text:
Týskland
Samveldislýðveldið Týskland (týskt: Bundesrepublik Deutschland) er eitt land í Miðevropa og er eitt av ríkastu londum í heiminum. Í vestri hevur Týskland mark við Holland, Belgia, Luksemburg og Frakland, í norðri við Danmark, í eystri við Pólland og Kekkia og í suðri við Eysturríki og Sveis. Sjómarkini eru við Norðsjógvin og Eystrasalt. Høvuðsstaður er 1000 Berlin, og landið hevur umleið 81 milliónir íbúgvar. Týskland er "grønasta land í heiminum". Tey hava vunnið hendan heiður eftir í 2007 at hava minkað um CO2-útlátið við meira enn nakað annað land í heiminum; 5,6 % har útlátið í heiminum tilsamans vaks við 2,4 %.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Landafrøði
- 3 Politikkur
- 4 Fólkið
- 5 Mentan
- 6 Keldur
- 7 Slóðir úteftir
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk søga
Fyrsta stigið til Týskland kann sigast at vera tað Eysturfrankiska Ríkið, sum varð stovnað eftir at Frankiska Ríkið var býtt sundur millum tríggjar abbasynir hjá Karlamagnusi í 843 við friðinum í Vardun. Av hesum verður eystasti parturin upphavið til Týskland, meðan vestasti parturin verður upphavið til Frakland. Tá tann eysturfrankiski herskarin Otto I, sum bæði víðkaði og staðfesti ríkisins og sítt egna vald, so læt hann seg knúna í 962 við tí rómversku keisarakrúnuni av páva Johannes XII, tá gjørdist hann keisari yvir tað týsk-rómverska ríkið ella tað Heilaga rómverska ríkið. Hetta keisararíkið var meira eitt samveldi av statum við einum felags keisara sum formellur regentur.
Hetta ríkið varir til 1806, tá Napoléon 1., keisari í Fraklandi, vinnur á ríkinum.
Eftir royndir at savna ríkið, avgera tey trý kríggini ímóti Danmark í 1864, Eysturríki í 1866 og Fraklandi í 1870-71 úrslitið, og í januar 1871 verður Wilhelm I krýndur til fyrsta keisara í einum savnaðum Týsklandi.
Hetta týska ríkið heldur sær til endan av fyrra veraldarbardaga, tá partar av landinum verða givnir til m.a. eitt endurstovnað Pólland. Í millumkrígstíðini verður landið ofta kallað Weimarlýðveldið.
Undir seinna veraldarbardaga veksur Týskland munandi um økið hjá sær við at innlima Eysturríki, Kekkia, og stórar partar av Póllandi. Seinni koma eisini Estland, Lettland, Litava og partar av Hvítarusslandi og Ukraina undir týskt vald.
Eftir at teir fýra sigursharrarnir, Stóra Bretland, Frakland, USA og Sovjetsamveldið ikki kundu sameinast um framtíðina hjá Týsklandi, vórðu Lýðveldini Vesturtýskland (á týskum Bundesrepublik Deutschland (BRD)) og Eysturtýskland (Deutsche Demokratische Republik (DDR) Týska Fólkaræðisliga Lýðveldið) stovnað, Vesturtýskland hin 23. mai 1949 og Eysturtýskland hin 7. oktober sama árið. Eftir seinna heimskríggj streymaðu nógv týskttalandi flóttafólk til Týsklands, í 1950 var talið á flóttafólkum sum komu uttanífrá komið upp á 12,5 milliónir. Vesturtýskland var við til at stovna Evropasamveldið í 1957. Undir kalda krígnum var sambandið millum báðir teir týsku statirnir ikki góðir, sambandið batnaði tó í 1970'árunum. Kanslarin Willy Brandt setti á stovn Ostpolitik til tess at betra um viðurskiftini við Eysturevropa. Í 1973 gjørdust bæði Vestur- og Eysturtýskland limir í ST.
Dagsins Týskland varð til, tá londini Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind 3. oktober 1990, eftir at Berlinmúrurin fall hin 9. november 1989.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk landafrøði
Týskland er stórur partur í Miðevropa. Belgia, Luksemborg, Niðurlond og Frakland eru vestanfyri, Kekkia, Slovakia og Sveis sunnanfyri, Pólland eystanfyri og Norðsjógvurin, Eystarasalt og Danmark norðanfyri. Landslagið í Týsklandi er fjølbroytt, úr fruktagóða slættlendinum fyri norðan og vestan til snjóklæddu tindarnar í vøkru bayersku alpunum fyri sunnan. Úr slættlendinum á vesturstrondini og norðurstrondini hækkar tað so líðandi.
Týskland varð ikki savnað í eitt ríki fyrr enn í 1871. Fyri tað var týska fólkið í mongum sjálvstøðugum smáríkjum. Nú á døgum er landið í 16 landspørtum, nevndir Länder, og við einari samveldisstjórn, lík henni í Sambandsríki Amerika. Hvør landspartur hevur sína egnu landspartastjórn, sum ræður fyri heimligum viðurskiftum, til dømis útbúgvingarmálum. Mangir týskarar kenna seg bundnar tjóðskaparliga at landslutinum, teir búgva í, og siga seg fyrst vera til dømis bayrar (úr Bayern) og so týskarar.
Norðurtýskland[rætta | rætta wikitekst]
Norðari partur í landinum er slætt og smáheyggut búnaðarlendi. Meðan tað nógvastaðni kann vera so, at tað er ein meginá ella ein fjallaryggur, ið er mark millum tvey lond, er ikki so millum Danmark og Norðurtýskland. Har gongur markið mest gjøgnum slættan bø, og bert málaðir marknasteinar siga frá, um tú ert norðan ella sunnan fyri markið. Landið frá danska markinum suður ímóti Kielargryvjuni rópa teir Slesvík; landslagið har er meinlíkt tí í danska partinum av Suðurjútlandi; á eystursíðuni skera djúpir firðir seg inn í landið, sum er slætt við stórum ryggjum og herðum uppímillum. Moldin her er mest leirmold. Longur vesturi er slættari, men har er sandmold, so hon ber ikki so væl korn; allarvestast móti Norðsjónum er heilt slætt og so lágt, at teir hava bygt verjigarðar til at forða fyri, at sjógvurin skal leggja innyvir, tá ið vestanódnirnar herja. Á hesum lendinum fruktar væl, og teir rópa tað marsk. Slesvík er gamalt danskt land, men í 1863 noyddist Danmark at avluta tað til Týskland. Sunnan fyri Kielargryvjuna er Holstein; lendið har líkist tí norðan fyri gryvjuna. Frá Holstein norður móti Harzen er alt Norðurtýskland eitt slættlendi, men kortini eru ryggir uppímillum. Summastaðni eru stórar lyngheiðar; men tær eru nógv minkaðar, tí teir hava antin velt tær undan eller plantað trø á teimum. Meginparturin av teirri norðurtýsku jørðini lá fyrr sum óveltar heiðar og víðar mosafløtur. Lüneburgar-heiðarnar vóru tvær ferðir so stórar sum Føroyar. Nú á døgum eru heiðarnar minkaðar burtur í lítið og einki, tí stórar víddir eru lagdur undir plógv, og tað, sum eftir er, er plantað við trøum. Í støðum eru stórir furuskógir. Megináirnar Weser, Elbá og Oder renna allar makar, og reinar og djúpar eru tær, so tær verða nógv brúktar at flyta varu eftir. Fyri at gera tað enn lagaligari fyri siglingina hava teir eisini grivið gryvjur millum teirra.
Mið- og Suðurtýskland[rætta | rætta wikitekst]
Suðurtýskland er alt ein háslætti, men so ganga einstakir fjallaryggir gjøgnum landið. Navnið á teimum flestu fjøllunum endar við "wald" sum til dømis Schwarzwald, og landið er ógvuliga væl dyrkað. Jørðildið er morenusandur og eyrur, men blandað við kálk, tí fjøllini sunnanfyri eru kálkfjøll. Landið er mest sum alt velt til gras og humla, epli og korn. Veðurlagið er lýtt um summarið, men heldur kølið um veturin. Syðst í landinum koma fjøllini upp í 3000 metra hædd. Oman úr fjøllunum renna stórar og nógvar áir. Tær størstu eita Neckar, Donau og Main. Vestari parturin av háslættanum eitur Bayern. Høvuðsstaðurin í Bayern eitur München. München er serliga gitin fyri síni stóru ølgerðarhús. Nógvastaðni í bæði Mið- og Suðurtýsklandi eru stórir skógir. Kendastu skógirnir eru Harzen, Thüringer Wald og Schwarzwald í útsynningspartinum í Suðurtýsklandi. Eitt hitt kendasta og fagrasta økið í landinum er Schawarzskógur í Suðurtýsklandi, nevndur eftir myrka nálaskóginum, ið veksur har. Harzen er eitt fjallalendi nakað miðskeiðis í Týsklandi. Harzen er slættur omaná við einstøkum høgum tindum. Teir hægstu tindarnir eru einar 1000-1100 m. høgir; hægsti teirra millum eitur Bloksbjørg sum er 1142 m. høgur. Uppi á Bloksbjørgi er útynið vítt í allar ættir. Skógur veksur á fjøllunum, og har eru natúrvakurt pláss. Av tí at fjøllini reisa seg so knappiliga, er har frálíkt útsýni; fleiri hundrað bygdir skulu í góðum sýni kunna síggjast av hægstu toppunum. Teir høgga blýggj og silvur í Harzen, og sink er eisini. Hagar niðan streymar ferðafólk bæði summar og vetur. Fjallalíðirnar eru væl veltar í neðra og vaksnar við skógi í erva heilt niðan undir tindarnar. Oman úr fjøllunum renna í djúpum gjáum stórar áir, sum verða byrgdar inni til stór vøtn. Vatnið verður nýtt at framleiða elstreym, sum fær gongd á sær mongu maskinurnar í námsvinnuni og bræðingarhúsunum. Nógvir av býunum í Harzen hava eins og teir suðurtýsku býirnir varðveitt tað gamla sniðið. Nakað sunnan fyri Harzen er fjallaryggurin Thüringerwald, sum er meinlíkur Harzen.
Fyri eystan slættan eru bøhmisku fjøllini, sum eru mark millum Týskland og Kekkia, og fyri sunnan eru Bayersku alpurnar. Donau springur upp í Schwarzwald og rennur so eystur gjøgnum landið og inn í Eysturríki. Á vegnum renna fleiri greinar oman úr Alpunum í hana. 1000 Rín springur upp undir St. Gothards fjallinum í Sveis; hon rennur út í Bodenvatnið. Komin úr aftur vatninum ger hon stóran foss við býin Schaffhausen. Har hava teir bygt fleiri stór elverk. Síðan rennur hon eitt strekki beint vestur, men við býin Basel sneiðir hon beint norðurá og verður nú marknará millum Frakland og Týskland. Fløtan, sum hon her rennur ígjøgnum, millum Sveis og Vogesurnar, eitur Rínslættan og er eitt tað gróðrarbesta plássið í Týsklandi. Rínslættin er ein tann fruktabesti bletturin í øllum Týsklandi, tí veðurlagið er lýtt, og fjøllini líva so væl. Á Rínslættanum er tætt av stórum bygdum. Allastaðni fram við Rínánni eru bygdir og býir. Stundum standa býirnir beint yvir av hvørjum øðrum. Hesir býir eru av fyrstantíð bygdir, har sum ein brúgv ella ein ferja hevur gingið yvir um ánna. Á leiðini, har sum áin Main rennur út í ánna Rín, eru býirnir Wiesbaden og Mainz beint hvør yvir av øðrum. Norðan fyri Mainz rennur áin Rín inn í ein trongan dal í Skifurfjøllunum. Hesin dalur eitur Ríndalurin. Ríndalurin er í støðum so trongur, at teir hava noyðst at skotið sær vegin ígjøgnum áarbakkan. Suðursíðan á Ríndalinum er øll velt í tvørteigar, og garðar laðaðir uttan um teigarnar at verja, so at moldin skal ikki regna burtur. Tvørteigarnir eru allir vaksnir við vínviði. Vinið kalla teir Rínvín. Á norðara áarbakkanum er sólargangurin ikki nóg góður til vínvið; har vaksa stórir eikiskógir. Uppi í Ríndalinum bygdu riddarar og kongar í miðøldini sær sterkar borgir til verju móti fíggindunum og at gera herferðir frá. Nakrar av hesum borgum eru til enn, men vera nú nýttar til ferðamannaheim. Norðan fyri Køln rennur áin Ruhr út í ánna Rín. Við Ruhrá er ein tann størsti ídnaðardepilin í Evropa. Frá gamlari tíð er nógv kol høgt í Ruhr. Nú er mest evnafrøðiídnaður, maskinídnaður og stálidnaður. Býirnir eru mest sum allir samanvaksir. Hin gamli býurin Solingen er á hesum leiðum. At enda rennur Rín vestur í Niðurlond og út í Norðsjógvin.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Fimm av teimum størstu býunum í Týsklandi eru
- Berlin (3 431 675 íbúgvar)
- Hamburg (1 746 893 íb.)
- München (1 294 608 íb.)
- Köln (1 000 660 íb.)
- Frankfurt am Main  (667 468 íb.)
Í Týsklandi eru 11 stórbýarregiónir. Í teimum 11 regiónunum búgva umleið 49 miliónir íbúgvar, sum svarar til nærum 60 % av fólkatalinum í Týsklandi.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týskur politikkur
Umhvørvispolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Í alheimsorkufrágreiðingini hjá BP fær Týskland heiðurin at vera heimsins grønasta 1000 land.
Sambært frágreiðingini minkaði Týskland sína orkunýtslu 5,7 prosent í 2007 í mun til árið fyri. Sama ár vaks orkunýtslan við 2,7 prosent um allan heimin. Tey lond, ið nýta mest orku, eru Kina, USA og India.
Frágreiðingin vísir, at Týskland minkaði 16 prosent um kjarnorkunýtsluna umframt at skerja nýtsluna av gassi og olju. Kolnýtslan er tó vaksin hetta árið.
Eftir at nýggju umhvørvislógirnar vórðu samtyktar, segði týski kanslarin, Angela Merkel, at lógirnar vóru neyðugar fyri at verja veðurlagið. Ætlanin er at minka CO2 útlátið í Týsklandi við 40 prosent í 2020 í mun til 1990.
Innflytarapolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Upp gjøgnum 90'ini, tá milliónir av russarum fluttu til Týsklands, noktaði týska stjórnin at góðkenna russisku universitetsútbúgvingar teirra [1][2]. Og hetta hevði við sær, at teirra evni vórðu spilt, samstundis sum eingin vinningur fekst burtur úr at venja hesi til at gerast óteljandi dugnalig vísindafólk, verkfrøðingar og telduforritarar. Tær týsku stjórnirnar, sum síðani komu til valdið, megnaðu eiheldur at veita landsins trimum milliónum borgarum við turkiskari bakgrund útbúgving, so nytta kundi fáast úr evnum teirra. Enn tørvar Týsklandi vælútbúnar tilflytarar. Cologne Institute for Economic Research sigur í 2013, at longu nú mangla 210 000 útbúnir støddfrøðingar, verkfrøðingar, vísindafólk og KT-serfrøðingar [3]. Almenna týska hagstovan metir í 2013, at tær 50 milliónirnar av arbeiðsførum týskarum millum 20 og 65 ár, fara at minka niður í 33 milliónir í 2060, um ferð ikki av álvara verður sett á tilflytingina [4]. Onkur hjálp er tó við hondina, takkað verið búskaparligu kreppuni í Portugal, Spania og Grikkalandi, har ungdómsarbeiðsloysið er svollið til í meðal 50 prosent. Hetta hevur við sær, at túsundtals nýútbúgvin ung úr hesum londum flyta til Týsklands og harvið bøta um trotið á verkfrøðingum og aðrari fakliga førari arbeiðsmegi.
Týskir bundeskanslarar síðan 1949[rætta | rætta wikitekst]
Kurt Georg Kiesinger (1966-1969)
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Við einum fólkatali á 80.2 milliónum sambært fólkateljingum frá mai 2011, so er Týskland tað fólkaríkasta landi í ES, tað næstmest fólkaríka landið í Evropa, næst eftir Russlandi, og er nummar 16 á listanum yvir fólkaríkastu lond í heiminum. Fólkatættleikin er 225 fólk per ferkilometur. Væntaður lívsaldur í Týsklandi frá føðing er 80,9 ár (77,93 ár fyri menn og 82,58 ár fyri kvinnur). Føðitíttleikin er 1,41 børn fyri hvørja kvinnu (tal frá 2011), ella 8,33 føðingar per 1000 íbúgvar, og tað er ein av teimum lægstu í heiminum.
Síðan 1970-árini hevur talið av deyðum verði størri enn talið av føddum í Týsklandi. Týska Hagstovan hevur spátt, at fólkatalið fer at minka til millum 65 og 70 milliónir í 2060, alt eftir støddini á tilflytarum í mun til fráflyting. Tó hava slíkir spádómar ofta víst seg ikki at halda, og í løtuni er talið á føðingum og tilflytarum vaksandi í Týsklandi og hevur verið tað síðan 2010. Merkisvert er, at talið av vælútbúnum tilflytarum er í stórum vøkstri.[5][6] Í 2012 vóru fráboðanir um 300.000 fleiri tilflytarar enn fólk ið fluttu úr Týsklandi.[7]
Útbúgving og skúlaskapur[rætta | rætta wikitekst]
Týsk børn fara fyrst í forskúla og síðan í grundskúla. Tíggju ára gomul fara tey í tað, teir rópa Gymnasium, Hauptschule ella Realschule. Fyrst nevndi er bókligur skúli, har næmingarnir taka studentsprógv. Hinir báðir fyrireika næmingarnar til yrkisligar útbúgvingar. Annars er skúlaskipanin ólík í teimum ymsu landspørtunum.
Í Týsklandi kann hvør lutstatur velja sín egna útbúgvingarpolitikk, og hetta ger at skúlaskipanirnar broytast alt eftir hvørjum landsluti ein er í. Í høvuðsheitum er skúlagondin tó rættiliga eins í teimum ymisku landslutunum.
Týsk børn byrja at ganga í skúla, tá tey eru 6 ára gomul. Øll mugu ganga í skúla í minsta lagi í 9 ella 10 ár. Harafturat koma nøkur ár í miðnámsskúla. Samanlagda skúlatíðin er sum oftast í minsta lagi 12 ár.
Umframt teir klassisku universitetsbýirnir (Tübingen, Heidelberg, Jena, Freiburg, Göttingen og fleiri afturat) eru eftir 1945 ein røð av nýggjum universitets- og háskúlum settir á stovn kring um í Týsklandi.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk mentan
List[rætta | rætta wikitekst]
Undir gotiska tíðarskeiðnum blómaði myndahøggara- og málningalistin í Týsklandi og fleiri týskir meistarar fingu týdningarmiklar uppgávur kring um í Evropa. Undir renessansuni eru Lucas Cranach (eldri), Hans Holbein (yngri), Albrecht Dürer og Matthias Grünewald týðandi nøvn.
Av listafólkum frá romantikkini finnur man Caspar David Friedrich, Philipp Otto Runge og Arnold Böcklin.
Størsta navnið í Impressionismuni í Týsklandi er Max Liebermann.
Fyrst í 1900-talinum mentust tveir sera týðandi ekspressionistiskir bólkar í Týsklandi: Die Brücke og Der Blaue Reiter.
Ein av teimum størstu kvinnuligu listafólkunum hetta tíðarskeiðið var Käthe Kollwitz.
Millumkrígsárini í 20. øld vóru fleiri listafólk, sum framdu djarva eksperimenterandi list við listafólkum sum Georg Grosz og dadaistin Max Ernst.
Seinna helming av 20. øld vóru mest týðandi listafólkini t.d. 1000 Joseph Beuys, A. R. Penck, Wolf Vostell, Gerhard Richter, Sigmar Polke, Anselm Kiefer, Georg Baselitz og Rosemarie Trockel.
Ein av mest týðandi myndafólkum í 20. øld var August Sander sum, eins og Albert Renger-Patzsch, brúkar listagreinina die Neue Sachlichkeit. Av myndafólkum sum komu fram seinni kunnu nevnast Bernd og Hilla Becher, Andreas Gursky, Wolfgang Tillmans og Candida Höfer.
documenta er millum heimsins størstu og týdningarmiklastu framsýningum við samtíðarlist og verður hildin fimta hvørt ár í Kassel, seinast í 2012 sum dOCUMENTA (13). Næststørsta samtíðarlistaframsýningin í Týsklandi er Berlinbiennalen, sum fer fram í Berlin annað hvørt ár um summarið líka tal (2014, 2016 osfr.).[8]
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Nógvir av teimum kendastu tónasmiðjunum gjøgnum søguna hjá tí klassiska tónleikinum eru úr Týsklandi. Í barock-tíðini virkaði Johann Sebastian Bach (1685–1750), sum tann møguliga kendasti barocktónasmiðurin av øllum. Sjálvt Ludwig van Beethoven (1770–1827), sum virkaði í tí klassisistiska tíðarskeiðnum, hoyrir til tann absolutt størsta innan klassiskan tónleik. Menning av orkesturtónleiki og ikki minst av symfoniforminum, er Týsklands størsta íkast til tónleikasøguna. Í seinromantikkinum byrjaði ein sterk rørsla móti menning av týskari operuni, sum náddi sítt hæddarpunkt við verkum eftir Richard Wagner og Richard Strauss. Aðrir týdningarmiklir tónasmiðir vóru eitt nú Georg Friedrich Händel, Johannes Brahms, tann ungarskføddi Franz Liszt, Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Max Reger, Paul Hindemith, Carl Orff og Kurt Weill. Ein av teimum ið seinni setti síni spor var Karlheinz Stockhausen. Stockhausen var ein av undangongumonnunum innan nýmótanst elektroniskan og elektroakustiskan listtónleik og fyri hetta fekk hann Polar-virðislønina.
Týskur tónleikur er ofta knýttur at schlager, har Týskland hevur verið eitt av leiðandi londunum. Schlagern tónleikurin hevði sína stórheitstíð til 1970-árini við artistum sum Peter Maffay og Rex Gildo men eisini útlendskir artister, til dømis Udo Jürgens, Siw Malmkvist, Wenche Myhre og Gitte Hænning. Týskland hevur vunnið Eurovision Song Contest tvær ferðir: 1000 1982 við Ein bisschen Frieden við Nicole og 2010 við Satellite framført av Lena Meyer-Landrut.
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týskar bókmentir
Nakrir av teimum best kendu týsku rithøvundunum eru Friedrich Schiller, Johann Wolfgang von Goethe, Heinrich von Kleist, Joseph von Eichendorff, E.T.A. Hoffmann, Erich Maria Remarque, Rainer Maria Rilke og dramatikarin Bertolt Brecht. Týskir rithøvundar, ið hava fingið Nobelvirðislønina í bókmentum eru Gerhart Hauptmann, Thomas Mann,  Hermann Hesse, Nelly Sachs, Heinrich Böll, Günter Grass og Herta Müller.
Av kendum nýtíðar rithøvundum kunnu eisini nevnast eitt nú Thomas Brussig, Dietmar Dath, Wladimir Kaminer, Daniel Kehlmann, Martin Mosebach, Ulrich Peltzer, Rafik Schami, Bernhard Schlink, Ingo Schulze, Uwe Tellkamp, Uwe Timm og Juli Zeh.
Síðan einaferð í 1980-árunum eru tað komin fleiri og fleiri bókmentahús í Týsklandi (tý: Literaturhaus). Hesi verða í høvuðsheitum rikin av ikki-kommersiellum feløgum og reka eitt fjølbroytt virksemi kring bókmentir, sum t.d. Lesungen (rithøvundar lesa úr og práta um bøkur, meðan áhoyrarar eru til staðar), fyrilestrar, framsýningar, föredrag, utställningar, útbúgvingarskeið osfr.[9] Nøkur bókmentahús hava eisini bókhandil, bókasavn og kaffistovu. Sum fyrimynd fyri henda trendin nýta tey vanliga Literaturhaus Berlin, sum varð stovnað í 1986.
Á tí týska bókamarknaðinum finnast í dag umleið 2.200 virkin bókaforløg.[10] Á hvørjum heysti verður Bókamessan í Frankfurt hildin, hon er heimsins størsta av sínum slag. Næst størst í Týsklandi er Bókamessan í Leipzig, sum verður hildin á hvørjum vári.
Filmur og sjónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Týskland var eitt av teimum londunum, har filmurin mentist tíðliga, og Berlin gjørdist miðdepil fyri tann týska filmin fyrst í 1900-talinum. Týskur filmur hevði sína fyrstu stórheitstíð í 1920- og 1930-árunum við filmum sum Metropolis og Der blaue Engel. Filmsleikstjørnir vóru eitt nú Fritz Lang, F.W. Murnau og Josef von Sternberg. Ufa var Týsklands stóri filmsídnaður áðrenn Seinna heimskríggj.
Undir triðja ríkinum flýddu mong av teimum stóru nøvnunum innan týska filmsídnaðin til USA; umframt fleiri filmsleikstjórar, so fóru sjálvt kendir sjónleikarar sum til dømis Marlene Dietrich. Nazistýrið og propagandaráðharrin Joseph Goebbels tók ræðið á filmsídnaðinum og gjørdi eina røð av ideologiskum propagandafilmum, til dømis Triumph des Willens (sv: Viljans triumf) eftir Leni Riefenstahl. Eftir Seinna heimskríggj skuldi tað vara líka til 1960-árini, áðrenn týskur filmur aftur fekk eina framgongd nýggjum týskum filmum við nýskapandi filmsleikstjórum sum Alexander Kluge, Volker Schlöndorff, Werner Herzog, Rainer Werner Fassbinder og Hans-Jürgen Syberberg.
Verkini hjá dramatikaranum Bertolt Brecht – eitt nú Die Dreigroschenoper (da: Laser og pjalter, sv: Tolvskillingsoperan) – eru blivin spæld kring allan heimin. Eftir kríggið starvaðist Brecht í Eysturberlin.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Kend týsk ítróttafólk
- Nevaleikur – Max Schmeling, Henry Maske
- Súkkling – Jan Ullrich
- Fótbóltur – Franz Beckenbauer, Oliver Kahn, Mesut Özil, Lukas Podolski, Timo Hildebrand, Michael Ballack, Miroslav Klose, Jens Lehmann, Gerd Müller, Jürgen Klinsmann, Per Mertesacker, Mario Gomez, Marco Reus, Mats Hummels
- Frælsur ítróttur – Heike Drechsler,
- Íshockey – Olaf Kölzig, Marco Sturm, Jochen Hecht, Uwe Krupp
- Kajak – Birgit Fischer
- Formel 1 – Michael Schumacher, Sebastian Vettel
- Tennis – Steffi Graf, Boris Becker, Tommy Haas
- Listskoyting – Katarina Witt
- Kurvabóltur – Dirk Nowitzki
- Hondbóltur – Stefan Kretzschmar
- Skidskjóting – Sven Fischer, Kati Wilhelm, Magdalena Neuner
Matur og drekka[rætta | rætta wikitekst]
Oktoberstevnan í München er tann størsta av mongu øldrykkjustevnunum, ið verða hildnar um alt Týskland. Hon stendur í fjúrtan dagar, og fleiri milliónir fólk koma hagar. Øl er tjóðardrykkur Týsklands, men teir drekka eisini nógv vín. Væl umtóktur matur, umframt breyð, er til dømis saltklingrur, køkur, kaldir kjøtrættir og ostur. Týskarum dámar ógvuliga væl pylsur, og nógvir landspartar hava sínar uppskriftir.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.berlin-institut.org/online-handbookdemography/germanys-integration-policy.html
- ↑ http://books.google.no/books?id=i0d10wbGkWEC&pg=PA235&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ http://www.nytimes.com/2013/05/28/world/europe/28iht-letter28.html?_r=0
- ↑ http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties/artikelen/archief/2012/2012-bevolkingstrends-beroeps 1000 bevolking-eu-art.htm
- ↑ The New Guest Workers: A German Dream for Crisis Refugees (Spiegel)
- ↑ More skilled immigrants find work in Germany (DW)
- ↑ German population rises thanks to immigration (DW)
- ↑ berlinbiennale.de
- ↑ Goethe.de
- ↑ Goethe.de


c: text/html

collection: archivebot

text:
Írland (oyggj)
Írland (á Írsk Éire; Ulster Skotskt: Airlann) er aftan á Stóra Bretland og Ísland triðstørsta oyggj í Europa.
Politiskt er oyggin býtt sundur í Lýðveldið Írland, ið er ein suverenur statur, sum umfatar fimm sættapartar av oynni, og Norðurírland, ið umfatar tann sættapartin av oynni, sum er í landnorðri, og sum er partur av Stóra Bretland.
Írland verður eisini nevnt "Grøna oyggin" av nógva, grøna grasinum, sum veksur væl í lýggja og slavna veðurlagnum. Lendið er óføra gott beiti til neyt og seyð; og mjólkarvørur og kjøt eru ímillum týdningarmestu útflutningsvørurnar í einum landi, har landbúnaðurin altíð hevur verið høvuðsvinna. Vakra náttúran, helst stórsligna vesturstrondin, hevur gjørt Írland, Lýðveldið Írland og Norðurírland, til væl umtókt ferðamannaland.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nýsæland
Nýsæland (enskt; New Zealand), er eitt stórt land í Oseania. Wellington er høvuðsstaður, og størsta ídnaðarøkið er í Auckland, sum liggur í norðara parti landinum. Aðrir stórir býir er Christchurch, Hamilton, Dunedin og Palmertson North. Slakar 4.2 milliónir fólk búgva í Nýsælandi; minni enn helvtin av fólkinum í New York ella London. Nýsæland er um 1600 km í ein landsynning úr Avstralia. Landið er mest sum bara tvær stórar oyggjar – Norðuroy og Suðuroy, men eisini eru fleiri smáar oyggjar. Næstan tríggir fjórðingar búgva í Norðuroy, flestu teirra í býum. Nýsæland gjørdist bretskt hjáland í 1820. Waitanisáttmálin í 1849 tryggjaði bretum valdið á oynni. Í 1907 fekk Nýsæland støðu sum ríki, og í 1947 fekk tað fullveldi. Í Nýsælandi eru 20 ferðir so nógvir seyðir sum fólk.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Um 1000 sigldu nakrir polynesar mangar hundrað fjórðingar í opnum bátum og búsettu seg á báðum teimum stóru oyggjunum í Nýsælandi, Norðuroynni og Suðuroynni. Við sær høvdu teir plantur, sum teir høvdu dyrkað, har teir búðu frammanundan til dømis søtepli, jamsrót, taro og grasker. Bara søteplini vuksu, men í Nýsælandi funnu teir annað etandi, til dømis moafuglin, skeljar og átuligar trøllakampar. Hildið verður, at fólkið í Suðuroynni livdi sum útróðrarmenn og savnarar, til bretski rannsóknarfarin James Cook kom hagar í 1769. Í Norðuroynni bar væl til at velta epli, men hvørt ár kom spilla í grøðina, tá ið nakað leið frá. Tí gróvu maoriar stór hol niður í jørðina, so at eplini kundu goymast í jøvnum hita, so at tey ikki spiltust. Soleiðis gjørdist bøndurnir sjálvbjargnir við mati.
Evropeiskar handilsmenn komu til Nýsælands í 1790-árunum. Maoriar, sum høvdu búð har í øldir, góvu sær ikki stórvegis far um teir í fyrstuni, men um 1800 fóru teir at handla við teir. Í 1840 settu fyrstu bretarnir seg niður í Nýsælandi og grundaðu býin Wellington í einum øki, teir høvdu keypt frá maoriarum. Stóra Bretland kravdi yvirvaldsrætt yvir Nýsælandi og sendi ein landshøvding, William Hobson, kapteyn, hagar. Hann gjørdi semju við maorihøvdingarnar, nevnd Waitangiavtalan, sum vissaði teimum ognarrætt at eiga jørð og beyð teimum bretskan ríkisborgararætt. Avtalan varð ikki hildin út í æsir, og tað elvdi til kríggj. Frá 1840 til 1907 var Nýsæland bretskt hjáland, men landið gjørdist sjálvstøðug tjóð í 1947. Upprunafólkið – maoriar – eru enn um tíggjundaparturin av fólkinum. Nýsæland er framburðssinnað land og varð fyrsta land í heiminum, sum veitti konufólkið valrætt og setti vælferðarskipan í gildi.
Meðan ein afturhaldsstjórn, sum lívgaði ríku góðseigararnar, hevði valdið, var stór fíggjarkreppa í Nýsælandi næstan øll árini frá 1870 til 1890. Eftir hart stríð fyri at fleiri skuldu fáa valrætt, játtaði stjórnin í 1889 umsíðir øllum monnum yvir 21 ár valrætt. Árið eftir var tjóðartingsval og meiriluti var fyri einari frílyntari stjórn, sum alt fyry eitt setti í gildi sosialar ábøtur. Ímillum teirra vóru ídnaðarlógir, sum høvdu eftirlit við arbeiðsumstøðum og arbeiðstíð, stigvaksandi skattaskipan, gerðardómstólar í ídnaðinum, ellisrentu og 19. september í 1893 valrætt fyri konufólk. Tað var fyrstu ferð í søguni, at eitt land hevði givið konufólki valrætt.
Bretska hjálandið Nýsæland fekk stýrisskipanarlóg í 1852 og varð býtt í seks landslutir. Í 1856 varð stjórn stovnað, sum fekk myndugleika yvir øllum landslutunum, og Nýsæland var enn verandi sjálvstýrandi hjáland í hálva øld. Hesa tíðina førdi landið ein samfelagspolitikk, sum mundi vera ein hin mest framtakssinnaði í heiminum. Í 1901 noktaði Nýsæland at fara upp í nýstovnaða Avstraliasamveldið, og í 1907 gjørdist landið sjálvstýrandi partur í Bretska Heimsveldinum.
Heimskreppan síðst í 1920-árunum, elvdi til stóra afturgongd í nýsælendska búskapinum. Prísurin á útflutningsvørum fór niður í helvt, landið fekk ikki lán, og arbeiðsloysið vaks ógvuliga skjótt. Stjórnin, sum hevði valdið, tóktist ikki at verða før fyri at vinna á kreppuni, og tí vann arbeiðaraflokkurin í Nýsælandi tjóðartingsvalið í 1935 á fyrsta sinni. Flokkurin vann stórsigur, tí hann í valstríðnum hevði hann lovað at loysa trupulleikarnar í landinum. Ríkið tók beinan vegin stór lán, tjóðartingið ásetti fastan prís á landbúnaðarvørur, og arbeiðsvikan varð stytt niður í 40 tímar. Í 1938 viðtók tingið lóg um almannaveitingar til øll, sum ikki høvdu nóg mikið til lívsins uppihald.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Nýsæland var eitt av seinastu londum í heiminum, sum varð ónomið. Fyrstu fólk at seta seg niður her vórðu maoriar, ið komu higar úr Polynesia um ár 950. Hóast flestu maoriar nú á døgum hava lagað seg til at liva sum fólkið í vesturheiminum, hava teir goymt mentan sína - málið, listina og stórhúskið. Maoriar hava umboð í tinginum, og stig eru tikin til at tryggja teimum somu rættindi og møguleikar sum onnur, tá ið talað verður um heilsurøkt, útbúgving og arbeiði - rættindi, teir ikki hava havt áður.
Í juni 2008 búðu 4.268.000 fólk í Nýsælandi. Um 9 % vóru maorar (heimafólkið), 80 % vóru av evropeiskari ætt, og hini vóru úr Asia og ymiskum oyggjabólkum í Kyrrahavi. Meginparturin av fólkinum er protestantar, og eini 15 % eru katolikkar. Heili 80 % av fólkinum búgva í býum, og Nýsæland verður eisini mett at vera tað mest urbaniseraða landið í heiminum.
Lýtt veður og vøkur, stórfingin náttúra gera, at fólk eru nógv úti, og at nógv frítíðarvirksemi eisini er uttandura í Nýsælandi. Nýsælendingum dámar væl alla ítrótt, til dømis at ganga og klíva í fjøllunum, sigla í kano, sigla við seglbáti og at spæla rugby.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Stórar albeittar fløtur og lýtt og vátligt veðurlag gera, at Nýsæland er gott landbúnaðarland; helst til dýrahald, neyt og seyð. Seyðaskipanin er 60 milliónir (um 20 til hvørt fólk) og 8 milliónir neyt. Tríggir fjórðingar av nýsælendska útflutninginum eru búnaðarvørur. Nýsæland er ímillum tey lond í heiminum, sum flytur mest út av ull, frystum kjøti, osti og smøri. Ein onnur týdningarmikil vinna er fiskiskapur. Av tí at Nýsæland er á suðurhálvu, kunnu bøndurnir har dyrka frukt, meðan vetur er í keyparalondunum á norðurhálvu. Mong ferðafólk koma til Nýsælands, helst at njóta náttúruna og sunna uttanduralívið.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Nýsæland er kongsveldi við parlamentariskari stjórn í The Commonwealth, og viðurkennir bretsku drotninga sum ovasta myndugleika í landinum. Kongshúsið er umboðað av einum generalguvernøri, sum hevur sæti í høvuðsstaðnum Wellington.
Lóggevandi valdið hevur tingið (The New Zealand House of Representatives), sum hevur 120 limir. Val er triðja hvørt ár. Størstu politisku flokkarnir eru Labour og National Party. Tveir aðrir smærri flokkar eru eisini, The Allice og New Zealand First. National Party tók við stjórnarleiðsluni í 1990, eftir at Labour hevði sitið við valdinum síðan 1984.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Nýsæland liggur í útsynningspartinum av Kyrrahavi, um 1600 km úr Avstralia. Nýsæland er tvær stórar oyggjar, Norðoy og Suðuroy. Í Norðuroy er veðurlagið lýtt og milt, og har eru mong gosfjøll. Í Suðuroy er kaldari, og har eru jølar, høg fjøll og stórir skógir. Aftur at hesum koma nakrar smærri oyggjar. Millum tær smæstu er hjálandið Cooksoyggjar. Til samans er Nýsæland 270.000 ferkilometrar. Helvtin av landinum er graslendi, bert lítil partur veltur, og ein fjórðingur er skógur. Veðurlagið er lýtt, og tí hava góðir møguleikar verið at ment landbúnaðarvinnu og skógarvinnu. So langt suðuri er sjálvandi summar, tá vetur er hjá okkum, og Nýsæland kann tí selja Evropa góðar landbúnaðarvørur um veturin.
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar


text:
Spania
Spania (spanskt; España) er eitt land í Suðurevropa. Høvuðsstaður er Madrid, og londinum hevur umleið 45 millionar íbúgvar. Spania hevur mark við Andorra, Frakland, Gibraltar, Portugal og Marokko (frá Ceuta og Melilla). Høvuðsmálið er spanskt.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrst í 11. øld var Spanianes lutað sundur ímillum muslimsk ríki sunnan fyri og í miðjuni og mong kristin kongsríki norðanfyri. Í 1037 eydnaðist Fernando av Kastilia at fullfíggjað ta mál, pápi hansara hevði sett sær; at taka grannaríkið Léon. Men ikki fyrr enn í 1072 kendi sonur Fernandos Alfonso 6. seg so tryggan í sæti, at hann tordi at leggja á muslimsku ríkini fyri sunnan. Stríðið vardi í 400 ár, til síðsta muslimska kongsríkið, Granada, mátti lúta í 1492.
Trý skip úr spanska rannsóknarflotanum, sum skuldu sigla kring jørðina við portugisiska sjófaranum Ferdinandi Magellan (1480-1521) sum høvuðsmanni, sigldu um tað ovurstóra Kyrrahav. Tey komu fram á tvær smáar polynesiskar oyggjar á vegnum. Onnur var Pukapuka. At enda kom Magellan til Guam, størstu oynna á Marianoyggjum, tá var manningin illa fyri, og nógvir vóru deyðir. 16. mars 1521 steig Magellan fótin á land á filipinsku oynni Samar, og nakrar vikur seinni drupu uppøst fólk á oynni hann. Bera eitt skip við næsta sjóloytnanti Magellans, Sebastian del Cano (1486/1487-1526) sum skipara, kom heim aftur til Spania í september 1522, tá hevði tað fullført fyrstu siglingarferðina um knøttin. Og umsíðir var prógvað, at jørðin var rund.
Í 1931 noyddu spanskir lýðveldismenn Alfonso 13. kong í útlegd. Nýggja lýðveldisstjórnin førdi sosialistiskan politikk og legði hald á góðseigarajørð og býtti út til bøndur og avmarkaði valdið hjá kirkjuni og herinum. Á valinum í 1936 fekk Sosialistiska Fólkafylkingin meiriluta. Tá gjørdu yvirmenn í spanska herinum, sum stuðlaðu fasistunum, uppreistur. Herovastin Francisco Franco gjørdist oddamaður teirra. Ræðuligt borgarakríggj brast á í landinum. Italia sendi herlið at hjálpa Franco, og Týskland sendi honum hernaðarflogfør. Sovjetsamveldið sendi stjórnini pening og vápn, men í mars 1939 hevði Franco tikið meginpartin av Spania. Hann gjørdist einaræðisharri, og bara ein flokkur, Falengeflokkurin, slapp at vera.
Eftir blóðugt borgarakríggj frá 1932-1939 tók einaræðisharrin Francisco Franco við og stýrdi øll árini til 1975. Eftirmaður hansara, Juan Carlos kongur 1., setti fólkaræði aftur í gildi. Nú á døgum er Spania sterkt ídnaðarland; mong fólk arbeiða eisini í landbúnaðinum, og ferðavinnan er í støðunum vøkstri. Størsta menningin og mesta virksemið er fram við strendurnar.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Matur[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar útfluttu í nógv ár klippfisk til Spania, har fiskurin varð nevndur bacalao. Spanska heitið gav eisini navn til flakavirkið í Havn við sama navni. Spaniar eta framvegis nógvan bacalao, men innflyta hann nú úr øðrum londum enn Føroyar.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Í Spania hava fólk spælt ymisk sløg av fótbólti heilt aftur til rómverjatíðina. Síðan tíðliga í 20. øld hevur enska slagi av fótbólti, ið er tað slagi, ið føroyingar eisini best kenna, verið vælumtókt í Spania. Real Madrid C.F. og FC Barcelona eru millum heimsins kendastu og mest vinnandi feløg í heiminum. Spanska fótbóltslandsliðið vann EM í fótbólti í 1964, 2008 og 2012 og HM í fótbólti í 2010.
Aðrar ítóttagreinar ið eru væl umtóktar í Spania eru kurvabóltur, tennis, súkkling, hondbóltur, futsal, motorsúkklukappkoyring og, seinastu árini eisini Formula Eitt.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Spania gjørdi saman við sameindum londum innrás í Afghanistan í 2002. Síðan eru 22 spanskir hermenn deyðir í krígsherjaða landinum. Í løtuni (oktober 2009) eru 1.200 spanskir hermenn í Afghanistan.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
- Galicia
- Asturias
- Kantabria
- Baskaland
- Navarre
- Aragón
- Katalónia
- Kastile og Leon
- La Rioja
- Madrid
- Ekstremadura
- Kastilla la Mancha
- Valencia
- Balearoyggjar
- Andelucia
- Murcia
- Kanarisku oyggjarnar
- (Ceuta)
- (Melilla)
Spania verður ofta sett í samband við fiesta og flamenko. Flestu fólk eru katolikkar, og tá ið teir halda fiesta, er tað tíðum at minnast ymisk halgimenni; tá ganga teir skrúðgongu, spæla tónleik og dansa.
Fleiri fólkasløg við egnum máli og serstakari mentan eru í Spania. Málini eru fleiri, til dømis katalónskt, gæliskt og euskera. Baskar, ið búgva í Norðurspania og nakað inn í Frakland, tala euskera, sum als ikki er skilt við spanskt eins og hini bæði málini eru. Almenna málið í Spania er kastilianskt, og allir skúlanæmingar læra tað, umframt enskt ella franskt.
Sponsk børn bera orð fyri at leggjast seint: tey eta lítla máltíð, tá ið tey koma úr skúla, so spæla tey uttandura, til alt húskið fær sær nátturða um níggjutíðina.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður og fiskivinna vóru grundarlagið undir spanska búskapinum. Nú á døgum er stórur stálídnaður í landinum, meginparturin er miðsavnaður uttan um Barcelona. Har eru eisini nógvar bilverksmiðjur. Í 1980-árunum komu nógvar elektróniskar og hátøkniligar verksmiðjur; nógv av tí fíggjaðu útlendskar fyritøkur. Týdningarmestu landbúnaðarvørurnar eru korn, oljuber, vínber og aldinfruktir, helst appilsinir úr fruktagóða lendinum við Sevilla.
Almenn skuld[rætta | rætta wikitekst]
Búskaparkreppan er farin illa við Spania seinastu árini, og neyðugt hevur verið at siga nógvum fólkum úr starvi, fyri at spara, samstundis sum neyðugt hevur verið at lænt stórar peningaupphæddir, fyri at landið kann hóra undan; spanski landskassin skyldar meir í 2014, sjálvt um stjórnin hevur gjøgnumført krevjandi sparingar á fíggjarlógini [1]. Skuldin var í 2013 komin uppá 960 milliardir evrur, ella umleið 8000 milliardir krónur. Hetta svarar til heili 94 prosent av bruttotjóðarúrtøkuni, tað vil siga tað samlaða virði av tí sum landið framleiðir av vørum og tænastum. Í 2012 var skuldi 86 prosent av BTÚ. Hetta sæst í tølum sum spanski miðbankin legði fram í mars 2014. Og framskrivingarnar 1000 hjá bankanum eru onki bjartar, tí tey rokna við at skuldin í 2014 kemur at vera 99 prosent av BTÚ. Í 2007 var skuldin 36,3 prosent av BTÚ. Men síðani kreppan rakti er skuldin vaksin javnt.
Arbeiðsloysi[rætta | rætta wikitekst]
Talið av arbeiðsleysum veksur í Spania. 4,6 milliónir spaniólar standa uttan arbeiði, har av 2 milliónir eru kvinnur. Serliga tey ungu eru hart rakt. Við uml. 20 % arbeiðsloysi, er Spania landið við næsthægsta arbeiðsloysi í ES. Tað vísa tøl frá sentralu hagtølunum hjá ES, Eurostate. Uppá bert eitt ár er talið av arbeiðsleysum tvífaldað í Spania, og síðani 1. januar í 2010 er talið voksið við 300.000.
Arbeiðsloysi hevur ikki sæð svartari út síðani 1997, skriva fleiri spanskir miðlar. Hóast hetta er forsætisráðharrin Jose Luis Rodriguez Zapatero optimistiskur. Zapatero roknar við, at talið av arbeiðsleysum hevur nátt toppin, og at menningin frá nú av gongur rætta vegin. Hann peikar á, at spanska búskapurin vanliga gongur illa teir fyrstu mánaðirnar av árinum, tí byggjuvinnan, landbrúkið og ferðavinnan eru minni virkin hesa tíðina av árinum, men búskaparserfrøðingar eru ikki samdir við honum í hesum.
40,8 % av spanska ungdóminum millum 15 og 30 ár, hevur einki arbeiði. Tilflytarar í landinum eru eisni hart raktir av kreppuni, sum rakti landið hart fyri tveimum árum síðani. Av teimum eru uml. 30 % arbeiðsleysir.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Um 59 milliónir ferðafólk koma til Spania á hvørjum ári at njóta lívið á vøkru, sólljósu baðistrondunum og at síggja føgru, sjáldsomu byggifrøðilistina í býum sum Barcelona og Sevilla. Norðurevropeiskum ferðafólki dámar best at fara til strendurnar við Costa del Sol, Costa Blanca (til dømis Torrevieja) og Mallorka. Tarvafikting er vanligt undirhald í øllum stórum býum.


text:
Evangelium
Evangelium er heitið, sum kristna frumkirkjan gav bókum, sum vórðu skrivaðar um lív Jesusar. Tey fýra kanonisku evangeliini eru tey eftir Matteus, Markus, Lukas og Jóhannes.
Innihaldsyvirlit
Orðafrágreiðing[rætta | rætta wikitekst]
Orðið "evangelium" kemur frá forngriska euavYYέλιov, sum merkir góð ("eύ") tíðindi ("avYYeλίov"). Orðið var fyrst og fremst nýtt av rómverska keisaraveldinum, tá ið ein nýggjur keisari varð settur. Evangelii, góð tíðindi, vóru send runt alt ríkið, at boða frá hesi hending. Tey fyrstu kristnu brúktu hetta orðið fyri at boða at tann, í teirra eygum, veruligi keisarin, Kongur konganna, Jesus var føddur. Í 2. øld fekk tað týdningin eitt skjal, sum í N.T. sigur frá Jesu orðum og gerðum, til dømis Lukasar evangelium.
Synoptisku evangeliini[rætta | rætta wikitekst]
Tey fyrstu trý evangeliini, Matteus, Markus og Lukas, verða rópt tey synoptisku evange 1000 liini, tí tey eru í stóran mun bygd á hvørt annað. Í støðum sitera tey hvørt annað beinleiðis, í øðrum førum sitera og leggja tey ymiskt aftrat ella takað ymiskt burtur. Ymiskar teoriir eru um hvussu hendan ritstjóran er farin fram. Spurningurin um hesa ritstjóran verður róptur synoptiski trupulleikin. Summi vísa til eina ókenda keldu, kallað Q (stytting av týska orðinum "Quelle", sum merkir kelda), sum evangelistarnir bygdu sína skriving á. Flest allir granskarar eru samdir um, at evangeliið hjá Markus var tað fyrsta, sum varð skrivað. Sambært summum kemur síðani Matteus og so Lukas. Ósemja er um nær synoptisku evangeliini vórðu skrivað, men vanligt er at siga, at tað eftir Markus varð skrivað í 50-60, Matteus umleið 70 og Lukas umleið 80.
Jóhannes[rætta | rætta wikitekst]
Flest allir granskarar eru samdir um, at evangeliið eftir Jóhannes var tað seinasta evangeliið, sum varð skrivað. Hetta tí, at Jóhannes hevur mest mentu gudfrøðina av øllum evangeliunum. Granskarar meta at Jóhannesar evangeliið varð skrivað í 90-100.
Onnur evangeliir[rætta | rætta wikitekst]
Tað vóru nógv onnur evangeliir skrivað enn tey fýra kanonisku. Tað kendasta av hesum er óivað tað eftir Tummas. Onnur eru tey eftir Mariu Magdalenu, Pætur, Jákup og Judas, millum annað. Nógv av hesum høvdu sín uppruna í gnostisku rørslunum, sum tóku seg upp í 2. øld e.Kr. So at siga allir granskarar eru samdir um, at hesi evangeliir ikki eru søguliga eftirfarandi.


text:
Jóannes Hansen
.(JavaScript má vera gildað fyri at kunna síggja teldupostadressun)
Vit gera eina serliga undirvísingarferð í miðeystursøgu frá 5. - 15. juli 2013. Les meira her!
Brotflísar - Betongflísar Náttúragrót - Innanduraflísar Glasbyggisteinar og Gasbetong. Les meira her!
Miðvingar hava í dag vunnið kappingna millum 8-mannaførini á Vestanstevnu. Hetta var sætti sigurin hjá miðvingum í ár, og harvið hava teir vunnið allar róðrarnar. Sigurin var vunnin í stórum stíli. Miðvingur legði seg á odda beinanvegin, og á málinum var munurin aftur til kappingarneytarnar meiri enn tvær bátslongdir.
Harvið er Miðvingur FM vinnari í 2012.
Argjabáturin vann kappingina um næstfremsta plássið, og Kvívíkingur basti Gullbrandi í stríðnum um bronsuplássið.
1 Miðvingur 04:36.08
2 Argjabáturin 04:42.03
3 Kvívíkingur 04:42.22
4 Gullbrandur 04:46.03
Støðan
1 Miðvingur 42
2 Argjabáturin 35
3 Gullbrandur 30
4 Kvívíkingur 5
5 Heiðabáturin 4
Næsta grein: Klaksvíkingur skrivaði søgu


text:
Bankin setir næmingar, tá tørvur er á tí, og lýst verður á heimasíðuni og í bløðunum, tá ið næmingar skulu setast.
Sum næmingur fært tú eina ástøðiliga og eina praktiska útbúgving í einari nýmótans og skjótt vaksandi fyritøku. Lærutíðin er tvey ár.
Fyri at fáa lærupláss í bankanum skalt tú hava eina miðnámsútbúgving. Tá tú søkir um lærupláss, sendir tú eina umsókn. Í umsóknini vilja vit fegin hava at vita:
- Hví tú ynskir lærupláss
- Hvørjar lærugreinir í skúlanum dámar tær best
- Hvørji frítíðarítriv hevur tú
- Møgulig arbeiði eftir skúlatíð ella í frítíðini
- Okkurt um teg sjálvan, sum tú metir hevur okkara áhuga
- Navn, bústað, føðingardag og telefonnummar
Vilt tú hava meira at vita, ert tú vælkomin at lesa meira her:
Sjálv útbúgvingin
Útbúgvingin er býtt upp í ein praktiskan og ein teoretiskan part. Fíggjarskúlin skal takast í lærutíðini. Finansraadet, Finanssektorens Uddannelsescenter, Handilsskúlin og bankin standa fyri skúlanum í felag.
Fíggjarskúlin er býttur upp í tvey lestrarár. Fyrra árið verður nýtt til kravdar lærugreinir og seinna árið til valfríar lærugreinir. Kravdu lærugreinirnar eru umleið helvtin av allari útbúgvingini, til samans 25 skúladagar. Valfríu lærugreinirnar eru ymiskar, alt eftir hvørja linju, næmingurin og bankin velja. Hesin parturin er millum 15 og 25 skúladagar.
Endamálið við kravdu lærugreinunum er, at tú fert at skilja fíggjarligar trupulleikar og tørvin hjá einum viðskiftafólki og haraftrat fært førleika at vísa til ein serfrøðing á økinum. Kravdu lærugreinirnar eru fimm í tali. Tær eru:
- Ráðgevi í fíggjarheiminum
- Kundin og fíggjarfyritøkurnar
- Fíggjarligar vørur
- Fíggjarligar fyritøkur og samfelagið
- Fíggjarheimurin
Samanlagt geva hesar lærugreinir eina breiða vitan og førleika til at arbeiða í eini fíggjarfyritøku. Endamálið við teimum valfríu lærugreinunum er, at tá tú hevur lokið útbúgvingina, skalt tú sjálvstøðugt kunna ráðgeva viðskiftafólki um viðurskifti, ið eru tengd at teimum sergreinum, tú hevur valt at útbúgva teg í. T.d. kann talan verða um skaðatrygging, íløguráðgeving, sethúsaráðgeving ella eina breiðari ráðgeving á privata marknaðinum.
Próvtøka
Undirvísingin í kravdu lærugreinunum endar við skrivligari próvtøku á 4-6 tímar. Royndin fevnir víða innan týdningarmestu partarnar av pensum. Lærari og próvdómari uttanífrá døma um uppgávuna. Fyri at tú skalt standa royndina, mást tú minst hava karakterin 6. Stendur tú ikki royndina, sleppur tú til umroynd. Sjálv útbúgvingin endar við einari fakligari roynd, ið umfatar eina verkætlan, ið tú skalt gera. Eitt toymi ger vanliga verkætlanina. Verkætlanin skal leggjast fram munnliga. Fakliga verkætlanin verður framleidd og dømd seinasta hálvárið av útbúgvingini. Hon umfatar kravdu og valfríu lærugreinarnar umframt starvsvenjingartíðina, so hon vísir allar tínar førleikar.
Tá ið lærutíðin byrjar, verður gjørd ein ætlan, sum vísir, á hvørjum økjum, tú skalt starvast, og hvussu leingi, tú verður í hvørjum øki. Hetta verður gjørt fyri at tryggja, at tú fært eina so fjøltáttaða útbúgving sum gjørligt.
Løn og arbeiðstíð
Næmingalønin er í byrjanini umleið 13.071,67 kr. um mánaðin 1. árið og 14.524,25 kr. um mánaðin 2. árið. Tá ið tú ert vorðin bankaatstøðingur, er byrjanarlønin umleið 21.168,31 kr. um mánaðin. Í føstum starvi í bankanum ert tú eisini við í eftirlønarskipan og samlagstrygging. Arbeiðstíðin er 37 tímar um vikuna. Lønin og arbeiðstíðin eru ásett í sáttmála millum Arbeiðsgevarafelagið hjá Fíggjarstovnum í Føroyum og Finansforbundet; sum er fakfelag fyri starvsfólk í fíggingarstovnum.
Útlærdur bankaatstøðingur
Tá ið lærutíðin er av, kanst tú søkja um fast starv í bankanum. Fært tú fast starv í bankanum, eru fleiri møguleikar fyri víðari útbúgving. Eftir tvey ára lærutíð hevur tú lært nógv um bankavirksemi, men ikki alt. Samfelagsgongdin sum heild og tøkniliga menningin hava við sær, at tú kanst útbúgva teg upp aftur betur. Vit mæla til, at tú gert hetta bæði fyri teg og bankan.
Spennandi starv
At starvast í bankanum er eitt avbjóðandi starv. Nógv ymisk arbeiðsøki eru, og tú hevur nógvar møguleikar fyri at menna teg og skapa tær eina spennandi yrkisleið. Um tú vilt vita meira um útbúgving innan peningastovnsvinnu, kanst tú lesa heimasíðuna hjá Finansráðnum
www.finansraadet.dk


text:
03-06-2012
Nýggju innflúgvingartólini royndarflogin
Í viku 22 vórðu nýggju innflúgvingartólini á flogvøllinum royndarflogin við góðum úrsliti. Royndirnar vístu, at signalini frá tólunum góvu nøktandi úrslit fyri innflúgvingina. Talan er um ein sokallaðan glíðivinkul, sum gevur hæddina, og ein localizara, sum gevur kósina við innflúgving eystanifrá inn yvir vatnið.
Tólini verða tikin í nýtslu, so skjótt loyvið frá Trafikstyrelsen fyriliggur, væntandi einaferð juli mánaða
Fleiri myndir kunnu síggjast her á síðuni undir – Útbygging flogbreyt ella Útbygging farstøð / Myndasavn 2012, 2011 og 2010.


text:
Virðismongd
Virðismongdin hjá eini funktión er tann mongdin av virðum, sum ein funktión hevur sum úrslit. Virðismongdin hjá funktiónini f skrivast: Vm(f).
Í eini krossskipan verða tølini, ið hoyra til virðismongdina, skriva upp eftir y-ásanum, eisini nevndur 2. ásur.
Also er virðismongdin tey y-virðini, ið ein funktión kann hava.
Dømi [rætta]
Úrslitni hjá sinusi eru einans innan eindarkringin, tí hevur sinus hesa virðismongdina:
Hendan funktiónin hevur einans positiv tøl sum loysnir (um x er eitt reelt tal):
Minnislóg [rætta]
Frummongdin verður altíð skriva eftir 1. ási, og virðismongdin altíð eftir 2. ási. Hetta kanst tú minnast til við at nýta stavraðið, Frummongd kemur jú áðrenn Virðismongd.


text:
Í grein hin 11. mai sóknast Hallur av Rana og Arni Winthereig eftir ætlanum í mun til fólkafráflyting. Somuleiðis leggja teir samgonguna undir at niðurraðfesta útbúgvingarøkið, og fyri at hava skapt gjógv millum rík og fátæk. Til hetta er at siga, at fólkavøkstur er málið undir øllum politikkinum hjá samgonguni. Útbúgvingarøkið er raðfest frammarlaga seinnu árini, og Føroyar eru ikki ávegis at gerast eitt stættasamfelag. Tvørturímóti eru munirnir millum rík og fátæk í Føroyum millum teir minstu í heiminum.
Fólkavøkstur er aðalmál hjá samgonguni
Fólkafráflyting er størsta avbjóðing fyri føroyska samfelagið. Har eru tó ongar einfaldar, skjótar ella lættvunnar loysnir, ið lyfta hesa avbjóðing. Fyri at fáa fleiri ung heimaftur eru tað fleiri viðurskifti sum hava týdning, fyrst og fremst arbeiðsmøguleikar og vælferðartænastur. Men fyritreytin undir øllum hesum viðurskiftum er búskaparvøkstur. Føroyski búskapurin er í vøkstri, og vøksturin telist millum teir hægstu í Evropa. Samstundis er hallið á fíggjarlógini millum tey lægstu í Evropa í mun til BTÚ. Megna vit at varðveita henda vøkstur og ein sunnan búskap, hava vit góðar fyritreytir at skapa fólkavøkstur.
Rationaliseringar eru neyðugar – eisini innan útbúgvingarøkið
Samfelagsbúskapurin kann tó ikki liva við halli í eitt longri áramál. Neyðugt er at hyggja eftir øllum økjum, eisini útbúgvingarøkinum við tí endamáli at fáa meira fyri minni. ÚSUN-skipanin eggjar mongum lesandi at fara út í heim at nema sær útbúgving. Hóast tillagingar verða gjørdar í skipanini, verður ÚSUN-skipanin framvegis ein av heimsins bestu lestrarstuðulsskipanum. Eg eri tí sannførdur um, at skipanin framvegis fer at virka fyri, at føroyingar fara út í heim at útbúgva seg.
Samgongan hevur raðfest útbúgvingarøkið. Í samtyktu fíggjarkørmunum er rúm fyri metstórum næmingatali á miðnámi. Játtanin til Fróðskaparsetrið er økt við 4 mió. kr. frá 2010 til í ár.
Rationaliseringar og nýskapan er sett ovast á dagsskrá hjá stjórnum kring allan heim. Tað er eitt trýst at skapa meira fyri minni. Og tað ber til, eisini innan hægri útbúgving. Fíggjarliga tilfeingið er avmarkað, og krøvini eru stór. Tí er nýhugsan vegurin fram, og eg eri sannførdur um, at Fróðskaparsetrið fer at mennast enn meira, hóast játtanin er avmarkað.
Føroyar eru ikki eitt stættasamfelag
Føroyar eru ikki og eru ei heldur ávegis at blíva eitt stættasamfelag. Tað munnu vera fá lond í heiminum, har ójavnarnir lutfalsliga eru so smáir. Sambært kanning hjá Hagstovuni eru ójavnarnir í Føroyum minni enn í øðrum londum. Munurin millum hægstu inntøkur og lægstu inntøkur er munandi lægri enn í grannalondunum. Tí er ræðumyndin um eina risa gjógv millum rík og fátæk og at Føroyar er blivið eitt stættasamfelag, sum eitt nú andstøðan støðugt førir fram, misvísandi.
Samgongan hevur framt eina skattanýskipan. Føroyar høvdu eitt tað hægsta skattatrýsti í heiminum á lønum. Fyri eitt nú fólk við longri útbúgving merkti hetta, at tey – við somu inntøku - vildu havt uppí fleiri túsund krónur meira eftir aftaná skatt í Danmark enn í Føroyum. Men eftir umleggingina fer skattatrýstið í Føroyum at verða meira líkt teimum í hinum Norðanlondunum og fer at gera tað meira lokkandi fyri fólk at koma heimaftur eftir loknan lestur.
Kaj Leo Holm Johannesen, løgmaður
Løgmansskrivstovan
Prime Minister´s Office
Tinganes
Postrúm 64
110 Tórshavn
Tlf: +298 306000
Fax: +298 306015
Teldupostur: info@tinganes.fo
Avgreiðslutíðir
má.- hó. 8:00 - 16:00
frí. 8:00 - 15:00


text:
Leys størv
Endamál
Fróðskaparsetur Føroya er eitt universitet, har gransking og undirvísing eru kjarnin í virkseminum. Endamálið hjá Fróðskaparsetri Føroya, sum er ásett í løgtingslóg, er at inna gransking, geva frálæru á hægsta stigi og breiða út kunnleika um vísindalig úrslit og háttaløg. Tað ger setrið í ávísum úrvaldum granskingar- og undirvísingargreinum. Granskingin hevur til endamáls at menna vísindaliga stigið á setrinum og í landinum.
Harumframt skal Fróðskaparsetrið fyrireika og halda tey prógv og tær royndir, sum eftir fyriskipan landsstýrisins eru løgd undir setrið.
Fróðskaparsetrið skipar sjálvt fyri virksemi sínum innan fyri teir karmar sum løgtingslógin um Fróðskaparsetrið frá 2008 setur. Virksemið á setrinum speglar altíð samfelagslig áhugamál, og setrið er altíð til reiðar at taka ímóti uppskotum frá myndugleikum og vinnu.


text:
Saksun
Saksun er ein gomul bygd á norðursíðuni á Streymoynni. Landslagið við bygdina er sermerkt. Gamli garðurin Dúvugarður er framvegis virkin, men gomlu íbúðarhúsini eru ídag friðaði og standa sum eitt minni um farnar øldir. Millum Saksun og Vestmanna stendur millum annað Koppenni ið er hægsta fjall á Streymoynni. Við báti slepst inn á víkina uttan fyri bygdina Saksun. Ein smalur ósi rennur millum havið og Pollin, sum annars er avskorin frá havinum av sandgrynnum. Bert heilt smáir og lættir bátar sleppa inn á Pollin og bert á flóð. Úr Saksun gongur vegurin oman gjøgnum Saksunardal, har gróðurin er nógvur. Í bygdini Saksun eru fleiri garðar, sum hava staðið í øldir.
Í Saksun er ikki bara vakurt á hásumri, tá mong ferðafólk vitja.
Søga [rætta]
Fyri nøkrum hundrað árum síðani fórst skipið, sum seinni mest er umtalað Saksunarskipið, í Saksun. Í lastini var millum annað viður, og tá farmurin varð seldur á uppboðssølu, varð ein stokkur av pommerskari furu seldur til Nólsoyar, har hann varð nýttur at byggja eina stovu í húsunum við Brunn, og tríggir aðrir stokkar vórðu seldir til Suðuroyar. Maðurin, sum keypti teir tríggjar stokkarnar, bant teir saman til ein flaka, setti segl á og sigldi í hesum líki stokkarnar suður.


text:
Eitt av høvuðsendamálum landsbankans er at virka fyri javnari útbygging av samfelagnum. Ein týdningarmikil liður í hesum er støðugt at upplýsa um gongdina í búskapinum.
Hesa upplýsing hevur landsbankin m.a. valt at leggja á eina undirsíðu á heimasíðuni, har gongdin í útvaldum heildartølum fyri føroyska búskapin eru savnaði. Hesi tøl verða í flestu førum dagførd av Hagstovuni mánaðarliga, og geva eina góða støðumynd av føroyska búskapinum. Í mun til onnur lond eru Føroyar tó eftirbátur tá umræður hagtøl, t.d. finst tjóðarroknskapurin ikki í føstum prísum.
Hagtølini verða víst í myndum trý ár aftur. Hesi viðvíkja heildarbúskapin (í tann mun hagtøl eru tøk), t.e. BTÚ, prísvøkstur og lønarvøkstur, umframt arbeiðsmarknaðinum við tal av arbeiðstakarum og arbeiðsloysi, og viðurskiftini við umheimin við inn- og útflutningi av vørum.
- BTÚ er bruttotjóðarúrtøkan í leypandi prísum, ið er eitt samlað tal fyri virðið á framleiðsluni í landinum. Uppgjørd tøl eru frá Hagstovuni, so langt tey røkka, og metingar eru frá Landsbankanum fyri nýggjaru tølini.
- Prísvøkstur er prísstøði í dag samanborið við fyri einum ári síðani (brúkaraprístalið hjá Hagstovuni fyri hvønn ársfjórðing verður brúkt).
- Lønargjaldingar eru mánaðarlig tøl fyri samlaðar lønarútgjaldingar. Hugt verður at árligu vakstrar-ratuni á tølunum, t.v.s. hvussu stórur vøksturin seinastu 12 mánaðirnar hevur verið í mun til undanfarnu 12 mánaðirnar.
- Tal av løntakarum eru tøl fyri, hvussu nógv fólk arbeiða í ymsu vinnugreinunum. Tølini eru árstíðarjavna (miðaltal av seinastu 12 mánaðunum) og fyri at síggja, hvørjar broytingar fara fram millum vinnugreinar, eru tølini sett upp sum indeks.
- Arbeiðsloysi er árstíðarjavnað %-tal frá Hagstovuni fyri arbeiðsleys í Føroyum.
- Út- og innflutningurin av vørum eru mánaðarlig tøl løgd saman seinastu 12 mánaðirnar. Út- og innflutningurin síggjast í somu mynd - sostatt sæst, um javnin við handli av vørum við umheimin gevur undir- ella yvirskot.
Dagføringar av síðuni henda, tá nýggj tøl koma frá Hagstovuni. Vónandi fer henda síða at verða vitja av fólki, ið vilja hava eina støðumynd av føroyska búskapinum.
Sí myndir her


text:
Riboflavin
Riboflavin ella vitamin B2 er ein vatnupploysiligt vitamin við frymilinum C17H20N4O6.
Riboflavin er ein týðandi partur av coensymunum FAD og FMN og er sostatt alneyðugt fyri evnisskifti av feitti, kolhydratum og proteinum.
Riboflavin verður støðugt úrskilt gjøgnum landið, so mangul sæst lutfalsliga ofta tá ikki nokk fæst gjøgnum føðina. Mangul (ariboflavinosis) kann elva til skrædnaðar og reyðar varrar, sár og bruna í munni, eyman háls, rivur í munnhornunum (angular cheilitis), turra húð og blóðsprongd eygu.


text:
Í hesum føri er talan um fimm ára miðaltøl frá 2004 til 2008 í Føroyum og Danmark, meðan miðalið er roknað árini 2003 til 2007 fyri Ísland, av tí orsøk at íslendsk tøl fyri 2008 ikki eru nóg eftirfarandi.
Tað stutta svarið er tí, at almennu útreiðslurnar í Føroyum er vorðnar eitt vet størri partur av samlaða búskapinum enn tær eru í Danmark.
Hvussu gongdin hevur verið seinastu árini, sæst á myndini omanfyri.
Av tí at almennu útreiðslurnar verða goldnar av øllum inntøkunum hjá tí almenna fæst besta myndin av at samanbera útreiðslurnar við tøku bruttotjóðarinntøkuna, sum er BTÚ pluss ríkisveitingina og aðrar inntøkur uttaneftir.
Sum myndin vísir, so vóru almennu útreiðslurnar munandi minni í Føroyum enn í Danmark fram til 2005, tá tær fyri fyrstu ferð gjørdust eins stórar og í Danmark.
Er tað almenna í Føroyum størri enn í Danmark og Íslandi?
Burtur úr hesum báðum greiningunum ber til at seta svarið saman soleiðis:
samantaldu almennu útreiðslurnar í Føroyum eru um leið eins stórar og tær í Danmark, men almenna nýtslan (tað sum tað kostar okkum at framleiða sjálvar tær almennu tænasturnar) er munandi størri í Føroyum, enn hon er bæði í Danmark og Íslandi.
Undan altjóða fíggjarkreppuni vóru almennu útreiðslurnar væl minni í Íslandi enn tær vóru í bæði Føroyum og Danmark, mátað í mun til tøku bruttotjóðarinntøkuna. Almenna nýtslan í mun til BTÚ var í Íslandi minni enn í Danmark, og nógv minni enn í Føroyum.
Fleiri tøl um tað almenna finnast í hagtalsgrunninum


text:
Gustave Eiffel
Gustave Eiffel (f. 1832 í Dijon, d. 27. desember 1923) var hann, sum bygdi heimskenda Eiffeltornið í París.
Áðrenn hann stóð fyri at byggja Eiffeltornið, hevði hann verið leiðari av byggingini av eini tokbrúgv í Útsynningsfraklandi, og síðani stovnaði hann eitt virki við spesiali innan jarnkonstruktiónir, sum var nakað lutfalsliga nýtt tá í tíðini. Hann var við at gera nógvar stórfingnar konstruktiónir, millum annað bygdi hann í portugisiska býnum Porto eina viadukt yvir ánna Douro, Garabit-viaduktina, Pest-tokstøðina í Ungarn, eitt observatorium í Nice og stálkonstruktiónina innan í Frælsisgudinnuni í New York.
Í 1887 skrivaði hann undir sáttmála um at byggja slúsurnar í Panamaveitini, men tann verkætlanin gekk ikki sum ætlað.
Aftan á Panamagøluna tók Gustave Eiffel seg aftur og starvaðist sum granskari innan veðurfrøði, radiotelegrafi og aerodynamikk.
- 1855 Útbúgvin á Ecole Centrale des Arts et Manufactures
- 1876 Byggir viadukt yvir Douro
- 1884 Garabit-viaduktin
- 1887 Skrivar undir sáttmála um bygging av slúsum í Panamaveitini
- 1889 Eiffeltornið


text:
Um síðuna
Ein partur av virkseminum hjá Vágs Sóknar Bygdasavni fevnir um at savna inn gamlar myndir úr Vági. Bygdasavnið fær javnan myndir frá fólki og ikki minst verður eitt stórt arbeiðið eisini gjørt við at uppsøkja fólk, sum eiga gamlar myndir úr Vági.
Bygdasavnið hevur áhugað í øllum myndum, sum onkursvegna hava tilknýtið til Vág ella eru úr Vági.
Myndir úr savninum hjá Vágs Sóknar Bygdasavni verða nú lagdar út á hesa heimasíðuna, soleiðis at áhugaði kunnu síggja og fáa gleði av myndunum. Vónandi verður tikið væl ímóti tiltakinum.


text:
Um lið standa á jøvnum í landskappingini, verður raðfylgjan hendan:
Stendur á jøvnum í stigum eru stig í innanhýsis dystum avgerðandi
Stendur á jøvnum eftir a) er samlaði málmunurin avgerðandi
Stendur á jøvnum eftir a) og b) er tað liðið fremst, sum hevur skotið flest mál
Minnist til...
Fyri at stigatalvan kann verða dagførd regluliga, verða feløg, dómarar, venjarar og onnur vinarliga biðin um at senda úrslit til: urslit@football.fo, skjótast gjørligt.
Heimafelagið hevur tó framvegis skyldu til, at dómaraseðilin verður sendur til FSF beinanvegin eftir loknan dyst.


text:
Leo Poulsen
.(JavaScript má vera gildað fyri at kunna síggja teldupostadressun)
Høvuðpína, svøvnloysi, pína í ryggi ella nakka? Svenska píkamottan prikar pínuna burtur.
Les meira her.
Ger heim títt og lívið ríkari við eini havastovu frá Sp/f Marká. Les meira her!
Sólsetur veitir tænastur í samband við jarðarferð. Tú kann bíleggja kistu, blómur og sangir á einum staði.
Les meira her!
Semja er í dag gjørd millum Yngri Læknar og Fíggjarmálaráðið fyri eitt fýra ára tíðarskeið.
Tað boðar Fíggjarmálaráðið frá.
Semjan byggir á sama lønarkarm sum onnur feløg hava fingið. Eisini eru nakrar broytingar gjørdar í sáttmálatekstinum, sum ikki hava eyka kostnað.
- Nýggja semjan við Yngri Læknar er góð og serliga er gott, at semjan røkkur longri enn tvey ár fram. Hetta ger, at partarnir fáa stundir og frið at arbeiða við øðrum týðandi tættum enn júst lønarsamráðingum.
Soleiðis sigur Jørgen Niclassen, landsstýrismaður í fíggjarmálum, sum í dag undirskrivaði sáttmála við Yngri Læknar.
Næsta grein: Trý ára gomul genta neyðtikin


text:
Brúgvin um Streymin
Brúgvin um Streymin er einasta brúgv millum oyggjar í Føroyum. Brúgvin um Streymin er tvørtur um Sundalagið millum Eysturoynna og Streymoynna, har tað er smalast - millum bygdirnar Oyrarbakka og Norðskála á Eysturoynni. Brúgvin, sum er 220 metrar long, var tikin í nýtslu í 1973[1]. Tað var byggifelagið E. Pihl & Søn, ið stóð fyri arbeiðinum. Hæddin undir brúnni er 17 metrar í siglingarrennuni, og har er ? m. Saman við Norðskálatunlinum, sum varð tikin í brúk 3 ár seinni, er hon partur av meginferðsluæðrini í Føroyum.


text:
Corniskt mál
Corniskt ella Kornbretskt (corniskt: Kernowek ella Kernewek) hoyrir til Brythonisku málini. Corniskt, ið søguliga varð tosað í Cornwall, doyði út í 18'du øld, og seinasti persónur ið hevði corniskt sum móðurmál, sigst hava verið Dorothy Pentreath ið doyði í 1777.
Í 19'du øld kyknaði tjóðskaparkenslan í Cornwall, og í 20'du øld varð farið undir at afturlívga corniska tungumálið út frá varðveittum tekstum frá miðøldini. Í dag eru um 3.500 fólk ið hava kunnskap til corniskt, men bert eini 200 duga tað flótandi. Nøkur børn vaksa nú eisini upp við corniskum sum móðurmáli.
Í miðøld, meðan corniskt framvegis var høvuðsmálið í Cornwall, vórðu drama skrivað á corniskum. Í dag verður aftur skrivað á corniskum, kendasti rithøvundurin er Tim Saunders. Eisini finnast tónleikabólkar, so sum Skwardya og Krena ið syngja á corniskum.
Tekst dømi [rætta]
Yma pub den genys frank hag equal yn dynyta hag yn gwyryow. Ymons y enduys gans reson ha keskans hag y tal dhedhans omdhon an eyl orth y gela yn sperys a vredereth.
Artikul 1 í Altjóða yvirlýsing av mannarættindum
Agan Tas ni, eus y’n nev,
bennigys re bo dha hanow.
Re dheffo dha wlaskor,
Dha vodh re bo gwrys y’n nor kepar hag y’n nev.
Ro dhyn ni hedhyw agan bara pub dydh oll,
ha gav dhyn agan kammweyth
kepar dell evyn nyni
dhe’n re na eus ow kammwul er agan pynn ni;
ha na wra agan gorra yn temptashyon,
mes delyrv ni dhiworth drog.
Rag dhiso jy yw an wlaskor,
ha’n galloes ha’n gordhyans,
bys vykken ha bynari.
Yndella re bo!|
Pader Agan Arloedh|Faðir Vár bønin


text:
Í 2007 bleiv framlagt og viðtikið eitt uppskot til eina resolutión viðvíkjandi tí ágangi sum vísund, nærmari bestemt evolutión, er úti fyri allastaðni í Europa. Hetta vísur klárt hvat tað er sum hendur rundan um okkum og hvussu forsprákarar fyri kreationismu og intelligent design royna at sníkja teirra trúgv inn í undirvísingina í vísund.
Hon er at finna her: http://bit.ly/bbhkVd
Hesum hevur millum annað okkara lokali ID-fortalari og kreationistur, Høgni Johannesen fingið ilt í reyvina av. Eg ætli mær slett ikki at viðgera nakað hann hevur skrivað um tað, tí tað er, sum ikki einaferð, ikki vert at brúka mína tíð uppá. Men eg gevi her mítt boð uppá hvussu eg síggi hesa resolutiónina og hvat hon kann siga um Føroyar.
Intelligent design og kreationisma er tað sama, so eg kalli tað bara fyri ID undir einum frá nú av.
Uppskotið vísur á eina rúgvu av dømum, um at royndir eru gjørdar at tvinga ID inn ella menningarlæruna út úr vísundaundirvísingini. Hetta hendur í flestøllum londum í Europa, og er eisini við at vinda uppá seg í Føroyum.
Málið hjá ID er undirvísing og tey trúgvandi stríðast hart fyri at fáa teirra læru við í tað pensum sum umfatar vísund. Tó kann ID ikki pástanda at vera ein vísund.
ID er ein roynd at klæða religión út sum vísund, fyri síðani at fáa hana inn í okkara skúlar sum vísund. Hetta var fyrstu nógvu árini í stóran mun eitt Amerikanskt fyribrygdi, men nú eru hesir tankar á veg til Europa og til okkara egnu skúlar.
Hesin ágangur á menningarlæruna er við at vinda uppá seg í Føroyum eisini, so tað er uppá tíðina at fólk sum vilja okkara ungu og okkara landi tað besta, taka seg saman og gera okkurt við hetta.
Sum eg skilji tað, er standurin ringur í Føroyum. Eg veit at lærarar nógvastaðni aftra seg við at nevna menningaræruna, tí teir vita at so fáa teir nøkur av foreldrunum ella skúlaleiðsluna uppá nakkan.
Tískil er tað enn meira umráðandi at fáa eina líknandi lóg í Føroyum enn aðrastaðni. Tað kann vera at ID ikki hevur innivist í vísundaundirvísingini, men menningarlæran hevur tað so sanniliga heldur ikki. Hetta er fúl skomm og eigur at smakka illa í munninum hjá bæði skúlaleiðslum og mentamálaráðnum, sum umsitur skúlarnar og avger hvørjum børnini skulu móttaka undirvísing i.
Eg haldi at vit við fyrimuni kundi tikið undir við hesi resolutiónini hjá Europaráðnum, so at vit kunnu tryggja at undirvísingin í okkara skúlum kann halda sama støði sum í londunum rundanum okkum, og ikki blívur avskeplað av religiøsari uppíblandan.


text:
Eritrea
Staturin Eritrea (alment heiti) er eitt lítið land í Eysturafrika. Eftir frælsiskríggj í 20 ár loysti fjallalandið Eritrea frá Etiopia í mai 1991. Eritreiski frælsisherurin (EPLF) rak seinastu etiopisku herdeildirnar av landinum og fór so at gera landinum eina stjórnarskipan.
Fólkið í Eritrea roynir nú at fáa á føtur aftur búskapin og alt annað, sum varð oyðilagt í krígnum.
Søga [rætta]
Loysing [rætta]
Eritra hevði staðið undir Etiopia síðan 4. øld. Sum hjáland var tað limað inn í Etiopia í 1962. Næstan beinanvegin fóru Frælsisfylking Eritrea (stytt EPLF), og aðrar rørslur at berjast fyri frælsi. Í 1991 eydnaðist EPLF umsíðir eftir frælsisbardagar í næstan 30 ár at reka etiopiska herin úr landinum. Á fólkaatkvøðu í 1993 var eisini stórur meiriluti fyri loysing.
Bráðfeingisstjórn varð skipað, og í mai 1993 var Eritrea lýst at vera frælst ríki. Limir í EPLF, við Isaias Afewerki (fødd 2. februar 1946 í Asmara, Eritrea) á odda skipaðu tjóðarting, bóðu Vesturheimin um stuðul og hjálp og settu fólkaræði í gildi. Eritrea varð fyrsta land í Afrika at broyta landamørkini, sum evropeiska hjálandaveldið hevði sett.


text:
Rokstríðsmaðurin
Norska Annette Münch hevur svart belti í taekwondo, so hon kennir væl til evnið, hon skrivar um í hesi ungdómsbókini...
At taka sær av løttum
Herviligi Henry roynir, alt hann kann, at taka sær av løttum. Tað er bara tað, at har eru so nógv onnur, sum gera honum lívið trupult...
Gyða krógvar seg burtur
Pija Lindenbaum er ein meistari í at lýsa barnasinnið. ...
Rokan í fjøruni
Stór pappbók um hvat øll rokast við ein dag á kaiini...
Nýggj, spennandi útgávurøð
Bókadeild Føroya Lærarafelags er farin undir nýtt slag av útgávum. ...
Kom og leita
Ein stuttlig bók hjá teimum smáu, sum fylgir músini Mimi runt frá morgni til myrkurs. ...
Marjun í Horisont
30-04-2013
Horisont er tíðarrit um bókmentir og mentan, sum svenska bókmentafelagið í Österbotten gevur út. ...Les meira
Summarskeið á Biskops-Arnö
29-04-2013
22 barna- og ungdómsbókarithøvundar úr øllum máløkjunum í Norðurlondum fáa pláss á skeiðnum, sum hevur sum tema: Samtíðin, framtíðin og veruleikin. ...Les meira


text:
Róšrarsamband Fųroya, Hoydalsvegur 23, Postboks 223, 110 Tórshavn, Tlf. 317553, Stevnutlf.: 217553, Fax: 312421, Teldupost: rsf@post.olivant.fo
LÓGIR FYRI RSF
Lógir fyri Róšrarsamband Fųroya, RSF
Grein 1
Róšrarsamband Fųroya, RSF, er ein samgonga av ųllum felųgum ķ ĶSF, iš ķška róšur. RSF hevur viš formanni sķnum sęti ķ stjórn ĶSF. RSF er hęgsti myndugleiki ķ ųllum róšrarvišurskiftum.
Grein 2
RSF hevur til endamįls at menna og skapa įhuga fyri róšri og at vera stušul hjį felųgum ķ samarbeišinum sķnįmillum, umframt at umboša róšur į alheims stigi og ķ alheims og millumlanda róšrarsamgongum.
Grein 3
Ķtróttarfelag, iš er limur ķ ĶSF, og sum ķškar róšur, skal gerast limur ķ RSF.
Umsókn um limaskap veršur at senda RSF, iš ger av, um felag kann gerast limur. Śtmeldan av felag skal eisini sendast RSF.
Felag skal boša frį, hvųrjar litir, felagiš ętlar at nżta til bįtarnar, og RSF skal góškenna hesar.
Um felag vil skifta lit, skal skrivlig umsókn sendast RSF til višgeršar.
Taš er ikki loyvt bįtum at hava lżsingar į bįtunum ķ FM-róšri.
Taš er ikki loyvt at broyta nakaš viš bįtinum frį upprunastandi uttan viš loyvi frį RSF.
Grein 4
Hęgsta vald RSF er ašalfundurin, sum veršur hildin įšrenn 1. aprķl, og skal verša frįbošašur felųgunum skrivliga og viš lżsing ķ blųšum minst tveir mįnašar frammanundan viš hesi dagsskrį:
1. Val av oršstżrara.
2. Formašurin greišir frį virki sambandsins ķ farna įri.
3. Kassameistarin leggur fram grannskošašan roknskap.
4. Innkomin mįl.
5. Ąsetan av stevnu dagfesting til nęsta kappingarįr.
6. Įsetan av atgongumerkjaprķsi.
7. Val av nevndum og eykamonnum.
8. Ymiskt.
Roknskapur sambandsins gongur frį 1. januar til 31. desember.
Grein 5
Hvųrt felag kann senda trż umboš til ašalfundin. Eingin kann į ašalfundi umboša róšrarfelag, uttan at hava veriš limur ķ felagnum ķ minsta lagi ein mįnaš, og uttan at hava limagjalds- og onnur limavišurskifti sķni ķ lagi.
Harafturat skal felag hava luttikiš viš ķ minsta lagi einari manning ķ tveimum FM-róšrum undanfarnu trż kappingarįrini.
Einki felag kann atkvųša į ašalfundi, uttan at hava sķni peningaligu og umsitingarligu višurskifti ķ lagi viš ĢSF og RSF.
Į ašalfundinum ber ikki til at atkvųša viš fullmakt.
Tey felųg, sum ikki mųta į ašalfundinum, fįa ongan pening śr stevnugrunninum. Felag, iš hevur havt og hevur stevnu, hevur mųtiskyldu.
Grein 6
Atkvųšurętt į ašalfundinum hava felųgini viš einari atkvųšu hvųrt og nevnd RSF viš tveimum atkvųšum.
Dómsnevndin, grannskošarin og starvsnevnd ĶSF hava talurętt og rętt til at seta fram uppskot.
Grein 7
Į ašalfundinum kunnu lógaruppskot ikki verša višgjųrd ella lógarbroytingar gjųrdar, uttan at tęr standa į fundarskrįnni.broytingar til innkomin lógarmįl kunnu ikki višgerast uttan so at ,broytingin er skrivliga frįbóša nevnd RSF 8dagar įšrin ašalfundin.
Uppskot um lóg og lógarbroyting skulu vera nevndini hjį RSF ķ hendi ķ seinasta lagi 30 dagar įšrenn ašalfundin.
Uppskot ķ samband viš nevndarval skulu somuleišis vera nevndini ķ hendi ķ seinasta lagi 14 dagar įšrenn ašalfundin.
RSF skal senda innkomnu uppskotini śt til felųgini ķ seinasta lagi 21 dagar įšrenn ašalfundin. Broytingar uppskot skulu verša RSF ķ hendi ķ seinasta lagi 14 dagar įšrenn ašalfundin. Broytingaruppskotini skulu sendast śtaftur av RSF ķ seinasta lagi 8 dagar įšrenn ašalfundin.
Fyri at uppskot skal vinna sųmdir į ašalfundi, skal meira enn helmingurin av teimum mųttu, sum hava atkvųšurętt, atkvųša fyri. Stendur į jųvnum, er atkvųša formansins avgerandi.
Eykaašalfundur kann verša hildin, um nevndin ynskir taš, ella um helvtin av felųgunum ynskja taš. Hesin skal verša lżstur eins og ašalfundurin.
Grein 8
Hęgsti mynduleiki felagsins er ašalfundurin. Dagligu leišsluna av RSF hevur nevndin.
Ķ nevndini sita formašur, nęstformašur og fżra nevndarlimir. Stendur į jųvnum viš atkvųšugreišslu, er atkvųša formansins avgerandi.
Formašur og nęstformašur verša valdir einsęris į ašalfundinum til at sita ķ tvey įr, soleišis at teir verša valdir annašhvųrt įr.
Valdir verša tveir nevndarlimir annašhvųrt įr til at sita ķ tvey įr, og tveir annašhvųrt įr til at sita ķ tvey įr.
Valdir verša tveir tiltakslimir at sita eitt įr.
Ašalfundurin velur 3 limir ķ dómsnevnd, sum arbeišir sambęrt reglugerš fyri dómsnevndir hjį ĶSF.
Nevndarlimir fįa onga lųn fyri starv sķtt.
Nevndin skal śtinna vištųkur, sum gjųrdar eru į ašalfundi.
Nevndin er ķ dagliga virkinum hęgsti mynduleiki RSF. Nevndin velur eina trķmannanevnd, sum hevur ųll fķggjarlig višurskifti um hendi.
Nevndin hevur heimild til at seta undirnevndir, um neyšugt viš limum uttan fyri RSF. Reglugerš um virksemi hjį undirnevndum skal gerast av nevndini. Nevndin hevur heimild at broyta avgeršir, sum eru tiknar av undirnevnd. Somuleišis er heimilaš nevndini at gera ašrar reglugeršir, iš višvķkja kappróšri.
Grein 9
Nevndin sendir ĶSF įrliga frįgreišing um virki sambandsins.
Grein 10
RSF er uttanveltaš ķ politiskum, sosialum og trśarligum spurningum.
Grein 11
Fķggjarliga grundarlagiš er inntųka av luttųkugjaldi og parti av landskassastudningi o.ų.
Grein 12
Rógva ķ FM-róšri kunnu tey, iš til eina og hvųrja tķš lśka tęr av ĶSF og RSF settu reglur.
Grein 13
Uppskot um at taka av RSF kann bert leggjast fram į ašalfundi. Fyri at vinna sųmdir, skal uppskotiš samtykkjast av 3/4 av teimum, iš atkvųšurętt hava, samstundis sum ķ minsta lagi 3/4 av felųgunum eru umbošaš.
Mųguligar ognir falla róšrinum ķ landinum til, ella skulu į annan hįtt verša ķtróttini at gagni.
--
Samtykt fyrstu ferš xx.xx.xx
seinast broytt 19. aprķl 2008


text:
Annika Olsen
Ring til Finnur Hansen á tlf. 210119 og fá eitt óbindandi tilboð. Vit hava drúgvar royndir innan gólv álegging.
Ger heim títt og lívið ríkari við eini havastovu frá Sp/f Marká. Les meira her!
Brotflísar - Betongflísar Náttúragrót - Innanduraflísar Glasbyggisteinar og Gasbetong. Les meira her!
Í tveimum hjartanemandi innsløgum í farnu viku, greiddu fyrst leiðarin av Herberginum, Martin Kúrgerg, og síðani Leif Erik Niclasen um syrgiligu støðuna hjá nøkrum støkum uppihaldarum, sum eru noydd at biðja um mat frá sjálvbodnum. Útvarpið hevði eisini samrøðu við meg um málið. Síðani stóðst mikil orðadráttur í skrivaðu og sosialu miðlunum – ikki um støku uppihaldararnar, men í fyrstu atløgu um tað eg segði í útvarpinum og síðani um hvør politiskur flokkur hevur gjørt mest fyri at bøta um korini hjá støku uppihaldarunum.
Eg harmist almikið um, at hetta týdningarmikla mál gjørdist ein politisk kastibløka, um hvør hevur sagt hvat , og hvør politiskur flokkur hevur gjørt mest. Eg biði hesi fólk, ið liva undir so truplum umstøðum halda okkum til góðar. Sannleikin er, at allir flokkar á tingi eiga sín lut í, at korini hjá støkum uppihaldarum, hóast alt eru batnaðar seinnu árini. Vit eru langt frá komin á mál og vit hava framvegis nógv arbeiði eftir at gera.
Tó kenni eg meg noyddan at koma við eini rættleiðing eftir blaðgrein hjá formanninum í Tjóðveldi, har eg verði løgd undir at bera grov ósannindi fram, sum als ikki hava hald í veruleikanum. Hóast hendan skrivingin aftur og fram ikki bøtir um støðuna hjá støkum uppihaldarum í Føroyum, so uppliva vit tó alt ov ofta í politisku skipanini, at ósannindi, sum fáa loyvi at standa, gerast til ævigar sannleikar millum manna.
Í fyrru greinini eg skrivaði setti eg fram nakrar ábøtur, ið eru gjørd fyri viðurskiftini hjá støkum uppihaldarum í Føroyum, uttan at hvørki eg ella samgongan tók sær æruna av nøkrum, hóast formaðurin í Tjóðveldi vil vera við at so var. Í greinini nevndi eg hesi átøk:
1) Hækkaður lestrarstuðul til stakar uppihaldarar
2) Barnaískoyti til einsamallar uppihaldarar
3) Økta barnafrádráttin
4) Lógina um arbeiðsfremjandi tiltøk
5) Fátækramark
6) Bústaðarpakkin og víðkaðu heimildirnar hjá Húsalánsgrunninum
Til 1
Uppskotið um hækkaðan lestrarstuðul til stakar uppihaldarar var lagt fram tann 24. apríl 2009 og samtykt stutt eftir. Samgonga var tá ímillum Fólkaflokkin, Javnaðarflokkin og Sambandsflokkin, og eg sjálv var landsstýriskvinna í innlendismálum. Uppskotið bleiv samtykt við stuðli úr øllum flokkum á Tingi.
Til 2
Uppskotið um barnaískoyti til stakar uppihaldarar varð lagt fram undir ABC á heysti í 2007, men datt burtur, tá val bleiv útskrivað. Eitt samt løgting atkvøddi málið ígjøgnum, meðan sonevnda CHE-samgongan sat, og tá fyrsta útgjaldið varð latið, sat ABC aftur við stýrisvølin. Sostatt eiga seks flokkar á tingi sín stóra lut í hesum góða átaki.
Til 3
Núsitandi samgonga hækkaði barnafrádráttin í vetur við 1.000 krónur fyri hvørt barnið. Uppskotið var eisini við í kørmunum fyri 2012, so eisini her eiga allir flokkar á tingi sín lut.
Til 4
Lógina um arbeiðsfremjandi tiltøk, sum uppraðfestir veitingarnar til støk við børnum, havi eg sjálv lagt fram í ár, men fyrrverandi landsstýriskvinnan og farna samgonga eigur stóran heiður av hesum arbeiði. Eitt samt løgting tók seinni undir við hesum uppskoti
Til 5
Uppskotið um fátækramark er upprunaliga eitt uppskot frá Miðflokkinum. Her var ikki breið semja í løgtinginum. Fyrsti liðurin í arbeiðinum varð longu framdur, tá Hagstovan gjørdi síðsta heyst kunngjørdi kanningina um fátækraváða. Hetta arbeiðið er millum raðfestingarnar hjá mær komandi árið og havi eg fullan stuðul úr samgonguni at arbeiða víðari við hesum. Fyri rættleikans skyld skal eg tó nevnda, at fólkaflokkurin , sum tá sat í andstøðu ikki tók undir við upprunauppskotinum frá Miðflokkinum, men nú hevur fólkaflokkurin havna uppskotinum í landsstýrinum.
Til 6
Minnilutasamgongan legði málið fram síðsta heyst og eg tók undir við málinum bæði við aðru og triðju viðgerð. Um onkur ivast, so kunnu tey hyggja á heimasíðuna hjá Løgtinginum. Nú eg havi fingið ábyrgd av bústaðarmálum, ætli eg mær saman við fíggjarmálaráðharranum og Húsalánsgrunninum at arbeiða bøtt um bústaðarviðurskiftini hjá m.a. støkum uppihaldarum.
Lat okkum bøta um umstøðurnar saman
Samanumtikið hava allir flokkar á tingi við ymsum átøkum verið við at bøta um umstøðurnar hjá støkum uppihaldarum, og hevur ikki nakar ávísur flokkur skara framúr á hesum øki. Skiftandi samgongur hava lagt uppskotini fram, meðan í flestu førum hevur verið breið semja millum allar flokkar í Løgtinginum. Mín vón er, at hetta góða samstarvi heldur fram komandi árini, og at vit leggja politiskan tvídrátt afturum okkum til frama fyri tey sum veruliga hava tað trupult í okkara samfelag. Tað skylda vit teimum.
Annika Olsen
Landsstýriskvinna í almannamálum


text:
Leo Poulsen
.(JavaScript má vera gildað fyri at kunna síggja teldupostadressun)
Sera vakrar og dygdargóðar Týskar garagu og virkishurðar.
Sámuligur prísur. Les meira her!
Føroya fysta fyritøka sum veitir hjálp til jarðarferðir.
Ring á tlf. 511723 ella les meira her!
Vit gera eina serliga undirvísingarferð í miðeystursøgu frá 5. - 15. juli 2013. Les meira her!
Politi og sjálvboðin í umfatandi leiting eftir 16 ára gamlari gentu, sum á veg til hús tíðliga sunnunáttina hvarv.
Sigrid Giskegjerde Schjetne hevði verið og vitja eina vinkonu, tá hon á veg til hús helst er burturflutt. Politiið veit við vissu, at kvart yvir miðnátt er seinasta lívstekini komið frá fartelefonini hjá Sigrid Schjetne.
- Vit vita fyribils einki um, hvat kann vera hent. Málið varð fyrst meldað sum ein horvin persónur, og allar kreftir vórðu settar inn, bæði við manning og hundum, eins og sløkkiliðið esini er við í leitingin, sigur Hanna Kristin Rohde, deildarleiðari í Oslo politinum á tíðindafundi í morgun.
Tað er hennara deild, sum hevur tikið yvir leiðsluna av leitingini, og hon undirstrikar, at tey framvegis vóna at finna gentuna á lívi.
- Vit hugsa ikki grundleggjandi, at nakað kriminelt er farið fram, men vit hava yvirtikið málið, tí um tað vísir seg at verða hent eitthvørt kriminelt, hava vit tryggja sporini, sigur Hanna Kristin Rohde við vg.net.
Tað vóru tvey vinfólk, sum sunnunáttina funnu fartelefonina, skógvarnar og ein sokk hjá horvnu gentuni við ein barnagarð. Politiið hevur tó ikki funnið spor sum týða á, at harðskapur hevur verið við barnagarðin.
Spurd, um málikð kann hava samband við eitt annað óloyst mál í økinum, svarar politileiðarin ja.
- Alt er viðkomandi. Tað er av týdningi, at vit ikki bara hugsa, at hon er horvin, men eisini hugsa frameftir um so er, at tað ringast hugsandi er hent. Men vit vóna at finna gentuna á lívi, sigur Hanna Kristin Rohde.
Vaktól við bummgjald og onnur vaktól verða nú kannað, tí ein av teoriunum, sum politiið arbeiðir út frá er, at hon kann vera burturflutt í bili, skrivar vg.net
Næsta grein: Obama: Vit skriva søgu á Mars


text:
Thomas Kingo
Thomas Hansen Kingo varð føddur tann 15. desember 1634 í Slangerup í Sæland, Danmark og deyður tann 14. oktober 1703 í Odense, Danmark. Hann var biskupur á Fjóni og sálmaskald.
Kingo bleiv guðfrøðingur í 1658, síðani húslærari og prestur, til hann gjørdist biskupur á Fjóni í 1677. Hann er best kendur fyri at yrkja sálmar, men hevur eisini yrkt hópin av skemtivísum, tættum, lýriskum náttúrulýsingum og heiðurskvøðum. Hann hevði við sálmunum í Den forordnede ny Kirkepsalmebog (Kingo-sálmabókin) frá 1699 ómetaligan týdning fyri kristnitrúnna í Føroyum fram til 20. øld.


text:
Spógvi
Spógvin (frøðiheiti Numenius phaeopus) kemur vanliga seinna partin í apríl, og tá ið komið er út um krossmessu, hoyra vit hansara vakra bríkslandi mál í bø og haga. Hann eigur um somu leiðir sum tjaldur, men í vølli. Til reiður grevur hann sær eina kullu, sum hann oftast klæðir innan við deyðagrasi ella mosa. Seinna partin í mai verpur hann 4 - sjaldan 3 - og ger ongan dag millum hvørt eggið. Tey eru brúnlig-grøn við dimmum blettum. Tó at tey eru nógv størri enn tjaldursegg, bilar honum aldri at verma, tí hann dugir so væl at leggja tey í reiðrinum: trý tætt at hvørjum øðrum við spíska endanum inn móti miðjuni; tá gera tey sum ein ring við einum breiðum gloppi í, og í hetta gloppið leggur hann hitt fjórða eggið langvegin. Soleiðis løgd eru tey lættast at breiða seg útyvir, tí nú er víddin minst, og nakað smalri annan vegin. Tá ið fólk kemur nær, sker steggin í eitt bríksl, og bøgan skundar sær av, rennur ella flýgur tætt yvir jørðini, til hon er ivaleysa langt burtur.
23 ella 24 dagar eftir, at seinasta eggið er vorpið, kemur út. Ungarnir eru sera vakrir, bleikgulir við dimmbrúnum prikkum; oman á høvdinum hava teir ein avlangan svartan ring, sum eina krúnu um skallan; úr honum gongur ein svørt strika fram í nevið og onnur aftur í nakkan. So skjótt, teir eru turrir, fara teir úr reiðrinum - altíð er ein, ofta tveir rýmdir, áðrenn hin seinasti er útkomin; og frálíka skjótt kunna teir renna. Kemur fólk har um vegir, so bríksla tey gomlu til ávaring, og teir trýsta seg slættar niður í vøllin. Tá eru teir ótrúliga ringir at fáa eyga á.
Spósnevið er so neyðarsliga klænt og lint, at til verju dugir tað ikki. Men hin rádni er ikki fyri ongum. Kemur kjógvi ella likka nær, so rýkur hann við einum geyli eftir teimum, og snúiligur, sum hann er, berjir hann tey við vongknugvunum. Makin, sum hoyrir rópið, er skjótt hjá, og fíggindin skundar sær at flýggja. Er tað størri fuglur, ravnur ella bakur, samlast ofta fleiri spógvar til og reka hann burtur. Tá ið ungarnir eru floygdir, koma bæði teir og hinir gomlu í bøin. Seinna partin í august fara teir at rýma, ungarnir nakað seinni enn teir gomlu, og onkur ungi kann síggjast til eftir mikkjalsmessu. Um veturin sigast teir at vera í Suðurafrika.
Slag [rætta]
- Numenius arquata (Tangspógvi)
- Limosa limosa (Reyðspógvi)
- Limosa lapponica (Lónspógvi)
Sí eisini [rætta]
Keldur [rætta]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Boreray-seyður
Boreray-seyður er eitt seyðaslag (Ovis aries) frá oynni Boreray í St Kilda. Inntil 1930 varð hetta slagið hildið av íbúgvunum á oynni Hirta eisini, men tá ið Hirta avfólkaðist í 1930, bleiv slagið avtikið har og Soay-seyður settur ístaðin. Boreray-seyður er nú sjáldsamasta seyðaslag í Bretlandi, og telur færri enn 300 áseyðir. Í 1970'unum blivu nakrir Boreray-seyðir fluttir til skotska meginlandið fyri at uppbyggja ein stovn har, men enn er stovnurin á Boreray álitið hjá hesum hótta slagnum.


text:
Fast stóð í fonnum
Av Rasmus Christoffer Effersøe. Yrkt 1897.
Fast stóð í fonnum eitt fjalladalsfylgi,
svulturin neit nú í mønu og merg,
ørðug var skor yvir blámandi bylgju,
ræsurnar stongdust frá fjalli til berg;
fylgið gav tol, tí tað bilaði ei:
veðrurin prúði, tann slóðarin treysti,
kundi sum fyrr øllum vísa á leið,
enn hann við nakkanum bresti.
Slóðarin bjóðst tó til ótols umsíðir,
fúsur hann var til at bróta sær veg,
oman hann tráar til grønskandi líðir:
“Fylgið mítt, kom nú og ger so sum eg!”
Oman fór alt á ta glerstoyttu skor;
rásin tó ikki gav kleyvunum festi,
samfelt fór alt so í smildur og sor,
týndist sum slóðarin treysti.
***
Mangir av monnum, sum fjalladalsfylgið,
líta á stórdýr so prúð og so klók,
enda sum tað undir brimsøltu bylgju,
hava ei tol til at svølta á rók.
Summi tey durva og falla í fátt,
millum tey stóru og ríku á gørðum,
hugsa sum hini í stórt og í smátt,
síggja við eygum frá øðrum.
Elt ikki altíð sum fyri er slóðað;
sjálvbjargin far yvir land, yvir hav,
maður skal smíða sær eydnuna góða
við teimum evnum, sum skaparin gav.
Gott er við vinum at fylgjast á leið;
ofta í vanda tó vinirnir tróta;
tann sum vil framá, hann gloymi tí ei
sjálvur sær slóðir at bróta.
Keldur [rætta]
- Faroeartstamps. Vitjað tann 8. mars 2011.


text:
Elektron
Elektron er partafelag, ið veitur KT-tænastur til fíggjarfyritøkur, almennar stovnar og vinnuvirkir - bæði í Føroyum og uttanlanda. Á Elektron starvast umleið 70 fólk. Stjóri í felagnum er Niels Christian Nolsøe.
Søga [rætta]
Elektron varð stovnað í 1965 av Føroysku Peningastovnunum og Tryggingarsambandinum (núverandi Tryggingarfelagið Føroyar). Endamálið var at hjálpa stovnunum við KT-tænastum.
Í sjeytiárunum gjørdust nógvar vinnufyritøkur kundar hjá Elektron. Eitt skifti vóru tað fleiri enn 100 fyritøkur, sum fingu teirra bókhald elektroniskt viðgjørt á Elektron.
Í samband við at skattaskipanin í 1982 varð løgd á Elektron, gjørdist Føroya Landsstýri medánari av felagnum.
Gjøgnum tíðina hevur Elektron veitt KT tænastur til tryggingar, vinnufyritøkur, almennar stovnar og kommunur, umframt peningastovnarnar.
Tað, sum hevur víst seg at vera kjarnuførleikin hjá Elektron, er at útvega, víðarimenna og reka skipanir fyri fyritøkur, serliga fíggjarstovnar og almennar stovnar, umframt at menna og reka undirstøðukervi.
Í 2005 var endamálsgreinin hjá Elektron broytt, soleiðis at felagið kann bjóða sínar tænastur fram til allan marknaðin, ikki bert eigararnar.
Í apríl 2006 stovnaðu Elektron og telefyritøkan Kall felag, ið skuldi bjóða føroyingum breiðband. Felagið kallaðist P/F Føroya Breiðband og fekk seinni navnið EITT. Í mars 2007 yvirtók Kall partapeningin hjá Elektron í EITT.
Í mai 2007 keypt Elektron partapeningin í KT-fyritøkuni Sam~teld. Hetta var fyri at styrkja sína støðu á føroyska marknaðinum.
Í mai 2008 fekk Elektron nýggjan samleika við nýggjum búmerki og nýggjari heimasíðu. Hetta var fyri at vísa, at Elektron er ein nútíðar virkisfúsin og seriøs KT-fyritøka - bæði í Føroyum og uttanlands.


text:
Sambært lesarabrævi hjá SU
Tann 3 desember 2010 sum var Altjóða dagur teirra. ið bera brek, hevði sosialistiska ungmannafelagið SU eina grein í bløðunum, har felagið viðgjørdi og vísti áhuga fyri at viðgera støðu teirra í bera brek í Føroyum.
Má siga at tað var ein góð kensla, at sita og lesa eitt lesarabræv skriva av einum av okkara komandi politikarum, og at hesi hava tankar um hvussu tey vilja viðgera støðuna hjá fólki við breki í framtíðini.
At politisk ungmannafeløg taka støðu teirra brekaðu upp til viðgerðar, er sera positivt fyri okkum sum virka á økinum og arbeiða fyri rættindum hjá hesum bólki av fólki. Tað eru jú limir í politisku ungmannafeløgunum, sum eru okkara komandi politikarar, og tí fegnast vit um, at eitt teirra SU vísir áhuga og ger ætlanir hvørju mál tey vilja raðfesta at virka fyri komandi tíðina.
MBF hevur í 2011 valt at seta fokus á bústaðarmøguleikar hjá fólki við breki, og fegnist eg um sitatið frá lesarabrævinum:
Vit í SU meina, at okkara fyrsta mál eigur at vera, at einki vaksið fólk, ið ber brek, eigur at búgva heima hjá foreldrunum orsakað av, at tað ikki er nakað hóskandi bústaðartilboð. Hetta er ikki virðiligt hvørki fyri tann, ið ber brek, ella foreldur teirra. Hetta er eitt stórt mál, men eigur ikki at vera ógjørligt, um viljin er til staðar.
Tað kann bara gagna málinum, at tit sum ungmannafelag stinga tykkum eina kós á hesum økinum. Lat okkum virka saman fyri vísa vilja og fyri at tæna endamálinum.
Nógv ung fólk við breki vilja eins og øll onnur ung í Føroyum hava útbúgving, arbeiði og ein bústað.
Fleiri ið vilja virka fyri hesum, skjótari broytist hugburður og rák í samfelagnum.
Sum okkara komandi politikarar eiga tit at verða við til at skapa henda hugburð. Vit fegnast um tykkara áhuga og síggja fram til at samstarva við tykkum um bústaðir til fólk við breki í framtíðini.
Leila Solmunde, forkvinna í MBF


text:
Væl møtt til Brim - Grundarlag fyri samstarvi millum íslendskar og føroyskar filmsframleiðendur
Filmurin Brim varð vístur í Havnar Bio 18. mai fyri næstan fullum húsi. Árni Ólafur Ásgeirsson, leikstjóri, og Ottó Geir Borg, handritahøvundur, vóru til staðar og svaraðu spurningum frá áskoðarum eftir sýningina.
Tann 19. maí skipaði aðalkonsul Íslands fyri fundi millum Árna, Otto og føroyskar filmsframleiðendum og øðrum filmsáhugaðum, til at leggja grunn at samstarvi millum Íslands og Føroya innan filmslist.


text:
Augustur
Augustur (Physeter macrocephalus) er heimsins størsti tannhvalur. Hannurin kann blíva uppí 20 metrar langur og viga uppí 50 tons. Honin er uppí 12 m til longdar og vigar 16 tons.
Augusturin livur í høðvusheitum av høggislokki. Hvalurin hevur einar 19 - 23 spískar tenn í tí klæna undirkjaftinum. Í yvirkjaftinum hevur hann holur, sum tenninar passa uppí. Nógvir augustar, serliga teir stóru hannanir, sum kunnu kava longst niður, kunnu takað rættiliga stóran høggislokk. Høðvusføðin er tó minni høggislokkur.
Augusturin hoyrir til millum teir hvalinir, sum kava longst niður. Teir kunnu vera undir í yvir ein tíma og kava longur enn ein km niður, teir stóru hannanir kunnu fara enn longur niður.
Augustur - Spermur [rætta]
Hvalurin verður eisini nevndur Spermur, hetta er eisini enska (sperm whale) og norska spermhval) navnið. Hetta navnið kemur av einari serligari olju, sum finst fremst í kúluni á hvalinum, í tí sokallaða spermacetorgan. Henda oljan er klár og flótandi við kropshita, men stadnar tá hitin lækkar og verður tá til ein hvítan form, nakað líkt stearin, hetta líkist nakað sáð og hagani kemur navnið.
Gera landgongd [rætta]
Jóladag í 2000 svam ein augustur seg uppá sandin í Nesi í Hvalba. Roynt varð at fáa hann útaftur, men tað eydnast ikki.
Nýggjársdag 2012 gjørdi ein augustur landgongd í mølini millum sandbakkar í Nesi í Hvalba.[1] Eftir ráðum frá djóralækna varð ikki roynt at gera nakað við henda augustin, sum doyði seinni sama dag.[2]
Keldur [rætta]
- ↑ Sudurras.info, Augustur í Hvalba
- ↑ Kringvarp Føroya, Morgunsendingin 3. januar 2011.


text:
Kemisk evni og tú
Kemisk evni eru í nógvum vørum, sum vit dagliga brúka – tey allarflestu eru púra vandaleys. Men nøkur kemisk evni kunnu skaða heilsu og umhvørvi. Fleiri av teimum kenna vit væl, men nógv eru nýggj. Tí er neyðugt við kunning.
Umhvørvisstovan hevur á hesi evnissíðu savnað saman upplýsingar um gerandisvørur, sum innihalda dálkandi ella heilsuskaðilig evni.
Tú kanst leita fram upplýsingar, og fáa góð ráð um fartelefonir, klæði, týningarevni og aðrar vørur. Tú fært eisini meira at vita um bisfenol A, ftalat, paraben og mong onnur skaðilig og dálkandi evni, og í hvønn mun nøkur av hesum evnum eru at finna í føroyska umhvørvinum.
Vit eiga øll at gera okkara til at minka um nýtsluna av vørum, sum innihalda heilsuskaðilig og dálkandi kemisk evni – væl at merkja, tá hetta ber til, og aðrir valmøguleikar eru.
Hevur tú viðmerkingar ella ynski til evnissíðuna Kemisk evni og tú, er tú vælkomin at senda okkum nøkur orð á us@us.fo


text:
USA hevur sent 50 servandar hermenn til at verja amerikansku konsulátið í Benghazi í Libya, og samstundis eru tvey herskip á veg til libysku strondina.
Tað hendir eftir álopið á konsulátið í Banghazi fyrr í vikuni, tá amerikanski sendiharrin í Libya og trý starvsfólk lótu lív.
Amerikansku myndugleikarnir vísa á, at álopið var væl fyriskipað og vardi leingi. Eingi prógv eru fyri, hvør skipaði fyri álopinum, men myndugleikarnir halda, at talan var um hernaðarligar islamistar.
Ein talsmaður fyri amerikanska verjumálaráðið sigur, at hetta var einki tilvildarligt álop. Lopið varð á amerikanska konsulátið týsdagin eftir mótmæli í fleiri londum móti einum amerikanskum filmi, har gjøldur verður gjørdur burtur úr Muhhamed profeti.
Peter Viggo Jakobsen, lektari á danska verjuakademinum, sigur við danska kringvarpið, at Barack Obama, forseti, fer ikki at drála við at nýta ómannað flogfør at leypa á teir, sum søktu at amerikanska konsulátinum í Benghazi.


text:
Basaltknúturin loysnar við nýggjum kanningum
Í 2003 vórðu seismiskar kanningar gjørdar á Glyvursnesi í Havn sum liður í SeiFaBa átakinum. Hesar kanningarnar eru týðandi íkast til at loysa basaltknútin. Tey fyrstu úrslitini eru nú almannakunngjørd í altjóða vísindatíðarritinum First Break.
Málið við kanningunum var at kanna útbreiðsluna av seismiskum bylgjum í einum øki, har teir seismisku eginleikarnir av basaltfláunum eru rættiliga væl kendir.
Fýra ymiskir hættir vórðu nýttir at innsavna dátur: Airgun-stream, airgun-geophone, dynamite-geophone og dynamite-streamer. Eitt stratigrafiskt model fyri Føroyar saman við boriholsloggum varð brúkt til at gera eitt model fyri basaltfláirnar.
Nýggu seismisku kanningarnar megna at fanga botnin av Miðfláum, soleiðis at tað ber til at fylgja skapinum av Miðfláum yvir langan tein. Úrslitini vísa, at Miðfláir broytast nógv yvir stutta leið. Í Vestmanna eru tær tilsamans umleið 1400 m tjúkkar, meðan tær bert eru o.u. 1050 m á Glyvursnesi. Dátuviðgerðin vísir eisini, at til ber at eyðmerkja basaltformatiónir (t.d. Miðfláir) beinleiðis útfrá seismiskum dátum við at nýta samansetta tíðarfrekvens greining.
Samanbering av ymsu upptøkuhættunum vísir, at airgun-geophone upptøkuhátturin er so nógv tann besti, tá viðvíkur signal-óljóðslutfallinum.
Staðið fyri kanningunum og greinini hava Uni K. Petersen, Ph.d-lesandi, og Morten Sparre Andersen, professari, á Náttúruvísindadeildini, saman við R. S. White professara á University of Cambrigde, umframt aðrir luttakarar í SeiFaBa-bólkinum. SeiFaBa verkætlanin er fíggjað av Sindri bólkinum.
Greinin er tøk á heimasíðuni hjá Náttúruvísindadeildini.


text:
Heimspeki
Heimspeki er ein læra innan almennir og grundleggjandi trupulleikar viðvíkjandi ymisk rák, sum vísindi, estetikki, sannkenningarfrøði, etikki, logikki, mál og metafysikk. Heimspeki er ein øðrvísi máti at loysa trupulleikar við skilagóðum framferðarhátti í rákum, til dømis, at fólk spyrja spurningar so sum, um Guð er til, um vitan er møgulig, og hvat ger eina gerð rætta ella skeiva.
Heimspeki er týtt frá tí forngrikska orðinum φιλoσoφίa (filosofia, sum bókstaviliga merkir "kærleiki til vísdóm".
Týdningarmikil fólk [rætta]
- Heraklit
- Parmenides
- Sokrates
- Platon
- Aristoteles
- Aurelius Augustin
- Thomas Aquinas
- René Descartes
- Roger Bacon
- Francis Bacon
- Immanuel Kant
- William James
- Bertrand Russell
- Edmund Husserl
- Søren Kierkegaard
- Friedrich Nietzsche
- Jean-Paul Sartre
- Albert Camus
- Ludwig Wittgenstein
Keldur [rætta]
Slóðir úteftir [rætta]


text:
Hannibal
Hannibal (248–183/181 f.kr.) var ein puniskur herførari úr Karthago. Hann er einamest kendur fyri at leiða sín her, við stríðsfílum, upp um Alpurnar í eini roynd at hertaka Rom. Síðani deyða hansara hevur hann verið virdur sum ein av bestu herførarum í søguni.
Uppvøkstur [rætta]
Hannibal var sonur kartaska leiðaran Hamilcar Barca. Hann hevði fleiri systrar og tveir beiggjar, Hasdrubal og Mago. Eftir at Karthago hevði tapt tað 1. puniska kríggið fór Hamilcar í holt við at leggja tað Iberisku hálvoynna undir seg. Tað var á hesum herferðunum, at Hamilcar tók tann unga Hannibal við sær. Tað sigst, at ímeðan Hannibal var í Spania, lovaði hann pápa sínum altíð at hata Rom.
Hamilcar doyði í bardaga um ár 228 f.kr. og Hasdrubal, svágur Hannibals, gjørdist nýggjur herovasti. Tá Hasdrubal varð dripin sjey ár seinni, bleiv Hannibal nýggjur herførari einans 26 ára gamal.
Puniska kríggið [rætta]
Stutt eftir at Hannibal var vorðin herførari, gjørdi Rómverjaríkið eina samansvørjing við spanska býin Saguntum. Hetta sá Hannibal sum brot á eina friðar-avtalu sum Rom og Karthago høvdu um hetta mundi, og legði tí býin í oyði. Eftir hetta kunngjørdu rómverjar kríggj og so byrjaði tað næsta puniska kríggið .
Hannibal førdi um várið 218 f.kr. herdeildir sínar úr Spania, upp um Alpurnar, og kom til Italia í desember. Áðrenn Hannibal fór upp um Alpurnar, hevði hann 52,000 hermenn undir sær. Ferðin var ikki løtt og tá hann var komin til Italia, hevði hann bara 24,000 hermenn og nakrar heilt fáar fílar eftir.
Komin til Italia, fekk hann fleiri uppreistrarsinnaðar italiumenn við í sín part. Ímóti rómverjum vann hann tríggjar stórar sigrar, og at enda var eingin herur ímillum hann og Rom. Hann helt tó ikki, at tað var ráðiligt at gera eina roynd at hertaka býin.
Illa kroystir sendu rómverjar herdeildir til Afrika, og Hannibal varð noyddur at fara heim aftur. Komin heim tapti hann sín fyrsta bardaga og var noyddur at yvirgeva seg.
Harðar treytir vóru givnar Karthago. Hon misti øll økir í Spania og skuldi harumframt gjalda eitt stórt krígsendurgjald.
Eftir kríggið [rætta]
Eftir kríggið gjørdist Hannibal politikari og Karthago fór aftur at blóma. Sjey ár eftir kriggið kravdu rómverjar at Hannibal yvurgav seg, og hetta gjørdi, at hann fór í útlegd, og var tað restina av sínum lívið. Eftir at hann var farin úr heimbýnum stuðlaði hann, millum øðrum, Efesus og Bithynia í teirra stríði við Rómverjaríkið.
Deyði [rætta]
Um ár 183/181 f.kr. fingu rómverjar frænir av at Hannibal goymdi seg í Libyssa. Tá teir vóru um at fáa hendur á honum, eitraði hann seg sjálvan fyri ikki at fella í rómverskar hendur. Áðrenn hann doyði skrivaði hann á eitt papír: "Læt okkum lætta tað byrðuna rómverjar so longi hava borið, síðani teir ikki hava tol at bíða til ein gamal maður doyr".
Hann var eitt stað millum 64-66 ára gamal tá hann doyði.


text:
Leopardsnigil
Leopardsnigil (frøðiheiti - Limax maximus) varð fyrstu ferð skrásettur í Føroyum í 2003. Hann varð funnin á Toftum og hildið var at hann bara fanst har, men ein 'eftirlýsing' í Dimmalætting vísti at hann fanst yvir stórar partar av Eysturoy og Suðurstreymoy uttan at fólk høvdu givið sær far um tað.
Leoparsnigil stavar frá Vesturevropa.
Útsjónd [rætta]
Leopardsnigil er nú størsti snigil í Føroyum, áður var tað svarti snigil. Leopardsnigil kann gerast upp til 200 mm langur. Hesin snigil er sera litfagur og fleiri litbrigdi síggjast. Vanligast er hann grábrúnur við strípum, men stundum hevur hann blettir ístaðin fyri strípur, og stundum er hann einlittur og hevur hvørki strípur ella blettir. Eitt ið eyðkennir hetta slagið, er kjølurin eftir rygginum og tað at andingaropið er aftanfyri kápuna, mótsatt Arionslektini har andingaropið er frammanfyri kápuna.
Liviøki [rætta]
Har Leopardsnigil finst í Føroyum, sæst hann allastaðni í bygdum øki, í urtagørðum, í bønum og á gongubreytum. Ikki er greitt um hann trívist uttangarðs.
Mótsatt morsniglinum tykist leopardsnigilin vera púra óskaðiligur.