text:
Virðisløn M. A. Jacobsens fyri mentanarlig avrik
varð í ár latin Jógvani Isaksen fyri virki hansara til frama fyri føroyska bókaútgávu. Jógvan hevur seinastu mongu árini staðið á odda í Mentunargrunni Studentafelagsins, sum er vorðið rættiligt forlag í tann mun tað ber til í Føroyum.
Í viðmerkingunum verður sagt, at Mentunargrunnur Studentafelagsins gevur bókamarknaði okkara breidd og dýpd, sum høvir fólkaræðisligum hugsanar-, talu- og prentfrælsi. Undir leiðslu Jógvans hevur føroyska almennið fingið ein hóp av týðandi samtíðarbókmentum.
Virðisløn M.A. Jacobsens fyri yrkisbókmentir 2011
verður latin Nicolinu Jensen Beder fyri bókina SEYÐUR ULL TØTING. Nicolina hevur við nærlagni, persónligum innliti og hollari rannsakan lýst tilvirking úr skinni og ull úr søguligum og siðsøguligum sjónarhorni.
Víðari verður sagt, at hennara eldhugi og hegni seta sín dám á hetta megnarverk. Eitt verk av alstórum týdningi, tí tað sigur frá einari tilverutýðandi og siðvandnari framleiðslu, sum er um at fara í søguna.
SEYÐUR ULL TØTING gevur samtíðini og eftirtíðini møguleika at kunna seg við siðbundna stovnsrøkt og tilvirking úr skinni og ull.
Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs 2011
fór til Føroya Symfoniorkestur. Í grundgevingini varð m.a. sagt, at ”í eini aldargamlari kvæðamentan og eini livandi sangmentan hevur Føroya Symfoniorkestur við nýhugsan savnað føroysk børn til tónleikaligar heildarupplivingar.
Føroya Symfoniorkestur er ein fongur og hevur prógvað sín alstóra týdning fyri ta tónleikaligu menningina. Okkara symfoniorkestur hevur við konsertum fyri barnagørðum og skúlum og sínum beinrakna tónleikaúrvali loftað teimum yngstu áhoyrarunum kring alt landið.
Jóla- og familjukonsertirnar við evnaríkum tónleikarum og spentum, syngjandi børnum geva afturljóð í jólahugnanum. ”
Ongin virðisløn varð í ár latin fyri fagrar bókmentir.


c: text/html

text:
Útvarp
Útvarp var í fyrstuni eyknevnt tráðleysi, tí at útvarpið brúkar ósjónligar aldur fyri leidningar at bera boð úr einum staði í annan. Øðrvísi var við telefonini tá, tí henni kravdist leidningar. Nú á døgum bera radioaldur nógvar ymiskar upplýsingar. Radioaldur eru eisini natúrliga úti í rúmdini. Stjørnufrøðingar brúka tær at kunna seg um supernovur, stjørnubreytir og annað, fjarlagt Jørðini. Í renslum í útvarpssendarum gera kvikliga, skiftandi ravstreymar radioaldur, sum fara til móttøkutólini. Radioaldur eru ravsigulmagnaðar aldur, sum røntgen- og ljósaldur. Sum tær fara radioaldurnar við ljósferð, sum er 299 792 km. um sekundið. Næstan mió ferðir ljóðferðina.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Upplýsingartíðin
Upplýsingartíðin er heiti á mentanarligum ráki í Evropa, sum fylgdi eftir renesansuna. Upplýsingartíðin verður roknað at byrja við John Locke (1632 - 1704) og enda við Immanuel Kant (1724 - 1804). Meginhugsanin í upplýsingartíðini er bjartskygd fatan av mannavitinum og vón um eina bjarta framtíð fyri mannaættina. Longu í renesansuni var heimspekin byrjað at gera seg leysa av gudfrøðiliga grundarlagnum, og henda gongd verður fullførd við upplýsingartíðini. Tað eru serliga Ongland, Skotland, Týskland og Frakland, sum eru háborgin í upplýsingartíðini.


text:
Fransaterna
Fransaterna (frøðiheiti - Chroicocephalus ridibundus, Larus ridibundus) er væl minni enn rita. Á liti líkist hon ternu, hevur bleika grábláa kápu, svart høvd, reytt nev og reyðar føtur. Bringan hevur ofta ein káman reydligan dám. Hon eigur víða um í Europa. Í Føroyum sæst nakað til hennara um summarið, men sjaldan verpur hon; tó vita menn hana hava átt í øllum teimum størru oyggjunum. Reiðrið ger hon sær á lodnum fløtum, stundum tætt við ternureiður. — Eggini eru 3, tey kennast frá ternueggjum, tí tey eru nógv størri. Dúnungin er reyðgráur við svørtum blettum. Ungfuglurin er morflekkutur á bakinum, gulgráur uppi á høvdinum. — Eisini um veturin hendir tað at síggja hana. Tá hevur hon hvítt høvd við einum dimmum bletti við eygað og einum øðrum við oyrað.[1]
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Guptaríkið
Guptaríkið (320-600 [1]) var eitt stórveldið í Norðurindia. Tá ið Kushanríkið syndraðist, varð India skift sundur í mong kongsdømi og tjóðveldi. Í 320 vaks Chandragupta 1. í Magadha um ríkið sítt, tá ið hann legði partar av grannalondunum undir seg og gifti seg við einari kongsdóttir av mætari ætt. Sonur hansara Samudragupta hertók land norðari og skapaði møguleikar fyri nógvum handli. Meðan skilagóði Chandragupta 2. stýrdi frá 376-415 var friðarligt og stór framgongd í ríkinum, og hesa tíðina var India mætasta og størsta ríki í Ásia. Í Guptaríki vóru fleiri heimastýrd kongsdømi, sum høvdu svorið Guptakongum trúskap. Tað fór at ganga aftur á Guptaríki, tá ið tann seinasti guptakongurin doyði í 467 [2][3].
Guptatíðin verður ofta søgd at hava verið ein mentanarlig gulltíð. Byggifrøði, list og bókmentir blómaðu í hesari friðartíð. Mangar fagrar borgir vórðu reistar, og mong prýðilig tempul vórðu bygd, harímillum stupain (hválvskapaður halgidómur) í Sarnath, har Buddha helt sínar fyrstu fyrilestrar. Kalidasa, eitt hitt mætasta skaldið og sjónleikaskaldið í India, yrkti nøkur av sínum kenslubornastu ørindum, meðan Kumaragupta ráddi í 415-455. Dansur og tónleikur mentu seg til klassiska indiska list, og vakrar buddha- og hindumyndir gjørdust fyrimyndir hjá eftirtíðar listafólk [4]. Málfrøðingar granskaðu forna málið sanskrit, og tað varð nýtt sum bókmentamál og trúarmál. Lærda yvirstættin í øllum India skilti sanskrit. Mangir lærdir háskúlar vóru í Guptatíðini. Á buddhistiska háskúlanum í Nalanda lærdu á slíkum lærustovnum málfrøði, átrúnað, skilvísindi, læknavísindi og heimspeki.
Guptakongar[rætta | rætta wikitekst]
- Maharaja Śri Gupta
- Ghatotkacha
- Chandragupta I
- Nishamusgupta
- Samudragupta
- Ramagupta
- Chandragupta II
- Kumara Gupta I
- Skandagupta
- Purugupta
- Kumaragupta II
- Budhagupta
- Narasimhagupta Baladitya
- Kumaragupta III
- Vishnugupta
- Vainyagupta
- Bhanugupta
- Shashankgupta


text:
Starvsnevndarfundur, and Visby, Gotland. 22.-25. mars 2012
Starvsnevndin í Altjóða Oyggjaleikafelagsskapinum (IIGA) helt sín árliga várfund í Visby á Gotlandi.
Gotland, ið var vertur fyri fyrstu “NatWest Oyggjaleikunum” í 1999, tá NatWest byrjaði sína navnastuðulsavtalu við IIGA, er tann einasta limaoyggin, ið hevur boðað frá áhuga í at fyriskipa Oyggjaleikunum í 2017.
Afturat vanligu dagsskránnið hevði starvsnevnin fundir við umboð fyri almennu myndugleikarnar á Gotlandi – Region Gotland, borgmeistaran Åke Svensson, fyrireikingarnevndina fyri 2017-leikirnar, Ítróttasambandi á Gotlandi og onkrar at ítróttagreinunum, sum tey ætla at fyriskipa í 2017, fyri at tosað um uppleggið til leikirnar. Vitjað varð á fleiri av ítróttaanleggunum og ætlaðu gistingarstøðunum.
Jörgen Pettersson, formaður í starvsnevndnini í Altjóða Oyggjaleikafelagsskapinum, segði: “Vit fegnast um, at vit fingu staðfest tað, vit longu vistu. Gotland er til reiðar og ført fyri at skipa fyri Oyggjaleikunum í 2017. Gotland hevur vitanina, infrastrukturin og ein sterkan vilja til at skipa fyri leikunum aftur.”
Paul Scope, sum umboðar komandi fyriskiparan, Bermuda, í starvsnevndini, gav nevndini eina gjølliga frágreiðing um fyrireikingarnar til 2013 NatWest Oyggjaleikirnar á Bermuda. Talið av luttakandi ítróttafólkum, sum limoyggjarnar fyribils hava fráðboðað, er 1.800.
Flestu luttakararnir vera í frælsum ítrótti, har allar 24 limaoyggjarnar hava boðað frá luttøku. Men tað er enn ov tíðliga at gera nakrar niðurstøður. Nýggjastu boðini frá fyriskiparunum um lægri kostnað fyri innivist kunnu fara at skapa størri áhuga fyri sólríku og litføgru Bermuda.
Fyrireikingarnevndin á Bermuda arbeiðir miðvíst við at skaffa bíligari innivist. Nýliga vórðu limalondini kunnaði um, at eini 840 sengur eru tøkar í skúlum og hernaðarbarakkum. 400 sengur eru í einum skúla, ið liggur 350 metrar frá National Stadium – hesar kosta umleið £55 – £65 per nátt við 3 máltíðum. 200 pláss í koyggjusongum eru tøk á Regiment Base fyri umleið £35 – £45 per nátt við einari máltíð. 240 pláss eru tøk í tveimum skúlum fyri umleið £40 – £50 per nátt við einari máltíð. Hetta er sera bíligt! Leikirnir á Bermuda geva limaoyggjunum ein serstakan møguleika at vitja hesa limaoyggini hinumegin Atlantshav.
Fyrireikingarnevndin á Bermuda er eisini í samráðingum við ferðaveitarar, ið kunnu hjálpa limaoyggjunum at finna lagaligastu og bíligastu flutningsmøguleikarnar til Bermuda.
Paul Scope hevði hesa heilsanina frá fyrireikarunum: “Vit gleða okkum til at taka ímóti umboðum frá limaoyggjunum og starvsnevndini til kunningarvitjanina og aðalfundin í juli í ár. 2013 NatWest Oyggjaleikirnir verða teir fyrstu okkara megin Atlantshavið, og vit eru vís í, at leikirnir verða sera, sera serstakir.”
Aðalfundurin hjá Altjóða Oyggjaleikafelagsskapinum verður hildin á Bermuda leygardagin 14. juli. Á hesum fundinum fara limaoyggjarnar at taka støðu til vertsoyggina fyri leikirnar í 2017. Eisini skal støða takast til, um starvsnevndin skal fara at leita eftir einari 25. limaoygg. Á kunningarvitjanini fara umboðini fyri limaoyggjarnar eisini at vitja ítróttaranlegg og gistingarmøguleikar, ið eftir ætlan skulu nýtast á leikunum í 2013.
Fimtandu Oyggjaleikirnir verða hildnir á Bermuda í døgunum frá 13. til 19. juli 2013, og verða teir 8. leikirnir við NatWest sum navnastuðli.
Jerry Whitsey, formaður í altjóða CSR-nevndini hjá NatWest, viðmerkti: “Tað er okkum ein frøði at síggja framtíðarútlitini hjá Oyggjaleikunum so bjørt við limaoyggjum sum Gotlandi fúsum at hýsa leikunum í framtíðini. Í tíðum við fíggjarligari óvissu er hetta ein góður boðberi um andan í “The Friendly Games”. Vit í NatWest eru errin av at eiga ein leiklut í at stuðla øllum limaoyggjunum í teirra fyrireikingum til oyggjaleikirnar í Bermuda, ið verða eitt heilt serstakt tiltak, sum vit gleða okkum nógv til.”
Um tú vilt vita meiri, kanst tú vitja: www.natwestislandgames2013.com og www.iiga.org ella www.islandgames.net
Tú ert eisini vælkomin at seta teg í samband við:
Jorgen Pettersson, formann í IIGA (+3584573135640, jorgen.pettersson@aland.net) ella Jon Beard, formann í Bermuda 2013 fyrireikingarnevndini (+14415059901, jbeard@saltus.bm)


text:
Torino
Torino (piemonesiskt mál): Turin) er ein býur í Italia og høvuðsbýur í landslutinum Piemonte. Í Torino búgva umleið 910.000 fólk. Býurin er miðdepil fyri mentan og vinnulív í Norðuritalia. Størsti parturin av Torino liggur við vestara áarbakka av Po ánni, við Susa Dalin og er umgirdur av tí vestara Alpuboganum. Um alt býarøkið verður talt við, so kemur fólkatalið upp á 1,7 milliónir, og um alt upplandið til býin verður talt við, kemur fólkatalið upp á 2,2 milliónir fólk.
Torino er kendur fyri tey mongu listasavnini, kirkjur, slott, operahús, viðarlundir, torg, havar, sjónleikarhús, bókasøvn, søgulig søvn og onnur støð. Býurin er eisini kendur fyri sín barokka, rokoko, neo-klassiska og Art Nouveau arkitektur.
Fleiri av teimum almennu torgunum, slottunum, havunum teimum elegantu palazzi so sum Palazzo Madama, vóru bygd í 16. og 18. øld, eftir at høvuðsstaðurin hjá Duchy ov Savoy (seinni Kongadømi Sardinia) var flutt til Turino frá Chambery (nú á døgum Frakland) sum ein liður í at vaksa um býin.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í fyrstu øld f.Kr. var ein rómversk hernaðarstøð Castra Taurinorum sett á stovn í Torino.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur er tann mest týðandi ítróttargreinin í Torino, og býurin hevur tvey fótbóltsfeløg, sum spæla í bestu italsku fótbóltsdeildini: Juventus F.C., sum varð stovnað í 1897 og Torino FC, sum varð stovnað í 1906. Juventus ein tað mest vinnandi fótbóltfelagið í Italia og eitt av týdningarmestu fótbóltsfeløgum í heiminum.[1]
FISA (stytting fyri: Fédération Internationale des Sociétés d'Aviron - Altjóða Róðrarsambandið) varð stovnað í Torino í 1892.
Torino var vertsbýur fyri Vetrar OL í 2006.


text:
Vatn
Vatn er ein kemisk sambinding, ið er flótandi við stovuhita og undir standarstýsti. Vatn hevur evnafrøðiliga formilin H2O, ið merkir, at eitt vatnmýl er samansett av tveimum brintatomum og einum ilt-atomi. Vatn er at finna næstan allastaðni á Jørðini og er neyðugt fyri øll kend sløg av lívi. Umleið 70% av fløtuni á Jørðini er dekkað av vatni (hav, vøtn og áir). Í einari frágreiðing í 2014 skrivar ST, at 768 milliónir fólk hava ikki atgongd til reint drekkivatn [1]. Har stendur eisini, at 2,6 milliardir fólk hava ikki umstøður til neyðugt reinføri orsakað av vatntroti, og at 1,3 milliard fólk hava einki elektrisitet. "Eftirspurningurin eftir feskvatni og orku fer at veksa tey næstu árini, tí vit verða fleiri ítali, búskapurin fer at menna seg, og fólk fara at broyta lívsstíl og nýtslu. Alt hetta fer at fleirfalda trýstið á tað frasmmanundan avmarkaða náttúrutilfeingið og vistfrøðina", skrivar ST. Heimsfelagsskapurin sigur, at eftirspurningurin eftir vatni fer at veksa eini 55 prosent hetta til 2050, og at tá fara meiri enn 40 prosent av heimsins íbúgvum at búleikast í økjum við vatntroti.


text:
1947
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 15. august: India tekur loysing frá Stóra Bretlandi.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 19. januar - Jógvan Asbjørn Skaale, føroyskur listamaður og sjónvarpsstjóri (1984-1993)
- 31. mars - Kristian Blak, dansk-føroyskur tónleikari og tónasmiður
- 7. apríl - Beate L. Samuelsen, føroyskur politikari og tíðindafólk
- 17. juni - Jógvan Arge, føroyskur rithøvundur, politikari og tíðindamaður
- 8. september - Halldór Ásgrímsson, íslendskur forsætisráðharri (d. 2015)
- 21. september - Rói Patursson, føroyskur yrkjari og skúlastjóri
- 19. november - Anfinn Kallsberg, føroyskur løgmaður í Føroyum (1998 - 2004).
- 24. november - Marianna Debes Dahl, føroyskur rithøvundur
- 28. desember - Hans Pauli Strøm, føroyskur landsstýrismaður


text:
Martin Folmann metir Koda sum ein av týdningarmestu hornasteinunum í danska tónleikalívinum. Tí er tað av alstórum týdningi fyri hann, at veita besta møguliga tænastustøðið til teir 40.000 limirnar og tónleikaforløgini. Tað snýr seg um at avrokna so effektivt sum til ber, so peningurin kemur í lummarnar hjá rættindahavarunum sum skjótast.
Virkandi frá 1. juni 2015, er Martin Folmann stjóri í Forlags- og Medlemsservice. Deildin tekur sær av samskifti og tænastu av limum og tónleikaforløgum, umframt øllum áheitanum um limaøkið, ið koma uttanifrá.
'Yvirskipað, vil eg fegin útliva visjónina hjá Koda, sum ljóðar: Koda tryggjar frálík virði fyri bæði skaparar og brúkarar av tónleiki. Tað er tað, tað snýr seg um. Limaskarin hjá Koda er ein ymiskur høpur av tónaskøldum, sangskrivarum, arrangørum og tónleikaforløgum – øll við ymiskum tørvum, og saman við mínari deild vil eg til eina og hvørja tíð stremba eftir at veita tí bestu tænastu til einstaka limin', greiðir Martin Folmann frá.
'Og tað snýr seg eisini um at skapa bond til okkara limir. Eftir mínum tykki er tað av stórum týdningi fyri Koda, at hava tætt samband við okkara limir – vit fáa nýtt okkara støðu í tónleikavinnuni til at fáa ymiskar aktørar saman. Til dømis hava vit ymisk tiltøk, har okkara limir fáa høvi at hitta týðandi sangskrivarar ella onnur týðandi fólk innan tónleikavinnuna. Vit brúka okkara netverk til at kunna og geva íblástur, og geva limunum uppløgd høvi at fáa vitan. Vit hava til dømis havt 'Musikkens vej til Radio', 'Musikkens vej til Filmen' vm., umframt fyrilestrarrøðina 'En Sangskrivers Bekendelser', har limirnir hava havt høvi at læra og fáa íblástur frá hvørjum øðrum. Við fyrilestrunum vilja vit skapa virði fyri limirnar hjá Koda, og 16 útseld tiltøk tala sína sak um, at vit veita nakað, sum nógvir limir hava tørv á. Tað fegnast vit um, og vit ætla at hava fleiri tiltøk í framtíðini. Tað hevur eisini verið frálíkt at hitta so nógvar limir í nýggja hølunum í Nordhavn', heldur Martin Folmann fram.
'Vit leggja eisini stóran dent á at veita góða tænastu til okkara føroysku og grønlendsku limir. Í løtuni hava vit eitt starvsfólk í útisetri í Føroyum. Hon kannar og arbeiðir við føroyska marknaðinum og hjálpir limum fram til apríl 2016', endar Martin Folmann.
4 skjótir spurningar til Martin
- Hvat fekst tú við, áðrenn tú byrjaði hjá Koda?
Alt mítt virkna arbeiðslív hevur snúð seg um tónleik. Eg byrjaði sum DJ fyrst í 80'unum. Í 10 ár var eg bookari og dagligur leiðari á einum størri spælistaði í Keypmannahavn. Síðan bleiv eg marknaðarleiðari hjá PolyGram, sum í 1999 bleiv til Universal Music. Har var eg millum annað repertoire chef og marknaðarstjóri, umframt at hava ábyrgd fyri handilsmenning og tí talgilda økinum. Harumframt havi eg verið í ymiskum nevndum og ráðgevandi bólkum fyri m.a. IFPI, Musikzonen, Rytmekons, AppleFlower Festival og MXD, har eg enn eri í nevndini.
Eg varð føddur í 1966, og vaks upp í einum heimi, har lurtað var eftir alskyns tónleiki. Tá var politiski, danski rokkurin serliga umboðaður við Benny Holst, Skousen og Ingemann og frá útheiminum vóru Beatles, Santana, jazzur og klassiskur tónleikur ein partur av dagligu ljóðmyndini. Tað hevur givið mær eina 'breiða inngongd' til tónleikin. Eg var so hann, sum var ómetaliga bergtikin av og hevði 'feel' fyri tónleikinum, men aldrin lærdi at spæla ordiliga sjálvur. Harafturímóti hevði eg tev og skil fyri fyrisitingarliga partinum av tónleikalívinum, umframt eina dygga fatan og virðing fyri at fáast við tónleikin hjá øðrum – teirra hjartablóð. Sum tíðin er fráliðin er tað eisini blivið til eitt slag av tónlistarligari innliving, við vitan frá einum langum lívi við øllum frá Winehouse og Bieber til Carsten Dahl og Sort Sol og nógv onnur.
- Hvat er tað besta við at starvast hjá Koda?
Tað er frálíkt at fara til arbeiðis hvønn dag, við so nógvum starvsfelagum um seg við sera høgum yrkisføri innan hesa torgreiddur umsitingarverð. Vitan, rættvísi, og dagligar avbjóðingar, har tveir dagar ikki eru eins, gera Koda til eitt deiligt og spennandi stað at starvast.
- Hvørjum tónleiki lurtar tú eftir?
Eg havi ein breiðan og opnan tónleikatokka. Mær dámar sera væl world, reggae og chillað downtempo. Fyri tíðina lurti eg eftir syrutu samlingunum hjá Pladevennerne á Soundcloud. Av nýggjari donskum tónleiki dámar mær væl Karl William, Ulige Numre, Katinka og Minds of 99. Eg haldi har eru so ótrúliga nógv spennandi nýggj listafólk.
Annars lurti eg, sum lagið er til, og velji playlistar eftir hvussu umstøðurnar eru. Eftir mínum tykki hevur streaming gjørt tónleikin uppaftur meira nýtiligan og gagnligan, tí vit kunnu skifta stíl og lit við einum swipe, og hava tónleikin við okkum allastaðni. Tað er ein gáva til allar brúkarar, ið vit við gleði skulu/eiga at gjalda fyri at hava atgongd til.
- Hvat er tín besta konsertuppliving?
Mín fyrsta konsert var við Gasolin og Røde Mor v.fl. við Bagsværd Sø í 1976. Tað var sera hugtakandi. Eg var 10 ára gamal og heilt einsamallur. Clausen og Petersen leikaðu í á pallinum við Røde Mors Rockcirkus. Tað var ikki eiti á fyri ein lítlan drong. Mín seráhugi fyri etniskum tónleiki hevur havt stórar konsertupplivingar við sær, m.a. Paco de Lucia, Peter Tosh og mín stóra ímynd, Bill Laswell. Tað er ógjørligt at velja millum tær mongu konsertirnar, eg havi verið til tey seinastu 40 árini. Tær hava allar á hvør sín hátt givið sítt serliga íkast. Um eg kortini skal taka eina burturúr, verður tað tá Søren Huss spældi á Lille Vega, eftir hann hevði útgivið 'Troen og Ingen' plátuna – tað var sera, sera rørandi og ófatiliga gott.
Tað, ið hevur týdning, er hvat tann einstaka konsertin gevur tær sum persóni – og ymiskar konsertir hava ymiskar upplivingar við sær. Um tú lurtar eftir Rolling Stones á Roskilde, hittir ein dugnaligan tónleikara við einari hangdrum á Camino í Århus, ella rakar eina heilt serstaka løtu við tónaskaldinum Louise Alenius, er tað tónleikurin, ávirkanin, kenslan og heildin, tú tekur við tær.
Nú eri eg lendur mitt í øllum hendingunum her í Koda, og gleði meg til at vera við til at veita bestu tænastuna til tey, ið skapa tónleik, í mínum nýggja starvi.


text:
Lætt og ómakaleyst ber til at koyra bæði Danmark, Ísland og alt Evropa upp og niður, júst tá tað passar tær. Við egnum bili er alt nógv lættari. Pakka viðførið í bilin, koyr umborð og njót ferðina.
Tá tú ferðast við Norrönu, kanst tú byrja at halda frí, langt áðrenn tú kemur fram til títt frítíðarstað ella summarhús. Vit plaga at siga, at umborð á Norrönu kanst tú halda frí, so tað stendur eftirí.
Her á heimasíðu okkara fært tú íblástur til tína næstu ferð við Norrönu. Tað verði seg alt frá ferð við ella uttan gisting, ferð við kampingvogni, motorsúkklu ella uttan akfar.
Tú kanst eisini taka bilin við og koyra suður til heitari lond, tí við okkum ert tú ikki avmarkað/ur.


text:
Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs
Barnabókaheiðursløn Tórshavnar býráðs er bókmentaheiðursløn, sum Tórshavnar býráð letur fyri barnabøkur. Heiðurslønin verður latin sama dag sum Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens , 17. september, ella ein av døgunum beint áðrenn ella beint eftir føðingardag Mads Andreas Jacobsens, í 2011 vóru virðislønirnar latnar 22. september og í 2012 vóru tær latnar hin 20. september.[1] Tvær virðislønir kunnu latast, men nevndin hevur eisini heimild til bert at lata eina ella onga. Virðislønirnar eru 20 000 kr. hvør. Í nevndini fyri heiðurslønina eru fimm limir, sum umboða býráðið, Býarbókasavnið í Havn og skúlabókavørðarnir í kommunalu skúlunum. Barnabókaheiðursløn Tórshavnar býráðs varð latin fyrstu ferð í 1976. Í 2010 varð reglugerðin nakað víðkað og broytt, og heitið Barnabókaheiðursløn varð broytt til Barnamentanarheiðursløn.[2]
Higartil hava hesi fingið heiðurslønina[rætta | rætta wikitekst]
- Eingin
- 2014 Elin á Rógvi
- 2013 Rakel Helmsdal fyri Veiða vind og bøkurnar um Skrímslini
- 2013 Hilmar Joensen[3]
- 2012 Hjørdis Johansen, nevndin segði m.a.: Fjølbroytta og virkna leiklistakvinnan er íbirtari og stigtakari til Dramaverkstaðið, ið hevur mong ár á baki.
- 2011 Føroya Symfoniorkestur, tað varð m.a. lagt til grund at: Okkara symfoniorkestur hevur við konsertum fyri barnagørðum og skúlum og sínum beinrakna tónleikaúrvali loftað teimum yngstu áhoyrarunum kring alt landið.[4]
- 2010 Jensina Olsen fyri tað serliga, hon hevur givið børnunum í tónleiki og sjónleiki.[5]
- 2010 Janus á Húsagarði fyri m.a. bøkurnar um Mosamolis og Mosalisu.
- 2009 Dánjal á Neystabø
- 2009 Búi Dam
- 2008 Marjun Syderbø Kjelnæs
- 2008 Hanni Bjartalíð
- 2007 Bárður Oskarsson[6]
- 2006 Steintór Rasmussen
- 2005 Theodor Hansen
- 2005 Grafik Studio við Inga Joensen
- 2004 Eingin
- 2003 Alexandur Kristiansen
- 2002 Sólrún Michelsen
- 2001 Maud Heinesen fyri barnaskaldskap sín
- 2000 Effie Campbell
- 1999 Eli Smith
- 1998 Lydia Didriksen
- 1998 Knút Olsen
- 1997 Gríma
- 1996 Rakul Helmsdal fyri bókina Tey kalla meg bara Hugo.[7]
- 1995 Edward Fuglø
- 1994 Ella Smith Clementsen
- 1994 Niels Jákup Thomsen Sum ábyrgdarstjóri á Barnablaðnum hevur Niels Jákup Thomsen í fleiri ár staðið fyri einum forvitnisligum, fjølbroyttum og dygdargóðum blaði og hevur hann dugað væl at fylgt tíðini.
- 1993 Jóhannus á Rógvu Joensen hevur sýnt serstaka gott hegni og hug at gera løg til føroyskar barnarímur og -yrkingar.
- 1993 Dansifelagið í Havn v/ Sonju Danielsen og Tórhild Justinussen - Í samfull tíggju ár hava tær báðar uttan íhald borið undir barnadansin í høvuðsstaðnum.
- 1992 Eingin
- 1991 Bjørg Matras Jensen
- 1990 Olivur við Neyst
- 1990 Elin Mortensen fyri bókina Barn undir krígnum og fyri arbeiði hennara at skriva til børn yvirhøvur.
- 1989 Óli Petersen fyri tekningar hansara í Grindavísuni og Jákup á Møn
- 1989 Jákup Berg fyri at hava givið út Barnatíðindi so at siga uttan slit í næstan fimti ár.
- 1988 Oddvør Johansen fyri bókina Skip í eygsjón
- 1987 Pauli Nielsen fyri týðingar hansara av bókunum Abbi er sjórænari, Søgan um blóðreyða súrepli, Gummi-Tarzan, Hodja úr Pjort og Albert.
- 1986 Dropin - forlag við Ingrið Sondum, Bjørg Matras Jensen og Niels Nattestad.
- 1986 Nýlendi - forlag við Jákupi í Skemmuni.
- 1985 Marius Johannesen fyri bøkurnar Føroysk barnaspøl, Jólabókin og týðingar av ævintýrum.[8]
- 1985 Steinbjørn B. Jacobsen fyri bøkurnar Hin reyða ryssan (1979), Maria og rossið (1980) Lív og dýrini (1981), Mia og Eyð (1981), Reyða (1983)og Si og Sú (1985)[9]
- 1984 Ebba Hentze fyri bøkurnar Antonia og Morgunstjørnan, Antonia mitt í verðini og Mamman eigur meg.[10]
- 1984 Elin Súsanna Jacobsen fyri týðingar hennara av bókunum Antonia mitt í verðini og Mamman eigur meg
- 1984 William Heinesen
- 1983 Guðrun Gaard
- 1983 Alexandur Kristiansen
- 1982 Petur Andreassen
- 1982 Christian Høj
- 1981 Martin Næs og Martin Joensen
- 1980 Heðin Brú
- 1979 Óli Dahl
- 1979 Andreas Andreasen
- 1978 Marianna Debes Dahl fyri bókina Burtur á heiði
- 1977 Sigurð Joensen fyri bøkurnar Gráa dunna, Kálvamuan, Lambamæið
- 1976 Steinbjørn B. Jacobsen[11]
Nevndin fyri Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs[rætta | rætta wikitekst]
Í nevndini fyri Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs eru Jógvan Arge, formaður í mentamálanevndini og fastur limur, Malan Hilmarsdóttir, barnabókavørður á Býarbókasavninum, skrivari og fastur limur, Poulina Slættanes og Irdi Danielsen, valdar av býráðnum og Hansina Huusgaard, vald av skúlabókavørðunum við kommunalu skúlarnar í Tórshavnar kommunu.[12]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Torshavn.fo, M. A. Jacobsens virðislønir 2012 latnar 20. september
- ↑ Torshavn.fo, Mentanarvirðislønir verða handaðar 22. september
- ↑ Planet.fo, 5 mentanarvirðislønir handaðar í gjár
- ↑ Torshavn.fo, Føroya Symfoniorkestur, Nicolina og Jógvan
- ↑ Sandportal.fo, Jensina Olsen fekk barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 2010
- ↑ Torshavn.fo
- ↑ BBS.fo, Rakel Helmsdal, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1996
- ↑ BBS.fo, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1985
- ↑ BBS.fo Steinbjørn B. Jacobsen, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1985
- ↑ BBS.fo, Ebba Hentze, Barnabókaheiðursløn Tórshavnar Býráðs 1984
- ↑ BBS.fo, Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs
- ↑ Torshavn.fo, M. A. Jacobsens virðislønir latnar 20. september


text:
8.-14. februar
NEHEMIAS 5-8
Sangur nr. 123 og bøn
Innleiðandi viðmerkingar (3 min. ella minni)
DÝRGRIPIR ÚR GUDS ORÐI
„Nehemias var ein avbera góður umsjónarmaður“ (10 min.)
Ne 5:1-7 – Nehemias lurtaði eftir fólkinum og fór til verka (w06 1/2 9 stk. 2)
Ne 5:14-19 – Nehemias var eyðmjúkur, ósjálvsøkin og umhugsin (w06 1/2 10 stk. 4)
Ne 8:8-12 – Nehemias var millum teirra, sum góvu fólkinum andaliga leiðbeining (w06 1/2 11 stk. 4)
-
Leita eftir andaligum gimsteinum (8 min.)
Ne 6:5 – Hví sendi Sanballat eitt „opið bræv“ til Nehemias? (w06 1/2 9 stk. 3)
Ne 6:10-13 – Hví lurtaði Nehemias ikki eftir ráðunum hjá Semaja? (w07 1/7 30 stk. 15)
Hvat hevur bíbliulesingin hesa vikuna lært meg um Jehova?
Hvat úr bíbliulesingini hesa vikuna kann eg brúka í boðanini?
-
Upplestur úr Bíbliuni: Ne 6:14 – 7:7a (4 min. ella minni)
GER FRAMSTIG Í BOÐANINI
Fyrsta samrøðan: (2 min. ella minni) Bjóða Vågn op! við at brúka høvuðsevnið. Legg upp til eina afturvitjan.
Afturvitjan: (4 min. ella minni) Vís, hvussu vit kunnu gera, tá ið vit vitja ein aftur, sum vísti áhuga fyri høvuðsevninum í Vågn op! Legg upp til næstu vitjanina.
Bíbliulestur: (6 min. ella minni) Vís, hvussu vit kunnu leiða ein bíbliulestur. (bh 28-29 stk. 4-5)
LÍVIÐ SUM KRISTIN
Sangur nr. 62
„Tráar [tú] eftir umsjónarembæti“? (15 min.) Fyrilestur grundaður á Vagttårnet, 15. september 2014, síðurnar 3-6. Ein elsti stílar fyri. Vís filmin Brødre – ræk ud efter et tilsynshverv, sum varð tøkur á JW Broadcasting í desember 2015. Legg dent á røttu orsakirnar til at tráa eftir einum umsjónarembæti, og greið frá, hvussu ein bróðir kann gera tað. Eggja brøðrum til at tráa eftir at gerast skikkaðir til at vera samkomutænarar og elstar.
Samkomubíbliulestur: ia kap. 8 stk. 17-27, og endurtøkuspurningarnar (30 min.)
Tak samanum, og sig í stuttum frá skránni í næstu viku (3 min.)
Sangur nr. 125 og bøn


text:
Orð: Fanny Crosby
Lag: George Coles Stebbins
Týtt: Hákun Djurhuus
Upprunaheiti: The day-star hath risen
1. Lívssólin er risin, og náttin er av,
hon ævigt skal skína og fer ei í kav,
hon ljós er á leið míni, á mínum veg,
lívssólin er risin, hon skínur á meg.
Niðurlag: Hon skínur, ja, hon skínur, skínur á meg,
Lívssólin er risin, hon skínur á meg.
2. Lívssólin er risin í dýrdleika fríð,
hon lívgar og gleðir hvønn dag, hvørja tíð,
har sum fyrr var myrkur, nú klárt síggi eg,
Lívssólin er risin, hon skínur á meg.
3. Lívssólin er risin, hon fyllir mítt bróst,
í hjarta og sál míni er vorðið ljóst,
áh, Frelsari kæri, eg æra vil teg.
Tú æviga Lívssól, sum skínur á meg


text:
Orð og lag: Hallgrim Miðberg
1. Sum Kristi brúður dýrt keypt til Gud vit eru nú;
í Himlinum til reiðar hann gera skal mær búð;
sum arvingar vit stevna til sælu himnaborg,
langt burt frá jarðar stríði, frá sjúku, neyð og sorg.
Niðurlag: Áh, undurfagra heimland, dýrt ert tú mær,
mín Frelsari er sólin, sum lýsir uppi har.
Áh, undurfagra heimland, í dýrd og ljóma hátt;
har Jesus sjálvur lýsir, har verður eingin nátt.
2. Sum hveitin verður reinsað og dumban skild burt frá,
ei korn til jarðar fellur, sum hann í náði sá.
Um heimurin og Sátan í sáldið rista við,
Guds sterka hond skal leiða teg fram hvørt lívsins stig.
3. Tá Jesus kemur aftur í dýrd og ljóma hátt,
er stríðið alt her vunnið og svunnin deyðans nátt;
vit lova skulu Gudi øll, bæði smá og stór,
og syngja halleluja – eitt veldigt himmalskt kór.


text:
Orð og lag: George Bennard
Týtt: Hákun Djurhuus
1. Jesus, mín Frelsari kæri,
alt ert tú mínari sál,
áh, sum eg elski at prísa
tær, sum er mið mítt og mál,
tá eg á fjøllum fór villur,
svangur og kaldur var,
Hirðin meg fann og so stillur
heim meg á herðunum bar.
Niðurlag: Jesus! Jesus! Nóg mikið ert tú mær.
Jesus! Jesus! Heilt vil eg fylgja tær.
Bert har, tú ert, vil eg vera,
verður enn leið mín trong,
heimá til Guds vil tað bera,
heim til mín Harra og Kong.
2. Jesus varð hongdur á krossin,
offurlamb gjørdist hann her,
hart har á Golgata heyggi
rópti hann: Fullgjørt alt er!
Kristus sum staðgongumaður
doyði har deyða mín,
skjótt renna upp skal tann dagur,
tá hann meg tekur til sín.
3. Rósan í Saron so føgur,
liljan í dølum so prúð,
fagrastur er hann, mín Jesus,
í mannalíki tók bú.
Eingin sum hann kann meg varða,
vinurin besti er,
honum eg fylgja vil bara,
gleði og frið hann mær ber.


text:
Vælkomin til leigunevndina
Leigunevndin upplýsir og vegleiðir um viðurskifti í samband við leigu og útleigu av bústøðum. Tú kanst kæra til Leigunevndina um ávís leigumál, og lata okkum taka avgerð í kærumálum millum útleigara og leigara.
Tíðindi
Ársfrágreiðing 2015
09. mai 2016
Ársfrásøgn 2015…
Ársfrágreiðing 2014
29. apríl 2015
Ársfrásøgn 2014 Um Leigunevndina Leigunevndin tekur avgerð í trætumálum millum leigara og útleigara. § 26. Leigunevndin kann viðgera kærur frá pørtunum um: 1) ein møgulig hækking av leiguni…
Lógin
Upplýsing til leigara
Sum leigari hevur tú fingið ávís rættindi í nýggju leigulógini, sum tú ikki hevur havt áðrenn. Talan er fyrst og fremst um uppsagnarrættindi, og verju móti órímiligum broytingum mitt í leigutíðarskeiðnum.
Upplýsing til útleigara
Sum útleigari hevur tú fingið ávís rættindi í nýggju leigulógini, sum tú ikki hevur havt áðrenn. Talan er fyrst og fremst um ásetingar um uppsagnarmøguleikar, og greiðar reglur fyri leigara, sum [...]
Klaga beinleiðis á netinum
Heldur tú at tað eru órímilig viðurskifti í tínum leigumálið? Skriva her títt kærumál beinleiðis í teigarnar her, og málið verður skrásett og tikið upp til viðgerðar beinanvegin.
Spurningar og svar
Hví almennan leigusáttmála?
Tí tað er lógarkrav. Eftir nýggju leigulógini, sum kom í gildi 1. september 2010, skulu øll leigumál framyvir nýta ein og sama leigusáttmála, ið er ásettur í kunngerð nr. 89 frá 27. august 2010.
Kann eg útleiga uttan leigusáttmála?
Bert leiguavtalur, ið eru longri enn 3 mánaðir eru fevndar av leigulógini. Verður ein tíðaravmarkað leiguavtala undir 3 mánaðar longd út yvir 3 mánaðar, verður avtalan fevnd av leigulógini. Ikki ber til at umganga reglurnar í leigulógini við at gera fleiri avtalur upp til 3 mánaðir.
Sáttmálar og skjøl
Eftir nýggju leigulógini, sum kom í gildi 1. september 2010, skulu øll leigumál framyvir nýta ein og sama leigusáttmála, ið er ásettur í kunngerð nr. 89 frá 27. august 2010.
Endamálið er at tryggja leigara móti, at órímiligar avtalur verða gjørdar. Leigusáttmálin inniber, at partarnir sínámillum tó hava møguleika at avtala annað. Tílíkar avtalur skulu fylgja teimum minstukrøvum, ið verða ásett í lógini, tá ræður um verju av leigaranum.
Eisini er krav, at ein innflytingarfrágreiðing verður gjørd, tá leigari flytir inn í ogn hjá útleigara.


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (føddur umleið 1343, deyður 25. oktober 1400) var enskur rithøvundur, yrkjari, heimspekingur og diplomatur. Sjálvt um hann skrivaði fleiri yrkingasøvn, er hann í dag best kendur fyri sítt (ófullfíggjaða) verk, Canterbury-søgurnar (Canterbury Tales), sum er eitt stórt verk við nógvum síðum og minnir um Decameron hjá Boccaccio, ið eins og søgurnar hjá Chaucer eru knýttar saman av einari rammusøgu.
Chaucer verður nevndur ”faðir at enskum bókmentum” og verður róstur fyri at vera tann fyrsti rithøvundurin sum vísti, at tað fólksliga enska málið, tað so-nevnda miðenskt, kundi brúkast í listarligum høpi, í einari tíð har málið ið var nýtt í hoffinum var skrivað á fronskum-normanniskum ella á latíni. Sjálvt um hann í tveimum tíðarskeiðum livdi í ónáðum, var hann meginpartin av lívinum tætt knýttur at tí politiska valdinum í Onglandi.
Geoffrey Chaucers stil og teknik blev efterlignet i århundrederne efter hans død; fx lånte William Shakespeare handlingen til sit drama Troilus og Kressida (1601) fra Chaucer, mens John Dryden og Alexander Pope moderniserede flere af hans fortællinger, så de passede til deres egen tid.
Enska málið hjá Chaucer[rætta | rætta wikitekst]
Sjálvt um málið hjá Chaucer er nógv tættari nútíðar enskum teksti enn eitt nú teksturin í Beowulf, er tað blivið nútíðargjørt í teimum flestu útgávunum. Teksturin niðanfyri er frá innleiðinginum til Summoner's Tale har teksturin hjá Chaucer kann samanberast við eina nýmótans týðing:
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Uppruna e-teksturin er atkomuligur online á heimasíðuni hjá University of Virginia, týðing Wikipedia.


text:
23. PARTUR
Tey góðu tíðindini verða borin út
Paulus ferðast um land og hav fyri at boða
TÁ Paulus var umvendur, boðaði hann íðin tey góðu tíðindini um Guds ríki — og nú varð fyrrverandi mótstøðumaðurin sjálvur fyri harðari atsókn. Hesin ótroyttiligi ápostulin gjørdi fleiri víðfevndar ferðir fyri at bera tey góðu tíðindini um tað ríkið, sum skuldi fremja Guds upprunaligu ætlan við mannaættini.
Í Lystra grøddi Paulus á fyrstu boðanarferð síni ein mann, sum hevði verið avlamin, síðan hann varð føddur. Fólkini fóru at fagna Paulusi og ferðafelaga hansara, Barnabasi, sum gudar, og tað eydnaðist teimum bert við neyð og deyð at forða fólkinum í at geva teimum sláturoffur. Ávirkað av fíggindum Paulusar fóru hesi somu fólkini seinni at steina Paulus, og tá tey hildu hann vera deyðan, fóru tey frá honum. Paulus yvirlivdi álopið og fór einaferð aftur til býin at styrkja og uppbyggja lærisveinarnar.
Nakrir kristnir jødar bóru fram próvgrundir fyri, at trúgvandi ikkijødar høvdu skyldu at halda ávísar partar av Móselógini. Paulus legði spurningin fram fyri ápostlarnar og teir elstu í Jerusalem. Tá ið hesir menninir gjølla høvdu kannað Skriftirnar við leiðslu frá Guds heilaga anda, skrivaðu teir til samkomurnar og góvu teimum áminning um at halda seg frá avgudadyrkan, frá blóði og frá kjøti, sum blóðið ikki er runnið av, og frá siðloysi. Slík boð vóru ’neyðug’, men at fylgja teimum kravdi ikki, at mann helt Móselógina. — Ápostlasøgan 15:28, 29.
Á aðru boðanarferð síni vitjaði Paulus í Berøa, sum liggur í nútíðar Grikkalandi. Jødarnir har í býnum tóku ímóti orðinum við ídni og rannsakaðu dagliga Skriftirnar fyri at fáa læru Paulusar váttaða. Enn eina ferð fekk hann mótstøðu og noyddist at halda leiðina fram, hesa ferð til Athen. Fyri einum bólki av lærdum í Athen helt Paulus eina máttmikla talu, sum er eitt fyrimyndarligt dømi í at vera fólkaligur, skynsamur og væltalandi.
Eftir triðju boðanarferð sína fór Paulus til Jerusalem. Tá hann fór inn í templið, bleiv ófriður millum nakrar av jødunum, sum vildu drepa hann. Rómverskir hermenn løgdu uppí og tóku Paulus við sær til avhoyringar. Sum rómverskur borgari helt hann seinni verjurøðu fyri rómverska landshøvdinganum, Feliksi. Jødarnir høvdu eingi prógv at leggja fram fyri ákærurnar, teir høvdu reist móti Paulusi. Festus, ein annar rómverskur landshøvdingi, ætlaði at senda hann til jødarnar, men fyri at forða tí segði Paulus: „Eg skjóti mál mítt til keisaran!“ Og Festus svaraði: „Tú skalt fara til keisaran!“ — Ápostlasøgan 25:11, 12.
Paulus varð so førdur umborð á eitt skip, sum skuldi til Italia, har hann skuldi fyri rættin. Skipið gekk burtur, hann strandaði á oynni Malta, og har mátti hann verða allan veturin. Tá ið hann umsíðir var komin til Róm, búði hann í einum leigaðum húsum í tvey ár. Hóast tann ídni ápostulin nú sat í varðhaldi, helt hann fram at bera øllum, sum vitjaðu hann, boðini um Guds ríki.
— Grundað á Ápostlasøguna 11:22–28:31.


text:
LÍVIÐ SUM KRISTIN
„Maður hennara er kendur í býportrunum“
Hevur ein maður eina dugnaliga konu, speglast tað aftur á hann. Tá ið Lemuel kongur livdi, var tað vanligt, at ein maður, sum hevði eina dugnaliga konu, var „kendur í býportrunum“. (Orð 31:23) Í dag tæna virdir menn sum elstar og samkomutænarar. Eru teir giftir, og skulu teir tæna samkomuni væl, hevur tað stóran týdning, at konurnar hjá teimum hava góðan atburð og stuðla teimum. (1Tim 3:4, 11) Menninir eru takksamir fyri at hava dugnaligar konur, og tey í samkomuni gleðast eisini um tær.
Ein dugnalig kona stuðlar manni sínum, tá ið hon ...
lívgar hann við góðum orðum. – Orð 31:26
er fús at lata hann hjálpa til í samkomuni. – 1Tess 2:7, 8
er lítillátin. – 1Tim 6:8
ikki spyr hann um trúnaðarmál í samkomuni. – 1Tim 2:11, 12; 1Pæt 4:15


text:
Gambia
Tjóðveldið Gambia (enskt Republic of the Gambia) er eitt lítið land í Vesturafrika. Eitt av teimum minstu. Banjul er høvuðsstaðurin, og størsti býurin er Serrekunda. Gambia hevur mark við bara Senegal. Málið er enskt, mandinka, wolof og fula. Landið liggur á vesturstrondini í Afrika og er (við sínum uml. 1,7 mió. íbúgvum) millum heimsins fátækastu lond. BTÚ pr. innbúgva er 290 USD, og landið hoyrir harvið til tey menningarlond, ið hava minstu menning, minstu inntøku og støðugt mattrot. Meginparturin av fólkinum er muslimar.
Innihaldsyvirlit
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Flestu fólk liva av landbúnaði; týdningarmesta grøðin eru jarðnøtir. Konufólk hava týðandi leiklut í landbúnaðinum, tí teirra arbeiði er at dyrka rís. Men nú er nógv ríslendi tætt við strondina vorðið oyðilagt, tí at ov nógv salt er í jørðini. Nógv konufólk eru tí nú farin at dyrka grønmeti, sum tey selja á torginum í bygdini.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Ferðavinna er tann vinna í Gambia, sum veksur skjótast. Hóast landið er lítið dregur tað nógv ferðandi á hvørjum ári. Hetta kemst helst av, at veðurlagið í Gambia er serstakliga lokkandi, har eru strendur so langt eygað røkkur. Alt fleiri norðurevropearar fara køldu vetrarmánaðirnar suður á vøkru, lýggju strendurnar at ferðast, men mong fara eisini inn í landið at síggja t.d. krokodillur, apur og fuglameingið í Gambiaá. Flestu ferðafólkini eru úr Bretlandi, tí at Gambia er gamalt bretskt hjáland, og mangir gambiar duga enskt. Men summi kvíða fyri, at tekur ferðavinnan yvirhond, fer hon at beina fyri eyðkenda, sorgleysa lívshugburðinum hjá fólkinum í Gambia.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Lítla strandalandið Gambia er smalur geiri ella smalur kíli langt inn í Senegal. Har landið er breiðast, er tað ikki meiri enn 80 km. norður og suður.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Sum í Senegal búgva mong fólkasløg her, og islam er størsti átrúnaður. Tað eru umleið 9 prosent kristin í Gambia.


text:
Edgar Allan Poe
Edgar Allan Poe (1809 - 1849) var ein amerikanskur dypsomaniskur høvundur og yrkjari. Hann hevur umdømið at vera heimsins ólukkuligasti høvundur. Hann menti stuttsøgutekstaslagið til størsta skaldskap og skrivaði tey bestu ummælini í Amerika í síni samtíð. Flestu søgur hansara eru sera stuttar, og hetta er tí, at hann vildi skera alt óneyðugt burtur, og einans at lýsa tað, ið hevði týdning fyri søgugongdina. Hansara stílur var at byrja við støði í øðrum, til dømis De Quincey, Feliciu Hemans, og serliga Hoffmann, og so at beina evnini hjá teimum onkran annan veg og fáa annað og meir burturúr. Eisini nevndi hann Føroyar í eini av kendastu stuttsøgum sínum, sum eitur Niður Í Meldurstreymin.


text:
Orð og lag: Ókendur
Týtt: Kajfinn Hammer
1. Eg sá ein urtagarð ljómandi vakran,
so vakurt havi eg enn aldri sæð!
Og mitt í honum stóð plantað ein gáva,
tað var Guðs Sonur – hitt lívsbótsins Træ!
Niðurlag: Eg hoyrdi fagnað og lovsang har inni,
og síðlaregnið av Himlinum fall!
So glað øll drukku av Lívsvatnsins Keldu,
og salvuoljan hon fleyt, Andin fall.
2. Eg sá Guðs dýrd undurfult opinberað,
ta dýrd, hin einborni Sonurin fekk
frá Faðir Sínum, av sannleika, náði;
á, hvør ein náði frá Honum út gekk.
3. Tá kendist syndin so órein í brósti,
eg rópti: Jesus, tak burt mína synd!
Við eini glóð Hann frá Altar’num nam meg,
meg reinan tváaði í Lívsins Lind.
4. So eymt og kærleiksfult tók Hann meg at Sær,
mín sál Guðs frelsu og frið hevur kent.
Á, hvør ein gleði og lukka eg eigi,
tað er tað størsta, sum her mær er hent.


text:
Immunskipan
Immunskipanin er verjuskipanin hjá kropppinum ímóti smáverum, so sum bakterium og virusum. Immunskipanin er samansett av ymiskum sløgum av hvítum blóðkyknum. Tá kroppurin verður smittaður av til dømis eini bakteriu leypa hvítu blóðkyknurnar á og royna at drepa tær fremmandu kyknurnar.
Immunskipanin hevur minni, sum ger at næstu ferð kroppurin kemur í samband við bakteriuna, er klárt við andevnum sum kunnu merkja júst hesa bakteriuna so hon verður dripin beinanveg.
Immunskipanin er deild upp í ta viðføttu og ta tillagaðu immunskipanina.
Innihaldsyvirlit
Viðfødda immunskipanin[rætta | rætta wikitekst]
Tann viðfødda immunskipanin er ein skipan sum næstan allir lívsformar hava og er tann skipanin sum virkar beinanvegin tá ein fremmand kykna kemur í kroppin. Tað er ein óspesifikk skipan og er uppbygt av eini komplementskipan og ymiskum sløgum av fagosyttum (kyknur ið drepa fremmandar kyknur við at eta tær):
Tað finnast eisini aðrar kyknur[rætta | rætta wikitekst]
Tillagaða immunskipanin[rætta | rætta wikitekst]
Tann tillagaða immunskipanin er ein skipan sum bert geisladjór hava og virkar við, at ymiskar kyknur hava ymisk antigen. Soleiðis ber til at tillaga verjuna ímóti bakteriur og virusum. Hetta elvir til eina sterkari verju, sum eisini hevur møguleika at minnist bakteriur kroppurin hevur møtt fyrr. Skipanin er samansett av tveimum sløgum av lymfosyttum: T-kyknur og B-kyknur
- T-drepara kyknur (TC): Drepa kyknur við fremmandum antigenum á yvirflatuni, t.d. kyknur, ið eru smittaðar við einum virusið.
- T-hjálpara kyknur (TH1): Gera makrofagar meiri virknar.
- T-hjálpara kyknur (TH2): Stimbra B-kyknur til at framleiða andevni.
- B-kyknur: Upprunalig B-kykna sum gerst til plasma- og minnikyknur, tá hon verður stimbra av TH2 kyknum.
- B-plasma kyknur: Stuttlivandi kykna sum framleiðir andevni.
- B-minni kyknur: Minnast antigenir kroppurin hevur møtt upp til fleiri ár. Gerst til plasma kyknu tá hon møtir antigeni aftur.
Komplementskipanin er eisini ein partur av tí tillagaðu immunskipanini.
Andevni[rætta | rætta wikitekst]
Andevni (antistoffir), eisini kallaði immunoglobulin (stytt Ig), eru evni framleidd av B-kyknum sum kenna ávísar partar av fremmandum kyknum aftur, nevnd antigenir. Kroppurin framleiðir B-kyknur við fleiri milliardum av ymiskum andevnum og nøkur av hesum passa so saman við pettum á fremmandum kyknum. Tá ein B-kykna hevur funnið t.d. eina bakteriu við einum antigenið, ið andevni hennara passar saman við, vísur hon antigeni til eina TH2-kyknu, sum stimbrar B-kyknuna so hon deilir seg og gerst til B-plasma kyknur sum framleiða stórar nøgdir av andevni ímóti júst hesi bakteriu.
Tað finnast fimm ymisk sløg av andevni[rætta | rætta wikitekst]
- IgA: Finst mest í slímhindum.
- IgD: Hevur ongan kendan leiklut, men er mest vanligt á B-minni kyknum .
- IgE: Bindur til allergenir og stimbrar mastkyknur at úrskilja histamin og spælir harvið ein leiklut í ovurviðkvæmi.
- IgG: Er tað mest vanliga andevni, men verður mest framleitt seint í verjuni. Kann aktivera komplementskipanina.
- IgM: Er fyrsta verjan ímóti fremmandum kyknum. Kann aktivera komplementskipanina.
Komplement skipanin[rætta | rætta wikitekst]
Komplementskipanin er bæði ein partur av viðføddu og tillagaðu immunskipanini, sum hjálpir kroppinum at drepa fremmandar kyknur við at gera hol á membranin.
Autoimmunar sjúkur[rætta | rætta wikitekst]
Autoimmunar sjúkur koma av at kroppurin framleiðir andevni ímóti sínum egnu kyknum og elvir til at tær verða álopnar av immunskipanini. Dømi um nakrar autoimmunar sjúkur:
- Diabetes mellitus (typa 1): Andevni ímóti insulinframleiðandi kyknum í búkspýttkertlinum.
- Multipel sklerosa: Andevni ímóti meginnervaskipanini.
- Myasthenia gravis: Andevni ímóti ávísum reseptorum í musklunum.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Michael T. Madigan, John M. Martinko, Brock Biology of Microorganisms, 11th Edition, 2006, Pearson Prentice Hall.


text:
Danmark
Danmark er eitt land í Skandinavia í Norðurevropa við 5,6 mió. íbúgvum. Danmark verður saman við Grønlandi og Føroyum nevnt Kongsríki Danmarkar. Danmark hevur mark til Týskland í suðri og er umgirt av fleiri høvum: Norðsjógvurin (Vesterhavet), Skagerrak og Kattegat móti vestri, norði og eysti frá Jútlandi, Kattegat og Eystrasalt norðan og sunnanfyri tær donsku oyggjarnar. Danmark er hálvoyggin Jútland og 443 navngivnar oyggjar og hólmar. Størsti býurin og høvuðsstaðurin er Keypmannahavn. Miðallívsævin í landinum er 78,13 ár. Høvuðsmálið er danskt. Størsti landspartur i Danmørk er langa, smala nesið, Jútland, sum hevur mark ímóti Norðurtýsklandi. Eystan fyri Jútland er tað, sum eftir er av landinum; næstan fimm hundrað oyggjar, einar hundrað teirra eru bygdar. Danmørk er tað syðsta av Norðurlondum og eitt av slættastu londum í heiminum.
Innihaldsyvirlit
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Meginparturin av fólkinum í Danmark býr í býum við strendurnar. Býirnir vórðu bygdir her, tí at havið og vøtnini vóru týdningarmiklar samferðlsuleiðir. Í flestum londum í Vesturheiminum (Europa og Norðuramerika) eru mong, ið hava eina rættiliga frílynta áskoðan á hjúnalag og húski. Henda hugsan er eisini galdandi í Danmark og í hinum Norðurlondum. Mong donsk børn vaksa nú á døgum upp hjá annaðhvørt ógiftum foreldrum, ið hava somu lógarrættindi sum gift foreldur, bara mammuni ella bara pápanum. Vanligt er eisini nú, at menninir eru uppi í øllum húsligum arbeiði, og alt fleiri og fleiri konufólk arbeiða úti. 1 % av fólkinum eru ikki lesifør og 2,8 % av fólkinum er arbeiðsleys.
Útlendingar økja fólkatalið í Danmark; 86 prosent av fólkavøkstrinum frá 2009 til 2013 stavaði frá útlendingum [1]. 2009-2013 eru 100 000 útlendingar komnir til Danmarkar; frá 2009 til 2013 vóru útlendingar 86 prosent av øllum fólkavøkstrinum í Danmark. Í 2013 minkandi talið av íbúgvum í Danmark við 789 fólkum, um hugt verður eftir borgarum við donskum uppruna. Men tá talið av innflytarum og eftirkomarum teirra samstundis veksur, var fólkavøksturin í fjør 24 607 fólk. Tað stendur í svari frá danska innanríkisráðnum til fólkatingsnevndina fyri útlendinga- og integratiónspolitikk. Sambært svarinum, standa útlendingar fyri 86 prosentum av øllum fólkavøkstrinum upp á 115 000 frá 2009-2013.
Nógvir føroyingar eru í Danmark, bæði lesandi og meira tilkomin. Tilsamans búgva t.d. umleið 1.500 fólk á Oyrasundskollegiinum. Eingin reiðilig tøl eru yvir, hvussu nógvir føroyingar búgva har, men ofta verður sagt, at um 1.000 av íbúgvunum eru føroyingar.[2]
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Danmark er eitt av heimsins elstu kongaríkjum. Á odda fyri ríkinum stendur kongur ella drotning. Síðan 1971 hevur Margrethe Drotning 2. verið drotning. Hon er eisini drotning í Føroyum og í Grønlandi, sum Danmark er í ríkisfelagsskapi við. Nú býr danska drotningin, Margreta 2., á Amalienborg í Keypmannahavn.
Minst fjórða hvørt ár skulu 179 limir veljast í fólkatingið, lóggávuting Danmarkar. Føroyingar og grønlendingar velja hvør sínar tveir. Danska stjórnin skal hava meiriluta í Fólkatinginum, annars má hon leggja frá sær. Henda mannagongdin hevur verið síðan 1901 at tryggja, at stjórnin altíð hevur meiriluta á tingi, tá ið landsins lógir verða viðtiknar. Ráðharrarnir, landspartarnir og tær 275 kommunurnar umsita lógirnar.
Danmark hevur í 2011 tað størsta skattatrýstið í Evropa. Tann seinasta uppgerðin, sum hagstovan hjá ES, Eurostat, hevur gjørt, er fyri 2011, og eftir henni var skattatrýstið í Danmark 47,7 prosent tað árið [3]. Á teimum næstu plássunum eru Svøríki, Belgia, Frakland, Finnland, Italia og Eysturríki. Í hesum londunum er skattatrýstið millum 42 og 44 prosent. Í meðal var skattatrýstið í Evropa 38,8 prosent. Danska meirvirðisgjaldið, sum er 25 prosent, er eisini tað hægsta í Evropa.
Javnrættindi[rætta | rætta wikitekst]
Granskarar hava mett londini eftir hvussu kvinnur hava atgongd til útbúgving, heilsu, politiska makt og pengar. 130 lond luttóku í kanningini, men Føroyar vóru ikki við. Danmark er nummar sjey á listanum. Orsøkin til at Danmark liggur so ovarliga á listanum er, at landi hevur eina góða útbúgvingarskipan, sum kvinnur og menn hava líka góða atgongd til. Danmark dumpar tó, tá tað kemur til javnstøðu um lønarinntøku. Menn fáa í miðal 20 prosent meira í løn enn kvinnur í Danmark. Saudi-Arábia, Kjad og Jemen eru ringast fyri í javnstøðukanningini. Noreg liggur ovast á javnstøðulistanum, beint framman fyri Svøríki. Á triðja plássi liggur Finnland.
Í 1933 verður lógin broytt soleiðis, at tað ikki longur er ólógligt at vera samkyndur í Danmark. Lógin kemur samstundis í gildi í Føroyum. Aldursmarkið verður sett til 21 ár. Í 1981 verður samkyndleiki alment strikað, sum ein sjúka í Danmark og somuleiðis í Føroyum [4]. Høga aldursmarkið fyri kynsligt samband millum fólk av sama kyn verður lækkað frá 21 ár til 15 ár í 1988, og er tí í dag tað sama sum hjá hinskyndum. Í 2010 fingu samkynd í skrásettum paralagi loyvi til at ættleiða børn hjá hvørjum øðrum [5]. Danmark fær kynsleyst hjúnalag í 2012 [6][7]. Møguleikin fyri at gerast sonevnd hjámamma er veruleiki, eftir at broytingin í donsku barnalógini er komin í gildi 1. desember 2013. Hetta merkir, at tann kvinnan í einum samkyndum parlagi, sum ikki er biologiska mamman, kann verða skrásett sum foreldur at barninum við barnsins føðing [8].
Innflytarapolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Aldrin áður hava so nógvir innflytarar søkt bústað í Danmark sum í 2014.[9] Seinastu hagtølini fyri 2014 vísa, at talið av útlendskum ríkisborgarum, ið fluttu til Danmarkar í 2014, er 64 874. Tað er hægsta talið nakrantíð yvir eitt ár. Gamla metið var frá í 2013, tá tilsvarandi talið var 56 276 fólk. Sostatt er talan um eina øking á fimtan prosent. 5401 sýrar fluttu til Danmarkar í 2014. Tað er tríggjar ferðir so nógvir sýrar, sum í 2013, tá 1760 sýrar fluttu til Danmarkar. Men hóast tað eru flest sýrar, ið fáa uppihald í Danmark, so vísa hagtølini eisini, at flestu innflytarar koma úr londum í Vesturheiminum. Nevniliga seks út av tíggju innflytarum í 2014 komu úr einum vesturlendskum landi. Av teimum londunum er tað Rumenia, ið liggur nummar eitt á listanum yvir innflytarar. Rumenia er eisini tað landið, har næstmest innflytarar komu frá samlað sæð. Hagtølini vísa, at 5171 rumenar tóku upp bústað í Danmark í 2014. Tað er ein øking á fimtan prosent frá 2013.
Politiskir flokkar í Danmørk[rætta | rætta wikitekst]
Hesir politisku flokkar hava umboðan í Fólkatinginum. Føroyar og Grønland hava hvør sínar tveir limir. Broytingar eru framdar síðan Fólkatingsvalið 2011, har nakrir fólkatingslimir hava skift flokk.
Regiónir í Danmørk[rætta | rætta wikitekst]
Danmark er býtt sundur í fimm regiónir (landslutir). Áðrenn hetta varð Danmark býtt sundur í amt. Regiónirnar hava serliga ábyrgdina av sjúkrahúsverkinum. Føroyar og Grønland eru sjálvstýrandi lond í danska kongaríkinum.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Lego - viðgitnu, litríku byggikubbarnir, gjørdir til børn - er upprunaliga úr Jútlandi, har ein snikkari og sonur hansara funnu uppá at gera teir í 1930-árunum. Mong norðurlendsk børn vita um Legoland, hugtakandi legobýin, har alt er gjørt av lego. Navnið "Lego" er gjørt úr donsku orðunum "leg" og "godt", sum merkir spæl væl.
Byggisnið[rætta | rætta wikitekst]
Sum hini bæði skandinavisku londini og Finnland er Danmørk gitið fyri byggilist sína. Danskir byggifrøðingar nýta ofta ymiskt tilfar, tá ið teir byggja, til dømis tigulgrót, við og betong, og teir gera vøkur hús, sum hvíla væl í landslagnum. Í mongum nýggjum sethúsum hevur alstórur dentur verið lagdur á at spara orku. Sólkyknur í tekjuni vinna orku úr sólini, og húsini eru ógvuliga væl bjálvað. Danir leggja sær nær at fríðka sniðið á tí, teir gera. Húsbúnaður, glasvørur, køksbúnyttur og postalín er alt so snotiligt.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Sum í grannalondunum eru politisku viðurskiftini trygg, og lívskorini góð. Ídnaðurin hevur ment seg skjótt, og nú á døgum arbeiðir ein triðingur av danska fólkinum í ídnaðinum.
Danmørk er gitið fyri samvinnufeløg síni. Til tess at fylgja við í landbúnaðarmenningini og vera kappingarførir hava donsku bøndurnir verið noyddir at samstarva. Ein háttur hevur verið at eiga mjólkarvirki og svínasláturhús í felag og leggja seg eftir at selja hesar búnaðarvørur uttanlands.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Fakta[rætta | rætta wikitekst]
- Vídd: 43 098,31 km2
- Høv: Norðsjógvurin, Skagerakk, Kattegatt, Oyrasund, Eystarasalt, Smálandshavið.
- Sund: Stóra Belt, Lítla Belt, Limafjørðurin.
- Oyggjar: Sæland, Fjón (Fyn), Lolland, Falster, Møn, Langaland, Tåsinge, Eroy, Als, Samsoy, Anholt, Læsoy, Mors, Bornholm.
- Hálvoyggj: Jútland.
- Áir: Gudená, Skerná, Odense á, Susá.
- Vøtn: Arresø, Esrum vatn, Mossø, Tissø, Furesø, Skanderborg vatn
Landslag[rætta | rætta wikitekst]
Danmark er eitt lágt og slætt oyggjaland. Oyggjarnar eru einar 500 í tali; av teimum eru Sæland, Fyn og Lolland størstar. Jútland er áfast við Týskland fyri sunnan; tað er annars umgirt av havi í trý borð, og slíkt land verður nevnt hálvoyggj. So lágt er lendið, at hægsti heyggjurin, Ydling Skovhøj, er ikki hægri enn 173 m. Næsthægsta plássið eitur Ejer Bavnehøj 171 m. Hóast landið er lágt, so er tað ikki slætt sum ein pannukøka. Nei, nógvastaðni eru stórir ryggir og høgar herðar, men landið hækkar so líðandi, at tú veit ikki av, fyrr enn tú ert uppi á teimum.
Undirgrundin í Danmark er ikki grót sum í Føroyum, men krit og kálk, og hetta sæst summastaðni fram við strondini; har standa kritbakkar út móti havinum. Annars er mest allastaðni sandstrond, kortini kann tað henda, at leirbakkar ganga líka út í sjóvarmálan. Í støðum kann tað vera heilt fín møl. Strondin á oyggjunum og eystursíðuni á Jútlandi er nógv vágskorin, men vestursíðan á Jútlandi er mest sum bein; har eru bert einstakir firðir, og uttan fyri fjarðmunnan gongur næstan altíð ein sandtangi. Tað ið ger, at so fá innvik eru har, er streymurin, sum rekur so hart fram við landinum, at tangarnir eru rundaðir burtur.
Summastaðni í Danmark eru stórar mómýrar; hesar mýrar hava verið vøtn fyrr í tíðini, men so eru plantur og trø rotnað niður í tey, og sum árini eru liðin, eru vøtnini upptornað. Í summum mýrum skera teir torv, og ofta hava teir tá funnið bæði vápn og aðrar gripir, ið fornøldarfólkini hava kastað út í vatnið sum offur til gudarnar. Tað hevur eisini hent seg, at teir hava funnið deyðamannalutir frá tíðini langt fyri Kristi føðing. Annars eru mýrarnar at minka, tí teir hava veitt vatnið av nógvum av teimum og velt tær undan.
Summastaðni í Jútlandi eru stórar lyngheiðar, men fyri einum 120-130 árum síðan vóru tær nógvar ferðir størri; tá fóru menn at planta furu og granntrø á heiðunum. Tey trivust, og nú eru stór strekkir avvaksin við nálatrøum. Afturat at menn fáa nyttu av sjálvum trøunum, gera tey eisini tað, at tey forða sandrokinum, sum ofta kann vera herviligt fram við vesturstrondini, at koma so langt eystur í landið. Tað var ikki sjáldan, áðrenn plantasjurnar komu, at foksandurin legðist so tjúkkur á akrarnar, at hann køvdi nálirnar. Plantasjurnar líva eisini akrunum, so vestanvindurin ikki svíður teir av, sum ofta hendi á vindsomum plássum; og á nógvum av teimum gørðunum, sum í seinnu árum eru bygdir á heiðunum, hava bøndurnir plantað trø til skjól. Summar av heiðunum, sum eftir eru, eru friðaðar.
Skógi er ikki nógv til av longur í Danmark, 1/10 partur av landinum, rokna teir við. Mest eru tað bókaskógir. Av dýrum, sum liva í skógunum, skulu vit nevna hjørtir, revar og grevlingar. Bøurin í Danmark er fyri tað mesta frálíka góður, og so slætt er lendið, at 3/4 av landinum er akur ella ong. Besta jørðin er á oyggjunum og í eystara parti av Jútlandi; har er mest leirmold, og hon ber betri korn enn sandmoldin. Eingirnar eru mest í lægdum ella fram við áunum, summar hava teir bara til beiti, men summar verða slignar. Fram við vesturstrondini av Suðurjútlandi er landið ógvuliga slætt og so lágt, at teir mugu hava gjørt langar verjugarðar móti havinum; hetta rópa teir marsk. Hann er frálíka grasgóður og besta beiti.
Útbúgvingar[rætta | rætta wikitekst]
Útbúgvingar í Danmark eru atkomuligar fyri allir borgarar í ríkinum. Fíggingin fer fram umvegis skatt og egingjøld. Tað eru umleið 1500 fólkaskúlar í Danmark. Sambært §76 í grundlógini so er tað ikki talan um skúlaskyldu í Danmark, men um undirvísingarskyldu[10]. Tað merkir, at øll skulu hava undirvísing frá 0.-9. flokk. Undirvísingarskyldan byrjar 1. august tað árið, ið barnið fyllir 6 ár. Foreldur kunnu velja ímillum fólkaskúlan, privatskúlar og heimaundirvísing.[11] Síðan er møguleiki fyri at næmingurin kann ganga í 10. flokki, taka eina vinnuútbúgving ella eina miðnámsskúlaútbúgving (gymnasiala útbúgving). Eftir tað verður eitt stórt úrval av ymiskum útbúgvingum útbjóðaðar á ymiskum støði og innan ymiskar vinnur.
Tað eru otta fróðskaparsetur í Danmark, harav tað elsta er Københavns Universitet. Harumframt eru Aarhus Universitet, Syddansk Universitet, Aalborg Universitet og Roskilde Universitet ið øll hava fleiri fakultet, og harafturat eru Danmarks Tekniske Universitet, Copenhagen Business School og IT-Universitetið í Keypmannahavn, ið hava eitt fakultet. Professiónsháskúlar ella sonevnd university colleges eru at finna kring alt landið, umframt útbúgvingarstovnar innan tónleik, list og arkitektur.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://jyllands-posten.dk/indland/ECE6718742/100000-flere-udlaendinge-pa-fem-ar/
- ↑ http://navisen.dk/blog/faeringer-samler-sig-i-minighetto-pa-amager/
- ↑ http://e24.no/makro-og-politikk/danmark-troner-paa-skattetoppen/20363494
- ↑ http://panbladet.dk/2011/01/03/30-ar-siden-homoseksualitet-fjernet-fra-sundhedsstyrelsens-sygdomsliste/
- ↑ http://ilga.org/ilga/en/article/mpDxTIq18X
- ↑ http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/denmark-approves-gay-weddings-in-church/story-e6freuyi-1226388155168
- ↑ http://www.washingtonpost.com/world/europe/danish-lawmakers-approve-church-weddings-for-same-sex-couples/2012/06/07/gJQAcOAxKV_story.html
- ↑ http://politiken.dk/forbrugogliv/livsstil/familieliv/ECE2149076/nu-kan-to-kvinder-blive-mor-og-medmor-fra-barnets-foedsel/
- ↑ http://www.dst.dk/da/Statistik/emner/indvandrere-og-efterkommere.aspx
- ↑ "Danmarks Riges Grundlov". retsinformation.dk. 1953-06-05. https://www.retsinformation.dk/Forms/R0710.aspx?id=45902#K8. Heintað 2014-02-25.
- ↑ Undervisningspligt Heintað 25. mai 2013.


text:
Heri Vestergaard
Heri Vestergaard er fyrrverandi sterkasti maður í Føroyum. Sumbingurin Heri vann hendan heiður í okt. 2009. Hann vann í harðari kapping við Sámal J. Hansen. Níggju mans vóru við í kappingini (teir luttakandi vóru Sámal Johannes Hansen, Herman Hermansen, Gunnar Grækarisson, Bárður Poulsen, Finnur Poulsen, Jákup Petur Djurhuus, Torstein Madsen og Heri Vestergaard). Tað bleiv ikki avgjørt fyrr enn í seinastu kapping, at Heri hevði vunnið. Kappast var í seks ymiskum greinum.
Heri Vestergaard legði seg tíðliga á odda í kappingini, men tá ið komið var til seinastu kappingargreinina, hevði ein annar maður við røtum í Sumba, Sámal Johannes Hansen, lagt seg ájavnt við Hera Vestergaard í stigum. Seinasta kappingin var at halda tveimum bobbens uppfrá so leingi sum gjørligt, og greitt var, at tann av teimum báðum oddafiskunum, sum helt longst, fór at vinna samlaðu kappingina. Tað gjørdist so Heri Vestergaard, og tí kann sumbingurin rópa seg: Føroya sterkasta mann 2009.


text:
Orð: Jóannes Patursson
Lag: Vísulag (Súsonnu vísa)
1. Dagur dettur av degi, vit kenna,
at tíðin hon rennur so kvik;
hon okkum kann temja,
tí lítið vit fremja,
tað kvinkar ikki enn eitt dik.
2. Her standa vit nú og tøva
og vita tó øll so væl,
at tað er úr lagi
við Føroya slagi,
tað sleppur ikki upp í tal.
3. Jú, draga ein tosk av grunni
og hirða ein haka í mold,
vinna pening úr mjøli
av handli og sølu,
slíkt brekar ei á Føroya fold.
4. Men hvar er tann nevin, sum slær
í borðið móti órættis lag
og ripar á múla
tann fremmanda skúla,
sum drepur okkum dag eftir dag?
5. Ei søga, ei mál, ei siður,
sum lands várs eyðkenni er,
við einum orði
verður borið á borðið;
tað er tó ein ribbalda gerð.
6. Tað hýma tí dreingir og gentur
á bekki sum fjákut lomb;
hvat hava tey fingið
á krákutingi?
Jú, hyllng á at fylla upp í vomb.
7. Lærdu tey at virða sítt land,
sína søgu og sjálvan seg?
Spyr tú tey bara,
tey kunnu tær svara:
Hvat tramin kemur slíkt við meg!
8. Gud hann fyrigevi okkum,
sum ganga og síggja hará,
at slíkur ein siður,
sum drepur oss niður,
hann enn eigur landaráð.
9. Um tað man vera tí, vit sjálvi
hava dansað tann sama dans
í somu sporum
sum børn í forðum,
tí geva vit hesum ongan ans.
10. Tað sýnist, várt skinn er so seigt,
at als einki bítur hará;
um vit sjálv verða stolin,
vit eru líka tolin
og mutla bara: “Skitt, lat gá!”
11. Um tægr tó og blóðsdropi eftir
er enn av norrønum slag’,
so hevjið upp orðið,
og sláið í borðið:
“Vit tola ikki longur hetta lag.”


text:
Føroysk landafrøði
Føroyar liggja norðuri í Atlantshavinum á 62° N og 7° V frá Greenwich.
Innihaldsyvirlit
Hvar[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar liggja í Norðuratlantshavi nøkurlunda miðskeiðis ímillum Norra, Skotland og Ísland. Mitt í Golfstreyminum í Norðuratlantshavi á 62 stigum norður. Føroyar eru partur í Norðurevropa. Føroyar eru eisini partur í danska kongsríkinum. Føroyar eru virkin partur av norðurlendskum samstarvi, bæði sum sjálvstýrandi land og sum partur av ríkisfelagsskapinum við Danmark og Grønland.
Úr Føroyum er næstan líka langt til Noregs, Skotlands og Íslands. Úr Føroyum eru góðir 400 km til t.d. Íslands. 14 tímar eru at sigla til Íslands og einir 30 til Danmarkar. Umleið 2 tímar eru at flúgva ímillum.
Í stuttum um Føroyar[rætta | rætta wikitekst]
Hagtøl[rætta | rætta wikitekst]
- Norðasta stað: Enniberg, Viðoy.
- Syðsta stað: Sumbiarsteinur, Flesjarnar, Suðuroy.
- Vestasta stað: Gáadrangur, Mykineshólmur.
- Eystasta stað: Stapin, Fugloy.
- Býir: Tórshavn, Klaksvík, Hoyvík, Argir, v.fl.
- Størsti býur: Tórshavn.
- Landsvídd: 1 399 km2.
- Veit jørð: 4 %.
- Sjóøki: 275 000 km2.
- Høv: Norskahavið, Norðsjógvurin, Norðuratlantshavið.
- Strandalinja: 1 289 km.[1]
- Oyggjar: Í Føroyum eru 18 oyggjar.
- Størsta oyggj: Streymoy.
- Minsta oyggj: Lítla Dímun.
- Hólmar og sker: Í alt eru 779 oyggjar, hólmar og sker í Føroyum.[1]
- Mesti kuldi (skrásett síðan 1961): -12,3 °C (10,3 °F), Flogvøllurin, 4. mars 2001 [2].
- Mesti hiti (skrásett síðan 1961): 26,3 °C (78,8 °F), Flogvøllurin, 17. juli 2003.
- Fjøll: Slættaratindur, Gráfelli, Villingadalsfjall.
- Hægsti staður: Slættaratindur (880 m), Eysturoy.[3]
- Lægsti staður: Norðuratlantshavið.
- Størsti fossur: Bøsdalafossur.
- Høvuðsáir: Breiðá, Kirkjuá, Stórá, v.fl.
- Vøtn: Sørvágsvatn (Leitisvatn), Fjallavatn, Sandsvatn, v.fl.
- Vøtn: 0,5 %
- Størsta vatn: Sørvágsvatn (Leitisvatn), Vágar.
- Firðir: Kollafjørður, Oyndarfjørður, Sørvágsfjørður, v.fl.
- Longsti fjørður: Skálafjørður, Eysturoy, 14 km.
- Landgrunnurin: 275 000 km2. Har djúpast er á landgrunninum, er tað umleið 4000 m.
Oyggjarnar[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Oyggjar í Føroyum
Oyggjarnar eru 1 399 km2 til víddar. 18 oyggjar eru í Føroyum. 17 eru bygdar og 1 óbygd, Lítla Dímun. Umframt oyggjarnar eru mangir hólmar, stakkar, drangar og sker. Tilsamans 779 av teimum.[1] Heilt neyvt er víddin av øllum Føroyakortinum, við skerum, 1 395,74 km2.[1] Umveldismark: 12 fjórðingar[4]. Størst er Streymoyggin, 374,17 km2, og minst er Lítla Dímun, 0,84 km2.[1]
Úr suðri í norður er frástøðan 113 km, og úr eystri í vestur er hon 75 km. Strandalinjan er 1 289 km.[1] Ongastaðni í landinum ert tú meira enn 5 km frá havinum. Tær størstu oyggjarnar eru Streymoy, Eysturoy, Vágar og Suðuroy. Fólk býr á 17 av teimum 18 oyggjunum. Oyggin, sum einki fólk býr á, Lítla Dímun, er rættiliga lítil (0,84km2), og er umringað av brattum, høgum bjørgum, so hon er ring at sleppa til. Einans seyðir og fuglar halda til á oynni.
Oyggjarnar úr landnyrðingi eru: Fugloy, Svínoy, Viðoy, Borðoy, Kunoy, Kalsoy, Eysturoy, Streymoy, Nólsoy, Vágar, Mykines, Koltur, Hestur, Sandoy, Skúvoy, Stóra Dímun, Lítla Dímun og Suðuroy.
Landslagið[rætta | rætta wikitekst]
Føroyar eru eitt skurvut fjallaland við høgum tindum, brøttum bergum og grønum líðum, hólmum, drangum og flesjum. Tær eru átjan smáar oyggjar, prúðar, men ómildar á at líta, tá ið tú kemur uttan av havi inn ímóti teimum, men kemur tú heilt inn at teimum, inn í tey djúpu sundini og firðirnar, "vilt tú vera varur við mangt vakurt og gott millum fjøru og fjals" ("Langt burt frá øðrum londum" eftir Gulak Jacobsen). Gjøgnum oyggjarnar ganga høgir fjallaryggir. Í Suðuroy ganga teir tvørtur um oynna, í hinum oyggjunum mest langvegin. Á Viðoynni, Kalsoynni og summum øðrum støðum er ryggurin ein hvøss, tunn røð. Men fyri tað mesta eru teir bæði flatar og breiðar herður. Upp av teimum reisa seg so hægri tindar og fjøll við skørðum ímillum. Frá herðunum ganga brattlendi niður móti dølum, sjónum ella øðrum undirlendi.
Gjøgnum brattlendini ganga ofta brýr, røkur og hamrar, men har sum brattlendið er vallað, síggjast bara teir hægstu hamrarnir. Úti móti opnum havi er oftast bratt berg. Stundum standa tey beint upp, og nevnast tey tá meitilberg. Mangastaðni liggja undir berginum stórar urðar og vísa á, at har hava verið stór berglop. Oyggjarnar hava ikki altíð sæð út sum nú. Kletturin molnar og terist av regni og skiftandi frosti og hita, máast av vatni, ísi og vindi og matast av havalduni. Munurin sæst ikki dag frá degi, men ár koma og ár fara, og tó at bergið kann vísa seg at standa reyst, so máast tað umsíðir. Knappliga kann tað skrædna frá í ervi, loysna úr homrum og berglopið skríður við øgiligum duni út á sjógv. Flestu urðarnar hevur havið skolað burtur. Oman á teimum høgu fjøllunum liggur grót og eyrur, sum frost, vatn og sólarhiti hevur sprongt leyst. Vindurin ber smágrót og eyr út av fjallinum, og vatnið skolar tað oman gjøgnum brekkurnar. Dalar, sum liggja undir grýtutum fjøllum, hava altíð eyrblandaða mold og eyr í áunum. Her og har liggur stórgrót, sum er loysnað úr homrunum. Grótið í Føroyum er av tí slagnum, sum verður nevnt basalt, tað liggur í flógvum hvør oman á aðrari. Fyri mongum túsund árum síðani vóru stór eldgos her um leiðir, og hesar fláirnar eru komnar soleiðis, at grótbræðing hevur spríkt upp úr jørðini gjøgnum op og rivur, og runnið út yvir landið og er so storknað til grót. Soleiðis gerst grót enn í øðrum londum, á Íslandi til dømis goysir ofta grótbræðing enn út úr eldfjøllunum. Hvør flógvin er komin við eitt eldgos, tær niðaru fyrr, tær ovaru seinni. Millum grótfláirnar eru summastaðni fláir av royðugróti. Tað líkist øsku í liti, grátt, reytt og brúnt, og øska er tað, sum er rokin upp úr eldgloprunum. Av tí mikla fargi omaná er hon harðnað til grót. Eina tíð millum eldgosini má viðaskógur hava vaksið her, tí nógvastaðni í oyggjunum er kol at finna, og kol er viður, sum er rotnaður til mógv og síðani harðnaður til kol av farginum omaná. Stundum síggjast týðiliga kvistarnir og viðingarnar í kolstykkjum. Hvussu leingi eldgosini hava vart, kann ikki sigast við vissu, men tey hava vart í mong túsund ár. Í hesari tíð og av hesum eldgosum eru Føroyar uppbygdar.
Tá ið eldgosini vóru steðgað, kunnu vit ætla, at landøkið her á okkara leiðum hevur verið ein samanhangandi basaltháslætti, men síðan ta tíð hava tær oyðandi kreftirnar, vatnið, ísurin, vindurin, havið og skfitandi hiti tært, máað og matað háslættan sundur og broytt hann so, at hann gjørdist til oyggjaflokkin Føroyar. Eftir at eldgosini vóru steðgað, gjørdist so kalt her norðuri, at ísur legðist ikki bara yvir Føroyar og økið her um leið, men eisini yvir stórar partar av Kanada, Grønland og Norðurevropa. Ísurin er gliðin suðureftir og norðureftir og hevur máað og gnaddað landið og givið bæði dølum og fjørðum ta útsjónd, teir nú hava. Gamalt er sagt, "at útnyrðingur liggur javnur gjøgnum allar firðir í Føroyum", og hyggja vit t.d. á kortið, síggja vit, at ikki bara allir opnir sund og firðir, men teir longstu dalarnir ganga sama veg. Sum ísurin nú liggur oman á Grønlandi, hevur hann áður eisini ligið oman á Føroyum. Og sum hann nú har ekur oman móti sjónum, hevur hann tá ikið her, fyri norðan í útnyrðing, fyri sunnan í landsynning. Undir ísinum lá eyrur, sum av tí ógvuliga trýsti var skrubbaður fast oman eftir jarðklettinum og soleiðis brýndi dalarnar niður. Verður flag grivið oman av slættari hellu, síggjast ofta tættar skøvur í henni, sum allar ganga sama veg um dalurin, hesar skøvur hevur ísurin skurslað. Men eftir fáum árum máar veðrið tær burtur, tí síggjast tær sjáldan í hellum, sum liggja berar. Ymsastaðni kunnu vit síggja morenur, morenur kalla vit tað tilfarið av leysum eyri, leiri, gróti og sandi, sum ísurin hevur flutt við sær. Hyggja vit at tí føroysku strondini, so er stórur munur á eysturstrondini, norðurstrondini og vesturstrondini. Innansyndis og eystantil er ofta fjøruslætt og vallað. Norðantil og vestantil eru bjørgini. Allastaðni fram við strondini síggjast merki eftir, hvussu havið hevur matað landið - urðar, gjáir og skriður eru týðilig merki av hesum oyðingum. Fram við landinum standa stakkar og drangar, har liggja flesjar og hólmar, sker og boðar, sum tað seinasta, ið er eftir av tí landi, sum burtur er matað.
Veðurlagið[rætta | rætta wikitekst]
Veðurlagið er rímiliga vátt, við nógvum regni og mjørka, og onkuntíð hørðum ódnum eisini. Her í Atlantshavi renna saman heitir og kaldir luftstreymar, og veðurlagið er skiftandi sól, regn og mjørki. Um summrini eru Føroyar rímiliga kaldar, við miðalhitanum 11°C (52°F). Miðalhitin í okkara kaldasta mánaði er 3°C (37°F). Sjálvt um tær liggja á 62° norður, so heldur Golfstreymurin veðurlagið flótt, so vit hava mildar vetrar. Milda og slavna veðurlagið er gott til t.d. seyðahald, sum var høvuðsvinna. Golfstreymurin ger at sjógvurin frystir ikki. Veðrið er ógvuliga óstøðugt, tí Føroyar liggja í norðuratlantiska lágtrýstbeltinum. Føroyar hava strandaveðurlag.
Veðurlagið í Føroyum er - ikki uttan orsøk - ofta lýst sum "rásarúmið hjá veðurgudunum". Føroyar hava eisini oyggjaveðurlag við ógvuliga skiftandi veðri. Bert stutt løta kann vera millum sólskin og regn, logn og storm. Sólskin, regn og mjørki hvørt um annað. Í Føroyum mást tú altið laga teg eftir veðrinum. Veturin er lýggjur; ofta við regni, vindi og við hvørt nakað av kava og kulda, sum ikki liggur serliga leingi. Summarið er ljóst - á hásumri nærum alt samdøgrið. Longsta dag eru 19,5 ljóstímar, og stytsta dag eru uml. 5 ljóstímar. Hitin liggur ofta um 10 - 12 (50-53°F) stig, men onkrar dagar krýpur hann upp í 20 (68°F) stig.
Veðurlagið fram við sjóvarmálanum í Føroyum er tempererað veðurlag við miðalhita í august upp á umleið 11 °C (51 °F). Veðurlagið fer frá at verða bólkað sum tempererað til at vera arktiskt, tá ið miðalhitin fyri heitasta mánað er minni enn 10 °C (50 °F). Fyri hvørjar 100 metrar upp frá sjóvarmálanum kólnar luftin 0,7°C (33 °F), og tað merkir, at vit eru farin um markið frá tí tempereraða til tað arktiska veðurlagið longu einar 200 metrar yvir havi. Føroyska veðurlagið fevnir sostatt um sjálvt markið millum tempererað og arktiskt veðurlag, og umleið 80 % av føroyska landøkinum hevur arktiskt veðurlag. Í tí arktiska beltinum í landslagnum eru jarðrivstilgongdirnar serliga virknar. Tá ið veður og vindur slítur klettin við salt, hita og kulda, so tærist kletturin, og rivurnar í klettinum víðkast. Hartil hevur plantugróðurin stutta vakstrartíð, og ovasta jørðildið er merkt av frostnálum, sum elva til viðkvæmi fyri vatni og vindi. Hetta sæst serliga væl á økjum við svarðloysi og í brattlendi.
Hóast landið er lítið, er ikki altíð sama veður allastaðni í landinum.
Føroyskir býir[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Yvirlit yvir allar búsetingar í Føroyum, t.e. bygdir og býir
Tórshavn ella Havnin er høvuðsstaður í Føroyum og nógv størsti býurin. Havnarøkið hevur stóran týdning. Í Føroyum eru eisini aðrar stórar kommunur ella býir. Klaksvík er næststørsti býur í Føroyum.
Fjøll[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Yvirlit yvir øll fjøll í Føroyum
Hægsta fjallið er Slættaratindur 880 m høgur. Næsthægsta fjallið er Gráfelli, sum er 856 m høgt. Seks av tíggju teimum hægstu fjøllunum liggja á somu oyggj - Kunoyggin. Tey seks fjølllini á Kunoynni, sum eru millum 10 tey hægstu í Føroyum eru: Kúvingafjall 830 m, Teigafjall 825 m, Kunoyarnakkur 819 m, Havnartindur 818 m, Urðafjall 817 m og Middagsfjall 805 m.[3]
Í miðal eru fjøllini í Føroyum umleið 300 m høg.
Vøtn[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Listi yvir vøtn í Føroyum
Sørvágsvatn (eisini rópt Leitisvatn) er størsta vatnið í Føroyum. Leitisvatn er 3,57 km2. Hini eru: 2. Fjallavatn, Vágar 1,03 km2; 3. Sandsvatn, Sandoy 0,82 km2; 4. Toftavatn, Eysturoy 0,51 km2. Tvey tey størstu vøtnini í Føroyum, Sørvágsvatn og Fjallavatn liggja mitt í Vágoynni.[5]
Vøtnini eru á hesum oyggjum: Suðuroy, Sandoy, Vágar, Nólsoy, Eysturoy, Streymoy og Hestur.
Jarðfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Niðurbrótingin av føroyska basaltháslættanum tók rættiliga dik á seg í ístíðunum, sum byrjaðu fyri 2,6 milliónum árum síðan. Í hvørjari ístíð savnaðust skriðjøklar og óku út á sjógv. Skriðjøklarnir høvdu stórt grót og nógv tilfar við sær út á sjógv. Harvið broyttust lægdir til djúpar dalar og firðir við brøttum líðum, meðan høvdir í upprunaliga landslagnum komu at standa næstan órørdar eftir, sum opin fjallalandsløg og slættir fjallatoppar.
Oyggjarnar eru úr basalti, gosgróti, ið síðan fornu eldgosini er grivið burtur av jøklum í seinastu ístíð. Hesir jøklarnir eru nú firðir, sund og dalar, og orsøk til, at Føroyar eru tað oyggjasamfelagið, sum vit kenna í dag. Av tí, at Føroyar eru skaptar soleiðis, at ísurin lættliga kundi renna burtur, rennur vatn eisini lættliga burtur. Sum oftast er hetta ikki ein trupulleiki, tí nógv regn er í Føroyum. Men tað kemur fyri, at einki regn er í fleiri mánaðir.
Føroyar eru av basalti, sum varð til eftir stór eldgós fyri 60 mió. árum síðani. Tá fóru meginlondini hvørt frá øðrum ímillum Eysturgrønland og Føroyar og fóru hvørt sína leið. Jarðfrøðiliga eru Føroyar bygdar av basaltlava, tað er flótandi basalt, sum er storknað í fáum til bamrar og røkur. Ímillum basaltfláirnar er bleytt royðugrót, sum er øska av eldgosum. Oyggjarnar vórðu til úr eldgosum tíðliga í tertiertíðindi, fyri einum 60 mió árum síðan. Nú er einki gosvirkni. Landslagið er upp gjøgnum tíðirnar evnað til av jøklum, jøkulvatni, veðri, sjógvi og vindi. Flestu oyggjarnar eru langar og smalar. Ikki er langt um firðir ella sund, men ofta er streymhart.
Í Suðuroy halla fláirnar í landnyrðing og landnyrðing eystan, í norðaru oyggjunum í landsynning eystan og landsynning. Niðastu basaltfláirnar eru tí vestanfyri og í Suðuroy, miðfláirnar mest í miðoyggjunum og ovastu basaltfláirnar eystanfyri.
Í Føroyum nevna vit strendurnar bakki, berg, hella, fjøra, møl og sandur. Fram við landi eru nógvastaðni stakkar, drangar, flúrar, flesjar og sker.
Havleiðirnar um Føroyar[rætta | rætta wikitekst]
Sund og firðir skilja oyggjarnar frá hvørjari aðrari. Í flestum sundum og fjørðum er óføra harður streymur, men í summum er "deyðavatn". Undir sjónum er løgið landslag fjalt fyri eygum okkara. Har eru stórar urðar, langir fjallaryggir og djúpar gjáir, djúpálar, bæði longri og djúpari enn uppi á turrum. Mesti havbotnurin er tó slættur. Sumstaðni hevur havið máað inn í bergið og gjørt holur og loft.
Føroyar liggja millum Norskahavið og Norðuratlantshavið. Hesi høv eru skild av einum undirsjóvarryggi, sum gongur millum Skotland og Ísland yvir Føroyar. Vestan fyri Ísland heldur hesin ryggur fram yvir ímóti Grønlandi og víðari til Kanada. Tann parturin av rygginum, sum er millum Ísland og Føroyar, verður nevndur Føroya-Íslandsryggurin. Stóran part av strekkinum millum Ísland og Føroyar kemur ryggurin upp á 500 metra dýpi. Millum Grønland og Ísland er nakað djúpari, men djúpasta skarðið á øllum rygginum er í Bankarennuni, millum Føroyabanka og landgrunnin. Hon er um 850 metrar djúp. Frá Føroyabanka heldur ryggurin fram móti Skotlandi og verður á hesum strekki vanliga nevndur Wyville-Thomson Ryggurin. Hann kemur upp á uml. 600 metra dýpi.
Norðuratlantsstreymurin ber heitan sjógv við sær móti Føroyum, tí hann kemur sunnaneftir úr heitari høvum. Hann kemur úr Golfstreymurin, og her á landi nýta vit ofta tað navnið, um tann streymin, sum fer fram við okkum. Føroysku havleiðirnar fáa tó ikki bara heitan sjógv. Ein kaldur streymur kemur suðureftir fram við Íslandi. Hann verður nevndur Eysturíslandsstreymurin, og hann er kaldur, tí sjógvurin í honum kemur úr teimum køldu høvunum fyri norðan. Hyggja vit gjøllari at Norðuratlantsstreyminum, har hann fer fram við Føroyum, síggja vit, at hann býtir seg í tvær greinir. Syðra greinin fer suður um føroyska landgrunnin og eystur gjøgnum Hetlandsrennuna. Norðara greinin fer yvir um Íslandsryggin, men nakað av sjógvi fer næstan heilt norður móti Íslandi, har ein partur fer vestur aftur í hav, meðan restin fer suðureftir og eystur um ryggin.
Samanburður[rætta | rætta wikitekst]
Samlaða víddin á Føroyum er 1 399 km2 (113 km úr norður- til suðurenda, 75 km úr vestur í eystur).
Talva[rætta | rætta wikitekst]
Samanbering við onnur smálond (stødd í km2).
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 Umhvørvisstovan - Oyggjastøddir
- ↑ http://www.gluggin.net/vedur/DMI_fo-met_2.htm
- ↑ 3.0 3.1 Umhvørvisstovan - Fjøll
- ↑ ANORDNING NR. 240 FRÁ 30. APRIL 2002 OM IKRAFTTRÆDEN FOR FÆRØERNE AF LOV OM AFGRÆNSNING AF SØTERRITORIET
- ↑ Umhvørvisstovan - Størstu vøtn
- ↑ http://books.google.com/books?id=fULqNyVRakkC&pg=PA128&lpg=PA128&dq=highest+sea+cliff+in+europe+Enniberg&source=bl&ots=X4xqvNPO8v&sig=nJnQ7G4L5V-P4YUY_73emMe_QGo&hl=en&sa=X&ei=XhE3U5itCoG-sQS8zYCADw&ved=0CFQQ6AEwCQ#v=onepage&q=highest%20sea%20cliff%20in%20europe%20Enniberg&f=false


text:
Juche
Juche er ein politisk hugsjón og heimspeki útvikla av Kim il Sung, sum eftir norðurkoreanskari meting er marxisman nýtt til norðurkoreansk viðurskifti. Juche er ein menniskjasentrera heimspeki, sum sigur at menniskja er harri yvir sínum lívi. Juche stendur í politikki fyri at stóla uppá sína megið sum tjóð og stendur fyri skapa sjálvforsýnandi ætlanarbúskap, uttanveltaðan uttanríkispolitik til dømis í mun til hernaðarsamgongur sum NATO og Warszawasamgongan og at hava ein herð sum er nóg sterkur at verja tjóðina. Juche er ein tættur í grundarlagnum fyri at fasthalda Norðurkorea isolera frá umheiminum.
Eftir deyða Kim il Sungs bleiv álmanakkin broyttur, soleiðis at tíðarrokningin í Norðurkorea byrjar í 1912 og ári kallast Juche. Í Norðurkorea eitur 2007, Juche 97.


text:
Øll, sum eru áhugað í yrkingum, spyrja ofta seg sjálv, hvat er við hesum tekstaslagi, ið fær okkum at dyrka tað? Til hetta kunnu vit spyrja garnarnar úr okkum, men eg rokni ikki við, at vit nakrantíð semjast – tíbetur.
Hvat er tað, sum ger, at ein yrking er góð? Soleiðis kunnu vit spyrja, og hvørja ferð, vit spyrja onkran, fáa vit ikki sama svarið. Tíbetur. Hvørja fyrimynd hava vit, tá ið vit meta um ein yrking er góð ella ikki? Hvat er aðalkravið, vit set yrkingini, tá ið hon fer inn gjøgnum eyguni og vit royna at fata hana? Hvat er góður skaldskapur? Hetta eru spurningar, vit ofta seta okkum.
Yrkingar eru ikki bara ein orðamongd, ið lýsir okkurt. Yrkingar bera við sær gerandisvirði, sum gjøgnum málið verða hevjað upp til at hava eitt hægri, poetiskt virði. Yrkingar verða skrivaðar best á móðurmálinum. Tað er málið, sum høvundurin hevur brúkt til at orða sínar kenslur við. Okkara móðurmál er eitt kenslumál, fara vit at skriva á einum øðrum máli, so hava vit týðum ringt við at lýsa kenslurnar, vit duga so væl at lýsa á móðurmálinum.
Nógv eru tey, ið hava roynt at allýst hetta, sum vit kalla eina yrking og tað at festa orð niður, sum fáa eitt poetiskt virði. Samuel Coleridge (1772-1834) segði um yrkingar: “the best words in the best order.” Amerikanski modernisturin, Ezra Pound (1885-1972), ið segði seg gera alt nýtt, segði um at yrkja: “it is language charged with meaning to the utmost possible degree.” W.H. Auden (1907-73) segði: “it is a memorable speech.” Hesir tosa um orðini, um málið í yrkingini, og um týdningin og kenslurnar, ið liggja handan hvørt orðið.
Aðrir yrkjarar hava hildið fyri á hin meira kensluliga bógvin, og vilja teir siga meir um, hvussu ein yrking eigur at virka. William Wordsworth (1770-1850) segði: Poetry is spontaneous overflow of powerful fellings”, ella er poesi við vissu “not the expression of personality but an escape from personality,” sum T.S Eliot (1888-1965) heldur uppá? Men hvussu er við okkum kæru lesarum? Verða vit eins ávirkaðir av romantikarum sum Coleridge og Wordsworth og vit verða av modernistum sum Pound og Eliot? Nei, vit verða ymiskt ávirkaðir, tí at teir krevja ymiskt av okkum sum lesarum.
Sjálvandi eru fleiri, ið meina, at poesi ikki er annað enn mállæra við tilvildarligum komma og punktum, men hetta er at leypa um tað, sum veruliga býr í mállæruni. Eg haldi, at poesi er nærmast tí, sum Wallace Stevens (1879-1855) meinti: “Poetry is a search for the inexplicable, a means of redemption, a form of melancolia, a cure of the mind, a health, a respons to the daily necessity of getting the world right.” Við hesum ber til (bæði sum lesari og sum rithøvundur) at fara djúpt niður í yrkingina og inn í seg sjálvan sum menniskja, og tað er í hesum útsøgnum, at yrkingin hevur nógv meir at bera fram, enn allir aðrir tekstir hava.
Fyri at fara aftur til byrjanina. Hvat eru tey nágreiniligu eyðkennini fyri eina góða yrking? Hvørji mál seta vit, tá ið vit vilja hava yrkingar við góðari dygd? Fyri at svara hesum, kundi ein sett sær fyri at skriva niður ein lista við eyðkennum, sum ein yrking skal hava, men eg rokni við, at tá vit eru liðug við at gera ein slíkan lista, eru vit troytt av yrkingum. Frægari er at menna eitt ávist skil fyri yrkingum so hvørt tær verða lisnar og so hvørt, tær verða skrivaðar. Rói Patursson sigur:
hvat er at yrkja?
tann ið dugir tað lærir tað aldrin
tann ið ikki hevur lært tað enn
hevur nokk altíð dugað tað
Eg veit ikki, um Rói enn er samdur við sær sjálvum í hesum, men eitt er vist, at tað finst ongin full vissa fyri, hvussu vit skilja eina yrking. Ein yrking er okkurt samstundis sum hon eisini er okkurt heilt annað. Myndberingarnar í tí tætta tekstinum eru við til, at vissan ongantíð er til staðar.
Hvat merkir í grundini: “Deyðin er vakurleikans móðir”, sum Emily Dickinson skrivar? Vit hava allar møguligar tvítýdningar og hjátýdningar í slíkum setningi, at vit ikki megna bara at hava eina niðurstøðu og ein hátt at skilja ein slíkan setning. Vit mugu skilja tað, sum stendur, við at grava í okkara egna lívið, grava í okkara egnu upplivingum. Gera vit ikki tað, so hevur yrkingin ongan møguleika at verða latin upp og fata.
Einfeldin í orðum
bíðar eftir okkum
ið yrkja
Finna vit hana?
Soleiðis spyr Christian Matras (1900-88) í stuttu og vísu yrkingunum úr savninum Úr sjón og úr minni (1979). Einfeldin eigur at liggja í yrkingunum, men sjálvt hon kann (tá ið hon er best) tvískiljast. Christian Matras sigur nógv gott um at yrkja, men tað er týðiligt, at hetta eru yrkingar, ið eitt eldri skald hevur skrivað, sum hevur livað og upplivað nógv, og sum við hesum stuttu yrkingum hevur funnið einfeldina.
Fundvíst er skald
sum finnur fram á orð
ið eiga aldur
og fagran ungdóm.
Her verður í myrkri við ógvuliga fáum orðum funnið fram orð, sum siga alt um lívið, men orðini eru ikki í yrkingini. Tey allýsa skaldið. Skal lesarin finna fram orð, sum lýsa egnan aldur og ungdóm, má hann brúka seg sjálvan og sítt lív.
Við hesum kann sigast, at ikki er so stórur munur millum ein góðan lesara og ein góðan yrkjara. Báðir noyðast at geva av sær sjálvum – annar oysir í yrkingina og hin dregur úr yrkingini. Tað er sum at stinga høvdið í jørðina og síggja alt.
OMR


text:
Tailand
Kongsríkið Teiland (teilendskt: ราชอาณาจักรไทย, Ratcha Anachak Thai) varð stovnsett í 13. øld, og hevur verið sjálvstøðugt ríki síðan. Tað varð einasta land á meginlandinum í Landsynningsásia, ið ikki gjørdist hjáland og kom undir bretskt ella franskt yvirræði. Teiland hevur ongantíð verið hjáland. Høvuðsstaðurin í Teilandi er Bangkok og miðallívsævin í landinum er 69 ár (2008) [1].
Herurin í Tailandi tók ræði á landinum í mei í 2014, eftir at ófriður hevði valdað í landinum í fleiri mánaðir.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 12. og 13. øld var tann partur av Landsynningsasia, sum nú er Teiland, í smáum ríkjum, sum bardust um at fáa ræðið yvir teimum fruktagóðu slættunum mitt í landinum. Um miðja 14. øld varð kongsríkið Ayutha grundað fyri sunnan. Tað gjørdist so stórt í vídd, at tað kom inn á ein part av tí eftirstundaða láglendinum fyri sunnan og fekk navnið Siam. Í 1448 tók Trailokanat kongur við siamesisku trúnuni. Hann stýrdi væl, og rættarábøtur hansara vóru í gildi til um miðja 19. øld. Trailokanat liðaði fyrisitingina sundir í eina hernaðarliga og eina borgarliga høvuðsdeild við egnum undirdeildum fyri stýri, búskapi, lógum og rætti. Hann skifti siamesiska samfelagið sundur í stættir, hvør stætt fekk sínar jarðir til hvønn einstakan lim. Enntá tey fátækastu fingu ein jarðarteig, so eingin skuldi svølta. Meginpartin av tíðini, Trailokanat ráddi, kríggjaðist ríki hansara við ríki fyri norðan. Tá ið ríkið gjørdist størri, læt hann høvuðsstaðin flyta norður eftir til Phitsanulok. Trailokanat doyði í 1488. Tá hevði hann útnevnt son sín til undirkong, embætið var til til miðja 19. øld, tá varð tað avtikið. Buddisman varð vorðin høvuðstrúarlæra í Teilandi í 15. øld, og nógvar myndir av Budda vórðu gjørdar.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Bhumibol Adulyadej kongur hevur verið kongur síðan 1946 og er ímillum teir ríkisovastar í heiminum, sum hevur sitið longst. Hann hevur stóran týdning sum maðurin, ið savnar landið, og hevur ofta lagt upp í politiskar ósemjur til tess at fáa skil á aftur í landinum [2]. Teilendski herurin hevur framt fleir statskvett, síðani landið fekk kongsdømi í 1932. Herurin koyrdi Thaksin Shinawatra, bróðir núverandi forsætisráðharran, Yingluck Shinawatra, frá í 2006.
Verður hugt eftir lutfallinum millum kvinnur og menn í leiðslu, so liggur Teiland heilt í toppinum samanborið við øll heimsins lond. Har eru 45 % av leiðarunum kvinnur [3]. Verður samanlíknað við til dømis Danmark, eru einans 12 % av leiðarunum kvinnur. Danmark liggur í botninum saman við til dømis India og Arábisku Emiratunum. Sunnudagin, 3. juli í 2011, fekk Teiland sín fyrsta kvinnuliga forsætisráðharra. Tað er 44 ára gamla Yingluck Shinawatra, sum hevur eina fortíð sum stjóri í privata vinnulívinum, sum fer at royna seg. Hon er systir fyrrverandi forsætisráðharran, Thaksin, sum er í útlegd í Dubai.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Norðari, vestari og sunnari partur í landinum er mest fjallalendi og ikki nærbýlt. Um triðingurin av fólkinum býr á fruktagóðu og fjølbygdu eingjunum miðskeiðis í landinum. Fyrr var nógvur skógur í Teilandi, men vandi var fyri, at hann varð týndur, tí varð bannað at høgga skóg.
Høvuðsstaðurin, Bangkok, er bygdur á Menamoyrunum; enn eru fáir høvuðsvegir, og almenna flutningskervið er vánaligt. Tí er javnan ruðuleiki í ferðsluni, og tað kann verða ringt at fáa skil á aftur. Eftir ein monsunstorm í 1992 liðu 11 tímar, til ferðslan gekk aftur sum vanligt. Eftir almennum hagtølum búgva 9,1 mió fólk í Bangkok, men tað rætta er, at helst búgva úti við 13 mió fólk.
Bangkok verður tíðum kallaður Eysturlanda Venesia, tí tann mesta ferðslan í býnum er við báti, og meginparturin av handlunum í býnum er í bátum [4].
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Teiland er eitt hitt ríkasta landið í Landsynningsásia. Týdningarmiklasti vinnuvegur er landbúnaður. Einki annað land í heiminum dyrkar so nógv ananas sum Teiland. Nógv gummi og rís verður eisini útflutt. Seinastu árini hevur annar ídnaður tikið seg fram um landbúnaðin og er vorðin landsins størsta inntøka. Serliga mong fólk í býunum arbeiða í námsvinnu og ídnaði. Amerikanskar og japanskar fyritøkur hava stovnað verksmiðjur í Teilandi, ið gera framkomnar elektróniskar lutir til teldur og aðra hátøkni. Flestu verkafólk á hesum nýggju verksmiðjunum eru konufólk. Konufólk verða tikin fram um mannfólk at arbeiða í elektrónikkídnaðinum, tí at tey fáa lægri løn og eru lætthentari og fimari í fingrunum at fáast við hetta ørfína arbeiðið. Bara 1.5 % av fólkinum er arbeiðsleys (2010)[5].
Ferðavinnan[rætta | rætta wikitekst]
Nú á døgum er mikil menning og stórur búskaparvøkstur í Teilandi - ein hin týdningarmesta inntøkukeldan er ferðavinnan. Mongu listskrýddu buddatemplini í Teilandi hava altíð drigið ferðafólk úr øllum heiminum at koma hagar at síggja hesa vøkru byggilist. Nú koma eisini mangir útlendingar til Teilands at dusa sær á óspiltu sandstrondunum, at ganga í fjøllunum fyri norðan ella at spæla á nýggju golfvøllunum, ið mest eru bygdir at fáa ríkar japanskar ella amerikanskar keypmenn hagar.
Fleiri enn 9 mió. ferðafólk fara til Teilands á hvørjum ári.
Uttanlandshandil[rætta | rætta wikitekst]
Inn- og útflutningurin av vørum, skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2009, sær soleiðis út sambært CIA World Factbook [6]:
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsátrúnaður í Teilandi er Theravadalæran, ið er grein av buddismuni [7]. Henda læra kom til Landsynningsásia í 12. øld, tá ið munkar úr Sri Lanka komu hagar, og eftir stuttari tíð gjørdist hon høvuðsátrúnaður í Teilandi. Theravadalæran (á føroyskum: „læra teirra elstu" [8]) eggjar trúfeløgum sínum at halda karmalógirnar og at gera alt, ið stendur í teirra valdi at minka um líðingarnar í heiminum.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Landsins ríki mentanararvur eru til dømis tempuldansur og mong sera vøkur gomul hús.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
Smaragdtemplið í Bangkok er kallað upp eftir grønu játustandmyndini av Budda, sum stendur inni í templinum.
-
Barack Obama í Teilandi.
-
-
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.unicef.org/infobycountry/Thailand_statistics.html
- ↑ http://www.travelmagthailand.no/om_thailand.php?id=20
- ↑ http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j6-VsPp6YEJtT9rU8VIlSE_8kpWA?docId=CNG.75d5258f5bb1820efad4d0fc96ffb530.b1
- ↑ http://hubpages.com/hub/Bangkok-the-Venice-of-East
- ↑ http://www.indexmundi.com/thailand/unemployment_rate.html
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html
- ↑ http://www.snl.no/Thailand/religion
- ↑ http://www.snl.no/theravada


text:
Orð: Ókendur
Týtt: Petur Jacob Sigvardsen
Viðmerking: Týddur úr donskum í februar 2007.
Sunnumorgun glað so vakni eg,
eftir náttarsvøvn eg reisi meg,
tí nú má eg skunda mær avstað,
kvik í sunn´dagsskúla nú í dag.
Sólin skínur bjørt har himni á,
ella regnar tað, og luft er grá;
Jesus, altíð kanst tú finna meg
glað hvønn sunnudag á tínum veg.
Kanst tú sova? Jesus rópar teg.
Kanst tú svara: Ikki tími eg?
Nei, tá Jesus kallar, skunda tær!
sanna lukku tú frá honum fær.
Jesus, tú, sum okkum tókst í favn,
har í himli nevnir tú mítt navn,
teskar mær í hjarta: Tú ert mín!
Jesus, eg vil altíð vera tín.


text:
31. august
30. august er dagur 243 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 244 um skotár er). 122 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Ein frítíðarkavari fann eina beinagrind av einum mennskja niðri á havbotninum útfyri Ljósá á 22 metra dýpi og 150 metrar úr landi. Nýggju dagar seinni, 9. september, eftir at tekniskar kanningar vóru gjørdar, varð kunngjørt, at talan varð um líkið av Dánjal Petur Hansen, vanliga nevndur Piddi, ið hvarv í november 2011. Løgreglan kom tá fram til, at hann varð blivin myrdur, og ein kroati varð handtikin og seinni dømdur sekur fyri morðið.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1930 - Sverri Egholm, føroysk sjónleikari


text:
Jógvan Hugo Gardar
03.01.2017 - 13:23
Fyrsta dagin í 2017 kostaði amerikanska lættoljan, WTI, 55,24 dollarar fyri fatið, meðan Brent-oljan kostaði 58,37 dollarar fyri fatið. Og í dag heldur prísurin fram at hækka, og er nú komin uppá ein prís sum vit ikki hava sæð síðani á sumri 2015, skrivar Bloomberg News.
Á Nasdaq-yvirlitinum sæst at WTI-oljan í dag hevur ligið uppi á 55,24 dollarum, og Brent-oljan uppi á 58,37 dollarum fyri fatið. Í løtuni kostar Brent-oljan 58,08 dollarar fyri fatið, og WTI 54,91 dollarar..
Ein av orsøkunum til at oljuprísurin hækkar, er at OPEC-londini frá 1. januar framleiða minni av olju, og tí minka heimsins oljugoymslur.
Prísurin á Brent-oljuni farnu 90 dagarnar. Kelda Nasdaq
Prísurin á amerikansku lættoljuni WTI farnu 90 dagarnar. Kelda: Nasdaq


text:
’Vit vóna tað, sum vit ikki síggja’
Satan ger alt, hann er mentur, fyri at fáa okkum av leið, so vit missa okkara vón. Hvussu kunnu vit verða verandi trúføst og varðveita javnvágina?
’Vit vóna tað, sum vit ikki síggja’ – Inngangur
Ein familja er fyri royndum, sum líkjast teimum, ið eru umrøddar í Jobs bók. Jehova kann hjálpa okkum at klára royndir, eins og hann hjálpti hesari familjuni.
’Vit vóna tað, sum vit ikki síggja’
Hesin hjartanemandi filmurin kann hjálpa okkum at verða verandi trúføst og halda fast í vónini frá Gudi.


text:
Hvítur nashyrningur
Hvítur nashyrningur ella Breiðsnáðaður nashyrningur (Ceratotherium simum) er eitt av heimsins størstu súgdjórum ið liva á landi, næst eftir fílum og áarrossum. Fullvaksna djórið kann er 170-183 cm til hæddar og 325-420 cm til longdar. Hannurin vigar 2-2,3 tons, meðan honin kann viga upp til 1,6 tons. Hvítur nashyrningur hevur tvey horn, tað fremra er 60 cm í miðal, men kan verða upp til 150 cm. Føðin er nærum bara gras.
Samlaði stovnurin av hvítum Nashyrningum telur bert 8500 djór. Tvey undirsløg finnast. Hjá tí syðri undirslagnum Ceratotherium simum simum er stovnurin nøkurlunda støðugur á uml. 8500 djór, meðan ta norðara undirslagið Ceratotherium simum cottoni er álvarsliga hótt við færri enn 30 eftirlivandi djórum.
Navnið "Hvítur nashyrningur" hevur onki við húðarlitin á djórinum at gera, men sigst stava frá breiðu snáðini, ið eins og hjá rossi er lagað til bit (grasbit). Á afrikaans málinum týðir orðið "weit" breitt (sama orð sum føroyskt vítt). Helst er orðið misskilt og skeivt navnborið í enskt sum "white" hvítt. Sum mótsetning til hetta, hevur svarti nashyrningurin fingið heitið svart.