text:
Bókmentasøga er altíð úrval og tulking, hon er ein konstruktión. Tað ger ikki tað sama, hvør situr við telduna. Tí verður hon ikki søgd eina ferð fyri allar og endaliga. Í seinni árum hava t.d. kvinnur, eisini í Føroyum, skrivað um bókmentir frá einum sjónarhorni, sum hevur gjørt, at ávísir tættir, eyðkenni og brigdi í bókmentunum hava verið drigin fram og tulkað sum týdningarmikil, sum fyrr hava verið ósjónlig ella mett sum týdningarleys.
Um teir elstu føroysku sangirnir hava týdning fyri okkum, so hava teir týdning fyri okkum sum menniskju í okkara tíð. Vilja vit meta um hetta, mugu vit royna við nútíðareygum okkara at skoða teir í teirra søguliga høpi.
Savnið Føriskar vysar irktar og sungnar äv føringun í Kjøp-inhavn (1876-92) ber dám av, at tað er yrkt í útisetu: ein góður partur av sangunum er um heimlongsil. Nógvir av yrkjarunum vóru studentar, og drykkju- og veitslusangir eru uppií, so sum hoyrdi til í studentalívinum; tveir teirra eru enn kendir: „Gevið brøður“ (Fríðrikur Petersen) og „Vilt tú vera glaður“ (Jørgen Hammershaimb). Somuleiðis tveir kensluríkir ungdómssangir: „Um várið sólin vermir blómur vakrar“ (Jørgen Hammershaimb) og „Eina so vil eg vísuna kvøða“ (Edvard Lützen); ein yrking lýsir ein útróðrardag: „Ein landnyrðingsstormur so skjótt brast á“ (Billa Hansen), og ein litríkur sangur er um grindarakstur og -dráp í Havn: „Upp úr svøvni, tit havnarmenn reystir!“ Lagið er frá „La Marseillaise“ – Billa Hansen og Jákup Jakobsen, doktari, sum hevði lisið franskt, hava yrkt hann.
Størsti bólkurin í bókini er føðilandssangirnir.
Føriskar vysur nýta stavingarlagið hjá Jákupi Jakobsen, sum lagar seg eftir framburði og ikki eftir uppruna orðanna (tá ið her verða tikin dømi úr Føriskun vysun, verða tey skrivað við okkara stavseting). Í 1892, tá ið Føriskar vysur komu, var Føringatíðindi komið út her heima í tvey ár, og blaðið nýtti Hammershaimbs stavseting. So studentarnir í Keypmannahavn fóru sína egnu leið í hesum og fylgdu Jákupi doktara, sum var ávirkaður av nýggjum rákum í málvísindum. Men tá ið Føroy-ngafelag í Keypmannahavn gav út næstu sangbók sína sjey ár seinni – tað var A.C. Evensen, ið greiddi hana úr hondum – varð Hamm-ershaimbs stavseting nýtt.
Tað er ikki altíð, at bókmentir og skaldskapur standa í lívligum og beinleiðis orðaskifti við sína tíð. Um okkara tíð er at siga, at hon hevur so nógvar aðrar miðlar, sum meira og minni kappast við bókina. Men skaldskapur er eisini annað enn bøkur, og vit hava í okkara tíð upplivað sangskaldskap sum ein virknan tátt í almennu samskiftunum, sum nakað ið var við til at orða og at broyta hugsan og harvið kanska veruleika. Eg hugsi um tað økta politiska medvitið og virksemið millum manna í 1960-unum, sum fylgdist við at nýggjur modernistiskur føroyskur skaldskapur, poppur og annar sangskaldskapur vaks fram. Hetta virksemið fekk partvíst íblástur frá røringum millum lesandi føroysk ungfólk í Danmark. Og síðan um miðjuna á 1970-unum hava vit sæð, at vørrir av nútíðar kvinnurørslu hava gjørt vart við seg her, samstundis sum ein ávísur vøkstur hevur verið í føroyskum bókmentum eftir kvinnur; tað ber tó ikki til at siga, at føroyskar, í breiðum týdningi kvinnupolitiskar umrøður og bókmentir hava verið ein kraftmiðdepil, sum í senn orðar samtíð sína og er við til at broyta hana. Ikki enn, men tað fer at koma, nú ið kvinnuligt sjálvsmedvit hevur fingið høvdið fyri seg.
Tann føroyski sangskaldskapurin, sum tók seg upp í Keypmannahavn í 1870-unum, fekk stóran týdning, ja, vit mugu siga, at hann gjørdist ein kraft í føroyskum mentanarligum, samfelagsligum og politiskum lívi. Hann festi fót í Føroyum tíggju ár seinni, og her var honum langt lív lagað.
Meðan tíðir hava liðið, hava føroyingar, sum ferðaðust burturi í verðini borið nýggjar hugmyndir, háttalag og lutir við sær heimaftur. Føroyingar í útisetu í Keypmannahavn hava í øldir verið millumliður, tá ið nýggjar hugsanir hava verið bornar til Føroya, hugsanir, sum í størri ella minni mun hava fest røtur og breitt seg í føroyskum jørðildi. Tjóðskaparrørslan er dømi um rørslu, sum hevur fingið breiða og varandi ávirkan. Harafturímóti hava kvinnurørsla og vinstrarørsla higartil havt minni umfatandi og glopputari ávirkan í Føroyum.
Hvat var tað sum gjørdi, at tjóðskaparhugsanin, sum tann elsti sangskaldskapurin er orðing av, festi í í 1870-unum millum føroyingar í Keypmannahavn og fekk fótin fyri seg, tá ið Føringafelag varð stovnað í Føroyum í 1889? Tað verður sagt, at stundin var "komin til handa“, at tíðin var búgvin. Tað liggur tó ikki í hesum, at tað av teimum seinastu 100 árunum, sum er vorðið „Føroya søga“, var ein sjálvgivin ella óundansleppandi gongd – í kraft av teimum søguligu umstøðunum, sum vóru til staðar; heldur man tann tjóðskaparliga føroyska menningargongdin, sum søga okkara tey seinastu 100 árini sigur frá, hava verið ein møgulig gongd.
Flestir søgumenn meta nú nationalismu sum eitt søguligt og ikki eitt náttúrugivið fyribrigdi. Men hava børn ilt við at ímynda sær, hvussu alt var, áðrenn sjónvarpið kom, so er tað enn truplari hjá okkum at hugsa okkum ríki, samfeløg og mentanir uttan tjóðar- og tjóskaparhugtakið, tí vit eru fødd inn í tíðarskeið nationalismunnar, og vit liva í tí.
Hugmyndirnar um eindina tjóð-tungu-mentan sum lívrunna eind frá skaparans hond, ið hvør tjóð hevur skyldu at røkja, komu upp um ár 1800. Týdningarmikil bakgrund var franska kollveltingin, ið breyt niður ta gomlu skipanina, ið knýtti fólk saman í stættir. Hin mikla kollveltingin, sum fyllir 200 ár í 1989 – sama ár sum Føringafelag í Føroyum fyllir 100! – framdi ikki loysanarorð síni „frælsi, javnaður og brøðralag“ út í odd og egg. Men hóttafallið, sum einaveldi, kirkja og aðal við sínum viðføddu framíhjárættindum og lunnindum, høvdu fingið, og framgongdin hjá borgarastættini og frælsis- og mannarættindahugmyndunum hjá fronsku heimspekingunum, løgdu støði undir hugmyndina um eitt nýtt slag av bandi millum menniskju í staðin fyri hitt avkvetta stættabandið, nevniliga tað tjóðskaparliga bandið – hugsjónina um ein verðsligan, tvørgangandi felagsskap, sum røkkur um øll tey, ið eru felags um eitt mál og eina mentan. – Orðingin hjá týska romantiska heimspekinginum J. G. Herder (1744-1803) um tjóðina sum livandi eind við sínum serstaka máli og mentan er kend og hevur verið brúkt sum próvgrund í tjóðskaparligum stríði víða hvar – vit kenna hana úr føroyskum tjóðskaparstríði. Um vit hyggja at Evropa, har sum hugmyndin er upprunnin, so hevur hugsjónin „ein tjóð, ein tunga“ ikki samsvar í teimum politisku eindunum í roynd, tí statirnir í Evropa fevna um tjóðir og tjóðarbrot við ymiskum tungumálum. – Herder legði ikki dent á statin í sambandi við tjóðskapin, men tá ið statsmarkini vórðu løgt í Evropa í nítjandu øld, var tað júst út frá tjóðskaparligum sjónarmiði; annað er, at ikki øll fólkasløg við egnum máli og mentan megnaðu ella settu sær tað mál at skapa ta politisku eindina tjóðarstatin. Statsmál – alment tjóðarmál og prentmál – gjørdist tá tað málið – tað landspartamálið ella bygdarmálið – sum av onkrari orsøk var best fyri og sterkast og kanska átti bókmentir. Í Týsklandi gjørdist tað sum kunnugt hátýskt, málið í suður- og eysturpartinum av landinum, ið vann kappingina – nógv komst tað av, at tað stóð sterkt sum prentað mál takka veri bíbliutýðing Luthers.
Í føroyskari nationalismu hevur stríðið um stovnamálið og almenna prentmálið støðugt verið í miðdepli – skuldi tað vera føroyskt ella danskt? – og próvførslan hevur havt mentanar-ligar, men eisini politiskar próvgrundir í skildri sínum, markið millum tey bæði økini er heldur ikki fast.
Tá ið vinnulívs- og samfelagsmenningin tóku dik á seg í seinnu helvt av 19. øld, fingu føroyingar sjálvsálit og fóru at vita til sín sum tjóð – og øvugt. Hetta greiningarmynstrið fyri føroyska 19. aldar søgu kenna vit, og tað munnu vera fáir søgufrøðingar, sum ikki á onkran hátt síggja samband millum nationalismuna og ídnaðarmenningina í Vesturheiminum.
Enski søgumaðurin og heimspekingurin Ernest Gellner sær nationalismuna sum ta hugmyndafrøðina, sum bart úr svarar til ídnaðarsamfelagið burturav, sum eitt amboð í tænastu hjá ídningini. Tann tjóðskaparliga hugsjónin – hægsta boð hjá nationalismuni – er, at mentanarligar og politiskar eindir eiga at vera samanfallandi. Hesa grundreglu metir Gellner at vera sprotna av tørvi hjá vinnuligu framleiðsluni í ídnaðarsamfelagnum og ikki sum nakra algilda, tíðarleysa reglu. Tvørturímóti var tað í jarðarbrúkssamfelagnum, undan ídningini, heldur reglan enn undantakið, at tey mentanarligu og politisku markini ikki fullu saman.
Tað nevnda samanfallið millum mentanarlig og politisk mark er neyðugt fyri ídnaðarsamfelagið, tí at ídnaðarsamfel-agið, ólíkt øllum eldri samfeløgum, byggir á grundregluna um óendaligan vøkstur á øllum økjum. Óavmarkaður vøkstur er bara hugsandi við støðugari broyting í framleiðsluni og framleiðsluviðurskiftunum, men sanniliga eisini broyting av framleiðarunum. – Av hesum stendst, at tørvur er á miðsavnaðari, einsháttaðari hámentan; tað merkir einari prentmálsbornari, breiðaari grundútbúgving og uppaling av samfelagslimunum.
Til tess at vera fulltikin luttakari í samfelag og framleiðslu skal hin einstaki vera førur fyri at virka millum skiftandi, fremmandar arbeiðsfelagar á skiftandi arbeiðsplássum. Hetta krevur eitt slag av samskifti, sum er væl ment og framkomið og sum er „kontekstfrítt“ (samanhangsfrítt, t.v.s. ikki er bundið at ávísum støðum, viðurskiftum og arbeiðslag á tann hátt sum t.d. gamal føroyskur málburður er bundin at ymsum viðurskiftum, soleiðis at eitt ávíst orðalag hoyrir til útróður, eitt annað til fjallgongu o.s.fr., umframt alt tað orðaleysa samskiftið í eitt nú føstum bygdarsamarbeiði!) – Vegna hetta serliga slagið av samskifti, sum krevst, er tí felags prentmál av allarstørsta týdningi sum partur av tí miðsavnaðu, samskipaðu útbúgvingini. Hetta ávísa fráslagið av útbúgving er so umfatandi og umráðandi í ídnaðarsamfelagnum, at bara tað almenna, staturin, er førur fyri at tryggja hana. Júst ein statur við samanfallandi mentanarligum og politiskum markum, tjóðarstaturin.
Í førum tá ið statsmarkini vóru greið frammanundan, tá ið ídnaðarsamfelagið tók seg upp, kundi mentanin hjá onkrum forrættindabólki verða umdefinerað sum tjóðarmentan. Tá ið nýggjar politiskar eindir komu upp, kundi tað vera ein av kanska fleiri fólksmentanum, sum livdu innan fyri tey nýggju markini, sum í tillagaðum líki og við prentmáli, sum kanska var nýgjørt, fekk leiklutin sum tjóðarmentan og gjørdist amboð hjá ídnaðarmenningini. Innan fyri tjóðskaparligu hugmyndafrøðina merkti hetta, at „fólksins“ mentan varð sett aftur á rætta pláss sítt. Men í veruleikanum, sigur Gellner, er tjóðarmentanin eitt nýtt fyribrigdi, sum hevur í sær ymiskar tillagaðar tættir úr fólksligari mentan. Gellner sigur um nationalismuna: „Hon er ikki tað, sum hon sýnist... Tær mentanirnar, sum hon sigur seg verja og endurlívga, hevur hon ofta sjálv funnið upp, ella lagað til, so tær kennast ikki aftur. Kortini hevur nationalismugrundreglan (t.e. hugsjónin um samanfall millum mentanarlig og politisk mark) ógvuliga djúpar røtur í okkara núverandi felags umstøðum, er als ikki tilvildarliga íkomin og verður ikki løtt at avnokta“ (Gellner: 56).
Í einum føri metir Gellner tó, at sannleiki er í sjálvsmyndini hjá nationalismuni. Tað er tá ið fólkið verður stýrt av embætismonnum frá einari fremmandari hámentan/prentmálsmentan; tá má fyrst vinnast á hesari kúgan við mentanarligari endurveking og staðfesting og kanska við frælsiskríggi. Um nationalisman hevur eydnuna við sær, fær hon ta fremmandu hámentanina burtur og setur í staðin, ikki ta gomlu munnligu fólksmentanina, men hon endurlívgar ella finnur upp sína egnu hámentan, sum vissuliga hevur træðrir afturi í eldri fólksligari mentan og bygdarmálum.
Hugmyndirnar hjá Gellner kunnu, kritiskt nýttar, opna veg fram móti størri fatan av dialektikkinum millum teir andligu, hugmyndaligu, kensluligu tættirnar og teir evnisligu tættirnar í tí søguliga fyribrigdinum, sum nationalisman er. Tað ber til at nýta greining hansara uttan at taka undir við framseting hansara av samspælinum millum hugmyndaheim og evnisheim sum mekaniskum og stýrdum av tí seinna burturav; og uttan at taka undir við sera negativu meting hansara av sjálvsfatan nationalismunnar.
Sum føroyskmæltur skaldskapur er sangskaldskapurin frá 1870-unum øðrvísi enn tað, sum var til frammanundan við tað, at hann ikki sum kvæðini hevur tað høvuðsendamál at siga søgu, greiða frá eini gongd um ávísar persónar og hendingar. Í staðin fyri hetta er hann lovprísan, ákallan og lýsing; í teimum førum, sum hann hevur hendingafrásøgn, sigur hon ikki frá ávísum hendingum og ítøkiligum persónum, men er almenn; tvey dømi kunnu vísa hetta; í kvæðinum „Høgna-tátti“ verður sagt frá ódnarveðrinum episkt, t.e. tað verður sagt frá ávísum ódnarveðri og persóni í eini søgu: „Tá var veður í sjónum hart,/byrur lá av londum,/sundur gingu jarnárar/ báðar í Høgna hondum“; í sanginum „Eg oyggjar veit“, harafturímóti, er ein almenn ódnarlýsing, ein mynd við einum huglag: „Men tá ið stormur spælir lag um fjallatind,/ og bylgjurar tær rúka avstað sum skjótasta hind/ og brimið stórar klettar ber langt upp á møl,/ tá bát at temja gaman er við stýrisvøl“.
Motivið sjóvaródn er tað sama í báum dømunum, tilfarið er tað sama; men temað ella evnið er heilt hvørt sítt. Endamálið er hvørt sítt og boðskapurin somuleiðis.
Boðskapur ella tendensur í týdninginum lívsfatan liggur í hvørjum einasta skaldverki, men verður ofta ikki upplivdur tilvitað av teimum, sum halda hesa lívsfatan vera sjálvsagda. Ákæran um at eitt skaldverk er tendensiøst verður sett, tá ið tað vísir eina lívsfatan, sum stríðir ov nógv ímóti teirri ráðandi hugsanini, og tí verða tað helst kollveltingarligir, umbøtandi ella á annan hátt nýskapandi høvundar, sum verða ákærdir fyri tendens. Skaldskapur kann væl vera beinleiðis boðandi uttan at verða kallaður tendensiøsur ella tilhallur, tað sæst í trúarskaldskapi, til dømis í sálmunum, ið hava ein viðurkendan boðskap ella hall. Tendensur kann eisini koma ógvuliga skilliga fram, uttan at tað førir til atfinning og mótmæli, um hann kemur fram við stórari skaldsligari styrki.
Fosturlandssangirnir frá 1870unum og seinni vóru tilhallir, í tann máta, at teir orðaðu hugmyndir, sum vóru nýggjar í føroyskum høpi. Heimildir úr tíðini geva varhuga av, at skaldskapurin gjørdi fólki mun. Teir ungu yrkjararnir sendu avskriftir av sangunum heim til skyldfólk og vinir. Til dømis sendi Christian Bærentsen í 1881 pápanum einasta sang sín, „Fram úr Norðurhavi stendur kempa sterk og grá“. Í brævi sínum umber hann hálvavegna sangin og sigur:
Eg síggi nú, at eg havi verið heldur eintáttaður, tá ið eg hevji ta gomlu tíðina upp sum stórfingna frælsistíð og kalli ta seinnu tíðina trælatíð, tí báðar høvdu gott og ilt við sær, og „frælsis-tíðin“ førdi júst til gjøgnum stríðið millum høvdingarnar at Noreg legði Føroyar undir seg; /.../ og tað eru heldur ikki beinleiðis norðmenn eg hugsi um sum teir, ið kúgaðu frælsis- og sjálv-støðiskenslu, tað er í grundini tað katólska valdið, sum eg haldi her sum allastaðni hevði lemjandi ávirkan. ...Tað er heldur ikki danskarar eg hugsi um, hóast Gud veit, at teir hava verið nóg ringir fyrr á døgum.
Fra Færøerne IV: 50-51; týð. T.S.
Orðini, sum yrkjarin soleiðis umber seg fyri, eru serliga hesi:
Leingi mugu frímenn træla
fyri fremdar menn.
Fimta og síðsta ørindi endar soleiðis:
:/: livi málið gamla, unga!
lat tað vera sterkt og frítt. :/:
Um hesi seinastu orðini sigur yrkjarin í brævinum til pápan: „Hetta er kanska nakað stuttorðað og sær tí eitt sindur ramligt og víðgongt út. Eg meini ikki við, at føroyskt skal hevjast upp til at vera sjálvstøðugt bókmentamál, sum helst man vera ógjørligt“. –
Yrkjarin, ið var eldhugaður málfrøðistudentur, tá ið hann skrivaði hetta brævið, heldur á at seta fram grundgevingar fyri, at føroyskt eigur at vera styrkt, m.a. í skúlanum, men heldur ikki, at tað kann ella skal gerast bókmentamál. – Her er at hava í huga, at skriftmálið og málið hjá almennum stovnum hevði verið danskt í 400 ár – brævið, sum eg havi siterað úr, er skrivað á donskum. Umberingin fyri tað fyri okkum heilt sjálvsagda ynskið, at málið skal vera „sterkt og frítt“, gevur okkum varhugan av, at tað at styrkja føroyskt als ikki tóktist sjálvsagt og meinaleyst millum skúlaðar føroyingar í hesi tíðini men var eitt stríðsmál! Málspurningurin var tó langt síðani reistur. Tað hendi við grein Hammershaimbs í 1844 í donskum blað, grein sum m.a. mótmælir, at danskt við lóg skal gerast undirvísingarmál í føroyskum skúla. Í 1840 hevði Napoleon Nolsøe, landslækni, skrivað í formælið á fyrsta bindi í kvæðasavni sínum m.a. hetta – á føroyskum: „...okkara føroysku tungu; ...hevur hildið seg higar til dags so rein og óblandað, rætt sum í Sigmund Brestissons døgum, tóat tann danska tunga hevur verið okkum páskotrað meira enn í 400 ár.“ Og síðani sigur Napoleon: „So mikið sum vit eiga at rósa okkara landsmonnum frá fyrndartíð, sum hava goymt okkara kvæði og fornamanna brøgd higar til dags, so kunnu vit tó ikki rósa teimum av okkara landsmonnum, sum fyrr í tíðini, tá ið latínskúli var í landinum, hava verið lærdir, og tó einki hava gjørt fyri at fjóla um teirra egnu tungu. Mær tykir tað nú vera tíð at geva tí gætur, og eg vil ikki firnast fyri at krevja ein og hvønn av mínum landsmonnum, sum hevur hjarta í lívinum, og unnar sínum móðurmáli og landsmonnum væl, at hjálpa til, so mikið sum hann kann, at fetta og goyma okkara gomlu tungu við sjálvur at leggja seg eftir at kunna lesa og skriva sítt móðurmál“ (M.A. Jacobsen 1921: 34).
Málkjakið var sostatt íbirt, í hvussu er næstan 40 ár áðrenn teir fyrstu sangirnir til og um málið komu.
Uppi í teimum elstu sangunum eru tveir hjá Fríðriki Petersen til málið: „O, móðurmál, stórt er títt fall“ frá 1876, árinum tá ið fyrsta føroyska føstugangsveitslan var á Garði í Keypmannahavn, og „Hvat kann røra hjartastreingir“ frá 1878. Hesir báðir sangirnir eru sera ólíkir, og eg skal siga eitt sindur um hvønn sær. Í tí fyrra vendir yrkjarin sær harmabundin til móðurmálið og lýsir tess ringu lagnu: at tað er fallið úr høgari, virðiligari støðu og síðani hevur livað í sorg og sút. Fallið verður, tá ið „nýggjur siður“, t.e. lutherska siðaskiftið, kemur og liggur í, at málið verður rikið „av kirkju út,/og aftur burt av tingi“. Søguliga liggur sorgarleikurin, sum yrkingin lýsir, í, at málið missir støðu sína sum mál hjá teimum almennu stovnunum: hjá trúarstovninum og harvið eisini skúlanum, við tað at skúlin og kirkjan hoyrdu saman; somuleiðis hjá teimum lóggevandi og stýrandi stovnunum; fylgja av hesum er eisini, at málið missir støðu sína sum skriftmál. Tað, sum málið hevur eftir, er støðan sum talumál; sum talumál gleðir tað enn „hvønn tann mann,/ið føroyingur vil vera“. Yrkingin er døpur og beisk, men endar við góðum ynskjum fyri móðurmálið hóast alt.
Hin yrkingin hjá Fr. Petersen til málið, „Hvat kann røra hjartastreingir“, er innilig og harmonisk. Fyrsta ørindi spyr, hvat tað er, sum virkar á innastu kenslur og lyndislag menniskjans og svarið er, at móðurmálið hevur hesa ávirkan.
Tey fylgjandi trý ørindini eru ein lýsing av øllum tí, sum yrkingin sigur er „Føroya mál“. Lýsingin byrjar við ljóðum í teirri, um tað ber til at siga so, „deyðu“ náttúruni: brimið, stormurin, fossaljóðið, dvørgamálið ella bergmálið eru „Føroya mál“. So flytur lýsingin seg til djóra- og fuglalívið: lambajarman og fuglalát eru „Føroya mál“. Og nú kemur lýsingin av menniskjans máli, sum tekur júst helvtina av hesum trimum ørindunum; her er fyrst nevndur takkarsangurin frá bátum, so ljóðið av dansi í stovuni og av tí langa kappakvæðinum; at enda tann gamli maðurin, sum við grúgvuna samlar „børn um fornar søgur“. Alt hetta, verður sagt, er „Føroya mál“.
Fimta og síðsta ørindi knýtir saman orðini „móðurmál“ og „Føroya mál“ á tann hátt, at lurtarin verður ámintur um at goyma væl móðurmál sítt og at lata Føroya mál ljóða í barmi sínum í gleði og sorg.
Her er einki av tí beisku sorgini úr „O, móðurmál, stórt er títt fall“. Í staðin manar yrkingin fram eina sýmfoni av øllum tí, sum hon sigur er Føroya mál. Tað ger hon á tann hátt, at hon ger málið til náttúru, einki skilligt mark er millum røddirnar í náttúruni og tungumálið, millum fuglalátið og takkarsongin, millum dunið av dansinum og brúsið av briminum, millum kvæðini og søgurnar øðrumegin og fossaljóðið og dvørgataluna hinumegin. Tann fyrra yrkingin harmaðist um, at málið hevði mist støðu sína sum alment stovnamál og harvið skriftmál, og at málið átti sær ongan sess uttan í minninum hjá tí, sum „vil vera føroyingur“. Í hesari seinnu yrkingini talar Føroya mál við túsund ymiskum tungum, og harímillum er eisini danskt við tað, at takkarsangurin, sum er nevndur, søguliga er danskur sálmasangur. Í yrkingini eru sostatt ikki bara náttúrunnar mál og menniskjans mál vovin saman; eisini tað føroyska talumálið og munnliga skaldskaparmálið øðrumegin og danska stovna- og skriftmálið hinumegin eru lýst sum samfeld heild.
Sjónarhornini eru sostatt heilt ymisk í hesum báðum yrkingunum. – Tann fyrra, „O, móðurmál“, umboðar ta nýggju tjóðskaparligu hugsjónina um samanfall millum mentanarliga eind og politiska eind, og leggur í samsvari við hesa hugsjón ein megindent á, at stovnamál og harvið skriftmál eigur at vera tað tjóðskaparliga tungumálið. – Í teirri seinnu, „Hvat kann røra hjartastreingir“, kemur ikki fram nakað ónøgdsemi við ráðandi umstøður, tvøturímóti; tað eru heldur ikki teir almennu stovnarnir so sum kirkja og skúli, ið eru til umrøðu: gudsdyrkanin fer fram í náttúruni og er eins og partur av máli náttúrunnar; upplæringin fer fram inni við grúgvuna og ikki á skúlastovninum. Á hesum grundarlag fer harmoniseringin í yrkingini fram, sum ber í sær samtykki av ráðandi umstøðum, nevniliga teirri gomlu skipanini við føroyskum talumáli og donskum stovna- og skriftmáli, og samstundis viðurkenning av tí aldagamla danskmælta partinum av mentan í Føroyum, eitt nú sálmasanginum. Tjóðskaparpolitiskt er henda vakra, harmoniserandi yrking afturhaldssom, tí hon mitt í eini broytingartíð setur fram eina idealiseraða mynd av einum statiskum samfelag, sum ikki er til longur, tá ið sangurin er yrktur. Einari broytingartíð, sum krevur tjóðskaparliga støðutakan, tí tað tjóðskaparliga prinsippið er vorðið eitt algilt og óundansleppandi prinsipp, soleiðis at tað ikki slepst undan tjóðskaparligari definitión – er hon ikki føroysk, so er hon ein onnur.
Tað ber til at skoða tey sera ymisku sjónarhornini í yrkingunum út frá bakgrund yrkjarans. Fríðrikur Petersen gekk í latínskúla í Reykjavík frá 1869 til 1875, sum vóru ár við mun-andi politiskum og andaligum rembingum í Íslandi. Hann gjørdist væl kunnugur við íslendska yrking, sum hevur havt týdning fyri tað hann sjálvur yrkti, og hann fylgdi hugtikin við íslendska sjálvstýrisstríðinum. Í skúlanum var íslendskt ikki bara undirvísingarmál, men eisini sjálvstøðug lærugrein. Í reglugerð latínskúlans frá 1846 stendur um undirvísing í íslendskum: „Undirvíst skal verða í íslendskum í øllum flokkum; endamálið við undirvísingini er í fyrsta lagi at kunna lærisveinarnar við hesum tungumáli um almennar málfrøðihugmyndir, í øðrum lagi at læra teir at skriva móðurmál sítt eftir røttum reglum, óblandað og við góðum ansi; í triðja lagi at kunna teir við bókmentasøgu Íslands“. Í 1850 varð vaksið um krøvini. Serliga vórðu lisin fornrit og ikki minst íslendingasøgur, eddukvæði og Snorra-Edda. Próvtøka var skrivlig, og Fríðriki gekst væl í íslendskum. Í 1876, eitt ár eftir at hann hevði tikið prógv í Íslandi, yrkti Fríðrikur „O, móðurmál“, helst hevur tann íslendska ávirkanin tá enn havt tak á honum. – Tvey ár seinni, í 1878, meðan hann las gudfrøði og fyrireikaði seg til prestaembæti, yrkti hann ta mótsetningaleysu lovprísanina av móðurmálinum „Hvat kann røra hjartastreingir“; hon svarar til skipanina í tí embætisstýrda jarðarbrúkssamfelagnum við føroyskum sum gerandis og donskum sum almennum máli, og Fríðrikur sýntist nú at vera komin til sættis við hesa skipanina. Sum embætismaður gjørdist hann partur av henni, og sum kunnugt stríddist hann sum próstur beinleiðis móti, at føroyskt skuldi gerast alment trúarðmál, um enn hann vildi geva tí nakað av plássi í trúaríðkanini og t.d. sjálvur týddi Faðir vár og yrkti sálmar á føroyskum. – Tann bakgrundin, sum eg her havi nomið við, øðrumegin tað íslendska árinið og hinumegin embætismanshugmyndafrøðin, kastar ljós á orsøkir til tað stóra lopið frá „O, móðurmál“ til „Hvat kann røra hjartastreingir“. Hetta vekur eisini til umhugsan um sambandið millum skaldskap og samfelag og samfelagsstøðu í víðari merking.
Aftrat málinum er eitt høvuðsevni í okkara elstu tjóðskap-aryrking sjálv kunningin og lýsingin av „landinum“, hetta evnið er algilt fyri tjóðskaparskaldskap. „Lítlar oyggjar, sum Føroyar eita/ upp úr sjónum standa/ úti í djúpum Atlantshavi,/ har sum langt er til landa“, byrjar fyrsti sangurin í Føriskun vysun. „Eg oyggjar veit“, „Mítt vakra heim høgt móti norð/ í havinum man finnast“, „Fram úr norðurhavi stendur kempa sterk og grá“ o.s.fr., o.s.fr. – tað kundi ljóðað, sum endamálið var at geva staðfrøðiligar upplýsingar, men tað er tó ikki høvuðsendamálið.
Staðfrøðilig yrking var sera nógv íðkað eitt nú í 17. og 18. øld. Eitt dømi í norðurlendskum høpi úr 17. øld er kvæðið hjá Petter Dass „Nordlands trompet“, sum lýsir landslag og lívskor í Norðurnoreg. Slíkar lýsingar av landspørtum og bygdarløgum kundu vera til nyttu við at vekja áhuga fyri hesum støðum, sjálvstilvit hjá teimum, sum búðu har og positivan áhuga hjá øðrum. Umfatandi landspartalýsingar í Danmark í 18. og 19. øld høvdu til endamáls at byggja upp ríkisborgarligt tilvit. Í Føroyum hava vit í hesari øldini fingið nógvar bygdarsøgur, sum hava stóran bygdarmentanarligan og bygdarmentanarpolitiskan týdning. Í bundnum formi hava vit yrking sum „Lítið yvir Føroya land“ hjá H. A. Djurhuus, sum er landalæra upp á rím og harumframt bygdar- og býarsangirnar – tað er ikki so langt síðani, at kapping var um besta klaksvíkarsangin.
Í føðilandssanginum verður landið nevnt ella ákallað við navni, sum vit hoyrdu. Hetta hevur føðilandsyrkingin felags við átrúnaðarligan lovsong, og eisini í ástarskaldskapi er navnið tí elskaða persóninum týðandi, tað liggur ein frumkendur máttur í sjálvum heitinum. Men onnur staðarnøvn verða netupp ikki nevnd í føðilandslovsanginum, uttan hendinga navn við víðkaðari ella sýmbolskari merking, tað kann t.d. vera Skúvoy og Gøta. Føðilandssangurin snýr seg ikki um ta einstøku bygdina, oynna o.s.fr., men alt landið, og hann verður tí til sum felagsnevnari, sum ein abstraktión, ein sýmbolsk mynd, sum yrkjararnir skapa burtur úr tí ítøkiliga staðnum og kærleika sínum til hansara, til bygdina, til oynna. Um vit øll skulu kunna taka myndina til okkara, má hon vera almenn; á tann hátt kann tann einstaki knýta sína ávísu mynd, sum kann vera persónlig, til ta felags. – Lýsingarnar yvirhøvur eru almennar: tann gamli maðurin við grúgvuna, sum sigur børnum søgur, er ikki ein ávísur maður men ein felagsnevnari fyri aðrar abbar og ommur, sum hava sagt søgur og eitt sýmbol fyri ta munnligu mentanina. – Samsvarandi snúgva móðurmálssangirnir seg ikki um bygdarmálini, sum eru tann ítøkiliga umboðanin av málinum og grundvøllur tess, men um felagsnevnaran Føroyska Málið. Í ytra veruleikanum, uttan fyri skaldskapin men eisini gjøgnum tann skrivaða skaldskapin, verður føroyskt skriftmál sum tann felagsnevnari og abstraktión tað á sín hátt er, so við og við rótfest og verður ein mentanarligur, tjóðskaparligur sambindingarliður millum teirra, ið tað lesa og skriva.
Í virksemi sínum til at skapa tann føroyska felagsnevnaran við teirri abstraktión, sum tað krevur, fremur tjóðskaparskaldskapurin eisini eina ávísa harmonisering í mynd síni av føroyingum og tí, sum føroyskt er í fortíð og samtíð, umframt at uppfatanin av mótsetningum úteftir verður herd, fyrst og fremt mótsetningur til Danmark. Í tíðarskeiðinum hjá Føriskum vysun (1876-1892) er tað fyrst og fremst sjálvsfatanin, sum tað snýr seg um, minni mótsetningurin til okkurt ytri, og hann verður bara settur fram við ógvuliga almennum orðalag.
Tað hoyrir upp í myndina av landinum, at tað er berligt, men at „meðan líðin elur seyð og havið fisk“, er eingin neyð. Síðan Fríðrikur Petersen yrkti hetta í 1877, hevur tað verið sagt á mangan hátt. Men – matur er ikki bara matur. Seyðurin og fiskurin eru ikki bara so og so nógvir døgurðar og nátturðar, men sjálvt lívsgrundarlagið fyri føroyskum lívi og hava tí virðiligan og hátíðarligan dám í yrkingini.
Franski kritikarin og teknfrøðingurin Roland Barthes (1915-1980) granskaði tað, sum hann kallaði mýtur nútíðarinnar og vísti á, at mangt og hvat, sum gongur fyri at vera natúrligt, er stívnaðir samfelagsnormar og mynstur. Fyribrigdi í mentan og list fáa mýtiska merking. Tað sama er at siga um alskyns gerandislig ting; aftrat frummerking síni ognast tey eina merking í øðrum umfari gjøgnum samfelagsligt brúk. Vín t.d., sigur hann, er ikki bara ein drykkur sum allir aðrir í Fraklandi, men ein „totem-drykkur“ (rituellur drykkur), sum svarar til mjólkina frá teirri hollendsku kúnni ella teið, sum bretska kongshúsið drekkur hátíðarliga saman. Tað er grundarlag undir einum felags siðalag. Fyri fraklendingar, sigur Roland Barthes, er tað at trúgva upp á vín ein felagsskapur, sum teir eru tvingaðir inn í, og at drekka vín er eitt ritual fyri samfelagsliga innliman. Við at skapa mýtiska merking royna mentanir at fáa sínar egnu normar at sýnast náttúrufyribrigdi.
„Barndómsminni“ (So vakrar moyggjar) hjá Rasmusi Effersøe er ein av fáum millum teir elstu sangirnar, sum ikki bara rósar føroyskum eyðkennum men eisini lastar útlendsk. Tað snýr seg um mat, og tónin er skemtandi, og tó? Tað er eyðkennandi fyri varsemið í yrkingunum hjá keypmannahavnar-føroyingunum, at tað sum verður lastað, kemur so langa leið sum úr Týsklandi og Fraklandi („týskir klumpar“ vóru mjøl- ella breyðbollar við smelti ella fruktsós). Teir føroysku rættirnir verða í grundini ikki róstir, men nevndir við orðalag, sum ger lítið burturúr og sum ofta verður sagt at eyðkenna føroyskt bygdarmál. Men tá ið sungið verður:
Eg skerpikjøt og rikling vraki ei,
men gev mær bara tvøst og spik og seið!
– tá kann eingin vera í iva um, at fyri tey syngjandi er hetta ikki bara búkfylla og heilsusamur matur men sálarfrøði og rituelt matarát.
Menniskjað er til staðar, t.d. á tann hátt, at yrkjarin vendir sær til lurtarar sínar, hinar útisetarnar: „Føroyingar, sum her nú koma saman“, og í lýsingini av fólki í Føroyum – tí gamla manninum, sum handar tí unga ættarliðinum tær fornu søgurnar; men serliga verða trúskapur og manslig styrki lovsungin, og oftast snýr tað seg um menn burturav: „Men Føroyggja menn/ tó berjast við havið og stormin í senn,/ og hetta teir styrkir og gevur gott mót,/ og harðførir teir verða sum blágrýtisgrót;/ og trúfast í barminum hjarta teirra slær/ og elskar Føroyar“ (Hjalmar Hammershaimb 1879).
Her og í teimum flestu sangunum eru kvinnur ikki til staðar sum partur í tí, ið byggir upp fosturlandskærleika yrkjarans. Tó hevur Jógvan Hans Jákup Petersen, ið doyði í Keyp-mannahavn 23 ára gamal, bróðir Fríðrik Petersen, gentuna við í sínum føðilandssangi. Hann hevði tikið prógv á Føroya Læraraskúla 1876 og hevði verið húslærari í Kirkjubø 1876-79 og havt Jóannes, Sverra og Sannulenu Patursson til næmingar. Hann sigur í longsilssangi sínum um land og fólk m.a.: „Gentan prúð og vøkur har man búgva,/ trúskap goymir í sín runda barm; lætt hon kann ígjøgnum dans sær snúgva, kvøður um Sigmund gæva, Trónd hin trúgva,/ styrkja mannin kann í sorg og harm“. Stuttliga lýsir hann ta dansandi og kvøðandi gentuna, men metir hana eftir, hvat hon er fyri mannin.
Sangirnir bera dám av, at tað eru menn, sum yrkja sangir til menn at syngja. Yvirhøvur kemur tann kvinnuligi tátturin helst fram óbeinleiðis, eitt nú í at málið jú er móðurmál, og somuleiðis kemur móðirin inn í barndómslýsingunum, sum eru partur av grundgevingunum fyri føðilandskærleikanum, t.d.: „Har hvíldum vær allir einusinni/ undir móðurhjarta/ har fyrsta sinni vær sóum allir/ sólarljósið bjarta“. Og: „Har lærdum vær allir av móðurmunni/ móðurmálið kæra,/ at elska Førjar, várt føðiland,/ tað má tí vera vár æra“ (Fríðrikur Ptersen 1876).
Viðvíkjandi orðalagi um kvinnur stendur Rasmus Effersøe, sum í mongum var framman fyri sína tíð, og sum tað hevur verið sagt um, at hann hevði so rúmt og menniskjansligt sinni, fyri seg. Yrking hansara „Úr øllum ættum koma vindar“, ið er millum teir elstu av sangunum, ið enn liva, umfatar kvinnur við orðalagi sínum „har sum eg havi vinfólk flest“ og „tú bert mær heilsu yvir bylgju/ úr Føroyum og frá fólki har“.
Yrkingin „Fornsøgur“ – eisini ein av teimum hjá Rasmusi, sum liva enn – byrjar „Eg minnist úr gomlum søgum,/ sum móðir mín segði frá“ – her ber kvinnan søguarvin. Síðstu reglurnar ljóða: „Tí latið ei søguna doyggja,/ men goym hana leingi og væl/ í dreingja sinni og moyggja/ hon mikið útrætta skal.“ Út frá yrkingini hava dreingir og gentur hvør sín lut í søguarvinum: dreingirnir eiga at gera somu roysni sum forfedrarnir, genturnar eiga at minnast til tey og siga sonum og døtrum sínum frá teimum.
Ein kvinna yrkir í fyrstu sangbókina, Billa Hansen (1864-1951). Tveir sangir eftir hana eru við, „Ein útróðrardagur um heystið“ og „Ein skógvarferð“, umframt „Grindavísu“, sum hon yrkti saman við Jákupi Jakobsen, doktara. Í Skógvarferðini ger hon eina viðmerking til málið, sum liggur á øðrum bógvi enn tað, sum annars er at finna um málið í Føriskun vysun. Hon tosar t.d. ikki um fortíðar stórleika og nútíðar vesaldóm, men ger eina aktuella viðmerking til stríðið um skriftmálið, millum stavseting Hammershaimbs og Jákups Jakobsens:
So rópa vit glað øll: Føroya skál!
so hart tað skal runga í leyvsalshøllum,
og „livi tað forna Føroyamál!“
í nýggjum klæðum tað dámar ei øllum.
/.../
Við soleiðis at koma inn á ósemju millum føroyingar um hetta viðkvæma evnið og soleiðis viðurkenna, at fleiri enn ein áskoðan um snið móðurmálsins eru hugsandi, brýtur Billa grundmynstrið fyri tjóðskaparyrking, sum leggur dent á at skapa og orða kenslu av eind inneftir. – Tað er kanska ikki so løgið, um Billa ikki er millum háfloygdastu tjóðskaparyrkjararnar, men tekur persónligari støðu og eisini tekur gerandisligari evni upp, tí hon stóð uttan fyri tað tjóðskaparliga felagslívið í Keypmannahavn – kvinnur sluppu ikki upp í Føroyingafelag í Keypmannahavn fyrr enn seinni (1897; í Føroyum vóru tær við frá stovnanini 1889), sjálvt um tær hendingaferð ballaðust saman við dreingjunum og eina ferð um árið fóru skógvarferð við teimum.
Billusa sangir umfata eins og teir hjá Rasmusi bæði kvinnur og menn, „Upp fróð og kvøðið, tit Føroya børn!“ sigur hon.
Billa er einasta kvinna millum 14 yrkjarar í Føriskun vysun. Leypa vit fram til Songbók Føroya fólks frá 1976, so eru tríggjar kvinnur her millum 64 yrkjarar: Andrea Árting, Billa Hansen og Maria Mikkelsen. Yvirhøvur hava kvinnur yrkt lítið til land og tjóð og móðurmál. Tað kemst m.a. av, at kvinnur vegna samfelagsligu støðu sína hava komið lítið fram alment, hava t.d. lítið yrkt upp á prent. Í tíðini hjá tí elsta sangskaldskapinum og í blómaskeiðinum fyrst í 20. øld høvdu kvinnur ongan valrætt, tað er tí einki løgið, um teirra dreymar, vónir og sjónir vóru aðrar enn hjá teimum viðvíkjandi borgaraligum rættindum betur fyrikomnu monnunum. Sangurin hjá Mariu Mikkelsen (1877-1956) til móðurmálið, „Tjaldursunga beyð hin lagna harða“, hevur annan dám enn móðurmálssangirnir flestir. Hann viðger evni sítt ítøkiliga á sundurgreinandi hátt: týdning móðurmálsins fyri unglingin, sum noyðist at fara burtur at búgva seg út, royndina at tann vunni lærdómurin kemur ikki rættiliga til gagns, fyrr enn hugurin hevur arbeitt hann við sínum egna tankaamboð, móðurmálinum:
Og eydna var tað onnur mál at nema,
men tjaldursnev og barki var tað sama.
Og roynir hann við gleði,
at hvat hann gat um stund,
tað sodnar fyrst til megi,
skírt í hans egnu lund.
Hetta eru tankar, sum hava samsvar í hugmyndum Grundtvigs eins væl og nútíðar námsfrøði.
Eitt motiv ella evni, sum kemur fyri ferð eftir ferð og er eitt tað týdningarmesta sýmbolið í tjóðskaparskaldskapinum, er føroyskur dansur. Hetta síggja vit eisini í, at skaldini heilt inn í okkara tíð hava hildið fram at arbeiða við og víðka henda týdning, t.d. til at umfata ein kosmiskan lívsins og deyðans dansiring. Men vit sóu í yrkingini „Hvat kann røra hjartastreingir“, hvussu dansurin og kvøðingin har eru „Føroya mál“: „Hoyrið dans í stovu ganga!/ Hoyr um kappar kvæðið langa!“ Eisini í kvæðunum sjálvum verða dansurin og kvøðingin umrødd; serliga í niðurlagi og inngangsørindi verður eggjað til at dansa lystiliga, lata dansin dynja og at lurta eftir kvæðinum. – Tá ið føðilandssangirnir tosa um dansin, er sjónarhornið kortini eitt annað: dansurin og kvøðingin verða sædd og hoyrd burturfrá, yrkjarin og lurtarar hansara eru ikki uppi í dansinum: „Hoyrið dans í stovu ganga...“ .
Tað ber til at siga, at tann føroyski tjóðskaparligi sang-skaldskapurin finnur nógv av málsligu og mentanarligu rótum sínum og hugmyndaligu grund- og rættvísgering síni í dansinum og kvæðunum: Eingin skrivlig føroysk mentan var til, sum kundi nýtast sum grundarlag í uppbyggingini av tjóð-skaparligum samleika, men afturfyri var kvæðadansurin. Hann hevði tann fyrimun, at vísindamenn høvdu mett hann sum sera gamlan og virðismiklan, og tað sum er ikki minst umráðandi í hesum viðfangi: hann var serstakur fyri Føroyar. Hetta er nakað av bakgrundini fyri tí margfalda sambandinum, intertekstualitetinum, millum kvæðini og føðilandssangirnar, sum ikki minst kemur fram í, at føðilandssangir lýsa kvæðadansin á ymsan hátt. Eisini í seinni skaldskapi er kvæðadansurin ferð eftir ferð skaldsligt motiv: „kanska á dansinátt / skipar hon Kjartans tátt“ (J.H.O.D.: „Kanska um hundrað ár“), og „nú lystir mær og mínum døtrum / at hoyra tín Fruntatátt“ (J.H.O.D.: „Heimferð Nólsoyar Pálls“), ella
Og einaferð fara vit eisini sjálvi
– tá leiðin at enda er gingin –
við úthavsins strendur – í brosi og gjálvi
fara vit sjálv upp í ringin.
T.N. Djurhuus: „Og dansurin gongur“.
Samstundis skapar tann nýggi skaldskapurin fráleika frá traditiónini. Hann hevjar tann gamla kvæðaskaldskapin upp, eins og hann hevjar upp gamlan lívsform yvirhøvur; men sangskaldskapurin er sjálvur ein nýggjur formur, sum vísir fram móti nútíðarsamfelagnum, júst við tjóðskaparhugmyndini og -hugsjónunum sum einum týdningarmiklum tátti.
Savnið Føriskar vysur leggur støðið til nýføroyska yrking, sum fram til aldaskiftið var fyrst og fremst tjóðskaparlig. Í hesari elstu sangbókini verður tann tjóðskaparliga hugmyndafrøðin fyrstu ferð sett fram á føroyskum í skaldskaparformi, og fyrstu ferð í heilligum líki á føroyskum yvirhøvur. Tað, sum her verður sligið fast, er tann føroyski samleikin, tann føroyski tjóðskapurin sum yvirskipaður merkingarstrukturur hjá tí einstaka og hjá heildini. Teknað verður eitt Føroya kort til at sýmbolisera tær tjóðskaparligu kenslurnar; tað er grønt og blátt og hvítt við nakað av gráum; mest verður gjørt við tað bláa, sum kann vera silvurblátt, spegilsblankt og himmalreint; landið er høgt og bratt og bert; mjúkt og vallað; myrkt og ljóst; tað er øgiligt og tað er yndisligt. Hetta eru litir og strikur, sum teir elstu føðilandsyrkjararnir settu á Føroyakortið. At seta talvið upp, gera lýsingar og definitiónir, tað var nýbrotið hjá Føriskun vysun. Yrkjarar í føroyingafelagsrørsluni í Føroyum hildu longri ávegis við myndini og lýsingini. Seinni yrkjarar hava eisini hildið á at dýpa myndina, broyta og gera hana rúmligari. Hon verður vónandi ongantíð liðug.


c: text/html

text:
Skerji ikki játtanina
Skerjið ikki játtanina til at íverkseta heildarætlanina Harðskapur í parlagi og nærsambondum
Við heildarætlanini Harðskapur í parlagi og nærsambondum varð eitt stórt stig tikið fyri at basa tí álvarsliga samfelagstrupulleika, sum harðskapur ímóti kvinnum og í nærsambondum er.
Í heildarætlanini Harðskapur í parlagi og nærsambondum er mett, at tað kostar 1.305.000 milliónir at fremja átøkini, sum heildarætlanin leggur upp til, men Jóhan Dahl, landsstýrismaður í vinnumálum og javnstøðumálum, hevur biðið um 1,2 milliónir til at fremja heildarætlanina.
Nú røddir eru frammi um, at henda upphæddin møguliga verður skerd, fara Kvinnuhúsið og Amnesty International Føroya deild at heita á myndugleikarnar um at tryggja, at umbidna játtanin á 1,2 milliónir verður játtað.
Harðskapur ímóti kvinnum og í nærsambondum er eitt evni, sum í stóran mun hevur verið og framhaldandi er tabu. Tí er eisini lætt at tiga trupulleikan burtur.
Nú er avgerandi, at tey átøkni, sum eru í heildarætlanini verða framd, so ljós ikki einans verður varpað á trupulleikan, men stig eisini verða tikin til at loysa trupulleikan. Vit mæla tí til, at umbidna upphæddin áljóðandi 1,2 milliónir verður játtað.
Vit eiga at gera alt fyri, at tann skipaða tilgongdin at basa harðskapi í nærsambondum heldur fram. Um peningur ikki verður jattaður, óttast vit fyri, at stígur kann koma í arbeiðið.
Í altjóða høpi hevur í minsta lagi triðja hvør kvinna onkuntíð í sínum lívi verið fyri harðskapi. Vit hava ikki tøl fyri, hvussu umfatandi trupulleikin er í Føroyum. Einasta vit hava at halda okkum til í Føroyum, eru tøl frá Kvinnuhúsinum, sum benda á, at støðan er tann sama sum í okkara grannalondum.
Føroyar hava fingið átalu frá ST fyri ikki at gera nóg nógv fyri at basa harðskapi móti kvinnum. Føroyar hava bundið seg til CEDAW sáttmálan og hava skyldu til at seta tiltøk í verk til at basa hesum trupulleika. Í fjør var breið politisk semja um at játta pening til heildarætlanina. Politiski myndugleikin eigur nú at geva eitt klárt signal um, at harðskapur ímóti kvinnum og í nærsambondum ikki verður góðtikin.
At játta neyðuga peningin til átøkini í heildarætlanini, er eitt týdningarmikið stig framá móti tí degi, tá ið Føroyar liva upp til sínar skyldur og basa hesum álvarsliga trupulleika.
Vinarliga,
Jacoba Kruse aðalskrivari AmnestyInternational Føroya deild
Elin Reinert Planck
dgl. leiðari
Kvinnuhúsið

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Havnarútbygging og samferðslukervi
Eg havi veruliga roynt at hugsa positivt um útbyggingina av havnarøkinum í Havn. Sjálvandi skal fremsta havnin í sjóvinnulandinum Føroyum hava betri umstøður. Vit tosa um arbeiðspláss og inntøkur til bæði land og bý. Men eg eri hvørja ferð steðgaður við, hvussu vánalig viðurskiftini eru á landi. Samferðslukervið í Havnini hevur ikki fylgt við tíðini. Á vegnum við Skansan eru tvær trongar rundkoyringar, har stórir og tungir trailarar skulu pløga seg ígjøgnum. Yviri við Strond er eftirhondini tætt bygt bústaðarøki við ellisheimi og kampingplássi. Á Hvítanesvegnum við vøkru Hoydalar er altið proppur í ferðsluni. Enn ein trong rundkoyring er, har sum Hvítanesvegurin og Kaldbaksvegurin møtast, áðrenn tað loksins slepst út á alfaraveg. Handanvegin - gjøgnum allan býin - skulu lastbilar út á bygd við vøru, sum er skipað upp í Havn, og tað koma líka nógvir av slagnum hendanvegin. Vegirnir eru smalir og ótíðarhóskandi. Tá ið onki er gjørt fyri at betra til- og frákoyringina til havnarøkið og samferðslukervið í býnum sum heild, dugi eg altso ikki at skilja, at ein tung bingjuhavn skal vera í (gamla) miðbýnum í Havn!
Leivur Thomsen
X Tjóðveldi


text:
30. apríl 2018Nr. 42
Løgtingslóg um ættleiðing
(Ættleiðingarlógin)
Samsvarandi samtykt Løgtingsins staðfestir og kunnger løgmaður hesa løgtingslóg:
Kapittul 1
Treytir fyri ættleiðing
§ 1. Familjufyrisitingin útflýggjar ættleiðingarloyvi.
Stk. 2. Verður barn frá øðrum landi ættleitt, hevur loyvið virknað frá tí degi, barnið kemur til Føroyar. Um royndartíð er knýtt at ættleiðingini, hevur loyvið tó ikki virknað, fyrr enn royndartíðin er av. Familjufyrisitingin kann víkja frá ásetingini í 2. pkt., um serligar umstøður gera seg galdandi.
§ 2. Ættleiðing kann bert loyvast, um mett verður út frá upplýsingunum í málinum, at ættleiðingin er til barnsins besta, og ynski er um, at barnið verður fostrað upp hjá ættleiðara ella er vorðið fostrað upp hjá ættleiðara, ella um onnur serlig orsøk er til ættleiðingina.
§ 3. Loyvi at ættleiða kann bert latast persóni, ið er fyltur 25 ár. Tá ið serlig viðurskifti tala fyri tí, kann loyvi tó gevast persóni, ið er fyltur 18 ár.
§ 4. Er tann, ið ynskist ættleiddur, undir 18 ár, kann ættleiðing bert verða loyvd, um umsøkjarin er góðkendur sum ættleiðari, sbrt. § 26.
Stk. 2. Góðkenning sbrt. § 26, verður tó ikki kravd, tá barn hjá hjúnafelaga ella hjá samliva verður ættleitt. Ættleiðing sambært reglum, ásettum av landsstýrismanninum í førum, har tað er tættur skyldskapur ella annað serligt tilknýti ímillum ættleiðara og tað ættleidda barnið ella foreldrini hjá barninum, krevur heldur ikki góðkenning.
Gift og samlivandi
§ 5. Tann, ið er giftur ella samlivandi, kann burtursæð frá teimum førunum, ið eru nevnd í § 6, stk. 2, bert ættleiða saman við sínum hjúnafelaga ella samliva, tó undantikið, um hjúnafelagin ella samlivin er horvin ella orsakað av sinnissjúku, menningartarni ella líknandi støðu ikki er førur fyri at virka skynsamt.
Stk. 2. Bert hjún og samlivandi kunnu ættleiða saman.
Stjúkbarnaættleiðing
§ 6. Ein hjúnafelagi kann ættleiða barnið hjá hinum hjúnafelaganum. Somuleiðis kann ein samlivi ættleiða barnið hjá hinum samlivanum.
Stk. 2. Stjúkbarnaættleiðing er eisini møgulig, tá ið talan er um barn hjá einum fyrrverandi hjúnafelaga ella samliva. Er hjúnabandið endað, orsakað av hjúnaskilnaði ella ógildan av hjúnabandinum, ella er talan um endað samlív, kann stjúkbarnaættleiðing bert verða loyvd um tann, ið ynskist ættleiddur, er myndugur.
Samtykki
§ 7. Er tann, ið ynskist ættleiddur fyltur 12 ár, eigur loyvi ikki at verða givið, uttan samtykki er fingið frá hesum, uttan so er, at útvegan av samtykki verður mett at vera til skaða fyri barnið.
Stk. 2. Samtykki skal latast við persónligari uppmøting á Familjufyrisitingini ella hjá øðrum myndugleika ella stovni, ið eru góðkendir sbrt. § 9, stk. 1. Áðrenn barnið gevur sítt samtykki, skal ein samrøða vera við barnið um ættleiðingina, og barnið skal kunnast um týdningin av ættleiðingini.
Stk. 3. Er barnið yngri enn 12 ár, skulu upplýsingar um sjónarmiðið hjá barninum um ta ætlaðu ættleiðingina fyriliggja í tann mun, búnaðarstøðið hjá barninum og umstøðurnar í málinum tala fyri tí. Í avgerðini skal atlit takast til sjónarmiðini hjá barninum í størst møguligan mun.
§ 8. Ættleiðing av einum persóni, ið er yngri enn 18 ár og er ómyndugur, krevur samtykki frá foreldrunum.
Stk. 2. Um tað eina foreldrið ikki hevur lut í foreldramyndugleikanum, er horvið ella orsakað av sinnissjúku, menningartarni ella líknandi standi, ikki er ført fyri at virka skynsamt, verður bert samtykki frá hinum foreldrinum kravt.
Stk. 3. Um tað, sum stendur í stk. 2, er galdandi fyri bæði foreldur, verður samtykki kravt frá verjanum.
§ 9. Samtykki sbrt. § 8 skal vera skrivligt og skal latast í sambandi við persónliga uppmøting á Familjufyrisitingini ella hjá øðrum myndugleika ella stovni, ið eru góðkendir til hetta av landsstýrismanninum.
Stk. 2. Samtykki kann ikki verða móttikið fyrr enn 3 mánaðir eftir, at barnið er føtt, undantikið um talan er um heilt serlig viðurskifti.
Stk. 3. Áðrenn samtykki verður móttikið, skulu foreldrini ella verjin fáa vegleiðing um rættarvirknaðin av ættleiðingini og samtykkinum.
Stk. 4. Samtykki kann latast til, at barnið verður ættleitt av tí persóni, sum verður tilnevndur av einum myndugleika ella stovni, sum hevur heimild til at arbeiða við ættleiðing av børnum.
Stk. 5. Landsstýrismaðurin ella tann, sum landsstýrismaðurin heimilar til tess, kann avgera, at samtykki, ið er givið hjá útlendskum myndugleika ella stovni, verður javnstillað við samtykki, givið hjá einum føroyskum myndugleika ella stovni. Frávik kann í slíkum føri gevast frá ásetingunum í stk. 1-3.
Afturtøka av samtykki og manglandi samtykki
§ 10. Ættleiðingarloyvi kann latast, hóast samtykki, ið er givið sbrt. § 9, verður afturtikið, um afturtøkan ikki er rímiliga grundað við atliti til barnsins besta.
Stk. 2. Hóast tað ikki er møguligt at fáa samtykki sbrt. § 8, stk. 1, kann ættleiðingarloyvi í heilt serligum førum latast, um atlitið til barnsins besta avgerandi talar fyri hesum. Er barnið umsorganaryvirtikið, krevst samtykki frá Høvuðsbarnaverndarnevndini.
§ 11. Familjufyrisitingin kann eftir áheitan frá Høvuðsbarnaverndarnevndini loyva, at eitt barn, sum er umsorganaryvirtikið, seinni verður burturættleitt, hóast samtykki sbrt. § 8 ikki verður fingið til vega. Loyvi kann bert latast sambært treytunum í § 10, stk. 2.
§ 12. Tekur Familjufyrisitingin avgerð sbrt. §§ 10 ella 11, hóast samtykki til ættleiðingina sbrt. § 8, stk. 1 ikki kann fáast til vega frá foreldrunum, verða barnið, foreldrini, foreldramyndugleikaánarin, um hesin er ein annar enn foreldrini, verjin og tann, ið søkir um ættleiðing, kunnað um hetta.
Stk. 2. Ein avgerð sum nevnd í stk. 1 skal vera skrivlig. Familjufyrisitingin skal útflýggja avgerðina til tey avvarðandi persónliga ella kunna tey um avgerðina. Avgerðin skal eisini innihalda kunning um rættin til at fáa avgerðina roynda av Føroya Rætti og um freistina fyri hesum, sbrt. stk. 3.
Stk. 3. Innan 14 dagar eftir at ein avgerð, sum nevnd í stk. 1, er móttikin ella fráboðað, kann málið krevjast lagt fyri Føroya Rætt. Familjufyrisitingin kann, tá ið serligar umstøður tala fyri hesum, áseta eina longri freist, ella innan freistin fer, leingja hana.
Stk. 4. Móttekur Familjufyrisitingin umbøn um, at avgerðin verður roynd í Føroya Rætti, leggur Familjufyrisitingin málið fyri Føroya Rætt sambært ásetingunum í Bekendtgørelse af lov for Færøerne om rettens pleje kapittul 43 b, tó ikki, um ættleiðingarloyvið er givið aftan á at freistin í stk. 3 er farin.
Stk. 5. Verður avgerðin hjá Familjufyrisitingini staðfest, um at ættleiðingarloyvi sbrt. §§ 10 og 11 skal gevast, ella avgerð Føroya Rættur, at ættleiðingarloyvi kann gevast, kann Familjufyrisitingin ikki geva ættleiðingarloyvi, fyrr enn kærufreistin er farin og kæra ikki er byrjað, áðrenn kærufreistin er farin. Tað sama ger seg galdandi í mun til kærumál, um Føroya Rættur burturvísir at royna avgerðina sbrt. § 475 b, stk. 4 í Bekendtgørelse af lov for Færøerne om rettens pleje.
§ 13. Hevur Familjufyrisitingin gjørt av at síggja burtur frá, at samtykki til ættleiðing ikki er fingið til vega, og barnið býr hjá tí, ið søkir um ættleiðing, kann foreldramyndugleikaánarin ikki taka barnið úr heiminum hjá umsøkjaranum, meðan málið um ættleiðing verður viðgjørt. Tað sama ger seg galdandi, um Høvuðsbarnaverndarnevndin hevur givið samtykki sbrt. § 10, stk. 2, 2. pkt., ella um umbøn er sett fram sbrt. § 11.
Váttan
§ 14. Frá foreldrum, hvørs samtykki ikki krevst sbrt. § 8, stk. 1 og 2, skal ein váttan fáast til vega, innan avgerð kann takast, undantikið um tað verður mett at skaða barnið ella hava við sær eina órímiliga seinkan av málinum.
Persónar undir verjumáli
§ 15. Tann, sum er undir verjumáli sbrt. § 5 í Anordning om ikrafttræden for Færøerne af værgemålsloven ella er undir verjumáli við frátøku av tí rættarliga virkisførinum, sbrt. § 6 í Anordning om ikrafttræden for Færøerne af værgemålsloven, kann ikki ættleiðast, uttan so, at váttan er fingin til vega frá verjanum.
Mótveiting fyri at geva samtykki
§ 16. Ættleiðingarloyvi kann ikki latast, um onkur, ið skal geva samtykki til ættleiðingina, veitir ella fær gjald ella annað slag av mótveiting, íroknað gjald fyri mista arbeiðsinntøku. Familjufyrisitingin kann krevja allar upplýsingar frá einum hvørjum, ið hevur vitan um viðurskifti viðvíkjandi móttøku ella veitan av gjaldi o.a., sum nevnd í 1. pkt.
Stk. 2. Verður gjald veitt ættleiðingarforeldri, kann ættleiðingarloyvið gerast treytað av, at gjaldið heilt ella lutvíst verður nýtt til barnsins besta.
Kapittul 2
Rættarvirknaður av ættleiðing
§ 17. Við ættleiðingini koma somu rættarligu viðurskifti millum ættleiðara og ættleidda barnið, sum millum foreldur og egið barn. Ættleidda barnið og lívsarvingar tess arva og verða arvað av ættleiðara og ætt tess eins og egið barn. Samstundis fella tey rættarligu viðurskiftini millum tað ættleidda barnið og upprunaforeldrini burtur.
Stk. 2. Við stjúkbarnaættleiðing sbrt. § 6 fær ættleidda barnið somu rættarligu viðurskifti í mun til hjúnafelagarnar, fyrrverandi hjúnafelagar, samlivandi ella fyrrverandi samlivandi, sum var tað teirra felags barn.
Stk. 3. Í mun til navnið hjá ættleidda barninum eru ásetingarnar í løgtingslóg um fólkanøvn galdandi.
Kapittul 3
Úrgildissetan av ættleiðing
§ 18. Familjufyrisitingin kann ógilda eina ættleiðing, tá ið tann ættleiddi og ættleiðarin eru samdir um, at ættleiðingin skal ógildast.
Stk. 2. Er tað ættleidda barnið yngri enn 18 ár, kann ættleiðingin ógildast sbrt. stk. 1, um ættleiðarin og upprunaforeldrini hjá ættleidda barninum eru samd um tað og mett verður, at tað er best fyri barnið, at ættleiðingin verður ógildað.
Stk. 3. Er barnið fylt 12 ár, er tað ikki møguligt at ógilda ættleiðingina, um samtykki ikki er fingið frá barninum. Samtykki skal latast við persónligari uppmøting á Familjufyrisitingini ella hjá øðrum myndugleika ella stovni, ið eru góðkendir til hetta sbrt. § 9, stk. 1. Áðrenn barnið gevur sítt samtykki, skal ein samrøða verða við barnið um úrgildissetanina av ættleiðingini eins og barnið skal kunnast um týdningin av úrgildissetanini av ættleiðingini.
Stk. 4. Er barnið yngri enn 12 ár, skulu upplýsingar um sjónarmiðið hjá barninum um ta ætlaðu úrgildissetanina av ættleiðingini fyriliggja í tann mun, búnaðarstøðið hjá barninum og umstøðurnar í málinum tala fyri tí. Í avgerðini skal atlit takast til sjónarmiðini hjá barninum í størst møguligan mun.
Stk. 5. Familjufyrisitingin kann taka avgerð um at ógilda ættleiðingina, um upprunaforeldur søkja um tað, ættleiðararnir eru deyðir og mett verður, at úrgildissetan er best fyri barnið.
§ 19. Ein ættleiðing kann ógildast við dómi, um ættleiðari hevur framt grovt misbrot mótvegis barninum ella í avgerandi mun hevur misrøkt skyldur, ið eru álagdar ættleiðara við ættleiðingini, ella um ógildan verður mett at vera av stórum týdningi fyri tað ættleidda barnið.
Stk. 2. Barnið leggur mál um úrgildissetan fyri Føroya Rætt. Um barnið er ómyndugt ella ikki er ført fyri at virka skynsamt, orsakað av sinnissjúku, menningartarni ella líknandi standi, verður málið lagt fyri Føroya Rætt av verjanum hjá barninum, uppruna pápanum ella uppruna mammuni at barninum ella av landsstýrismanninum ella tí, sum hann heimilar til tess.
§ 20. Hava hjún ella samlivandi í felag ættleitt barn, er bert møguligt at ógilda ættleiðingina fyri bæði.
Stk. 2. Í teimum førunum, nevnd í § 19, stk. 1 kann úrgildissetan fremjast, sjálvt um nevndu umstøðurnar bert gera seg galdandi fyri tann eina ættleiðaran.
§ 21. Er ikki møguligt sambært vanligu ásetingunum í Bekendtgørelse af lov for Færøerne om rettens pleje at ávísa nakað varnarting, har mál um úrgildissetan av ættleiðing kann takast upp, avger danski løgmálaráðharrin hvønn rætt, málið skal leggjast fyri.
Rættarvirknaður av endurættleiðing
§ 22. Við endurættleiðing verður eldra ættleiðingin sett úr gildi, sbr. tó § 17, stk. 2.
Rættarvirknaður av úrgildissetan
§ 23. Verður ein ættleiðing ógildað, fellur rættarvirknaðurin av ættleiðingini millum tað ættleidda barnið og ættleiðara og ættina hjá hesum burtur. Um serlig viðurskifti tala fyri tí, kann Føroya Rættur, í sambandi við úrgildissetan sbrt. § 19, avgera, at ættleiðari skal gjalda uppihaldspening fyri barnið.
Stk. 2. Verður ættleiðingin sett úr gildi sbrt. § 18, stk. 2 ella 5, koma tey rættarligu viðurskiftini millum barnið og uppruna ættina afturíaftur.
Stk. 3. Í teimum førum, ið nevnd eru í § 19, kann Føroya Rættur við atliti til orsøkina til úrgildissetanina, aldurin hjá barninum og umstøðurnar annars avgera, at rættarligu viðurskiftini millum ættleidda barnið og uppruna ættina skulu koma afturíaftur.
Stk. 4. Er ættleiðingin sett úr gildi fyri persón, ið er fyltur 18 ár, kann Familjufyrisitingin ella Føroya Rættur sambært umbøn frá tí ættleidda avgera, at rættarligu viðurskiftini millum ættleidda og uppruna ættina skulu koma afturíaftur, um uppruna foreldrini samtykkja hetta. Um bert annað av uppruna foreldrunum samtykkir sbrt. 1. pkt., kann verða avgjørt at rættarligu viðurskiftini skulu koma afturíaftur í mun til tað foreldrið og ættina hjá hesum.
Stk. 5. Annars íafturkemur ongin rættarvirknaður í mun til upprunaættina.
Samtykki og váttan
§ 24. Áðrenn ein ættleiðing verður ógildað sbrt. § 19, skal Føroya Rættur innheinta váttanir frá teimum persónum, hvørs samtykki ella váttan krevst í sambandi við, at ættleiðingarloyvi verður latið. Føroya Rættur kann tó gera av, tá ið serligar umstøður tala fyri tí, og spurningur ikki er um rættarligu viðurskiftini í mun til uppruna ættina skulu koma afturíaftur, at ein tílík váttan ikki skal innheintast.
Kapittul 4
Ymiskar ásetingar
§ 25. Landsstýrismaðurin ásetur reglur um, hvussu mál skulu viðgerast sambært hesari løgtingslóg, íroknað:
1) góðkenning sum ættleiðari,
2) viðgerð av ættleiðingarmálum, íroknað innihaldið av umsóknum um ættleiðing o.a.,
3) latan av samtykki til ættleiðing, sbr. §§ 7 og 9,
4) viðgerð hjá Familjufyrisitingini um mál um ættleiðing uttan samtykki, sbrt. § 10, og
5) viðgerð av málum, um hvørt ein ættleiðingargongd kann halda fram.
Samráð og ógildan av góðkenning
§ 26. Landsstýrismaðurin stovnar eitt samráð, ið letur Familjufyrisitingini tilmæli at nýta til avgerð hjá Familjufyrisitingini, hvørt ein umsøkjari kann góðkennast sum ættleiðari, sbr. § 4. Familjufyrisitingin syrgir fyri at fáa upplýsingar um umstøðurnar hjá umsøkjara til vega, ið liggja til grund fyri tilmælinum hjá samráðnum. Samráðið kann undir viðgerðini av málinum heita á Familjufyrisitingina um at innheinta fleiri upplýsingar, áðrenn samráðið letur sítt tilmæli.
Stk. 2. Familjufyrisitingin kann gera av, at góðkenningin til at ættleiða fellur burtur, um treytirnar fyri at fáa eina góðkenning sum ættleiðari ikki eru til staðar longur, ella um umsøkjari annars ikki verður mettur at vera egnaður sum ættleiðari.
Stk. 3. Samráðið er sett saman av trimum limum. Einum løgfrøðingi, einum lækna og einum við einari sosialari útbúgving við serkunnleika til børn.
Stk. 4. Landsstýrismaðurin tilnevnir limirnar og varalimirnar, og verða hesir tilnevndir í upp til fýra ár í senn.
Stk. 5. Tilmælini hjá samráðnum verða førd inn í eina gerðabók. Er semja í samráðnum um, at umsóknin ikki skal gangast á møti, verður ein stutt grundgeving fyri hesum førd inn í gerðabókina. Eru limirnir ikki samdir, verða tær ymsu grundgevingarnar førdar inn í gerðabókina.
Ættleiðingarfyrireikandi skeið
§ 27. Luttøka á einum ættleiðingarfyrireikandi skeiði er ein treyt fyri at persónar, ið ikki hava ættleitt eitt barn fyrr, kunnu góðkennast sum ættleiðarar.
Stk. 2. Familjufyrisitingin kann sambært reglum, ásettum av landsstýrismanninum, gera av, at persónar, ið fyrr hava ættleitt eitt barn, skulu luttaka á einum ættleiðingarfyrireikandi skeiði fyri at kunna verða góðkend av nýggjum til at ættleiða, um mett verður, at tørvur er á hesum.
Stk. 3. Landsstýrismaðurin ásetur nærri reglur um:
1) innihaldið av skeiðunum, ið eru nevnd í stk. 1 og 2, og
2) hvussu skeiðini, ið nevnd eru í stk. 1 og 2 skulu leggjast til rættis.
Ættleiðingarráðgeving
§ 28. Tá ein ættleiðing er fevnd av kravinum um, at umsøkjari skal vera góðkendur sum ættleiðari sbrt. § 4, skal ættleiðari fáa ættleiðingarráðgeving beint áðrenn og beint eftir at barnið, ið skal ættleiðast, hevur fingið uppihald hjá ættleiðarunum í Føroyum. Hetta er tó ikki galdandi, um ættleiðarin, orsakað av atliti til barnið, ikki hevur møguleika at fáa ráðgeving.
Stk. 2. Ein ættleiðari, ið er fevndur av stk. 1, og sum hevur bústað í Føroyum, kann biðja um meira ættleiðingarráðgeving í sambandi við ættleiðingina.
Stk. 3. Landsstýrismaðurin ásetur nærri reglur um:
1) hvussu ráðgevingin sbrt. stk. 1 og 2 skal leggjast til rættis, og
2) undir hvørjum umstøðum ættleiðari sbrt. stk. 1, 2. pkt. ikki skal móttaka ráðgeving.
Samstarvsavtala millum Føroyar og Danmark
§ 29. Landsstýrismaðurin kann gera eina avtalu við danskar myndugleikar um viðurskiftini millum reglurnar í Føroyum og í Danmark um ættleiðing.
Fremmandir ríkisborgarar
§ 30. Við sáttmála við fremmandan stat kann avgerast, at ríkisborgarar í tí fremmanda statinum bert kunnu ættleiða ella verða ættleiddir í Føroyum undir ávísum treytum, sum ásettar í millumlandasáttmálum.
Stk. 2. Samsvarandi avgerðir kunnu takast í mun til úrgildissetan av einari ættleiðing, tá ið ættleiðarin er fremmandur ríkisborgari.
§ 31. Í mun til ávísar tilskilaðar fremmandar statir kann verða avgjørt, at danskir ríkisborgarar bert undir ávísum treytum kunnu ættleiða ella verða ættleiddir í tilskilaða statinum.
Stk. 2. Á sama hátt kann avgerast, at ógildan av einari ættleiðing í fremmandum stati, ikki fær virknað her í ríkinum, um ættleiðari er danskur ríkisborgari.
Lógarval og viðurkenning av útlendskum avgerðum
§ 32. Tann, ið hevur bústað í Føroyum, kann bert ættleiða sambært reglunum í hesari løgtingslóg.
Stk. 2. Hóast stk. 1, verða útlendskar ættleiðingaravgerðir viðurkendar í Føroyum, tá ið ættleiðing av barni til Føroya verður framd í samsvari við Haagersáttmálan frá 29. maj 1993 um verju av børnum og um samstarv viðvíkjandi altjóða ættleiðing. Landsstýrismaðurin kann umframt hetta áseta reglur um, at aðrar útlendskar ættleiðingaravgerðir skulu viðurkennast í Føroyum.
§ 33. Tann, sum hevur bústað í útlandinum, kann bert ættleiða eftir reglunum sambært hesari løgtingslóg, um umsøkjarin, hjúnafelagin ella samlivin er danskur ríkisborgari, og ættleiðing orsakað av hesum ikki kann fremjast í tí landinum, har umsøkjarin býr, og um eitt føroyskt ættleiðingarloyvi fær gildi í bústaðarlandinum.
Stk. 2. Landsstýrismaðurin kann annars loyva ættleiðing, um málið hevur serligt tilknýti til Føroyar.
Stk. 3. Stk. 1 og 2 verða ikki nýtt til ættleiðingar, ið eru fevndar av Haagersáttmálanum frá 29. maj 1993 um verju av børnum og um samstarv viðvíkjandi altjóða ættleiðing.
Høvuðsmyndugleiki sambært Haagersáttmálanum
§ 34. Landsstýrismaðurin tilnevnir ein høvuðsmyndugleika, ið skal varða av teimum uppgávum og skyldum, sum hann sambært Haagersáttmálanum frá 29. maj 1993 um verju av børnum og um samstarv viðvíkjandi altjóða ættleiðingum skal varða av.
Stk. 2. Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur um virkið hjá høvuðsmyndugleikanum.
Kapittul 5
Hjálp til ættleiðing
§ 35. Fyri at kunna ættleiða eitt barn, ið ikki hevur bústað í Føroyum, Danmark ella í Grønlandi, skal ein góðkendur ættleiðari vera tilmeldaður einum felagsskapi. Hesin felagsskapur skal hava loyvi at veita ættleiðingarhjálp viðvíkjandi børnum, ið ikki hava bústað í Føroyum.
Stk. 2. Landsstýrismaðurin kann áseta nærri reglur um hetta og um møguleikan at kunna víkja frá stk. 1, tá ið ein góðkendur ættleiðari hevur serligan kunnleika til barnið ella til tey avvarðandi hjá barninum frammanundan, ella um serligar umstøður annars gera seg galdandi.
§ 36. Hjálp at knýta samband millum persónar, ið ynskja at ættleiða, og eitt barn, við tí endamáli at fremja ættleiðing og annars at veita ættleiðingarhjálp, kann bert fremjast av landsstýrismanninum, Familjufyrisitingini og felagsskapum, ið eru nevnd í § 35.
Stk. 2. Ásetingin í stk. 1 fevnir tó ikki um løgfrøðiliga hjálp og líknandi í sambandi við áheitan á teir nevndu myndugleikarnar ella til at útvega upplýsingar, ið krevjast frá hesum.
Greiping millum barn og ættleiðara
§ 37. Tá ið eitt barn er ávíst til ein góðkendan ættleiðara við atliti til ættleiðing, tekur Høvuðsmyndugleikin skjótast møguligt støðu til, um ættleiðingargongdin kann halda fram.
Stk. 2. Er barnið, ið er ávíst, ikki fevnt av góðkenningini hjá ættleiðara sum ættleiðari ella er ivi um hetta, verður metingin sbrt. stk. 1 gjørd av Familjufyrisitingini eftir tilmæli frá samráðnum.
Innsavning av upplýsingum o.a.
§ 38. Høvuðsmyndugleikin savnar inn upplýsingar viðvíkjandi einari ættleiðingargongd frá ættleiðarunum, tá ið ættleiðingarhjálpin er veitt av einum felagsskapi, ið veitir hjálp til ættleiðing.
§ 39. Høvuðsmyndugleikin kann biðja Familjufyrisitingina og Kærunevndina í almanna-, familju-, og heilsumálum um ummæli viðvíkjandi ítøkiligum ella yvirskipaðum viðurskiftum av týdningi í mun til eftirlitið við einum felagsskapi, ið veitir ættleiðingarhjálp.
Stk. 2. Familjufyrisitingin og Kærunevndin í almanna-, familju-, og heilsumálum skulu boða Høvuðsmyndugleikanum frá um øll viðurskifti, ið sambært metingini hjá Kærunevndini ella Familjufyrisitingini hava ella kunnu hava týdning fyri eftirlitið við einum felagskapi, ið veitir ættleiðingarhjálp.
Kapittul 6
Revsing
§ 40. Brot á § 36 verður revsað við sekt ella fongsli í upp til 4 mánaðir.
Stk. 2. Á sama hátt verður tann revsaður, ið sum millummaður veitir gjald fyri at fáa samtykki til ættleiðing til vega.
Stk. 3. Revsiábyrgd kann áleggjast feløgum og øðrum løgfrøðiligum persónum sambært reglunum í revsilógini kapittul 5.
Kapittul 7
Kæra
§ 41. Avgerðir tiknar sambært hesi løgtingslóg av Familjufyrisitingini, kunnu kærast til Kærunevndina í almanna-, familju-, og heilsumálum. Hetta er tó ikki galdandi fyri avgerðir, tiknar sbrt. §§ 10 og 11, ið kunnu leggjast fyri Føroya Rætt, sbrt. § 12.
Stk. 2. Málsviðgerðin í málum, viðgjørd sbrt. §§ 10 og 11, kann kærast til Kærunevndina í almanna-, familju-, og heilsumálum.
Stk. 3. Landsstýrismaðurin ásetur nærri reglur um viðgerðina av kærum.
Kapittul 8
Ígildissetan o.a.
§ 42. Henda løgtingslóg kemur í gildi 29. juli 2018, sbr. tó stk. 2-6.
Stk. 2. § 5, stk. 1 er ikki galdandi fyri umsókn um ættleiðing, sum er latin inn av einum umsøkjara, ið innan gildiskomuna av løgtingslógini hevur ein samliva, og sum í sambandi við gildiskomuna ikki er liðugt viðgjørd. Fyri slíkar umsóknir er tann higartil galdandi ásetingin í § 5, stk. 1 í Anordning nr. 1169 frá 25. november 2006 om ikrafttræden for Færøerne af lov om adoption galdandi.
Stk. 3. Kravið í § 27, stk. 1, um at persónar, ið fyrr ikki hava ættleitt eitt barn, skulu luttaka á einum ættleiðingarfyrireikandi skeiði, sum treyt fyri at kunna ættleiða eitt barn, er ikki galdandi fyri umsókn, sum er latin inn innan gildiskomuna av løgtingslógini, og sum í sambandi við gildiskomuna ikki er liðugt viðgjørd.
Stk. 4. Kravið í § 27, stk. 2 um at Familjufyrisitingin sambært reglum, ásettum av landsstýrismanninum kann gera av, at persónar, ið fyrr hava ættleitt eitt barn, skulu luttaka á einum ættleiðingarfyrireikandi skeiði, fyri at kunna verða góðkendir av nýggjum til at ættleiða eitt barn, er ikki galdandi fyri umsókn um ættleiðing, sum er latin inn áðrenn gildiskomuna av løgtingslógini, og sum í sambandi við gildiskomuna av løgtingslógini ikki er liðugt viðgjørd.
Stk. 5. Familjufyrisitingin kann fram til tann 1. november 2018 gera undantak frá kravinum í § 28, stk. 1 um ættleiðingarráðgeving beint áðrenn at barnið, ið skal ættleiðast, hevur fingið uppihald hjá ættleiðarunum í Føroyum.
Stk. 6. Kravið um ættleiðingarráðgeving beint aftan á at barnið, ið skal ættleiðast, hevur fingið uppihald hjá ættleiðarunum í Føroyum, er galdandi, tá ið barnið hevur fingið uppihald hjá ættleiðarunum seinni enn tríggjar mánaðir innan gildiskomuna hjá løgtingslógini.
§ 43. Kapittul 2 er galdandi fyri:
1) ættleiðingar, ið eru stovnaðar tann 1. januar 1957 ella seinni,
2) ættleiðingar, ið eru stovnaðar innan 1. januar 1957, tá ið tað sbrt. § 48, stk. 2 er givið ættleiðingarloyvinum rættarvirknað sbrt. kapittul 2, og
3) ættleiðingin er stovnað innan 1. januar 1957, tá ið tað sbrt. § 27, stk. 2 í Lov nr. 140 af 25. maj 1956 om adoption er givið ættleiðingarloyvinum rættarvirknað sbrt. § 13, sbr. § 12 í nevndu lóg.
Stk. 2. Hóast stk. 1, nr. 1 er ásetingin í § 13, stk. 2, 2. pkt. í Lov nr. 140 af 25. maj 1956 om adoption galdandi fyri ættleiðingarloyvi, har tað er ásett, at arvarætturin hjá barninum til uppruna ættina varðveitist, ið eru latin innan gildiskomuna av Anordning nr. 1169 af 25. november 2006 om ikrafttræden for Færøerne af lov om adoption.
§ 44. Kapittul 3 er eisini galdandi fyri ættleiðingar, ið eru stovnaðar innan gildiskomuna av Anordning nr. 1169 af 25. november 2006 om ikrafttræden for Færøerne af lov om adoption.
§ 45. Fyri ættleiðingar, sum eru stovnaðar innan 1. januar 1957, og sum ikki eru fevndar av § 46, stk. 1, nr. 2 ella 3, er Lov nr. 87 af 26. mars 1923 om adpotion galdandi, tó undantikið § 13, stk. 2, og §§ 18-24 í Anordning nr. 1169 frá 25. november 2006 om ikrafttræden for Færøerne af lov om adoption.
Stk. 2. Landsstýrismaðurin kann, tá ið umstøðurnar tala fyri hesum, geva einari ættleiðing, ið er stovnað innan 1. januar 1957, rættarvirknað eftir kapittul 2 í hesari løgtingslóg.
§ 46. Samstundis, sum hendan løgtingslóg kemur í gildi, fer úr gildi Anordning nr. 1169 af 25. november 2006 om ikrafttræden for Færøerne om lov om adoption, tó ikki §§ 21 og 24.
Í Tinganesi, 30. apríl 2018
Aksel V. Johannesen (sign.)
løgmaður
Lm. nr. 108/2017


text:
Í februar mánaði hevði eg eini ørindi úti á Christianshavn, og á vegnum heim bar eg eygað við Christians Kirkjuna. Ikki hana í Klaksvík, men hana úti á Christianshavn. Har eru tvinnar kirkjur á Christianshavn: Vor Frelsers Kirke á Sankt Annæ Gade á veg út móti Christiania, og so Christians Kirkjan á Strandgade. Sama Strandgade hevur Norðurbryggjuna í hinum endanum.
Í tí eg bar eyga við Christians Kirkjuna fór eg at hugsa um eitt, ið eg havi hugsað um fleiri ferðir áður: Link Wray er jarðaður har.
"Link Wray?" hugsar tú kanska.
Ja, Link Wray. Mæti amerikanski rock'n'roll gittarleikarin, ið uppfann power akkordina (e.k.s. barré akkordin), prikaði hol í gittar forsterkaran til tess at mana fram distortion, og var millum allarfyrstu rock tónleikarar at brúka noise/óljóð sum integreraðan part av sínum tónlistarliga úttrykki.
Link Wray, ið flest allir gittarleikarar við virðing fyri sær sjálvum síggja sum eina legendu. Link Wray, ið innspældi legendariska lagið 'Rumble', ið er ein hornasteinur í rock, rock'n'roll, rockabilly, psychobilly, heavy, metal, thrash, you name it...
Hevur tú sæð Pulp Fiction? So hevur tú hoyrt 'Rumble'. Lagið er at hoyra í bakgrundini, tá Mia og Vincent eru úti og fáa sær ein bita á Jack Rabbit Slim's. Meðan tey sita og práta í "bilborðinum".
Hevur tú sæð kula gittar heimildarfilmin It Might Get Loud, har Jimmy Page, The Edge og Jack White práta og nørda gittarar? So hevur tú sæð brotið har tann elsti og mætasti av teimum trimum, Jimmy Page, leggur sína sjey tumma stakplátu av 'Rumble' undir nálina, og transformerast til ein kátan, stórsmílandi smádrong, í somu stund sum hann hoyrir tónarnar úr gittaranum hjá Link.
Link Wray var ikki bara ein fasinerandi gittarleikari, hann var eisini ein fasinerandi persónur. Hálvur indiánari (í dag er tað helst rættari at siga 'innføddur amerikanari') av Shawnee fólkinum. Hesin parturin av hansara uppruna hevði týdning fyri hann, og hann tosaði heilt fitt um tað í framførslum og samrøðum. Hann var annars ein rokkari í leðurjakka og sólbrillum. Ein klassiskur mystiskur reikara figurur, ið spældi skitnan el-gittar. Fyrr í tíðini hevði hann kanska havt revolvarabelti ístaðin fyri gittara.
Sum ungur fór hann í herin, og endaði í Korea krígnum. Har var hann skaddur somikið ógvusliga, at hann misti annað lungað. Læknarnir søgdu at hann fór ikki at kunna syngja meir orsaka av skaðanum, so hann hugsavnaði seg ístaðin um gittarleik og -ljóð: um at arbeiða við gittaranum sum primerum framberingaramboði. Kanska var tað av hesi orsøk, at hann megnaði at mana fram eitt so eyðkent og tiltikið gittarljóð.
Link Wray giftist við danskari kvinnu í 80'unum, og tey bæði fluttu til Keypmannahavnar. Link búði á Christianshavn inntil hann andaðist í 2005. Soleiðis endaði hesin mystiski, hugtakandi og næstan arketypiski rock'n'roll figururin sínar dagar í Keypmannahavn. Hann var jarðaður í kryptini í Christianskirkjuni.
Tað leiðir okkum so aftur til dagin í februar, tá eg bar eygað við Christians kirkjuna, og fór at hugsa um Link, ið liggur grivin har. Eg gjørdi av at vita um eg slapp innar í kryptina, og so var. Eg fór innar, fann steinin við áskriftini um Link, og stóð har eina løtu og segði einki.
Øll, ið hava fingist við el-gittar og distortion pedalir skylda hesum manninum heilt nógv. Ella rættari; hava honum nógv fyri at takka. Kanska var okkurt poetiskt í at eg valdi at takka hesum tónleikara, ið fekk so nógv burturúr noise og distortion, við at lata tøgnina tala.
"He is the king; if it hadn't been for Link Wray and 'Rumble', I would have never picked up a guitar." -Pete Townsend, The Who.
7/3/13
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Stranda Bókasavn er skúlabókasavn og alment bókasavn í einum.
Øll eru vælkomin at læna bøkur á bókasavninum.
Á Stranda Bókasavni eru næstan allar føroyskar bøkur, sum eru komnar út seinastu 30 árini, bæði barnabøkur, ungdómsbøkur, skaldsøgur, stuttsøgur, yrkingar og fakbøkur.
Fakbøkur fevna um mangt og hvat: náttúru, bygdasøgu, list, ævisøgur, mál, uppskriftir, handbøkur – og nógv, nógv annað.
Eisini er eitt úrval av donskum barna- og ungdómsbókum, skaldsøgum og fakbókum.
Ljóðbøkur – bøkur at lurta eftir: skaldsøgur, endurminningar, søga, barnabøkur, ungdómsbøkur. Tær flestu eru sum fløgur, men nakrar eru á kassettubondum.
Bókasavnið er opið soleiðis:
Um dagin:
týsdag: 8:00-09:45
hósdag: 9:30-11:45
fríggjadag: 9:30-11:15
Bókasavnið er vanliga opið fríkorterið undan og aftan á tíman, sum tað er opið.
Um kvøldið:
mánakvøld: kl. 18 - 20
og mikukvøld: kl. 19-21
Barnagarðar, pensjonistafeløg og aðrir felagsskapir eru vælkomnir at avtala tíð at koma at vitja bókasavnið.
Tlf. 47 27 35
Bókavørður á Stranda bókasavni er Elin Henriksen
Denne e-mail adresse bliver beskyttet mod spambots. Du skal have JavaScript aktiveret for at vise den.


text:
[C]Vit hava bygt henda [Cmaj7]stóra býin,
har [G]streymurin ferðast sum eiturkoppa[E]spinn.
Fær [F]alt við sum rørir seg á ein og hvønn [Em]hátt,
frá [Dm7]harraleysum djórum til [G]tjóvar á nátt.
[Am]Tokspor [Am6] røkka [Em]víða út
og [F]mær leingist heim
at [G]strekkja míni troyttu [C]bein. [Bb] [C] [Bb]
[C]Fólkini ganga eftir [Cmaj7]vegnum í frakka,
her hevur [G]verið so kalt at [E]áirnar frysta.
[F]Ísurin bítur alla[Em]staðni hann kann.
Sjálvt [Dm7]tokini venja seg [G]aldrin við kuldan.
[Am]Klokkan [Am6] fylgir trúføst við [Em]tíðini.
Skjótt [F]rými eg herfrá,
til [G]gongu um eg [C]má. [Bb] [C] [Bb] [F] [G]
Mær [C]tørvar at venda aftur til at [Cmaj7]liva smærri,
at vera [G]einsamallur við [E]teimum eg kenni.
Har [F]eingin hyggur eftir [Em]mær við undran,
har eg [Dm7]dugi fuglanna [G]sang frammanundan.
[Am]Tokspor [Am6] finnast [Em]ikki har,
men eg [F]veit ein veg
ið [G]tó krevur tolsem[C]i. [Bb] [C] [Bb]
Vit hava bygt henda stóra býin,
har streymurin ferðast sum eiturkoppaspinn.
Fær alt við sum rørir seg á ein og hvønn hátt,
frá harraleysum djórum til tjóvar á nátt.
Tokspor røkka víða út
og mær leingist heim
at strekkja míni troyttu bein.
Fólkini ganga eftir vegnum í frakka,
her hevur verið so kalt at áirnar frysta.
Ísurin bítur allastaðni hann kann.
Sjálvt tokini venja seg aldrin við kuldan.
Klokkan fylgir trúføst við tíðini.
Skjótt rými eg herfrá,
til gongu um eg má.
Mær tørvar at venda aftur til at liva smærri,
at vera einsamallur við teimum eg kenni.
Har eingin hyggur eftir mær við undran,
har eg dugi fuglanna sang frammanundan.
Tokspor finnast ikki har,
men eg veit ein veg
ið tó krevur tolsemi.


text:
Í triðju viðgerð av hjúnabandslógini staðfesti Jákup Mikkelsen í Fólkaflokkinum á tingsins røðarapalli, at málið um broytingar í hjúnabandslógini var ein trúarspurningur fyri hvønn einstakan løgtingslim. Harumframt er hetta ikki eitt samgongumál, og er ti heldur ikki nevnt í samgonguskjalinum.
Vit hava frælsi at skipa okkum í flokkar, feløg og samkomur.
Átrúnaður er ítøkiligur hjá mongum, og Kringvarpið hevur hvønn dag átrúnaðarligt tilfar, sum nógv lurta eftir. Tí hevði tað ikki verið í tráð við fólkaræði at avmarka tað samband, sum nógvir politikarar ofta hava við samkomur.
Í hesum báðum sjónvarpssendingunum niðanfyri sæst løgtingskvinnan Hanna Jensen saman við tveimum mannligum politikarum, Jenisi av Rana og Jógvani á Lakjuni. Tey ganga øll trý í hvør sínari samkomu.
Á egna Facebookvanganum skrivar Heini í Skorini, PhD lesandi og freelance journalistur á donsku Weekendavísini, m.a. soleiðis:
- Í Trivnaðarnevndini hevur ein samkomuleiðari fyri og annar eftir greitt løgtingslimum frá, hvat gud heldur um samkyndleika. Eg havi einki ímóti slíkum hoyringum, men uttan mun til, hvussu nógv tær fýra, sum eiga uppskotið, hava roynt at stýra uttan um átrúnað, so insistera ávísir løgtingslimir uppá, at hetta er ein spurningur um gudfrøði. Hetta er ein spurningur um, hvat gud heldur um samkyndleika. Samstundis bedýra partar av ja-síðuni, at vit sgu eisini eru kristin, og so fer ein tulkingarkampur í gongd. Ein kampur um, hvør umboðar tann “sanna” kristindómin. Eg skilji væl hendan tørvin, tá summi átaka sær leiklutin sum talsfólk í guds kosmisku ætlan, og tað tænir allarhelst einum positivum endamáli, at fleiri konkurrerandi versjónir av kristindóminum verða bornar fram á torg, so fólk hava nakrar valmøguleikar. Men eg undrist samstundis á, at fleiri politikarar ikki greitt og týðiliga vraka hesa premissuna fyri kjakinum. At fleiri politikarar ikki greitt og týðiliga siga, at tað kann væl vera, at Paulus fordømdi samkyndleika í sínum brævi til samkomuna í Róm ella Korint, ella at gudurin í Gamla Testamenti ikki brýggjar seg um samkynd, men tað er nú ikki vist, at Bíblian er ein væl egnaður politiskur manualur í øllum lívsins spurningum. Tað er nú ikki vist, at ráðandi normar í oyðimørkini í Miðeystri í bronsu- og jarnøldini skulu diktera føroyskt lógarsmíð anno 2016.
Uppgávur:
1. Greið frá, á hvønn hátt Hanna og Jenis verða lýst í fyrru sendingini.
2. Hvat hava tey bæði í felag?
3. Hvør er leikluturin hjá sjónvarpsvertinum í seinnu sendingini, har Hanna og Jógvan eru saman og kjakast?
4. Hvør er munurin á kjaksendingum sum hesari og fyrra slagnum av sending, har vit uttan kjak fáa innlit í gerandislív hjá politikarum? Met um, hvør sending stendur sterkari í tínum huga.
5. Hvussu eydnast uppgávan hjá vertinum? Tak støðu til, um munur er á monnum og kvinnum, tá tey í hesum føri tosa fyri seg. Hvussu er kropsburðurin hjá Jógvani samanborin við kropsburðin hjá Honnu, meðan tey kjakast í seinnu sendingini?
6. Hvat meinar Heini við, tá hann á Facebookvanganum umtalar Bíbliuna sum ein manual?
7. Hvat eftirlýsir Heini í kjakinum um samkyndleika og átrúnað?
8. Ber saman brotið um lobbyismu her á temasíðuni og tak støðu til, um knýtið hjá politikarum við samkomur, á nakran hátt kann gerast lobbyisma.
9. Nær eru lobbyistar góðir, og nær eru teir ringir?
10. Kunnu politikarar sjálvir átaka sær leiklutin sum lobbyistar á tingsins røðarapalli?


text:
- Tíðindi, mentan og ítróttur
CIA ávarar Trump
Stjórin fyri amerikonsku fregnartænastuna, FBI, hevur kunnað komandi amerikanska forsetan, Donald Trump, um, at Russland sigur seg hava vitan, ið kann brúkast móti Trump.
Bæði Donald Trump og Barack Obama eru kunnaðir um eina frágreiðing, sum er tvær síður long, um, at Russland hevur eymar upplýsingar um komandi og eisini um fráfarandi amerikanska forsetan, sigvur CNN.
Tað er tó ikki greitt, hvørja vitan, talan er um. FBI skal hava fingið kunnleika um hetta í august í fjør, men nústani er keldan, ið kom við upplýsingunum, mett at verða álítandi.
Greinin heldur fram niðanfyri
Russia denies US media reports it is holding compromising material about President-elect Donald Trump https://t.co/awL27jEJHV— BBC Breaking News (@BBCBreaking) January 11, 2017
Tað er eitt fyrrverandi starvsfólk hjá bretsku fregnartænastuni, sum kom fram á upplýsingarnar í sambandi við arbeiðsuppgávur undir amerikanska forsetavalinum. Uppgávan hjá starvsfólkinum var at útvega upplýsingar um mótvalevni.
Longu undan forsetavalinum varð tosað um, at Russland hevði eymar upplýsingar um Trump, men tað er ikki fyrr enn nú, at tær eru mettar at vera álítandi.
Donald Trump sjálvur sýtir fyri at trúgva hesum. Á Twitter skrivar hann "Følsk tíðindi. Ein fullkomin politiskt heksajagstran," skrivar NTB-tíðindastovan.
Sí eisini


text:
Orð: Lina Sandell
Lag: Victor Danielsen
Týtt: Victor Danielsen
1. Áh, Jesus, títt navn er í vanda eitt virki,
mín keppur, mín stavur, mín verndarborg góð,
mót helsótt ein lívsdrykkur, veikum ein styrki,
áh, visti, ja, visti hvør sál hetta tó!
2. Títt navn er ein salva, sum linar og grøðir,
sum stillar mítt særda og líðandi sinn,
títt navn er mín styrki, tá stríðið meg møðir,
mín hjálp er tað, gangi eg út ella inn.
3. Títt navn er ein klettur í freistingartíma,
eitt torn, har meg fíggindin ikki kann ná,
eitt ljós, tá ið dagurin tekur at skýma,
ein kelda, har livandi vatn er at fá.
4. Ja, eg havi roynt tað í sálini míni,
hitt navn hevur lívgandi megi í sær,
tað stillaði ófriðin, loysti úr pínu
og burtur úr deyða og dómi meg bar.
5. Um navn títt, hitt dýra, skal syngja mítt hjarta,
áh, Jesus, so leingi eg enn eri her,
inntil eg í himmalska ljósinum bjarta
skal síggja og sanna, hvør lovvert tað er.
6. Hitt navnið, tað enn skal meg verja og varða,
meg reisa av falli og leiða meg her;
tí navninum veri alt prís og øll æra!
Áh, Gud, ger tað stórt, sum av sonnum tað er!


text:
Við Miðjarðarhavsstrondina ímillum Egyptaland og Algeria er fjórðstørsta land í Afrika, Libya. Upp ígjøgnum tíðirnar hevur tað staðið undir rómverskum, býsantinskum, arabiskum og turkiskum yvirvaldi, og frá 1911 til 1943 var Libya italskt hjáland. Um 90% av landinum er oyðimørk (Sahara), so at bara ein smalur geiri fram við strondini er nýtiligt landbúnaðarlendi, har fólk liva av at halda geitir og seyð. Tá ið olja varð funnin í 1959, gjørdist Libya eftir fáum árum ríkt land. Síðan oljuvinnan tók seg upp, eru mangir útlendingar komnir til Libya at arbeiða í oljuvinnuni.
Oljuvinnan hevur alt at siga í libyska búskapinum, og 99% av útflutninginum eru olja og gass. Áðrenn olja varð funnin, vórðu týdningarmestu útflutningsvørurnar sev og jarn. Mesta oljan verður vunnin í vestara parti í Libya; men landið eigur eisini oljuleiðir úti fyri strondina. So hvørt oljuvinnan er vaksin, eru býirnir eisini vaksnir; har hevur verið nógv bygt, og vinnu- og tænastustøðið eru munandi batnað. Um 84% avfólkinum í Libya býr nú í býum. Frammanundan búði meginparturin á bygd og livdi sum flakkfólk og bøndur.
Síðan 1969 hevur Muammar Gadaffi ovasti verið hægsti maður í Libya, eftir at hann stóð á odda í hernaðarkvetti ímóti kongi. Gadaffi stýrir í samstarvi við hernaðarráð. Politikkur hansara er egin samanrenning av sosialismu, islam og arabiskari tjóðskaparkenslu. Við tað at allir politiskir flokkar vórðu bannaðir í 1971, hevur øll andstøða ímóti Gadaffi verið stýrd úr útlondum. Av tí at Gadaffi hevur stuðlað yvirgangsfelagsskapum, hava lond í Vesturheiminum sett revsiatgerðir í verk ímóti Libya.
Flestu fólk í Libya eru arabar, men fyri sunnan í landinum eru bæði berbar og tuaregar. Næstan øll eru muslimar. Fólkið er skift sundur í ættarbólkar ella høvdingadømi. Ættarbólkurin er týðandi partur í samfelagnum og hevur politiska ávirkan. Mangir av ráðharrunum í stjórnini hjá Gadaffi eru úr hansara ættarbólki. Fólkanøvnini siga ofta, úr hvørjum ættarbólki fólk eru.
Sumstaðni í stóru, kørgu oyðimørkini kemur vatn upp úr jørðini, og við hesar keldur, nevndar grønur, hava fólk sett seg niður. Her veksur væl, og landbúnaðurin hevur stóran týdning, men fólkið livir eisini av peningi frá skyldfólkum, sum arbeiða í býunum, og av at handla við keypmenn, ið koma hagar at keypa og selja. Fyrr vóru grønabygdirnar lívsneyðugir hvíldarstaðir hjá kamelkaravanum, ið fluttu vøru ígjøgnum oyðimørkina. Nú er mesti flutningurin við lastbili.
Mong fornminni eru í Libya úr teirri tíðini, tá ið landið var undir fremmandum yvirvaldi. Har eru m.a. ein av best varðveittu rómversku toftunum í Norðurafrika, fornaldarbýurin Leptis Magna við torgi (forum), vatnleiðing (akvadukt) og uttanduraleikpalli (amfiteatri). Fønikar bygdu havnabýin um 800 f.Kr., og gjørdist hann miðdepil í handlinum við Afrika. Seinni varð hann partur í Rómverjaríki, til arabisku innrásina í 7. øld., tá ið býurin fór til grundar.
Í útnyrðingshorninum í Afrika eru tey fyra londini Marokko, Algeria, Tunesia og Libya. Hesi lond hava eina gamla og fjølbroytta søgu, tí at tey eru á markinum ímillum hini londini í Afrika, Vesturevropa og Miðeystur. Flestu fólk eru muslimar, tala arabiskt og eru ættað frá fólki úr Miðeystri. Frá 1530-árunum til 1830-árini vóru londini partur í Osmannaríkinum. Síðan løgdu hjálandaveldini Frakland, Spania og Italia londini undir seg, til tey fingu frælsi miðskeiðis í 20. øld. Londini í Útnyrðingsafrika eru lutfalsliga rík, tí at her er nógv olja og nógv gass.
Eitt hitt størsta vandamálið í Útnyrðingsafrika er bráði fólkavøksturin. Bara í Algeria fjølgaðist fólkið úr 12 milliónum upp í 25 frá 1966 til 1990, og úr 25 uppí 34 milliónir frá 1990 til 2010. Fleiri milliónir fólk eru flutt av bygd til býirnar at arbeiða. Hetta hevur elvt til stórt íbúðartrot inni í býunum og ovfólkaðar fátækrabýlingar í býarútryðjunum.
Meginparturin av teimum 85 milliónum fólkunum í Útnyrðingsafrika búgva í smala strandgeiranum út ímóti Miðjarðarhavi og Atlantshavi. Her er veðurlagið lýtt og slavið um veturin og heitt og turt um summarið; tí er strandalendið betur egnað til landbúnað enn lendið inni í landinum. Týdningarmesta grøðin er aldinfrukt, dadlur, oljuber, tomatir og blómur. Stóru býirnir eru eisini í lendinum.
Arabisku hertøkurnar í 7. og 11. øld hava sett sjónlig merki eftir seg í Útnyrðingsafrika. Arabar gjørdust brátt fjølmentari enn upprunafólkið, berbar, sum gjørdu uppreistur ímóti nýggju valdsharrum sínum. Arabar settu skjótt bæði mál sítt (arabiskt) og átrúnað sín (islam) í gildi í øllum fýra londunum. Hóast hesi lond seinni komu undir evropeiskt yvirvald vóru og eru tey enn partur í arabiska heiminum, tá ið talað verður um mál, mentan, átrúnað og byggilist.
Mesta øki í Útnyrðingsafrika er glóðheit oyðimørk - Sahara - sum tíverri veksur ógvuliga skjótt, tí at ov nógvur fenaður er uppiá í graslendinum í útryðjunum í oyðimørkini. Yvirskipanin ger, at lendið verður rótbitið, svarðlosnar og verður til dust og sand. Hóast hitin um dagin fer upp um 50°C, hóast náttarfrost og turk í mong ár, liva her dýr, sum hava lagað seg til hesar ómildu lívsumstøður.
Fá fólkasløg hava lagað seg til at búgva í Sahara. Eitt av hesum harðbalnu fólkasløgum eru tuaregar, sum í øldir hava livað sum flakkfólk og eru gitnir fyri at fara langar leiðir ígjøgnum oyðimørkina á marknaðirnar við salti. Reiðdýr teirra er kamelur, og av honum fær fólkið eisini mjólk, kjøt, ull og húðir. Alt fleiri tuaregar gevast nú við at liva sum flakkfólk og búseta seg í býunum.
Kelda: Heimsins lond. Bókadeild Føroya Lærarafelags og Føroya Skúlabókagrunnur. Tórshavn 1999.
Høvuðsstaður:
Tripoli
Vídd: 1.759.540 km2
Fólkatal: 6.461.454
Alment mál:
arabiskt
Átrúnaður:
islam 97% aðrir 3%
Stýrirlag:
einaræði
Gjaldoyra:
libyskur dinarur (LYD)


text:
Firvaldur byrjar lívið í einum eggi. Firvaldur umskapast fyrst frá eggi til ormveru og síðan frá ormveru til reiv-veru. At enda umskapast hann frá reivveru til vaksnan firvald.
At verpa
Kvennfirvaldurin finnur eitt hóskandi stað at verpa eggini antin eitt og eitt ella fleiri hundrað egg saman.
Kvennfirvaldurin brúkar kamparnar at tevja seg fram til plantuna, sum ormveran hjá henni livir av. Síðan trampar hann á bløðini ella skavar í tey við fótunum.
Hetta ger hann fyri at tryggja sær, at plantan luktar og smakkar, sum hon skal, og at ongin annar firvaldur hevur vorpið her.
Tá ið hann er liðugur at verpa, flýgur hann av stað.
Eggini
Egg undan firvaldi eru ymisk í skapi. Summi egg eru rund og loðin, summi eru avlong við rivum, og onnur hava skap sum keyla.
Øll egg hava tó hart skal, sum er klætt innan við voksi. Harða skalið og voksið verjir ormveruna í egginum.
Úr egginum
Tá ið ormveran hevur gnagað seg úr egginum, etur hon fyrst eggjaskalið, og síðan etur hon av plantuni.
Hon veksur skjótt og skiftir ham fleiri ferðir, til hon verður umskapað til reivveru. Hetta tekur úr fáum vikum upp í fleiri mánaðir alt eftir, hvat slag av firvaldi talan er um.
Ormverur
Ormveran hevur høvd og langan kropp, sum líkist einari pylsu. Undir munninum situr ein vørta, sum ormveran kann spinna silki úr. Framman hevur hon trý pør av beinum og aftan 2-5 pør av gongunabbum.
Ormverur hava seks smá eygu, men tær síggja bara mun á ljósi og myrkri.
Ormverur hava ikki lungu. Í staðin hava tær op á kroppinum, sum tær súgva luft við.
Ormverur kunnu lata andingar-opini aftur og kunnu tí yvirliva undir vatni í fleiri tímar. Tað kann vera hent til dømis, tá ið tað regnar illa.
Tær ormverurnar, sum liva í Føroyum, eru oftast smáar og naknar. Í útlondum er øðrvísi, har kunnu tær vera størri enn ein fingur, og so kunnu tær eisini vera lodnar, litríkar, hava horn, hár og kunnu enntá spræna eitur.


text:
Fríhandilssáttmáli við Turkaland hevur verið ávegis í nógv ár. Undanfarna samgonga arbeiddi við sáttmálanum og hendan tók yvir. Kaj Leo Holm Johannesen skrivaði undir sáttmálan og Poul Michelsen legði hann fyri Løgtingið.
Soleiðis hevur tað verið greitt fyri øllum í politiska landslagnum, at sáttmálin var á veg, og at miðfyrisitingin hevur brúkt nógva tíð og orku at fáa hendan frá hondini. Eisini fjølmiðlarnir gjørdu nógv burturúr, tá ið Kaj Leo Holm Johannessen var í Ankara og undirskrivaði sáttmálan í 2014! Tað kann tí undra, at Miðflokkurin nú í tólvta tíma reagerar og atkvøður ímóti sáttmálanum, og sigur seg enntá onki hava vitað um, at hesin sáttmálin var á veg!
Nú siga teir, at Erdogan er trupulleikin.
Jú, Erdogan er eitt bølmenni. Ongin ivi um tað. Men Erdogan er ikki nýggjur í politikki í Turkalandi. Hann var forsætisráðharri frá 2003 til 2014, og hevur verið forseti síðani. Tvs øll árini meðan undanfarna samgonga – íroknað Miðflokkin – arbeiddi við at fáa sáttmálan í hús var hann í fremstu røð í turkiskum politikki.. Men tá hoyrdist onki frá hesum, sum nú siga seg verða ímóti sáttmálanum.
Er nakar konsekvensur í grundgevingini, sum sigur, at man ikki vil gera sáttmála við land, sum brýtur mannarættindi so ógvusliga; so eiga vit eisini at kvetta teir sáttmálar og tey samstørv við allar kundar úti í verðini, har leiðararnir bróta mannarættindini.
Men so er ikki.
Sum dømi er økta samstarvið við Russland, sum íkom, tí Russland breyt mannarættindini so ógvusliga í Ukreine. Tá valdi ES at seta tiltøk í verk og boykotta Russland. Meðan Føroyar valdu at økja um samstarvið við Russland, sum varð boykottað av Europa, tí Russland legði sektina á mannarættindi.
Onkur vil halda, at ES hevði gott av, at vit spældu teimum eitt puss, afturfyri at tey høvdu boykottað Føroyar stutt frammanundan. Men fólkið í Ukreine, leið somu líðing sum fólkið í Turkalandi. Bara av hvør sínum einaræðisharra. Putin og Erdogan.
Skulu Føroyar boykotta ella nokta at samstarva við land, sum brýtur mannarættindi, so nyttar onki, at vit gera tað einsamøll. Slík stig eiga vit at gera í felag við okkara grannalond ella við restina av Europa.
Um vit boykotta Turkaland, Kina ella Russland ella okkurt heilt annað land, sum brýtur mannarættindi, so nyttar onki at vit gera tað einsamøll. Har noyðast vit at fylgja øðrum í vesturheiminum.
Eitt boykott skal merkjast. Eitt land við 80 mió íbúgvum merkir ikki sviðan av, um Føroyar einsamallar ikki vilja samstarva við tey um ein fríhandilssáttmála.
Annita á Fríðriksmørk


text:
Mentan
VIDEO: Spakin settur í fyri nýggjum Hvalbiartunli
17. Mai 2018
Mánadagin hendi tað umsíðir, at spaki varð settur í fyri einum nýggjum Hvalbiartunli, sum íbúgvarnar í kommununi so leingi hava eftirlýst. Nógv fólk vóru savnaði inni í dalinum ávegis móti tunnilsmunnanum, har tveir eldri borgarar høvdu fingið sum uppgávu at loysa fyrsta flagið fyri atkomuvegnum. Her er ein videofrásøgn frá hátíðarløtuni, sum helt fram í Roynhøllini, har Hvalbiar kommuna og Landsverk bjóðaðu kaffi og tunnilskøku.
les meir
Ákæruvaldið hevur reist ákæru móti skipara og eigara á ribbáti
17. Mai 2018
Ákæruvaldið hevur reist ákæru móti skipara og eigara á ribbáti í sambandi við eitt óhapp í Skopunarfirði 2. juli 2017.
les meir
P/F Poul Hansens fær Lions-heiður
17. Mai 2018
Fyri kostnaðarfrítt at hava hýst Undirhúsinum í Havn í meira enn 80 ár, hevur P/F Hansen frá Lions Club Tórshavn fingið heiðurin sum Ársins Borgari 2018
les meir
Samstarvið og samskiftið skal betrast
16. Mai 2018
Landið og kommunurnar taka nú ítøkilig stig til at styrkja bæði samstarvið og samskiftið.
les meir
Nýggjur Hvalbiartunnil nærkast
16. Mai 2018
HÁTÍÐARLØTA: Tað var hátíðardámur í Hvalba í gjár, tá tveir eldri borgarar í kommununi settu spakan í fyri arbeiðsvegnum, sum skal gerast í sambandi við, at tað skjótt verður farið undir at bora nýggjan tunnil millum Hvalba og Trongisvág. Síðani fór fyrsta gravimaskinan í gongd við arbeiðið.
les meir
Undirlívsbólkurin hjá Krabbameinsfelagnum bjóðar til hugnaløtu
16. Mai 2018
Undirlívsbólkurin hjá Krabbameinsfelagnum bjóðar til hugnaløtu
les meir
Norðurlond og baltisku londini samstarva um talgilding
16. Mai 2018
Norðurlond og baltisku londini taka nú enn eitt stig til at styrkja samstarvið um talgilding. Saman við hinum norðurlendsku londunum hava Føroyar í dag skrivað undir felags ráðharrayvirlýsing um sokallað tilgjørt vit (artificial intelligence – stytt AI).
les meir
Konfirmantar í Sands kirkju, Hvítusunnudag
15. Mai 2018
sunnudagin 20. mai 2018, kl. 11.00, við Havsteini Klein.
les meir


text:
Bingjuplássið á Tvøroyri heldur til í gamla grótbrotinum í Froðba. Hóast umstøðurnar ikki eru tær bestu, so verður roynt at skilja og endurnýta sum mest.
– Plássið er lítið, so onkuntíð kann vera trongligt. Men hóast tað ikki eru bestu umstøður, so leggi eg dent á at fáa skilt so væl sum møguligt og at fáa endurnýtt so nógv sum møguligt, sigur Kári Debes, ið passar bingjuplássið hjá Tvøroyrar kommunu.
Skilja og endurnýta
Og sigast má, at kommunan er tilvitað um skiljing og endurnýtslu.
Umframt bingjur til burturkast at brenna, eru bingjur til endurnýtslu av pappi og jarni.
Sjónvørp, teldur, el-lutir, hvítvørur, dustsúgvarar, káplar, ljósrør og vandamikið burturkast sum máling og annað verður sett fyri seg. Tangi er eisini at taka ímóti spillolju.
Sekkir eru at koyra gips, asbest og annað tyrviburturkast í.
Kvarna og fólk fáa flis
Kommunan hevur maskinu at kvarna við. Greinar verða kvarnaðar, og fólk kunnu fáa sær flis at nýta í urtagørðunum.
Mol0d og annað frá urtagørðum verður latið í bingju, og verður síðani koyrt í eina rúgvu fyri seg í grótbrotinum.
Eisini er bingja frá Dugna, har til ber at seta góðar brúktar møblar og annað, ið kann endurnýtast. Hetta verður so selt bíliga hjá Dugna.
Betri umstøður
Bingjuplássið á Tvøroyri treingir til betri umstøður.
– Vit hava serliga brúk fyri at fáa eina innkoyring og eina útkoyring. Tað hevði hjálpt munandi um. Men eisini at gjørt plássið størri, og fingið betri møguleikar fyri skiljing og endurnýtslu, sigur Kári.
Hann vísir eisini á, at onkuntíð hava trupulleikar verið av, at ótangar hava gjørt herverk. Tí er eisini tørvur á, at fáa alt betri avhegnað.


text: Í dag hoyrdi eg besta disckjockey, eg minnist meg hava hoyrt á føroyskum. Tað var Hanus Kamban (f. 1942), sum vendi plátum hjá Leonard Cohen, sum henda dag fylti 80. Tað gjørdi Hanus fyri 200 fólkum í nýggju høllini í Norðurlandahúsinum. Feiri sluppu ikki inn, og máttu so nakkalong til hús. Hóast eg havi vent nógvum plátum í Útvarpinum og dyrkað rocklyrikk síðani einaferð í miðdeildini í Fólkaskúlanum, so fór eg niðan í Norðurlandahúsið við teirri miskunsomu ætlan, at hála áhoyraratalið upp á eitt tveysiffrað tal ella so. Ikki hevði eg hægri tankar um áhugan fyri rocklyrikki í almenna rúminum. Tí varð eg púra paff, tá hvør stólur varð tikin og Hanus byrjaði uppá slagið fimm og endaði akkurát sum hann segði, 55 minuttir seinni. Strammi ytri formurin og fría innihaldið, gekk í dag upp í eina hægri lýsandi eind, har vit vóru í Bíbliuni, hjá Honnuh Arent, Christiani Matras og Aldous Huxley. Og meðan tónleikurin baðaði rúmið og Hanus stóð afturá og fekk sær eitt glas av vatni og skoðaði út yvir fjøldina, kom eg í tankar um at vera diskjockey og hvussu fólk sjálvi fata og útinna henda týdningarmikla, men altíð undirmetta vinnuveg at venda plátum í almenna rúminum. At handfara vinyl og lyrikk og knýta eina plátu saman við eini aðrari og duga at lyfta einstøku kompositiónina fram úr myrkrinum og út um senukantin til lurtaran har úti í teim smáu stovunum kring landið, tað er einki annað enn gandur. At ganda fram eitt huglag, sum leggur seg upp at aktuella evninum og einki tekur av ella leggur afturat, men bara er evnið, samantvunnið úr materiuni, ríkað og sent við gandastavi út um hválvið. Aldri áður havi eg upplivað eina sovorna undirtøku, har fólk sótu sum á nálum og hoyrdu ein 70 ára gamlan disckjockey heiðra ein 80 ára gamlan yrkjara og sangara hinumegin á klótuni, sum annan vegin er munkur og hin vegin kvinnudárari, sum var tað ein útvarpssending, bara á staðnum, mitt millum fólk úr kjøti og blóði, uttan sendara. Hetta var gott. Sum aldri áður varð rocklyrikkur gjørdur nærverandi og settur fram í eitt virðiligt ljós. Takk fyri tað. Og á degnum gav Hanus út Alexandra leaving - skapanarsøgan hjá eini yrking eftir Leonard Cohen og á Spotify kann eg í dag lurta eftir Popular Problems við nýggju nýggjum sangum hjá tíðarleysa Cohen. Heystið er komið og millum gráu knokkarnar og heimabundnu troyggjurnar má eg sanna at tað er veldutt. You got me singing the hallelujah song like my pardon's in the mail!


text:
Her er nýggjasta ferðandi listafotobókin hjá amerikanska Clay Lipsky (f.1974). Sum perman bendir á, er hon úr Havana. Fyrr hevur hann gjørt fotobøkur úr m.a. Salton Sea, har suðuri í Kalifornia.
- Tað er flott í Føroyum, segði hann í september í 2012, tá eg hitti hann í Vágsbotni. Men hvat er vakurt, spyrji eg hann, og hvussu fangar tú vakurleikan og brúkar hann í fotolinsuni, og gevur tað nakra meining at klikkja á knøttin og fanga eitt motiv her og eitt annað har, bara tí tað er vakurt? - Jú, sigur Clay, sum altíð hevur ein setning, eitt miðvíst mál, sum aldri hvílir, tá hann arbeiðir sum listarligur myndamaður. Beint sum hann var komin til Havnar, tók hann til dømis hesa myndarøð av einum loti, a wind whisper, í Vágsbotni innan úr einum glugga og úti framman fyri Impo og út á vágna. Eg sá einki. Men hann sá eina visjón á einum stað, hann aldri hevði vitjað áður.
Clay Lipsky býr í Los Angeles og lýsir seg sum myndlistamann. Hann hevur vunnið Emmy virðisløn sum grafikari og hevur arbeitt fyri Fox Sports og aðrar sjónvarpsstøðir, í filmi, tónleiki, video og á prenti og í margmiðlum. Umframt egnar fotosíður á netinum, ger hann grafikkin á blogginum Lenscratch. Um persónliga arbeiðið og afturvendandi myndaevnið sum listarligur fotografur, sigur Clay:
- Working as a graphic designer has made me a chameleon of visual styles and this greatly influences my photography. Yet despite the variety of techniques, my art revolves around recursive themes. The core concept is best described as “man vs. world” as I am continually exploring the protaganist of mankind and how he shapes, interacts and is affected by the ever evolving landscape of modern society.
Góðan myndadag, í Føroyum og alla staðni í Verðini!


text:
Ein long røð av útgávum
Granskingardepilin fyri Samfelagsmenning gevur út fleiri ymiskar útgávur, bæði á føroyskum og á enskum. Útgávurnar fevna um bøkur, útgávur í vísindaligum tíðarritum, arbeiðsrit, smárit og námsrit.
Umframt útgávur, sum Granskingardepilin fyri Samfelagsmenning gevur út, so luttaka granskarar á Granskingardeplinum eisini í øðrum verkætlanum, sum verða útgivnar í bókum, vísindaligum tíðarritum ella í øðrum útgávum.
Útgávurnar finnur tú á vinstra bredda, har tær eru bólkaðar í bøkur, vísindaligar útgávur, arbeiðsrit, smárit, námsrit, aðrar útgávur og Hugin & Munin. Tær flestu av útgávunum eru tøkar í pdf-formati.