text:
Mali
Lýðveldið Mali (Franskt: République du Mali) er eitt land í Vesturafrika. Í norðri hevur Mali mark við Algeria, í eystri við Nigeria, í suðri við Burkina Faso, Fílabeinsstrondin og Guinea, og í vestri við Senegal og Móritania. Høvuðsstaður er Bamako, og londinum hevur umleið 14,5 millionar íbúgvar. Landið er kallað upp eftir máttmikla muslimska malinkifólkinum, sum ráddi í stórum ríki á hesum leiðum í 13. og 14. øld.
Mali er fyrrverandi franskt hjáland. Nú á døgum er Mali fátækt land. Meginparturin av fólkinum livir av at dyrka jørðina og av neytahald. Í 2013 sendi Frakland hernaðarfólk til landið fyri at hjálpa í stríðnum móti uppreistrarbólkum við tilknýti til al-Qaeda.
53,3 prosent av fólkinum er ikki lesiført og 33 prosent av fólkinum er arbeiðsleyst.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið tað fór at ganga aftur á í Ganaríki, tóku kúgað fólkasløg valdið, fyrst susafólkið síðan keitafólkið. Í 1230-árunum stóðu keitar undir einum mætum krígskongi, Sun Diata (1217–1255). Hann stovnaði nýtt vesturafrikanskt kongsríki í Mali. Tað gjørdist nógv størri enn Gana og øll onnur kongsríki, sum høvdu verið har um vegir. Ríkið vaks norðureftir, suðureftir og vestureftir og fekk ræði yvir týdningarmestu karavanhandilsbýunum í Suðursahara til dømis Timbuktu og Gao. Sun Diata tók við islamskari trúgv, og kendasti eftirmaður hansara, Mansa Musa (1312-1337) gjørdi pílgrímsferð til Mekka, Saudiarábia.
Í 14. øld flutti Mali gull út til Norðurafrika úr dølunum fram við áunum Senegalá og Nigerá. Í 1337 var Mali ímillum størstu ríkini í Afrika. Tollynta rættarskipanin gjørdi Mali til ríkt og friðarligt land. Kirina var ein av býunum við Nigerá, sum var sjálvur miðdepilin í Maliríki. Í Vesturafrika var tað áður so máttmikla Ganaríkið trokað burtur av nýggja kongríkinum Mali í 14. øld. Fólkið í Mali vann sær enn stórt ríkidømi av kamelkaravanunum tvørtur um Sahel til og úr Norðurafrika.
Songhaifólkið í Vesturafrika var granni hjá tí múgvandi Maliríkinum. Teir fóru at ræna Mali fyrst í 15. øld. Hálva øld seinni vóru teir vorðnir álvarslig hóttan ímóti ríkinum. Undir valdsharra sínum Sonni Ali (1462-1492), tóku teir stórar partar av Eysturmali. Hesin partur var til Shonghairíkið. Sonni Ali var ovasti maður í herinum, og meginparturin av stjórnartíð síni var hann á herferð. Hann vann nýggja ríkinum meiri vald, tá ið hann tók og vaks handilsbýirnar í Mali til dømis Timbuktu og Jenne, eins og hann vaks sín egna høvuðsstað Gao. Tá ið hann hevði lagt næstan alt Maliríkið undir seg, royndi hann at fáa skil á stýrislagið og at reisa landið á føtur aftur. Hann doyði í 1492, og sonurin tók við eftir hann, men eitt ár eftir koyrdi ein av fremstu herovastum Sonna, Askia Mohammed Turré (1442–1538), hann frá.
Søgur um nógv gull drógu evropearar higar, og í 1880-árunum var næstan alt Vesturafrika evropeiskt hjáland.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Mali er sum Niger til víddar, t.e. gott og væl sum tey skandinavisku londini samanlagt.
Landslagið í Mali skiftir frá stóru oyðimarkarvíddunum í Sahara fyri norðan til Saheløkið í miðjum landi og savannu fyri sunnan. Fram við Nigerá og Senegalá er smalur geiri av fruktagóðum lendi. Nigerá er lívæðrin í Mali. Áin rennur langt eystur ígjøgnum landið, snarar so suðurá og rennur ígjøgnum Niger og Nigeria og út í Atlantshav. Flestu fólk í Mali búgva fram við ánni. Úr ánni fáa tey drikkivatn, vatn á akrarnar, har fiska tey, og áin er eisini týdningarmikil flutningsleið.
Høvuðsstaðurin í Mali, Bamako, er týðandi havnabýur; haðan verða sement og brennievni flutt til aðrar partar í landinum, og har verður tikið ímóti rísi og jarðnøtum, sum verða útflutt. Miðskeiðis í Mali greinar Nigerá seg í fýra áir. Hetta økið verður kallað Miðoyrarnar í Mali og er fruktabesta lendið í landinum. Tá ið áin fer at vaksa í regntíðini, seta bøndurnir niður eitt serligt rísslag, sum flýtur og veksur um ein fót um samdøgrið, soleiðis at tað veksur líka skjótt, sum vatnið á oyrunum hækkar.
Tuaregar bygdu býin Timbuktu í 1100. Av tí at hann var mitt á handilsleiðini ígjøgnum Sahara, gjørdist hann skjótt týdningarmikil og kendur býur. Arabiskir keypmenn úr Norðurafrika lótu salt, klæði og ross í býti við gull og trælir sunnaneftir. Í 15. øld gjørdist Timbuktu islamskur lærdómsmiðdepil. Seinni fór at ganga aftur á í býnum, og vánalig stýring legði hann opnan fyri fíggindum.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
13 milliónir fólk búgva í Mali. Har eru 62 fólkasløg.
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Meginparturin av fólkinum er muslimar. Islam kom til Mali við keypmonnum, sum komu higar ígjøgnum Sahara úr arábiska Norðurafrika. Í 13. øld hevði alt fólkið í Mali tikið við muslimskari trúgv, og moskur vórðu bygdar í flestum býum. Tað eru umleið 2 prosent kristin í Mali.
Dogonfólkið[rætta | rætta wikitekst]
Á sandsteinaheyggjunum við Bandiagaraháslættan sunnan fyri Timbuktu heldur Dogonfólkið til, ið búsettu seg her í 16. øld. Dogonfólkið hevur sínar egnu gudar og eigur nógvar frumsagnir um, hvussu heimurin varð skapaður. Av tí at hetta lendið er kargt og berligt, hevur dogonfólkið verið noytt at lært seg at velta hvønn einasta jarðarteig - tey dyrka til dømis rís, hirsu og mais.


c: text/html

text:
Yellowstone National Park
Yellowstone National Park er tann fyrsta tjóðarlundin í USA og eisini tann fyrsta tjóðarlundin í øllum heiminum. Størsti parturin av tjóðarlundini liggur í Wyoming, men hon røkkur eisini heilt inn í Idaho og Montana. Hon varð grundað í mars 1872 [1]. Náttúruvakra friðaða økið er fult við djóralívi; har liva bæði bisonoksar, úlvar, krúnhjørtar, bjarnir, elgar og nógv onnur.
Undir stóru og flottu Yellowstone National Park er Yellowstone Caldera. "Caldera" merkir kókandi pottur. Ja, við heimsins størstu tjóðarlund liggur eisini heimsins størsta eldgos, ið brádliga er byrjað at prutla aftur. Vísindamenn hava spátt, at eldgosið í væl umtóktu tjóðarlundini fer at goysa aftur í nærmastu framtíð. Eldgosið hevur goyst tríggjar ferðir tey seinastu tvær milliónir árini, og skjótt verður kanska fjórðu ferð. Um tað hendir, fer ikki at bera til at búgva á tveimum triðingum av landinum í Norðuramerika. Um tað fer at goysa, verður lava sprænd langt upp í luftina, og eitt tjúkt lag av eitrandi øsku fer at leggja seg allastaðni. Um Yellowstone Caldera fer at goysa aftur, fer tað at ávirka allan heimin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Høgrahallur politikkur
Høgrahallur politikkur ella Høgrasinnaður politikkur er eitt savnigarheiti fyri politiskir flokkar og ideologiir, sum mynda teir borgarligu, tað vil siga ikki-sosialistisku, konservativu og liberalu politisku flokkarnar, men eisini høgraekstremismu, serstakliga tá hon sæst í einari demokratiskari skipan. Í siðbundnum partapolitikki verður eisini tosað um flokkar sum eru í miðjuni og um flokkar sum eru vinstrahallir. Í Føroyum eru teir høgrasinnaðu flokkarnir Fólkaflokkurin, Sambandsflokkurin og Framsókn.
Heitini høgrahallur og vinstahallur politikkur koma úr fronsku kollveltingini, har ið teir radikalu og kollveltingarsinnaðu sótu vinstrumegin formannin í tí provisoriska tjóðartinginum, meðan teir konservativu og moderatu sótu høgrumegin. Har vóru teir mest radikalu ein bólkur ið til dømis vildi innføra almennan atkvøðurætt fyri menn, settir til vinstru fyri talarastólin og teir meira konservativu, sum ynsktu at støðga tí kollveltingarligu gongdini, vóru settir høgrumegin talarastólin. Henda plaseringin var orsøkin til, at hugtøkini høgrasinnaður og vinstrasinnaður vóru brúkt fyri at skilja ímillum tær ymisku áskoðanirnar. Eftir at hetta býti millum høgra og vinsta var gjørt í evropeiskum politikki, so kom tann heldur ógreiða miðjan í politikki eisini.
Flokkar sum í evropeiskari siðvenju eru flokkaðir til høgru, eru flokkar sum søguliga hava verið ímóti grasrótarørslum, sum til dømis arbeiðararørsluni og bóndarørsluni. Høgrasíðan hevur søguliga verið dominerað av valhavandi, valetableraðum fólkum. Á tí høgrahallu síðuni í politikki finnast fleiri rætningar, eitt nú konservatisma, liberalisma, klassisk liberalisma og so framvegis.


text:
15. desember
15. desember er dagur 349 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 350 um skotár er). 16 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1959 - 15. desember verður Loranstøðin á Eiði tikin í brúk.
- 2006 - FaroeJet fer í gjaldssteðg.
- 2013 Tvær ódnir raktu Føroyar innanfyri eitt døgn, fyrra ódnin byrjaði leygarkvøldið hin 14. desember, og longu dagin eftir herjaði ein onnur ódn, sum var uppaftur verri enn hin fyrra, hon byrjaði seinnapartin sunnudagin hin 15. desember og herjaði til miðnátt. Fleiri hundrað skaðfráboðanir vóru, og streymurin fór nógvastaðni norðanfjørðs í fleiri tímar. Streymslitið í Havn stóðst av, at øll yvirtromin á Vinnuháskúlalun fór í luftina og feyk omanyvir ein stóran el-steyra hjá SEV við háspenningslinjum.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1860 - Niels Ryberg Finsen, føroysk-danskur lækni (d. 1904)
- 1931 - Klaus Rifbjerg, danskur rithøvundur (d. 2015)
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1675 - Johannes Vermeer, niðurlendskur listmálari (f. 1632)
- 1916 - Súsanna Helena Patursson, føroysk kvinnurættindahetja (d. 1864)
- 1949 - Jógvan Waagstein, føroyskur tónasmiður og listmálari (f. 1879).


text:
Peru
Peru, Perú ella Lýðveldið Peru (spanskt: República del Perú) er eitt land í Suðuramerika. Í suðri hevur Peru mark við Bolivia og Kili, í norðri við Ekvador og Kolumbia, í vestri við Kyrrahavið og eystri við Brasil. Peru hevur 28,6 mió. íbúgvar.
Síðstu árini hava vinnuloysi, fátækradømi og aðrir samfelagsligir trupulleikar elvt til harðligt politiskt stríð og grovan harðskap. Tí hava útlendskar vinnufyritøkur aftrað seg við at seta pening í fyritøkur í Peru, og landið er eitt tað fátækasta í Suðuramerika. Næstan helvtin av fókinum í landinum er ættað av uppruna fólkinum frá Quechua og Aymara, sum eru av teimum størstu fólkabólkum í landinum. Størsi býurin og høvuðsstaður er Lima. Tjóðardagur er 28. juli.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Longu fyri 8000 árum síðan búðu veiðifólk/savnarar í Andes í Suðuramerika. Um 3500 f.Kr. vóru nógvar bygdir bygdar fram við strondini í Peru. Høvuðsvinnuvegurin var fiskiskapur. Longri inni í landinum vóru landbúnaðarsamfeløg, og fólk livdu sum bøndur og dyrkaðu bummull og seinni mais, tey brutu eisini grót úr fjøllunum til húsabygging og prýðislutir. Tey veittu vatn út á velturnar og løgdu nógv inn av nýggjum. Um 2000 f.Kr. vóru mangar stórar búsetingar í Andesfjøllum. Tey bygdu stórar bygningar til átrúnaðarlig hátíðarhald ella alment virksemi. Í El Paraiso tætt við Lima var í 1800 f.Kr. bygd ein veldig pýrmida úr flaðaðum, høgdum gróti.
Margbroytta paracas-mentanin stóð í hægsta blóma frá um 500 f.Kr. til um 200 e.Kr. á einum avbyrgdum, veðurbardum geira sunnan fyri Lima. Landbúnaðurin hjá paracas-fólkinum var fjølbroyttur, og tey dyrkaðu mais, bønir, jarðnøtir, epli og yucca. Tey dugdu sjáldsama væl at baldýra og veva, og tøkni og arbeiðsháttur teirra vóru ókend aðrastaðni. Á klæðum, sum eru stívliga 2000 ára gomul, eru funnin yvir 100 litir. Baldýraðu myndirnar eru av menniskjum, fuglum, køttum, revum og andum. Paraces-fólkið balsameraði tey deyðu og hevði hátíðarligar og drúgvar jarðarferðir. Líkini vóru helst roykt ella turkað, so at tey ikki skuldu rotna, og síðan løgd í gravkømur undir jørð; við sær fingu tey klæði, høvuðmyndir og lutir úr leiri.
Fyri fýra hundrað árum síðan var Peru miðdepil í mikla Inkaríkinum, sum rakk næstan suður ígjøgnum alt Suðuramerika. Eftirkomarar inkafólksins liva enn upp í hálendinum í Andesfjøllunum og eru um helvtin av fólkinum í Peru.
Fyrsti veruligi uppreisturin ímóti spanska yvirvaldinum í Suðuramerika var í 18. øld. Í Andesfjøllunum í Peru vóru indiánar noyddir at arbeiða í námum og verksmiðjum hjá spaniamonnum. Arbeiðsumstøðurnar vóru ræðuligar, og í 1780 gjørdu indiánarnir uppreistur. Oddamaður teirra var José Gabriel Condorcanqui (19. mars 1742 - 18. mai 1781), ein múgvandi spanskur amerikanari, sum segði seg vera ættaðan frá inka-keisaranum Tupac Amaru, ið ráddi í 16. øld. José fekk sær sjálvur hetta navnið í 1771. Uppreistrarmenninir tóku stórar partar av hálendinum og lupu á býin Cuzco. Í loyndum sendu teir viðhaldsmonnum í Bolivia boð um uppreisturin við knútastavraðum (quipu), sum inkar nýttu í gomlum døgum. Í mars 1781 fingu spaniamenn hendur á Tupac Amaru og píndu hann til deyða. Men uppreisturin helt fram, til hann var niðurbardur í 1782, tá ið uppreistrarliðini tvær reisur høvdu herjað á býin La Paz í Bolivia.
Tá ið San Martin hevði staðið á odda fyri argentinskum frælsisherdeildum, legði hann ætlaninr um at vinna Peru frælsi. Í Kili læt hann búgva út ein herflota, og í 1820 gjørdi hann innrás í Peru bæði av sjónum og av landi. Fólkið í Peru stuðlaði honum, og hann tók upp samráðingar við spanska varakongin og bað hann geva seg undir. Varakongur legði frá sær, tá ið herdeildir San Martins komu til Lima í 1821. San Martin gjørdist ríkisfyristøðumaður í Peru og lýsti landið at vera frælst ríki. Hann legði frá sær árið eftir, tí at hann vildi ikki fara upp í politiskt stríð ímillum oddamenninar í lýðveldisflokkinum.
Kyrrahavskríggið ímillum Peru og Kili (1879-1884) tók Peru ógvuliga fast, og mong ár gingu, til landið kom fyri seg aftur. Í 1920-árunum tók nýggj kollveltingarrørsla seg upp, oddamenn hannara vóru José Carlos Mariátegui (1895-1930) og Víctor Raúl Haya de la Torre. Haya varð sendur í útlegd fyri virksemi sítt í 1923, og í 1924 stovnaði hann rørsluna Amerikonsku Fólkakollveltingarfylkingina (APRA), ið skuldi berjast ímóti hjálandapolitikki USA í Latínamerika, tjóðartaka jørðina og ídnaðin og sameina indiánararnar í øllum Latínamerika. APRA-deildir vórðu settar á stovn í nógvum suðuramerikonskum londum, men tað var bara í Peru, at mong fólk tóku undir við fylkingini. Haya kom aftur til Peru í 1930 og gjørdist forsetavalevni hjá APRA. Mótstøðumaður hansara Sanchez Cherro vann valið, men ein aprista (APRA-viðhaldsmaður) gjørdi av við hann í 1933. Stríðið ímillum stjórnina og APRA stóð við í mong ár.
Øll lond í Suðuramerika hava kríggjast við grannalond síni um, hvussu landamørkini skuldu vera, og enn eru ikki allar marknatrætur loystar. Í kríggjunum ímillum Ekvador og Peru í 1940-árunum doyðu fleiri túsund fólk.
Fólkið í Lima, býur við breiðum og prýðiligum gøtum og borgum, atkvøddi fyri José Luis Bustamante, valevni, sum APRA stuðlaði, á forsetavalinum í 1945. Hann varð valdur. Haya stýrdi óalment stjórnini í tvey ár, hóast hann ikki varð valdur, men nærri kom hann ikki forsetaembætinum tey mongu árini, hann var upp í politikki.
Av fyrstantíð fekk APRA dygga undirtøku í Peru, men í mong ár varð rørslan bannað. Bæði herur og løgregla hildu hana mata støðið undan landsins trygd og bardust ímóti henni. Men hóast tað gjørdist rørslan tann politiski flokkurin, sum hevur verið longst í Peru.
Í 1980-árunum gjørdi kommunistiski uppreistrarbólkurin, Lýsandi Gøtan, nógv um seg í Peru. Endamálið var at seta á stovn kommunistiskt stýri í landinum. Rørslan fór harðliga fram - flutti burtur og myrdi fólk og legði bumbur í býunum í Peru. Oddamaður rørslunnar, Abimael Guzman (f. 3. desember 1934), varð tikin og settur fastur í 1993.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Nógv fólk býr á smáum gørðum í fjøllunum, og tey eru sera fátøk. Onnur arbeiða á stórgørðum og dyrka kaffi, sukur og bummull til útflutnings. Í undirgrundini er olja og annað náttúrutilfeingi, sum bøtir um gjaldføri landsins.
Tað er so lítið dyrkilendi í Andesfjøllum, at hvør jarðarskeki verður veltur. Nógvastaðni í líðunum laða bøndurnir bríkar, at teir kunnu nýta alt lendið, teir eiga. Sáað verður, sum veðurlagið er. Niðri á sløttum er lýtt og slavið, men hægri upp tú kemur, kaldari verður. Á háslættunum í Andesfjøllum er einasta frukt, ið veksur væl, epli.
Ógvuliga nógv æti er í tí kalda sjónum við Peru. Ætið er føðsla hjá ansjósum, makreli og sardinum, sum nógv er til av á hesum leiðum. Fiskamjøl úr ansjósum er stór útflutningsvøra hjá Peru. Níggjunda ella tíggjunda hvørt ár kemur flógvi havstreymurin, nevndur El Niño, og órógvar tilgongdina av æti, og fiskurin fer aðrar leiðir at søkja sær føðslu. Í 1992 og aftur í 1998 elvdi hetta til svára kreppu í fiskivinnuni.
Størstu fiskiveiðitjóðirnar eru Peru, Kina og Indonesia. Kina einsamalt fiskaði í 2003 næstan 10 miljardir tons, sum er 15 % av øllum heimsins fiskiskapi upp á 67 miljardir tons, næst teimum Peru, sum fiskaði 9 %.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Peru er eitt av teimum stóru londunum í Suðuramerika. Nógvastaðni er tættur regnskógur. Andesfjøllini skilja landið í trýggjar partar: strandarøki, hálandið og Amasonasskógurin.
Fram við strondini í Peru er fyri tað mesta slættlendi, men sum í norðara parti av Kili regnar tað sjáldan ella ongantíð, og tí ber ikki til at dyrka korn ella aðrar fruktir, uttan har sum áir koma oman úr fjøllunum. Slík pláss eru nógv fram við strondini, og har dyrka teir mais, rís, sukurrør, bummull og aðrar fruktir. Í havinum vestanfyri er ørgrynni av fiski og fugli. Inni í landinum eru fleiri fjallaryggir og stórir háslættar og dalar millum teirra.
Størsta fløtan er eystur móti Bolivia. Har er óføra stórt vatn, Titicacavatn, 3.810 m yvir havinum. Nógv nes skera seg út í vatnið, og í syðra endanum eru tvær fittliga stórar oyggjar, har toftir av fyrndargomlum templum eru at finna. Fleiri áir renna í vatnið, og ein stór rennur úr tí, og tí er vatnið ikki salt. Har á leið er býurin Cuzco, sum einaferð var høvuðsstaður í einum stórum indianaríki.
Høvuðsstaðurin eitur Lima, størsta skipahavnin er Callao.
Peru eru býttar upp í 25 landslutir og eitt høvuðsstaðarøki:


text:
Posta
Posta (fyrr: Postverk Føroya) er almennur stovnur/fyritøka og stendur fyri postútbering í Føroyum. Heimastýrið yvirtók 1. apríl 1976 postverkið frá Post- og telegrafvæsenet í Danmark. Í hesum sambandi útskrivaði Føroya landsstýri búmerkja- og navnakapping. Í 2005 varð Postverk Føroya, sum tað nevndist tá, gjørt um til partafelag. Í 2009 fekk stovnurin nýtt navn og nýtt búmerki, nýggja navnið er Posta.[1] Landið eigur allan partapeningin í partafelagnum. Landsstýrismaðurin velur á hvørjum ári teir tríggjar limirnar í nevndini, meðan starvsfólkið velur tveir nevndarlimir.[2] Stjóri í Posta er Joel undir Leitinum.[3]
Innihaldsyvirlit
Nevndin[rætta | rætta wikitekst]
- Tummas Hanus Dam, formaður
- Brynhild Setberg
- Petur Holm
- Áslak Tausen
- Jens Peder Jensen
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Skjútsur[rætta | rætta wikitekst]
Áðrenn regluligt samband var komið, var serligt flutningslag neyðugt til tess at fáa fólk og boð oyggjanna millum. Hetta var skjútsskipanin. Hvør bygdin skuldi hava nevnara (eisini róptur skjútsskaffari), ið átti at fáa manning at føra fólk, brøv ella pakkar úr oyggj í oyggj.
Fyrsta lógin um skylduna at skjútsa kom í 1865, og løgtingið ásetti gjaldið fyri fimm ár í senn. Tað var ymiskt fyri tey trý sløgini: embætisskjúts fingu teir minst fyri, nakað meira fyri prestaskjúts og mest fyri almenningsskjúts. Lítið var goldið, men hetta var framstig, tí undan hesi lóg var einki gjald. Hvør birgur maður, 15-50 ár á aldri, hevði skyldu at skjútsa og fekk bót, noktaði hann.
At føra post úr einari oyggj í aðra var mangan vandasigling í mysing og brotasjógvi. Petur í Mattalág var millum teir fyrstu postførararnar. Hann hevur sagt frá eini ferð frá skjútstíðini. Bræv, skrivað í Havn, skuldi í Leirar í Hvalba. Tað var merkt K. T. – ið stóð fyri Kongelig Tjeneste – og Uopholdelig Befordring, ið bar í sær, at tað skuldi sendast beinanvegin, ið líkindi vóru. Nevnarin í Havn fekk brævið og tilnevndi mann at fara um reynið til Kirkjubøar, har hann handaði nevnaranum har brævið. Hesin fekk áttamannafar at føra brævið um fjørð. Har lendu teir í óbygdum, har nú Skopunarbygd er. Maður fór fimur á fóti teir 4 fjórðingarnar heim á Sand at geva nevnaranum har brævið. Hann so norðuraftur til bátsfelagar sínar, ið lógu og bíðaðu. Heimasandsnevnarin fekk nú mann til Dals við brævinum, haðani annar bátur fór við tí til Hvalbiar. Har var brævið latið prestinum í Leirum. Streymurin var harður og hann øtlaði sjógvin, so bátsmanningin noyddist at gista í Suðuroy, men har gjørdist liggjandi illveður, ið helt teimum veðurføstum í samfullar tvær vikur.
Skjútsskipanin helt sær til fyrra heimsbardaga, tá hon so við og við fjaraði burtur, tí at postgjøldini vóru lutfalsliga lægri.
Fyrsta føroyska posthúsið[rætta | rætta wikitekst]
Fyrsta føroyska posthúsið læt upp í Tórshavn tann 1. mars 1870. Tað var táverandi sýslumaðurin í Suðurstreymoyar sýslu, Hans Christopher Müller, sum stóð fyri posthúsinum tey fyrstu árini. 1. mars 1884 varð posthús latið upp á Tvøroyri. Tann 1. mai 1888 læt posthúsið í Klaksvík upp sum tað triðja posthúsið í landinum. Bæði á Tvøroyri og í Klaksvík vóru tað eisini sýslumenninir, ið høvdu postin um hendi.
Í 19. øld komu ikki fleiri posthús enn hesi trý. Eftir aldarskiftið kom tó rættilig gongd á. Í 1903 vórðu sjey posthús latin upp. Í 1905 fóru teir undir at smíða posthús í miðbýnum í Havn, og var tað tikið í nýtslu 1. desembur. Tað var avgreiðslumaðurin C.C.Danielsen (seinni postmeistari), ið fekk hetta í lag. Hetta var fyrsta hús í Føroyum til post burturav.
Tey næstu 25 árini verða posthús latin upp í so at siga hvørjari bygd í landinum. Tey flestu lótu upp í árinum 1918, tá 15 nýggj posthús koma. Frá seinast í sekstiárunum til dagin í dag eru fleiri posthús latin aftur. Postsamskiftið við hesar bygdir verður nú avgreitt av sonevndum avgreiðslupostboðum. Hendan broytingin er ein partur av skynsemisbroytingunum í føroyska postverkinum seinastu árini.
Trupult og vandamikið starv[rætta | rætta wikitekst]
Fyri at lýsa hvussu trupult tað var at at avgreiða postsamskiftið við bygdir og útoyggjar tey fyrstu árini, skal her sum dømi sigast frá, hvussu fram varð farið í Norðoyggjum fyri og eftir aldarskiftið. Postmaðurin í Klaksvík tók sær av at bera post til bygdirnar eystan Múla. Hann gekk um Áarskarð til Árnafjarðar og um Toftaskarð norður á Norðtoftir. Síðan hevði hann bygdirnar Depil, Norðdepil og Fossánes á Borðoynni. Á Viðoynni hevði hann Hvannasund og Viðareiði. Posturin til Múla varð lagdur til heintingar á Fossánesi og posturin til Svínoyar og Fugloyar varð lagdur til heintingar í Hvannasundi. Tá í tíðini skuldi postmaðurin úr Klaksvík eisini í hvørt hús í teim bygdum, hann røkti.
Sami postmaður fór við árabáti úr Klaksvík til Kunoyar og síðan í Kalsoynna. Hann bar út post í Kunoy, á Syðradali, á Húsum og í Mikladali. Tá ikki var lendandi á Húsum og/ella í Mikladali, fór hann til gongu av Syðradali til Húsar og Mikladals, ella av Húsum til Mikladals og aftur. Posturin, sum skuldi norður á Trøllanes, varð lagdur til heintingar í Mikladali. Fólk á Trøllanesi komu so til Mikladals við og eftir posti av og á. Hetta gamla mynstrið er júst tað sama, ið nú er galdandi nógvastaðni í Føroyum, har avgreiðslupostboð taka sær av samskiftinum í nógvum bygdum.
Hetta starv kundi stundum vera vandamikið, og tí hava vit eisini dømi um, at maður lá eftir á. Fyrstu ferð var í 1887, tá Jakki í Vági var á veg úr Klaksvík til Árnafjarðar, hóast vetur var og vánaveður. Posturin skuldi fram, hvussu líkindini vóru, men hesuferð kom Jakki ikki vegin fram. Hann var seinni funnin undir Svøðunum, har hann var farin útav. Hann gjørdist bert 52 ára gamal.
Motorbátar[rætta | rætta wikitekst]
Í 1920-unum varð skipanin við árabáti millum oyggjarnar og postgongdin millum bygdir í stóran mun løgd niður. Í Klaksvík keypti Samson Joensen, ið var postmaðurin, sum gekk norður um fjall og róði í Kalsoynna, deksbátin Guttaberg. Hetta var í 1927. Guttaberg, sum hevði motor, var settur í sigling millum Klaksvík, Kunoyarbygd og Kalsoynna við posti, ferðafólki og farmi. Í 1914 setti Olaf Olsen (Olaf á Stongunum), keypmaður, Klaksvík, deksbátin Dan í sigling millum Klaksvík, Árnafjørð, bygdirnar eystan Múla, Svínoy og Fugloy, og 2 ár seinrí, í 1916, var Immanuel settur í sigling, og røkti Immanuel postrutuna til Másin byrjaði í sigling í 1959.
Postmaðurin í Fuglafirði um hetta mundið, Hans Jacob Petersen, ognaði sær tveir deksbátar við motori. Annar æt Ragnhild og hin Alma. Ragnhild sigldi við posti, ferðafólki og farmi norðureftir. Talan var um bygdirnar Hellur, Oyndarfjørð, Elduvík, Funning og Gjógv. Alma sigldi millum Fuglafjørð, Leirvík og Klaksvík. Báðir bátarnir høvdu navn eftir døtrunum hjá Hans Jacobi. Dóttir Hans Jacob, Alma Rustin, var elsta postfólk í Føroyum og hon gjørdist 100 ár. Hon byrjaði á posthúsinum í Fuglafirði sum 14 ára gomul. Í 1926 fekk Alma ábyrgdina av postviðurskiftunum í Fuglafirði . Hon fór úr starvinum sum posthúsleiðari 31. oktober 1975.
Annars var tað A/S J. Mortensens eftf. á Tvøroyri, sum í 1895 settu ta fyrstu maskinriknu strandfarasiglingina á stovn við dampskipinum Smirili, ið sigldi kring allar oyggjarnar. Tann 5. mars 1908 varð A/S Thorshavns Mælkeforsyning og Margarinefabrik sett á stovn. Longu í apríl sama ár keypti fyritøkan bátin Ruth úr Noregi. Ruth, sum hevði dampmaskinu, var 15 brutto tons til støddar. Hon varð keypt fyri 14.000 kr. Tann 1. august 1908 varð Ruth sett í fasta sigling millum Tórshavn og Hvalvík. Á farleiðini legði hon at fleiri staðni á vegnum. Hon sigldi eisini í Sandoynna. Í umleið 70 ár røkti A/S Thorshavns Mælkeforsyning og Margarinefabrik postflutningin millum Tórshavn og Skálafjørðin og nærum líka leingi millum Tórshavn og bygdirnar við Sundalagið.
Yvirtøka[rætta | rætta wikitekst]
Fram til 1. apríl 1976 varð postverkið í Føroyum rikið av danska postverkinum (Post- og Telegrafvæsnet). Tá í tíðini var bygnaðurin í postverkinum skipaður soleiðis, at vit høvdu eitt posthús (Postkontoret Thorshavn) við einum postmeistara. Síðan høvdu vit postavgreiðslurnar (postekspeditiónir) við sonevndum postekspeditørum sum leiðarum. Postavgreiðslurnar vóru: Klaksvík, Tvøroyri, Vágur, Vestmanna og Saltangará. Øll hini posthúsini vóru flokkað í tveir flokkar. Tey størru bóru heitið "brevsamlingssteder" og tey smærru bóru heitið "postudvekslingssteder".
Eftir løgtingsvalið í november 1974 skipaðu javnaðarflokkurin, fólkaflokkurin og tjóðveldisflokkurin samgongu. Henda setti sær fyri, at taka yvir postverkið. Í 1975 komu samráðingar í lag millum donsku ríkisstjórnina og landsstýrið um yvirtøkuspurningin. Úrslitið av hesum samráðingum varð, at heimastýrið yvirtók postverkið í Føroyum frá 1. apríl 1976. Nýggi stovnurin undir Landsstýrinum fekk navnið Postverk Føroya, og eitt veðrahorn varð kosið til búmerki hjá stovninum.
Føroysk frímerki[rætta | rætta wikitekst]
Í 1974/75 fór danska postverkið undir at framleiða føroysk frímerki. Postverkið í Føroyum nýtti hesi frímerki til frímerkingar av postsendingum og at selja til frímerkjasavnarar. Tey fyrstu føroysku frímerkini komu á marknaðin 30. januar 1975. Frá fyrsta degi sýndu frímerkjasavnarar í ymiskum londum stóran áhuga fyri føroysku frímerkjunum. Fleiri ferðir hava frímerki verið næststørsta føroyska útflutningsvøra.
Eitt áhugavert tíðarskeið í føroysku frímerkjasøguni er tíðin beint eftir fyrra heimsbardaga, tá vit í Føroyum vóru noydd til at nýta bráfeingisfrímerki (provisorier). Tann 8. desember 1918 fekk "Thorshavns Postkontor" eitt skriv úr Keypmannahavn dagfest 16. november 1918. Í skrivinum varð boðað frá fylgjandi hækkingum í teim galdandi postgjøldunum:
- Brøv innanoyggja upp til 250 gr. úr 5 oyrum uppí 7 oyru
- Postkort til Danmarkar upp til 250 gr. úr 4 oyrum uppí 7 oyru
Hækkingin skuldi galda frá 1. januar 1919.
Vegna vánaligt samband við umheimin var ikki møguleiki fyri at fáa tey nýggju 7-oyra frímerkini til Føroya áðrenn 1. januar 1919. Økti tørvurin á 7-oyra frímerkjum - til brøv innanoyggja og postkort til Danmarkar - førdi við sær, at goymslan av 1-, 2-, 3-, og 4-oyru suppleringsmerkjunum ikki rakk til og varð tí neyðugt við øðrum tiltøkum. Thorshavns Postkontor fekk tí loyvi til at klippa 4-oyru frímerkini í helvt, soleiðis at hvør helvtin kundi nýtast sum 2-oyra frímerki.
Tá hesi eisini vóru við at verða uppi, fekk Thorshavns Postkontor loyvi til at yvirstempla ta neyðugu mongdina av 5-oyra merkjum, soleiðis at hesi kundu nýtast sum 2-oyra frímerki. Til hetta endamál gjørdi Peter Poulsen, snikkarameistari, eitt hondstempul við tekstinum 2 Øre. Stemplið varð kallað "stólabeinsstemplið" av tí at skaftið varð gjørt úr einum gomlum stólabeini.
Ein líknandi støða var í 1940/41. Hin týska hersetingin av Danmark - og ein serliga ringur vetur við ísi í Skagerak og Kattegat - førdi við sær at skipaferðslan millum Føroya og Danmarkar varð tarnað, soleiðis at vit í Føroyum komu at mangla frímerki við teim mest brúktu virðunum. Aftur hesuferð vórðu frímerki yvirstemplað og tikin í nýtslu til nýggj merki komu úr Danmark.
Sum ein náttúrlig avleiðing av yvirtøkuni 1976 vórðu tvær nýggjar deildir skipaðar í føroyska postverkinum. Hesar vóru Frímerkjadeildin og Postgirostovan. Síðani hevur Frímerkjadeildin yvirtikið alt frímerkjaarbeiði. Deildin skipar fyri framleiðsluni, stendur fyri útgávunum og hevur sjálv alla søluna um hendi.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Uttanhýsis slóðir[rætta | rætta wikitekst]
- Postur.fo
- Stamps.fo - Frímerkjadeildin
- Stamps.fo: "Brot úr postsøguni" (kelda)
- FaroeStamps.fo (natúr, søga og landfrøði á frímerki)
- FaroeStamps.fo - Postverk Føroya 25 ár (kelda)
- FaroeStamps.fo - Postsøgan í Fuglafirði (kelda)
- FaroeArtStamps.fo (list og listafólk á frímerki)
- Tjatsi.fo (sagnir og kvæði á frímerki)
- Myndablaðið NÚ nr. 6, 1976


text:
FARC
Fólksins Herur er best kendur sum FARC (stytting fyri Fuerzas armadas revolucionarias de Colombia) ella FARC-EP. Hetta er ein marxistiskur-leninistiskur uppreistrarherur í Kolumbia, sum hevur stríðst síðandi 1964. FARC er hernaðarligi vongurin hjá kommunistaflokkinum í landinum. ES, USA [1], Avstralia, Kanada, v.f. meta FARC sum ein yvirgangsbólk, meðan lond sum Kuba, Venesuela, Kili og Brasil meta bólkin sum ein sum stríðist fyri frælsi. FARC hevur fíggja sítt virksemi við millum annað at leggja skatt á bøndur sum framleiða kokain [2], og teir eru eisini kendir fyri at hava burturflutt fólk. Kendasta burturflytingin var av forsetavalevninum Íngrid Betancourt, ið sæt fangi í seks og eitt hálvt ár frá februar 2002 til juli 2008 [3].
Mett verður, at FARC hevur umleið 8.000 limir. Tann vinstrasinnaða uppreistrarrørslan hevur ligið í stríði við tann kolombiska stjórnarherin í uml. 50 ár.


text:
Skotvápn
Skotvápn er vápn til at skjóta við. Vápnaídnaðurin er ein av heimsins størstu ídnaðum.
Eitt mett miðaltal uppá 42 prosent av morðum um allan heim, verða framd av einkultpersónum og brotsmannaliðum, ið nýta skotvápn [1].
Í USA[rætta | rætta wikitekst]
Skotvápn er ein inngrógvaður partur av borgararættindunim í USA, og stendur í grundlóguni. Í USA verða 11 000 fólk skotin til deyðis árliga. Í einum heimi í USA, har skotvápn er í húsinum, økist vandin fyri, at ein í húsinum verður myrdur við 41 % (sbrt. Amnesty International).
Ein kanning hjá Harvard School Of Public Health staðfestir, at fleiri morð henda í teimum amerikansku statum har fólk eiga lutfalsliga fleiri skotvápn.


text:
Virkisøki formansskapsins er: Formansskapur løgtingsins er hitt hægra fyriskipaða stýrið í løgtinginum og umboðar tingið úteftir. Formansskapurin skal tryggja, at løgtingsumsitingin virkar væl og tíðarhóskandi í allar mátar.Umframt viðger formansskapurin ítøkilig mál, ið sbrt. tingskipanini skulu leggjast fyri formansskapin, mál av grundregluligum týdningi og/ella stórum týdningi og mál, sum annars skulu verða viðgjørd eitt nú:
1) Hægri fyriskipaðar spurningar løgtingsarbeiðinum viðvíkjandi,
2) lønarviðurskifti løgtingsmanna sbrt. stýrisskipanarlógini § 25,
3) spurningar, um tingmaður í valskeiðnum hevur mist valbæri sítt og tí má siga tingsessin frá sær sbrt. stýrisskipanarlógini § 6, stk. 4,
4) spurningar um at taka óárinið frá løgtingsmanni sbr. stýrisskipanarlógini § 24.
Formansskapurin setir løgtingsskrivstovustjóran sbrt. tingskipanini § 20. Formansskapurin tekur støðu til mál, sum skulu verða burturvíst eftir reglunum í tingskipanini § 57, stk. 1.
Formansskapur valdur av nýggjum 8. mars 2011


text:
Gengis Kan
Gengis Kan (føddur Temüjin Borjigin onkuntíð millum 1162 og 1167 – deyður 25. august í 1227) var høvdingasonur. Hann var smádrongur, tá ið pápin varð myrdur, men sum hann vaks upp, bardi hann allar fíggindar niður, tók ræðið á øllum mongolsku ættbólkunum og tók sær navið Gengis Kan - prinsur av øllum, sum millum heimshøv er. Hann vildi vinna allan heimin undir seg. Í 1206 herjaði Gengis Kan í Kina og síðan sum hvirluvindur um Ásia og Eysturevropa.
Í 1227 doyði Gengis Kan, og so við og við syndraðist ríkið, tí at eftirmenninir klandraðust. Tá ið Gengis Kan doyði, varð mongolska ríkið býtt sundur í 4 kanat (ríki). Abbasonur Gengis, Kublai, fekk eystasta kanatið. Vestastu kanatini, sum vóru smærri, syndraðust so líðandi, tó at Timur Lenk, kanur Gylta fylgisins, stutt tíðarbil í 14. øld ráddi á teimum øllum.


text:
So sær tabellin endiliga út sum hon skal
Eftir ein sera góðan fyrra hálvleik, við málum frá báðum teimum nýggju leikarunum, Hørði Askham og Briani Olsen, hildu vit fast við sigurin, hóast AB fekk eitt mál. Nú eru tveir triðingar farnir av kappingini og vit liggja nummar 1.
Liðið: Petur Meinhard Magnussen; Tórstein Mýlingstind, Aristide Tehe, Emil Mikkelsen, Andrias Eriksen; Hørður Askham (Brandur, 86'), Jovan Radinovic-Panic; Jákup Sveinbjørn Olsen (Ásmund, 74'), Brian Olsen, Tór-Ingar Askelsen; Hans Arni Ellefsen (Hørður, 46').
Eyka: Hørður Johansen, Jóhan Selfoss, Ásmund Hansen, Brandur Heinason.
Vit byrjaðu sera væl í dag og spældu kanska okkara bestu 45 minuttir í fyrra hálvleiki. Hetta gjørdi at mótstøðuliðið, hóast tað var oddaliðið, ikki fekk fótin fyri seg í byrjanini. Kombinatiónirnar sótu væl framm eftir miðjuni og Tór-Ingar og Jákup Sveinbjørn komu væl við á kantunum.
Fyrsta málið kom rættiliga skjótt. Vit vunnu horna í høgru og Jovan skeyt innskrúva við vinstra beinið. Innleggið kom væl innfyri, eingin fekk fatur á bóltinum og brádliga stóð Hørður Askham leysur og skoraði trygt.
Vit hildu á við góða spælinum, og miðskeiðis í fyrra hálvleiki kom seinna málið. Jovan var aftur innblandaður, har hann fekk ein bólt við sær fram eftir miðjuni. Hann trekti longur og longur, men fekk ikki skot á. Komin næstan aftur til baklinjuna áraka fimm-meturin, legði hann bóltin lágt aftureftir inn í brotsteigin, har Brian lá uppá lúr. Vendur burtur frá málingum fekk Brian bóltin undir kontrol, snaraði sær á og skeyt út til høgru stong. Málverjin fekk einki gjørt og 2-0.
Sum sagt fekk AB ikki fótin fyri seg í byrjanini, og tað var ikki fyrr enn í síðstu minuttunum at teir fingu fyrsta málmøguleikan. Hann var hartil eisini stórur, men Petur stórbjargaði skotinum úr stuttari fjarstøðu og retururin fór við síðuna av.
Eins væl og vit spældu í fyrra hálvleiki, spældu vit illa í seinna. Snøgt sagt einki hekk saman og vit dúvaðu stórt sæð uppá sterkt verjuspæla og langar bóltar.
Ein smáskaddur Hans Arni bleiv útskiftur í hálvleikinum, men innskiftið Hørður Johansen fekk ikki nógv at arbeiða við, og vit fullu langt aftur.
Longu í 7. minutti fingu gestirnir mál sítt. Tað var eitt innlegg úr teirra høgru, sum, umvegis ein hæl, snýtti málverja okkara, og so var støðan spent, altso 2-1.
Eina løtu miðskeiðis í hálvleikinum fingu vit flutt okkum longur fram. Vit pressaðu verjuna og málverjan til at gera mistøk og fingu nøkur góð fríspørk og hornaspørk, men einki spurdist burturúr.
"Argjamenn" fingu ongantíð ongantíð lagt okkum undir trýst hóast spælt var um 1. plássið, og vit hildu fast við leiðsluna heilt til dagsins dómari bríkslaði av.
Eftir nú at hava hála 6 stig í land uppá 4 dagar, er aftur steðgur. Vit spæla aftur mánadagin 13., tá ið Klaksvíkingar koma vestur á vitjan á Dungasandi. Dysturin verður kl. 19:00.
Koyrið á 07 Vestur!


text:
Barnarættindi
Í fleiri enn 24 londum verða børn undir 15 ára aldur brúkt sum hermegi hjá stjórnini og í uppreistri [3]. Kríggj rakar børn meinast.
Hvønn dag doyggja uml. 22 000 [4] børn um allan heimin. Flestu teirra kundu livað, um heilsuviðurskiftini høvdu verið betri.
UNICEF, barnagrunnur ST, heldur, at fleiri enn 100 milliónir børn halda til úti á gøtuni [5][6]. Mangt ger, at børn fara út á gøtuna, til dømis fátækt, harðskapur, svongd ella kynslig misnýtsla. Barnatalið økist, sum húski flyta av bygd og í bý.
ST-sáttmálin um barnarættindi[rætta | rætta wikitekst]
ST samtykti í 1959 Yvirlýsing um barnarættindi [7]. Í yvirlýsingini eru 10 greinir, ið skulu verja børn og tryggja teimum vælferð. Men ein yvirlýsing er ikki bindandi. Tí skeyt Pólland upp í 1979, altjóða barnaárið, at gerast skuldi ein altjóða sáttmáli um barnarættindi [8]. Lond, ið góðkenna ein altjóða sáttmála, binda seg samstundis at halda hann.
Á aðalfundi í ST 20. november í 1989 varð viðtikin altjóða sáttmáli um barnarættindi. Hann sigur m.a., at fólk undir 18 ára aldur er barn. Men undantøk eru. Í summum londum er lógaldurin lægri og barnaaldurin samsvarandi. Altjóða sáttmálin slóðar fyri tí, "ið gangnar barninum best". Húskið hevur størsta týdning í lívinum hjá barninum, og samfelagið hevur ábyrgd av, at altjóða sáttmálin um barnarættindi verður hildin.
Sáttmálin fekk gildi á heysti 1990, tá fleiri enn 20 lond høvdu staðfest hann. Føroya Løgting setti við kunngerð nr. 90 frá 7. oktober 1993 sáttmálan í gildi frá 11. mai 1993. Nú hava fleiri enn 140 lond [9] skrivað undir at halda tær 54 greinirnar í sáttmálanum.
Sáttmálin um barnarættindi hevur til endamáls at:
- Tryggja øll børn fyri órættvísi og útarming.
- Geva øllum børnum møguleikar at taka lut í avgerðum, ið ávirka lív teirra.
- Gera sítt til at skipa eitt rættvíst altjóðasamfelag, sum ikki bert børn, men øll mannaættin, hevur krav um.
Einføld útgáva[rætta | rætta wikitekst]
- 1. grein: Hvat er eitt barn. Allir persónar undir 18 ára aldur, ásetir landsins lóg ikki lægri lógaldur.
- 2. grein: Javnstøða og verja fyri mannamuni. Grundreglan um, at øll rættindi galda fyri øll børn uttan undantak. Tað er landsins skylda at verja børnini fyri øllum mannamuni.
- 3. grein: At tryggja áhugamálum barnanna. Tað er samfelagsins skylda at tryggja áhugamálum barnanna, tá avgerðir vera tiknar. Samfelagið hevur skyldu at gera serstakar reglur til verju fyri børnini.
- 4. grein: Útinning av endamálum sáttmálans. Samfelagið hevur skyldu at halda sáttmálan í orðum og verki.
- 5. grein: Leiðbeining av foreldrum. Foreldur eiga at verða leiðbeind soleiðis, at børnini búnast samsvarandi evnum og møguleikum teirra.
- 6. grein: Rætturin til lívið. Barnsins rættur til lívið og skylda samfelagsins at tryggja børnunum undankomu og menning.
- 7. grein: Navn og tjóðskapur. Børn hava rætt til navn og tjóðskap frá vøggustabbanum
- 8. grein: Verja av samleika. Skylda samfelagsins at verja og. um neyðugt, endurstovna barnsins grundleggjandi samleika (navn, tjóðskap og ættarbond).
- 9. grein: Verja foreldranna av barninum. Børn hava rætt at búgva hjá foreldrunum, uttan so at mett verður, at hetta samsvarar ikki tørvi barnanna. Børn hava rætt til samband við bæði foreldrini, hóast tey ikki búgva hjá teimum. Er tað av samfelagsávum, at barnið er tikið frá foreldrunum, hevur samfelagið skyldu at knýta sambandið aftur við foreldrini.
- 10. grein: At føra familjur saman. Børn og foreldur hava frítt at fara úr hvørjum landi sum helst og venda aftur til egið land at verða sameind.
- 11. grein: Barnaræning. Samfelagið hevur skyldu at forða fyri, at børn verða rænd í útlondum av foreldrum ella øðrum.
- 12. grein: Rættur at siga sína hugsan. Børn hava rætt at siga sína hugsan og krav um, at hugsan teirra verður vird.
- 13. grein: Frælsi at bera boð og fáa upplýsingar. Børn hava rætt at boða frá sínum kenslum og sjónarmiðum, tó uttan at gera seg inn á annara rættindi. Børn hava rætt at leita eftir, fáa og lata upplýsingar frá sær.
- 14. grein: Tanka-, samvitsku- og trúarfrælsi. Børn hava rætt at trúgva og tilbiðja. Samfelagið hevur skyldu at virða undirvísing í trúarlæru.
- 15. grein: Rættur at stovna feløg. Børn hava rætt at gerast limir í feløgum og vera við at stovna feløg, tó uttan at gera seg inn á annara rættindi.
- 16. grein: Verja av heimalívi. Børn hava rætt til verju fyri tilvildarligari ella ólógligari uppílegging í heimalívið.
- 17. grein: Týdningur av fjølmiðlum. Samfelagið hevur skyldu at tryggja børnunum atgongd til upplýsingar frá hóskandi nøgd av innlendis og altjóða tíðindamiðlum.
- 18. grein: Barnauppaling. Samfelagið hevur skyldu at tryggja, at barnsins foreldur ella verji hava høvuðsábyrgdina av uppalingini, og at geva vegleiðing og hjálp í hesum sambandi.
- 19. grein: Verja fyri ringari viðferð. Samfelagið hevur skyldu at verja barnið fyri allari ringari viðferð frá foreldrum ella øðrum, at fyribyrgja allari ringari viðferð og at bøta um fylgjurnar av tílíkari viðferð.
- 20. grein: Foreldraleys børn. Samfelagið hevur serliga skyldu at verja børn, sum hava mist foreldur og familju og at tryggja teimum aðra røkt og, um tað krevst, ættleiðing.
- 21. grein: Ættleiðing. Samfelagið hevur skyldu at tryggja at loyvi einans verður givið til ættleiðing, um tað er til barnsins frama.
- 22. grein: Flóttabørn. Samfelagið hevur skyldu at tryggja serstaka verju av børnum á flótti ella sum søkja um flóttastøðu og at samstarva við avvarðandi felagsskapir flóttabørnum til verju og hjálpar.
- 23. grein: Brekað børn. Brekað børn hava rætt til bestu hjálp, umsorgan og upplæring at tryggja teirra sjálvsálit og møguleikar til ríkt og virkið lív.
- 24. grein: Heilsa. Børn hava rætt til heilsu og eiga at fáa læknahjálp við serligum atliti at fyribyrgjandi heilsurøkt. Samfelagið hevur skyldu at minka um tilburðir av barnadeyða og at virka fyri, at gamlir siðir, ið kunnu skaða heilsu barnanna, verða avlagdir.
- 25. grein: Reglulig kanning av viðurskiftum hjá børnum á stovni. Samfelagið hevur skyldu til við regluligum millumbilum at kanna viðurskiftini hjá børnum, ið búgva á røktar- og viðgerðarstovnum.
- 26. grein: Almannatrygd. Børn hava rætt til almannatrygd.
- 27. grein: Lívskrøv. Børn hava rætt til hóskandi lívskrøv. Foreldrini hava høvuðsábyrgdina av, at hesi krøv verða lokin, og samfelagið hevur skyldu at hjálpa til, um tað er neyðugt.
- 28. grein: Upplæring. Børn hava rætt til upplæring, og samfelagið hevur skyldu at tryggja øllum børnum skyldubundnan og ókeypis barnaskúla við menniskjansligum agareglum.
- 29. grein: Endamálið fyri upplæringini. Samfelagið hevur skyldu at tryggja, at upplæringin virkar til at menna barnsins persónsmensku og evni, at hon fyrireikar barnið til eitt virkið vaksnamannalív, fremur virðingina fyri mannarættindum og at mennir virðingina fyri barnsins egnu mentunarligu og tjóðskaparligu virðum.
- 30. grein: Minnilutar. Børn, ið hoyra til minnilutabólkar, hava rætt til at liva samsvarandi teirra egnu mentan og átrúnaði og at tala sítt egna mál.
- 31. grein: Frítíð og hvíld. Børn hava rætt til frítíð, hvíld og spæl og at taka lut í mentarligum og skapandi virksemi.
- 32. grein: Barnaarbeiði. Samfelagið hevur skyldu at verja børn fyri arbeiðsumstøðum, ið kunnu hótta teirra heilsu, upplæring og menning. Minstialdur og trygd eiga at verða fyriskipað.
- 33. grein: Misnýtsla av rúseitri. Børn hava rætt til verju fyri misnýtslu av rúseitri og fyri at verða sett í arbeiði við framleiðslu og sølu av rúseitri.
- 34. grein: Kynslig misnýtsla. Børn hava rætt til verju fyri kynsligari misnýtslu, skøkjuvirki og medvirkan til barnaporno íroknað.
- 35. grein: Søla og rán av børnum. Samfelagið hevur skyldu til at nýta øll ráð at forða sølu av børnum og barnaráni
- 36. grein: Onnur misnýtsla av børnum. Børn hava rætt til verju fyri øllum øðrum sløgum av misnýtslu.
- 37. grein: Píning og revsing. Samfelagsins skyldur mótvegis børnum, ið eru handtikin ella sett í varðhald. Bann fyri píning, grimari ella niðrandi viðferð, revsing, deyðarevsing og lívlongum fongsli. Børn, sum sita í fongsli, hava rætt til menniskjansliga viðferð, mugu ikki sita saman við vaksnum og hava rætt til samband við familjuna.
- 38. grein: Vápnað stríð. Samfelagið hevur skyldu at halda altjóða avtalur um krígsførslu, eitt nú at tryggja at børn undir 15 ára aldur ikki taka lut í bardaga og at avmarka útskrivingn av 15-18 ára gomlum til vápnaða tænastu. Í Vápnaðum stríði hava øll børn rætt til verju og røkt.
- 39. grein: Endurbúgvandi røkt. Samfelagið hevur skyldu til at tryggja øllum børnum, ið hava verið fyri vanrøkt, píning ella misnýtslu, best møguliga viðgerð, soleiðis at tey kunnu mennast aftur sum samfelagsborgarar.
- 40. grein: Viðferð av børnum í rættinum. Børn undir ákæru hava krav um rættarhjálp og rættvísa viðferð. Samfelagið hevur skyldu til at hava serliga umsorgan fyri ungum lógbrótarum og at royna at endurbúgva teir heldur enn revsa.
- 41. grein: Barnsins frami. Landsins lógir ella altjóða reglur, ið tryggja børnum betri rættindi enn hesin sáttmálin, eiga at nýta frama, har tað er gjørligt.
- 42. grein: Almenn kunning um sáttmálan. Samfelagið hevur skyldu til at kunngera henda sáttmálan bæði fyri vaksnum og børnum.
- 43. grein: Nevnd at taka sær av barnarættindum. Skipað verður ein nevnd at taka sær av, at reglurnar í hesum sáttmála verða settar í verk og hildnar.
- 44.-54. greinir: Frágreiðingar til nevndina. Tey lond, ið hava staðfest henda sáttmálan, hava skyldu at senda nevndini frágreiðingar. Eftirlit við at sáttmálin verður hildin. Undirskrift, staðfesting, gildiskoma og onnur viðurskifti.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://edition.cnn.com/2011/WORLD/americas/06/09/cnnheroes.duron.miranda.argentina/index.html
- ↑ http://www.unicef.org/infobycountry/brazil_1920.html
- ↑ http://www.childsoldiersglobalreport.org/content/facts-and-figures-child-soldiers
- ↑ http://www.globalissues.org/article/715/today-over-22000-children-died-around-the-world
- ↑ http://www.cyc-net.org/cyc-online/cycol-0904-Homelessness.html
- ↑ http://www.womenaid.org/wcwi.htm
- ↑ http://www.unicef.no/Om+UNICEF/UNICEFs+historie
- ↑ http://fadder.euinfo.no/barnekonvensjonen/
- ↑ http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-11&chapter=4&lang=en


text:
Obi-Wan Kenobi
Obi-Wan Kenobi er ein karakterur (figurur) í Star Wars universinum. Hann er ein av fleiri høvuðs-karakterum í Star Wars røðunum. Saman við Anakin Skywalker (Darth Vader), R2-D2 og C-3PO, er hann ein av bara fýra karakterum, ið koma fyri í øllum seks Star Wars filmunum. Í upprunaligu triologiini verður hann spældur av Alec Guinness, og í prequellinum verður hann spældur av Ewan McGregor, og í Star Wars filminum The Clone Wars og sjónvarpsrøðini av sama navni leggur James Arnold Taylor rødd til hann.


text:
Bjarnoyggin
Bjarnoyggin er syðsta oyggin í oyggjabólkinum Svalbarð. Bjarnoyggin varð funnin av hálendsku slóðarunum Willem Barents og Jacob van Heemskerk tann 10. juni 1596. Navnið kemst av, at bjørn varð sædd svimjandi nærhendis, tá oyggin varð funnin. Oyggin var óheft land, sokallað terra nullis til Svalbarðs sáttmálin í 1920 legði oynna undir norsk fullveldi. Bjarnoyggin, sum er millum norska meginlandið og Spitsbergen, er friðað burtursæð frá einum parti, sum hýsir einari veðurstøð. Endamálið við at friða umhvørvið á oynni er at varðveita sjófuglin og vistfrøðina sum heild.


text:
Ídnaðarland
Ídnaðarlondini eru í høvuðsheitinum tey ríku londini í Vesturheiminum. Í teimum londum, vit kalla ídnaðarlond, er ídnaðurin týdningarmesti vinnuvegurin. Í menningarlondum eru serstakliga landbúnaður ella fiskivinna týdningarmest, ikki tí, fólk í ídnaðarlondum liva eisini av fiskivinnu og landbúnaði, men úrtøkan til hvørt fólk ella hvønn arbeiðstíma er munandi betri enn í menningarlondunum. Ídnaðarlondini hava hægri úrtøku, tí maskinur gera ein part av arbeiðinum, betur verður dyrkað, funnið verður fram til nýggj kornsløg, handilsstøð nýtt og ikki mykja, nýggj amboð, sum arbeiða jørðina betur, og ofta eru garðarnir størri.
Lond í Vesturheiminum bygdu upp sín ídnað í 19. og fyrra helmingi í 20. øld, í hjálandaveldistíðini. Flestu av hesum hjálondum eru nú sjálvstøðug lond, men kortini eru tey heft búskaparliga at Vesturheiminum. Tey noyðast at læna pening í ídnaðarlondunum til høgu rentu, og skulu tey gjalda aftur lánini, noyðast tey at selja ídnaðarlondunum tilfar fyri tað, ídnaðarlondini leggja á. Og skuldi tað eydnast onkrum mennigarlandi at gjørt ídnaðarvøru, so er næstan ógjørligt at sleppa inn á marknaðin í ídnaðarlondunum.


text:
Dominikanalýðveldið
Dominikanalýðveldið (spanskt: República Dominicana) ella Dominikanska Lýðveldið, er lýðveldi í Karibia.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Landið var undir Spania í mong ár, men nú er ávirkanin úr USA stór.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið og mentanin hava røtur aftur í spanska, afrikanska og indiánska mentan.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið í Dominikanalýðveldinum hevur betri kor enn í Haiti, har ógvuliga fá hava ráð at søkja sær læknahjálp. Mest eru tað ferðavinnan og námsvinnan, ið hava styrkt búskapin í lýðveldinum. Eisini hava myndugleikarnir stuðlað nýggjum vinnugreinum, til dømis klædnavirkjum. Seinastu árini eru bygdir mangir frítíðarstaðir, og hevur tað givið nógv arbeiði. Nógv fólk úr Haiti kemur eisini higar at arbeiða.
Har er silvur, platin, uran og nikkul, og har er eisini størsta gullnám í Karibia. Ferðavinna og sukur eru høvuðsinntøkukeldur.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Skógarklædda fjallalandslagið í Dominikanalýðveldinum líkist nógv tí í grannalandinum fyri vestan. Nógv náttúruríkidømi er í oynni.


text:
Narkotika
Narkotika, á føroyskum ofta nevndur drøgg, eru mong og ymisk rúseitur. Vit býta tey í fýra høvuðsflokkar: Sansahvørvandi evni ella tilvitskurúmkandi evni geva fólki sansahvørvingar, til dømis LSD ella meskalin; Søvandi evni (morfin, heroin, opium, v.fl.) fáast úr fræhylkinum á opiumsdreymsólju; Kannabis (hash ella marijuana) úr kvennblómuni á hampi; og miðstimbrandi evni eru bæði í kokaini, sum er úr bløðunum á kokaurunninum, og í manngjørdum evnum í heilivágídnaði (til dømis preludin ella amfetamin). Øll evnini eiga í felag, at tey eru ring fyri heilsuna. Í Føroyum eins og í flestum londum er ikki loyvt at selja ella hava hesi narkotika.
Fólk verða lættliga bundin at narkotika, tí tey verða sera illa fyri, fáa tey ikki rúsevni. Tey eru narkomanar, rúseitringar. Teimum er alt um at gera at útvega sær pening fyri rúseitur. Nógvir narkomanar doyggja ungir. Mong bidda, stjala ella selja sjálvan seg. Summir doyggja av eyðkvæmi. Teir, sum sproyta evni í seg, kunnu fáa eyðkvæmi, hevur onkur við hesari sjúku brúkt somu sproytuna. Til eru viðgerðarstøð fyri narkomanar. Mangir royna at leggja av, tí eitrið oyðileggur teimum lívið.


text:
Vælkomin til Faroe Marine Products
Faroe Marine Products er eitt føroyskt virki, ið turkar fiskahøvd og ryggir til matna. Tað mesta er av toski, hýsu og upsa, men harafturat verða høvd og ryggir av longu og brosmu eisini turkað. Virkið turkar eisini flaktan upsa og upsakotelettir til matna.
Faroe Marine Products byrjaði sítt virksemi í 2001 við teirra víðsjón at gagnnýta størri part av fiskinum til matna. Restin varð antin koyrt burtur ella brúkt til djóraføði. Virkið fær sína rávøru frá øllum fiskavirkjum í Føroyum, sum harvið fáa eina munandi virðisøking burturúr.
Faroe Marine Products varð upprunaliga bygt til at taka ímóti 6.000 tonsum av rávøru um árið. Virkið er javnt og samt útbygt, so tað nú kann taka ímóti 15.000 tonsum av rávøru um árið. í 2005 framleiddi Faroe Marine Products umleið 11.5000 tons av høvdum og ryggjum. Siga vit, at rávøran annars fór til djóraføði ella burturkast, er vøran virðisøkt fýra ferðir við at verða turkað og send á afrikanska marknaðin.
Høvdavirkið, sum tað verður nevnt í vanligari talu, varð útnevnt Ársins virki á árliga føroyska vinnudegnum í 2005.
Faroe Marine Products er eitt føroyskt virki, ið turkar fiskaúrdráttir til matna. Vit útflyta meginpartin av vøruni, men turka eisini fisk til heimliga marknaðin.
- Dómsnevndin heldur, at tað, sum Høvdavirkið ger, snýr seg um týðandi undangongu innan føroyska fiskavirking, var millum annað sagt á vinnudegnum, tá vinnarin varð avdúkaður.
Latest news
Latest blog posts
Business news
NEW YORK (Reuters) - The hashtag #RIPTwitter became the top trending U.S. item on Twitter on Saturday, after a report...Saturday, February 6, 2016
FRANKFURT (Reuters) - The vast troves of consumer data held by big Internet companies should be scrutinized in merger...Saturday, February 6, 2016
WASHINGTON (Reuters) - Russian authorities in November raided offices associated with a Moscow film distribution and ...Friday, February 5, 2016
TORONTO (Reuters) - BlackBerry Ltd is cutting 200 jobs at its hometown headquarters in Ontario and in Florida in orde...Friday, February 5, 2016
WASHINGTON (Reuters) - U.S. and UK spy agencies and police may soon be allowed to directly ask media companies in eac...Friday, February 5, 2016


text:
Horsens kommuna
Horsens kommuna (Danskt: Horsens kommune) er ein kommuna í Región Miðjútlandi í Danmark.
Innihaldsyvirlit
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Borgarstjórar[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Í norðara parti av Horsens kommunu, sunnanfyri Mossø, er næsthægsta náttúrliga hæddarpunktið í Danmark, Yding Skovhøj, 170,77 metrar yvir havið, sum er beint vestanfyri tað hægsta náttúrliga hæddarpunktið í Danmark, Møllehøj, 170,86 metrar yvir havið, og triðhægsta Ejer Bavnehøj, 170,35 metrar yvir havið, bæði tey síðstnevndu eru í Skanderborg kommunu.


text:
Gdańsk
Gdańsk (á týskum Danzig) er ein býur i Póllandi, sum hevur umleið 460.000 íbúgvar. Býurin er ein hin týdningarmesti havnabýur Póllands. Býurin liggur í Norðurpóllandi út til Eystrasalt (Baltiska havið). Býurin hevur áður hoyrt til Týskland og hevur eisini verði sjálvstøðugur til tíðir. Býurin Gdansk í Eysturproysalandi í Norðurpóllandi, er søguligur býur, bygdur í miðøld. Í 1356 kom hann upp í týsku Hansasamgonguna og gjørdist ein av týdningarmestu handilsbýum við Eystarasalt. Næstan allur býurin var oyðilagdur undir Seinna heimsbardaga, men er nú endurreistur í upprunaligum líki.


text:
Innara-Mongolia
Innara-Mongolia (kinesiskt 内蒙古) er tann parturin av Kina, sum liggur næstur Mongolia. Hin parturin av Kina gongur eisini undir navninum Ytra-Mongolia. Veðurlagið er temprað landveður og turrligt bæði summar og vetur. Serliga har suðuri ber av. Og har er eisini ein stór oyðimørk, sum eitur Gobi. Nakað av landinum er tó steppa ella vaksið við grasi. Har ganga hirðar við kamelum og seyðafylgjum. Nakað av fólkinum er fastbúgvandi og dyrkar jørðina. Í tey seinastu 100 árini eru milliónatals kinesarar fluttir úr Kina í Innaru-Mongolia at búgva, so nú er upprunafólkið við minniluta. Innara-Mongolia hevur síðan 1950 hoyrt til kinesiska fólkalýðveldið.


text:
Petur Pólson:Eyma Sál Lyrics
this wiki
This song is by Petur Pólson and appears on the album Koma (2005).
- Music: Petur Pólson, Eiler Hansen (partly based on Hjalgrims Kvæði)
- Lyrics: Petur Pólson
sum myrkrið hevur gjørt
andlitið fjalist av mjørkanum
og myrkrið kennist stórt
eyma sál tín hevur sár
sum myrkrið hevur gjørt
menniskju litað av mjørkanum
og hjartað eitt stilnandi suff
eyma sál tín hevur sár
sum bløða í djúpastu loynd
æðrar villast í blóðinum
og lívsleiðin leitandi, gloymd
eyma sál tín hevur sár
og brýtur seg niður á knæ
teskar í skýggjunum dapra bøn
at kanska bjarga sær stað


text:
Sunnukvøldi 3 apríl kl. 20 verður sangløta í Kelduni í Skálafirði.
Tey sum koma at luttaka eru, Heine Lützen, Kvartettin í Betesda og Eyðun Jacobsen, eisini verður felagssangur sum Terje Vestergaard skipar fyri.
Tað verður ókeypis atgongd, men hendan dagin kemur út nýggja savnsfløga við heitinum Thanks. Á fløguni luttaka, Blátt Gras, Svein í Prestgarði, Zamar, Mark Bishop, Ivan Parker, Kvartettin í Betesda og Eyðun Jacobsen.
Fløgan verður til sølu aftaná sangløtuna og alt sum kemur inn við søluni, fer til hjálpararbeiði á Filipsoyggjunum.
Fløgan verður ikki til keyps í sølubúðunum, men tað er møguleiki keypa hana frá Kelduni ella Eyðun Jacobsen.
Niðri í Rættará, í Østrøm, hevur Lindin øðrvísi stuðulsdag komandi leygardag, 23. januar Eins og á stuðulsdegnum í 2014, verða beinleiðis samrøður millum gestir og útvarpsvertir í glasaðum ljóðrúmi. Ímillum ymsu skiftini koma bólkar og einstaklingar at framføra livandi tónleik‚ m.a. Heðin Askham‚ Systrar‚ Terje Vestergaard og Lisa Frederiksberg‚ Olvheðin Jacobsen‚ Gentukórið í Meinigheitshúsinum og… Les meira
Í morgin týsdagin 10. nov. kl. 9.00-12.00 sendir Lindin beinleiðis frá Ribarhús í Fuglafirði. Práta verður við ymiskar gestir m.a. Frits Johannesen, Oddvør á Lakjuni, Petur Martin Petersen, Páll á Lakjuni og Bernhardina Mikkelsen. Bárður á Lakjuni fer at syngja nakrar sangir. So lurta millum kl. 9.00 og 12.00 í morgin týsdagin 10. nov. Les meira
Lindin sendir beinleiðis frá hesum møtum á Samfelagsstevnuni 2015 í Havn. Fríggjakvøldið 6. nov. kl. 20.00 Fríggjakvøldið 6. nov. kl. 22.30 Leygardagin 7. nov. kl. 16.00 Leygarkvøldið. 7. nov. kl. 20.00 Leygarkvøldið. 7. nov. kl. 22.30 Sunnudagin 8. nov. kl. 16.00 Tað vil siga, at tey, ið ikki hava møguleika at koma til møtini, kunnu… Les meira
Lindin hevur kunningar og stuðulssending leygardagin 31. okt. 2015 frá kl. 14.00 15 ár eru liðin, síðani Lindin tann 21. januar í 2000 byrjaði at senda gleðiboðskapin um Jesus Kristus til fólk í Føroyum. Við 13 sendarum røkkur Lindin í dag umleið 92% av landinum. Sent verður allar vikudagar, alt samdøgrið. Frá fyrsta sendidegi hava… Les meira
Fríggjakvøldið 30. og leygarkvøldið 31. oktobur, syngur kendi Grammy virðislønti tenorurin Larry Ford í ávikavist Ebenezer í Havn og Betesda í Klaksvík. Saman við Larry Ford er klaversnillingurin Alan Tripp, sum, umframt at spæla undir til nakrar av sangunum hjá Larry Ford, eisini skal hava sína egnu framførslu. Sangkórini í Ebenezer og Betesda luttaka eisini á konsertunum. Báðar… Les meira
23.-25. okt. skipar Kirkjuliga Heimamissiónin fyri stórmøtum í Ítróttarhøllini á Giljanesi. Høvuðstalari er Johnn Hardang úr Noregi og væntandi luttaka fleiri hundraðtals fólk úr øllum landinum. Lindin sendir beinleiðis fríggjakvøldið kl. 19.30‚ leygarkvøldið kl. 19.00 og kl. 22.00 og sunnudagin kl. 14.30 og kl. 18.00 Endamálið við øllum vikuskiftinum er at boða kristna gleðiboðskapin um… Les meira
Í dag er Heilsuhornið á skránni. Prátað verður við Halldis Joensen, forkvinnu í Alzheimerfelagnum, sum greiðir frá demens og Alzheimer sjúkuni. Eisini um at felagið hevur fingið pening til vega, til eina granskingarverkætlan innanfyri økið. Alzheimerfelagið hevur aðalfund mikudagin tann 27. apríl kl. 18.00. í Østrøm. M.a. fer stjørnuskotið innan demens í Danmark, May Bjerre, at halda fyrilestur.
Síðani verður tosað við May Bjerre, sum hevur stovnað eitt serstakt røktarheim til fólk við demens, har nærvera, virðing og umsorgan er í hásæti. Heimið nevnist Dagmarsminde; ein oasa fyri fólk við demens. Síðani er eitt stutt prát við Tummas Jacobsen, pastor í Filadelfia, sum hevur verið í Keypmannahavn og luttikið á stevnuni AWAKE 2016, har Bill Johnson, Randi Clark og Tom Jones vóru talarar. Ógvuliga gevandi og sera góður lovsangur.
Vertur: Eydan Háberg Hansen. Teknikari Tór Arni Samuelsen Lurta eftir sendingini her Um tú vilt taka sendingina niður, so høgraklikka slóðina og vel “Save link as…” ella “Gem destination som…”
Vit hoyra um felagskapin KRIS og um ráðstevnuna um kynsligan ágang, sum verður í Norðurlandahúsinum hósdagin 28. Apríl 2016. Tilmelding til ráðstevnuna fer fram við at fara inn á heimasíðunawww.kris.fo og trýsta á RÁÐSTEVNAN: SKRÁ OG TILMELDING. Gestur í sendingini er Gvøðbjørg West, dagligur leiðari og ráðgevi hjá KRIS. Gvøðbjørg greiðir frá arbeiðinum hjá KRIS og um fjølbroyttu skánna til ráðstevnuna, har m.a. Lars Sørensen, leiðandi sálarfrøðingur á Psykiatrisk Hospital í Nykøbing, fer at halda fyrlestur um: Seinfylgjur av kynsligum ágangi. Seinast í sendingini er stutt samrøða við Kristian Hansen, har evnið er fyrigeving. Hvussu Orð Guds umtalar hetta og tilgongdina, tá vit møta mót- og ágangi í lívsins viðurskiftum.
Vertur: Maria Mørkøre – Teknikari: Albin Johannesen Lurta eftir sendingini her Um tú vilt taka sendingina niður, so høgraklikka slóðina og vel “Save link as…” ella “Gem destination som…”
Dánjal lesur Luk. 18, 9-14 og Mark 10, 13-27 og hugleiðir um tørvin at sleppa sær sjálvum og egnari rættvísi – og um at taka ímóti ríki Guds og seta álit sítt á Jesus. Síðani kemur Poul Færø við í sendingina og heldur fram við hesum at liva í trúgv og um Anda vísdóms og lesur 2. Kong. 6 ,8-23. Til seinast í sendingini gongur samtalan út frá Rutt kap. 1, um týdningin at fara (tá Gud biður okkum) og ikki at steðga á.
Vertur: Dánial á Dul Jacobsen Lurta eftir sendingini her
Um tú vilt taka sendingina niður, so høgraklikka slóðina og vel “Save link as…” ella “Gem destination som…”
Fyrst í sendingini hoyra vit um Barnabata. Vit hoyra um hvussu felagsskapurin byrjaði sítt virksemi í Føroyum og hvat felagsskapurin virkar fyri. Gestur í útvarpsstovuni er aðalskrivarin Djóni Eidesgaard. Meira kunning fæst á heimasíðuni: barnabati.fo. Síðani er Hertha Johannesen í útvarpsstovuni. Hon greiðir frá sínum lívi við etingarólagi og hvussu hon upplivdi Gud og bleiv grødd.
Vertur: Eydan Háberg Hansen. Teknikari Tór Arni Samuelsen Lurta eftir sendingini her Um tú vilt taka sendingina niður, so høgraklikka slóðina og vel “Save link as…” ella “Gem destination som…”
Vit hoyra nógv um TeenStreet 2016 í sendingini. Í útvarpsstovuni eru umboð fyri leiðsluna hjá TeenStreet í Føroyum. Tey eru Elisabeth Christiansen, Randi og Símun J. Hansen. TeenStreet legan verður frá 28. Juli til 3. August 2016. Legugjaldið er eitt sindur ymist, í mun til luttakaran. Fyri vanliga TeenStreet luttakaran er kostnaðurin 2.100 kr. Fyri børn er kostnaðurin 500 kr. Fyri starvsfólk er kostnaðurin 1.100 kr. Ferðakostnaðurin beinleiðis við flogfari til Oldenburg í Týsklandi er 4.300 kr. Pláss er enn í seinna flogfarinum úr Føroyum. Meira kunning og upplýsingar fæst á heimasíðuni: teenstreet.fo.
Vertir: Tór Arni Samuelsen Lurta eftir sendingini her Um tú vilt taka sendingina niður, so høgraklikka slóðina og vel “Save link as…” ella “Gem destination som…”
Fyrst tosa vit við Øssur Kjølbro, aðalskrivara hjá Heimamissiónini. Øssur greiðir frá um Ársmøti, 15.-17. Apríl 2016, sum verður í Leguhúsinum í Nesvík. Leygarmorgunin byrjar við pallborðsfundi við evninum “Sunn veking”. Seinnapartin verður greitt frá virkseminum hjá Heimamissiónini seinasta árið, og um kvøldið er møti við talu, sangi og frásøgn frá Sat-7 Kids. Tað er Rita Elmounayer, sum hevur stovnað og er rekur Sat-7 Kids, ið er ein kristilig sjónvarpsrás í Miðeystri, sum Heimamissiónin samstarvar við. Sunnudagin 17. Apríl verður felags Sat-7-sunnudagsskúli fyri alt landið, har Rita greiðir børnunum frá, og har trý barnakór syngja. Øll eru vælkomin. Eisini verður greitt frá um útbyggingina av Leguhúsinum. Meira kunning sæst á heimasíðuni: Mission.fo. Síðani hava vit vitjan av Svenning av Lofti, frá Atlantic Mission, sum greiðir frá, at Juvel II fer eina trúboðanarferð til Herbridirnar, Orknoyggjar og Hetland. Juvel II fer av Havnini komandi mikudag, tann 20. Apríl kl. 12:00, har ein fráfaringarløta verður. Komið verður aftur til Føroyar tann 10. Mai. Til ber at stuðla hesum tiltakið. Konta hjá Atlantic Mission er: 9181-655.772.6 í Eik.
Vertur: Tór Arni Samuelsen Lurta eftir sendingini her Um tú vilt taka sendingina niður, so høgraklikka slóðina og vel “Save link as…” ella “Gem destination som…”
Fyrst í sendingini hevur Eivinn Bringsberg, sum er vertur í sendingini, bøn og andakt. Evnið í andaktini er: “Loyndarmál Kristusar – sum er Kristus í tykkum”. Eivinn lesur m.a. úr Efs. 3, 3; Kol. 1, 26-27. Síðani er Kári Brynjar gestur í sendingini. Kári greiðir frá sínum uppruna, uppvøkstri, tíðini til skips – saltfiskatúrar við… Les meira
Hesaferð er bólkurin Grassy Ass við í studio. Limirnir í bólkinum eru Bergur Fonsdal Johannesen, Bárður Petersen og Eyðtór á Dalbø Gregersen. Teir greiða frá tá teir byrjaðu at spæla saman, sum tríggir góðir vinmenn, við einum dreymi um at verða rockstjørnur, og tað eru teir væl á veg at blíva. Teir spæla mest á… Les meira
í útvarpsstovuni hava vit vitjan av Hera Kjærbo, sum er formaður í nevndini fyri felagsskapin OM Føroyar, ið leygardagin 9. Apríl fer at hava aðalfund, sum verður í skúlanum við Løkin, kl. 10:00 til 12:00. Klokkan 13:00 verður móttøka fyri fráfarandi leiðarunum Anitu og Oddmar Tausen og eisini fyri komandi leiðarninum Johan Petur Johannesen. Greitt… Les meira
Gestur okkara er Jórun Pólsdóttir Danielsen, ið saman við manni og dóttir býr í Søldarfirði. Jórun fortelur um uppruna, barnaminnir, ungdómsár og uppvøkstur, m.a. um tilknýti til systur sína og týdningin av at hava eina góða ommu og abba. Hon minnist aftur á sunnudagsskúlan, skúlan og skúlaútferðir og tíðina á studenta skúlanum og hvussu tað… Les meira


text:
Jon Lovitz
Jonathan M. "Jon" Lovitz (føddur 21. juli 1957 í Los Angeles, Kalifornia, USA) er ein amerikanskur sjónleikari og skemtari, sum er mest kendur fyri sín leiklut í Saturday Night Live frá 1985 til 1990 og fyri at leggja rødd til Jay Sherman í filminum The Critic. Hann hevur eisini havt smærri leiklutir í filmum sum The Wedding Singer og Little Nicky. Hann hevur eisini spælt við í sjónvarpsrøðum sum Friends, Seinfeld og Just Shoot Me. Hann hevur lagt rødd til gestafigurar í The Simpsons. Hann hevur havt størri leiklutir í filmum sum Rat Race og The Producers.


text:
Matur
Matur er nakað, sum kann etast. Matur er høvuðskeldan til orku og føðsluevni fyri djór, og kemur vanliga frá djóri ella plantu. Øllum djórum og menniskjum tørvar mat. Í matinum eru lívsneyðug evni, ið veita kroppinum bæði orku og hita, og evni, sum eru lívsneyðug fyri trivnað og vøkstur.
Kosturin er ymiskur um allan heim og lagar seg eftir, hvør matur er tøkur. Menniskan kann sodna sera ymiskan mat av gróðri og djóri, men summi fólk eru urtaátarar, vegetarar, burturav. Tey eta ikki kjøt, tí trúgv teirra loyvir tí ikki, ella tey halda tað vera ringt fyri heilsuna. Er kosturin ikki nóg heilsugóður, ella mattrot er, kann sjúka standast av tí. Hjarta- og æðrasjúkur og aðrar vælferðarsjúkur kunnu vit fáa, um vit oveta okkum av mati, sum er ringur fyri heilsuna.
Innihaldsyvirlit
Matur[rætta | rætta wikitekst]
Frá plantum[rætta | rætta wikitekst]
Frá djórum[rætta | rætta wikitekst]
Frá hvørki djóri ella plantu[rætta | rætta wikitekst]
Sløg av framleiddum mati[rætta | rætta wikitekst]
- Drekka: Djús, Saft
- Rúsdrekka: Øl, Vín, Brennivín
- Breyð
- Kaka
- Ostur
- Kips
- Súltutoy
- Pasta
- Terta
- Pitsa
- Tvíflís
- Salat
- Sós
- Pylsa


text:
Geoffrey Chaucer
Geoffrey Chaucer (føddur umleið 1343, deyður 25. oktober 1400) var enskur rithøvundur, yrkjari, heimspekingur og diplomatur. Sjálvt um hann skrivaði fleiri yrkingasøvn, er hann í dag best kendur fyri sítt (ófullfíggjaða) verk, Canterbury-søgurnar (Canterbury Tales), sum er eitt stórt verk við nógvum síðum og minnir um Decameron hjá Boccaccio, ið eins og søgurnar hjá Chaucer eru knýttar saman av einari rammusøgu.
Chaucer verður nevndur ”faðir at enskum bókmentum” og verður róstur fyri at vera tann fyrsti rithøvundurin sum vísti, at tað fólksliga enska málið, tað so-nevnda miðenskt, kundi brúkast í listarligum høpi, í einari tíð har málið ið var nýtt í hoffinum var skrivað á fronskum-normanniskum ella á latíni. Sjálvt um hann í tveimum tíðarskeiðum livdi í ónáðum, var hann meginpartin av lívinum tætt knýttur at tí politiska valdinum í Onglandi.
Geoffrey Chaucers stil og teknik blev efterlignet i århundrederne efter hans død; fx lånte William Shakespeare handlingen til sit drama Troilus og Kressida (1601) fra Chaucer, mens John Dryden og Alexander Pope moderniserede flere af hans fortællinger, så de passede til deres egen tid.
Enska málið hjá Chaucer[rætta | rætta wikitekst]
Sjálvt um málið hjá Chaucer er nógv tættari nútíðar enskum teksti enn eitt nú teksturin í Beowulf, er tað blivið nútíðargjørt í teimum flestu útgávunum. Teksturin niðanfyri er frá innleiðinginum til Summoner's Tale har teksturin hjá Chaucer kann samanberast við eina nýmótans týðing:
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Uppruna e-teksturin er atkomuligur online á heimasíðuni hjá University of Virginia, týðing Wikipedia.


text:
Maslows tilkravspýramida
Amerikanski sálarfrøðingurin Abraham Maslow helt, at okkara tilkrøv ikki altíð eru eins sterk. Tilkrav er at hava hug til ella at tørva. Nøkur tilkrøv eru meira umráðandi enn onnur. Hann er kendur m.a. fyri sína stabbamynd við tilkrøvum. Skulu vit takast við ovastu tilkrøvini, mugu vit fyrst hava nøgdað tey, sum niðri eru. Fólk, sum svølta, orka verri at finna uppá ella at skapa. Sama er skilið, eru trygdarkrøvini í vanda.
- Likamlig tilkrøv: býli, klæði, svøvnur, matur.
- Trygdartilkrøv: verja, trygd.
- Sosial tilkrøv: inniligt tilknýti, kærleiki, felagsskapur.
- Tilkrav at strevast, virka og til sjálvshevjan: standa seg væl, sjálvsánt.
- Tilkrav at fáa roynt seg: søkja sær spenning, útinna.


text:
FaroeJet
FaroeJet var eitt føroyskt flogfelag. Tað var annað føroyska flogfelagið, tað fyrra er Atlantic Airways. FaroeJet steðgaði øllum virksemi tann 15. desember 2006 orsakað av fíggjarligum trupulleikum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
FaroeJet varð stovnað av privatum íleggjarum í desember 2005. Fyrsta flogferðin varð flogin 15. mai 2006 við einum leigaðum AVRO RJ100 millum Keypmannahavn og Vága Floghavn. Í desember 2006 fór felagið í gjaldssteðg, og steðgaði tað øllum sínum virksemi tann 1. januar 2007[1].
Tænastur[rætta | rætta wikitekst]
Flogfelagið hevði ein Avro RJ100 við 96 setrum í einum klassa. Flogfarið fleyg millum Kastrup floghavn, Keypmannahavn og Vága Floghavn eina ferð dagliga, tó ikki leygardagar.
Floti[rætta | rætta wikitekst]
Flotin hjá FaroeJet var hesin: [2] :
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ '"FaroeJet gevst'", Sosialurin 18. december 2006 (krevue login)
- ↑ Flight International, 3–9 October 2006


text:
Jarðskjálvtin í Sendai 2011
Jarðskjálvtin í Japan var 11. mars í 2011 kl 05:46 UTC. Skjálvtin máldi 9,0 á Richter-stiganum. Jarðskjálvtin, sum var tætt við Tōhoku, hevði miðdepil einar 10 kilometrar undir havbotninum. Jarðskjálvtin kom bæði við eini stórari tsunami, ið skolaði túsundtals heim vekk og drap fleiri túsund fólk, og eisini eini stórari kjarnorkuvanlukku. Hann var fríggjadagin tann 11. mars 2011 kl 14:46 (føroyska tíð).
Túsundtals fólk hava mist heimið, túsundtals fólk hava mist síni kæru, túsundtals fólk eru vekk í øllum rokanum, og túsundtals fólk eru deyð. Myndugleikarnir í Japan siga, at jarðskjálvtin og flóðaldan hava kravt í minsta lagi 15 554 mannalív [1]. Men myndugleikarnir stúra fyri, at nógv fleiri eru deyð. Tað vátta japansku myndugleikarnir í mars 2011. 22 598 fólk eru annaðhvørt staðfest deyð, ella eru ikki komin afturíaftur, eftir jarðskjálvtin og flóðalduna. Borgarstjórin í havnabýnum, Ishinomaki, sigur við tíðindastovuna Kyodo, at bara í Ishinomaki eru út við 10 000 fólk ikki komin afturíaftur [2].
Reyði Krossur Føroya hevði í mars 2011 fund, har tosað varð um, hvat kann gerast fyri at hjálpa Japan eftir jarðskjálvtan og flóðalduna fríggjadagin.


text:
Klassiskur tónleikur
Klassiskur tónleikur rúmar klárleika, smidligheit og gjøgnumskygni. Hesin tónleikur bøtir um bindindi, minni og rúmligu kensluna.
Gransking[rætta | rætta wikitekst]
Kanningar hava víst, at klassiskur tónleikur hevur stóra ávirkan á intellektið og kreativu menningina hjá nýføðingum. Tónleikurin ger, at nýføðingarnir lættari kunnu tillaga natúrligu rytmuna í kroppinum; hann minkar um strongd og økir um auditiva og kensluliga intelligensin. Sagt verður, at vit bara brúka ein brotpart av kapasitetinum hjá heilanum. Tónleikur spælir ein avgerandi leiklut, tá ið innlæring verður til spæl, tí hann stimbrar høgru heilahálvu, og vit fáa ein størri part av okkara uppmerksemi og heilakapasiteti at ráða yvir. Og so verður tað stuttligt at læra nakað nýtt. [1]
Klassiskur tónleikur kann:
- vaksa um kreativitetin
- menna minnið og innlæring
- minka um óhugnalig ljóð og kenslur
- seta heilabylgjuferðina niður
- ávirka andadráttin
- ávirka hjartaslátt, puls, blóðtrýst og kropshita
- minka um vøddaspenningar og bøta um rørslur og vøddasamspæl - koordinatión
- hækka støðið á tí natúrliga morfininum kroppurin hevur, nevniliga endofin
- stýra teim hormonum, ið hava við strongd at gera
- styrkja immunverjuna
- broyta tíðar- og rúmfatanina
- menna ástarkensluna og seksualitetin
- bøta um sodningina
- vaksa um úthaldnið
- geva eina kenslu av tryggleika og vælveru
- bøta um ótilvitaðu evni okkara at fata tekn og symbolir
- fáa okkum at gera meira (vaksa um produktivitetin)
Kend fólk[rætta | rætta wikitekst]
- Wolfgang Amadeus Mozart
- Johann Sebastian Bach
- Antonio Lucio Vivaldi
- Ludwig van Beethoven
- Wilhelm Richard Wagner
- George Frideric Handel
- Franz Joseph Haydn
- Edvard Hagerup Grieg


text:
Føroyskt - Landspítali
Landspitalin er meginsjúkrahúsið í Íslandi við umleið 682 seingjarplássum. Á Landspítalinum eru umleið 4.500 starvsfólk og er tað størsta einstaka arbeiðsplássið í landinum. Landspitalin er eisini frálæru sjúkrahús við høgum yrkisligum førleikum ið veitir sjúklingum eina góða heilsutænastu á høgum stigi. Landspitalin leggur seg eftir at gera eitt dygdargott arbeiði, eitt trygt og virðiligt umhvørvi fyri sjúklingar, avvarðandi og starvsfólk.
Sjúkrahúsið liggur miðskeiðis í Reykjavík og tí er stutt til alla tænastu. Sjúkrahúsleiðsluni er mannað við sjúkrahússtjóra, varastjóra og fyrisitingarstjórum.
Søguligt yvirlit
Sjúkrahússtjóri er Páll Matthíasson.
Á heimasíðini hjá Landspitalinum www.landspitali.is finnur tú m.a. upplýsingar um viðgerð, deildir og praktisk viðurskifti í samband við innlegging.
Bráðfeingishjálp - Læknahjálp gerandisdagar
Telefon
- Telefonnummar er 543 1000
- Tá ringt verður á 543 1000 er møguleiki fyri ummstilling til allar deildir.
Leiðbeining á Landspitalinum við Hringbraut og Fossvogi
- Leiðbeiningin við høvuðsinngongdina tekur sær av, at leiðbeina sjúklingum og avvarðandi á Landspitalinum.
- Leiðbeiningin er opin kl. 08:00-20:00 í Fossvogi
- Leiðbeiningin er opin kl. 08:00-21:00 við Hringbraut
Vitjunartíð
Vitjunartíð er hvønn dag kl. 15:00-20:00. Kvinnudeildin kl. 18:30-20:00. Er tørvur á tí ber til at vitja sjuklingar aðrar tíðir.
Royking
Tað er ikki loyvt at roykja á sjúkrahúsinum.
Sølubúðir hjá Reyða KrossKvinnudeildin hjá Reyða krossi hevur tvær sølubúðir. Onnur er í forhøllini á sjúkrahúsinum í Fossvogi og hin í forhøllini á sjúkrahúsinum við Hringbraut (Kringlan). Sølubúðinar selja allar vanligar kioskvørður ymisk breyð við viðskera gávur og blómur.
Upp og afturlatingartíðir:
-Gerandisdagar kl. 10:00-16:00
-Leygar og sunnudagar kl. 14:00-16:00
Sjálvsøla:
Kvinnudeildin hjá Reyða krossi hevur nakrar sjálvsølur í forhøllini á sjúkrahúsinum í Fossvogi og sjúkrahúsinum við Hringbraut (Kringlan) har ein kann keypa breyð, drykk og góðgæti.


text:
10. Apr 2016
1. januar 2016 varð nýggj dopingreglugerð kunngjørd. Týskvøldið 12. apríl kl. 1800 skipar ÍSF fyri almennum kunningarfundi í ÍSF húsunum um doping og nýggju dopingreglugerðina.Umboð fyri Antidoping Danmark fara at greiða frá.Meiri kann lesast um evnið á heimasíðuni hjá ÍSF http://www.isf.fo/?p=4143 ...
10. Apr 2016
Enn ein stórur finaludagur um føroyameistaraheiti er avgreiddur og enn eina ferð eydnaðist tað væl.10 ferðir hava sersambondini Judosamband Føroya (JSF), Badmontonsamband Føroya (BSF) og Borðtennissamband Føroya (BTSF) skipað fyri tiltakinum. BTSF takkar fyri gott samstarv. Eisini ein tøkk til Kringvarp Føroya og Tórshavnar...
02. Apr 2016
Loksins eydnaðist tað hjá Halli Thorsteinsson! Eftir at hava roynt í mong ár og eftir at hava tapt finalurnar í 2010 og 2013, so eydnaðist tað í dag. Í finaluni vann hann 4-3 á Fróða F. Jensen - ein spennandi finala, sum kanska ikki...
02. Apr 2016
Eftir at hava vunnið føroyameistaraheitið í 2012 gingu fýra ár og so brast fyri nev aftur hjá Onnu Mikkjalsdóttir og hon er aftur føroyameistari í borðtennis hjá kvinnunum. Hinumegin borðið stóð føroyameistarin undanfarnu tvey árini Durita F. Jensen. Anna legði seg á odda 2-0 í...
02. Apr 2016
Systkninini Durita F. Jensen, Tór, og Fróði F. Jensen, TBF, vunnu finaluna í blandaðum tvímansleiki. Við settmuninum 3-1 vunnu tey á Onnu Mikkjalsdóttir og Kai Roest úr TBF.Nú er tvímansleikurin avgjørdur og kl. 14 byrjar beinleiðis sendingin í sjónvarpinum. Har ber til at fylgja...
02. Apr 2016
Fróði F. Jensen og Hallur Thorsteinsson koppaðu Peter Niclasen og Pætur Albinus í finaluni í tvímansleiki hjá monnum. 3-0 ljóðar sannførandi, men serliga fyrstu tvey settini vóru sera jøvn.Bronsuna vunnu Sveinur M. Nolsøe og Knútur Jóannesarson. ...
02. Apr 2016
Stóri finaludagurin byrjaði við finaluni í tvímansleiki hjá kvinnum kl. hálvgum tíggju í morgun.Favorittarnir Durita F. Jensen og Anna Mikkjalsdóttir vunnu sannførandi 3-0 á Beintu D. Joensen og Mariu Albinus. Bronsu vunnu Anja Wongwai og Bára Guttesen. ...


text:
1959
1959 (MCMLIX) var eitt ár, ið byjaði á einum hósdegi eftir tí gregorianska kalendaranum.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1. januar - Einaræðisharrin Fulgencio Batista flýggjar frá Havanna í Kuba, nú styrki Fidel Castros veksur.
- 2. januar - Herur Fidels Castro kemur til Havanna, Kuba.
- 3. januar - Alaska verður stakríki nummar 49 í USA.
- 4. januar - Uppreistrarfólk leidd av Che Guevara koma til Havanna, Kuba.
- 6. januar - Fidel Castro kemur til Havanna í Kuba.
- 8. januar - Charles de Gaulle verður forseti í Fraklandi.
- 9. januar - Petur Mohr Dam verður løgmaður í Føroyum.
- 12. januar - Motown Records verður stovnað í Detroit, Michigan í USA.
- 13. januar - Kubanskir kommunistar avrætta 71 fylgjarar av fyrrverandi einaræðisharranum Fulgencio Batista.
- 21. januar - Evropeiski Mannarættindadómstólurin verður settur á stovn.
- 30. januar - Danska ferðamannaskipið MS Hans Hedtoft, rakar isfjall ávegis til Keypmannahavnar frá Grønlandi. Skipið søkkur og øll 95 umborð lata lív.
- 1. februar - Atkvøðugreiðsla í Sveis niðurstemmar valrætt til kvinnur.
- 3. februar - Flogfar við tónleikarunum Buddy Holly, Ritchie Valens, og The Big Bopper dettur niður í Iowa, USA. Allir tríggir og flogskipari teirra lata lív. Vanlukkan verður seinni kend sum "The Day the Music Died".
- 18. februar - Kvinnur hava valrætt fyri fyrstu ferð í Nepal.
- 9. mars - Fyrsta Barbie dukkan kemur á marknaðin.
- 11. mars - Holland vinnur Eurovision Song Contest við sanginum Een beetje.
- 6. apríl - 31. Oscar-virðislønin verður hildin í Hollywood. Gigi vinnur heiðurslønina fyri besta film.
- 27. apríl - Liu Shaoqi verður valdur statsleiðari í Kina. Hann tekur við av Mao Zedong.
- 30. juni - 21 næmingar lata lív, og meir enn 100 verða meiðslaði tá eitt amerikanskt krígsflogfar dettur niður og rakar Miamori Elementary School á japonsku oynni Okinawa. Flogskiparin klárar at sleppa sær úr flogfarinum áðrenn stoytin.[1]
- 15. juli - Verkafall tekur seg upp ímillum stál arbeiðarar í USA.
- 8. august - Flóð í Teivan hevur við sær at 2.000 lata lív.
- 15. august - Kypros fær fullveldi.
- 21. august - Hawaii verður statur nummar 50 í USA.
- 24. august - Kypros verður limur í Sameindu Tjóðunum.
- 16. september - Fyrsta kopimaskinan kemur á marknaðin. Talan er um eina Xerox 914.
- 26. september - Tropiska ódnin "Vera" rakar Japan, og verður roknað við at 5.098 lata lív, 38.921 verða meiðslaði, og 1.533.000 verða heimleys.
- 29. oktober - Teknirøðsfigururin Asterix verðu at síggja fyri fyrstu ferð í fransk-belgiska myndarøðsblaðnum Pilote.
- 31. oktober - Ófriður tekur seg upp í Kongo.
- 1. november - Ófriður tekur seg upp í Ruanda.
- 14. desember - Makarios III verður valdur fyrsti forseti Kypros.
Ókendar dagsetningar[rætta | rætta wikitekst]
- Sokkabuksur koma á marknaðin.
- Fyrsti HIV smittaði persónur vitað er um doyr í Kongo í Afrika.
- Kaspiski tikarin doyr út í Iran.
- Íslenska løgreglan arbeiðir við fyrsta álvarsliga rúsevnismálinum í Reykjavík.
- Cadillac árgangur 1959 kemur á marknaðin.
List[rætta | rætta wikitekst]
Filmar[rætta | rætta wikitekst]
- Sleeping Beauty (Tornirósa) hjá Walt Disney (Frumsýndur 29. januar)
- Ben-Hur við Charlton Heston í høvuðsleiklutinum. (Frumsýndur 18. november) Filmurin vinnur 11 Oscars-virðislønir. Eitt met sum ikki verður javnað fyrr enn 39 ár seinni í 1998 av filminum Titanic hjá filmsleikstjóranum James Cameron.
Sjónvarpsrøðir[rætta | rætta wikitekst]
- CBS byrjar at vísa sjónvarpsrøðina The Twilight Zone (Frumsýnd 2. oktober) Røðin verður send í 5 ár frá 1959 - 1964.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 2. mai - FA-Cup finala í Englandi: Nottingham Forest-Luton Town 2–1 (2-0) á Wembley vøllinum í London.
- 3. juni - UEFA-Cup finala: Real Madrid - Stade Reims 2–0 (2-0) í Stuttgart, Týsklandi
- 29. juli - Føroyar-Ísland (B) 2-5 (1-3) í Tórshavn, Føroyum.
- 18. august - Hetland-Føroyar 1-4 (0-4) í Lerwick, Hetlandi.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 12. januar - Per Håkan Gessle, svenskur tónleikari (Roxette)
- 22. februar - Kyle MacLachlan, amerikanskur sjónleikari (Twin Peaks)
- 16. mars - Jens Stoltenberg, norskur forsætismálaráðharri
- 18. mars - Luc Besson, franskur filmsleikstjóri (The Fifth Element)
- 3. apríl - David Hyde Pierce, amerikanskur sjónleikari (Frasier)
- 15. apríl - Emma Thompson, enskur sjónleikari (Sense and Sensibility)
- 17. apríl - Sean Bean, enskur sjónleikari (The Lord of The Rings)
- 22. mai - Morrissey, enskur sangari
- 29. mai - Rupert Everett, enskur sjónleikari (My Best Friend's Wedding)
- 11. juni - Hugh Laurie, enskur sjónleikari (House M.D.)
- 26. juli - Kevin Spacey, amerikanskur sjónleikari (American Beauty)
- 7. oktober - Simon Cowell, enskur tónleikaframleiðari og sjónvarpsdómari.
- 5. november - Bryan Adams, kanadiskur sangari.
- 31. desember - Val Kilmer, amerikanskur sjónleikari (Batman Forever)
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 3. februar
- Buddy Holly, amerikanskur rokksangari. (f. 1936)
- Ritchie Valens, amerikanskur rokksangari (f. 1941)
- The Big Bopper (J.P. Richardson), amerikanskur rokksangari (f. 1930)
- 17. juli - Billie Holiday, amerikonsk songkvinna. (f. 1915)
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ "21 Die as Jet Hits School On Okinawa", Oakland Tribune, June 30, 1959, p1


text:
Kasakstan
Kasakstan ella Kasakhstan er eitt lýðveldi í Asia. Landið var partur av fyrrverandi Sovjetsamveldinum til desember 1991. Kasakstan er eitt land, ið liggur mitt í Asia. Har búgva umleið 16,9 milliónir. Harav eru 63 % kasakstanar, 23,7 % russar, 2,9 % uzbekar, 2,1 % ukrainar, 1,4 % uyghurar, 1,3 % tatarar, 1,1 % týskarar, 4,5 % onnur fólkasløg. Millum annað komu fleiri jødar til Kasakstan undir øðrum heimsbardaga. Landið er níggjundastørsta landið í heiminum við eini vídd á 2 724 900 km2, hvar 1,7 % er vatn. Størsti býurin eitur Almaty, har búgva 1,3 miljónir. Almaty varð høvuðsstaður til 1997. Býurin er kendur fyri sínar flottu bygningar. Høvuðsstaðurin í Kasakstan eitur Astana, hann gjørdist høvuðsstaður í 1997. Grannatjóðirnar hjá Kasakstan eru: Russland, Kina, Kirgisia (Kyrgyzstan), Usbekistan og Turkmenistan. Harumframt liggur landið við Kaspiska Havið. Nógv kenna kanska Kasakstan frá skemtifilminum Borat. Men Landið er ikki júst sum tað er lýst í filminum. Tad er eitt rættliga reint og ríkt land.


text:
Christian Pløyen
Christian Pløyen (12. januar 1803 í Keypmannahavn - 9. juni 1867 í Holbæk) var helst fólkakærasti amtmaður Føroya. Hann var danskur løgfrøðingur og embætismaður. Frá 1830 var hann fúti í Føroyum, og frá 1837 til 1847 var hann føroyskur amtmaður. Hann var ógvuliga væl líddur millum fólk, og skrivaði millum annað Grindavísuna og lærdi seg føroyska málið. Í 1837 varð Pløyen, sum hevði verið fúti, tilnevndur amtmaður. Hann var øðrvísi enn flestu amtmenn og yvirhøvur væl dámdur, ikki minst tí hann sum fúti hevði yrkt Grindavísuna, sum lýsir grindadráp væl. Pløyen dugdi eisini at tosa føroyskt. Í 1839 var hann saman við trimum føroyingum á eini kanningarferð í Hetlandi fyri at læra av hetlendsku fiskivinnuni, sum tá var meira framkomin enn fiskivinnan í Føroyum. Ein liður í hesum framburðsstrevi var at úthandlar vóru settir á stovn á Tvøroyri (1836), í Klaksvík (1838) og í Vestmanna (1839).
Útgivið[rætta | rætta wikitekst]
- Grindavísan; tekningar Óli Petersen; lagt til rættis Jústines Olsen et al. - 2. broytta útgáva. - Tórshavn: Føroya skúlabókagrunnur, 2004.(48 s., [1])
- Erindringer fra en Rejse til Shetlandsøerne, Orkneyøerne og Skotland i Sommeren 1839. Keypmannahavn 1840, Tórshavn 1966, Vedbæk 1999.
- Reminiscences of a voyage to Shetland, Orkney & Scotland in the summer of 1839; translated from Danish by Catherine Spence. Lerwick: T. & J. Manson, 1896.


text:
Galapagosoyggjar
Galapagosoyggjar (Spanskt Archipiélago de Colón) er oyggjabólkur uttanfyri suðuramerikonsku vesturstrondini. Eins og fleiri plantu- og djórasløg bert eru á Galapagosoyggjum, soleiðis er eisini við fiskasløgunum.
Síðan ferð og ferðasøgn Darwins hevur áhugin fyri Galapagosoyggjum verið støðugt vaksandi millum vísindafólk. Nú í tíðindi verða gjørdar víðtøknar vísindaligar rannsóknir, har hópur av altjóða serfrøðingum taka lut. Ein miðdepil fyri slíkari gransking er Charles Darwin Research Station á oynni Santa Cruz. Har kanst tú fáa kunnleika um fjølbroyttu rannsóknirnar, ið fara fram á oyggjunum, sum síðan 1979 hava verið alfriðaðar.
Innihaldsyvirlit
Náttúra[rætta | rætta wikitekst]
Á Galapagosoyggjum eru 250 ílend sløg av blómuplantum, uml. 67 ílend fiskasløg og 28 ílend sløg av búfugli.
Verndarøki[rætta | rætta wikitekst]
Galapagos er í dag ein tjóðgarður [1]. Fyri at avmarka ferðafólk, er tað kostnaðarmikið at sleppa í land á Galapagos. Nógvar ymsar reglur eru settar fyri, hvat ferðafólk kunnu loyva sær at gera, m.a. er tað als ikki loyvt at nerta djórini, serligar reglur eru settar fyri, hvar man kann ganga, og at ferðafólk als ikki mugu taka nakað úr náttúruni [2].
Menningarlæran[rætta | rætta wikitekst]
Hesar gosoyggjar vóru eitt rannsóknarøkið, ið var so forvitnisligt, at tað fekk Charles Darwin at menna ástøði sítt um lívfrøðiligu menninga hjá dýrasløgunum og skriva kenda verk sítt Theory of Evoloution. Her var tað, Charles Darwin varnaðist tað ómetaliga margfeldi, ið kyknar upp í náttúruni og alsamt broytist alt eftir umhvørvinum, hann rakti við, at hvør oyggj hevði sítt heilt serstaka dýralív, sum var ymist frá hinum oyggjunum.
Djóralívið[rætta | rætta wikitekst]
Her eru nógv sløg, ið bara eru funnin við Galapagosoyggjarnar [3]. Dømir:
- Haviguanin: Einasta ferføtla, ið livir í havinum, har hon kann kava djúpt og leingi fyri at eta tara. Hetta var djóraslagið, ið Darwin als ikki tókti bráðvakurt, men annars kannaði gjølliga.
- Landiguanin: Er landdjór, og hon livir av plantuføði.
- Galapagosheykurin. Ungfuglurin er ljósur, og búnifuglurin er brúnur á liti. Hann hevur eina serstaka tillgang til oydna lendið, har bert fá djór eru at veiða, bøgan troðar upp til fýra steggjum, ið síðan hjálpa til við at ansa eggjum og at bera føði til ungarnar.
- Sjóleyvan.
- Stóra landskjaldbøkan, ið kan viga upp til 250 kg. og kann gerast um 200 ára gomul. Hon livir av plantuføði ovarlaga í lendinum. Hesin djórabólkur hevur annars givið Galapagosoyggjum núverandi navnið "Galapagos", ið á sponskum merkir skjaldbøka.
- Lavamásin. Bert 300 pør eru til av hesum fuglaslagi, ið einans heldur til á Galapagos.
- Huldukrabbin grevur sær holur í sandstrondini, og har kann hann lættliga krógva seg.
- Galapagospingvinin er heimsins minsta pingvin og harafturat tað pingvinslag, ið livir longst norðuri. Eini 15.000 pør eiga á Galapagos.
Dálking[rætta | rætta wikitekst]
UNESCO hevur koyrt Galapagos á listan yvir støð í vanda fyri umhvørvisoyðilegging [4].
Oljudálkingin í 2001[rætta | rætta wikitekst]
Tann 16. januar 2001 fór tangaskipið Jessica á land nær havnina við Puerto Baquerizo Moreno á oynni San Cristobal. Umborð vóru umleið 1.000 tons av olju. Meginparturin av hesi olju lak út í havið tær komandi tvær vikurnar [5]. Vandin fyri hervarligari umhvørvisvanlukku var ovurstórur, men góð streym- og veðurviðurskifti forðaðu hesum í stóran mun. Stórur partur av oljuni rak til havs. Eisini guvaði meginparturin av dieseloljuni burtur í nógva hitanum, áðrenn hon elvdi til skaða.
Við skipið og har í nánd doyðu tó ymisk dýr so sum t.d. pelikanir, sjóleyvur, súlur, igulker, fiskur, umframt grøntarar og reyðtarar á strondini. Samskipanin millum felagsskapir, fiskimenn, ferðavinnu, stovnar og myndugleikir virkaði so mikið væl, at nógvir oljudálkaðir fuglar vórðu bjargaðir við tað, at teir vóru viðgjørdir á staðnum ella á viðgerðarstovu. Vandin fyri at hóttafall kundi koma t.d. á tey heilt sjáldsomu djórasløgini so sum galapagospingvinina og lavamásan, minkaði tíbetur skjótt, tí fyribyrgingararbeiðið gekk so mikið væl [6].
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Umframt tær mongu frøðibøkurnar, ið eru til skjals um hesar navnframu oyggjar, so er eisini nakað av føgrum bókmentum, ið umrøða oyggjarnar ella hava tær sum leikpall. Norðmenn gjørdu rannsóknir og royndu at búseta seg har í 1925. Tað er umrøtt í bókini De Forheksede Øer eftir Alf Wollebæk, ið savnaði djór inn fyri Zoologisk Museum í Oslo [7]. Bókin kom út á Cappelens Forlag í 1934. Tað kann hugsast, at henda norska niðursetingin er íblástur til skaldsøguna eftir Johan Falkberget, Den Nye Bør Børson Jr., ið er prentað sum framhaldssøga í norska blaðnum Magasinet fyrstu ferð í nr 42 í 1957.
Í 1996 kom út spennandi skaldsøga eftir Jytte Borberg, Verdens Ende, á forlagnum Munksgard Rosinante. Bókin byggir á brotsmálakendar og gátuførar frásagnir um týskarar, ið seta seg niður á oynni Floreanu í 1929.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
-
-
Á oynni Bartolome.
-
Pinnacle Rock, ið minnir um føroyska Trøllkonufingur, er á oynni Bartolome.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.galapagospark.org/
- ↑ http://www.ecuador.us/galapagos.htm
- ↑ http://www.galapagos-islands-tourguide.com/galapagos-animals.html
- ↑ http://whc.unesco.org/en/news/322
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/galapagos/1318937/Oil-spill-threatens-wildlife-on-Darwins-Galapagos-Islands.html
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1319692/Oil-slick-drifts-away-from-Galapagos-islands.html
- ↑ http://www.skabelse.dk/artikler/pdf/101.pdf


text:
Joachim (prinsur)
Joachim prinsur (Joachim Holger Waldemar Christian, f. 7. juni 1969) er yngri sonur Margrethe II drotning og Henrik prins. Eldri beiggi hansara eitur Frederik.
Joachim prinsur er doyptur í dómkirkjuni í Århus 15. juli 1969 og konfirmeraður í Fredensborg Slotskirkju 10. juni 1982.
Joachim giftist 18. november 1995 við Alexandru Christinu Manley (f. 1964 í Hongkong), sum hann eigur synirnar Nikolai (Nikolai William Alexander Frederik, f. 1999) og Felix (Felix Henrik Valdemar Christian f. 2002) saman við. Tey skildust aftur í 2005. Joachim prinsur varð giftur á øðrum sinni hin 24. mai 2008 í Møgeltønder Kirkju við frøken Marie Cavallier, sum tá gjørdist Prinsessa Marie.
Joachim er greivi av Schackenborg í Suðurjútlandi, har hann eisini býr.
Børn[rætta | rætta wikitekst]
- Prins Nikolai William Alexander Frederik, føddur hin 28. august 1999. Sonur Prins Joachim og greivinnu Alexandru.
- Prins Felix Henrik Valdemar Christian, føddur hin 22. juli 2002. Sonur Prins Joachim og greivinnu Alexandru.
- Prins Henrik Carl Joachim Alain, føddur hin 4. mai 2009. Sonur Prins Joachim og Prinsessu Marie.


text:
30. november
30. november er dagur 334 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 335 um skotár er). 31 eru dagar eftir av árinum. Dagurin kallast eisini andrasarmessa, sum er minningardagur fyri lærusveinin Andrias í Nýggja Testamenti.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1847: Funnings kirkja verður vígd.
- 1911: Høvuðsjarnbreytarstøðin í Keypmannahavn verður vigd.
- 1939: Russiskar herdeildir leypa á Helsingfors og aðrar býir í Finnlandi og byrja finsk-sovjetska Vetrakríggið.
- 1966: Oyggin Barbados fær sjálvstýri eftir meira enn 300 ár undir bretskum yvirræði.
- 1988: Palestinska leiðaranum Yasser Arafat verður sýtt innfaraloyvi til USA, har hann ætlaði at taka orðið á ST-aðalfundinum.
- 1993: Fossbankin letur aftur.
- 2013: Føroyar vann smálandakapping í talvi, sum varð hildin í Monako. Hetta hendi dagin fyri seinasta umfarð var leikt, eftir 4-0 sigri móti San Marino. Føroyar hevði tá 16 stig og Andorra hevði 12 stig. Seinasta umfarð skuldi spælast 1. desember millum Føroyar og Andorra.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1874: Winston Churchill, bretskur politikari (deyður í 1965)
- 1889: Edward Mitens (fyrr Mortensen), føroyskur politikari, løgtingslimur og løgtingsformaður.
- 1948: Michael Hardinger, dansk/svenskur tónleikari
- 1955: Billy Idol, enskur sangari
- 1965: Ben Stiller, amerikanskur sjónleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1900: Írski rithøvundurin Oscar Wilde, 46 ára gamal.


text:
Nýggjastu tíðindini
Melda til tíðindabræv
Tíðindi - 7. mars 2013
Í kappingarreglunum fyri yngru deildirnar eru smávegis broytingar framdar, og koma hesar í gildi frá og við kappingarárinum 2013
Í høvuðsheitum eru hesar broytingar framdar:
- Nú er undantaksregla til aldursmark sett inn í §2.
- Seinasti dagur hjá leikarum í yngru deildunum at skifta felag, er broytt frá 10. august til 31. august í kappingarárinum.
- Serreglan viðvíkjandi gulu kortunum í Dreingir U18 er strikað. Tað vil siga, at skipanin við gulum kortum í Dreingir U18, er eins og ásett í Kappingarreglum fyri fótbólt..
Omanfyri nevndu broytingar vórðu samtyktar í Kappingarnevndini hjá Fótbóltssambandi Føroya 5. mars 2013, og koma hesir broytingar í gildi beinanvegin.


text:
Kekkia
Kekkia er lýðveldi í Miðevropa. Í ein landnyrðing hevur Kekkia mark við Pólland, í ein landsynning við Slovakia, í suðri við Eysturríki og í vestri við Týskland. Høvuðsstaðurin er Prag, landið hevur umleið 10,5 mió. íbúgvar og høvuðsmálið er kekkiskt. Kekkia gjørdist limur í ES 1. mai 2004.
Ídnaðurin í Kekkia er tann framkomnasti í teimum fýra londunum í hjartanum í Miðevropa. Búskapurin er nútímansgjørdur og lívskorini rættiliga góð. Frá 1918 til 1993 vóru Kekkia og Slovakia eitt samveldisríki, nevnt Kekkoslovakia. Í 1950-árunum kom landið undir sovjetiskt eftirlit. Tá ið kommunistastyrið í samveldisríkinum fall, gjørdi fólkið av, at ríkið varð býtt í tvey - Kekkia og Slovakia. Stórur partur av landinum er háslætti, girdur av rættiliga høgum fjøllum. Kekkar eru tjóðskaparsinnað fólk.
Ikki langt frá søguliga býarkjarnanum í Prag, sum er ein av vakrastu høvuðusstøðum í Evropa, hevur blómandi handilslív tikið seg upp. Mong koma til Prag, bæði at síggja vakra býin og í handilsørindum. Men sum so nógvastaðni í Miðevropa er luftdálking álvarsligur trupulleiki. Dálkingin stendst mest av verksmiðjunum í stóru ídnaðarøkjunum í býunum uttan um hann.
Øl er ein tann gitnasta vøran úr hesum fram komna ídnaðarlandinum. Kekkar hava bryggjað í øldir, og kendasta ølið er Pilsner, bryggjað í Plzen síðan 1925, og Budweiser, bryggjað í Budvar. Ídnaður hevur eisini mong ár á baki. Longu í 13. øld tók námsvinna seg upp í fjøllunum, og enn arbeiða mong í námsvinnuni. Týdningarmestu ídnaðarvørurnar eru akfør, spreingievni, plast og klæði.
Jarðarviðurskiftini í Kekkia eru nógv øðrvísi enn í Póllandi. Jørðin er løgd saman í stórgarðar, ið eru landsjørð, ella í felagsgarðar, ið eru óðal. Men sum í Póllandi hevur skiftið frá miðstyrdum kommunistabúskapi til marknaðarbúskap verið trupul tíð hjá bóndunum, tí at teir hava ikki verið vanir við opnan marknaðarbúskap. Úrtøkan er stór á kekkisku gørðunum, og teir fáa mest korn burturúr í øllum Miðevropa. Sum í grannalondunum verður mesta kornið brúkt til fóður, tí at bøndurnir hava lagt seg mest eftir at halda sláturneyt og mjólkneyt.
Sjónleikarlistin er hátt í metum í hesum londum og hevur røtur eini 800 ár aftur í tíðina; tí var tað ikki annað enn sambærligt, at fyrsti forsetin í Kekkia, Vaclav Havel, er gitin sjónleikahøvundi. Kekkia hevur eisini átt mong mæt listafólk í øðrum listagreinum, serliga tónleiki, bókmentum og filmi.
Í øldir hevur góði sandurin, ið er í Böhmen í Suðurkekkia, verið nýttur sum ráevni í glasgerð. Í miðøld varð glashandverk úr Böhmen hámett fyri sínar framúr vøkru glasmálningar. Böhmiskt glas er gitið fyri dygd og vakurleika og verður framvegis gjørt nú á døgum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Frá 1918 til 1993 vóru Kekkia og Slovakia eitt samveldisríki, nevnt Kekkoslovakia. Í 1950-árunum kom landið undir sovjetiskt eftirlit. Tá ið kommunistastýrið í samveldisríkinum fall, gjørdi fólkið av, at ríkið varð býtt í tvey - Kekkia og Slovakia.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Gana
Tjóðveldið Gana (enskt: Republic of Ghana) er eitt land í Vesturafrika. Gana gekk áður undir navninum Gullstrondin, men er nú uppkallað eftir hinum gamla ríkinum Gana.
Fleiri enn 50 fólkasløg eru í landinum, hvørt við sínum máli og sínum siðum. Fjølmentast er akanfólkið. Upp í akanfólkið hoyra eisini asantear fyri sunnan, dagombanar fyri norðan og ewenar í Útsynningsgana.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Hendingarøð[rætta | rætta wikitekst]
- Um 500: Ganaríkið verður sterkasta veldið í Vesturafrika.
- Um 800: Í Vesturafrika er ríka landið Gana framvegis mætasta ríkið, men eisini aðrar, smærri mentanir, sum til dømis Nigeria blóma.
- 1076: Muslimar gera innrás i landið. Teir gera innrás í 1076 og taka valdið í landinum.
- 1200: Í Vesturafrika var tað áður so máttmikla Gana trokað burtur av nýggja kongsveldinum Mali.
- 1957: Gana er fyrsta frælsa ríki sunnan fyri Sahara.
Kongsríkið Gana[rætta | rætta wikitekst]
Kongsveldið Gana var ímillum norðaru partarnar á áunum Senegalá og Nigerá í Vesturafrika. Landið fekk ríkidømi sítt úr gullnámunum har í dølunum. Gamla Ganaríkið og seinni Mali, ríkaðu seg upp av at selja gull, sum gravgangur var eftir í Evropa í 16. og 15. øld. Gullið varð flutt út sum gulldust, fyrst til fólk, sum búðu har ið nánd, seinni við ferðamannafylgi um Sahel og latið í býti fyri salt, kopar og bummull. Høvuðsstaður var Kumbi Saleh. Kongarnir búðu á einari borg. Tá ið teir doyðu, vórðu teir heygsettir.
Frælsi[rætta | rætta wikitekst]
Í 1948 skakaði uppreistur ímóti evropeiska hjálandastýrinum í friðarliga landið Gana. Bretar settu í gildi nýggja stýrisskipan, sum gav afrikanarum avmarkað sjálvstýri. Tjóðfundarfylkingin, ið Kwame Nkrumah (f. 21. september 1909 - d. 27. apríl 1972)) stóð á odda fyri, góðtók at enda lógina og vann valið í 1951. Bara afrikanarar vóru í stjórnini hjá Nkrumah, ið seks ár seinni hevði vunnið landinum fullt frælsi.
Men mangir trupulleikar tóku seg upp, og Nkrumah gjørdist alt einaræðisligari, sum tíðin leið. Herurin gjørdi ríkiskvett og setti hann frá í 1966, og síðan hevur herurin havt valdið, undantikin árini 1969 til 1971, tá ið fólkaræðiligt stýri var í landinum. Høvdingarnir vórðu eftir gamlari siðvenju oddamenn í afrikonsku samfeløgunum, og mangan hava teir enn stóra ávirkan á nýggju sjálvstøðugu londini.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Gana skuldi verið lutfalsliga ríkt land. Tilfeingið er nógv - olja, gull, aluminiumsmálmur, o.s.fr. Har fruktar væl, fólkið er ungt og eitt hitt best skúlaða í Vesturafrika. Men í mong ár hava politisku viðurskiftini verið ótrygg, lítið hevur fingist fyri útsluttu vørurnar, og fíggjarligt óskil og vanstýri hava steðgað búskaparligu menningini í Gana.
Í Gana hava menn fingið nógv gull úr jørðini og fáa tað enn, men meginútflutningsvøran er kakao. Kakao er ovurstór vinna í Gana, og onkuntíð er kakao upp í 80 % av útflutninginum í landinum um árið, men Gana er nú í harðari kapping við grannalandið Fílabeinsstrondina og lond úr Landsynningsasia um altjóða kakaomarknaðin. Gana framleiðir okkurt um triðingurin av øllum kakao í heiminum. Teir fáa eisini nógv jarn og mangan úr jørðini. Mangan er ein málmur, sum teir blanda upp í rájarn, tá ið teir gera tað til stál. Í jørðini eru storar mongdir av reyða leirinum, sum teir kalla bauxit. Bauxit verður m.a. nýtt at framleiða aluminium við.