text:
Aðalfundurin í Rithøvundafelag Føroya
18. mars 2007
Limatal
Síðan seinasta aðalfund eru tveir felagslimir farnir í annað ljós.
Esmar Jacobsen Gata var tann seinasti av stovnarum felagsins, so nú ið hann andaðist 6. juli í fjør, er eingin teirra eftir á lívi, sum komu saman at stovna Rithøvundafelagið 24. mars 1957. Esmar Jacobsen, við skaldheitinum Gata, var føddur í Norðragøtu 9. desembur 1925. Esmar var upprunaliga prentari, men gjørdist trúboðari og hevur skrivað og týtt ein hóp í tí sambandinum. Sum rithøvundur fer hann eina helst at verða minstur sum endurnýggjari í føroyskari yrking, við søvnunum: Fiólin (1956) og Tema við frábrigdum, yrkingar og hittinorð (1990).
Erling Poulsen, sum var útbúgvin lærari, var føddur í Vági 20. juni 1924 og andaðist 22. novembur í fjør. Eftir at hann var farin úr starvi, skrivaði hann fleiri bøkur um farnar dagar, sum hann mintist so væl, og um søguligar hendingar, millum annað um pátrúgv og um vandaferðir og ólukkur á sjónum. Erling Poulsen hevði hendinga gott minni og ein livand frásagnarstíl.
Umleið 100 limir eru í felagnum.
Nevndin
Á aðalfundinum 29. mars í fjør stóðu tríggir nevndarlimir fyri vali: Carl Jóhan Jensen, Marjun Kjelnæs og Oddfríður M. Rasmussen. Fyri Oddfríð, sum bar seg undan afturvali, varð Vida Højgaard vald, men hini vórðu bæði afturvald. Marjun gjørdi vart við, at hon fór at verða burturstødd komandi árið, so at eykalimurin mátti taka hennara sæti. Lydia Didriksen varð vald fyrri tiltakslimur og Pól á Kletti annar tiltakslimur.
Á sínum fyrsta fundi eftir aðalfundin skipaði nevndin seg soleiðis: Heðin M. Klein, formaður, Carl Jóhan Jensen, næstformaður, Vida Højgaard, skrivari, Zakarias Wang, kassameistari, og Lydia Didriksen (fyri Marjuna Kjælnes) nevndarlimur.
Umboð í nevndum og grunnum
Gunnar Hoydal er umboð felagsins í M.A.Jacobsens bókmentanevndini hjá Tórhavnar Býráði.
Umboð í málnevndini er Heðin M. Klein. Varaumboð: Ebba Hentze.
Nú ið útvarpið og sjónvarpið eru samanløgd í Kringvarp Føroya, eru bæði sjónvarps- og útvarpsnevndirnar avtiknar. Rithøvundafelag Føroya er als ikki umboðað í nýggja bygnaðinum við teirri politiskt valdu kringvarpsnevndini.
Umboðini í Fjølriti eru Sigmund Poulsen, formaður í starvsnevndini, men Gunnar Hoydal er formaður í umboðsráðnum.
Umboðini í Listafólkasambandi Føroya eru Oddfríður Marni Rasmussen, formaður í starvsnevndini í LISA, og Carl Jóhan Jensen. (Her kann í klombrum verða skotið inn, at LISA hevur í farna árinum sett Jens Dalsgaard í partstíðar skrivarastarv.)
Í nevndini, sum ger tilmæli til norðurlendsku bókmentavirðislønina, sita: Turið Sigurðardóttir, Guðrun Gaard og Bergur D. Hansen.
Sum tykkum ivaleyst kunnugt er bygnaðurin í norðurlendska mentanarsamstarvinum undir ráðharraráðnum nógv broyttur. Millum annað verður Nordbok, norðurlendska bókmenta- og bókasavnsnevndin, avtikin. Norðurlendska bókmentasamstarvið tykist, sum nú er, at verða skipað undir einum, sum eitur “Kulturkontakt Nord” við sæti í Helsingfors. Hesin stovnurin hevur, ið hvussu er, boðið til “Nordisk kulturforum om litteratursamarbeidet” í Oslo 26.-27. mars komandi, t.e. um eina viku, hagar eisini Rithøvundafelagið er boðið. Fráfarandi formaðurin ætlar sær saman við øðrum føroyskum umboðum at bera fram tey føroysku sjónarmiðini á hesum fundinum í Oslo og serliga vísa á, hvussu stóran týdning umsetarastuðulin hevur havt fyri føroyskar bókmentir og bókaútgávu, at tað hevur alstóran týdning fyri okkum, at hann kann verða varðveittur.
Sáttmálaviðurskiftini við útvørp
Í sáttmálasamskiftinum millum tað almenna útvarpið og rithøvundafelagið stendur framvegis í botni. Sum skilst vil Kringvarpið framvegis bara tingast undir teimum treytum, at ein nýggjur sáttmáli ber í sær eina munagóða lækking í útreiðslunum, útvarpið hevur av bókmentaligum tilfari. Snávingarsteinurin er av upphavsrættarligum slag. Kringvarpið vil gjalda, heldur minni í summum førum, fyri tilfarið eftir verandi sáttmála og afturfyri kunna ráða og endurnýta tilfarið eftir egnum tykki – uttan at gjalda aftur. Fyri fleiri árum síðani bjóðaði Rithøvundafelagið Kringvarpinum (les: útvarpinum) at lækka gjaldið fyri endursendingar 50% móti eini generellari hækking í takstunum upp á 10%. Hesum havnaði Kringvarpið, men er stovnurin ikki síðani komin aftur til Rithøvundafelagið við nøkrum mótuppskoti. Ein glotti í myrkrinum, tá ið ræður um Kringvarpið, er kanska tað, at onkur einstakur medarbeiðari í útvarpinum tykist hugaður fyri bókmentaligum kjaksendingum, ið einki kosta Kringvarpinum, men sum sjálvandi kunnu vekja ella eisini økja áhugan fyri føroyskum bókmentum yvirhøvur.
Rithøvundafelagið gjørdi í fjør eina royndaravtalu við Rás 2 um at senda tilfar eftir limir felagsins. Avtalan fevndi bæði um senditíð og minuttgjøld fyri tey ymisku tekstasløgini, at galda frá 1. august í fjør og fram til 1. mars í ár. Tað er stytst at siga, at henda avtala ikki hevur virkað eftir ætlan, ivaleyst ikki av illum vilja, men heldur av ókunnleika og vantandi arbeiðsorku, og tí er hon hvørki framlongd ella endurnýggjað.
Fundir og vitjanir uttanlands
Tíverri bar nevndini ikki til at luttaka á fundinum í Norðurlendska Rithøvunda- og Umsetarasambandinum í fjør. Komandi ársfundurin verður í Jokkmokk í sámiska økinum í Norðursvøríki 24.-27. mai 2007, og okkum er upplýst, at fundarleiðslan ætlar at seta fokus á norðurlendskan málpolitikk og minnilutamál.
Eftir innbjóðing út Hetlandi luttók Carl Jóhan Jensen í aðru viku í september mánaði í fjør í hetlensku bókastevnuni, nevnd Orðaleikur (Wordplay), millum annað saman við tveimum íslendingum, ið beint frammanundan høvdu verið í Føroyum.
Høvundavitjanir í Føroyum
Sum úrslit av einum átaki frá Shetland Arts Trust var rithøvundavitjan í Føroyum, sum staðfestist við upplestri og framførslu í Norðurlandahúsinum 6. september í fjør, har fitt av fólki var komið at forvitnast og lurta. Luttakararnir sunnaneftir høvdu verið í Íslandi og lisið upp og høvdu tveir íslendskar rithøvundar við sær henda vegin aftur, ávegis til hetlendsku bókastevnuna, sum tá var í hondum. Íslendsku luttakararnir vóru Gyrðir Elíasson, sum er gitin prosahøvundur og yrkjari, og Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson, skald og tónleikari. Rithøvundarnir sunnaneftir, sum fá mundu vita av frammanundan, vóru Lise Sinclair av Fair Isle í Hetlandi, skald, tónleikari og tónaskald, Matthew Wright, prosahøvundur, Donald S. Murray, skald, prosa- og yrkishøvundur, og Jen Hadfield, yrkjari og listakvinna. Hesi hugfarsligu, gávuríku og dámligu fólkini fingu góða undirtøka frá fólkinum tí, ið samankomið var, sum ikki gjørdist minni, tá ið Lise Sinclair treiv eftir fiólini og saman við Spælimonnunum hjá Kristiani Blak framførdi hetlendskan fólkatónleik umframt okkurt av tí, sum hon sjálv hevur skrivað.
Norski rithøvundurin Lars Saabye Christensen varð boðin til Føroya í fjør, sum gestur hjá Rithøvundafelagnum og Norðurlandahúsinum. Men meira um tað í sambandi við Bókadagin.
Føroyskt stuttprosa – í týskari týðing
Umfatandi, t.e. 381 blaðsíður, og vandaliga frágingin bók við føroyskum stuttprosa í týskari týðing, “Von Inseln weiss ich ... Geschichten von den Färöern”, kom út í fjør heyst á sveisiska forlagnum Unionsverlag. Í hesum sambandinum vóru ritstjórarnir, Verena Stössinger og Anna Katharina Dömmling, komnar til Føroya at leggja bókina fram á samkomu í Norðurlandahúsinum 9. november í fjør. Hetta var eitt tiltak, sum Rithøvundafelagið eftir áheitan skipaði fyri. Í bókini eru 27 tekstir, ið fevna so víða sum frá søgnini um Beintu og Peder Arrheboe, ið dr. Jakobsen skrivaði upp, til nútíðarsøgur sum Placebo eftir Elias Askham og Leinkjuna eftir Marjuna Kjelnæs. Allir tekstir eru týddir úr upprunamálinum, nakrir úr donskum, teir sum skrivaðir eru á tí málinum, og hinir úr føroyskum. Hesir núlivandi føroysku prosahøvundar eru umboðaðir í bókini: Ebba Hentze, Jens Pauli Heinesen, Steinbjørn B. Jacobsen, Gunnar Hoydal, Oddvør Johansen, Hanus Kamban, Jóanes Nielsen, Carl Jóhan Jensen, Lydia Didriksen, Tóroddur Poulsen, Rakel Helmsdal, Elias Askham og Marjun Kjelnes. Á bókaframløguni gjørdi Gunnar Hoydal vart við, at okkum trýtur skipaði átøk at fáa føroysk dygdarverk flutt yvir í onnur mál og givin út í øðrum londum. Men meira um tað seinni.
Norðurlensk barnabókaritkapping
Í samstarvi við Nordbok lótu rithøvundafeløgini í Føroyum, Grønlandi og Sámalandi í fjør summar gera eina barnabókaritkapping, ætlað um leið 8-12 ára gomlum børnum. Handritini skuldu verða latin Nordbok innan 15. januar í ár. Í hvørjum landi sær hevur sitið dómsnevnd at viðgera handritini á avvarðandi máli. Í føroysku dómsnevndini sótu Lydia Didriksen, Malan Hilmarsdóttir og Turið Kjølbro. Samskiftisfólk felagsins við Nordbok hevur verið Marjun Kjelnæs, og samstarvspartnari viðvíkjandi komandi bókaútgávunum hevur verið Bókadeildin hjá Lærarafelagnum. Vinnandi handritið í hvørjum landinum sær verður – umframt í upprunalandinum sjálvandi – givið út á hinum báðum málunum, sum kappingin fevnir um, umframt at tað eftir ætlan kemur út á einum av teimum stóru norðurlendsku málunum: tað er svenskum, norskum ella donskum.
25 handrit komu inn til kappingina til samans: 15 føroysk, 7 grønlendsk og 3 sámisk. Barnabókaritkappingina við føroyskum handritum vann Elin á Rógvu.
Í sambandi við ritkappingina er enn at nevna, at í november mánaði var norðurlendskt skriviskeið hildið á Gjáargarði fyri sámiskar, grønlendskar og føroyskar høvundar at viðgera tekstir, ætlaðum børnum, sum skeiðsluttakararnir sjálvir høvdu skrivað.
Bókadagurin
3. desember í fjør varð árligi bókadagurin hildin í Norðurlandahúsinum. Bókadagurin var í stórum dráttum skipaður sum bókadagar hava verið tey undanfarnu árini, ella síðan samstarvið um hann við Norðurlandahúsið byrjaði fyri seks árum síðani. Skráin í fjør var henda:
Bókadagshald í Norðurlandahúsinum
sunnudagin 3. desembur 2006 kl. 15.00
Rit&Rák setti upp bókaframsýning við ársins føroysku bókum í forhøllini
Í Kringruni:
Klokkan trý:
Heðin M. Klein, formaður í Rithøvundafelag Føroya, hevði vælkomuorð
“Martin Joensen og hinir” sungu og spældu úr Lat meg goyma teg (sum er bók) og
Á brúnni (sum er fløga)
So var upplestur. Hesir høvundarnir lósu sjálvir:
Bergtóra Hanusardóttir: Burtur. Skaldsøga.
Kim Simonsen: Náðisólin. Yrkingar.
Carl Jóhan Jensen: September í bjørkum sum kanska eru bláar. Yrkingar.
Absalon Absalonsen: Jóan Petur hjá Mouritsi. Ævisøga.
Høgni Mohr: Ali babba og 49 aðrar blaðgreinir. Greinir.
Oddvør Johansen: Úr køksvindeyganum. Stubbar.
“Martin Joensen og hinir” hildu so á at spæla úr bókini og av fløguni
Í forhøllini:
Klokkan fýra:
Norski rithøvundurin Lars Saabye Christensen hugleiddi um sítt skrivliga virksemi.
Fyrilesturin nevndi hann: ERINDRING OG FANTASI
Lars Saabye Christensen, f. 1953, er ein tann gávuríkasti rithøvundurin í Noregi í okkara tíð. Hann hevur síðan frumútgávu sína í 1976 givið út fjøruti bøkur, helst skaldsøgur, stuttsøgur og yrkingar, men eisini t.d. leikir og filmshandrit. Fleiri bøkur hjá honum eru filmaðar. Í 2002 fekk hann norðurlendsku bókmentavirðislønina fyri skaldsøguna Halvbroren (2001), sum er fyribils týdd til 29 mál. Síðan hevur hann givið út stuttsøgur, yrkingar og tríggjar skaldsøgur: Maskeblomstfamilien (2003), Modellen (2005) og Saabyes cirkus (2006).
Nevndin heldur, at tað gevur Bókadegnum eina eyka dimensjón, um so er, at góðir og viðurkendir útlendskir rithøvundar in persona eru ein fastur partur í bókadagshaldinum, og at tað eigur at verða soleiðis frameftir.
Í forhøllini var pallborð klokkan fimm við yvirskriftini:
Tjóðskapur og bókmentir – forteyt og/ella forðing?
Við pallborðið sótu:
Malan Marnersdóttir, Rói Patursson, Turið Sigurðardóttir, Kim Simonsen og Carl Jóhan Jensen
Orðstýrari: Ivan Niclasen
Summi fólk gjørdu í telduposti vart við, at teimum dámdi Bókadagin væl. Formaðurin svaraði einum teirra soleiðis:
Tað gleðir meg, at tú heldur, bókadagurin var á góðari leið. Martin Joensen hevur líkasum fingið ein Indian Summer, tykir mær – stuttligt at hoyra og síggja hann so avslappaðan í góðari merking, t.e. avkláraðan. Upplesturin fekk ikki verið stórt øðrvísi undir givnum umstøðum, og fyrilesturin hjá Saabye var sum væntað góður, læruríkur og hugvekjandi. Pallborðið var eitt sindur miseydnað, haldi eg. Har mugu vit ivaleyst taka í egnan barm – evnið var onkursvegna ov breitt og kanska heldur ikki nóg ítøkiligt og nærverandi. Tað mugu vit so læra av til eina aðru ferð.
Heimasíðan
Eitt býtisbarn hjá Rithøvundafelagnum hevur verið heimasíðan, ið ikki hevur verið dagførd í langa tíð, og heldur ikki hevur teldupostskipanin virkað, so sum hon eigur. Nevndin hevur í tí farna árinum arbeitt við at fáa heimasíðuna endurnýggjaða, so at nevndin alla tíðina kann dagføra hana og brúka hana sum upplýsingaramboð og málgagn hjá felagnum.
Nevndin hevði í fjør summar 3 tilboð at velja ímillum, og eftir tingingar og samrøður valdi hon at taka av tilboðnum frá Gudny Rasmussen, telduatstøðingi úr Kaldbak, sum bjóðaði sær at gera eina nýggja síðu, har sum m.a. eisini á ein einfaldan hátt verður møguligt at leggja út tíðindi og at hava lýsingar. Heimasíðan er handað felagnum, men eftir er til dømis at hyggja alla heimasíðuna kritiskt ígjøgnum, at dagføra slíkt sum limatal og rithøvundaupplýsingar, til dømis at fáa nýggjar útgávur við – eins og at taka avgerð um eina holla og hóskandi arbeiðsskipan hjá vevmeistaranum, ið eisini umfatar postsamskiftið. Eftir nevndarinnar tykki er tann ideala skipanin, um tað ber til, at formaðurin sjálvur er vevmeistari.
Týðaragrunnur
Í løgtinginum liggur í skrivandi løtu eitt uppskot til samtyktar um ein Týðaragrunn Landsins, sum hevur til endamáls at flyta føroyskar bókmentir í fremmand mál og tað mest aktuella í heimsbókmentunum yvir á føroyska tungu. Í hesum sambandi er felagið boðið at koma til fundar við løgtingsins mentanarnevnd at siga sína hugsan um hetta uppskotið. Undirritaði heldur, at tó at talan er um andstøðuuppskot, sum kanska tessvegna í okkara primitivu politisku skipan eigur eina ivasama lagnu, hevur felagið eina uppgávu at fáa samgongulimir eisini at taka undir við tí – við teirri grundgeving, at í einum bókmentapolitiskum og málpolitiskum høpi er lívsneyðugt hjá føroyingum at taka ábyrgd av bókligari mentan og máli og at fáa skipaðar rammur, so at dygdar bókaverk verða týdd báðar vegir, til føroyskt og eisini úr føroyskum máli. Neyðugt er ivaleyst at leggja dent á, at hetta á ongan hátt má skarva burtur av tí stuðuli til bókaútgávu, sum frammanundan er, tí at vit mugu ganga fram og ikki tøva í sama stað. Hjá okkum sum rithøvundum ella týðarum hevur tað somuleiðis nógv at siga, at ásett verður í reglugerð fyri Týðaragrunn Landsins, í hvønn mun stuðul úr grunninum verður latin rithøvundinum ella týðaranum.
Rithøvundafelag Føroya fimmti
24. mars eru liðin fimmti ár, síðan Rithøvundafelag Føroya var stovnað. Tað mundi ikki vera av tilvild, at felagið sá dagsins ljós minni enn tveir mánaðir eftir, at Útvarp Føroya var sett á stovn.
Stovnarar felagsins eru hesi tjúgu: Sigurð Joensen (gjørdi felagslógirnar), Erlendur Patursson, H.M. Eidesgaard, Tórarinn Evensen, Vald. Poulsen, Jákup í Jákupsstovu, Sverri Egholm, Sigrið av Skarði Joensen, Sjúrður Patursson, Louis Zachariasen, Esmar Jacobsen Gata, Jóh. av Skarði, M.S. Viðstein, Heðin Brú, Hans Dalsgaard, Jens Pauli í Dali, Bernhard Brim, Ólavur Michelsen, T.N. Djurhuus, William Heinesen. – Vert er at geva sær far um, at millum stovnaranna er bara ein kona.
Her er hvørki tíð ella staður at ætla um, hvønn týdning Rithøvundafelagið hevur havt, fyri limirnar, fyri føroyskar bókmentir, í føroyskum almenningi. Tað verður at bíða til eina aðra ferð.
Nevndin hevur javnan umrøtt, hvussu vit munabest fáa hildið felagsins fimmti ára føðingardag, um ikki dagstevndan dag, so kortini í hesum árinum. Bóklingur ella bókaverk, sum í síni heild ella í broti lýsir føroyskar bókmentir hesi fimmti árini, er ein møguleiki. Ein møguleiki afturat, sum nevndur hevur verið, er at limaveitsla, fundur og hátiðarhald verða hildin saman aftur í heyst.
Niðurløga
Felagsformaðurin undanfarni, sum er málasnjallur maður, tók millum annað soleiðis til orðanna í síni seinastu formansfrágreiðing:
“Eftir míni áskoðan eigur felagið fyrst og fremst at virka fyri at skapa yrkisligar atstøður fyri tekstframleiðslu á føroyskum við sakligum og væl umhugsaðum málaflutningi. Vit eiga at fáa politiska myndugleikan at skilja, at mál og mentan eru livandi og skulu mennast og ikki varðveitast sum rov av fornum seyðasløgum. Vit mugu skapa almenninginum eina greiða fatan av, hvørji marknaðarkorini hjá føroyskari listskapan eru, og at almennur peningur er neyðugur, um her ikki skal gerast mentunarliga øskukalt í framtíðini. Vit eiga at skora á at fáa ta starvslønarskipan, sum longu er í gildi, víðkaða og styrkta og grundgeva væl og virðiliga fyri eini minstulønarskipan fyri høvundar og onnur listafólk, ið longu hava avrika verk, sum dygd er í.“
Undirritaði er samdur í hvørjum orði. Eg havi hug at leggja tað afturat, at hesin málsetningur krevur trútt og tróttugt arbeiði hvønn einasta dag, og eingin eigur at vænta hvørki tað, at úrslitini koma í einum og upp aftur minni eftir einum degi. Havi somuleiðis hug aftur at minna á týdningin av einum almennum týðaragrunni úr einum yrkisligum sjónarmiði eisini.
At enda nøkur – kanska óhóskandi – orð, sum tit vónandi fara at bera yvir við kortini:
Rithøvundafelagið varð stovnað nakað um somu tíð, sum undirrirtaði fór at ganga í barnaskúla. Rithøvundafelagið var neyvan komið í tannárini, tá ið eg var limur í hesum felagnum. Eg havi verið nevndarlimur í felagnum ymisk tíðarskeið í sjeytiárunum, áttatiárunum, nítiárunum og tað, sum farið er av hesari øldini.
Í onkrari samrøðu havi eg havt á orði, at tey ungu og yngru fólkini áttu at hildið seg meira framat í nevndararbeiðnum. Tað hevur nógv at siga, at ungdómurin kennir seg aftur í felagnum og tí, sum felag okkara tekst við í gerandisdegnum, hvussu tað skilur seg sjálvt, hvussu tað sær út, hvussu tað ber seg at, og hvussu tað samskiftir limanna millum og við onnur.
Og við teimum orðum ynski eg komandi nevndunum innlit, treysti og gott handalag.
17. mars 2007
Heðin M. Klein, form.


c: text/html

text:
Landsstýrismaðurin í heilsumálum hevur lýst árið 2011 at vera kostár, og í hesum sambandi eru fleiri tiltøk, sum hava við kost at gera, eisini innan skúlagátt.
Fólkaheilsaráðið hevur skipað undirvísingartilfar og heitir á skúlar um at skipa fyri eini temaviku um kost nú til heystar. Árligi savnsfagnaðurin, sum verður í heystfrítíðini, hevur eisini kost sum tema í 2011.
Í norðurlendskum høpi verður eisini dentur lagdur á kost í 2011, og Norðurlendski veðurlagsdagurin hevur í 2011 valt kost og veðurlag sum tema.
Tema á norðurlendska veðurlagsdegnum 11.11.2011 er kostur. Her er ymiskt um verðurlagsdagin:
Slóðir
Fólkaheilsuráðið
Tann góðir matpakkin
Vegleiðing til evnisviku um kost

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
San Marino
Lýðveldið San Marino (alment navn: Repubblica di San Marino) er eitt lítið landfast land í Italia. San Marino hevur bara mark við Italia. San Marino er fjallaland og elsta lýðveldi í heiminum. Høvuðsmálið er italskt. Hetta lítla fjallalandið, nakað norðarlaga í Italia, er minsta lýðveldi í Evropa. Tað er eisini av minstu londum. Í vídd er San Marino bara 61 km2.
Tað er eisini ímillum tey elstu, helst grundað um ár 900. Í miðøld var Italia býtt sundur í rík, valdmikil býarríki, sum Florens og Venesia. Hesi ríki vórðu, sum tíðin leið, limað inn í onnur, størri landøki, men San Marino megnaði at hava sjálvræði sítt. Á italienska meginlandinum eru tvey smá ríki, Vatikanríkið og San Marino.
Hóast landið er av smæstu londum, hevur tað fótbóltslandslið, sum er við í undankappingunum til HM og EM í fótbólti.
Náttúrutilgeingið er lítið í San Marino, og blómandi ferðavinnan er størsta inntøkukelda landsins. Miðaldarborgin Rocca er t.d. sum tikin úr einum ævintýri.
Londini, sum ikki eru limir í ES, men hava beinleiðis tollsamgongu við ES, eru Mann, Ermarsundsoyggjar, Andorra og San Marino.
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
- SanMarinoSite.com (enskt, italskt)
- VisitSanMarino.com (enskt, italskt)


text:
Mary (krúnprinsessa)
Krúnprinsessa Mary er fødd 5. februar 1972 í Hobart, Avstralia sum Mary Elizabeth Donaldson. Hon eigur saman við Fríðriki krúnprinsi børnini Prins Christian (Christian Valdemar Henri John), føddur 2005, Prinsessa Isabella, fødd 2007 og tvíburðarnir Prins Vincent (Vincent Frederik Minik Alexander) og Prinsessa Josephine (Josephine Sophia Ivalo Mathilda), fødd 2010.
Mary er dóttir John Donaldson, professara, og Henrietta Clark Donaldson. Bæði eru fødd í Skotlandi og fluttu til Tasmania í 1963.
Hon er útbúgvin BA í løgfrøði og virkisbúskapi (Bachelor of Commerce and Law - BCom.LLB) frá University of Tasmania (1989 til 1994). Hon hevur starvast hjá DDB Needham í Melbourne, Young & Rubicam í Sydney og hjá Microsoft Business Solutions í Danmark.
Hon gistist Fríðriki krúnprinsi hin 14. mai, 2004.
Krúnprinsessa Mary gjørdist Riddari av Elefantordanum í 2004.


text:
Móti
Móti er klædnastílur, litur og snið á nýggjum klæðum, og mótin broytist støðugt. Í til dømis París og New York eru mótahús, sum skipa fyri nýggjum móta, t.d. tvær ferðir um árið (vár- og summarmóti og heyst- og vetrarmóti).
Klæðini eru broytt við tíðini, bæði tilfar og snið. Fyrstu klæði vóru úr djóraskinni og skuldu verja fyri kulda og vætu. Klæði skulu enn líva fyri veðri, men samfelag og móti gera av, hvussu tey skulu vera. Fyrst í 14. øld fóru tey í Evropa at gera klæði, sum sótu væl á kroppinum. Í 16. øld vórðu stívarar settir í konufólkakjólar. Hetta var móti til síðst í 19. øld. Í 1920-árunum broyttist mótin nógv - skjúrtini styttust fyri fyrstu ferð. Upprunaliga skuldi mótin bera boð um, at fólk vóru væl fyri. Vóru nýmótans klæði dýr, kundu rík fólk vísa, at tey høvdu ráð at keypa nýmótans klæði.
Tá ið konufólk høvdu fá rættindi, vóru mótaklæði so trong, at trupult var at røra seg í teimum. Við øktum rættindum broyttust klæðini, so konufólk fingu rørt seg meira ótálmað. Til dømis gjørdust langbuksur nýmótans. Onkur átrúnaður fyrisetur enn, hvussu fólk skulu verða ílatin. Islam ásetur til dømis, at konufólk skulu vera sømiliga ílatin, tá ið tey fara út.
Í øldir er mótin broyttur eftir broyttum lívshátti.
Innihaldsyvirlit
Føroyskur móti[rætta | rætta wikitekst]
Føroyskir mótaskaparar eru gitnir fyri hendig og vøkur klæði [1].
Faroese Fashion er føroyskt mótavirki, stovnað í 1982. Fyritøkan hevur deildir í mongum londum í Norðurevropa. Faroese Fashion sniðgevir og framleiðir klæðir úr føroyskum tilfarið. Rannvá í Baianstovu stendur fyri sniðgevingini og hevur arbeitt við ullint pløgg síðan 1962. Klæðini hjá Faroese Fashion vera gjørd eftir máti til tann einstaka, men tað ber eisini til at ogna sær klæðir eftir standard máti. Faroese Fashion er sniðgeving í ull.
Eisini úr stóra útheiminum, eitt nú USA, fær Faroese Fashion fyrispurningar. Prinsessa Alexandra ber eisini búna frá Faroe Fashion. Ranvá í Baianstovu hevur gjørt bundin pløgg úr føroyskari ull síðan 1982 og haft framsýningar millum annað í Norðlandahúsinum í Tórshavn. Fashion Faroe, sum sniðið eitur, verður selt í Føroyum, Íslandi og Danmark.
Í døgunum 18. - 20. november 2010 var Faroe Islands Designer Showcase í London. Uttanríkisráðið skipaði fyri hesum tiltaki, sum var hildið í einum mótahandli í Soho í Westminster. Í tveir dagar tóku tær móti bretskum fjølmiðlum og innkeyparum. Sera nógv kom burturúr og enntá blaðið Vogue kom ein túr forbí [2].
Amerikanskur móti[rætta | rætta wikitekst]
Snøggastu klæði gera mótaskaparar. Handilshús teirra eita mótahús, og í New York City eru mong. Fólk, ílatin í nýggjastu móta, sýna fram klæði í mótaframsýningum.
Í 1960-árunum gjørdist ungfólkið í Amerika meira sjálvstøðugt. Stuttskjúrtið hjá konufólki varð tekin um lívsfrælsið. Fyrst í 1990-árunum varð aftur móti at ganga í stuttskúrti. Best umtóktu dansir í 1920- og 1930-árunum, til dømis charleston, ávirkaðu eisini konufólkamótan í USA.
Cowboybuksur[rætta | rætta wikitekst]
Um 1850 heitti ein gullgravari í Norðurkalifornia á Levi Strauss (1829 - 1902) og bað hann seyma sær haldgóðar buksur, tí ullintu brøkurnar slitust so skjótt. Úrslitið varð fyrstu cowboybuksur, úr denim, sum er sterkt bumullartilfar. Buksurnar vórðu litaðar bláar við litevni úr náttúruni, blue indigo. Tær vóru bíligar, haldgóðar og lættar at vaska. Fyrstu Levis-lýsingarnar vistu, hvussu haldgóð klæðini vóru.
Danskur móti[rætta | rætta wikitekst]
Danmark hevur stóran klædnaútflutning. Í "Danmarks Designskole" í Keypmannahavn og "Kunsthåndværkerskolen" í Kolding fáa fólk útbúgving sum klædnaskaparar. Tey læra at skapa, tekna og gera klæði.
Danin, Erik Mortensen, gjørdi í mong ár vøkur klæði fyri mótahúsið Balmain í París.


text:
Sudan
Sudan (arábiskt; جمهورية السودان) er triðstørsta land í Afrika, men tað er av fátækastu og minst mentu londum í heiminum. Stórir landspartar í Sudan hava verið meint raktir av turki og hungursneyð seinastu árini.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Sunnan fyri gamla Egyptaland var Nubia. Frá um 2000 f.Kr. til 1600 f.Kr. ráddu egyptar har. Ovara Nubia æt Kusj. Hesar øldirnar kyknaði rík og sermerkt mentan í landslutinum Kerma, og eina tíð vóru kusjittar mest sum frælst fólk. Frá uml. 1500 f.Kr. til 900 f.Kr. legði Egyptaland aftur Nubia undir seg, og egyptar floymdu inn í Nubia. Men so viknaðu egyptar og mistu ræðið. Kusj kom fyri seg aftur, og høvuðsstaður varð bygdur til Napata norðanfyri fjórða fossin í Nilá. Frá 770 f.Kr. til 716 f.Kr. lupu tveir kusjittiskir herhøvdingar á Egyptaland, róku valdsharrarnar frá, tóku sjálvir valdið, og høvdu ræðið til 671 f.Kr. Tá ið kusjittiska yvirvaldið í Egyptalandi viknaði, flutti kusjittmentanin seg suðureftir, og høvuðsstaður gjørdist nú býurin Meroe. Um hetta mundið verður farið at nýta jarn í Nubia. Í t.d. Meroe var nógvur jarnmálmur og nógvur viður. Leirkeralistin og metalsmíðið í Meroe eru víða gitin.
Fyri 300 f.Kr. vóru kusjittar í Sudan bundnir at handlinum við Egyptaland. Um 300 f.Kr. fluttu teir høvuðsstaðin til Meroe, sum var longri suðuri, og funnu sær aðrar handilsvegir. So hvørt sum kongstíkið vaks, skapaðu kusjittar eina mentan, sum fór longri burtur frá egyptisku mentanini. Sum tíðin leið, gjørdu kusjittar sær eina skrift burtur úr egyptisku hieroglyfunum, ið eingin enn dugir at týða. Meroe gjørdist stórbýur við borgum, templum og sethúsum. Henda mentan varð nevnd tann meroitiska. Meroitisku kongarnir vóru virdir sum hálvgudar og eru jarðaðir í pýramyduskapaðum gravum, sum líkist egiptisku pýramidunum. So hvørt sum meroitiska mentanin kom fyri seg, fingu kusjittar størri virðing fyri sínum egnu gudum enn fyri teimum egyptisku. Enn tann mætasti meroitiski gudurin var ljóngudurin Apedemek.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Sharia[rætta | rætta wikitekst]
Islamiska stýrið í Norðursudan setti í verk sharialóggávu í 1983. Tá Sudan í 2009 varð býtt sundur í Suðursudan og Sudan, lovaði Omar Hassan al-Bashir, forsetin í norðara partinum, sum í dag er Sudan, at tjóð hansara skuldi handhevja sharialógirnar strangari frameftir. Fyri fyrstu ferð í 2014 síðan nýggj revsilóg varð sett í verk í Sudan í 1991 er eitt fólk dømt til deyða fyri trúarskifti [2]. Dómurin varð feldur í rætti í høvuðsstaðnum Khartoum í mai 2014. "Vit góvu tær tríggjar dagar at avnokta trúgv tína, men tú heldur fast við ikki at venda aftur til Islam. Eg dømi teg til deyða við heinging", segði dómarin Abbas Mohammed Al-Khalifa [3]. Tann 27 ára gamla Meriam Yehya Ibrahim varð eisini dømd fyri ótrúskap, tí hjúnarband hennara við kristnan mann verður ikki góðkent í Sudan. Revsingin fyri hetta brotið var 100 koyrlasløg. Kvinnan er við barn og komin í áttanda mánað. Dómurin bíðar tó, til barnið er borið í heim. Sambært Al Jazeera er pápi hennara muslimur úr Sudan, og mamman er ortodoks kristin úr Etiopia. Kvinnan hevur tikið við trúgv mammu sínar og er gift kristnum manni. Tá hon í rættarhølinum varð avhoyrd, noktaði hon, at hon hevði skift trúgv. Hon greiddi frá, at "hon altíð hevði verið kristin og ongantíð hevði skift trúgv" [4].
Innanlandsstríð[rætta | rætta wikitekst]
Óstøðug viðurskifti eru í sudanska landspartinum Darfur. Vápnaða stríðið í Darfurlandspartinum byrjaði í 2003, tá Sudanska Frælsisørslan, nevnd SLM/A, og Rættvísis- og Javnrættindarørslan, nevnd JEM, fóru at kríggjast móti stjørnini í Sudan. Og tað hevur ikki gingið stillisliga fyri seg; morð, rán, og dráp hava merkt stríðið. Grundgevingin fyri álopinum var, at stjørnin í Sudan tók sudanesarar av arábiskum uppruna fram um sudanesarar av ikki-arábiskum uppruna. Sudanska stjørnin og JEM skrivaðu undir friðarsáttmála í 2010, men avtalan helt ikki. Støðan er tó meira fløkt enn so, stríðið er eisini um at fáa bestu landbúnaðarjørðina, umframt annað. Omar Bashir er eftir øllum at døma einasti einaræðisharri í heiminum, sum enn situr við valdið, hóast hann hevur ábyrgdina av, at fleiri hundraðtúsund folk eru tikin av døgum. Omar al-Bashir verður sjáldan nevndur í sambandi við menniskjaligu tragediuna í Darfur landspartinum, hóast hann er høvuðspersónur.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fyri norðan er fólkið muslimskt og talar arábiskt, í miðjum landi og fyri sunnan búgva mong fólkasløg, ið tala afrikonsk mál og hava ymsar afrikanskar átrúnaðir, nøkur eru eisini kristin. Stríð ímillum fólkið fyri norðan og sunnan hevur verið atvold til drúgvt borgarakríggj.
Nubiar fyri norðan byggja ferhyrnd hús úr sólturkaðum tigulsteini við flatari tekju. Nubanar, bøndur í hálendinum í Miðsudan, byggja rundar smáttur av træstreyrum, grasi og hirsuhálmi, tekjan er strýtuskapað. Mong ættarfólk lívbjarga sær við at halda dýr og eru alsamt á ferð eftir nýggjum beitilendi. Fleiri dýr, maður eigur, mætari og virðingarverdari er hann ímillum ættarfólkið. Borgarakríggið hevur volt flakkfólkinum miklan skaða, nógv beitilendi er farið fyri einki, og gomlu ferðaleiðirnar eru stongdar. Dinkaflakkfólkið, eystan fyri Nilá, livir av at halda neyt.
Síðan Sudan gjørdist sjálvstøðugt ríki í 1956, hevur muslimska stjórnin í Khartoum roynt at noyða fólkið í landinum at taka við islam. Hetta hevur elvt til borgarakríggj og hungursneyð.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Meginparturin av fólkinum býr fram við Nilá og veitir vatn úr ánni á akrarnar. Tveir triðingar av fólkinum liva av landbúnaði, høvuðsgrøði er bummull, jarðnøtir, arábagummi, hirsa og dadlur. Myndugleikarnir hava sett í verk stóra vanveitingarverkætlan til tess at menna landbúnaðin.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Sjá eisini Khartoum og landslutir í Sudan
Nilá rennur ígjøgnum landið, og mesta fólkið býr í fruktagóða lendinum fram við ánni. Steinoyðimørk er fyri norðan og mýrilendi fyri sunnan. Stórir landspartar í Sudan eru alt ov turrir til, at fólk kann búgva har, og ónýtiligir sum dyrkilendi. Stór akurlendi eru oyðiløgd í borgarakrígnum.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html
- ↑ http://america.aljazeera.com/articles/2014/5/15/sudan-woman-getsdeathsentenceforapostasy.html
- ↑ http://www.cnn.com/2014/05/15/world/africa/sudan-christian-woman-apostasy/
- ↑ http://www.nrk.no/verden/kristen-kvinne-dodsdomt-i-sudan-1.11719754


text:
Grágás
Grágás (frøðiheiti - Anser anser) er ein prúður og bæriligur fuglur, grásprøklut á liti. Nevið - ja, ikki er gott at vita, hví bøkur siga tað vera reytt ella gulligt-reytt, tí tað er gult á teimum, ið her síggjast. Føturnir eru bleikreyðir. Tær eiga víða um Norðurevropa og Asia. Móti vetri flyta tær suður í lýggjari lond. Um várið síggja vit tær flúgva í flokkum norðureftir. Ein flýgur fyrst, og so hinar sum tvær strikur aftur frá henni, so flokkurin verður sum ein kíli at síggja. Tá fær hvør lívd av tí, sum undan henni er, so hetta lættir um flogið. Hin fyrsta hevur tað stravnast, og tí skiftast tær títt um at vera fyrstar, so at kílin ofta verður til eitt W. Tær eru á veg til Íslands. Har eiga tær víða um, nærindis tjørnum og vøtnum.
Varnar eru tær altíð; reiðrið fáa tær sær har, sum tað er ringt at finna og ilt at koma at; og meðan bøgan ger tað, situr steggin nakað frá og skimast væl uttanum. Tá ið ungarnir eru nakað vaksnir, fara tey at teimum stóru vøtnunum, hvørt hýski fyri seg; og hugnaligt er at síggja tey: fyrst gongur mamman, so ungarnir og aftast pápin; hann lyftir høvdið høgt og hyggur allar vegir, um vandi skuldi verið á ferð. Móti heysti fara tær suður aftur, og tá hvíla tær seg stundum nakað her í Føroyum og fáa sær gras at bíta. Ikki sjaldan koma tær í bøin, men tær halda seg væl burtur frá gørðunum og øðrum, sum fólk kann fjala seg undir.
Inntil minni enn stórthundrað (120) ár herfyri (uml. 1830) áttu grágæs í Føroyum so væl sum aðrastaðni. Eina mest mundu tær vera í Vágum, uttan um og millum bæði tey stóru vøtnini. Nakað av ungunum varð beinskert og tikið á hvørjum ári, tó ikki meir enn so, at skipanin stóð við. Men um syftunsøku1), tá ungunum leið væl ímóti at vera floygdir, vórðu tær gomlu fjaðursárar, so tær sluppu ikki á flog. Tey bjargaðu sær tá úti á vøtnunum. Men so tóku "teir stóru" í Havn sær fyri at koma við bátum og soldátum vestur í Vágar um hesa tíðina. Teir fóru á vatnið og tóku bæði ungt og gamalt. Tá doyði grágásin út í Vágum. Tað hoyrist, at einstakar nú í hesum seinnu árunum eru aftur farnar at eiga í tveimum ella trimum støðum í Føroyum; teir, ið vita reiðrini, vilja dylja fyri, hvar tey eru, og tað gera teir beint.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Barnarættindasáttmálin hjá ST
Barnarættindasáttmálin hjá ST (á enskum Convention on the Rights of the Child, stytt UNCRC) sigur at børn hava sjálvstøðug rættindi eins og vaksin og eiga at verða tikin við og hoyrd, tá ið avgerðir verða tiknar, sum ávirka tey og umstøður teirra. Barnarættindasáttmálin tekur harumframt støði í, at barndómurin hevur virði í sær sjálvum, at børnum tørvar vernd, og at børn hava grundleggjandi borgarlig, búskaparlig, politisk, sosial og mentanarlig rættindi [1].
ST samtykti í 1959 "Yvirlýsing um barnarættindi". Í yvirlýsingini eru 10 greinir, ið skulu verja børn og tryggja teimum vælferð. Men ein yvirlýsing er ikki bindandi. Tí skeyt Pólland upp í 1979, altjóða barnaárið, at gerast skuldi ein altjóða sáttmáli um barnarættindi. Lond, ið góðkenna ein altjóða sáttmála, binda seg samstundis at halda hann. Tann 20. november 1989 samtykti aðalfundurin hjá ST altjóðasáttmálan um barnarættindi [2]. Sáttmálin fekk gildi á heysti 1990, tá fleiri enn 20 lond høvdu staðfest hann.Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Nú hava fleiri enn 140 lond skrivað undir at halda tær 54 greinirnar í sáttmálanum [3].
Yvirlýsingin[rætta | rætta wikitekst]
- Grein 1: Í hesum sáttmála er eitt barn at fata sum eitt og hvørt menniskja undir 18 ár, uttan so, at barnið er myndugt áður eftir teirri lóg, sum er galdandi fyri barnið.
- Grein 2: Sáttmálalondini skulu virða og tryggja rættindi, ásett í hesum sáttmála, fyri øll børn innan fyri sítt rættardømi, uttan at gera mismun og uttan at taka atlit at ættarslagi, húðaliti, kyni, máli, trúgv, politiskari ella aðari áskoðan, tjóðskaparligum, etniskum ella sosialum uppruna, fíggjarviðurskiftum, brekum, føðing ella aðrari støðu. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug stig fyri at tryggja, at barnið er vart móti øllum mismuni ella revsing vegna støðu, virki, almannakunngjørdum áskoðanum ella trúgv hjá foreldrum, verjum ella familju.
- Grein 3: Í øllum viðurskiftum viðvíkjandi børnum, líka mikið um hesi viðurskifti verða avgjørd av almennum ella privatum stovnum fyri sosialari vælferð, dómstólum, fyrisitingarmyndugleikum ella lóggevandi valdum, skal barnsins tørvur koma í fyrstu røð. Sáttmálalondini átaka sær at tryggja barninum ta verju og ta umsorgan, ið er neyðug fyri trivnað barnsins, tá atlit verða tikin at teimum rættindum og skyldum, ið eru galdandi fyri foreldur, verja ella onnur, ið hava løgfrøðiliga ábyrgd av barninum, og skulu, við hesum í huga, taka øll neyðug atlit, bæði viðvíkjandi lóggávu og fyrisiting. Sáttmálalondini skulu tryggja, at stovnar og tænastur, ið hava ábyrgd av umsorgan ella verju av børnum, skulu vera í samsvari við tey støði, ið eru ásett av málførum myndugleikum, serliga við atliti at trygd, heilsu, hóskandi tal av egnaðum starvsfólkum og serkønari umsjón.
- Grein 4: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug lóggávustig, eins og fyrisitingarlig stig og onnur stig, til tess at tryggja tey rættindi, ið eru viðurkend í hesum sáttmála. Tá talan er um fíggjarlig, sosial og mentanarlig rættindi skulu sáttmálalondini taka slík stig í størst møguligan mun innan fyri tað tilfeingið, ið er til taks, og har tað er neyðugt, innan fyri karmarnar av altjóða samstarvi.
- Grein 5: Sáttmálalondini skulu virða ta ábyrgd og tey rættindi og skyldur, sum foreldrini hava, ella, har hetta er galdandi, samsvarandi ábyrgd, rættindi og skyldur fyri familjuna ella fyri samfelagið í samsvari við siðvenju á staðnum, umframt verjar ella onnur við løgfrøðiligari ábyrgd av barninum, til, á ein hátt, sum svarar til ávegis menningina av barnsins evnum, at veita hóskandi vegleiðing og stuðul til barnið, meðan tað útinnir tey rættindi, sum eru ásett í hesum sáttmála.
- Grein 6: Sáttmálalondini viðurkenna, at eitt og hvørt barn hevur ein natúrligan rætt til lívið. Sáttmálalondini skulu í størst møguligan mun tryggja, at barnið livir og mennist.
- Grein 7: Barnið skal verða skrásett beint eftir føðing og skal frá føðing hava rætt til eitt navn, rætt til at fáa ríkisborgararætt og, í tann mun tað ber til, rætt til at kenna og verða ansað av sínum foreldrum. Sáttmálalondini skulu tryggja útinnanina av hesum rættindum í samsvari við nationala lóggávu og skyldur sínar eftir teimum relevantu altjóða møguleikunum á hesum øki, serliga um barnið annars hevði verið uttan ríkisborgararætt.
- Grein 8: Sáttmálalondini átaka sær at virða barnsins rætt til at varðveita sín samleika, eisini ríkisborgararætt, navn og familjuviðurskifti, sum viðurkend av lógini og uttan ólógliga uppílegging. Verður partur av ella allur samleiki barnsins frátikin barninum, skulu sáttmálalondini veita neyðuga hjálp og verju við tí fyri at eyga at endurvinna barninum samleika sín.
- Grein 9: Sáttmálalondini skulu tryggja, at barnið ikki verður skilt frá foreldrum sínum móti vilja foreldranna, uttan so at málførir myndugleikar, hvørs avgerðir kunnu skjótast inn fyri ein dómstól, í samsvari við galdandi lóg og siðvenju avgera, at ein slíkur skilnaður er neyðugur við atliti at barnsins tørvi. Slík avgerð kann vera neyðug í serligum førum, t.d. vegna misnýtslu foreldranna ella vanrøkt av barninum, ella um foreldrini liva hvør sær, og avgerð skal takast um barnsins bústað. Í viðgerðini av einum og hvørjum máli eftir stk. 1 skulu allir áhugaðir partar hava høvi at luttaka í sakarmálsviðgerðini og framføra síni sjónarmið. Sáttmálalondini skulu virða rættin hjá einum barni, ið er skilt frá øðrum ella báðum foreldrum sínum, at hava regluligt persónligt samband og beinleiðis samband við bæði foreldrini, uttan so, at hetta stríðir móti barnsins tørvi.
Um ein slíkur skilnaður er úrslit av eini gerð, ið er sett í verk av einum sáttmálalandi, so sum fongsling, útvísing, forvísing ella deyði (eisini deyði av einhvørjari orsøk, meðan persónurin er í varðveitslu landsins) av einum ella báðum foreldrum ella av barninum, skal sáttmálalandið eftir áheitan geva foreldrunum, barninum ella, um neyðugt, einum øðrum í familjuni, avgerandi upplýsingarnar um, hvar hesi eru, uttan so at hesar upplýsingar eru til skaða fyri trivnað barnsins. Sáttmálalondini skulu harumframt tryggja, at slík áheitan ikki í sjálvum sær hevur við sær skaðiligar avleiðingar fyri foreldrini ella barnið.
- Grein 10: Í samsvari við skyldurnar hjá sáttmálalondunum eftir grein 9, stk. 1, skulu umsóknir frá einum barni ella foreldrum tess um innferð til ella útferð úr einum sáttmálalandi við familjusamanføring fyri eyga, viðgerast jaliga, menniskjansliga og skjótt av sáttmálalandinum. Sáttmálalondini skulu harumframt tryggja, at slík umsókn ikki hevur við sær neiligar avleiðingar fyri umsøkjaran og familju hansara. Eitt barn, hvørs foreldur hava bústað í ymiskum londum, skal hava rætt til, uttan so at serligar umstøður eru galdandi, at hava regluligt persónligt og beinleiðis samband við bæði foreldrini. Við hesum í huga, og í samsvari við skyldur sínar eftir grein 9, stk. 1, skulu sáttmálalondini virða barnsins og foreldranna rætt at fara úr einum og hvørjum landi, eisini egnum landi, og til at koma inn í egið land. Rætturin at fara úr einum og hvørjum landi skal bert verða avmarkaður, um hetta er ásett í lóg og um henda avmarkan er neyðug í einum demokratiskum samfelag fyri at verja nationalu trygdina, almenna landaskilið (ordre public), fólkaheilsuna ella siðalagið, ella rættindi og frælsi hjá øðrum, og sum er í samsvari við tey rættindini, sum eru viðurkend í hesum sáttmála.
- Grein 11: Sáttmálalondini skulu gera fyriskipanir, ið forða fyri, at børn ólógliga verða flutt til ella ikki koma aftur úr útlondum. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini arbeiða fyri at seta í verk millumtjóða avtalur ella at taka við avtalum, ið longu eru gjørdar.
- Grein 12: Sáttmálalondini skulu tryggja einum barni, ið er ført fyri at hava egin sjónarmið, rættin til frítt at geva hesi sjónarmið til kennar í øllum viðurskiftum, ið hava við barnið at gera; sjónarmiðum barnsins skulu veitast ta tyngd, ið er hóskandi í mun til aldur tess og búning. Við hesum fyri eyga skal barnið serliga fáa høvi at geva sjónarmið síni til kennar, antin beinleiðis ella gjøgnum umboð ella gjøgnum hóskandi stovnar í samsvari við tær mannagongdir, ið eru ásettar í nationalari lóggávu, tá mál, ið viðvíkja barninum, verða viðgjørd av dømandi myndugleika ella fyrisitingarligum myndugleika,
- Grein 13: Barnið skal hava framsøgufrælsi; hesin rættur, ið ikki er avmarkaður av landafrøðiligum mørkum, fevnir um at søkja, fáa og geva víðari upplýsingar og hugsanir av einum og hvørjum slag, antin munnliga, skrivliga ella á prenti, sum list ella á ein og hvønn annan hátt, sum barnið velur. Hesin rættur kann verða avmarkaður, men bert í tann mun hetta er ásett í lóggávu, og í tann mun hetta er neyðugt: 1) í mun til rættindi og umdømi hjá øðrum; ella 2) í mun til nationala trygd, landaskil (ordre public), fólkaheilsu ella siðalag.
- Grein 14: Sáttmálalondini skulu virða barnsins rætt til hugsanar-, samvitsku- og trúarfrælsi. Sáttmálalondini skulu virða rættindi og skyldur foreldranna, og, um so er, hjá verjum, til, á ein hátt, ið samsvarar stigvísu menningina hjá barninum, at geva barninum leiðreglur, soleiðis at barnið kann útinna sín rætt. Frælsið at útinna sína trúgv ella sannføring kann bert verða avmarkað í tann mun, hetta er ásett í lóg, og í tann mun tað er neyðugt til tess at verja nationalu trygdina, landaskilið, fólkaheilsuna, siðalagið ella grundleggjandi rættindi og frælsi hjá øðrum.
- Grein 15: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til felagsfrælsi og frælsi tess at luttaka í friðarligum samkomum. Útinnanin av hesum rættindum má ikki verða avmarkað, uttan í tann mun hetta er ásett í lóg, og í tann mun tað er neyðugt fyri at verja nationalu trygdina, landaskilið (ordre public), fólkaheilsuna, siðalagið ella grundleggjandi rættindi og frælsi hjá øðrum.
- Grein 16: Einki barn má verða fyri tilvildarligari ella ólógligari uppílegging í sítt privat- ella familjulív, sítt heim ella brævasamskifti ella fyri ólógligum álopi á æru ella umdømi. Barnið hevur rætt til lógarverju móti slíkari uppílegging ella slíkum álopi.
- Grein 17: Sáttmálalondini viðurkenna týdningarmikla leiklutin hjá fjølmiðlunum og skulu tryggja, at barnið hevur atgongd til kunning og tilfar frá ymiskum nationalum og altjóða keldum, serliga teimum keldum, hvørs endamál tað er at fremja barnsins sosialu, andaligu og moralsku vælferð og kropsligu og sálarligu heilsu. Við hesum endamáli skulu sáttmálalondini: 1) eggja fjølmiðlunum at breiða út kunning og tilfar, ið er av sosialum og mentanarligum virði fyri barnið og í samsvari við andan í grein 29; 2) eggja til altjóða samstarv og framleiðslu, umskiftan og spjaðing av slíkum upplýsingum og tilfari frá ymiskum mentanarligum, nationalum og altjóða keldum; 3) eggja til framleiðslu og spjaðing av barnabókum; 4) eggja fjølmiðlunum til at taka serlig atlit at málsliga tørvinum hjá børnum, ið eru partur av einum minniluta ella einum upprunafólki; 5) eggja til menningina av hóskandi leiðreglum fyri at verja barnið móti upplýsing og tilfari, sum skaðar vælferð barnsins, jvb. ásetingarnar í greinunum 13 og 18.
- Grein 18: Sáttmálalondini skulu stremba eftir at tryggja viðurkenningina av meginregluni um, at bæði foreldrini hava felags ábyrgd fyri uppalingini og menningini av barninum. Foreldrini, ella um so er, verjin, hava meginábyrgdina fyri uppalingini og menningini av barninum. Barnsins tørvur skal fyri tey koma í fyrstu røð. Við tí fyri eyga at tryggja og fremja tey rættindi, ið ásett eru í hesum sáttmála, skulu sáttmálalondini veita hóskandi hjálp til foreldur og verjar, tá hesi útinna skyldur sínar sum uppalarar av børnum, og skulu tryggja menningina av stovnum, skipanum og tænastuveitingum, ið veita umsorgan fyri børnum. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at børn, hvørs foreldur arbeiða, hava rætt til at fáa lut í teimum umsorganarfyriskipanum, ið tey hava rætt
- Grein 19: Sáttmálalondini skulu skulu taka øll neyðug lóggávu- og fyrisitingarlig atlit, eins og sosial og útbúgvingarlig atlit til tess at verja barnið móti øllum sløgum av kropsligum ella sálarligum ágangi, skaða ella vannýtslu, vanrøkt, ringari viðgerð ella misnýtslu, heruppií kynsligari misnýtslu, meðan barnið er hjá foreldrum, verjum ella øðrum. Slík verjandi atlit eiga í hóskandi mun at fevna um leiðreglur, bæði fyri gerð av sosialum skipanum, ið kunnu veita neyðuga stuðulin til barnið og til tey, ið barnið er hjá, eins og til onnur sløg av fyribyrging og eyðmerking, fráboðan, ávísing, kanning, viðgerð og eftirviðgerð av tilburðum av barnamisnýtslu sum frágreitt omanfyri og, um neyðugt, rættarsókn.
- Grein 20: Eitt barn, ið fyribils ella støðugt er burturi frá familjuni ella sum, fyri sítt egna besta, ikki kann vera í hesum umhvørvi, hevur rætt til serliga verju og hjálp frá landinum. Sáttmálalondini skulu í samsvari við nationalan rætt tryggja slíkum barni aðra umsorgan. Slík umsorgan kann millum annað vera, at barnið verður fostrað upp aðrastaðni, Kafalah ella islamiskur rættur, ættleiðing ella, um neyðugt, at barnið verður sett í hóskandi barnastovn. Tá mett verður um møguligar loysnir, skal neyðugt fyrilit takast fyri ynskinum um samanhang í barnsins uppvøkstri og fyri etniska, trúarliga, mentanarliga og málsliga bakstøði barnsins.
- Grein 21: Tey sáttmálalond, sum viðurkenna og/ella loyva ættleiðing, skulu tryggja, at tørvurin hjá barninum hevur avgerandi týdning, og skulu: tryggja, at ættleiðingin av barninum bert kann verða góðkend av málførum myndugleikum, sum, í samsvari við galdandi rætt og siðvenju og grundað á allar týðandi og álítandi upplýsingar, loyva ættleiðing, tá mett verður um støðu barnsins í mun til foreldur, avvarðandi og verjar, og, um neyðugt, at tey, ið verða merkt av ættleiðingini, á fullgóðum grundarlagi hava boðað frá samvitan síni um ættleiðingina við støði í neyðugu ráðgevingini; viðurkenna, at altjóða ættleiðing kann verða ein háttur at hava umsorgan fyri einum barni, um barnið ikki kann verða tikið til fosturs ella ættleitt til eina familju, ella um tað ikki á annan hátt ber til at hava umsorgan fyri barninum í heimlandi tess; tryggja, at barnið, tá talan er um altjóða ættleiðing, er vart eftir reglum, ið eru í samsvari við tær reglur, sum eru galdandi fyri nationala ættleiðing; um talan er um altjóða ættleiðing, taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at ættleiðingin ikki gevur teimum, ið hava virkað við til ættleiðingina, óhóskandi fíggjarligan vinning; fremja, har tað er hóskandi, endamálini við hesi grein við at gera millumtjóða skipanir ella avtalur og skulu, innan fyri hesar karmar, stremba eftir at tryggja, at ættleiðingin av barninum í einum øðrum landi verður framd gjøgnum avvarðandi myndugleikar o.l.
- Grein 22: Sáttmálalondini skulu taka neyðugt atlit til tess at tryggja, at eitt barn, sum søkir um flóttafólkastatus, ella sum er at meta sum flóttafólk eftir galdandi altjóða ella nationalum rætti og siðvenjum, líkamikið um barnið er einsamalt ella saman við foreldrum ella øðrum, fær nøktandi verju og neyðhjálp og fær tey rættindi, sum eru ásett í hesum sáttmála og í øðrum altjóða reglum um mannarættindi ella neyðhjálp, har viðkomandi land luttekur. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini, í tann mun tað verður mett hóskandi, samstarva um eitt og hvørt átak hjá Sameindu Tjóðum og øðrum millumtjóða felagsskapum ella privatum felagsskapum, sum samstarva við Sameindu Tjóðir, og sum hava fyri eyga at verja og hjálpa hesum barni og at finna foreldur ella aðra familju hjá einum og hvørjum barni, sum er flóttarfólk, við tí endamáli at fáa til vega upplýsingar, sum eru neyðugar til tess at barnið kann verða sameint við familjuni. Um so er, at hvørki foreldrini ella onnur familja eru at finna, skal barnið, í samsvari við henda sáttmála, fáa somu verju sum eitt og hvørt annað barn, sum, líka mikið hvør orsøkin er, støðugt ella fyribils ikki er saman við familju síni.
- Grein 23: Sáttmálalondini viðurkenna, at eitt sálarliga ella kropsliga brekað barn eigur at hava eitt innihaldsríkt og virðiligt lív undir viðurskiftum, sum tryggja virðing, fremja sjálvsálit og virka fyri barnsins luttøku í samfelagslívinum. Sáttmálalondini viðurkenna, at tað brekaða barnið hevur serligan rætt til umsorgan, og skulu, innan fyri teir karmar, ið eru tøkir, arbeiða fyri at tryggja barninum og teimum, sum varða av barninum, ta hjálp, ið søkt er um, og sum er rímilig í mun til støðu barnsins og í mun til umstøðurnar hjá foreldrunum ella øðrum, ið ansa barninum. Ásannandi, at brekað barn hevur serligan tørv, skal hjálp, ið verður veitt eftir stk. 2, vera ókeypis, tá hetta er gjørligt, og tá atlit verða tikin at fíggjarligu orkuni hjá foreldrunum ella øðrum, ið eru um barnið, og skal verða skipað fyri tí fyri eyga at tryggja, at tað brekaða barnið hevur óavmarkaða atgongd til og fær undirvísing, útbúgving, heilsurøkt og endurútbúgving, verður fyrireikað til arbeiðslívið og fær møguleikar fyri frítíðarvirksemi, alt á ein tílíkan hátt, sum best fremur barnsins sosialu tillaging og persónligu menning, eisini barnsins mentanarligu og andaligu menning.
Sáttmálalondini skulu, eftir andanum í altjóða samstarvinum, fremja umskifting av hóskandi kunning um fyribyrgjandi heilsurøkt og heiliráðsviðgerð, sálarfrøðiliga og funktionella viðgerð av brekaðum børnum, eisini spjaðing av og atgongd til kunning um ymiskar endurútbúgvingar, undirvísing og arbeiðsvegleiðing, til tess at gera tað gjørligt hjá sáttmálalondunum at betra um orku og vitan sína og at økja um sínar royndir á hesum økjum. Í hesum sambandi skulu serlig atlit takast at tørvinum hjá menningarlondunum.
- Grein 24: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt at hava best møguligu heilsustøðu, at hava atgongd til sjúkuviðgerð og til endurbygging av heilsuni. Sáttmálalond skulu stremba eftir at tryggja, at einki barn missur rætt sín til atgongd at fáa slíka viðgerð og røkt. Sáttmálalondini skulu arbeiða fyri at gjøgnumføra henda rætt og skulu serliga arbeiða fyri at: 1) minka um smábarna- og barnadeyða; 2) at tryggja veitingina av neyðugari læknaligari hjálp og heilsurøkt til øll børn, við serligum denti á menningina av primeru heilsurøktini; 3) at niðurberja sjúku og hungur, og eisini, innan fyri karmarnar av primeru heilsurøktini, millum annað at nýta tøka tøkni og at veita hóskandi dygdarmat og reint drekkivatn, við atliti at teimum vandum, ið eru knýttir at umhvørvisdálking; 4) at tryggja kvinnum nøktandi viðgongu- og barsilsrøkt; 5) at tryggja, at allir bólkar í samfelagnum, serliga foreldur og børn, verða upplýst um og hava atgongd til undirvísing og verða stuðlað í nýtsluni av grundleggjandi vitan um heilsu og føðslu hjá børnum, fyrimunir við bróstageving, reinføri og reingerð av umhvørvinum og fyribyrging av óhappum; 6) at menna fyribyrgjandi sjúkrarøkt, ráðgeving av foreldrum og undirvísing og vegleiðing í sambandi við barnaavmarking.
Sáttmálalondini skulu taka øll nøktandi atlit til tess at beina burtur øll siðbundin ritual, sum skaða heilsuna hjá børnum. Sáttmálalondini binda seg til at fremja og stuðla altjóða samstarvi við tí endamáli stigvíst at fáa fulla útinnan av teimum rættindum, sum eru ásett í hesi grein. Í hesum sambandi skulu takast serlig atlit at tørvinum hjá menningarlondunum.
- Grein 25: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum barni, sum av myndugleikunum er tikið til fosturs, er tikið til verju ella fær viðgerð vegna sína kropsligu ella sálarligu heilsu, til javnan at fáa eftirmett ta viðgerð, sum barnið fær, og til at fáa eftirmett aðrar umstøður í hesum sambandi.
- Grein 26: Sáttmálalondini skulu viðurkenna rætin hjá einum og hvørjum barni at hava sosiala trygd, eisini sosiala trygging, og skulu taka neyðugu atlitini fyri óavmarkað at fáa til vega henda rætt í samsvari við nationalan rætt. Har tað verður mett hóskandi eigur hjálpin at verða givin soleiðis, at atlit verða tikin at galdandi umstøðunum fyri barnið og tey, sum hava ábyrgdina av barnsins undirhaldi, og at atlit verða tikin at øllum øðrum umstøðum, sum hava týdning, tá barnið søkir um hjálp ella tá søkt verður um hjálp vegna barnið.
- Grein 27: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum og hvørjum barni til tey livikor, sum krevjast til kropsligu, sálarligu, andaligu, moralsku og sosialu menningina hjá barninum. Foreldrini ella onnur, sum hava ábyrgd av barninum, hava høvuðsábyrgdina av, eftir evni og fíggjarligari orku, at tryggja tey livikor, sum eru neyðug fyri at barnið kann verða ment. Sáttmálalondini skulu, í samsvari við national viðurskifti og innan fyri evni og fíggjarligu orku sína, taka hóskandi atlit fyri at hjálpa foreldrunum og øðrum við ábyrgd av barninum at fremja henda rætt og skulu, um tørvur er á tí, veita materiella hjálp og gera stuðulsskipanir, serliga við atliti at føðigóðsku, klæðum og bústaði.
Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at uppihaldspeningur til barnið verður fingin frá foreldrunum ella øðrum, ið hava fíggjarliga ábyrgd av barninum, bæði innanlands og uttanlands. Serliga í teimum førum har tann, ið hevur fíggjarligu ábyrgdina av barninum, býr í einum øðrum landi enn barnið, skal sáttmálalandið taka undir við altjóða avtalum, ið eru gjørdar, ella gera slíkar avtalur, umframt at seta í verk aðrar hóskandi skipanir.
- Grein 28: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til útbúgving, og skulu, til tess at fáa til vega henda rætt og grundað á meginregluna um javnstøðu, serliga: 1) gera grundútbúgving fyriskipaða og ókeypis atkomiliga fyri øll; 2) eggja til menningina av ymiskum sløgum av útbúgvingum, sum koma eftir grundútbúgvingina, eisini vanligar og fakligar útbúgvingar, gera hesar atkomiligar og náandi fyri eitt og hvørt barn og taka neyðugu atlitini, so sum at skipa fyri ókeypis útbúgving og tilboð um fíggjarligan styrk, um tørvur er á hesum; 3) gera hægri útbúgvingar atkomiligar fyri øll innan fyri karmarnar av teirra evnum og við øllum hóskandi møguleikum; 4) gera lestrarvegleiðing og arbeiðsvegleiðing atkomiliga og náandi fyri øll børn; 5) taka neyðugu atlitini fyri at eggja til regluliga luttøku í skúlagongd og fyri at avmarka fráfall.
Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit til tess at tryggja, at disiplinin í skúlanum verður fyrisitin soleiðis, at tign barnsins sum menniskja verður vird, og at hon er í samsvari við henda sáttmála. Sáttmálalondini skulu fremja og stuðla altjóða samstarvi um útbúgvingarmál, serliga við atliti at fáa burtur fávitsku og analfabetismu um allan heimin og lætta um atgongdina til vísindaliga og tøknifrøðiliga vitan og nýmótans undirvísingarhættir. Í hesum sambandi skulu serlig atlit takast at tørvinum hjá menningarlondunum.
- Grein 29: Sáttmálalondini eru samd um, at endamálið við útbúgvingini av barninum er at: 1) menna barnsins møguleikar á fullgóðan hátt í mun til persónsmensku, evni og sálarliga og kropsliga orku; 2) menna virðingina fyri mannarættindunum og grundleggjandi frælsisrættindunum og fyri teimum meginreglum, ið eru ásettar í sáttmála Sameindu Tjóða; 3) menna virðingina fyri foreldrum barnsins, mentanarliga samleika sínum, máli og virðum og fyri nationalu virðunum í landinum, har barnið býr, og í landinum, haðani barnið upprunaliga er, og fyri mentanum, ið eru øðrvísi enn barnsins egna mentan; 4) fyrireika barnið til eitt ábyrgdarfult lív í einum frælsum samfelag við eini fatan av skilningi, friði, tolsemi, javnstøðu millum kynini og vinalagi millum øll fólk, etniskar og nationalar bólkar og trúarbólkar og við fólk, ið eru partur av einum upprunafólki; 5) menna virðingina fyri natúrliga umhvørvinum.
Eingin partur av hesi grein ella av grein 28 má verða tulkaður sum uppílegging í frælsið hjá einstaklingum ella felagsskapum at stovna og leiða undirvísingarstovnar. Atlit skulu tó altíð verða tikin at teimum meginreglum, sum eru ásettar í stk. 1 í hesi grein, umframt at atlit skulu verða tikin at krøvunum um, at undirvísing á slíkum stovnum skal lúka tey minstukrøv, ið eru ásett av landinum.
- Grein 30: Í londum, ið hava etniskar, trúarligir ella málsligar minnilutar ella har upprunafólk eru, skal einum barni, ið er partur av einum slíkum minniluta ella upprunafólki, ikki verða noktað, saman við øðrum í sama bólki, at nýta egna mentan, at játta og nýta egna trúgv ella at nýta egið mál.
- Grein 31: Sáttmálalondini viðurkenna rætt barnsins til hvílu og frælsi, til at spæla og íðka
frítíðarítriv, sum eru hóskandi fyri aldur barnsins, og til frítt at luttaka í mentanarliga og listarliga lívinum. Sáttmálalondini skulu virða og fremja barnsins rætt til fulla luttøku í mentanarliga og listarliga lívinum og skulu eggja til, at til taks eru hóskandi og eins hættir at útinna mentan, list, frítíð og rekreatión.
- Grein 32: Sáttmálalondini viðurkenna barnsins rætt til verju móti fíggjarligari misnýtslu og móti at gera arbeiði, sum kann vera vandamikið, tríva inn í útbúgving barnsins, ella kann skaða barnsins heilsu ella kropsligu, sálarligu, andaligu, moralsku ella sosialu menning. Sáttmálalondini skulu taka lóggávu atlit, eins og fyrisitingarlig, sosial og útbúgvingarlig atlit til tess at tryggja, at henda grein verður framd. Við hesum fyri eyga og við atliti at viðkomandi ásetingum í øðrum altjóða sáttmálum o.l., skulu sáttmálalondini serliga: 1) áseta minsta aldursmark ella aldursmørk fyri arbeiði; 2) áseta hóskandi skipanir fyri arbeiðstíðir og arbeiðstreytir, og 3) áseta hóskandi revsing ella revsitiltøk fyri at tryggja handhevjanina av hesi grein.
- Grein 33: Sáttmálalondini skulu taka øll hóskandi atlit, bæði at lóggávu og fyrisiting, umframt sosial og útbúgvingarlig atlit, fyri at verja børn móti ólógligari nýtslu av rúsevnum og psykotropum evnum, soleiðis sum hesi eru allýst í viðkomandi altjóða sáttmálum, og fyri at fyribyrgja, at børn verða nýtt til ólógliga framleiðslu av og handil við slíkum evnum.
- Grein 34: Sáttmálalondini átaka sær at verja barnið móti øllum sløgum av kynsligum ágangi og kynsligari misnýtslu. Við hesum fyri eyga skulu sáttmálalondini serliga taka øll hóskandi stig, bæði national og millumtjóða stig, fyri at forða fyri: 1) at eitt barn verður lokkað ella tvingað til at luttaka í nøkrum ólógligum kynsligum virksemi; 2) at børn verða misnýtt til skøkjuvirksemi ella annað ólógligt kynsligt virksemi; 3) at børn verða misnýtt til pornografiskar framsetingar og tilfar.
- Grein 35: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðugt stig, bæði national og altjóða stig, við tí fyri eyga at fyribyrgja burturflyting, sølu av og handil við børnum til nakað endamál og av nøkrum slagi.
- Grein 36: Sáttmálalondini skulu verja barnið móti øllum sløgum av misnýtslu, sum á nakran hátt kann skaða barnið.
- Grein 37: Sáttmálalondini skulu tryggja, at 1) einki barn verður pínt ella á annan hátt verður viðfarið ella revsað á ein ræðuligan, ómenniskjansligan ella nirðandi hátt. Einki barn undir 18 ár kann, fyri lógarbrot, verða dømt til deyða ella fongsul fyri lívið uttan møguleika fyri leyslating; 2) einki barn ólógliga ella tilvildarliga verður fyri frælsisskerjing. Handtøka, eftirhalding ella fongsling av einum barni skal verða framd sambært lógini, og má bert verða nýtt sum seinasti møguleiki og bert fyri stytstu tíðina, sum til ber; 3) eitt og hvørt barn, sum er frælsisskert, verður viðfarið á ein menniskjansligan hátt og við virðing fyri natúrligu tignini, og ein slíkan hátt, ið tekur atlit at tørvi barnsins í mun til aldurin. Serliga skal eitt og hvørt barn, sum er frælsisskert, verða hildið burtur frá vaksnum fólki, uttan so at hetta verður mett ikki at tæna barninum, og skal barnið hava rætt til at varðveita samband við familju sína gjøgnum brævaskifti og vitjanir, uttan so at serligar umstøður gera seg galdandi; 4) eitt og hvørt barn, ið er frælsisskert, hevur rætt til skjóta løgfrøðiliga og aðra hjálp, umframt rætt til at royna lóggildið av frælsisskerjing tess fyri dómstóli ella øðrum málførum, sjálvstøðugum og óvildugum myndugleika, og rætt til skjóta avgerð í øllum slíkum málum.
- Grein 38: Sáttmálalondini átaka sær at virða og tryggja virðing fyri teimum ásetingum í altjóða humaniterum rætti, sum kunnu verða nýttar í vápnaðum stríði, og sum eru av týdningi fyri barnið. Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug og gjørlig stig fyri at tryggja, at fólk undir 15 ár ikki taka beinleiðis lut í stríði; Sáttmálalondini skulu ikki útvega sær fólk, ið ikki eru fylt 15 ár, til herin. Tá fólk, ið eru fylt 15 ár, men ikki 18 ár, verða útvegað til herin, skal landi stremba eftir at velja tey elstu fyrst; Í samsvari við skyldur sínar eftir altjóða humaniterum rætti at verja almenningin í vápnaðum stríði, skulu sáttmálalondini taka øll gjørlig atlit til tess at tryggja verjuna og umsorganina fyri børnum, ið eru rakt av einum vápnaðum stríði.
- Grein 39: Sáttmálalondini skulu taka øll neyðug atlit fyri at fremja kropsliga og sálarliga leking og resosialisering av einum barni, ið hevur verið fyri einum og hvørjum slagi av vanrøkt, misbrúki ella misnýtslu, píning ella øðrum slagi av ræðuligari, ómenniskjansligari ella nirðandi viðferð ella revsing ella vápnaðum stríði. Slík leking og resosialisering skal fara fram í einum umhvørvi, sum fremur heilsuna, sjálvsvirðingina og tignina hjá barninum.
- Grein 40: Sáttmálalondini viðurkenna rættin hjá einum og hvørjum barni, ið er undir illgruna ella er ákært fyri ella dømt fyri brotsverk, til at verða viðfarið á ein hátt, ið fremur fatan barnsins av tign og virði, sum styrkir virðing barnsins fyri mannarættindunum og grundleggjandi frælsisrættindunum hjá øðrum, og sum tekur atlit at barnsins aldri og at ynskinum um at barnið verður resosialiserað og átekur sær ein munadyggan leiklut í samfelagnum. Við hesum fyri eyga og við atliti at viðkomandi ásetingum í altjóða sáttmálum o.l., skulu sáttmálalondini serliga tryggja, at: 1) einki barn verður undir illgruna ella verður ákært fyri at hava framt brotsverk ella verður mett at hava gjørt seg sekan í slíkum; 2) eitt og hvørt barn, sum er undir illgruna fyri ella er ákært fyri brotsverk, í minsta lagi hevur hesar tryggingar: at verða mett sakleyst, til skuld er prógvað eftir lógini; 3) at beinanvegin og beinleiðis at fáa upplýsingar um innihaldið í ákæruni, um neyðugt gjøgnum foreldur síni ella verjar, og at fáa løgfrøðiliga ella aðra hóskandi hjálp til fyrireiking og framseting av verju síni; 4) at fáa málið avgjørt, uttan seinkingar, av einum málførum, sjálvstøðugum og óvildugum myndugleika ella dømandi myndugleika eftir óvildugari mannagongd eftir lógini, meðan løgfrøðiligur ella annar hóskandi ráðgevi er til staðar, uttan so, at hetta verður mett ikki at tæna barninum, serliga við atlit at aldrinum á barninum ella støðuni hjá barninum, foreldur tess ella verjum; 5) ikki at verða tvingað til at vitna ella at viðganga skuld; rætt til at avhoyra ella fáa avhoyrt tey, sum vitna móti barninum, og, fyri egna rokning og við somu treytum, at fáa vitni kallað inn til avhoyringar; 6) at fáa ókeypis hjálp frá tulki, um so er, at barnið ikki skilir tað mál, ið verður nýtt; 7) at fáa virðing fyri privatlívi sínum gjøgnum allar partar av málinum.
Sáttmálalondini skulu fremja gerð av lógum og mannagongdum, og seta á stovn myndugleikar og stovnar, sum serliga eru ætlaðir børnum, ið eru undir illgruna fyri ella verða ákærd fyri ella verða mett sek í at hava framt brotsverk; heruppií serliga: 1) at áseta aldursmark, ið hevur við sær, at børn, ið eru yngri enn hetta, ikki verða mett før fyri at fremja brotsgerð; 2) at, har tað er hóskandi og ynskjandi, seta í verk fyriskipanir, ið taka hond um slík børn uttan at blanda uppí rættarstigini, treytað av, at mannarættindi og rættartrygdir verða vard á fullgóðan hátt; 3) Fyriskipanir, so sum umsorgan, vegleiðing og umsjón, ráðgeving, royndarleyslating, fostursavtalur, undirvísing og arbeiðskunnandi útbúgvingarskipanir og onnur alternativ til at verða sett í heim, skulu verða tøkar til tess at tryggja, at børn verða viðfarin á ein hátt, ið tænir teirra tørvi og er hóskandi bæði í mun til teirra persónligu viðurskifti og í mun til brotsverkið.
- Grein 41: Einki í hesum sáttmála skal hava ávirkan á nakra áseting, ið er betri við atliti at fremjanini av rættindum barnsins, og sum kann vera partur av: lóggávuni í einum sáttmálalandi, ella tí altjóða rætti, sum er galdandi fyri landið.
- Grein 42: Sáttmálalondini binda seg til, gjøgnum hóskandi og virknar fyriskipanir, at gera meginreglurnar og ásetingarnar í sáttmálanum alment kendar fyri bæði vaksin og børn.
- Grein 43: Til tess at kanna tey framstig, sum sáttmálalondini gera fyri at lúka tær treytir, sum tey hava átikið sær eftir hesum sáttmála, verður stovnað ein Nevnd viðvíkjandi rættindum barna, ið skal útinna tær uppgávur, ið eru ásettar niðanfyri. Nevndin skal verða mannað við tíggju� serfrøðingum við høgum moralskum áskoðanum og viðurkendum sakkunnleika til økið, sum hesin sáttmáli fevnir um. Nevndarlimirnir verða valdir av sáttmálalondunum millum ríkisborgarar sínar og skulu virka í sínum persónliga eginleika, tó so, at atlit verða tikin at einum jøvnum landafrøðiligum býti og teimum týdningarmiklastu rættarskipanunum. Nevndarlimirnir verða valdir við loyniligari atkvøðugreiðslu við støði í eini skrá yvir fólk, ið eru innstillað av limalondunum. Eitt og hvørt sáttmálaland kann innstilla eitt fólk, sum er ríkisborgari í viðkomandi landi.
Fyrsta valið til nevndina skal fara fram í seinasta lagi seks mánaðir eftir tann dag, hesin sáttmálin fær gildi og eftir hetta annaðhvørt ár. Í minsta lagi fýra mánaðir fyri dagfestingina av hvørjum vali skal ST-aðalskrivarin skrivliga heita á sáttmálalondini um at, innanfyri tveir mánaðir, at innstilla valevni til nevndina. Aðalskrivarin ger síðani eina alfabetiska skrá yvir øll innstillað valevni við viðmerking um tey sáttmálalond, ið hava innstillað tey, og sendir skráina til hini sáttmálalondini. Valið fer fram á fundum millum sáttmálalondini á ST høvuðsborgini, sum Aðalskrivarin kallar inn. Á hesum fundum, sum fyri at vera viðtøkuførir krevja luttøku av 2/3 av sáttmálalondunum, verða vald í nevndina tey fólk, ið fáa flestar atkvøður og avgjørdan meiriluta av atkvøðunum, ið verða givnar av teimum hjástøddu og av atkvøðugreiðandi umboðum fyri sáttmálalondini. Nevndarlimirnir verða valdir fyri fýra ár. Hesir kunnu verða afturvaldir um so er, at hesir verða innstillaðir av nýggjum. Nevndarskeiðið er tó bert tvey ár fyri fimm av nevndarlimunum, ið eru valdir á fyrsta vali. Beint eftir valið verða hesir fimm nevndarlimir valdir við lutakasti, ið fundarformaðurin skipar fyri.
Um ein nevndarlimur doyr, sigur frá sær starv sítt ella boðar frá, at hann ella hon av aðrari orsøk ikki longur kann røkja skyldur sínar í nevndini, velur tað sáttmálalandið, sum innstillaði viðkomandi, tó treytað av nevndarinnar góðkenning, ein annan serfrøðing millum ríkisborgarar sínar at virka fyri ta tíð, ið er eftir av nevndarskeiðinum. Nevndin ásetur sjálv sína fundarskipan. Nevndin velur fólk at røkja síni álitisstørv í eitt tíðarskeið, ið er tvey ár. Fundir nevndarinnar verða vanliga hildnir á ST-høvuðsborgini ella á øðrum stað, sum nevndin ger av. Nevndin hittist vanliga eina ferð um árð. Longdin av nevndarfundunum verður ásett, og verður, um neyðugt, eftirkannað á einum fundi millum tey lond, ið luttaka í sáttmálanum, tó treytað av góðkenning frá ST-aðalfundinum. ST-aðalskrivarin letur í neyðugan mun starvsfólk og aðrar hentleikar vera til taks fyri nevndina, soleiðis at hendan á fullgóðan hátt kann útinna sítt starv eftir hesum sáttmála. Við góðkenning frá Aðalfundinum fáa limirnir í nevndini, ið er stovnað eftir hesum sáttmála, samsýning av tí fæi, ið Sameindu Tjóðir hava, eftir teimum umstøðum og treytum, sum Aðalfundurin avger.
- Grein 44: Sáttmálalondini binda seg til, gjøgnum ST-aðalskrivaran, at geva nevndini frágreiðingar um tey tiltøk, sum eru sett í verk fyri at fremja tey rættindi, ið eru viðurkend í Sáttmálanum, og um tey framstig, ið eru gjørd fyri njótingina av hesum rættindum: innan fyri tvey ár, eftir at sáttmálin er settur í gildi í viðkomandi sáttmálalandi, og síðani fimta hvørt ár. Frágreiðingar eftir hesi grein skulu nágreina viðurskifti og møguligar trupulleikar, ið hava týdning fyri fremjanina av skyldunum eftir hesum sáttmála. Frágreiðingarnar skulu eisini hava nóg mikið av upplýsingum, soleiðis at nevndin kann fáa eina neyva fatan av útinnanini av sáttmálanum í viðkomandi landi. Eitt sáttmálaland, sum hevur latið nevndini eina umfatandi frágreiðing fyrstu ferð, hevur ikki fyri neyðini at endurtaka grundleggjandi upplýsingar, sum áður eru lætnar, í seinni frágreiðingum eftir stk. 1(b). Nevndin kann heita á londini um at fáa neyvari upplýsingar um útinnanina av sáttmálanum. Nevndin skal annaðhvørt ár, gjøgnum Fíggjarliga og sosiala ráðið, lata ST-aðalfundinum frágreiðing um virksemi sítt. Sáttmálalondini skulu lata frágreiðingar sínar vera tøkar hjá almenninginum í egnum landi.
- Grein 45: Til tess at fremja eina munadygga útinnan av sáttmálanum og altjóða samstarvinum á tí øki, ið er fevnt av sáttmálanum, skulu serfelagsskapirnir, UNICEF og aðrir ST-stovnar hava møguleika fyri at vera umboðað, meðan tey útinnandi stigini, sum, eftir sáttmálanum, eru partar av teirra heimildarøki, verða eftirkannað. Nevndin kann heita á serfelagsskapirnar, UNICEF og aðrar málførar myndugleikar og stovnar, ið nevndin metir vera egnað, at veita sakkøna ráðgeving um útinnanina av sáttmálanum á økjum, ið eru partur av avvarðandi heimildarøkjum teirra. Nevndin kann heita á serfelagsskapirnar, UNICEF og aðrar ST-stovnar at lata frágreiðing um útinnanina av sáttmálanum á økjum innan fyri karmarnar av teirra virkisøki.
Nevndin sendir, tá hon metir tað vera hóskandi, allar frágreiðingar frá sáttmálalondunum, ið innihalda umbøn um ella vísa tørv á tøkniligari ráðgeving ella hjálp, umframt viðmerkingar og møgulig uppskot frá nevndini um slíka umbøn ella tørv, til serfelagsskapirnar, UNICEF ella aðrar málførar myndugleikar og stovnar. Nevndin kann heita á Aðalfundin um at biðja Aðalskrivaran, fyri nevndarinnar rokning, at kanna serlig evni viðvíkjandi rættindum barna. Nevndin kann seta fram uppskot og almenn viðmæli við støði í teimum upplýsingum, ið eru fingnar til vega eftir greinunum 40 og 45 í hesum sáttmála. Slík uppskot og almenn viðmæli verða send til eitt og hvørt viðkomandi sáttmálaland og verða fráboðað Aðalfundinum, saman við møguligum viðmerkingum frá sáttmálalondunum.
- Gein 46: Hesin sáttmáli kann verða undirritaður av einum og hvørjum landi.
- Grein 47: Hesin sáttmáli skal verða staðfestur. Staðfestingin skal verða latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.
- Grein 48: Hesin sáttmáli skal verða verandi opin fyri staðfesting hjá øllum londum. Staðfestingin skal verða latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.
- Grein 49: Hesin sáttmáli fær gildi 30. dagin eftir, at 20. staðfestingin er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu. Fyri eitt og hvørt land, sum staðfestir henda sáttmála eftir at 20. staðfestingin er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu, fær sáttmálin gildi 30. dagin eftir at landsins egna staðfesting er latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.
- Grein 50: Eitt og hvørt sáttmálaland kann seta fram broytingaruppskot til sáttmálan og kann senda ST-aðalskrivaranum hetta. Aðalskrivarin skal síðani senda sáttmálalondunum broytingaruppskotið við umbøn um at hesi boða frá, um tey ynskja, at sáttmálalondini verða kallað inn til ráðstevnu at viðgera og atkvøða um uppskotini. Um í minsta lagi triðingurin av sáttmálalondunum, innan fýra mánaðir eftir at broytingaruppskotið er sent sáttmálalondunum, seta fram ynski um slíka ráðstevnu, skal Aðalskrivarin boða til ráðstevnuna innanfyri karmar Sameindu Tjóða. Ein og hvør broyting, sum verður samtykt av einum meiriluta av sáttmálalondunum, sum eru til staðar og sum atkvøða á ráðstevnuni, skal verða løgd fram fyri ST-aðalfundin til góðkenningar. Eitt broytingaruppskot, ið er samtykt í samsvari við stk. 1 í hesi grein, fær gildi, tá tað er góðkent av ST-aðalfundinum og er samtykt við tveimum triðingum av atkvøðunum. Tá ein broyting fær gildi, er hon bindandi fyri tey sáttmálalond, ið hava góðkent hana, meðan hini sáttmálalondini framvegis eru bundin av ásetingunum í hesum sáttmála og av øðrum møguligum broytingum, sum tey hava góðkent.
- Grein 51: ST-aðalskrivarin skal taka ímóti og senda øllum londum tekstin til tey fyrivarni, sum londini hava tikið, tá staðfestingin fór fram. Eitt fyrivarni, sum ikki er sambæriligt við ætlanina og endamálið við hesum sáttmála, skal ikki verða loyvt. Fyrivarni kunnu altíð verða tikin aftur við at hetta verður fráboðað ST-aðalskrivaranum, sum síðani skal geva øllum londum boð um hetta. Slík fráboðan fær gildi tann dagin, ST-aðalskrivarin tekur ímóti henni.
- Grein 52: Eitt sáttmálaland kann siga upp henda sáttmála við skrivligari fráboðan til ST-aðalskrivaran. Uppsøgnin fær gildi tann dagin, ST-aðalskrivarin tekur ímóti henni.
- Grein 53: ST-aðalskrivarin er tilnevndur varðveitari av hesum sáttmála.
- Grein 54: Frumskjalið av hesum sáttmála, hvørs arabiski, kinverski, enski, franski, russiski og spanski tekstur hevur sama gildi, verður latin ST-aðalskrivaranum í varðveitslu.


text:
Óndskapurin
Óndskapurin (upprunaheiti: Ondskan) er svenskur filmur frá september 2003. Filmurin byggir á bókina hjá Jan Guillou, sum eisini var upprunin til leikin "Óndskapurin", sum varð spældur á Gamla Meiarínum í 1999. Svenski filmurin fekk virðisløn í Svøríki og varð eisini innstillaður til ein Oscar. Leikrit: Hans Gunnarsson og Mikael Håfström eftir skaldsøgu hjá Jan Guillou. Leikstjórn: Mikael Håfström.
Søgugongd[rætta | rætta wikitekst]
Svøríki í fimtiárunum. 16 ára gamli Erik Ponti verður illa viðfarin bæði heima og í skúlanum. Tá hann verður vístur úr skúlanum orsakað av bardaga, verður hann sendur á kostskúla. Nú heldur hann, at hann kann byrja av nýggjum, men so verður ikki. Á kostskúlanum er harðskapurin meira umfatandi, og hann er skipaður undir heitinum "kammeratuppaling".
Leikarar[rætta | rætta wikitekst]
- Erik Ponti: Andreas Wilson
- Pierre Tanguy: Henrik Lundström
- Otto Silverhielm: Gustaf Skarsgård
- Marja: Linda Zilliacus
- Dahlén: Jesper Salén
- Johan: Filip Berg
- Von Schenken: Fredrik af Trampe
- Karlberg: Richard Danielsson


text:
Rógving
Rógving er tá ein ella fleiri persónar sita í einum árabáti og rógva við árum. Árarnar eru festar í bátin, ofta við bandi. Talan kann vera um ymisk sløg av bátum, í føroyum er mest vanligi árabáturinin føroyski træbáturin, sum verður nógv brúktur til kappróður. Fyrr í tíðini vóru hesir árabátar vanligir til útróður, teir vóru eitt neyðugt amboð til tess at skaffa føði. Føroyingar hava klárað seg væl í ymiskum sløgum av rógving, t.d. hevur Livar Nysted sett heimsmet, tá hann saman við trimum øðrum róði frá New York til Scilly Oyggjarnar á 43 dagar, 21 tímar og 26 minuttir hin 31. juli 2010. Sverri Sandberg Nielsen gjørdist heimsmeistari í inniróðri fyri ung í februar 2011. Katrin Olsen luttók fyri Danmark á OL 2008 saman við Juliane Elander, tær róu í dupultum lættvekts skullara og endaðu á 7. plássi. Kappróður er tjóðaríttróttur føroyinga.


text:
Skjaldbøkur
Skjaldbøkur (frøðiheiti - Chelonia, Testudines ella Testudinata) er ein bólkur av skriðdjórum. Skjaldbøkur eru býttir sundur í 270 ymisk sløg. Tey halda til í heitum sjógvi í Atlantshavi, Indiahavi og Kyrrahavi. Skjaldbøkur eru ymiskar til støddar; tann stóra leðurskjaldbøkan verður 1-3 metrar long og vigar upp ímóti 920 kg. Tann vanliga eysturamerikanska móruskjaldbøkan verður bara 7-12 cm. Súpanarskjaldbøkan og aðrar havskjaldbøkur kunnu svimja 30 km/t. Skjøldurin er umleið 60 samanvaksnar beinplátur. Bakskjøldurin er kúputur; búkskjøldurin er flatari. Landskjaldbøka er lítið broytt seinastu 200 mió. árini. Summar landskjaldbøkur verða eldri enn 100 ár.
Í øllum heiminum verður roknað við, at yvir 1 millión sjófuglar og 100.000 havsúgdjór og skjaldbøkur doyggja árliga, tí tey gerðast føst í ella eta burturkast.


text:
06.03.2015 - 17:23
ES avgjørt at lata 216 mió. kr. í stuðli til fiskivinnuna á Malta
Meðan politisku leiðararnir í Føroyum kappast um at taka pening úr vinnuni at bjóða m.a. sum skattalætta samstundis sum stórur partur av vinnuni er í kreppu, gevur ES fiskivinnu samfeløgum eina innspræning. Komisserurin í fiskivinnumálum “Vella” boðar fyri løtu síðan frá at ES kommisjónin hevur gjørt av at veita 216 milliónir, kr. í stuðli til fiskivinnuna á Malta, sum skal brúkast til at gera vinnuna meira burðardygga og grøna.
Búskaparfrøðiligt møsn
Altjóða kvinnu bønardagurin
Vaksandi áhugi fyri at gerast ábyrgdarar
VIIDEO: Tað var skeivt av býráðnum at hækka skattaprosenti


text:
Héctor Camacho
Héctor Camacho Matías (føddur 24. mai 1962 í Bayamón, Puerto Riko; deyður 24. november 2012 í San Juan, Puerto Riko) var heimsmeistari í nevaleiki í trimum vektflokkum í 1980-árunum. Sum professionellur vann hann 79 dystir og tapti seks. Fyrrverandi nevaleikarin Héctor Camacho Matías, sum var heimsmeistari í trimum vektflokkum, doyði 24. nov. 2012 á einum sjúkrahúsi í heimlandinum Puerto Riko av skaðanum, sum hann fekk, tá ókendir menn skutu hann í høvdið týskvøldið 20. nov 2012. Hann sat í bili sínum uttan fyri eitt vertshús í høvuðsstaðnum San Juan, tá ókendir menn skutu eftir honum og einum øðrum manni. Hin maðurin doyði beinanvegin, og Camacho varð fluttur á sjúkrahús. 23. nov. staðfestu læknarnir, at hann var heiladeyður, og 24. nov. 2012 doyði hann. Hann var 50 ára gamal, tá hann doyði.


text:
Theodore Roosevelt
Theodore Roosevelt (27. oktober 1858 - 6. januar 1919) var neytabóndi, veiðimaður og rannsóknarfari, umframt at hann var politikari. Hann fekk innlit í politikk sum nýskipanar-republikanari í New York og gjørdist væl umtóktur sum ovasti fyri sjálvbodnu Rough Riders, eitt reiðlið, ið gjørdu tænastu í spanska-amerikanska krígnum 1898. Sama ár varð hann valdur landshøvdingi í New York, og í 1901 gjørdist hann varaforseti. Eftir tað at William McKindley forseti varð myrdur í september í 1901, gjørdist Roosevelt forseti, og í 1904 varð hann afturvaldur. Stjórn hansara setti í verk eina nýskipanarætlan, og týdningarmestu broytingarnar vóru, at rættindi hjá stórfyritøkunum vórðu avmarkað, og tiltøk vórðu sett í verk at verja náttúrutilfeingið í USA. Roosevelt tálmaði eisini valdsmisnýtsluna hjá jarnbreytafeløgunum og stytti arbeiðstíðina hjá børnum, sum arbeiddu á verksmiðjum. Í uttanríkspolitikki eggjaði hann Panama at taka loysing frá Kolumbia, og afturfyri útvegaði USA sær rættindi til at gera Panamaveitina.


text:
Afrikas Renaissance
Afrikas Renaissance varð avdúka á 50 ára degnum síðan Senegal í Afrika fekk sjálvstýrið - 4. apríl í 2010. Standmyndin vísir ein vælbygdan mann, eina kvinnu og eitt barn, ið skoða út yvir Atlantshavið. Hon skal vera eitt tekin um framgongd og samanhald, sigur forsetin í Senegal, Abdoulaye Wade.
Standmyndin, ið hevur fingið navnið Afrikas Renaissance, hevur kosta 113 milliónir krónur at byggja og er størri enn Frælsisgudinnan í New York City. Sambært kritikarum vísir standmyndin onki annað enn persónlig mál og stórheits øði hjá forsetanum.


text:
Jämtlands län
Jämtlands län er ein sýsla í Svøríki. Í eystri hevur Jämtlands län mark við Västernorrlands län og Gävleborgs län, í norðri við Västerbottens län og í suðri víð Dalarnas län. Jämtlands län varð stovnaður á 1810. Høvuðsstaðurin í Jämtlands län er Östersund.
Jämtlands län hevur umleið 126 461 íbúgvar (2013)[1] og en vídd við 53 752,8 km².
Kommunur[rætta | rætta wikitekst]
- Bergs kommuna
- Bräcke kommuna
- Härjedalens kommuna
- Krokoms kommuna
- Ragunda kommuna
- Strömsunds kommuna
- Åre kommuna
- Östersunds kommuna
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Alivinna I 2. mars 2015
Seinasta freist at melda til aliráðstevnuna er í morgin týsdagin 3. mars. Aliráðstevnan verður hildin á Hotel Føroyum nú fríggjadagin 6. mars.…
Les grein
Almenn tíðindi I 2. mars 2015
Mikudagin 4. mars 2015 heldur Ferðavinnufelagið “Skeið í skynsamari reingerð – minka um útreiðslurnar” fyri limum sínum. Skeiðið v…
Les grein
Almenn tíðindi I 2. mars 2015
KT-felagið afturvísir uppáhaldinum um, at tað ikki eru førleikar í føroysku KT-vinnuni at nøkta tørvin hjá peningastovnunum.…
Les grein
Arbeiðsmarknaður I 2. mars 2015
Fríggjadagin 27. februar skrivaðu Reiðarafelagið fyri Farmaskip og Sjómannadeild Føroya Fiskimannafelags undir nýggjan tvey ára sá…
Les grein
Almenn tíðindi I 23. februar 2015
Allir partar hava skyldu at tryggja, at føroyska flaggið verður verandi eitt góðskuflagg, verður staðfest í frágreiðingini frá nev…
Les grein
Arbeiðsmarknaður I 23. februar 2015
Mikudagin 18. februar skrivaðu Reiðarafelagið fyri Farmaskip og Maskinmeistarafelagið undir nýggjan tvey ára sáttmála. …
Les grein
Almenn tíðindi I 23. februar 2015
KT-felagið fegnast um, at Gjaldstovan útveitir uppgávur, og samstundis lýsir tørvin á høgt kvalifiseraðum fólki innan KT. …
Les grein


text:
Wikimedia
Wikimedia Foundation Inc. er foreldrafelagið hjá Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks (og eisini Wikijunior og Wikiversity), Wikisource, In Memoriam 9/11 [1], Wikimedia Commons, Wikispecies [2], Wikinews, og Nupedia (ikki virkin). Tað er ein áhugafelagsskapur skipað eftir lógunum í Florida, USA. Stovnanin av felagnum var formliga kunngjørd av fyrrverandi Bomis stjóranum og Wikipediustovnaranum Jimmy Wales 20. juni 2003 [3].
Innihaldsyvirlit
Mál stovnsins[rætta | rætta wikitekst]
Málini hjá stovninum eru at menna og varðveita opin, wiki-grundaðar verkætlanir og at bjóða almenninginum alt innihaldið á teimum verkætlanunum ókeypis. Umframt at reka ta longu mentu fleirmæltu almennu alfrøðina Wikipedia, er ein fleirmælt orðabók og samheitaorðabók nevnd Wiktionary, ein savning av sitatum nevnd Wikiquote, ein goymsla av keldutekstum á einumhvørjum máli nevnd Wikisource og ein savning av t-bókatilfeingi ætlað lesandi (so sum tekstbøkur og viðmerktar bøkur, ið eru public domain) nevnd Wikibooks. Wikijunior er ein ungdómsætlað verkætlan.
Stovnurin rekur eisini eitt minningarsavn av greinum um álopini 11. september 2001 og virksemið hjá hvílandi verkætlanini Nupedia (sum ikki er wiki, men tó opið innihald). Framhaldandi vøksturin av øllum Wikimedia verkætlanunum er fyrst og fremst orsakaður av stuðli. Wikimedia Stovnurin roynir at vaksa um inntøkurnar við alternativari fígging, so sum játtanir og stuðulveitan.
Stovnsins søga og vøkstur[rætta | rætta wikitekst]
Navnið "Wikimedia" var smíðað av Sheldon Rampton í einum boðum til postlistan hjá ensku Wikipedia í mars 2003. Tað er av og á kritiserað fyri sín líkskap við navnið Wikipedia, sum førir til fløkju millum nýkomarar til verkætlanina.
Við fráboðanini av Stovninum flutti Wales eisini ognarrættin av øllum Wikipedia, Wiktionary and Nupedia navnaøkjum til Wikimedia saman við ognarrættinum til alt tilfar í hartil hoyrir til verkætlanirnar, sum vóru stovnaðar av Bomis starvsfólkunum ella Wales sjálvum. Telduútgerðin, sum Wikimedia-verkætlanirnar eru á, vóru eisini latnar av Wales til Stovnin. Navnaøkini wikimedia.org og wikimediafoundation.org vórðu tryggjað Grunninum av Wikipedia-stuðlinum Daniel Mayer. Bandvíddin hjá Wikimedia og orkan eru goldin av stuðli til verkætlanina frá feløgum og einstaklingum.
Í januar 2004 útnevndi Jimmy Wales sínar Bomis-felagar Tim Shell og Michael Davis til nevndina hjá Wikimedia Stovninum. Í juni 2004 var val hildið fyri at finna tvey brúkaraumboð í nevndina. Eftir ein mánað av valstríði og tvær vikur av atkvøðugreiðslu á alnótini vóru Angela Beesley og Florence Nibart-Devouard vald í nevndina. Síðani tað hevur Wales havt Beesley í starvi í fleiri vinnuframtøkum.
Seinni vóru fleiri onnur formlig størv ment: Tim Starling varð útnevndur menningarleiðari fyri at hjálpa samskipanini av menningini av MediaWiki-ritbúnaðinum, og Daniel Mayer varð útnevndur fíggjarleiðari fyri at halda roknskap og samskipa fíggjarframtøk.
Nýggj verkætlanarsøga[rætta | rætta wikitekst]
- 7. september, 2004: Wikimedia Commons varð byrjað.
- 3. desember, 2004: Eftir stutt demonstratiónsskeið í novembur, fór enska betaútgávan av Wikinews at virka. Wikinews er ætlað at vera opin tíðindakelda, sum loyvir einumhvørjum at fráboða tíðindi innan øll hugsandi evni.
Nevndarlimir[rætta | rætta wikitekst]
- 2004-2005
- Jimmy Wales, stovnari
- Angela Beesley
- Michael Davis
- Florence Nibart-Devouard
- Tim Shell
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis slóðir[rætta | rætta wikitekst]
- Wikimedia Stovnsins vevsíða
- Heimið hjá stovninum á Google Maps.
- Wikimedia Stovnsins lógir (PDF-fíla)
- Corporate Charter of Wikimedia Foundation Inc. two page TIFF file located on Florida Department of State, Divisions of Corporations web site
- Public Record for Wikimedia Foundation Inc. from Florida Department of State web site
- Wikimedia's metasíða
- Sheldon Rampton's WikiEN-l post


text:
Trælur
Trælur er ófrælsur persónur, hertikin ella keyptur, sum eigarin hevði fult ræði á, at nýta til arbeiðis ella sølu. Alt síðan fornøld hava fólk verið keypt og seld sum trælir. Trælir hava eingi rættindi, einki frælsi og eru ogn harra síns. Arábar vóru teir fyrstu, sum av álvara fóru at selja afrikanarar sum trælir, tá teir høvdu ræðið í stórum pørtum í Afrika fyri um 1000 árum síðan. Eftirspurningurin eftir trælum vaks nógv, tá ið evropearar skuldu brúka bíliga arbeiðsmegi á stórgørðum og í námum í Amerika. Afrikanar vóru vanir við landbúnaðararbeiði og námsvinnu í tropiskum veðurlagi. Trælahandilsmenninir fluttu afrikanar úr heimlandi sínum og sendu teir um allan heim - til Amerika, Karibia, Ásia og Evropa, har einki bíðaði teimum uttan strev, saknur og ósigiligar líðingar. Portugisar vóru fyrstir á nýggja trælamarknaðinum, men aðrir evropearar vóru ikki seinir at gera sum teir.


text:
15. desember
15. desember er dagur 349 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 350 um skotár er). 16 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2006 - FaroeJet fer í gjaldssteðg.
- 2013 Tvær ódnir raktu Føroyar innanfyri eitt døgn, fyrra ódnin byrjaði leygarkvøldið hin 14. desember, og longu dagin eftir herjaði ein onnur ódn, sum var uppaftur verri enn hin fyrra, hon byrjaði seinnapartin sunnudagin hin 15. desember og herjaði til miðnátt. Fleiri hundrað skaðfráboðanir vóru, og streymurin fór nógvastaðni norðanfjørðs í fleiri tímar. Streymslitið í Havn stóðst av, at øll yvirtromin á Vinnuháskúlalun fór í luftina og feyk omanyvir ein stóran el-steyra hjá SEV við háspenningslinjum.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1675 - Johannes Vermeer
- 1916 - Súsanna Helena Patursson.
- 1949 - Jógvan Waagstein, tónasmiður og málari (f. 1879).


text:
Jens Fink-Jensen
Jens Fink-Jensen er føddur 19. desember 1956 í Keypmannahavn, rithøvundur, lýrikari, fotografur og tónasmiður.
Byrjaði sítt rithøvundavirkið innan fagrar bókmentir í 1975 við stuttsøguni Juni 1995. Stuttsøgan stóð at lesa í dagblaðnum ”Information”. Í mai 1976 komu fýra yrkingar ”Hvedekorn” nr. 76/1. 19.10.1981 kom bókin við yrkingarsavninum Verden i et øje. Bókin í óbundnum máli við stuttsøgusavninum Bæsterne kom 5.6.1986. 18.3.1994 kom út barnabókin Jonas og konkylien.
Jens Fink-Jensen er nýmálsligur studentur frá Herlufsholm Kostskole í 1976. Síðani gjørdi hann herðskyldu og næm sær útbúgving í Kongaliga Danska Lívgardanum. Hann gjørdist arkitektur (MAA.,cand.arch.) frá Kunstakademiets Arkitektskole í Keypmannahavn 1986, og tók prógv sum multimediedesignari frá sama staði í 1997.
Sum limur í upprunaliga bólkinum af rithøvundum í 1980-unum, sum savnaðust í bólkin rundan um Hvedekorn blaðstjóran Poul Borum, skipaði Jens Fink-Jensen í 1980 eitt nú saman við rithøvundastarvsfelagnum Michael Strunge, ”NÅ!!80” i Huset, Keypmannahavn.
Jens Fink-Jensen ferðast við multigmedielýrikkshowum - við at lesa upp yrkingar, sýna egin dias og synthesizierkompositiónir á studentaskúlum og festivalum saman við keyboradspælaranum Fredrik Mellqvist og saxofonistiunum Jens Severin.
Jens Fink-Jensen hevur eitt nú gjørt fotoframsýningarnar Sydens Skibe, Bejjing Ansigt, yrkinga/fotoframsýningina OrdBilleder og ljóðdiasshowið Øje på verden – om bøgernes råstof.
Í 1999 kom út yrkingasavnið Nær afstanden, á arabiskum, og var tað Jamal Jumas, sum umsetti til arabiskt. Forlagið Alwah, í Madrid útgav savnið, líka sum nakrar yrkingar herfrá stóðu at lesa í dagblaðnum ”Al-Quds Al-Arabi” (London, 1996) og tíðskriftið ”Nizwa”, Oman í 1999.
Bókaútgávur[rætta | rætta wikitekst]
- Verden i et øje, yrkingasavnið, 1981
- Sorgrejser, yrkingasavnið, 1982
- Dans under galgen, yrkingasavnið, 1983
- Bæsterne, stuttsøgusavnið, 1986
- Nær afstanden, yrkingasavnið, 1988 (udkommet på arabisk 1999)
- Jonas og konkylien, barnabók, 1994 (illustreret af Mads Stage)
- Forvandlingshavet, yrkingasavnið, 1995
- Jonas og himmelteltet, barnabók, 1998 (illustreret af Mads Stage)
- Alt er en åbning, yrkingasavnið, 2002
- Syd for mit hjerte. 100 udvalgte kærlighedsdigte, yrkingasavnið, 2005


text:
Narsarsuaq
Narsarsuaq er ein bygd í Suðurgrønlandi. Narsarsuaq, sum liggur í Narsaq kommunu, er í dag ein altjóða flogvøllur, sum amerikumenn bygdu í 1941. Hetta var fyrsta amerikanska flogstøð í Grønlandi, Blue West One av navni. Flogvøllurin varð nýttur undir øllum seinna heimsbardaga sum millumlendingarstøð á teininum Evropa og Norðuramerika. Umleið 6.000 fólk búleikaðust har tá. Hópur av sjúkrabarakkum vórðu bygdar har frá 1943 til krígslok at hýsa særdum stríðsmonnum frá víðvøllinum í Evropa. Tað er ein misskiljing, tá sagt hevur verið, at sjúkrabarakkirnar eisini vórðu nýttar undir Koreakrígnum, sum vardi frá 1950 til 1953. Í 1958 lótu amerikumenn vøllin frá sær. Í økinum er eitt ótrúliga áhugavert fornminnissavn av lutum, sum amerikumenn brúktu ta tíðina teir vóru har. Í 1959 - aftaná skipið "Hans Hedtoft" fórst - tóku danir yvir tænasturnar í Narsarsuaq. Ístænastan hevur síðani húsast her.
Plássið Narsarsuaq verður ídag nýtt sum altjóða flogvøllur. Hotellið við flogvøllin, sum umframt rekur vanligt hotellvirksemi, verður eisini í stóran mun nýtt til skeiðvirksemi, ráðstevnur o.a. Ídag búgva bert eini 180 fólk í Narsarsuaq, sum eru knýtt til flogvøllin. Har býr eisini onkur føroyingur. Í allari Narsaq kommunu búgva umleið 2.000 fólk.


text:
So er ólavsøkukonsertin á trappuni. Hvør bólkur kemur at spæla í umleið hálvan tíma. Endaliga skráin og lýsing av teimum luttakandi er her:
Útipallur:
Crawling blue kl. 20.00 – 20.30
Jens Marni kl. 21.00 – 21.30
The Ghost kl. 21.45 – 22.05
BET YOU ARE WILLIAM kl. 22.15 – 22.45
Guðrið Hansdóttir kl. 23.05 – 23.35
DÚNÉ kl. 00.30 – 01.45
Páll Finnur Páll kl. 02.15
Reinsaríið:
Grandma´s Basement
Hamferð
Dúné - høvuðsnavnið á Ólavsøkukonsertini
Dúné kom brakandi inn á danska tónleikapallin í 2008. Hetta árið vann Dúné allar tær størstu virðislønirnar innan danskan tónleik: P3 Guld, Gaffa Prísin og tríggjar Danish Music Awards (Besta nýggja navn, Ársins bólkur og Ársins rokkútgáva), umframt at debutfløgan, We Are In There You Are Out Here, bleiv kosin besta útgávan av tónleikablaðnum Soundvenues.
Og so tað løgnasta av øllum: Hetta var, meðan bólkurin enn var ein studentaskúlabólkur! Bólkurin ger longu aftur um seg, gav í fjør út róstu fløguna Enter Metropolis, sum teir nú eru á konsertferð við.
Jens Marni og Páll Finnur Páll
Jens Marni fór frá Kjølum via All That Rain og Showmonnum til Dans Melodi Grand Prix og nú á ólavsøkukonsert. Studentaskúlabólkurin úr Hoydølum Páll Finnur Páll gjørdist ein stór landaplága og fer eisini á ólavsøkupallin.
Jens Marni hevur roynt tað heila. Besti sangari í 2008 og Planet Award, Ársins CD og so Grand Prix. Studentaskúlabólkurin úr Hoydølum gav fløgu út, tá vóru tað Páll, Finnur, Páll, Ísak og Høgni. 3 fløgur við ótaldum landaplágum er tað vorðið til. Ein framúr konsertbólkur sum veruliga setur stemning í.
Undirbeat við Sunnevu og Kasper
Sunneva Háberg skipar fyir Undirbeat, har høvuðs-DJ verður Kasper Bjørke.
Kasper Bjørke er ikki hvør sum helst, Hann hevur framleitt tónleik saman við Anders Trentemøller, er viðurkendur sum framleiðari á altjóða stigi og hevur verið sera vælumtóktur saman við Tomas Barfod í disco-house-duettini Filur.
Fyrsta album hansara In Gumbo kom í 2007, tað seinna kom nú í február í ár – Standing on top of Utopia.
Ghost á Ólavsøkukonsertini
Tað nýggjasta frá fyrireikarunum av ólavsøkukonsertini er, at The Ghost fara at spæla á konsertini. The Ghost hava akkurát givið út nýggja fløgu, sum kallast ”War Kids” og eru júst komnir heim av turné í Týskalandi og Eysturríki. The Ghost hevur eisini fingið ein plátusáttmála í Onglandi.