text:
Rás 2 vinir
Thu Aug 7 00:06:14 2014
Slettis ikki so gali ...
Tue Jul 29 18:07:23 2014
B....er fyri besta spæliđ......
Thu Aug 21 18:42:00 2014
Hevur nakar av tykkum sæð ein borðipall onkrastaðni her á leiðini?
Sat Aug 9 15:56:26 2014
Women’s Champions League: KÍ-Vllaznia, 35min, 1-0 Eyðvør :)
Thu Jun 5 14:58:44 2014
Hvad laver alle de bøllehatte på Istedgade? #distortion2014
Sat Jun 14 03:03:05 2014
Heini í Skorini segði seg í kjakinum við Brynhild Thomsen í útvarpinum í dag ikki skilja, hví Kringvarpið eftir mínum tykki ikki skal vera ein politiskur aktørur. Sjálvandi hevur Kringvarpið ein politiskan leiklut við at upplýsa og seta mál á dagsskrá. Soleiðis hevur Kringvarpið stórt vald. Sendingarnar um Skálafjarðartunnilin og Anitu eru góð dømi um tað. Soleiðis skal tað vera. Tað sum eg meini er, at Kringvarpið ikki skal hava sama leiklut sum t.d. ein politiskur flokkur ella eitt fakfelag. Hesi hava jú greið, konkret endamál – tað verið seg hægri løn ella lægri skatt. Í teirri løtu, lurtarin fær ta fatan, at Kringvarpið førir eina “kampanju” fyri at fáa eitt ávíst mál loyst á ein ávísan hátt, er trúvirðið í stórum vanda. Og varð sendingin um tollmálið sett á skrá soleiðis at hon passaði sum best til skránna hjá tinginum og á tann hátt kundi fáa sum mest politiska ávirkan, so er spurningurin, um Kringvarpið nýtti sítt vald á rættan hátt.
Wed Aug 27 09:49:50 2014
Jacob Vestergaard sær ongan trupulleika í at nøkur fá eiga landbúnaðarjørðina, tað sama hevur hann áður sagt, um fiskivinnuna. Ein politikkur fyri tey fáu, bæði á sjógvi og landi.
Wed Feb 27 20:03:46 2013
Thu Jul 31 16:28:24 2014
Sum eg eri gladur fyri at eiga so vælsignad god systkin, og familju annars, serliga tá id a stendur eru tey mær kær. Tusind takk fyri øll elskadu systkin, foreldur og familja annars. Eg eri tykkum sera takksamur.
Tue Aug 26 11:43:53 2014
Sjáldan havi eg sæð landið so vakurt sum á ferðini eftir oyggj henda fagra summarmorgun tann 26. august. Tindar, fjøll og firðir, líðirnar og sundini, oyggjarnar í eystur, vestur og blánandi suðureftir. Ov stórt at rúmast í nakrari fýrkantaðari mynd.
Eldri myndir
13.01.2014
Vikublaðið PDF
20.03.2013
Høvuðssøga
05.03.2013
Audio, Tíðindi
05.03.2013
Audio, Tíðindi
05.03.2013
Audio, Tíðindi
05.03.2013
Audio, Tíðindi
05.03.2013
Audio, Tíðindi
05.03.2013
Audio, Tíðindi
05.03.2013
Audio, Tíðindi
05.03.2013
Audio, Tíðindi


c: text/html

text:
Jómfrúhummari
Jómfrúhummarin (frøðiheiti - Nephrops norvegicus) heldur til innansyndis. Á morubotni, har heldur djúpt er, gravar hann sær holur. Jomfrúhummarin er reydligur. Kroppurin verður skiftur í framkropp og afturkropp. Á høvdinum eru samansett eygu ið sita á stelkum, og tvey pør av kampum. Kjafturin hevur fleiri kjaftlimir. Summir limir vera nýttir at kanna føðsluna við, summir at halda føðsluni og aðrir at tyggja við. Á framkroppinum eru 10 bein. Trý fremstu pørini hava bitklógv.
Um framkroppin og høvdið er hørð skel, sum er fest á bakið, og hongur niður við báum liðum. Undir skelini báðumegin eru táknur. Bakkroppurin er í 7 liðum. Aftasti liður eitur sundbløkan. Hummarin svimur á tann hátt, at hann slær sundbløkuna upp undir seg; men tá svimur hann aftureftir. Eins og krabbar skiftir ham. Sum ungur skiftir hann fleiri ferðir um árið. Seinni bara annahvørt ár. Fyrst rivnar skelin á bakinum, og dýrið krýpur úr haminum. Fyrstu tíðina eftir hamskiftið er hummarin illa fyri. Hann er ikki førur fyri at standa á beinunum.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kappleyva
Kappleyva (latín Panthera leo melanochaitus), er eitt undirslag av leyvu ið nú er útdeytt.
Kappleyvur við svørtum faksi reikaðu fyrr framvið Kappanum í Suðurafrika, syðst á afrikanska kontinentinum. Kappleyvan var ikki tað einasta undirslagið av leyvu ið livdi í Suðurafrika, og útbreiðsluøkið er óvist. Høvuðsøkið var Kapplandsluturin, í økinum kring Cape Town. Ein tann seinasta kappleyvan ið varð sædd í landslutinum, varð dripin í 1858; og í 1876 keypti kekkiski rannsóknarfararin Emil Holub eina ungleyvu ið doyði 2 ár seinni.
Eins og við berbaraleyvuni eru tað fleiri fólk og stovnar ið siga seg hava kappleyvur. Í ár 2000 vórðu nakrar leyvur ið møguliga vóru av kappslagnum funnar í fangilsi í Russlandi, tær vórðu sendar til Suðurafrika til nøring. Tað er ógreitt hvør munurin er millum kapplevyur og aðrar leyvur við svørtum faksi í fangilsi. Leyvur í fangilsi eru vegna krossnøring ofta kynblendingar og tí er ringt at fáa fatur á 'reinum' kappleyvum í dag.
Banin hjá kappleyvuni gjørdust hvítu niðursetufólkini í Suðurafrika, ið jagstraðu og týndu kappleyvurnar eftir stuttari tíð.


text:
Pál Joensen greiðir her frá hvussu hann upplivdi finaluna í 800 metra frísvimjing á EM 2014 í Berlin, har hann vann silvur.
Pá Joensen megnaði enn eina ferð at vinna silvur í Evropeisku Meistarastevnuni í Berlin. Eins og í 1500 vann Pál silvur aftanfyri Gregorio Paltrinieri og framman fyri Gabriele Detti, ið eigur Evropeiska metið 7:42.72. Tíðin hjá Páli var 7:48.49. Norðurlenska metið hjá honum frá 2011 er 7:45.55. Paltrinieri var suverenur og førdi frá byrjan við Detti og Micka á sleip. Aftaná 400 metrum odaði Pál seg fram á 3. plássi við at svimja við javnari ferð. Hann helt ferðina, og fór framvið Detti við 700 metrum, meðan Detti fór eitt sindur niður í ferð. At tað var útselt hjá Detti sást í endaspurtinum, har Pál svam frá honum. Detti hevði einki eftir, men megnaði tó at fáa bronsuna. Soleiðis varð úrslitið:
Pál Joensen legði eitt sindur varisliga út í 1500 finaluna fyrradagin og hevði tí meira orku eftir mótir endanum enn hann plagar. Tað sæst aftur í splitttíðunum. Bæði í Budapest 2010 og Shanghai 2011 legði hann harðari út enn hann gjørdi í Berlin fyrradagin. Men í Berlin svam hann, til tíðir, skjótari splitttíðir enn hann gjørdi, tá hann setti norðurlenskt met í Shanghai.
Her eru úrslit og splitttíðir frá 1500 frí finaluni:
Eg fekk fyrst orðið á Páli tá ið vit vóru komnir aftur á hotellið, og eftir at hann hevði tosað við Die Welt og Tagesspiel. Hetta byrjar eitt sindur trekt, men verður so betri ! :-)
Her er mynd av tá ið Die Welt og Tagesspiel vitjaðu hotellið
Pál svam bestu tíð í morgun í 800 frí innleiðandi á Evropeisku Meistarastevnuni í Berlin. Tíðin hjá honum var 7:53.09. Hann luttók í 4. og síðsta riðli og visti tí hvussu skjótt skuldi svimjast fyri at koma í finalu. Evropamethaldarin Gabriele Detti og ungarin Gergely Gyurta løgdu harðast út. Men tað var ikki langt ímillum teir fremstu. Aftaná 500 metrar legði Pál legði seg á odda. Danin, Mads Glæsner, skuldi eisini svimja í 4. riðli, men møtti ikki upp.
Pál Joensen tekur saman um kappingina í 1500 metra frísvimjing á EvropaMeistarastevnuni í svimjing 2014, í 'mix zone' niðarliga í Velodrom Berlin.
Sum kunnugt megnaði Pál Joensen í gjár at seta sjeyndbestu tíð í innleiðandi 1500 frí í Evropeisku Meistarakappingini í Berlin. Her eru úrslit og splitttíðir.
Her er eitt ljóðbrot har Pál Joensen setur orð á hansara upplivilsi av innleiðandi 1500 metra frísvimjing á EM í Berlin, nú í morgun.
Her er longri samrøða við Jon Hestoy, formann í Svimjisambandi Føroya, í leypi av kappingini í 25 km Open Water á EM í Berlin. Tað er kvett í tvey, av tí at hendan hýsingartænastan ikki loyvir brotum longri enn 10 minuttir.
Fyrsta brot er um uppgávur hjá Hestoy á slíkum stevnum, og um hendingina tá ið ein svimjari mundi druknað, týsdagin.
Leygardagin 16. august skipaðu nólsoyingar fyri 17. ferð fyri stuðulssvimjing til Nólsoyar, til frama fyri svimjihyli í Nólsoy. Byrjað varð niðanfyri hjá radioamatørunum við Strond, teir umleið 4000 metrarnar til Nólsoyarbygd, har Heiðursportrið sum vant var endaliga málið. Úrslitið varð at Erling Eidesgaard vann svimjingina við tíðini 1:38.00, og Randi Holm varð skjótasta kvinna við tíðini 1:54.30.


text:
Johnny Logan
Johnny Logan (føddur 13. mai 1954) er ein avstralsk-føddur írskur sangari og tónasmiður. Hann verður av og á nevndur sum "Harra Eurovision", av tí at hann hevur luttikið fleiri ferðir í Eurovision Song Contest síðan 1970'ini, og síðan 1992 hevur hann verið tann mest sukseríki artisturin í søguni hjá Eurovision.
Logan hevur vunnið tað altjóða kappingina tríggjar ferðir, umboðandi Írland sum sangari, í 1980 og 1987, og tvær ferðir sum tónasmiður, í 1987 og 1992. Sangurin ið hann vann Eurovision við í 1980 nevnist "What's Another Year", sangurin sum hann vann við í 1987 eitur "Hold Me Now". Hann er tann einasti sangarin, ið hevur vunnið Eurovision meira enn einaferð. Johnny Logan hevur verið í Føroyum og framført einaferð síðst í 1980-árunum.


text:
Spania
Spania (spanskt; España) er eitt land í Suðurevropa. Høvuðsstaður er Madrid, og londinum hevur umleið 45 millionar íbúgvar. Spania hevur mark við Andorra, Frakland, Gibraltar, Portugal og Marokko (frá Ceuta og Melilla). Høvuðsmálið er spanskt.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrst í 11. øld var Spanianes lutað sundur ímillum muslimsk ríki sunnan fyri og í miðjuni og mong kristin kongsríki norðanfyri. Í 1037 eydnaðist Fernando av Kastilia at fullfíggjað ta mál, pápi hansara hevði sett sær; at taka grannaríkið Léon. Men ikki fyrr enn í 1072 kendi sonur Fernandos Alfonso 6. seg so tryggan í sæti, at hann tordi at leggja á muslimsku ríkini fyri sunnan. Stríðið vardi í 400 ár, til síðsta muslimska kongsríkið, Granada, mátti lúta í 1492.
Trý skip úr spanska rannsóknarflotanum, sum skuldu sigla kring jørðina við portugisiska sjófaranum Ferdinandi Magellan (1480-1521) sum høvuðsmanni, sigldu um tað ovurstóra Kyrrahav. Tey komu fram á tvær smáar polynesiskar oyggjar á vegnum. Onnur var Pukapuka. At enda kom Magellan til Guam, størstu oynna á Marianoyggjum, tá var manningin illa fyri, og nógvir vóru deyðir. 16. mars 1521 steig Magellan fótin á land á filipinsku oynni Samar, og nakrar vikur seinni drupu uppøst fólk á oynni hann. Bera eitt skip við næsta sjóloytnanti Magellans, Sebastian del Cano (1486/1487-1526) sum skipara, kom heim aftur til Spania í september 1522, tá hevði tað fullført fyrstu siglingarferðina um knøttin. Og umsíðir var prógvað, at jørðin var rund.
Í 1931 noyddu spanskir lýðveldismenn Alfonso 13. kong í útlegd. Nýggja lýðveldisstjórnin førdi sosialistiskan politikk og legði hald á góðseigarajørð og býtti út til bøndur og avmarkaði valdið hjá kirkjuni og herinum. Á valinum í 1936 fekk Sosialistiska Fólkafylkingin meiriluta. Tá gjørdu yvirmenn í spanska herinum, sum stuðlaðu fasistunum, uppreistur. Herovastin Francisco Franco gjørdist oddamaður teirra. Ræðuligt borgarakríggj brast á í landinum. Italia sendi herlið at hjálpa Franco, og Týskland sendi honum hernaðarflogfør. Sovjetsamveldið sendi stjórnini pening og vápn, men í mars 1939 hevði Franco tikið meginpartin av Spania. Hann gjørdist einaræðisharri, og bara ein flokkur, Falengeflokkurin, slapp at vera.
Eftir blóðugt borgarakríggj frá 1932-1939 tók einaræðisharrin Francisco Franco við og stýrdi øll árini til 1975. Eftirmaður hansara, Juan Carlos kongur 1., setti fólkaræði aftur í gildi. Nú á døgum er Spania sterkt ídnaðarland; mong fólk arbeiða eisini í landbúnaðinum, og ferðavinnan er í støðunum vøkstri. Størsta menningin og mesta virksemið er fram við strendurnar.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Matur[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar útfluttu í nógv ár klippfisk til Spania, har fiskurin varð nevndur bacalao. Spanska heitið gav eisini navn til flakavirkið í Havn við sama navni. Spaniar eta framvegis nógvan bacalao, men innflyta hann nú úr øðrum londum enn Føroyar.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Spania gjørdi saman við sameindum londum innrás í Afghanistan í 2002. Síðan eru 22 spanskir hermenn deyðir í krígsherjaða landinum. Í løtuni (oktober 2009) eru 1.200 spanskir hermenn í Afghanistan.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Spania verður ofta sett í samband við fiesta og flamenko. Flestu fólk eru katolikkar, og tá ið teir halda fiesta, er tað tíðum at minnast ymisk halgimenni; tá ganga teir skrúðgongu, spæla tónleik og dansa.
Fleiri fólkasløg við egnum máli og serstakari mentan eru í Spania. Málini eru fleiri, til dømis katalónskt, gæliskt og euskera. Baskar, ið búgva í Norðurspania og nakað inn í Frakland, tala euskera, sum als ikki er skilt við spanskt eins og hini bæði málini eru. Almenna málið í Spania er kastilianskt, og allir skúlanæmingar læra tað, umframt enskt ella franskt.
Sponsk børn bera orð fyri at leggjast seint: tey eta lítla máltíð, tá ið tey koma úr skúla, so spæla tey uttandura, til alt húskið fær sær nátturða um níggjutíðina.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður og fiskivinna vóru grundarlagið undir spanska búskapinum. Nú á døgum er stórur stálídnaður í landinum, meginparturin er miðsavnaður uttan um Barcelona. Har eru eisini nógvar bilverksmiðjur. Í 1980-árunum komu nógvar elektróniskar og hátøkniligar verksmiðjur; nógv av tí fíggjaðu útlendskar fyritøkur. Týdningarmestu landbúnaðarvørurnar eru korn, oljuber, vínber og aldinfruktir, helst appilsinir úr fruktagóða lendinum við Sevilla.
Almenn skuld[rætta | rætta wikitekst]
Búskaparkreppan er farin illa við Spania seinastu árini, og neyðugt hevur verið at siga nógvum fólkum úr starvi, fyri at spara, samstundis sum neyðugt hevur verið at lænt stórar peningaupphæddir, fyri at landið kann hóra undan; spanski landskassin skyldar meir í 2014, sjálvt um stjórnin hevur gjøgnumført krevjandi sparingar á fíggjarlógini [1]. Skuldin var í 2013 komin uppá 960 milliardir evrur, ella umleið 8000 milliardir krónur. Hetta svarar til heili 94 prosent av bruttotjóðarúrtøkuni, tað vil siga tað samlaða virði av tí sum landið framleiðir av vørum og tænastum. Í 2012 var skuldi 86 prosent av BTÚ. Hetta sæst í tølum sum spanski miðbankin legði fram í mars 2014. Og framskrivingarnar hjá bankanum eru onki bjartar, tí tey rokna við at skuldin í 2014 kemur at vera 99 prosent av BTÚ. Í 2007 var skuldin 36,3 prosent av BTÚ. Men síðani kreppan rakti er skuldin vaksin javnt.
Arbeiðsloysi[rætta | rætta wikitekst]
Talið av arbeiðsleysum veksur í Spania. 4,6 milliónir spaniólar standa uttan arbeiði, har av 2 milliónir eru kvinnur. Serliga tey ungu eru hart rakt. Við uml. 20 % arbeiðsloysi, er Spania landið við næsthægsta arbeiðsloysi í ES. Tað vísa tøl frá sentralu hagtølunum hjá ES, Eurostate. Uppá bert eitt ár er talið av arbeiðsleysum tvífaldað í Spania, og síðani 1. januar í 2010 er talið voksið við 300.000.
Arbeiðsloysi hevur ikki sæð svartari út síðani 1997, skriva fleiri spanskir miðlar. Hóast hetta er forsætisráðharrin Jose Luis Rodriguez Zapatero optimistiskur. Zapatero roknar við, at talið av arbeiðsleysum hevur nátt toppin, og at menningin frá nú av gongur rætta vegin. Hann peikar á, at spanska búskapurin vanliga gongur illa teir fyrstu mánaðirnar av árinum, tí byggjuvinnan, landbrúkið og ferðavinnan eru minni virkin hesa tíðina av árinum, men búskaparserfrøðingar eru ikki samdir við honum í hesum.
40,8 % av spanska ungdóminum millum 15 og 30 ár, hevur einki arbeiði. Tilflytarar í landinum eru eisni hart raktir av kreppuni, sum rakti landið hart fyri tveimum árum síðani. Av teimum eru uml. 30 % arbeiðsleysir.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Um 59 milliónir ferðafólk koma til Spania á hvørjum ári at njóta lívið á vøkru, sólljósu baðistrondunum og at síggja føgru, sjáldsomu byggifrøðilistina í býum sum Barcelona og Sevilla. Norðurevropeiskum ferðafólki dámar best at fara til strendurnar við Costa del Sol, Costa Blanca (til dømis Torrevieja) og Mallorka. Tarvafikting er vanligt undirhald í øllum stórum býum.
Útlendsk ferðafólk í 2006[rætta | rætta wikitekst]
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Leys størv
Screening av 9. floks næmingum fyri vandan fyri typu 2 diabetes
May-Britt Skoradal Jacobsen,BSc í sjúkrarøktarfrøði, stud.scient.san, Marjun Vilhelm,BSc í sjúkrarøktarfrøði og Gunnbjørg Guttesen,BSc í sjúkrarøktarfrøði
Endamálið við kanningini er at finna fram til títtleikan av risikofaktorum fyri typu 2 diabetes millum 9. floksnæmingar í Føroyum.
Kanningin byggir á eitt pilotprojekt, sum varð gjørt á vári 2009, har uml. 8% av 9.-floksnæmingunum vórðu kannaðir fyri vandan fyri typu 2 diabetes. Hendan kanningin gav ábendingar um, at føroyskir 9.-floksnæmingar í stóran mun hava diabetes vandafaktorar, so sum yvirvekt (30%) og ættarbregði (33%).
Samanborðið við líknandi kanning í Danmark, so gav kanningin ábending um, at vandin fyri at fáa typu 2 diabetes er størri millum ung í Føroyum enn í Danmark. Tí varð farið undir at kanna ein heilan árgang av 9. floksnæmingum.


text:
Svartkjaftavirkið í Kollafirði letur upp aftur um eina viku og arbeiði verður til eini 50 fólk. Hanus Hansen og hollendska fyritøkan, Parlevliet og Van der Plas, arbeiða saman um nýggju ætlanina projektið.
Og hann hevur svarað mær: "Náði mín er tær nóg mikið; tí at mátturin verður fullkomin í máttloysi." Nógv heldur vil eg tí fegin rósa mær av máttloysi mínum, fyri at máttur Krists má taka sær búgv hjá mær.
2. Kor 12,9
"I don't know the key to success, but the key to failure is trying to please everybody." -Bill Cosby


text:
Kristoffur Kolumbus
Kristoffur Kolumbus (føddur 31. oktober 1451 í Italia – deyður 20. mai 1506 í Spania) var føddur í býnum Genova í Italia. Faðir hansara var vevari, og sum drongur hjálpti Kolumbus pápa sínum, men hetta arbeiðið dámdi honum ikki. Honum dámdi best at ganga niðri í havnini og síggja øll seglskipini, ið har lógu. Longu sum 14 ára gamal fór hann til sjós. Mest varð siglt millum londini við Miðjarðarhavið, men kanska hevur hann verið onkran túr í Norðurlondum og fram við Afrikastrondini.
Okkurt bendi á, at hann vildi gerast viðgitin og ríkur. Hann var ikki nøgdur við at vera av fátækum fólki, tí lætst hann at vera av ríkum fólki, og hann segði seg hava fingið útbúgving. Í nøkur ár búði hann í Portugal, har hann giftist eini ríkari gentu. Tá sá hann, hvussu tey ríku livdu, og hugurin at gerast viðgitin og ríkur vaks. Øll vistu, at stór ríkidømi vóru í Ásia, og nógvir vísindamenn vóru ikki í iva um, at tað bar til at koma til Ásia, um tú sigldi vestureftir. Men eingin hevði roynt at sigla tann vegin. Kolumbus varð meira og meira sannførdur um, at tað læt seg gera. Hann var so spentur at prógva tað, at hann í næstan tíggju ár royndi at fáa ymisk lond at gjalda ferðina. Og at enda eydnaðist tað at fáa sponsku kongshjúnini at játta.
Í apríl 1492 vórðu skjølini undirskrivað, og Kolumbus fór at fyrireika sína fyrstu ferð. Á síni fyrstu ferð kom hann til Bahamasoyggjarnar, Kuba og Hispaniola. Men ferðin eydaðist ikki so væl. Hann hevði nøkur innfødd við sær, tá ið hann kom heimaftur til Spania, og hann visti nógvar spennandi søgur at siga um tað, hann hevði funnið. Men tað nógva kryddvørurnar og gullið, sum hann hevði droymt um, fann hann ikki. Kolumbus var tí vísur í, at hann fór at finna ríkidømi, um hann slapp einaferð aftrat. Isabella og Ferdinand stuðlaðu honum, og hann slapp tríggjar ferðir aftrat. Á hesum ferðum fann Kolumbus Trinidad, Jameika og fleiri lond í Miðamerika. Tað stóra ríkidømi fann hann ongantíð, men til sín doyggjandi dag í 1506 var hann vísur í, at tað var Ásia, hann var komin til.


text:
Vendisnípa
Vendisnípa ella skógsnípa (frøðiheiti - Scolopax rusticola) er reydligari á liti enn mýrisnípa og nógv størri — nakað sum dúgva til støddar. Í Føroyum eigur hon ikki, men nógv í skógunum í Noregi og Svøríki. Um heystið flytur hon suður til Onglands, og møtir hon tá tráum vindi av eystri ella landsynningstømingi, so koma nakrar higar. Tær halda seg í haganum, men lítið sæst til teirra. Mýrisnípu dámar væl um dimmið, og skógsnípuni enn betur; hon er rættur náttarfuglur. Um dagin situr hon so væl fjald, at tú fært ikki eyga á hana, fyrr enn hon flýgur upp stutt frá tær. Tá skundar hon sær nakað burt og setur seg aftur líka væl fjald. Fert tú hagar, sum hon hvarv, letur hon teg ikki koma sær so nær; og heldur tú við at leita eftir henni, verður hon styggari hvørja ferð eftir aðra. Sum veturin líður fækkast tær og hvørva. Um várið, tá ið tær eru í norðurferð, koma stundum nakrar aftur, men so skjótt tær fáa lagaligan byr, leita tær burtur hiðani til heim sítt.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Arriving to the Port of Tórshavn, Faroe Islands
Skálatrøð and the Eastern Harbour of Tórshavn, Faroe Islands
Sandagerð, Tórshavn, Faroe Islands
Tórshavn, Faroe Islands in November 2012
Landssjúkrahúsið, Landssygehuset, The Hospital in Tórshavn, Faroe Islands
Vesturbýurin, Tórshavn, Faroe Islands - View from the Ferry Smyril
Argir and Tórshavn, Faroe Islands, Í Sandagerði is in the Foreground, Undir Fjalli and Undir Gráasteini is in the back ground
Tórshavn, Faroe Islands
5. juli 2013 Færøerne, Sejlads med Smyril Thorshavn-Tvøroyri, Thorshavn
Entering Thórshavn harbour
Entering Tórshavn harbour
Tórshavn, Faroe Islands


text:
15. desember
15. desember er dagur 349 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 350 um skotár er). 16 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2006 - FaroeJet fer í gjaldssteðg.
- 2013 Tvær ódnir raktu Føroyar innanfyri eitt døgn, fyrra ódnin byrjaði leygarkvøldið hin 14. desember, og longu dagin eftir herjaði ein onnur ódn, sum var uppaftur verri enn hin fyrra, hon byrjaði seinnapartin sunnudagin hin 15. desember og herjaði til miðnátt. Fleiri hundrað skaðfráboðanir vóru, og streymurin fór nógvastaðni norðanfjørðs í fleiri tímar. Streymslitið í Havn stóðst av, at øll yvirtromin á Vinnuháskúlalun fór í luftina og feyk omanyvir ein stóran el-steyra hjá SEV við háspenningslinjum.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1675 - Johannes Vermeer
- 1916 - Súsanna Helena Patursson.
- 1949 - Jógvan Waagstein, tónasmiður og málari (f. 1879).


text:
Wye Dalurin
Wye Dalurin er ein dalur sum er báðumegin markið millum Ongland og Wales. Í Onglandi, Wales og Norðurírlandi hava tey ein máta at viðurkenna náttúruøkið, sum hava serligan landslags týdning. Henda viðurkenning verður nevnd Area of Outstanding Natural Beauty, stytt AONB. Wye Dalurin hevur hesa viðurkenning. Landslagið her er eitt av tí vakrasta og mest dramatiska, sum ein kann finna í Suðuronglandi. Áin Wye (Welsh: Afon Gŵy) rennur oman gjøgnum Wye Dalin, hon er fimt longsta á í Stóra Bretlandi. Tann ovasti parturin av ánni rennur ígjøgnum býirnar Rhayader, Builth Wells og Hay-on-Wye, men tað økið sum hevur fingið viðurkenningina AONB fevnir bert um tað 72 míl langa strekkið sum er longri niðri við ánna, frá beint sunnanfyri býin Hereford til Chepstow.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Almenn heimasíða fyri Wye Valley Area of Outstanding Natural Beauty (AONB)
- Tann vakri Wye Túrurin
- Gloucestershire Wildlife Trust heimasíða
- Bat Conservation Trust
- Kunning fyri ferðafólk um Wye Dalin (Wye Valley)
- Wye Valley & Vale of Usk Visitor Guide 2010
- Wye Valley Railway - søga og myndir
- The Wye Valley: Riverside of the Romantics (by Nigel Richardson), grein frá ferðavinnu sektiónini í the Daily Telegraph, pub. 23. sep. 2008


text:
Ein kvinna verður funnin deyð í einum vørubili, og skjótt vísir tað seg, at drápið hevur samband við kvinnur, sum doyðu fyri tjúgu árum síðani. Tá blivu skriftstøð úr Prædikaranum funnin í nánd av teimum deyðu, og soleiðis er eisini nú. Skansadeildin við Williami Hammer á odda verður biðin um at kanna tey gomlu andlátini. 300 bls. 2013
Tann fimti maðurin – Jógvan Isaksen
William Hammer er komin í starv hjá tí føroysku løgregluni og hevur fingið sína egnu deild í Skansahúsinum. Hann verður av danskari og bretskari fregnartænastu biðin um at finna ein skotskan veðurfrøðing, sum er horvin í Føroyum í 1970. Tað sigst, at hann var umborð á flogfarinum, sum datt niður í Mykinesi, men síðani sæst ikki farvegurin til hansara. Træðrir eru aftur til veðurmátingar í Føroyum undir 2. Veraldar bardaga og til eina stóra vinnulívs fyritøku. 287 bls. 2012
Deydningar dansa á sandi – Jógvan Isaksen
Ein maður verður funnin deyður niðri í fjøruni í Føgrulíð á Borðoynni. Hann er leinkjaður ímillum tveir steinar í sjóvarmálanum, og fuglur er farin illa við honum. Hannis Martinsson ørminnist, at hann hevur hoyrt um onkran, sum var festur upp á hendan mátan áður, men hevur í fyrstani ilt við at koma í tankar um hvar. Skjótt fer kortini ein deyðadansur fram, sum fevnir úr Kunoy til Sumbiar, og træðrir eru nógv ár aftur í tíðina. 272 bls.
Færøernes Mellem- og Realskole er ein vakran dagin í mai 1935 á útferð í Lamba fyri at síggja og hoyra um útgrevsturin eftir Norsku Løvu, sum fór á land nýggjársaftan 1707. Á útferðini hvørvir ein fjúrtan ára gamal drongur, og 75 ár seinni biður beiggi drongin Hannis Martinsson um at hjálpa sær við at fáa greiðu á málinum. Hóast Hannis ikki hevur nógv álit á, at tað skal lukkast at finna fram til nakað so nógv ár seinni, tekur hann av. Brátt er hann fløktur inn í eina røð av ósvaraðum spurningum og deyða. Norska Løva er sjeynda bókin í røðini um Hannis Martinsson. 290 bls.
Føroya nývaldi kvinnuligi løgmaður verður skotin, tá ið hon skal tendra jólatræið á Vaglinum. Stutt seinni verða tvey fólk brend inni umborð á einum báti á Vestaruvág. Hannis Martinsson arbeiðir aftur á Blaðnum og fer undir at kanna, um tað er ein samanhangur, og um illvilji ímóti samkyndum hevur nakran leiklut. Norðlýsi er sætta bókin um blaðmannin og ráðgevan Hannis Martinsson, sum tikist at hava latið sítt akker falla med alla í Føroyum. 290 bls. 2009
Kommunumenninir, sum reinsa Hoyvíkstjørn, koma fram á eina beinagrind, sum ein C-14 tíðarfesting vísir er um túsund ára gomul.Men so verður Hannis Martinsson ringdur upp av einum sandingi, sum sigur, at tann deyði er beiggi hansara, ið hvarv í 1961. Frá hesum degi verður Hannis fløktur inn í eina røð av hendingum, sum hava træðrir aftur til skotska trolaran Red Crusader og hernaðarstøðina í Mjørkadali. Metusalem er fimta bókin um Hannis Martinsson. 316 bls. 2008
Adventus Domini – Jógvan Isaksen
Stutt fyri jól ringir ein umboðsmaður fyri stórmeistaran í Maltesaraordaninum til Hannis Martinsson og biður hann vera fyri sær á Farstøðini, tá ið hann kemur til Havnar. Frá tí løtu maltesarin er komin til Føroya og til jóla, fara bæði løgnar og harðligar hendingar fram ymsastaðni í landinum. Træðrir eru aftur til krossriddararnar á Rhodos í 16. øld og til S/S Sauternes, sum sakk í Fugloyarfirði í 1941. Adventus Domini er fjórða bókin um Hannis Martinsson. 253 bls. 2007
Tá ið tvey ung, bretsk umhvørvisfólk verða funnin deyð millum hvalirnar á oljukaiini í Havn, fær tað felagsskapir um allan heim at fara í hernað móti Føroyum. Um somu tíð fær Hannis Martinsson vitjan og verður biðin um at finna út av, hvør ið hevur dripið tey ungu. Hann tekur treyðugt ímóti avbjóðingini, sum eisini vísir seg at vera væl meiri vandamikil, enn hann hevði roknað við. Krossmessa er triðja bókin um Hannis Martinsson. 289 bls. 2005
Teir horvnu kirkjubøstólarnir – Jógvan Isaksen
Kári, Rói, Beinta og Magnus fara 2. páskadag út á Fornminnissavnið. Meðan tey eru har, verður ein kirkubøstólur tikin. Tey gera sítt ítasta at fanga tjóvin og eru fyri alskyns spennandi og óhugnaligum hendingum. Teir horvnu kirkjubøstólarnir er skemtilig og spennandi krimisøga og onnur bókin í røðini um tey fýra vinfólkini. Tann fyrra var Brennivargurin. 151 bls. 1996
Krimisøgan hevur leikpall um nærum allan heimin, men størri parturin fer kortini fram í Føroyum. Jenny Alberta Williams, mamman er føroysk og pápin er eingilskmaður, er uppvaksin í India, síðani gift týska aðalsmanninum Jochen von Brunnfeldt de Schoot. Men Jochen doyr brádliga, og Jenny flytir til Føroya at arbeiða á einum edv-virki. Men sum frá líður varnast hon, at ymiskt løgið fer fram. Bæði við hús og á arbeiðsplássinum. Duldar leiðir er spennandi bók á tremur av loyndarmálum og kærliekslongsli. 223 bls. 1996
Jens Pauli Joensen er leiðari á Føroysku Fregnartænastuni og skal á ólavsøku eftir boðum frá løgmanni vera lívverji hjá einum týskara. Hetta dámar honum lítið, og serstakliga tí at týskarin ikki er petti fyrikomandi. Hann gerst haraftrat grreiður yvir, at onkur liggur blði gestinum og honum eftir lívinum. ”Á ólavsøku” er skemtikrimi í 9 pørtum við vignettum úr amerikonskum pulp-magazines frá 20unum og 30unum. 86 bls. 1996
Gráur oktober – Jógvan Isaksen
Útvarpsmaðurin Páll Hansen doyr fyri opnari mikrofon undir døgurðatíðindunum. Ein bankaránari verður funnin hongdur í klivanum á politistøðini. Er samband ímillum deyðan hjá hesum báðum? Og hvat hava teir við lutaspekulasjón at skaffa? Eins og í ”Blíð er summarnátt á Føroyalandi” er blaðmaðurin Hannis Martinsson høvuðspersónur, og aftur hesa ferð leggur hann seg út í meiri enn væl er. 244 bls. 1994
Brennivargurin – Jógvan Isaksen
Kúllarnir Kári og Rói ganga í 6. D í kommunuskúlanum. Tað er ikki frítt fyri, at teimum dámar at arga lærararnar og ikki altíð við mýkindum. Men teir fáa álvarsligar trupulleikar at takast við, tá ið teir saman við vinfólkunum Magnusi og Beintu seta sær fyri at fanga ein brennivarg, sum herjar í Havnini. Søgan er bæði spennandi og stuttlig, og sangirnir hjá Elvis Presley hava eisini ein leiklut. 132 bls. 1991
Blíð er summarnátt á Føroyalandi – Jógvan Isaksen
Sonja Pætursdóttir verður funnin deyð undir Støðlafjalli. Hóast løgreglan metir deyða hennara at vera eitt óhapp, so er blaðmaðurin Hannis Martinsson ikki samdur. Tá ið hann stutt seinni finnur vinmann Sonju deyðan, er hann fullvísur í, at her ruggar ikki rætt. Og so er tað skonnartin ”Eva” úr Paraguay, sum liggur í Vágsbotni. Hetta er fyrsta bokin um Hannis Martinsson. 263 bls. 1990


text:
Náttúruvísindadeildin
Vitan er pallurin - forvitni er drívmegin
"Fróðskaparsetrið er einasta universitet í heiminum við serkunnleika innan føroysku náttúruna"
"Útbúgvingin var byrjanin til eitt spennandi yrki í altjóða oljuvinnu"
Út frá teimum royndum eg havi frá lestri í Danmark, er støðið í Føroyum heldur frammanfyri
Forvitni er drívmegin - nýggjur lýsingarfilmur hjá NáttúruvísindadeildiniVælkomin
10.03.2014Petur Zachariassen fyllir sjeyti
06.03.2014Haruveiðan í Føroyum 2013
04.03.2014Er framtíð Føroya grøn?
17.02.2014Faldarin í hvørt hús
12.02.2014Hjálp, eg skal skriva uppgávu!!!
30.01.2014Bogi undirvísir granskarum á MIT
Fleiri tiðindi...
29.01.2014Føroyskur-íslendskur fundur á Setrinum


text:
Føroyar
Føroyar (danskt: Færøerne) (62° norðurbreidd, 7° vesturlongd) eru oyggjaland í Norðuratlantshavi. Føroyar er partur av Norðurlondum og Norðurevropa og hoyrir framvegis til Danmark. Íbúgvarnir verða nevndir føroyingar, og tungumálið er føroyskt. Føroyska flaggið verður nevnt Merkið og føroyska skjaldarmerkið ímyndar ein veðr á bláum skjøldri. Oyggjarnar hava egið løgting og egið flagg. Tó eru Føroyar ikki við í ES, hóast Danmark er.
Føroyar liggja í Norðuratlantshavi, 280 km norðan fyri Hetland, 430 km frá Íslandi og 575 km vestan fyri Noreg. Landið er fjallaland, 18 størri og smærri oyggjar, umleið 1400 km2 í alt. Norður og suður er landið 113 km, og eystur og vestur eru 75 km. Veðurlagið er óstøðugt.
Tann 1. juli 2011 búðu 49 267 fólk í Føroyum [2]. Umleið 19.300 búgva í høvuðsstaðarkommununi, Tórshavn, og uml. 4 700 fólk búgva í næststørsta býnum í Føroyum, sum er Klaksvík. Miðallívsævin í landinum er 79,29 ár [3]. Fiskivinnan er tann týdningarmiklasta inntøkukeldan í Føroyum, og fevnir hon um 95 % av øllum útflutningi úr Føroyum [4] .
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Fólkið
- 3 Politikkur
- 4 Útbúgving
- 5 Mentan
- 6 Landafrøði
- 7 Búskapur
- 8 Myndasavn
- 9 Slóðir
- 10 Keldur
Søga
Høvuðsgrein: Føroya søga
Tá, ið ístíðirnar vóru av um ár 12 000-10 000 f.Kr., komu Føroyar undan ísinum, men enn lógu tær óbygdar í nógv túsund ár. Sjálvt eisini eftir at fólk um 4 000 f.Kr. búsettust í Orknoyum og Hetlandi. Eftir at ísurin var horvin, kom gróðurin umsíðir, borin av havstreymum og vindi, og líðir og dalar vallaðust. Rannsóknir av jóansøkugrasfræi kundu bent á búseting í Føroyum longu um 2300 f.Kr., m.a. í Hoydølum. Jóansøkugras er planta, ið fylgir menniskjum og dýrum. Pytheas úr Massalia gjørdi umleið 310 f.Kr. rannsóknarferð út í Norðuratlantshavið. Hann kom til Bretlands, haðan sigldi hann í seks dagar norðureftir og síðani eystureftir og kom til land, ið hann nevndi Thule. Semja er ikki um, hvat land hetta var, gitt hevur verið Orknoyar, Hetland, Føroyar og Noreg.
Írski munkurin Dicuil skrivar í 825 bókina Liber de mensura orbis terrae (føroyskt: "Bók um mát jarðarkringsins"), har oyggjar, ið helst eru Føroyar, eru nevndar. At døma eftir fjarstøðu og landafrøðiligu lýsingini mugu hesar oyggjar vera Føroyar. Hann sigur, at norskir ránsmenn nú hava rikið einbúgvarnir burtur. Grímur Kamban er fyrsti landnámsmaður umleið 825. 998 taka føroyingar við kristindóminum, men tað er politiskt og átrúnaðarligt stríð millum Sigmund Brestisson og Trónd í Gøtu. Tróndur í Gøtu stendur á odda fyri mótstøðuni móti trúarskiftinum.
Føroyar verða nevndar sum biskupssetur í pávabrævi í 1133. Ormur, Føroya biskupur, er á kirkjufundi í Lund í 1139. Av tí at hann er hin 4. biskupurin, kann bispasetrið verða stovnað fyri 1100. 1035 tekur Leivur Øssursson Føroyar í len frá Noregs kongi og 1100 verða Føroyar biskupsdømi undir Nidaros erkabiskupsdømi. Erlendur bispur skrivar í 1298 Seyðabrævið í Kirkjubø, har Kirkjubømúrurin síðani verður byrjað bygdur í 1300, men ikki bygdur liðugur. Erlendur er biskupur í Føroyum 1269-1308.
Vatikanríkið fær pæturspengar/rómaskatt úr Føroyum fyri árini 1319-1326. Rómaskatt guldu húsbøndur við ávísari ogn. At rokna eftir hesi uppgerðini vóru tá í minsta lagi 270 sjálvstøðug hús við hesi áogn í Føroyum. 1380 fylgja Føroyar við Noregi undir danskan kong. Eftir trúbotina 1538 verður biskupstólurin niðurlagdur og Føroyar verða biskupsdømi undir Bergens biskupi. Kongur tekur 2/3 av kirkjugóðsinum. 1619 fylgir handilin við Føroyar frá Bergen til Keypmannahavnar. 1620 kemur Føroya kirkja undir Sælands biskup.
Í Gablatíðini 1655-1709 fær Kristoffur Gabel Føroyar í len. 1662 fær hann, og seinni sonurin, eisini einkarrætt til Føroya handil. 1673 skrivar presturin Lucas Debes bókina Færoæ et Færoa reserata. Eldur er í í Tinganesi, og flestu bygningar hjá handlinum brenna í grund. 1688 verður Norska Lóg galdandi í Føroyum. Stóra turkaránið er í Hvalba í 1629. Sjórænarar á tveimum skipum úr Algeria, ið tá var partur av turkiska Osmannaríkinum, drepa 6 fólk og taka fleiri enn 30 kvinnur og børn við sær til trælamarknaðin í Norðurafrika. Annað skipið fer á land í Hvalba og gerst vrak. Helst høvdu hesi somu skip í 1627 rænt 250 fólk í Íslandi; 35 íslendingar vórðu seinni leyskeyptir úr trældómi. Men ongin føroyingur kom aftur.
Seyðabrævið verður týtt til danskt í 1637. Nú hava danskir myndugleikar ikki longur skilt tað norrøna málið. Seyðabrævið var í gildi, til Hagalógin kom í 1886. Síðan 1709 er kongligur einahandil. Rybergs handil er 1768-1788 í Vágsbotni, Tórshavn. Føroyingar læra at salta sild, og klippfiskur verður útfluttur. Umsitingin av Føroyum verður 1776 løgd undir Sælands stiftsamt. 1781-1788 er Føroyaferðin hjá Jens Christian Svabo, sum skrivar bókina Indberetninger fra en Reise i Færøe 1781-1782.
Nólsoyar Páll byggir Royndina Fríðu 1804. Eisini í 1804 verður latínskúlin stongdur (stovnaður 1547). 1809 gongur Nólsoyar Páll burtur við skipi sínum. Eftir Fríðurin í Kiel 1814 fer Noreg frá Danmark undir svenskan kong. Føroyar, Ísland og Grønland vera verðandi saman við Danmark. Løgtingið verður avtikið 1816 og Føroyar verða danskt amt.
Ein avleiðing av kjakinum um undirvísingarmálið í fyribils skúlaskipanini verður, at V.U. Hammershaimb ger uppskot til føroyskt skriftmál í 1846, ið tekur støði í norrøna upprunanum. Við smærri broytingum er hetta tað skriftmál, vit nýta í dag. Giftingarbannið í “Trælalógini” frá 1777 verður tikið av. 28 føroyingar senda umbøn til stættartingið í Roskilde, um at fáa løgtingið endurreist sum ráðgevandi stovn. Brennivínsnýtslan er farin at vaksa. Avhaldsrørslan byrjar.
Danska grundlógin frá 1849 verður sett í gildi í Føroyum 1850. Fyrsta val í Føroyum til danska ríkisdagin er 1851, og 1852 verður Løgtingið endurreist sum ráðgevandi amtsráð. Kongligi einahandilin verður avtikin tann 1. januar 1856. Føroyar hava nú fríhandil.
1861 verður realskúlin í Havn stovnaður og 1870 læraraskúlin. Almúguskúlar koma 1872. Kvinnur sleppa tó ikki inn á skúlan fyrr enn í 1884. I hetta árið verður eisini kommunulóg fyri Føroyar sett í gildi, og sluppfiskiskapurin byrjar. “Dimmalætting” (danskt Amtstidende for Færøerne) kemur út í 1878. Alt er skrivað á donskum.
Tann tjóðskaparligi fundurin í tinghúsinum er 2. jóladag 1888 og førir til, at Føringafelag verður stovnað. Fundurin samtykti m.a., at virkast skuldi fyri:
- At kristniundirvísingin skuldi vera á før.
- At føroyskt skuldi verða fak í skúlanum.
- At undirvísast skuldi í føroyskari søgu.
- At loyvt skuldi verða at prædika á før.
- At stovnseta føroyskan háskúla.
At fremja hesi endamál varð Føroyingafelag stovnað ein mánað seinni. Í 1890 fór Føroyingafelag undir blaðútgávu. “Føroyingatíðindi” var fyrsta blað, ið varð skrivað á føroyskum. Jóannes Patursson og Rasmus Effersøe stóðu á odda fyri nýggju føroysku tjóðskaparrørsluni.
1899 verður Føroya Fólkaháskúli settur á stovn. Mortensens handil keypir eisini í 1889 fyrsta føroyska dampskipið Føring. Hann sigldi við fiski til Suðurevropa, og heim við aftur høvdu teir salt og aðrar vørur. Jákup Jakobsen doktari leggur fram sítt nýggja føroyska stavingarlag. Hetta byggir á framburðin (ljóðfrøðina) og ikki á upprunan (upprunafrøðina) sum stavingarlagið hjá Hammershaimb.
Fyrstu politisku flokkar í Føroyum verða til 1906-1908: Sambandsflokkurin og Sjálvstýrisflokkurin, ið fyrstu ferð fær meiriluti á tingi 1918. Løgtingsskipanin verður broytt 1923: Amtmaður og próstur eru ikki longur løgtingsmenn. Tingið velur sjálvt formann. 1928 fær Javnaðarflokkurin umboð á tingi. 1937 setir Løgtingið Føroya Studentaskúla á stovn. Grein 7 í fyriskipan frá 1912, um at undirvísingarmálið í skúlunum skuldi vera danskt, verður avtikin tann 13. desember 1938. Føroyskt bleiv kirkjumál tann 13. mars 1939.
1940-1945 eru Føroyar hersettar av Bretland. Tann 25. apríl 1940 bleiv Merkið góðkent sum føroyskt flagg. Fólkaflokkurin, sum varð stovnaður 1939, fekk 6 mans á ting í 1940. Við fólkaatkvøðu um stjórnaruppskot ella loysing tann 14. september 1946 er meiriluti fyri loysing, men kongur sendir løgtingið heim, og løgtingsval gevur meiriluta fyri sambandi. Heimastýrislógin kemur í gildi 1948, og Tjóðveldisflokkurin stovnaður.
1957 verður Útvarp Føroya stovnað. Føroyar fáa 12 fjórðinga fiskimark í 1964. Fróðskaparsetur Føroya verður sett á stovn í 1965.
Føroyar fáa umboð í Norðurlandaráðnum í 1970, og í 1974 er løgtingssamtykt um, at Føroyar ikki gerst limur í E.E.C.
Fyrsta føroyska frímerkjaútgávan hjá Postverki Føroya er 1. apríl 1976. Árið fyri hevði danska postverkið útgivið frímerki við føroyskum teksti.
1977 fáa Føroyar 200 fjórðinga fiskimark.
Í byrjanini av 1990'unum valdaði kreppa í Føroyum. Kreppan, ið vardi frá '89 til '95, hevði við sær eina mikla fráflyting. Sagt verður, at umleið 10 % av samlaða fólkatalinum flutti av landinum, nógv av hesum til Danmarkar.
Fólkið
Høvuðsgrein: Føroyingar
Føroyingar koma frá víkingum, sum komu til Føroyar at seta búgv. Í Føroyingasøgu kunnu vit lesa, at tað var víkingurin Grímur Kamban, sum fyrstur bygdi Føroyar. Menn halda tað verið í 825, hálvthundrað ár áðrenn víkingurin Naddoddur, sum var á veg úr Noregi til Føroya rak av leið og sum fyrsti víkingur kom til Íslands. Hann støðaðist tó ikki har, men vendi aftur til Føroya. Serliga á Harald Hárfagra døgum, verður sagt í Føroyingasøgu, flýddi nógv fólk úr Noregi undan harðræði hansara, og settu búgv í Føroyum, aðrir í Íslandi og øðrum óbygdum londum.
Eftir hesum kunnu vit ætla, at føroyingar eru ættaðir úr Noregi, og tey fyrstu hundrað árini, teir hava búð í hesum oyggjum, munu teir ivaleyst hava kent seg sum norðmenn, og málið, teir hava talað, hevur verið norskt. Men nú eru liðin gott og væl túsund ár, síðandi fyrsti norðmaður búsettist í Føroyum, og í hesum árum hevur bæði mál og fólk broytt seg so mikið, at nú eru vit ikki longur norðmenn, vit eru føroyingar, og málið, vit tala, er ikki norskt, men føroyskt mál. Føroyskt er nær skylt við hini norðurlanda málini, serliga við norn, íslendskt og nýnorskt, og næstu skyldfólk okkara eru norðmenn, íslendingar, sviar og danir.
Jónas er tað mest vanliga drongjanavnið hjá nýføðingum í Føroyum í 2010 [5].
Orðalýsing
Eingin ivi kann vera um, at ríkisrættarliga støða Føroya ger tað trupult at greina hugtakið føroyingur. Hetta kemst serliga av, at føroyingar ikki hava sjálvstøðugan føroyskan ríkisborgararætt, men eru fevndir av danska ríkisborgararættinum, sum er galdandi fyri alt danska ríkið. Ein føroyingur er tí í heimastýrishøpi einans "dansk statsborger henboende på Færøerne" og hvørvur sostatt hagfrøðiliga sum føroyingur, um hann flytur til Danmarkar. Hetta hevði við sær, at neyðugt var at skilmarka hugtakið "føroyskur útiseti". Henda skilmarking kundi verða nýtt sum grundarlag fyri leitan í dátasøvnunum hjá Danmarks Statistik. Avgjørt varð tí, í samstarvi við Danmarks Statistik, at hendan skuldi vera soljóðandi:
- 1. Ættarlið: Fólk, sum eru fødd í Føroyum, men sum í dag eru búsitandi í Danmark og hava ikki undanfarin ættarlið búsitandi í Danmark.
- 2. Ættarlið: Fólk, sum eru børn hjá 1. ættarliði og eru búsitandi í Danmark. Hesi kunnu annaðhvørt vera fødd í Føroyum ella aðrastaðni, til dømis í Danmark.
- 3. Ættarlið: Fólk, sum eru ommu- ella abbabørn hjá 1. ættarliði, og eru búsitandi í Danmark. Eisini hesi kunnu annaðhvørt vera fødd í Føroyum ella aðrastaðni, til dømis í Danmark.
Føroyingar í Danmark
Sambært hagtølunum, búgva í alt 22.549 føroyingar, býttir yvir 3 ættarlið, í Danmark. Í 1. ættarliðunum er býtið millum kynini ógvuliga ójavnt, av 7.737 fólkum er ein meiriluti á 1.799 konufólk. Samanlagt eru 9.741 av teimum 22.549 fødd í Føroyum. Sum skilst av skilmarkingini av einum føroyingi í innganginum, eru øll 7.737 fólkini í 1. ættarliði fødd í Føroyum, hetta svarar til 79 % av teimum 9.741. Tey írestandi 2.004 eru tískil býtt á 2. og 3. ættarlið.
Teir 22.549 føroyingarnir, sum búgva í Danmark, svara til nærum helvtina (46,75 %) av samlaða fólkatalinum í Føroyum, sum 1. januar 2006 var 48.219 [6]. Føroysku útisetarnir eru tó einans 0,415 % av samlaða danska fólkinum, sum um sama mundið var 5.427.459. Øll trý ættarliðini hava tó til felags, at aldursbólkarnir 25-39 ár og 7-16 eru størstir. Hetta er felags fyri bæði kyn.
Eisini hava øll trý ættarlið til felags, at størsti parturin av hesum eru búsitandi í Keypmannahavnarøkinum, Norðurjyllands kommuna, Ribe kommuna og Århus kommuna. Minst av fólki býr í Bornholms Amt [7].
Mál
Móðurmálið er føroyskt, sprottið úr forna norrøna málinum. Føroyskt líkist mest íslendskum og nøkrum dialektum av norskum, tó er føroyskt vorið ávirkað nógv av donskum. Tað at Føroyar liggja so langt burtur frá umheiminum hevur hjálpt føroyska málinum at vera verandi eitt sera sermerkt tungumál.
Í barnaskúlanum er undirvísing í málunum føroyskum, donskum og enskum kravd. Føroyingar flestir skilja hini norðurlandamálini, bæði skrivliga og munnliga.
Átrúnaður
Høvuðsgrein: Átrúnaður í Føroyum
Átrúnaðurin hevur ein stóran leiklut í føroysku mentanini. Um leið 82,8 prosent av fólkinum hoyrir til ta evangelisku-luthersku fólkakirkjuna,[8] og næststørsti bólkurin, sum verður mettur at vera 10 prosent, hoyrir til brøðrasamkomuna. Av tí at brøðrasamkoman ikki skrásetur limir, eru eingi nágreinilig hagtøl yvir, hvussu nógv hoyra til brøðrasamkomuna. Restin eru smærri trúarbólkar, sum flestir eru kristnir.
Politikkur
Høvuðsgrein: Føroyskur politikkur
Føroyingar hava heimastýri, men eru í ríkisfelagsskapi við Danmark, og danska stjórnin hevur ein umboðsmann, ríkisumboðsmaðurin í Føroyum, búgvandi her á landi. Síðani 1948 hava Føroyar verið ein sjálvstýrandi partur í danska kongaríkinum. Sambært heimastýrislógini verða nøkur málsøki umsitin av donskum myndugleikum. Løgreglan og dómsvaldið í Føroyum eru eisini donsk.
Landið hevur egið lóggávuting, Løgtingið, og egið flagg. Politiskt eru Føroyar skipaðar við løgtingi, ið hevur lóggevandi valdið um hendi, og landsstýri, ið hevur útinnandi valdið um hendi. Føroya Løgting verður valt av fólkinum, valrættaraldurin er 18 ár. Løgtingið velur løgmann, og úr teimum flokkum, sum styðja løgmannin, verða landstýrismenninir tiknir. Landsstýrismenninir kunnu saman við løgmanni vera í minsta lagi tríggir og í mesta lagi fimm. Løgmaður er hægsti føroyski embætismaður, og hann er formaður fyri Føroya Landsstýri, sum er hægsta føroyska ráð. Til danska fólkatingið velja føroyingar tveir limir, valrættaraldurin til fólkatingið er 18 ár. Til øll val her í Føroyum hava kvinnur valrætt, og kvinnur kunnu eins og menn veljast til øll álitsstørv.
Oyggjarnar eru skipaðar í seks sýslur, tær eru: Streymoyar sýsla, Sandoyar sýsla, Suðuroyar sýsla, Norðoya sýsla, Eysturoya sýsla og Vága sýsla. Hvør sýsla er so aftur skipað í fleiri kommunur, og fyri hvørja kommunu stendur eitt kommunustýri, sum verður valt av fólkinum. Kommunur taka sær av lokalum málum, tó at býtið millum land og kommunur ikki altíð er so greitt. Viðvíkjandi grundlóg og ríkisrættarligum viðurskiftum eru viðurskiftini í Føroyum ógreið. Danska grundlógin er ongantíð sett í gildi við fólkaatkvøðu ella samtykt í Løgtinginum. Men hon verður útinnt av dómsvaldinum og øðrum myndugleikum. Tó er heimastýrislógin uttan iva partur av stjórnarlógargrundarlagnum í Føroyum.
Føroyar eru ikki limur í ES, og allur handil er skipaður við serligum handilsavtalum.
Seks politiskir flokkar sita á tingi. Á løgtingsvalinum 19. januar 2008 gjørdist úrslitið hetta:
Eftir valið skipaðu Javnaðarflokkurin, Tjóðveldi og Miðflokkurin stjórn við 17 tinglimum. Hetta var ein lítil meiriluti, sum kom at merkja samstarvið ímillum flokkarnar. Henda samgongan skipaði seg við Jóannes Eidesgaard sum løgmanni. Samgonguni var tó ikki langt lív laga, tí longu í september 2008 segði løgmaður samstarvið við Tjóðveldið upp. Orsøkin til uppsøgnina av samstarvinum handlaði millum annað um ósemju um undirsjóvartunnil til Sandoynna, ósemju um skerjing av fiskidøgum umframt ósemju um, hvat ráð skuldi hava eina skrivstovu úti í Tinganesi.
Eftir at samstarvið við Tjóðveldið var uppsagt, fór Jóannes Eidesgaard undir samráðingar við Fólkaflokkin og Sambandsflokkin. Teir skipaðu samgongu í september 2008. Samgongan skipaði seg við Kaj Leo Johannesen sum løgmann. Henda samgongan er ein sonevnd meirilutasamgonga, hon hevur 20 av 33 tinglimum aftanfyri seg. Hetta er sermerkt, tí sum oftast hava samgongur 17 tinglimir aftanfyri seg.
Høvuðsyvirskriftin fyri hesa samgonguna er: Sjálvbjargni, altjóðagerð og samhaldsfasti.
Evropasamveldið
Føroyar hava heimastýri í danska ríkinum. Hóast Danmark er limur í Evropasamveldinum (ES), eru Føroyar ikki fevndar av danska ES-limaskapinum. Tó eru føroyingar danskir ríkisborgarar og kunnu tí í ávísum førðum, sum eru heft at bústaði, fáa tey rættindi, sum danski ES-sáttmálin fevnir um, til dømis rætt at búseta seg og arbeiða í einum ES-landi. Sum føroyingur kanst tú velja annahvørt føroyskt pass ella danskt ES-pass. Í veruleikanum hevur valið av passi onga ávirkan á, hvørji rættindi ein føroyingur fær, tá ið hann fer til eitt ES-land. Tað, sum er avgerandi, er bústaðurin. Hetta merkir, at ein føroyingur búsitandi í Føroyum hevur ikki rætt frítt at búseta seg og arbeiða í einum ES-landi sambært felagsmarknaðarrættinum. Hinvegin fær ein føroyingur, sum er danskur ríkisborgari, somu rættindi sum ein ES-borgari, er hann búsitandi í Danmark - uttan mun til um viðkomandi hevur føroyskt-danskt pass ella danskt ES-pass.
Samkynd
Í rættarskipanini verður munur gjørdur á samkyndum og hinkyndum. Eitt nú hava samkynd ikki loyvi at skráseta sítt parlag, og samkynd sleppa ikki at ættleiða. Var uppskot lagt fyri tingi í 2011, um at loyva samkyndum at skráseta seg í parlag, hevði tað ikki blivið samtykt [9]. Samkyndir menn kunnu eisini framvegis ikki lata blóð í Føroyum [10]. Føroyar eru eisini einasta Norðurland, sum ikki viðurkennir samkyndar familjur. Øll grannalond okkara loyva samkyndum at skráseta seg í parlagi. Í t.d. Noregi, Svøríki, Danmark, Íslandi, Bretlandi og Hollandi kunnu samkynt eisini adoptera.
At verða samkyndur hevur verði loyvt í Føroyum síðan 1933 tá tað bleiv gjørt lovligt í Danmark [11]. Samstundis bleiv aldursmark fyri samkynd parlag set til 18 ár. Síðan bleiv tað í 1988 gjørt kynspartaleyst og harvið set til 15 ár [12]. Harðskapur orsakað av kynsligu orienteringini hjá offrinum verður bólkaður sum hatursbrotsverk, og fer at hava við sær herda revsing. Hetta er úrslit av einari søguligari nýggjari lóg í 2007: Rasismugreinin [13].
Útbúgving
Frálæra fæst í fólkaskúlanum ella á frískúla. Í 1979 fekk Landsstýrið um hendi at umsita øll føroysk undirvísingarmál, og løgtingslóg um fólkaskúlan kom í gildi 1. august 1979. Lógin sigur m.a., at øll børn í undirvísingarskyldugum eiga ókeypis frálæru í fólkaskúlanum.
Fólkaskúlin
Fólkaskúlin er almenni skúlin hjá børnum í skúlaaldri í Føroyum. Fólkaskúlin er sjey ára grundskúli og tvey ára framhaldsskúli og kann halda fram við einum 10. flokki. Fólkaskúlalógir verða viðtiknar á Føroya Løgtingi. Landsstýrið er hægsti myndugleiki í skúlaskipinum í Føroyum og fremur henda myndugleika gjøgnum Landsskúlaráðið, sum hevur Landsskúlafyrisitingina at sita fyri skúlaskapinum. Landsskúlaráðið ásetur reglur um endamálið við frálæruni í einstøku lærugreinunum og sendir út leiðbeinandi lesi- og tímaætlarnir. Skúlanevndirnar gera uppskot til skúla- og undirvísingarætlan, sum Landsskúlaráðið skal góðkenna.
Frískúlar og háskúlar
Í frískúlum/privatskúlum fæst frálæra, á sama hátt sum í fólkaskúlanum. Summir frískúlar hava serstakt grundsjónarmið, til dømis átrúðarligt ella politiskt. Hugsanin um privatskúla kom frá fólkum sum til dømis Nicolaj Frederik Severin Grundtvig og Christen Kold. Úr hesi skúlahugsan er Føroya Fólkaháskúli sprottin, hann stovnaðu Símun av Skarði og Rasmus Rasmussen. Adventistaskúlin í Havn er eisini frískúli, og Skt. Frans skúli var privatskúli til 1985, tá ið Tórshavnar kommuna tók við skúlanum. Í 2013 eru tríggir frískúlar í Føroyum, tveir í Tórshavnar kommunu og ein í Skálabotni í Eysturoynni. Skúlarnir í Havn eru Frískúlin við Hoyvíkstjørn (Adventistaskúlin) og Frískúlin í Havn, sum í 2007 varð settur á stovn á Velbastað, har barnagarður fyrr hevði verið. Tað vóru Sharon Weiss og Eyðbjørg Dalsgaard, ið tóku stig til frískúlan.[14] Í 2013 starvaðust 10 lærarar á Frískúlanum í Havn. Frískúlin við Hoyvíkstjørn varð settur á stovn í 1966. Tað var Adventistasamkoman ið setti skúlan á stovn og sum rekur hann enn í dag. 1. august 2003 varð Frískúlin við Hoyvíkstjørn broyttur til sjálvsognarstovn og frískúla sambært løgtingslóg nr. 46 frá 26. mars 2002 við egnum viðtøkum.[15] Frískúlin Keldan í Skálabotni varð settur á stovn í 2010,[16] ein av stigtakarunum var Jastrid Høj. Fyrsta árið var ein forskúlaflokkur og ein 1. flokkur.[17]
Hægri útbúgving
Studentar ella HF-næmingar fara ofta á Fróðskaparsetrið ella annan hægri lærustovn at lesa meiri. Lesturin varir vanliga 3-7 ár og endar við próvtøku.
Mentan
Høvuðsgrein: Føroysk mentan
Føroysk mentan hevur sín uppruna í norrønari mentan. Málið er runnið úr fornnorrønum eins og í grannalondunum. Í stórum eru føroyingar kristnir hóast ymsar áskoðanir eru um júst, hvussu stórur partur av fólkinum er kristin. Við aldagomlu kvøðingini hava føroyingar siðvenju fyri kvøðing og sangi. M.a. orsakað av vantandi viðarvøkstri var ikki vanligt at nýta ljóðføri í Føroyum, og føroyingar hava dansað og kvøðið í staðin. Í 20. øld betraðist millumlanda vøruflutningurin, og føroyingar fóru tá at nýta innflutt ljóðføri, sum nú verða nógv nýtt. Á sama hátt tók myndlistin dik á seg í 20. øld, og er síðani nógv ment.
Landafrøði
Høvuðsgrein: Føroysk landafrøði
Føroyar liggja í Atlantshavi nøkurlunda miðskeiðis ímillum Norra, Skotland og Ísland. Mitt í Golfstreyminum í Norðuratlantshavi á 62 stigum norður. Her í Atlantshavi renna saman heitir og kaldir luftstreymar, og veðurlagið er skiftandi sól, regn og mjørki. Um summrini eru Føroyar rímiliga kaldar, við miðalhitanum 11 °C (52°F). Miðalhitin í okkara kaldasta mánaði er 3 °C (37°F). Sjálvt um tær liggja á 62° norður, so heldur Golfstreymurin veðurlagið flótt, so vit hava mildar vetrar. Veðurlagið er rímiliga vátt, við nógvum regni og toka, og onkuntíð stórum stormum eisini.
Oyggjarnar eru 1 399 km2 til víddar. Fólk býr á 17 av teimum 18 oyggjunum. Oyggin, sum einki fólk býr á, Lítla Dímun, er rættiliga lítil (0,82km2), og er umringað av brattum, høgum bjørgum, so hon er ring at sleppa til. Einans seyðir og fuglar búgva á oynni. Úr suðri í norður er frástøðan 113 km., og úr eystri í vestur er hon 75 km. Strandalinjan er 1 289 km. Ongastaðni í landinum ert tú meira enn 5 km. frá havinum. Tórshavn, sum er høvuðsstaður við umleið 20 000 íbúgvum, liggur sunnalaga í Streymoynni.
Hægsta fjallið er "Slættaratindur" 880 m. høgur. Í miðal eru fjøllini í Føroyum umleið 300 m. høg.
18 oyggjar eru í Føroyum. 17 eru bygdar og 1 óbygd, Lítla Dímun. Umframt oyggjarnar eru mangir hólmar, stakkar, drangar og sker. Tilsamans 779 av teimum. Heilt neyvt er víddin av øllum Føroyakortinum, við skerum, 1 395,74 km2. Umveldismark: 12 fjórðingar[18]. Størst er Streymoyggin, 373 km2, og minst er Lítla Dímun, 0,82 km2.
Oyggjarnar eru úr basalti, gosgróti, ið síðan fornu eldgosini er grivið burtur av jøklum í seinastu ístíð. Hesir jøklarnir eru nú firðir, sund og dalar, og orsøk til, at Føroyar eru tað oyggjasamfelagið, sum vit kenna í dag. Av tí, at Føroyar eru skaptar soleiðis, at ísurin lættliga kundi renna burtur, rennur vatn eisini lættliga burtur. Sum oftast er hetta ikki ein trupulleiki, tí nógv regn er í Føroyum. Men tað kemur fyri, at einki regn er í fleiri mánaðir.
Føroyar hava oyggjaveðurlag við ógvuliga skiftandi veðri. Bert stutt løta kann vera millum sólskin og regn, logn og storm. Sólskin, regn og mjørki hvørt um annað. Í Føroyum mást tú altið laga teg eftir veðrinum. Sjógvurin frystir ongantíð. Miðalhitin um veturin er umleið 3 (37 °F) stig og um summarið umleið 11 (51 °F) stig. Veturin er lýggjur; ofta við regni, vindi og við hvørt nakað av kava og kulda, sum ikki liggur serliga leingi. Summarið er ljóst - á hásumri nærum alt samdøgrið. Hitin liggur ofta um 10 - 12 (50-53 °F) stig, men onkrar dagar krýpur hann upp í 20 (68 °F) stig. Hóast landið er lítið, er ikki altíð sama veður allastaðni í landinum.
Oyggjarnar, úr landnorðingi eru: Fugloy, Svínoy, Viðoy, Borðoy, Kunoy, Kalsoy, Eysturoy, Streymoy, Nólsoy, Vágar, Mykines, Koltur, Hestur, Sandoy, Skúvoy, Stóra Dímun, Lítla Dímun og Suðuroy.
Búskapur
Høvuðsgrein: Føroyskur búskapur
Bruttotjóðarúrtøkan (BTÚ) hjá Føroyum í 2006 var 11 878 milliónir krónur. Skift á fólkatalið var bruttotjóðarúrtøkan umleið 250 000 krónur í 2006.
Arbeiði
Í Føroyum er ein størri partur av fólkinum arbeiðsvirkin enn í øðrum londum. 93 % av mannfólkinum og 83 % av konufólkinum eru virkin á arbeiðsmarknaðinum. Men ein stórur partur arbeiðir tó ikki fulla tíð. Av mannfólkunum arbeiða 81 % vanliga fulla tíð, meðan tað bert eru 45 % av konufólkunum, ið arbeiða fulla tíð. Heili 83 % av føroysku kvinnunum eru virknar á arbeiðsmarknaðinum. Samanbera vit við Vesturevropa undir einum, so er talið har bara 66 % av kvinnunum. Í Norðurlondum er tað Finnland, sum hevur lægstu luttøkuna av kvinnum á arbeiðsmarknaðinum við 73 %.
Størsti parturin av teimum arbeiðsvirknu eru løntakarar. Í november 2005 vóru 85 % av teimum arbeiðsvirknu løntakarar, 11 % vóru sjálvstøðug, og 5 % vóru ólønt. Í 1990 vóru 76 % av mannfólkunum løntakarar og 68 % av konufólkunum. Í 2005 vóru tølini 73 % av mannfólkunum og 74 % av konufólkunum. Ein størri partur av konufólkunum er sostatt komin út á arbeiðsmarknaðin. At løntakaraparturin millum mannfólk er minkaður, kemst helst av at alt fleiri arbeiða sum sjálvstøðugt vinnurekandi.
Arbeiðsloysi
Áðrenn kreppuna í 1990'unum var lítil og eingin skráseting av arbeiðsloysi í Føroyum. Tá Arbeiðsloysistryggingin varð sett á stovn, bar til at fáa hagtøl um gongdina í arbeiðsloysinum. Í 1995 var miðalarbeiðsloysið 13 %, men minkaði síðan ár undan ári fram til 2002, tá tað var komið niður á 2,3 % av arbeiðsfjøldini. Síðani tá er tað komið nakað upp aftur, og í januar 2006 var tað gjørt upp til 3,6 %, ið er sera lágt sammett við onnur lond.
Arbeiðsloysið í Føroyum var metlágt í juni 2008 og var einans 1,1 % av arbeiðsfjøldini - hetta svarar til 312 fulltíðar arbeiðsleys. Í januar 2011 var arbeiðsloysið komið uppá 7,8 %, ið svarar til 2.085 (1.090 mannfólk og 995 konufólk) fulltíðar arbeiðsleys. Í talið er talan um størsta arbeiðsloysið síðan apríl mánaða í 1996 tá talið av fulltíðararbeiðsleysum var 2.344 fólk.
Fiskiskapur
Føroysk skip fiskaðu í 2004 samanlagt 580 túsund tons á øllum havleiðum og umleið helvtin varð fiskað á føroyskum sjóøki. Hetta er meira enn tvífalt tað, sum fiskað var fyrst í 1990'unum. Nógv tann størsti parturin var tað vit kalla uppisjóvarfiskur, sum fiskað vórðu omanfyri 400 túsund tons av. Um 150 túsund tons vóru botnfiskasløg. Besta fiskiárið var 2003, tá fiskað vórðu 617 túsund tons, og tá vóru 420 tons av uppisjóvarfiski og 160 tons av botnfiskasløgum.
Fiskur er mest týðandi útflutningsvøran. Av vøruútflutninginum hava fiskavørur seinastu árini talt umleið 95 % av øllum útflutninginum. Sjálvt tá tænastuútflutningurin verður taldur uppí, telir fiskaútflutningurin nógv størsta partin - í 2004 taldi fiskaútflutningurin 82 % av øllum útflutningi av bæði vørum og tænastum samanlagt. Útflutningurin av fiskavørum í 2005 var slakar 3,4 miljardir krónur. Av virðisøkingini í landinum taldi fiskiskapur 16% í miðal árini 1998-2003.
Fiskiskapur telist eisini millum tær vinnur, har mesta arbeiðsvirksemi er. Løntakarateljingin vísir, at í 2005 vóru tað um 2 400 fólk, ella 10 % av løntakarunum, sum høvdu høvuðsinntøkuna úr fiskiskapi. Bæði talið og prosentparturin eru minni enn í 1990, tá tey vóru 2.900 og taldu góð 12 % av løntakarunum. Haraftrat eru fleiri sjálvstøðug vinnurekandi í fiskiskapi, sum útróðramenn og reiðarar, men øll starvandi í fiskiskapi telja somuleiðis 10% av arbeiðsvirknum borgarum.
Føroyar vóru í 2003 á 25. plássi, tá talan er um størstu fiskiveiðitjóðir í heiminum, meðan Noreg var á 8. plássi, Ísland var á 11. plássi og Danmark á 18. plássi. Størstu fiskiveiðitjóðirnar eru Kina, Peru og Indonesia. Kina einsamalt fiskaði í 2003 næstan 10 miljardir tons, sum er 15 % av øllum heimsins fiskiskapi upp á 67 miljardir tons, næst teimum Peru, sum fiskaði 9% og síðani Indonesia 5 %.
Uttanlandshandil
Í hagtølum kalla vit innflutning og útflutning av vørum fyri uttanlandshandil. Handil er eisini við tænastum um landamark, men tænastuhandilin verður uppgjørdur í gjaldsjavnanum og vanliga ikki í hagtølum um uttanlandshandil.
Fiskur og fiskaúrdráttir eru 97 % av útflutningsvirðinum hjá føroyingum. Sambært hagtølum er ferðavinnan næststørsta vinnan, og eftir henni kemur útflutningur av ullvørum og øðrum tilvirkaðum vørum.
Innflutningurin umfatar allar tær vørur, sum okkum tørvar, meðan útflutningurin umfatar tær vørur, sum vit eru dugnalig til at framleiða. Innflutningurin er í so máta endamálið við uttanlandshandlinum, meðan útflutningurin er tað, vit lata afturfyri, fyri at fáa ráð til innflutning.
Í einum so lítlum landi sum Føroyum, er tørvurin á innflutningi stórur, tí vit hava ikki støddina og orkuna at framleiða tað breiða vøruúrval, sum okkum tørvar til at skapa neyðuga trivnaðin í tilveruni. So at siga allar vørur, sum okkum nýtist til at seta búgv við og til dagliga nýtslu hjá húsarhaldinum, koma úr útlondum. Somuleiðis koma flestallar vørur til vinnuligt virksemi úr útlondum, tí vit hava so at siga bara fiskin, eitt lítið sindur av landbúnaðarvørum og nakað av orkukeldum til egna nýtslu. Restin av vørunum koma uttaneftir.
At vit kunnu hava so høgt livistøði í Føroyum, við einum vøruúrvali átøkt tí í ríku grannalondunum, ber bara til, tí at vit afturímóti eru før fyri at útflyta fyri stór virði av fiskavørum. Samfelagsbúskaparliga ber til at siga, at fyri alt hetta stóra vøruframboðið er goldið við fiski. Føroyar hava spesialiserað seg til at framleiða fiskavørur, sum onnur lond vilja gjalda so nógv fyri, at vit afturímóti kunnu innflyta vørur, sum hóska til okkara høga livistøði.
Handilsjavnin er úrslitið av endaliga roknskapinum, uttanlandshandlinum viðvíkjandi. Tá árið er runnið, verður handilsjavnin gjørdur upp sum munurin millum inntøkurnar frá útflutningi av vørum og útreiðslunum av innflutningi av vørum. Síðani 1988 hava verið 5 ár við halli á handilsjavnanum, 11 ár við avlopi og 3 ár, har handilin so at siga hevur javnviga. Ofta - hóast ikki altíð - er tað so, at tá framgongd er í búskapinum, verður hall á handilsjavnanum, tí innflutningurin til íløgur og nýtslu veksur, meðan tað hinvegin ofta er avlop av handilinum í vánaligum tíðum, tí at keypsorkan er lág og íløguhugurin minni. Minkar útflutningurin av serligum ávum sum fiskaloysi, prísfalli ella tí fiskaalingin fer fyri bakka, kann tað sjálvsagt eisini elva til hall av uttanlandshandlinum.
Keypara- og seljaralond
Inn- og útflutningurin av vørum, skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2007, sær soleiðis út sambært Hagstovu Føroya:
Ferðavinnan
Seta við tølini saman fyri bæði loft- og sjóleiðirnar, so kann samlaða talið av útlendskum ferðafólkum til Føroyar roknast at vera 38.560 í 2008. Afturat teimum 38.560 ferðafólkunum koma tey, ið komu til Føroyar við ferðamannaskipi. Hesi vóru, við manning, 33.000. Samanlagda ferðafólkatalið av útlendingum í Føroyum kann sostatt sigast at vera 71.560. Visit Faroe Islands metti í 2005, at 45.000 ferðafólk vitjaðu Føroyar. Talið var mett at standa í stað í 2006.
Ferðafólk komin loftvegis
Ferðafólkaflutningurin loftvegis til Føroyar er tann ferðabólkurin, ið hevur økt mest um ferðafólkatalið. Seinastu tíggju árini er ferðafólkatalið tvífaldað til uml. 230.000. Her er talan um komur og fráferðir. Metingar hjá Visit Faroe Islands meta, at 79 % av ferðafólkunum hjá Atlantic Airways eru føroyingar. Tað komu í 2008 111.033 ferðafólk til Føroyar. Av teimum vóru 21 % útlendingar, um vit fylgja metingum hjá Visit Faroe Islands, svarandi til 23.316 útlendingar (í 2006 21.690).
Ferðafólk komin sjóvegis
Norröna, ið er einasta ferðamannaskip við regluligum túrum til Føroyar, flutti í 2006 31.533 ferðafólk til Føroyar. Av teimum vóru 46,5 % føroyingar. Hini 53,5 % komu í høvuðsheitum úr Skandinavia (33,8 %) og Norðurevropa (13,4 %) og vóru 16.870 av samlaða ferðafólkatalinum.
Ferðamannaskip
Talið av ferðamannaskipum, ið koma inn á Tórshavn, tykist at vera í støðugum vøkstri. Nevnast kann, at í 1999 var talið av ferðafólkum, sum komu við ferðamannaskipum, stívliga 7000, uttan manning. Longu í 2006 var hetta talið nærum fýrafalda, tá talið av ferðandi var 25.000, uttan manning. Verður manningin tald við, vóru umleið 33.000 ferðafólk í hesum bólki í 2006. Ein kanning, sum var gjørd í 2006 av einum bólki, settur av Tórshavnar kommuna vísti, at ferðafólkini brúka í miðal bert 100 kr. hvør. Brúkar hvørt av ferðafólkunum 100 kr. í miðal, tá eru útferðir ikki íroknaðar, kann inntøkan roknast at vera 2,5 mió. kr. Um manningin verður tald við, er inntøkan 3,3 mió. kr. Tá samlaða BTÚ fyri Føroyar var 11.738 mió. kr í 2006 , var nýtslan hjá hesum ferðafólkunum einans 0,028 % av samlaðu bruttutjóðarúrtøkuni.
Myndasavn
Slóðir
- Løgmansskrivstovan
- Hagstova Føroya
- Føroya landsbókasavn
- Allar bygdir í Føroyum (danskt)
- Skulin.fo Myndasavnið
- Kort yvir Føroyar
- Kringvarp Føroya - Útvarpið
- FaroeNature: alt um náttúrurna í Føroyum
- Lívið í Føroyum: myndir, fólkið, fiskiídnaðurin, bøkur og høvundar, dokumentarsendingar osv. (føroyskt, enskt)
- Lívið í Føroyum: “Spurnaløta við Mirandu” (føroyskt, enskt)
- Norden: Norðurlandamál við rótum og fótum – Norðurlendsk mál í fortíð og nútíð (føroyskt, danskt, íslendskt, norskt, svenskt)
- Forum om Føroyar på de nordiska mál (tyskt, føroyskt)
- The World Factbook: Faroe Islands (enskt)
- Landsbanki Føroya: Information Memorandum (2008) (enskt)
- Føroysk frímerki
- Flickr myndir Erik Christensen (myndir úr Føroyum)
- Flickr - Faroe Islands Nature and People
- Flickr - Faroe Islands
- Faroeislands.com
Keldur
- ↑ http://www.tinganes.fo/Default.aspx?ID=219
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fo.html
- ↑ CIA World Factbook, Føroyar
- ↑ Hagstova Føroya, Fiskiskapur
- ↑ http://www.demokratia.fo/print.asp?id=2733
- ↑ Hagstova Føroya
- ↑ http://www.dnag.dk/get.file?ID=2783
- ↑ Landsfólkayvirlitið, Føroya Stiftsstjórn.
- ↑ http://aktuelt.fo/grein/samkynd_avvist_av_logtinginum
- ↑ http://lgbt.fo/?page_id=376
- ↑ http://copenhagen.angloinfo.com/information/family/lgbt/
- ↑ http://ansoblog.wordpress.com/
- ↑ http://logting.elektron.fo/logtingsmal/Logtingsmal06/VanligTingmal/020.06Revsilog-Samkynd.htm
- ↑ Aktuelt.fo Frískúlin verður á Velbastað
- ↑ Friskulin.fo
- ↑ []
- ↑ Aktuelt.fo Frískúlin í Kelduni veksur við risafetum
- ↑ ANORDNING NR. 240 FRÁ 30. APRIL 2002 OM IKRAFTTRÆDEN FOR FÆRØERNE AF LOV OM AFGRÆNSNING AF SØTERRITORIET


text:
Veðurmerki
Veðurmerki er tekin ella merki, ið kann eygleiðast í náttúruni, og sum var hildið at geva ábending um veðurlagið. Tað kundi vera at eygleiða, hvussu kríatúr bóru seg at, t.d. at seyður stoytir uppundir kulda, ella tað kundi vera at meta um komandi árstíð eftir hvussu veðrið roynist ein ávísan dag, t.d. at sum fyrsti hundadagur er, soleiðis fer summarið at vera.
Veðurmerki knýtt at døgum:
- sum fyrsti hundadagur er, soleiðis fer summarið at vera.
Veðurmerki knýtt at djórum:
- Tá seyður stoytir, er kuldi væntandi.
- Tá ketta vaskar sær upp um oyruni, er regn væntandi


text:
Turkaland
Lýðveldið Turkaland (turkiskt mál: Türkiye Cumhuriyeti) er bæði í Evropa og Asia, og smalt sund er ímillum evropeiska og asiatiska partin. Turkaland hevur mark við Svartahav í norðri, Bulgaria og Grikkaland í vestri, Sýria og Irak í suðri, og við Iran, Armenia, Aserbadjan og Georgia í eystri. Í meiri enn 600 ár var Turkaland partur av máttmikla Osmannaríkinum. Nú er Turkaland lýðveldi, har bæði islamskir og kristnir siðir hava djúpar røtur. Turkaland hevur uml. 71,8 mió. fólk (juli 2008). Yvir 11,3 mió býr í Istanbul. Istanbul er størsti býur í Turkaland. Høvuðsstaður er Ankara við 3,9 mió. fólk. Til samans er Turkaland 783 túsund ferkilometrar til støddar. Mong ferðafólk koma til Turkalands. BTÚ fyri hvønn íbúgva í landinum er $ 12,900 (sbrt. CIA World Factbook). Tjóðardagur er 29. oktober.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrri heimsbardagi gjørdi enda á Osmannaríkinum. Arábisku landslutirnir fingu sjálvræði, og ríkið misti øll landøki síni í Evropa uttan Konstantinopel, og í 1923 legði seinasti osmanniski sultánurin, Mohammed 6., frá sær. Í oktober sama ár varð landið lýst lýðveldi, og Mustafa Kemal (19. mai 1881 – 10. november 1938) varð valdur forseti. Hann var heryvirmaður og hevði verið uppi í at stovna eina tjóðskaparfylking seinast í heimsbardaganum. Mustafa varð afturvaldur í 1927, 1931 og 1935; hann varð nevndur Atatúrk, sum merkir "faðir turkanna", og hesi árini setti hann stórar nýskipanir í verk og nútíðargjørdi landið. Ímillum nýskipaninar varð nýggj stýrisskipan, nýggj sivil rættarskipan, valrættur til konufólk, latínska stavraðið varð tikið í nýtslu, og fleirkonuhjúnalag varð bannað. Eisini eggjaði hann landsmonnum at ganga í evropeiskum klæðum og skipaði fyri einari fýra-ára búskaparætlan. Kemal Atatúrk doyði í 1938.
Í 2007 var val í Turkalandi, og samstundis harðnaði andstøðan millum kurdar og turkisku stjørnuna, ið hevur ført við sær eina øking av bæði yvirgangi og av turkiskari nationalismu.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Evropasamveldið[rætta | rætta wikitekst]
Í 2004 byrjaðu samráðingar um ES-limaskap. Tað eru 32 samráðingarøki, ið skulu góðkennast. Samráðingar um seks av hesum økjum eru byrjaðar. Bert eitt av hesum økjum er í dag góðkent, tað er "tøkni og vísindi".
At byrja við gekk tað væl við kjakinum um ES-limaskap, serliga tí Turkaland hevði eina sterka alliansu við Bretland, sum við Tony Blair á odda hevði formanskapin í ES. Í dag er tað Nicolas Sarkozy, sum situr við formansskapinum í ES, og Fraklandi er einamest móti turkiskum limaskapi. Forsætisráðharrin í Bretlandi Gordon Brown, er heldur ikki so heitur fyri turkiskum limaskapi.
Turkiska nationalisman er einamest við til at seta fóti fyri øllum samráðingunum um turkiska limaskapin í ES. Eitt stórt problem í mun til hetta er, at turkiski herurin er alt ov sterkur. At turkar enn forfylgja minnilutum, so sum kurdum, kristnum og sínum egnu atfinnarum, við lógini móti at tosa niðursetandi um alt, sum er turkiskt. Enn vil Turkaland ikki viðurkenna Kýpros og vil ikki loyva skipum úr Kýpros at leggja at í turkiskum havnum, bert við hesi avgerð brýtur Turkaland við 8 økir, ið skulu góðkennast av ES.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Marknaðir ella basarar eru vanligir í mongum turkiskum býum. Turkaland er gitið fyri listhandverk sítt, helst vøkru teppini, lutir úr leiri, leðurvørur og smíðaðar lutir úr kopari. Teppini verða knýtt av silkitráði og bummullartráði og hava vøkur mátað mynstur ella blómumynstur, ið ofta eru úr heimstaði vevarans.
Siður er, at fólk hittast á uttandurakaféum, helst mannfólkini. Teir koma hagar at drekka te ella turkiskt kaffi, roykja pípu og práta. Ofta spæla teir kort ella damma. Bara mannfólk roykja vatnpípu. Roykurin verður sogin ígjøgnum langa slangu. Sterkt, svart kaffi er væl umtóktur drykkur í Turkalandi.
Landfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøðisliga liggur bara 3 prosent av Turkalandi í Evropa. Restin liggur í Asia. Landslagið er fjølbroytt, og veðurlagið er skiftandi, nógvastaðni fruktar væl, og landið er sjálvbjargið við mati.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Fleiri milliónir ferðafólk koma til Turkalands á hvørjum ári at njóta góða veðrið, at vera á sandstrondunum og at síggja fornminni. Ferðavinnan er ein av høvuðsvinnuvegunum í Turkalandi.
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Annaðhvørt fólk í Turkalandi arbeiðir í landbúnaðinum. Bøndurnir dyrka m.a. hveiti, bummull, tubbak, sukurrøtur og frukt. Fram við Svartahavi dyrka teir nógv te, tað er væl dámdur drykkur í Turkalandi. Konufólk gera mesta landbúnaðararbeiði. Nógv og góð búnaðarjørð er í Turkalandi, og landið dyrkar nóg mikið til egna nýtslu og til útflutnings.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Meginparturin av fólkinum er muslimar, ið tala turkiskt; men eingin ríkisátrúnaður er í landinum. Miðallívsævin í landinum er 75.73 ár.
Mál[rætta | rætta wikitekst]
Fólkasløg[rætta | rætta wikitekst]
- Turkar 80 %
- Kurdar 20 %
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
- Muslimar 99.8 %
- Onnur 0.2 %
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
-
Aghia Sofia í Istanbul
-
Anitkabir.HB.jpg
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]


text:
07.03.2014 - 09:38
Portalurin avgjørt at taka seg av vevlistanum
Frank Djurhuus Jakobsen, á Portal.fo sigur at síðan in.fo kom uppá vevlistan hava misvísandi tøl ferð eftir ferð verði at sæð á listanum og hetta gongur móti endamálinum við, at verða á slíkum lista. Tí er portal.fo ikki longur at finna á vevlistanum, men verður einans á gallup.fo
Handverkið hjá listamanninum Fridtjof Joensen verður varðveitt í nýggja Betesda
Stór undirtøka fyri Umboðsráðvalinum
Sjónvarpssignalið hjá Kringvarpi Føroya til Klaksvíkar, Haraldssunds og Ánirnar verður nú talgilt burturav


text:
Adam Smith
Adam Smith, (doyptur 5. juni 1723, deyður 17. juli 1790) var moralheimsspekingur og grundleggjari av samfelagsbúskapi sum vísind.
Adam Smith varð føddur í Kirkcaldy í Eysturskotlandi. Føðingardagur hansara er ókendur.
Høvuðsverk hansara "An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations" varð útgivið í 1776 og gjørdist grundarlagið fyri liberalismuni sum búskaparrák.
Tað var Adam Smith sum introduseraði hugtakið "The Invisible Hand", ella "Ósjónligu hondina". Við hugtakinum vil hann millum annað vísa á, at um marknaðarkreftirnar sleppa at ráða uttan uppíblanding frá t.d. tí almenna við studningi ella øðrum.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Í 1961 fór Robert McBirnie til skips viđ sluppini “Jóhannu”. Teir vóru í sjálvdrátti.
Tá hann kom aftur, vóru bođ fyri honum um at fara á lćraraskúla. Hann var í Nřrre Nissum eitt ár.
Í 1963 byrjađi Robert á Fřroya Lćraraskúla, og fyrsta kvřldiđ í Havn bjóđađi hann seg fram at syngja ein sang í Tórshřll.
Dagin eftir varđ hann bođin til roynd hjá vćl umtókta dansiorkestrinum The Faroe Boys og var kosin til sangara hjá teimum.
Hetta gjřrdist eitt sera áhugavert skeiđ í ćvisřguni hjá Roberti.
Faroe Boys fingu sera góđa undirtřku og sáttmála viđ Sjónleikarhúsiđ, sum var stúvstappađ hvřrt einasta mikukvřld, sum gjřrdist tađ stóra dansikvřldiđ hjá teimum ungu miđskeiđis í 60unum.
---


text:
Brunnurin verður nú tiptur og úrslitini greinað við atliti til at nýta nýggju vitanina til betri at kunna meta um váðan við oljuleiting nærhendis.
Boripallurin West Hercules, ið hevur borað brunnin, kemur í næstum á Runavík til umvælingar.
Loyvishavarar í loyvi 008 eru Statoil, ið er fyristøðufelag, 40%, DONG Energy 30% og OMV 30%.
Johan Dahl, landsstýrismaður, sigur: “Eg fegnist um, at arbeiðið at bora brunnin hevur gingið trygt og væl, men tað var spell, at kolvetni í vinnuligum nøgdum ikki vórðu staðfest.
Leitivirksemið á landgrunninum heldur fram og arbeitt verður við at vísa oljuvinnuni á nýggjar leitimøguleikar, sum vit hava góðar vónir um, at vinnan fer at vísa ans.
Eg fegnist eisini stórliga um, at Statoil og North Atlantic Drilling, ið eigur pallin, West Hercules, hava gjørt av at gera viðlíkahald uppá pallin í føroyskari havn. Hetta er stór álitisváttan til føroyska veitaravinnu og kann verða eitt frambrot fyri føroyska vinnu í strembanini eftir at økja um veitingar til oljuvinnuna úti í heimi eisini.
Samanumtikið fara vit framhaldandi at virka fyri leitivirksemi á landgrunninum og eisini eftir at styrkja møguleikarnar hjá føroyskari vinnu at lata vørur og tænastur til altjóða oljuvinnuna, har stórir møguleikar liggja fyri framman.”


text:
Jødar
Jødar (norrønt: gýðingar) er heiti, ið verður nýtt um fólk, sum hoyra til trúnna, jødadómin. Søgan hjá jødum er nær knýtt at átrúnaði teirra, jødadómin. Jødar trúgva á ein Gud, sum gjørdi sáttmála við ættfaðir terirra, Ábraham, fyri uml. 4000 árum síðan. Jødar skuldu blíva Guds úrvalda fólk. Afturfyri lovaðu teir at halda lógir Guds og boða boðskap hansara.
Í 1914 vóru 13 milliónir jødar í øllum heiminum. Tríggjar milliónir í USA, ein millión í Vestur- og Miðevropa og færri enn ein millión í arábisku londunum. Restin, átta milliónir, búðu undir ræðuligum umstøðum í Eysturevropa og í Russlandi [tørvar keldu]. Nógvir jødar bardust í russisku kollveltingini í teirri trúgv, at frælsi og javnrættur eisini var galdandi fyri teir. Men so var ikki [tørvar keldu].
Sovjetska stýrið arvaði forfylgingina frá tsarveldinum. Í byrjanini av 1920unum vóru fleiri enn 1.000 jødaforfylgingar í Ukraina, og 17.000 jødar lótu lív. Nógvir, ungir jødar rýmdu tískil úr Russlandi til Palestina. Hesi fólkini droymdu um at byggja upp eitt samfelag eftir sosialistiskum hugmyndum um frælsi, javnrættindi og rættvísi. Men kreppan gjørdi um seg, og í 1929 løgdu arábar í Palestina eftir jødisku flóttafólkunum.
Sí eisini: Samáriabúgvar


text:
Brúsandi vín
Brúsandi vín (ella mousserandi vín) er brúsandi við bløðrum av kolsýru. Kolsýran kann koma náttúrliga í framleiðsluni, men hon kann eisini verða latin í seinni, eins og við sodavatni. Mest kenda mousserandi vínið er Champagne, sum er úr økinum við sama navni í Fraklandi. Aðrastaðni í Fraklandi eitur hetta vín "Crémant", í Italia "Spumante", í Týsklandi "Sekt" ella "Schaumwein", í Spania "Cava". Í m.a. USA, Suðurafrika og Avstralia verða tey nevnd "Sparkling wine". Tað var uppfunnið av munkinum Dom Perignon í 1800-talinum. Brúsandi vín eru vanliga hvít, men kunnu eisini vera rosélitt. Smakkurin er oftast turrur, men kann eisini vera hálvturrur ella søtur. Brúsandi vín verða framleidd í flest øllum vínframleiðandi londum.


text:
Pílur
Upprunaliga vuksu ikki nógv ymisk træsløg í Føroyum. Men kortini eru funnar leivdir av trævøkstri fyri 1000 árum síðani. Millum annað vóru fýra ymisk sløg av píli:
- Urtapílur (frøðiheiti - Salix herbecea)
- Loðpílur (frøðiheiti - Salix lanata)
- Arktiskur pílur (frøðiheiti - Salix arctica), vanliga nevndur Grápilur.
- Pálmapílur (frøðiheiti - Salix phylicifolia)
Loðpílur og arktiskur pílur eru nú nærum avoydd av seyði. Pálmapílur finst í bygdum øki og einstøkum homrum uttangarðs. Í katólskari tíð brúktu føroyingar greinar av hesum píli til Páskagudstænastur, til minnis um pálmagreinarnar ið lagdar vóru á vegin tá ið Jesus reið inn í Jerúsalem, harav navnið 'Pálmapílur'.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- http://www.jenskjeld.info/artikler/traer.htm Upprunavøkstur í Føroyum


text:
Evnafrøði
Evnafrøði er læran um eginleikarnar hjá lívrunnum og ólívrunnum evnum og hvussu tey samspæla við onnur lívrunnin og ólívrunnin evni. Av tí at evni, sum eru ymiskar samansetingar av atomum, eru so fjølbroytt, so granska evnafrøðingar ofta hvussu atom av ymiskum frumevnum samspæla og soleiðis skapað mýl, og eisini hvussu ymisk mýl samspæla sínamillum. Evnafrøði verður ofta kallað tann miðsavnandi vísindin, av tí at hon knýtir aðrar vísindagreinir saman.
Høvuðsøki innan evnafrøði[rætta | rætta wikitekst]
- Ólívrunnin evnafrøði er læran um eginleikar og reaktiónir hjá ólívrunnum evnum.
- Lívrunnin evnafrøði er læran um eginleikar, mekanismur, samanseting og reaktiónir hjá lívrunnum evnum.
- Alisevnafrøði er læran um alisfrøðiliga støði undir evnafrøðiligum reaktiónum og skipanum.
- Lívevnafrøði er læran evni, reaktiónir og samspæl í livandi verum. Lívevnafrøði og lívrunnin evnafrøði er tætt knýtt.
- Analytisk evnafrøði er analysan av tilfarið, fyri at kannað hvussu tað er sett saman evnafrøðisliga.
Týdningarmikil hugtøk[rætta | rætta wikitekst]


text:
Ábraham
Ábraham ella Abraham (hebraiskt אַבְרָהָם, Aḇrāhām), føðinavn Abram, er ein týðandi persónur úr Gamla Testamenti úr Bíbliuni, sum sær hann sum elsta ættfaðirin til tað ísraelska fólkið. Søgan um Ábraham stendur skrivað í 1. Mósebók, kap. 12-25, har hann saman við soni sínum Ísak og Jákup hoyrir til patriarkarnar, sum gjørdust ættfedrar til Ísraels 12 ættarbólkar. Ábraham er ein týðandi profetur hjá teimum kristnu, hjá jødunum og hjá muslimum. Í Islam er hann viðurkendur sum profetur, patriarkur og boðberi undir navninum Ibrahim.
Abraham var ein eftirkomari av soni Nóah Sem.[1][2] Kristin og muslimar trúgva, at Jesus var ein eftirkomari av Ábraham, og harumframt trúgva muslimar, at Muhammed var ein efterkomari gjøgnum Ismail.[3]
Tað er ein vaksandi konsensus millum bíbliugranskarar, at frágreiðingin í Fyrstu Mósebók um Ábraham hevur sín uppruna frá 500- og 400-talinum á.Kr.[4]
Upphav[rætta | rætta wikitekst]
Ábraham var sonur Tarah og eftirkomari av soni Nóa Sem. Upprunaliga navn hansara var Abram, men hann varð seinni kendur sum Ábraham. Hann var giftur við hálvsystir sínari Sarai, seinni kend sum Sára (Sara). Hann hevði tveir brøður, sum kallaðust Nakor og Haran. Síðstnevndi doyði tíðliga og er faðir Lot.
Eftir at Sara var deyð, fekk hann seks synir við hjákonuni Ketura: Simran, Joksjan, Medan, Midian, Jisjbak og Sjuah. Ábraham verður mettur at vera ættfaðir bæði hjá ísraelittum, ísmaelittum, edomittum og midianittum.
Ábraham andaðist 175 ára gamal, og varð grivin í Makpela-holuni sum sambært Bíbliuni skal liggja í býnum Hebron við Vestara Áarbakka. Hetta er ein av orsøkunum til, at jødarnir ynskja at hava atgongd til býin.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Nettbibelen: Første Mosebok 11:10-32 & 14:13
- ↑ Wilson, M. (1989): Our Father Abraham: Jewish roots of the Christian Faith ISBN 0802804233, ISBN 9780802804235, ss. 3, 4
- ↑ «About Islam», i: BibleInfo.com
- ↑ Blenkinsopp, Joseph (2009): Judaism, the First Phase: The Place of Ezra and Nehemiah in the Origins of Judaism, Wm. B. Eerdmans Publishing Company, s. 39


text:
-
Ynski: HÚS Á SKÁLA - - - Vit eru ein familja - 2 vaksin og 3 børn - sum flyta heim úr Danmark í summar. Vit ynskja eini góð hús til leigu ella eini bílig hús til keyps. Tað ger onki um húsini troyngja til ábøtur.
-
Ynski: Hús ynskjast til keyps í Klaksvík. Helst ikki eldri enn frá 2000.
-
Ynski: Vit eru eitt par við tveimum børnum, sum ynskja at keypa eini hús í Syðrugøtu. Min. 3 kømur :) Ring á 288266
-
Ynski: Vit eru eitt par við einum hundi, sum søkja eftir íbúð til leigu í Havn :)
-
Ynski: Hús ynskjast til keyps í Tórshavn. Ring 509293.


text:
India
Lýðveldið India (hindu; भारत गणराज्य, enskt; Republic of India) er eitt stórt land í Eysturásia. India hevur mark við seks lond: Í vesturi hevur India mark við Pakistan, í norðri við Nepal og Fólkalýðveldi Kina, og í eystri við Bangladesj, Butan og Burma. Tað er heimsins 7. størsta land og hevur 1,2 milliardir íbúgvar. India er størsta fólkaræði í heiminum. Eini 450 milliónir fólk hava valrætt. Fleiri enn 200 mál verða talað, men høvuðssmálið er hindi, sum er móðurmál hjá um 40 % av fólkinum. Í India er hindulæran størsti átrúnaður.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Indisk Søga
Í 16. øld var India býtt í hinduríki og muslimsk ríki, sum javnan kríggjaðust sínaámillum. Babur (23. februar 1483 – 5. januar 1531), sum var turkiskur muslimur og ættaður frá Dengis Kan og Timur Lenk, fekk ræðið í kongsríkinum Kabul í Afganistan. Babur dámdi ikki í India. Hann skrivaði, at landið var plágað av hita, dusti og vindi. Hann gjørdi urtagarðar fyri at fríðka um, har hann búði. Hesir friðsælu garðar, har trø og blómur angaðu, og løkir tutlaðu, mintu hann um heimlandið Samarkand og muslimska paradísið. Hann var stórlátaður valdsharri og gjørdi innrás í India, sigraði á sultáninum í Delhi í 1526, og helmaði ikki í, fyrren hann kom eystur at bengalska markinum. Tað, sum Babur hevði lagt undir seg, varð kallað Mogulríkið, frábrigdi av orðinum mongol, sum segði frá, hvaðan hann var ættaður. Tá ið Babur doyði í 1530, megnaðu eftirmenn hansara ikki stýra sum hann. Sonur hansara Humayun (17. mars 1508 – 4. mars 1556) var ikki mentur at halda saman um ríkið. Ein afganskur høvdingi, Sher Kan Suri (1486 – 22. mai 1545), tók Agra og Delhi í 1540, og ikki fyrr enn í 1555 tók Humayun býirnar aftur. Sonur hansara Akbar Mikli (15. oktober 1542 – 17. oktober ella 27. oktober 1605) endurreisti Mogulríkið og vaks ríkið í allar ættir. Akbar vaks ríki sítt vestan úr Gujarat eystur til Bengal og suður eftir til norðara part í Deccan. Hann læt hinduar hava átrúnað sín í friði og náðum og vissaði sær soleiðis stuðul frá teimum og fekk eisini bøndurnar í part við sær, tí at hann lækkaði skattin. Akbar umskipaði landsins stýri, so at høgir embætismenn kundu hava bæði hernaðarligt og sivilt starv. Teir vóru væl løntir, men kundu ikki fáa sær fastan bústað.
Mogulherdeildirnar vóru gitnar fyri villskap og dirvi í bardaga. Tá ið Akbar skuldi venja sínar bestu hermenn, tók hann teir við sær at veiða. Menninir gjørdu ring uttan um veiðidýrini, og stórmogulurin og aðalsmenn hansara drupu tey.
Í 1857 gjørdu indiskir hermenn uppreistur, tí at mangir indarar hildu, at bretska yvirvaldið ætlaði at noyða kristindómin upp á teir. Tá ið vunnið varð á uppreistrinum, tók bretska stjórnin Eysturindiafelagið av og tók sjálv ræðið í India. Í 1876 var Viktoria drotning kosin keisarinna í India, og stjórnin útnevndi ein varakong sum umboðsmann hennara. Indarar fingu eingi týðandi størv í embætisverkinum og herinum. Í 1885 varð Tjóðartingið í India stovnað; aðalmálið var at noyða bretar at sleppa indarum framat í umsitingini og lógarvekinum. Tað varð spírin til sterka mótstøðu ímóti bretska yvirvaldinum. Nakrir indiskir muslimar styðjaðu Tjóðartingið, men óttin fyri, at hinduar skuldu fáa ov stórt vald, hevði við sær, at muslimarnir fóru burtur úr aftur.
Seinast í 19. øld sóu mangir indarar, helst limir í ovastu hindu-kastunum, enskt mál og evropeiska útbúgving sum einastu útvegir at koma sær fram í India. Teir bygdu sær skúlar og lærdar háskúlar. Tjóðartingið eggjaði hesum al-indiska úrvalsliði til.
Í øllum indiskum landslutum var høvuðsstøð, har bretskir embætismenn búðu saman við húskjum sínum. Tey komu ikki í samband við vanliga fólk - ið og livdu sum bretski yvirstætturin, høvdu mong tænastufólk, hildu gildi, gjørdu útferðir og spældu polo, sum bretar høvdu lært seg í mogultíðini.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Indisk Mentan
Filmur[rætta | rætta wikitekst]
India er tað land í heiminum, sum ger flestar filmar. Um 800 stórfilmar verða tiknir upp um árið, teir flestu í Mumbai, sum verður eyknevndur "Bollywood". Í indiskum filmum, ið eru fullir av spenningi og ógvisligum tilburðum frá byrjan til enda, er nógvur dansur, sangur, romantikkur og vøkur og rík fólk. Indarar eru ofta í biografi, og filmarnir vara javnan 4-5 tímar.
Matur[rætta | rætta wikitekst]
Mangir indarar eta bara grønmeti og frukt. Eftir trúgv teirra er skeivt at drepa dýr og eta tey. Flestir hinduar eta ikki neytakjøt, tí at fyri teimum er kúgv heilagt dýr, og muslimar eta ikki svínakjøt. Maturin er ymiskur um alt landið. Vanligur indiskur rættur eru nógvir kryddaðir grønmetisrættir, so sum dhal (flatbønir), dahi (jogurt), rís ella chappatis (flatbreyð) og poppadums. Indarar lata nógv krydd í matin, til dømis gurkemeiu, killipipar, koriander, kumman og kardamummur.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Indiskur Búskapur
Hóast fátækradømið er stórt nógvastaðni, er India av fremstu ídnaðarlondum í heiminum. Bæði í ídnaðinum og landbúnaðinum eru gjørd stór framstig seinastu 25 árini, og tað hevur eggjað útlendskum fyritøkum at gera íløgur í landinum. I India er búskaparmenning við tølum, sum annars bara Kina hevur borgað fyri. Í 2011 verður roknað við, at vøksturin í indisku bruttotjóðarúrtøkuni verður 9 pst. Tjúgu ár við samfeldum búskaparvøkstri sæst aftur í menningini - eisini hjá teimum fátæku. Men ikki allir partar av India njóta ágóðan av búskaparvøkstrinum. Menningin er ójøvn í ymsu landspørtunum. Og tað er ikki altíð í teimum landspørtunum við mesta búskaparvøkstrinum, at positiv úrslit síggjast aftur í heilsustøðuni.
Ein av størstu trupulleikum, sum India leingi hevur drigist við, er at útvega nóg mikið av mati til fólkið, ið alsamt fjølgast. Nú á døgum er India sjálvbjargið við mat, tí korn- og rísgrøðin er trífaldað, síðan landið gjørdist frælst í 1947. Framgongdin stendst lutvíst av "grønu kollveltingini" í 1960-árunum, tá ið stórar nýskipanir vórðu gjørdar í landbúnaðinum. Tá var m.a. farið at velta kornsløg og ríssløg, sum fruktaðu væl betur.
Stórur vøkstur hevur verið í ídnaðinum, síðan landið gjørdist frælst ríki. Verksmiðjurnar gera til dømis mat, bilar, flogfør, telduútbúnað og rúmdarrakettir. Evnafrøðiídnaðurin er stórur, og klæði og leðurvørur eru týdningarmikil útflutningur. Um helvtin av tí, sum verður gjørt í India, verður gjørt í smáum ættarfyritøkum, sum gera messingssmíð, leðurvørur, plátur og lutir úr viði.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Mangir átrúnaðir, mong mál og mangar mentanir eru í India. Tríggir av størstu átrúnaðunum í heiminum - hinduisma, buddisma og sikhisma - tóku seg upp her. India, eitt land, har flest fólk eru hinduistar, hevur fleiri muslimar enn øll hini londini í heiminum, uttan Indonesia og Pakistan.
Flestir indarar eru hinduar, men eisini eru mangir aðrir átrúnaðir, til dømis sikhisma og jainisma. Sikhar trúgva á ein gud. Størsti halgidómur teirra er Gylta Templið í Amritsar í Punjab í Norðurindia. Mong sikhisk mannfólk hava vavhúgvu, turban, um høvdið sum tekin um reinleika. Jainisma líkist hinduismu. Jainistarnir hava djúpa virðing fyri øllum livandi.
Mál[rætta | rætta wikitekst]
Tað verða tosað yvir 100 mál í India, harav 24 verða tosað av meiri enn 1 millión fólkum. Harafturat eru umleið 1500 ymsar dialektir. 17 ymisk almenn skriftmál verða nýtt (tey kunnu millum annað síggjast á pengaseðlunum við Mahatma Gandhi á). Almenna málið í India er indo-evropeiska málið hindi. Hindi er avleggari av tí nú deyða málinum sanskrit, sum ariarir høvdu við sær, tá teir gjørdu innrás í landið. Konkani er eitt indo-ariskt mál, ið indiski etniski bólkurin konkani-fólkið tosar. Konkani verður tosað í konkani-landspartinum, sum fevnir um eitt nú Goa. Málið verður bæði skrivað við devangari (devangari er eitt alfabet, ið verður nýtt til at skriva fleiri av indisku málunum) og tí latínska alfabetinum. Konkani hevur verið í vanda fyri at doyggja út. Tann ógvusliga vesturlendska ávirkanin í India hevur havt við sær, at enskt (og portugisiskt í Goa) eru vorðin nógv brúkt mál millum katolikkar, meðan hindu-nationalisman hevur gjørt, at marathi er blivið eitt nógv brúkt mál millum hinduar. Hetta rák bleiv steðgað í 1985 av eini sterkari konkani-rørslu í Goa, sum hevði stóra undirtøku frá báðum teimum átrúnaðarligu bólkunum.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Indiskur Politikkur
Í India er deyðadómur.
Javnrættindi[rætta | rætta wikitekst]
Kynslig samvera millum samkynd er aftur ólóglig í India í 2013. Hetta er støðan, nú Hægstirættur í India hevur kolldømt ein úrskurð hjá einum lægri rætti, sum fyri fýra árum síðani segði, at kynslig samvera millum samkynd var ikki eitt brotsverk. Lógargrein 377, sum hon er nevnd, hevur verið partur av indiskari lóggávu, síðani hjálandatíðinatíðina. Lógargreinin bannar fólki at hava "kynsliga samveru ímóti náttúrunnar fyriskipan." Í úrskurðinum sigur Hægstirættur, at gamla lógargreinin hevur rættargildi, og at tað er lóggávutingið, ið má gera av, um hon skal varðveitast ella ikki. Amnesty International sigur, at úrskurðurin er stórt bakkast fyri indiska samfelagið, og at landið við hesum er sett mong ár aftur í tíðina, tá talan er um at verja grundleggjandi borgararættindi [1].
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Indisk Landafrøði
Stóra, fjølbroytta landið India er sjeynda landið í heiminum í stødd, og har býr mest fólk næst eftir Fólkalýðveldinum Kina.
Landslutir:
Tryggleiki[rætta | rætta wikitekst]
Yvirgangur[rætta | rætta wikitekst]
Tað er stórur vandi fyri yvirgangsálopi í India. Vandin er størstur í norðaru serstatunum Jamma og Kashmir, men eisini aðra staðnis í India er vandi fyri yvirgangsálopi. Mumbai bleiv tann 26. november og náttina til 27. november 2008 rakt av eini seriu av samskipaðum yvirgangsálopum rættað móti m.a eini sera upptiknari jarnbreytarstøð (Chatrapati Shivaji), einari vælumtóktari matstovu (Café Leopold), einum fyritøkuraðhúsi (Nariman House), tveimum sjúkrahúsum (Cama og Albless) og tveimum internationalum hotellum (Taj Palace Hotel og The Oberoi Trident Hotel). Umframt hetta kom eisini tilvildarlig skjóting frá yvirgangsfólkunum í smáum bólkum frá minnisverkinum Gateway of India til hesi mál. Yvirgangsfólkini tóku gíslar fleiri staðni, og ikki fyrr enn sunnudagin 30. november 2008 kundi tann indiski myndugleikin vátta, at gíslastøðan var endað. 165 deyð og 304 særd, íroknað útlendingar. Tann 25. juli 2008 bleiv tann suðurindiski býurin Bangalore raktur av eini seriu upp á átta bumbur. Bumburnar, ið vóru plaseraðar ymsa staðni í býnum, drupu tvey og særdu fleiri, tó ongan útlending.
Kriminalitetur[rætta | rætta wikitekst]
Í norðara parti av India eru álop, fólkarán og morð á útlendingar, ið fjakka. Tað verður tí frárátt at fjakka einsamallur ella í smáum bólkum. Ferðafólk mugu verða ansin viðvíkjandi narkotika, tí í India er hørð revsing fyri allar narkotika brotsgerðir. Til dømis kunnu fá gram av marijuana geva fleiri ára fongsulsrevsing.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]


text:
Bøur
Bøur er ein bygd í Føroyum, ið er í Vágum vestan fyri Sørvági á norðara armi á Sørvágsfirði.
Tey gomlu húsini í bygdini liggja í einum trunka við smølum túnum ímillum, og vestast stendur hugnaliga kirkjan, sum er bygd í 1865. Útsýnið út móti Tindhólmi, Gáshólmi og Drongunum er helst tað stórbærasta og vakrasta í Føroyum. Fram við strondini er ein lítil sandur, og síðan 1972 er loyvt at drepa grind her.
Bøur er gomul bygd, nevnd í Hundabrævinum frá um 1350, men er helst væl eldri. Hon er eisini gomul kirkjubygd, og í skrivligum keldum er nevnt, at kirkja var í Bø í 1710. Nær fyrsta kirkjan í Bø varð bygd er ikki greitt.
Innihaldsyvirlit
Eiriksboði[rætta | rætta wikitekst]
Tann kendasta søgnin úr Bø er um arvastríð. Tveir brøður, Símun og Eirikur, áttu alla jørðina í bygdini í felag, og Eirikur strongdi á at fáa býtt teirra millum. Tað endaði við, at Eirikur drap Símun og fór til bispin í Kirkjubø at lýsa víggið. Bispur lovaði honum fyrigeving, um hann gav kirkjuni og bispi góðar bøtur. Eirikur játtaði, og semjan varð skorin á eitt trækelvi. Eirikur so vestur aftur, og komin inn um Sund, helt hann seg vera komnan úr øllum vanda, men tá reistist ein boði seg og holvdi bátin, og Eirikur druknaði. Boðin eitur Eiriksboði og liggur innan fyri Tindhólm stutt úr landi.
At stjala eld[rætta | rætta wikitekst]
Eigindómurin í bygdini er 18 merkur innan- og uttangarðs, og av hesum eru 13¼ mørk kongsjørð og 4¾ mørk óðalsjørð. Ein søgn sigur frá, hvussu tað bar til, at meginparturin av jørðini fór undir kong. Tá hevur bygdin verið lítil, kanska bert tann eini garðurin. Eldurin á grúgvuni var útkólnaður, og fyri at fáa eld aftur mátti farast í grannabygdina at biðja lív,og hetta var hildið at vera skomm. Ein arbeiðskona var send inn til Sørvágs við ílæti at bera eld í. Eingin var inni, og hon tók nakrar gløður av grúgvuni og fór so rennandi aftur til Bíggjar. Men tá ið hon kom nakað áleiðis, fór at rúka úr ílætinum, og hetta var sætt úr Sørvági og meldað til myndugleikarnar. Tá fór henda jørðin undir kong.


text:
Í yngra kóri musikkskúlans er pláss fyri nýggjum næmingum, bæði gentum og dreingjum í 1. og 2. flokki (7-9 ár). Um nógv tekna seg verða møguliga dreingir og gentur býtt í hvør sín bólk. Somuleiðis er pláss í eldra kóri, har børn í 3.-6....
Skrá:Mazzettitango og filmstónleikur úr "Amélie".Øll eru vælkomin. Ókeypis atgongd ! ...
Crossover-konsertin sunnudagin 18. mai kl. 16.00 hjá Musikkskúla Miðnámi í røðini \\\"Tónleikarar á veg\\\", verður ein allýsing av gamla tangomeistaranum Astor Piazzolla
Luttakarnir vóru: Felisia Jógvansdóttir Helmsdal, klarinetPernille Hovgaard Riger-Kusk, trompetBjørk Lamhauge, violinSilas Hannesarsson, violinSólja Hansen, celloVár Iversen Lindenskov, celloJónhild Høgnadóttir Debes, cello Plaseringarnar av før. luttakarunum:Aðru premiu fingu Sólja og Pernilletriðju Vár, Bjørk og Felisiaog diplom fingu Jónhild og Silas Fleiri greinar um kappingina eru...
Sunnukvøldið tann 27. apríl kl. 19.30 verður stórsligin konsert í Mentanarhúsinum, tí tá verður møguleiki fyri at síggja og hoyra Skansabigbandið við fullari manning.Skansabigbandið er stórband Tórshavnar Musikkskúla. Ein blásibólkur við rútmugruppu mannaður við 22 ungum, dugnaligum spælarum og sangarum millum 15 og ...23 ár....
Berlingske kappingin verður í ár hildin á Københavns Musikkskole í døgunum 27-28 apríl. Hesi eri tilmeldaði kappingina í ár:Felisia Jógvansdóttir Helmsdal, klarinetPernille Hovgaard Riger-Kusk, trompetBjørk Lamhauge, violinSilas Hannesarsson, violinSólja Hansen, celloGwendolyn Philbrow, celloVár Iversen Lindenskov, celloJónhild Høgnadóttir Debes, cello Hesar konsertir vera áðrenn farið verður...
Stigprógv frá ABRSM verða handaði við samkomu á Læraraskúlanum 8 apríl kl 19.Tilsamans 71 næmingar vóru til royndina, sum er á hvørjum í heysti.Næmingar spæla millum ymsu handanirnar, m.a. :Sigrid F. Hansen, kontrabas, Daniella Madsen, violin Vár I. Lindenskov og Jónhild H. Debess, cello Aksel...
Konsert skúlin á Løgmannabreyt fríggadagin 21 mars kl 19.00 ...


text:
Ruanda
Lýðveldið Ruanda (enskt: Republic of Rwanda, franskt: République du Rwanda og kinyarwanda: Repubulika y'u Rwanda) er eitt lítið land í Miðafrika. Ruanda hevur mark við Burundi í suðri, Tansania í eystri, Uganda í norðri og í vestri við Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo. Høvuðsstaðurin í Ruanda er Kigali. Kigali er eisini størsti býur og hevur uml. 1 mió. íbúgvar. Almennu málini eru trý í tali, enskt, franskt og kinyarwanda. Fólkatalið í landinum er 11,7 milliónir. Landið er eitt av fátækastu londum í heiminum. Á vári 1994 fóru ósigandi ræðuleikar fram í Ruanda. Í 100 dagar drupu hutuar eina millión tutsiar, meðan ST-herlið hjálparleys hugdu at. Tey høvdu nevniliga fingið boð frá ST um at varðveita friðin, ikki at skapa hann. Ruanda hevur størstu umboðanina av kvinnum í tjóðartinginum, nevniliga 48,8 prosent. Í Føroyum er kvinnuliga umboðanin í Løgtinginum bara 9,4 prosent.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Stríð ímillum fólkasløg hevur merkt søgu Ruanda. Í 1962 tók fjølmentara fólkið, nevnt hutufólkið, ræði frá tutsifólkinum, ið hevði rátt har í stívliga 500 ár. Mong tutsifólk flýddu til grannalondini. Í 1990 leyp Frælsisrørsla Ruanda (RPF), ið tutsifólki stóð á odda fyri, á úr Uganda. Samráðingar vóru um at brýta valdið ímillum bæði fólkasløgini, men í 1994 doyði forsetin í Ruanda, Juvenal Habyarimana (8. mars 1937 – 6. apríl 1994), í flogvanlukku; hildið verður, at menn úr forsetahirðini, høvdu skyldina í flogvanlukkuni. Ógvisligt stríð brast á aftur partanna millum, tað endaði í ræðuligum blóðbaði, og fleiri enn 200.000 fólk - mest tutsiar - vórðu dripin. Hundraðtúsundtals fólk, mest hutufólk, flýddu til Tansania og Kongo.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Í 1994 var fólkadráp framt í Ruanda, og um 800.000 fólk vórðu myrd eftir bert 100 døgum. Í Ruanda eru tveir ættarbólkar, hutuar sum eru um 84 prosent av fólkinum og tutsiar, sum eru um 15 prosent. Ein lítil bólkur av hutuarum stóðu fyri drápunum, og teir nýttu m.a. miðlarnar at heita á hutuar um at gera sína skyldu at drepa tutsiar. Miðlarnir høvdu tí ein ræðandi leiklut. Málið er nú at nýta miðlarnar positivt. Hetta skal gerast við at førleikamenna børn, ung og fjølmiðlafólk, sum skulu lýsa og umrøða evnir, sum hava við børn og ung at gera.
Ruanda er av fjølbygdastu londum í Afrika, og fólkið fjølgast skjótt. Flestu konur í Ruanda eiga seks børn; í ríku ídnaðarlondunum eiga konurnar eitt ella tvey børn. Men fá fólk í Ruanda liva, til tey eru farin um 50 ár. Miðallívsævin í landinum er bara 49 ár. Sjúkur sum malaria og eyðkvæmi (AIDS) eru vanligar, heilsuverkið er lítið ment, sjúkraviðgerð er ikki ókeypis, tí hava fá ráð at fara til lækna.
Flestu fólk í Ruanda liva av landbúnaði.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Javnrættindi[rætta | rætta wikitekst]
Tutsi kvinnurnar í fólkadrápinum í Ruanda í 1994, vórðu píndar, tí tær vóru kvinnur av serligum uppruna, ella úr serligum tjóðskaparligum ella átrúnarligum bólkum. Eitt land í verðini hevur eina betri kvinnuumboðan á tingi enn tann svenska. Tað er Ruanda, har 39 av 80 sessum við valið í september 2003 vórðu settir við konufólki. Ein nýggj stjórnarskipan í Ruanda, sum leggur serligan dent á javnstøðu, ásetur m.a., at konufólkini eiga minst 24 sessir í tjóðartinginum.
Dýralívið[rætta | rætta wikitekst]
Virungagosfjøllini, ið eru tjóðargarður í Ruanda, eru eitt av fáu økjunum í heiminum, har fjallagorillan enn heldur til. Hóast gorillan er friðað, er vandi fyri, at hon verður týnd av ránsveiðu og sviðjubúnaði. Nú eru bara einar 650 gorillur eftir í heiminum. Fjallagorilla er bara í hesum parti í Afrika.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Kríggið ímillum tey bæði størstu fólkasløgini - tutsiar og hutuar - hevur syndrað Ruanda, oyðilagt búskapin og gjørt landið til eitt hitt fátækasta í heiminum. Fyri kríggið var mesti útflutningurin í Ruanda kaffi. Nú verður næstan einki dyrkað til útflutnings, hóast 95 prosent av fólkinum arbeiða í landbúnaðinum. Ótryggu viðurskiftini hava gjørt tað næstan ómøguligt, sum er, at menna ídnað og námsvinnu. Námsvinna og smáir bóndagarðar hava altíð havt stóran týdning, og aðrar vinnur taka seg upp nú.