text:
Hinduisma
Hinduisma er ein heimsátrúnaður. Indiska trúgvin, hinduisma, varð grundað fyri fleiri enn 5000 árum síðan. Hindar trúgva á nógvar gudar, og flestu hindar trúgva á endurføðing. Hindu er persiskt orð fyri India. Kendasta teknið hjá hinduismuni er orðamyndin OM, ið er gud á okkara máli.
Átrúnaðurin hevur ongan stovnara og ongar skrifitir [1], men ístaðin eru elstu hindulærurnar í Rigvedakvæðunum, ið eru elstu átrúnaðarligu bókmentir í India. Nú eru nógvir hindu trúarflokkar, og tó at teir trúgva á somu gudarnar, hava teir tó ikki somu trúgv. Tað, sum eyðkennir hinduisma, er karma, læran at fólk eru merkt av, hvat ið tey gjørdu í undanfarnum lívum, og hvat ið tey fara at gera í komandi tíðum. Flestu trúgva, at menniskjan hevur sál, sum ikki doyr, men fer úr einum kroppi í annan. Eru fólk góð, verða tey endurfødd til betri lív, men tey kunnu eisini, eru tey ónd, verða endurfødd sum djór, til dømis skordjór. Tí er tað, at dýr og menniskjur verða mett eins. Tað ræður tí um at gerast betri, so at tað slepst undan endurføðing. Soleiðis kemst í Mokshastøðuna.
Hinduisman lærir, at eingin má sláa í hel ella gera seg inn á onnur [2]. Prestar gera tænastu í templunum. Fólk koma hagar at biðja og ofra blomstur ella mat. Tá ið maturin er signaður, verður hann býttur ímillum tey trúgvandi ella latin teimum fátæku.
Innihaldsyvirlit
Upprunasøgan[rætta | rætta wikitekst]
Hinduisma er tann elsti átrúnaður í heiminum og varð til í India fyri fleiri enn 5000 árum síðan [3]. Hinduisman tók seg upp í India um 1750 f.Kr. Um 1500 f.Kr. kemur induevropiskt fólk, nevnt ariar, til India úr Miðásia, og gamla indusmentanin fer til grundar. Sum tíðin leið, vórðu ariar og upprunafólkið blandað saman, og burtur úr tí spratt onnur mentan og nýggj trúarlæra, hinduisman. Samfelagið varð skift í fýra stættir - prestastættin, hernaðarsættin, bóndastættin, keypsmansstættin og niðasta stættin, sum vóru tey, ið tæntu hinum stættunum.
Landið varð býtt sundur í nógv fúrstadømi, og fúrstarnir úr hernaðarstættini høvdu politiska valdið. Harafturat varð samfelagið býtt sundur í nógvar ymiskar kastur, sum vóru skipaðar eftir ætt og starvi. Elstu átrúnaðarligu bókmentirnar, sum eru varðveittar í India, eru umleið 3000 ára gomlu Rigvedakvæðini. Tey halda sín uppruna ímillum ariarnar, men hinduisma hevur eisini djúpar røtur í gomlu indusmentanini.
Gudar[rætta | rætta wikitekst]
Hinduisman hevur tríggjar høvuðsgudar, skaparin Brahma, uppihaldarin Vishnu og oyðileggjarin Shiva. Umframt tað er eitt ótal (eini 330 mió. í tali [4][5]) av øðrum gudum, sum tey hava at halda seg til í dagliga yrki. Gudarnir kunnu vera forfedranna andar. Gomur indisk kvæði, tað gitnasta er Mahabharata, siga frá gudunum og bardaga teirra við tað ónda. Nógvir hindugudar eru í ætt.
Flestu hindar taka framum ein gud, sum teir tilbiðja. Men teir tríggir gudarnir, Shiva, Vishnu og Brahma, hava meira at siga enn allir hinir. Teir halda eisini, at mangt í natúrini er heilagt. Teir meta eisini fleiri dýr at vera heilag, sum kýr, krokudillur, apur og ormar. Hesi dýr eru friðað, og tí má eingin gera teimum ónáðir. Um onkur etur neytakjøt, trúgva teir, at hann er æviga glataður.
Listi[rætta | rætta wikitekst]
- Brahma er skaparin við fýra andlitum, og tí sær hann alt. Flestu hinduar trúgva á mangar gudar, men at ein hevur skapað tilveruna - Brahma.
- Shiva er oyðarin, sum ræður fyri bæði lívi og deyða og øllum, sum er í heiminum. Tá ið Shiva dansar, skapar hann lív. Hindugudurin Shiva er eisini gudur fyri góðum og illum. Mangir hinduar hava myndir ella standmyndir av Shiva heima við hús.
- Visnu er mildari enn tann grummi Shiva, og kemur til jarðar at halda frið og landaskil. Vishnu er eisini hann, ið varðveitir, hann hevur tíggju ymisk skapilsi.
- Krishna er best umtókti hindugudurin, og allastaðni í India eru myndir av honum. Krishna er ímynd av Vishnu og í frumsagnunum verður sagt frá, hvussu menniskjaligur hann var. Hesin tølandi og fagri gudur var eitt óviðeiriligt barn, sum, tá ið tað var vaksið til mans, elskaði alt og vann á tí ónda.
Halgidagar[rætta | rætta wikitekst]
- Dussehra: 10 daga veitsla í sept-okt[6].
- Nýggjárshald.
- Janmashtami: Veitsla í aug-sept. Kristhna til heiðurs.
- Holi: Tveir daga veitsla um várið.
- Tempulveitslur: Verða hildnar á hvørjum ári.
- Diwali: Veitsla fyri ljósinum.
Stættarbýtið[rætta | rætta wikitekst]
Ein og hvør hindi er føddur í ávísa kastu og ávísan bólk, og hetta ger av støðu hansara í samfelagnum. Høvuðsstættirnir vóru fýra - prestarnir, handverkarnir, hermenninir og bøndurnir. Hesir stættir fóru við tíðini sundur í hundraðtals aðrar stættir, til dømis hevði hvørt handaverk sín stætt. Stættirnir høvdu hvør sítt frámerki brent inn í pannuna ella á okkurt annað ásýnligt stað á stættarlimunum, so at øll skuldu síggja, hvønn stætt, ið tey hoyrdu til [7]. Eingin mátti skifta stætt, og felagsskapur stættanna millum ella giftarmál var ólógligt. Giftust tvey úr hvør sínum stætti, vóru tey útihýst av stættunum og itu tá paria, sum merkir stættarleys. Tey stættarleysu vóru vanvird og hildin at vera órein, tey máttu halda seg burtur frá øðrum og livdu ofta í trongum korum. Hóast stættarbýtið nú er avtikið við lóg, situr tað so fast í hindiska fólkinum, at tað koma at ganga nógv ár, áðrenn tað hevur mist sína megi millum manna.
Reglur eru enn, sum siga, hvussu fólk úr ymsum kastum skulu fara hvør við øðrum, ella um tey kunnu giftast. Hjúnaband og húslív hava nógv at siga hjá hindum. Ofta gera foreldrini av, hvørjum børn teirra skulu giftast við. Konufólkini halda seg til sítt og akta pápan ella mannin. Tey gera stórt brúdleyp. Brúður og brúðgómur fara í stásilig klæði, og skrýdd við blomstrum geva tey hvørt øðrum hátíðarlig lyfti framman fyri heilagum manni.
Heilaga áin[rætta | rætta wikitekst]
Mesta fólkið í India eru hinduar (80,5 % av tí samlaðu fólkinum [8]), og halgasti býur teirra er Varanasi norðarlaga í India. Býurin er við ánna Ganges. Hinduar halda størstu ánna í India, Ganges, vera heilaga. Teir halda, at tváar tú tær í henni, verður øll synd vaskað burtur av tær. Hvørt ár koma fleiri milliónir pílagrímar til Varanasi at baða sær í ánni. Í Veranasi standa eini 400 gudatempul, sum trúgvandi hinduar valla til fleiri ferð um árið, og fram við Gangesánni standa eitt ótal av gistihúsum. Gistihúsini eru altíð full av fólki, sum er komið hagar at búgva, meðan tey tváa sær í Gangesánni, ella at verða har sínar seinastu dagar. Hinduarnir vóna, at tá ið teir eru deyðir, skulu teir verða brendir og stroyddir út í Gangesánna.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.religioustolerance.org/hinduism.htm
- ↑ http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/hinduethics/capitalpunishment.shtml
- ↑ http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/ataglance/glance.shtml
- ↑ http://www.skoleforum.com/stiler/analyse/det.aspx?id=2207
- ↑ Joe David Brown; Time-Life Books (1961): "Though the popular figure of 330 million is not the result of an actual count but intended to suggest infinity, the Hindu pantheon in fact contains literally hundreds of different deities [...]"
- ↑ http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/
- ↑ http://www.religionfacts.com/hinduism/things/tilak.htm
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html


c: text/html

text:
Upplýsingartíðin
Upplýsingartíðin er heiti á mentanarligum ráki í Evropa, sum fylgdi eftir renesansuna. Upplýsingartíðin verður roknað at byrja við John Locke (1632 - 1704) og enda við Immanuel Kant (1724 - 1804). Meginhugsanin í upplýsingartíðini er bjartskygd fatan av mannavitinum og vón um eina bjarta framtíð fyri mannaættina. Longu í renesansuni var heimspekin byrjað at gera seg leysa av gudfrøðiliga grundarlagnum, og henda gongd verður fullførd við upplýsingartíðini. Tað eru serliga Ongland, Skotland, Týskland og Frakland, sum eru háborgin í upplýsingartíðini.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Syðrugøta
Syðrugøta er ein bygd í Eysturoy.
Syðrugøta er bygd frá víkingatíð, og saman við grannabygdunum, Gøtugjógv og Norðragøtu verður hon ofta bert nevnd Gøta, og hesar bygdir eru ein kommuna. Navnið Gøta sipar til bygdagøtuna, sum frá gamlari tíð hevur verið ein høvuðsfarleið í Eysturoy frá Skálafirði til bygdirnar norðanfyri. Fyrri liður í bygdarnavninum sipar til, at hon var tann syðra av tveimum.
Gøtugjógv er helst yngri bygd enn hinar báðar. Gomul søgn er, at kirkja var í Syðrugøtu, men av óbótagerð misti bygdin kirkjuna, og varð hon flutt til Norðragøtu. Enn verður víst á, har kirkja og kirkjugarður vóru. Frá gamlari tíð eru kendir tveir býlingar, niðri við Hús og úti í Grógv, men teir eru samanbygdir fyri mongum árum síðan. Um 1860 kom nýggj niðursetubygd, Undir Gøtueiði, sum liggur í Syðrugøtuhaga við Skálafjørðin.
Syðrugøta hevur stóran haga, og sera langt er úr norðasta parti og aftur at húsum. Søgn er, at syðrugøtumenn høvdu hús við eldstaði í haganum at vera í, um ov seint var at fara aftur at húsum.
Ein seyðamaður í bygdini, ið nevndist Jákup Dintil, var sera kvikur maður. Hann fór í hetta hús eitt kvøldið, men skjótt eftir komu tveir seyðatjóvar inn og verða varir við hann. Við snildum slapp hann út og so til beins aftur at húsum at siga frá.
Syðrugøta liggur við Gøtuvík, sum er opin móti eystri, og tá ið landsynningur og eystan gera um seg, er ókyrt á víkini. Frægasta kyrruplássið er í Norðragøtu, og har er kommunal havn bygd.
Á frímerkinum sæst sandurin niðan fyri húsini, og har verður G! Festivalur hildin á hvørjum sumri. Hann hevur verið eitt framúr stórt tiltak, sum hevur savnað eina øgiliga rúgvu av ungum fólki, og er vaksin á hvørjum ári. Í 2006 vóru 5000 fólk møtt, ella um 10% av øllum føroyingum, og kendar stjørnur úr útlondum hava luttikið. G! Festivalurin og Summarfestivalurin eru teir størstu tónleikafestivarnir í Føroyum og fevna um fleiri dagar. Á G! Festivalinum er vanligt at fólk møta í góðari tíð fyri at fáa eitt tjaldingarpláss, síðan búgva tey har í fleiri dagar.
Kend fólk úr Syðrugøtu[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Gøtueiði | Gøtugjógv | Norðragøta | Syðrugøta


text:
Trongisvágur
Trongisvágur er ein bygd í Suðuroynni, sum hoyrir til Tvøroyrar Kommunu. Trongisvágur er tó eldri bygd enn Tvøroyri. Tvøroyri varð ikki bygt fyrr enn í 1830'unum, tá Kongaligi Einahandilin lat upp krambúð á Tvøroyri. Trongisvágur liggur rundanum Trongisvágsfjørð, bygdin gongur næstan heilt út til Hvítanes á norðaru síðu av fjørðinum, runt um fjørðin, suður um fjørðin til áleið har sum Drelnes er (har sum Saltsiloin er). Ferjulegan hjá Smyrli eitur Krambatangi og er beint eystanfyri Trongisvág á syðra armi av Trongisvágsfirði. Grannabygdin fyri sunnan er Øravík. Ein ítróttarhøll er í Trongisvági, har er eisini Trongisvágs Skúli, ein kantina og barnaansing hjá Tvøroyar Kommunu. Fleiri ítróttarfeløg venja og spæla dystir í ítróttarhøllini, m.a. flogbóltsfelagið TB[1], borðtennisfelagið TBF[2] og TB hondbóltur og TB innandura fótbóltur. Nevnast kann eisini, at fleiri kendir TBarar eru úr Trongisvági. Kampingpláss er á parkeringsøkinum sunnanfyri ítróttarhøllina, tað er væl vitjað í summarhálvuni.[3]
Viðarlundin í Trongisvági[rætta | rætta wikitekst]
Á veg til Hvalbiartunnilin koyrir ein framvið Viðarlundini í Trongisvági. Viðarlundin er sera hugnalig. Har rennur ein á gjøgnum viðarlundina, gøtur eru gjørdar inni í viðarlundini og benkur og grillir eru settar upp, so fólk kunnu hugna sær har.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísingar[rætta | rætta wikitekst]
Froðba | Trongisvágur | Tvøroyri | Øravík | Øravíkarlíð


text:
Fólkatališ 1. februar 2012 var 48.278, iš er 214 fólk fęrri enn 1. februar 2011.
Ķ hesum tķšarskeiši vóršu 585 bųrn fųdd, mešan 366 fólk doyšu.
Buršaravlopiš var sostatt 219.
Samstundis fluttu 1.692 fólk av landinum, mešan 1.259 fluttu til Fųroyar, iš gevur eina nettoflyting av landinum uppį 433 fólk.
Heldur hendan gongdin įriš śt, so veršur talan um stųrstu minking ķ fólkatalinum sķšstu 16 įrini.
Merkisvert er, hvussu gongdin er ķ fólkatalinum ķ Tórshavnarųkinum, samanboriš viš restina av landinum, so sum taš sęst ķ strikumyndini nišanfyri.
Tį fólkatališ minkar ķ Tórshavnarųkinum, so minkar taš enn meira ķ restini av landinum. Myndin vķsur eisini, at minkingin ķ fólkatalinum ķ Tórshavnarųkinum hevur lyndi til at koma seinni, og at vend kemur ķ aftur fyrr enn ķ restini av landinum.
Fólkatališ minkaši ķ 23 kommunum, vaks ķ 6 kommunum og var óbroytt ķ einari kommunu.
Stųrsti vųksturin viš 31 fólkum var ķ Vįga Kommunu. Hetta kemst av stórum buršaravlopi og tilflyting.
Fólkavųksturin ķ Klaksvķkar Kommunu svarar umleiš til minkingina ķ hinum kommununum ķ Noršoyggjum. Taš er flytingin, sum ger henda munin, tķ buršaravlopiš ķ Klaksvķk er lķtiš og onki.
Stųrsta minkingin ķ fólkatalinum var ķ Tórshavnar, Nes, Fuglafjaršar, Runavķkar, Sands, Sųrvįgs og Sumbiar kommunum, og er taš serliga tann stóra nettofrįflytingin, iš ger munin. Lutfalsliga var stųrsta minkingin ķ Hśsa, Kunoyar og Sumbiar kommunum.
Fólkatališ vaks ķ Vįgaųkinum, av tķ at vųksturin ķ Vįga kommunu var so mikiš stųrri enn minkingin ķ Sųrvįgs kommunu. Eisini vaks fólkatališ eitt vet ķ Streymoy annars og Noršoyggjum.
Ķ ųllum hinum ųkjunum minkaši fólkatališ. Mest ķ Eysturoy, har minkingin var heili 114 fólk, samanboriš viš 214 fyri alt landiš.
---


text:
Fyri trimum árum síðani fekk eg mær vangamynd á Facebook, men rúm tíð gekk, til eg gjørdist vinur við nakran. Visti ikki rættiliga, um eg tímdi slíkt. Men so helt eg, at kanska tímdu fólk at lesa tað, eg skrivaði á heimasíðuni, og tí vildi eg gerast vinur við fólk, sum ynsktu at gerast vinur við meg. Segði “ja” til mest sum øll, og nú eru vinirnir á Facebook eini 800 fólk eisini nakrir útlendskir vinir. Eg kom at fáa samband við eldri brasilska kvinnu, sum hevði áhuga í føroyskum viðurskiftum.… Les meira…
Rithøvundurin og listamaðurin William Heinesen varð føddur 15. januar í 1900 og andaðist 12. mars 1991. Á hundrað ára føðingardegnum 15. januar í 2000 varð vøkur standmynd avdúkað á vælegnaðum staði sunnanfyri Plantasjuna. Eg síggi standmyndina hvønn dag úr køksvindeyganum, og tað eru ikki hissini fólk, sum bæði tíðliga og seint vitja og taka myndir av dreymagentuni Tariru.
William Heinesen búði undir Varða, og eg síggi hann og konuna Elisu fyri mær spáka fram við ánni í Plantasjuni. William skrivaði á donskum, og bøkur hansara eru týddar til nógv mál. Pápi William var handilsmaður og hevði handil, har gamli handilin hjá Katrinu Christiansen var.… Les meira…
Myndirnirnar í hesi greinini eiga Fornminnissavnið og Asbjørn Long sonur Richard Long. Elra myndin er frá 1890 og yngra myndin frá 1930-árunum. Einahandilin, sum varð tikið av í 1856, átti stóru húsini í Vágsbotni. Danin Martin Christian Restorff kom til Føroya í 1848 at arbeiða sum bakari, og tá ið einahandilin varð avtikin í 1856, byrjaði M. C. Restorff stórt handilsvirksemi í Vágsbotni. Áhugaverda er, at húsini hjá einahandlinum standa enn í Vágsbotni í Havn. Børnini hjá Andreasi Restorff Jacobsen “Andreasi í Vágsbotni” reka framvegis klædnahandil, og í húsinum høgrumegin handilin heldur Miðlahúsið til.… Les meira…
Tá eg mánamorgunin spákaði á Vestur bryggju, hitti eg Sverra Láadal kokkin umborð á trolaranum Phoenix, sum hevur siglt við trolaranum í trý ár. Teir landaðu Phoenix, sum júst var komin fullfermdur aftur av Flemish kap. Eg visti, at illveður var á heimferðini hjá skipunum, og ógvusligar myndir eru at síggja á Vágaportalinum. Nú skjótt 73 ára gamli kokkurin Sverri Láadal segði soleiðis:… Les meira…
Í dag er 1. mars, og nú merki eg, at tað veruliga stundar til nýtt kappróðrarár. Fólk hava spurt meg, hví áhugin er so stórur fyri kappróðri og spyrja meg, um eg havi róð sjálvur. Nei, eg havi ikki róð sjálvur men stýrdi Sílinum, Ørvi og Sølmundi sum trettan, fjúrtan og fimtan ára gamal, áðrenn eg kastaði meg yvir hondbóltin. Av tilvild kom eg aftur í Havnar róðrarfelag í 1996, men líka síðani frá fyrst í 1980 árunum havi eg skrivað um kappróður. Og minnini frá kappróðrinum eru sterk og góð.… Les meira…
Gjøgnum køksvindeygað síggi eg beint niðan á vøkru katólsku kirkjuna “Mariukirkjuna”, og av og á sveima tankarnir um tey fýra árini, eg gekk í Nonnuskúla. Tá vóru nonnurnar ílætnar í hvítum búna, har alt var fjalt uttan andlit og hendur. Katólska kirkjan í Føroyum telur umleið 130 fastbúgvandi katolikkar úr 23 londum. Væl minnist eg William Joensen beiggja Pól F úr Sumba, sum gjørdist katolikkur og virkaði í gomlu kirkjuni, tá ið vit gingu í Nonnuskúla.
Nonnurnar hava altíð verið ótrúliga væl umtóktar, og nakrar eru grivnar í Føroyum. Á mínum ungu døgum undirvístu fleiri nonnur í skúlanum, aðrar arbeiddu í vøggustøvuni og barnagarðinum, meðan aðrar gjørdu annað fyrifallandi arbeiði.
Í gjár sat eg við telduna og lurtaði eftir sendingini, sum Øssur Winthereig leiddi í sambandi við nógv umrødda dómin í tollmálinum. Har vóru sakførarar, tíðindafólk og politikkarar. Frálík sending, men eftir sendingina hugsaði eg, at einki missir Kringvarpið trúvirði eftir handa dómin. Føroya fólk dugir at leggja tvey og tvey saman og veit, at lítið skil var tá í tíðini við tollavgreiðslum, og at fyritøkur kundu fáa vørur úr pakkhúsum, uttan tær fyrst vóru tollaðar. Orðið “at snýta” fekk nógva umrøðu í sendingini. … Les meira…
Eg gangi ella koyri framvið Sjónleikarhúsinum hvønn dag, og av og á sveimað tankarnir um tað ótrúliga virksemið, sum er farið fram í hesum húsi, síðani Hans Andrias Djurhuus formaður í felagnum saman við øðrum tóku stig at byggja húsið. Sjónleikarhúsið frá 1926 kom at hava ótrúligan týdning fyri býin, tí umframt fyrst og fremst at hýsa sjónleiki, so hava vit nú “eldru” ógloymandi minni frá dansinum og nógvu filmunum, vit sóu í Sjónleikarhúsinum. Tað var hin mæti arkitekturin H.C.W. Tórgarð, sum livdi frá 1885 til 1957, sum gav reyðmálaða húsinum við svørtum taki hetta sermekta snið. Frá byrjan góvu mentanarligar eldsálir húsinum lív.… Les meira…
Á Ellisheiminum á Tvøroyri býr 88 ára gamla Birgit Hestoy. Birgit er millum annað mamma Jon Hestoy, sum vit kenna frá kappsvimjing og formann í Svimjisambandinum. Maður Birgit eitur Jóannes Hestoy, og børnini eru Ingrid, Heini og Jon Hestoy. Frá ungum árum spældi Birgit hondbólt á Tvøroyri, og hana havi eg tosað við. Ein fyrikomandi hittinorðað eldri hondbóltskvinna av Tvøroyri. Fyrstu árini æt felagið Tvøroyra hondbóltsfelag. Nær byrjaði Birgit at spæla hondbólt?… Les meira…
Nu er kærufreistin farin í sambandi við skriviborðstigini, og HSF hevur endaliga staðfest og rættað stigatalvuna í bestu kvinnudeildini. Um vikuskiftið var eingin toppdystur, men í næstum skulu øll trý toppliðini Neistin, Kyndil og VÍF til Vágs. Endaspælið er komið so mikið langt, at einki av liðunum hevur ráð at tapa fyri VB í Vági, um tey ætla at náa FM-finaluplássunum. Tí kunnu vit siga, at VB kvinnur hava lykilin, hvat av teimum trimum toppliðunum framhaldandi kunnu náa FM-finalunum. Longu sunnudagin skal VÍF til Vágs.… Les meira…


text:
Tan Son Nhat Floghavn
Tân Sơn Nhất Floghavn (vjetnamesiskt: Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất) er ein flogvøllur í Ho Chi Minh City, Vjetnam. Flogvøllurin er tann størsti í landinum og fevnir um 850 hektarar í mun til Nội Bài Atljóða Floghavnina í Ha Noi og Da Nang Floghavnina í Đà Nẵng í eru 650 hektarar til støddar. Floghavnin hevur kapasitet til 20 milliónir ferðafólk um árið. Floghavnin er eisini tann størsta, tá ið hugt verður eftir talið av ferðafólki, ið ferðast um flogvøllin, í 2012 ferðaðust 17.538.000 fólk um flogvøllin, tað svarar til 46,6% av øllum ferðafólkum ið ferðast við flogfari í Vjetnam. Har eru tveir lendingarbreytir, ið eru ávikavist 3.050 og 3.800 og lagdar við betong.


text:
Uranus
Uranus er grøn á liti, hon hevur ring rundan um, og har hava eingi fólk verið. Hon er 2.900 milliónir km. frá sólini. Tvørmátið er 51.000 km. Umferðartíðin hjá Uranusi um sólina er umleið 84 ár. Uranus er 3. longst burtur frá sólini. Í 1781 fann bretski stjørnufrøðingurin Williamn Herschel sjeyndu gongustjørnuna, sum hann nevndi Uranus eftir grikska himnagudinum. Um Uranus eru 5 stórir og 10 lítlir mánar. Uranus varð ofta sædd fyri 1781, men tá varð hon hildin at vera vanlig stjørna. Hon hómast við berum eygum, men tá skalt tú vita, hvar ið hyggjast skal. Í kikara er ikki nógv at síggja, mest bara eitt blágrønt stjørnueyga. Eins og Jupiter og Saturn er Uranus mest úr hydrogeni og heliumi. Blágrøni liturin í lofthavinum kemst av metani, sum sýgur í seg reyðu litirnar. Uranus er um fýra ferðir so stór sum jørðin og og 14,5 ferðir so tung.
Snúningstíðin er um 17 tímar, og hon hevur 84 ár um umferðina um sólina. Uranus er eins og dottin um koll, við tað at snúningsásin er bara nøkur fá stig frá umferðarflatanum. Hetta kundi bent á onkran ógvusligan tilburð har á leiðini onkuntíð í fyrndini. Av hesum stendst, at annað póløkið liggur í myrkri nærum helmingin av umferðartíðini (42 ár), meðan hitt póløkið er í ljósinum. Hóast hetta máldi Voyager 2, sum fleyg fram við Uranusi í januar 1986, at hitin á ýtuni var merkiliga javnur. Uttast í lofthavinum eru máld -220 °C. Um Uranus er magnetfelt, og magnetisku viðurskiftini eru fløktari enn vanligt, tí vinkulin millum magnetisku ásina og snúningsásina er eini 60°. Av og á hendir tað, at ein gongustjørna kemur ímillum jørðina og onkra stjørnu. Tá liggja stjørnufrøðingar altíð framvið at fáa eitthvørt nýtt at vita. Við at máta hvussu leingi stjørnuljosið er burtur, ber til dømis til at meta um tvørmálið á gongustjørnuni. Í 1977 myrkti Uranus fyri ljósinum frá einari stjørnu, og tá varnaðust granskarnr, at stjørnuljósið kamaðist fleiri ferðir, áðrenn tað sloknaði. Tá ið stjørnan var komin til sjóndar aftur, kámaðist ljósið aftur, nú í øvutari røð. Hetta varð tulkað soleiðis, at um Uranus var skipan av tunnun ringum. Voyagermyndirnar váttaðu, at so var. Rinsarnir, sum eru 10, eru úr klettum, sum eru ymiskir til støddar. Longu í 1787 sá Herscnel í kikara sínum teir báðar størstu Uranusmánarnar Oberon og Títanía, og seinni vórðu sæddir tríggir aðrir mánar. Á Voyagermyndunum síggjast 10 nýggir mánar, so nú vita vit um 15 mánar í ringrás um Uranus. Serligan ans vaktu myndirnar av Miranda, sum er 480 km. í tvørmál og hevur 1,4 samdøgur um hvørt umfar um Uranus. Ýtan er merkiliga óreglulig, fjøll og gjáir hurlað saman hvørt um annað. Tað sýnist, sum er Miranda brotnaður, t.d. í samanbresti við eina smástjørnu, og at atdráttarmegin síðani hevur sett brotini saman aftur til nýggjan mána.
Hagtøl[rætta | rætta wikitekst]
- Diametur (Jørðin = 1): 4,0
- Massi (Jørðin = 1): 14,5
- Rúmd (Jørðin = 1): 63
- Massafylla (vatn = 1): 1,32
- Tyngdakraft (Jørðin = 1): 0,89
- Mánar: 21
- Miðal-temperaturur: - 215 Celsius
- max støddar flokking: - 5,5


text:
Vegleiðandi prísir á brennievni pr. 26. februar 2015
* Avgjald uppá veitingar minni enn 600 litrar
Frá 1. jan. 2009 kom eitt avgreiðslugjald á allar oljuveitingar, ið eru minni enn 600 litrar. Avgjaldið er á 250,00 kr.
Hetta gjaldið er tó ikki galdandi fyri okkara viðskiftafólk, ið hava sjálvvirkandi áfylling
Tí vilja vit heita á øll okkara viðskiftafólk um at fáa sær sjálvvirkandi áfylling
. Við sjálvvirkandi áfylling fært tú umframt, at vit passa tangan hjá tær, fastan avsláttur fyri liturin, tú fært eisini prístrygging – tvs. lægsta prís í tíðarskeiðnum frá 12 dagar áðrenn til 12 dagar eftir áfylling.
Ring til okkum á 34 74 00 og tilmelda teg sjálvvirkandi áfylling.


text:
Bókmentir
Bókmentir er felagsheitið fyri skriva tilfar av ymiskum slag. Vit skilja ímillum tvey høvuðssløg av bókmentum: Fagrar bókmentir og Yrkisbókmentir. Fagrar bókmentir er tað sum á donskum eitur Skønlitteratur, tað er fiktivur skaldskapur, tvs. at rithøvundurin kann sjálvur finna uppá eina søgu ella yrking, hann ella hon nýtist ikki at halds seg til veruleikan. Fagrar bókmentir kunnu býtust upp í:
Yrkisbókmentir er bókmentir sum viðgerða veruligar hendingar, t.d. søgubøkur, siðsøguligar bøkur, lívsævisøgur, endurminningar, bygdasøgur osfr.
Man kann tosa um bókmentir sum eru útkomnar í bók, men sjálvt um t.d. yrking ella stuttsøga ikki er útkomin í bók men bara í til dømis einum tiðindablaði, so er talan álíkavæl um bókmentir. Í Føroyum eru bókmentir ikki so gamlar. Men føroysku kvæðini, sum ikki blivu skrivaði niður fyrr enn einaferð í 1800-árunum eru nógv eldri enn tað, og tað eru bókmentir, sjálvt um tað var munnlig siðvenja fyrstu tíðina. Tað sama er galdandi fyri sagnir og ævintýr bæði úr Føroyum og øðrum londum, at her var talan ofta fyrst um munnliga siðvenju, har fólk fortaldu hvør øðrum søgur ella sungu fyri hvørjum øðrum út frá minninum. Seinni eru hesi fest niður á pappír og givin út í bók. Annars eru skrivaðar bókmentir er gomul siðvenja í eitt nú Grikkalandi. Homer yrkti Ilionskvæði og Kvæði um Oddysseus, sum var Trojanska kríggið. Hildið verður, at kvæðini eru yrkt umleið 12. ella 11. øld fyri Kristi føðing.


text:
Bosnia og Hersegovina
Bosnia og Hersegovina (bosniskt og kroatiskt: Bosna i Hercegovina, serbiskt: БocHa и XepцeroBиHa) er land í Landsynningsevropa. Í øldir hava ymisk fólkasløg búð her, t.d. muslimskir bosniar, katólskir kroatar, ortodoksir serbar og jødar. Tá ið londini tóku sjálvstýri, elvdi stríð ímillum fólkasløgini til blóðugt borgarakríggj. Friðarsamráðingar í Dayton í Ohio fingu partarnar at leggja vápnini síðstí 1995.
Fyri borgarakríggið var høvuðsstaðurin, Sarajevo, nýmótans stórbýur, men tá ið kríggið brast á, víggirdu serbar seg í fjøllunum uttan um býin og bumbaðu hann í trý ár, og mong fólk doyðu. Tey, sum vórðu eftir í býnum, toldu nógv hesi árini, og trot var á øllum neyðsynjarvørum. Tá ið serbar tóku seg inn í Bosnia, gjørdu teir tað, ið verður kallað fólkareinsan. Endamálið varð at rudda økið fyri muslimar og kroatar, hóast teir og serbar høvdu búð síð um síð so leingi, nakar visti. Tíggjutúsundtals fólk, ið ikki vóru serbar, vórðu myrd. Upp aftur fleiri flýddu av landinum. Mangir bosniskir muslimar búgva nú sum flóttafólk í m.ø. Týsklandi og Noregi.
Bosnia og Hersegovina er eitt land, ið hevur trý almenn mál, kroatiskt, serbiskt og bosniskt. Høvuðsstaðurin, Sarajevo, var vertur fyri Olympisku vetrarleikunum í 1984.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Jugoslaviakríggið[rætta | rætta wikitekst]
Í juni 1991 tóku Kroatia og Slovenia loysing frá samveldinum Jugoslavia. Í 1992 gjørdi Bosnia-Hersegovina tað sama. Eftir fáum mánaðum varð Jugoslavia syndrað sundur í fleiri sjálvstøðug ríki, har Serbia varð sterkasta landið, og blóðugasta kríggj í Evropa eftir Annan heimsbardaga brast á. Allir partar framdu grov krígsbrotverk, hóast altjóða royndir vórðu gjørdar at fáa partararnar at binda frið. Mong tjóðveldið skipaðu fyri tí, sum varð kallað tjóðskaparlig rensan og róku fólk, ið høvdu annan uppruna, frá húsum og heimi. Serbar bumbaðu, kringsettu og skutu inn í høvuðsstaðin í Bosnia-Hersegovina, Sarajevo, í trý ár. Kríggið í Bosnia-Hersegovina endaði í november í 1995 við friðartinginum, sum USA stóð fyrsi. Bosniska, serbiska og kroatiska tingið skrivaðu undir endaliga friðarsáttmálan í París, og Bosnia-Hersegovina skuldi gerast eitt sameint land, hóast tríggjar tjóðir - serbar, bosniar og kroatar - búgva har. Umsíðir varð friður aftur eftir bardagar í fýra ár. Kríggið kostaði fleiri enn 200 000 mannalív. Tað fer enn at vera ár at grøða tey sár, kríggið voldi.


text:
Robert Gates
Robert Michael Gates (føddur 25. september 1943 í Wichita, Kansas) er amerikanskur verjumálaráðharri. Hann umboðar republikanararnar. Gates hevur ætlanir um at leggja frá sær í 2011. Men fyrst ætlar hann at tryggja sær, at amerikanska afturtøkan úr Afganistan fer at eydnast, og tað fáa vit at síggja eina ferð næsta ár, sigur hann. Hann var eisini verjumálaráðharri í Bush-stjórnini.
Hann sigur, at hann ætlar sær ikki at sita í ráðharraembætinum eftir 1. januar í 2012. Tað árið verður forsetaval í USA, og tað kann blíva trupult hjá stjórnini at finna ein góðan eftirmann í einum valári, sigur hann. Tí hevur hann gjørt av at fara frá í 2011 [1].
Gates var verjumálaráðharri í stjórnini hjá George W. Bush, forseta, og Barack Obama bað hann halda fram aftan á stjórnarskiftið, og tí tilboðnum tók hann av. Nýggi ovastin í verjumálaráðnum Pentagon verður núverandi CIA-leiðarin, Leon Panetta (D) [2]. Í hansara stað sum CIA-leiðari kemur generalurin David Petraeus, sum nú stendur á odda fyri teimum amerikonsku herdeildunum í Afganistan.
Eins og Leon Panetta var Robert Gates leiðari í CIA, áðrenn hann bleiv verjumálaráðharri.


text:
Missouri
Missouri (Enskt: State of Missouri) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 5,9 mió. íbúgvar. Jefferson City er høvuðsstaðurin og størsti býurin er Kansas City. Í norðri hevur hann mark við Iowa, í eystri við Illinois og Kentucky, í suðri við Tennessee, Arkansas, og Oklahoma, og í vestri við Nebraska og Kansas.
Eyknevni hansara er Vísa-Meg-Staturin (enskt: The Show-Me-State).
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Alt landið, sum tað er, er ein akur. Teir pløga heilt djúpt, síðani verður tung trumla drigin eftir veltuni, og til seinast verður saksað við einari heilt lættari harvu. Regnið setir nú beinanvegin niður í ta føstu moldina, og hon heldur vætuni í sær, til kornið fer at næla. Summastaðni, har avfallið er lítið, nýta teir ein veltingarmáta, sum teir nevna turrvelting (á enskum dry farming).
Men ein vandi er við hesum máti, um veturin, tá ið akrarnir liggja svartir, kann tað henda, at jørðin verður so uppturkað av frostinum, at moldin fer at fúka. So herviligt kann moldrokið vera í teimum turrastu plássunum, at menn, sum við stórum stríði hava velt jørð sína upp frá heilum, noyðast helt at geva uppat at velta korn, tí eingin mold er eftir. Eisini kann tað henda, tá ið regnið er av tí grova, at stríðar áir gerast í lægdunum, og tær taka so moldina við sær.


text:
Haraldur Hárfagri
Haraldur Hárfagri (uml. 850–933) (Haraldr hárfagri) var Noregs kongur umleið ár 872–933, eftir at hava verið kongur yvir pørtum av landinum síðani 860/865. Summi rokna tí kongstíð hansara frá hesum árum. Hesi árstøl eru tó ásett við stórari óvissu. Eyknevni Hárfagri fekk hann, tí hann svór ikki at klippa sær hárið fyrr enn Noreg var savnað í eitt ríki. Tað sigst, at ungur bar fram bønarorð til Gyðju, dóttir Eirik kong í Hordalandi, men hon vildi ikki hava ein so "lítlan" kong. Øðrvísi varð, um hann hevði verið kongur yvir øllum Noregi.


text:
Súla
Súla (frøðiheiti - Morus bassanus) er sjófuglur, sum heldur seg úti á víðum havi, tá hon ikki er á landi. Hon leitar til klettaoyggjar í Norðuratlantshavi til at verpa. Ungin hjá súlu verður nevndur ompul. Størsta súluvarp í heiminum sigst vera á Eldey í Íslandi, men eisini eru stór súluvørp á Súlnaskeri við Vestmannaoyggjarnar og á oyggjunum St. Kilda við Skotland og Bonaventure oynni við Kanada. Í Føroyum tekur súlan land á pálsmessu, 25. januar og fer í bergið á leypársmessu, 24. februar. 2. oktober fer hon aftur frá landi. Súla er størsti byggingarfuglur í Føroyum. Flogið er favn langt úr einum veingjabroddinum í annan. So langt aftur í tíðina sum nakrar frásagnir røkka og inntil nú fyri fáum árum síðani, hevur hon átt einans á Mykineshólmi og tveimum drongum har vestanfyri. Áður enn Sumbiarsteinur var niðurlopin, hevði hon setur har, men átti ikki. Og í ongum øðrum stað setur hon seg niðurat, uttan hon er deyðasjúk — feig, søgdu teir gomlu.
Prúð er hon at síggja, tá ið hon kemur stillisliga flúgvandi fram yvir sjónum, snjóhvít við ytra helmingi av veingjunum svørtum. Á nakkanum og hálsinum er hon gullig, og føturnir eru svartir við klænari grønari striku niður eftir framrøðini á legginum og haðani omaná hvørjari tá út í klónna. Høgt yvir sjónum fer hon, — eyguni mugu vera óføra góð, tá ið hon úr tí hædd kann síggja seið og sild niðri í sjónum — brádliga stoytir hon sær so niður, eitt sindur á skák; veingirnar heldur hon fyrst nakað út frá sær, alt sum hon kemur niður, nærkast teir kroppinum, og í tí hon fer undir, hevur hon teir tætt at síðuni; tað hevði verið ein dyggur stoytur, men nevið og høvdið eru vaksin sum ein kíli til at taka hann av. Blámandi fer hon nakrar favnar niður — tað hendir, at hon kemur føst í gørn meir enn 12 favnar undir vatni — er burtur eina góða løtu og kemur so undan aftur, stundum við so harðari ferð, at hon støkkur leys úr sjónum. Á pálsmessu kemur súlan at landi. Um grækarismessu fer hon at væla sær um reiðrið, sum hon hevði í fjør. Tað er bæði stórt og sterkt, klínt saman sum ritureiður av grasi og tara og harafturat ymissum, tær finna á floti, sum smá træsprek, pettir av hvannjólum og tílíkt. Hon verpur eitt hvítt egg og vermir í 6 til 7 vikur. Dúnungin er hvítur; ompul er hann kallaður. Fjaðraður er hann dimmgráur við hvítum prikkum og eitur tá grásúla. Ungarnir verða mataðir soleiðis, at súlan stingur nevið inn í hálsin á teimum og spýr føðina niður í teir. Eftir mikkjalsmessu rýma bæði grásúlan og hvítsúlan.
Tá ið grásúlan kemur aftur fyrsta árið, er hon hvít um høvur og háls; annað árið hevur hon dimman kross omaná, og triðja árið er hon sprøklut eftir rygginum. Hesi árini er hon í Mykinesi nevnd oyðisúla, í Sørvági grindubøka. Um miðjan september fara Mykinesmenn at taka grásúlu, sláa hana við einum træ í høvdið, so hon doyr. Hesa seinastu tíðina hava teir fingið sum 900 um árið. Hon er óføra feit og smakkar væl. Nakrar heingja teir upp at turka, men tað mesta salta teir. Fyrr tóku teir eisini hvítsúlu; men teir sóu, hon var í minking, og so nøkur ár herfyri løgdu teir tað av. Síðani tá er hon væl nørd, og nakrar fáar hava tikið nýtt land, eiga inni á sjálvari oynni. Norðan fyri og vestan fyri Hebridurnar, langt burtur av landsleið, eru nakrir drangar og hólmar, har súlur eiga í óførum meingi. Á hvørjum heysti fara menn út á summar av teimum, liggja har í nakrar dagar og veiða grásúlur í manga túsund tali.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Norrønt
Navnið norrønt verður vanliga brúkt um málið í Noregi, Føroyum og Íslandi frá 10. øld og fram at umleið 1350. Tá var málið í hesum londum næstan tað sama, tí føroyingar og íslendingar vóru upprunaliga norskir útfarar – flestir av Vesturlandinum. Nútíðar íslendskt og føroyskt hava tí eisini eyðsýndan líkskap við málførini í Vesturnoregi, sum kanska partvíst kemur av teirra felags upphavi, men onnur vilja vera við, at tað eisini kann stava frá sambandi við Noreg seinni í tíðini.
Á norrønum máli eru til stórar bókmentir, sum fyrst og fremst eru verk eftir íslendingar – tær íslendsku miðaldarbókmentirnar á móðurmálinum eru munandi størri og týdningarmeiri enn á øllum øðrum norðurlendskum málum til samans. Tey flestu bókmentaligu verkini eru varðveitt í handritum, sum fyri tað mesta røkka aftur til 13. øld.
Danskt og svenskt mál vóru longu hesa tíðina nakað ólík norrønum, t.e. at málføraskilnaðurin millum norðurlendsku málini var longu á veg – serliga sást, at danskt tók at skilja seg burturúr.


text:
Norðradalur
Norðradalur er ein bygd í Streymoy. Norðradalur hoyrir til Tórshavnar kommunu. Í dag búgva 15 fólk í Norðradali (2011) og húsini, sum fólk búgva í, eru seks í tali. Barnaskúlin í bygdini varð niðurlagdur fyri umleið 10 árum síðani, og ganga børnini tískil í skúla í Havn. Fyrr var Norðradalur ein av bygdunum í Tórshavnar uttanbíggja kommunu, saman við Hoyvík, Hvítanesi, Syðradali og Argjum. Í dag verður barnaskúlin í bygdini nýttur sum bygdar- og samkomuhús, har guðstænasta verður hildin einar fýra ferðir um árið. Samkomuhúsið verður eisini nýtt til ymiskt annað, eitt nú til brúdleyp, føðingardagar o.t.
Norðradalur er gomul landbúnaðarbygd, har dentur varð lagdur á neytahald, seyðahald og flogfenaða. Í dag er eitt fjós í Norðradali við 50 neytum, harav eru 30 mjólkineyt, og eini 15 slaktineyt. Tveir seyðabøndur eru eisini í bygdini. Samanlagt hava teir umleið 600 seyðir. Hesir hava eisini nøkur slaktineyt. Í bygdini er eisini ein smoltstøð. Har arbeiða eini fimm til seks fólk og nakað meira, tá serliga nógv er at gera. Lendingarviðurskiftini í bygdini eru ikki av teimum bestu, og tí hevur Norðradalur ongantíð verið nøkur útróðrarbygd, men kortini eru tveir opnir bátar heimahoyrandi í bygdini.


text:
Ný Guinea
Ný Guinea er næststørsta oyggj í heiminum, hon hevur tropiskt veðurlag og er mest sum øll avvaksin við tjúkkum tropiskum regnskógi. Vestari parturin av Ný Guineu - Vestur Irian - var áður hollendskt hjáland, men hoyrir nú til Indonesiu, meðan eystari parturin er Papua Ný Guinea.
Ný Guinea er tógvin at koma ígjøgnum hjá ókunnumonnum, tí regnskógurin er tjúkkur og villingarsamur, og fólkið óvinaliga sinnað móti fremmandum. Mangir vóru teir, sum hættaðu sær inn í landið, ið ongantíð komu út aftur haðandi. Har er tí mangt, sum eingin veit um. Tað er ikki longur síðani enn í 1953, at ein avstralskur flúgvari kom fram á eina áður ókenda bygd, sum var niðri í einum djúpum dali, umgyrdum av høgum fjøllum.
Fólkið í Ný Guineu er sprottið úr Afriku og blámannaætt, og væl bregður afturí, hóast tað hesi seinastu túsund árini er runnið saman við mangar aðrar tjóðflokkar. Tað búgva slakar 7,5 milliónir av fólki á oynni. Fólkið kallast papuar. Tað ráliga og heita veðurlagið ger, at bert fáir hvítir menn búgva á oynni. Men teir, sum búgva har, eru annaðhvørt embætismenn ella garðeigarar. Garðarnir eru stórir og fullir av kokuspálmum, gummitrøum og grønmeti. Teir hava stór gullnám í fjøllunum. Men ikki er komandi til teirra uttan í flúgvara. Alt, sum verður nýtt í náminum, gravkýr, maskinur, matur og onnur útgerð, verður flutt í fjøllini við flúgvara.


text:
Klassiskur tónleikur
Klassiskur tónleikur rúmar klárleika, smidligheit og gjøgnumskygni. Hesin tónleikur bøtir um bindindi, minni og rúmligu kensluna.
Gransking[rætta | rætta wikitekst]
Kanningar hava víst, at klassiskur tónleikur hevur stóra ávirkan á intellektið og kreativu menningina hjá nýføðingum. Tónleikurin ger, at nýføðingarnir lættari kunnu tillaga natúrligu rytmuna í kroppinum; hann minkar um strongd og økir um auditiva og kensluliga intelligensin. Sagt verður, at vit bara brúka ein brotpart av kapasitetinum hjá heilanum. Tónleikur spælir ein avgerandi leiklut, tá ið innlæring verður til spæl, tí hann stimbrar høgru heilahálvu, og vit fáa ein størri part av okkara uppmerksemi og heilakapasiteti at ráða yvir. Og so verður tað stuttligt at læra nakað nýtt. [1]
Klassiskur tónleikur kann:
- vaksa um kreativitetin
- menna minnið og innlæring
- minka um óhugnalig ljóð og kenslur
- seta heilabylgjuferðina niður
- ávirka andadráttin
- ávirka hjartaslátt, puls, blóðtrýst og kropshita
- minka um vøddaspenningar og bøta um rørslur og vøddasamspæl - koordinatión
- hækka støðið á tí natúrliga morfininum kroppurin hevur, nevniliga endofin
- stýra teim hormonum, ið hava við strongd at gera
- styrkja immunverjuna
- broyta tíðar- og rúmfatanina
- menna ástarkensluna og seksualitetin
- bøta um sodningina
- vaksa um úthaldnið
- geva eina kenslu av tryggleika og vælveru
- bøta um ótilvitaðu evni okkara at fata tekn og symbolir
- fáa okkum at gera meira (vaksa um produktivitetin)
Kend fólk[rætta | rætta wikitekst]
- Wolfgang Amadeus Mozart
- Johann Sebastian Bach
- Antonio Lucio Vivaldi
- Ludwig van Beethoven
- Wilhelm Richard Wagner
- George Frideric Handel
- Franz Joseph Haydn
- Edvard Hagerup Grieg


text:
Osasco
Osasco er ein býur og kommuna í Brasil. Býurin liggur í landslutinum São Paulo, og hevði 718.646 íbúgvar í 2008.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Økið, har ið Osasco er nú, varð fyrst bygt av Tupi-Guaraní fólkinum, sum er eitt av upprunafólkum Brasils. Býurin Osasco varð bygdur í 19. øld av italska tilflytaranum Antonio Agù. Í dag er ein av høvuðsgøtunum í býnum uppkallað eftir honum. Hann varð ættaður úr Osasco í landslutinum Torino í Norðuritalia. Tilfkytarar úr Italia, Spania, Portugal, Týsklandi, Írlandi, Armenia, Libanon, Ísrael og Japan fluttu til Osasco í hesum tíðarskeiði.
Osasco gjørdist sjálvstøðug kommuna hin 19. februar 1962.
Fólkatalsfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Øll búgva í býarøki, onki landbúnaðarøki er í Osasco. Fólk í Osasco kunnu vænta at liva í 71,35 ár. Kvinnur í burðardyggum aldri fáa í meðal 1,94 børn í meðal. Barnadeyðiligheitin hjá pinkubørnum undir eitt ár er 15,64 fyri hvørji 1000 fødd børn. Fólkatalið er vaksið nógv seinastu árini. Í 1960 var fólkatalið 113.243, tíggju ár seinni var talið komið upp á 283.073. Í 1980 var fólkatalið 474.543, í 2000 var talið komið upp á 652.593 og í 2009 var fólkatalið vaksið upp til 718.646.
Kelda: IBGE
Trúgv[rætta | rætta wikitekst]
Kelda: IBGE - Brazilian Institute of Geography and Statistics, 2000


text:
Alexander Fleming
Alexander Fleming (6. august 1881 – 11. mars 1955) vaks upp á einum skotskum garði, næstyngstur av 8 systkjum. Við arvaðum peningi hevði hann ráð til læknalestur, sum hann byrjaði uppá í 1901. Undir Fyrra heimsbardaga upplivdi hann trupulleikarnar við at lekja bruna hjá særdum hermonnum, og hann ynskti at framleiða ein heilivág við sama góða virkningi sum Salvarsan. Hetta eydnaðist honum, og í 1945 fekk Fleming saman við vísindamonnunum Florey og Chain Nobelheiðurslønina fyri at hava avdúkað grøðandi virkningin av penicillini. Tá Fleming í 1953 fekk lungnabruna, hjálptist hann sjálvur av penicillininum.
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Hartmann-Petersen, Preben: Alexander Fleming og penicillinet. Polyteknisk forlag, 2006


text:
J.K. Rowling
J.K. Rowling er fødd 31. juli 1965 og vaks upp í Chepstow.
Hon las franskt og bókmentir á lærda háskúlanum í Exeter, flutti til London og arbeiddi hjá Amnesty International og fór síðan til Portugáls at undirvísa í enskum. Eftir hetta búsetti hon seg í Edinburgh.
Hon fekk hugskotið til Harry Potter í einum toki millum Manchester og Kings Cross í London. Hon skundaði sær til hús og skrivaði hugskotini niður, og næstu fimm árini arbeiddi hon við at finna uppá søgur um Harry Potter.
Handritið til fyrstu bókina Harry Potter og Vitramannasteinurin varð liðugt í 1995 og varð sent til 12 forløg, sum øll takkaðu nei. Eitt ár seinni játtaði forlagið Bloomsbury at geva handritið út og tað var serliga tí, at átta ára gamla Alice Newton, ið var dóttir formannin á forlagnum, fekk fyrsta part av handritinum at lesa og beinanvegin bað um at sleppa at lesa meira. Tað, ið síðan hendi, er ein viðgangssøga. J. K. Rowling gjørdist kend um allan heim, bøkurnar um Harry Potter selja sum heitt breyð, filmar eru gjørdir, spøl og onnur vøra við Harry Potter vørumerki á verður selt um allan heim. Sjálv er hon ein av ríkastu kvinnum í heiminum, allar bøkurnar hava sligið met á sølulistum. Tann sætta bókin, Harry Potter og Hálvblóðsprinsurin seldi fleiri entøk í eitt døgn enn Da Vinci Code í eitt ár.
Sjeynda bókin um Harry Potter kom út á enskum 21. juli í 2007, tað er eisini seinasta bókin um Harry.


text:
Alken
Ein alken er ein alkan við einari ella fleiri dupultbindingum. Bruttofrymilin fyri eina alken verður sostatt: CnH2n (er bert galdandi fyri alkenir við einari dupultbinding).
Alkenir verða nevndar við endingini -en og plássið har dupultbindingin situr verður ásett við einum talið. Alkenir eru ómettaðar, tí at tær hava dupultbinding/ar í sær. Hava tær bert eina dupultbinding, eru tær einkultómettaðar og hava tær fleiri dupultbindingar, eru tær fleirómettaðar.
Nakrar einfaldar alkenir eru:
- Ethen: C2H4 (eisini nevnd ethylen)
- Propen: C3H6
- 1-Buten: C4H8
- cis-3-Penten: C5H10
Sì eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- John McMurry, Fundamentals of Organic Chemistry, Cornell University, 1998


text:
12. november
12. november er dagur 316 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 317 um skotár er). 49 eru dagar eftir av árinum.
12. november. Torkil. Teir vita ikki um nakað halgimenni við hesum navni, men tað er komið við í danskar álmanakkar frá 1725. Navnið er norrønt og er samansett av gudsnavninum Tórur, og Ketil, sum merkir hattur ella hjálmur. Vanligur fyrsti liður í mongum staðarnøvnum í Føroyum. Torkil er eitt av teimum fáu persónsnøvnunum, sum er funnið á rúnarsteini í Føroyum (í Sandavági).


text:
Cornwall
Cornwall (fornnorrønt Kornbretland) (corniskt: Kernow) er eitt greivadømi (county) ytst á suðurvestur horninum av Onglandi. Longst í útsynning liggja Scillyoyggjarnar har ið føroyingar stundum hava luttikið í kappróðri.
Siðsøguliga var Cornwall eitt keltiskt (bretskt) øki, skilt frá Onglandi, men síðan 10'du øld, hevur landið verið ein partur av Onglandi. Cornisk serkenni, sum t.d. talumálið, byrjaðu at vikna í 13'du øld og í 18'du øld doyði málið út. Í 20'du øld fóru áhugafólk undir at endurreisa talumálið og eisini er eitt vaksandi ynski um at fáa størri lokalpolitiskt sjálvræði, innanfyri bretska kongsveldið, í Cornwall.


text:
Tonga
Kongsríki Tonga (tonganskt: Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, enskt: Kingdom of Tonga) er oyggjaland í Kyrrahavi. Høvuðsstaðurin eitur Nukuʻalofa.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Polynesar nomu land á Tongaoyggjum um 1300 f.Kr. Teir búsettust fram við eini stórari lón norðarlaga á størstu oynni Tongatapu. Øldir liðu, so fekk ein valdsharrastætt ræðið yvir oyggjunum, men um 1200 e.Kr. stýrdi Tui-Tonga-ættin øllum oyggjunum úr høvuðssæti sínum í Mu'a-økinum í landnyrðingspartinum í Tongatapu. Um 1400 bygdu teir sær stórt høvuðssetur í Mu'a. Uttan um varð gjørt verndarvirki og virkisgrøv, og fyri innan vóru mong hús til høvdingarnar, húski og tænastufólk teirra. Tonga hevði lítið samband við umheimin, men menningin stóð við. Tui-Tonga-ættin hevði stýrt í meira enn hundrað ár, og ávirkanin frá teimum varð borin út um Tongaoyggjar til aðrar oyggjar í Polynesia.
Bøndurnir fóru á marknaðin í bygdini at selja vørur og grøði sína, mest bananir, søtepli, kopra (turkað kokusnøt), tapioka, yam og breyðfrukt. Fruktagóða jørðin og tropiska veðurlagið gjørdu, at væl fruktaði á Tonga. Teir veiddu eisini stóran fisk, til dømis háv og tunfisk. Agnið varð goymt í postalínskúvingum, tá ið útróðrarmenninir royndu eftir fiski og til dømis høgguslokki. Polynesar høvdu bátar, tá teir á hvørjum ári sigldu ímillum oyggjarnar. Annars vóru bátarnir loystir hvør frá øðrum og nýttir til dømis flutnings og útróðurs.
Tonga var ein av teimum fáu oyggjaflokkunum í Polynesia, sum hevði yvirstætt og tignarskipan, ið hevði valdið yvir øllum fólkinum. Meðan yvirstættin helt ting, vóru serligir tingsiðir, har teir ráðandi drukku ein sterkan rúsandi løg "kava", sum var bryggjaður av einari rót. Um 1500 tók onnur ætt við stjórnarvaldinum og stýrdi eina tíð, til Tui-Kanokupolo-ættin, sum enn stýrir í Tongaoyggjum, tók við.
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar


text:
Granskaraútbúgving
Ph.d. er granskaraútbúgving, sum tekur trý ár og endar við verju av ritgerð um evni, sum er viðgjørt tey trý árini útbúgvingin er. Tað kann eisin ivera talan um eina 4 ára útbúgving, tá er kandidatparturin við í ph.d.-partinum. Ph.d. er stytting fyri philosophiae doctor (tað er doktari í heimspeki). Hetta er vanliga ein 3 ára granskaraútbúgving, sum í dag er kravd fyri at kunna fáa starv sum t.d. granskari á universitetum og granskingarstovnum. Eisini fleiri virkir, serliga tey sum arbeiða við menning av nýggjum vørum og tænastum, seta fólk við ph.d.-útbúgving í starv. Fólk verða vanliga sett í eitt 3 ára starv hjá einum universiteti, einum sektorgranskingarstovni ella á einum virki og innskrivað til lestur við eitt universitet. Tað ber til at søkja um at verða innskrivað(ur) til ph.d.lestur á Fróðskaparsetrinum. Mett verður, at tað eru eini 25 fólk í Føroyum í løtuni, sum eru í gongd við ph.d.útbúgving og líka nógvir føroyingar í gongd uttanlands eisini. Í sambandi við umsóknir um stuðul og annað, verður hetta 3 ára skeiðið og arbeiðið vanliga kalla ein ph.d.-verkætlan ella ein granskaraútbúgving.


text:
The Sims 2 Stuff packs
Stuff packs eru eyka tilfar til The Sims 2 telduspælið, sum gevur møguleika fyri eyka klæðum, møblum og øðrum. Nevnast kunnu t.d. Happy Holiday! Pack, Family Fun Stuff og Glamour Life Stuff.
The Sims 2: H&M Fashion Stuff[rætta | rætta wikitekst]
The Sims 2: H&M Fashion Stuff er ein eykapakki til The Sims 2. Umframt at brúka klæðir frá H&M, so ber eisini til at lata upp egnan H&M handil og skipa fyri H&M mótaframsýning. Hetta er fyrstu ferð, H&M brúkar telduspøl sum lið í sínari marknaðarføring. Nýggja Sims-spælið útkom 31. juni 2007 og varð ikki at fáa til keyps í handlunum hjá H&M, men einans í vanligum telduhandlum. Man má hava The Sims 2 fyri at spæla tað.


text:
Sjálvstýrisstríð íslendinga (færeyska)
Sjálvstýrisstríð íslendinga.
Vitjan í Føroyum
20. september 1998
Fyrst vil eg í røðu míni takka fyri, at hava fingið møguleika til at koma higar og røða um sjálvstýri Íslands og hvussu tað hevur ment seg.
Serliga vil eg takka føroyska starvsbróðuri mínum Signari á Brúnni fyri at hava boðið mær. Hóast tað er skomm at siga frá, er hetta fyrsta ferðin eg komi til Føroya, tó eg áður havi sæð tær føgru oyggjarnar bæði úr luftini og av sjónum, men aldrin áður havi eg sett fót her.
Meiri enn so hevur hugur mín staðið til at koma higar, síðan kona mín Rut Ingolfdóttir hevur ferðast kring oyggjarnar og leikað á fiól sína í kirkjum, samkomuhúsum og her í hesum húsi, sum í ár heldur fimtan ára føðingardag sín. Minnini, sum hon hevur havt heim við sær, eru fjálg og góð. Tey kunnu sum heild sigast at endurspegla tann tokka, sum íslendingar hava til grannar sínar og frændur í Føroyum. Tá nógv hevur staðið á, ikki minst eftir óhøpp og náttúruvanlukkur, hevur tað ongantíð svitast, at føroyingar hava sýnt vinskap sín, eisini í verki. Fyri tað verður aldrin fulltakkað.
Sambandið millum tjóðir okkara er styrkt og ment á gleðiligan hátt seinasta tíggjuára skeiðið. Tað myndast á ymsan hátt og er sjálvsagt ikki bundið av tí, sum fyriferst millum embætisfólk. Um miðjan august í ár vóru til dømis hildnir føroyskir dagar í Snæfelsbygdum við hin mikla Snæfelsjøkul, sum breiðir seg tignarliga út í ein vestan úr Reykjavík. Har var nógv og gott undirhald við luttøku úr Føroyum, millum annað spældi tónleikabólkurin Twilight fyri stúgvandi fullum húsum í Klifi í Ólafsvík. Tiltakið vakti verdugan ans, og var millum annað atvoldin til, at floksbróðir mín Árni Johnsen altingsmaður, sum er ótroyttandi í royndum sínum at styrkja sambandið landanna millum, skrivaði grein í Morgunblaðið, størsta dagblað okkara, og eggjaði til, at vit íslendingar røkja og økja samstarvið við føroyingar, og sýna teimum størstu virðing og vinarlag, tí vit eru á sama báti sum føroyingar, sæð mentanarliga og yvirhøvur, og lætt átti at verið fyri føroyingar og íslendingar at arbeitt saman, av tí at hugsanin er tann sama. Síðani tekur eldsálin Árni soleiðis til orðanna: „Tað er stórur fongur í tí, fyri okkum skjótlyntu íslendingar, at arbeiða saman við føroyingum í teirra stoisku og miðvísu ró."
Nú lesa og hoyra vit, at føroyingar vilja líta at royndum okkara, nú teir umhugsa at økja sjálvstýri sítt og broyta sambandið við danir. Vit íslendingar eru sjálvsagt áhugaðir í gongdini í hesum máli og mega styðja allar avgerðir hjá føroyska stjórnarvaldinum í hesum. Ikki er ætlan okkara, at verða partur í málinum, og allar minst vilja vit leggja okkum út í viðkvæmt politiskt orðaskifti um tað við føroyingar.
Við hesum orðum mínum, fari eg at royna at lýsa nakrar høvuðstættir, sum eiga at verða havdir í huga, tá litið verður at sjálvstýrisstríði íslendinga. Eg havi ongar fortreytir fyri at bera gongdina í Íslandi saman við tað, sum hent er ella hendir í Føroyum. Tað er greitt, at hjá báðum tjóðum hendi tað um miðju seinastu øld, at áhugin fyri tungumáli teirra og tjóðskapi vaknaði um somu tíð, sum frælsisvindar fóru um Evropu, tá einaveldiskongar avhendu vald sítt til fólkavald umboð.
Itamar Even-Zohar er ísraelskur fólkalívsfrøðingur, sum hevur lagt orku sína í at kanna støðu tjóða í útjaðaraøkjum. Føroyingar og íslendingar teljast millum slíkar tjóðir. Fólkalívsfrøðingurin hevur verið eina tíð í Íslandi og harafturat hevur hann vitja eitt annað oyggjaland í Norðuratlantshavi, Nýfundland. Hugsan hansara er tann, at útjaðaraøkini hava miklan tørv á at bróta sær veg inn á miðjuna. Hann tekur sjálvstýrisstríð íslendinga sum prógv fyri at tað hevur borið til. Hin vegin er hetta stríð fullkomuliga miseydnað í Nýfundlandi, tjóðin fór á húsagang, og nú er Nýfundland partur av Kanada. Í samrøðu við Morgunblaðið fyri stuttum tók Itamar soleiðis til orðanna:
„Hetta [royndirnar úr Nýfundlandi] er dømi um útjaðaraøki, sum eisini fer at vera tað framyvir. Tá koyrt verður í norðara parti av vesturstrond Nýfundlands er nú lítið annað at síggja enn bygdir í órøkt. Har er fátæksligt, og skjótt er at fáa kensluna av at vera staddur í triðjaheims landi. Har búði lutfalsliga múgvandi tjóð. Vit síggja slík útjaðaraøki víða, til dømis í Suðurfraklandi, í Bretagne eins og í USA. Fólk í hesum økjum hevur, hvørki politisk, ei heldur mentanarlig evni ella orku til at skipa seg og bróta sær leið inn á miðjuna. So leingi økini eru stjórnað úr miðjuni, av fólki sum er aðrastaðir, er eingin vón um at stað teirra og støða broytast.
Torført er at siga, hví Ísland kláraði hetta og Nýfundland ikki. Tað tykist sum munurin heilt einfalt er tann, at Nýfundlandi væntaði kreftir, sjálvsálit og trúgv á, at tað kundi verið á miðjuni. Hesum var hinvegin eingin skortur á hjá íslendingum. Søga tykkara er vissuliga ótrúlig. Hin viðurkenda hugmyndin um lut Jóns Sigurðssonar er sagnarkend, og verk hansara og søga sjálvstýrisstríðsins yvirhøvur, tørva at vera rannsakað betur."
Her ætli eg at skjóta inn ta frágreiðing, at Jón Sigurðsson er sjálvstýrishetjan hjá okkum íslendingum. Hann var kosin leiðari tjóðarinnar um miðju síðstu øld, vísindamaður í Keypmannahavn og altingsmaður, sum legði hugsjónarliga grund undir leið okkara til sjálvstýri. Tjóðardagur okkara, 17. juni, er føðingardagur hansara. So fær Itamar frá Ísrael aftur orðið:
„Vit kunnu til samanburðar ímynda okkum Tasmaniubúgva, sum fer yvir á meginlandið Avstraliu og fer at halda røður um, at Tasmania eigur at hava sjálvsstýri. Hesin maður verður valla tikin í álvara; væntandi hevði hann verið boðin til kaffi hjá onkrum embætismanni, og flestir høvdu bert smílst burtur øðru megin. Hvussu fekk Jón Sigurðsson fólk at lurta? Hví var hann tikin í álvara? Hann hevði einki bakland og kortini kundi hann skapa íslendingum eina framtíð. Hesum hevur ongantíð verið greitt frá. Vit vita heldur ikki, hvussu teir menn, sum skrivaðu um evni, sum komu hesum stríði við, fingu samband. Teir vóru valla meir enn 25 til 30. Vit vita ikki, hvussu tekstir teirra og gerðir skapaðu ta íslendsku tjóðartilvitskuna, sjálvsmynd tjóðarinnar. Vit vita ikki, hvussu hesir menn skipaðu seg og minst av øllum vita vit, hvussu teir komu til valdið. Tað ber til at síggja, hvat hesir menn hugsaðu um, men tað er verri at síggja, hvussu teir fingu broytt, hvussu íslendingar sóu sjálvar seg. Hetta er týðandi og forvitnisligt verkevni, sum higartil lítið hevur verðið arbeitt við her."
Mangt er soleiðis enn illa lýst, nú kannast skal til lítar, hví íslendingar valdu tað leið teir gjørdu, um tað mundi, sum kongur teirra loysti einaveldistakinum. Tann klassiska frágreiðingin er, at við íslendskari tungu vórðu serstakur tjóðskapur, serstakir siðir og serstøk mentan varðveitt. Við málinum hevði medvitið um serstøðu íslendinga mótvegis norðurlendskum brøðratjóðum alla tíðina liva í fólkinum. Íslendingar hava trúð tí, at serstakt mál og serstøk mentan skapaði teimum søguligan og náttúrligan rætt til fullkomið sjálvstýri.
Tá danir lýstu sambandi millum Ísland og Danmark á 19. øld, kallaðu teir Ísland biland ella hjáland. Sjálvir fóru danir spakuliga at vinna fram móti fólkaræði eftir 1830, og máttu tá taka avgerð um støðu Íslands í tí nýggja stjórnarkervinum. Íslendingar fingu, uttan at hava biðið um tað, tvey umboð á ráðgevandi ting kongs fyri donsku oyggjarnar. Har við var land teirra flokkað saman við oyggjunum millum Jútlands og Svøríki. Hetta bar í sær, at íslendskir akademikarar og studentar í Keypmannahavn fóru at stríðast fyri, at íslendingar fingu egið ráðgevandi ting í egnum landi og at altingið skuldi endurreisast. Hetta gjørdist veruleiki og í 1845 kom altingi saman í húsi latínskúlans í Reykjavík, skipað av bóndum og embætismonnum.
Við fall danska einaveldisins í 1848 hildu íslendingar undir leiðslu Jóns Sigurðssonar, at á sama hátt sum danska tjóðin tók við valdi kongs, átti íslendska tjóðin at taka við valdi hansara í Íslandi. Teir settu uppskot fram um, at boðað var til tjóðfundar, ið hevði sama vald í málum Íslands og grundlógargevandi ríkistingið í málum Danmarkar. Tjóðfundurin var hildin í 1851. Treytirnar danir har buðu íslendingum vóru ikki góðar, tí at støða Íslands skuldi vera lík amti í Danmark og vald altingsins hitt sama sum kommunustýri har á landi. Hesum uppskoti og framferð dana mótmælti Jón Sigurðsson og stóri parturin av fundarfólkinum.
Eingin niðurstøða fekst á hesum fundi og danskt stjórnarvald, ríkisdagur og stjórn, fóru við íslendskum málum sum teimum hóvaði best og tað ráðgevandi altingið fekk somu støðu móti hesum umboðum danska fólksins, sum tað hevði havt áður mótvegis kongi. Økta frælsi hjá danska fólkinum í teirra egna landi, gjørdist til, at tað fekk yvirharradømi í íslendskum málum, sum tað aldrin áður hevði havt, heldur høvdu málini verið í hondum kongs. Ætlan íslendinga var at flyta valdið úr hondum kongs, inn í egið land og í hendur íslendsku tjóðarinnar, og ikki í hendurnar á danska stjórnarvaldinum.
Til endans varð so, at danski ríkisdagurin og kongurin í 1871, uttan samtykki frá altingi og uttan at lógin var viðgjørd har, samtyktu lóg um stjórnarligu støðu Íslands í ríkinum. Hon segði, at Ísland er óloysandi partur av danska ríkinum við serligum landarættindum, og síðan vóru sermál Íslands tikin fram; tey vóru lógar- og dómsvald, tó ikki hægstirættur, kirkja, skúlar, heilsumál, kommunumál, samferðsla, vinnuvegir, skattur, almennar ognir og stovnar. Tá var sett á stovn landshøvdingaembæti, sum í amtmansins stað, fekk hægsta vald í Íslandi. Støðulógin var ikki løgd fyri altingið og hesum mótmælti altingið í 1871 undir leiðslu Jóns Sigurðssonar og gjørdi kunnugt, at hon kundi ikki vera bindandi fyri Ísland.
Í hvussu so var og ikki, so var tað støðulógin, sum gav Íslandi sess í Danaveldi fram til 1918, tá sambandslógin kom í hennara stað. Tak dana á íslendingum í hesa knøppu hálvu øld frá 1871 hevur verið lýst soleiðis, at harradømi teirra hvíldi í ongum uttan valdi, berum harðræði, frá tí sum hægri var.
Kongur setti, við samtykki frá donsku stjórnini og eftir boðum hennara, í árinum 1874 stjórnarskrá um sermál Íslands. Hesar grundlógarviðtøkur seta enn stóran dám á íslendsku grundlógina. Tað hevur ongantíð, tó at tjóðin hevur fult sjálvræði, verið politisk semja um at endurskoða hana, hóast áhaldandi royndir til heildarendurskoðunar hava verið gjørdar og nógvar grundlógarnevndir hava sitið.
Ráðharrastarvið fyri Ísland var um seinasta aldarmót eykastarv eins og fyri ráðharrarnar í donsku ríkisstjórnini. Ráðharrin bar ikki ábyrgd mótvegis altinginum og lógir, sum altingið samtykti, vóru ofta sýttar av kongi. Landshøvdingin lútaði fyri vilja donsku stjórnarharrana í øllum, sum veruliga hevði týdning. Magnús Stephensen, sum sat við landshøvdingaembætinum longst, segðist hava verið eins og lús millum tvær negl, altingsins og donsku stjórnarinnar.
Tað var ikki fyrr enn eftir stjórnarskifti í Danmark í 1901, tá parlamentarisk stjórn kom til valdið og í henni sótu menn, sum kendi onkrar íslendingar frá lestrarárunum í Keypmannahavn, at danska stjórnin heimilaði altinginum at velja, hvørt tað vildi heldur, at Íslandsráðharrin var búsettur í Íslandi ella í Keypmannahavn. Valdi altingið Reykjavík og Hannes Hafstein var fyrsti ráðharri Íslands, sum búsettist har til tíðliga í 1904,og tá fór landshøvdingaembætið so í søguna.
Um aldarmótið 1900 búðu knapt 7.000 fólk í Reykjavík og uppmóti 80.000 í øllum landinum. Tá kom til tøkniliga øki vóru íslendingar millum tilafturskomnastu tjóðir í Evropu, 80% av fólkinum livdi av djórahaldi og fiskiskapi, 7% av ídnaði og 9% av handli og tænastu. At kalla eingir vegir vóru í landinum og í roynd og veru kendu landsmenn neyvan hjólið. Hetta broyttist skjótt fram móti aldarmótinum sum fiskiflotin varð mekaniseraður og keyptir vóru trolarar við guvumotori. Fram móti 1918 var tann broyting hend, at næstan allur fiskiskipaflotin var motordrivin. Handilin var í vaksandi mun fluttur yvir á íslendskar hendur um hetta mundið. Lóg um skúlaskyldu kom í gildi 1908, og árið 1911 var Háskóli Íslands stovnaður.
Tað sigur seg sjálvt, at vend kom í menningina av íslendska samfelagnum, eftir at ráðharrin var vorðin íslendskur við búðstaði í Reykjavík. Tað økta stjórnarliga sjálvstýri var orsøk til, at nýggj megi førdist í andligt og verkligt framtak tjóðarinnar.
Stríðið um støðuna innan danska ríkið helt tó fram. Nú snúði tað seg mest um, at ráðharrin skuldi bera lógir og týðandi stjórnarfyriskipanir upp fyri kong í ríkisráðið. Hetta var tulkað soleiðis, at viðurkent varð, at Ísland var partur av donsku ríkisheildini, tá danskir ráðharrar kundu leggja seg út í íslendsk mál. Danskt flagg veittraði í Íslandi. Danir ásettu krónuna . Danski hægstirættur hevði ovasta dómsvald í íslendskum málum. Donsk verjuskip vardu sjómarkið, sjálvt hernaðarverjan var í teirra hondum. Danir høvdu uttanríkismál Íslands sum heild í sínum hondum. Íslendskur ríkisborgararættur var ikki viðurkendur, bert danskur, og danir høvdu sama rætt í Íslandi sum íslendingar.
Harðlig var viðgerðin á altingi um, hvør støða íslendinga skuldi vera í donsku ríkisheildini. Fekst semja um hetta við danir í 1907 og Hannes Hafstein viðmælti at taka undir við tí. Hesum var havnað við stórum meiriluta við vali í 1908. Tað valið førdi til mikið rumbul í sjálvstýrisstríðnum.
Í 1913 heimilaði kongur íslendingum at draga egið flagg á stong allastaðni í landi sínum og innan sjómark. Tað var tó ikki fyrr enn í 1915 at íslendingar valdu at hava trýlitt tjóðarflagg , fram til tá høvdu teir nýtt bláhvítt flagg sum tjóðarmerki landsins.
Hóast tað ikki hevur verið tikið serstakliga fram her, er neyðugt at hava í huga, tá mett verður um støðutakanina hjá dønum, at teir gjarna tóku støði í áhugamálum sínum mótvegis týskarum í Suður-Jútlandi, í avgerðum um Ísland. Undir fyrra heimsbardaga, 1914 til 1918, høvdu Vestanveldini sum mál at økja um sjálvsavgerðarrættin hjá londum og ikki minst frælsi smátjóða. Danir vildu, at hesin rættur suðurjyda til at avgerða framtíð sína, varð viðurkendur. Tá var torført fyri teir at styðja hesi søk og samstundis havna sjálvstýriskrøvum íslendinga. Stuðlaði hetta mikið undir, at danska ríkisstjórnin tíðliga í 1918 legði upp til, at semja var gjørd við íslendingar um sjálvstýriskrøv teirra.
Hvør partur tilnevndi fýra menn til samráðingarnar. Teir nutu allir mikið álit í londum sínum. Samráðingar byrjaðu um summarið 1918 og altingið samtykti sambandslógina um heysti við øllum atkvøðum uttan tveimum. Kann eg hartil nevna tað, at abbi mín, Benedikt Sveinsson, var annar teirra, tí hann helt ikki, at nóg væl var møtt sjálvstýriskrøvum íslendinga við lógini. Tí næst fór fram fólkaatkvøða og lógin var samtykt við stórum meiriluta. Í Danmark var hon eisini samtykt á løgligan hátt, bert teir konservativu vóru ímóti. Var hon til seinast staðfest av kongi og kom í gildi 1. desember 1918.
Fyri Íslandi bar sambandslógin tað í sær, at tað var viðurkent av dønum, at Ísland var frælst og sjálvstøðugt ríki. Teir sleptu tí hugsan, at Ísland var óloysandi partur av danska Ríkinum. Landið var í roynd og veru leyst úr ríkisheild Danmarkar. Íslendingar gjørdu avtalu um felags kong, treytaða viðgerð dana í uttanríkismálum Íslands, javnrættindi fyri borgarar, dómsvald danska hægstarættar í íslendskum málum og danska sjóverju við Ísland, men teir kundu siga hesi felagsmál upp, antin beinanvegin ella eftir 25 árum. Í lógini var uttanveltaða støða Íslands í allar tíðir lýst og álit á hervernd dana til at fylgja hesum upp.
Beinavegin árið 1919 stovnaðu íslendingar sín egna hægstarætt. Teir tóku eisini skjótt sjóverjuna í egnar hendur. Viðgerðin av uttaríkismálum fluttist meir og meir yvir á íslendska stjórnarvaldið, hóast avgerðina í sambandslógini.
Hersetingin av Danmark várið 1940 førdi til, at altingið alt í einum sjálvt mátti taka sær av umsiting kongsvalds, viðgerð av uttanríkismálum og verju av sjómarki, alt var flutt til landið. Í 1941 var gjørdur verndarsáttmáli millum ríkistjórnir Íslands, USA og Bretlands, har amerikonsk herlið tóku sær av at verja Ísland í stað bretska hersins, sum hevði hertikið landið eftir fall Danmarkar. Var tann avtalan tulkað sum viðurkenning amerikumanna og breta av fullkomna frælsi og fullveldi Íslands.
Sambært sambandslógini kundu íslendingar slíta øll bond við danir árið 1943. Eftir ynski frá amerikanum var hetta útsett til árið 1944. Nýggj grundlóg fyri lýðveldið Ísland var fyrireikað og gjørt varð uppskot um avtøku av sambandslógini frá 1918. Síðani var fólkaatkvøða um sambandsslit og stovnan av lýðveldi. Nærum allir veljarar søgdu seg fylgja slitinum og lýðveldinum, sum síðan var stovnað á føðingardegi Jóns Sigurðssonar, tann 17. juni 1944.
Eg veit ikki, hvat føroyingar halda seg kunna læra av hesi søgu. Eg fari so at draga hana saman á henda hátt nú til endans.
Í fyrsta lagið er eyðsýnt at sjálvstýrisstríð ber ikki til at føra uttan viljin er savnaður um at lata hugsjónina verða til veruleika. Hvussu hon kyknar í brósti á heilari tjóð kann tykjast øðrum ein gáta, men fyri tey, ið standa í stríðnum tykist málið at vera einfalt og greitt.
Í øðrum lagi er leiðin móti málinum ikki altíð eyðsýnd. Hjá íslendingum var hetta íbirt av royndini at fáa støðu sína innan donsku ríkisheildina skilgreinda eftir egnum treytum. Teir vildu sjálvir taka við valdinum eftir kong og ikki hava danska ríkisstjórn sum millumlið. Innan hesi mørk eru ivaspurningar sum kunna elva til hart tjak harheima. Úrslitið av valinum í 1908 tá Hannes Hafstein, fyrsti ráðharrin tapti dyggiliga, av tí at hann var hildin at ganga dønum ov mikið á møti, minnir á, at eingin hevur sessin tryggan í politikki.
Í triðja lagi mega menn leggja seg eftir at útgreina fløkt mál á einfaldan hátt fyri mandantum sínum, veljarunum, tí teir hava síðsta orðið. Broytingar viðvíkjandi ríkisstøðu í tjóðsamfelagnum verða ikki avgjørdar uttan við fólkaatkvøðu.
Í fjórða lagi mega allar avgerðir vera í trá við við altjóða streymar og taka støði í áhugamálum hjá tveimum ella fleiri ríkjum sum eiga lut í málinum.
Í fimta lagi kunnu menn ikki vita, hvørja ávirkan broytingin fer at hava. Lætt er at hava fyri sær ta mynd, at við broytingunum fylgir mikil vandi og tess vegna er óráð at arbeiða fram móti teimum. Hendan váða mugu menn vera klárir at taka. Gjørd vera krøv til, at ávíst verður, at ytra og innara trygd ríkisins er tryggjað við skilagóðum skipanum, har fíggjarlig sveiggj hvørki verða útilokað ella tíðarbundin vandi.
Góðu áhoyrarar!
Eg havi her sett fram tað, sum kemur í huga mín, tá roynt verður at lýsa sjálvstýrisstríð íslendinga í stuttum. Søgan vísir at vit tóku rættar avgerðir. Við endan á hesi øldini er Íslandi ikki mest tilafturkomna land í Evropu, heldur er tjóðin í fremstu røð, tá nýttur verður altjóða mátistokkur til at meta lívskor tjóða, á fimta plássi á mátistokki OECD um fíggjarlig kor, og á sama plássi tá Sameindu tjóðirnar bera saman lívskor í víðastu merking. Í útbúgving og tøkni standa vit frammaliga, og okkum hevur eydnast at tryggja trygd okkara og vernd, bæði við limaskapi í NATO og í avtalu við USA.
Hvørki Jón Sigurðsson ei heldur aðrir, sum leiddu sjálvstýrisstríðið, hava kunna órað tað, at íslendingar við aldarskiftið fóru at vera í teirri støðu, sum søgan sýnir. Í mínum huga er eingin ivi um, at sjálvstýri hevur ikki átt minni tátt í tí enn sjálvsálitið.
Þýtt hefur á færeysku
Lena Reinert


text:
Basim
Basim (føddur Anis Basim Moujahid hin 4. juli 1992) er ein danskur sangari. Í sjónvarpsrøðini X Factor í 2008 tók hann pallin við stormi og brakaði ígjøgnum sjónvarpsskíggjan og út til danir og føroyingar, sum fylgdu við sangkappingini. Basim býr stutt uttanfyri Keypmannahavn. Hann hevur arbeitt á McDonald's í frítíðini, men frameftir verður alt meira tíð nýtt til tónleikin. Foreldrini hjá Basim eru úr Marokko, og tað verður sagt, at sangevnini eru í familjuni. Pápin hevur sungið bæði í heimlandinum og Spania.
Í 2014 vann hann Dansk Melodi Grand Prix sangkappingina og umboðaði Danmark í Eurovision Song Contest 2014 í Keypmannahavn, har hann endaði á 9. plássi við 74 stigum.
Innihaldsyvirlit
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
Fløgur[rætta | rætta wikitekst]
- Alt det jeg ville have sagt (2008)
- Befri dig selv (2009)
Stakløg[rætta | rætta wikitekst]
- 2008: "Alt det jeg ville have sagt" (#34)
- 2008: "Jeg vil" (#26) [1]
- 2009: "Baby, jeg savner dig"
- 2009: "Lad ikke solen gå ned" (#15)
- 2009: "Befri dig selv" [2]
- 2011: "Ta' mig tilbage" [3]


text:
Storkur
Storkur (frøðiheiti - Ciconia ciconia) er millum hegra og trana til støddar, hálslangur og beinlangur. Liturin er hvítur við svørtum flogfjøðrum, bein og nev eru reyð. Hann eigur mest í Miðevropa, og kemur ongantíð norður um Danmørk. Tað er so sjaldsama fólkaalskin fuglur, at teir allarflestu eiga uppi á hústekjum. Bøndurnir leggja eitt gamalt vognhjól upp á mønina á fjósinum ella á sethúsunum, og storkarnir gera sær reiður í tí.
Um veturin eru teir suðuri í Afrika. Sum okkum her um várið leingist eftir tjøldrunum, so leingist donskum børnum eftir storkinum. So ein góðveðursdag síggja tey eitt koma høgt uppi í lofti, storkurin! Hann ringir seg niðureftir, og skjótt situr hann í sama reiðrinum, sum hann hevði í fjør. Hetta er storkapápin. Nú fer hann at reinsa reiðrið, og bøta upp á tað við greinum, sum hann brýtur sær úti á skóginum. Nakrar dagar seinni kemur kona hansara; og ei dáni í, at hon er blíð, nú hon finnur alt væl tilgjørt. Tey heilsa hvørjum øðrum við at ringla hart við nevinum, tí storkur hevur einki mál. Men er annað deytt, so fær hitt sær nýggjan maka; og menn vita vist, at sama reiðrið hevur verið íbygt í meir enn 100 ár. Fyri uttanhýsis fólki er storkur styggur, men húsfólkið kennir hann væl og leggur ikki í, um tey koma honum nær, tó letur hann seg ikki taka; fríur fuglur vil han vera.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Klaksvík
Klaksvík er næststørsti býur í Føroyum. Harumframt er Klaksvíkar kommuna næststørsta kommuna í Føroyum við umleið 4 900 borgarum. Kommunan fevnir um ein bý, fimm bygdir og er á trimum oyggjum. Á Borðoynni eru Norðoyri, Árnafjørður, Ánir og Klaksvík. Á Kalsoynni eru Mikladalur og Trøllanes. Harafturat er Svínoyggin komin við í Klaksvíkar kommunu frá 1. januar 2009. Klaksvíkin er størsti fiskivinnubýur í Føroyum.
Innihaldsyvirlit
Brot úr eldru søgu Klaksvíkar[rætta | rætta wikitekst]
Klaksvíkar kommuna varð sett á stovn í 1908, og síðani tá hevur bygdin ment seg til at verða miðdepil í Norðoyggjum, og størsti fiskivinnubýur í landinum, men søgan hjá bygdini gongur nógv longur aftur í tíðina.
Føroyar vóru bygdar av norðbúgvum frá umleið 825 til 970 e.Kr. Í hesum tíðarskeiðinum vóru tær føroysku landnámsbygdirnar til. Tað er ikki vist, at fyrsta norrøna búsetingin í Klaksvík er so gomul, men um ár 1100 hava fólk búleikast har. Tað er møguligt at fyrsta búsetingin í Klaksvík gongur heilt aftur til um ár 1000. Nakar miðdepil hevur staðið kortini ikki verið ta fyrstu tíðina.
Tey umleið 6 heimatingini, sum umframt tingið í Tórshavn hava verið í Føroyum frá fornari tíð, ganga helst aftur til búsetingina. Heimatingini vóru upprunaliga sett á óbygdum stað millum bygdir. Norðoya ting kom saman í Køtlum omanfyri Árnafjørð, men einaferð í 17. øld vóru heimatingseturnar fluttar oman millum húsini. Í Norðoyggjum savnaðust menn at halda ting í Vági – núverandi Klaksvík. Hetta tingið virkaði til 1896, tá øll heimatingini í Føroyum vóru niðurløgd.[1]
Hendan miðsavnanin av Norðoya tingsetuni í Vági í 17. øld var møguliga tekin um, at fólkatalið í Klaksvík var farið at økjast í mun til onnur støð í Norðoyggjum. Klaksvíkin var kortini ikki til sum samanhangandi eind um hetta mundið. Tvørturímóti vóru fýra býlingar á staðnum, sum vóru óheftir av hvørjum øðrum. Hesir vóru í Gerðum, á Myrkjanoyri, í Vági og í Uppsølum.
Fólkatalið var ikki stórt. Í 1802 – tá fólkatalið í Føroyum var umleið 5000 - búðu tilsamans 88 fólk í teimum fýra býlingunum. Í Uppsølum 43, í Vági 23, í Gerðum 15 og á Myrkjanoyri 7. Hesi tøl siga nakað um, hvussu stór vanlukka skalvalopini í Gerðum í 1745 og 1765, sum kostaðu ávikavist 4 og 20 fólkum lívið, vóru fyri býlingin. Bóndahúsini í Gerðum vóru bygd upp aftur á sama stað í 1745, men í 1765 vóru tey bygd uppaftur á øðrum stað.[2]
Christianskirkjan[rætta | rætta wikitekst]
Sí grein um Christianskirkjuna.
Norðoya Fornminnasavn[rætta | rætta wikitekst]
Norðoya fornminnasavn[rætta | rætta wikitekst]
- Joensen, Súsanna: 17 málningar í Klaksvík. Í: Mondul, nr. 3/1981
- Kierkegaard, Bo og Jørgen Wadum: Pilastrar, kannilurar og rosettir. Í: Mondul, nr. 1/1984
Leikalund[rætta | rætta wikitekst]
Nógv kenna handilin Leikalund, sum heldur til í einum gomlum handilshøli hjá kongliga einahandlinum.
Gamla apotekið[rætta | rætta wikitekst]
Norðoya Fornminnissavn varð stovnað í 1968 og yvirtók í 1974 gamla apotekið í Klaksvík. Hetta er eitt vakurt, gamalt høli við gomlum innrætningi. Á veggirnar vóru málaðir 17 málningar við motivum úr Klaksvík.
Savnið hevur eisini ognað sær tey gomlu Faktorshúsini, sum standa beint oman fyri gamla apotekið. Faktorshúsini vórðu bygd til faktorin samstundis sum handilshúsini.
Stevnur, mentanardagar og festivalar í Klaksvík[rætta | rætta wikitekst]
Í Klaksvík eru stevnur av ymiskum slag fleiri ferðir um árið.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Býráðsformenn í Klaksvíkar kommunu


text:
Corazon Aquino
María Corazón Sumulong Cojuangco-Aquino (25. januar 1933 - 1. august 2009) var ein filipinskur politikari. Hon fór treyðug upp í politiskt virksemi, tá ið maður hennara, andstøðingurin Benigno Aquino var myrdur í somu løtu, hann steig út úr flogfarinum á flogvøllinum í Manila, júst afturkomin úr útlegd, sum hann hevði verið í síðan 1983. Men Corazon kom at ganga undan í uppreistrinum ímóti Marcosi. Tá ið Marcos flýddi, tók hon við og gjørdist forseti í Filipsoyggjum, til hon tók seg aftur í 1992.


text:
Evropeiska Samveldið
ES er stytting fyri Evropasamveldið ella Evropeiska Samveldið [1], á donskum og fleiri øðrum evropeiskum málum verður brúkt styttingin EU, stytting fyri Europæiske Union ella European Union, er eitt samveldi í Evropa. Hugsanin um at stovna eitt samveldi í Evropa kom upp eftir Seinna heimsbardaga, tí evropeisku londini hildu hetta vera einastu leið at sleppa undan fleiri kríggjum í heimspartinum. Felagsskapurin, ið upprunaliga æt EEC (stytting fyri Búskaparligi Felagsmarknaður Evropa), hevur skipað øll limalondini sum ein marknað. Vøra, tænastur og arbeiðsmegi hava frítt at fara limalandanna millum. ES skipar seg nú sum búskaparligt samveldi við einum gjaldoyra, evru, í øllum londunum. Ein onnur framtíðarhugsjón er ES sum politiskt samveldi. Tað vóru tey seks londini, Frakland, Luksemborg, Belgia, Niðurlond, Vesturtýskland og Italia, sum stovnaðu henda felagsskap í Róm í Italia í 1957, og tí verður sjálvur sáttmálin nevndur Rómsáttmálin. Í 1973 komu Stóra Bretland, Danmark og Írland uppí, í 1981 Grikkaland, í 1986 Spania og Portugal og um ársskiftið 1995 Svøríki og Finnland. Føroyar eru ikki við, men hava serligan sáttmála við ES. Sama er við til dømis Íslandi, Sveis og Noregi. Grønland fylgdi Danmørk inn í ES. Tá ið Grønland fekk heimastýri, vórðu viðurskiftini við ES endurskoðað, og Grønland segði seg úr felagsskapinum. Eftir broytingarnar í Eysturevropa seinastu árini, vilja nógv av teimum londunum sleppa upp í Evropasamveldið, og summi hava longu søkt um limaskap. Efir at limalondin góðtóku Maastricht-sáttmálan í 1993, er lagt upp til nógv meira víðfevnandi samstarv enn upprunaliga ætlað.
Í 2014 vóru 28 lond í ES, fólkatalið 506 mió. og í vídd umleið 4,38 mió. km2. Tá ið Japan er frá, er ongastaðni so nógv fólk á hvørjum km2 sum í ES. 24 almenn mál eru í ES og fleiri óalmenn mál. ES-londini eru ídnaðarlond burturav og nógv ríkari enn lond flest. Tað er aðalmál ES at gera eitt Evropa við ongum landamørkum, har vøra og peningur hava frítt at fara. Í ES- og EBS-londunum hava vørur, tænastur, fólk og kapitalur frítt at fara. Hesi “fýra frælsini” gera tað lættari at virka. Føroyar hava ein handilssáttmála, sum gevur ávísum fiskavørum at kalla fría atgongd til ES marknaðin. Mangt og mikið snýr seg um pening, men ES er meira enn tað. Samstarv er á nógvum økjum: vísindi, handil, umhvørvi, undirvísing og uttanríkispolitikkur er nøkur dømi. Nógv halda, at ES er stigið fram ímóti sameindu tjóðum Evropa, við felags gjaldoyra og eisini felags verju og løgreglu.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 1957 gingu fimm lond saman og stovnaðu Evropeiska Búskaparliga Felagsmarknaðin (EEC). Tey hildu, at neyvt búskparligt samstarv fór at avmarkað vandan fyri kríggi ímillum limalondini og at skapa vælferð í Evropa. Seinni komu fleiri onnur lond uppí, og nú eitur felagsskapurin Evropasamveldið (ES). 28 lond eru limir, og umframt búskaparliga samstarvið verður nú virkað fyri at gera ES til politiskt samveldi.
Seinni veraldarbardagi tók milliónir mannalív og syndraði Evropa. Evropeiski felagsmarknaðurin varð settur á stovn, so at kríggj og ósemjur ikki aftur skuldu vera millum lond í Evropa. Tey seks (sum tey tá vórðu nevnd) europeisku londini Belgia, Niðurlond, Luksemborg, Frakland, Vesturtýskland og Italia skrivaðu í 1957 undir Rómsáttmálan og skipaðu harvið Europeiska Felagsmarknaðin, stytt EF. Endamálið var í fyrstu syftu, at hesi londini skuldu hava felags tollmark, felags arbeiðsmarknað og frían innanhýsis kapitalflutning landanna millum. Í aðru syftu varð ætlanin, at EF skuldi mennast til eitt búskaparligt og politiskt samveldi. Fyri at standa seg ímóti hesum felagsskapi tóku tey sjey europeisku londini Danmark, Svøríki, Noreg, Stóra Bretland, Portugal, Eysturríki og Sveis seg saman í felagsskapin EFTA (stytting fyri European Free Trade Association á enskum). Sáttmálin varð undirskrivaður í Stokkhólmi í Svøríki í november 1959. EFTA er eitt fríhandilsøki, har allur tollur ímillum limalondini er avtikin, samstundis sum hvørt limaland sær kann varðveita tann toll, tey høvdu við triðjalond. Føroyar gjørdist limur í EFTA í 1967, men fór í 1972 burturúr aftur, tá ið Danmark gjørdist limur í ES. Tey EFTA-lond, ið ikki eru farin upp í ES, skrivaðu í 1992 undir ein sokallaðan EBS-sáttmála við ES. EBS er stytting fyri Europeiska Búskapar Samstarvið, sum merkir, at Innmarknaðurin í ES eisini kom at fevna um EFTA londini. Nú er einki eftir av EFTA, og tey lond, sum ikki hava fingið limaskap í ES, hava í staðin fingið handilssáttmála, EBS-avtaluna.
Stjørnurnar í flagginum hjá ES siga frá, hvussu mong lond vóru limir, men nú eru fleiri lond komin afturat.
Skipan[rætta | rætta wikitekst]
Valdið í ES verður býtt í tríggjar partar. Lóggevandi valdið hevur ráðharraráðið, útinnandi valdið hevur kommissiónin, og dómsvaldið hevur dómstólurin. Haraftrat er ráðgevandi ting, sum eitur Evropatingið.
- Ráðharraráðið ella ES-Ráðið (enskt: Council of the European Union) hevur skrivstovur sínar í Brússel. Í ráðnum eru 28 ráðharrar, ein úr hvørjum limalandi. Tað er ráðharraráðið, sum samtykkir lógirnar í ES.
- Kommissiónin (enskt: European Commission) hevur skrivstovu í Brússel. Í kommissiónini eru 28 limir, 2 úr teimum stóru limalondunum og 1 úr teimum smáu. Kommissiónin skal koma við uppskoti um nýggjan politikk og nýggjar lógir. Tá ið lógirnar eru samtyktar, skal kommissiónin síggja til, at tær verða hildnar.
- ES-dómstólurin (enskt: European Court of Justice) hevur sæti í Luksemborg. Í honum er 1 dómari úr hvørjum limalandi, og avgerðir, tiknar í ES-dómstólinum, skuldu verða tiknar fram um dómarnar í limalondunum.
- ES-Parlamentið ella Evropatingið (enskt: European Parliament) heldur sínar fundir í Strassborg, Fraklandi. Í tinginum eru 751 limir, sum verða valdir fyri fimm ár í senn av borgarunum í limalondunum. Úr Danmark eru 13 limir. Tingið umboðar fólkið, og politikarar úr nógvum ymiskum flokkum í Evropa hava sæti har. Tingið skal til dømis taka støðu til øll uppskotini frá kommissiónini um fíggjarpolitikkin í ES.
Sambandið millum Føroyar og ES[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar er ikki limur í ES, men tað er Danmark, sum Føroyar er í ríkisfelagsskapi við. Bæði áðrenn og aftaná, at Danmark fór upp í ES, hava anstøðingar har, eins og í Føroyum, hildið fundir og gingið mótmælisgongur. Í øllum Norðurlondum eru fólk bæði ímóti og fyri ES. Vidðhaldsfólk halda, at ES hevur bundið londini í Evropa fastari saman, og tey 28 ES londini hava fingið størri ávirkan á heimin. Hildið verður, at ES er til gagns fyri til dømis útflutning og fyri fólk flest. Andstøðingar halda, at landið missir ein part av støðu síni sum sjálvstøðugt ríki. Tey vilja hava frælsi sjálvi at ráða og vilja ikki, at landið skal verða stjórnað úr Brússel.
Í 1970 fóru Danmark, Stórabretland, Írland og Noreg undir samráðingar við EF um møguligan limaskap. Undir samráðingunum segði danski marknaðarráðharrin, at fyri Føroyar og Grønland kundu taka seg upp serligir spurningar, sum gjørdu tað neyðugt, at serskipanir av ymsum slagi vórðu gjørdar fyri hesar partar av ríkinum. Hetta setti av álvara ferð á kjakið í Føroyum um, hvørt Føroyar skuldu fylgja Danmark inn í felagsskapin
2. oktober 1972 varð staðfest við fólkaatkvøðu, at Danmark skuldi gerast partur av EF. Danski upptøkusáttmálin í EF fevndi ikki um Føroyar. Eisini Stórabretland og Írland valdu at gerast limir. Sambært ráðgevandi fólkaatkvøðu í Noregi, har meirilutin av fólkinum var ímóti limaskapi, avgjørdi norska stjórnin at mæla Stórtinginum til ikki at samtykkja luttøku í EF. Síðani løgtingið í januar 1972 hevði viðgjørt EF málið vóru nú farnar hendingar fram av stórum týdningi fyri støðu Føroya mótvegis EF. EFTA londini, sum ikki søktu um limaskap í EF, høvdu øll fingið fríhandilssáttmálar við EF; og Noreg ynskti ikki longur limaskap, men samráddist nú við EF um fríhandilssáttmála.
Tá løgtingið fyrst í sjeytiárunum skuldi taka støðu til, um Føroyar skuldu fara við Danmark inn í Evropeiska Felagsmarknaðin (EF), birtist ein tann størsta politiska rørsla, sum hevur verið í Føroyum: Fólkafylkingin móti EEC. Fylkingin - væl stuðlað av serliga Tjóðveldisflokkinum - førdi eina kampanju, ið lýsti felagsmarknaðin sum nakað stórt og fremmant, ið fór at týna Føroyar, gjørdust vit limir. Málið um føroyskan EF limaskap varð endaliga avgreitt, tá ið eitt samt løgting í 1974 gjørdi av, at Føroyar skuldu standa uttanfyri, hóast Danmark var farið inn í felagsskapin.
Í 1992 atkvøddi ein meirluti av dønum ímóti tættari ES-samarbeiði. Danska fólkið er 1 % av fólkinum í ES og danir eiga bert ein lítlan part av atkvøðunum í ES-Ráðnum og 1.7 % í ES-Parlamentinum.
Sendistova Føroya í Evropa Samveldinum[rætta | rætta wikitekst]
Sendistovan í Brússel starvast mest við viðurskiftum Føroya við ES. Endamálið hjá sendistovum Føroya er í høvuðsheitum, eins og hjá øðrum londum, at skapa og røkja sambond í vertslandinum og miðla kunning og sambond millum mentanarlív og aðrar samfelagsbólkar í vertslandinum.[2] Kate Sanderson er fyrsta sendikvinna Føroya í Brússel. [3]
ES-boykott ímóti Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
28. august 2013 valdi ES at fremja boykott móti Føroyum á tann hátt, at føroysk skip við makreli og sild ikki sluppu í ES-havn ella ES land yvirhøvur. Hetta orsakað av ósemju um hvussu stóran part av makrelkvotuni, ið Føroyar skal hava. ES metti at Føroyar ikki fiskaði burðardygt. Føroyar stevndu ES til WTO. Hin 11. juni 2014 kunngjørdi Maria Damanaki fiski- og vinnumálakommiserur hjá ES, at avtala um sildakvotu var gjørd millum Føroyar og ES, og at ES nú fór at enda handilsforingunum móti Føroyum, sum hevði vart síðan 28. august 2013. Sum partur í nýggju semjuni lovaði Jacob Vestergaard, fiskimálaráðharri Føroya, at Føroyar fóru at taka aftur stevningina í WTO móti ES.[4]
Limalond[rætta | rætta wikitekst]
Evropasamveldið er vaksið sera nógv síðan Rómsáttmálin varð undirskrivaður av Vesturtýsklandi, Fraklandi, Italia, Niðurlondum, Belgia og Luksemborg í 1957. Tey seks stovnandi londini verða ofta umrødd sum tey seks ella kjarnu-Evropa.
22 onnur lond blivin innlimað í ES síðan stovnanina, hetta er hent í seks umførum (limalond, ið eisini eru við í Evru-samstarvinum, eru merkt við "€"):
- Belgia € (1957)
- Frakland € (1957)
- Týskland € (1957)
- Italia € (1957)
- Luxembourg € (1957)
- Niðurlond € (1957)
- Danmark (1973)
- Lýðveldið Írland € (1973)
- Stóra Bretland (1973)
- Grikkaland € (1981)
- Portugal € (1986)
- Spania € (1986)
- Eysturríki € (1995)
- Finnland € (1995)
- Svøríki (1995)
- Kýpros € (2004)
- Kekkia (2004)
- Estland € (2004)
- Ungarn (2004)
- Lettland € (2004)
- Litava € (2004)
- Malta € (2004)
- Pólland (2004)
- Slovakia € (2004)
- Slovenia € (2004)
- Bulgaria (2007)
- Rumenia (2007)
- Kroatia (2013)
Friðarheiðursløn Nobels[rætta | rætta wikitekst]
ES fekk Nobel friðarheiðurslønina í 2012. Í hennara grundgevingum varð m.a. sagt, at ES í yvir seks áratíggju hevur virkað fyri friði, fólkaræði og mannarættindum í Evropa. Nevndin vísti á, at áðrenn Seinna heimsbardaga høvdu Týskland og Frakland, í eitt 70 ára skeið, verið í kríggi tríggjar ferðir. Eisini tók Nobelnevndin fram, at ES hevur slóðað fyri fólkaræði, ikki minst í Eystur- og Suðurevropa er fólkaræði styrkt, og fleiri stríð millum etniskar bólkar eru loyst á friðarligan hátt. Samanumtikið hevur ES, sambært Nobelnevndini, stabiliserað Evropa, og broytt tað frá at vera ein heimspartur, sum var merktur av kríggi, til at vera ein heimspartur, har friður valdar. “Evropeiska Samveldið hevur í 60 ár borgað fyri støðufesti, trygd og friði í Evropa síðani Seinna heimsbardaga, og hevur eisini styrkt mannarættindini í Evropa", segði Thorbjørn Jagland, formaður í Nobelnevndini, tá hann í okt. 2012 kunngjørdi, hvør fær friðarheiðurslønina 2012. [5] ES hevur í fleiri ár verið í uppskoti at fáa friðarheiðurslønina. Nobelnevndin varð samd um at lata ES heiðurslønina. [6]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.fmn.fo/listar/styttingar/stytt-3C.htm
- ↑ http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=13311
- ↑ http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=13314
- ↑ undercurrentnews.com, EU lifts trade sanctions against Faroes as parties agree to end herring war
- ↑ http://www.nrk.no/nyheter/nobels_fredspris/1.8355716
- ↑ http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/EU-far-arets-fredspris-7015227.html


text:
John Locke
John Locke (29. august 1632 - 28. oktober 1704). Bretskur heimspekingur og lækni. Høvuðsverk hansara, An Essay Concerning Human Understanding frá 1690 verður roknað sum byrjanin til upplýsingartíðina.
Fólkaræðið[rætta | rætta wikitekst]
John Locke tosaði um ein hátt fyri fólkaræðið, sum kann kallast verndarliberalisma. Staturin er ein ramma, sum skal tryggja borgarunum frælsið at velja í samfelagnum. Hugsanarhátturin er her at menniskja gott kann menna seg sjálvt. Í mótsetning til sjónarhornið hjá John Stuart Mill, so er endamálið við fólkaræðinum at tryggja, at borgarin hevur rúm til at menna seg í, uttan at skal vera nøkur uppíblanding í menningini. Verndarliberalisma er mett hava við sær "negativt frælsi".


text:
Djóralæknar
Djóralæknar hava lært at lekja og røkta dýr. Dýr duga ikki sum menniskjur at greiða frá, hvar ið tey hava ilt, tá ið tey eru sjúk. Tí er sera torført at geva dýrum rætta viðgerð. Fyrr vóru bara hestar og annar fenaður viðgjørdir. Nú á døgum viðgera teir eisini heimadýr. Teir kanna fenað og hjálpa til við burðum. Summir djóralæknar eru um dýrini í djóragørðum. Aðrir djóralæknar búgva seg út til djóratannlækna.
Djóralæknar eru alneyðugir í landbúnaðinum. Alidýr verða ald, so at fólk skulu fáa so nógv mjólk, kjøt ella egg sum gjørligt. Men teimum tørvar tó serliga røkt, tí alidýrini eru viðkvæmari fyri sjúkum. Djóralæknin hjálpir bóndanum, so dýrini eru frisk. Fyrr, tá ið eingir djóralæknir vóru, hjálptu hestalæknar hestum og øðrum fenaði, til dømis neytum. Teir nýttu gomul, kend heimaráð.
Mong ymisk dýr verða viðgjørd á djóralæknastovum. Hundar skulu vera í bandi, og kettur eiga at liggja í kurv, so tey ikki fara at berjast og so kunnu smitta onnur dýr. Djóralæknin kannar dýrið og spyr eigaran, hvørji sjúkeyðkenni dýrið hevur.
Fyrstu djóralæknafrøðiligu háskúlarnir í Evropa vóru stovnaðir í 18. øld.
Í Danmark krevst 6 ára útbúgving á Den Kongelige Veterinær og Landbohøjskole, áðrenn tú gerst djóralækni.
Djóralæknar í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Djóralæknar[rætta | rætta wikitekst]
- Torben Lauge Dencker
- Ingibjørg Egholm
- Torgun Gjefsen
- Bergur Hanusson
- Lone Vester Jensen
- Kristina Dahl Joensen
- Ole Jürgens
- Susanne Kabell
- Birna Mørkøre
- Lars Mohr Nielsen
- Jórun Sumberg -Olsen
- Jústines Olsen
- Elspa Petersen
- Signar Petersen
- Oddjó Stovugarð
- Andras Strøm
- Niels Therkildsen
- Karen Brener Tjørnelund
- Peter Skou Østergård


text:
Wien
Wien er høvuðsstaður í Eysturríki og mentanarligur og politiskur miðdepil í landinum. Hann var eisini høvuðsstaður í tí mikla keisararíkinum, og frá tí tíðini eru mikil minnismerki og prýðuligir bygningar. Í hesum býi búgva tvær milliónir av fólki. Wien er stásiligur býur við nógvum vøkrum kirkjum og borgum, gitnast av teimum er St. Steffanskirkjan. Dómkirkjan í Wien - St. Steffanskirkjan - er gitin fyri vakurleika. Úr kirkjutorninum sæst út yvir allan býin og yvir í Donau. Býurin stendur við Donau, og tað er stór skipaferðsla frá og til býin eftir ánni. Úr Donau hava teir grivið eina siglirennu inn í býin. Gjøgnum Wien ganga nakrir av teimum mætastu bilvegum og jarnbreytum, sum fara um Alpurnar úr Norðurevropa til Italia. Nógvar jarnbreytir ganga eisini út frá Wien.
Í býnum eru nógvar verksmiðjur, og tær gera m.a. møblar. Wien er stórur ídnaðarbýur; har eru stórar vevstovur, maskinvirki, møblavirki, leðurvirki og instrumentvirki. Vørurnar fara við skipum gjøgnum siglirennuna út í Donau og haðani út á marknaðin í Evropa. Eisini er hann kendur tónleikabýur. Wien hevur verið høvuðstónlistaborgin í Evropa, og har hava heimsins mætastu tónaskald hildið til.
Wien er heimsins besti býur at búgva í 2014, sambært Mercer [1]. Í árligu kanningini hjá I Mercer, "2014 Quality of Living rankings", sum samanber lívskorini í teimum ymisku stórbýunum, liggja teir norðurlendsku høvuðsstaðirnir Keypmannahavn 9, Stokkhólm 19, Oslo 31 og Helsinki 31 millum topp 50 av teimum 223 býunum sum vóru við í kanningini. Nummar tvey á listanum liggur Zürich í Sveis, nummar trý Auckland í Nýsælandi, týski München nummar fýra og kanadiski Vancouver nummar fimm.


text:
Lerwick
Lerwick (skotskt gæliskt: Liùrabhaig), grundlagdur uml. 1653, er størsti býur og høvuðsstaður í Hetlandi. Har búgva umleið 7.070 fólk.
Lerwick er norðasti býur í Skotlandi. Skansin Fort Charlotte ið varð bygdur í 1665 er navngivin eftir drotningini hjá Georg 3 kongi, og er ein av best vardu skansunum í Skotlandi. Navnið kemur av norrønum: Leirvík.
Úr Lerwick er ferjusamband til Aberdeen á skotska meginlandinum og Kirkwall í Orknoyggjum (NorthLink Ferries) og til smærru oyggjarnar Bressay og Out Skerries. Í nøkur ár sigldi Smyril Line uppá Lerwick, men økonomiskt grundarlag var ikki fyri hesi sigling.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
Lerwick, oyggin Bressay í baksýni.
-


text:
Leyvur
Leyva, (eldri bíbliumál: ljón, talumál: løva) (frøðiheiti - Panthera leo) er eitt stórt rándýr av kattarætt.
Best kenda leyvan í dag er Afrikanska leyvan
Afrikanskar kvennleyvur halda til í føstum samløgum og ansa ungunum hjá hvør aðrari. Ungarnir berjast í spølni, og soleiðis venja teir seg at veiða sjálvir. Leyvur taka nógv ymisk súgdjór á grasfløtunum, tær leggja til dømis eftir ungum fílum, gnýum og giraffum. Tær halda seg í bólkum, einar 5-40 saman. Har eru nakrar fáar kallleyvur og nógvar vaksnar kvennleyvur við ungum sínum.
Leyva er einasti stórkøtturin, ið heldur saman í flokkum ella ættarbólkum, upp í einar 40 í hvørjum. Flokkurin ræður á einum 100 km2 stórum øki ella størri, alt eftir, hvussu veiðimøguleikarnir eru. Stóra kallleyvan verjir búøkið og kvennleyvurnar. Leyvur halda mest til á grasfløtum, og tað eru serliga kvennleyvurnar, ið veiða.
Leyva tekur oftast stór dýr, t.d. antilopu og sebru. Ein giraffur er nóg mikið at metta stóran leyvuflókk. Ein leyva kann skræða í seg 23 kg av kjøti í einum - tað sama sum 350 pylsur! Leyvur og aðrir stórkøttir hava sterkan, stuttan skølt av bíta fast. Tey taka við stóru, hárhvøssu tøkutonnunum. Teir stóru jakslarnir bíta væl á bróski og vøddum.
Kallleyvan er tann sterkasta í flokkinum. Hon verður 2,5 metrar long og hægri enn metur upp á háryggin. Kallleyvan hevur stórt ývið framvaks.
Upp til 12 ymisk undirsløg av leyvu (ljóni) eru eyðmerkt, m.o. Asiatisk leyva, Berbaraleyva og Kappleyva.


text:
IUCN Reyðlistin
Reyðlistin hjá IUCN yvir hótt sløg (eisini kent sum IUCN's Reyðlisti eller Reyði Dátalistin) (stovnaður í 1963) er heimsins mest víðfevnandi uppgerð yvir tað globalu varveitingarstøðuna fyri tey lívfrøðiligu sløg jarðarinnar. IUCN (International Union for the Conservation of Nature) er høvuðsmyndugleikin í øllum evnum, ið viðvíkja varveitingarstøður. Harumframt útgeva fleiri ymiskar tjóðir og felagsskapir fleiri regionalar reyðlistar, ið meta um vandan fyri útdoyggjan fyri ymisk sløg innanfyri einari serstakari fyrisitingarligari eind. Í Føroyum gav Náttúrugripasavnið út: Reyðlisti - Náttúrulýsing, lendi og sløg í 2005, sum er ein frágreiðing um reyðlistaflokking av plantum og fuglum.[1]
Reyðlistaflokkingin[rætta | rætta wikitekst]
Leiðreglurnar fyri reyðlistaarbeiðið ið her er gjørt, gav IUCN út í 2001. Tær fatað um 9 bólkar (categories) harav 3 eru sonevndir hóttanarbólkar. Plantur og djór skulu lúka ávísar treytir (criteria) fyri at koma í ein ávísan bólk. IUCN mælir til, at somu styttingar verða nýttar fyri bæði bólkar og treytir í øllum londum. Styttingarnar í listanum niðanfyri eru tær ensku styttingarnar.
Reyðlistastøða: versjón 3.1[rætta | rætta wikitekst]
Flokking og kriteruversjón og 3.1 varð tikin í nýtslu frá 2001. Fram til henda endurskoðanin kom, var versjón 2.3 galdandi.
- EX = Útruddað (Extinct).
Slagið er ikki til longur.
- EW = Útruddað í villu náttúruni (Extinct in the wild)
Verður nýtt um sløg, ið verða mett at vera útdeyð í villu náttúruni, men sum enn eru á lívi í fangaskapi.
- CR = Sera hótt (Critically Endangered)
Sløg ið eru beinleiðis hótt og sum eru í 50 % vanda fyri at doyggja út frá 10 til 100 ár í frammi í tíðini.
- EN = Hótt (Endangered)
Sløg ið eru í stórum vanda fyri at útdoyggja, nærri lýst sum 20 % vanda fyri at útdoyggja frá 20 til 100 ár frammi í tíðini.
- VU = Viðbrekið (Vulnerable)
Sløg ið eru hótt og hava 10 % vanda fyri at doyggja út áðrenn 100 ár eru liðin.
- NT = Nærum hótt (Near Threatened)
Sløg ið krevja serlig atlit og sum ikki hoyra til bólkarnar CR, EN ella VU, men sum orsakað av afturgongd krevur serlig atlit og tiltøk.
- LC = Ikki hótt (Least concern)
Hetta eru sløg ið ikki eru beinleiðis hótt.
- DD = Dátutrot (Data deficient)
Í hesum flokki koma tey sløg, ið mangla neyðuga kunning til at meting kann gerast um hvussu hótt ið slagið er. Sum oftast eru hetta sløg, sum álíkavæl høvdu enda á reyðalista, um so var at vitanin um tey var nóg góð.
- NE = Eingin meting (Not evaluated).
Slagið er av ókendum orsøkum ikki blivið mett um/endurskoðað. Tað kunnu vera fleiri orsøkir til hetta, t.d. at slagið er rættiliga nýliga funnið og tí manglar viðurkenning sum eitt egið slag av IUCN ella at slagið er útdeytt fyri so langari tíð síðan, at tað ikki er áhugavert at flokka tað.


text:
Støð í Harry Potter
Grimmauld nr. 12[rætta | rætta wikitekst]
Man hoyrir fyri fyrstu fer um Grimmauld nr. 12 í fimtu Harry Potter bók (Harry Potter og Føniksfylgingin). Eigari av Grimmauld nr. 12 eru Black familjan, sum hava reint-blóð; og tað er eitt tað mest týdningarmesta hjá teimum. Í húsinum búðu mamma Sirius (Sirius, sum er gubbi Harry), Walburga Black og beiggi Sirius, Regulug A. Black (R.A.B., sum hevur tiki horcrux'in hjá Voldemort í Harry Potter og Hávlblóðsprinsurin - medaljongin.), Sirius Black og húsálvurin Kreaher.
Grimmauld nr. 12, er ósjónligt. Tá ið húsi liggur mitt í býnum London og Føniksfylgingin brúkar hetta hús fyri at møtast, má húsi vera ósjónligt. Onkuntíð hava mugglara-grannarnir mistonkt hetta við, at húsnummrini eita 11 og so 13, tí tey ikki síggja húsini nr. 12. Øll Black-fólkini eru deyð eftir tíðini. Regulus Black var deyðsátari hjá Voldemort, men vildi heldur vera ímóti, og doyði við at finna medaljong-horcrux'in, Sirius Black, sum er gubbi Harry Potter, doyði tá ið deyðsátarnir og føniksfylgingin bardust ímóti á Deildini fyri tað Dulda, á Gandamálaráði. Sirius var góður við Harry, og Harry arvaði so Grimmauld nr. 12, og við húsinum fylgdi húsálvurin Kreacher við, sum hatar ikki-reint-blóð fólk; betri kent sum mórublóð.


text:
Virus
Eitt virus er ein undir-mikroskopiskur partikkul (millum 20 og 300 nm) sum kan smitta eina kyknu í einari lívfrøðiligari veru. Eitt virus kan bert nøra seg við at smitta eina vertkyknu, sum kunnu verða bæði prokaryotar (t.d. bakteriukyknur) og eukaryotar (t.d. djórakyknur). Nógv virus elva til sjúkur í menniskjum og djórum. Viðgerð er trupul, tí antibiotika nyttar ikki og fá sløg av heilivági finnast, ið virka ímóti virusum.
Innihaldsyvirlit
Samanseting[rætta | rætta wikitekst]
Virus eru, í grundini, samansett av arvatilfari inni í einum proteinhylkið. Proteinhylkið er antin uppbygt sum ein spiralur, so virusið gerst avlangt (helicalt), ella eru proteineindirnar samansettar sum í einum fótbólti, so virusið er runt (icosahedralt). Tað finnast eisini kompleks virus sum hava hvørki av áðurnevndu skapum, men kunnu t.d. hava ein proteinhala ella ein annaleiðis vegg.
Nøkur hava eisini ein lipid dupultlag membran uttanum hylki; tey ið ikki hava verða kallaði nakin virus. Tað eru mest djóravirus, ið hava membran. Flestu virusir hava ikki egin ensymir, men tað eru tó nøkur sum hava. Ensymini hava ymiskar funktiónir, t.d. at framleiða DNA út frá RNA (revers transcriptase), bróta hol á bakteriuveggir (lysosym) og hjálpa virusinum at loysa seg frá kyknuni (neuraminadase).
Deiling[rætta | rætta wikitekst]
Tá virus deila seg gongur tað fyri seg í 5 stigum:
- Íbinding: Virusið bindir til eina kyknu.
- Inntreinging: Virusið sendir sítt arvatilfar inn í kyknuna. Nøkur virus senda eisini proteinir sum tey brúka til at framleiða nýtt arvatilfar.
- Framleiðsla: Virusið nýtir ensymini hjá kyknuni til at framleiða sítt egna nýggja arvatilfar og proteinir.
- Samanseting: Arvatilfar og proteinir verða samansett til nýggjar viruspartiklar.
- Leyslating: Viruspartiklarnir verða leyslatnir frá kyknuni. Ofta doyr kyknan av hesum.
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Virus verða ofta bólkaði eftir hvat teirra arvatilfar er og hvussu tey framleiða mRNA. (Baltimore flokkingin):
- Bólkur I: DNA-virus við dupultstrongi (dsDNA). Dømi: Herpes simplex virus, Pokur virus.
- Bólkur II: DNA-virus við einkultstrongi (ssDNA). Dømi: Parvovirus.
- Bólkur III: RNA-virus við dupultstrongi (dsRNA). Dømi: Rotavirus.
- Bólkur IV: RNA-virus við pluss einkultstrongi ((+)ssRNA). Dømi: Poliovirus, Hepatitis A virus, SARS virus.
- Bólkur V: RNA-virus við minus einkultstrongi ((-)ssRNA). Dømi: Influenza virus, Rabies virus, Meslingavirus, Ebola virus, Marburg virus.
- Bólkur VI: RNA-virus við pluss einkultstrongi, sum deila seg við DNA-millumliði (ssRNA-RT). Dømi: HIV.
- Bólkur VII: DNA-virus við dupultstrongi, sum deila seg við RNA-millumliði (dsDNA-RT). Dømi: Hepatitis B virus.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Michael T. Madigan, John M. Martinko, Brock Biology of Microorganisms, 11th Edition, 2006, Pearson Prentice Hall.