text:
Klassiskar gudalærur
Tær klassisku gudalærurnar eru tann grikska og tann rómverska gudalæran. Á øðrum málum verður orðið mytologi brúkt um hesar gudalærur.
Innihaldsyvirlit
- 1 Gudar og persónar úr griksku og rómversku gudalærunum
- 1.1 Afrodita
- 1.2 Amulios
- 1.3 Andromakka
- 1.4 Askanios
- 1.5 Astyanax
- 1.6 Dísar
- 1.7 Eetion
- 1.8 Eineias
- 1.9 Hektor
- 1.10 Helenos
- 1.11 Julos
- 1.12 Krevsa
- 1.13 Latinos
- 1.14 Lavsos
- 1.15 Lavinia
- 1.16 Mezentios
- 1.17 Molossos
- 1.18 Neoptolumos
- 1.19 Numitor
- 1.20 Oxynios
- 1.21 Pergamos
- 1.22 Priamos
- 1.23 Rea Silvia
- 1.24 Remus
- 1.25 Romulus
- 1.26 Rutular
- 1.27 Skamandrios
- 1.28 Silvius
- 1.29 Tisamenos
- 1.30 Tyrros
- 1.31 Venus
Gudar og persónar úr griksku og rómversku gudalærunum[rætta | rætta wikitekst]
Afrodita[rætta | rætta wikitekst]
Afrodita (Afrodite ella Afroditi) Kærleiksgudinnan; í Róm tann sama sum Venus. Hon er ein av teimum tólv miklu olympunum og gav vakurleika og kynsliga atdráttarmegi og varð altíð lýst og avmyndað brosandi, ofta niðrandi. Kulturin um hana var fremmandur og kom úr næreystri um Kýpros og Siteru. Tvær sagnir eru um føðing hennara: hjá Homeros er hon dóttir Zevsar og Dionu, og kona Efeistos. Zevs var góður við hana, men hon hevði seg undan; av vreiði gav Zevs síðani lamna soni sínum, Efeistosi (á rómverskum æt hann Vulkan) hana. Men Hesiod sigur heldur ørðvísi frá: Kronos skar kynsgøgnini av faðiri sínum, Uranosi, tveitti tey í havið, tað fór at skúma um tey, og tey gjørdust til Afroditu. (Á forngrikskum merkja tvey tey fyrstu stavilsini í navni hennara, afros, skúmur.) Tá Afrodita steig upp á land, spruttu blómur har, hon steig, og Eros (Kupito) fylgdi henni, og kanska aðrir guddómar eisini. Hon varð nevnd Anadyomena, ið merkir 'hin landstigna', og Sypris, ið merkir 'kýprosinnan'. Platon skýtur upp, at tvær Afroditur vóru: Afrodita Urania, fullkomna kærleikans gudinna, og Afrodita Pandimos, vanliga kærleikans gudinna. Hetta er sundurskiljing, ið samsvarar Platons heimspeki. Afrodita var ikki Efeistosi trúgv, tí hon stóð fyri kynsligum tankaloysi heldur enn hjúnarlagsins strongu reglur (ið Hera vildi verja), og í elstu forngriksku gudalæruni er hon ábyrgdarleys. Í Odusseiuni ('Odyssevsarkvæðnum') greiðir Homeros frá, hvussu sólgudurin Helios avdúkaði fyri Efeistosi tað, at hon var ótrúgv við Arevsi, og hvussu Efeistos fangaði tey bæði nakin í brúðarsong síni við eini ósjónligari nót. Síðani bjóðaði hann øllum hinum gudunum heim til sín at flenna at teimum, og so komu teir, og flentu inntil Posidon vildi hava semju í. Hesi børn átti hon var Arevsi: Deimos og Fopos, ið merkja 'ótti' og 'angist' (orðið fobi er avleitt av 'Fopos'), Harmoniu, ið giftist Kadmosi úr Tepis, og kanska Eros eisini; hann varð tó oftast hildin hava føtt seg sjálvan, áðrenn olympar komu til valdið, tó hann hevði somu eginleikar, sum bæði Afrodita og sum Arevs. Av tí, at Afrodita hevði hildið tey ódeyðiligu fyri gjøldur, revsaði Zevs hana við at gera hana ásttikna í einum feigum, Ankusevsi. Hon makaðist við fleiri øðrum gudum og føddi Priapos, gudin við stórum kynslimi, av Dionysosi, og sambært Apollodorosi, eisini Eryx av Posidoni. Hon vildi ikki geva Hermisi vilja sín, men Zevs hjálpti honum við at senda eina ørn, sum stjól sandalina frá henni og gav Hermisi hana; so noyddist Afodita at geva Hermisi vilja sín fyri at fáa hana aftur. Hon føddi honum Hermafroditevs, ið var bæði drongur og genta. Afrodita hevði megina at gera allar guddómarnar ásttiknar ella sera girndarmiklar, allar uttan Pallas Atenu, Artumis og Hestiu. Tá Hera vildi hava sín vakurleika at fáa Zevs at luta og gloyma kríggið við Troya, lænti hon eitt belti frá Afroditu, so Zevs ikki fekk staðið ímóti henni. Afrodita var drigin at Adonevsi og klandraðist við Persefonu um hann. Tá villsvínið drap Adonevs, gjørdi Afrodita so reyða anemonin vaks har, ið blóð hansara var. Afrodita elskaði feigar, so sum Ankusevs, og bar honum Eineias, og hon hjálpti monnum, ið elskaðu feigar kvinnur. Týdningarmiklasta gudasøgnin um hana er søgnin um Paris, ið var atvoldin í krígnum við Troya. Í brúðarveitsluni hjá Pelevsi og Tetis rullaði Eris (ið merkir 'kegl') eitt gylt súrepli við áskriftini 'til ta vakrastu' inn eftir gólvinum. Hera, Pallas Atena og Afrodita vildu allar eiga tað, og Zevs valdi Paris, vakrastan av monnum, at døma. Allar royndu við mutri, og hann valdi mutrið frá Afroditu, ið var kærleikin frá teirri vakrastu kvinnuni, og hon slapp at eiga súreplið. Millum onnur feig, ið Afrodita hjálpti, er Milanion (ella Hippominevs) ið ynskti sær Attalantu, Javson, ið vildi hava Metiu, Paris, ið hon hjálpti bæði við at burturflyta Helenu, og øll árini aftaná, meðan hann ikki vildi sleppa henni; hon fekk tó hvørki bjargað Troya frá at týnast ella Paris frá at doyggja, tí tað var avgjørt, at so skuldi verða. Men hon bjargaði troyabúgvum frá at týnast við at hjálpa soni sínum Eineiasi at flýggja úr tí brennandi býnum at søkja nýtt heimland - hon hjálpti honum eisini í ástarmálum við at fáa Dido at gerast ásttikna í honum Hon revsaði tó eisini bæði feig og ódeyðilig, ið gjørdu hana firtna ella søgdu seg vera betri enn hon. Millum hesi vóru móðir Myrru og tríggjar døtur hennara (sí Kinyras), Glafkos (2), hvørs ryssur ótu hann, tí hann ikki vildi lata tær kvidnast, Pasifu, konu Minos kong av Kreta, sum hon fekk at girnast ein tarv og at føða minotaurin, kvinnurnar á Lemnos, ið ikki vildu vita av kultinum um hana, og tí gjørdi hon so deymurin stóð av teimum, so menninir rýmdu frá teimum, og so steinaðu tær teir til deyðis - men so til endans komu argonautarnir, og fyri at gera Efeistos glaðan, gjørdi hon so kærleikan, tí hon gjørdi so Fedra, ið var gift faðir hansara, gjørdist ásttikin í honum, og tá hann ikki vildi vita av henni, leyg Fedra fyri manni sínum at Hillolytos hevði neyðtikið seg, og hongdi seg síðani. Tesevs bannaði sonin og gjørdi hann útlagnan, og Hippolytos fekk eisini ógvusligan deyða. Afrodita revsaði eisini Klio dís, t´´i hon hevði flenta at sær fyri at elska feiga Adonevs: hon fekk eisini Klio at elska ein feigan, Pieros. Afrodita revsaði eisini degningsgudinnuna Eos, tí hon hevði ligið hjá hjá manni sínum, Arevsi, og fekk hana at elska tveir feigar, Kifalos og Titanos. Helios hevndi hon seg eisini inná, tí hann hevði slatrað fyri Efeistosi um seg og Arevs; hann gjørdist ásttikin í teirri feigu Levkotiu. Men Afrodita fekk tó sítt í krígnum við Troya, tá hin feigi Diomedevs særdi hana, so hon mátti rýma av vígvøllinum. Í grikskari gudalæru var Afrodita ofta ónd og enntá láturlig, men í rómverskari varð hon tikin nógv meira í álvara, og eisini søgd at vera blíðari.
Amulios[rætta | rætta wikitekst]
Amulios Fimtandi kongur í Alba Longa, sonur Prokas og bróðir Numitor. Prokas býtti kongaliga arvin í tvey: annar var dýrgripirnir, hin kongaríkið. Numitor valdi tann seinna, men Amulios leit á ríkidømi sítt, rak hann burtur og settist á trónuna. Hann noyddi bróðurdóttur sína, Reu Silviu (1) í kleystur, so Numitor ongan arving skuldi fáa; Mars neyðtók hana, og hon føddi teir báðar Remus og Romulus. Tá Amulios frætti hetta, bað hann hirðar sínar drepa hana og drukna nýføðingarnar í tiberánni. Hirðarnir druknaðu teir tó ikki, men løgdu teir bara í eina kurv og løgdu kurvina á ánna. Hirðin Faustulos fann teir og ól teir upp heima hjá sær. Tá tvíburðarnir vóru vaksnir, gjørdust teir seyðatjóvar; á eini ránsferð at stjala seyð, varð Remus fangaður og tikin fyri kong, ið fann út av, at Numitor átti seyðin, og gav bróðuri sínum hann. Numitor fann út av, hvør hann var. Hann sendi eisini boð eftir Romulusi, og tað endaði við, at tvíburðarnir róku Amulios av trónuni, drupu hann og góvu abba sínum Numitori valdið aftur
Andromakka[rætta | rætta wikitekst]
Andromakka (Grikskt mál: Ἀvδpouάxn - Andromake) var dóttir Eetion, kona Hektor og verdóttir Priamos. Hon og Hektor áttu bert ein son, Astyanax. Eftir at Troya fall og Hektor var deyður, varð móður Andromakku givin Akillevsi, sum part av ráninum úr Troya, og Andromakka sjálv fall í Neoptolumosar lut. Neoptolumos tók hana við sær til Epiros, har hann var kongur, og har føddi hon honum tríggjar synir, Molossos, Pielos og Pergamos. Neoptolumos fór seinni frá henni og giftist Hermionu, dóttur Menilaos og Helenu, ið ikki fekk átt børn og tí bar agg til Andromakku, tí hon var so fruktagóð. Evripidevs sigur, at Hermiona vildi drepa Andromakku og børn hennara meðan Neoptolumos var burturi í Delfi, men at Pelevs vardi tey. Hetta hendi antin í Ftitia ella í Epiros. Tá Neoptolumos varð myrdur í Delfi, arvaði síggjarin Helenos, bróðir Hektor, bæði kongaríkið í Epiros og Andromakku. Tey áttu ein son, ið tey nevndu Sestrinos (sí Molossos). Tá Eineias ferðaðist í Epiros ráddu Andromakka og Helenos har í friði. Tá Helenos doyði, sigst, at hon fór við soni sínum Pergamosi heilt til Mysia, har hesin grundlegði Pergamon. Sambært sagnunum var Andromakka høg, myrk og ráðarík.
Askanios[rætta | rætta wikitekst]
Askanios Sonur Eineiasar og Krevsu (4). Ein onnur søgn sigur, at Eineias og Lavinia fingu hann tá Eineias kom til Italia. Tann elsta søgnin sigur, at Eineias rýmdi við Askaniosi úr Troya, tá býurin fall, og sendi hann til Propontisoy, meðan hann fór at leita eftir einum nýggjum heimlandi, nú ið einki Troya var; seinni bygdu Askanios og Skamandrios (1) (sí Astyanax) Troya upp av nýggjum. Ein onnur søgn sigur, at Askanios búði í Italia hjá Eineiasi. Á gamalsaldri skal Eineias vera farin aftur til Troya at ráða, og sonurin arvaði kongaríkið eftir hann. Rómversku sagnirnar um Eineias siga, at Askanios búði í Italia og var tann fyrsti av sínari ætt. Í Eineiuni eftir Virgilius er Askanios við. Har er hann ungur og er við í troyaleikunum, er á veiðiferð í skógunum við Latium, er bæði Eineiasi og ommu síni, Venus, kærur, tí hann eigur framtíðina í troyabúgvum. Eftir at Eineias doyði, bar Askanios sigur av etruskum við numikosvatn og grundlegði býin Alba Longa á tí staðnum, har ið Eineias hevði ofrað eina hvíta súgv og hennara tríati ungar. Hetta noyddu latínar hann at gera, tí teir vóru í parti við stjúkmóðir hansara, Laviniu, og ímóti honum. Tá Eineias var deyður, flýddi Lavinia, ið var upp á vegin, tí hon óttaðist, at Askanios fór at drepa hennara ófødda barn. Hon flýddi til ein hirða, ið æt Tyrros, og átti barn sítt, Silvius, heima hjá honum. Tá Askanios doyði, arvaði Silvius trónuna í Alba. Askanios eitur onkuntíð Julos.
Astyanax[rætta | rætta wikitekst]
Astyanax Sonur Hektor og Andromakku. Faðirin kallaði hann Skamandrios (1) eftir ánni, ið rann fram við Troya, men vanliga fólkið kallaði hann Astyanax, ið merkir 'býarinnar valdsharri'. Tá Troya var týndur, tveittu antin Akillevs og Neoptolumevs, ella Menilaos og grikska herlið hansara, hann av einum torni, so hann doyði - tí Odyssevs hevði varað teir við, at hvørki dreingir ella menn av Priamosar ætt skuldu liva eftir. Aðrar sagnir siga, at Astyanax ikki varð dripin, men livdi at byggja Troya upp av nýggjum (sí Askanios)
Dísar[rætta | rætta wikitekst]
dísar Kvenngudar ella ondir, sum búðu ymsastaðni í náttúruni; tær vóru hildnar vera ódeyðiligar, ella í øllum førum livdu tær sera leingi (sí 'hammadriturnar' niðanfyri). Tær vóru flogsur, sera vakrar og ungar, eldust ikki, og áttu nógv børn, bæði við gudum og monnum. Summar dísar dugdu at spáa. Í homerisku kvæðunum eru tær døtur Zevs. Tær búðu í stórum og smáum holum, har tær nýttu tíðina til at syngja og spinna. Tær ganga ofta týdningarmiklari gudinnum (serliga Artumis) ella onkrari aðrari dís, ið er týdningarmiklari enn tær, til handa. Kalypso (1) og Kirka høvdu soleiðis fylgidísar. Dísar kunnu bólkast eftir dvølstøðum sínum: meljur vóru askardísar (tvs tær búðu í aski, sum er eitt træslag) og ikki døtur Zevsar, men Uranosar: tær føddust úr blóðsdropunum frá evkvettu kynsgøgnum hansara. Neiur búðu í keldum og áum og vórðu ofta hildnar vera døtur áargudin í ánni, har tær búðu. Nereiur vóru havdísar (tær vóru døtur Nerevsar, ið var nevndur 'gamli á havbotninum'). Tetis, mamma Akillevs, og Amfitrita, kona Posidon, eru tvær kendar nereiur. Okuanurnar vóru eisini havdísar, og døtur Okuanos og Tetis. Oreiur búðu í fjøllunum, alsur í viðarlundum (úr grikskum alsos, ið merkir 'heilagur skógur'), driturnar búðu í trøum, hammadriturnar búðu hvør í sínum einstaka træi, og tá trøini doyðu, doyðu tær eisini. Nógvar aðrar dísar vóru nevndar eftir ávísum støðum í náttúruni, til dømis akkuloyurnar, ið búðu í akkulosánni. Dísar eru ofta við í sagnum um kærleika (sí Dafnu, ekkó, Kallisto (1)). Teir, tær makaðust við, vóru sum oftast gudar sum Pan, satýrarnir og Priapos, men eisini drógu tær slíkar týdningarmiklar gudar sum Zevs, Apollon, Hermis, Dionysos og aðrar. Í summum sagnum gjørdust tær góðar við og burturfluttu dreingir; Hylas var ein teirra.
Eetion[rætta | rætta wikitekst]
Eetion Ein kongur í Tepis í Mysialandi, pápi at Andromakku. Hann og sjey synir hansara doyðu fyri Akillevsi, tá hesin týndi Tepis. Akillevs virdi Eetion somikið fyri dirvi og reystleika, at hann ikki tók brynjuna av honum, men jarðaði hann við henni og gjørdi nógv burturúr jarðarferð hansara. Dísarnar plantaðu ein álm á grøv hansara
Eineias[rætta | rætta wikitekst]
Eineias (grikskt: Aἰveίaς, Aineias) var troyabúgvi og kappi; sonur Ankisevs og Afroditu. (Sí Ankisevs um staklutirnar um, hvussu hann varð føddur). Í Ilionskvæðnum sigst Eineias vera næstdjarvasti maður í Troya eftir Hektor. Tað var tó eftir kríggið, at hann munaði eftirtíðini við at føra troyar til Italia at leita eftir nýggjum heimlandi. Eineias var einasti troyi, ið framtíðarvónir vórðu givnar - Posidon segði, at hann skuldi valda troyum. Eineias varð tí eftirmaður Priamosar, hóast tað Troya, ið hann valdaði, ikki var tað rætta. Eineias hoyrdi ikki til ta valdandi familjuna, men tá Ankusevs og Afrodita høvdu parast, avdúkaði Afrodita seg og segði: 'Tú fert at fáa ein son, sum fer at valda troyabúgvum, og hann fer at eiga synir, og hansara synir aftur synir, og so framvegis í allar ævir'. Eineias vaks upp í fjøllunum hjá dísum til hann var fimm ár; tá fór faðir hansara inn í býin við honum og leit Alkatosi, ið antin var konubróðir ella konusystirmaður hansara, honum upp í hendur, og hesin tók sær av hansara skúlagongd. Í troyakrígnum stóð Eineias á odda fyri dardaana herliði (Dardaanos var býur í líðunum við Iðafjall). Eineias var ónøgdur við, at Hektor ráddi meir enn hann, og at Priamos tóktist hava lyndi til at niðra seg. Í krígnum við Troya hittust Akillevs og Eineias á Iðafjalli, og Akillevs rak hann til Lyrnessos; og tá Akillevs týndi tann býin, bjargaði Zevs honum undan Akillevsi. Diomedevs (2) særdi eisini Eineias: tá Afrodita vildi bjarga honum, varð hon sjálv særd, men Apollon fjaldi Eineias í toku og flutti hann av vígvøllinum. Seinni kom hann aftur, drap Kreton og Orsilokos, leyp á leguna hjá akeium, bardist móti Idominevsi, drap fleiri grikkar og stóð undir liðini á Hektori, tá hesin rak akeiarnar burtur. Hann var millum teirra, ið bardust um líkið av Patroklosi, og bardist aftur við Akillevs: hesuferð bjargaði Posidon honum við at gera mjørka beint framman fyri Akillevsi, draga spjótið úr skjøldrinum hjá Eineiasi og flyta kappan aftur millum sín egna her. Grundin til, at Posidon bjargaði einum troyabúgva var, at hann mintist spádómin hjá Afroditu, at Eineias ein dag skuldi ráða yvir troyabúgvum, og at hansara eftirkomar skuldu taka við. Ein grund var kanska eisini, at Eineias ikki var av ætt Laomedons, men beinleiðis skyldur við Tros umvegis Ankusevs, Kappis og Assarakos. Eineias hjá Homerosi er tí ein kappi, sum gudarnir vardu (og hann virdi eisini teir nógv) og hvørs lagna var mikil: tí hann átti lívið í øllum tí troyanska fólkaslagnum. Alt hetta sambindir Virgil í sínum kvæði, ið eitur Eineian. Tá Hektor var deyður, tók Eineias aftur á seg at verja býin. Man tá Laokoon doyði, skilti Eineias, at tað var jarðtekin, ið sýndi, at Troya fór at verða týndur, og flýddi saman við Ankusevs, Krevsu (4) og soninum Askaniosi. Eitt annað brigdi av søgnini sigur, at Eineias varð tikin á bóli av grikskum álopi á býin og kláraði at flýggja við Ankusevs á rygginum og berandi Askanios, ið aftur bar penatar, penatur, og palladiumið. Krevsa gekk aftaná, men misti teir burtur; Eineias fór at leita eftir henni, men sá ham hennara fyri sær, og hamurin bað hann uppgeva at leita. Hann fór upp á Iðafjall og stevndi øllum teimum troyabúgvum, ið yvirlivdu, saman og grundlegði ein annan bý og ráddi í honum, og soleiðis gekk spádómurin hjá Afroditu út - ið sigst var atvoldin til kríggið í Troya, fyri at ræna trónuna frá Priamosi og geva sínum egnu eftirkomarum hana Søgnin, sum er grundarlagið undir Eineiuni eftir Virgilius er hon um ferðir Eineiasar. Eftir ein stuttan steðg á Iðafjalli (sí Oxynios) fór hann til Hesperia, ið er tað sama sum Italia. Hann steðgaði í Samotraki, Traku, har hann droymdi Polydoros, yngsta son Priamosar, ið bað ahnn fara víðari sum skjótast. Síðani fór hann til Makedonia, Delos, har Apollons orakkul bað hann søkja røtur sínar. Tískil fór hann til Kreta, haðani Tevkor var, hvørs abbasonur, Ilos, grundlegði Troya. Á Kreta var tá hungurssótt, og Eineias droymdi Penatos, ið segði honum, at Apollon ikki meinti heimland Tevkors, men tað hjá soni hansara, Dardanosi, faðiri Ilos, ið var úr Hesperia. Stormur kom, og tey ruku fyrst til Sitera, so Lakonia, so Arkadia, har harpurnar rændu frá teimum (harpurnar vóru kvinnur, ið líktust fuglum, og vóru hildnar hava stolið alt, ið hvarv sporleyst). Ein harpa, Selano, segði teimum, at tá tey vóru so svong, at tey fóru at eta borðini eisini, tástani vóru tey í nýggja heimlandi sínum. Úr Arkadia fóru troyar til Sakyntos, Levkas, Epiros, har Helenos og Andromakka ráddu. Helenos dugdi at spáa og spáddi, at Eineias fór at grunda eina mæta tjóð, og bað tey fara umvegis Drepanon. Tey løgdu til havsaftur, sluppu undan Skyllu (1) og Karybdis og náttu at endans Drepanon, har Ankusevs doyði. Tá Eineias legði til havsaftur, vildi (Juno á rómverskum) forða fyri, at eitt nýtt Troya varð bygt og gav Eiolosi boð um at sleppa vindunum eftir teimum. Posidon gjørdi tó logn aftur, og Eineias og hinir troyarnir ruku til Kartago (sí Dido). Haðani fór hann aftur eftir boðum frá gudunum, ið ikki vildu, at hann í friðum skuldi búsetast í býi, ið skuldi vera fíggindi Róms, og kom til Kumei, har hann seinni fór at vitja sibyluna (ið var spákvinna), og hon fór við honum niður til Haddevs. Har hitti hann millum aðrar skuggar Didosa, ið tagdi og vendi sær frá honum. Skuggin av faðir hansara segði honum í nýtum orðum um framtíð sína og framtíð Róms. Hesi orð góvu Eineiasi styrk, og hann fór upp aftur úr deyðans ríki og legði frá Kumei við skipum sínum og legði at í Keietu at jarða gomlu bróstmóðir sína, og nevndi oynna eftir henni, stýrdi undan oynni hjá Kirku og kom at endans til har tiberáin rann út í havið. Har løgdu tey at og fingu sær at eta; og so svong vóru tey, at tey eisini ótu brettini, ið tey høvdu nýtt sum borð. Tá mintist Eineias spádóm Selanos. Tað staðið, har tey vóru, æt Latium, og Latinos kongur ráddi. Hann og konan, Amata, høvdu lovað Turnosi rutulakongi einasta barn sítt, Laviniu. Men eitt orakkul hevði langt áðrenn Eineias kom spátt, at Lavinia skuldi giftast fremmandum manni. Latinosi kongi líktist væl á Eineias og bjóðaði honum dóttrina, men Hera legði uppíaftur furiuna Alekto úr Haddevs at venda Amatu ímóti hesum. Alekto eggjaði eisini Turnosi at leypa á tey fremmandu. Millum hansara sameindu var etruskin Mezentios - men bara Mezentios sjálvur, tí fólkið hevði verið so kúgað undir hansara ræði, at tey fóru upp í part við Eineiasi og hansara troyabúgvum. Eineias droymdi, at ein tiberiagudur bað hann fara til Pallantium, og at hann á vegnum fór at síggja eina hvíta súgv við tríati ungum, og at har skuldi Askanios byggja ein bý og nevna hann 'Alba Longa', ið merkir 'langi hvíti'. Eineias fann súnna, ofraði Heru hana og vónaði at blíðka hana, fór eftir tiberánni til Pallantium, har Róm seinni bygdist (á Palatinheygi), og har søkti hann um at sleppa upp í part við Evandur kongi (3), ið einaferð hevði gist Ankusevs. Evandur var blíður við Eineias og sendi alt fyri eitt herlið undir leiðslu av soni sínum, Pallasi (4), at hjálpa honum móti rutulakongi og Mezentiosi. Evandur ráddi Eineiasi at fara til Agylla í Evtruria at øsa fólkið hjá Mezentiosi til uppreistur. Men meðan hann var burturstaddur, leyp Turnos rutulakongur á leguna hjá troyabúgvum við liði sínum. Men Eineias kom júst aftur við sínum liði í røttu løtu og fekk rikið teir burtur. Fyrst vóru Turnos og Mezentios við yvirlutan, men Eineias drap Mezentios og sonin Lavsos, og tá viknaðu hinir nógv. Bardagin endaði við, at Eineias drap Turnos í einvíggi. Eineian eftir Virgilius endar, tá Turnos doyr. Eineias giftist Laviniu og ráddi teimum sameindu latínum og troyum. Men Zevs lútaði fyri vreiðini hjá Heru og gjørdi so troyar gloymdu tjóðskap sín og gjørdust fult og heilt sum fólkið í Italia - fóru enntá at tosa teirra mál. Oftast sigst, at Romulus grundlegði Róm, at Eineias grundlegði Lavinium, og at sonur Eineias, Askanios (ella Julos) grundlegði Alba Longa, ið gjørdist høvuðsstaður sameindu latína og troya - til Remus og Romulus nakrar øldir seinni grundløgdu Róm, har Eineias hevði vitjað Evandur kong. Í summum sagnum grundlegði Eineias Róm (sí Odyssevs, iv); í øðrum hevur hann fýra synir - Askanios, Evryleon, Remus og Romulus. Virgiliusar brigdi av søgnini, sum tað stendur skrivað í verki hansara, Eineiuni, varð støðið undir øllum ritum, ið komu aftaná. Søgnin um Eineias gav Róm virðing við at reka ættina hjá teimum, ið grundløgdu hann, heilt aftur til søgunnar byrjan, og við at geva teimum guddómligar forfedrar (Zevs og Afroditu). Haraftrat tykist tað sum um, at Homeros sjálvur spáddi stórtíð Róms. Julius Cesar sigst vera av Eineiasar ætt.
Hektor[rætta | rætta wikitekst]
Hektor Sonur Priamos og Hekubu - óivað elsti sonur. Summar sagnir gera hann tó til son Apollons. Hóast Priamos var kongur í Troya, var tað Hektor, ið av sonnum ráddi. Hann skipaði fyri kjakfundunum og stevndi herferðir. Hann var troyabúgvum kærur, og bæði fyri vinir og óvinir var hann tann, sum av sonnum vardi býin. Agamemnon vildi drepa Hektor so skjótt sum gjørligt, tí hann visti, at so leingi Hektor var á lívi, kundi Troya ikki týnast. Persónsmenskan hjá Hektori er væl lýst í longum broti í Ilionskvæðnum. Hann var giftur við Andromakku, og tey áttu ein son, ið troyar nevndu Astyanax og foreldrini Skamandrios (1). Ein søgn, ið er lítið vird sigur, at Hektor og Andromakka áttu ein annan son, ið æt Laodamas. Ein onnur søgn aftur nevnir ein son, ið Oxynios. Hóast Hektori lítið dámdi, at Paris hevði rænt Helenu, var hann tó tann fyrsti at drepa grikka, ið stein á troyajørð; tað var Protisilaos. Til kríggið hevði varað í tíggju ár, bar Hektor seg undan at berjast úti á vígvøllinum, tí hann visti, at Akillevs var millum grikkarnar. Tá Akillevs og Aggamemnon fóru at skeldast og Akillevs tók seg úr krígnum, drap Hektor nógvar grikkar. Akillevs royndi einaferð at hitta Hektor andlit til andlits, men Hektor rýmdi inn í býin. Arevs vardi hann, til Diomedevs (2) særdi Arevs. Millum teir fremstu av teimum, hann drap, vóru Mnestis, Ankualos, Tevtras (2), Orestis (ikki son Aggamemnons), Trekos, Oynumevs (ikki pápi Hippodamiu (1)), Helenos (ikki tvíburði Kassandru) og Orespios. Síðani bjóðaði Hektor hvørjum grikka tað skuldi vera, av í hólmgongu. Menilaos reistist, men Aggamemnon helt honum aftur. At endans tók Eas av. Teir bardust allan dagin og góvu síðani hvørjum øðrum gávur. Hektorsa mest framúrskarandi vandaferð var, tá hann leyp á skipini hjá grikkum. Gudarnir máttu leggja uppí, tí annars hevði hann dripið slíkar kappar sum Nestor og Diomedevs (2). Posidon eggjaði grikkum at halda ímóti, og Patroklos stóð á odda fyri myrmidonum (herliði Akillevsar) í brynju Akillevsar; tá rýmdi Hektor. Apollon vardi tó Hektor, og hjálpti honum at drepa Patroklos. Og Zevs bað hinar gudarnar lata Hektor sleppa at drepa so leingi sum Akillevs ikki vildi koma upp í leikin. Men tá Akillevs frætti, at vinmaðurin Patroklos var dripin, kom hann uppíaftur kríggið. Hann drap Polydoros (2), ein bróðir Hektors, og Hektor royndi til fánýtis at hevna hann. Hektor var hjálparleysur móti Akillevsi, tí hansara lagna var at doyggja fyri honum. Apollon fjaldi Hektor í toku, og Akillevs søkti til fánýtis at honum; men tá herurin úr Troya tók seg inn aftur í býin, varð Hektor verandi einsamallur eftir við skeiaportrið. Mamman og pápin bønaðu hann um at flýggja og fjala seg, men hann noktaði og bíðaði eftir Akillevsi. Men tá Akillevs so kom, flýddi Hektor undan honum. Teir báðir runnu tríggjar ferðir rundan um býin áðrenn Atena skapti seg í líki Deifoposar og eggjaði Hektori at stríðast og halda ímóti. Meðan Hektor møtti Akillevsi, hvarv Atena. Tá skilti Hektor, at sín síðsta stund var komin. Uppi á Olympos sat Zevs við lagnunnar vekt og vigaði lagnurnar hjá teimum báðum fíggindunum, og Hektors var tyngri. Eisini Apollon vendi sær frá Hektori, og Akillevs gav honum banahøgg. Sum Hektor lá doyggjandi, bað hann Akillevs geva Priamosi líkið, men Akillevs noktaði. Tá spáddi Hektor, at Akillevs eisini fór at doyggja ungur. Akillevs festi líkið av Hektori fast í vagn sín og dró tað runt um Troya, beint undir eygunum á øllum troyum. Síðani varð líkið lagt óvart í leguni hjá grikkum, til villar hundar og rovfuglar at eta, til Zevs sendi Iris at geva Akillevsi boð um at geva Priamosi líkið av Hektori. Priamos kom fyri seg sjálvan til Akillevs og loysti líkið av soni sínum fyri nógvan pening. Grikkar drupu son Hektor, Astyanax, tí teir vildu ikki lata nakran, ið kundi hevna Hektor, liva eftir. Ilionskvæðið endar við, at vápnahvíld er í ellivu ella tólv dagar og troyar fingu jarðað verndara sín á rættan hátt. Andromakka, Hekuba og Helena syrgdu hann mest.
Helenos[rætta | rætta wikitekst]
Helenos Sonur Priamos og Hekubu, og tvíburður Kassandru. Tey fingu spádómsgávuna samstundis: tað var tá tey svóvu í templi Apollons og slangur numu tey um oyru og munn við tungum sínum (sí eisini Kassandru). Apollon var góður við Helenos og gav honum ein fílabeinsboga, og við honum særdi hann Akillevs í hondina. Helenos spáddi Parisi allan sorgarleikin, ið fór at verða, um hann fór ferð sína til Grikkaland at ræna Helenu. Í krígnum við Troya stríddist Helenos undir liðini á Hektori; tá Hektor var deyður, ráddi Helenos stríðandi troyunum. Menilaos særdi hann. Eftir at Paris var deyður, hamskiftist Helenos. Priamos noktaði honum Helenu og gav Deifoposi hana. Helenos tók seg aftur og fór niðan á Iðafjall. Grikski síggjarin Kalkas (1) hevði kunngjørt, at einans Helenos dugdi at avdúka, hvussu Troya kundi verða tikin. Odyssevs fangaði Helenos og noyddi hann at avdúka tríggjar treytir: sonur Akillevs, Neoptolumos, má stríðast við grikkum, grikkar mugu hava beinagrind Pelopsar um hendur, og teir mugu stjala palladiumið, ið er avmynd av Pallas Atenu, frá troyum. Tað sigst, at Helenos eisini segði, at Filoktetis mátti koma aftur til grikkar og hava bogan og ørvarnar hjá Heraklevsi við sær. Eisini sigst, at Helenos ráddi grikkum til at nýta trærossið. Fyri hesi ráð og aðrar tænastur, varð Helenos leysgivin, eftir at Troya var fallin. Ein onnur søgn sigur tó, at Helenos lat seg fanga, tí hann var illur við troyar, av tí at teir høvdu givið Deifoposi Helenu, og ikki sær; ella at hann bara fór úr Troya og til Grikkalands, setti búgv í Epiros og fekk molossar at velja seg til valdsharra. Eftir kríggið fóru Helenos, Hekuba, Andromakka og Kassandra burtur í annað land at búsetast. Tað sigst, at Hekuba har varð gandað til eina tík, og at hon doyði. Helenos legði hana í 'tíkagrøvina'. Ein onnur søgn heldur uppá, at hann og Andromakka vórðu givin Neoptolumosi sum krígsrán. Helenos spáddi Neoptolumosi, at hann skuldi fara heim landvegis, og soleiðis slapp Neoptolumos undan vreiði Pallasar og Posidonar og at sjólátast við meginpartinum av grikska herflotanum. Tá Orestis drap Neoptolumos, giftist Helenos einkjuni eftir hann, Andromakku. Tey fingu ein son, Sestrinos. Eisini sigst, at Neoptolumos gav Helenosi Andromakku. Neoptolumos loyvdi Helenosi at grundleggja Butrotum og nýggja Ilium í Epiros. Helenos bygdi eisini býin Kaonia og nevndi hann hetta navn eftir bróðir sínum, ið æt Kaon. Í Eineiuni er Helenos giftur við Andromakku og tekur væl ímóti øllum landsfólki sínum, ið ferðast um Epiros, ikki minst Eineiasi, ið hann gav holl ráð, hvagar hann skuldi stevna á ferð síni.
Hermiona Einasta dóttir Menilaos og Helenu. Í Odusseiuni lovaði Menilaos Neoptolumosi Hermionu, meðan hann var í Troya. Tey giftust tá Neoptolumos kom aftur til Lakkudeimon. Men sambært griksku sorgarleikskaldunum hevði Menilaos áðrenn kríggið við Troya lovað Orestisi Hermionu. Men meðan kríggið var, hevði Menilaos lovað soni Akillevs hana í staðin, tí hansara hjálp var neyðug um tað skuldi eydnast at taka Troya. Orestis noyddist tí at lata Neoptolumos fáa Hermionu. Hon varð á henda hátt orsøk til agg teirra millum. Hermiona og Neoptolumos fingu eingi børn, og tá Neoptolumos fór til Delfi, antin at finna orsøkina til barnloysið, ella at biðja Apollon um viðurgjald fyri at hava dripið faðir sín Akillevs, varð hann dripin í gøtuófriði. Antin gav Orestis boð um at drepa hann, ella drap hann hann sjálvur. Ein søgn sigur, at Hermiona legði Andromakku, ið Neoptolumos hevði til hjákonu, undir at hava gandað seg, so hon eingi børn fekk, og royndi at drepa bæði hana og børn hennara, men at Pelevs vardi tey, og Hermiona flýddi til Orestis, ið antin var í Delfi ella Sparta. Orestis drap síðani Neoptolumos í Delfi. Síðani giftust Orestis og Hermiona og fingu ein son, Tisamenos (1).
Julos[rætta | rætta wikitekst]
Julos Eitt annað navn fyri Askanios. Hetta navn kom soleiðis: í bardøgunum, eftir at Eineias var horvin, stóð Askanios fyri herliðnum og bar sigur av rutulum og sameindu teirra, etruskum (sí Mezentios). Afturfyri fekk hann hjánavnið Jobum, Jolum ella Jovlum, ið er avleitt av Jupiter. Søgan um hetta navn er longu nevnt í ritinum 'Uppruna' eftir Kato. Onkuntíð verða Julos og Askanios sagdir vera tveir, og tá er Julos sonur Askanios. Eftir at faðirin doyði, rak farbróðirin Silvius, ein sonur Eineias og Laviniu, hann frá trónuni í Alba og gav honum prestastarv. (Sí eisini Afroditu.)
Krevsa[rætta | rætta wikitekst]
1. Ein áardís, ið peneiosá var ásttikin í. Hon átti Hypsevs, ið seinni gjørdist kongur lapitta, Stilbu (1), Sirenu og Dafnu. Onkuntíð er sagt, at hon eisini átti Andrevs. 2. Yngsta dóttir Erektevs og Praxiteu (1). Apollon neyðtók hana í eini holu í Akropolis í Aten, og hon átti sonin Jón. Hon legði barnið at doyggja á tí staðnum, har gudurin hevði tikið seg við voldum. Krevsa giftist Xutusi. Leingi var hon barnleys, men eftir at hon á eini pílagrímaferð til Delfi hitti son sín aftur, bar hon manni sínum Diometa (Doros) og Akeios, ið tríggjar tær mætastu griksku ættirnar eru nevndar eftir: jónar, doriar og akeiar. 3. Dóttir Kreon (1), kong í Korint, og onkuntíð nevnd Glafka (2). 4. Dóttir Priamos og Hekubu, og kona Eineiasar. Onkuntíð var hon søgd vera mamma Askanios. Virgilius heldur, at Afrodita flutti Krevsu burtur meðan Eineias fór úr býnum saman við Ankusevs og Askaniosi. Tey savnaðust við halgidómin hjá Demetur (Keris á rómverskum), og tá varnaðist Eineias, at Krevsa manglaði. Hann fór inn aftur í býin eftir henni, men tá kom skuggi hennara fyri hann og segði honum, at Krevsa nú í øllum góðum var hjá Kibelu, og spáddi honum ferðir hansara at leita eftir einum nýggjum landi. Í elstu frásøgukvæðunum eitur kona Eineias Evrydika (7)
Latinos[rætta | rætta wikitekst]
Latinos Kongur aborigina og gav latínum navn. Fleiri ymsar sagnir eru um, hvussu hann kom til. Í griksku søgnini, so sum Hesiodd greiðir frá, var hann sonur Kirku og antin Odyssevs ella Telumakkos. Onkuntíð er hann sonur Heraklevs. Tá hesin ferðaðist um Italia, hevði hann eina unga gentu, Palanto, ið var av hyperboreiskari ætt (ein sagnarætt; navnið merkir 'handan norðanvindin') við sær, ið hann gav Fafnosi til konu (sí Fafnu og Bonu Deu). Tá hon giftist Fafnosi, bar hon longu barn Heraklevsar. Tað var Latinos. Virgilius heldur, at hann var sonur Fafnos og Mavrikku (eini áardís). Tvær sagnir eru um Latinos. Í aðrari greiðist frá, at tá Eineias kom til Italia, gav Latinos honum nógv jørð frá sær, og dóttur sína, Laviniu, til konu. Men av tí, at troyar stjólu seyð frá grannum Latinosar, noyddist hann at fara upp í part við teimum og Turnosi, rutulakongi, ímóti Eineiasi og troyum. At enda vórðu bæði Latinos og Turnos dripnir. Troyar tóku Lavrolavinium, høvuðsstaðin hjá aboriginum, og Eineiast ráddi í honum. Seinni sameindust troyar og latínar og nevndu land sítt Latium eftir Latinosi. Onnur søgnin um Latinos greiðir frá, at Eineias kom á strondina við Latium og fór beinanvegin undir at byggja ein bý. Latinos kom við herliði sínum at forða hesum. Náttina fyri stríðið skuldi verða, droymdi Latinos ein latiumskan gud, ið segði honum, at tað fór at verða til fyrimunar, um hann fekk sameint báðar partarnar. Eineias droymdi eisini sínar gudar, ið bóðu hann royna at sameina partarnar. Morgunin eftir varð semja fingin. Troyar fingu jørð frá aboriginum, og aboriginar fingu hjálp frá troyum ímóti rutulum. Eineias giftist Laviniu og nevndi bý sín Lavinium. Men hetta dámdi Turnosi einki, ið var etruski og skyldur við Amatu, konu Latinos. Latinos og Turnos doyðu í hesum kríggi, og Eineias gjørdist tí kongur aborigina, ið síðani nevndu seg latínar. Virgilius nýtir báðar sagnir í Eineiuni. Hin sera gamli Latinos tók væl ímóti Eineiasi, ið gjørdi eftir spádóminum og gav tí fremmanda dóttur sína Laviniu. Men áðrenn tey giftust, drap Askanios, sonur Eineias, eitt dádjór. Hirðarnir har umleiðis ilskaðust og lupu á troyar. Amata, ið heldur vildi hava dóttir sína at giftast Turnosi, eggjaði Latinosi at herja á troyar; Turnos eggjaði honum eisini sjálvur. Men hetta vildi Latinos ikki hoyra talan um og rýmdi inn í palass sítt. Hera kom uppí og lat dyrnar inn í Janusar tempul (ið einans vóru aftur í friðartíðum) upp á víðan vegg, og Turnos stevndi fólkinum saman til kríggj. Kríggj varð, Lavinia varð gift Turnosi, og Latinos helt seg uttan fyri kríggið og royndi bert at fáa vápnahvíld, so latínar fingu jarðað síni deyðu, og royndi at tosa Turnos frá, at bjóða Eineiasi av í einvíggi. Eftir at Turnos var deyður, fekk Latinos frið í. Ein søgn sigur, at Turnos ikki doyði, men at Amata helt, at hann var deyður og gjørdi sjálvmorð, og at Latinos tá gav Eineiasi dóttur sína, Eineias bygdi býin og nevndi hann Lavinium eftir gentuni. Livy sigur tó, at tá Amata og Turnos vildu hava Latinos at geva Turnosi Laviniu, fór Latinos upp í part við Eineiasi og troyum og stríddust móti Turnosi, sum drap hann, men sum sjálvur doyði fyri Eineiasi. Tvær keldur eru, ið greiða frá, at Latinos hvarv tá hann fór við liði sínum móti Mezentiosi kongi í Keir, og gjørdist gudurin Jupiter Latinos ella Jupiter Latiaris, ið varð tilbiðin á fjallinum við nemivatn. Latium varð hildið vera nevnt eftir hesum sagnarkenda kongi.
Lavsos[rætta | rætta wikitekst]
1. Ein sonur Mezentiosar, ið var í parti við Turnosi móti Eineiasi. Hann doyr fyri Eineiasi. 2. Ein sonur Numitor, ið doyði fyri Amuliusi.
Lavinia[rætta | rætta wikitekst]
Lavinia Dóttir Latinos kong og Amatu. Árenn Eineias kom til Latium, var hon trúlovað Turnosi. Pápi hennara gav troyanum hana. Til heiðurs fyri hana nevndi Eineias býin, ið hann grundlegði, Lavinium. Ein søgn sigur, at Askanios kom úr hjúnarlagi Eineiasar og Laviniu, men í Eineiuni er Askanios sonur mann hennara og longu ungur, tá Eineias kemur. Summi siga, at eftir at Eineias var deyður, átti Lavinia tí andaða kappanum sonin Silvius (sí eisini Askanios) heima hjá hirðanum Tyrrosi ella Tyrrunosi, hagar hon var flýdd. Síðani gav Askanios hálvbeiggja sínum Lavinium og fór at grundleggja Alba. Og av tí at hann doyði barnleysur, nevndi hann Silvius sum sín eftirmann.
Mezentios[rætta | rætta wikitekst]
Mezentios Ein etruskarakongur, ið ráddi fyri Keir og stríddist móti Eineiasi. Í elstu sagnunum sendir Turnos boð eftir honum, tá hann hevur tapt sín fyrsta bardaga móti Eineiasi og Latinosi. Turnos lovaði Mezentiosi helvtina av øllum víninum, ið tað árið varð bryggjað, bæði í Latium og í sínum egna øki. Eineias hevði lovað Jupiter tað sama; lyftið til gudin vigaði tyngri, og bæði Mezentios og Turnos vórðu dripnir. Í søgnini eftir Kato eldra máttu Eineias eftir at hava gift seg við Laviniu og bygt býin Lavinium, saman við Latinosi berja Turnos og rutularnar niður. Í fyrsta samanbresti doyðu Turnos og Latinos. Síðani sendu rutular boð eftir Mezentiosi at hjálpa. Í øðrum bardaga veit eingin, hvør vann, uttan at Eineias hvarv. Askanios, sonur Eineias, vildi hava semju. Mezentios kravdi alt vínið, ið var bryggjað í Latium. Men Askanios lovaði Jupiter sama vínið, vann síðani lættliga og týndi etruskar og drap í bardaganum Lavsos (1), son Mezentios. Mezentios setti hareftir linari friðarkrøv, Askanios játtaði, og Mezentios var síðani verandi latínum trúgvur. Virgilius skrivar, at fólkið rak Mezentios úr Keir, tí hann ráddi ov harðliga, og at hann fór at búgva hjá Turnosi. Hann stríddist við lið Turnosar og Lavsosar (1), men hesir báðir doyðu fyri Eineiasi. Hendan framsøgn nevnir einki um lyftir ella vín, og bara Mezentios er fíggindi Eineiasar; etruskar stuðla troyabúgvum. (Grundin til hetta kann vera, at tá hetta varð skrivað, var Meikunevs patrónur Virgiliusar; hann var etruski og góður vinur við Augustus.)
Molossos[rætta | rætta wikitekst]
Molossos Sonur Neoptolumos og abbasonur Akillevs. Hann var sonur Andromakku. Í Andromakku skrivar Evripidevs, at tá Molossos var nýføðingur, legði Andromakka hann út at doyggja, men at hann yvirlivdi, og tá Neoptolumos var í Delfi, sá hann hann og kendi hann aftur. Hermiona, kona Neoptolumos, var øvundsjúk, tí hon fekk ikki sjálvt átt børn, og sambært Evripidevsi forfylgdi hon bæði Andromakku og Molossosi og var um at drepa tey, tá Pelevs bjargaði teimum undan henni. Tá Orestis drap Neoptolumos, gav Tetis Andromakku boð umj at fara til Epiros við Molossosi, tí hon visti, at hann var einasti eftir á lívi av ætt Eiakosar. Tað gjørdi Andromakka, og har giftist hon Helenosi. Tá stjúkpápin doyði, ráddi Molossos í Epiros, og fólkið har eitur molossar eftir honum.
Neoptolumos[rætta | rætta wikitekst]
Neoptolumos Eisini nevndur 'ungi kappi' og Pyrros. Hann var sonur Akillevsar og Deidamiu, føddur meðan Akillevs fjaldi seg á Skyros í kvinnubúri Lykomedevsar eftir ráðum frá mammu síni, Tetis, so hann slapp frá at fara í kríggið við Troya. Av tí at Akillevs tá var ílatin sum genta og nevndi seg Pyrra, hekk navnið Pyrros við soninum; eisini kann tað vera, av tí at Pyrros var reyðhærdur, og 'pyrros' merkir júst 'reyðhærdur' á grikskum. Antin Lykomedevs ella Pyrra aldi Neoptolumos upp. Tá Akillevs var deyður, hoyrdu grikkar frá Helenosi, at býurin ongantíð kundi verða hertikin fyrr enn Neoptolumos kom at stríðast við grikkum. Grikkar sendu Odyssevs, Foynix (3) og Diomedevs (2) at finna Neoptolumos og fáa hann við sær. Á vegnum til Troya fór Odyssevs við sendimonnunum til Lemnos at royna at fáa Filoktetis at loyva teimum at hava vápn Heraklevsar við til Troya. Hetta eydnaðist honum til endans. Odyssevs gav Neoptolumosi vápn Akillevsar, ið hann hevði vunnið í kapping frá Easi, Telamons soni. Neoptolumos drap Evrypylos (4) og uppfann í ovfarakæti pyrriska krígsdansin, sum er nevndur eftir honum. Hann var millum kapparnar, ið komu inn í Troya inni i trærossinum. Í síðstu og týdningarmestu bardøgunum drap hann Elasos og Astynos, særdi Korubos (2) og Aggunos, syfti síðani Astyanax av torninum, ovast uppi. Soleiðis drap Akillevs Hektor og Neoptolumos son hansara. Neoptolumos drap eisini Priamos á Zevsar altari, har hann hevði søkt um gudsins vernd. Sum part av ráninum fekk Neoptolumos Andromakku, og í summum sagnum eisini Helenos. Til minnis um faðir sín ofraði hann honum Polyxenu og drap hana á grøv hansara. Frásagnirnar um heimkomu hansara úr Troya eru sera nógvar og ymiskar. Hjá Homeros kom Neoptolumos heim í øllum góðum. Menilaos gifti dóttir sína Hermionu burtur til hansara, og Neoptolumos og Hermiona fóru til Ftiotis at búgva. Eitt, ið er við í onkrum sagnum er, at Akastos hevði rænt sær trónuna frá Pelevsi, meðan Akillevs var burturstaddur, og at Neoptolumos vann honum trónuna aftur. Í einari søgn antin ráddi Tetis Neoptolumosi til at bíða í nakrar dagar við at leggja frá, og at hann tí slapp undan at sjólátast í storminum, ið Pallas hevði sent móti grikkum, ella ráddi honum til at fara landvegis heim úr Troya, av tí at Apollon var illur við hann fyri at hava vanhalgið heilaga altarið við Priamosar blóði. Ein onnur søgn sigur, at Neoptolumos ongantíð kom longur enn til Epiros, har hann búsettist og bygdi sær eitt kongaríki; hann loyvdi eisini Helenosi at grundleggja býin Butrotum. Ein søgn, ið Servius skrivaði niður sigur, at tað var Helenos og ikki Pallas, ið gav Neoptolumosi ráðið antin at bíða við at leggja frá ella at fara um land, og at Helenos beyð sær til at fara við honum. Soleiðis gjørdust teir vinmenn, og vinskapurin teirra millum varð so inniligur, at tá Neoptolumos lá á deyðastrá bað hann Helenos taka Andromakku til sín og gifta seg við henni. Í onkrum sagnum letur Neoptolumos Helenos ansa eftir Andromakku meðan hann fer til Menilaos eftir Hermionu. Grundin til, at Neoptolumos og Orestis klandraðust var, at Orestis og Hermiona giftust meðan kríggið við Troya var, hóast Menilaos hevði lovað Neoptolumosi Hermionu, tí uttan Neoptolumos varð Troya ikki tikin. Eftir kríggið, tá Orestis drap móðir sína, Klytemnestru, fyri at hava dripið faðirin, Aggamemnon, afturfyri at hann hevði ofrað elstu dóttrina Ifigeniu, fyri at fáa góðan byr til Troya, gjørdist Orestis svakur, og Neoptolumos fór til Sparta at fáa Hermionu, og Hermiona varð tikin frá Orestisi og gift Neoptolumosi. Neoptolumos og Hermiona fingu eingi børn, men við Andromakku fekk Neoptolumos tríggjar synir, Molossos, Pielos og Pergamos. Molossar er eitt fólkaslag, ið er nevnt eftir Molossosi. Hinir báðir synirnir fluttu burtur í onnur lond. Hermiona gjørdist øvundsjúk, at ein hjákona skuldi vera fruktabetri enn hon, og sendi boð eftir Orestisi, fyrrverandi manni sínum, og bað hann hevna seg. Ein onnur søgn sigur, at Hermiona vendi sær til Orestis, tí hon hataði og ræddist Neoptolumos, av tí at hann fór so illa bæði við henni og Andromakku. Orestis drap Neoptolumos, antin í Ftia ella í Epiros. Í søgnini, sum sorgarleikskaldini nýta, hevndi Orestis seg í Delfi, og hevndi ikki einans Hermonu, men eisini seg sjálvan inn á mótstøðumann sín fyri at hava nápað sær konuna. Grundin til, at Neoptolumos var í Delfi var antin fyri at spyrja orakklið, hví hann og Hermiona eingi børn fingu, ella at ofra gudunum ein part av ráninum úr Troya, ella at spyrja Apollon um, hví hann var illur við pápa sín Akillevs (Apollon hevði ført tann Parisar ørv, ið drap Akillevs), ella at umbera fyri at hava vanhalgað eitt altar við Priamosar blóði. Tað sigst, at Orestis eggjaði til ófrið, og at Neoptolumos doyði í ófriðnum. Ein onnur søgn um deyða Neoptolumosar sigur, at siður var í Delfi, at prestarnir tóku meginpartin av djórakjøtinum, ið varð ofrað. Neoptolumos ilskaðist inn á henda sið og royndi at forða prestunum í at taka djórið, ið hann hevði ofrað. Ein prestur, Makkurevs nevndur, drap hann. Ein seinasta søgnin sigur, at tað var sjálv pytan (prestinnan í templi), ið gav delfibúgvum um at drepa Neoptolumos, og at Apollon lat vreiði sína móti Akillevsi raka annað ættarlið. Eisini sigst, at Neoptolumos brendi tempul Apollons, og at alt fólkið í Delfi síðani legði á hann og drap hann. Neoptolumos varð grivin inni í ella uttan fyri templið í Delfi og fekk tignarliga jarðarferð. Fólkið í Delfi vanhalgaði tó grøv hansara, til hansara hamur hjálpti teimum móti einum álopi; hareftir varð grøvin heiðrað, so sum siður er at heiðra grøvina hjá einum deyðum kappa.
Numitor[rætta | rætta wikitekst]
Numitor Eldri sonur Prokas, kong í Alba. Yngri bróðir hansara, Amulios, tók valdið eftir deyða faðirins og gjørdi Numitor útlagnan, drap son hansara og sendi dóttir hansara, Reu Silviu (1), at tæna Vestu, so hon skuldi liva blúgv, til hon var ov gomul at eiga børn. Gudurin Mars elskaði tó við Reu og gav henni synirnar Remus og Romulus, ið seinni góvu Numitori trónuna aftur (sí Remus, Romulus og Faustos). Ein onnur søgn sigur, at Numitor visti, at dóttirin var upp á vegin og tók sær tvey onnur børn og segði tey vera børnini hjá Reu. Hann sendi báðar synirnar hjá Reu til Palatinheyg, til Faustulos, ein hirða. Kona Faustulos, Akka Larentia (2), gav teimum bróst; hon hevði fyrr verið skøkja og fingið eyknevnið 'kvennúlvur' (eitt eyknevni, ið flogsur fingu). Tá teir vóru vandir av við at fáa bróst, vórðu teir sendir til Gabia at verða undirvístir. Tá teir komu heimaftur til hansara, ið teir hildu vera pápa sín, skipaði Numitor fyri, at ilt kom millum teir og hirðar sínar; síðani kærdi hann seg fyri Amuliosi, ið einki ilt grunaði, og ið stevndi øllum til Alba at døma í málinum. Eingin vansi var tá hjá Numitori og hesum ungu monnum at reka bróðurin frá valdinum og vinna trónuna aftur. Síðani gav hann abbasynum sínum hvør sína jørð, og har, beint á tí staðnum har teir høvdu búð hjá Faustulosi, grundløgdu teir ein bý. Tað eru fleiri sagnir um Amulios og Numitor. Til dømis eru báðir eisini sagdir vera synir Aventios, kappan, ella enntá abbasynir hansara (og Prokas er tá faðir teirra). Í einari søgn varð arvur teirra býttur sundur; Amulios valdi tá at fáa valdið, og Numitor valdi ríkidømið. Og aftur ein onnur søgn sigur, at Prokas ráddi teimum til at valda á sama hátt sum rómversku konslarnir við at hava tvey kongshús, ið høvdu eins stórt vald, men at Amulios tók alt valdið sjálvur.
Oxynios[rætta | rætta wikitekst]
Oxynios og Skamandrios (1) vóru tveir synir Hektors, sum Priamos sendi burtur til Lydia tá Troya týndist, fyri at teir ikki skuldu doyggja. Eftir at Troya varð týnt, tók Eineias, sum var flýddur upp á Iðafjall, valdið í landinum; men Oxynios og Skamandrios komu skjótt aftur og kravdu at fáa valdið í kongaríkinum hjá abbanum.
Pergamos[rætta | rætta wikitekst]
Pergamos Hetjan í sínum navnabýi Pergamon. Hann var yngsti sonur Neoptolumosar og Andromakku. Pergamos kom heimaftur úr Asiu við mammu síni og drap Areios, kong í býnum Tevtrania, í einvíggi. Hann settist á trónuna og nevndi býin eftir sær sjálvum. Pergamos er eisini navnið á friðskjólinum í Troya, men søgnin, ið í stuttum er endurgivin omanfyri, er einans ætlað greiða frá navninum á hellenistiska ella grikska býnum Pergamon, høvuðsstaðnum í kongaríki attalita.
Priamos[rætta | rætta wikitekst]
Priamos Yngsti sonur Laomedons. Hansara rætta navn var Podarkos. Hann sat við valdið tá kríggið við Troya var, og var tá gamalur. Ilionskvæðið nevnir ikki móðir hansara; yngri sagnirnar gera hana oftast dóttur áargudin Skamandros og nevna hana Strymo, men aðrar sagnir nevna hana Plasiu ella Levkippu (1). Tá Heraklevs tók Troya, tí Laomedon ikki vildi samsýna honum fyri at hava bjargað dóttrini Hesionu, var Priamos barn, og kappin rændi bæði hann og systir hansara. Heraklevs gav vini sínum Telamoni Hesionu at giftast við, og bað hana bara nevna tað, hon kravdi í brúðargávu. Hon bað um bróður sín, ið har varð nevndur Podarkos. Heraklevs játtaði og seldi henni hann fyri slørið. Síðani varð Podarkos nevndur 'Priamos', ið rætt og slætt merkir 'keyptur', og kemur av tí forngrikska priamei, ið merkir 'eg keypi'. (Tað sigst tó eisini, at upprunin til navnið ikki er grikskur, men tað skal valla takast í álvara). Av tí at hann var seinasti sonur Lanomedons eftir á lívi, gav Heraklevs honum alt Troyaland at ráða. Valdið hjá Priamosi vaks so við og við um eitt sera stórt landøki, og eitt enn størri havøki, ið eisini fevndi um fleiri oyggjar. Tá Priamos var ungur, høvdu hann og Otrevs barst móti amasonunum við sangariosánna. Fyrst giftist Priamos Arispu, dóttur Merops, og hon bar honum son, nevndan Eisakos (aðrastaðni var tað Alexirroya, dísin hjá granikosá, ið var móðir Eisakosar; og tá var Eisakos síggjari), men hann fór frá henni og festi aðru konu sína, Hekubu, dóttir Dymas, kong frykeia. Tað var hon, ið bar honum flestu børn hansara. Fyrstur var Hektor, síðani kom Paris. So komu Krevsa (4), Laodika (4), Polyxena, Kassandra, Deifopos, Helenos, Pammon, Politis (1), Antifoss, Hipponos, Polydoros (2), og Troylos, ið eisini sigst vera sonur Apollons. Priamos átti fleiri børn við hjákonum, m.o. Lykaon (1) og Evandur (2). Sagnirnar gera Priamosi fimti synir og fimti døtur, men eingin høvdunfur játtar hesum neyva tali. Sagt er, at tá Hekuba bar Paris, droymdi hon, at hann fór at øsa til ræðuligt kríggj; tí legði Priamos hann sum nýføðing út at doyggja, men Kassandra fann hann og bjargaði honum. Í Ilionskvæðnum er Priamos ov gamalru at stríðast, men hann stendur á odda fyri teimum raðhollu fundunum, tá teir samráddust, hvat gerast kundi, men sjálvt har fær hann heldur ikki altíð sín vilja. Tað var hann, ið varð stevndur at fáa semju millum Menilaos og Paris, og krevja eið av báðum. Hann tykist ikki vera ímóti ætlanum Parisar at ræna Helenu; honum líkst væl á síðstnevndu og góðtekur at endans, at tey giftast. Hansara fremsti eginleiki er frómi, ið veitir honum Zevsar vælvild. Hann sær børn síni eitt fyri og annað eftir verða myrd, og Hektor, eitt tað síðsta, gerst hann, ið verjir kongaríki hansarar djarvast. Á ferð síni at loysa líkið av Hektori, vardu gudarnir hann, tí hann var so frómur - hóast hann kortini var dømdur at týnast saman við býi sínum. Frásøgukvæðir eldri enn Ilionskvæðið lýstu gjølla deyða Priamosar. Tá gamli kongurin hoyrdi fíggindan í borg síni, vildi hann taka til vápnini, men Hekuba leiddi hann oman í niðastu hædd í borgini til eitt altar, so gudarnir skuldu verja tey. Har sá Priamos Neoptolumos drepa Politis (1), ið eisini royndi at náa trygdini við altarið. Síðani dró Neoptolumos tann gamla eftir hárinum av altarinum og kvetti kvørkrar hansara. Hann varð ikki grivin. Eitt brigdi av hesari søgn sigur, at Neoptolumos dró Priamos yvir á grøv Akillevsar og drap hann har. Eisini sigst, at hann drap hann á sjálvum altarinum í borgartúninum (sí Neoptolumos).
Rea Silvia[rætta | rætta wikitekst]
1. Rea ella Rea Silvia, móðir Remus og Romulus, stundum nevnd Ilia. Ein søgn sigur, at hon var dóttir Eineias og tí nevnd eftir heimlandi hansara, Troya (Ilium), og hin, at hon var dóttir Numitor, kong í Alba. Mars elskaði við henni í loyndum, hóast summir høvundar halda, at Rea gat tvíburðarnar antin av einum tilvildarligum møti ella við farbróðirinum, Amuliosi, ið hevði rikið Numitor frá valdinum. Tá tað frættist, at hon var upp á vegin, setti Amulios hana í fongsul. Antin doyði hon beint eftir, at hon hevði átt, ella doyði hon av teirri hørðu viðferðini, hon fekk í fongslinum. Eisini er møguligt, at Remus og Romulus bjargaðu henni, eftir at teir høvdu tikið sær av Amuliosi. Í teirri søgnini, har Amulios drap hana, tveitti hann hana síðani í tiberánna. Síðani sást áargudurin koma upp úr ánni fyri at taka ímóti henni og festa hana. Tað sigst eisini onkuntíð, at tað var gudurin í anioánni, ið festi hana. 2. Ein prestinna, ið Herkulevs gjørdist ásttikin í á ferð síni gjøgnum Róm, eftir stríðið við oksunum hjá Gerion. Hon fekk ein son, Aventios, ið Avantinheygurin er nevndur eftir.
Remus[rætta | rætta wikitekst]
Remus Tvíburði Romulusar. Ein einsamøll søgn sigur, at hann varð nevndur 'Remus', av tí at hann var so dølskur til alt. Í teirri søgnini dugir Remus einki so væl sum beiggin. (Sí Romulus og Reu Silviu (1) um fyrstu ár teirra). Eftir at Amulios hevði fangað Remus á seyðaránsferð og handað Numitori hann, av tí at tað var hansara seyðir, og Romulus hevði hoyrt søguna um upprunan hjá sær og Remus og fríað hann aftur (sí Romulus, Amulios og Numitor), fóru tvíburðarnir burtur at grundleggja ein bý. Teir samdust um, at byggja hann á tí staðnum, har teir vóru bjargaðir úr kurvini (har Róm seinni bygdist), men vistu ikki neyvt, hvar tað var. Teir leitaðu jarðtekin. Romulus setti seg á Palatinheyg, Remus á Avantinheyg. Remus sá seks gammar; Romulus sá tólv. Gudarnir høvdu avgjørt at velja Palatinheygin og Romulus, og Romulus legði í vaðið at gera býarmarkið við at lata tveir oksar draga eina plógv og gera eina grøv. Remus var vónbrotin og fór at háða markið, tí tað ongum fekk hildið úti, og leyp yvirum. Romulus ilskaðist yvir hetta halgibrot og drap Remus. Eisini sigst, at tað var Kelur (merkir 'snarur'), ið gav honum banahøgg við einum spaka. Í einari søgn legði Faustulos seg ímillum at verja og varð eisini dripin. Romulus heygsetti Remus í Avantinheygin, ið lá uttan fyri pomerium, átrúnaðarliga mark Róms, til Klaudiusar tíð í ár 49 e.kr., og við jarðarferðina varð hann eymur og græt illa. Í elstu søgnini drupu gudarnir tó Remus beint tá hann leyp yvir um grøvina; tí tað var halgibrot. Tá varð Romulus eydnuleysur og tók lívið av sær. Ein onnur søgn sigur, at Remus doyði í samanbrestinum millum hirðarnar hjá sær og bróðurinum, ið fóru at klandrast um, hvønn bróður jarðtekinini í veruleikanum høvdu verið til frama fyri. (Sí Romulus um ymsar forfedrar Remusar.)
Romulus[rætta | rætta wikitekst]
Romulus Merkir 'rómverskur'. Grundlegði Róm og nevndi hann eftir sær. Hann verður oftast sagdur vera av ætt Eineiasar og kongunum í Alba. Hann og tvíburðin Remus vóru synir Reu Silviu (1) (ella Iliu) og abbasynir Numitorar, hvørs yngri bróðir hevði rænt trónuna frá honum. Fleiri sagnir eru tó um uppruna Reu Silviu og sona hennara. Onkuntíð verða kongarnir í Alba lopnir um og Rea er tá dóttir Eineias. Onkrir høvundar hava gjørt Remus og Romulus til synir Eineiasar og Dexiteu. Í hesari søgnini vórðu tvíburðarnir fluttir til Italia á ungum aldri. Aðrar sagnir gera Romulus til son Romu og Latinosar. Móðir hansara verður stundum nevnd Emilia og var tískil dóttir Eineiasar og Laviniu. (Sí Tarketios um eina aðra søgn.) Mars var faðir Remus og Romulus. Hann tøldi Reu Silviu í tí halga skóginum, hagar hon var farin eftir vatni. Eisini sigst, at gudurin legði seg hjá henni meðan hon svav. Farbróðir Reu, Amulios, varnaðist, at hon var upp á vegin og setti hana í fongsul. Tá hon hevði átt, legði kongurin teir út á bakkarnar við tiberánna við fótin á Palatinheyg. Eisini sigst, at Amulios sendi ein húskall sín at drukna børnini í tiberánni, men at hann ikki vildi drukna tey og legði tey í staðin í eina kurv og legði kurvina á ánna. Síðani fór kurvin við streyminum, varð syft upp á land og endaði undir einum fikutræi (ið varð nevnt 'fikus ruminalis', og ið seinni varð gjørt heilagt). Har fann ein kvennúlvur, ið júst hevði lagt, Remus og Romulus. Honum tókti synd í teimum og gav teimum at súgva. Kvennúlvurin var eitt djór, ið var Marsi heilagt, og hildið var, at gudurin hevði sent hetta djórið at ansa eftir børnum sínum. Ein spæta (heilagi fuglurin hjá Marsi) hjálpti úlvinum at geva børnunum at eta. Faustulos, ein av kongsins hirðum, sá síðani dreingjabørnini og tók tey í loyndum heim við sær, og hann og konan, Akka Larentia (2), høvdu tey síðani til fosturs. Faustulos sendi báðar dreingirnar til Gabia at fáa undirvísing. Seinni komu Remus og Romulus aftur til Palatinheyg, har teir komu soleiðis fyri, at teir gjørdust seyðaránsmenn. Ein dagin á Avantinheyggi leyp Remus á hirðarnar hjá Amuliosi, ið sótu fyri seyðinum hjá kongi. Hirðarnir fangaðu Remus og fóru til kong í Alba við honum. Ímeðan segði Faustulos Romulusi frá, hvussu teir vórðu funnir og bað hann bjarga bróðuri sínum. Romulus fór til Alba í skundi, tók seg fjølmannaður inn í borgina, nevndi seg fyri kongi, drap hann og fríaði Remus. Hann gav abba sínum, Numitori, valdið. Aðrar sagnir siga tó, at Remus stjól neyt frá Numitori, og at hirðarnir fangaðu hann og fóru til Amulios kong við honum, sum sendi hann víðari til Numitor, tá hann frætii, at Remus hevði roynt at rænt hansara neyt. Numitor setti honum spurningar og frætti tað, ið Faustulos leingi hevði vitað: at hetta var horvni abbasonur sín. Hann fór síðani til Faustulos, ið enn hevði kurvina, og tá Numitor sá kurvina, varð hann púra vísur. Síðani skipaðu Remus og Romulus fyri álopi á Amulios, drupu hann og góvu abba sínum, Numitori, valdið aftur. Síðani gjørdu tvíburðarnir av at fara úr Alba Longa at grundleggja ein bý sjálvir (sí Remus um, hvussu staðið varð valt, og um, hvussu gekst við byggingini í fyrstani). At enda drap Romulus Remus. Býurin varð grundlagdur 21. apríl, pariliahøgtið ella palisarhøgtíð. Tað var antin ár 754, 753 ella 772 f.kr. Oftast er semja um, at býur Romulusar einans fevndi um pomeriumið á Palatinheygi, t.e. einans heyggin sjálvan. Men fleiri brot úr søgnini um Romulus sipa til, at býurin eisini fevndi um Kapitolheyg, har asilið var í lægdini ovast á heygnum. Plutark leggur enntá ritualini tá býurin varð vígdur og tá mundusini (staðið í nýggja býnum, har jarðtekin vórðu útløgd) vórðu lýst heilag, á Komitium. Tá býurin var grundlagdur, fór Romulus at hugsa um at fólka hann. Av tí, at ov fá fólk vóru har, gjørdi hann eitt griðstað á Kapitolinum, beint millum tveir heilagar skógir. Har kundu allir italskir ránsmenn fáa grið: útlagnir, drápsmenn, flýddir trælir o.a. Hesir vóru fyrstu íbúgvarnir í Róm. Men ongar kvinnur vóru. Tí fór Romulus at hugsa um at ræna kvinnur frá nábúgvum sínum, sabbunum. 21. august, ið var konsushøgtíð, skipaði hann fyri rossakapprenning. Fólk úr økjunum næreindis komu og høvdu kvinnur og børn við sær. Tá avrátt tekin varð gjørt, burturfluttu menninir hjá Romulusui allar tær ungu genturnar, sum antin taldu 30, 527 ella so nógvar sum 683. Bert ein teirra var gift - Hersilia. Menninir savnaðu seg í smáar, óskipaðar herar og fóru móti Róm, men dugdu ongan mun at gera, og Romulus vann lættliga á teimum. Tá hann drap Akron, høvuðsmannin hjá keninum, í einvíggi, ofraði hann opima spolia (rán frá kongi, ið annar kongur vinnur á í hólmgongu). Hetta verður hann hildin vera fyrstur at gera. Hann vann lættliga á Krustumerium og Antemnu. Hersilia, ið var kona Romulusar, fekk hann at loyva teimum sigraðu at búgva í Róm, um teir vildu. Síðani kom sabbakongur, Titus Tatius, við sínum heri móti Róm. Við snildunum frá Tarpeiu, eydnaðist Titusi við sínum heri ósæddur at nærkast herliðnum, ið stóð á varðhaldi á Kapitolinum. Eitt lið av sabbaherinum royndi síðani at leypa á á rómverska herin hjá Romulusi, ið var staddur har norðuri beint ímillum Kapitolheyggi og Palatinheygg, aftanífrá (hetta stað varð seinni nevnt 'Forum Romanum'). Teir høvdu vunnið, hevði Romulus ikki ákallað Janus og Jupiter og lovað teimum eitt tempul í part. Tá sigst, at kvinnurnar, ið rómverjar høvdu rænt, tveittu seg ímillum stríðandi partarnar og bønaðu fedrar, brøður og nýggju menn sínar um at steðga tí gudsspottandi krígnum. Síðani varð friðaravtala undirskrivað og bæði fólkini sameind. Hetta var í Forum. Soleiðis hendi tað, at Titus Tatius og Romulus valdaðu í semju. Men Titus doyði stutt eftir, og Romulus valdaði báðum fólksløgunum einsamallur. Romulus ráddi í 33 ár og sá unga Róm mennast nógv; tí nevndi fólkið hann 'tjóðarfaðir'. Romulus andaðist 54 ára gamalur. Tað sigst, at tað var 7. juli, at hann vitjaði her sín á einum parti av Kampus Martius, nevndur palus Kapri (geitarskrúðgongan) tá óveður brast á og eitt skýggj kom niður, tók hann og fór avstað upp í himmalin við honum. Øll, ið vóru hjástødd, vórðu sannførd um, at hann var vorðin gudur. Aðrar sagnir nevna bara, at ódnarveður kom, og tá tað hæsaði av, var Romulus horvin. Ein rómverji, ið æt Julius Prokulus segði seg hava droymt Romulus, ið hevði sagt, at gudarnir høvdu rænt seg, og at hann nú var vorðin gudurin Kurinus, at býurin fór at fáa stórfingna framtíð, so leingi rómverjar vandu unglingar sínar og høvdu sterkan her. Hann hevði eisini biðið um, at ein halgidómur skuldi reisast sær á Kurinisarheyggi. Hetta varð gjørt. Fleiri brigdi eru av søgnini um deyða Romulusar. Tey vóru ofta íspunnin av politiskum og og skyldfólka áhugamálum. Sí Filotis um Nona Kaprotinahøgtíðina, ið var til minnis um Romulus.
Rutular[rætta | rætta wikitekst]
Rutular ella rutuli. Ein ættarbólkur úr miðitalia, sum hevði høvuðsstað í Latium og nevndu hann Ardia. Teir vildu ikki, at Eineias skuldi koma hagar, og kongur teirra, Turnos, fekk teir at taka ímóti honum við vápnum.
Skamandrios[rætta | rætta wikitekst]
Skamandrios 1. Tað, ið Hektor kallaði son sín, Astyanax 2. Ein troyabúgvi, ið doyði fyri Menilaosi
Silvius[rætta | rætta wikitekst]
Silvius Ein sonur Eineiasar og Laviniu, og hálvbróðir Askaniosar. Fyrst hevði Askanios veitt Silviusi pláss sítt í Lavinium og var síðani farin at grundleggja Alba, fyri ikki at vera fyri. Tá Askanios doyði, lat hann Silviusi trónuna í Alba. Hesin valdaði í 29 ár og lat við deyða sín sonin, Eineias Silviusi, kongaríkið. Aðrar sagnir gera Silvius til son Askaniosar, og Askanios til son Eineiasar og Laviniu. Til endans skal nevnast, at hann onkuntíð verður hildin vera sonur Eineiasar og Silviu, konu Latinosar, ið Eineias giftist við, eftir at Latinos var deyður.
Tisamenos[rætta | rætta wikitekst]
Tisamenos 1. Sonur Orestis og Hermionu. Ein søgn sigur, at hann tók við trónuni í Sparta og Argos eftir Orestis, men at hann doyði í bardaga við heraklidar. Ein onnur, at teir ruku hann burtur og loyvdu honum at flýggja. Hann søkti grið hjá jónum heilt har norðuri á Pelops hálvoy, men teir lupu á hann og royndu at reka hann burtur. Teir drupu Tisamenos, men taptu fyri herliði hansara, ið kringsetti Helis, býin hjá jónum, men loyvdu teimum seinni at fara til Attika, har atenar tóku ímóti teimum. Menninir hjá Tisamenos jarðaðu hann við stórfingnari jarðarferð og ráddu síðani í økinum, sum teir høvdu tikið frá jónum, og nevndu tað Akeia. Ein onnur søgn sigur, at tað longu æt Akeia tá Tisamenos brast saman við heraklidar, ið fylgdu aftaná honum og drupu hann har, í Akeia. Elsti sonur Tisamenosar, Kometis (2), tók við valdinum eftir hann. Hinir synir hansara itu Diamenevs, Sparton, Tellis og Leontomunevs. 2. Ein sonur Tersandros (2) og Demonassu, dóttur Amfiraos. Tá teir aðru ferð søktu at Troya og løgdu at í Mysia, doyði faðir hansara longu heima hjá Telufossi (sí Tersandros (2)), men Tisamenos var ov ungur at standa fyri herliðnum úr Tepis. Ikki Tisamenos, men Peneleos, hevndi deyða kongsins við at drepa Evrypylos (4), son Telufoss. Tá Tisamenos vaks til mans, ráddi hann í Tepis. Hann fekk ein son, Avtesion, ið ráddi eftir, at faðirin doyði. Summar sagnir siga tó, at hann mátti gerast útlagin og fór upp í part við heraklidum. Tó tók abbasonur Peneleosar, Damasikton, við valdinum eftir Tisamenos.
Tyrros[rætta | rætta wikitekst]
Tyrros ella Tyrrunos. Hann var úr Meioniu í Lydialandi og var sonur Atys, kong í Lydia. Hann var eisini høvuðshirði Latinosar. Hann stóð á odda fyri latínskum bóndum at hevna tað heilaga kvenndádýrið, ið Askanios hevði dripið. Eftir at Eineias var deyður, óttaðist Lavinia fyri soninum hjá manninum og flýddi til Tyrros at eiga Silvius. Eisini er sagt, at hann førdi lydiabúgvar til Italia, tá ógvuslig hungursneyð var í Lydia. Etruskar vóru nevndir eftir honum, og Herodotus stendur við, at etruskar vóru av ætt teirra, ið flýddu undan hungursneyðini. Eitt hav vestan fyri Italia eitur eisini eftir honum.
Venus[rætta | rætta wikitekst]
Venus Ein sera gomul latínsk gudinna, ið átti ein halgidóm næreindis Ardia, ið var bygdur áðrenn Róm. Í aðru øld f.kr. varð hon partur av gudasøgnini um ta griksku Afroditu. Sagnirnar um ferðir Eineiasar, soni Venusar, ella Afroditu, høvdu stóran týdning hjá rómverjum, tí Eineias búsettist til endans í Italia, og rómverjar hildu, at Augustus og hansara ætt, ið tó bert var ættleidd, men ið varð nevnd gens Julia, var av Julosar ætt, og tískil eisini av Eineiasar og móðir hansara, Venusar ætt. Tað var Venus, ið hjálpti Eineiasi at sleppa úr Troya tá eldur var settur á býin, og vardi hann móti vreiðini hjá Heru. Hon gjørdi so Dido, drotning í Kartago, gjørdist ásttikin í honum og veitti honum griðskjól tá honum tarvdist tað. Hon stuðlaði honum eisini í bardøgum sínum við Turnos við at geva honum spjótið aftur, ið sat fast í einum træi.


c: text/html

text:
Bonaire
Bonaire er ein niðurlendsk oyggj í Karibiska havinum. Oyggin er ein av teimum trimum ABC-oyggjunum og liggur 20 km eystan fyri Curaçao. Høvuðstaðurin eitur Kralendijk.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Í 2001 var fólkatalið 10 791, í 2004 var tað minkað til 10 185, 2010 13 389. Mesta fólkið er afrikanarar, men eisini er ein hvítur minniluti. Almenna málið er niðurlendskt, men enskt, papiamento og spanskt eru eisini vanlig mál. Bonaire merkir "góð luft".
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Oyggin er 288 km² stór. Hóast strandarlinjan er fruktagóð, er miðjan á oynni at rokna sum oyðimarkarlendi. Ein stórur partur av økinum er lagt út sum náttúrupark, sum tað kostar at sleppa at vitja. Ein strond á oynni kallast Pink Beach; har er sandurin ljósareyður og mjúkur, og gerst sjáldan heitur.
Av tí at oyggin hevur sera góð viðurskifti til surfing, marknaðarførir Bonaire seg sum "Surfers' paradise", sum eisini er tekstur á nummarspjøldrunum á bilunum.
Óbygda grannaoyggin Klein Bonaire vestan fyri Bonaire er 6 km² til støddar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jean-Luc Picard
Jean-Luc Picard er ein persónur í Star Trek, skiparin umborð á USS Enterprise-D og USS Enterprise-E. Hann varð leiktur av bretska sjónleikaranum Patrick Stewart í sjónvarpsrøðini Star Trek: The Next Generation (TNG) og filmunum, ið komu aftaná. Gene Roddenberry gjørdi persónin og uppkallaði hann eftir Jean Piccard, doktara, ein sveisiskur vísindamaður og ballónførari. Eingin almenn kelda finst til navnið Picard, men persónurin hevur ofta sínar 'kendu forfedrar' á orði — allarhelst Jean, Auguste og Jacques Piccard.
Innihaldsyvirlit
Lívið áðrenn tænastuna umborð Enterprise[rætta | rætta wikitekst]
Jean-Luc Picard varð føddur í Labarre, Fraklandi, jørðin 13. juli 2305. Hann er sonur Maurice Picard and Yvette, fødd Gessard. Longu sum drongur longdist honum eftir ævintýrum og kanningarferðum, og hetta førdi nærum til stríð, tá hann fór frá víngarðinum, ið familjan hevði átt í fleiri ættarlið, og søkti inn á Stjørnuflotaakademiið Í 2366 eru bæði foreldrini deyð. Bróðurin, Robert, og bróðursonurin, René, vóru einastu eftirlivandi familjulimir hansara, men teir doyðu í einum eldi í 2371 (Star Trek: Generations). Hann dumpaði fyrstu inntøkuroyndina, men hann kláraði hana seinni og slapp inn. Hann fekk prógvið í 2327 sum besti ella nærum næmingur í árganginum. Hann var fyrsti fyrstaársnæmingur, ið vann akademimaratonrenningina á Delulin II. Stjørnuflotaraðnummar hansara var SP-937-215 (TNG: "Chain of Command, Part 1").
Stutt eftir próvtøkuna var Picard í 2328 eina tíð á Earhartstjørnustøðini og bíðaði eftir skipinum, ið hann skuldi mynstra við. Meðan hann bíðaði, varð hann stungin í hjartað av einum av trimum Nausicaanarum undir einum bardaga í Bonestell Recreation Center. Skaðin kundi ikki gerast aftur, og hjartað varð býtt um við eitt manngjørdum hjarta[1] Hendan hendingin gjørdi unga Picard varugan við, at hugmóð hansara var høvuðsatvoldin til, at hann nærum varð dripin.
Í 2333 gjørdist Picard yvirstýrimaður umborð á USS Stargazer (NCC-2893) og gjørdist skipari, tá skiparin doyði í eini orrustu. They næstu 22 árini var Picard skipari á Stargazer á eini rannsóknarferð.
Meðan hann var skipari á Stargazer vann hann í 2355 Maxiaorrustuna í Maxia Zeta-skipanini ímóti einum ókendum fígginda, ið seinni vísti seg at vera eitt later Ferengi D'Korafloksstjørnuskip, við at finna uppá og nýta eitt herráð, ið varð kallað "Picardhandferðin", og sum gjørdi at ferengiskipið fórst við manni og mús. Eftir at Stargazer gekk burtur, varð hann sendur í krígsrættin í 2356, men ákærurnar um skeiva atferð vórðu sleptar. (Hetta er vanlig stjørnuflotasiðvenja, hvørja ferð eitt skip gongur burtur og fylgir gomlu sjósiði.)
Hvat Picard tókst við tey næstu níggju árini, áðrenn hann gjørdist skipar á Enterprise-D er ikki heilt greitt. Óivað varð hann vandur við kenda Star Trek-diplomatiið og -herráð, men við eini glæsiligari yrkisleið, ið enn ikki var byrjað. Í einum parti nevnir hann eina hending, ið hendi millum Stargazer og Enterprise-D-tíð hansara, tá skip hansara svaraði einum neyðarkalli.
Persónligt lív og persónligir áhugar[rætta | rætta wikitekst]
Bítast má merki í, at franski skiparin verður leiktur av einum bretskum sjónleikara. Ein kundi hugsað sær, at Paramount vildi tekkjast bæði fronskum og bretskum fjepparum samstundis. Tað er meira enn hugsandi, at bretar hyggja burtur frá franskleikanum og meta Picard sum ein av sínum egnu. Fólkini handan røðina gera heldur ikki nógv við, at fáa teir hugsa øðrvísi, tí sjálvt um lívssøga hansara heilt vist er fronsk, so hella atferðin og hugburðurin meira til ta bretsku síðuna. Umborð á Enterprise-D og -E biður Picard altíð um "Tea, Earl grey, hot", ið neyvan hevði verið fyrsta valið hjá einum fransmanni. Og hóast at kærleiki hansara til Shakespeare kann orsakast (ja, sjálvt klingonar dáma Shakespeare), so er tað, at Picard lærir Data at nýta eina sterka Midlandsdialekt, ótrúliga ósannlíkt, óansæð hvussu væl fransmaðurin dugir enskt. Eisini verður upplýst í einum av filmunum, at Picard hevur lært Data at syngja sangin "A British Tar" hjá Gilbert & Sullivan, og í einum parti roynir ein eftirgjørdur Picard, ið tó hevur somu tankamynstur sum hin veruligi, at fáa manningina at syngja "Hearts of Oak", ið er ein fosturlandssongur, ið er ímynd av Royal Navy, í felag.
Picard er mestu sum fjølfrøðingur og hevur áhuga í so ymsum evnum sum klassiskar bókmentir, fornfrøði, alisfrøði, fikting, ríðing og modellmyndirnar av ymsum stjørnuflotaskipum. Honum dámar væl m.a. Berlioz, og áhugi hansara í tónleiki kemur væl til sjóndar, tá hann spælir á sína ressikansku floytu, ið hann lærdi at spæla á, meðan hann var bundin til eitt rúmdarfar, ið hevði minnið hjá einum manni av eini mentan langt eftir, at hon týndist. (TNG: "The Inner Light") Onkuntíð venur hann saman við skipstelduni. Alskur hansara til tónleik og sjónleik verður vístur fram, sum røðini líður. Eisini lærir hann Data at "føla" seg gjøgnum verkini og at fáa røttu mannakensluna fram. Picard er ein privatur persónur, og tað kemur til sjóndar í hansara romantisku ævintýrum, og tá hann skuldi undir skurð á Stjørnustøð 212 í 2365 fyri at fáa eitt nýtt hjarta. ("Samaritan Snare").[1]
Sum yvirmaður er Picard ein ráðgevi ella fyrimynd hjá fleiri øðrum persónum, serligani Data. Picard ansaði eisini væl eftir undurbarninum Wesley Crusher og gav honum tignina sum fenrikkur. Wesley er sonur starvsfelagan Dr. Beverly Crusher, læknayvirfólk á Enterprise-D og besta vin hansara, loytnantkommandørur Jack Crusher og varð føddur, áðrenn Jack varð dripin 2354, meðan varð við Picard umborð á Stargazer.
Picard og Beverly Crusher[rætta | rætta wikitekst]
Eftir at Jack Crusher doyði, vórðu Picard og Beverly Crusher góð vinfólk og altíð vóru onkur tekin um atdrátt teirra millum. Men hesin atdráttur var tó avdúkaður, fyrr enn hann varð noyddur fram av einum tóli, ið ein fremmand rasa, pryttarnir á Kesprytt, hevði koyrt í tey, og sum loyvdi teimum at lesa tankarnar hjá hvørjum øðrum í partinum "Attached". Í einari av tíðarlinjunum hjá Q í síðsta parti "All Good Things..." var Picard giftur og seinni skildur frá Crusher, ið nú var skipari á einum sjúkraskipi. Hon hevði enn hansara navn, og hetta voldi til eina skemtiliga hending, tá bland kom í um, hvør Picard, skipari varð róptur á brúnna.
Dixon Hill[rætta | rætta wikitekst]
Eitt av holodekkforritunum, ið Picard dámar best er detektivurin Dixon Hill, ið allarhelst er skrivaður til heiðurs fyri aðrar bókmentadetektivar sum Philip Marlowe og Sam Spade.
Søgurnar hjá Dixoni Hill ganga fyri seg í 1940-árunum í San Francisco á Jørðini, ein vælkomin broyting frá einum gerandisdegi við millumstjørnaferðum. At byrja við var Picard einsamallur í forritinum, men seinni fingu eisini Data, Beverly Crusher o.o. áhuga í tí og komu uppí sum vinir hjá Dixoni Hill.
Heimurin hjá Dixoni Hill hava nógvar afturvendandi persónar, ið einans finnast á holodekkinum, t.d. brotsharrarnir Cyrus Redblock og Nicky the Nose. Summi halda, at Dixon Hill varð skapaður í eini roynd at endurnýta aðalevnini í ST-TOS partinum "A Piece of the Action." Men her skal leggjast aftur, at tann parturin snúði seg um chicagobrotsmenn í 1930-árunm, meðan Dixon Hill er ein film noir detektivur úr fjørutiárunum.
Star Trek bókin A Hard Rain gongur fyri seg nærum øll í heiminum hjá Dixoni Hill við einans fáum undantøkum, ið ganga fyri seg í "veruliga" Star Trek-heiminum. Tá løgnar hendingar, sum t.d. at fólk livna upp aftur, ikki verða tald uppí, so er bókin júst sum ein vanlig detektivskaldsøga.
Dixon Hillsøgur:
- "The Big Goodbye"
- "The Long Dark Tunnel"
- "The Parrot's Claw"
Í Star Trek: First Contact nýtir Picard holodekkið við eini Dixon Hill-søgu ("The Big Goodbye", kapitlar 12 og 13) at snýta og drepa tveir Borg við at skjóta eina thompsonmaskinbyrsu. (Hetta vápnið kundi einans drepa, tí Picard hevði sløkt trygdarverjuna.)
Skipari á Enterprise[rætta | rætta wikitekst]
Star Trek: The Next Generation[rætta | rætta wikitekst]
Røðin The Next Generation byrjaði, tá Picard gjørdist skipari á nýggja galaxyflokkaða stjørnuskipinum USS Enterprise (NCC-1701-D), nýggja flaggskipið hjá Stjørnuflotanum á stjørnudagfesting 41124 (14. februar 2364). Á umleið stjørnudagfesting 41153,7 (4 dagar seinni) varð Picard útnevndur til at umboða mannaættina í einum rætti stýrdur av Q. Tað eydnaðist Picard at sannføra Q um at geva mannaættini ein møguleika, og so var (TNG: "Encounter at Farpoint"). Umleið stjørnudato 47988 (26 December 2370), hevði Q aftur ein dómstól við eini nýggjari roynd til Picard; Picard kláraði royndina og mannaættin var bjargað (TNG: "All Good Things..."). (Q segði at royndin 'endaði ongantíð' á Farpointstøðini og legði upp til at øll røðin var ein roynd hjá Q-tilveruni at kanna menniskjuni.)
Í samband við Maxiaorrustuna fann Bok, ein ferengiskur DaiMon, seinni vrakið av Stargazeri og gav Picard tað. Bok hevði Picard undir ákæru fyri at hava dripið son sín, ið var umborð á fíggindasinnaða skipinum. Við at nýta vitisstýring gav hann Picard ógvuslig minni um hendingina, og hetta fekk Picard til at leypa á Enterprise-D; manningin hjá Picard kláraði tó at steðga hesum. ("The Battle") Nøkur ár seinni fann Bok ein mann, Jason Vigo, hvørs DNA hann broytti, so tað sá út sum at hann var sonurin hjá Picard. Bok ætlaði, at Picard og Vigo skuldu hittast, og síðani skuldi Bok drepa Vigo, so Picard visti, hvussu tað var at missa ein son, men ætlanin miseydnaðist, tá tað var staðfest, at Jason Vigo ikki var sonurin hjá Picard. ("Bloodlines").
Í 2365 bar Q so í bandi, við at senda Enterprise-D góð 7.000 ljósár út í rúmdina, at Stjørnuflotin fyri fyrstu ferð hevði samband við Borgfólkið í J-25-skipanini. Enterprise-D var við undirlutan og slapp bara undan, tí Picard bønaði Q um at senda seg aftur inn á øki hjá Føderatiónini. ("Q Who?").
Árið eftir bað K'mpec, klingonskur kanslari, Picard um at verða millummaður fyri at finna útav, hvør skuldi koma aftaná K'mpec, ið varð spakuligani eitraður, og at avsløra (collusion?). Stutt eftir skuldi Picard velja ímillum tveir avbjóðarar: Duras og Gowron. Undir tingingunum umborð á Enterprise-D drap Duras klingonska sendimannin K'Ehleyr, makin hjá trygdarovastanum Worf loytnanti, ið hjálpti Picard. Afturfyri drap Worf seinni Duras. ("Reunion").


text:
Jantulógin
Jantulógin (Danskt og Norskt: Janteloven; Svenskt: Jantelagen; Finskt: Janten laki) er eitt mynstur í skandinaviskum londum, ið lýsir atburðin frá bólkum mótvegis einstaklingum, tá samfelagið fordømir eydnustremban og úrslit sum virðisleyst og ódámligt.
Danski-norski rithøvundin Aksel Sandemose lýsti í skaldsøguni En flyktning krysser sitt spor, 1933, Jantulógina sum eitt reglasett. Skaldsøgan er ein lýsing av lítla danska býnum Jante (sum minnir um Nykøbing Mors, har Sandemose sjálvur vaks upp), har øll kenna øll [1].
Í norðurlondum er vanligt at vísa á Jantulógina í samfelagsfrøðiligum høpi, sum eitt hugtak, ið lýsir neiligan hugburð mótvegis bæði einstaklingagerð og stremban eftir eydnu. Hugtakið vísur á eina snævurskygda og øvundsjúka mentan, sum noktar at viðurkenna einstaklingin og sum hevur samfelagið í brennideplinum, meðan øll tey, sum arbeiða fyri seg sjálvi, verða revsaði.
Hugtakið verður í summum førum brúkt av einstaklingum, sum føla, at teir ikki fáa æruna fyri teirra brøgd, ella fyri at vísa á, at ein annar persónur er ov kritiskur.
Definitión[rætta | rætta wikitekst]
Tað eru tíggju ymiskar reglur í lógini, sum er skrivað av Sandemose. Tær byggja allar uppá sama tema og verða tí eisini ofta viðgjørdar sum ein einstøk lóg: Tú skalt ikki halda, at tú ert nakað serligt ella at tú ert betri enn vit.
Tíggju lógirnar siga:
- Tú skalt ikki halda, at tú ert nakað
- Tú skalt ikki halda, at tú ert eins nógv og vit.
- Tú skalt ikki halda, at tú ert klókari enn vit.
- Tú skalt ikki halda, at tú ert betri enn vit.
- Tú skalt ikki halda, at tú veitst meira enn vit.
- Tú skalt ikki halda, at tú ert meira enn vit.
- Tú skalt ikki halda, at tú gert nakra nyttu.
- Tú skalt ikki flenna eftir okkum.
- Tú skalt ikki halda, at nakar leggur í teg.
- Tú skalt ikki halda, at tú kanst læra okkum nakað.
Ein ellinda lóg er eisini nevnd í skaldsøguni:
11. Tú skalt ikki halda, at tað er okkurt, vit ikki vita um teg.
Í bókini verða jantarnir, ið ikki liva eftir hesi óskrivaðu 'lóg', illtonktir við fíggindaeygum, tí at tað gongur ímóti felags áhugamálunum í býnum, sum eru at varðveita sosialu javnvágina og ituhjsiðalæruna.
Hans Thomsen hevur týtt bókina hjá Aksel Sandemose til føroyskt. Hon hevur heitið, Aftur á slóðina. Lógin, ið her er endurgivin á føroyskum, er ikki samsvarandi týðing hansara.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Viðmerking frá umsetara í aðru útgávu av En flygtning krydser sit spor


text:
Løgtingsval
Endamálið við løgtingsvali er, at velja tinglimir at sita á Løgtingi. Valskipanin hevur verið rættiliga ymisk gjøgnum tíðirnar. Løgtingsval verða hildin við einum millumbili, sum í mesta lagi er fýra ár.
Innihaldsyvirlit
Núverandi skipan[rætta | rætta wikitekst]
Núverandi valskipan er lutfalsval millum politiskar flokkar í einum landumfevnandi valdømi. 33 tinglimir verða valdir. Skipanin hevur verið galdandi frá løgtingsvalinum í 2008 og er enn galdandi, tó at ávísar royndir verða gjørdar at fáa okkurt slag av valdømisskipan aftur.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Áðrenn 1906 var løgtingsvalskipanin meirilutaskipan. Tað merkir, at ein lítil meiriluti kundi fáa allar tingsessir, meðan ein næstan líka stórur minniluti ongan fekk. Slíka skipan dámdu føroyingum ikki, og tí varð hon broytt til lutfalsskipan.
Henda nýggja lutfalsskipanin var ikki fullkomin tó. Í 1918 fekk Sambandsflokkurin 50,2% av atkvøðunum og Sjálvstýrisflokkurin 49,8%. Men Sambandsflokkurin fekk bara 9 tinglimir og Sjálvstýrisflokkurin 11.
Kvinnur fingu valrætt til løgtingsval í 1916 og kundu fyrstu ferð velja í 1918.
Í 1923 varð vallógin endurskoðað soleiðis, at eitt skiftandi tal av eykaumboðum skuldi útjavna møguligt skeivt býti millum politiskar flokkar. 3 tinglimir kundu veljast soleiðis. Í 1930 varð hetta talið hækkað til 5.
Valskipanin varð so lagað til í 1978, at tilsamans 27 tinglimir skuldu veljast í seks valdømum við ymiskum støddum. Eitt lógarásett tal av tinglimum í hvørjum valdømi. Samsvaraðu valdu tinglimirnir hjá flokkunum ikki lutfalsliga við samlaða atkvøðubýtið hjá flokkum, vórðu upp til 5 tinglimir eykavaldir. Soleiðis hevur Løgtingið skiftandi tal av tinglimum millum 27 og 32. Frá 1978, til og við løgtingsvalið í 2004 var altíð tørvur á øllum teimum eykavaldu.
Valúrslit[rætta | rætta wikitekst]
Niðanfyri sæst talva við prosentbýtinum á løgtingsvali hjá hvørjum flokki sær í øllum landinum tilsamans eftir floksbýtið í 1906, tá ið fyrstu føroysku politisku flokkarnir blivu til. Jú longri afturi í tíðini løgtingsvalið er, jú verri passa bókstavirnir við valstavirnar hjá flokkunum.
Talvan niðanfyri sýnir valdar tinglimir á sama hátt sum talvan omanfyri sýnir prosentbýti millum politisku flokkarnar:
Viðmerkingar: í 1946 stillaðu Javnaðarflokkurin og Sjálvstýrisflokkurin upp saman. Í talvuni við prosentbýti, er hetta sett undir Javnaðarflokkin. Í talvuni við tinglimum er hetta sett undir báðar flokkarnar.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Løgtingið 150. Hátíðarrit 3. Løgtingið, Tórshavn 2003. Ss. 78-79, 149-175.
- Val og valtøl. Einar Waag, Egið forlag, Klakksvík 1966. Ss. 1-12.


text:
Leiðaraskeið
15/09/14 00:11
"Leiðaraskeið 1 verður eftir ætlan 19.-20. september 2014 - leiðarabyrjan er treyt fyri luttøku, og aldursmarkið er 17 ár.
Nærri kunning kemur í komandi viku.
Leiðaraskeið 2 er sett á skrá 7.-9. november 2014, og byrjunarvikuskifti 13.-15. mars 2015.
Hesi skeið eru fyrireiking og treyt fyri luttøku á Smæru/Gilwell skeiðnum, sum verður komandi summar (7.-12. juli 2015).
Ein mennandi og spennandi heildarútbúgving fyri skótaleiðarar :-)"
Nærri kunning kemur í komandi viku.
Leiðaraskeið 2 er sett á skrá 7.-9. november 2014, og byrjunarvikuskifti 13.-15. mars 2015.
Hesi skeið eru fyrireiking og treyt fyri luttøku á Smæru/Gilwell skeiðnum, sum verður komandi summar (7.-12. juli 2015).
Ein mennandi og spennandi heildarútbúgving fyri skótaleiðarar :-)"
Ny host for scout.fo
01/04/14 19:08
Vi har hatt problemer med host til scout.fo De har til slutt lagt ned sin virksomhet.
Vi har skiftet til ny, og som sagt tidligere, har vi mister all email, så disse må operettes på nytt. Kontakt ole.kr.valle@gmail.com for å få ny adresse igjen
Vi har skiftet til ny, og som sagt tidligere, har vi mister all email, så disse må operettes på nytt. Kontakt ole.kr.valle@gmail.com for å få ny adresse igjen
Nedbrudd
16/02/14 13:57
Vi har desværre hatt et voldsomt nedbrudd.
Vi har i den grad vært utsatt for 'Murphys Lov' x 3 at selv en enkelt hadde vært rikelig.
Vi har kunnet gjenopprette hjemmesiden fra backup, men vi har ikke kunnet redde emails. Alle scout.fo adresser må derfor opprettes på nytt. Kontakt ole.kr.valle@gmail.com for å gjenopprette email.
Skótar hava hjálpt – í 30 ár
31/08/13 16:17
Í næstum fara skótarnir endiliga at byrja aftur eftir summarfrí í skjótt tveir mánaðir. Eitt tað fyrsta tiltakið á ársskránni er Skótahjálpin, sum í verandi formi í ár fer av bakkastokki fyri 30. ferð. Fyrstu ferð Føroya Skótaráð skipaði fyri Skótahjálpini var í 1984. Tað árið fór peningurin til arbeiðið hjá Elsu Jacobsen í Ethiopia og til Føroya Barnaheim. Tó høvdu KFUM-skótarnir havt skótahjálp einaferð áður – í 1983. Síðani hava á hvørjum ári í septemburmánaði skótar gingið hurð á hurð í eina viku og bjóðað sær til at hjálpa fyri eina samsýning. Eisini er møguleiki fyri at skipa hjálpina øðrvísi, so at fólk kunnu ringja eftir skótum, og møguleiki er eisini fyri t.d. at ringja eftir einari patrulju til at gera eitt størri arbeiði, ja hugflogið setur avmarkingina.
Leisturin við at stuðla einari føroyskari og einari útlendskari verkætlan, umframt at ein partur av peninginum verður lagdur til síðis til ein serligan hjálpargrunn hevur verið brúktur øll árini. Í ár fer útlendska skótahjálpin til eitt arbeiði at byggja ein barnaskúla í San Manuel í Honduras og tann føroyska til barnaarbeiðið hjá Bláa Krossi í Føroyum.
Endamálið við skótahjálpinin er at veita hjálp til børn, sum hava tørv á tí, har skótin ger eitt hjálpararbeiði, sum fer víðari til annað hjálpararbeiði. Tað verður so bæði skótin og tann, sum letur peningin, ið hjálpir. Harumframt verður lagt upp til, at skótarnir læra eitt sindur um landið, sum útlendski parturin fer til, og í ár er onki undantak. Skótarnir fáa høvi at læra eitt spæl og eina matuppskrift úr Honduras, sum skótarnir kunnu arbeiða við á skótafundum.
Fyri at hátíðarhalda, at skótahjálpin hevur 30 ár á baki, verður gjørt eitt sindur meira burturúr hesuferð. Skótarnir fáa høvi til at kappast um eitt ferðasteyp, sum er ein steinpláta við einari metalplátu á, og hon fer til tað skótaliðið, sum klárar at savna saman mest pening pr skóta. Rasku vinnararnir verða kosnir, tá allur peningurin er innkomin og taldur, Steypið ferðast so ímillum vinnandi liðini í 10 ár, tá tað liðið, sum hevur vunnið flestar ferðir, fær steypið til ognar. Umframt at kappast, fáa skótarnir eins og undanfarin ár eitt dugntekin at seyma á búnan fyri at hava luttikið í skótahjálpini. Lutakast er sum vanligt eisini millum allar skótarnar, sum hava luttikið, um ein góðan soviposa So, allir skótar, tað er bara at koma í gongd við at hjálpa
Leisturin við at stuðla einari føroyskari og einari útlendskari verkætlan, umframt at ein partur av peninginum verður lagdur til síðis til ein serligan hjálpargrunn hevur verið brúktur øll árini. Í ár fer útlendska skótahjálpin til eitt arbeiði at byggja ein barnaskúla í San Manuel í Honduras og tann føroyska til barnaarbeiðið hjá Bláa Krossi í Føroyum.
Endamálið við skótahjálpinin er at veita hjálp til børn, sum hava tørv á tí, har skótin ger eitt hjálpararbeiði, sum fer víðari til annað hjálpararbeiði. Tað verður so bæði skótin og tann, sum letur peningin, ið hjálpir. Harumframt verður lagt upp til, at skótarnir læra eitt sindur um landið, sum útlendski parturin fer til, og í ár er onki undantak. Skótarnir fáa høvi at læra eitt spæl og eina matuppskrift úr Honduras, sum skótarnir kunnu arbeiða við á skótafundum.
Fyri at hátíðarhalda, at skótahjálpin hevur 30 ár á baki, verður gjørt eitt sindur meira burturúr hesuferð. Skótarnir fáa høvi til at kappast um eitt ferðasteyp, sum er ein steinpláta við einari metalplátu á, og hon fer til tað skótaliðið, sum klárar at savna saman mest pening pr skóta. Rasku vinnararnir verða kosnir, tá allur peningurin er innkomin og taldur, Steypið ferðast so ímillum vinnandi liðini í 10 ár, tá tað liðið, sum hevur vunnið flestar ferðir, fær steypið til ognar. Umframt at kappast, fáa skótarnir eins og undanfarin ár eitt dugntekin at seyma á búnan fyri at hava luttikið í skótahjálpini. Lutakast er sum vanligt eisini millum allar skótarnar, sum hava luttikið, um ein góðan soviposa So, allir skótar, tað er bara at koma í gongd við at hjálpa
JOTT 2013
12/05/13 20:24
JOTT, Jamboree On The Trail, er eitt altjóða skóta tiltak, har skótar kring allan heim fara út at ganga. JOTT verður hildið annan leygardag í mai mánað.
Tann 11. mai 2013 tóku 16 skótar úr Skótafylki Sigmunds Brestisonar lut í JOTT. Gingið var í allar fagrasta veðri úr Skótahøllina við Hanvará eftir gomlu gøtuna til Reynsmúlalág, síðan upp á Kirkjubøreyn og víðari til Kirkjubøar. Túrurin var 11,5 km til longdar.


text:
21. desember
21. desember er dagur 355 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 356 um skotár er). 10 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1988 - Eitt Pan-Am flogfar datt niður yvir skotska býin Lockerbie, tá ein bumba brast í flogfarinum. 259 ferðafólk og starvsfólk sum vóru umborð umframt 11 fólk, sum vóru niðri á landjørðini, lótu lív.
- 1988 - Kolandi ódn herjaði í Føroyum og gjørdi stóran skaða kring alt landið. Ódnin verður vanliga nevnd Jólaódnin í '88. Í desember 2013 vísti Kringvarpið eina sending um Jólaódnina frá 1988, teir vístu myndir og filmsbrot frá 1988, sum vístu skaðar ymsastaðni frá og tosaðu eisini við fleiri av fólkunum, sum høvdu mist hús teirra tá, nú 25 ár vóru liðin síðan hendingina.
- 2006 - Gásadalstunnilin letur formliga upp


text:
Tingræði
Tingræði er stýrisskipan ið krevur, at meiriluti á tingi stendur aftan fyri stjórnina. Hetta er ein stýrðisskipan, har stjórnin annaðhvørt hevur fleirtal í tinginum, ella ikki hevur eitt fleirtal ímóti sær. Tað er eisini nevnt parlamentarisma. Kjarnin í tingræðinum er, at stjórnin ikki kann tilnevnast, ella framhaldandi hava valdið, um ein meiriluti í tinginum annaðhvørt ikki gevur stjórnini sín stuðul ella er ímóti stjórnini. Stjórnin stendur sostatt til svars fyri tinginum. Vanliga verður tingræði sett í tveir bólkar: negativt og positivt tingræði. Í londum við positivum tingræði er tað neyðugt hjá stjórnini at hava eitt fleirtal aftan fyri seg, tá ið hon verður tilnevnd. Í londum við negativum tingræði, kann stjórnin tó sita við valdið, um hon bara ikki fær ein meiriluta ímóti sær. Negativt tingræði gevur frammanundan tí verandi útinnandi myndugleikanum, stjórnini, ein serligan rætt, tí stjórnin noyðist ikki at hava tingsins beinleiðis stuðul, bert má ikki vera greitt, at tingið beinleiðis er ímóti henni. Hesin serligi rættur í sambandi við negativt tingræði er søguliga ein arvur frá tíðini, tá kongur hevði veruligt stjórnarvald. Henda arv hava londini við positivum tingræði kastað av sær, og har krevst tí, at stjórnin beinleiðis verður stuðlað av tinginum.
Í tingræðisligari skipan er í mestan mun talan um eina samanrenning millum lóggevandi og útinnandi vald. Talan er ikki um eitt veruligt valdstríbýti, tí stjórnin hevur bæði útinnandi og lóggevandi vald og “stríðandi” partarnir eru stjórn og meiriluti ella samgonga á tingi móti minniluta ella andstøðu á tingi. Gjøgnum síni umboð ella samgongulimir í tinginum hevur stjórnin eisini lóggevandi vald.


text:
Heilivágur
Heilivágur kann linna sjúkueyðkenni, doyva pínu og byrgja fyri ella grøða sjúku. Heilivágur verður eisini latin sálarliga sjúkum, til dømis fjáltur og sinnistyngd. Fyri at ein vøra skal hava heitið heilvágur, skal hon verða góðkend av myndugleikunum. Heilivágur, sum er góðkendur í Danmark, verður eisini góðkendur sum heilivágur í Føroyum. Mong túsund sløg eru. Hvør heilivágur virkar á sín hátt, tíðum í ávísum kropsparti, til dømis í maga ella í høvdi. Í mong túsund ár er náttúruheilivágur fingin úr søltum og úr urtum. Nú á døgum verður mestur heilivágur gjørdur í evnisídnaði. Heilivágur verður eisini gjørdur við íleguflætting, har ílegur verða fluttar millum verur av heilt ymiskum slagi. Granskarar royna støðugt at finna nýggj lekingarevni, til dømis fyri krabbameini og eyðkvæmi. Lívvágur, til dømis penicillin, og evnisvágur, til dømis sulfonamid, verða nýttir fyri ígerðarsjúku. Evnini beina fyri sjúkraelvandi bakterium ella darva teimum í nøringini. Heilivágur kann vera vandamiki: heilivágur, eisini tann, ið lækni letur, kann elva vannýtslu og gera fólk turvtug. Misnýtsla kann verða vandamikil og elva sjúku og deyða. Forboð er sett at nýta sumt turvelvandi drøgg, til dømis opium og heroin. Annað turvelvandi rúseitur, til dømis rúsdrekka og nikotin úr tubbaki, er ikki bannað við lóg.
Um okkara leiðir fæst nógvur heilivágur á apotekum, til dømis pínulinnandi evni, heilivágur fyri svøvnloysi og ígerðarsjúku. Starvsfólk á apoteki ella lækni leiðbeina tær at nýta heilivágin.


text:
Fjørukúvingur
Fjørukúvingur (frøðiheiti: Littorina littorea) er vanligur fram við fjøruni.
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Fjørukúvingurin kann vera 5-10 mm høgur, gulligur, reydligur ella morgráur. Kvennkúvingurin er størri og bøllutari enn kallkúvingurin. Hann rívur smátara av klettinum. Á tunguni eru smáar tenn. Tungan er hvøss og verður nevnd rívitunga.
Liviøki[rætta | rætta wikitekst]
Fjørukúvingur situr á kletti og steinum í flóðarmálanum, har hann etur tað fína ábreiði av smátara, ið legst har. Eisini sæst hann á tara, har grunt er. Fjørukúvingur er lívseigur og tolir at sita uppi á turrum næstan ein mánað, og hann livir eisini leingi, hóast hann fær einki at eta. Hann er funnin 30-40 m uppi í bergi, har sjórok bara viðhvørt stendur á.
Nøring[rætta | rætta wikitekst]
Fjørukúvingur gýtir livandi ungar. Inni í honum er ein byrða – eitt klekirúm. Kvennkúvingurin ber eggini í byrðuni. Veruliga ber kvennkúvingurin 3 støddir í byrðuni: ung egg, ungar við ørtunnari skel og stórar, búnar, reyðmorreyðar ungar, sum líkjast vaksna kúvinginum, tá ið teir verða gýttir.


text:
Monnow Brúgvin
Monnow Brúgvin í Monmouth, Wales er tann einasta av sínum slag av armeraðum brúgvum frá miðøldini, har tornið á brúnni enn er varðveitt. Brúgvin fer yvirum ánna Monnow, umleið 500 metrar frá staðnum, har áirnar Monnow og Wye. Nú er brúgvin bert loyvd fyri fólki, sum eru til gongu og hon er vard á hægsa stigi (Grade one listed buildings). Brúgvin varð bygt í seinna helmingi av 13. øld. Hildið verður, at hon var gjørd liðug í 1272, men ongi skjøl finnast sum prógva tað. Frá 1889 til 1902 var eitt stórt arbeiði gjørt, fyri at varðveita brúnna, og tað eydnaðist.


text:
Grýtissmyril
Grýtissmyril ella Tornfalkur (frøðiheiti - Falco tinnunculus) líkist nógv smirli, menn kennist frá honum av tí, at hann er meira reyðbrúnur omaná og hevur longri vel. Flogið hevur hann lætt og vakurt; ofta hongur hann stillur og veipar í luftini. Sjaldan gevur hann seg eftir fuglum; mest etur hann mýs og ormar. Í Føroyum vita menn hann sera sjaldan vera sæddan; men vist er tað, at hann fleiri ferðir hevur verið kendur fyri smiril.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Eddie Cochran
Raymond Edward "Eddie" Cochran (2. oktober 1938 - 17. apríl 1960) var ein amerikanskur rock and roll tónleikari, ið hevði stórt árin á gongdina hjá populertónleiki síðst í 50'unum og frameftir. Cochran doyði í einari ferðsluvanlukku, tá ið hann var á konsertferð í Stóra Bretlandi saman við Gene Vincent.
Størstu hittini hjá Eddie Cochran vóru: Summertime Blues; Twenty Flight Rock; C'Mon Everybody og Three Steps To Heaven, sum var innspældur nakrar fáar dagar, áðrenn bráða deyða hansara.


text:
Jarðfrøði
Jarðfrøði ella geologi er læran um bygnaðin á jørðini, t.d. um tey ymisku jarðløgini, virksemi á jørðini, so sum eldgos og jarðskjálvtar, og um jarðarsøguna, so sum ístíðir og hvussu landslagi er broytt gjøgnum tíðina.
Ein sum fæst við jarðfrøði sum yrki, verður nevndur ein jarðfrøðingur.
Føroyar eru úrslit av stórum eldgosvirksemi í økinum fyri 55 milliónum árum síðani. Føroyar eru skaptar í 3. og endaligu spjaðingini av Atlantshavinum, sum enn er virkin.
Atlantshavið breiðkar so við og við, sum Europa-plátan og Afrika-plátan flytar seg burtur frá Norður- og Suðurameriku-plátunum. Eitt nú breiðkast Ísland í løtuni við 7 cm árliga.
Ekstarnar slóðir[rætta | rætta wikitekst]
- Jarðfeingi - jarðfrøðiligur stovnur undir Vinnumálaráðnum
- Jarðfrøðiligi stovnurin á universitetinum í Keypmannahavn


text:
Hettar er vendispæl við myndum frá føroysku søvnunum. Stuttligt hjá næmingunum at loysa eftir at hava vitjað søvnini. Tað ber til at taka tíðina og kanna, hvussu skjót/skjótur tú ert at para myndirnar. Tú fært eisini stig fyri avrikið.
Myndirnar eru frá Náttúrugripasavninum, Fornminnissavninum, Listasavninum og Sjósavninum. BergurNet við Bergi Dalsgaard hevur framleitt spælið. Spælið er ætlað sum íkast til Savnsfagnaðin, men kann sjálvandi spælast alt árið.
Lærugreinir: Heimstaðarlæra, Náttúra og tøkni og Søga og samtíð.


text:
Vinstrahallur politikkur
Vinstrahallur politikkur er eitt uppbýti av politikki, har nakrir politiskir flokkar, ið hava ávís felags eykenni, sum sosisalismu ella kommunismu, vera bólkaðir. Í Føroyum vera Javnaðarflokkurin og Tjóðveldi av núverandi politiskum flokkum í Føroyum vanliga sagdir at vera vinstrahallir. Av fyrrverandi vinstrasinnaðum politskum flokkum í Føroyum kunnu nevnast Verkamannafylkingin, Oyggjaframi, Føroyskir Sosialistar, Kommunistiski Flokkur Føroya og Sosialistiski Loysingarflokkurin. Í Noregi verða flokkarnir Rødt, NKP, Sosialistisk Venstreparti og Arbeiderpartiet roknaðir fyri at vera vinstrahallir. Í Danmark eru tað flokkarnir Socialdemokraterne, SF - Socialistisk Folkeparti og Enhedslisten roknaðir fyri at vera vinstrahallir flokkar. Heitini vinstahallur og høgrahallur politikkur koma úr fronsku kollveltingini, har ið teir radikalu og kollveltingarsinnaðu sótu vinstrumegin formannin í tí provisoriska tjóðartinginum, meðan teir konservativu og moderatu sótu høgrumegin. Í politikki verður eisini tosað um flokkar sum bæði eru til vinstru og til høgru og hvørki kunnu flokkast til vinstu ella til høgru, og tí verða kallaðir miðflokkar ella flokkar sum eru á miðjuni í politikki.
Flokkarnir ið eru vinstrasinnaðir hava tað til felags, at teir stríðast fyri javnrættindum, at tað ikki skulu vera klassamunur á fólki, fyri rættvísum býti innanlendis og altjóða og at hetta skal henda við at hava eina sterka tjóð sum veitir nógvar vælferðartænastur og spælir aktivan leiklut í vinnulívinum. Tað er stórur munur á teimum ymisku vinstrahallu flokkunum í Norðurlondum, um hvussu stóran aktivan leiklut ið tjóðin veruliga skal hava, men tó eru hesir flokkar í høvuðsheitum samdir í at infrakervið umframt grundleggjandi vælferðartænastur sum útbúgving og heilsa eiga at vera ábyrgdin hjá tí almenna. Teir víðgongdu vinstrahallur flokkarnir fara uppaftur longur og ynskja at avskaffa tann privata ognarrættin fullkomiliga. Eitt annað felagsheiti fyri vinstrahallan politikk er ein skepsis móti teimum fríu marknaðarkreftunum og kapitalismuni, tí at hesi føra klassamun við sær.


text:
Te-orrustan í Boston
Te-orrustan í Boston, 16. desember 1773 í Boston í Massachusetts. Eftir Sjeyárakríggið legði bretska stjórnin skatt á niðursetufólkini í USA, men tey mótmæltu, tí at tey høvdu eingi umboð í bretska tinginum. Í 1767 varð tollur lagdur á máling, papír, blýggj, glas og te, sum hjálondini fluttu inn. Tað elvdi til so stóra ónøgd í USA, at tollurin varð avafturtikin, men ikki av tei. Niðursetufólkini hildu uppá, at bara teirra egnu myndugleikar høvdu rætt til at skatta tey. Umboðsmenn úr níggju hjálondum møttust og eggjaðu keypmonnunum til at gevast at handla við bretskari vøru.
Í 1773 fóru niðursetumenn umborð á skip fermd við tei og tveittu farmin fyri borð. Trý lið mannað við 50 monnum ílatnir sum indiánar, gingu fram við nógvum eldhugaðum viðhaldsfólkum á veg umborð á teskipini, har teir tveittu farmin í havið. Fólk í øðrum stórbýum í USA, gjørdi sum í Boston, og hildu eisini sínar "tesamkomur". Bretar stongdu havnina í Boston og avmarkaðu hjálandamyndugleikan. Niðursetumenninir stovnaðu eitt ting og skrivaðu eina yvirlýsing um rættindi síni. Í 1775 brast kríggj á, tá ið niðursetumenn og bresk herlið brustu saman við Lexington, Massachusetts.


text:
9. øld
9. øld var frá 801 til 900 í tí gregorianska kalendaranum.
Innihaldsyvirlit
Øldir og ár[rætta | rætta wikitekst]
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- Noreg savnað til eitt ríki. Norsk búseting í Føroyum, Íslandi, Hetlandi og Írlandi. Svensk kringsetan í Novgorod og Kiev.
Týdningarmikil fólk[rætta | rætta wikitekst]
- Karlamagnus (742-814)
- Haraldur Hárfagri (uml. 850 til uml. 931)
Uppfinningar[rætta | rætta wikitekst]
Krútið varð uppfunnið í Kina og varð í fyrstani bert brúkt til fýrverk.