text:
Uppskot til samtyktar um at skipa Føroyar frælsar
Løgtingsmál nr. 109/2010: Uppskot til samtyktar um at skipa Føroyar frælsar
Uppskot til samtyktar
Løgtingið tekur undir við hesi ætlan:
– Grundlóg Føroya verður løgd til almenna viðgerð og til fólkaatvøðu í seinasta
lagi í 2012.
– Búskapargrunnur Føroya verður settur á stovn beinanvegin, og umvegis
grunnin verður heildarveitingin úr Danmark stigvíst minkað burtur við einum
sjeyndaparti um árið.
– Í seinasta lagi í 2014 verða uttanríkismál, verjumál, útlendingamál,
loftferðslumál, persóns- og familjurættarmál skipað undir føroyskum ræði, og
føroysk lestrarstuðulsskipan til øll føroysk lesandi verður sett í verk.
– Í seinasta lagi 2016 verða løgregla, rættarskipan, gjaldoyramál, peningamál,
fíggingarvirksemi og ríkisborgararættindi skipað undir føroyskum ræði.
– Samráðingar verða tiknar upp við donsku stjórnina um framtíðar samstarv, og
tikin verða stig til felags fráboðan til altjóða samfelagið um føroyska
sjálvstøðu og avtalan løgd til fólkaatkvøðu í seinasta lagi 2018.
Almennar viðmerkingar
Hetta uppskotið leggur fram eina fullfíggjaða ætlan og lýsing av øllum yvirskipaðum
og formligum krøvum og tættum til tess, at føroyingar skipa seg sum sjálvstøðug tjóð
eftir eini væl skipaðari, fólkaræðisligari mannagongd.
Tað hevur leingi verið eftirlýst, at fólk kunnu fáa svar uppá týðandi ivamál og fáa
greið boð uppá:
– Hvat restar í og hvat krevst, til tess at Føroyar gerast sjálvstøðugt land?
– Hvørji eru krøvini og metti kostnaðurin fyri tey málsøki, ið vit ikki hava ræði
á?
– Hvørjar fyrireikingar eru gjørdar?
– Hvørjir fyrimunir, vansar og avbjóðingar eru í ymsu málunum?
– Hvussu skal farast fram, og hvussu tryggja vit eina fólkaræðisliga avgerð um
at taka fulla ábyrgd av egnum landi?
Fyri Tjóðveldi og sjálvstýrisrørsluna sum heild í Føroyum hava hesir spurningar og
krøv ofta elvt til eitt slag av verjustøðu. Eina verjustøðu sum tíverri hevur snarað
sjónarringinum og orðaskiftinum til bert at tosa um útreiðslur og vansar, meðan alt ov
lítil orka er nýtt til at viðgera spurningin:
– Hvørjir fyrimunir, menningarmøguleikar og inntøkumøguleikar lata seg upp,
tá vit skipa okkum sum frælsa tjóð, taka egna ábyrgd av okkara búskapi og fáa
beinleiðis atgongd til altjóða samstarv og ábyrgd?
Endamálið við hesum uppskoti er at geva greið svar og boð uppá teir ivaspurningar
og tey krøv, sum hava skapt ótta millum føroyingar at standa á egnum beinum – og at
vísa á teir stóru møguleikar og nýggju inntøkurnar, ið lata seg upp í einum frælsum
Føroyum.
Grundarlagið er:
• Tað stóra og drúgva arbeiðið, ið varð gjørt hjá landsins myndugleikum og í
ymiskum nevndum í sambandi við fullveldisætlanina, sum Løgtingið samtykti
í 1998 og endurskoðaði í 2001 – við eitt nú Hvítubók, uppskoti um føroyskan
lestrarstuðul, lýsing av rættindum føroyinga uttanlands v.m.
• Tær samráðingar, frágreiðingar og fyrireikingar, sum vórðu gjørdar millum
føroyskar og danskar embætisnevndir á øllum týðandi málsøkjum í
tíðarskeiðnum fram til desember 2003.
• Tey drúgvu uppskot við dagførdum metingum og boðum, sum Tjóðveldi
hevur lagt fyri tingið frá 2004 til 2010 – her undir um Búskapargrunn og
blokkniðurskurð, at umsita loftrúmið, um útlendingamál, sjálvstøðugan
uttanríkispolitikk v.m.
Fyrireikingarnar støðgaðar
Í tíðarskeiðnum 1998 til 2003 vóru allir tættir gjølliga kannaðir og lýstir, ið krevjast
til, at føroyingar skipa seg sum sjálvstøðuga tjóð.
Frá 2000-2003 fóru drúgvar samráðingar fram millum føroyskar og danskar
myndugleikar um øll tey mál, sum í dag formliga eru undir donskum ræði.
Her vóru krøvini lýst til føroyskar myndugleikar og uppskot gjørd um, hvussu málini
verða skipað undir føroyskum myndugleika, hvussu neyðugar samstarvsavtalur verða
gjørdar og um altjóða sáttmálar og krøv á ymsu økjunum.
Í valskeiðunum frá 2004-2012, sum nú enda, varð málið um einar frælsar Føroyar
støðgað av landsstýrissamgonguni millum Fólkaflokkin, Javnaðarflokkin og
Sambandsflokkin. Ístaðin bant meirilutin seg til at skipa seg undir danska ríkisvaldið
og undir danska lóggávu við sterkari bindingum í heimastýrisskipanina enn áður.
Fyri fyrstu ferð samtykti Løgtingið, at føroyingar ikki hava rættindi sum tjóð í altjóða
samstarvi, men at eitt nú føroysk uttanríkismál og hernaðarmál eru undir donskum
fullveldi. Føroyar vórðu lýstar mótvegis alstjóða samfelagnum sum “Kongeriget
Danmark for så vidt angår Færøerne”.
Hetta er fremsta orsøkin til, at samráðingarúrslit, lýsingar, frágreiðingar o.a., sum
vóru liðug ella nærum liðug, ongantíð eru løgd fyri almenningin og viðgjørd sum
týðandi grundarlag hjá føroyska veljaranum at taka støðu til.
Ístaðin hava fólk helst fingið ta fatan, at lítið var klárt ella liðugt í sambandi við
fullveldisætlanina hjá undanfarnu samgongu.
Búgvið til støðutakan
Við hesum uppskoti verða skjalprógvini løgd fram um, at tað eru ikki lýsingar,
fíggjarligar metingar, krøv og uppskot um føroyskar loysnir fyri øll málsøki, sum
resta í.
Tað, sum restar í, er hinvegin politisk og fólkaræðislig viðgerð og avgerð.
Hetta uppskot leggur fram eina greiða fólkaræðisliga ætlan, har ein væl fyrireikað
avgerð kann takast um at fremja tey neyðugu stigini til at skipa einar sjálvstøðugar
Føroyar.
Við uppskotinum verða lýstar fíggjarligar, rættarligar og fyrisitingarligar avleiðingar –
bæði krøv og fyrimunir – á ymsu økjunum. Løgd verða við allar tær greiningar,
frágreiðingar og uppskot, ið eru gjørd um málini.
Sera rúgvismikið tilfar
Við teimum skjølum og frágreiðingum, ið hetta uppskot byggir á og vísir til, er talan
um nógvar hundraðtals síður.
Tí eru í hesum uppskoti gjørdar stuttar lýsingar og samandráttir, og síðani verður víst
til skjølini og frágreiðingarnar, har tey, ið vilja kunna seg nærri við allar smálutir og
allýsingar fáa svar.
Frágreiðingarnar kunnu takast niður á heimasíðuni hjá Tjóðveldi, har leinkjur eru
lagdar inn eftir hvønn partin í hesum uppskoti.
Í viðmerkingunum til hetta uppskotið verður mest gjørt burturúr sjálvberandi búskapi
og avtøku av heildarveiting, uttanríkismálum, útlendingamálum og at umsita
loftrúmið. Meðan tey mál, ið eru lýst í drúgvu frágreiðingunum frá embætisfólki,
verða viðgjørd í høvuðstættum.
Innihald og høvuðstættir í uppskotinum:
I. Føroyska grundlógin til fólkaatkvøðu
II. Sjálvberandi búskapur, búskapargrunnur og avtøka av heildarveiting
III. Mál undir føroyskt ræði:
– Uttanríkis- og verjumál
– Útlendingamál
– Loftferðslumál og loftrúm
– Persóns-, familju- og arvarættur
– Føroysk lestrarstuðulsskipan fyri øll lesandi
IV. Mál undir føroyskt ræði:
– Rættarskipan og løgregla
– Fíggingarvirksemi og gjaldoyramál
– Ríkisborgararættindi hjá føroyingum uttanlands
V. Samráðingar um samstarvssáttmála við Danmark og felags fráboðan til
altjóða samfelagið – fólkaatkvøða um sáttmálan.
I. Føroyska grundlógin til fólkaatkvøðu
Fyrsta stigið til tess at skipa fólkaræði í Føroyum er at samtykkja okkara egnu
grundlóg og stjórnarskipan.
Føroyska fólkið hevur ongantíð við fólkaatkvøðu samtykt sína egnu grundlóg og
harvið at skipa valdið í Føroyum, rættindi og skyldur borgaranna og grundleggjandi
mørkini og virðini undir føroyska samfelagnum á egnum støði og eftir
fólkaræðisligum grundreglum.
Grundlógarnevndin, ið varð sett longu í 1999, hevur gjørt fleiri fullfíggjað uppskot til
føroyska grundlóg.
Í 2004 varð arbeiðið umskipað til at fara fram undir heitinum “stjórnarskipan”, og
nevndin handaði løgmanni liðugt uppskot og frágreiðing í desember 2006.
Í tingsetuni 2009 legði ein §25-nevnd hjá løgtinginum, har umboð fyri allar flokkar
uttan Miðflokkin skrivaðu undir uppskot til føroyska stjórnarskipan. Málið fall burtur,
tá tingsetan endaði. Í tingsetuni 2010 varð uppskotið sett fram aftur og hevur verið til
viðgerðar í nýggjari §25-nevnd.
Sjálvsavgerðarættur og fólkaræði
Í grundlógini skal ásetast, at fólkið í Føroyum hevur óskerdan sjálvsavgerðarrætt, og
at alt vald í Føroyum verður skipað við heimild frá føroyska fólkinum. Ongin lóg,
sum stríðir ímóti ásetingunum í grundlógini kann hava gildi, og allir myndugleikar, ið
valdir eru at taka avgerðir, standa til svars mótvegis føroyska fólkinum.
Grundlógin ásetur m.a.:
– Valdsbýtið millum lóggevandi, útinnandi, dømandi vald og fíggjarligt vald.
– Fólkaræðisliga heimild at skipa egna rættarskipan, løgverju og at taka ábyrgd av
øllum málsøkjum.
– Rættindir og skyldur hjá føroyskum borgarum – og eftirlitsmyndugleika fyri
rættartrygd.
– Grundleggjandi mannarættindi.
– Sosial rættindi.
– Tilfeingisrættindi og fyrilit fyri umhvørvi og komandi ættarliðum.
– Ásetingar um fólkaatkvøður og mannagongdir fyri at lata fullveldi frá okkum til
eitt nú altjóða stovnar.
Hóast semja ikki er millum politisku flokkarnar, so er grundarlagið klárt til endaliga
politiska viðgerð, almenna viðgerð og til fólkaatkvøðu.
Samráðingarstøða javnsett
Við at samtykkja egna grundlóg, verða allir spurningar um rættindini hjá føroyska
fólkinum ásettir, og alt stríð við danskar myndugleikar um heimildir og rættin at skipa
okkum sjálv verður gjørt av í Føroyum.
Við heimild í egnari grundlóg ber til hjá føroyskum myndugleikum at samráðast við
Danmark og onnur lond við heimild í fólkaræðisligari avgerð – og teir
stríðsspurningar, ið elvdu til miseydnaðu fullveldissamráðingarnar í ár 2000, eru
beindir av vegnum.
Grundlógardepil og upplýsing upp undir fólkaatkvøðu
Neyðugt er at skipa ein grundlógardepil, har alt tilfar frá teimum serfrøðingum, ið
hava tikið lut í grundlógararbeiðinum verður savnað.
Hesin grundlógardepil skal hava ábyrgd av at skipa fyri kunning, upplýsing og svara
øllum ivaspurningum í sambandi við fólkaatkvøðuna um grundlóg Føroya.
Grundlógaruppskotið og allar frágreiðingar um arbeiðið eru almenn á www.ssn.fo.
II. Sjálvberandi búskapur, heildarveiting og Búskapargrunnur
Hvat er sjálvberandi búskapur?
Breið politisk semja er um hugtakið “sjálvberandi búskapur”. Føroyar hava
sjálvberandi búskap, tá ið ríkisveitingin er minkað burtur í einki, samstundis sum
íløgur og nýtsla eru lagað til inntøkur frá egnari framleiðslu og tilfeingi annars.
Við øðrum orðum skal innlendski eftirspurningurin tillagast soleiðis, at tolulig
javnvág er á gjaldsjavnanum eftir minking av veitingum úr danska ríkiskassanum.
Henda ytra javnvágin (gjaldsjavnin) er høvuðsfortreytin fyri sjálvberandi búskapi.
Í politiska kjakinum verður mangan lagt upp til, at vit skulu minka blokkin, tá ið
búskapurin í størri mun er vorðin sjálvberandi. Búskaparfrøðin vísir hinvegin á nakrar
“lógir”, sum siga, at ikki fyrr enn avgerðin er tikin um at minka blokkurin burtur,
lagar ein samfelagsbúskapur seg til tað.
Føroyingar verða noyddir at avmarka nýtslu- og íløguútreiðslur sínar til inntøkur sínar
uttan blokk. Sigast kann tí eisini, at automatisk fylgja av at taka burtur blokkin verður
sjálvberandi búskapur.
Søguligur møguleiki
Annað er, at Føroyar síðani 1994/95 og fram til 2004 hava havt búskap, har blokkurin
so at siga ikki er vorðin slúsaður inn í innlendska eftirspurningsmeldurin. Tekin um
hetta er, at árligu úrslitini á gjaldsjavnanum hava svarað til heildarveitingina.
Gjaldsjavnagongdin síðani 1993 hevur havt við sær, at sera stóra nettoskuld Føroya til
umheimin er broytt til nettoogn, sum kann samanberast við ta hjá oljulandinum
Noregi, roknað í mun til bruttotjóðarúrtøkuna.
Gongdin seinastu árini í innlendska eftirspurninginum hevur tó havt við sær, at stóra
yvirskotið á gjaldsjavnanum (við blokki) er minkað munandi og vent til hall.
Innlendis javnvág millum privata geiran, kommunala- og landsgeiran skal eisini til.
Tað er landskassin, sum beinleiðis hevur høvuðspartin av ríkisveitingini sum inntøku.
Landskassageirin kemur tískil so ella so at standa fyri tí mesta av beinleiðis
tillagingini, sum skal til í sambandi við burturtøku av ríkisveitingini.
Frá bráðvøkstri og bráðstøðgi til haldføran og sjálvberandi búskap
Avleiðingarnar av at minka blokkstuðulin burtur verða munandi dyggari krøv til
búskaparpolitikkin og raðfestingarnar í almenna fíggjarpolitikkinum.
Í stuttum kann sigast, at gongdin má broytast. Vit hava søguliga í Føroyum sæð ein
bráðvøkstur í búskapinum, tá gongd er í framleiðslu og nýtslu. Meðan bráðstøðgur
kemur í, tá framleiðslan og nýtslan minka og inntøkugrundarlag landskassans verður
fyri bakkasti.
Í einum sjálvberandi búskapi verða vit noydd at miða eftir meira jøvnum og
haldførum vøkstri og at miða eftir langtíðarjavnvág í búskapinum.
Fyrimunir við sjálvberandi búskapi og sjálvstøðu
Føroyska skipanin hevur verið alt ov lítið úti um seg fyri at leita fram vitan um virðið
Føroya í altjóðapolitiskum høpi. Grundleggjandi evni eru, sum enn als ikki eru lýst á
nøktandi hátt. T.d. vita vit ov lítið um, hvat ein “føroysk atkvøða í ST” kundi verið
verd, um Føroyar kundu nýtt hetta kortið sum sítt egna fyri at fremja egin áhugamál.
Sama er galdandi í sambandi við inntøkur, ið ikki taka seg fram, tí ov seint gongur at
skipa samstarv við onnur lond. Alt ov lítið spyrst burturúr samráðingum um tey fýra
frælsini, granskingarsamstarv, útbúgving, loftferðslu, trygdarpolitikk v.m..
Hyggja vit av øðrum londum, ið hava skipað seg sjálvstøðugt í heiminum, so er ongin
ivi um, at stórur partur av fíggjarligu virðunum standast av møguleikanum at gera
avtalur við onnur lond um handil, búskap útbúgving, gransking o.s.fr.
Hvussu bundin eru vit at “blokkinum”?
Mynd 1 vísir inntøkur landskassans frá danska ríkiskassanum í mun til
bruttotjóðarúrtøkuna. Ríkisveitingin fevnir um heildarveitingina (blokkin) umframt
minni endurgjøld til landskassan í sambandi við ávísar eftirlønir.
Mynd 1. Ríkisveitingin í % av BTÚ
Síðani fyrst í 60-árunum og fram til 1998 hevur ríkisveitingin ligið um 15% av
føroysku bruttotjóðarúrtøkuni, tó undantikið ringastu kreppuárini, tá ið lutfallið var
omanfyri 20%. Mynd 1 vísir, at ríkisveitingin seinastu 6-7 árini er minkað niður í lítla
helvt, frá 12,6% niður í 5,5% av BTÚ. Fyri hvønn íbúgvan er her talan um minking
upp á góðar 8.300 kr, frá 21.000 kr. til 12.700 kr. Taka vit hædd fyri inflasjónini í
hesum tíðarskeiði, er talan um lækking av blokkinum niður í helvt yvir 7 ár.
Vert er at leggja til merkis, at lítið og einki hevur verið at sæð til tær ræðuligu
búskaparligu fylgjurnar, sum fleiri búskaparfrøðingar søgdu fór at verða avleiðingin
av hesi minking av blokkinum. Arbeiðsloysið hevur til núverandi kreppuna verið lágt,
íbúgvatal vaksandi, arbeiðsskattur lækkandi, lønir og pensjónir hækkandi, samtundis
sum almennu tænasturnar og undirstøðukervið eru útbygd munandi.
Hyggja vit at blokkinum sum part av samlaðu inntøkum landskassans, sæst eisini
gongd, har landskassin gerst alt meiri óheftur av danska ríkiskassanum. Lutfallið
millum blokkin og aðrar inntøkur landskassans er broytt frá 31% í 1998 til 15% í
2007.
Mynd 2. Inntøkur landskassans
Viðm: Inntøkur landskassans eru lýstar undir § 20 í landskassaroknskapinum. Høvuðspostarnir eru a)
Skattir og avgjøld, b) Nettorentur og c) Ríkisveitingar. Í myndini eru skattir og avgjøld og nettorentur
samantald undir heitinum “Aðrar inntøkur”.
5. Hvussu gera vit okkum óheft av ”blokkinum”
Nógvir ymsir hættir eru at gera okkum leys av blokkinum komandi árini.
Ein mátin er at lata blokkin vera fastfrystan í krónutali, samstundis sum inflasjón og
búskaparvøkstur fara fram. Síðani 2003 er blokkurin í hesum viðfangi minkaður frá
6,5 % í mun til BTÙ til 5,5% í mun til BTÚ.
Hyggja vit frameftir og seta sum fortreyt, at heildarveitingin verður verandi á
núverandi støði, samstundis sum nominellur vøkstur í BTÚ fer fram, fer lutfallið at
halda á fram at minka. Mynd 3 vísir, at við 5% nominellum vøkstri vil ríkisstuðulin
minka niður í 3,7% av BTÚ í 2015, meðan tilsvarandi talið við 10% vøkstri í 2015
verður 2,6%.
Mynd 3. Støðug ríkisveiting í mun til vaksandi BTÚ
Blokkurin minkar seint eftir hesum leistinum. Við t.d. 5% nominellum vøkstri í miðal
árini frameftir, fer veitingin í 2030 framvegis at verða út við 2% av BTÚ.
Annar mátin er, at Løgtingið av sínum eintingum beinleiðis lækkar blokkin, uttan at
hetta verður tengt saman við yvirtøku av málsøki. Hetta gerst við lækking av
inntøkujáttanini á árligu fíggjarlóg landsins.
Triðji mátin er at taka yvir málsøki, sum “hoyra til” blokkin. Her eru Føroyar og
Danmark samd um lutin, ymsu málsøkini hava í blokkinum. Málsøkini kunnu ikki
yvirtakast partvíst. Verður blokkurin tískil minkaður við yvirtøku av málsøkjum,
verður talan um fýra trin, ymisk til støddar. Hesi eru lýst í fylgjandi talvu.
Talva 1: Málsøkini í heildarveitingini
2001 2007
% mió kr % mió kr
Skúlaverk 27,9 274,0
Almanna forsorg 9,4 92,4
Serforsorgin 11,9 117,0 19,0 117,0
Fólkatrygging 21,7 213,3 34,7 213,3
Heilsuverkið 28,9 283,6 46,1 283,6
"Færøernes Fiskerilaboratorium" 0,2 1,6 0,3 1,6
Heildarveitingin 100,0 981,9 100,0 615,5
Lækkingin av heildarveitingini í 2002 og eftirfylgjandi fastfrysting av henni kann
sigast at verða ein blandingur av ymsu hættunum, sum nevndir eru omanfyri. Í fyrsta
lagi var talan um einvegis ætlan at lækka blokkin (løgtingssamtykt), í øðrum lagi
yvirtøka av málsøkjum eftir avtalu við danir og í triðja lagi fastfrysting.
Búskapargrunnurin sum amboð at skipa okkara egnu minking
Uppskotið til búskapargrunn hevur fingið drúgva politiska viðgerð, síðani tað var
tilevnað í 2001, herundir tríggjar tingviðgerðir.
Eitt endamálið við grunninum var – og er – at geva politiska valdinum stýringsamboð
at røkka málinum um sjálvberandi búskap, hóast blokkurin ikki verður skerdur og
øvugt, sjálvt um blokkurin bráddliga verður tikin av donsku fíggjarlógini.
Grunnurin skal sambært teimum uppskotum, sum hava verið til viðgerðar, virka
soleiðis:
a) Inntøkur grunsins eru serinntøkur, tvs. blokkur, kolvetnisskattir og -gjøld umframt
sølugjøld frá einskiljingum.
b) Tvær útgjaldsskipanir eru:
Í fyrsta lagi verða inntøkur grunsins nýttar til fíggjarpolitiska skiftisskipan.
Fíggjarlógin skal leggjast soleiðis til rættis, at latið verður sum um, at blokkurin
minkar í jøvnum stigum niður í einki yvir ávíst áramál. Roynt verður at gera eitt slag
av innanhýsis minking av blokkinum, hóast blokkurin úr Danmark ikki minkar.
Somuleiðis er við t.d privatiseringinntøkum hædd tikin fyri, at peningur er til útgjaldið
til landskassaraksturin í rættiliga rúma tíð, sjálvt um danir avtaka blokkin við stuttum
skotbrái.
Í øðrum lagi er talan um varandi útgjaldsskipan, sum fevnir um tær inntøkur grunsins,
sum røkka út yvir tað, grunnurin skal rinda til vanliga landskassaraksturin í sambandi
við innanhýsis blokkskerjingina.
Varandi útgjaldsskipanin verður soleiðis skipað, at ættarlið, sum nú liva, ikki lata tey,
sum aftan á koma, vera við skerdan lut. Grunsins fæ verður umsitið soleiðis, at
avkastið kann koma fleiri ættarliðum til góðar.
Nettoogn Føroya í útlondum er í mun til bruttotjóðarúrtøkuna nærum á hædd við ta
hjá Noregi. Alment gjaldførisríkidømi í sambandi við einskiljingar og møguligar
oljuinntøkur seinni kunna gerast okkum dýrur lærupeningi, verða útreiðslurnar ikki
javnaðar yvir nógv longri tíðarskeið enn skeiðið, galdandi er fyri inntøkurnar.
Búskaparvøkstur og blokkniðurskurður
Um Føroyar yvirtaka málsøkini heilsuverk, fólkatryggin og serforsorg, verður
blokkurin minkaður við upphædd, hesi málsøkini standa fyri í blokkinum. Øvugta er
ikki galdandi. Blokkurin kann skerjast, uttan at málsøki verða yvirtikin.
Spurningur, ið skal svarast, er, hvussu skjótt blokkurin kann minka, so hvørt
búskapurin veksur, uttan at undirskot tekur seg upp í landskassanum, og uttan at
skattatrýstið, sum landskassin stendur fyri, verður økt.
Mynd 4 vísir skattatrýstið í sambandi við inntøkuskatt til landskassan, MVG og onnur
avgjøld. Árini 1998-2006 hevur hetta landskattatrýstið ligið millum 29% og 32% av
BTÚ.
Mynd 4. Landsskattatrýstið
Annar máti at lýsa henda samanhang er at finna í fylgjandi mynd. Myndin vísir, at
broytingar seinnu árini av inntøkum landskassans í sambandi við landsskatt og
avgjøld í stóran mun fylgja broyting í bruttotjóðarúrtøkuni.
Mynd 5. BTÚ-vøkstur og broyting í skatti og avgjøldum til landskassan
Upplýsingarnar í mynd 4 og 5 hava stóran týdning fyri framskriving av inntøkum
landskassans í sambandi við búskaparvøkstur.
Soleiðis minka vit blokkin burtur
Við støði í mynd 4 og 5 seta vit nú fylgjandi fortreytir fyri minking í heildarveitingini
árini framyvir:
a) Skerjing í heildarveitingini verður tengd at árligum nominellum vøkstri í
bruttotjóðarúrtøkuni. Roknað verður her við 5% vøkstri í miðal komandi árini.
b) Inntøkuskatta- og avgjaldstrýstið frá landskassanum verður hildið støðugt á 30%
av BTÚ.
c) Útreiðslur landskassans vaksa seinni enn bruttotjóðarúrtøkan, soleiðis at undirskot
ikki tekur seg upp í sambandi við blokkniðurskurð. Onnur helvtin av
inntøkuvøkstrinum kann verða nýtt til øking í útreiðslum landskassans, meðan hin
fíggjar niðurskurðin av heildarveitingini.
d) Tøl fyri 2009 og metingar landsbankans eru útgangsstøðið fyri framskrivingina.
Bruttotjóðarúrtøkan fyri 2009 verður mett til 11,6 mia. kr.
Framskriving við hesum fortreytum er gjørd í talvu 2.
Talva 2. Minking av heildarveiting við 5% vøkstri í bruttotjóðarúrtøkuni
mió kr 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Í alt
10-18
BTÚ: Vøkstur í mun til árið fyri 90 579 608 639 671 704 739 776 815 5.531
Vøkstur í inntøkum landskassans
áðrenn heildarveiting, nettorentur og
einskiljingar 30 174 182 192 201 211 222 233 245 1.659
Helvt av inntøkuvøkstri til minking av
heildarveiting 87 91 96 101 106 111 591
Heildarveitingin 616 529 437 342 241 135 25
Talvan vísir, at heildarveitingin verður minkað burtur í einki yvir 7 ár, um vit rokna
byrjunaárið 2010 við og taka “restblokkin” upp á 25 mió. kr í 2018 við niðurskurðin
fyri hetta árið.
Útrokningin vísir, at útreiðslustøði landskassans ikki má økjast við meiri enn á leið
600 mió. kr árini 2010-2018 ella smáar 100 mió. kr um árið.
Um skatta- og avgjaldstrýstið verður hildið støðugt, eins og gjørt er í framskrivingini í
talvu 2, er neyðugt at lata útreiðslustýringina verða høvuðsamboðið at nýta næstu
fíggjarlógirnar.
Framskrivingin við 5% nominellum vøkstri í BTÚ saman við støðugum
inntøkuskatta- og avgjaldstrýsti frá landskassanum vísir tilgongd fram móti
sjálvberandi búskapi, uttan ógvuslig inntriv, sum hava við sær arbeiðsloysi og
hækkaðan skatt.
Hinvegin er greitt, at umleggingar eiga at gerast í skattaskipanini, har nýtsla av felags
tilfeingi, umhvørvisdálking, fíggjarlig spekulasjón o.a. eiga at skattast og loysa av
skattatrýstið á arbeiði og lønarinntøkum.
Hetta kann bøta munandi um landskassans rakstarinntøkur – eins og umleggingar, har
serskipanir hjá ymsum samfelagsbólkum verða tiknar av.
III. Mál undir føroyskt ræði
Uttanríkis og verjumál
Føroyingar kunnu við heimild í egnari grundlóg taka ræði á sínum egnum
uttanríkisviðurskiftum.
Hetta verður fráboðað altjóða samfelagnum – og hetta er alneyðugt stig at taka.
Samstundis sum altjóðagerðin fer um heimin og landamørkini verða løgd niður, verða
garðar laðaðir upp um okkara leiðir, sum forða okkara kappingarføri og okkara
menning sum tjóð úteftir.
Øllum man standa greitt í dag, at tær nýggju donsku lóggávurnar, ið settar eru í verk
fyri Føroyar, hava bundið enn meira fyri møguleikunum hjá føroyingum at virka
millum onnur fólk í heiminum.
Avmarkingarnar í nýggju lógunum
Tá sonevnda “uttanríkispolitiska heimildarlógin” og sonevnda “yvirtøkulógin” vórðu
lagdar fram á ting og síðani samtykar av einum meiriluta, skortaði ikki við ávaringum
um, at hetta fór at verða afturstig fyri føroysku tjóðina og fyri føroyskar
myndugleikar. Tí nú varð fyri fyrstu ferð samtykt ein donsk fatan av einum donskum
eindarríki, har Føroyar bert eru samanrunnin lutur, og har føroyingar bara eru fulltrúar
vegna Danmark á altjóða pallinum. Best er hetta lýst í heitinum “Kongeriget Danmark
for så vidt angår Færøerne”, sum er tann formligi samleiki, ið vit nú skulu virka undir.
Sostatt ber til at sláa fast: Frælsið til at liva og virka kemur undir strangar
avmarkingar, og møguleikarnir fyri at røkka altjóða avtalum, sum vit kundu rokkið
sum limur í millumtjóða felagsskapum, fara fyri skeytið. Talan er ikki um nakrar
“heimildir”, men í nógv størri mun um avmarkingar í frælsinum at reka politikk úteftir
og í møguleikum fyri at røkka altjóða avtalum, sum landsstýrið kundi rokkið, ikki
minst sum limur í millumtjóða felagsskapum.
Sjálvstøða í altjóða samstarvi er lykilin til menning og vælferð
Stór lond og fólkaríkar tjóðir hava fyrr havt tað stevnumið at seta verjugarðar um
egnan marknað, egið vinnulív, egna mentan, egnar útbúgvingarskipanir og sosialar
skipanir til tess at skapa vælferð fyri borgararnar.
Men samstundis hava smátjóðir gjøgnum hálva øld prógvað, at fortreytin fyri at skapa
og langtíðartryggja vælferð og menning hjá eini tjóð, er fult altjóða virkisføri. Øll
okkara norðurlendsku grannalond eru sum so góð dømir um hetta. Og ikki minst
hevur Ísland prógvað – eins og aðrar smátjóðir í heiminum, ið hava tikið fullveldi – at
javnstøða í heiminum og førleikin at gera avtalur um øll týdningarmikil mál vegna
tjóðina er fremsta amboðið til at styrkja egnan samleika og mentan og til sosiala,
útbúgvingarliga, vinnuliga og búskaparliga menning.
Í dag er henda sannroyndin, sum smátjóðir so leingi hava gjørt sær greitt og virkað
eftir, eisini vorðin avbjóðingin hjá teimum stóru og fólkaríku tjóðunum. Sjálvt ikki
heimsins stórveldi kunnu í dag halda seg hava nóg mikið í sær sjálvum, men mugu
virka á altjóða pallinum gjøgnum avtalur við onnur sjálvstøðug lond til tess at skapa
vælferð fyri egnar borgarar.
Føroyar lúka longu treytirnar
Føroyar lúka allar treytir til tess at gera altjóða avtalur og at røkja egin áhugamál á
altjóða pallinum.
Føroyar hava seinastu hálvu øldina nýtt stóra orku at samráðast og samskifta við
onnur lond. Ein stórur partur av hesi orku er farin til at samskifta við Danmark um
smálutir og óneyðug stríðsmál, og við sjálvstøðu kann henda orkan leysgevast til
veruligt altjóða samskifti og virksemi.
Fíggjarligar og umsitingarligar avleiðingar
Vit gjalda longu sjálvi fyri alt virksemi, ið hevur við uttanríkisviðurskifti, samráðingar
og sendistovuátøk at gera.
Neyðugt verður sjálvsagt at skipa eitt veruligt Uttanríkisráð í fyrisitingini, at seta
uttanríkisráðharra, og støðugt at seta størri fíggjarligt og starvsligt tilfeingi til at røkja
okkara uttanríkis-, verju og trygdarmál.
Harumframt eiga fleiri sendistovur at verða settar á stovn. Her kann vísast til tilmælini
í Hvítubók um sendistovuvirksemi.
Leysliga mett eigur samlaða játtanin til hesi endamál at økjast við 10 mió. kr. árliga
fram til 2014 – ella tilsamans 40 mió. kr. í eitt fýra ára tíðarskeið.
Men allar royndir siga, at hetta fer at verða vunnið fleirfalt aftur í menningini av
okkara vinnuligu, handilsligu og mentanarligu fortreytum.
Umframt hetta eiga aðalkonslar at setast í útvaldum londum, sum ongar
lønarútreiðslur hava við sær, men bara smávegis útreiðslur til samskifti og
skrivstovuhald.
Føroyska loftrúmið undir føroyskt ræði
Umsitingin av føroyska loftrúminum er í dag løgd til íslendskar myndugleikar at
umsita.
Eftir at radarin á Sornfelli er sløktur, hava samráðingar verið millum íslendskar og
danskar myndugleikar um nýggja tøkni og aðrar spurningar viðvíkjandi umsitingini av
loftrúminum.
Samstundis eru stórar broytingar í ferð við at henda innan Evropasamveldið, har
nýggjar navigerings- og samskiftisskipanir skulu setast í verk, og har ætlanir eru um at
samskipa umsitingina av loftrúmunum hjá einstøku londunum í Evropa.
Samstarv við londini kring Norðuratlantshav
Lond sum Ísland og Noreg hava longu fyrireikað seg til nýggja veruleikan í
Norðuratlantshavi og hava orðað ætlanir og strategiir fyri, hvussu tey kunnu fáa ein
virknan leiklut í tí tómrúminum, sum hevur tikið seg upp, eftir at hernaðarligu
samskiftis- og eftirlitsskipanirnar verða niðurlaðaðar.
Sostatt verður nú beinagrindin sett saman, ið fer at binda saman alla umsiting,
inntøkur og tøkniliga menning á loftferðsluøkinum og í loftrúminum í okkara parti av
heiminum.
Eingin orsøk er til, at Føroyar lata Danmark gera avtalur við onnur um okkara
loftrúm. Danmark tykist als ikki at hugsa um føroysk áhugamál ella at hava nakra
ætlan fyri leikluti Føroya í teimum samráðingum og broytingum, ið fara fram.
Danski ráðharrin við ábyrgd fyri økinum hevur higartil enn ikki kunnað upplýst,
hvussu nógv flogfør fara gjøgnum føroyskt loftrúm árliga, ella hvat gjald tey lata.
Vit kunnu eins væl sjálvi taka ræði á økinum og síðani hava okkara egna leiklut við
samráðingarborðið. Á henda hátt vinna vit okkum samtundis innlit og vitan um,
hvussu loftrúmið kann gerast eitt fakligt, tøkniligt og møguliga fíggjarligt tilfeingi fyri
Føroyar. Vit vinna okkum altjóða støðu og royndir sum áhugaverdur
samráðingarpartur – og vit kunnu fara undir at velja okkara egnu strategiir og loysnir
til frama fyri føroyska samfelagið.
Metingar um gjøld o.a.
Ógjørligt er í løtuni at fáa neyvar og haldgóðar upplýsingar um, hvat fyriferst í
føroyskum loftrúmi – og trupult er at meta um, hvørji gjøld verða tikin og kunnu
takast frá flogførum í føroyskum loftrúmi.
Greitt er, at ICAO-sáttmálin ásetir, at gjøld skulu byggjast á rakstrar- og
íløguútreiðslur fyri ta tøkni og tey starvsfólk, ið krevjast fyri at umsita lofrúmið og
veita tænastur.
Men greitt er ikki, hvat júst hetta fevnir um.
Í hvussu er kann staðfestast, at ymiskt er, hvussu høg gjøld tey ymsu londini í Evropa
taka fyri flúgving gjøgnum síni loftrúm.
Eitt nú tekur Bretland eitt lutfalsliga høgt g
jald, ið gevur rættiliga stórar inntøkur
tilsamans. Inntøkur, ið tykjast vera væl størri enn kostnaðurin at hava eftirlit við
loftrúminum.
Tjóðveldi hevur útvegað sær upplýsingar til eina meting, ið sjálvsagt skal takast við
størsta fyrivarni og fyrst og fremst skal lýsa, hvussu gjøld verða roknað út aðrastaðni.
Í talvuni niðanfyri verður víst, hvussu gjøld verða ásett aðrastaðni, og eitt roknidømi
er gjørt fyri Føroyar.
Ein eindarprísur verður ásettur í mun til slag av flogfari og í mun til vekt. Síðani
verður goldið eftir, hvussu langan tein eitt flogfar ferðast í loftrúminum.
Vit hava sett talið av flogførum í føroyskum loftrúmi í mun til talið av flogførum í
íslendskum loftrúmi – og hava varilsiga mett, at 74.000 flogfør eru í føroyskum
loftrúmi árliga.
Eindarkostnaðurin í Evropa liggur millum 55-70 Euro (Bretland er tó hægst við 81,83
Euro), og vit hava tí varisliga sett ein eindarkostnað uppá 60 Euro.
Síðani hava vit býtt sundur millum trý sløg av flogførum, ið hava ymiskan eindarprís.
Sambært hesum metingum kunnu vit í minsta lagi sláa fast, at eingin trupulleiki skuldi
verið at fíggja eina egna loftrúmsumsiting við íløgum, arbeiðsplássum og tøkni. Og
hetta eigur samstundis at vera týðandi fíggjargrundarlag undir íløgunum í
framtíðarflogvøll í Føroyum
Útlendingamál undir føroyskt ræði
Útlendingamál hava nú verið ein politisk, fyrisitingarlig og rættarlig fløkja í fleiri ár.
Hóast tosað hevur verið seinastu 3 árini um at gera smávegis broytingar í donskum
kunngerðum og reglum, so tykist semja vera um millum tey, ið hava royndir og innlit
á útlendingaøkinum, at neyðugt er at fastleggja politisku og fyrisitingarliga ábyrgdina
á einum staði.
Føroyar taka ræði á útlendingamálum, og tær lógir og kunngerðir, ið eru í gildi, verða
umsitnar av føroyskum myndugleikum.
Málið klárt at taka undir føroyska ábyrgd
Í andsøgn til tað, sum annars er komið fram fyri almenningin um útlendingamál, so
vóru samráðingarnar og fyrireikingarnar til at taka útlendingaøkið undir føroyska
ábyrgd lidnar á embætismannastigi í desember 2003, tá val varð skrivað út í úrtíð.
Sostatt varð politisk semja gjørd millum donsku stjórnina og landsstýrið um, at
útlendingamálini skuldu á føroyskar hendur, og føroysk og donsk embætisfólk høvdu
samráðst í eitt ár og gjørt drúgva frágreiðing, ið bert restaði rættlesturin, áðrenn hon
varð handað landsstýrinum.
Í frágreiðingini verður alt útlendingaøkið lýst niður í smálutir, og skotið verður upp,
hvussu málið verður skipað undir føroyskan myndugleika. Eisini er mett um
fyrisitingarligu orkuna og kostnaðin av økinum.
Víst verður til upplýsingarnar og tilmælini.
Útlendingapolitikkur og lógargundarlag
Galdandi útlendingalóggáva í Føroyum er eldri útgáva av donskum lógum. Føroyar
eru sum uppihaldsøki skildar frá Danmark. Og eitt loyvi at uppihalda sær í Føroyum
hjá útlendingi (t.e. ríkisborgarum úr øðrum londum enn Norðurlondum) er ikki
galdandi fyri Danmark og Grønland – ella øvugt.
Danski ráðharrin og danska umsitingin situr sostatt við ymiskari lóggávu fyri ymisk
øki og skal avgreiða umsóknir. Bara hetta elvir til vantandi samsvar millum lóggávu,
fyrisitingarábyrgd og eftirlit við umsitingini. Tað verður eisini strikað undir, tá danski
ráðharrin við ábyrgd fyri økinum, er spurdur um føroysk útlendingamál, og málið bara
verður víst til føroyskar myndugleikar, sum í sínum lagi vísa til danskar
myndugleikar.
Umsitingarligu krøvini
Í drúgvu frágreiðingini um at taka útlendingamálini á føroyskar hendur, eru
fyrisitingarligu krøvini lýst og uppskot til, hvussu alt verður skipað:
– Skotið verður upp, at eitt stýri, ið liggur burtur frá landsstýrismanninum, avgreiðir
allar umsóknir um uppihalds-, arbeiðsloyvi og familjusameining, og at
kærumyndugleiki verður lagdur til Føroya kærustovn. Mettur kostnaður í 2003: 3,3
mió. kr. árliga (Sí s. 85 í frágreiðingini)
– Skotið verður upp, hvussu umsóknir um friðskjól kunnu avgreiðast (sí s. 129 í
frágreiðingini). Her verður kostnaðurin bara leysliga umrøddur, men
umsitingarkostnaðurin kann metast til 1,5 mió. kr. árliga – og síðani eru útreiðslur, um
friðskjól verður váttað, og fólki nýtist hjálp.
Samanumtikið er neyvan av leið at meta samlaða kostnaðin av fyrisiting og umsiting
til 5 mió. krónur árliga.
Ein føroyskur útlendingapolitikkur
Trupulleikin viðvíkjandi arbeiðsmegini er ikki júst lógarreglurnar, men umsitingin,
málsgongdin og vantanti ábyrgdin.
Kravið í núverandi lóg fyri at fáa arbeiðs- og uppihaldsloyvi er, at tú skalt hava:
– váttan frá arbeiðsgevara, um at tú hevur arbeiði (og arbeiðsgevarin stendur til
ábyrgd fyri, at tú uppfyllur krøv, hevur sáttmála eftir galdandi reglum, rindar skatt
o.s.fr.),
– váttan um, at tú hevur bústað,
– váttan fyri, at tú kanst forsyrgja tær sjálvum/sjálvari,
– váttan fyri, at tú ikki hevur nakra sak í brotsmálum,
– og tað skal staðfestast, at tørvur er á arbeiðsmegi í teirri vinnugrein, ið tú søkir um
arbeiði til.
(Hesi krøv eru altso til tey, sum søkja arbeiðs- og uppihaldsloyvi í Føroyum – og
skulu ikki blandast við krøv til flóttafólk, sum hava brúk fyri hjálp. Vit hava ikki havt
flóttafólk í Føroyum og hesi viðurskifti eru heilt annað mál, ið verður regulerað í
altjóða sáttmálum).
Fyri arbeiðs- og uppihaldsloyvi verður loyvið givið fyri eitt ár í senn – og síðani kann
søkjast um varðandi uppihaldsloyvi, tá 5 ár eru liðin.
Hetta eru einføld og rímiliga skilagóð krøv, sum væl ber til at fyrisita og umsita
rættartrygt.
Høvuðstrupulleikin í málsgongd og ógreiðari ábyrgd
Trupulleikin hevur ligið í eini frumskógarkendari fyrisiting, har danskir myndugleikar
taka avgerðirnar eftir tilmælum úr landsstýrinum og gjøgnum samskifti við donsku
løgregluna í Føroyum. Ongin tykist hava yvirskipaðu ábyrgdina og allir partar hava
stórar trupulleikar av fløktu mannagongdini.
Hetta hevur elvt til, at fólk hava bíðað í mánaðir og upp í ár eftir svari. Eisini hóast øll
viðurskifti eru í lagi. Onkuntíð kann onkur smávegis upplýsing resta í ella detta
niðurímillum og øll tykjast bíða eftir hvørjum øðrum.
Til dømis skal eisini søkjast av nýggjum, um útlendingur skal skifta arbeiðsgevara.
Enntá hava vit fleiri dømi um, at eitt virki hevur skift eigarar, og tá skal eisini søkjast
og bíðast í fleiri mánaðir, meðan útlendingurin ikki sleppur at arbeiða, hóast tørvur er
á tí.
Ógreiða ábyrgdarbýtið og fløkta málsgongdin ger eisini, at ongin hevur ábyrgdina av
at upplýsa og kunna útlendingar í Føroyum um teirra rættindi og skyldur.
Hvussu skipa vit okkum?
Við eini føroyskari umsiting, sum arbeiðir skjótt og væl, ber til at loysa henda
trupulleikan. Málsgongdin verður stytt beinanvegin og til ber at hava skráseting og
eftirlit á einum staði, so vit støðugt hava dagførd yvirlit á støðuni.
Við at hava ábyrgdina sjálvi, kunnu vit skipa kunning, upplýsing og tilboð til
útlendingar, ið fáa arbeiðs- og uppihaldsloyvi, í samstarvi við tær kommunur, har
fólkini hava bústað og arbeiða ella lesa.
Við at hava ábyrgdina og eftirlitið hjá føroyskum myndugleikum, fáa vit eisini
møguleikan at greiða tørvin á skúlatilboðum, dagstovnum, mentanar- og
trivnaðartilboðum, ið útlendingar, sum eru í longri tíðarskeið, hava tørv á.
Lógarbroytingar, ið skulu fremjast
Tørvur er sjálvsagt eisini á at gera nakrar neyðugar tillagingar í lógini beinanvegin og
at seta okkum munandi dyggari krøv viðvíkjandi samansjóðing (integrasjón) hjá
útlendsku arbeiðsmegini.
Í stuttum er neyðugt í útlendingalógini at skilja ímillum tveir ymiskar bólkar av
útlendingum, ið kunnu fáa uppihalds- og arbeiðsloyvi í Føroyum:
Útlendingar, ið koma til Føroya at loysa ávísar tíðaravmarkaðar arbeiðsuppgávur,
og sum ikki í útgangsstøðinum ætla sær at seta búgv í Føroyum í longri tíðarskeið:
– Her kunnu vit víðka ta sonevndu “montør-regluna” í galdandi lóg og geva
møguleika fyri arbeiðs- og uppihaldsloyvi í tildømis 1-6 mánaðar eftir staðfestum og
váttaðum tørvi.
– Vit hava fordømi við teirri skipan, ið avtalað varð, tá oljuleitingarnar byrjaðu,
og bólkar av arbeiðsfólki fingu loyvi, har arbeiðsgevarin tryggjaði mótvegis
myndugleikum og løgreglu, at allar upplýsingar vóru rættar og krøvini uppfylt.
– Og vit hava gjørt umsitingarligar avtalur um smidligar skipanir fyri læknar,
ítróttarfólk, granskarar og tílík, ið arbeiða her í styttri og skiftandi tíðarskeið.
Útlendingar, ið koma til Føroya og seta búgv í longri tíðarskeið og møguliga vilja
søkja um varandi uppihaldsloyvi:
– Her krevjast atlit til familjur og familjusamanføringarreglur.
– Her ræður um at hava upplýsing og kunning um rættindi og skyldur.
– Her krevjast tilboð um undirvísing og onnur skeið í samstarvi við
kommunurnar.
– Og her liggur ábyrgdin hjá okkum fyri samansjóðingarátøkum.
Óheft málsviðgerð og kærumøguleikar
Málsviðgerðin og fyrisitingin eiga at skipast í eina sjálvstøðuga fyrisiting (direktorat),
leyst frá landsstýrismanni. Kærunevnd eigur at skipast undir Føroya Kærustovni.
Tað er sjálvsagt krav, at útlendingar verða settir eftir føroyskum sáttmálum, og at
útlendingar, ið ætla at verða longri tíðarskeið í Føroyum, eiga rættindi og skyldur í
føroyska samfelagnum á jøvnum føti við til dømis norðurlendskar ríkisborgarar í
Føroyum.
Persóns-, familju- og arvarættur:
Í høvuðsheitum verður alt tað týdningarmikla økið, sum hevur við sivil rættindi
borgaranna – persóns-, familju- og arvarættur – í dag umsitið á Ríkisumboðnum.
Lóggávan er í flestu førum gomul, donsk lóggáva og gongur í fleiri førum 60-70 ár
aftur í tíðina.
Í grundlógaruppskotinum verða grundleggjandi sivil rættindi og borgararættindi ásett.
Men bæði lóggávan og fyrisitingin av persóns-, familju- og arvarætti eru avgerandi
fyri frælsi og rættartrygd hjá borgarunum.
Eisini eru hesi rættindi avgerandi fyri:
– Hvussu flytførið er hjá føroyingum, tí rættindi skulu tryggjast, tá flutt verður í
onnur lond.
– Rættindini hjá fólki, ið flyta til Føroya
Samráðingarbólkurin hevur lýst allar teir týdningarmiklu spurningarnar og
lógarverkið á økinum, og hevur skotið upp, hvussu málini verða fyrisitin undir
føroyskum ræði, lóggáva dagførd – og hevur mett um kostnaðin.
Høvuðsmálini á málsøkinum
Í høvuðsheitum er talan um hesi mál:
– Hjúnaband og hjúnaskilnaður
– Arvalóggáva og deyðsbúgvaskifti
– Forsyrgjaraskyldur
– Hjúnaskilnaður og deyði í útlondum
– Barnapeningur
– Hjúnapeningur
– Rættur til samveru
– Foreldramyndugleiki
– Ómynduggering og verjar hjá ómyndugum
– Hjúnaavtalur
– Faðirskapsmál
– Ættleiðingarmál
– Fosturtøka og sterilisasjón
– Kærurættindi
Tilmæli um føroyska lóggávu og fyrisiting
– At persóns-, familju- og arvarættur verður skipaður undir føroyskum løgmálaráði í
einum sjálvstøðugum stýri
– At kærumyndugleiki verður skipaður undir Føroya Kærustovni
– At øll lóggáva verður dagførd sambært fremstu altjóða krøvum, at lóggávan í
Føroyum verður meinlík norðurlendsku lóggávunum og at vit binda okkum til
noðrulendsku avtalurnar á økinum
Samráðingarnevndin vísir til teir týdningarmestu altjóða sáttmálarnar og avtalurnar, ið
Føroyar eiga at binda seg til og fylgja:
Norðurlendskir sáttmálar og avtalur um:
– Hjúnaband
– Hjúnapening
– Um arv og deyðsbúgvarskifti
– Lóg um viðurkenning av norðurlendskum faðirskapsmálum
– Lóg um viðurkenning og at fremja norðurlendskar avtalur um privatrættarlig
krøv
Aðrir altjóða sáttmálar:
– ES-dómssáttmálin um privatrættarkrøv
– Lugano-sáttmálin um at viðurkenna privatrættarlig krøv
– ST- sáttmálin um barnarættindi
– Haag-sáttmálin um at viðurkenna sundurskilnað og hjúnaskilnað
– Haag-sáttmálin um at viðurkenna avgerðir um hjúnapening
– Haag-sáttmálin um at viðurkenna og fremja avgerðir um barnapening og
forsyrgjaraskyldu
– ST-sáttmálin um at taka inn hjúnapening
– Evroparáðs-sáttmálin um at viðurkenna og fremja avgerðir um
foreldramyndugleika
– Haag-sáttmálin um sivilrættarligu avleiðingarnar av barnaburturflyting
– Haag-sáttmálin um at verja børn og samstarv um altjóða ættleiðing
– Evroparáðs-sáttmálin um at ættleiða børn
– Haag-sáttmálin um lógarósemjur um testament
– Evropeiski Mannarættindarsáttmálin (grein 8 og grein 12).
Kostnaður at fyrisita persóns-, familju- og arvarætt
Lønarútreiðslur
Rakstur
Útreiðslur tils.
Løgmálaráðið
640.000
130.000
770.000
Stýrið
2.000.000
400.000
2.400.000
Føroya Kærustovnur
360.000
70.000
430.000
Tils.
3.000.000
600.000
3.600.000
Føroyskur lestrarstuðul til øll
Í einum frælsum Føroyum gjalda vit lestrarstuðul til øll føroysk lesandi.
Sambært áliti, ið Føroya landsstýri gjørdi í 2001, verður økti kostnaðurin av hesum
áleið 60 mió. kr. árliga við at víðka verandi føroysku stuðulsskipanina til at fevna um
øll føroysk lesandi.
Hetta fer samstundis at geva okkum stórar fyrimunir og betri samband og tilknýti
millum føroysk lesandi uttanlands og føroyska samfelagið.
Føroyingar fáa gjøgnum norðurlendskar avtalur og gjøgnum EBS-sáttmálan sum
sjálvstøðugt land fría atgongd til útbúgving kring heimin.
Gjøgnum Altjóða Skrivstovuna og Fróðskaparsetrið fer at bera til hjá føroyskum
lesandi at fara beinleiðis út í heim og seta sær saman eina útbúgving á ymsum
lærustovnum, har partar eisini verða tiknir í Føroyum.
Arbeiðsbólkurin, ið skrivaði álitið og uppskotið til føroyska lestrarstuðulsskipan,
mælir til at byggja á føroysku stuðulsskipanina:
”Nevndin metir ikki, at tað eru nakrir ríkisrættarligir trupulleikar við at víðka
føroysku stuðulsskipanina til allar føroyingar uttanlands, um víðkanin verður framd
saman við fullveldistøkuni. Um Landsstýrið ætlar at víðka skipanina áðrenn
fullveldistøkuna, er hetta eisini gjørligt, men tá má rætturin til stuðul verða treytaður
av øðrum viðurskiftum enn etniskum, av tí at vit ikki hava ein føroyskan
ríkisborgararætt. Hetta merkir, at um stuðulsskipanin verður víðkað áðrenn
fullveldistøkuna, verður neyðugt í føroysku lóggávuni at seta treytir fyri, hvørji
lesandi uttanlands eru stuðulsheimilað at fáa útbúgvingarstuðul úr Føroyum.”
IV. Mál undir føroyskt ræði
Rættarskipan og løgregla v.m.
Helst týdningarmesta málið fyri einar frælsar Føroyar er at skipa egna rættarskipan
løgreglu, ákæruvald og aðrar tilhoyrandi stovnar, sum kunnu skapa álit á og betra um
rættartrygdina.
Samráðingarnar millum donsk og føroysk embætisfólk um hetta vóru lidnar við
ársenda 2003.
Høvuðstættirnir og aðalmálini í tilmælunum og frágreiðingunum eru hesi:
– Løgregla, ákæruvald, rættarskipan, kriminalforsorg v.m. verða skipað undir
føroyskum Løgmálaráði.
– Óheft dómaratilnevningarráð verður sett á stovn.
– Óheftur myndugleiki játtar fría rættarprosess
– Kærumyndugleiki fyri løgreglu verður skipaður.
– Føroyska rættarskipanin verður skipað í tveimum stigum: Føroya Rættur og
Landsrætturin.
– Dómararútbúgving, eftirútbúgving og útbúgvingarleið fyri dómarafulltrúár verður
skipað í samstarvi við Fróðskaparsetrið, lærustovnar uttanlands og við skipaðari
starvsvenjing í Danmark og øðrum Norðurlondum/grannalondum.
– Tænastur og serfrøði verða keyptar til føroysku rættarskipanina og løgregluna í eini
skiftistíð og frameftir í størri kanningar- og brotsmálum.
– Føroyar binda seg til altjóða sáttmálar um rættarsamstarv og revsimál og til altjóða
sáttmálar um løgreglusamstarv
– Fongsulsverk verður skipað í Føroyum.
– Føroyskur landssakførari verður settur á stovn
– Rættargangslógin fyri Føroyar verður dagførd.
Altjóða reglur og eftirlit
Frágreiðingin viðger gjølla spurningar um gegnisreglur og rættartrygd, ið kunnu skapa
álit á føroysku rættarskipanina og stovnum undir henni.
Tað er uttan iva hetta, ið flestu føroyingar leggja dent á, tá teir skulu taka støðu til
føroyskt sjálvræði.
Eitt av aðalmálunum hjá Tjóðveldinum er at bøta um rættartrygdina og tryggja
avleiðingar og opinleika hjá øllum myndugleikum í Føroyum.
Eftir okkara tykki er ein høvuðslykil til støðugt at skapa álit á eina føroyska
rættarskipan og løgverju, at vit fylgja fremstu altjóða krøvum og lata altjóða stovnar
støðugt eftirmeta og gera niðurstøður um rættartrygdina og rættardygdina í Føroyum.
Tí eigur tað at verða eitt krav til okkara rættarskipan og rættarreglur, at vit regluliga
verða eftirmett og standa til svars mótvegis Evropeiska mannarættindarsáttmálanum
og mannarættindardómstólinum, umframt øðrum altjóða rættarstovnum.
Kostnaður av at skipa føroyska rættarskipan, løgreglu v.m.
Samráðingarnevndin um rættarskipan, løgreglu v.m hevur mett soleiðis um kostnaðin:
Løgregla og ákæruvald:
Lønarútreiðslur
Rakstur
Útreiðslur tils.
Løgmálaráðið
1.487.500
297,500
1.785.000
Ákærumyndugleikin
1.530.000
306.000
1.836.000
Løgregla og fúti
49.806.190
9.961.238
59.767.482
Fongsulsverk og kriminalforsorg
Lønarútreiðslur
Verandi varðhaldið og deild: uml. 5.040.000
Væntaðar øktar lønarútreiðslur: 725.000
Rakstur
Rakstur fyri varðhald: 946.500
Rakstur fyri deild: uml. 230.000
Útreiðslur tilsamans: uml. 6.941.500
Rættarskipan v.m:
Føroya Rættur 7.600.000 kr.
Landsrættur Føroya 5.340.000 kr.
Serligur kærurættur og Dómaratilnevningarráð 100.000 kr.
Løgmálaráðið 425.000 kr.
Mettar nettoútreiðslur tils. 13.465.000 kr.
Mettar útreiðslur tilsamans fyri rættarskipan, løgreglu, v.m.
Til tess at binda um heilan fingur er ikki roknað við øktum inntøkum í rættarskipanini
av bótum, rættargjøldum o.ø., umframt inntøkurnar av tinglýsing v.m.
Tó er lítil ivi um, at rættarskipanin sum heild við fútarætti, skiftirætti, tinglýsing o.ø.
kann hvíla í sær sjálvum.
Men her verða netto útreiðslurnar mettar høgt til tess at leggja upp fyri útbúgving
eftirútbúgving, betringum v.m.
Tølini fyri løgreglu, ákæruvald, kriminalforsorg o.a. eru frá 2002, og tí verður samlaði
kostnaðurin í dag mettur til:
70 mió. kr. árliga
Kostnaðurin fyri rættarskipan og umsiting verður mettur til tilsamans í dag:
17 mió. kr. árliga.
Tilsamans: 87 mió. kr. árliga.
Fíggjarviðurskifti, gjaldoyra v.m.
Fíggjarmálaráðið hevur samráðst við danskar myndugleikar um at taka ræði á
føroyskum fíggjarætti, peningamálum og gjaldoyraviðurskiftum.
Skotið verður upp:
– At skipa eitt føroyskt fíggjarleftirlit og at dagføra alla føroyska lóggávu á
fíggjarøkinum sambært hægstu altjóða krøvum. Mettur kostnaður: 5 mió. kr.
– At innskjótaratrygdarskipan fyri føroysku peningastovnarnar verður skipað í
samstarvi við altjóða innskjótaratrygdarskipanir.
Viðvíkjandi gjaldoyraspurninginum er neyðugt, at Landsbanki Føroya átekur sær
skyldurnar, sum danski Tjóðbankin hevur í dag, og at Føroyar binda seg til at fylgja
altjóða krøvum í gjaldoyra- og peningapolitikki.
Føroyar binda seg til eitt støðugt gjaldoyra, og mest upplagda er, at Føroyar nýta
Evruna sum gjaldoyra og gera eina avtalu við Evropeiska Tjóðbankan um hetta.
Ríkisborgararættindi føroyinga
Drúgvar frágreiðingar eru skrivaðar av donskum og føroyskum myndugleikum um at
skipa føroyskan ríkisborgararætt og um, hvørjar avleiðingar hetta hevur fyri rættindi
føroyinga í Danmark og øðrum londum.
Betri rættindi uttanlands sum føroyskir ríkisborgarar
Samanumtikið kann staðfestast, at føroyskir ríkisborgarar missa ongi rættindi
uttanlands í mun til støðuna í dag, um vit gerast partur av øllum norðurlendskum
sáttmálum og av EBS-sáttmálanum.
Sum norðurlendskir borgarar og EBS-borgarar (eins og norðmenn og íslendingar)
hava vit full sosial, persónlig og vinnulig rættindi í Norðurlondum og í ES.
Tey rættindini eru nevniliga ikki tengd at tjóðskapi, men av, hvar tú hevur bústað.
Í fleiri førum fáa føroyingar sum sjálvstøðugir ríkisborgarar betri rættindi í Danmark,
Norðurlondum og Evropa gjøgnum norðurlendsku avtalurnar og EBS-avtalurnar.
Hetta er tildømis galdandi, tá ræður um pensjónsuppsparing, rættindi til
sjúkraviðgerð, arbeiðsloyvi, vinnurættindi, útbúgvingarrættindi o.a., har vit kunnu fara
beinleiðis úr Føroyum til onnur lond.
Tvey undantøk:
Í mun til støðuna sum danskir ríkisborgarar í dag eru bert tvey øki, har støðan verður
broytt:
1. Møguleikin at fáa danskan útbúgvingarstuðul
– Hetta verður sjálvsagt loyst við at skipa føroyskan útbúgvingarstuðul
2. Kravið um at skipsførarar í danska handilsflotanum skulu vera danskir ríkisborgarar
– Hetta málið var á borðinum undir samráðingunum við donsku stjórnina í ár 2000 og
komu greið boð um – eftir ynski frá størri donskum reiðaríum – at tey vilja broyta
reglurnar soleiðis, at føroyingar framvegis kunnu føra skip í danska flotanum.
Onnur ofta reist ivamál
Støðugt verða reist ivamál um ávís viðurskifti hjá føroyingum, ið fólk halda eru tengd
at donksum ríkisborgaraskapi. Talan er tó um misskiljingar:
Krígspensjón úr Danmark – er skylda, sum danski statrurin hevur mótvegis
einstaklingum í Føroyum, og hetta ávirkast ikki av broytingum í ríkisrættarligu
støðuni.
Eftirlønir úr donskum pensjónskassum – ávirkast heldur ikki, tí her er talan um
privatrættarlig viðurskifti, ið ikki eru tengd at tjóðskapi og ríkisborgararætti.
Føroyafrádráttur í Danmark – er ein skattaavtala millum Føroyar og Danmark, sum
eitt nú Ísland eisini hevur, og ávirkast ikki av føroyskum ríkisborgarrætti.
DIS-skipanin hjá sjófólki – ríkisborgararættur ávirkar ikki støðuna, men er tengd at tí
reiðaríi, tú siglur við.
Hvat er ein føroyskur ríkisborgaraskapur?
Ein føroyskur ríkisborgararættur verður bygdur á antin:
– uppruna
– ella á uppihald og tilknýti til Føroyar yvir tíð
Tískil er uppskot okkara, at fólk vinna sær rætt føroyskan ríkisborgararætt eftir hesum
treytum:
a. Eru fødd í Føroyum
b. Annað av foreldrunum hevur føroyskan ríkisborgararætt
c. Hava búð í Føroyum samanhangandi í 7 ár, eftir at tey eru vorðin myndug
d. Hava búð í Føroyum í 7 ár tilsamans, áðrenn tey eru voðrin myndug
e. Annars eftir umsókn, har dentur kann leggjast á serlig viðurskifti og tilknýti
VI. Samráðingar við donsku stjórnina um samstarv og føroyskt sjálvræði
Við heimild í egnari grundlóg, sjálvberandi búskapi og fyrireikingunum, verða
samráðingar tiknar upp við Danmark um ein samstarvssáttmála og eina avtalu um at
fráboða viðurkenning av einum sjálvstøðugum Føroyum.
Sáttmálin verður lagdur til fólkaatkvøðu.
SKJØL: GJØRDAR FRÁGREIÐINGAR
– Uppskot um búskapargrunn
– Útlendingapolitikkur
– Pers., familju og arvarættur
– Lestrarstuðul
– Løgregla og rættarskipan
Á Løgtingi, 1. mars 2011
Heini O. Heinesen Bjørt Samuelsen Høgni Karsten Hoydal
Annita á Fríðriksmørk Sjúrður Skaale Hergeir Nielsen
Bergtóra Høgnadóttir Joensen Tórbjørn Jacobsen


c: text/html

text:
Mánakvøldið tann 4. september verður skipað fyri temakvøldi í skúladeplinum í Suðuroy, um ein Suðuroyartunnil.
Løgtingið hevur samtykt at byggja tveir nýggjar undirsjóvartunlar - til Sands og til Eysturoyar. Nú vilja suðuroyingar hava eitt orðaskifti um ein suðuroyartunnil.
Tað er serliga orsakað av at har nú kemur ein sandoyartunnil, at tað gerst betri møguligt fyri suðuroyingar at tosa um ein undirsjóvartunnil.
At hava fast samband við meginøkið er ein týðandi liður í at skapa framhaldandi menning í Suðuroynni. Henrik Old landsstýrismaður í samferðslumálum hevur víst á, at arbeiðast skal ímóti at fyrireika ein suðuroyartunnil.
Mánakvøldið 4. september, fáa suðuroyingar so høvið at kunnað seg um málið, á temakvøldinum um suðuroyartunnilin.
Skráin sær soleiðis út:
Vælkomin
Gongdin í fólkatalinum og týdningurin av sambandið við meginøkið, Dennis Holm, samfelagsfrøðingur
Suðuroyartunnilin, Landsverk
Hvør er politiska ætlanin, Henrik Old, landsstýrismaður
Kjak og orðaskifti
Tiltakið er alment.
Karl Birgir: Konan hevði nokk ynskt at eg lá eitt sindur meira í sofuni
Tó, at Karl Birgir Isaksen úr Klaksvík hevur eitt sera lætt sinni og eisini kann finna upp á at arga eitt sindur, so hava...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jákup Mikkelsen (1970)
Jákup Nolsøe Mikkelsen (føddur 14. august 1970 í Klaksvík) er ein føroyskur fótbóltsleikari, málmaður. Hann er landsliðsleikari og hevur spælt meira enn 70 dystir fyri Føroyar. Hann hevur sett heimsmet fyri at vera tann elsti fótbóltsmálmaður í heiminum, sum hevur vart málið fyri sítt land í altjóða dysti.[1] Hetta hendi, tá hann vardi málið hjá Føroyum móti Íslandi í vinardysti hin 16. august 2012 á Laugardalsvøllinum, tá var Jákup 42 ár og ein dag gamal.[2] Hann er tann landsliðsleikarin hjá Føroyum, sum hevur spælt næstflestar A-landsdystir. Bara Fróði Benjaminsen og Óli Johannesen hevur spælt fleiri dystir enn Jákup.
Lívsleiðin í fótbóltsfeløgum[rætta | rætta wikitekst]
Jákup Mikkelsen byrjaði sum málmaður og miðvallaleikari hjá KÍ, har hann spældi vaknamannafótbólt frá 1988 til 1992. Hann spældi eisini 14 dystir fyri KÍ í 1993 og 15 dystir í 1994. Í 1990-árunum spældi spældi hann mest í Danmark og Noregi. Eitt stutt skiftið spældi hann eisini við skotska felagnum Partick Thistle[3] Síðan flutti hann heimaftur til Føroya, har hann fyrst spældi við KÍ í 2004, síðan við B36 frá 2005 til 2007. Í 2008 og 09 spældi hann aftur við barndómsfelagnum KÍ, og síðan 2010 hevur hann spælt við ÍF.[4] Tá Jákup spældi í Danmark spældi hann við Herfølge BK í fleiri ár. Í 1999/2000 tá Herfølge vann meistaraheitið spældi Jákup við allar dystir uttan tveir. Hann gjørdist tann fyrsti føroyingurin sum vann steypakapping uttanfyri Føroyar. Jákup spældi báðir dystirnir við Herfølge móti Rangers í 2000/2001 Champions League innleiðandi umfar og fýra dystir afturat í UEFA Cup tað kappingarárið. Hann spældi 136 dystir fyri Herfølge BK. Eftir at hava spælt við Herfølge í 5 ár vunnu hann og felag hansara danska meistaraheitið.[5]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Kringvarp.fo, Jákup Mikkelsen eigur metið
- ↑ Sportal.fo, IFFHS forsetin: Jákup er tann elsti
- ↑ News.BBC.co.uk
- ↑ Faroesoccer.com, Jákup Mikkelsen
- ↑ Sportal.fo, 15 ár siðani fyrsta Herfølge-dystin


text:
Søguligt yvirlit um Landspitalin
Í juni 1926 varð grundarsteinurin lagdur til sjúkrahúsið (Landspitalin) í Reykjavík, og var bygningurin liðugur 20. desember 1930. Tað var Guðjón Samúelson byggimeistari, ið teknaði og stóð fyri byggingini. Tað tók umleið 4 ár til tað stó liðugt. Í fyrstuni vóru bert tvær deildir, skurð- og heiliráðdeild . Tá ið sjúkrahúsið byrjaði sítt virksemi í 1931 vóru bert 92 seingjarpláss, 46 pláss á skurðdeildini og 46 pláss á heilliráðdeildini. 12 av hesum seingjarplássum vóru nýtt til barnakonur.
Í ár 2000 vóru Landspítalin og sjúkrahúsini í Reykjavík samanløgd í eitt meginsjúkrahús, Landspítalin.
Landspitalið er frálærusjúkrahús, og lesandi í sjúkrarøkt fáa ein part av læru síni í har. Lesandi taka lut í dagligu viðgerðini av sjúklingum, og eru altíð undir ábyrgd og fáa vegleiðing frá leiðbeinara sínum. Landspítalin er, við umleið 682 seingjarplássum og við sínum 4.500 starvsfólkum, størsta einstaka arbeiðspláss í landinum.
Landspítalin hjá lærda háskúlanum er eitt vælvirkandi og nútímans sjúkrahús, ið tekur ímóti sjúklingum úr øllum Íslandi. Ein stórur partur av virkseminum er á Landspítalinum við Hringbraut og Landspítalinum í Fossvogi. Harumframt eru 15 starvsøki aðra staðni í Reykjavík. Arbeitt verður fyri løtuni við at leggja saman bráðøkið og rannsóknarøkið í nýggja Landspitalinum við Hringbraut. Tað eru góð útlit fyri einum nýggjum sjúkrahúsi í 2017.


text:
Ein æða úr Svalbard
27-10-2015
1960 km eru ímillum Funningsfjørð og Storholmen
Jóladag í fjør lá ein deyð æða á Funningsfirði. Áslakur Johannessen kom fram á hana, tá hann var á veg, at fóðra laks. Hann legði til merkis, at hon hevði ringar um beinini, so hann tók hana til lands og ringdi til Jens-Kjeld Jensen sum, vegna Náttúrugripasavnið, hevur ringmerking um hendi. Nú er staðfest, at æðubøgan kom úr Svalbarð.
Hon var merkt við ringum tann 9. Juni 2008, meðan hon bøldi eggum á Storholmen við Spitsbergen í Svalbarð. Har var hon sædd aftur í 2011 og 2014, í gongd við at bøla.
Storholmen liggur 1960 km frá Funningsfirði, og tá hon bleiv funnin her, var hon rak og vigaði einans 1260 gram. Eingin deyðsorsøk var at síggja.
Føroyskar æður eru her alt árið og við jøvnum millumbilum síggja vit útlendskar æður. Æðan, ið Áslakur fann á Funningsfirði, er við til at svara spurninginum um hvaðani hesar útlendsku æður koma. Áður hava vit skrásett eina russiskt merkta æðu og eina merkta í Íslandi. Harumframt vita vit, at tríggjar æður úr Svalbarð eru skrásettar í Íslandi. At ein nú er komin úr Svalbarð varð tí ikki heilt óvæntað.
Føroyskar og fremmandar æður líkjast ikki heilt. Tað ber væl til at síggja, at skapið á høvdinum er ymiskt. Eisini eru tær fremmandu størri og bøgurnar eru ljósari meðan blikarnir hava gulari nev enn teir føroysku.


text:
« Back to list
[This text is not available in English]
Fyrilestur við Casper Blom og Martin Larsen
[This text is not available in English]
Hóskvøldið 21. september kl 19:00 bjóða Íverksetarahúsið og Føroya Tele inn til eitt kveikjandi tiltak í Klingruni í Føroya Tele í Hoyvík. Á skránni verða framløgur við kendu donsku íverksetarunum Casper Blom og Martin Larsen.
Casper Blom byrjaði við egnum nethandli sum einans 12 ára gamal, og hevur síðani verið við til at stovna fleiri fyritøkur. Sum 18 ára gamal seldi hann fyri 1 mill. á nethandlinum og er í dag eigari av m.a. Soundboks, Chili Security og Domino’s Pizza í Danmark.
Martin Larsen hevur m.a verið við at stovna Just-Eat í Svøríki og rekur í dag Chilly Security.
Teir fara báðir at fortelja sína søgu og greiða frá teirra royndum at byggja upp og reka egna fyritøku.
Tiltakið er ókeypis og øll eru hjartaliga vælkomin.


text:
Próvbókin - fyrisiting av útbúgvingarvirksemi Fróðskaparsetursins
Fróðskaparsetrið hevur eina fyrisitingarliga skipan, har mesta virksemið í sambandi við útbúgvingarnar verður umsitið. Her verða studentar, starvsfólk, og próvdómarar skrásettir, øll studentaavrik skrásett og árskort, prógv, próvtalayvirlit og Diploma Supplement útskrivað.
Próvbókin, sum Atlantstøkni hevur ment við støði í eldri skipan hjá Fróðskaparsetrinum, er bygd við nýggjastu tøkni frá Microsoft: .NET, ASP, C# og SQL Server. Próvbókin er skipað í eindir, sum fevna um ávís ábyrgdarøki í skipanini. Saman tryggar hetta, at skipanin kann uppstigast og mennast víðari.
Eru spurningar í sambandi við Próvbókina, ber til at venda sær til Randi Durhuus, sum er høvuðsumsitari av Próvbókini.


text:
Kaj Klein og Bendar Spónir á G!/
Bendar Spónir og Kaj Klein fara at framføra á G! Festivalinum í ár. Tá Bendar Spónir fyrr í ár fóru til Jútlands ella nærri sagt Toustrup Mark at spæla inn eina útgávu við vestmenninginum Kaj Klein, so skaptist okkurt gandakent, tí hetta var eitt samstarv, ið bara biðaði eftir at henda.
Úrsltið er ein útgáva, ið verður givin út seinni í ár, eitt verk við 10 sangum, ið Kaj Klein hevur skrivað og sum hann hevur sett út og spælt inn saman við Bendum Spónum. Á G! verður fyrsta høvið hjá okkum at uppliva hesi nýggju spennandi løgini.
Kaj Klein, ið telist millum okkara mest sermerktu og dugnaligu sangarum og sangskrivarum, hevur sínar røtur í Vestmanna, hann gjørdi um seg í bólkinum Plastnoist í 80’unum og 90’unum, men tað var serliga sum solistur, at Kaj veruliga hevur blóma, vit trimum framúrskarandi útgávum. Kaj hevur áður spælt saman við havnarbólkinum Mold, men eisini saman við júst Bendum Spónum, hetta hendi á sumri 2013 í Sirkus.
Samstarvið við Bendar Spónir hevur verið ávegis í fleiri ár. Beiggi Kaj, Karl Anton Klein sáli arbeiddi við nógvum av teimum ungu tónleikarunum í Havn, m.a. við undirvísing á Margarinfabrikkini. Kaj dámdi somikið væl samstarvið, at hann avgjørdi, at teir skuldu spæla okkurt inn saman, men tað er ikki fyrr enn í ár, at tað liggur fyri hjá øllum.
Bendar Spónir er ein bólkur av ungum monnum úr Havn, ið hevur spælt saman í áravís. Í fyrra árið gav bólkurin tvær LP’ir út. Eina við sínum egna instrumentala tónleiki, og eina saman við Kára Sverrissyni, báðar vóru væl móttiknar og serliga tann saman við Kára varð spæld nógv í útvarpi.


text:
Stórur hugur at granska í heilsu
Tá freistin at søkja stuðul til gransking úr Sjúkrakassagrunninum var úti á middegi, vóru 28 umsóknir komnar inn.
Eins og í vár, tá umsóknarfreist var í Granskingargrunninum, eru væl fleiri kvinnur enn menn sum søkja um stuðul. 20 kvinnur og 8 menn standa sum verkætlanarleiðarar í umsóknunum.
Stuðul kann latast á 5 ymsum økjum og umsóknir eru komnar til øll økini. Tað kunnu latast í mesta lagi umleið 1,5 mió. kr. til hvørt øki, til samans upp til 7,5 mió. kr. í hesum umfarinum.
Umframt vanligu treytirnar at umsøkjarin skal vera føroyingur, ella at verkætlanin á annan hátt skal hava týdning í føroyskum høpi, so er ásett, at granskarin í hesum umfarinum skal søkja saman við einum føroyskum stovni, og at allur játtaði stuðulin skal nýtast i Føroyum.
Nú verður farið undir at kanna umsóknirnar fyri at vita, um tær lúka formligu treytirnar. Síðani skulu útlendskir serfrøðingar finnast, sum skulu meta um vísindaligu góðskuna í umsóknunum.
Ein faknevnd er sett at viðgera og meta um umsóknir til Sjúkrakassagrunnin. Faknevndin ger tilmæli til Granskingarnevndina, sum tekur endaliga støðu í desember. Tann 19. desember, sum er stovningardagur hjá fyrsta sjúkrakassanum í Føroyum, verður almannakunngjørt, hvørjar verkætlanir hava fingið játtað stuðul.
Les meira um Sjúkrakassagrunnin her


text:
Fáa vit ávirkan
So verður arbeitt víðari við at seta út í kortið, hvørjar íløgur skulu gerast í Klaksvík. Tí býurin er ikki fult útbygdur, sum samgongan hevur ført fram. Hóast versnandi fíggjarvánir, so mugu vit hyggja longur framm enn bert at fremja íløguna í Ósaskúlan komandi 4 árini. Fíggjarstøðan kemur sjálvandi at vera avgerðandi fyri nær neyðugu íløgurnar kunnu fremjast.
Seinastu 4 árini hava eftir mínum tykki, verið ov nógv merkt av ov nógvum íløgum í senn. Tí at samgongan hevur ikki megna at funnið eina semju um nakrar verkætlannir, og hevur roynt at fremja ov nógv í senn.
Fáa vit ávirkan, so vilja vit komandi býráðssetu arbeiða fyri langtíðarløguætlan, ið skal taka støðu til, í minsta lagi, hesar verkætlannir :
· Miðbýurin
· Røktarheim
· Mentunnar/býarhús
· Útbygging av Ziskatrø skúlanum
· Hølir til frítíðarskúlan
· Hølir til Klaksvíkar Sjónleikarafelag
· Svimjihøllin, ítrottardepil
Hesi tiltøk vilja vit seta í verk tí vit ásannað at neyðugt er at menna Klaksvíkina í góðum samskifti og samanspæli millum borgarar og kommunu. Vit eiga at fáa fram og gera brúk av øllum teimum góðu hugskotum, ið okkara borgarar hava. Alneyðugt er at seta greið mál og dagfesta tey, so øll vita hvat ætlanin er, og nær.
Les meir á www.eydgunn.com
Eyðgunn Samuelsen, valevni javnaðarfloksins Klaksvíkar Býráð


text:
Tað nýggjasta frá skúlanum
Kunnandi foreldrafundur
05/01-2018
Hoyvíkar skúli bjóðar foreldrum at børnum, ið eftir ætlan skulu byrja í 1. flokki skúlaárið 2018/19, til kunnandi foreldrafund mikudagin 10. januar 2018 kl. 19:…
LES MEIRA
Innskriving í 1. flokk skúlaárið 2018/19
05/01-2018
Foreldur at børnum, ið eftir ætlan skulu byrja í skúla skúlaárið 2018/19, kunnu nú skriva barnið inn í 1. flokk, frítíðarskúla og forskúla á netinum. Seinasta…
LES MEIRA
Gott nýggjár - nýt endurskin ;-)
03/01-2018
Við ynski og vón um eitt gott nýggjár vilja vit minna á at vera varin í ferðsluni. Serliga er tað henda myrka og váta tíðin, har vit skulu vera ansin. Leinkja…
LES MEIRA


text:
Dear pupils
Our first meeting will be in on Thursday evening at 8 o'clock in the Evening School.
- A dictionary, if you have one
- A notebook
- Pencils and related items
- A coffee cup or a tea mug
- tell us your name and a bit about yourself
- give us examples about the words that you know in English
- and tell us why want to learn English
Please reply to this email if you are able to do so.
Yours sincerely
Sigga Vang
NB: Here is my English Lessons Calendar
--
Gevið Gætur:
Vinarliga svarið hesum teldupost so eg veit at boðini er komin fram.
Eg komi helst at samskifta um teldupost fyri tað mesta, tað er tí av stórum týdningi at tit svara hesum telduposti um tað ber hjá tær.
Góðu næmingar
Vit fara at hittast fyri fystu ferð um hóskvøldi kl 20:00 í Kvøldskúla býgningnum.
Vinarliga takið hetta við:
- Pen & pappír
- Ein føroysk   ensk orðabók ella tvær !!!
- Eitt kaffi/te krúss
- Tak endiliga eina enska lærubók við um tú eigur eina
- minst til at siga okkum navn títt og eitt sindur um teg sjálva/n
- sig okkum onkur ensk orð tú dugur
- og sig okkum hví tú ynskir at læra enskt
Ætlanin við skeiðnum er at læra enskt við at tosa enskt beinanvegin. Tað er tí av stórum týdningi at øll spenna seg út longu fyrsta kvøldið so eg kann hoyra hvar tit eru. So um tit duga trý orð á enskum so er tað MEGA vigtugt at tit brúka tey tá tit presentera tykkum.
Bestar heilsur
Sigga Vang
GG: Her er ein leinkja til ein kalendara eg havi gjørt í samband við undirvísingina!!!!!!


text:
Thursday, October 3
Vit byrja tann 10 okt 2013
Lærið enskt á byrjanarstigi 18:30 / Enskt á enskum kl 20:20
Nú fer kvøldskúla enskt at byrja.
Eg gleði meg at síggja tykkum hóskvøldi annaðhvørt kl 18:30 ella 20:20 í hølunum hjá Tórshavnar Kvøld- Ungdóms- og Listaskúla, J.H.Schrøtersgøta 1 í Havn.
Minnist til at hava notat-heft og okkurt at skriva við. Tit kunna taka farteldu við um tit ynskja tað. Eitt krúss til "a cup of tea" er eisini hjartaliga vælkomi.
Vinarliga prenta henda bólklingin út: Book 3 - PRINT & GO ESL
Reading Worksheets
Um tú ikki hevur atgond til prentara ert tú vælkomin at senda mær teldupost og biða um eitt avrit.
Skeiðið er ætlað teimum, ið hava hug at brúka enska málið heima ella uttanlands.
Vit byrja við grundleggjandi mállæru og gera einfaldar setningar fyri at skilja mállæruna. Setningarnir verða síðani settir saman til ein tekst, ið tit hava fyri til næsta undirvísingarkvøld.
Dentur verður lagdur á rætta úttalu, og vit fara tí at brúka fonetiska ljóðskrift. Eisini koma tit at spæla spøl, syngja, skriva fyrisøgn og "baka á enskum". Harumframt sleppa næmingarnir upp til smærri skrivligar royndir.
Best er, um næmingarnir eiga bókina Ensk mállæra eftir Ásu Hátún og Unu Poulsen. Men ikki er neyðugt at keypa hana, fyrr enn skeiðið er byrjað.
Sí meira á blogginum englishwithsigga.blogspot.com
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
Henda blogga er skrivað av einum gestabloggara, sum eitur Hans Ellefsen. Niðast er eitt stutt brot um hvat hann arbeiðir við í løtuni.
Ger so væl!
Fyri at byrja við byrjanini, so stavar alt frá 70unum, tá 200 fjórðingar markið varð ásett, soleiðis at nærum øll lond í heiminum ásettu sær eitt 200 fjórðinga mark, har tey stórt sæð kundu gera, hvat tey vildu. Í 1982 verður gjørd ein avtala í ST regi (UNCLOS) til at regulera hetta og serliga tey økini, sum eru uttanfyri 200 fjórðingar hjá øllum londum (altjóða sjógvur). Hendan avtalan var so ikki nóg góð til at regulera fiskiskapin og seinni verður so ein avtala afturat gjørd, kallað UNFSA (un fish stocks agreement) í 1995, har spurningurin verður meira reguleraður. Í henni verður so avtalað, at londini skulu gera regionalar samarbeiðsorganisationir til at umsita fiskastovnar, sum fara um landamørk, sum dømi kann nevnast okkara organisatión NEAFC, sum regulerar norður eystur atlantshav. Men framvegis verður tað ikki givið nøkur amboð til at býta tilfeingið. Einans verður tað sagt, at londini skulu royna at finna semjur um at deila tilfeingið og fiska burðardygt, og at serlig atlit skal takast til samfeløg, sum eru serliga bundin av fiskivinnu. Eingi principp verða givin til at gera hetta býtið. Tað er so tað, vit standa í nú.
Tríggir fiskastovnar
NEAFC hevur serliga um hendi teir tríggjar pelagisku stovnarnar: svartkjaft, sild og makrel. Teir hava allir ymiska søgu. Td. varð svartkjafturin deildur millum strandalondini í 2006. Tá svartkjafturin varð deildur var tað serliga, hvar fiskurin var og tað søguliga fiskaríið, ið hugt varð eftir. Tá býtið varð gjørt høvdu londini ovurfiskað svartkjafta stovnin í nógv ár undan hesum, hetta helst fyri at fáa staðfest teirra søguligu rættindi. Í 2006 var samlaða fiskaríið á umleið 2 mió. tons. Í 2011 var hetta komið niður á bert 40 tTons. Í ár er tað so komið uppá 400 tTons, men tað er nógv minni enn fyri 5-6 árum síðan. Spurningurin er um hetta eisini fer at henda við makrelinum, sum londini nú eru ósamd um. Fyri sildina er søgan eitt sindur longri enn tað. Í 50unum og 60unum var sera stórur fiskiskapur eftir sild í norðuratlanshavi. Hetta fiskaríið steðgaði brátt í 70unum og var næstan eingin sild eftir í eini 25 ár. Mitt í 90unum kom sildin so aftur, og tað hevur gingið ok síðan tá, tí tað hevur verið samarbeiði. Tá sildin varð deild millum strandalondini í 1996, varð hugt eftir, hvussu sildin hevði ferðast í 50unum og 60unum, og býtislykil gjørdur eftir tí.
Um vit nú taka makrelin, so varð hann deildur í 2000. Býtið var vist gjørt við grundarlagi í nøkrum tølum frá 70unum. Føroyingar sluppu bert uppí part, tí at russar høvdu fiskað makrel sum hjáveiða til svartkjaft í 80unum og 90unum. Makrelurin varð deildur soleiðis, at Føroyar fingu 5 %, EU 60%, NO 35% umframt at nakað var til altjóða sjógv har ma. russar eisini høvdu eina kvotu. Í 2006-07 byrjar makrelurin at síggjast í íslendskum sjógvi, og byrjar Ísland so at fiska makrel tá. Síðan hevur Ísland fiska stórar nøgdir av makreli. Føroyar bróta so út av hesi avtalu í 2010 og fyrsta árið verður fiskað 85 tTons, og í 2011 150 tTons. Samlaða veiðan hesi seinastu tvey árini er 50% meira enn tað, sum fiskifrøðingarnir siga, at vit skulu fiska. Hetta tí at ES og NO fiska, sum um at avtalan millum londini framvegis var galdandi, og fiska 95 % av tí sum ICES sigur, og so legst kanska 50% afturat við FO og IS, umframt tað russar fiska meira nú enn fyrr.
Her eru grafar av fiskiskapi og ásetingum hjá lívfrøðingum (tó ikki fyri sild) av teimum trimum stovnum seinastu árini.
Sild
Svartkjaftur
Makrelur
Sild, svartkjaft og makrel tøl. Kelda: ICES
Tað er rættiliga vist, at um vit halda fram við at fiska so nógv sum vit gera so fara vit at fiska stovnin niður uppá eitt ella annað tíðspunkt, givið søguna hjá sildini og svartkjaftinum.
Spælteori
So eitt sindur um spælteori. Hetta er eitt øki innan búskaparfrøði. Stavar kanska frá øðrum verðaldarbardaga. Spælteori er analysan av interaktión millum partar. Serliga áhugavert í hesum sambandi er tað sokallaða ‘Tragedy of the Commons’ hjá Hardin (1968). Søgan stavar frá Onglandi har kýrnar vóru á einum felags øki, sum var alt ov nógv troytt. Fyri tann einkulta bóndan gav tað meining at lata allar kýnnar koma á bøin, meðan fyri allar undir einum var tað best at avmarka atgongdina. Hetta kann førast beint yvir á fiskiskap og ovurfisking tí havið er at roknað sum eitt felags øki. Hetta kann setast upp á hendan mátan:
Fishing tragedy
Niðast í vinstra hjørni td. er tað sum londini fáa við at spælari 1 avmarkar (1) og spælari 2 ikki avmarkar (8). Londini her fáa meira við at bróta út einkultvís, men samlað fáa londini meira við at samarbeiða um at avmarka fiskiskapin. Í hesum sambandi er tað ovurfisking av pelagisku stovnunum vit hyggja at, og tað at londini ikki avmarka sína veiðu. Sokallaða Nash-líkavektin er, at báðir partar ikki avmarka sín fiskiskap, sum vanliga hendir um ikki avtalur eru møguligar.
Tradegy of the commons verður eisini nýtt til annað enn fiskarí. Td. til tær avtalur um útlátið av CO2, sum londini skulu gera fyri, at veðurlagið ikki skal broytast ov nógv. Har er tað sama galdandi, at fyri tann einkulta gevur tað meining at útláta nógv, meðan fyri øll sum heild er tað ikki so gott. Tað náturliga er ikki at samstarva, tí tað gevur tær mest at hugsa mest um seg sjálvan.
Umframt at forklára atburð kann spælteori siga eitt sindur um, hvussu stabilar avtalur kunnu gerast. Við stabilar verður meint avtalur, sum kunnu haldast uppá longri sikt. Te. avtalur, sum londini ikki vilja bróta.
Eitt, sum hongur neyvt saman við stabilum avtalum eru sokallaðar møguligar loysnir, sum eru % býtið millum londini. Londini skulu í minsta lagi fáa tað tey kundi fingið, um tað ikki var nøkur avtala, annars tíma tey ikki at samarbeiða. Í talvuni omanfyri er minimum londini skulu hava í part 2 og munurin frá 2 til 5 býtast millum londini.
Um man so hyggur at motivini aftanfyri, hvussu londini uppføra seg kann tað siga eitt sindur. Fyri tað fyrsta so hava Ísland einki at missa tí er teirra uppførsil nemmur at fylgja, alternativi hjá teimum er einki at fiska ella at fiska eitt sindur. Hetta kann kanska samanberast við at nótabátar vilja hava avtalu, meðan hinir skipabólkar ikki vilja hava avtalu, sum er eitt sindur paradoksalt. Partrolarar fáa makrel soleingi tað er ósemja, aftaná eina møguliga avtalu er tað meira óvist.
Tað, sum mín fyrsta grein vísti var, at minni lond eru minni áhugaði í at samstarva enn størri lond eru. Hetta tí at tey minni londini hava minna at missa. Tí er neyðugt at minni lond fáa meira enn teirra lutfalsliga part av eini kvotu. Eitt annað eg vísti á var at tað vit hava sæð tey seinastu tvey árini er at dupultur prísur av makreli um hann verður fiskaður í Noregi enn um var fiskaður í føroyskum sjógvi. Hetta tí, at fitiinnhaldið er nógv størri í Fo enn No. Umframt at prísurin er lægri við at fiska makrel um summarið, er tað eisini dýrari at fiska hann í føroyskum sjógvi. Hetta gevur í princippinum eisini stabilari avtalur og er kanska ein orsøk til at føroyingar hóast alt ikki hava brotið út fyrr. Eg vísti eisini á at Føroyar átti at havt eina lutfalsliga størri kvotu enn Ísland, tí Føroyar hevur eina søgu at vísa á ísv. makrelfiskiskap, sum Ísland ikki hevur.
Lívfrøði
Føroyingar hava eitt grundað krav at seta hinum londunum, men sum sagt kann ikki verða farið aftur til avtaluna UNFSA at finna útav, hvussu tilfeingið skal býtast. Allir partar hava okkurt, sum teir kunnu siga gevur teimum rætt til at fiska makrel. ES hevur tað, at stovnurin gýtur í ES sjógvi, Noreg hevur tað, at makrelurin er best at fiska í norskum sjógvi, bæði best prís, og minst útreiðslur. Og so eru føroyska og íslendska øki, at her er tað hann blívur feitur.
Migrations tríkantur
Tey principp, sum higartil eru nýtt til at býta pelagiskar fiskastovnar, eru zonal attachment og søguligt fiskarí. Partur av føroyska (og íslendska) krøvum byggja á, at makrelur etur so nógv í okkara øki. Tí skulu vit hava minst 15% av samlaða makrelkvotuni.
Men sum kriterie at býta makrelin eftir, er vøksturin av fiskinum eitt sindur misvísandi. Td. minkar makrelurin tá hann hevur gýtt, skal tað so geva eitt negativt %?
Vøksturin av makreli. Havforskningsinstituttet i Norge
Eitt, sum ikki gevur føroyingum so góð kort á hondina, eru tær kanningar, sum eru gjørdar á sumri 2010 og 2011, ið geva Føroyum eitt stað ímillum 15 og 20% av samlaða stovninum, men kanningarnar eru gjørdar um summari tá makrelurin er í Føroyskum sjógvi (um veturin er hann ikki her) og so er ES ikki við í kanningunum, sum merkir, at har er eitt stórt øki, sum tað møguliga eisini er makrelur. Sæð í hesum ljósinum, so virkar 15% eitt sindur høgt sett.
Yvirlitstroling juli 2010. Kelda: Havstovan
Og hetta er bert eitt ár, so tú veitst faktisk ikki, hvar makrelurin hevur verið aðra tíðir, so til spurningin: Hví er tað so ringt at koma til eina semju er svarið kanska, tí at makrelurin er so ringur at síggja á einum ekkoloddi! Svartkjaftur og sild síggjast væl á ekkoloddum, og eru tí nemmari at býta.
Um vit skuldu leita eftir onkrum øðrum til at geva Føroyum ein hægri kvotu, kundi setningurin um at serlig atlit skulu takast til samfeløg, sum eru serliga bundin av fiskivinnu í UNFSA sáttmálanum kanska verði brúktur. Men hinvegin tað kunnu smá fiskarí samfeløg í eitt nú Skotlandi eisini siga.
Ein ‘krúlla’ á søguni afturat er, at ES fekk eini 7% av samlaðu Norðhavssildakvotuni, tá avtalan varð gjørd í 90unum. Hetta hóast hendan sildin als ikki kemur í ES sjógv. Hetta vísur kanska bert, at tað ikki altíð eru vísundalig prógv, sum bera eina avtalu ígjøgnum, men kanska eisini makt.
Mótpartssjónarmið
Um tú skal koma nakran veg í samráðingum er viktugt at royna at seta seg inn í, hvussu hinir partarnir allarhelst síggja uppá tingini. Um vit siga, at føroyingar vilja hava 15% og Ísland sigur tað sama, 15%, ja, so er parturin hjá FO/IS vaksin við 25% frá 5 % til 30%. Hetta merkir so, at ES skal niður á td. 45% og NO 25%. Hetta er ein rættiliga stórur niðurskurður.
Kann tað vera, at ES/NO bara bíða til at vit hava fiska stovnin niður, og so er einki hjá FO/IS at koma eftir? Paralellin er svartkjafturin, har fingu bæði FO og IS ein stóran part, og nú svartkjafturin er minkaður er ikki so nógvur svartkjaftur longur serliga í Íslendskum sjógvi.
Tað søguliga fiskaríið kundi kanska verði brúkt, men tann fiskiskapurin, sum hevur verið í føroyskum sjógvi hevur verið stórur í tvey ár, men tað kann ikki júst brúkast sum eitt argument nú, tí tað kundi hini londini eisini havt gjørt, altso fiska nógv. ES sigur, at teir kundu fiska 100% av kvotuni, um tað er tað, sum tey vildu.
Loysnir
Ein orsøk til trupulleikarnar vit eru í, er í sjálvum designinum av avtalunum. Man roynir at gera langtíðaravtalur uppá nakað, sum broytir seg uppá stutt sikt. Ein máti, sum hetta kundi verið loyst uppá, er við at gera fyribils avtalur, so at soleingi, at fiskurin er í føroyskum/íslendskum sjógvi, fáa vit ein stóran part av kvotuni. Tá tað so ikki er galdandi longur, er tað tann gamla avtalan aftur.
Eitt annað, sum kundi lætt um hjá teimum, sum samráðast, er at gera avtalur, sum eru størri. Vit síggja tað, at ES vil gera handilstiltøk ímóti føroyingum. Her er sjálvandi ein asymetri í. Føroyar eru nógv minni enn ES, og ES kann skaða okkum, men vit kunnu ikki skaða tey. Men í øðrum høpi kundi hetta verði umhugsað fyri at fáa borið eina avtalu ígjøgnum, sum inniheldur onnur viðurskifti. Spurningurin er so, um tað ikki hevði loyst seg, at gjørt avtalur um øll trý fiskasløgini undir eini avtalu, fyri at fáa stabilari avtalur. So kundi tað verið býtt millum fiskasløgini og hevði tað verið soleiðis, at londini høvdu havt meira at missa um stóra avtalan dettur niðurfyri, í mun til bert avtalur um hvørt einkult fiskaslag. Hetta er kanska uppá longri sikt ein loysn.
Niðurstøða
Ringt er at síggja at londini koma til nakra semju um at býta makrelin fyribils. Spurningurin er um tað verður nøkur avtala áðrenn stovnurin kollapsar. Eitt annað spæl innan spælteori, sum líknar Tradegy of the Commons, kallast chicken. Tað er kent úr amerikanskum filmum, har tveir ungdómar eru í hvør sínum bili og koyra ímóti hvørjum øðrum og taparin er tann sum vendur út í grøvina ‘chicken’. Vit kunnu siga at ES og NO eru í einum bili og FO og IS eru í hinum bilinum. So koyra vit ímóti hvørjum øðrum, til endans verður eitt krasj tí eingin vil bakka!
Chicken
Referansa:
“The Tragedy of the Commons,” Garrett Hardin, Science,
162(1968):1243-1248.
Hans Ellefsen
Eg eri í gongd við at gera ein PhD í fiskivinnubúskapi við Syddansk Universitet. Eg havi gjørt tað í gott tvey ár nú, og er 1 ár eftir. Í samband við tað var eg eitt ár í USA og tók nøkur fak og annars var vitjandi á universitetinum og øðrum stovnum har yviri. Endamálið við verkætlanini er at finna útav, hvussu vit fáa avtalur, sum kunnu halda uppá longri sikt. Verkætlanin er fíggjað av fiskivinnuroyndum og granskingarráðnum. Hans hevur fyri stuttum verið í sendingini Vitan í kringvarpinum og snakka um júst sama evni sum bloggan omanfyri. Hoyr sendingina her.


text:
Mikladalur
Mikladalur er tann næststørsta, av teimum fýra bygdunum á Kallsoynni. [2] Hon er ein sera lítil bygd við einans 29 íbúgvum í 2014, og íbúgvatalið minkar. [3] Hon liggur nær við vatni, í einum dali. Bygdin Mikladalur er m.a. kend fyri sínar hegnismenn innan handverk, og eisini var tað her, at kópakonan kom á land og giftist mikladalsmanni. Best kenda søgnin úr Kalsoynni, er søgnin um Kópakonuna í Mikladali.
Tað er ein tunnil frá Mikladali til Trøllanes, ið bleiv opnaður í 1985. Áðrenn tunnlarnar millum bygdirnar komu, kom ein bátur til Mikladals 3 ferðir um vikuna við posti, og alt bygdarfólki máttu oman á keiina at avheinta síni brøv, og hetta kundi verða ein stravin túrur fyri tey gomlu, tí at tað eru 144 trin uppi frá bygdini og oman har báturin legði at. Ferðasambandið í Kalsoynna batnaði munandi, tá ferjulegan á Syðradali varð tikin í nýtslu og Sam fór at røkja siglingina í oynna. Síðan tá er talið av ferðandi økt munandi, og nakað av ferðavinnuvirksemi hevur tikið seg upp í oynni.
Í Mikladali er eisini ein vatnmylla, ið var sera nógvbrúkt at trekja korn fyrr í tíðini, áðrenn man byrjaðiat dyrka eplir. Vatnmyllan stendur í eini á, sumgongur gjøgnum Mikladal. Myllan verður nýtt átann hátt, at hon melur við streyminum frá ánni, og soverður kornið mælt í har.
Innihaldsyvirlit
Mikladals kirkja[rætta | rætta wikitekst]
6. juli í 1855 er kirkjusýn í Mikladali, og har siga sýnsmennirnir, at kirkjan er í so ringum standi, at hon ikki kann umvælast, og harafturat er hon ov lítil. Teir ráða tí til, at kirkjan verður niðurtikin og nýggj bygd í staðin. Og av kirkjusýninum, sum verið hevur 12. juni 1860 sæst, at nýggj kirkja er bygd í 1859. Í 1909 skriva íbúgvarnir í Mikladali bræv til Færø Amt, har teygreiddu frá hvussu vánaligum standi kirkjan var í. Aftaná at kirkjuráði, amt ogpróstur høvdu havt drúgt brævaskifti, bleiv tað tó avgjørt, at umbyggja kirkjuna. Frá aldarskiftinum og fram til 1915 var kirkjan í sera ringum standi. Kirkjusýnini hesa tíðina hava nógvar viðmerkingar um, at so er. Aftaná drúgt brævaskifti millum krikjuráð, próst og amt, m.a. um peningaviðurskifti, verður tó avgjørt at fara undir umfatandi umbygging av kirkjuni. Í 1915 byrjar umbyggingin, so núverandi kirkja er bert lutvís nýggj. Veggirnir og skjøldrarnir vórðu munandi hækkaðir, jarntak kom á í staðin fyri tað gamla, sum var skifur; hon var klødd innan við viði, og uttan varð hon pussað. Fyrr vóru eingi vindeygu á norðaru síðu, men nú eru 4 størri og 1 minni á hvørjari síðu. Tornið er av timbri, klætt við jarni, og spírið er smíðað úr jarni við vimpli á. 15. desember í 1915 varð kirkjan so vígd av Fr. Petersen, prósti. Hjástaddir vóru, umframt bygdafólk, Absalon Joensen, sum eitt skifti var prestur í Norðoyggjum, amtmaðurin og sjefurin á danska sjóverjuskipinum Beskytteren, sum kom norður við próstinum og amtmanninum.
Í 2010 er stór umvæling aftur farin fram. Vindeyguni eru skift,múrurin gjørdur, og kirkjan málað. Tó eru tað ymsar ábøturið mangla. Kirkjan er tó væl brúkulig. Tað ganga í dag uml. 20-30 fólk í kirkju til vanligar kirkjugongd. Har eru 3 deknar og ein organistur. Orgulið er elektriskt.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Standmyndin Kópakonan[rætta | rætta wikitekst]
Standmyndin, Kópakonan, bleiv 1. august 2014 avdúkað á Stórakneysa í Mikladali. Nógv fólk vóru komin til Mikladals at hyggja at løtuni, tá Olivur Joensen, ein av stigtakarnum, handaði Jógvani Skorheim, borgarstjóra í Klaksvíkar kommunu, Kópakonuna.[4] Skráin var rúgvismikil við tónleiki, dansi og sjónleiki. Stóra løtan var tá Bjørn Kalsø, landsstýrismaður í mentamálum avdúkaði standmyndina. Fólk í hópatali høvdu lagt leiðina í Kalsoynna, fyri at síggja Kópakonuna í Mikladali; tað vóru eini 2000 fólk við til hátíðardagin, ið var væl fyrireikaður við bussum, sum koyrdu millum Syðradal og Mikladal. Løtan byrjaði við, at Ingibjørg Hansen sang, meðan Rani Nolsøe spældi undir. Eivør Pálsdóttir sang og Maiken Hansen hevði ljóðleikin Kópakonan. Klaksvíkar Dansifelag kvað part av kópakvæðnum og Klaksvíkar Sjónleikarafelag vísti leikin um Kópakonuna.[5][6]
Hans Pauli Olsen, listamaður, hevur gjørt standmyndina úr bronsu. Ein bólkur hevur í nøkur ár arbeitt miðvíst við standmyndini, sum Klaksvíkar kommuna nú eigur og hevur ábyrgdina av at viðlíkahalda. Á fíggjarætlanini Løgtingsins í 2014 vóru játtaðar 200.000 krónur til verkætlanina, sum varð goldin umvegis kontoina "Stuðul til mentan". Bæði Mentanarnevndin og Fíggjarnevndin hjá Klaksvíkar býráð tóku undir við uppskotinum.[7] Kópakonan verður ein ferðafólkaattraktión, segði Bjørn Kalsø, landsstýrismaður.
Sagnir úr Mikladali[rætta | rætta wikitekst]
Kópakonan[rætta | rætta wikitekst]
Søgnin um kópakonuna, gongur fyri seg í Mikladali, og man hon vera ein tann mest kendasøgnin í Føroyum. Fyrst sigur søgnin okkum, at kópar eru fólk, sum hava stoytt seg oman og hava forkomið sær í sjónum. [8] Tá ið mikladalsdrongurin sær kópagenturnar dansa á helluni, hugsar hann als ikki um, at hann ger seg inn á nakran, hann tekur sær tað, hann vil hava. Hann sær, at hon er vøkur, og tí vil hann hava hana heim við sær til hús, hon skal vera kona hansara. Søgnin sigur frá, hvussu hon gremur seg og bønar og biðir um at sleppa aftur í havið, men har hjálpir ongin bøn, hon noyðist heim við dronginum ellar rættari: “hon fylgir honum eftir húðini, ið hann bar við sær.” og húðin verður síðan læst niður í eina kistu, og lykilin hevur maðurin altíð hjá sær. Frælsishugurin er har framvegis í kópakonuni, tú fært næstan varhuga av, at hon hevur roynt at finna fyrsta møguleika fyri at sleppa leys, og tá tað so gerst veruleiki ein dag, er hon skjót at sleppa sær avstað, tó ansar hon væl eftir, at børnini, hon eigur saman við mikladalsmanninum, ikki skulu koma til skaða, meðan tey eru einsamøll. Hon noyðist tí at gera eitt ræðuligt val, skal hon verða verandi eftir hjá manni og børnum sum ófræls og í kærleiksloysi, ella skal hon fara aftur í havið, har hon í grundini hoyrir heima. Kenslukuldin hjá mikladalsmanninum kemur enn einaferð fram, tá menn skulu fara á látur at sláa kobbar, og kópakonan vísir seg fyri honum í dreymi og biðir hann ikki drepa brimilin, tí tað er maður hennara og biðir hann eira tveimum hvølpum, tí tað eru synir teirra.
Páll fangi[rætta | rætta wikitekst]
Páll fangi og Jákup Urni [rætta | rætta wikitekst]
Eitt gamalt orðatak livir enn frá teirri tíð, tá ið Páll fangi livdi. [9] Longu tá hevur tað ivaleyst verið gamalt. Meðan Páll sat fastur í Havn, hevði ein, ið nevndist Jákup Urni til arbeiðis at passa upp teir fastsettu. Strong vóru korini fyri ein slíkan fangapassara. Søgn er, at hann, ið av gáaloysi læt ein fanga sleppa burtur, skuldi verða lívleysur. Einaferð, ið Jákup Urni kom inn við mati til Páls, tók Páll nakað av matinum og koyrdi tað í fikku sína, og síðani tók hann við allari megi Jákup niður á báðar akslar, so Jákup small í gólvið. Síðani tók Páll til dyrs og niðan í hagan. So skjótt sum Jákup kom aftur fyri seg, skundaði hann sær at siga frá, hvussu vorðið var; hann tók tá til orða: "Betri er lív at tróta enn leistrar". Maður fór tá av húsi at leita eftir Páli, sum nú var komin nakað niðan í hagan. Havnarbóndin beitti hundin eftir honum, tí í kapprenningini sýntist at dragna millum havnarmenn og Pál. Tá ið hundurin var komin tætt til Páls, tveitti Páll honum nakað av tí mati, hann hevði stungið til sín áður. Hundurin legðist at gnaga, og Páll kom undan í hesi syfti. Aðra ferð fekk bóndin beitt hund sín eftir Páli. Men Páll fekk hundin frá sær á sama hátt og slapp soleiðis hesa ferð bæði frá hundinum og havnarmonnum.
Húsa Pætur[rætta | rætta wikitekst]
Pætur og Dósi[rætta | rætta wikitekst]
Pætur og Dósi - báðir húsamenn - ferðaðust ofta saman. Soleiðis verður sagt, at teir báðir einaferð vóru saman í Mikladali. [10] Dósi var leiddur av at bíða eftir felaga sínum og fór undan honum heimaftur. - Nú hetta verður sagt fyri Pæturi, svarar hann blídliga, at Dósi mundi nokk koma at bíða eftir honum kortini. Og hann skundaði sær ikki við at gera seg lidnan. - Tá ið hann umsíðir var liðugur við ørindi síni, fór hann til gongu. Komin niðan á Ennið, var Dósi har. Tað var honum ógjørligt at koma longri, hvussu hann enn royndi, áðrenn Pætur kom.
Kambsrisin[rætta | rætta wikitekst]
Kambsrisin búði í Kaldbakshaga. Hann gjørdi seg einaferð til at fara í Norðuroyggjar. [11] Av Gøtunestindi ætlaði hann at leypa yvir á Kalsoyargalv; annar fóturin kom á helluna vestan fyri Foringaklett við Galvsrætt, sporið eftir honum stendur har enn tann dag í dag og skal vera so stórt sum leggstaðið eftir einum seyð. So illa bar til, at hann var um at fara bakleiðis á sjógvin. Fyri at handa sær, tók hann í hvørjumegin fjallið oman fyri Galvin. Har er nú ein klettur, sum verður kallaður Risahøvdið. Men hvat hendi ikki! Kalsoyggin rivnaði, tá ið hann best hevði fingið hendurnar fyri seg - ein riva kom á hvørjumegin fjallið og gekk líka niður ígjøgnum og er blivin til tvær gjáir. Gjógvin eystanfyri kallast Nesgjógv, og hin vestanfyri verður nevnd Rættargrøv. Tá ið Kalsoyggin sveik og tók á at rivna, misti kambsrisin tak í hana, og hann fór eftir rygginum í Leirvíksfjørð. Andøvsíðan, ið gongur í útnyrðing fram við Kalsoynni, fekk tá fatur í hann og beindi fyri honum. Tað var missur í einum slíkum menni!
Keldulisti[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Hagstova.fo
- ↑ http://www.denstoredanske.dk/Geografi_og_historie/F%C3%A6r%C3%B8erne/Mikladalur
- ↑ http://www.hagstova.fo/fo/hagtalsgrunnur/ibugvar-og-val/folkatal
- ↑ aktuelt.fo - Myndir: Kópakonan avdúkað
- ↑ http://www.nordlysid.fo/kopakonan+i+mikladali+1+aug.html
- ↑ http://www.sandportal.fo/kopakonan-er-aftur-a-helluni-i-mikladali/
- ↑ aktuelt.fo - Mikladalur: Kópakonan til heiður og æru
- ↑ V.U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi I, 1891
- ↑ Andreas Weihe. 1933. Søga og søgn.
- ↑ Andreas Weihe. 1933. Søga og søgn.
- ↑ Andreas Weihe. 1933. Søga og søgn.


text:
Nú frættist, at stórur tørvur er á røktarstarvsfólki í øllum landinum, serliga í høvuðsstaðnum. Hetta er ein gongd, sum hevur verið ávegis í fleiri ár, og tað er ein trupulleiki, tí neyðugt er at hava nøktandi fakkunnleikan á eldraøkinum, eins og aðrastaðni í almanna- og heilsugeiranum. Ein máti, vit skjótt kunnu lætta um hendan trupulleikan er við at lata heilsurøktarar og aðrar fakbólkar í umsorganarøkinum arbeiða fulla tíð! Nýggjastu tølini hjá Heilsurøktarafelagnum vísa, at bert 15% av limum okkara starvast fulla tíð, so tað er ikki tað, at kvalifiserað arbeiðsmegi ikki finst. Tvørturímóti, eru tað nógvir heilsurøktarar, ið ynskja at koma upp í tíð og ferð eftir ferð søkja um tað, uttan at hetta ynski verður gingið teimum á møti.
Sáttmáli okkara sigur, at ein arbeiðsvika er at rokna sum 40 tímar, og tað eigur í sjálvum sær at vera grundarlag fyri, einans at seta heilsurøktarar í fulltíðarstørv.
ALS kundi á ársfundi í gjár siga frá, at stórur tørvur er á heilsurøktarum og heilsuhjálparum, meðan fleiri akademikarar ganga arbeiðsleysir. Hetta er ein týðulig ábending um, at okkara útbúgvingarskipan raðfestir skeivt. Tað kemur samfelagnum til góðar at raðfesta yrkisútbúgvingar. Heilsurøktarafelagið hevur eisini heitt á Heilsuskúla Føroya um at játta fleiri lestrarpláss til heilsurøktaralesandi á Heilsuskúla Føroya, men hevur fingið at vita, at skúlin kann ikki taka fleiri enn 20 heilsurøktaranæmingar inn um árið, hóast hetta eyðsæð er eitt alt ov lágt tal, tá tørvurin á heilsurøktarum er so ovurhondsstórur.
Í Degi og Viku í gjárkvøldið varð evnið viðgjørt, og vit hoyrdu m.a. kveikjara hjá ALS greiða frá, at við einum skeiði á eina viku í grundleggjandi røkt, etikki, persónligum reinføri og tagnarskyldu, fyri fólk í ALS-skipanini, sum annars ikki hava nakran fakligan førleika, kunnu tey senda hesi út í eldrarøktina at arbeiða á jøvnum føti við heilsurøktarar, sum hava 22 mánaða ástøðiliga og praktiska skúlagongd umframt heilsuhjálprarútbúgving, sum eitt minimum. At halda tað vera so einfalt at veita eina kvalifiseraða eldrarøkt er at vanvirða eldra borgaran og fakkunnleikan á økinum.
At enda greiddi kveikjarin hjá ALS, í Degi og Viku frá, at tey forklára fyri borgarum í síni skipan, sum hava útbúgving á økinum, at jú hægri útbúgving tey hava, jú meira kunnu tey seta krøv um, at tey ikki vilja arbeiða í vikuskiftum og bara vilja arbeiða dagvaktir. Hetta loysir ongan trupulleika fyri eldraøkið, tí brúkarin hevur tørv á øllum fakligum kompetansum, alt samdøgrið, eisini vikiskifti og aðrar halgidagar! At eggja teimum høgt útbúnu í heilsuøkinum til at krevja lagaligar arbeiðstíðir, sum sjálvsagt resulterar í, at tey við lægri útbúgvingum á økinum mugu taka til takkar við teimum skeivu arbeiðstíðunum, kemur bara at skapa eina ójavnvág í gagnnýtsluni av, og, virðingini fyri, ymisku fakbólkunum á økinum, og hevur millum annað ta avleiðing, at tey við lægri útbúgving í heilsuøkinum, bert koma at nýta sínar førleikar fult út eftir kl 16 og í vikuskiftum.


text:
Jenny Hay við málninginum "Push To Open", sum tú kanst leiga eftir eini lagaligari skipan (Mynd: Birgir Kruse)
Á Sutter Street í San Francisco eru fleiri spennandi gallarí. Í Hang Art hava tey í tíggju ár haft eina skipan, sum tekur støði í spurninginum, hvussu vit lagaligast fáa list út til vanliga fólkið.
Jenny Hay, sum starvast á Hang Art gallarínum hevur eitt boð. – Í tíggju ár hava vit leigað málningar, sigur hon. Antin soleiðis at tú fært forkeypsrætt til eina málningin, ella at tú shoppar runt og til dømis triðja hvønn mánað hevur ein nýggjan málning á vegginum. Hetta er ein fólkaræðislig skipan, sum elvir til at vanlig fólk fáa ráð til góða myndlist, sigur Jenny.
Listaskálin hevði einaferð ætlanir um tað sama. Hetta er avgjørt ein gongd leið at skapa ein nýggjan marknað og at fáa list út til fólkið á ein lagaligan hátt.
Omanfyri sæst Jenny Hay við málninginum Push To Open
(2008) eftir Eddie Rodriguez. Til ber at keypa málningin fyri túsund dollars, men ein lagaligari skipan er at leiga málningin fyri 185 $ í tríggjar mánaðir. So ber til at leiga ein annan, ella at keypa leigaða málningin. Meiri kann lesast um skipanina á heimasíðuni hjá Hang Art http://www.hangart.com/


text: Nine eleven er vorðin ein føst vending í amerikanskari mentan, síðani tey bæði World Trade Centre tornini vórðu skotin niður við rutuflúgvarum, fyltir við ferðafólkum. Skakandi, ikki bara fyri Amerika, men allan heimin eisini. Økið verður bygt upp aftur og hevur savnað amerikansku tjóðina meir enn nakrantíð. Helst er tað so, at ein felags ytri fíggindi, styrkir um innlendska samanhaldið. Men nú eru røddir frammi um at ein muslimsk moska skal bygjast á nýggja økið. Í grannaøkinum er modell sett fram fyri byggiætlanina. Har sæst eisini ein Frælsisgudinna við heilsanum úr øllum heiminum. Ikki slepst inn á byggiøkið, sum er lokað við hegni og portrum. Men kranarnir síggjast sum monument um eina nýggja komandi tíð, tíðina eftir nine eleven.


text:
Hetta er útsýnið á middegi við rundkoyringina uppi á Hálsi í Havn. Teir tríggir klaksvíkingarnir Jákup, Sonnhard og Jóhan Petur plaga at verða tiknir fram tá val er. Og tað er ikki uttan orsøk. Yvirskriftin er tikin úr sanginum, har teir eisini siga Hugsa teg um, áðrenn tú kross á blað skal festa. Og í dag er nógv at hugsa um. Óteljandi fólk úr kjøti og blóði skulu berjast um tær 35.488 atkvøðurnar, sum eru leysar kring landið. Tá valdysturin er av verða 204 glað fólk eftir. Hóast útjavnandi átøk sum flatskatt og bygdamenning, eru enn flestu atkvøður í Havn, ikki færri enn 11.722. Samstundis er val til skúlastýrini, har tey, sum eiga børn í fólkaskúlanum, kunnu atkvøða. Meðan skúlavalið er púra ósjónligt, so er kommunalpolitiski skeltiskógurin tjúkkur. Men í regninum fram við SMS í dag eru onnur skelti, sum í stødd og boðskapi troðka øll hini av. Mest attraktiva valevnið í handilsgøtuni í Havn er Siri, til vinstru á myndini niðanfyri
Men í grannalagnum hava vit tvær virknar og kreativar kvinnur við politiskum ambisjónum og visjón. Tær eru Sigrún Mohr á lista C og Hallbjørg Lamhauge á lista E.
Umframt í miðlunum hava báðar markerað seg í grannalagnum og gøtumyndini í býnum. Sigrún í einum stuttligum vogni við tunnu aftaná bilinum hjá manninum og Hallbjørg á bussskýlinum í Fútalág. Men rætta fólkaræði sigur, at atkvøðuna, sum sæst í bilspeglinum á myndini niðanfyri, hana eigi eg sjálvur og avgreiði í loyndum í atkvøðubúrinum. Soleiðis er fólkaræði. Men í kvøld møtast vit øll í felag í felagshúsinum í Tórsbyrgi, Orkulonuni, at fylgja við valinum á stórskýggja, so sum seðilin frá húsabólkinum sigur á niðastu myndini. Gott val øll somul!