text:
Sjónleikur
Sjónleikur er ein listagrein, har ein ella fleiri sjónleikarar framføra ein ella fleiri leiklutir fyri einum áskoðara ella eini áskoðarafjøld. Framførslan hevur oftast form av einum verki, sum er bygt upp við samrøðum millum persónar og eini søgugongd, sum kemur til sjóndar gjøgnum tað, ið fiktivu persónarnir í verkinum gera og siga.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Sjónleikurin hevur djúpar røtur aftur í mannasøguna. Granskarar føra hesa listargreinina aftur til ritualini, sum vóru partur av frummentanum hjá fyrstu menniskjunum (og kunnu eygleiðast enn í dag hjá sonevndum frummentanum). Hildið verður at hesi ritual hava havt sín uppruna í eini viðføddari trongd hjá menniskjum at endurgeva veruleikan í spæli.
Evropeisk leiklist, sum vit kenna hana í dag, hevur sínar røtur í griksku leiklistini, sum var í hæddini umleið 500-300 f.Kr. Serliga hava harmaleikirnir hjá Ayskylos, Sofokles og Evripides, sum vóru skrivaðir og spældir í tíðarskeiðnum 500-400 f.kr., havt stóra ávirkan á seinni leiklist. Ikki minst tí at grikski heimsspekingurin og vísindamaðurin Aristoteles skrivaði bókina Um yrkingalistina, ið lýsir griksku dramaini og greiðir frá, hvussu eitt drama eigur at vera uppbygt fyri at hava mestu listarligu ávirkanina á áskoðaran. Grikska dramaið og Aristotelesar lýsing av tí gjørdist fyrimynd fyri evropeiska sjónleikaskriving frá renesansuni og fram.
Tað naturalistiska dramaið, sum var í hæddini í tíðarskeiðnum 1870-1900 og framvegis má sigast at vera tað, ið vit uppfata sum normurin, ið øll onnur leiklist verður mett eftir, byggir grundleggjandi á leiklistarfrøðiligu grundreglurnar í grikska dramanum: Har ein høvuðspersónur, sum vit liva okkum inn í, har er ein søgugongd við eini innbygdari konflikt, sum verður spent upp, til hon umleið miðskeiðis í gongdini nær einum punkti, har tað ikki vendist aftur (point of no return), og síðani fylgir ein gongd, har hendingagongdin miðvíst fer ímóti einum enda, sum annað hvørt upploysir konfliktina (hollywood-modellið) ella førir til katastrofu fyri høvuðspersónin (tað siðbundna dramaið). Tann naturalistiski sjónleikurin er førdur víðari við filmslistini, har tað sonevnda hollywood-modellið fyri filmshandritaskriving í stóran mun nýtir grundbygnaðin í naturalistiska dramanum.
Sjónleikurin í nýggjari tíð hevur ment seg í nógvar ymiskar rættningar. Nógv moderna leiklist er kropslig og nærkast dansinum. Aðrir leiklistaformar leggja dent á tekst og eitt abstrakt, ikki-naturalistiskt úttrykk.
20. øld hevur havt nógvar høvuðsstreymar innan leiklistina: Tann ekspressionistiski sjónleikurin (serliga Týskland, Frakland og Eysturríki umleið 1900-1920), tann episka leiklistin, sum var ein politisk manifestatión innan leiklistina (Erwin Piscator og Bertolt Brecht, Týskland og USA 1925-1950), absurda leiklistin (Frakland og Ongland 1947-1960, Samuel Beckett, Eugène Ionesco, Harold Pinter og Jean Genet) og tað fysiska teatrið (1955-1980 Pólland, Danmark, Jerzy Grotowski og Eugenio Barba). Eitt annað týdningarmikið rák í vesturheiminum í 20. øld hevur verið tey frælsu bólkateatrini, sum komu fram í 1960-árunum og 1970-árunum, og sum arbeiddu fyri at fáa leiklistina úr teimum siðbundnu borgarligu sjónleikarhúsunum og út í samfelagið, og sum endurnýggjaðu leiklistina bæði hvat víðvíkti áskoðarafjøld, innihaldi, formi og arbeiðshátti. Hesir bólkar skaptu nýggj úttrykk við at spæla í øðrvísi rúmum og bróta niður bindingina pallur-salur.
Rák[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsrákini í sjónleikarsøguni eru:
- 500-400 f.kr.: Griksku harmaleikirnir. (Ayskylos, Sofokles, Euripides).
- 400-300 f.kr.: Griksku kommediurnar (Aristofanes, Menander).
- 240-100 f.kr.: Rómversk kommedia (Plautus, Terentius).
- 100- f.kr.-0: Rómverskir harmaleikir (Seneca).
- 0-500: Rómversk pantomima og dansileikur.
- 500-1000: Kirkjan setir forboð fyri leiklistini. Leikhús og alment fyriskipaðir leikir eru ikki til. Leiklistin livir sum undirhald millum ferðandi gyklarar, ið spæla á marknaðum og aðrastaðni.
- 1100-1500: Kirkuligir stórleikir. Uttandura framførslur í sambandi við kirkjuligar hátíðir kring um Evropa.
- 1500-1550: Forboð verður sett fyri sjónleikum við átrúnaðarligum innihaldi kring um í Evropa. Rembingarnar í sambandi við reformatiónina og rembingarnar innan katólsku kirkjuna gera, at sjónleikir um kristin evni øsa fólk upp - meina tey, ið hava kirkjuliga og verðsliga valdið.
- 1550-1650: Verðsligur sjónleikur vinnur fram.
- 1580-1642: Elisabethanska leiklistin í Onglandi. Eitt listarligt blómingarskeið fyri leiklistina í Onglandi. Kendasti høvundin frá hesi tíðini er helst William Shakespeare (1564-1616).
- 1600-1750: Klassiska leiklistin (Frakland, Corneille, Moliére, Racine)
- 1750-1850: Romantiska leiklistin.
- 1870-1900: Naturalistiska leiklistin (Ibsen, Strindberg)
Í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Í Føroyum hevur sjónleikur verið spældur síðani eina ferð í 1780'unum, tá vit fyrstu frætta um sjónleikarframførslu í Havn. Tá spældu studentar Holberg á donskum. Í 1880'unum vóru fyrstu leikirnir skrivaðir og spældir á føroyskum. Havnar Sjónleikarfelag varð stovnað í 1918 og Sjónleikarhúsið var innvígt í 1926.
Frá umleið 1960 fór Havnar Sjónleikarfelag undir miðvíst at menna virksemi sítt listarliga, tá Føroya fyrsti útbúni yrkissjónleikari Eyðun Johannessen fór at arbeiða har sum leikstjóri og sum fyriskipari av skeiðum fyri sjónleikarar. Hetta virksemið helt fram til seinast í 1970'unum.
Yrkissjónleikur kom ikki í gongd í Føroyum fyrr enn í 1977, tá sjónleikarbólkurin Gríma varð stovnaður. Bólkurin hevði ikki egin høli, men leigaði seg inn frá verkætlan til verkætlan. Í 1998 fekk Gríma fyri fyrstu ferð sítt egna sjónleikarhús, tá salurin í Gamla Meiaríi varð tikin í nýtslu. Hóast trong fíggjarlig kor helt Gríma fram við virksemi sínum líka fram til 1. januar 2005, tá Tjóðpallur Føroya byrjaði virksemi sítt og tók yvir hølini.
Tjóðpallur Føroya er ein almennur stovnur og er einasta yrkissjónleikarhús í Føroyum. Tjóðpallurin heldur til í Gamla Meiaríi.


c: text/html

text:
Burmeister & Wain Scandinavian Contractor, stytt BWSC, í Allerød í Danmark hevur skrivað undir avtalu fyri 200 milliónir krónur um eitt 37 MW-orkuverk, sum skal byggjast upp í el-verkið á Sundi.
Tað skrivar BWSC á heimasíðu síni.
BWSC og SEV hava samstarvað í 30 ár.
Í 1983 og 1987 setti BWSC upp tveir tveytaks-motorar á Sundi, og teir eru framvegis grundalagið undir streymveitingini í meginøkinum.
Brenna tungolju
Orkuverkið skal brenna tungolju (HFO).
Verkætlanin verður á heimasíðuni lýst soleiðis:
Byggiplássið er eitt grótbrot, sum er við Kaldbaksfjørð.
Ytru múrarnir verða klæddir við gróti, og flag verður lagt á tekjuna, - tí grót og flag krevja lítið og einki viðlíkahald. Tey halda leingi og bjálva væl fyri ljóði.
Bygningurin stendur nærindis motorvegnum, sum bindur høvuðsstaðin og flogvøllin saman, og hann skal klæðast við glasi uttan.
Liðugt í 2018
Um náttina verður ljós sett á bygningin, soleiðis at tey, sum koyra til og úr Havn, síggja hann, skrivar BWSC.
Nýggja orkuverkið verður liðugt í desember 2018.
Les eisini
Góða veðrið í fjør gjørdi, at SEV fekk tíggju prosenstig minni burtur úr varandi orkukeldunum í fjør enn árið fyri
Tíðindi
Tað er tætt samband millum Andras Mortensen og Jóan Paula Joensen, sum fyri jól metti um tvær kærur um Andras Mortensen.
Hópurin er styrktur og NSÍ hevur sett sær høg mál fyri komandi kappingarár
Hóast Sveinur Justinussen fekk beinleiðis reytt kort í fyrra hálvleiki, so stríddi StÍF seg til sigur á Kyndli í fyrsta umfari í steypakappingini
Bretski forsætisráðharrin Theresa May er komin undir trýst at fortelja, hvussu nógv hon visti um eina kjarnorkurakett, sum fór av kós í summar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Countrytónleikur
Countrytónleikur er tónleikarøð. Countrytónleikur tók seg upp sum fólkatónleikur ímillum hvíta, fátæka fólkið í Kentucky og Tennessee í USA. Stóru víddirnar, kúrekin og setandi sólin eru afturvendandi partar í einum røttum amerikonskum countrysangi. Her hjá okkum er tað havið, ið skapar víddirnar. Setningar sum "Eg aftur pløga skal Atlantshav" og "Lítlum báti rekist eg á" kundu verið tiknir úr einum countrysangi. Gamaní var sjómaðurin ein orsøk til at countrytónleikur gjørdist so væl umtóktur hjá bygdafrellum í Føroyum, men eisini onnur viðurskfiti, sum røkka út um sjómannin gera seg galdandi. Sjómaður ella landkrabbi, mannfólk ella konufólk, so er kjarnin í einum ektaðum countrysangi heimlongsul.


text:
Visión
Dagliga virksemið hjá Skyn speglar okkara felags virðisgrundarlag:
Vit vilja vera fremst við fakligari vitan.
Vit vilja ganga á odda at gera ognarmarknaðin meiri gjøgnumskygdan og harvið trúverdan.
Vit vilja skapa varandi kundanøgdsemi við individuellari kundaviðgerð.
Missión
Skyn vendir sær til fastognarkeyparar- og seljarar, og veitir við sínum høgt útbúnu starvsfólkum, visión og kvalitetsproduktum álítandi og skynsama ognarmekling.
Virðisgrundarlag
Trúvirði
Góðska
Gjørnumskygni
Kundanøgdsemi


text:
Tak eftir trúgv teirra
Hvussu kann tað gagna okkum at læra um trúarinnar menn og kvinnur í Bíbliuni?
Tíðarlinja
Tíðarlinjan og kortini kunnu hjálpa tær at síggja fyri tær, hvar og nær hesi trúføstu fólkini í Bíbliuni livdu.
Eitt bræv frá Stýrandi ráðnum
Stýrandi ráðið mælir inniliga øllum til at fáa fulla nyttu av at lesa og kanna hesa bókina, bæði persónliga og sum familja.
Formæli
Síðurnar í Bíbliuni eru fullar av sonnum søgum um trúfastar menn og kvinnur. Hvussu kann tað gagna okkum at læra um tey?
ÁBEL
’Hann talar enn, tóat hann er deyður’
Hvat kunnu vit læra um Ábel og hansara trúgv, tá ið Bíblian sigur so lítið um hann?
NÓA
Hann „livdi við Gudi“
Hví var tað ein avbjóðing hjá Nóa og konu hansara at uppala síni børn? Hví høvdu tey tørv á trúgv, tá ið tey skuldu byggja ørkina?
ÁBRAHAM
„Faðir alra teirra, sum trúgva“
Hvussu vísti Ábraham trúgv? Hvussu kundi tú hugsað tær at tikið eftir trúnni hjá Ábrahami?
RUTT
„Hagar sum tú fert, hagar fari eg“
Hví var Rutt fús at fara frá familju og heimlandi sínum? Hvørjar eginleikar hevði hon, sum Jehova dámdi væl?
RUTT
Ein „dugnalig kvinna“
Hví hevur hjúnabandið hjá Rutt og Boazi týdning? Hvat kunnu Rutt og No’omi læra okkum um familju?
HANNA
Hon læt hjarta sítt upp fyri Gudi í bøn
Trúgvin á Jehova hjálpti Hannu at klára eina støðu, sum kendist vónleys.
SÁMUEL
Hann vaks upp hjá Jehova
Hvussu var barndómur Sámuels sjáldsamur? Hvat hjálpti honum at fáa sterka trúgv, meðan hann var í halgidóminum?
SÁMUEL
Hóast vónbrot stóð hann fastur
Hjá okkum øllum verður trúgvin roynd av avbjóðingum og vónbrotum. Hvat kann tað, at Sámuel stóð fastur, læra okkum?
ABIGAJIL
’Hon var vitig kvinna’
Hvat kunnu vit læra av torføru hjúnastøðuni hjá Abigajil?
ELIAS
Hann vardi sanna tilbiðjan
Hvussu kunnu vit taka eftir Eliasi, tá ið onnur eru ósamd við okkum um, hvat Bíblian lærir?
ELIAS
Hann skimaðist, og hann bíðaði
Hvussu vísti Elias ein biðjandi hugburð, meðan hann bíðaði eftir, at Jehova læt sítt lyfti ganga út?
ELIAS
Hann varð uggaður av Gudi
Hvat gjørdi Elias so tungan í huga, at hann bað um at sleppa at doyggja?
JÓNAS
Hann lærdi av sínum mistøkum
Hevur tú onkuntíð eins og Jónas borið ótta fyri at taka við eini uppgávu? Søgan um hann lærir okkum nógv um tol og miskunn Jehova.
JÓNAS
Hann lærdi miskunn
Hvussu kann frásøgan um Jónas hjálpa okkum at rannsaka okkum sjálv?
ESTER
Hon vardi Guds fólk
Tað krevur trúgv og dirvi at vísa ósjálvsøknan kærleika sum Ester.
ESTER
Hon var vís, djørv og ósjálvsøkin
Hvussu var Ester ósjálvsøkin fyri Jehova og hansara fólks skuld?
MARIA
Eg eri tænastukvinna Jehova
Hvat avdúkaði Maria um sína trúgv við svarinum, hon gav einglinum Gabrieli? Hvørjar aðrar góðar eginleikar hevði Maria?
MARIA
Hon ’grundaði í hjarta sínum’
Tað, sum Maria upplivdi í Betlehem, styrkti hennara trúgv á lyfti Jehova.
JÓSEF
Hann vardi, hann uppihelt, hann helt á
Hvussu vardi Jósef sína familju? Hví fór hann til Egyptalands við Mariu og Jesusi?
MARTA
„Eg trúgvi“
Hvussu vísti Marta, at hon hevði merkisverda trúgv, eisini í sorgini?
PÆTUR
Hann stríddist ímóti ótta og iva
Ivi kann vera ein sterk og oyðandi megi. Men Pætur vann á sínum ótta og iva í sambandi við at fylgja Jesusi.
PÆTUR
Hann var trúfastur í royndum
Hvussu hjálptu trúgv og trúfesti Pæturs honum at taka við rættleiðing frá Jesusi?
PÆTUR
Jesus lærdi hann at fyrigeva
Hvat lærdi Jesus Pætur um fyrigeving? Hvussu vísti Jesus, at hann hevði fyrigivið Pæturi?
Eftirmæli
Hvussu kanst tú halda fram at styrkja tína trúgv og halda vón tína livandi?


text:
Toke ritstjórnað ráðstevnuritinum frá Abel-ráðstevnuni 2015
Norska stjórnin grundlegði Abel-virðislønina í støddfrøði í 2002, og fyrsta virðislønin varð latin í 2003. Umframt at viðurkenna stóra norska støddfrøðingin Niels Henrik Abel við at lata eina altjóða virðisløn fyri serliga gott vísindaligt arbeiði í støddfrøði, skal henda virðisløn vera við til at økja um kunnleikan til støddfrøði í samfelagnum og stimbra áhugan fyri vísindum millum skúlabørn og yngri lesandi.
Fyri at røkka hesum endamáli hevur verið fyriskipað ein árlig Abel-ráðstevna. Hesar ráðstevnur eru á hægsta altjóða stigi og byggja brýr millum norskar og altjóða granskarar. Øll vísindalig íkast á hesi ráðstevnu verða útgivin í ráðstevnuriti av stóra altjóða útgevarafelagnum Springer Verlag undir heitinum Abel Symposia.
Abel-ráðstevnan í 2015, ið varð fyriskipað av Toke Meier Carlsen, Nadiu Larsen (Oslo universitet), Sergey Neshveyev (Oslo universitet) og Christian Skau (Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet), setti fokus á “operator algebra” og nógvu økini, har operator algebra breitt seg til. Hetta granskingarøkið kom fram í 1930-unum og varð kveikt av trupulleikum í kvantumekanikki. Síðani er menningin av hesari gransking farin nógv longur enn upprunaliga mett, og hevur breitt seg inn á onnur øki, eitt nú representatiónsteori, dynamiskar skipanir, differential geometri, talteori og kvantualgebra.
Hendan útgávan av ráðstevnuritinum inniheldur vísindaligar greinar, sum leggja fram, yvirlitsgreinar eins væl og nýggja gransking.
Operator Algebras and Applications - The Abel Symposium 2015 Editors Toke M. Carlsen, Nadia S. Larsen, Sergey Neshveyev and Christian Skau, Volume 12 of the series "Abel Symposia" (2016), Springer International Publishing
dx.doi.org/10.1007/978-3-319-39286-8


text:
Jørðin
Jørðin, bústaður okkara í alheiminum, er ein av teimum átta gongustjørnunum, sum eru í ringrás um sólina (áður varð hildið, at Pluto var gongustjørna, men tað varð seinni prógvað, at hon ikki var). Jørðin er einasti himinknøttur, sum vísindamenn vita, at lív er á, tí at í lofthavinum um jørðina er súrevni og í høvunum vatn - bæði treyt fyri alt lív. Drúgvir tveir triðingar av jørðini eru vatn, í høvum, ísi, vøtnum og áum. Tað, ið eftir er, eru sjey ovurstór meginlond, kallað heimspartar, við skiftandi landslagi og fjølbroyttari náttúru. Har eru høgir og óførir fjallaryggir, langar áir og víðar oyðimerkur. Teir sjey heimspartarnir, sum eru turra lendið oman fyri sjógvin á jørðini, eru Ásia, Afrika, Norðuramerika, Suðuramerika, Antarktis, Evropa og Kyrrahavsoyggjarnar við Avstralia (eftir stødd). Kring Norðurpólin og Suðurpólin eru póløki, sum ikki síggjast á einum fløtum korti, men síggjast á globusunum.
Lív[rætta | rætta wikitekst]
Higartil er einki lív funnið á aðrari gongustjørnu enn jørðini. Rundan um alla jørðina er eitt jaður, nevnt lofthav, sum er tann luftin, vit anda. Okkara sólarskipan og jørðin vórðu skapað fyri um 4,6 milliardum árum síðan. Einar 3,5 milliardir ár eru liðin, síðan fyrsta, einfalda lív kyknaði á jørðini. Og tá ið enn eitt ófatiliga langt tíðarskeið var runnið, høvdu fyrstu, einfaldu verurnar ment seg til fullskapaðu menniskjuna, homo sapiens sapiens, fyri einum 40.000 árum síðan.
Fólkatalið er vaksið við einari milliard síðan 1999, og stovnurin Census Bureau hevur roknað seg fram til, at í ár 2012 verða ikki færri enn sjey milliardir fólk á jørðini. Tískil hevur tað bert tikið 13 ár fyri menniskjuni at økjast við einari milliard. Serliga er tað í M-londum har vøksturin fer fram. Í Niger og í Mali fær hvør kvinna í miðal sjey børn.
Høvuðsbygnaðurin á jørðini[rætta | rætta wikitekst]
Jørðin er samansett av trimum høvuðspørtum. Skorpan, kápan og kjarnin. Uttast er skorpan, tað er her vit liva og útvinnað ráðevnir, sum olju, málmsteinsløg og ymisk grótsløg. Skorpan er okkurt um 10 til 60 kilometrar tjúkk, og er tískil bert ein lítil brøkpartur av allari jørðini. Tey mest vanligu grótsløgini í skorpuni hava eitt høgt innihald av kisil, sum ger hana relativt lætta. Undir skorpuni er kápan. Hon fevnir um 75-80 % av rúmdini og massanum av jørðini. Samansetningin er ikki so kisilrík, og massafyllan er nakað væl størri enn í skorpuni. Kjarnin er í høvuðsheitum gjørdur úr jarni (Fe) og nikkul (Ni). Uttari parturin er flótandi, ímeðan innari parturin er fastur.
Jarðarýtan[rætta | rætta wikitekst]
Fólk liva bara á 12 % av jarðarflatanum. Umleið 29 % av jarðarflatanum eru land.
- Hav - 71 %
- Ásia - 30 %
- Afrika - 20 %
- Norðuramerika - 16 %
- Suðuramerika - 12 %
- Antarktis - 9,5 %
- Evropa - 7 %
- Kyrrahavsoyggjarnar - 5 %


text:
Trani
Trani (frøðiheiti - Grus grus) líkist hegra í vakstrarlag, men er nógv størri. Hann er mest gráur við svørtum barka og reyðum, berum skalla. Hann eigur um mesta partin av Evropa og Vesturásia. Í Føroyum er hann bara sæddur einar tríggjar ferðir. Trani er av allarklókastu fuglum. Stundum koma nógvir saman og stuttleika sær við at leika og dansa. Tá hava teir altíð ein standandi burturfrá, til at skimast eftir, um nakar vandi er á veg. Tí trani er sera varin fuglur og reiðrast helst har, sum fólk minst kemur. Men tamdur trani verður sera alskin við húsfólkið og eltir ofta eigarmannin sum hundur. Summstaðni hava teir trana til at sita hjá neytum, og teir siga, at tað dugir hann líka væl sum klókastu hundar.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Gepardur
Gepardur (frøðiheiti - Acinonyx jubatus) er flekkut rándýr av kattarslag líkt tikara. Í heiminum í dag finnast minni enn 20.000 gepardar eftir, sum sostatt verður mett sum hótt djóraslag. Gepardurin er skjótast djór á jørðini, ið gongur á fýra beinum. Vanliga hevur verið mett, at gepardurin hevur eina toppferð á umleið 110-120 kilometrar um tíman, men megnar tí ikki at halda ferðina yvir longri tíð.
Gepardur er skjótast millum súgdjór. Stutt strekki rennur einki djór undan gepardinum, hann kann renna 100 km. um tíman. Men hann fær ikki sum hinir stórkøttirnir krept klørnar inn í labban, so tær eru altíð útspílaðar, tí fótar hann sær sera væl, tá ið hann rennur. Verður gepardur avdúkaður, meðan hann sníkir seg eftir fongi, gevst hann alt fyri eitt, er hann meiri enn 180 m. frá. Meiri enn onnur hvør veiðiroynd hansara miseydnast.


text:
Iqaluit
Iqaluit er ein býur í Kanada. Inuktitut-mál:"Staður við nógvum fiski". (Áðrenn 1987 var býurin kendur sum Frobisher). Býurin er høvuðsstaðurin og størsti býurin í tí kanadiska økinum Nunavut. Býurin liggur á suðurstrondini á Baffin oynni við Frobisher Víkina. Í 2006 var íbúgvaratalið 6.184. Býurin varð fyrstu ferð bygdur í 1942, tá hann var stovnaður sum amerikonsk flogbasa. Býurin hevur verið høvuðsstaður í økinum Nuvanut síðan økið var sett á stovn í 1999. Iqaluit er eitt nú kendur fyri lærda háskúlan: Nunavut Arctic College.


text:
Valdømi
Orðið valdømi er nakað ið verður sett í samband við politisk val. Eitt land kann hava fleiri valdømi ella bara eitt valdømi. Tá talan er um eitt land, sum hevur fleiri valdømi, so er talan um eina kvotuskipan, har eitt ávíst øki í landinum hevur rætt til so og so nógvar tinglimir frá teirra øki. Fólkini ið búgva í valdøminum kunnu tá bert velja eitt av valevnunum, sum er uppstilla í teirra valdømi. Føroyar plagdi at hava fleiri valdømir, hesi vóru: Suðuroyar, Sandoyar, Suðurstreymoyar, Norðstreymoyar, Eysturoyar, Norðoyar og Vága valdømi. Tá átti Sandoyggin t.d. rætt til tveir tinglimir. Henda skipan varð broytt 25. oktobur 2007, tá Føroya Løgting samtykti, at Føroyar framyvir skuldi vera eitt valdømi. Atkvøðubýti var soleiðis, at 19 tinglimir atkvøddu fyri at gera Føroyar til eitt valdømi og 13 atkvøddu ímóti.


text:
Ongland
Ongland (enskt: England) er eitt land sum hongur saman við Skotland, Wales og Norðurírland. Tey kalla tað Stóra Bretland. Ongland er størsti og fjølbygdasti parturin í Bretandi. Nógv av fólkinum býr í stórbýum: London, Birmingham og Manchester. Nógvir býir eru gamlir íðnaðarbýir. Landslagið skiftur úr gróðramiklum akurlendi har suðuri og har eysturií heyggjutar heiðar norðantil og vestantil. Allastaðni í Onglandi eru hugnaligar bygdir, og gomul hús og handlar eru ofta uttan um almenningin í bygdini.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Meðan sóttin svarta herjaði, doyði so nógv fólk, at nógv jørð var, sum eingin arvingini stóð til. Tí gjørdist hon bílig samstundis sum trot var á arbeiðsmegi. Tað hevði við sær, at arbeiðslønin hækkaði, og hetta kom góðseigarunum illa við. Í Onglandi stuðlaði ríkið góðseigarunum og ásetti hámarksløn og legði eykaskatt á bæði bøndur og arbeiðarar. Tað elvdi til, at bøndurnir gjørdu uppreistur í 1381 og fóru í stórum flokkum til London at mótmæla hjá kongi, tí fjúrtan ára gamla Rikardi 2. Wat Tyler (1341-1381), ið var fyrrverandi hermaður, gekk á odda fyri bóndum úr Suðuronglandi til London at mótmæla hjá kongi. Túsundtals aðrir bøndur komu afturat úr Eysturonglandi. Á veg hagar rændu teir frá hond og brendu garðar í grund. Tá ið blaðungi kongurin stóð fyri mannamúgvuni, segði hann seg vilja játtað øllum krøvum teirra. Tá ið bøndurnir vóru sissaðir, breyt kongur lyfti sítt og gav boð um at drepa oddamenninar fyri uppreistrinum. At enda róku kongsins herdeildir bøndurnar heim aftur.
Protestantiska kongsdóttirin Elisabeth (7. september 1533 – 24. mars 1603) tók við ensku trúnuni í 1558. Til høvuðsráðharra fekk hon sær ein embætismann úr miðalstættini, William Cecil, sum telist ímillum bestu ráðgevar, enska kongshúsið nakrantíð hevur havt. Kongshúsið lýsti Ongland at vera protestantiskt, men læt katolikkar fáa frið so leingi, teir vóru trúnuni trúgvir. Í mong ár sat drotningin ikki trygg á trúnuni, tí at katólska skotska drotningin kravdi, at hon skuldi vera drotning í Onglandi. Aðrir valdsharrar hóttu eisini Elisabeth, eina mest Filip 2., kongur av Spania, sum var ítarsti talsmaður fyri katólsku kirkjuni. Í 1558 sendi hann stóran herskipaflota, armaduna, ímóti Onglandi, men spaniamenn tapti so dyggiliga. Tá ið Elisabeth doyði í 1603, var eitt spennandi og hendingamikið skeið í ensku søguni komið at enda.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Regiónir Onglands[rætta | rætta wikitekst]
Í Onglandi eru regiónirnar tann hægsta sundurbýti av fyrisitingarligum eindum hjá tjóðartingi Stóra Bretlands. Frá 1994 til 2011 útførdu regiónirnar ymiskar uppgávur fyri stjórnina, men soleiðis er ikki longur. Tó verða regiónirnar enn nýttar til ymisk fyrisitingarlig endamál. Regiónirnar eru valdømi Onglands til Evropaparlamentsvalini. Eurostat nýtir eisini regiónirnar sum mark til tað fyrsta stigi av hagtølum innan ES (Nomenclature of Territorial Units for Statistics, stytt NUTS).
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Eystursíðan av Onglandi er mest slættlendi. Nógvastaðni er landið so lágt, at teir mugu hava gjørt verjugarðar sum í Hálandi. Har er góð jørð, helst í landsynningshorninum. Skógum er lítið av nú, men allastaðni síggjast trø; ofta standa tey sum mark millum teir ymsu garðarnar. Áirnar, sum renna eystur í Norðsjógvin, eru heldur stuttar, men breiðar og føra nógv vatn við sær. Tær eru reinar í munnanum, og í áarósunum eru góðar skipahavnir. Av víkum eru at nevna Thames og Humber. Frá Skotlandi gongur ein fjallaryggur, Penninsku fjøllini, langt suður í landið. Tey eru lág og berlig, mest heiðar og mýrar. Vestan fyri fjøllini er so aftur eitt strekki av slættlendi, men í Cumberlandi (og Wales) taka tey seg uppaftur. Í Cumberlandi er frálíka natúrvakurt; millum tey lágu, grønu fjøllini eru vøtn í hópatali. Nógv fólk leita hagar um summarið. Í Cornwall er eisini nakað av fjallalendi, og lágir hamrar ganga fram við strondini. Fram við Ermarsundi er eisini hamarsklettur fyri á fleiri strekkjum, men teir hamrarnir eru mest av kriti. Har suðuri við kanalina eru annars nógv baðipláss, og um summarið er yðjandi fult av fólki.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Tó at jørðin í eystara og sunnara parti av Onglandi ber væl korn, hevur landbúnaðurin ikki so nógv at siga sum í mongum øðrum londum. Hetta kemur fyri ein part av, at tað eru ríkir aðalmenn, ið hava átt tað mesta av jørðini, og teir hava heldur viljað latið hana ligið sum haga enn at velt í henni, so villini djór kunna hava hildið til har. Djóraveiða hevur verið ein tann besti stuttleiki teirra. Meðan síðsta heimsorrustan var, fóru onglendingar kortini at leggja meira dent á jarðarbrúkið, og stór lendir vóru undanvelt. Kornsløgini, teir velta mest av, eru bygg, hveiti og havri. Av fóðurrótum velta teir eisini nógv. Annars leggja teir stóran dent á at sita væl um grasbøin, tí teir hava oftast bæði nógv neyt og nógvan seyð; so tað skal nógv hoyggj ella súrhoyggj til. Eingilsku neytini eru góð; helst eru fitisløgini tiltikin. Vestan fyri Penninsku fjøllini er veðurlagið so vátligt, at ikki ber væl til at dyrka korn, og har liggja tí stór lendir til seyð. Í sjálvum fjøllunum er eisini nógvur seyður. Fyri at hjálpa til at fáa meira burtur úr jørðini hevur eingilska stjórnin latið stóran studning til bøndurnar, so teir kunna hava fingið sær tey nýggjastu maskinamboð. Men landið má tó flyta nøgd inn av matvaru; nógv av henni kemur úr Danmark og úr Nýsælandi.
Fiskiskapur[rætta | rætta wikitekst]
Fiskiskapurin hevur nógv at týða, og onglendingar fiska allastaðni rundan um sjálvt Bretland, men teir royna eisini á øllum fiskileiðum í norðara parti av Atlantshavinum. Til langfarafiskiskap hava teir stórtrolarar, men í Norðsjónum brúka teir smærri før. Teir fáa kortini ikki so mikið av fiski, sum tørvur er á, men mugu keypa ein hóp afturat. Av londum, sum selja fisk til OngIands, skulu vit nevna Føroyar, Ísland, Danmark og Noreg.
Ídnaður[rætta | rætta wikitekst]
Bæði í Penninsku fjøllunum og í fjøllunum í Wales eru stórar jarn- og kolalindir. Har er tí nógv fólk, sum livir av at høgga kol ella jarn. At kalla alt jarnið verður tilgjørt í landinum, og har eru tí ógvuliga nógvar verksmiðjur og ídnaðarvirkir: umleið helvtin av fólkinum arbeiðir í slíkum. Í summum pørtum av landinum eru fabrikkirnar so tættar, at luftin er altíð svart av kolaroyki. Tættastar eru tær sunnan fyri Birmingham; har er alt so útdálkað í royki og sóti, at onglendingar nevna tað "svarta landið". Fyrr fluttu onglendingar nógv kol burtur til onnur lond, men nú verður tað mesta brúkt í landinum. Nógv tok hava kol til drivmegi, og á fabrikkum og damparum verður tað eisini brúkt, umframt til brenni. Onglendingar vóru teir fyrstu, sum fóru at gera nyttu burtur úr dampmaskinuni. Á verksmiðjunum og ídnaðarvirkjunum verða gjørd flogfør, tok, bilar, motorar, traktorar, skotvápn og annars øll amboð, ið hugsast kunna. Men umframt fabrikkir, sum gera jarnvaru, eru í Onglandi eisini nógv virkir, sum gera klædnavaru. Ullin úr Onglandi ger ikki nógmikið út, og tí flyta teir nógva ull úr Avstralia og Nýsælandi: bummullin verður flutt úr USA ella aðrastaðni. Eingilsk vara er gitin fyri góðsku, og stendur "made in England" á plaggi ella amboði, kann keyparin vera toliliga vísur í, at hann fær virði fyri pengarnar.
Til at flyta varu burtur og føra aðra aftur hevur Ongland stóran farmaskipaflota, tann næststørsta í heiminum. Eingilsk skip síggjast á øllum høvum og í øllum havnum, og eingilskt mál heyrist í øllum havnabýum í verðini. Til at verja farmaskipaflotan og forða fyri, at skipasambandið millum teir ymsu partarnar av eingilska heimsveldinum verður kvett í ófriðartíðum, hava teir ein stóran herskipaflota.


text:
Sambandsflokkurin
Sambandsflokkurin varð sum tann fyrsti flokkurin í Føroyum stovnaður í 1906. Ikki ber til við vissu at dagfesta, nær flokkurin varð stovnaður, men tann 18. august 1906 boða 13 av 22 tinglimum frá í Dimmalætting, at teir hava skipað seg í ein politiskan flokk á tingi, ið nevnir seg ”sambandsmenn”. Flokkurin er ein liberalur flokkur, sum virkar fyri eini støðugari og frísinnaðari menning av Føroya fólki, búskaparlig, mentunarliga og stjórnarliga. Flokkurin gongur inn fyri, í ríkisfelagsskapi við Danmark, at reka ein framburðssinnaðan politikk á øllum økjum.
Innihaldsyvirlit
Formenn[rætta | rætta wikitekst]
- 1906 Fríðrikur Petersen
- 1917 Oliver Effersøe
- 1924 Andrass Samuelsen
- 1948 Johan M. Fr. Poulsen
- 1970 Trygvi Samuelsen
- 1974 Pauli Ellefsen
- 1990 Edmund Joensen
- 2001 Lisbeth L. Petersen
- 2004 Kaj Leo Johannesen
- 2015 Bárður á Steig Nielsen
Sambandsløgmenn[rætta | rætta wikitekst]
- Andrass Samuelsen (1948 - 1950)
- Kristian Djurhuus (1950 - 1958, 1968 - 1970)
- Pauli Ellefsen (1981 - 1985)
- Edmund Joensen (1994 - 1998)
- Kaj Leo Johannesen (2008-2015)
Umboð á Løgtingi 2011-2015[rætta | rætta wikitekst]
Á løgtingsvalinum 29. oktober 2011 fekk Sambandsflokkurin 8 tingfólk vald. Hin 10. februar 2014 vaks flokkurin við einum tingmanni afturat, tá Gerhard Lognberg gjørdist limur í flokkinum, eftir at hann varð koyrdur úr Javnaðarflokkinnum 2. november 2013 og síðan var uttanflokkatingmaður í góðar tríggjar mánaðar. Sambandsflokkurin hevur ikki havt 9 tinglimir síðan 1932.[2]
Umboð á Løgtingi 2015-2019[rætta | rætta wikitekst]
Umboð í Landsstýrinum[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Parties and Elections in Europe: The database about parliamentary elections and political parties in Europe, by Wolfram Nordsieck
- ↑ Kvf.fo, Gerhard Lognberg er tingmaður fyri Sambandsflokkin
Ávisingar úteftir[rætta | rætta wikitekst]
Fólkaflokkurin · Framsókn · Javnaðarflokkur · Miðflokkurin · Sambandsflokkurin · Sjálvstýrisflokkurin · Tjóðveldi


text:
Áki Bertholdsen 11.01.2017 (10:30)
Samkynd hjúnalag skal aftur nú fyri Løgtingið
Í næstum fer Rigmor Dam, landsstýriskvinna í mentamálum, at leggja uppskot fyri Løgtingið um at avtaka rættin hjá hjúnum, sum eru borgarliga vígd, at fáa teirra hjúnalag vælsignað í kirkjuni.
Uppskotið er skrivað og er nú sent avvarðandi pørtum til viðmerkingar og endamálið við tí er at tryggja, at samkynd pør, sum eru borgarliga vígd, ikki skulu kunna krevja at sleppa í kirkjuna at fáa hjúnabandið vælsignað.
Tá ið Løgtingið samtykti at samkynd pør skuldu kunna giftast í Føroyum, var tað ein treyt, at tey skuldu ikki kunna fáa hjúnabandið vælsignað í kirkjuni.
Tí skuldi nógv umrødda stykki tvey í grein 14 í hjúnabandslógini strikast, har tað stendur, at hjún, sum eru borgarliga vígd, kunnu fáa hjúnabandið vælsignað í kirkjuni.
Og tað er hetta, Rigmor Dam nú fer at biðja Løgtingið samtykkja
Men tað merkir ikki, at kirkjan ikki kann vælsignað hjún, sum eru borgarliga vígd. Men nú verður tað gjørt greitt, at nú verður tað ein innanhýsis spurningur at gera av, hvat skal fara fram innan kirkjugátt á hesum øki.
Samstundis krevst, at eitt ritual er til endamálið, tí bara tá kann ein prestur vælsignað eini borgarliga vígd hjún, staðfestir Rigmor Dam í viðmerkingunum til uppskotið.
Tað er nú sent Heilsu- og Innlendismálaráðnum, biskupi, prestafelagnum og felagnum fyri kirkjuráðslimir, til viðmerkingar, áðrenn tað verður lagt fyri Løgtingið.
Uppskot sum skulu viðgerast í Løgtinginum í hesi tingsetuni, sum endar á ólavsøku, skulu leggjast fram í seinasta lagi 28. februar.


text:
Guantánamo
Guantánamo er fangalegur á Kuba. Guantánamoflógvin hevur serligan leiklut og verður stýrdur av amerikonsku verjuni. Í 2009 lovaði amerikanski forsetin Barack Obama at lata Guantánamo-fangaleguna aftur [1]. Í 2011 boðaði forsetin frá, at hann nú tvørturímóti ætlar at fáa sett í gildi eina skipan, sum ger tað møguligt at hava fangar sitandi í Guantánamo í óavmarkaða tíð [2]. Samstundis hevur amerikanka stjórnin boðað frá, at hon fer at seta fleiri hernðardómstólar - eisini á Guantánamo. Amerikanska fólkið er ósamt í spurninginum, hvørt Guantánamo-fangalegan eigur at latast aftur. Meðan summi finnast at viðurskiftunum, eru onnur, ið stúra fyri, hvar fangarnir so skulu sita.
Talan er um fangar, ið verða roknaðir sum hóttan ímóti USA og altjóða trygd, men sum ikki kunnu dømast orsakað av vantandi próvgrundum ella av ófullfíggjaðum avhoyringum.


text:
Orð og lag: Blátt Gras
Lat meg liva tá stormarnir ýla.
Lat meg liva tá sólin sær.
Lat meg liva um fjøllini dvína.
Lat meg liva tá lívið lær.
Tí eg livi tá tú ert hjá mær,
í ljósi av kærleikanum.
Eg livi og sálin styrki fær
eina, eina hjá tær.
Lat meg enn eina ferð sita
Og hvíla meg við barmin tín.
Lat meg kenna tín hita,
lat meg vita, at tú ert mín.
Lívið er okkara gáva.
Lívið er títt og mítt.
Vit liva hóast vit snáva,
tí at vit byggja nýtt.
Ja, lat okkum tí standa saman
Og elska hvønn annan í dag.
Henda gáva er dýrabar,
lat meg liva við tær.


text:
Tá ið vit vilja hava tónleik í ríkum og nærum endaleysum nøgdum, so gjalda vit eina lítla upphædd fyri at fáa fatur á tónleikinum á Spotify. Vilja vit síggja nógvar filmar, so eru vit limir í Netflix ella øðrum heimasíðum, sum bjóða filmar fyri lítið og lætt. Nú er so túrurin komin til bøkurnar. Nýggja forritið, sum er eitt portur inn til eina rúgvu av bókum, eitur Mofibo. Hetta kann takast niður á eina iphone ella ipad. Limar tú teg inn í Mofibo, sleppur tú at brúka forritið ókeypis í 30 dagar, síðani kostar tað 99 krónur um mánaðin. Forritið til Android er ikki klárt enn.
Nógvar eru meiningarnar um hetta at lesa á lesifjalum av ymiskum slag, ella á snildfonum. Kanningar eru gjørdar, sum vísa, at lesarar fáa ikki so nógv við, tá ið teir lesa á lesifjøl, sum tá ið teir lesa úr bók. Ikki veit eg. Mann tað ikki fara at koma nøkurlunda tað sama burturúr lesnaðinum? Tað haldi eg.
Eitt er tó vist, og tað er, at hetta fer at ganga út yvir bókina sum listaverk. Tá ið hon liggur á eini lesifjøl, hevur bókin bara eina stødd, men ein pappírsbók hevur aðra listarliga møguleikar, sum teldutøka bókin ikki hevur. Ein teldutøk bók hevur sanniliga eisini aðrar møguleikar enn pappírsbókin. Leggjast kunnu myndir og ljóðfílur inn í teldutøku bókina.
Um ikki so nógv ár, so verða neyvan givin út yrkingasøvn í pappírsbókum. Marknaðurin er ikki nóg stórur til tess. Smalar bókmentir verða allar úti á netinum, meðan metseljarar fara at fáast bæði sum pappírsbók og teldubók.
Ógreitt er enn, hvat hetta fer at gera við bókamarknaðin, og hvussu bókamarknaðurin fer at duga at tillaga seg.
OMR