatisku kalendaraskipanina Saka Era.
- Bókbinding


text:
Eugène Terre'Blanche
Eugène Ney Terre'Blanche (f. 31. januar 1941 í Ventersdorp - 3. apríl 2010) var leiðari av víðgongda felagsskapinum Afrikaner Weerstands Beweging (Afrikaner Resistance Movement), vanliga kendur sum AWB, ið varð stovnaður sum ein politiskur flokkur tann 7. juli í 1973. Felagsskapurin arbeiðir millum annað fyri einum hvítum stýri í Suðurafrika, og var stuðul hjá hvíta stýrinum, ið sat øll árini undir apartheid í Suðurafrika.
Limirnir í AWB savnast saman um eitt hagekross (eitt slag av flaggi, ið minnir nógv um flaggið, Adolf Hitler og menn hansara nýttu). Í 1994 royndi felagsskapurin at steðga fyrsta demokratiska valinum í Suðurafrika við at fremja fleiri bumbuálop. Felagsskapurin sigur seg í dag hava 70.000 limir. Leygardagin 3. apríl varð Terre'Blanche funnin myrdur í heimi sínum í Ventersdorp í norðara partinum av Suðurafrika.


text:
Katarina Mikla
Katarina Mikla (2. mai 1729 – 17. november 1796) gjørdist zarinna í Russlandi í 1762, tá ið hon hevði sett mann sín Pætur 3. frá. Hon var gløggur og ágrýtin valdsharri, og skal hava verið ávirkað av fronsku upplýsingarheimspekingunum Montesquieu og Voltaire. Tað, sum var henni fremst í huga, var at vaksa um Russland, menna tað handil og ídnað, at bøta um stýrisskipanarviðurskiftini í landslutunum og skúlaverkið, serliga so at konufólk kundu ganga í skúla. Katarina Mikla var eisini rithøvundur, og hon stuðlaði bókmentum, blaðútgávu, list og evropeiskari mentan sum heild. Atfinningarnar ímóti henni eru mest, at hon læt lívognarskipanina standa við og tók undir við at býta Pólland sundur. Størsta bragd hennara var, at hon helt fram við aðalsetningi Pæturs Mikla at menna Russland til máttmikið ríki.


text:
Sankta Frans skúli, ella Nunnuskúlin, sum skúlin vanliga verður kallaður, er elsti skúli, sum nú verður brúktur í Havnini.
Franciskanarasystrarnar, sum vóru komnar til Føroya í 1931, keyptu øki niðan fyri viðarlundina, og árið eftir fóru tær at byggja. Skúlin er vígdur 8. desember 1933 og tikin í nýtslu á nýggjárinum 1934. Arkitekturin H.C.W. Tórgarð teknaði, og var hetta ógvuliga stór bygging tá í tíðini: kirkja og kleystur, skúli og barnagarður.
Fram til 1952 var Sankta Frans skúli privatskúli og fekk ongan almennan stuðul. Fíggjarliga gekk tí ógvuliga tungt, men gávur, skúlapeningur frá næmingunum og ólavsøkubasarurin vóru fíggjarliga grundarlagið.
Í 1952 kom nýggj skipan í gildi, sum veitti Sankta Frans skúla 85% av læraralønunum í stuðli. Nú lá betur fyri fíggjarliga og skúlin varð vaksin. Í 1961 varð nýggj fimleikahøll bygd og í 1974 varð skúlagarðurin omanfyri nógv vaksin.
Í 1980 fluttu nunnurnar í nýggja kleystrið oman fyri skúlan. Nýggj kirkja er eisini bygd oman fyri skúlan, og gamla kirkjan verður nú brúkt til samkomuhøll í skúlanum. Býráðið tók yvir Sankta Frans skúla 1. apríl 1985, men skúlin varð tó í 10 ár rikin eins og áður. Hetta var avtalan við nunnurnar.
Í august 2011 varð nýggi smábarnaskúlin hjá Sankta Frans tikin í nýtslu. Skúlin er tvísporaður við næmingum í forskúla og 1. flokki. Frítíðarskúlin hjá forskúlanum er eisini í skúlanum.
Skúlin er tvísporðaður við næmingum úr forskúla til og við 7. flokki.
Nú skúlin er fult yvirtikin, eru gomlu upptøkutreytirnar søga, og skúlin er undir somu treytum sum hinir skúlarnir í kommununi. Skúlaárið 2014/15 ganga 275 næmingar í tilsamans 13 flokkum í Sankta Frans skúla, 1.-7. flokk. Lærararnir eru 24 umframt 4 stuðlar.
Í forskúlanum eru 45 børn í tveimum flokkum, og har starvast 4 forskúlalærarar.


text:
North Ronaldsay
North Ronaldsay (norrønt: Rínansey/Rínarsey) er norðasta oyggin í Orknoyum. Oyggin er 6,9 km², og er nummar fjúrtan oyggin eftir stødd í oyggjabólkinum. Hóast ta ábarna støðu millum Atlantshavið og Norðsjógvin, so er veðurlagið milt og jørðin er eftir umstøðunum fruktagóð. Vegna Golfstreymin er kavi sjáldan at síggja.
Innihaldsyvirlit
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
North Ronaldsay liggur uml. 4 km norðan fyri nærmastu grannaoynna, Sanday. Oyggin er uml. 6,4 km til longdar og hevur tvær stórar sandvíkir, Linklet Bay á eystursíðuni og South Bay á suðursíðuni. Á vestursíðuni er lendið grýtut og nógv sker liggja fram við strondini. Oyggin er lág og har er vindhart, veðurlagið er harðført og skiftir tíðum. Í illfýsna og vandamikla farvatninum kring oynna, eru nógv skip gingin burtur gjøgnum tíðina.
Størsta grendin Hollandstoun, liggur sunnanvert á oynni, uml. miðskeiðis millum flogvøllin og kaiina. Á oynni er eisini eitt fuglaobservatorium.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Sambært Orkneyinga saga drap Torf-Einarr jallur Hálfdan Langbein á North Ronaldsay í 900-talinum, sum hevnd fyri at Hálfdan og bróður hansara Guðreyði Ljómi høvdu dripið Ragnvald Auðsteinsson, pápa Torf-Einar. Søgan byrjaði við at Hálfdan og Guðreyði, ið vóru synir Harald Hárfagra Noregs kong, høvdu stongt Ragnvald inni í húsi sínum og sett eld á tað. Harald, ið illa líkaði hvat synir hansara høvdu gjørt, gav økið hjá Rognvaldi aftur til sonin Tór Ragnvaldsson, meðan Hálfdan flýddi vestur til Orknoyggjarnar og rak burtur Torf-Einar. Frá einum skansa á Caithness bardist Torf-Einar ímóti Hálfdani á oyggjunum. Eftir ein sjóbardaga og ein náðileysan bardaga á landi, fann Torf-Einar út av at Hálfdan hevði fjalt seg á North Ronaldsay. Sambært søgnini varð Hálfdan tikin fangi og ofraður til Óðin sum 'blóð-ørn'.
Holland House varð bygt í 1727 og Old Beacon frá 1789 var triðfyrsti vitin ið Thomas Smith bygdi fyri Commissioners of the Northern Lights.
Ferðasamband[rætta | rætta wikitekst]
Flogsamband er frá oynni til Kirkwall á Mainland, eins og eitt vikuligt ferjusamband er, eisini til Kirkwall.
The Drystone Dyke (Grótlagingin)[rætta | rætta wikitekst]
Árini 1830 – 39 vóru sera trupul ár á North Ronaldsay. Partvíst orsaka av at grótlagingin (the sheep dyke) varð lagað, partvíst av regluni millum aðalin og leigilendingarnar, tað sokallaða jarðarbýtið (landsquaring) var innført. Síðan tað eru nógvar nýggjar reglur settar í gildi. Ein tann fyrsta lat upp fyri teimum meira virðismettu neytunum. Upprunaseyðurin var rikin út um lagingina oman í fjørðina, og har hevur hann livað síðan av at eta tara , sæð burtur frá einari stuttari tíð seint á vári, tá lembingin stendur fyri. Tað løgna er, at lagingin bjargaði gamla seyðaslagnum frá týning! Aðrastaðni á Orknoyggjunum varð seyðaslagið burtur, tí tað var blandað við onnur sløg fyri at betra um slagið. Hettstøddina av kroppinum og upp á framleiðsluna – just sama søgan sum í skandinavisku londunum. Men uttanfyri lagingina yvirlivdi upprunaseyðurin!


text:
Ilulissat
Ilulissat (danskt navn: Jakobshavn) er ein býur í Grønlandi. Býurin er Vesturgrønlandi í Diskovíkini 2 km norðanfyri munnan á Ilulissat Ísafjørðinum. Ilulissat varð í 2004 upptikið sum evni á listanum yvir World Heritage Sites. Ilulissat er eitt einastandandi dømi um ein ísfjørð. Býurin hevur eina stóra havn, flogvøll og tyrlupall. Um veturin brúka tey hundasletur og kavaskutarar til ferðasamband í nærumhvørvinum. Ferðavinna er ein týdningarmikil vinna og inntøkukelda fyri býin, annars er fiskivinna tann størsta vinnan. Um summarið rógva teir út við smærri bátum ella jollum, men um veturin er sjógvurin frystur til ís, og tá verður fiskað gjøgnum ísin. Býurin liggur norðan fyri polarringin, og um summarið fer sólin ikki niður. Í 2006 vóru eini 3-4000 sletuhundar í Ilulissat, fólkatalið í býnum er umleið 4.500 (2011).


text:
Héctor Camacho
Héctor Camacho Matías (føddur 24. mai 1962 í Bayamón, Puerto Riko; deyður 24. november 2012 í San Juan, Puerto Riko) var heimsmeistari í nevaleiki í trimum vektflokkum í 1980-árunum. Sum professionellur vann hann 79 dystir og tapti seks. Fyrrverandi nevaleikarin Héctor Camacho Matías, sum var heimsmeistari í trimum vektflokkum, doyði 24. nov. 2012 á einum sjúkrahúsi í heimlandinum Puerto Riko av skaðanum, sum hann fekk, tá ókendir menn skutu hann í høvdið týskvøldið 20. nov 2012. Hann sat í bili sínum uttan fyri eitt vertshús í høvuðsstaðnum San Juan, tá ókendir menn skutu eftir honum og einum øðrum manni. Hin maðurin doyði beinanvegin, og Camacho varð fluttur á sjúkrahús. 23. nov. staðfestu læknarnir, at hann var heiladeyður, og 24. nov. 2012 doyði hann. Hann var 50 ára gamal, tá hann doyði.