text:
Námsætlan sum Word-fíla:
Námsætlan fyri lívfrøði á A stigi
1. Samleiki
Í strembanini eftir at lívbjarga sær undir ymiskum og skiftandi korum hevur menniskjað til allar tíðir útvegað sær vitan og kunnleika um ymisk náttúrufyribrigdi. Á økjum sum t.d. snúgva seg um gróður, umhvørvi, biotøkni, heilivág og heilsu økist henda vitan í dag við nógvari ferð. Undirvísingin í lívfrøði snýr seg tískil um alt livandi, heilt frá lívfrøðiligum tilgongdum á mýlastøði í kyknuni til lívfrøðiliga samanspælið í lívhválvinum øllum. Førleiki í lívfrøði snýr seg um at duga at brúka hesa fakligu vitan at lýsa og skilja nýggj fyribrigdi, fáa nýggja vitan til vega og samskifta á fakligum stigi um ymisk samfelagslig viðurskifti. Vitan og fatan í lívfrøði eru grundað á náttúruvísindaligar arbeiðshættir.
Lívfrøði er lærugrein, ið byggir á royndir, har kanningar og royndir, bæði í starvsstovu og úti í náttúruni leggja støði undir innlit í tað fjølbroytnið, sum er í lívfrøðiligum skipanum. Í sambandi við greining av lívfrøðiligum spurningum og úrslitum verður dentur lagdur á at finna fram til, hvussu viðurskiftini eru skipað, og at gera uppskot til myndlar.
Í samstarvi við aðrar lærugreinar gevur lívfrøðin sítt íkast til fatan av bæði okkum sjálvum, sum ein livandi vera av fleiri, og samspælinum millum menniskjað og náttúruna rundan um okkum. Samstundis veitir lívfrøðin næminginum eitt fakligt grundarlag at menna sína lívfrøðiligu vitan, ið er ein grundleggjandi fyritreyt fyri burðardyggari umsiting av náttúrutilfeinginum og umhvørvinum, og sum ger hann føran fyri at taka støðu og ábyrgd, umframt at skapa ein hugburð í sambandi við siðalagsligar, heilsuligar og samfelagsligar spurningar, ið eru uppi í tíðini.
2. Endamál
Almennandi endamálið við undirvísingini í lívfrøði er, at næmingurin fær vitan og innlit í lívfrøðilig kjarnaøki, samstundis sum áhugi hansara fyri lívfrøðiligum spurningum í ymiskum samanhangum verður stimbraður. Næmingurin skal við sínum arbeiði í lærugreinini menna ábyrgdarkenslu fyri sær sjálvum, øðrum livandi verum og burðardyggari menning. Næmingurin skal eisini læra at skilja sambandið millum lívfrøðiliga vitan og tað at brúka hana í sambandi við tøknilig og vinnulig viðurskifti. Á henda hátt mennir næmingurin sín fakliga førleika og lærir kritiskt at brúka lívfrøðiliga og biotøkniliga vitan, so hann kann luttaka á skikkaðan hátt í samfelagsmenningini og handla á ein sámuligan hátt, bæði staðbundið og í víðari høpi, har spurningar við lívfrøðiligum innihaldi eru til viðgerðar.
Lestrarfyrireikandi endamálið er, at næmingurin við ymiskum royndum og arbeiðshættum megnar at fara í dýpdina fakliga, at hann kritiskt evnar at útvega ymiskar upplýsingar, at hann skilir samanspælið millum tað ástøðiliga og tað verkliga við at leggja tilrættis og gera royndir, bæði úti í náttúrini og inni í royndarhølinum. Hetta umfatar eisini greining av royndarúrslitum, at skriva frágreiðingar, umframt aðra skrivliga og munnliga miðlan.
3. Stig og tímatal
Undirvísingin í lívfrøði á A stigi fevnir um 250 klokkutímar.
4. Øki
Fakliga innihaldið í lærugreinini er lutað sundur í kjarnaøki og ískoytisøki. Kjarnaøki eru kravd øki, ið fevna um umleið 80 % av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki fevna um umleið 20 % av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Næmingurin fer til munnliga próvtøku í bæði kjarnaøkjum og ískoytisøki.
Kjarnaøki
Kjarnaøkið verður vanliga býtt sundur í:
Lívevnafrøði sum er læran um evnafrøðiligu tilgongdirnar í livandi verum. Lívevnafrøðin fatar um kanningar av bygnaði og virki hjá teimum staklutum kyknan er sett saman av sum t.d. evnabroytingin, proteinsyntesu, membrantransporti og ymiskum evnafrøðiligum samskifti.
Kyknulæra sum er læran um bygnað og virki hjá kyknuni og organellunum inni í kyknuni.
Lívvirkisfrøði sum eisini verður nevnt fysiologi og er læran um bygnað av ymisku gøgnini í kroppinum og hvussu hesi virka og samvirka.
Genetikk sum er læran um lívrunnan arv og hvørjir faktorar avgera um og hvussu ávísir eginleikar koma til sjóndar. Evolutión - læran um, hvussu sløgini gjøgnum eitt longri tíðarskeið broytast, og hvussu nýggj sløg koma í, orsakað av arvi, mutatión, reproduktión og selektión - er ein náttúrligur partur av arvalæruni.
Smáverulívfrøði sum er læran um smáverur í sambandi við gróður, niðurbróting, biotøkni, sjúkuelving og sjúkuverju. Smáverur finnast allastaðni á jørðini og fevna um bakteriur, protozoir og ávísar soppar og algur. Við hvørt verða virus og prionir eisini tiknar við.
Vistfrøði sum er læran um samspælið millum livandi verurnar og teirra umhvørvi, og hvussu hesi laga seg eftir hvørjum øðrum. Livandi verurnar eru plantur, djór, soppar og smáverur, meðan umhvørvi í høvuðsheitinum fevnir um veðurlag, jørð og vatn.
Náttúruvísindaligir arbeiðshættir sum fevna um kanningarhættir, ið taka støði í sannroyndum. Arbeiðshættirnir kunnu t.d. vera evnafrøðiligar greiningar, immunologiskar greiningar, biotøkni, statistisk amboð, samrøður, skipaðar eygleiðingar og keldukritikkur.
Kjarnaøkið umfatar yvirskipað sambandi millum bygnað og virkni á øllum skipanarligum stigum, og hvussu allar livandi verur dynamiskt royna at halda eina javnvág.
Náttúruvísindaligir arbeiðshættir við denti kvalitativan og kvantitativan lívfrøðiligan námsháttalag eru týðandi og samantvinnaður partur av kjarnaøkjunum.
Undirvísingarevnini eru í høvuðsheitum ikki knýtt at nøkrum ávísum kjarnaøki, men eiga at vera ein partur av undirvísingini har tey hóska inn.
Kjarnaøkið er:
- bygnaður og virki hjá virus og pro- og eukaryotum
- bygnaður og lívfrøðiligi týdningurin hjá proteinum, kolhydratum, feitti og nukleinsýrum
- intermediera evnaskifti hjá kolhydratum
- útvaldir partar av lívvirkisfrøðini hjá menniskjanum, íroknað vøddar, blóðrensl, andadrátt umframt hormonellar og neurologiskar javningarskipanir
- immunverjan hjá menniskjanum, íroknað koppseting
- bygnaður og virki hjá enzymum
- molekylera og cellulera grundarlagi undir genetikkini, íroknað proteinsyntesuna
- dømi um nýtslu av biotøkni, íroknað bioinformatik
- arvamynstur nágreina við dømum frá plantum, djórum og menniskjum
- evolutiónsástøði, íroknað týdningin av samspælinum millum arv og umhvørvi
- populatiónslívfrøði og populatiónsgenetikk, íroknað Hardy-Weiberg lógina
- respiratión, fotosyntesa og gering
- vistfrøði, íroknað kanning av eini økuskipan
- successión, orkustreymar og evnisringræsir í útvaldum økuskipanum, íroknað C- og N-ringræsir
- økotoksikologi
- dømi um kanningar- og greiningarhættir umframt viðgerð av hagtølum av úrslitum frá økjum innan lívevnafrøði, genetikk, evolutión, lívvirkisfrøði, immunologi og vistfrøði.
Ískoytisøki
Næmingarnir kunnu sannlíkt ikki nøkta fakligu førleikamálini bert við kjarnaøkinum. Kjarnaøkið og ískoytisøkið eru tí tilsaman ein heild. Ískoytisøki fatar um spurningar innan heilsu, heiluvág, umhvørvi, lívfrøðiliga framleiðslu og biotøkni, ið fer í dýbdina, styðjar og lýsir kjarnaøkið úr øðrum sjónarhornum.
Í ískoytisøkinum verða eisini tikin við evni, ið eru uppi í tíðini, og sum lýsa
- týdningin lívfrøðin hevur lokalt og globalt
- lívfrøðina sum vísindafak, íroknað molekulerlívfrøði og biotøkni
- meginreglur fyri burðadyggari menning
- spurningar um bioetik
Partar av ískoytisøkinum velja lærari og næmingar í felag.
Harumframt er endamálið við ískoytisøkjum at geva skúlum og útbúgvingarbreytum rúm fyri serligum eyðkennum og arbeiðsháttum.
5. Førleikamál
Førleikamálini í lívfrøði eru býtt sundur í støðisførleikar og fakligar førleikar.
Støðisførleikar
Støðisførleikar eru grundleggjandi førleikar, sum menniskju ogna sær tíðliga í lívinum, men sum mugu stimbrast og mennast alt lívið. Støðisførleikar hava avgerandi týdning fyri, at kunnleiki, vitan og førleikar verða ment í øllum lærugreinum. Støðisførleikar eru við til at menna sannkenning, virðing, hugflog og evni næmingsins at taka egnar avgerðir. Undirvísingin skal virka fyri, at næmingurin fær hug og sinni at læra og geva sítt íkast til kjak og loysnir.
Í hesum sambandi eru fýra støðisførleikar lýstir við atliti at teimum fortreytum, sum eru galdandi fyri lærugreinina. Í øllum lærugreinum skal næmingurin læra:
- at virða
- at samskifta
- at kanna
- at skapa
At virða
At virða er at virka fyri góðari samveru millum menniskju og fyri góðum samanspæli millum menniskju, náttúru og umhvørvi. Virðing fremur tryggleika og trivnað, ið eru fortreytir fyri gagnligari menning. Undirvísingin skal virka fyri, at hvør einstakur næmingur verður sæddur og hoyrdur, og at hann kennir seg at hava virði og týdning, har hann er.
Førleikin at virða snýr seg í lívfrøði um at virða náttúru og umhvørvi, umframt tað mentanarliga tilfeingið og tey sermerki, ið koma til sjóndar í nærumhvørvinum. Í undirvísingini verður dentur lagdur á, at næmingurin skilir tær ymisku fortreytirnar, ið øll menniskju hava í lívinum, og virðir tørv og sjónarmið hjá øðrum, uttan mun til aldur, kyn, húðarlit og lívsáskoðan. Næmingurin virðir eisini sín egna tørv og tað náttúrutilfeingið, vit øll eru bundin at. Hann virðir tær skyldur og tey rættindi, sum fólkaræði byggir á, eins og hann hevur virðing fyri, at ymiskar mentanir og samfeløg kunnu byggja á onnur virði enn hansara egnu.
At samskifta
At samskifta snýr seg um førleikan at bera fram hugsanir sínar munnliga og at lesa og skriva. Lærugreinin lívfrøði er við til at fremja hesa menning. At samskifta snýr seg eisini um at rokna og at nýta tøknilig amboð, ið tæna samskiftinum millum manna.
Førleikin at bera fram hugsanir sínar munnliga verður mentur við miðvíst at arbeiða við munnligum venjingum í ymiskum samskiftisstøðum. Næmingurin verður frá fyrsta degi vandur við at tala, skifta orð, lurta, próvføra og bera fram egnar metingar.
Førleikin at lesa og skriva er avgerandi fortreyt fyri øllum samskifti og lærdómi í lívinum. At skriva er at skipa hugsan og menna hugskot, at lesa er at skyna á og tulka. Í lívfrøði merkir hetta m.a. at lesa tekstir á ávísum torleikastigi, at lesa myndlar og ritmyndir, ið sýna støður og einfaldar broytingar í tíð og í rúmd. Harumframt fevnir førleikin at lesa um at duga at lesa kort, ritmyndir og talvur. Førleikin at skriva í lívfrøði snýr seg um at duga at orða seg á einum rímiliga fjøltáttaðum og samanhangandi máli, ið evnar at knýta saman einfaldar samanhangir.
Førleikin at rokna snýr seg í lívfrøði eins og í náttúrulærugreinum um førleikan at lesa hagtøl, fata bygnað, frymlar og úrtøkiligar skipanir. At rokna er eisini at hugsa skilvíst og at loysa vandamál. Hesir førleikar eru fortreyt fyri at skilja og taka støðu til mong og ymisk gerandismál, og tí hevur undirvísingin í lívfrøði ein týðandi lut í hesi menning.
Førleikin at nýta tøknilig amboð er í lívfrøði at duga at nýta kunningartøkni, ið er ein fortreyt fyri øllum fjarskifti. Við venjingum ognar næmingurin sær vitan og mennir síni evni at skriva tekstir. Hesin førleiki snýr seg í stóran mun um at duga at finna viðkomandi upplýsingar á internetinum og at taka niður tilfar ella avrita tilfar inn í eitt tekstskjal ella rokniark, og at goyma sítt tilfar í skipaðum skjáttubygnaði, so at til ber at handfara eina ávísa mongd av ymiskum tilfari.
At kanna
At kanna er íborin førleiki. Vit kanna og rannsaka umhvørvið fyri at lívbjarga okkum. At kanna er at eygleiða, undrast, finna svar og gera royndir. Lærarar skulu geva gætur, at hesir førleikar verða mentir frá lægsta til hægsta stig.
Førleikin at kanna snýr seg í lívfrøði um at eggja forvitni næmingsins og stimbra hug og dirvi hansara til at seta spurningar og at leita sær ráð og vitan um náttúru, umhvørvi, heilsu og lívfrøðilig viðurskifti. Í lívfrøði styrkir næmingurin síni evni at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan á bókasøvnum, í bókmentum, handbókum, á internetinum o.s.fr. Næmingurin verður eggjaður til at síggja gagn og gleði í náttúrufrøðiligum og lívfrøðiligum viðurskiftum og til at fregnast um spurningar av nevnda slag, sum bjóða forvitninum av. Við dømum og venjingum lærir næmingurin at nýta vísindaliga framferðarháttin og at handfara keldutilfar á ein sakligan og siðiligan hátt.
At skapa
Forvitni, spæl og hugflog eru serligir eginleikar, sum lærarin skal varða um og gera gagn av í undirvísingini. At skapa er eisini ein førleiki, ið kann vinnast við lærdómi. Næmingurin mennir síni evni at hugsa, tala og skriva sjálvstøðugt, eins og hann mennir síni hugskot. Hann skal kenna seg at hava ein virknan lut í egnari menning og læring.
Førleikin at skapa snýr seg í lívfrøði um, at næmingurin gerst tilvitaður um og lítur á egin evni, so hann gerst førur fyri sjálvur at byggja víðari á tað, sum lært er. Næmingurin lærir, hvussu náttúruvísindalig, tøknilig og lívfrøðilig nýbrot hava broytt náttúru, umhvørvi, samfeløg og mentan. Næmingurin lærir, at eygleiðing og ítøkiligar royndir eru ein skapandi tilgongd, sum byggir á hugflog, íblástur og treystleika. Við atliti at búningarstigi og serligu gávum næmingsins verður arbeitt miðvíst við skapandi tilgongdum, sum fremja íblástur og stimbra hugflog. Við at gera sær fyrimyndir skal næmingurin læra at meta um dygdina í avrikum hjá sær sjálvum og øðrum.
Fakligir førleikar
Undirvísingin í lívfrøði á A stigi skal bæði menna kunnleikan hjá næminginum, umframt geva honum nøkur amboð at skilja og formidla lívfrøðilig evni. Førleikamálini eru í høvuðsheitum ikki knýtt at nøkrum ávísum kjarnaøki, men eiga at vera ein partur av undirvísingini sum heild, har tey hóska inn.
Næmingurin skal eftir at hava lokið lívfrøði á A stigi duga at greiða frá og brúka lívfrøðiliga vitan og arbeiðshættir, har ímillum:
- orða og greina lívfrøðiligar spurningar ivaleyst við hjálp av lívfrøðiligum fakmálburði bæði í sambandi við kend og ókend evni
- gera sjálvstøðugar eygleiðingar og kanningar og leggja til rættis royndir bæði á starvsstovu og úti í náttúruni, íroknað at meta um vandamál og tey trygdartiltøk, tá ið arbeitt verður við lívfrøðiligum tifari, tólum og evnafrøðiligum evnum
- greina og viðgera data frá royndum, umframt at viðgera og miðla úrslit frá lívfrøðiligum royndum
- greina og meta um greinir við lívfrøðiligum innihaldi
- finna fram til og meta um informatión um umhvørvi, heilsu, heiluvág og biotøkni
- vísa vitan um samleika og arbeiðishættir hjá fakinum
- meta um víðfevndar lívfrøðiligar spurningar og hvønn týdningar hesir hava lokalt og globalt
- orða seg strukturelt um lívfrøðilig faklig evni bæði munnliga og skrivilga, íroknað at taka við etisk/hugburðarlig viðurskifti
- við støði í fakligari vitan at taka støðu og virka í sambandi við egnar og samfelagsligar spurningar við lívfrøðiligum innihaldi
- seta sína vitan inn í ein størri samanhang, eisini í mun til og í samspæli við aðrar lærugreinir
6. Eftirmeting og próvtøka
Eftirmetingar
Einstaki næmingurin skal eftirmetast ávegis í undirvísingargongdini við støði í antin skrivligum ella munnligum framløgum. Næmingurin eigur at hava eina greiða fatan av støðu síni í mun til fakligu málini í lærugreinini, og hann eigur at fáa vegleiðing um, hvussu og hvørjum arbeiðast skal við fyri at røkka málunum.
Endamálið er eisini at geva næmingunum og lærara møguleika at meta um nýttar undirvísingarhættir og innihaldi í undirvísingini. Dagliga eftirmetingin eigur at verða nýtt sum grundarlag hjá næminginum at tillaga og menna sítt arbeiðslag, og hjá læraranum at tillaga arbeiðshættir og innihald í undirvísingini.
Ein einfaldur eftirmetingarháttur av undirvísingini er nýtslan av pluss/minus svar frá næmingunum, har avtala er gjørd frammanundan, hvat skal eftirmetast.
Spurt kann vera um:
- fakliga innihaldið
- nýttu undirvísingarmiðlarnar
- undirvísingina hjá læraranum
- virknið hjá næmingunum
- sambandið millum lærara og næmingar
- samstarvið millum næmingarnar
- uppskot um broytingar
- o.s.fr.
Skrivligu viðmerkingarnar frá næmingunum kunnu síðan vera støði undir einum kjaki í flokkinum, har røtt verður um, hvat lærarin/næmingarnir kunnu gera, fyri at betra um undirvísingina. Spurnarbløð kunnu eisini nýtast, har meiri nágreiniligt verður spurgt beinleiðis til somu omanfyri nevndu viðurskifti.
Í sambandi við eftirmeting av fakligu úrtøkuni hjá næminginum kann gerast:
- spurnarblað við støði í dagsins lektiu, sum næmingarnir sjálvir rætta aftaná
- spurnarblað, sum næmingarnir lata inn til rætting
- multiple choise-test
- eftirmeting av tilfarið, næmingarnir hava gjørt
- næmingar skriva stytri essay um sínir fakligu trupulleikar
- lærara/næminga-samtalur
Næmingarnir skulu eisini royna, hvussu spurningarnir til endaligu royndina eru orðaðir, hvussu teir skulu fyrireika seg t.d. við at gera royndarpróvtøkur.
Eftirmetingin verður skjalfest.
Próvtøkuhættir
Hildnar verða ein skrivlig og ein munnlig próvtøka.
Skrivliga próvtøkan
Uppgávuna letur miðfyrisitingin gera. Próvtøkan varir í 5 tímar. Fakliga grundarlagið eru tey lýstu kjarnaøkini og spurningar í hesum sambandi.
Munnliga próvtøkan
Lærarin tekur støðu til, hvønn av hesum báðum próvtøkuháttum, hann vil nýta, og tann próvtøkuháttur, ið valdur verður, er felags fyri allar næmingar í sama bólki:
Próvtøkuháttur A
Hildin verður ein munnlig próvtøka við støði í próvtøkuspurningi, sum lærarin ger. Uppgávuspurningurin eiga í mest møguligan mun at taka støði í einum ella fleiri av tema, sum hava samband við tey ymsu evninum undirvíst hevur verið í. Próvtøkuspurningur hevur undirspurningar, ið lýsa spurningin gjølla, umframt kend og ókend skjøl, sum kunnu vera myndir, talvur, grafar o.tíl., sum til samans geva próvtakaranum møguleika at vísa, at hann lýkur fakligu førleikamálini. Royndararbeiðið skal í mest møguligan mun vera partur av uppgávunum.
Próvtøkuspurningarnir skulu tí:
- fevna um øll temu, fakligu málini og kjarnaøkini umframt ískoytisøki
- vísa, hvar denturin er lagdur í undirvísingini
- fevna um fakið í síni heild og
- í tali hóskandi svara til talið av próvtakarum
Í stórum flokkum kann verða neyðugt at lata próvtøkuspurning/ar ganga umaftur. Tá kann verða skilagott at skifta undirspurningarnar út hóast próvtøkuspurningarnir eru settir í sama tema. Allir próvtøkuspurningar skulu leggjast fram, tá ið próvtøkan byrjar, og seinasti próvtakarin skal í minsta lagi hava fýra spurningar at velja ímillum.
Próvtøkuspurningurin skal geva próvtakaranum møguleikar:
- greitt at síggja, hvat skal svarast og hvat kann svarast
- at greiða frá og sundurgreina úrslit frá venjingum
- at greiða frá valið av háttalag
- at vísa sínar førleikar at samantvinna ástøði og venjingar
- at greina og greiða frá lívfrøðiligum spurningum og samanhangum og vísa eina lívfrøðiliga fatan á einum framkomnum stigi
- at vísa sínar førleikar at perspektivera fakliga vitan í mun til viðurskifti í sambandi við vinnuna, heilsu, umhvørvi og bioetik.
Fyrireikingartíðin er 30 minuttir, íroknað útflýggjan av tilfari umframt vegleiðing. Próvhoyringin varir 30 minuttir, íroknað próvdøming.
Allir hjálparmiðlar kunnu brúkast, meðan próvtakarin fyrireikar seg.
Meðan próvtøkan fer fram kann próvtakarin brúka notatir gjørdar í fyrireikingartíðini, próvtøkuuppgávuna og egnar notatir frá undirvísingini.
Próvtøkuspurningarnir skulu vera próvdómaranum í hendi í seinasta lagi 5 yrkadagar undan próvtøkuni.
Próvtakarin skipar sjálvur fyrireikingartíðina. Próvhoyringin byrjar við at próvtakarin leggur fram, og síðani er próvhoyringin ein samrøða millum próvtakaran og próvhoyraran. Próvdómarin kann seta spurningar og luttaka í samrøðuni, um hetta fellur náttúrligt. Próvhoyringin verður býtt javnt millum framløgu og samrøðu.
Próvtøkuháttur B
Hildin verður ein munnlig próvtøka við støði í próvtøkuspurningi, sum lærarin ger. Uppgávuspurningurin eiga í mest møguligan mun at taka støði í einum ella fleiri av tema, sum hava samband við tey ymsu evninum undirvíst hevur verið í. Próvtøkuspurningur hevur undirspurningar, ið lýsa spurningin gjølla, umframt kend og ókend skjøl, sum kunnu vera blaðgreinir og líknandi tilfar., sum til samans geva próvtakaranum møguleika at vísa, at hann lýkur fakligu førleikamálini. Royndararbeiðið skal í mest møguligan mun vera partur av uppgávunum.
Próvtøkuspurningarnir skulu tí:
- fevna um øll temu, fakligu málini og kjarnaøkini umframt ískoytisøki
- vísa, hvar denturin er lagdur í undirvísingini
- fevna um fakið í síni heild og
- í tali hóskandi svara til talið av próvtakarum
Próvtøkuspurningurin skal geva próvtakaranum møguleikar:
- greitt at síggja, hvat skal svarast og hvat kann svarast
- at greiða frá og sundurgreina úrslit frá venjingum
- at greiða frá valið av háttalag
- at vísa sínar førleikar at samantvinna ástøði og venjingar
- at greina og greiða frá lívfrøðiligum spurningum og samanhangum og vísa eina lívfrøðiliga fatan á einum framkomnum stigi
- at vísa sínar førleikar at perspektivera fakliga vitan í mun til viðurskifti í sambandi við vinnuna, heilsu, umhvørvi og bioetik.
Próvtøkuspurningurin verður við lutakast útflýggaður dagin fyri próvtøkuna. Fyrireikingartíðin er ca. 24 tímar, tó ikki stytri enn 24 tímar.
Próvhoyringin er ca. 30 minuttir.
Í stórum flokkum kann verða neyðugt at lata próvtøkuspurning/ar ganga umaftur. Tá kann verða skilagott at skifta undirspurningarnar út hóast próvtøkuspurningarnir eru settir í sama tema.
Próvtakarin skipar sjálvur fyrireikingartíðina. Próvhoyringin byrjar við at próvtakarin leggur fram, og síðani er próvhoyringin ein samrøða millum próvtakaran og próvhoyraran. Próvdómarin kann seta spurningar og luttaka í samrøðuni, um hetta fellur náttúrligt. Próvhoyringin verður býtt javnt millum framløgu og samrøðu.
Próvtøkuspurningarnir uttan fylgiskjøl skulu próvtakarnir kenna innan próvtøkuna, tó í fyrsta lagi, tá ið próvtøkuætlanin er almenna kunngjørd.
Dømingargrundarlag
Dømingin er ein meting av, í hvønn mun avrikið hjá næminginum lýkur fakligu førleikamálunum lærugreinini.
Skrivliga royndin
Dentur verður lagdur á, at næmingurin dugir at:
- skipa og formidla lívfrøðiligt tilfar ivaleyst við nýtslu av fakligum málburði
- vísa fakligt innlit og yvirlit
- taka við týðandi faklig partar í samband við givnar spurningar
- skilja lívfrøðiligar spurningar
- at seta ókent tilfar í samband við kendar lívfrøðiligar spurningar
- greina og meta um royndararbeiði innan lívfrøðina
- greina og meta um lívfrøðiligt data
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av munnliga avrikinum hjá næminginum.
Munnliga royndin
Umframt dømingargrundarlagið frá skrivligu royndini verður eisini dentur verður lagdur á við munnligu royndini, at næmingurin dugir at:
- próvføra og vera virkin við í fakligari samrøðu
- taka støðu til spurningar við lívfrøðiligum innihaldi
- perspektivera sína lívfrøðiligu vitan
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av munnliga avrikinum hjá næminginum.
Próvtalslýsingar
7. At skipa undirvísing
Í hesum parti av námsætlanini verður í stuttum greitt frá teimum didaktisku meginreglum, ið eru støði undir skipan av undirvísing. Hvør einstøk námsætlan myndar didaktiska sjónarmiðið, og saman mynda allar námsætlanirnar tann felags didaktiska pallin, har undirvísingin verður útint.
Undirvísingin tekur altíð støði í teimum førleikum, ið næmingurin hevur við sær av tí stigi, hann kemur. Námsætlan og útbúgvingarbygnaður skulu tryggja, at fortreytir fyri fjøltáttaðari undirvísing eru til staðar.
Didaktiskar meginreglur
Undirvísingin í lívfrøði á A stigi verður skipað við støði í lívfrøðiundirvísingini á C-stigi.
Undirvísinging fatar um m.a. grundstøði innan kyknulæru, smáverulívfrøði, lívevnafrøði, vistfrøði, arvalæru og lívvirkisfrøði. Undirvísingin venur næmingarnar at arbeiða við ymiskum háttaløgum, leita eftir upplýsingum, próvføra á lívfrøðiligum grundarlag, arbeiða við modellum og røða um dygdina í sambandi við áhugamál, ið vera sett upp ímóti hvørjum øðrum.
Undirvísingin er tematisk. Temuni taka støði í lívfrøðiligum spurningum, ið antin hava persónligan ella samfelagsligan áhuga. Ymisku evnini verða vald, so at tey lýsa tað, sum sermerkir lívfrøðina, samstundis sum tey lýsa, hvønn týdning tað hevur at brúka lívfrøðilig ástøði og arbeiðslag. Temuni verða løgd soleiðis tilrættis, at tey stuðla fatanina hjá næminginum um, hvussu ymisku partarnir í kjarnaøkinum hanga saman. Nøkur av temunum verða vald við tí fyri eyga, at hesi kunnu verða brúkt í samstarvi við onnur fak.
Undirvísingin verður løgd soleiðis tilrættis, at hon skiftir ímillum ymiskar undirvísingarhættir, ið tryggja stigvøkstur frá eini meiri lærarastýrdari undirvísing til eina, har næmingurin sjálvstøðugt kann arbeiða bæði ástøðiliga og verkliga við smærri lívfrøðiligum spurningum, samstundis sum næmingurin eisini gerst tilvitaður um stigvøksturin í síni egnu læring. Hetta kann verða gjørt við at arbeiðtt verður á ymiskum taksonomiskum stigum, og við at brúka týpuorð sum lýs, greið frá, greina, røð um og met um.
Av stórum týdningi er, at einstaki næmingurin virkin og á skapandi hátt mennir síni munnligu evni at miðla lívfrøðiliga vitan við samrøðu og við framløgu.
Eisini er tað av stórum týdningi, at kjarnaøkini umskarast, tá ið tað ber til, og tá tað verður mett at vera hóskandi. Sum dømi kundu partar úr kjarnaøkinum kyknulæra verið samskipaðir við pørtum úr kjarnaøkinum arvalæra. Vitan á hesum øki kundi verið við til at gjørt fatanina av lívfrøðini meira fjøltáttaða.
Stigvøkstur merkir støðuga framtøku av einum lægri stigi á eitt hægri. Í læringartilgongdini verður farið frá tí lætta til tað torføra, frá tí einfalda til tað torgreidda og frá tí ítøkiliga til tað úrtøkiliga. Stigvøksturin er oftast tíðartreytaður.
Undir stigvøkstrinum liggur eisini kravið um vaksandi ábyrgd og virknari luttøku.
Umráðandi er í hesum sambandi, at ljós verður varpað á teir leiklutir, sum næmingur og lærari kunnu hava hvør sær. Samrátt verður um, hvat ið er best at gera, og hvussu hetta verður gjørt, so næmingurin fær ávirkan á undirvísingina og á egnu læring.
Stigvøksturin kemur serstakliga til sjóndar í teimum førleikamálum, sum lýst eru í námsætlanini. Málini lýsa framúravrikið (hægsta próvtal) og eru bindandi, soleiðis at skilja, at lærari og næmingur altíð arbeiða fram ímóti at náa teimum ásettu málunum so væl sum gjørligt. Fyri at tryggja stigvøkstur er neyðugt, at sett verða ávegismál, sum hjálpa næminginum fram móti endaligu málunum. Umráðandi er eisini, at lærarin er tilvitaður um fortreytirnar hjá einstaka næminginum og tillagar undirvísingina eftir einstaka næminginum. Lærarin skal leggja undirvísingina til rættis, so næmingurin veit frammanundan, hvørji ávegismálini eru. Næmingurin skal gerast tilvitaður um tey krøv, ið sett verða, so hann kann seta upp mál, umhugsa og leggja til rættis sína egnu menning. Næmingurin skal greitt fáa at vita, hvussu hann verður eftirmettur, og hvat metingarstøðið er.
Næmingurin skal tí gerast tilvitaður um, hvat tað í grundini er at læra. Eisini skal næmingurin gerast tilvitaður um ymiskar læringarhættir, og hvat endamálið við læringini er.
Undirvísingin skal sostatt ikki bert savna seg um tað, sum lært verður, men eisini um, hvussu lært verður. Umráðandi er, at hugtakið læring verður lýst og viðgjørt í flokkinum, so næmingurin gerst tilvitaður um, hvat hugtakið ber í sær. Næmingurin skal regluliga gerast varugur við, hvussu læringartilgondin er ætlað, og hann skal verða eggjaður til at umhugsa sína egnu støðu í henni.
Næmingurin skal frá fyrsta degi skilja týdningin av lærugreinini lívfrøði. Tá ið arbeitt verður við ymiskum evnum og táttum, verða ymiskir førleikar mentir. Næmingurin skal fáa fatan av, hvat hesir førleikar kunnu verða brúktir til, eisini uttan fyri skúlans gátt. Undirvísingin í lívfrøði skal gera næmingin tilvitaðan um, at hann í lærugreinini mennist og gerst førur fyri at arbeiða greinandi og kritiskt við teimum ymisku evnunum og táttunum, sum arbeitt verður við. Eisini skal næmingurin verða tilvitaður um, at hann í lærugreinini mennir sær førleikarnar at koma til orðanna í nógvum ymiskum viðurskiftum, ið so ella so eru knýtt at lívfrøðiligum spurningum.
Arbeiðshættir
Undirvísingin verður sum áður nevnt løgd tilrættis, so at royndarstovuarbeiði og ástøði eru samantvinnaði, samstundis sum at:
- dagliga undirvísingin skiftir ímillum ymisku læringsrúmini
- valdi arbeiðshátturin ger næmingin mest møguliga virknan og sjálvstøðugan
- næmingurin sjálvur ger flest møguligar royndir
- næmingurin arbeiðir sambært bæði tí induktiva, hypotetisk-deduktiva háttinum og falisifikatiónsháttinum
- næmingurin leggur evni munnliga fram til kjak
- næmingurin eygleiðir bæði í starvstovuni, náttúruni og á virkjum
- næmingurin skrivliga skjalprógvar arbeiðið, sum t.d. frágreiðingar og starvsstovuskráir.
Arbeiðshættir skulu veljast so, at teir eru við til at røkka teimum málum, ið sett eru. Í øllum kjarnaøkjum er umráðandi at leggja arbeiðið til rættis, so at ein líðandi stigvøkstur verður tryggjaður.
Í lívfrøði verða ymiskir arbeiðshættir nýttir, so at fjølbroytni í lærugreinini kann verða framt miðvíst. Arbeiðshættir kunnu fevna um lærarafyrilestur, einstaklingsverkevni, næmingaframløgu, samrøður í flokkinum, bólka- og toymisarbeiði, verkætlanarevni o.s.fr.. Tá ið arbeiðshættir verða valdir og lagdir til rættis, er eyðsæð, at lærarin hugsar um stigvøkstur í undirvísingarháttunum, har byrjað verður við lærarastýrdari undirvísing. So hvørt næmingarnir búnast og gerast meira sjálvstøðugir, verður hesin lærarastýrdi undirvísingarháttur at minka.
Næmingarnir skulu ikki einans duga at fyrihalda seg til boðskap frá lærara og floksfeløgunum, og í eins stóran mun duga at miðla vitan og boðskap til lærara, floksfelagar og móttakarar uttan fyri flokshølið.
Arbeiðshættirnir eru tískil neyvt samantvinnaðir við serligum atliti at, hvussu arbeiðsuppgávurnar og venjingarnar hjá næminginum verða útintar.
Endamálið við teimum ymisku arbeiðsháttunum er at menna aðrar førleikar enn teir reint fakligu, tað eru førleikar sum t.d. at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan, at kanna gjølla, at arbeiða sjálvstøðugt, at seta sær mál og at arbeiða evnislagað og miðvíst, at arbeiða tíðaravmarkað, at samstarva, at samhugsa, at brúka og hugsa vitan í nýggjum høpi, at leggja til rættis og evna til eitt avrik, at gera uppgávuorðingar, at brúka ymisk háttaløg, at hugsa nýtt og verkseta, at hugsa djúpari og breiðari um ávíst evni, umframt at taka á seg ábyrgd og at sýna virðing.
Lærari má altíð gera sær sjálvum og næmingum greitt, hvat endamálið við ávísum arbeiðshátti er.
Royndararbeiði
Í minsta lagi 1/3 av undirvísingini verður nýttur at gera kanningar og royndir. Íroknað er bæði arbeiðið áðrenn og aftan á kanningina ella royndina. Skráir og/ella frágreiðingar verða altíð skrivaðar.
Lívfrøði er náttúruvísindalig lærugrein, har undirvísingin skiftir ímillum ástøði og royndir. Royndararbeiðið er altíð fastur partur av undirvísingini. Tað merkir, at samstundis sum ástøðiligi parturin verður gjøgnumgingið, verður royndararbeiðið gjørt í royndarstovuni og/ella úti í náttúruni. Tí skal tætt samband vera millum tað átøðiliga og tær royndir, ið tema/evni vilja lýsa. Í flestu førum er tað ein fyrimunur, um royndararbeiðið er støði undir einum tema, í staðin fyri at temað fyrst verður ástøðiliga lýst og síðan royndararbeiðið gjørt.
Royndarstovuarbeiðið fatar m.a. um
- royndir, ið verða gjørdar við støði í eini útflýggaðari vegleiðing
- venjingar í ítøkiligum kanningaháttum
- testu/hypotesu í sambandi við eina givna roynd
- sjálvstøðugt at leggja til rættis royndir, testa hypotesir og viðgera úrslit av egnum royndum.
Royndarstovuarbeiðið fer fram bæði inni í royndarstovuni og úti í náttúruni. Næmingurin fær sostatt gott innlit í náttúruvísindaligar arbeiðshættir, samstundis sum næmingurin lærir at ferðast í náttúrini umframt arbeiðstrygdarviðurskifti í royndarstovuni.
Næmingurin skal í sambandi við royndararbeiðið hava vanligar royndarstovuførleikar, umframt at hann skal læra um vanlig trygdarviðurskifti í royndarstovu.
Hugtakið royndararbeiði fatar um ymiskt virksemi hjá næminginum, sum t.d.
- at venja ítøkiligar arbeiðshættir og tøkni, so sum at nýta sjóneyku, blóðtrýstmátara, telja gerkyknir, arbeiða sterilt o.tíl.
- at eygleiða, kanna og máta bæði í royndarstovuni og úti í náttúruni, t.d. flora- og faunakanningar, kanna vatndálking, kostkanning o.tíl.
- royndir, ið skulu testa og/ella endurskoða hypotesir, t.d. um, hvørjir faktorar hava ávirkan á geringartilgongdina, hvønn týdning føðslusølt hava á plantuvøkstur, royndir í sambandi við arbeiðsfysiologi o.tíl.
- samrøður og spurnarkanningar í sambandi við arbeiðsumhvørvi, royking, rúsevni, heilsutiltøk o.tíl.
Sýnisroyndir og greiningar av royndarúrslitum frá øðrum keldum kunnu nýtast sum íblástur í undirvísingini, men verða ikki roknaðar sum partur av royndararbeiðinum hjá næminginum.
Mælt verður til at byrja eina undirvísingargongd við eini kvalitativari roynd fyri at eggja og kveikja forvitni hjá næminginum. Seinni kann royndin víðkast til eina kvantitativa roynd ella mennast á onkran annan hátt.
Allar royndir skulu skjalprógvast við eini skrá, sum skal fevna um viðmerkingar, ið styðja eina møguliga vegleiðing, so at alt frá royndini er skjalfest. Skráin skal hava ein slíkan eginleika, at hon kann nýtast sum grundstøði í sambandi við eina próvtøku. Skráirnar verða eisini nýttar sum støði undir møguligum royndarstovufrágreiðingum.
Talgilt myndatól, videoupptakari, fartelefonir o.tíl. gera tað møguligt hjá næminginum at skapa eitt sjónligt úrslit, ið seinni kann nýtast sum skjalprógv í sambandi við kt-framløgur, royndarstovufrágreiðingar o.tíl.
Umframt at arbeitt verður við ymiskum sløgum av royndum, skulu hesar bæði vera kvalitativar og kvantitativar. Í sambandi við kvantitativu royndirnar skal dentur verða lagdur á meting av úrslitunum, óvissur av mátingum umframt møguleikan at endurtaka royndini.
Tvørfakligt samstarv
Undirvísingin verður løgd til rættis í samstarvi við hinar náttúruvísindaligu lærugreinarnar í styttri ella longri tíðarskeið.
Samstarvið kann vera meira ella minni bindandi - frá fullkomnari samkoyring millum lærugreinar við felags tímum og felags tvørfakligum verkætlanum, til bert at fevna um avtalur millum lærarar um at fylgjast í lesnaði (lesa parallelt), t.e. at taka upp somu evni í fleiri lærugreinum samstundis, og soleiðis geva næmingunum fleiri ymiskar tilgongdir til sama spurning um somu tíð.
Tríggjar høvuðsgrundgevingar eru fyri tvørfakligum samstarvi:
- ein almenn, ið snýr seg um førleikarnar, næmingurin skal ogna sær og bjóða fram á arbeiðsmarknaðinum, og
- ein námsfrøðilig, ið snýr seg um skiftandi arbeiðshættir og at geva næminginum innlit í tvørfakligar samanhangir.
- ein verklig, ið ger evnini at samstarva og síggja samanhangir avgerandi, tá ið næmingurin fer undir víðari lestur ella út á arbeiðsmarknaðin
Tvørfakligt samstarv skal tí hjálpa næminginum at síggja lærugreinarnar sum partar av størri heild, og tað letur samstundis upp fyri øðrum og fjølbroyttari sjónarmiðum.
Fleiri av fakligu økjunum í lívfrøði er sera viðkomandi fyri næmingarnar. Teir kunnu gera nógvar royndir og kanningar við sínum egna kroppi sum útgangsstøði, og tað ger eisini náttúruvísindaligu arbeiðshættirnar meira viðkomandi. Í lívfrøði er siðvenja at røða um torgreidd sambond og geva fatan av, hvussu t.d. villukeldur kunnu ávirka úrslit. Lívfrøði gevur tí eitt munandi íkast til náttúruvísindaligu fatanina hjá næminginum og atburð hansara í sambandi við aðrar náttúrulærugreinar.
Lívfrøði er eisini lærugrein, sum er vælegnað til at skapa samband millum náttúruvísindaliga, humanistiska og samfelagsliga økið, og hesin møguleiki eigur at vera gagnnýttur. Í lærugreinini verður náttúruvísindaligur hugsunarháttur og náttúruvísindaligir arbeiðshættir nýttir sum støði undir hugburðsmenning og etiskari støðutakan í ymiskum evnum, sum eisini verða viðgjørd í øðrum lærugreinum. Hetta gevur møguleikar fyri fruktagóðum tvørfakligum samstarvi, sum kan geva eitt íkast til tann almenna og fakliga hugburðin.
Lívfrøði A er harumframt fevnt av teimum vanligu ásetingunum um samstarv millum lærugreinar.
Skrivligi tátturin
Skrivliga arbeiðið er ein náttúrligur partur av undirvísingartilgongdini og fevnir um hesi evni:
- skráir frá royndarstovuarbeiði og kanningum í náttúruni
- frágreiðingar við støði í skráum
- rokna uppgávur
- annað arbeiðið, t.d. verkætlanir
At gera skráir og at skriva frágreiðingar er ein týdningarmikil partur í náttúruvísindaligu lærugreinunum, og tað er sjálvsagt, at lívføði, evnafrøði og alisfrøði samstarva um at læra næmingin hetta handverk. Miðað verður ímóti, at hetta verður gjørt við støði í einum felags frymli fyri frágreiðingar og við at nýta felags frøðiheiti. Í ávísum førum er skilagott at samstarva við lærugreinina føroyskt, sum kann geva eitt íkast til at betra um orðingar og miðlan í sambandi við at frágreiðingar verða skrivaðar.
Skrivliga arbeiðið skal
- økja um møguleikan hjá næminginum at ogna sær hegni at arbeiða náttúruvísindaliga
- venja evnini hjá næminginum at miðla náttúruvísindaligar upplýsingar rætt og beinraki
- venja evnini hjá næminginum at greiða frá, greina og røða um royndarúrslit og náttúruvísindaligar spurningar
- geva næminginum møguleika at fara í dýpdina við náttúruvísindaligum spurningum
- skapa støði undir endaligu royndini
Siðvenjan í sambandi við skrivligt arbeiði í lívfrøði hevur í stóran mun verið at gera skráir og at skriva frágreiðingar. Ein stórur partur av skrivliga avrikinum kann vera av hesum slag. Men eisini onnur sløg av skrivligum avrikum eru hóskandi, sum t.d.
- arbeiðsuppgávur, sum kunnu fevna um samandrátt av lektiu, plakat- og reklamutekstir, at loysa uppgávur og venja lyklaorð sum “at greiða frá”, “at røða um”, “at greina” og “at meta um”.
- uppgávur í at miðla, sum taka saman um og miðla fakligu vitanina hjá næminginum til ein givnan málbólk – t.d. minilex, greitt prosasvar til persón uttan fakligan kunnleika, grundgeva fyri og ímóti einum orðaðum spurningi, uppskot til lesarabræv ella líknandi
Í sambandi við onnur avrik og aðrar uppgávur í miðlan kann vera tørvur á skrivligum skjalprógvum, t.d. í sambandi við tekstir til PowerPoint, synopsu til film, handrit til útvarpssending, blaðgreinar og faldarar.
Næmingurin skal altíð gera skráir (skrásetingar) í sambandi við royndir og kanningar. Frágreiðingar verða skrivaðar í onkrum av førunum.
Frágreiðingarnar kunnu vera meira ella minni umfatandi. Roknað verður ikki við, at tær fyrstu frágreiðingarnar á teimum ymisku stigunum eru tilevnaðar á sama hátt sum tær seinastu. Skilagott er at leggja dent á einstakar tættir í skrivingini alt eftir hvørjar venjngar verða gjørdar. Hetta merkir, at tá ið nakrar frágreiðingar eru gjørdar, hava allir tættir verið viðgjørdir. Ein frágreiðing kann t.d. leggja dent á at lýsa mannagongd, arbeiðshátt, ella samband millum ástøði og viðgerð av úrslitum. Sum heild má skrivliga arbeiðið vera við til at menna evni næmingsins at fara í dýpdina, umframt styrkja nærlagni og neyvleika hansara.
Havast skal í huga, at skrivligu avrikini í so stóran mun sum til ber skulu nýtast sum støði undir próvtøkuni. Tí er neyðugt at gera eitt hóskandi tal av skrivligum avrikum, og at hesi breitt umfata fakligu økini.
Skrivligi og skapandi parturin av lærugreinini letur upp fyri tvørfakligum samstarvi, og við tí øðrvísi skrivligum avrikum. Heldur enn at lata eitt avrik inn bara í lívfrøði, kann talan vera um tvørfakligt samstarv við t.d. eina av mállærugreinunum. Ein grundgeving fyri, at skrivligt og skapandi arbeiði kann vera partur av tvørfakligum samstarvi, er, at næmingurin lærir, at tað at skriva væl (t.e. greitt og uttan stórvegis villur) ikki bara er eitt krav í lærugreinini føroyskum, men eitt alment krav, ið er knýtt at øllum skrivligum samskifti í øllum lærugreinum.
Næmingurin skal tí hava venjing í at skriva so, at hann eisini skrivliga kann vera partur av toymisarbeiði og verkætlanum. Á tann hátt kann næmingurin mennast til at geva og taka ímóti viðmerkingum til skrivlig upprit, sum verða løgd fram, á ein mennandi hátt. Kunningartøknin letur harumframt upp fyri munagóðum og ítøkiligum møguleikum í sambandi við vegleiðing og umrøðu í sjálvari skrivitilgongdini.
Munnligi tátturin
Munnliga miðlanin verður best styrkt, um einstaki næmingurin mest møguligt sleppur til orðanna. Hetta kann fáast í lag í sambandi við ein virknan dialog við læraran ella hinar næmingarnar í flokkinum, og at næmingar samrøða, tveir og tveir og í bólki. Eisini um næmingurin við hjálp frá læraranum av og á sleppur at leggja fram tilfar úr tíðarritum o.s.fr. ella halda stuttar fyrilestrar. Eisini framløgur í smærri bólkum kunnu stimbra munnliga táttin hjá næmingunum.
KT í undirvísingini
KT verður tikið við í undirvísingina, har tað gevur fyrimunir í mun til at náa fakligu málunum fyri lærugreinini, t.d. í sambandi við datasavning, dataviðgerð við rokniarki, leiting á netinum, ger av skrivligum frágreiðingum og framløgur.
Ein heimasíða ella bloggur gevur góðar møguleikar fyri at skifta tilfar sínámillum og at hava sítt egna arbeiði savnað á einum stað. Eisini lættir hetta um samskiftið millum næmingar og næmingar og lærara. Serliga í sambandi við verkætlanir og annað bólkaarbeiði eru talgildu stevnurnar eitt gott amboð.


c: text/html

text:
« Aftur til yvirlit
Várkonsertin 2018
Solistur er Jón Festirstein
17. mars hevur Føroya Symfoniorkestur sína várkonsert. Á skránni verða hesi verk: Overtura til Brúðleyp Figaros eftir Mozart, 7. symfoni hjá Beethoven og violinkonsert hjá Samuel Barber.Solistur á hesi konsert verður ungi violinlærarin Jón Festirstein. Dirigentur verður finska Eva Ollikainen. Hon er enn í trýatiárunum, hevur vunnið eina dirigentkapping, og undir síni útbúgving havt so navnframar mentorar sum Kurt Masur, Bernhard Haitink, Herbert Blomstedt og James Levine. Hon hevur stjórnað ymiskum norrønum orkestrum, Staatskapelle Dresden og Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, fyri at nevna nøkur. Hon hevur eisini staðið fyri framførslum av Gandafloytuni á Kungliga Operan í Stockholm, Carmen á Gøteborg Operan, og hon fer seinni í vár at standa fyri eini frumframførslu á Semperoper í Dresden.
Dirgentur: Eva Ollikainen
Solistur: Jón Festirstein
Skrá
Mozart: Le Figaro ouverture
Barber: Violinkonsert
Steðgur
Beethoven symfoni nr. 7

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eiga at fáa borgarar úr ALS og ikki í ALS
Víst kunnu vit gleðast um, at vit hava fingið skipanir, sum ALS, eins og aðrar sosialar skipanir, ið lofta teimum ið hava tørv á tí, og eru fyri øll. Landsins stjórn eigur hinvegin alsamt at leggja seg eftir at føra ein politikk, ið megnar at fáa borgararnar úr ALS, heldur enn í ALS
Í aftursvarinum hjá Signhild V. Johannesen til mína grein, sæst munurin á hugsjónunum og hvar vit standa politiskt. Vit eru kanska ikki so ósamdar um karmarnar, men sera ósamdar um, hvussu vit halda eitt samfelag best kann mennast. Umráðandi er at arbeiðsgevarar og íverksetarar fáa støðug, góð og rúmlig kor at virka undir, so hesi alsamt menna og konsolidera seg, og harvið fáa fleiri og fleiri borgarar í arbeiði. Tað er vinnulívið, sum er lokomotivið, ið ger, at vit í heilatikið kunnu hava tað vælferðarsamfelag, vit hava.
Fólkaflokkurin fyri øll
Tað er onki nýtt, at Fólkaflokkurin megnar at fevna bæði arbeiðsgevarum, eins og verkafólkum og -feløgum. Tá ið málið um fiskivinnunýskipanina varð lagt fram, kendu verkafeløgini í Norðoyggjum seg beinanvegin ótrygg og sendu skriv út 8. mars 2017, har tey m.a. søgdu:
”Verður uppskotið um nýggja fiskivinnuskipan samtykt, er stórur vandi fyri, at hundraðtals arbeiðspláss í Norðurøkinum fara at hvørva um heilt stutta tíð. Tí vilja vit við hesum heita á politiska myndugleikan – og fyrst og fremst á tingmenn í Norðoyggjum, um at steðga ætlanini hjá landsstýrinum.” …Víðari søgdu tey: “Vit hava tvær ferðir seinastu 25 árini upplivað, at arbeiðið á Kósini hevur ligið stilt, og tað er ein støða, sum vit ikki ynskja at uppliva aftur.”
Fólkaflokkurin í býráðnum legði upp til at fáa eitt samt býráð, óansæð politiskan lit, at senda skriv út, har vit stuðlaðu verkafeløgunum. Semja spurdist tíverri ikki burturúr hesum, hóast fleiri av ætlaðu átøkunum í Fiskivinnunýskipanini, eisini tá, tyktust at hótta tilverugrundarlagið í Norðoyggjum. Tí varð stuðulsskrivið sent út bert umboðandi Fólkaflokkin.
Tá ið Signhild V. Johannesen rør fram undir, at eg og allur Fólkaflokkurin heldur vilja hava stattarmun, heldur enn eitt javnt samfelag, so er hetta ikki rætt. Munurin á flokkum okkara er, hvussu vit meta vit best fáa eitt samfelag fyri øll. Ein grundleggjandi munur á hugsjónum. Sum beinrakna orðatakið, ið ofta verður nýtt, sigur: “You cannot strengthen the weak by weakening the strong.”
Tað er umráðandi, at tey ið stjórna, til eina og hvørja tíð, føra ein politikk ið megnar at fáa føroyska borgaran úr ALS og ikki førir politikk, soleiðis at borgararnir enda í ALS.
Gunvá við Keldu
Býráðslimur


text:
Fyribyrgjandi- og viðlíkahaldsvenjing
Á Hamragarði er fyribyrgjandi- og viðlíkahaldsvenjing. Tilboðið er til allar borgarar í Suðuroy, ið eru eldri enn 65 ár.
Endamálið við venjingini er at tryggja at borgarin livir eitt aktivt lív og upplivir øktan tryggleika, førleika, yvirskot og orku til gerandisdagin.
Vant verður fyri tað mesta við maskinum.
Venjingin er rættað ímóti øllum kroppinum, og umfatar bæði styrki og konditión – við vegleiðing frá fysioterapeuti.
Krav fyri luttøku er at luttakarin:
- Er eldri enn 65 ár
- Kann ganga sikkur innandura við ella uttan hjálpitól
- Klárar at ganga min. 1 km. við ella uttan hjálpitól
- Klárar trappur uttan hjálp
- Klárar at halda balansuna fríttstandandi
- Klárar at koma frá liggjandi til at standa sjálvur
- Skilur munnligar og visuellar leiðbeiningar
Møguleiki er fyri einum práti, frukt og drekka saman við húsfólkinum á Hamragarði eftir venjingina.
Kostnaður er 20 kr. hvørja ferð.
Áhugaði kunna ringja á tlf. 79 35 04 ella á tlf 79 35 03 millum kl.09.00 -15.00 og hoyra nærri.


text:
Tað nýggjasta er “kavaflogbóltur”. - Vetrar OL?
Nógv verður gjørt fyri at fáa tær ymisku ítróttargreinirnar fram í ljósið. Seinasta nýggja er, at farið er miðvíst undir at marknaðarføra kavaflogbólt.
Eitt av endamálunum er helst eisini at fáa hesa ítróttargreinina við í vetrar-OL í framtíðini.
Á hesum leinki hjá FIVB er ein filmur frá einum dysti og ein samrøða við prins Albert II úr Monaco, sum tosar um kavaflogbóltin.
Hetta frábrigdi av flogbólti er ikki roynt í Føroyum enn, sum verulig kapping, tó at vit hava sæð føroyingar spælt kavaflogbólt áður (fbf.fo/em-i-kavaflogbolti), men møguleikin er her til tíðir.


text:
Tíðindaskriv in.fo
Marita á Rógvi 25.02.2014 (06:00)
Gongur væl at manna reyðu drekarnar
- Minst tíggju manningar fara at umboða Argja Róðrarfelag í summar, sigur nevdarlimur Høgni Jacobsen.
Argja Róðrarfelag varð stovnað í 1982, men telist í dag millum størstu kappróðrarfeløgini í landinum. Felagið vann heiðurin ´Ársins Felag´ í 2011, og síðani hevur gongdin bert verið jalig. Í ár umboða tíggju kappróðrarmanningar reyða drekan, sum er eyðkenda drekastevnið hjá felagnum.
- Sum støðan er nú, er ein gentumanning í barnaróðri, Fimmmannafarið Blikur er mannaður við bæði gentum, dreingjum og kvinnum, og fimmmannafarið Teistin er eisini mannaður við kvinnum. Seksmannafarið Lómur fær úr at gera í summar. Hann er nevniliga mannaður við kvinnum, monnum og oldgirls. Áttamannafarið Argjabáturin er mannaður, og so er manning eisini funnin til nýggja tíggjumannafarið, sigur Høgni Jacobsen, sum sjálvur skal rógva við nýggja tíggjumannafarinum.
Hann dylur ikki, at felagið væntar sær nógv góð úrlsit í ár.
- Mann væntar altíð nógv av øllum manningunum, og soleiðis er eisini í ár, sigur Høgni Jacobsen.
Milum annað hevur hann serliga góðar vonir til gentumanningina á Bliki, sum vann silvur í 2013. Eisini er hann avgjørdur um, at kvinnumanningin á Teistanum og oldgirls fer at blanda seg í oddin í summar. Tíggjumannafarið skal á ovastu rók, sigur Høgni Jacobsen
- Tíggjumannafarið fer eftir gullinum. Vit hava eina sera roynda manning, og allir hava róð í nógv ár, sigur Høgni Jacobsen.
Ein nýggjur dreki til flotan
Flotin á Argjum rúmar sjey bátum: Æðan, Blikur, Teistin, Lómur, Argjabáturin, gamli Argjabáturin og Hoyvíkingur. Í ár kemur áttandi báturin til felagið. Talan er um eitt nýtt tíggjumannafar, sum er í gerð í løtuni.
- Vit hava bílagt eitt tíggjumannafar. Eg veit ikki, um hann (Sámal Hansen, red) hevur strekt kjølin enn. Tað er ikki avgjørt enn, hvussu nýggi báturin skal eita. Nevndin fer at taka støðu til hetta í næstum, sigur Høgni Jacobsen.
Orsøkin til, at eitt nýtt tíggjumannafar er bílagt er til tess at veita rógvarum á Argjum eitt eyka tilboð. Um rógvarar eitt nú ætla sær víðari úr einum áttamannafari og í eitt tíggjumannafar, er ikki longu neyðugt at leita sær til Havnar Róðrarfelag ella Róðrarfelagið Knørr. Hann leggur tó afturat, at sum landið liggur í løtuni, er einki annað tíggjumannafar mannað. Hann vónar tó, at onnur tíggjumannafør verða mannað skjótt, so nýggja tíggjumannafarið hjá Argja Róðrarfelag ikki leggur einsamalt til start á Norðoyastevnu.
Norðoyastevna verður 31. ma


text:
Undrið stevnur longur upp
Ársins útgáva av 2. deild bjóðar bara upp á EITT felag, sum hevur sítt besta lið í deildini, og hetta liðið er Undrið. Í fjør var tað B71, sum nú leikar í 1. deild, og í 2016 vóru tað Royn og MB. MB spælir nú í 3. deild, og Royn er partur av samstarvinum TB/FC Suðuroy/Royn.
Meðan bara fá lið í 1. deild hava møguleika at flyta upp, so er kjansurin kanska heldur størri í 2. deild. Minkandi talið av feløgunum ávirkar tó dynamikkin í deildunum, tí tey somu feløgini ganga í nógvum førum aftur í øllum deildum. Nú er tað vorðið vanligt, at størru feløgini hava lið í Betri Deildini, í 1. deild og í 2. deild. Hetta var ikki so vanligt fyri kanska eini fimm árum síðani. Onkutíð sleppa lið heldur ikki upp úr 3. deild, tí tey eru longu umboðað í 2. deild, hetta hendi m.a. í fjør, tá 07 Vestur og KÍ blivu nr. 2 og 3 í FM-endaspælinum.
Í ár hava hesi seks feløgini sítt næstbesta lið í 2. deild: 07 Vestur, AB, B36, B68, EB/Streymur og ÍF. Øll hesi liðini – umframt Undrið – kunnu í teoriini flyta upp í 1. deild, men hjá øllum uttan Undrinum veldst um, hvussu tað gongur liðum teirra í Betri Deildini og í 1. deild. Hini trý liðini, teir triðbestu hjá NSÍ, KÍ og Víkingi, kunnu ikki flyta upp.
2. deild er vorðin ein blanding av hugnafótbólti – serliga hjá triðbestu liðunum (sum valla venja stórvegis) – og so hini, sum fegin vilja hava sítt besta ella næstbesta lið longur upp til seriøsari fótbólt. Tað er sum oftast nokkso stór útskifting á ymsu liðunum frá dysti til dyst, tað veldst onkutíð um hvørjir (U21)leikarar eru tøkir, tí aðrir dystir hava hægri raðfesting, og í nøkrum førum snýr tað seg í veruleikanum ofta bara um at klára at manna liðið – serstakliga til dystir á útivølli. Kanska verður júst hetta frægari í ár, tí eingin dystur er á á Sandi ella í Suðri í ár.
Eftir tvey tey fyrstu umførini, er unga Havnarliðið og suvereni uppflytarin í fjør, Undrið, fremst við fullum stigatalið saman við EB/Streymi. Undrið hevur kanska ikki havt teir truplastu dystirnar á pappírinum móti B68 II og Víkingi III, men teir tykjast at hava styrkt seg enn meira í ár, og tað verður áhugavert at síggja, hvat teir megna í longdini. Annars má man nokk væntað, at serliga teir næstbestu hjá stóru feløgunum B36 og EB/Streymi hava veruligar ambitiónir um at koma upp í 1. deild.
FaroeSoccer fer at fylgja gongdini og taka samanum av og á.
Øll hagtølini um 2. deild finnast her.


text:
Barnafestivalurin 2018. Interaktiv konsert við tónleikabólkinum Danjal.
Umframt at geva áhoyrarinum eina litríka tónleikaliga uppliving, verður lurtarin inndrigin og gjørdur til ein part av tí samlaða listarliga skapilsinum
Bólkurin hevur seinastu árini arbeitt við tí tey kalla, kreativur responsur, og tað er júst hetta møguleiki verður at uppliva henda dagin.
Í stuttum er kreativur responsur, at í staðin fyri greina og tulka analytiskt, so tulkar tú tilfarið við sjálvur at útrykkja og formulera teg kreativt.
Eina viku undan konsertini hevur bólkurin ferðast kring landið og arbeitt við kreativum responsi saman við næmingum á skúlum kring landið. Og tað er júst úrslitið av hesum samstarvi, sum verður pallsett hendan dagin í Norðurlandahúsinum.
Á ein ella annan hátt hava næmingar givið tónleikinum hjá Dánjal kreativan respons, og henda respons fer bólkurin integrera í teirra framførsluna
Um verkætlanina sigur oddamaðurin í bólkinum, Dánjal á Neystabø, soleiðis:
Tað, sum vit leggja dent á, er at geva børnunum eitt inntrykk og samstundis geva teimum pláss til at gera síni egnu úttrykk og útsagnir. Hetta er ein fantastisk arbeiðstilgongd fyri okkum sum listafólk. Ofta eri eg komin til tað niðurstøðu, at hava næmingarnir bara lært helvtina av tí eg havi lært, so er framførslan væleyðnað.
Stutt um tónleikin
Tónleikurin er energiskur, villur, melodiskur og melankolskur og nemur okkara innastu kenslur. Við at siga frá hugvekjandi og provokerandi søgum bæði í talu og tónleiki, er tað okkara grundleggjandi tanki og endamál, at seta ferð á hugflogið hjá áhoyrarunum, og at seta okkurt í gongd.
Tekstirnir eru eitt centralt og eitt berandi element í tónleikinum. Tekstir, ið ofta sýna eina ironiska frástøðu frá trongskygdari vesturlendskari uppfatan av heiminum.
Mann kann kalla tað storyteller rock við íblástri úr fólkatónleiki. Onkur hevur kalla tað fyri rustaðan fólkatónleik.
Men mest av øllum er tað ein frálikt “live” framførsla!
Tónleikarnir eru:
Dánjal á Neystabø
Kim Nyberg
Kristoffer Nyby
Ulrik Brohuus
Erik Olevik


text:
Sjálvur formaðurin í Svimjisambandi Føroya møtti tíðliga í morgun, at kappast í 50 metra firvaldasvimjing, sum fyrireiking fram í móti fyrsta FM fyri masters, seinni í heyst. Hann var ikki so nøgdur við tíðina, serliga tí at starturin var so seinur.
Tað er Erling Eidesgaard sum hevur filmað, við sínari iPhone 4.
Victoria Biskopstø úr Ægir fekk á HS stevnuni her um vikuskiftið handað bronsunál við stjørnum, fyri at hava svomið 800 frí uppá 10:41.79 (10 minuttir, 41 sekund og 79 hundraðpartar). Her stendur hon saman við Magnusi Jákupssyni og Turið S. Christiansen, sum fingu hvør sítt gávukort frá SMS, afturfyri at hava sett met á stevnuni.


text:
Atlantic Airways er ein altjóða fyritøka, hvørs virkismentan er eyðkend av, at trygd, stundvísi, og at kundin og úrslitið altíð verða sett í hásæti. Umleið 180 fólk (2017) starvast hjá føroyska tjóðarflogfelagnum, sum hevur heimstað í Sørvági.
Atlantic Airways hevur trý flogfør og tvær tyrlur. Flogførini røkja rutusamband úr Føroyum til ymsar býir í Danmark og grannalondini Skotland, Ísland og Noreg og til sól-ferðamál sunnanfyri um summarið, umframt #SÓLUMVETURIN á Gran Canaria frá desember til mars. Harumframt verður tøka orkan brúkt til leiguflúgving ymsastaðni í Evropa.
Tyrlurnar hjá Atlantic Airways eru partur av tilbúgving Føroya; tað merkir, at hvønn dag, alt árið, er ein manning tøk og kann fara avstað í eini handarvend til leiti- og bjargingaruppgávur á sjógvi og landi. Tyrlan røkir somuleiðis rutuflúgvingina millum oyggjarnar.


text:
Eirikur Lindenskov 03.07.2018 (13:37)
Skulu fjølmiðlar rekast á burðardyggum grundarlag?
Er tað rætt, at sterk føroysk reiðarí gjalda fyri raksturin av kappingarneytum hjá Miðlahúsinum? Tað hjálpir so ikki upp á raksturin, sum – mótsætt Sosialinum – hevur givið milliónahall seinastu árini
Eirikur Lindenskov
ábyrgdarblaðstjóri
Í grein á portal.fo, sum eisini er endurgivin á dimma.fo, rør blaðmaðurin fram undir, at fíggjarstøðan hjá Sosialinum er ivasom.
Dramatiska yvirskriftin er »Blunkandi ávaringarlampur hóast gott úrslit«.
Greinskrivarin endurgevur úr ársroknskapinum ymiskt, sum hann tó hevur misskilt. Hann sigur millum annað, at Sosialurin hevur eina millumrokning hjá atknýttum feløgum upp á 12,2 milliónir krónur. Tað er ikki rætt. Sambært roknskapinum eru millumrokningar fyri 8,5 milliónir krónur.
Inni í greinini skrivar hann tó, sum rætt er, at »roknskapurin hjá Sosialinum sjálvum sær annars heilsugóður út. Við einum bruttovinningi á 11 milliónir og 10,2 milliónum í starvsfólkaútreiðslum, var úrslitið í 2017 821.000 krónur, tá avskrivingar, fíggjarligar útreiðslur og skattur eru trektar frá.
Eginpeningurin í felagnum er 6,5 milliónir krónur, men har er eisini ein skuld á góðar 8 milliónir.«
Tað er heldur ikki rætt, at skuldin hjá Sosialinum er góðar 8 milliónir krónur. Bankaskuldin er sambært roknskapinum 5,8 milliónir krónur tann 31. januar í fjør. Árið fyri var eingin bankaskuld, men tað er tí, at skuld er flutt upp úr dóttirfelag. Viðmerkjast skal, at Sosialurin fyrr hevur sett av ímóti tapi í dóttirfelagnum góðar 2,8 milliónir krónur.
Onnur skuld, so sum komandi mvg-gjald, undangjøld frá kundum fyri haldaragjald o.a. eigur sjálvandi ikki at berast saman við bankaskuld.
Sp/F Sosialurin hevur ein solvens á 44% og ein vinning eftir skatt á 821.000 krónur.
So tann rætta søgan at siga er, at Sosialurin isolerað sæð hevur sunn roknskapartøl at vísa á, hóast nakað tyngt av skyldunum hjá atknýttu feløgunum.
Skulu vit bera saman føroyskar miðlafyritøkur, so kundu vit tikið nøkur lyklatøl hjá Sosialinum, Dimmalætting og Portalinum:
Hertil er at siga, at partaeigarar í P/F Miðlafelagnum, eru fólk, sum starvast í Miðlahúsinum. Einasta endamálið hjá P/F Miðlafelagnum er at eiga Sp/F Sosialin, sum gevur út Sosialin, Vikublaðið og in.fo.
Tað er Sp/F Sosialurin, sum er felagið, sum tjenar pengar, og tí er tað eisini hetta felagið, sum fíggjar virksemið hjá P/F Miðlafelagnum.
Einasti skrásetti partaeigari í Sp/F Knassum, sum rekur portal.fo er risastóra og sterka reiðaríið í Gøtu, P/F Varðin. Sambært Skráseting Føroya hevur endamálið hjá P/F Varðanum als einki við fjølmiðlar at gera:
»Endamál felagsins er keyp, søla, fiskivinna, fiskiídnaður, eiga fasta ogn, útleigan og aðra vinnu í hesum sambandi.«
Eru tað starvsfólk, sum standa aftan fyri raksturin av Miðlahúsinum, so er støðan ein heilt onnur hjá portal.fo. Tí eginpeningurin hjá eigaranum er 1.250.240.000 krónur. Hetta talið er so stórt, at vit heldur mugu skriva tað fult út: Ein milliard, 250 milliónir og 240 túsund krónur.
Tí er tað lagaligt hjá ríku gøtumonnunum at læna SP/F Knassum nógvar milliónir.
Sambært seinast kunngjørda ársroknskapi, so skylda Sp/F Knassar reiðarínum í Gøtu 4.594.666 milliónir krónur – umframt at reiðaríið hevur keypt partabrøv í felagnum til yvirkurs. Men tað hevur ikki so stóran týdning fyri raksturin, tí Sp/F Knassar rindar hvørki avdráttir ella rentur til reiðaríið í Gøtu. Og felagið skal heldur ikki næsta árið rinda reiðarunum í Gøtu pengar.
P/F Dimmalætting hevur eisini bara ein partaeigara, og tað er eisini eitt reiðarí, P/F Kimbil í Havn, hvørs endamál stutt og greitt er: »...at eiga og reka fiskiskip«.
P/F Kimbil er eisini eitt sterkt felag, um ikki so sterkt sum P/F Varðin í Gøtu. Eginpeningurin hjá P/F Kimbil er í seinasta ársroknskapi góðar 73 milliónir krónur.
Í seinast kunngjørda roknskapi hjá portal.fo skrivar grannskoðarin um »óvissa um framhaldandi rakstur (going concern) soleiðis:
»Allur partapeningur felagsins er mistur, og eginogn felagsins er negativ. Leiðslan er als ikki nøgd við gongdina og hevur bæði áðrenn og eftir statusdagin framt umfatandi tillagingar til tess at spara útreiðslur og effektivisera raksturin. Avtalur eru gjørdar við fíggjarstovnar og peningaognarar viðvíkjandi gjaldstreytum. Arbeitt verður eisini við at fáa avtalur við aðrar ognarar.
Rakstrarætlan er gjørd, ið vísir væntað nettoavlop í komandi roknskaparári. Leiðslan væntar, at við verandi treytum frá ognarum felagsins, kann virksemið halda fram. Við støði í hesum verður ársroknskapurin gjørdur við framhaldandi rakstri fyri eyga.«
Sambært hesum, so skal ársroknskapurin fyri seinasta roknskaparár, 2017, geva yvirskot.
Hjá Dimmalætting er grannskoðarin eisini ivasamur um framtíð felagsins og skrivar soleiðis:
»Framtíðarútlit. Við roknskaparlok er gjaldførið ikki nøktandi, og tí eru týðandi óvissur um felagsins evni at halda fram við sínum virksemi. Arbeitt verður eisini við at umskipa rakstur felagsins soleiðis at betri samanhangur fæst í hendan. Fyritreytin fyri at hetta kann lata seg gera er, at móðurfelag felagsins er sinnað at fíggja virksemi felagsins. Móðurfelagið hevur givið til kennar, at tað er sinnað framhaldandi at lata verandi fígging til virksemi felagsins undir ávísum treytum, sum felagið væntar at lúka. Ársroknskapurin er tískil settur upp við framhaldandi rakstri fyri eyga.«
Tað eru avbjóðingar við at reka fjølmiðlavinnu. Úrslitini hjá omanfyrinevndu fjølmiðlafyritøkum vísa tó, at tað hjálpir ikki upp á úrslitið at hava ríkar eigarar. Greinskrivarin kann saktans speireka Sosialin og tess eigarar fyri at kýta seg fyri at reka eina forrætning »á heilsugóðum grundarlag«, sum starvsfólkini sjálvi hava spent seg fyri fíggjarliga.
Úrslitini hjá Dimmalætting og portal.fo kunnu eisini benda á, at feløgini ikki verða rikin á burðardyggum grundarlag, tá leiðslan veit, at tey hava ein ríkan reiðara, sum rindar undirskotið.
Tað sum verri er, er at ríki reiðarin kanska skal hava okkurt afturfyri at rinda undirskotið. Fáa valdsharrar og kapitalurin valdið á fjølmiðlunum, tá er tað, at sjálvt endamálið við at vera ein miðil er í vanda.
Veitst tú eina góða søgu? Skriva til okkara á
red(at)in.fo
Les ella lýs í Lýsingartorginum – trýst her


text:
Limir
Limatalið er 109. Tað eru fýra fleiri enn í fjør. Felagið hevur fingið fimm nýggjar limir, meðan felagið hevur mist ein. Tað er Finnur Helmsdal, sum bert 56 ára gamal mátti leggja árarnar inn orsaka av sjúku. Finnur var íðin ítróttarskrivari og gav út fleiri bøkur um ítrótt, mest um føroyskan fótbólt, men eisini ítróttarárbøkur. Seinastu mongu árini var hann fastur ítróttarskrivari á Oyggjatíðindum. Finnur var útbúgvin sosialráðgevi og var eitt skifti leiðari á Føroya Barnaheimi, inntil hann varð valdur í løgtingið í 2004, har hann sat fram til valið í 2008. Í hesum tíðarskeiði var hann millum annað limur í mentanarnevndini.
Nevndin
Nevndin hevur havt níggju fundir síðan seinasta aðalafund.
Eftir aðalfundin 2008 skipaði nevndin seg soleiðis: Arnbjørn Dalsgarð, formaður, Carl Jóhan Jensen, næstformaður, Sólrún Michelsen, skrivari, Zakarias Wang, kassameistari, og Marjun Kjelnæs, nevndarlimur. Tiltakslimir hetta seinasta árið hava verið Rakel Helmsdal og Kim Simonsen.
Umboð í nevndum og grunnum
Rithøvundafelagið hevur umboð í hesum nevndum og grunnum: Listafólkasambandi Føroya (starvsnevnd: Oddfríður M. Rasmussen og umboðsráð: Carl Jóhan Jensen), Fjølritum (starvsnevnd: Sigmund Poulsen og umboðsráð: Gunnar Hoydal), M.A. Jacobsen-nevndini (Vár í Ólavsstovu), Málnevndini (Heðin M. Klein), Norðurlendsku bókmentavirðislønini (føroysku tilmælisnevndini: Ann Ellefsen, Kinna Poulsen og Bergur D. Hansen), Kulturkontakt Nord Týðarastuðul (nevndini, ið viðger umsóknir: Heðin M. Klein), Norðurlendska barnabókarithøvundafelagsskapinum Regnhlíf (Marjun S. Kjelnæs og Dánjal Hoydal) og Verkætlanini Listaleypurin (Rakel Helmsdal).
Frágreiðingar um virksemið í 2008 í flestu av hesum nevndum og grunnum eru lagdar við hesi formansfrágreiðing sum fylgiskjøl.
Yrkismál
Hóast arbeitt hevur verið á fleiri økjum seinasta árið við at bøta um fíggjarligu korini hjá rithøvundum og týðarum, er ikki nógv ítøkiligt nýtt at vísa á enn. Men nógv er í gongd, og arbeiðið heldur fram.
Stuðulsskipanir
Nýggja skipanin fyri norðurlendskan týðarastuðul frá Kulturkontakt Nord hevur nú virkað í tvey ár, og í 2008 lat grunnurin stuðul til týðing og útgávu av ikki færri enn tíggju føroyskum bókum. Sostatt hevur skipanin verið okkum góð, og sæst tað serliga væl aftur í teimum mongu útgávunum eftir føroyskar rithøvundar, sum er útgivnar í Danmark seinasta árið. Henda skipanin hevur, saman við økta týðarastuðlinum úr Mentanargrunni Landsins, bøtt munandi um umstøðurnar hjá teimum, sum týða til og úr føroyskum.
Sama kann tíverri ikki sigast um hinar stuðulsskipanirnar undir KKN. Eftir nøkur ár við nýggju stuðulsskipanini er tíðin komin at gera upp, hvussu skipanin virkar og hevur virkað. Rithøvundafelagið hevur umvegis LISA júst fingið áheitan um at koma við viðmerkingum, sum skulu nýtast sum grundarlag fyri eini hoyring um KKN, sum verður í Danmark 17. apríl. Hesar viðmerkingar skulu vera inni longu 1. apríl.
Á hesum grundarlag fari eg at loyva mær at gera nakrar kritiskar viðmerkingar. Tað er mín varhugi, at stuðulsskipanirnar rigga sera illa - ikki bara í Føroyum, men aðrarstaðni við. Ein av høvuðsorsøkunum er helst tann sera torskildi bygnaðurin og mátin, sum søkjast skal, við sera fløkjasligum freistum, tekniskum forðingum og longum viðgerartíðum. Fyri Føroyar er skipanin serstaka vánalig, tí vit hava ongan stovn, sum megnar at umsita hana á fullgóðan hátt. Tí liggur tað stórt sæð á listafólkunum sjálvum og feløgum teirra at samskipa og kunna um umsóknarfreistir og annað, men tey tykjast ikki at hava orku og umstøður til at fylgja hesum arbeiði upp, og tað av góðum grundum.
Sum dømi um hvussu illa KKN stuðulsskipanin hevur virkað í Føroyum, nýtist einum bert at hyggja at, hvørjar føroyskar verkætlanir hava fingið stuðul frá KKN seinastu tvey árini. Av teimum trimum verkætlanunum, sum pengar eru játtaðir til, stendur Norðurlandahúsið, sum sjálvt umsitir KKN í Føroyum, fyri tveimum teirra. Hin er eitt norðurlendskt samstarv um útgávu at einari antologi, sum Bókadeildin samskipar. Heldur ikki ferðastuðulsskipanin verður serliga nógv brúkt av føroyingum.
Orsøkin til fáu játtanirnar er neyvan tann, at føroysku verkætlanirnar eru verri enn aðrar, men heldur tann, at KKN so fáar umsóknir hevur fingið úr Føroyum vegna áðurnevndu trupulleikar. Eitt sigandi dømi uttaneftir um, hvussu stirvin nýggja skipanin er, eru teir trupulleikar, sum sera væl skipaðu og gagnligu norðurlendsku rithøvundaskeiðini á Biskops-Arnø hava rent seg í. Nú eru hesi skeið um at fara fyri bakka orsaka av fløktum mannagongdum og tekniskum forðingum. Í hesum føri er talan um trý rithøvundaskeið árliga, har tað eina nú verður strikað, tí tað ikki ber til hjá sama umsøkjara at søkja úr somu pulju meira enn tvær ferðir árliga - og bara til eina verkætlan hvørja ferð.
Mentanargrunnur Landsins er og verður grundarlagið undir virkseminum hjá mongum rithøvundum, antin í verandi ella broyttum líki, og tí er tað um ikki beinleiðis gleðiligt so toluliga nøktandi at síggja, at rithøvundar fáa umleið sama tal av starvslønarmánaðum úr grunninum, sum teir hava fingið, síðan skipanin fór at virka í 2001. Aðramáta er neyðugt at rópa varskó. Eitt nú er líkt til, at starvslønir til týðarar verða játtaðar uttan at samlaða talið av starvslønum er hækkað samsvarandi. Hartil er eitt lutfalsliga stórt fall í samlaða talinum av starvslønarmánaðum í 2009 í mun til undanfarnu árini, og er tað í 2009 komið niður á sama støði sum í 2001. Hetta er serstakliga løgið, tá ið havt verður í huga, at tað í 2009 vóru trý listafólk við 3-ára starvsløn, meðan tað í 2001 bara var eitt. Ein annar tendensur, sum má sigast at vera sera óheppin fyri tey listafólk, sum royna at liva av sínum virksemi, er, at starvslønirnar í 2009 eru nógv meira smábýttar enn undanfarnu árini. Eitt nú eru ongar 1-ára starvslønir og einans tvær 6-mánaða starvslønir. Hetta er ein gongd, sum ávarast má ímóti, tí hetta skapar ótrygd hjá teimum, sum royna at liva av sínum listaliga virksemi.
Í hesum sambandi kann vísast til tað arbeiði, sum ein bólkur, settur av Mentamálaránum, arbeiddi við í fjør, sum hevið til endamáls at umskipa Mentanargrunn Landsins. Í bólkinum sótu umboð fyri m.a. Mentamálaráðið, LISA og Mentanargrunn Landsins. Uppskot varð handað mentamálaráðharranum í heyst, men síðan tá er onki frætt haðan. Víst verður annars til frágreiðingina frá umboði Rithøvundafelagsins í LISA, sum er hjáløgd hesi frágreiðing, um virksemið hjá LISA og uppskot um eitt Listaráð.
Sáttmálaviðurskifti
Á seinsta aðalfundi førdi formaður fram, at ætlanin var at leggja størri dent á sáttmálviðurskifti næsta árið. Hóast tað kundi verið hent meira á hesum øki í farna ári, so er tó okkurt gjørt. Eitt nú vóru vit stutt eftir seinasta aðalfund á fundi við táverandi mentamálaráðharran, Kristinu Háfoss, har vit løgdu fram okkara sjónarmið viðvíkjandi lønartrygd, samsýningum fyri brúk tilfari hjá føroyskum rithøvundum, upphavsrætti og øðrum. Fundurin var góður, og vit fingu at vita, at vit sum felag skuldu takast við upp á ráð, tá týðandi avgerðir skuldu takast, eitt nú í sambandi við yvirtøkuna av upphavsrættinum. Síðan tá hava vit onki hoyrt frá Mentamálaráðnum.
Rithøvundafelagið bíðar enn eftir fundarinnkalling frá Tjóðpalli Føroya um samráðingar um eina avtalu fyri leikrit. Sum skilligt er, hevur illa mannaði Tjóðpallurin ivaleyst av øðrum uppgávum at loysa og annað at brúka sína orku til, men vit hava ikki slept vónini um at fáa í lag ein fund um hetta týdningarmikla mál. Eisini er ætlanin at práta saman um samstarv við Tjóðpallin á øðrum økjum, eitt nú viðvíkjandi upplestratiltøkum o.tíl.
Samband er nú tikið upp aftur við Kringvarp Føroya. Ein fundur hevur verið millum partarnar, har tosað varð leysliga um tey øki, sum samstarvast kann um. Báðir partar vóru samdir um, at endamálið má vera at fáa meiri skaldskap lisnan í útvarpinum, serliga yrkingar. Kringvarpið ynskir framvegis at sleppa undan at gjalda fult gjald fyri endursendingar, og tey halda eisini, at satsirnir fyri upplestur av yrkingum eru ov høgir. Eitt slag av flat-rate avtalu við Rithøvundafelagið hevði verið ynskiligt frá teirra síðu. Rithøvundafelagið er ikki heilt avvísindi fyri hesum tanka, sum kundi verið álík teirri skipan, sum bókasavnsgjald verður goldið eftir. Avtalað varð, at Rithøvundafelagið skuldi gera eitt uppskot um nýggjan sáttmála at leggja fyri Kringvarpið, sum eisini umfatar nýtslu av skaldskapi í øðrum miðlum, so sum á Internetinum.
Seinastu tíðina hevur nevndin arbeitt við einum uppskoti um vegleiðandi satsir fyri rithøvundavitjanir á eitt nú skúlum. Nevndin er samd um innihaldið og fer at leggja hetta út sum skriv á heimasíðu felagsins, soleiðis at bæði rithøvundar og fyriskiparar kunnu brúka tað at meta seg eftir.
Norðurlendskt samstarv
Rithøvundafelagið luttekur á fleiri økjum í norðurlendskum samstarvi og hevur nógv samskifti við rithøvundafeløg, rithøvundar og týðarar í hinum Norðurlondunum.
NFOR - Nordisk Forfatter- og Oversætter Råd
Ársfundurin hjá NFOR var í 2008 hildin í Stockholm 28. juni, beint undan altjóða rithøvundaráðstevnuni WALTIC. Fyri Rithøvundafelagið luttók formaður felagsins. Hesa ferð var ein støðumeting úr Føroyum við í samlaðu frágreiðingini til ársfundin hjá NFOR, og tí bar til at samanbera umstøðurnar hjá rithøvundum og týðarum í hinum Norðurlondunum við umstøðurnar í Føroyum. Høvuðsmál á fundinum var annars eitt uppskot frá danska rithøvundafelagnum um at umskipa NFOR soleiðis, at størri dentur verður lagdur á samstarvið í ymsu fakbólkunum undir NFOR, meðan stóru felagsfundirnir verða hildnir annað hvørt ár heldur enn árliga. Sum heild var stór undirtøka fyri hesum uppskoti, og á næsta NFOR ársfundi, sum verður í Oslo síðst í mai 2009, verður endalig støða tikin til hetta uppskot. Eisini varð ein felags yvirlýsing undirskrivað har mótmælt varð móti niðurskurðum í játtanini til norðurlendskt mentanarsamstarv.
Regnhlíf
Regnhlíf er paraplyfelagsskapur fyri norðurlendskar barna- og ungdómsbókarithøvundar, sum varð settur á stovn í 2007. Felagsskapurin fekk stuðul frá Norðurlandaráðnum til at halda nakrar innleiðandi og stovnandi fundir, sum vóru væleydnaðir. Eitt úrslit av samstarvinum higartil er, at felagsskapurin hevur fingið sína egnu heimasíðu, www.regnhlif.com, har kunnað verður um barna- og ungdómsbókmentir í Norðurlondum. Ætlanin við felagsskapinum er fyrst og fremst at skipa fyri átøkum og verkætlanum, sum skulu stimbra lesihugin hjá børnum og ungum í Norðurlondum, og at virka fyri fleiri týðingum og betri marknaðarføring av barna- og ungdómsbókum hvør hjá øðrum. Ein frágreiðing um virksemið í Regnhlíf seinasta árið er viðheft aftast.
Biskops-Arnø
Trý rithøvundaskeið vórðu hildin á Biskops-Arnø í 2008. Føroysku luttakararnir vóru hesi:
Rithøvundaskeið 21.-24. mai: Rakel Helmsdal
Skeið fyri barnabókarithøvundar og teknarar 2.-6. juni: Elin á Rógvi
Debutantskeið 24.-28. juni: Ludvík Breckmann
Tiltøk og rithøvundavitjanir
Nakrar rithøvundavitjanir hava verið síðan seinasta aðalfund. Tær flestu úr Danmark.
Í apríl vitjaðu Pia Tafdrup og maður henndara Bo Hakon Jørgensen. Vitjanin varð fingin í lag av Maluni Marnersdóttir og Fróðskaparsetrinum, men Rithøvundafelagið tók av tilboðnum um at verða viðfyriskipari. Almennir fyrilestrar vóru á Fróðskaparsetrinum og í Norðurlandahúsinum, og fitt av fólki lýddu á. Sama kann ikki sigast um limatiltakið við yrkingaupplestri á Tjóðpalli Føroya, sum Rithøvundafelagið skipaði fyri í sambandi við vitjanina. Umframt teir rithøvundarnar, sum sjálvir lósu upp, møtti bara tann eini limurin.
Í september vitjaði Jens Smærup Sørensen, sum helt ein fyrilestur í Norðurlandahúsinum um skaldsøgu sína, Mærkedage, sum hevur fingið fleiri heiðurslønir og sum varð innstillað til Norðurlendsku Bókmentavirðislønina í 2007. Heilt fitt av fólki møttu til hetta tiltak.
Í oktober vitjaði íslendski yrkjarin og týðarin Gunnar Randversson í Pæsastovu, har hann las upp úr egnum verkum og hitti limir í Rithøvundafelagnum á máli, m.a. um at týða føroyskar bókmentir í íslendskt. Tiltakið varð fingið í lag og fyriskipað av Randi Ward.
Í desember skipaðu Rithøvundafelagið, Outsider Magazin, Forlagið Eksil, Norðurlandahúsið, Rit & Rák og Vencil fyri bókadøgum í Havn, við upplestri og øðrum tiltøkum. Ætlanin var at gera eitt øðrvísi tiltak, sum skuldi avloysa vanliga bókadagin. Umframt fleiri føroyskar rithøvundar, luttóku eisini gestarithøvundarnir Carsten Jensen úr Danmark og Johan Harstad úr Noreg. Bókadagarnir byrjaðu hósdag við maratonupplestri úr Vencli niðri á Reinsarínum, har eini hálvthundrað fólk lýddu á. Leygardagin var tiltak í Norðurlandshúsinum við fyrilestrum eftir og samrøðum við Carsten Jensen og Johan Harstad, men tíverri komu sera fá fólk til hetta tiltak, helst tí at onnur stór tiltøk vóru í Havn samstundis. Sunnudagin var eitt serligt tiltak fyri børn og ung, og til hetta tiltak komu heilt fitt av fólki. Allar dagar skipaði Rit & Rák fyri bókaframsýing og sølu. Í mun til tað stóra arbeiði, sum allir fyriskipararnir løgdu í bókadagarnar, var tað eitt vónbrot, at so fá fólk komu til tiltakið leygardagin, tá gestahøvundarnir luttóku, og sum tí má metast sum høvuðstiltak á Bókdøgunum. Men vit hava so fingið nakrar royndir av hesum, og vit hava fingið staðfest, at tað ber til at samstarva breitt um at skipa fyri slíkum tiltøkum framyvir.
Ein onnur forkunnug rithøvundavitjan var í januar 2009, tá ið heimskendi bretski rithøvundurin A.S. Byatt vitjaði, í sambandi við útgávu av bók um heilagransking. Tað var Pauli Nielsen, týðari av bókini, ið hevði fingið hesa vitjan í lag. Tiltakið varð hildið í Læraraskúlahøllini, sum var at kalla fullsett.
Heimasíðan og kunning frá felagnum
Heimasíða felagsins verður javnan dagførd við tíðindum. Eisini verður hon brúkt til at senda limum boð og tíðindi frá felagnum. Í august í fjør samtykti nevndin at rinda eina fasta samsýning um mánaðin fyri at viðlíkahalda heimasíðuna og dagføra hana við tíðindum. Vónandi merkja limir felagsins nakað til hetta.
Fyri at bøta um møguleikarnar hjá útlendingum at kunna seg um føroyskar rithøvundar og bókmentir, samtykti nevndin at játta pengar til at fáa alla Rithøvundabókina týdda til enskt. Hetta arbeiðið varð liðugt á sumri í 2008 og stutt eftir varð allur teksturin lagdur út á heimasíðuna hjá felagnum. Tað var Randi Ward, sum týddi bókina fyri felagið.
Rithøvundafelagið avgjørdi eisini at nýta pening til at menna eina blogguskipan til limirnar. Skipanin er sum kunnugt liðug, og tað er vón nevndarinnar, at limirnir fara at brúka hesa skipan aktivt í marknaðarføringini av sær sjálvum, bæði í Føroyum og uttanlands.
Marknaðarføring av føroyskum bókmentum uttanlands
Í fjør søktu vit ymsar grunnar um stuðul til eina verkætlan, sum hevði til endamáls at marknaðarføra føroyskar bókmentir uttanlands. Av tí at vit ikki fingu tann stuðul, vit søktu um - serliga frá Samvit - datt tann verkætlanin niðurfyri. Vit fingu tó játtað nakað av pengum frá Mentamálaráðnum, og tí hava vit gjørt av at fara at kanna møguleikarnar fyri at arbeiða víðari við tí partinum av verkætlanini, sum snýr seg um at gera ein portal á enskum um føroyskar bókmentir og rithøvundar. Í hesum sambandi hava vit avtalað nýggjan fund við Samvit, har tey siga seg vera sera áhugað í onkrum slag av samstarvi um hetta mál.
Samanumtøka
Rithøvundafelagið er í dag eitt rættiliga stórt felag. Við fleiri enn 100 limum, sum virka innan nógvar ymiskar skaldskapargreinir og arbeiða við sera ymiskum bókmentasløgum, hevur felagið mong áhugamál at røkja og taka atlit til. Havandi í huga, at alt nevndararbeiði fer fram í frítíðini hjá teimum, sum manna nevndina, er ikki heilt onki komið á skaftið seinasta árið. Ynskiligt hevði tó verið, at fleiri limir bjóðaðu seg fram at skipa fyri limatiltøkum av ymsum slag, ella at skipa fyri øðrum virksemi, sum áhugi kundi verið fyri, eitt nú skeiðum ella fyrilestrum um áhugaverd evni.
Fyri framman standa fleiri spennandi uppgávur, sum eru nevndar í hesi frágreiðing, so sum sáttmálasamráðingar, verkætlanir, fundir og samstarv, bæði her heima og uttanlands. Um fleiri taka eina hond við gerst tað lættari at røkka á mál við hesum uppgávum.
Arnbjørn Ólavsson Dalsgarð
Formaður
Sí PDF-skjøl:


text:
Talgildir móttakarir
Hjá Elding finnur tú ymisk sløg av talgildum móttakarum, MPEG4 boksum og CA-modulum, so tú kanst móttaka talgildar rásir umvegis kápul ella fylgisvein. Tú finnur m.a. talgildar móttakarar til bæði HD- og SD-rásir. Nakrir av okkara talgildu móttakarum og MPEG4 boksum hava harumframt USB-inngang, sum kann nýtast til miðlaavspæling ella at taka upp við (PVR). Aðrir hava innbygdan harðdisk, soleiðis at tú kanst taka upp sendingar beinleiðis á tann talgilda sjónvarpsmóttakaran.
-
DTIW77
1.299
Netgoymsla: Levering 5-13 dagar
- Lille og enkel boks
- Nem tilslutning
- DVB-T/T2 tuner


text:
Innkomið skundmál
Innkomið skundmál
Úrskurðarfundur 31.10.2017
Fasti Gerðarrættur í R7
Nýggjur gerðarrættarformaður
Kára á Rógvi til minningar
Tá Fasti Gerðarrættur heitti á meg um at skriva minningarorð um Kára á Rógvi, nú hann fór so brádliga og alt ov ungur, segði eg ja beinanvegin. Tað er kortini í tungum huga at eg skrivi hesi orð um skyldmannin, vinmannin og starvsfelagan Kára.
Kári var borin í heim tann 4. mai 1973 í Tórshavn. Foreldrini vóru Eyðun á Rógvi og Sunneva Dalsgaard. Systkini vóru tvey, Elin og Heri. Hann giftist við Jóhannu og fingu tey trý børn, Bragi, Brestir og Bryndis. Hann doyði tann 14. februar í ár, bert 41 ára gamal.
Eftir lokið studentsprógv í Hoydølum fór Kári í 1993 at lesa løgfrøði í Keypmannahavn, haðan hann fekk prógv í 1998.
Hansara hugur rakk út um eingjargarðarnar, og las hann eitt ár í Aberdeen, haðan hann fekk Master of Laws prógv í 1999. Eftir stutt skeið sum sakførarafulltrúi kom Kári til ta niðurstøðu, at hansara yrkisskeið heldur skuldi vera at skriva um og kenna í løgfrøði, og longu í 2000 fekk hann saman við øðrum í lag at stovna Føroya fyrsta, og einasta, fakliga tíðarrit í løgfrøði, har nógvar áhugaverdar greinir eftir Kára eru at finna.
Seinni fekk Kári í lag, at sett varð á stovn reglulig undirvísing í lóg á Samfelagsdeildini á Fróðskaparsetrinum, Grundskeið í lóg, har undirvíst varð í løgfrøði við støði í føroyskum viðurskiftum og í evnum, sum høvdu týdning í føroyska gerðandisdegnum. Mong eru tey, bæði í almennari fyrisiting og øðrum størvum, sum í hesum skeiðum hava fingið eitt hollari støði at standa á í dagliga starvinum.
Sum Kári segði í einari samrøðu við føroyskar løgfrøðilesandi, hevði hann hug at vera akademikari, og fór hann tí undir víðari lesnað við Háskóla Islands, miðandi ímóti ph.D prógvi, sum hann fekk í 2009. Í hesum sambandi skrivaði hann lærda ritgerð við heitinum West-Nordic Constitutional Review – a Comparative Study of Scandinavian Judicial Review and Judicial Reasoning. Í ritgerðini viðger hann ymiska háttalagið, ið dómstólarnir í Noregi, Íslandi og Danmark nýta, tá teir skulu taka støðu til í hvønn mun lógir ella aðrar fyriskipanir eru í samsvari við grundlógirnar ella aðrar fyriskipanir við hægri rættarstigi, eitt nú evropeisku mannarættindasáttmálarnar. Sera áhugaverður lesnaður hjá teimum, ið hava áhuga í løgfrøði á høgum stigi. Ritgerðin kom í 2013 út sum bók á danska løgfrøðiforlagnum DJØF. Eg hevði ta gleði at lesa handritið og koma við ymiskum smávegis viðmerking og uppskotum, og skemtingarsamur, sum Kári altíð var, sendi hann mær eitt eintak av bókini við orðunum: ”Tú ert so staðfesti fyrsti lesarin”.
Skuldi løgfrøði mennast sum viðkomandi lærugrein á Setrinum var neyðugt við lærubókum við støði í føroyska veruleikanum. Kári fór tí undir at útvega hesar, og byrjað varð við lærubók í fyrisitingarlóg, ið hann skrivaði saman við Bárði Larsen. Bókin kom fyrst sum fyribilsútgáva, ið varð send áhugaðum at koma við viðmerkingum og uppskotum til umbøtingar, og sum onnur økta útgáva í 2012. Bókin er skipað í seks tættum, har sera gott innlit fæst í fyrisitingarreglur og krøv til sakliga fyrisiting. Stílurin er tann eyðkendi “kárastílur”, ið á ein lættskiljandi og stundum skemtiligan hátt greiðir teir torførastu spurningarnar.
Í 2013 kom bókin Felagsverklóg, eisini sum fyribilsútgáva, ið er ein lærubók um føroyskan kollektivan arbeiðsrætt. Vónandi tekur onkur yvir, har Kári varð noyddur at gevast, soleiðis at onnur økta útgáva eisini kemur av hesi bókini.
Eg fari at loyva mær at endurgeva hetta lítla brotið burturúr bókini, ið sýnir, hvussu væl Kári dugdi at orða seg. Undir yvirskriftini Kom og trætast skrivar hann:
“Mangan er at frætta um ivamál í felagsverklóg. Spyrt tú, hví tey ikki føra mál um spurningin, verður ofta svarað: “føra vit eitt mál kunnu vit tapa!” Ja, eyðvitað. Men føra tit ikki mál, ber ikki til at vinna. Okkurt er mentanarliga farið av sporinum, tá vit heldur lata spurningin liggja, seta bulldozaran fyri portrið, ella halda fast uppá hvør sína støðu. Allir partar líða undir áhaldandi óvissu og teirri ójavnu kappingarstøðu, ið stendst av ymiskligari viðferð. Tá ið ræður um tey mongu ivamál ið eru í felagsverklóg, er tað mótsatta av at vinna málið ikki at tapa tað, heldur at fáa greiðu á støðuni: ikki at føra málið – og ikki at semjast á annan hátt- er veruliga tapið, tí virki, stovnar, leiðsla og løntakarar skulu áhaldandi liva við óvissuni.”
Kann tað sigast greiðari?
Undirvísingin í løgfrøði byrjaði í smáum við Grundskeiði í lóg, ætlað teimum, sum í almennari fyrisiting og á annan hátt fingust við málsviðgerð, har grundvitan í løgfrøðiligari metodu var ein fortreyt. Hetta skeiðið varð sera vælvitjað. Í 2013 varð farið undir Masterskeið í løgfrøði. Kári varð tilnevndur professari í løgfrøði við Setrið í 2014, sum fyrsti og higartil einasti føroyski professari í løgfrøði.
Eg má nú umrøða tað, sum eg meti vera størsta bragd Kára. Eg gangi neyvan nøkrum ov nær, tá eg sigi, at hann var hjartað og motorurin í arbeiðinum við at seta Fasta Gerðarrætt á stovn.
Síðan “Arbejdere” og “Arbejdsforhold”, sum tað eitur í heimastýrislógini, vórðu yvirtikin í 1948, hendi millum nakað og einki við at lóggeva ella á annan hátt skipa fyri dagføring av reglunum á hesum týdningarmikla samfelagsøki. Partarnir á arbeiðsmarknaðinum høvdu sínar lønarsáttmálar, men almenn regulering av viðurskiftunum fanst stórt sæð ikki. Tó vóru tær donsku reglurnar frá fyri 1948 framvegis í gildi í Føroyum, men tær høvdu alt minni veruligan týdning sum frá leið.
Ymiskar royndir vórðu gjørdar at skipa viðurskiftini, men uttan úrslit. Einki var væntandi frá almennari síðu. Tað var reiðiliga vandaleyst at fara í verkfall, og eingin var at taka støðu til, hvørt verkfall var lógligt ella ikki, uttan vanligu dómstólarnir, har málsviðgerðin kundi taka fleiri ár. So hendi tað, at almennur arbeiðsgevari fann uppá at fara í fútarættin, og nú kom hvøkkur í, tí fútarætturin kundi viðgera tílík mál eftir einum seinnaparti og kravdi harafturat ikki trygd frá almennum stovnum.
Kári gjørdist formaður fyri einum arbeiðsbólki við umboðum fyri báðar partar á arbeiðsmarknaðinum, og kom við tí hugskotinum at brúka eina meira enn hundrað ára gamla danska gerðarrættarskipan sum grundarlag undir einari loysn, og førdi hetta til, at Fasti Gerðarrættur varð skipaður í sáttmála millum partarnar, á løntakarasíðu 47 feløg og á arbeiðsgevarasíðu 10 feløg. Gerðarrætturin varð skipaður við einari nevnd, har Kári var formaður frá byrjan til sín deyð, og einum dómarapaneli. Fasti Gerðarrættur skal, umframt at loysa trætur partanna millum, eisini tulka sáttmálar og savna, menna og kunna um føroyskan arbeiðsmarknaðarrætt.
Umframt at skriva alt regluverkið, fáa so nógv feløg við í sáttmálan og, frá tí at gerðarrætturin fór at virka fyri ellivu árum síðan, var Kári sum nevndarformaður ótroyttiligur í sínum starvi at varðveita gerðarrættin sum eitt nútímans amboð at medvirka til skil og friðarlig viðurskifti á arbeiðsmarknaðinum. Eitt sera týdningarmikið arbeiði í hesum sambandi var, at Kári fekk savnað ein hóp av úrskurðum, dómum og øðrum tilfari um føroyskan arbeiðsrætt, sum hann legði á heimasíðuna hjá Fasta Gerðarrætti við einari leitiskipan, ið ger tað lætt at finna tilfar um ávíst evni, tú hevur brúk fyri at lýsa rættarstøðuna.
Kári royndi seg eisini í politikki. Hesin parturin av hansara ótrúliga virknisfýsni man kortini vera tann, ið hann fekk minstu gleði burtúr. Eitt av hansara endamálum var at skapa opnari samstarv millum flokka og millum samgongu og andstøðu. Hesum kom lítið burtúr, og úrslitssøkin sum Kári var misti hann tolið. Her skal ikki sigast meira um tann partin avstarvi Kára. Tað mugu onnur gera, ið hava skil fyri føroyskum politikki.
Sum skrivari í Grundlógarnevndini var Kári sera virkin og breyt upp úr nýggjum á mangan hátt, ikki minst við at endurskapa mangt av tí mest rámandi málbrúkinum í fornum norrønum lógarmáli í nútíðar høpi. Heldur ikki hesum kom nakað burturúr. Fyrst vóru løgtingsmenn ójavnir á máli um alvans rætta navn, og síðan var okkurt í innihaldinum, ið forðaði fyri semju.
Hóast Kári gavst í politikki helt hann ikki uppat at gera viðmerkingar til almenn viðurskifti. Millum tað seinasta hann skrivaði var ein viðmerking til ta tá nýbyrjaðu kanningina av sonevnda tunlamálinum, har hann fýltist á, at tað var ov smalur arbeiðssetningur, ið kanningarstjórin hevði fingið, bert at kanna, um brot var framt á lóg um ábyrgd landsstýrismanna. Hann helt, at tað hevði verið gull vert hjá framtíðar løgfrøðingum og øðrum embætisfólki og ráðgevum at fingið hesa søguna útlagda, so vit vistu, hvør bar seg fyrimyndarliga at, og hvør ikki, heldur enn bert at leita eftir “vissu fyri revsing”. Hetta er skriva í august, tá sum Kári sigur tíðin nærkast fyri seyðasýningum, og so kann hann ikki lata vera við at enda við at samanbera kanningarsetningin við eina seyðasýning, sum bert snúði seg um at vraka summar brundir og als ikki geva premiur.
Sum lið í at víðka sínar royndir fór Kári til Danmarkar í desember 2014 at vera dómari í Eystara landsrætti í nakrar mánaðir. Hann gleddi seg til hetta, og vit skemtaðu við, at nú fóru vit helst at síggja aftur í teimum dómum, hann var við at siga, hansara ráð í doktararitgerðini, at dómarar grundgóvu betur fyri sínar dómar, enn ofta verður gjørt, tá teir einans vísa til “sagens samtlige omstændigheder” ella “helhedsbetragtninger”.
Soleiðis skuldi ikki ganga. Eftir stutta og harða sjúkralegu doyði Kári tann 14. februar av hesi herviligu sótt, ið hvørki sparir gomul ella ung. Eg kann ikki lata vera við at hugsa um, at Kári ognaði bókina Felagsverklóg abbanum Eyvindi Dalsgaard við hesum orðum: “Abbin er fyrimynd mín sum fakmaður og granskari – og doyði tíverri alt ov ungur.” Abbin var borin í heim tann 1. mai 1905 og doyði tann 22. desember 1952, og gjørdist 47 ára gamal.
Hesi orð um abban kunnu av sonnum sigast um Kára sjálvan, og við teimum fari eg at enda. Vit eru nógv, ið sakna Kára, men allarmest hansara nærmastu, ið mest hava mist.
Halgir Winther Poulsen


text:
25 Sep 13:00 - 16:00 - Tórshavn
Smæran
➧ Route
Besta mynstranin á nýggja arbeiðsplássinum er alneyðug, um nýggja starvsfólkið skal støðast væl.
Týsdagin 25. septembur bjóðar bituff til sítt fyrsta Vinnurák, sum er ein røð av kunnandi fyrilestrum um ymisk nútímans evni, sum eru viðkomandi fyri vinnulívið, hesaferð um Onboarding.
Fyritøkur brúka hópin av orku í setanartilgongdini – men, hvussu tá starvið er sett? Ofta verður góða byrjanin ella mynstringin ikki raðfest nóg ovaliga. Nógvar góðar orsøkir kunnu vera til tess, men tað loysir seg at kýta seg, so nýggja starvsfólkið fær eina góða mynstring.
Í grannalondum vísa hagtøl, at 25% av øllum starvsfólkum siga upp innan eitt ár. Kapping er um bestu starvsfólkini, og minni skal til, fyri at fólk søkja nýggjar leiðir. Tá mynstringin ikki er nóg góð, dalar motivatiónin og starvsfólkið er sera vónbrotið, tá tað sigur upp. Hvørja ferð kostar tað fyritøkuni ein hóp av orku og peningi, umframt at tað frættist, at fyritøkan ikki tekur hond um nýggj starvsfólk.
So, hvørji ráð eru til at taka? Hvussu gerst mynstringin umborð á fyritøkuna góð?
Fyrilestrahaldararnir eru Marjun Eystberg, sum hevur drúgvar royndir sum HR-leiðari, er Master í leiðslu og eigari av fyritøkuni Input og Bergtóra Høgnadóttir, sum er HR-leiðari og hevur arbeitt við góðu mynstringini ella onboarding, sum tað eisini verður nevnt, í sambandi við sína Master í positivari sálarfrøði.
Tilsamans hava tær hópin av vitan, dømum og royndum um, hvat skal til, fyri at skapa bestu mynstringina.
Um tú kundi hugsað tær meira íblástur og vitan um hetta evni, so ver vælkomin til Vinnurák, sum verður hildið í Smæruni í Tórshavn týsdagin 25. septembur kl. 13-16.


text:
Nýggjastu tíðindi
Menning og eftirmeting av vælferðatøkni á eldraøkinum
Sum ein liður í arbeiðnum fyri at menna tænastuna og arbeiðsumstøðurnar á eldraøkinum, eru Norðoya Bú- og Heimatænasta og føroyska fyrtøkan TechCare farin í samstarv um verkætlan við atliti til vælferðatøkni á eldraøkinum.
Jóannes Norðberg Poulsen, sum er techno-antropologur og hevur royndir við vælferðatøkni á eldraøkinum, er settur í verkætlanarstarv í eitt hálvt ár, har hann saman við brúkarum, avvarðandi og starvsfólkum á eldraøkinum fer at kanna tørvin á vælferðatøkni innanfyri tænastuøkið hjá NBH. Síðani verður tøkni, sum TechCare mennir og framleiðir roynd í verki. Tað kann t.d. vera tøkni, ið kann staðfesta eitt fall, eld ella annað og tøkni til sporing umvegis GPS.
Vælferðatøkni fevnir um nógv ymisk hjálpartól, sum á ymsan hátt hava til endamáls at gera eldri borgarar meira sjálvhjálpnar og harvið eisini skapa fleiri møguleikar og øktan tryggleika fyri bæði brúkarar og avvarðandi, og hetta kann eitt nú vera við til at gera tað møguligt og trygt hjá eldri borgarum at verða búgvandi longri í egnum heimi.
Harumframt kann vælferðatøkni stuðla undir arbeiðið hjá starvsfólkum á eldraøkinum og hækka støðið á tænstunum til borgaran, bæði í heiminum og á bústovnum.
Samband kom í lag millum Jóannes Norðberg Poulsen og NBH á tiltakinum ”Kom og fanga okkum”, sum MFS skipaði fyri fyrr í ár, og verkætlanin er nú á byrjanarstøðinum, har Jóannes saman við starvsfólkunum hjá NBH fær innlit í arbeiðsuppgávurnar, og harvið eisini hvørjar avbjóðingar vælferðatøkni møguliga kann hjálpa ella stuðla undir við.
Verkætlanin er liður í visjónini hjá NBH, sum m.a. er at skapa fjøltáttaðar møguleikar fyri nærveru, eldru borgarum, avvarðandi og starvsfólkum at gagni, umframt at raðfesta fleksibilitet og samskapan í teimum loysnum, sum skulu finnast á eldraøkinum.
Tíðindagrein á nbh.fo 11. september 2018
Nýtt í kommununi
Í samband við, at arbeitt verður við at betra um atkomuviðurskiftini og ferðslutrygdina á Skúlatrøð, er vegarbeiði á skránni við G… Les meira »
Í samband við, at stovnurin Gloym meg ei hjá Almannaverkinum er fluttur til Klaksvíkar, var almenn móttøka í nýggju hølunum á Klak… Les meira »
Kommunalu dagstovnarnir Blákollan, Barnahúsið Margit og Mylnuhúsið hava allir fingið ein kærkomnan og tiltrongdan umgang við málin… Les meira »


text:
Buddha
Siddhārtha Gautama Buddha (f. 563 f.Kr. í Nepal, d. 483 f.Kr. í India) var ríkur kongssonur og búði í India, har hann á ungum árum livdi avbyrgdur frá lívsins veruleika í gleði og gleimi. 29 ára gamal fór hann heiman at síggja veruliga lívið. Ein dagin gongur hann seg fram á ein sjúkan mann, ein biddara og ein deyðan. Tað tók honum so fast, at hann gjørdi av at lata alt, hann átti, kvittaði við sítt gagnleysa lív og fór at leta eftir lívsins sonnu meining sum biddari í nøkur ár. Meðan hann sat undir einum bodhitræi í bygdini Uruvela í 528 f.Kr., birtist brádliga fyri honum tað, hann hevði leitað eftir, og hann skilti meiningina og tað óskiljandi við allari líðing. Lív sítt halgaði hann at undirvísa teimum, sum vóru hugað at lýða á læru hansara. Hann tráðaði ikki eftir at vera gudur, men tá ið hann var deyður, gjørdu læruveinar hansara eina nýggja trúarlæru, teir tilbóðu hann og boðaðu tað, hann hevði lært. Henda nýggja trúarlæra varð kallað buddisma eftir indiska orðinum "budda", sum merkir "hin vísi".


text:
02. Jul 2011
Stóri finaludagurin í borðtennis endaði borðtenniskappingina fríggjadagin. Rakul og Henrietta, ið longu høvdu tryggjað Føroyum bronsuna, skuldu royna seg í hálvfinaluni móti stórtalentinum Alice Loveridge og tí royndu Dawn Morgan. Rakul og Henrietta spældu ein góðan dyst, spældu frítt og løgdu meiri trýst á Guernsey-kvinnurnar,...
02. Jul 2011
Borðtenniskappingin fór fram í einum privatskúla, har m.a. cricket var partur av tímatalvuni. Fleiri av kanaloyggjunum eru kendar sum skattaskjól, og tískil er grundarlag helst fyri tílíkar privatskúlar. Hóast skúlin var mitt inni í Ryde, so var talan um grønan blett rundan um skúlan. ...
30. Jun 2011
Úrslitini í blandaðum tvímansleiki, tvímansleiki hjá monnum og kvinnum. Leggjast skal sjálvandi aftrat, at Rakul og Henrietta leika hálvfinalu ímorgin kl. 09.30, so endaligu úrslitini í kappingini hjá kvinnunum koma í morgin. Henrietta og Ragnar taptu 1/4 finaluna - eitt gott úrslit! Blandaður tvímansleikur:...
30. Jun 2011
Í dag fingu vit høvi, at vitja Carl Prean, ið er ættaður av Isle of Wight. Hann vitjaði Ryde School, har hann hevur gingið í skúla - og tað er har borðtenniskappingin er. Jan Berner, landsliðsvenjari okkara, kennur flestu borðtennisfólk í Europa. Hann fekk eitt...
30. Jun 2011
Henrietta Nielsen og Rakul Mikkjalsdóttir hava leikt seg í hálvfinaluna í tvímansleiki fyri kvinnur. Tískil er oyðimarkargongdin viðvíkjandi føroyskum heiðursmerkjum í borðtennis á oyggjaleikunum síðani 2005 endað. Kl. 09.30 spæla tær hálvfinalu og so fáa vit at síggja hvussu leikur fer. Bronsan er tryggjað -...
29. Jun 2011
Seinnapartin mikudagin sníktu vit okkum á eina lítla útferð til Sandown og Shanklin. Landsliðsvenjarin, Jan Berner, sum er svenskari búsitandi í Noregi, Peter Niclasen og Jóannes Guttesen, sum eru ferðaleiðarar. Vit vitjaðu ÍSF í Sandown, hugdu eitt sindur eftir flogbólti og fóru so í gamla...
29. Jun 2011
Á middegi, mikudagin, vitjaði Prins Edward á Ryde School, har borðtenniskappingarnar verða leiktar. Hann prátaði við fyrireikararnar og ta einu løtuna vóru sera nógv myndatól á lofti. Hann prátaði serliga við ensku luttakararnar, spurdi hvussu tað gekk og hvørja oyggj tey umboðaðu. Ein hálvan tíma...
29. Jun 2011
Í morgin - hósdagin - er tvímansleikur á skránni. Og hóast vónbrotini frá einstaklingakappingunum í dag svíða sum svøllur, so er einans eitt at gera: At líta frameftir. Og leikararnir hava svorið eið fyri hvørjum øðrum, at teir fara á vígvøllin í morgin við øllum...