text:
29. oktober 1988Nr. 134
Løgtingslóg um umhvørvisvernd, sum seinast broytt við løgtingslóg nr. 128 frá 22. desember 2008
1. kapittul
Endamál v.m.
§ 1. Við hesi lóg er ætlanin at:
1) fyribyrgja og minka um dálking av luft, vatni og jørð,
2) fyribyrgja og minka um larmvansar,
3) fyribyrgja dálking við burturkasti og fremja endurnýtslu,
4) fáa til vega heilsufrøðiliga grundaðar reglur av týdningi fyri umhvørvið og
5) fáa til vega tað neyðturviliga fyrisitingarliga grundarlagið fyri ráðleggingini og tiltøkunum móti dálking.
2. stk. Lógin skal serliga nýtast til at tryggja teir eginleikar í ytra umhvørvinum, ið eru av týdningi fyri heilsufrøðiligu og rekreativu lívskorunum hjá menniskjum og fyri varðveiting av einum fjøltáttaðum djóra- og plantulívi.
§ 2. Lógin fevnir um alt virki, haðani føst, flótandi ella luftvorðin evni, ristingar, geisling, ljós og óljóð kunnu elva dálking av luftini jørðini, áum, vøtnum ella føroyska sjóøkinum.
2. stk. Lógin fevnir harumframt um virki, ið viðvíkur vandafullum tilgongdum umframt goymslu og flutning av evnum við vandamiklum eginleikum, so at rakstrartarn ella óhapp kunnu føra við sær hóttandi vanda fyri dálking sum nevnd í 1. stk.
§ 3. Tann, ið ætlar at byrja virki sum nevnt í § 2, skal velja eitt slíkt stað at útinna hetta, at vandin fyri dálking verður avmarkaður so væl sum til ber.
2. stk. Tá staðið skal veljast, skal ansast eftir, hvussu økið er háttað íroknað verandi og ætlaðar komandi nýtslur, eisini við atliti til hóskandi burturtøku av spillvatni og øðrum burturkasti.
3. stk. Tann, ið útinnir ella ætlar at byrja virki sum umrøtt í § 2, skal fremja tær til fyribyrgingar og forðingar av dálkingini neyðugu atgerðir og leggja til rættis rakstur virkisins á ein slíkan hátt, at virkið í minst møguligan mun elvir dálking.
2. kapittul
Vanligar reglur og heilsufrøðiligar staðfestingar.
§ 4. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um burturkast, djórahald, skaðadjór, skaðaplantur og onnur viðurskifti, tá ið hetta er neyðugt við atliti til fyribyrgingar og basing av óheilsufrøðiligum viðurskiftum ella týðandi ampum fyri umhvørvið.
2. stk. Í reglunum verða gjørdar heilsufrøðiliga grundaðar ásetingar um svimjivatn og svimjistrendur, svimjihyljar og svimjihallir, kampingpláss, matstovur og onnur støð, har eitt størri tal av fólki kemur saman.
3. stk. 1) Í reglunum kann landsstýrismaðurin geva boð um ábøtur á ella møguligt bann mótvegis øðrum virksemi enn tí, ið nevnt er í fylgiskjalinum til lógina, sbr. § 26, um so er, at hetta hevur við sær óheilsufrøðiliga avleiðing ella týðandi ampa fyri umhvørvið.
§ 5. Bý- og/ella bygdarráðið skipar eina virkna niðurberjing av rottum.
2. stk. Eigarar av føstum ognum hava skyldu at fremja slíkar atgerðir til vernd av ognum teirra og reinføri á hesum, at livilíkindi hjá rottum í ognum verða avmarkað í mesta mun.
3. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur um niðurberjing av rottum og um skyldur grundeigaranna eftir 2. stk. Í hesum sambandi kunnu reglur ásetast um:
1) uppgávur bý- og/ella bygdarráðsins í sambandi við týning av rottum.
2) at fólk ella virkir, ið starvast við rottutýning, skulu vera løggild,
3) at bý- og/ella bygdarráðið hevur møguleika fyri at geva boð um at fremja tær atgerðir, ið nevndar eru í 2. stk.
4) møguleikar bý- og/ella bygdarráðsins at lata tær atgerðir, ið nevndar eru í 2. stk., verða framdar fyri rokning tess, ið ábyrgdina hevur, samanber § 37, 1. stk.
5) fremjing av rottutýning innan ávís avmarkað øki við serligum hættum við tí endamáli at royna evni ella týningarhættir.
4. stk. 1) Bannað er at ala villar rottur uttan serligt loyvi frá landsstýrismanninum.
§ 6. 1) Í teimum reglum, ið ásettar verða sambært § 4 og § 5, verður gjørt av, í hvønn mun landsstýrismaðurin kann samtykkja forskriftir um neyvari stýring av teimum málum, sum reglurnar fevna.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann harumframt í teimum reglum, ið verða ásettar eftir §§ 4 og 5, gera ásetingar um møguleikar landsstýrismansins at krevja inn gjøld.
§ 7. 1) Landsstýrismaðurin kann at fyribyrgja dálking áseta reglur um:
1) dálking frá virkjum, útbúnaði, maskinum, reiðskapi, brenniútbúnaði og flutningstólum,
2) innrætting, rakstur og viðlíkahald av teimum virkjum v.m., ið nevnd eru í nr. 1,
3) reinleika og nýtslu av evnum,
4) at ávísur útbúnaður, maskinur, reiðskapur og flutningstól skulu verða av góðkendum slagi, og
5) vandamiklar tilbúningar og goymslur og flutningur av evnum við vandamiklum eginleikum, sum nevnt í § 2, 2. stk.
§ 8. 1) Landsstýrismaðurin kann fyri at fyribyrgja dálking, har hetta hevur týdning fyri umhvørvisverndina, áseta reglur um bann ella avmarking fyri innflutningi, nýtslu ella sølu av ávísum evnum, um so er, at hesi kunnu ætlast at vera til skaða fyri umhvørvið.
§ 9. 1) Landsstýrismaðurin kann gera ásetingar um krøv um dygd á yvirflatuvatni, luft, jørð, strondum og vøtnum eins og um markvirði fyri óljóði, ristingum og geislingum.
§ 10. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um, at útbúnaður, tól, her uppi í mátitól, ið ætlaði eru til nýtslu í sambandi við basing av dálking, skulu vera av góðkendum slagi.
§ 11. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um, at ætlanir um vega- og havnagerðir skulu leggjast fyri landsstýrismaðurin, áðrenn farast kann undir arbeiðið.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um tey mørk fyri óljóði, ið galda skulu fyri bygging, ið er viðkvom fyri óljóði nærhendis ferðslukervi.
3. kapittul
Vernd av vatnveitingaráhugamálum.
§ 12. 1) Landsstýrismaðurin kann fyri vatnveitingarvirki, ið tekur vatn frá áum, løkum, keldum ella vøtnum, skipa eitt verndarøki, har ikki er loyvt at reka vinnulívsvirki, stovnar, kampingpláss ella tílíkt ella kunnu verða goymslur fyri evni, ið kunnu dálka vatnveitingarvirki.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin skal bera so í bandi, at tað, ið lagt verður undir verndarøki, verður tinglýst á avvarðandi ogn við prioriteti frammanfyri øll onnur rættindi í ognini.
3. stk. Verður eftir hetta álagt ognaranum at broyta ella at steðga verandi viðurskifti, skal endurgjald verða latið. Endurgjaldið kann verða minkað ella fella burtur, um so er, at viðurskiftið ikki er lógligt, hóskandi ella ráðiligt. Spurningurin um endurgjald verður, um so er, at semja ikki fæst, avgjørdur av metingarnevndini sambært løgtingslóg nr. 13 frá 21. mai 1954. § 13, 3. og 4. stk. verða nýtt samsvarandi.
4. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann seinni gera broytingar í verndarøkinum og góðkenna einstøk viðurskifti, ið bannið sambært 1. stk. fevnir um.
§ 13. 1) Landsstýrismaðurin kann geva tey boð ella seta tey bann, ið neyðug eru til tess at tryggja, at áir, løkir, keldur ella vøtn, ið nýtt verða av vatnveitingarvirkjum, ikki dálkast vatnveitingini at bága, heruppií við nýtslu hjá djórum at drekka, vask ella tílíkt. Landsstýrismaðurin kann gera av, at ikki er loyvt at fiska ella sigla í slíkum áum, vøtnum ella brunnum, ella at hetta bert má henda eftir nærri ásettum treytum.
2. stk. Spurningurin um, hvørt endurgjald skal verða goldið orsakað av einum boðum ella forboði sum nevnt í 1. stk., verður avgjørdur av metingarnevndini eftir umbøn frá tí, ið boðið ella bannið er stílað til. Boð ella bann viðvíkjandi lógligum verandi viðurskiftum, her uppi í lógligari nýtslu og goymslu av taðingarevnum, garðyrki og skógvirksemi kann tó bert verða sett mótvegis fullum endurgjaldi, um so er, at ikki annað er galdandi sambært øðrum rættarreglum.
3. stk. Endurgjald eftir 2. stk. verður rindað av teimum brúkarum av vatninum, ið hava fyrimun av banninum ella boðnum. Tá ið avvarðandi kommuna ikki longu sum ein avleiðing av hesum skal lata endurgjaldið, kann metingarnevndin, um atgerðin verður mett at hava týdning fyri ein størri part av íbúgvarum kommununnar, taka avgerð um, at kommunan heilt ella lutvíst skal rinda endurgjaldið.
4. stk. Endurgjaldskravið skal verða lagt fyri metingarnevndina innan 4 vikur eftir, at boðið ella forboðið er sett avvarðandi.
§ 14. 1) Landsstýrismaðurin ásetir nærri reglur viðvíkjandi viðgerðini av málum sambært §§ 12-13, heruppií viðvíkjandi at kalla inn ognarar og brúkarar, hvørs áhugamál metast at verða nomin, til fundar, áðrenn áseting av verndarøkjum sambært § 12.
4. kapittul
Vernd av omanávatni.
§ 15. Einki, ið kann dálka vatnið, má verða leitt í áir, løkir, vøtn, strond ella føroyskt sjóøki ella goymast so nær hesum, at vandi kann verða fyri, at tað kann skolast út í hesi. Tó kann sambært § 16 loyvið verða givið um, at spillvatn verður veitt í áir, løkir, vøtn, strond ella føroyskt sjóøki.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um ella taka avgerð um, at evni í serligum førum kunnu verða leidd í ári, løkir, vøtn, strond ella føroyskt sjóøki. Eisini kann landsstýrismaðurin geva loyvi til, at tað í eini avmarkaðari tíð og við vísindaligum endamáli verða settar í verk royndir við kemiskum evnum í omanávatni.
§ 16. 1) Loyvi til, at spillvatn verður leitt til áir, løkir, vøtn, strond ella føroyskt sjóøki sbrt. § 15, 1. stk., verður givið av landsstýrismanninum.
§ 17. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um viðgerð av málum eftir §§ 18-25, herímillum í hvønn mun avvarðandi ognarar og myndugleikar við fundum ella á annan hátt skulu takast við í fyrireikingum av ætlanum viðvíkjandi reinsiverkum. Landsstýrismaðurin kann eisini áseta reglur um, hvørji krøv, ið setast skulu til reinsing av spillvatni, til ætlanir viðvíkjandi spillvatni og til kommunalar ætlanir fyri reinsiverkum.
§ 18. Kommunan skal gera eina heildarætlan um, hvussu spillvatnið í kommununi skal fáast burtur. Ætlanin skal innihalda upplýsingar um:
1) verandi og ætlað kloakeringsøki og reinsingaratgerðir,
2) hvørji verk, ið ætlanin er at fáa til vega við atgerðum frá kommununi, og hvørji, ið ætlanir annars eru um at fáa til vega, og
3) nær ætlanirnar viðvíkjandi teimum ymisku verkunum eru ætlaðar at verða gjørdar og verkini greidd úr hondum.
2. stk. 1) Ætlanin skal saman við broytingum og uppískoytum til hana verða løgd fyri landsstýrismaðurin til góðkenningar. Landsstýrismaðurin kann áleggja kommununi at gera uppskot til partaætlanir saman við uppskoti til broytingar og uppískoyti til eina góðkenda ætlan.
3. stk. 1) Um so er, at ognararnir av í minsta lagi helvtini av teimum bygdu ognunum í einum øki, ið sambært uppskot kommununnar til eina ætlan sambært 1. stk. sum fyritreyt hevur kloakering, mótmæla hesum, tekur landsstýrismaðurin upp samráðingar við kommununa um spurningin.
4. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann eftir samráðing við tær kommunalu samskipanirnar áseta nærri reglur um innihaldið av ætlanum kommununnar, herímillum um felagskommunalar ætlanir og reglur um útvegan av ætlanum og broyting og um samanhangið við kommunuætlanini.
§ 19. Um uppskotið til eitt verk, ið sambært eini ætlan sum nevnt í § 18 skal fáast til vega av ognarunum, ikki kann ætlast at verða komið innan ta tíðaráseting, ið nevnd er í ætlanini, skal kommunan gera uppskotið og kann eftir hetta áleggja ognarunum at fremja verkið innan eina ávísa freist.
§ 20. 1) Hevur ein kommuna ikki innan ta tíðaráseting, ið er ásett í eini ætlan sum nevnt í § 18, gjørt ella skipað fyri gerð av einum verki, ið er upptikið í ætlanina, kann landsstýrismaðurin áleggja kommununi at gera verkið ella at fáa hetta gjørt innan eina ásetta freist.
2. stk. 1) Fer kommunan út um eina freist, ið ásett er sambært 1. stk., kann landsstýrismaðurin fáa verkið gjørt fyri kommununnar rokning.
§ 21. 1) Um eitt spillvatnsfrálop ikki virkar umhvørvisliga forsvarligt, kann landsstýrismaðurin krevja, at neyðuga umbøtingin ella endurnýggjanin av frálopinum verður framd.
2. stk. 1) Kann ikki verða bøtt um dálkingina, ella verða krøv sambært 1. stk. ikki fylgd, kann landsstýrismaðurin banna framhaldandi nýtslu.
3. stk. Tá ið atgerðir eru bráðneyðugar til tess at forða álvarsamari dálking ella spjaðing av dálkingini, kann forboð verða lýst beinanvegin.
§ 22. Útreiðslurnar við gerð, rakstri og viðlíkahaldi av almennum og felags privatum spillvatnreinsiverkum, her uppi í útreiðslurnar til felags leiðingar, avskerandi leiðingar, reinsiverk, ognartøkur og nýtsluavmarkingar, verða at rinda og býta sambært reglur, ið kommunan ásetir, samanber tó § 23.
2. stk. Í reglum sambært 1. stk. kann kommunan áseta avgjøld fyri tøming og burturtøku av evju og spillvatni frá húsatangum og samlitangum til hússpillvatn.
§ 23. 1) Verður ósemja millum avvarðandi kommunur, kann landsstýrismaðurin taka avgerð um gerð og býting av útreiðslum til felags kommunal spillvatnreinsiverk. Landsstýrismaðurin kann somuleiðis gera standardsamtyktir, reglugerðir og tílíkt.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur viðvíkjandi at leiða spillvatn til almenn og privat spillvatnreinsiverk.
§ 24. 1) Landsstýrismaðurin kann í serligum førum veita stuðul til partvísa rindan av byggiútreiðslunum í sambandi við spillvatnreinsiverk.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann somuleiðis veita stuðul til partvísa rindan av útreiðslunum til menning av ætlanum, ið væntandi kunnu fáa avgerandi týdning sum lið í at basa dálkingini av áum, løkum, vøtnum ella føroyskum sjóøki.
§ 25. 1) Landsstýrismaðurin kann krevja eitt mál um útstykking freistað, til avgerð er tikin um spillvatnfrálopið.
5. kapittul
Serliga dálkandi virkir v.m.
§ 26. Fyritøkur, virkir ella útbúnaðir, ið eru at finna í fylgiskjalinum til lógina, mugu ikki verða gjørd ella farin undir, fyrr enn góðkenning er givin til slíkt. Nevndu fyritøkur, virkir ella útbúnaðir mugu ikki víðkast ella broytast byggifrøðiliga ella rakstrarliga á ein hátt, ið nertir við dálkingarviðurskifti virkisins, fyrr enn víðkanin ella broytingin er góðkend.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann gera broytingar í fylgiskjalinum.
3. stk. 1) Fyritøkur, virkir ella útbúnaðir, sum í fylgiskjalinum eru merkt við eini stjørnu, kunnu av landsstýrismanninum verða undantikin skylduni til góðkenning, tá tað metir, at tann dálking, ið virkið, fyritøkan ella útbúnaðurin vil kunna elva, hevur minni týdning fyri umhvørvið.
§ 27. 1) Landsstýrismaðurin ásetir reglur um, at verandi fyritøkur, virkir ella útbúnaðir av teimum sløgum, ið eru nevnd í fylgiskjalinum, innan nærri ásetta freist skulu søkja um góðkenning, uttan mun til, um tey verða víðkað ella broytt.
§ 28. 1) Landsstýrismaðurin kann krevja av einstøkum fyritøkum, virkjum ella útbúnaðum, ið ikki eru nevnd í fylgiskjalinum, at tey innan eina nærri ásetta freist søkja um góðkenning sambært §§26-27, tá ið mett verður, at serligur tørvur er á tí.
§ 29. 1) Avgerð um góðkenning sambært §§ 26-28 verður tikin av landsstýrismanninum.
§ 30. Saman við umsókn um góðkenning sambært §§ 26-28 skulu verða hjálagdar neyðugar ætlanir, tekningar og frágreiðingar, ið gera ætlanina skilliga, umframt ein tilskilan av slagnum og nøgdini av ætlaðu ella verandi dálkingini. Tilskilast skal, hvørjar atgerðir verða framdar við tí endamáli at minka um hesa dálking.
§ 31. Góðkenning sum nevnt í §§ 26-28 skal innihalda áseting av teimum umstøðum, ið lagdar eru til grund fyri góðkenningina, her uppi í støðu av fyritøkuni, virkinum ella útbúnaðinum á føstu ognini, og tær atgerðir, ið virkið hevur sagt frá, at tað vil fremja ímóti dálking.
2. stk. Í góðkenningini skulu verða nevndar ásettu treytirnar viðvíkjandi stovnsetan og rakstri virkisins.
3. stk. Góðkenningin kann tíðaravmarkast.
§ 32. 1) Verða treytirnar fyri eini góðkenning brotnar, sbr. §§ 26-28, kann landsstýrismaðurin banna framhaldandi rakstri.
§ 33. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur viðvíkjandi góðkenningarskipanini.
§ 34. 1) Elva fyritøkur, virkir ella útbúnaðir av teimum sløgum, ið nevnd eru í fylgiskjalinum til lógina, dálking, ið ikki verður mett at verða uttan týdning, kann landsstýrismaðurin geva boð um, at bøtandi atgerðir verða framdar.
2. stk. 1) Ber ikki til at tálma dálkingini, ella verða boð sambært 1. stk. brotin, kann landsstýrismaðurin banna framhaldandi rakstri og møguliga krevja fyritøkuna, virkið ella útbúnaðin burtur.
3. stk. Tá ið atgerðir eru bráðneyðugar til tess at forða týðandi dálking ella spjaðing av dálkingini, kann forboð verða lýst beinanvegin.
4. stk. Í 5 ár eftir at loyvið er givið sambært §§ 26-28 kann bert verða givið boð ella forboð eftir 1. og 2. stk., um so er at:
1) nýggjar upplýsingar eru komnar fram um dálkingarskaðaárin,
2) dálkingin elvir umhvørvislig skaðaárin, ið ikki kundu síggjast frammanundan, tá ið góðkenningin varð givin, ella
3) dálkingin í aðrar mátar verður størri enn hon, ið góðkenningin varð givin eftir.
5. stk. 1) Tá ið meira enn 5 ár eru gingin eftir góðkenningina, kann landsstýrismaðurin broyta treytirnar í hesi, tá ið tað er umhvørvisliga grundað, ella um betri reinsingarhættir ella minni dálkandi framleiðsluhættir eru komnir fram.
5 a. kapittul
Avmarking av inn- og útflutningi,nýtsla o.a. av evnafrøðiligumevnum 1) 2)
§ 34 a. Tá tað verður mett neyðugt fyri at tryggja, at evnafrøðilig evni ella framleiðslur ikki hava við sær vanda fyri heilsuna ella hava við sær skaða á umhvørvið, kann landsstýrismaðurin taka avgerð ella áseta reglur um avmarking í og forboð móti sølu, inn- og útflutningi og nýtslu av ávísum evnafrøðiligum evnum og framleiðslum ella evnafrøðiligum evnum og framleiðslum við nærri ásettum eginleikum. Í hesum sambandi kunnu m.a. krøv verða sett til reinleikan hjá hesum evnum og til styrkina av teimum evnum, sum eru partur av einari evnafrøðiligari framleiðslu.
Stk. 2. Tá tað verður mett neyðugt fyri at tryggja, at aðrar vørur enn tær, sum eru nevndar í stk. 1, ikki hava við sær vanda fyri heilsu ella hava við sær skaða á umhvørvið, kann landsstýrismaðurin taka avgerð ella áseta reglur um innihald í vørum ella forboð ímóti ella í hvønn mun, vørur mugu lata frá sær ávís evnafrøðilig evni ella framleiðslur. Á sama hátt kann landsstýrismaðurin taka avgerð ella áseta reglur um innihaldið í einari vøru, ella um og í hvønn mun vørur mugu lata frá sær evnafrøðilig evni ella framleiðslur við nærri ásettum eginleikum.
Stk. 3. Eftir somu treytum sum í stk. 2 kann landsstýrismaðurin taka avgerð um ella áseta nærri reglur um, at vøra, ið inniheldur ella letur frá sær evnafrøðilig evni ella framleiðslur, ikki má verða seld ella nýtt til ávís nærri ásett endamál. Á sama hátt kann landsstýrismaðurin taka avgerð ella áseta reglur um, at ávís evnafrøðilig evni ella framleiðsla ikki mugu verða seld uttan umbiðingarseðil frá eftirlitsmyndugleikanum til ávís nærri tilskilað endamál.
§ 34 b. Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur um, at til evnafrøðilig evni, framleiðslur ella vørur skal brúkaraleiðbeining fylgja við. Í hesum sambandi kunnu krøv verða sett til m.a. tilevning og innihald í brúkaraleiðbeiningini, herundir krav um, at leiðbeiningin skal verða góðkend av landsstýrismanninum ella tí, ið landsstýrismaðurin hevur heimilað til tess.
Stk. 2. Í brúkaraleiðbeiningunum eftir stk. 1 kunnu verða ásettar bindandi reglur um nýtslu, varðveitslu og burturbeining av evninum, framleiðsluni ella vøruni.
§ 34c. Tá atlitið at umhvørvisvernd annars talar fyri hesum, kann landsstýrismaðurin, uttan at treytirnar í § 34a eru loknar, taka avgerð ella áseta nærri reglur um avmarkingar í, ella forboð móti nýtslu ella sølu av teimum í § 34a nevndu evnum, framleiðslum ella vørum.
Stk. 2. Sølu- ella nýtsluforboð eftir stk. 1 kann verða sett, um annað evni, framleiðsla ella vøra ella háttalag við sama nýtsluøki kann koma í staðin, sum í týðandi mun avmarkar álkingina í sambandi við framleiðsluna, brúkið ella burturbeiningina av viðkomandi evni v.m., ella sum annars í týðandi mun kann vera við til at bøta um møguleikan at nýta reinari tøkni.
Stk. 3. Treytin fyri at seta søluavmarkingar ella søluforboð eftir stk. 1 er harafturat, at tey evni, framleiðsla ella vøra, sum sambært stk. 2 skal koma í staðin, samanumtikið kann koma í staðin uttan munandi meirkostnað fyri fyritøkurnar og brúkararnar.
§ 34 d. Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur um skyldu at gera og lata myndugleikunum frágreiðingar og upplýsingar um ymisk evni o.a., herundir skráseting av nýtslunøgdum og skráseting av útlátshagtølum, skráseting og merking av ávísum evnum í virkjum. Harumframt kann landsstýrismaðurin áseta reglur um, at einkultpersónar, feløg og almennir myndugleikar, ið hava tílík evni um hendi, skulu lata inn stakroyndir og aðrar upplýsingar um hesi evni, umframt frágreiðingar um í hvønn mun hesi evni verða brúkt, eins og onnur viðurskifti.
§ 34 e. Í sambandi við forboð móti sølu ella nýtslu eftir § 34a kann landsstýrismaðurin áleggja framleiðara ella innflytara fyri egnu rokning at afturkalla evnið, framleiðsluna ella vøruna frá sølufólki ella brúkara.
6. kapittul
Myndugleikarnir.
§ 35. 1) Landsstýrismaðurin hevur yvireftirlitið við, at lógin og tær við heimild í lógini ásettu reglur verða hildnar.
2. stk. 1) Landsstýrismanninum verður heimilað við kunngerð at leggja eftirlits- og umsitingaruppgávur tess eftir hesi lóg út til kommunu ella kommunufelagsskapir. Um hvørki kommunan einsæris ella kommunalur felagsskapur eru førir fyri at átaka sær at umsita lógina á staðnum, kann landsstýrismaðurin leggja eftirlits- og umsitingaruppgávurnar til ávísan landsstovn ella landsstovnar.
§ 35 a.2) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um gjald fyri endurrindan av útreiðslum, sum myndugleikar hava í sambandi við umsiting og eftirlit eftir lógini.
Stk. 2. Landsstýrismaðurin kann áseta krøv um gjald fyri viðgerð av umsóknum og veitan av góðkenningum og loyvum eftir lógini.
Stk. 3. Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um, at útreiðslur, sum myndugleikin hevur av kanningum, ráðgevaraveitingum, heruppií tænastum frá øðrum myndugleikum, tænastuferðum o.t., verða endurrindaðar eftir rokning.
7. kapittul
Eftirlit.
§ 36. 1) Landsstýrismaðurin ansar eftir
1) at lógin og tær reglur, ið ásettar eru við heimild í lógini, verða hildnar,
2) at avgerðir um boð ella forboð verða lýddar, og
3) at treytir ásettar í sambandi við góðkenningar og loyvi verða hildnar.
§ 37. Um boð ella forboð verða ikki lýdd innan ásettu freist, kann myndugleikin, ið hevur eftirlitið sambært § 36 (eftirlitsmyndugleikin), lata atgerðina verða framda fyri rokning tess, ið ábyrgdina hevur. Útreiðslur verða bornar av avvarðandi ogn.
2. stk. Tá ið atgerðir eru bráðneyðugar til tess at forða álvarsamari dálking ella spjaðing av dálkingini fremur eftirlitsmyndugleikin tað, ið neyðugt er uttan boð og fyri rokning tess, ið ábyrgdina hevur. Ásetingin í 1. stk. 2. pkt. verður nýtt á sama hátt.
3. stk. 1) Løgreglan er eftirlitsmyndugleikanum til hjálpar við fremjingini við heimildum sambært 1. og 2. stk., tá ið vandi er fyri álvarsamari dálking. Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur um hetta.
4. stk. Ásetingarnar í 1.-3. stk. verða nýttar á sama hátt, tá eftirlitsmyndugleikarnir geva boð um, at ólóglig viðurskifti verða steðgað.
§ 38. Verður eftirlitsmyndugleikin, sbr. §§ 36-37, varugur við ólóglig viðurskifti, skal hann steðga hesum uttan so, at talan er um slík, sum skilliga hava lítið at siga.
2. stk. Er eitt dálkandi virki byrjað uttan góðkenning ella loyvi ella ímóti galdandi avgerðum um bann ella ásettum treytum, kann eftirlitsmyndugleikin krevja fyritøkuna, virkið ella útbúnaðin burtur.
§ 39. 1) Landsstýrismaðurin, stovnar ella fólk, ið av landsstýrismanninum hava fingið litið upp í hendur at gera kanningar, og landslæknin hava atgongd til almennar og privatar ognir at fáa til vega upplýsingar til nýtslu viðvíkjandi avgerðum sambært lógini ella reglum, gjørdar við heimild í hesi lóg.
2. stk. Løgreglan er myndugleikunum til hjálpar eftir reglunum sambært 1. stk. Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur um hetta.
3. stk. Lógváttan skal verða sýnd, verður tað kravt.
§ 40. 1) Tann, ið ábyrgdina hevur av viðurskiftum ella útbúnaðum, ið elva kunnu dálking, skal eftir umbøn frá landsstýrismanninum lata allar upplýsingar, her uppi í viðvíkjandi fíggjarligum og roknskaparligum viðurskiftum, ið týdning hava fyri metingina av dálkingini og fyri møguligum bøtandi atgerðum.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann áleggja avvarðandi at fremja kanningar ella at lata royndir av tilfari v.m., ið nýtt ella viðgjørt verður av avvarðandi, og av møguligum burturkastevnum.
§ 41. Tann, ið ábyrgdina hevur fyri viðurskiftum ella útbúnaðum, ið elva kunnu dálking, skal beinanvegin geva eftirlitsmyndugleikunum boð, føra rakstrartrupulleikar ella óhapp við sær týðandi dálking ella ber í sær vanda fyri slíkari.
2. stk. Boð sambært 1. stk. elva onga avmarking í skyldu hansara, ið ábyrgdina hevur, at fáa avleiðingarnar av rakstrartupulleikanum ella óhappinum forðaðar ella fyribyrgdar á munagóðan hátt.
§ 42. 1) Landsstýrismaðurin hevur eftirlit við dálkingarstøðuni.
§ 43. 1) Landsstýrismaðurin ásetur nærri reglur viðvíkjandi fremjingini av virksemi eftirlitsmyndugleikanna.
§ 44. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um skráseting av virkjum.
§ 45. 1) Landsstýrismaðurin kann áleggja Umhvørvisstovuni at taka upp spurningar, her uppi í ítøkilig mál, viðvíkjandi umhvørvisvernd til viðgerðar og avgerðar.
§ 46. 1) Landsstýrismaðurin kann broyta treytirnar fyri einum virki ella loyvi við atliti til at bøta um eftirlit virkisins við egnari dálking (egið eftirlit) ella við atliti til at fáa til vega eitt betri hóskandi eftirlit. Ásetingar í boðum kunnu á sama hátt verða broyttar.
8. kapittul
Starvsstovur.
§ 47. 1) Landsstýrismaðurin kann geva privatum starvsstovum løggilding at takast við ávísar starvsstovuuppgávur sambært hesa lóg.
2. stk.1) Starvsstovur, ið eru løggildar, skulu nýta tey gjøld, háttaløg og virkisfyriskipanir, ið ásettar verða av landsstýrismanninum.
3. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur fyri løggildisskipanina.
9. kapittul
Kortlegging og planlegging.
§ 48. 1) Landsstýrismaðurin kann í samstarvi við kommununa fremja eina kortlegging av óljóðinum í kommununi.
2. stk. Kortlegging sambært 1. stk. skal fevna um skráseting av einstøku keldunum til óljóð innan kommununa og eina meting av óljóðinum, ið keldurnar elva umhvørvinum.
§ 49. 1) Landsstýrismaðurin fremur við stuðuli frá kommununum eina kortlegging av dálkingarstøðuni og trýsti frá teimum einstøku dálkingarkeldunum á áir, løkir, vøtn og partar av føroyskum sjóøki.
§ 50. 1) Landsstýrismaðurin kann eftir samráðing við kommunalu myndugleikarnar fremja eina kortlegging av luftdálkingini, her uppi í eina kortlegging av dálkingarkeldunum og eina ætlan um luftdygdina.
§ 51. 1) Landsstýrismaðurin kann eftir samráðing við kommunalu myndugleikarnar áseta nærri reglur um kortlegging eftir §§ 48-50 og um fremjing av hesi.
§ 52. Kortleggingin sambært §§ 48-50 skal verða ein stuðul undir planleggingini sambært hesum kapitli og undir lands- og kommunuplanlegging.
§ 53. 1) Við kortleggingini eftir § 49 sum grundarlagi ger landsstýrismaðurin eina ætlan fyri góðskuna av vatnøkjunum í landinum. Henda góðskuætlan skal innihalda:
1) endamið fyri vatngóðskuni í áum, løkum, vøtnum og partar av sjónum nær strondini.
2) frágreiðing um tær fyritreytir um verandi og ætlaðu spillvatnsfrálopini, ið eru grundarlag undir ásettu endamiðunum,
3) áseting av, nær ásettu endamiðini og tey dygdarkrøv, ið hoyra til hesi, eru treytaði at ganga út, og
4) meting av fíggjarligu avleiðingum ætlaninnar.
2. stk. 1) Dygdarætlanin skal av landsstýrismanninum verða send til avvarðandi kommunur, áðrenn ætlanin verður samtykt. Setur ein kommuna fram mótmæli innan eina av landsstýrismanninum ásetta freist viðvíkjandi avleiðingum ætlaninnar fyri hesa kommunu, kann landsstýrismaðurin ikki samtykkja ætlanina endaligt, fyrr enn semja er fingin í lag millum kommununa og landsstýrismaðurin um neyðugu broytingarnar í ætlanini. Ber ikki til at fáa semju, verður spurningurin avgjørdur av landsstýrismanninum.
3. stk. Dygdarætlanin má ikki ganga ímóti landsplanleggingini.
§ 54. 1) Við kortleggingini eftir §§ 48-50 sum grundarlagi ger landsstýrismaðurin eftir samráðing við kommunurnar eina ætlan fyri støðu av virki v.m., har vegna fyribyrging av dálking serlig støðukrøv mugu ásetast. Ætlanin skal fevna um økir til ídnaðar- og útbúningarvirkir og til spillvatnreinsiverk og burturkastfyritøkur.
2. stk. Ætlanin eftir 1. stk. skal hava støði í umhugsni fyri viðkvæmi umhvørvisins viðvíkjandi dálking og umhugsni mótvegis framtíðar nýtslumøguleikum einstøku økjanna.
3. stk. Ætlanin má ikki stríða ímóti landsplanleggingini.
§ 55. 1) Landsstýrismaðurin kann taka avgerð um, at landsstýrismaðurin sum lið í landsplanleggingini skal fáa til vega fyribils kanningar og metingar av teimum umhvørvisligu avleiðingunum í sambandi við gerð av størri einstøkum virkjum. Landsstýrismaðurin kann taka avgerð um, at gerast skal ein meting av ymiskum støðumøguleikum fyri slík virkir.
2. stk. Tann, ið søkir um at seta eitt virki á stovn sum nevnt í 1. stk., skal veita stuðul í sambandi við at kanningarnar og metingarnar verða framdar.
Burturkast.
§ 56. 1) Landsstýrismaðurin ger í samstarvi við kommunurnar eina kortlegging av fyribeiningini av burturkastinum. Kortleggingin skal fevna um skráseting av innsavningini, flutninginum, viðgerðini og endaskipan, her uppi í endurnýtslu av burturkastinum. Við kortleggingini sum støði ger landsstýrismaðurin eftir samráðing við kommunurnar eina frágreiðing viðvíkjandi fyribeiningini av burturkastinum.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann eftir samráðing við kommunalu myndugleikarnar áseta nærri reglur fyri uppgávum kommununnar sambært 1. stk.
§ 57. 1) Landsstýrismaðurin ger eftir samráðing við kommunalu myndugleikarnar eina ætlan um fyribeining av burturkasti. Ætlanin skal innihalda upplýsingar um:
1) verandi og ætlaðar skipanir fyri kelduskiljing, innsavning, flutningi, viðgerð og endaviðgerð, her uppi í endurnýtslu, av burturkastinum,
2) avmarking av teimum økjum, haðani burturkastið verður flutt til einstøku viðgerðar- og goymsluútbúnaðirnar,
3) endamið fyri sundurbýting av burturkastinum á ymiskar viðgerðar- og fyribeiningarhættir,
4) nær tær ætlaðu skipanirnar eru treytaðar at seta í verk, og
5) kostnað og fígging í sambandi við fremjing ætlaninnar.
2. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann gera av, at nærri ásettar fyritreytir skulu verða støði undir planleggingini eftir 1. stk., og áseta reglur um hetta.
3. stk. 1) Landsstýrismaðurin ásetir reglur um burturkastskipanir, her uppi í skipanir fyri vinnulívsburturkast, urtagarðsburturkast og byggiburturkast v.m., og
1) reglur um skyldu kommunurnar at ávísa burturbeiningarmøguleikar fyri burturkasti frá virkjum, ið ikki koma undir slíkar skipanir,
2) reglur um skyldu virkjanna at nýta gjørdar skipanir ella ávístar burturtøkumøguleikar.
4. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann taka avgerð ella áseta reglur um skyldur kommununnar at stovna ella fara upp í felagskommunalar fyritøkur innan økir viðvíkjandi fyribeining av burturkasti og um støðuna hjá slíkum felagskommunalum fyritøkum.
5. stk. Avgjøld kunnu ásetast til rindan av útreiðslum til kortlegging og planlegging viðvíkjandi burturkasti, til burturkastskipanirnar og í sambandi við tær annars í 3. og 4. stk. umrøddu atgerðir og fyritøkur.
§ 58. 1) Ein ætlan eftir § 57 má ikki ganga ímóti landsplanleggingini ella stevnumiðum ásettum av landsstýrismanninum eftir § 57, 2. stk.
Felags ásetingar.
§ 59. 1) Landsstýrismaðurin kann, eftir samráðing við kommunalu myndugleikarnar, áseta nærri reglur um innihaldið av planleggingini eftir §§ 53, 54 og 57 og reglur um tíðarmørk og framferð í sambandi við at fáa ætlanirnar til vega og um broyting, her uppi í um sambandið við lands- og kommunuplanleggingina.
10. kapittul
Avgerðir í umhvørvisverndarmálum.
§ 60. Avgerðir eftir hesi lóg skulu fráboðast skrivliga til tann ella tey, sum varða av. Tá ið stundislig tiltøk eru kravd at fyrbyrgja álvarsliga dálking ella avmarking av dálking, kunnu boð ella forboð gevast munnliga. Ein munnlig avgerð skal skjótast gjørligt eisini fráboðast skrivliga.
2. stk. Fráboðan um tiknu avgerðina skal samstundis gevast landslæknanum og øðrum avvarðandi myndugleikum. Eisini skulu privatpersónar, sum mugu ætlast at hava einstaklinga, týðandi áhuga fyri at fáa kunning um avgerðina, hava skrivliga frásøgn um hana. Frásøgn til nevndu privatpersónar kann møguliga gerast við almennari lýsing. Við fráboðan um góðkenning eftir §§ 26-28 skal almenn lýsing altíð verða framd.
§ 61. Ein avgerð, ið fráboðað verður skrivliga, skal tilskila tær meginætlanir, ið hava ligið til grund fyri avgerðini.
§ 62. Ein avgerð skal geva upplýsing um, til hvønn myndugleika avgerðin kann verða kærd, og freistina fyri hesum.
§ 63. Í boðum og forboðum skal tað við avgerðina vera ásett ein freist at fylgja avgerðini. Í teimu førum, ið nevnd eru í § 60, 1. stk., har stundislig tiltøk eru kravd, kann verða avgjørt, at avgerðin skal fylgjast alt fyri eitt.
§ 64. Áðrenn avgerð verður tikin um boð ella forboð, skal móttakarin hava skrivliga frásøgn og kunnast við, at hann hevur rættindi til málsinnlit og til at bera síni sjónarmið fram. Móttakarin eigur í hesum sambandi at fáa áheitan um at veita upplýsingar, ið kunnu lýsa kostnað, fyrimunir og vansar við avgerðini.
2. stk. Frásøgn sum nevnd í 1. stk. kann verða frávikin, um stundislig avgerð er kravd, ella um frásøgn eyðsýnd kann ætlast at vera óneyðug.
§ 65. Ásetingarnar í § 63 og § 64, 1. stk. verða ikki nýttar til fráboðan um at seta steðg fyri ólógligum viðurskiftum.
11. kapittul
Kæra.
§ 66. Kærufreistin er 4 vikur frá tí degi, avgerðin er fráboðað avvarðandi. Í føri, har almenn lýsing er gjørd, verður kærufreistin roknað frá almannakunngeringini, uttan mun til nær møgulig einstaklinga frásøgn er framd, smb. § 60. Er kærufreistin farin ein leygardag ella halgidag, verður kærufreistin longd til næsta gerandisdag.
§ 67. Ein kæra setur steðg fyri einum boði ella forboði til avgerð frá kærumyndugleikanum fyriliggur ella til kærumyndugleikin avger annað.
2. stk. Tann myndugleiki, ið tekur avgerðina um boð ella forboð, kann kortini, tá serligar orsøkir eru fyri tí, samstundis við boðnum ella forboðnum avgera, at tað skal fylgjast uttan mun til kæru. Um henda avgerð verður kærd, skal boðið ella forboðið fylgjast, til kærumyndugleikin avger annað.
3. stk. Byggi- og tilgerðararbeiði, ið neyðug eru til tess at gera nýtslu av einum loyvi ella góðkenning, kunnu ikki verða sett í verk innan kærufreistin eftir § 66 er farin. Verður góðkenning ella eitt loyvi kært, áðrenn kærufreistin er farin, kann byggi- og tilgerðararbeiði ikki setast í verk, áðrenn avgerð kærumyndugleikans er fingin ella kærumyndugleikin gevur loyvi til byrjan.
4. stk. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um, at 3. stk. ikki er galdandi fyri ávís smærri sløg av byggi- og tilgerðararbeiðum.
§ 68. Kæra verður fingin tí myndugleika, sum hevur tikið avgerðina. Hesin sendir kæruna til kærumyndugleikan saman við tilfarinum, sum hevur ligið til grund fyri málsviðgerðina.
§ 69. 1) Landsstýrismaðurin kann áseta reglur um, at avgerðir, ið minni týdning hava fyri umhvørvisverndina, ikki skulu kunna kærast til annan fyrisitingarligan myndugleika.
12. kapittul
Kæra til Umhvørvisstovuna.
§ 70. 1) Avgerðir hjá kommunalum myndugleikum, ið hava fingið eftirlits- og umsitingarmyndugleika frá landsstýrismanninum sambært hesi lóg kunnu kærast til Umhvørvisstovuna.
2. stk. Avgerðir eftir § 22 kunnu bert kærast í tann mun, ið tað viðvíkur rættarligum spurningum.
3. stk. 1) Avgerðir hjá Umhvørvisstovuni kunnu kærast til landsstýrismannin.
§ 71. Avgerðir hjá kommunum kunnu kærast av
1) tí, sum avgerðin er stílað til,
2) landslæknanum og
3) einum og hvørjum, ið kann ætlast at hava týðandi seráhugamál í málsúrslitinum.
13. kapittul
Revsi- og gildisreglur v.m.
§ 72. 1) Er ikki harðari revsing ásett sambært lóggávuni annars, verður revsaður við bót tann, sum
1) brýtur § 15, 1. stk.
2) lýðir ikki forboð ella boð eftir § 12, 1. ella 4. stk., § 13, 1. stk., § 21, § 32, § 34, §§ 34a-34e ella § 38, 2. stk.
3) heldur ikki treytir, ið settar eru við loyvi eftir § 15, 2. stk., ella § 16 ella fyri góðkenning eftir §§ 26-28.
4) ger, fer undir ella rekur virki uttan góðkenning eftir § 26,
5) letur vera við at biðja um góðkenning eftir § 26 ella § 28,
6) gevur ikki upplýsingar, fremur ikki kanningar ella gevur ikki royndir eftir § 40 ella fráboðar sum nevnt í § 41,
7) gevur ikki fráboðan, sum ásett í reglum ásettum eftir § 44,
8) ger byggi- og tilgerðararbeiði ímóti § 67, 3 stk. ella
9) heldur ikki treytir tengdar at loyvi eftir § 67, 3. stk.
2. stk. Revsingin kann herðast til hefti ella fongsul í upp til 1 ár, um brotið er framt við vilja ella av grovum ósketni, og um tað við brotinum er
1) voldur skaði á umhvørvið ella elvdur vandi fyri hesum, ella
2) fingin ella ætlaður peningaligur fyrimunur fyri viðkomandi ella onnur, her uppi í við sparing.
3. stk. 1) Í reglum, sum ásettar verða við heimild í § 4, § 5, § 6, §7, § 10, § 15, 2. stk., § 17, § 23,§§ 34a-34e og § 57, 3 stk. kann ásetast revsing við bót. Somuleiðis kann ásetast, at revsingin kann herðast til hefti ella fongsul upp til 1 ár undir somu umstøðum sum nevndar í 2. stk.
4. stk. Fyri brot, sum gjørd verða av partafeløgum, lutafeløgum ella tílíkum, kann felagnum verða áløgd bót. Er brotið gjørt av kommunu ella kommunalum felagsskapi, kann kommununi ella kommunala felagsskapinum verða áløgd bót.
5. stk. Verður ikki lagt hald á vinning, sum fingin er við broti á hesa lóg ella tær við heimild í lógini ásettu reglur, verður við áseting av bótini, herundir eykabót, serliga at hava í huga støddir á peningaliga vinninginum ella ætlaða peningaliga vinninginum sbr. 2. stk. nr. 2.
6. stk. Fyrningarfreistin fyri revsiábyrgd er 5 ár fyri brot v.m., sum nevnd eru í 1. stk. nr. 1, 2, 3 og 4.
§ 73. Málini verða viðgjørd sum løgreglumál. Rættarmeðalin í rættargangslógarinnar kapitlum um at leggja hald á og rannsókn kunnu nýtast í sama mun sum í statsadvokatmálum.
§ 74. Myndugleikar og persónar, sum útinna uppgávur eftir lógini, eins og hvør, sum annars veitir stuðul til hetta, hevur tagnarskyldu eftir § 152 og 264 b í borgarligu revsilógini.
§ 75. 1) Landsstýrismaðurin ásetir, nær lógin fær gildi.
§ 76. Hesar lógarreglur verða settar úr gildi, smb. tó § 77
1) ll. nr. 38 frá 5. juli 1973 um heilsusamtyktir,
2) ll. nr. 40 frá 1. juni 1961 um oyðing av rottu.
2. stk. 1) Landsstýrismanninum verður heimilað at seta úr gildi § 1, 4. stk. í lóg nr. 95 frá 14. apríl 1893, sum broytt við ll. nr. 22 frá 1. mai 1973.
3. stk. 1) Landsstýrismanninum verður heimilað at seta úr gildi §§ 9 og 10 í lóg nr. 169 frá 18. mai 1937.
4. stk. Uppgávur, sum sambært aðrari lóggávu verða røktar av heilsunevndini, verða lagdar undir kommunustýrið, um ikki annað verður ásett.
§ 77. Reglur, ásettar við heimild í lógunum nevndar í § 76, verða verandi í gildi til nýggjar reglur eru komnar í staðin við heimild í hesi lóg.
2. stk. Avgerðir tiknar eftir teimum reglum, ið nevndar eru í § 76, hava gildi, til tað við heimild í lógini ella reglum ásettum við heimild í lógini verður tikin nýggj avgerð. Brot á slíkar avgerðir verður revsað sambært higartil galdandi reglum.
Listi yvir fyritøkur, virkir og útbúnaðir, ið koma undir kapittul 5 í umhvørvis-verndarlógini.
A. Framleiðsla og tilevning úr jarni, stáli ella metali.
1. Metalstoypivirkir
2. Fyritøkur og virkir til yvirflatuviðgerð av evnum úr jarni, stáli ella metali.
3. Stálskipasmiðjur og flótidokkir.
4. Maskinverksmiðjur og maskinverkstaðir.*
5. Ílatsverksmiðjur og rørverksmiðjur.
6. Ravmagnstøknligar fyritøkur.*
7. Ravløðuverksmiðjur.
B. Nám og tilevning av steini, koli og tílíkum.
1. Glarullsverksmiðjur og steinullsverksmiðjur.
2. Grótbrot.
3. Sementstoypivirkir og betongblandivirkir.
4. Fyritøkur til framleiðslu av postalíni, glaraðari leirvøru ella leirvørum.*
5. Kolanám.
C. Nám og viðgerð av steinolju, steinoljuúrdráttum, asfalti, náttúrgassi og koli.
1. Virkir til tilgerð av asfalti og virkir til framleiðslu av vegtilfari.
2. Virkir til reinskan ella oyðing av spillolju ella øðrum burturkasti av reinsivirkisúrdráttum.
3. Goymslurúm við flótandi gassi (kolbrintu).*
4. Goymslur við steinolju ella flótandi steinoljuúrdráttum.*
D. Evnafrøðilig framleiðsla v.m.
1. Goymsla við lívrunnum ella ólívrunnum frumevnafrøðiligum evnum.
2. Sápuverksmiðjur, vaskievnisverksmiðjur og reingerðarevnisverksmiðjur.
3. Litverksmiðjur og lakkverksmiðjur.
4. Ljósmyndaídnaður og ljósmyndastarvsstovur.*
5. Fyritøkur til at lata burtur úr ella pakka evnafrøðilig evni ella úrdráttir, sbr. D. 1-3.
6. Fyritøkur til kroysting og tæðrabrynjing av plastvørum og plastálegging.
7. Verksmiðjur til framleiðslu av skúmplasti og øðrum polymerum tilfari.
E. Tilvirking av planturávørum.
1. Træverjuvirkir.
2. Rotatións-, offset-, silki- og bókprentsmiðjur.*
3. Pappírsvøruverksmiðjur, pappdósverksmiðjur.*
4. Sagverk, virkir til framleiðslu av finérplátum ella fipurplátum, møblaverksmiðjur og maskinsnikkaravirkir.*
5. Gummivøruverksmiðjur.*
6. Klædnablikingarvirkir og klædnalitingarvirkir.
7. Vevstovur, spunavirkir, klædnaverksmiðjur og snørisvirkir.*
8. Reinsarí og vinnuliga rikin vaskarí.
9. Fyritøkur til viðgerð ella tilgerð av fóðurevnum.
10. Heilsølubakarí (her uppi í breyðverksmiðjur).
11. Bryggjarí og sodavatnsverksmiðjur.
F. Tilvirking av rávørum úr djórum.
1. Sláturvirki og kjøtvirki.*
2. Kjøtfóðurverksmiðjur (fyribeiningarstøðir) og beinmjølaverksmiðjur.
3. Garvarí og onnur skinnvirki.*
4. Virkir til reinsingar av djórafitievnum.
5. Mjólkavirkir, fyritøkur til framleiðslu av osti ella ostapulvuri umframt konsumísverksmiðjur og turrmjólkarverksmiðjur.
6. Margarinverksmiðjur.
7. Fyritøkur til framleiðslu av fiskaúrdráttum.*
8. Virkir til turking ella knúsing av skeljum.
9. Fóðurevnisverksmiðjur.
10. Leðurvøruverksmiðjur.
G. Goymsla, varðveitsla ella viðgerð av burturkasti annars.
1. Virkir til goymslu ella varðveitslu av burturkasti, her uppi í tyrvingarstøð, ruskdungar og serligar goymslur til evju ella ilsku, móttøkumiðstøð ella móttøkupláss til oljuburturkast ella evnafrøðiligt burturkast umframt ruskbrennistøðir.
2. Virkir til viðgerð ella tilvirking av burturkasti, her uppi í spillvatnsreinsiverk, uppskipingarmiðstøðir, knúsivirki, plantuleivdarvirki og bilupphøggingarpláss.
H. Orku- og hitaframleiðsla.
1. Orkuverk og hitaframleiðandi virkir.*
2. Vindmyllur.*
I. Virkir fyri motorakfør og onnur flutningstól.
1. Motorbreytir og prutlbreytir umframt koyritøknilig virkir, afturlatnir venjingarvøllir undantiknir, ið einans verða nýttir til koyrifrálæru.
2. Floghavnir og flogvøllir.
3. Bilhús og pláss til koyriamboð í samband við arbeiðstakara- ella bileigarafyritøkur, her uppi í støð (støðlar) hjá bussum. Bjargingarstøðir.*
4. Fyritøkur og virkir til veitingar ella umvælingar av motorakførum – prutl undantikin – tá hesar fyritøkur ella virki fremja yvirflatuviðgerð við liti ella lakki.*
J. Djórahald og goymsla ella viðgerð av húsdjóratøðum.
1. Flogfenaðargarðar.*
2. Felddjóragarðar.*
3. Svínahald.
4. Fiskaaling.
K. Aðrar fyritøkur.
1. Skotvøllir.
(*) Sí grein 26, 3. stk.


c: text/html

text:
Nazi-omma skal nú inn at sita
Sambært týskari lóg er tað revsivert at siga, at ræðuleikarnir undir nazistastýrinum hjá Adolf Hitler áðrenn og undir seinna heimsbardaga ongantíð hendu. Men tað leggur Ursula Haverbeck onki í.
Hon og maðurin, sum nú langtsíðani er deyður, vóru íðin í nazistaflokkinum, og tann nú 89 ára gamla Ursula Haverbeck hevur ferð eftir ferð alment sagt, at Auschwitz var ongin týningarlega.
Seinsta dómin fekk hon, tá hon í fjør á einum av nógvu rættarfundunum býtti út ein faldara við heitinum "bara sannleikin gevur tær frælsi" til áhoyrarar, tíðindafólk, dómara og ákæra.
Tilsamans fimm ferðir er hon dømd og allar kærur avvístar, og tí skal hon nú inn at sita tilsamans 14 mánaðir, skrivar Deutsche Welle.
kelda: vp.fo

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Hvat skal eg gera?" sigur lærarin ráðaleysur. "Tey eru sekstan ára gomul, vita alt um internetið, men duga ikki at halda einum blýanti. Hvat skal eg gera?" tekur lærarin uppaftur og suffar.
Orðini fella í einari modernaðari skúlastovu fyri jól. Ein heilan fyrrapart hevur flokkurin við sjáldsamari fynd skift orð um teldutøkar miðlar, spøl og film. Næmingarnir eru sjáldsama væl fyri og duga at venda og snara hvørjum smáluti í filminum um Borat og telduspælinum World of Warcraft.
Men tíðindi lurta tey ikki eftir. Lesa ikki bløðini og luttaka ikki í bókligu mentan skúlans. Meðan frægari er við gentunum, eru dreingirnir bókliga ómælandi. Mált eftir skúlans alin eru hesi ungu virðisleys, outcasts. Uttan at seta orð á støðuna, eru tey fullgreið um teirra skúlaliga ódugnaskap.
Ávegis til vitanarsamfelagið, eru tey heimleys. Skúlin gevur teim ikki innivist, tí hann dugir ikki at máta teirra førleika. Hann er ikki á nakrari tímatalvu, førleikin. Kann ikki setast inn í ein fýrakantaðan kassa, sum ein lærari kann máta, meta og viga.
Innan tey hava slept tvungnu skúlagongdini, hava tey longu sannført seg sjálvan um, at tað er ókul at vera klók.
Útihýstir dreingir
Hyggja vit at dreingjum og teirra fragd at spæla ógvuslig telduspøl, síggja harðskapsfilm og lurta eftir heavy rokk, kunnu vit staðfesta at hesin dugnaskapur er útihýstur í dagsins skúla. Hóast tað er ásett við lóg, at skúlin skal taka støði í hinum einstaka næminginum.
Svenski granskarin Keith Roe vísir í bókini Våld från alla håll (Bokforlag Symposium1993) at eitt tætt samband er millum at síggja nógvan harðskapsfilm, at vera úr arbeiðarastættini og at fáa javnt vánalig støðumet í skúlanum. At verða við í einum vinarskara, ið summi kalla banda, sum javnan hyggur at harðskapsfilmi, kann tí skiljast sum ein sjálvsverja, tá sjálvvirðið verða hótt ikki bara heima, men eisini í skúla.
Roe sigur, at drengir úr arbeiðarastættini, sum saman við javnlíkum spæla nógv við teldu og hyggja nógv at filmi, sjáldan fáa høvi at vísa teirra førleika í skúlanum. Hetta tí, at skúlin byggir á miðalstættina og hennara avmarkaðu hugsan um dannilsi, har spæl og leikur ikki tænir persónliga mennandi endamálum og tí eru útihýst, sigur hann.
Lykilin til framtíðarsamfelagið
Undanfarna ár teknaðu PISA-fólkini eina vangamynd av føroyska skúlanum. Myndin avdúkaði so vánaligar førleikar, at vit kendu okkum sum sligin á nevið. Lukkutíð fór Skúlablaðið straks undir miðvísa tíðindatænastu og eydnaðist at seta skúlamál ovast á breddan í øllum miðlum.
Skúlin, har øll hava gingið og tískil altíð hava eina lógliga meining um, er sum aldri áður vorðin kjakevni. Rætt sum valutatíðindi, ið komu til, tá Sparikassin setti ein journalist í starv, so blivu skúlatíðindi ein natúrligur partur av almenna kjakinum, tá fólk varð sett at røkja hesa uppgávu. Men so hendi lítið meir. Uttan onkur smávegis játtan her og har, mest sum bara fyri at bøta um ringu samvitskuna hjá teim tinglimum, ið eisini eru lærarar og nú skulu hyggja foreldur í eyguni.
Tí børnini eru framtíðar politikkur og – kunnu vit illavorðin leggja afturat – púra opin fyri manipulasjón og inndoktrinering. Soleiðis eru korini fyri innlæring. Og ikki var tað uttan orsøk, at russar sum tað fyrsta eftir kollveltingina, løgdu seg eftir at hava ein góðan og væl skipaðan skúla. Tað var alt um at gera, tí har var lykilin til framtíðar samfelagið. Tilætlaðar samfelagsbroytingar eru bestar at fremja í uppælingini.
Gott er, sum er
Nú er væl fráliðið síðani undankanning og hin veruliga PISA-kanningin komu fram. Men hvar eru politikaranir? Hví er eingin ætlan komin fram, hvussu vit bjarga okkum úr hesi óunnuligu støðu, har eingin bati hómast, men bara eitt illa útborðið barna- og ungdómslið? Hvør skal laga framtíðarsamfelagið, og leggja lunnar undir Visjón 2015? Her hómast eingin ætlan, bert innantóm herðróp.
Grundandi yvir hesar spurningar, gerist eg meir og meir sannførdur um, at júst hetta er støðan, okkara fólkavaldu politikarar, har av nógvir eru lærarar, vilja hava okkum at støðast í og vera fegin um.
Eftir sum fólkavaldu løgtingslimirnir ikki vilja játta skúlanum tað, sum hann skjalpógvað hevur brúk fyri, so mugu vit ásanna at støðan, politiskt betraktað, er í fínasta lagi. Politiski viljin er at halda skúlan, har sum hann er. Ikki eitt vet betri, annarleiðis ella hægri. Men júst so sum hann er.
Tí skúlin staðfestir stættarsamfelagið. Tann førleika hevur eingin annar stovnur ella intriv, alment ella privat, í okkara samfelagi. Og við PISA-kanningini hevur Mentamálaráðið givið politisku skipanini ein leist at skera skúlan eftir.
Í øllum einfeldni, og sum um tað var ein vinnulig fyritøka, verður úrslitið í PISA sett sum nýtt ýti hjá politikarum. Boðskapurin skal vera einfaldur. Men teir gloyma, at tað er skúli ongantíð. Og við síni einfaldu hugsan um skúla, verður stættarbýti meitlað í forniskan stein. Soleiðis skal skúlin virka. Hann skal verða eitt amboð at varðveita stættarsamfelagið til ævigar tíðir.
Og so kunnu politikarar kropp á kroppi siga, at skúlin er sum ein supertankari, ið tekur drúgva tíð at venda. Drúgvari enn eitt valskeið. Tann tankin kostar so einki. Men ímeðan gongur tíðin. Og valskeið dettur av valskeiði.
Klók børn klók foreldur
Øll varnaðust vit stóru yvirskriftina, at klók børn hava klók foreldur. Hetta er ein av stóru staðfestingunum í aktuellu PISA-kanningini. Restin av kanningini eru smámunir.
Felagsskapurin Heim og Skúli staðfesti longu á heysti 2006, at foreldur hava ein avgerandi leiklut fyri læringina hjá barninum. Men samstundis vísti felagsskapurin á nýggja gransking, sum staðfestir, at foreldranna týdningur sum lærarar fyri børnini, hvørvur ikki, tá tey byrja í skúla.
Umframt at samanhangur er millum dugnaligar næmingar og vælútbúgvin foreldur, vísir felagsskapurin eisini á ein størri samanhang, ið er millum dugnasemi hjá næminginum og møguleikarnar hjá barninum at samrøða við áhugað vaksin í heiminum.
Foreldrini – sum áður hava verið gjøgnum skúlaskipanina – hava altso størri týdning fyri læringina enn sjálvur skúlin. Og her er týdningarmikið at gera sær greitt, at næmingaavrik og dugnaskapur ganga báðar vegir. Bæði upp og niður. Sosiali arvurin er tungur at bera og verri at bróta.
Bleyt virði, WTF?
Ofta verður sagt at skúli og uppfostran eru tey bleytu virðini. Tey virði, sum kvinnur og kventlar fáast við. Hin virðini eru tey týdningarmeiru, tey, sum rættir menn við stirðili fáast við á Tingi og úti millum manna.
Í veruleikanum er tað beint øvut. Samfelagsbroytingar verða bara framdar í uppælingini. Tí har er lykilin til framtíðar samfelagið. Innan Tinggátt og úti í føroyska veiðmannasamfelagnum, hava menn ikki fangað hetta.
Men longu annan dagin í nýggja árinum eru tvær kvinnur, sum á skilagóðum støði viðgera skúlaviðurskifti í bløðunumi. Til fánýtis ætlaðu tær sær inn á Ting. Og komu tær inn hevði verið trupult hjá teimum at sannført allar floksformenn, at eitt stættarstríð yvirhøvur er til. Tí við støði í nýggjársrøðu løgmans, tileinkisger eini floksformaðurin í sama blaði alla hugsan um stættarstríð. Tað verður stríðið so ikki minni av.
Sløkk og kvett!
Hvat skal ráðaleysi lærarin gera og hvussu eigur skúlin at lofta hesum bleiku, svartklæddu dreingjum og gentum, sum bert tykjast finna fragd í sigarettroyki, dundrandi heavy rokki, telduspæli og blóðdryppandi filmi?
Sannleikin er at hesi ungu eru millum tey fáu, ið vísa vegin til vitanarsamfelagið. Men tey eru so marginaliseraði í okkara samfelagi at lívæðrin, internetveitarar, vilja ikki vita av teimum. Bløðini upplýsa at lógliga flat-rate haldið hjá teimum fyri túsund krónur um mánaðin verður ógildað, tí tey taka so nógv til sín. Eg meini tað.
"Veruleikin er tann, at við bert at læra ungdómin hesi (red: bókligu) tingini, so læra vit tey at gerast borgarar í einum samfelag, sum var til fyri nógvum árum síðani," segði eitt skilagott, ungt valevni. Sjálvur er hann skúlanæmingur á trettanda ári.
"Vit læra tey ikki at gerast virknar borgarar í samfelagnum, sum tey koma út í aftaná loknan lesnað. Orsøkin er sera einføld. Generella hugsanin er, at margmiðlar eru nakað tvætl, og teir skulu beinast burtur, so skjótt komið er inn um skúladyr. Sløkk fartelefonina, lat fartelduna aftur og fylg við og so framvegis," sigur unga valevnið um dagligu skúlagongdina í 2008. Heldur ikki hetta valevnið kom á Ting.
Svensk kanning
Svenska Ungdómsráðið kunngjørdi fyri jól eina kanning av 2900 ungum svium millum 16 og 25 ár. Heitið er Unga och netvärkskulturar – mellan moralpanikk och teknikromatik.*)
At spæla á teldu er nýggj atferð, íkomin seinastu fjórðingsøld. Sjey av tíggju svenskum ungdómum siga seg spæla telduspøl. Trý av tíggju gera tað hvørja viku ella oftari, og dreingir spæla meir enn gentur. "I kanningini síggja vit, at ung, sum spæla telduspøl, drekka minni rúsdrekka, kenna seg ikki so strongd og dyrka írótt á sama støði sum onnur javnaldrandi," sigur Per Nilsson, stjóri í Ungdómsráðnum.
Kanningin avdúkar eisini at tað eru ikki bara børn og tannáringar, ið spæla á teldu. Fimti hvør 25 ára gamal svii spælir teldu minst eina ferð um vikuna.
Í eina kapitlinum Datorspelande som bildning och kultur skrivar Carin Falkner, doktari á lærda háskúlanum í Örebro, um teir námsfrøðiligu møguleikarnar í spæli. Eftir at hava kannað ung og teirra telduspæl í tvey ár, endar hon greinina við hesum skaldabornu orðum:
"Í telduspæli síggi eg tað nælandi fræið, ið verður til ein heimsborgara, ella eina mentaða cyborg. Men at fáa hetta fræið at standa í vøkstri, krevst ein námsfrøðiligur samanhangur, ið bæði tekur subjektivu og objektivu útbúgvingina við, og sum megnar at skoða út um hesi bæði, við í fyrsta lagi at brúka royndirnar hjá teim, sum brúka telduspøl og í øðrum lagi at geva hesum førleikanum fremmandar avbjóðingar. At lærarar og næmingar í felag lata upp fyri tí, sum tykist hvørjum øðrum fremmant og á henda hátt fáa høvi at tulka og læra seg betur at skilja. At lata sum einki og enntá vísa telduspæli burtur úr skúlanum er at køva nælandi fræið." (bls. 45).
Rannsókn í gaddajørð?
Ofta verður sagt, at Føroyar eru ein rannsóknarstova, tað verði seg innan veður og vind, máliskur ella arvaeginleikar.
Hyggja vit í aðalmálini í Visjón 2015, síggja vit bjartar vónir um at Føroyar verða fyrimynd í alheimssamfelagnum, at vit fara at eiga vælvirkandi skipanir, ið borga fyri dygd og nýskipan og at mentan og list verða týðandi partar av okkara samfelagsbúskapi.
Ungdómurin, ið skapar framtíðina, er so ikki tikin við uppá ráð. Tað ungdómliga fræðið, ið fær vitanarsamfelagið at næla, er fallið í gaddajørð. Men vón er fyri framman. Nýggjasti landstýrismaður okkara segði fyri jól, at "Vit mugu flyta okkum sum fólk og land nógv nærri einum vitanarsamfelagi." So satt, so satt. Men hann hevur longu lagt frá sær.
*) Svenska frágreiðingin kann takast ókeypis niður av heimasíðuni www.ungdomsstyrelsen.se
Tíðargrein, Sosialurin 29. januar 2008


text:
Bruttotjóðarúrtøkan (BTÚ) í marknaðarprísum, var slakar 16,7 milliardir krónur í 2015. Tað eru útvið 900 milliónir meira enn í 2014. Av hesum vøkstri átti fiskiveiða 340 milliónir, útvið 40 prosent. Stórur vøkstur var eisini í handli, byggivinnu og matvøruídnaði.
40 prosent av vøkstrinum í BTÚ stavar frá fiskiveiðu
Bruttotjóðarúrtøkan í marknaðarprísum verður gjørd upp sum virðisøkingin í øllum vinnugreinum samanlagt og haraftrat meirvirðisgjald og aðrir vøruskattir.
Talvan omanfyri vísir virðisøkingina í ársins prísum, skift á vinnugreinabólkar 2012-2015.
Útvið 40 prosent av vøkstrinum í 2015 stavar frá munandi størri virðisøking í fiskiveiðuni, 1.884 milliónir móti 1.544 milliónum í 2014, ein vøkstur upp á 340. Vøksturin var mestur í uppisjóvarveiðuni og hjá flakatrolararum. Men eisini í botnfiskaveiðuni undir Føroyum var virðisøkingin munandi størri í 2015, fiskaprísirnir royndust betri enn í 2014, og oljuprísurin var munandi lægri.
Virðisøkingin í fiskaaling minkaði nakað í 2015, men heldur seg á støðinum frá 2013, tá hon meir enn tvífaldaðist. Minkingin í 2015 stendst mest av minni nøgd, meðan so at siga allur ógvisligi vøksturin í 2013 stavaði frá hægri laksaprísum.
Virðisøkingin í matvøruídnaði vaks 6,3 prosent í 2015, væl minni enn vøksturin upp á sløk 19 prosent í 2014. Vøksturin í orkuveiting stavar í stóran mun frá lægri oljuprísum. Og uppgongdin í byggivinnuni heldur fram, virðisøkingin er nú nærum komin upp á støðið áðrenn fíggjarkreppuna.
Vøksturin í almennari fyrisiting og tænastu var góðar 100 milliónir, 3,4 prosent, sum svarar nøkulunda til miðal ársvøksturin síðan fíggjarkreppuna, men er munandi minni enn vøksturin mongu árini frammanundan. Miðalvøksturin í almennari fyrisiting og tænastu árini 1999-2009 var góð 7 prosent um árið.
Í øðrum tænastuvinnum vaks virðisøkingin 3,7 prosent í 2015. Her stavar vøksturin serliga frá handli, í stóran mun frá vøkstrinum hjá útflutningsfiskasølum. Umframt handil eru aðrar tænastuvinnur umvæling, gistihús og matstovur, flutningur og samskifti, fígging og trygging, kunningartøkni, fastognaumsiting og aðrar handilsligar tænastuvinnur.
Myndin omanfyri vísir virðisøkingina í fýra vinnubólkum sum partur av virðisøkingini samanlagt 1998-2015.
Seinastu árini, frá 2012 til 2015, hevur íkastið frá tilfeingisvinnum og ídnaði, orku og byggivinnu verið vaksandi, meðan tænastuvinnurnar, privatu og almennu, hava verið minkandi.
Árini 1998-2002 var íkastið frá tilfeingisvinnum um 20 prosent. Í 2003 minkaði hesin partur niður á støði um 15 prosent, og aftur í 2008 minkaði parturin, niður á sløk 12 prosent. Men við ógvisliga vøkstrinum í uppsjóvarveiðini og vøkstrinum í fiskaaling hevur íkastið frá tilfeingisvinnunum togað seg upp á sløk 19 prosent 2015.
Parturin hjá ídnaði, orku og byggivinnu minkaði úr góðum 21 prosentum árini 1998-2008 niður í 17 prosent árini eftir fíggjarkepppuna, men er síðan vaksin aftur upp á sløk 19 prosent í 2015.
Íkastið frá almennari fyrisiting og tænastu vaks úr um 20 prosentum árini undan 2003 upp á 24 prosent í 2005, og upp á 26 prosent í 2009, men er síðan støðugt minkað aftur niður á sløk 22 prosent í 2015.
Síðan 2003 hevur íkastið frá øðrum tænastuvinnum ligið oman fyri 40 prosent og rakk í 2012 upp á sløk 44 prosent, men er síðan minkað aftur niður á sløk 41 prosent í 2015.
Síðan 1998 er bruttotjóðarúrtøkan í ársins prísum vaksin úr 7,4 milliardum krónum upp í 16,7 milliardir í 2015. Men sum myndin omanfyri vísir, hevur gongdin verið skiftandi, og er tað serliga orsakað av skiftandi gongdini í tilfeingisvinnunum og í byggivinnuni. Onkur ár hevur bruttotjóðarúrtøkan í ársins prísum eisini minkað. Í 2003 var tað fellið í alivinnuni, sum saman við stórari afturgongd í fiskiveiðuni var høvuðsorsøk til minkingina. Og beint eftir fíggjarkreppuna í 2008 var tað serliga minni bygging og minni innlendskur eftirspurningur yvirhøvur, sum dró bruttotjóðarúrtøkuna niður.
Eftir minkingina í 2008 og 2009 er bruttotjóðarúrtøkan í ársins prísum vaksin aftur, 7 prosent í 2010, 2,4 prosent í 2011, 3 prosent í 2012, 7,5 prosent í 2013 og 2014 og 5,6 prosent í 2015.
Havast skal í huga, at talan er ikki um mát fyri búskaparvøkstri, men um vøkstur í ársins prísum.
Dagførd tøl eru at finna í hagtalsgrunninum.
---
Video-grafikkur kann takast niður her


text:
Eyðkennið fyri film á okkara leiðum í ár var, at vit fingu nógvar coming of age filmar at síggja í biografunum. Hjá okkum var tað fyrsti filmurin hjá Sakaris Stórá í spælifilmslongd, Dreymar við havið, sum Filmsfelagið frumsýndi í Havnar Bio 6. september. Hann var um gentur, meðan íslendsku Þrestir og Hjartarsteinn vóru um dreingir. Danski Team Hurricane, hjá Anniku Berg, sum er hálv av Tvøroyri, og amerikanski Lady Bird hjá Gretu Gerwig, eru báðir um gentur.
Coming of age heitið er nýtt og sipar til eina búningartilgongd, ofta við einum kynsliga definerandi tema, sum er frammarlaga í søguni, ið er nógv meira kompleks enn fløtu og eindimensionellu ungdómsfilmarnir, sum til dømis vóru á danska marknaðinum í 1970’unum.
Eitt annað eyðkennið fyri film í undanfarna árið er avbjóðandi og tilætlaður óhugni, discomfort. Dømi um hetta er filmsrøðin Black Mirror á Netflix, har tilveran verður lýst og hildin upp móti aktuellari samskiftistøkni, har tú kanst blokka persónar, ið tú ikki tímir at samskifta við. Akkurát sum á Facebook. Nýggj røð byrjar 29. desember. Havi bara hugt eftir úrvaldum pørtum, har hin besti var White Christmas, ið hevur trý ár á baki.
Tað ófrættakenda er eisini kjarnuevnið hjá svenska Ruben Östlund, síðst við The Square, ið vann gull í Cannes í summar, og sum Filmsfelagið vísti í heyst við eini perspektiverandi innleiðing, sum Solveig H. Olsen stóð fyri - ikki bara heimligt, men skrivandi seg sjálvan inn í altjóða rák og listarligt kjak.
Í samrøðu við netmiðilin Vulture, sum New York magazine rekur, sigur Ruben Östlund, at “These people that in the beginning were sitting in tuxedos and eating their nice, fancy dinner, I wanted them to be uncivilized animals in the end. I think that the most uncivilized thing about our time is the collective rage against individuals that are acting uncivilized. Isn’t that the scary thing about us?”
Uttan á nakran hátt at bera í bøtuflaka fyri 65 ára gamla filmsframleiðaran Harvey Weinstein, skal sigast, at The Square varð gjørdur innan átakið #MeToo elvdi til Weinstein-effektina, sum feldi eina røð av sterkum monnum um allan heim, men fyrst og fremst vísti ranguna á Hollywood, sum neyvan hevur staðið veikari enn í ár.
Eins og svenski Östlund er norski Joachim Trier føddur í 1974. Báðir hava teir tað ófrættakenda og oftani eisini eitt greitt Hitchcock-suspense frásøgulag í felag. Í fjør vann Joachim Trier Norðurlendsku Filmsvirðislønina fyri Louder Than Bombs, sum Filmsfelagið vísti tað árið. Nú er tað filmurin Thelma, sum verður fimta mikudagssýning í Filmsfelagnum í 2018. Tað ófrættakenda og óbehagiliga brýtur seg so harðliga inn í filmiska ljósið, at Thelma byrjar við eini ávaring um flash og blinkstrandi ljós, ið kunnu elva til epilepsi. Tað havi eg ikki sæð á filmi áður.
Mytologiska nútíðarsøgan um Thelmu brúkar horror og sci-fi sjangruna at lýsa ungu gentuna í Nútíðarnoregi, sum við innvortis báli og brandi veksur upp í kristnum umhvørvi, uppdagar at hon er lesbisk og hevur yvirnatúrligar kreftir, á sama hátt sum vit sóu í svenska filminum Låt den rätte komma in (2008). Hesir báðir, svenski The Square og norski Thelma, vóru sterkastu filmsupplivingar í biografi í ár.
Distributiónsformurin Netflix og stroyming er í ár vorðin seriøsur. Dømi um hetta er filmurin The Meyerowitz Stories hjá Noah Baumbach, har Dustin Hoffman og Adam Sandler spæla við.
Í nýggja heimildarfilminum Voyeur vísur Netflix okkum 85 ára gamla amerikanska litterera journalistin, Gay Talese, ið lýsir og tosar við nærum eins gamla lúraran Gerald Foos, sum hevði The Manor House Motel í Aurora í Colorado, og púra óskammaður sigur frá, at hann lúrdi eftir øllum teim vitjandi pørunum, og skrivaði upp, hvat tey gjørdu. Eitt tragikomiskt avrik innan tveir aldrandi menn fara av verðini.
Filmsrøðin Godless á Netflix nýdefinerar eisini heimsins størstu og elstu sjangru, westernfilmin, og flytir sum aldri áður biografin og filmsupplivingina inn í heimligu stovuna, har kvinnur nú sleppa at mynda gongdina á harðrendu heiðini.
Stroyming ger seg eisini galdandi viðvíkjandi smala danska Team Hurricane og breiða amerikanska Our souls at night við Robert Redford og Jane Fonda í høvuðsleiklutunum. Báðir vórðu stroymaðir á netinum eftir altjóða frumsýning á filmstevnuni í Venzia í september í ár.
Heimliga stovan og kamarið eru sum aldri áður kappingarneytin hjá hevdvunna biografinum. Sum eingin annar hevur Havnar Bio tikið hesa kapping upp, so filmshugað fólk kunnu síggja sama nýggja altjóða arthausfilm í miðbýnum, sum tey lesa um í filmisku heimspressuni, ikki bara í danska Politiken, men eisini í bretsku The Guardian og Sight & Sound og øðrum altjóða filmstíðarritum og netmiðlum.
Hóast tað ikki var ein filmur í ár, men vissuliga verður ein filmur nokkso skjótt, var #MeToo-rørslan tað ideologiskt týdningarmesta og mest skakandi í farna films-sári. Tiltakandi stroymingin fer helst eisini at draga tøkutenninar úr Hollywood sum films-metropolur, samstundis sum India enn er so nógv tað størsta filmsframleiðaralandið, hóast mest til innvortis brúk. Seinastu fimm árini hava fleiri enn 1500 biograffilmar verið gjørdir hvørt ár í fullari longd á ymsu málunum bara í India. Næststørsti filmsmarkanaður, máldur í filmsheitum, er hin amerikanski við fleiri enn 700 innlendskum biografilmum um árið. Triðstørsti er hin kinesiski við fleiri enn 600 spælifilmum um árið.
Tíggjuáraskeiðið frá 2005 til 2015 er heimsins filmsframleiðsla tvífaldað, frá 4.584 til 9.387. Kappingin er um útbreiðsluna, pallarnar og løriftini.
Fleiri filmstevnur vóru í Havn í ár, har eksotiskir arthausfilmar vórðu sýndir. Nevnast skulu The Handmaiden úr Suðurkorea og The Wound úr Suðurafrika, sum enn er Oscaruppskot á minnilutamáli. Báðir vórðu vístir á Faroe Islands International Minority Film, sum Nadia Abraham, omanfyri, skipaði fyri í Perluni í september.
After the Storm úr Japan, The Patriarch úr Nýsælandi og Ljós í myrkri úr Finnlandi vóru á Filmsdøgum í Felag í sama filmsmettaða mánað, september.
Í november vóru stak forvitnisligir ísraelskir filmsdagar hildnir í Havnar Bio í samstarvi við ísraelsku sendistovuna í Keypmannahavn. Nýtt spennandi úrval verður aftur næsta ár.
Fyrr í ár var Tóff, Tórshavn Filmfestival í Norðurlandahúsinum.
Hesa ársins tíð eru Oscaruppskotini um besta filmin á fremmandum máli mest áhugaverd. Umframt The Square úr Svøríki, eru ísraelski Foxtrot og russiski Loveless (Andrey Zvyagintsev) enn við í kappingini. Júst hendan russiska, sum á enskum kallast Loveless, fer Filmsfelagið at visa 17. januar.
Men fyrst fyri er Nina hjá Mariu Winther Olsen, sum eftir ætlan verður frumsýndur í Filmsfelagnum í Havnar Bio í mars ella apríl.
Eitt gott ár við filmi, er um at fara, og eitt ikki minni spennandi filmsár er um at daga undan føroysku sýnini við Filmshúsi og Klippfisk á Vestaru bryggju.


text:
26.029 løntakarar í juni - ájavnt við metið í 2008
vinna11-09-2017 - 21:44 - Jóanis Nielsen
Hagtøl yvir løntakarar býtt á kyn, aldur, vinnugreinar og sýslur eru nú tøk til og við juni 2017. Í juni vóru 26.029 løntakarar tilsamans, árstíðarjavnað. Hetta eru 695 fleiri í mun til juni í fjør. Trendurin (t.v.s. rákið í langtíðargongdini, sí mynd) í talinum av løntakarum hevur verið óbroyttur síðan byrjanina av 2014. Størsta talið av løntakarum á 26.031 varð skrásett í apríl 2008. Tíðarrøðin av løntakarum gongur aftur til 1985.
(trýst á myndina, so hon gerst størri)
Sí fleiri tøl í hagtalsgrunninum.
Stutt um árstíðarjavning og trendin
Árstíðarjavnað tøl eru reinsað fyri árstíðaravvik, sum t.d. afturvendandi sveiggið í virkseminum millum vár og summar, heyst og vetur. Hetta merkir, at til ber at hyggja eftir gongdini mánað fyri mánað, uttan at samanberingin verður órógvað av regluligum sveiggjum millum árstíðirnar.
Í trendinum er harumframt lagt upp fyri øðrum óreglusemi í mánaðarligu tølunum, og tá sæst tann undirliggjandi langtíðargongdin í løntakarunum.
Til ber at lesa meira um árstíðarjavning her.


text:
Fólkaheilsuráðið ger í løtuni kanningar kring landið. Hesa vikuna kanst tú verða kannaður fyri KOL / Typa2 diabetes í Eysturoy. Átakið verður gjørt, tí at mett verður, at tað ganga einir túsund føroyingar við typu2 diabetes, uttan at vita tað. Hetta verður staðfest í Diabetes kanning, sum endaði í mai mánaði í ár.
Hesa vikuna og fyrst í næstu viku verða
kanningarnar gjørdar í Eysturoy. Hetta fer fram á Læknamiðstøðini í Runavík. Í
síðstu vikur vóru kanningar gjørdar í Klaksvík, har meira enn hundrað fólk meldaðu seg til.
Fólkaheilsuráðið hevur sett sær fyri at finna hesi fólkini, sum ikki vita av, at tey eru á vandaleið. Talið fer ivaleyst at vaksa tey komandi árini, samstundis sum støðugt fleiri og eisini yngri fólk fara at fáa sjúkuna.
Hetta slagið av diabetes er nær tengt at lívshátti. Týdningarmiklastu vandatættirnir eru ov lítil rørsla, skeivur kostur og yvirvekt. Ættarbregði hevur eisini týdning, eins og ávís sløg av heilivági kunnu økja um vandan fyri at fáa sjúkuna. Typu2 diabetikarar eru í vanda fyri at fáa ymiskar komplikatiónir og fylgisjúkur.
Ráðið hevur eisini sett sær fyri at finna teir roykjarar, sum hava KOL (kronisk obstruktiv lungnasjúka), ella “Roykjaralungu”, sum tað eisini verður nevnt. Henda sjúka hevur við sær álvarsligar heilsuligar avleiðingar fyri tey, sum fáa hana. Royking er atvoldin til 85-90 av øllum tilburðum av KOL. Vandin fyri at fáa KOL er tengdur at teimum sokallaðu pakkaárunum, eitt pakkaár er 20 sigarettir dagliga í eitt ár. Umframt royking kann arbeiðsumhvørvi eisini í ein ávísan mun hava við sær KOL.


text:
Asia
Asia ella Ásia er mittasti og eystasti partur av Evrasialandmassanum og fæst við at taka Evropa frá Evrasia. Veruliga markið millum Evropa og Asia er ikki heilt greitt allýst, men gongur ígjøgnum Dardanellusundið, Marmarahavið, Bosporussundið, Svartahavið, Kavkasusfjallaryggin (summi siga Kuma-Manych lægdina), Kaspiska havið, Uralánna (summi siga Embaánna), Uralfjøllini til Novaja Zemlja. Umleið 60 % av øllum heimsins íbúgvum búgva í Asia. Asia, ið er av ísakalda, Norðurkolli og væl suður um heita Miðkring, er nógv tann størsti heimsparturin, og í ongum øðrum heimsparti eru so mong og høg fjøll. Stórir partar av meginlandinum eru berligir og oydnir. Norðanfyri eru ísoyðurnar í Sibiria, í Útsynnings- og Miðasia stórar oyðimerkur, og norðan fyri Himaleiafjøll kaldi, veðurbardi Tibetháslættin. Men í Asia eru eisini nakrir av fruktabestu lágslættunum í heiminum, og har eru eisini stórar áir, t.d. Mekong, Indus og Evfrat. Í Landsynningsasia eru nógv fjøll og stórir tropuregnskógir, har er satt dýra- og fuglameingi. Eystur úr meginlandinum, báðu megin Miðkring, eru túsundtals stórar og smáar oyggjar.
Innihaldsyvirlit
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Í mestsum øllum Sibiria, ið er russiski parturin í Asia, er bítandi kalt um veturin. Norðari partur eru frostmýrar (tundra); her hevur jørðin nógvastaðni verið fryst síðan seinastu ístíð. Í Sibiria eru nógv ráevni, t.d. gull, olja, uran og gimsteinar. Sunnan fyri frostmýrarnar er heimsins størsti nálaskógur (teiga), og syðri eru turru grasfløturnar, steppur, ið eru besta landbúnðarjørðin í Russlandi.
Størsta áin í Kina, Chang Jiang, rennur vestan úr Tanggulafjøllum á Tibetháslættanum og eystur ígjøgnum óført fjallalendi. Seinasta teinin rennur hon ígjøgnum Stóra Kinaslættan og út í Eysturkinahav.
Hitalagið í Takla Makanoyðimørk og Gobioyðimørk er øðrvísi enn í flestu oyðimørkum: summarið er ógvuliga heitt, og veturin er bítandi kaldur. Har er mest berur klettur og ovurstórir sandheyggjar. Har er næstan eingin gróður uttan í áardølunum, sum í Takla Makanoyðimørkini. Nøkur dýr liva kalda veturin av í Gobioymørk, t.d. villir kamelar.
Himaleiafjøll eru sum ein ovurstórur og høgur múrur ímillum India og Tibet. Fjøllini eru kavatakt alt árið, og her er hægsta fjall í heiminum, Mount Everest. Fjøllini vórðu til fyri um 50 milliónum árum síðan, tá ið Indiapláta stoytti saman við Evrasiaplátu. Sum pláturnar stoyttu saman, var rondin á Indiaplátu kroyst inn undir Evrasiaplátu, og havbotnurin ímillum teirra varð faldaður saman og trýstur upp til tað, ið nú er Himaleiafjøll.
So ofta goysir við strendurnar og í oyggjunum í vestara parti í Kyrrahavi, at økið stundum verður kallað Eldkringur. Viðgitnasta gosið var í 1883 í oynni Krakatoa vestan fyri Java. Meginparturin av oynni sprongdist í luftina, og spreingingin var so hørð, at dunið hoyrdist heilt suður til Avstralia. Í 1928 fór aftur at goysa í somu oyggj. Gosfjallið varð nevnt Anak Krakatoa, ið er "sonur Krakatoa".
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Asia er nógv fjøldbygdasti heimspartur, og ongastaðni eru mentanirnar so ymiskar og fjølbroyttar. Mangar siðmenningar eru fleiri túsund ára gamlar. Tað var í Asia, at fyrstu býirnir og fyrstu skriftmálini - neyvt søguligt samband er ímillum bæði - vórðu til. Fyri fleiri enn 5.000 árum síðan vóru fyrstu býirnir bygdir við áirnar Evfrat og Tigris; Bábylon var ein teirra. Í Bíbliuni verður hetta landið nevnt Mesopotámia. Nú á døgum búgva tveir triðingar av fólkinum í heiminum í Asia, tey flestu fyri sunnan og eystan í heimspartinum. Hóast meginparturin av fólkinum eru bøndur, vaksa býirnir ógvuliga skjótt. Fyrstu siðmenningarnar tóku seg upp í áardølunum í Asia í tí landøki, ið verður nevnt Fruktagóði Hálvkringurin, sum er í ein bug úr Persaflógva og vestur í Miðjarðarhav. Mangir býir her hava søgu, ið gongur mong túsund ár aftur í tíðina.
Meginparturin av fólkinum í Asia býr enn á bygd og livir mest av landbúnaði, men býirnir vaksa skjótt. Í størstu býum í Asia búgva nú fleiri enn 10 milliónir fólk. Bæði hesir stórbýir og aðrir býir vaksa skjótt, tí alt fleiri fólk flyta av bygd til býirnar. Stórir partar í Miðeystri og Miðasia eru ógvuliga strálbygdir ella heilt oydnir fyri fólk, tí at har er ov turt ella ov kalt. Mesta fólkið býr í fruktagóðu áardølunum og á slættunum við strendurnar í Suður- og Vesturasia. Tá ið Hongkong og Singapor eru frá, er Bangladesj fjølbygdasta land í Asia, har búgva 830 fólk á hvørjum km2.
Tvey av trimum fólkum í heiminum búgva í Asia. Sjey av 10 teimum fjølbygdastu londunum eru her, ovast eru Kina og India. Í hesum báðum londum eru 40% av øllum fólkum í heiminum. Í Kina er viðtikin lóg, ið sigur, at maður og kona mugu ikki eiga meira enn eitt barn, so her er fólkavøksturin minkaður, men í flestum londum í Asia fjølgast fólkið ógvuliga skjótt. Fyri ár 2000 búðu fleiri enn ein milliard fólk í India og um 200 milliónir fólk í Indonesia.
Fyrstu búnaðarfólkini settust í búgv í fruktagóðu áardølunum, har væl lá fyri at dyrka jørðina. Tey fóru at arbeiða í felag og veittu vatn úr áunum á akrarnar. Áirnar hava enn stóran týdning fyri fólkið í Suður- og Vesturasia, tí at har fiska tey og fáa drekkivatn og vatn á akrarnar. Nógvastaðni eru áirnar byrgdar til tess at fáa ravmagn. Áirnar eru eisini týdningarmestu flutningsvegir í mongum londum. Helvtin av fólkinum í heiminum livir mest av rísi, og tí kann rístrot vera atvold til víðfevnda hungursneyð. Rísplantan, ið er úr Landsynningsásia, hevur verið dyrkað í eini 7.000 ár. Seinastu árini hava verið ald nýggj ríssløg at útvega mat til nógva fólkið í Asia, sum fjølgast í stórum. Hesi ríssløgini er úrslit av "grønu kollveltingini", har vísindaligur serkunnleiki og nýggj tøkni hava kynbøtt plantur, so at tær geva meiri av sær.
Hóast summo lond í Asia, t.d. Japan og Kina, leingi hava verið sjálvstøðug lond, hava mong lond í heimspartinum ikki loyst frá gomlu hjálandaveldum sínum fyrr enn seinastu árini. Fyrst í 20. øld stóðu næstan alt Miðeystur, India og stórir partar í Landsynningsasia undir evropeiskum hjálandaveldum. Men sterkar tjóðskaparrørslur tóku seg upp í Asia, og londini vunnu sær frælsi aftur. Í mongum londum hevur stórur búskaparligur vøkstur verið seinastu árini; hetta hevur havt við sær størri nýtslu og stórar samfelagsligar broytingar. Mong gomul lond í Asia hátíðarhalda frælsisdag sín á hvøijum ári, eitt nú í Pakistan. Nøkur lond, til dømis India, vunnu sær frælsi við friðarligari mótstøðu, men í mongum londum vóru drúgv frælsiskríggj, til dømis í Burma. Hesi lond stríðast nú við at fáa eina tjóðskaparliga eindarkenslu at festa rót ímillum fólkið.
Sovjetsamveldið var størsta ríki í heiminum. Í 1991 fór tað sundur í 15 sjálvstøðug lýðveldi, hvørt við sínari stjórn. Sjey av hesum lýðveldum eru í Evropa, hini átta í Asia. Nú lýðveldini ikki longur eru partur í einum ovurstórum, miðstýrdum búskapi, mega tey laga seg til viðurskifti og treytir á heimsmarknaðinum, og tað hevur ikki verið so lætt. Fall Sovjetsamveldisins hevði eisini við sær, at londini í Eysturevropa sluppu undan sovjetskum eftirliti.
Allir stóru heimsátrúnaðirnir eru komnir upp í Asia: hinduisma, buddisma, jødadómur, kristindómur og islam. Atrúnaður hevur enn stóra ávirkan í Asia, og fólkið er gudrøkið. Atrúnaðirnir læra fólk at verða gávumild, ósjálvsøkin og hjálpsom, og at tað ræður ikki um at ríka seg upp avjarðligum ognum.
Mangastaðni í gamla Sovjetsamveldinum stríðast fólkasløg hvørt ímóti øðrum. Í summum londum í russiska samveldinum eru mangir russar, onkustaðni eru teir um 40% av fólkinum. Annað dømi er Kekenia, har triðja hvørt fólk er russi. Síðan Sovjetsamveldið fall, hava kekenar stríðst fyri tjóðskaparligum frælsi, men Russland, ið er samveldisríki, er hart ímóti hesum. Teir kvíða fyri, at fer ein landspartur burturúr, verður alt tað russiska samveldið syndrað.
Í asiatisku samfeløgunum nú á døgum er stríð ímillum siðbundna og jarðbundna lívsháttin, merktum av átrúnaði, og vaksandi kapitalistiska lívsháttin, merktum av vesturlendskum siðum og levnaði. So hvørt asiatisku londini loyva størri vesturlendskari ávirkan, veksur trýstið á gamla lívsháttin. Í Iran hevði hetta við sær, at átrúnaðarligu høvuðsmenninir við Khomeini Ayatollah á odda settu seg harðliga upp ímóti vesturlendsku ávirkanini; teir birtu í kollvelting, tóku valdið í landinum og settu á stovn muslimskt lýðveldið, stýrt eftir strongum islamiskum lógum.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Áðrenn oljan varð funnin, vóru mong oyðimarkarlond í Miðeystri ógvuliga fátæk, men nú hevur oljan fullkomiliga broytt londini. Meiri enn helmingurin av allari olju í heiminum, funnin er higartil, og triðingurin av øllum gassi eru í Miðeystri. Olju- og gasssølan til lond um allan heimin hava gjørt londini ovurrík. Nýggir stásiligir býir eru bygdir, og mangir fremmandir verkamenn eru komnir higar at arbeiða.
Í summum londum broytast viðurskiftini so líðandi, og hvørki harðlig mótmæli ella ófriður standast av tí. Í Japan var búskaparlig menning hildin at verða neyðug, so at landið ikki skuldi verða bundið at evropeiskum londum. Tí hevur Japan tikið eftir vesturlendskum búskapi, men roynir framvegis at stuðla og fjálga japanska mentan. Enntá Kina, sum í mong ár skúgvaði alla vesturlendska hugsan frá sær, tekur nú undir við kapitalistiskum búskapi.
Seinastu nógvu árini hava mong lond í Asia havt Japan sum fyrimynd og hava ment ídnaðin nógv. Við tað at hetta hevur gingið so skjótt og við slíkari megi, hava hesi lond verið kallað tikaraveldini. Nógv bílig arbeiðsmegi og støðug politisk viðurskifti, tí stjórnir gera alt fyri at steðga øllum ófriði, hava fingið útlendskar fyritøkur at gera stórar íløgur í ídnaðin. Londini gera lidnar vørur, t.d. klæði, teldur og sjónvørp.
Korini hjá konufólkum eru ógvuliga ymisk í so stórum heimsparti, alt eftir mentanarligu, átrúnaðarligu og politisku viðurskiftunum í londunum. Sumstaðni, t.d. Í India og islamsku londunum í Miðeystri, eru tað næstan bara mannfólkini, ið gera lønt arbeiði; men í muslimsku londunum í Landsynningsasia eru mong islamsk konufólk tó í løntum starvi. Aðrastaðni, sum í kommunistisku londunum Kina og Norðurkorea og í gomlu sovjetlýðveldunum, eru konufólkini tyðandi partur av arbeiðsmegini, og tey gera mestsum alt við hús eisini.
Fall Sovjetsamveldisins hevur í vissum førum havt við sær, at flakkfólk í Miðasia eru farin at liva sum í gomlum døgum. Lutir, sum áður vórðu gjørdir á verksmiðjum, t.d. dúkurin, ið tjaldið varð klætt við innan, fingust ikki longur, og tey máttu sjálvi vevað dúkin. Somuleiðis hevur eisini verið við flutninginum. Seinastu árini hava mong flakkfólk flutt tjøld og aðra útgerð við lastbili; men nú trýtur brennievni, og tey eru aftur farin at nýta kamelar og ross.
Lond í Asia[rætta | rætta wikitekst]


text:
Í kjalarvørrinum av søgunum um jødiska filmsframleiðaran Harvey Weinstein í Hollywood, skrivar íslendska Björk í gjár á Facebook, hvussu ein danskur filmsleikstjóri føldi uppá og handfór hana, sum var hon einki annað enn eitt sexobjekt, ið menn kundu gera við, sum teir vildu. Øll tey donsku filmsfólkini, sum vóru til staðar, lótu tað henda, skrivar Björk.
Björk, ið skrivar við smáum stavum og ger millumrúm áðrenn komma og punktum, byrjar Facebook-boðini við setninginum: ”i am inspired by the women everywhere who are speaking up online to tell about my experience with a danish director .”
Hóast danski leikstjórin ikki verður nevndur við navni, er greitt at tað er Lars von Trier, hon sipar til. Saman gjørdu tey virðislønta filmin Dancer in the Dark í 2000, sum er millum bestu filmar, eg yvirhøvur minnist meg hava sæð. Björk gjørdi mesta tónleikin og hevði høvuðsleiklutin sum hin sjónveika Selma Ježková, ið droymir seg burtur úr stravna verksmiðjulívinum. Hon vil tryggja, at sonurin ikki arvar hennara tiltakandi blindni. Tað eg veit, hevur Björk ikki arbeitt við øðrum donskum filmsleikstjórum, í hvussu er ikki við filmi, sum higartil eru komnir í biografarnar.
Hinvegin er eisini greitt, at Björk beint nú sendir nýtt savn á marknaðin, Utopia, sum sambært henni sjálvari er eitt ”sex-, love-, and utopia-fueled album”. Fyrsti sangur úr savninum, "The Gate", kom í september. Ein frálíkur sveimandi elektronika sangur, sum fær sítt heilt serliga eyðkenni, tá Björk spennir, toyggir og rullar tey hørðu íslendsku rrr’ini longri og markantari, enn eg fyrri havi hoyrt.
Hóast tað er frálíkt, og ber í sær ein staðbundnan autentisitet úr Björklandi, mugu vit við orðunum "her komi eg, síggja tit meg" sanna, at vit liva í einum heimi við ágangandi larmi og tiltakandi forstýrilsi. Hjá listarliga útinnandi fólki er alt um at vera sæddur, og at verða tikin í eið sum meiningsdannari, hóast listarliga navnið m/k er vorðið eitt skrásett vørumerki í einum náðileysum handilsskála.
Í samrøðu við seg sjálva í kvinnublaðnum W sigur Björk, sum svar uppá spurningin “how important is the sexual force to you?” soleiðis: “extremely. it is what drives you, i think obviously it is not literally only in sex but it is vital to include it into the choreography of all things.”
So er vøllurin strikaður av. The sexual force is what drives you.
Og so eitt kynsleyst punktum og millumspæl um makt heldur enn kyn:
Tá Björk fekk Norðurlendsku Tónleikavirðislønina í Oslo fyri tjúgu árum síðan, hepnaðist mær at fáa orð á hana til sendingina Vetrarbreytin. Seinni var eg í London og hevði funnið fram til tað, tey róptu hennara ”factory”, har eg ætlaði at fáa eina longri samrøðu. Tá tey hoyrdu føroyska útvarpsnavnið, varð eg í telefonini møttur við sjávinistiska setninginum: “Do you know how big this is?”. So varð lagt á.
Fimm ár seinni setti týdningarmiklasta kvinnan í føroyska mentanarumhvørvinum meg í samband við tey, sum arbeiddu kring Björk. Ørindini vóru at fáa hana til Føroya at hava konsert. Fyrsti setningur, eg fekk at svara var: “How much would a Björk concert generate in the Faroes?” Tað var fyrstu ferð eg lærdi meg at brúka orðið generate í mentanarligum, fyri ikki at siga listarligum høpi. Tá eg hevði savnað tilfar um øll konsertstøð í landinum, fekk eg at vita, at honorarkravið var fimm millionir danskar krónur, umframt honorar til fimtan inuittgentur, sum sungu kór, og ferðaseðil til tveir plátuvendarar úr San Francisco. So skuldu tey steðga í Havn, tá tey sigldu við Norrönu úr Íslandi til Noregs. Og forrestin, konsertin skuldi haldast í eini kirkju uttan mikrofonir.
Varð eg paff tað fyrru ferðina, varð eg dubultpaff hesa ferðina. Fimm millionir av spælipengum úr eini kirkju í Havn. Nei, dekanfari. Rímiligvís bleiv einki burturúr.
Men nú sagt verður, at sex er drívmegin hjá jødum og grikka, vil eg leggja afturat, at dollars og krónur gera ikki upplivingina verri. Í hvussu er ikki hjá tí útinnandi partinum. Hann liggur altíð omaná. Hann, sum er í tí pengasterkara leiklutinum.