text:
1. Samleiki
Miðlar - serstakliga fjølmiðlar - eru ein av høvuðskeldunum, tá ið ræður um búning og menning av børnum og ungdómi. Miðlarnir hava átikið sær ein týðandi uppalingarligan leiklut, og hesin leiklutur tykist ikki at vikna, sum árini líða. Talan er bæði um prentaðar, elektroniskir og aðrar miðlar, bæði um fjølmiðlar, margmiðlar, samskiftismiðlar o.s.fr.
Tí er tað týdningarmikið, at næmingar, sum velja hesa lærugrein, læra at skilja ímillum ímynding og sannroynd og tað, sum liggur ímillum, eitt nú samansett tekstsløg.
Prentaður tekstur og myndir floyma inn yvir okkum dagliga, og trupult er mangan at taka støðu til alt, ið ført verður fram, tí eiga hesi at verða viðgjørd nágreiniliga
Viðvíkjandi elektronisku fjølmiðlunum, tað veri seg á teldu ella í sjónvarpi, so er greining av myndum, ljóði umframt klipping av størsta týdningi, skulu teir ikki drukna í øllum kunningarmeldrinum. Næmingar eiga at læra um tøkni og teir hættir, ið verða nýttir fyri at røkka móttakara, eins og teir eiga at læra at nýta miðlar í samskifti, fagurfrøðiliga og á fólkaræðisligari grund.
2. Endamál
Endamálið við undirvísingini í miðlum er:
- at næmingurin gjøgnum upplivingar, gerðir og lýsingar mennir sín kunnleika at skilja og nýta miðlar og fjølmiðlar
- at næmingurin við at arbeiða við ymiskum miðlum ognar sær innlit í útbreiðslu- og samskiftismøguleikar, og í tað at nýta miðilin sum sítt málgagn
- at næmingurin ognar sær førleikan at skilja týdningin hjá fjølmiðlum bæði í egnari mentan og aðrastaðni, og á henda hátt styrkir egnan hugburð og atferð innan og uttan skúlagátt.
3. Stig, tímatal og avrik
Undirvísingin í fjølmiðlum fevnir um 8., 9. og 10. flokk. Árliga klokkutímatalið er 60.
4. Øki
Fakliga innihaldið í lærugreinini er lutað sundur í kjarnaøki og ískoytisøki. Kjarnaøki eru kravd øki, ið fevna um umleið 80% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki fevna um umleið 20% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Næmingurin fer til skrivliga próvtøku í kjarnaøkjunum og til munnliga próvtøku í bæði kjarnaøkjum og ískoytisøki.
Kjarnaøki
Lærugreinin fjølmiðlar hevur trý kjarnaøki, ið eru tey somu frá lægsta til hægsta stig. Økini umskarast og virka fyri ein stóran part saman í undirvísingini. Tey eru:
Samskifti
Í kjarnaøkinum samskifti læra vit um, hví vit samskifta og hvussu. Vit gjøgnumganga samskiftisástøði og ymsar samskiftishættir, viðurskifti, sum ávirka samskiftið, søguligu gongdina hjá samskiftistøknini, umframt samfelagsliga týdningin av samskiftinum og teirri tøkni, samskiftið er knýtt at. Harumframt fevnir kjarnaøkið samskifti um greiningarástøði, sendara og móttakara, málbólkar, tíðindi og frásøguskaldskap, miðlaávirkan, umframt objektivitet og subjektivitet.
Tíðindafjølmiðlar
Kjarnaøkið tíðindafjølmiðlar fevnir um føroysku bløðini umframt loft- og myndbornu miðlarnar í Føroyum, umframt teir kendastu og mest viðkomandi útlendsku. Næmingarnir sleppa at royna seg sum tíðindafólk, læra samrøðuteknikk, uppseting, at ritstjórna og klippa ljóð- og myndasendingar, evstamark, fundarteknikk, gera framløgur, at kanna, greina og viðgera tíðindaflutning og útvarps- og sjónvarpssendingar, skráir, trúvirði, etikkur og skrivifrælsi. Vitjað verður á dagbløðum, tíðindaportalum, sjónvarpi og útvarpi. Upplýsingar og tilfar á internetinum verður kannað og viðgjørt, umframt at lært verður at brúka leitiskipanir og at samskifta á internetinum. Eisini verður keldukritikkur alment umrøddur.
Aðrir fjølmiðlar
Kjarnaøkið aðrir fjølmiðlar fevnir um lýsingar, filmar, tónleik, bókmentir, telduspøl, fartelefoni og sms, internet og heimasíður umframt framførslur og framsýningar. Ymiskar lýsingar verða kannaðar og greinaðar, og boðskapurin í teimum verður umrøddur. Næmingarnir skulu gera sínar egnu lýsingar, og vitjað verður á lýsingastovum. Grundleggjandi ástøði viðvíkjandi objektiviteti og subjektiviteti í sambandi við lýsingatekstir og greinaskriving, umframt grundleggjandi ástøði viðvíkjandi filmsframleiðslu og tekstasløgum verða umrødd og viðgjørd. Eisini verður keldukritikkur alment umrøddur. Týdningurin av bókmentum, framførslum og framsýningum sum fjølmiðil verður umrøddur og viðgjørdur, og lært verður í hesum sambandi um boðskap, arbeiðshættir, íblástur og skriviteknikk.
Ískoytisøki
Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum semjast um í felag. Ískoytisøki kunnu styðja og lýsa eitt ella fleiri kjarnaøki frá øðrum sjónarhornum og vera við til at menna førleikar næmingsins samsvarandi teimum førleikamálum, ið ásett eru. Endamálið við ískoytisøkjum er harumframt at geva skúlum og útbúgvingarbreytum rúm fyri serligum eyðkennum og arbeiðsháttum.
5. Førleikamál
Í lærugreinini fjølmiðlum eru førleikamálini lutað sundur í støðisførleikar og fakligar førleikar.
Støðisførleikar
Støðisførleikar eru grundleggjandi førleikar, sum menniskju ogna sær tíðliga í lívinum, men sum mugu stimbrast og mennast alt lívið. Støðisførleikar hava avgerandi týdning fyri, at kunnleiki, vitan og førleikar verða ment í øllum lærugreinum. Støðisførleikar eru við til at menna sannkenning, virðing, hugflog og evni næmingsins at taka egnar avgerðir. Undirvísingin skal virka fyri, at næmingurin fær hug og sinni at læra og geva sítt íkast til kjak og loysnir.
Í hesum sambandi eru fýra støðisførleikar lýstir við atliti at teimum fortreytum, sum eru galdandi fyri lærugreinina. Í øllum lærugreinum skal næmingurin læra:
- at virða
- at samskifta
- at kanna
- at skapa
At virða
At virða er at virka fyri góðari samveru millum menniskju og fyri góðum samanspæli millum menniskju, náttúru og umhvørvi. Virðing fremur tryggleika og trivnað, ið eru fortreytir fyri gagnligari menning. Undirvísingin skal virka fyri, at hvør einstakur næmingur verður sæddur og hoyrdur, og at hann kennir seg at hava virði og týdning, har hann er.
Førleikin at virða snýr seg harumframt um at virða og menna okkara evni at samskifta um mentan og vitan. Undirvísingin í fjølmiðlum leggur harumframt dent á, at næmingurin skilir tær ymisku fortreytirnar, ið øll menniskju hava í lívinum, og lærir at virða tørv og sjónarmið hjá øðrum uttan mun til aldur, kyn, húðarlit og lívsáskoðan. Næmingurin skal eisini virða sín egna tørv og tað náttúrutilfeingið, vit øll eru bundin at. Hann skal læra at virða tær skyldur og tey rættindi, sum fólkaræði byggir á, og meginreglurnar fyri upphavsrætti. Eisini skal næmingurin hava virðing fyri, at ymiskar mentanir og samfeløg kunnu byggja á onnur virði enn hansara egnu.
At samskifta
At samskifta snýr seg um førleikan at bera fram hugsanir sínar munnliga og at lesa og skriva. Lærugreinin myndlist hevur ein týðandi leiklut í hesi menning. At samskifta snýr seg eisini um at rokna og at nýta tøknilig amboð, ið tæna samskiftinum millum manna.
Førleikin at bera fram hugsanir sínar munnliga verður mentur við miðvíst at arbeiða við munnligum venjingum í ymiskum samskiftisstøðum. Næmingurin skal frá fyrsta degi verða vandur við at tala, skifta orð, lýða á, próvføra og bera fram egnar metingar.
Førleikin at lesa og skriva er avgerandi fortreyt fyri øllum samskifti og lærdómi í lívinum. At skriva er at skipa hugsan og menna hugskot, at lesa er at skyna á og tulka. Á 2. floksstigi skal næmingurin duga bæði at lesa og skriva lættari tekstir.
Í lærugreinini fjølmiðlum verður stórur dentur lagdur á, at næmingurin lærir at síggja og skilja tann týdning, ið fjølmiðlar hava í øllum samskifti, tað veri seg í hópsamskifti og í samskiftinum manna millum. Hetta lærir næmingurin m.a. við at hava framløgur og við, at gjørdar verða eftirmetingar, sum javnan verða skipaðar í tímunum. Næmingurin lærir eisini tað serstaka mál, ið teir ymsu fjølmiðlarnir umboða, t.e. myndir, tekstir og ljóð, og um symbolik og boðskap, og næmingurin skal duga at lesa ella skilja og síggja boðskapin, ið einstaki fjølmiðilin ber fram, umframt tað, sum liggur aftan fyri sjálvan boðskapin, t.e. endamál, sendara, móttakara og tilætlaðan málbólk.
Førleikin at rokna snýr seg um evnini at lesa hagtøl, fata bygnað, frymlar og úrtøkiligar skipanir. At rokna er eisini at hugsa skilvíst og loysa vandamál. Hesir førleikar eru fortreyt fyri at skilja og taka støðu til mangar gerandistekstir, og tí hevur undirvísingin í fjølmiðlum eisini sín týðandi lut í hesi menning.
Førleikin at nýta tøknilig amboð er í fjølmiðlum at duga at nýta kunningartøkni, ið er ein fortreyt fyri øllum fjarskifti og týðandi pørtum av samskiftinum sum heild. At kenna og virða etisku reglurnar, tá ið samskift verður við kunningartøkni. Í lærugreinini fjølmiðlum arbeiðir næmingurin við kunningartøkni, har hann m.a. lærir at arbeiða við tekstum, myndum og ljóði, og harafturat savnar sær kunnleika og íblástur at nýta, tá ið hann skapar síni egnu verk.
At kanna
At kanna er ein íborin førleiki. Børn kanna umhvørvið fyri at klára seg í lívinum. At granska er at eygleiða, undrast, finna svar og gera royndir. Lærarar skulu geva gætur, at hesir førleikar verða mentir frá lægsta til hægsta stig.
Førleikin at kanna snýr seg í fjølmiðlum um at eggja forvitni næmingsins og stimbra hug og dirvi hansara at seta spurningar og at leita sær ráð og vitan um mál og fjølmiðlar. Frá 1. floksstigi skal næmingurin læra at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan í bókmentum, handbókum, á internetinum o.s.fr. Næmingurin skal eggjast til at síggja gagn og gleði í yrkis- og fagurbókmentum og til at fregnast um mál- og bókmentafrøðiligar spurningar, sum bjóða forvitninum av. Við dømum og venjingum skal næmingurin læra at nýta vísindaliga framferðarháttin og at handfara keldutilfar á ein sakligan og siðiligan hátt.
Í fjølmiðlum verður stórur dentur lagdur á, at næmingurin fær ástøðiligan førleika í at greina fjølmiðlar, og hetta verður m.a. gjørt við at kanna fjølmiðlarnar í søguligum og samfelagsligum høpi.
At skapa
Forvitni, spæl og hugflog eru serligir eginleikar, sum lærarin skal varða um og gera gagn av í undirvísingini. At skapa er eisini ein førleiki, ið kann vinnast við lærdómi. Næmingurin skal læra at hugsa, tala og skriva sjálvstøðugt og at menna hugskot síni, og hann skal kenna seg at hava ein virknan lut í egnari menning og læringartilgongd.
Førleikin at skapa snýr seg í fjølmiðlum um at gera næmingin tilvitaðan um og líta á egin evni, so hann gerst førur fyri sjálvur at byggja víðari á tað, sum lært er. Næmingurin skal læra, hvussu fjølmiðlar hava verið við til at broytt lívsáskoðanir og samfeløg. Næmingurin skal læra, at fjølmiðlar eru ein skapandi tilgongd, sum í stóran mun byggir á hugflog, íblástur, áhuga og áhaldni. Við atliti at búningarstigi og serligu gávum næmingsins verður arbeitt miðvíst við skapandi tilgongdum, sum fremja íblástur og stimbra hugflogið. Við at gera sær fyrimyndir skal næmingurin læra at meta um dygdina í avrikum hjá sær sjálvum og øðrum.
Fakligir førleikar
Førleikamálini vera javnan mett við framløgum á 8. og 9. floksstigi og próvtøku á 9. floksstigi. Í 10. flokki vera førleikamálini somuleiðis eftirmett ávegis við framløgum og verkætlan í sjálvvaldum evni.
Lærugreinin fjølmiðlar hevur endalig førleikamál fyri 9. og 10. floksstig. Grundleggjandi førleikar ganga aftur í lýsing av økinum og førleikamálunum, har teir virka við til at menna fakliga førleikan og eru ein partur av honum.
9. flokkur
Samskifti
Næmingurin dugir:
- at umrøða ymisk sløg av samskifti og samskiftisháttum
- at vísa á samfelagsliga týdningin, ið samskifti hevur
- grundleggjandi ástøði um sendara/móttakara og objektivitet/subjektivitet
Tíðindafjølmiðlar
Næmingurin dugir:
- at greiða frá teimum føroysku fjølmiðlunum
- at skriva eina tíðindagrein
- at skriva eitt ummæli
- at seta upp eina blaðsíðu á teldu, við yvirskriftum, teksti, myndum og myndateksti
- at ritstjórna einum útvarpstíðindabroti
- at ritstjórna einum sjónvarpstíðindabroti
- í stuttum og grundleggjandi at greiða frá tøknini aftan fyri tíðindaportalar og heimasíður
- at greiða frá týdninginum, tíðindafjølmiðlarnir og internetið hava fyri fólkaræði og hugleiða um framtíðarstøðuna hjá hesum miðlum.
Aðrir fjølmiðlar
Næmingurin dugir:
- at vísa á ymisk sløg av fjølmiðlum og týdningin av teimum
- at brúka fakligar arbeiðshættir og í hesum sambandi orða ein stuttan lýsingartekst og seta eina blaðlýsing upp
- at handfara einføld ljóð- og filmsupptøkutól
- at brúka ymiskar frásøguhættir og leiklist í egnum teksti-, mynda- og ljóðframløgum ella samanseting av hesum og grundgeva sítt val
- at umrøða, hvørja ávirkan fjølmiðlar hava á fólk og samfelag
- at viðgera nýtslu av keldutilfari í ymisku miðlunum og taka egna støðu til keldutilfar.
10. flokkur
Samskifti
Næmingurin dugir:
- at umrøða og viðgera ymisk sløg av samskifti og samskiftisháttum
- at vísa á samfelagsliga týdningin, ið samskifti hevur
- grundleggjandi ástøði um sendara/móttakara og objektivitet/subjektivitet
- greiningarástøði, ið viðvíkja málbólkum, tíðindum og miðlaávirkan.
Tíðindafjølmiðlar
Næmingurin dugir:
- at greiða frá teimum føroysku fjølmiðlunum, søguligu bakgrund teirra og støðu teirra í samfelagnum í dag
- at skriva eina tíðindagrein
- at skriva eitt ummæli
- at skriva ein kronikk
- at seta upp eina blaðsíðu á teldu, við yvirskriftum, teksti, myndum og myndateksti
- at ritstjórna einum útvarpstíðindabroti
- at ritstjórna einum sjónvarpstíðindabroti
- at greiða frá tøknini aftan fyri tíðindaportalar og heimasíður
- at umrøða týdningin, tíðindafjølmiðlarnir og internetið hava fyri fólkaræði og meta sjálvstøðugt um framtíðarstøðuna hjá hesum miðlum
- at røða um samsvar millum ognarrætt, handilsáhugamál, miðlaútboð og innihald í ymisku tjóðarmiðlunum
- at umrøða ymiskar hættir at koma seg fram í fjølmiðlunum.
Aðrir fjølmiðlar
Næmingurin dugir:
- at vísa á ymisk sløg av øðrum fjølmiðlum og týdningin av teimum
- at brúka fakligar arbeiðshættir og í hesum sambandi orða ein stuttan lýsingartekst og seta eina blaðlýsing upp
- at handfara einføld ljóð- og filmsupptøkutól
- at brúka ymiskar frásøguhættir og leiklist í egnum teksti-, mynda- og ljóðframløgum ella samanseting av hesum og grundgeva sítt val
- at umrøða, hvørja ávirkan fjølmiðlar hava á fólk og samfelag
- at viðgera nýtslu av keldutilfari í ymisku miðlunum og taka egna støðu til keldutilfar
- at grundgeva fyri týðandi grundreglum í upphavsrætti, siðafrøði og talufrælsi, og hugsa um hesi í egnum arbeiði
- at umrøða og viðgera ymiskar miðlaframleiðslur við atliti at teksti, myndum og ljóði í miðlasøguni.
6. Eftirmeting og próvtøka
9. flokkur
Eftirmetingar
Einstaki næmingurin skal ávegis og javnan í undirvísingargongdini eftirmetast við støði í fakliga avrikinum í lærugreinini, so næmingurin fær eina greiða meting av fakligu støðuni hjá sær í mun til ásettu málini, og hvat hann skal arbeiða við, um málini ikki eru rokkin. Eftirmetingarnar kunnu vera av ymiskum slagi, t.d. støðukanningar, testir, munnligar framløgur og skrivlig avrik. Í eftirmetingini av einstaka næminginum skal eisini tilskilast, hvussu fakliga arbeiðslag og arbeiðssemi næmingsins eru, bæði viðvíkjandi einsæris avriki og avriki í bólki. Eftirmetingin skal eisini fevna um eina vegleiðing til einstaka næmingin um, hvussu og hvørjum arbeiðast skal við í lærugreinini fyri at lúka málini. Eftirmetingarnar skulu skjalfestast skrivliga.
Einstaki skúlin ger skrivligar reglur fyri, nær og hvussu eftirmetingarnar verða framdar, og hvussu eftirmetingarnar verða latnar næmingunum.
Próvtøkuhættir
Hildin verður ein munnlig próvtøka.
Próvhoyringin varir 20 minuttir, íroknað próvdøming. Fyrireikingartíðin er 20 minuttir, íroknað útflýggjan av tilfari og vegleiðing.
Próvtøkuspurningarnir verða settir við støði í evnum, økjum o.tíl., bæði úr kjarnatilfarinum og úr ískoytistilfarinum. Próvhoyringin er ein faklig samtala millum próvtakara og próvhoyrara, og tekur samtalan støði í framløgu próvtakarans av tilfari og próvtøkuspurningi, sum próvtakarin hevur arbeitt við í fyrireikingartíðini.
Grundarlagið undir próvtøkuni er alt tilfarið, sum er gjøgnumgingið í undirvísingini.
Próvtøkutilfar og próvtøkuspurningar verða send próvdómaranum til góðkenningar sambært próvtøkukunngerðini.
Dømingargrundarlag
Próvhoyrt verður í ókendum, ótillagaðum tilfari, og tilfarið skal vera valt soleiðis, at tað í tema ella á annan hátt er knýtt at evnum, økjum o.tíl. sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini. Tilfarið, ið er grundarlag undir munnligu próvtøkuni, skal í sínari heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikunum sýna evni at leggja fram og viðgera tilfar við støði í próvtøkuspurningi/um. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og síggja próvtøkutilfarið úr frásjón.
Dentur verður í dømingini lagdur á, at próvtakarin
- dugir at viðgera próvtøkutilfarið við støði í fakligari tilgongd
- dugir at nýta viðkomandi, fakligt mál og faklig hugtøk í viðgerðini av próvtøkutilfarinum
- hevur yvirlit yvir viðkomandi tættir í lærugreinini
- dugir at síggja próvtøkutilfarið úr frásjón.
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans.
Próvtalslýsing
Munnligt 9. flokkur
10. flokkur
Einstaki næmingurin skal ávegis og javnan í undirvísingargongdini eftirmetast við støði í fakliga avrikinum í lærugreinini, so næmingurin fær eina greiða meting av fakligu støðuni hjá sær í mun til ásettu málini, og hvat hann skal arbeiða við, um málini ikki eru rokkin. Eftirmetingarnar kunnu vera av ymiskum slagi, t.d. støðukanningar, testir, munnligar framløgur og skrivlig avrik. Í eftirmetingini av einstaka næminginum skal eisini tilskilast, hvussu fakliga arbeiðslag og arbeiðssemi næmingsins eru, bæði viðvíkjandi einsæris avriki og avriki í bólki. Eftirmetingin skal eisini fevna um eina vegleiðing til einstaka næmingin um, hvussu og hvørjum arbeiðast skal við í lærugreinini fyri at lúka málini. Eftirmetingarnar skulu skjalfestast skrivliga.
Einstaki skúlin ger skrivligar reglur fyri, nær og hvussu eftirmetingarnar verða framdar, og hvussu eftirmetingarnar verða latnar næmingunum.
Próvtøkuhættir
Hildin verður ein munnlig próvtøka.
Próvhoyringin varir 30 minuttir, íroknað próvdøming. Fyrireikingartíðin er 30 minuttir íroknað útflýggjan av tilfari og vegleiðing.
Próvtøkuspurningarnir verða settir við støði í evnum, økjum o.tíl., bæði úr kjarnatilfarinum og ískoytistilfarinum. Próvhoyringin er ein faklig samtala millum próvtakara og próvhoyrara, og tekur samtalan støði í framløgu próvtakarans av tilfari og próvtøkuspurningi, sum próvtakarin hevur arbeitt við í fyrireikingartíðini.
Próvhoyringin er tvíbýtt. Fyrri partur er framløga av einari framleiðslu, sum kann vera gjørt einsæris ella í bólki við í mesta lagi 4 luttakarum. Seinni partur er viðgerð próvtakarans av ókendum tilfari, ið skal hava samband við evni o.a., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini.
Próvtøkutilfar og próvtøkuspurningar verða send próvdómaranum til góðkenningar sambært próvtøkukunngerðini.
Dømingargrundarlag
Próvhoyrt verður í framleiðsluni umframt í ókendum, ótillagaðum tilfari. Tilfarið kann vera ástøðiligt ella verkligt, og tað skal vera valt soleiðis, at tað í tema ella á annan hátt er knýtt at evnum, økjum o.tíl., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini. Tilfarið, ið er grundarlag undir munnligu próvtøkuni, skal í sínari heild síggja til, at øll faklig mál í lærugreinini eru umboðað.
Próvtakarin skal við støði í fakligari tilgongd og støðisførleikunum sýna evni sjálvstøðugt at leggja fram og viðgera tilfar við støði í próvtøkuspurningi/um. Hann skal sýna, at hann dugir at taka fram týðandi tættir í tilfarinum, seta teir í samband við tættir í undirvísingini og síggja próvtøkutilfarið úr frásjón.
Støðið undir próvdømingini er egin filmsframleiðsla, sum í mesta lagi má vara 3 minuttir, umframt ástøðiligt tilfar á í mesta lagi 2 ns., ella verkligt tilfar, sum í mesta lagi má vara 2 minuttir. Próvhoyrarin velur ástøðiliga og verkliga tilfarið.
Dentur verður í dømingini av miðlaframleiðslu próvtakarans lagdur á, at próvtakarin dugir
- at lýsa, hvussu ymiskir teknikkir eru brúktir og hví
- at síggja filmsframleiðsluna úr frásjón í mun til tilfar, ið er gjøgnumgingið í undirvísingini.
Dentur verður í dømingini av ókenda tilfarinum lagdur á, at próvtakarin dugir
- at greiða frá innihaldinum í tilfarinum
- at viðgera tilfarið við støði í fakligum hugtøkum
- at grundgeva síni sjónarmið
- at seta tilfarið í samband við evni o.a., sum arbeitt hevur verið við í undirvísingini.
Givið verður eitt próvtal við støði í einari heildarmeting av samlaða avriki próvtakarans. Próvhoyringin í fyrra og seinna parti telja helvt um helvt.
Próvtalslýsing
Munnligt 10. flokkur
7. At skipa undirvísing
Í hesum parti av námsætlanini verður í stuttum greitt frá teimum didaktisku meginreglum, ið eru støðið undir skipan av undirvísing. Hvør einstøk námsætlan myndar didaktiska sjónarmiðið, og saman mynda allar námsætlanirnar tann felags didaktiska pallin, har undirvísing verður útint.
Undirvísingin tekur altíð støði í teimum førleikum, ið næmingurin hevur við sær av tí stigi, hann kemur. Námsætlan og útbúgvingarbygnaður skulu tryggja, at fortreytir fyri fjøltáttaðari undirvísing eru til staðar.
Didaktiskar meginreglur
Í undirvísingini er umráðandi, at førleikarnir at lurta, at tala, at lesa og at skriva renna saman í eina heild. Í teirri ávísu undirvísingargongdini ber til at leggja høvuðsdent á eitt av kjarnaøkjunum, tað kann vera samskifti, tíðindafjølmiðlar ella aðrir fjølmiðlar.
Av stórum týdningi er tað, at kjarnaøkini umskarast, tá ið tað ber til, og tá ið tað verður mett at vera hóskandi. Sum dømi kundu partar úr kjarnaøkinum samskifti verið samskipaðir við pørtum úr kjarnaøkinum tíðindafjølmiðlar. Á tann hátt verður kunnleikin um fjølmiðlar sum heild mentur, samstundis sum tann ástøðiligi parturin verður sjónligari.
Munnligi tátturin skal vera raðfestur høgt, og samrøðan er kjarnin í hesum tátti. Munnligar framløgur skulu skipast inn í undirvísingartilgongdina, so næmingurin stigvíst venur seg við at leggja fram. Dentur verður lagdur á, at næmingurin sameinir munnligar framløgur við egin skrivlig verk, nýtslu av KT-amboðum, ymiskar samskiftishættir o.s.fr. Á tann hátt verður førleikin at gera framløgur og at leggja fram mentur.
Skrivligi tátturin skal eins og tann munnligi í stóran mun vera skipaður inn í dagligu undirvísingina og í fakligu heildina. Á henda hátt kann næmingurin menna seg í skrivitilgongdini og í stigum ogna sær góðar skriviførleikar. Somuleiðis skal verða borið so í bandi, at skrivlig avrik í øðrum lærugreinum eisini kunnu vera partur av skrivligum avrikum í lærugreinini føroyskum. Umframt at hetta styrkir um tvørfakliga samstarvið, gevur tað næminginum eina greiðari fatan av tí týdningi, skriviførleiki hevur fyri alt skrivligt samskifti, og samstundis mennir tað evnini hjá næminginum at orða seg bæði munnliga og skrivliga.
Stigvøkstur
Stigvøkstur merkir støðuga framtøku av einum lægri stigi á eitt hægri. Í læringartilgongdini verður farið frá tí lætta til tað torføra, frá tí einfalda til tað torgreidda og frá tí ítøkiliga til tað úrtøkiliga. Stigvøksturin er oftast tíðartreytaður. Undir stigvøkstrinum liggur eisini kravið um vaksandi ábyrgd og virknari luttøku. Umráðandi er í hesum sambandi, at ljós verður varpað á teir leiklutir, sum næmingur og lærari kunnu hava hvør sær. Samrátt verður um, hvat ið er best at gera, og hvussu hetta verður gjørt, so næmingurin fær ávirkan á undirvísingina og á egnu læring.
Stigvøksturin kemur serstakliga til sjóndar í teimum førleikamálum, sum lýst eru í námsætlanini. Málini lýsa framúravrikið (hægsta próvtal) og eru bindandi, soleiðis at skilja, at lærari og næmingur altíð arbeiða fram ímóti at náa teimum ásettu málunum so væl sum gjørligt. Fyri at tryggja stigvøkstur er neyðugt, at sett verða ávegismál, sum hjálpa næminginum fram ímóti endaligu málunum. Umráðandi er eisini, at lærarin er tilvitaður um fortreytirnar hjá einstaka næminginum og tillagar undirvísingina eftir einstaka næminginum. Lærarin skal leggja undirvísingina til rættis, so næmingurin veit frammanundan, hvørji ávegsmálini eru. Næmingurin skal gerast tilvitaður um tey krøv, ið sett verða, so hann kann seta upp mál, umhugsa og leggja til rættis sína egnu menning. Næmingurin skal greitt fáa at vita, hvussu hann verður eftirmettur, og hvat metingarstøðið er.
At læra at læra
Næmingurin skal gerast tilvitaður um, hvat tað í grundini er at læra, og hvat endamálið við læringini er. Eisini skal næmingurin gerast tilvitaður um ymiskar læringarhættir.
Undirvísingin skal sostatt ikki bert savna seg um tað, sum lært verður, men eisini um, hvussu lært verður. Umráðandi er, at hugtakið læring verður lýst og viðgjørt í flokkinum, so næmingurin gerst tilvitaður um, hvat hugtakið ber í sær. Næmingurin skal regluliga gerast varugur við, hvussu læringartilgondin er ætlað, og hann skal verða eggjaður til at umhugsa sína egnu støðu í henni. Dentur skal eisini leggjast á heimaarbeiði, og tann týðandi leiklut hetta hevur í fakligu menningini.
Næmingurin skal frá fyrsta degi skilja tann týdning, sum lærugreinin fjølmiðlar hevur. Tá ið arbeitt verður við ymiskum spurningum í sambandi við fjølmiðlar, og tá ið tilfar til fjølmiðlar verður framleitt, verða ymiskir førleikar mentir. Næmingurin skal fáa greiða fatan av, hvat hesir førleikar kunnu verða brúktir til, eisini uttan fyri skúlans gátt. Undirvísingin í fjølmiðlum skal gera næmingin tilvitaðan um, at hann í lærugreinini mennist og gerst førur fyri at arbeiða greinandi og kritiskt við teimum ymisku kjarnaøkjunum, ið lærugreinin byggir á. Eisini skal næmingurin verða tilvitaður um, at hann í lærugreinini mennir sær førleikarnar at koma til orðanna í nógvum ymiskum viðurskiftum og samskiftisstøðum, tá ið um fjølmiðlar ræður.
Arbeiðshættir
Arbeiðshættir skulu veljast so, at teir eru við til at røkka teimum málum, ið sett eru. Í øllum kjarnaøkjum er umráðandi at leggja arbeiðið til rættis so, at ein líðandi stigvøkstur verður tryggjaður. Hetta verður m.a. gjørt við, at týðandi tekstir og tekstsløg verða tikin upp í undirvísingina.
Í Fjølmiðlum skulu ymiskir arbeiðshættir verða nýttir so, at fjølbroytni í lærugreinini kann verða framt miðvíst. Arbeiðshættir kunnu fevna um lærarafyrilestur, einstaklingsverkevni, næmingaframløgu, samrøður í flokkinum, bólka- og toymisarbeiði, verkætlanarevni o.tíl. Tá ið arbeiðshættir verða valdir og lagdir til rættis, er eyðsæð, at lærarin hugsar um stigvøkstur í undirvísingarhættunum, har byrjað verður við lærarastýrdari undirvísing. So hvørt sum førleiki næminganna økist, og teir gerast meira sjálvstøðugir í lærugreinini, verður hesin lærarastýrdi undirvísingarformur at minka.
Næmingarnir skulu ikki einans duga at fyrihalda seg til boðskap úr tekstum, frá lærara og floksfeløgunum, men í eins stóran mun duga at miðla vitan og boðskap til lærara, floksfelagar og móttakarar uttan fyri flokshølið umframt skúlans gátt.
Arbeiðshættirnir eru tískil neyvt samantvinnaðir við serligum atliti at, hvussu bæði munnligi og skrivligi tættirnir verða útintir.
Endamálið við teimum ymsu arbeiðsháttunum er at menna aðrar førleikar enn teir reint fakligu, tað eru førleikar sum t.d. at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan, at granska, at arbeiða sjálvstøðugt, at seta sær mál og at arbeiða evnislagað og miðvíst, at arbeiða tíðaravmarkað, at samstarva, at samhugsa, at brúka og hugsa vitan í nýggjum høpi, at leggja til rættis og evna til eitt avrik, at gera uppgávuorðingar, at brúka ymisk háttaløg, at hugsa nýtt og verkseta, at hugsa djúpari og breiðari um ávíst evni, umframt at taka á seg ábyrgd og hava virðing.
Lærari má altíð gera sær sjálvum og næmingum greitt, hvat endamálið við ávísum arbeiðshátti er.
Samstarv
Lærugreinin Fjølmiðlar er partur av yvirskipaða kravinum um samstarv millum tvær ella fleiri lærugreinar. Samstarvast skal við ymiskar lærugreinar um ymisk evni, eitt nú menning av skapandi evnum og KT-førleikum, undirvísing í søgu, tekstframleiðslu, bókmentaligum hugtøkum, málsøgu og samfelag.
Tvørfakligt samstarv kann vera meira ella minni bindandi – frá fullkomnari samkoyring millum lærugreinar við felags tímum og felags tvørfakligum verkætlanum, til bert at fevna um avtalur millum lærarar um at fylgjast í lesnaði (lesa parallelt), t.e. at taka upp somu evni í fleiri lærugreinum samstundis, og soleiðis geva næmingunum fleiri ymiskar tilgongdir til sama spurning.
Tvær høvuðsgrundgevingar eru fyri tvørfakligum samstarvi: 1) ein almenn, ið snýr seg um førleikarnar, næmingurin skal ogna sær og bjóða fram á arbeiðsmarknaðinum, og 2) ein námsfrøðilig, ið snýr seg um skiftandi arbeiðshættir og at geva næminginum innlit í tvørfakligar samanhangir.
Tvørfakligt samstarv skal hjálpa næminginum at síggja lærugreinarnar sum partar av størri heild og letur samstundis upp fyri øðrum og víðari sjónarmiðum. Harumframt eru evnini at samstarva og síggja samanhangir avgerandi, tá ið næmingurin fer undir víðari lestur ella út á arbeiðsmarknaðin.
Skrivlig avrik
Skrivligi parturin letur upp fyri tvørfakligum samstarvi og við tí øðrvísi skrivligum avrikum. Heldur enn at lata eitt avrik inn bara í fjølmiðlum, kann talan verða um tvørfakligt samstarv, t.d. blaðútgávu, eina tvørfakliga ritgerð, ella eina heimasíðu.
Ein grundgeving fyri, at skrivligt arbeiði kann vera partur av tvørfakligum samstarvi, er, at næmingurin lærir, at tað at skriva væl (t.e. greitt og uttan stórvegis villur) ikki bara er eitt krav í lærugreinini føroyskum, men eitt alment krav, ið er knýtt at øllum skrivligum samskifti.
Næmingurin skal hava venjing í at skriva so, at hann eisini skrivliga kann vera partur av toymisarbeiði og verkætlanum. Á tann hátt kann næmingurin mennast til at geva og taka ímóti viðmerkingum til skrivligu uppritini, sum verða løgd fram, á mennandi hátt. Kunningartøknin letur upp fyri munagóðum og ítøkiligum møguleikum í sambandi við vegleiðing og umrøðu í sjálvari skrivitilgongdini.
Samrøða
Munnlig framseting hevur reglur og lýsingar, sum næmingurin skal duga at nýta og framhaldandi menna. Skúlin skal tí leggja dent á frásøgn og málburð, og við hesum eggja til forvitni og skapa áhuga fyri móðurmálinum sum eitt intellektuelt amboð, ið skal víðka sjónarringin hjá næminginum. Allir flokkar skulu tí gera royndir við málinum, eitt nú við sínámillum tosi og við tí at siga frá.
Skúlin skal vera so rúmur, at til ber at tosa um kenslur, evni, hugtøk og hendingar í gerandisdegnum. Næmingurin skal arbeiða við at lurta og at vera umhugsin øll skúlaárini, samstundis sum orðatilfeingi og talugávur verða ment. Næmingurin skal sleppa at royna veruligar eins væl og gjørdar samrøður. Floks- og bólkakjak skal javnan eftirmetast so, at næmingarnir gerast tilvitaðir um, hvat tað er, sum fær tosið á glið og samrøðuna ella orðaskiftið at rigga og ganga væl.
Lesing
Næmingurin skal haldast til at lesa nógv. Eitt gott lesiumhvørvi í skúlanum er ein treyt fyri at menna góðar og fjølbroyttar lesiførleikar. Hetta verður skapt í flokkinum við nógvum ymiskum lesitilfari og góðum vanum. Skúlabókasavnið er ein sjálvsagdur partur av hesum góðu vanum. Fyri at røkka góðum lesiumhvørvi er av stórum týdningi, at skúlabókasavnið er ein natúrligur partur av skúlagongdini. Í byrjanini kunnu næmingarnir t.d. lesa eina stutta bók um dagin. So hvørt sum bøkurnar gerast longri, má meira tíð setast av til at lesa eina bók. Umráðandi er, at lesingin verður løgd til rættis samsvarandi tí førleikastigi, næmingurin er á. Allir næmingar skulu lesa eina aldurshóskandi skaldsøgu ella samsvarandi tekstmongd um mánaðin øll skúlaárini.
Lívlong læring
Umráðandi er, at næmingurin gerst tilvitaður um samfelagsliga og persónliga týdningin av tí menniskjaliga og samfelagsliga tilfeingi, útbúgving er. Tí skulu næmingar eggjast til at umhugsa sína egnu framtíð og seta sær persónlig mál, har lærarin leggur lag á og skapar umstøður, sum stimbra hugin til at læra nýtt alt lívið.


c: text/html

text:
Orð: Martin Luther
Týtt: Hans Tausen/Jákup Dahl
1. Av himni hátt ein eingil ber
stór gleðiboð um alla verð,
tey tíðindi so góð og blíð,
sum ganga skulu alla tíð:
2. Í dag eitt lítið barn er føtt,
sum neyð og syndamein fær bøtt,
tað Harrin Jesus Kristus er,
sum vandastøddum frelsu ber.
3. Tað okkum er til merkis sagt:
Í fjóskrubbu vit finna lagt
tað lítla barn á armóðs strá,
sum tó á øllum hevur ráð.
4. So fara vit øll hjartans glað
við hirðunum í Dávids stað
ta jólagávu har at fá:
Guðs einkarson nú okkum hjá.
5. O, Jesus, tú vælkomin ver,
tú synda vegna komin er
í míni neyð at hjálpa mær,
eg aldri kann fulltakka tær.
6. Tín lega hoyggj og hálmur er,
av spjørrum fekst tú reiv títt her,
men eingin dýrd tó foldum á
kann metast við títt armóðs strá.
7. Øll verøldin í vídd og breidd,
um skrýdd við gulli, silki reidd,
var ov ring vøgga tó til tín,
sum kom av himni her til mín.
8. Men hetta líkaði best tær,
tí at tú vildi sýna mær,
at heiður, makt og gull á fold
skal metast javnt við rusk og mold.
9. Nú, kæri Harri, Jesus Krist,
kom, fá hjá mær tær innivist,
her er mítt hjarta, set har búgv,
so eg teg eigi í vón og trúgv.
10. Í lágu smáttu, høgu borg
nú stilnar saknur, mildnar sorg,
tí nú rann upp Guðs kærleikssól,
tí halda vit við gleði jól.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tað er stórur áhugi fyri málingaframsýningini, sum verður í Skúlanum við Løkin á páskum og nógv hava longu sent inn málningar. Tað upplýsir Runavíka kommuna á heimasíðu síni.
Freistin at melda til er 27. mars. Væntandi fara at verða einir 170 málningar við á framsýningini. Málningaframsýningin verður opin páskadag og annan páskadag frá kl. 15.00 til kl. 20.00.
- Hetta hevur í nógv ár verið eitt afturvendandi tiltak, sum hevur verið væl vitja. Framsýnararnir eru alt frá teimum, ið royna seg á fyrsta sinni, til listafólk við drúgvum royndum. Peningurin, sum kemur inn frá tiltakinum, fer óskerdur til skótahúsið við Løkin, ið er karmur um arbeiðið hjá KFUM skótunum á Skálafjørðinum, sigur kommunan.


text:
Býráðsfundur 31. okt. 2013 kl. 17:00
Býráðslimir:
Magnus Rasmussen, Tórbjørn Jacobsen, Helgi L. Petersen, Bárður K. Nielsen, Kári E. Jacobsen, Jónleyg Hammer, Terje B. Vestergaard, Jonhard Danielsen, Hallur Ellingsgaard, Karl Rasmussen og Arnfinn Langgaard.
1.
13/00636: Umsókn um møguligt keyp av lendi til framtíðar útbygging av Kelduni í Skálafirði.
Í býarplaninum fyri Skálafjørð, er einki sum forðar fyri, at játta Kelduni uppískoytisstykki uml. 1.500 m2, sum søkt verður um.
-Byggi- og býarskipanarnevndin mælir til at ganga umsóknini á møti.
-Býráðið hevur á fundi 31/10-2013 samtykt at taka undir við tilmælinum frá Byggi- og býarskipanarnevndini.
2.
13/00688: Eykajáttan ti øki 3 Børn og ung – útreiðsluneutral.
-Sosiala nevnd mælir til at gera nakrar útreiðsluneutralar flytingar innan øki Børn og ung. At 465.000 kr. verður flutt til konti Barnaansing felags (serligur tørvur), sum verður fíggjað við at flyta 305.000 kr. frá rakstri á dagstovnaøkinum (minni nýtsla, serliga orsaka av at færri børn eru í skipanini) og 160.000 kr. av játtanini til íløgur á dagstovnaøkinum.
-Fíggjarnevndin mælir til at taka undir við uppskotinum frá Sosialu nevnd um útreiðsluneutrala eykajáttan á øki 3.
-Býráðið hevur á fundi 31/10-2013 samtykt at taka undir við tilmælinum frá Sosialu nevnd og fíggjarnevndini.
3.
13/00616: Eitt kommunufelag – uppskot til viðtøkur fyri nýtt kommunufelag, umboðandi allar kommunur í Føroyum.
-Fíggjarnevndin mælir til at taka undir við uppskotinum um at stovna eitt kommunufelag fyri allar kommunur í Føroyum og mælir til at taka undir við uppskotinum til viðtøkur.
-Býráðið hevur á fundi 31/10-2013 samtykt at taka undir við tilmælinum frá fíggjarnevndini.
4.
13/00610: Fyrsta viðgerð av fíggjarætlanini fyri 2014 fyri Runavíkar kommunu.
Á fundi 30/09-2013 ásetti býráðið fíggjarkarmin at verða:
Skattaintøkur 124,0 mió.
Fíggjarkostn. 15,5 mió.
Rakstur 88,0 mió.
Íløgur 20,5 mió.
Eftir 1. viðgerð í nevndunum eru samlaðu uppskotini til rakstur 2 mió. kr. hægri enn ásett í fíggjarkarminum og heitir fíggjarnevndin á nevndirnar um at finna sparingar í rakstrinum til 2. viðgerð, soleiðis, at fíggjarætlanin fyri rakstur og íløgur verður í samsvari við samtykta fíggjarkarmin.
-Býráðið hevur á fundi 31/10-2013 samtykt at taka undir við tilmælinum frá fíggjarnevndini.


text:
Tað er leygardagur 7. mai. Gjómaður hevur boðsent fólki at endurreisa teir tríggjar opnahjallarnar Niðri í Geil. Tann heimasta átti Nýggjustova, miðhjallin átti Jógvansstova, og tann niðasta átti Hoygarðurin. Opnahjallarnir høvdu - sum aðrir opnahjallar - grótlaðaðar endar (galvar) og vóru opnir á síðunum. Upprunaliga vórðu teir brúktir til at heingja fisk í, men seinni vórðu síðurnar rimaðar, og tá vórðu teir bara brúktir sum aðrir hjallar. Viðhvørt kundi mann hoyra onkran brúka orðið varðahjall í staðin fyri orðið opnahjall, og hyggur tú í Móðurmálsorðabókina, so er ilt at síggja mun á opnahjalli og varðahjalli, tí báðir hava opnar síður við grótlaðaðum galvum. Kann orðið varðahjallur koma av tí, at sært tú beint í galvin (endan), so minnir hann eitt sindur um ein varða? Hesir tríggir opnahjallarinir eru avdankaðir einaferð í 1960unum. Hoygarðshjallurin endað sínar dagar sum hoyggjhús.
- Lat okkum nú koma aftur til 7. mai. Heilt fitt av fólki - av báðum kynum - møtti upp (tað sæst í myndabólkinum), og veðrið var av tí allar besta, so vánirnar fyri einum góðum degi vóru í toppi. Tú legði til merkis - og tað kom eisini sjón fyri søgn - at her var ein rúgva av góðum handverkarum av øllum handans slagi. Tað var ein stuttleiki at ganga og mala uppií við myndatólinum og fylgja við gongdini. Fólkini arbeiddu og arbeiddu - vistu, hvat tey gjørdu - eingi ivamál - og væl leið eftir. Grótlaðing, syllar, boring, festing, sperrur, skálkar, rimar, hurðar, tróður - jú, alt hetta var í gongd í senn saman við ymiskum øðrum, ið eg helst havi gloymt. Mangan varð havt á lofti: "Hvat mundu teir gomlu sagt?" Tað lata vit bara liggja, tí hetta verður m.a. gjørt fyri at uppfríska minnir frá teirra tíð, so minnini kunnu flytast "longri fram á vegin", sum Heðin Brú so meistarliga tekur til. Líkamikið - hjallarnir fara at rigga sera væl. At so nógv sæst eftir - eftir einum leygardegi - mundi fáur vænta, men tá ið tey røttu fólkini eru á røttum staði, ber tað mesta til. Sjón fyri søgn. Nei, eg havi ikki gloymt matin: smurt breyð, egg, rullupylsa, kjøtpylsa, bollar -- og so kakurnar. Alt hetta fekst í tjaldinum niðan vegg Niðri í Geil dagin á tamb. Kannurnar stóðu á tremur, so tú kundi altíð ganga á tær og fáa tær ein uggara. Kvinnurnar høvdu (sum so mangan) tikið sær sera væl av hesum partinum - ið kann tykjast eitt sindur óásýniligur og ov sjáldan fær umtalu, og sum tó ger allan munin, tá ið tøk skulu takast. Riggar hesin matligi, sosiali parturin ikki, so riggar einki. Nú skal hetta ikki lesast soleiðis, at tann kvinnuligi leikluturin var "við grýturnar", nei, tær hildu seg heldur ikki aftur, tá grót skuldi dragsast úr fjøruni, ella tá ið hjallarnir skuldu rimast. - Tímar komu, og tímar fóru, og um nátturðatíð bleiktraði Merkið á opnahjøllunum eftir ein megnar dag. Grillin varð drigin út úr kjallaranum Niðri í Geil, og aftan fyri allan grillroykin, ið lá yvir Høvdafossin, sat ein væl nøgd manning og hugleiddi um dagsins verk. Tøkk eigi Gjómaður fyri sín lut bygdini at frama.
Fyrst og fremst er heimasíðan - bygdin.fo - ein skráseting við myndum og frágreiðingum av øllum staðanøvnunum við Gjógv, men tó er innmarkin ikki teldutøk enn. Myndasavnið, ið kann takast sum eitt klípi í varðveitsluni av virksemi og persónum, verður dúgliga vitjað. Tað er stuttligt at merkja. Heilsanir í gestabókini og viðmerkingar til myndirnar fløva.


text:
Ársins mest umrødda útgáva, Fíggjarlógaruppskotið, kom á gøtuna fríggjadagin og nú er tað lisið. Vit kunnu eyðmerkja verkið sum eitt slag av faktión, har veruleiki og ímynd ganga hond í hond, men har eru eisini íblandað drøg av science fiction við undrunarverdum fyriboðanum um framtíðina, eins og verkið er merkt av bæði dramatiskum, episkum og instruerandi tekstaslag. Verkið gerst tó ongantíð poetiskt.
Talan er um eitt serstakt sjangrubland og soleiðis sæð eisini um eitt stílbland. Formurin er merktur av endurtøkum av talrøðum, sum skapa eitt slag av eind og sum stramma tað upp, men sum eisini minnir eitt sindur um dadaismu ella um aðrar ismur við lyndi til tað absurdistiska.
Eg havi hug at siga okkurt pent um innihaldið, og tað verður, at tað altíð er áhugavert at verða mint um hvussu samfelagið er sett saman. At síggja aftur hvussu ein rúgva av feløgum, arbeiðsplássum, organisatiónum og nógv annað mynda tað samfealgið, vit liva í, og hvussu tey fáa í lut eitt tal í part til tess at fata hvussu umráðandi ella óumráðandi, tey eru fyri okkum onnur. Tað er hugtakandi og ræðandi og alt gott um tað, men tá mann hevur lisið eldri partar av av Fíggjarlógaruppskotinum, eru sjálvandi nakrar endurtøkur. Hóast nakrir smáir skelkir koma av og á, verður lesturin so líðandi eitt sindur keðiligur. Tí gleddi eg meg til at koma til tað mest spennandi kapitlið í verkinum, nevniliga § 7. Mentamál. Tað er her vit síggja, hvussu rithøvundurin er settur saman, um her er dýpd, ond og visión og um nøkur ætlan yvirhøvur er við hesum digra verki ella um tað bara er tómt og líkasælt alt.
Tað fyrsta, eg kom í tankar um, snúi seg ikki so nógv um verkið, men um meg sjálva sum lesara. Eg uppdagaði um meg sjálva, at eg eri ein góðlyntur og bjartskygdur romantikari, sum enn gerst bilsin av øllum nullunum, sum eru stødd framman fyri líkindunum hjá Tjóðpalli Føroya fyri at fáa ein pall. Eg haldi næstan ikki, at eg hoyri politikarar tosa um annað enn hvussu ernir teir eru av teirra nationalteatri og hesum havi so eyðsýniliga verið nóg býtt til at trúgva. Sjálvandi er ikki ein tann einasti av samgongulimunum errin av nøkrum tjóðpalli, tað skal mann ikki vera serliga kvikur lesari fyri at gjøgnumskoða.
Tað næsta, sum eg kom í tankar um, var at umsiting av Mentanargrunninum kostar heilar 473 000 kr um árið og har mátti eg noyðast at brúka mín egna fantasi, tí har eru ongar pedagogiskar frágreiðingar í bókini, og tað er jú vanliga gott, men míni ímyndingarevni vórðu av sonnum roynd, meðan eg las.
Men hatta slagið av forargilsi um smábrek hvarv í ein fart, tá eg skilti nakað nógv verri. Meðan einki verður skorið í teimum nógvu pengunum, sum Mentanargrunnurin hevur til umsiting, verður tikið dúgliga av tí, sum Mentanargrunnurin er settur á fold at gera. Nevniliga at tryggja okkum eitt gott listalív her á landi í trivnaði og til gagns fyri okkum øll. Í 2012 fingu tey 6 412 000 krónur til stuðul av føroyskari list og í 2013 verður upphæddin skerd til 5 246 000 kr, ein skerjing uppá góða millión.
Her fall alt til jarðar. Hetta var jú eitt ræðuímynd, sum hevði fingið fullkomiliga katastrofalar avleiðingar fyri føroyska list, og brádliga tykist hetta nýggja verkið mest átøkt eini ræðusøgu. Tí at hugsa sær, um vit tóku listina burtur, um vit brádliga lótu listina fara úr landinum. Eg sá fyri mær hvussu allar hinar paragraffirnar í bókini eisini fóru at hvørva, hvussu arbeiðspláss, feløg osfr. fóru at syndrast saman við listini og hvussu vit øll fóru at hvørva. Eina løtu skalv eg um allan kroppin, men sinnaði meg, tá eg hugsaði: gott tað bara er fiktión.
(IS)
http://www.fmr.fo//Index.asp?pID=A1C13198-1406-41F4-B8BA-CEF9E83285BA


text:
Reyðsprøka (flundruættin)
Pleuronectes platessa Linné, 1758
Stødd: Í mesta lagi um 100 cm long.
Dýpi: Hon er úr fjøruni út á 200 m dýpi.
Litur: Reyðsprøka er vanliga brún, sandlitt, ljósari ella myrkari, við eyðkendum reyðgulum blettum á bakinum. Á gomlum fiskum verður ein hvítligur ringur uttan um teir reydligu blettirnar. Ójavnt er, hvussu nógvir blettirnir eru, men vanliga eru teir millum 10 og 35. Hvítumegin er hon hvít/hvítgrá, tó onkuntíð misslitt við ryggjarlitin.
Lýsing: Reyðsprøka er høgravendur flatfiskur. Strikan fer í ein lítlan boga oman fyri uggafjøðurina. Hon hevur eina ryggfjøður av nakkanum aftur til klingruna, eina gotfjøður frá gotinum til klingruna, rættiliga smáar uggafjaðrar og smáar búkfjaðrar, stóran stert, eitt lítið sindur útbogin, pík beint aftan fyri gotið, men er annars sløtt, bæði undir og á. Millum eyguni og aftur til kápuklovan, er ein týðiligur reikur við 5-7 beinknútum.
Eyðkenni: Beinreikurin aftur frá eygunum. Næstan beina strikan. Blettirnir. Líkist mest ósaskrubbu og skrubbu.
Týdningur: Reyðsprøka verður nógv veidd og er virðismikil fiskur.
da: Rødspætte, en: Plaice, fr: Carrelet - Plie commune, ís: Skarkóli, no: Gullflyndre - rødspette, tý: Scholle
Sí myndir og videoklipp her.
Mouritsen, Rógvi: Fiskar undir Føroyum. Føroya Skúlabókagrunnur og Fiskirannsóknarstovan. Tórshavn. 2007.
Flatfiskar Pleuronectiformes
14 ættir eru í flatfiskahópinum við 134 slektum og 678 sløgum.
Av hesum eru undir Føroyum 2 ættir við tilsamans 11 slektum og 11 sløgum:
Flatfiskarnir eru eyðkendir við teirra flata og asymmetriska kropskapi, har onnur síðan vendur upp og hin niður. Nýklakt yngul, ið livir uppi í sjónum, hevur vanligt fiskaskap, men eftir eina tíð sum yngul byrjar annað eygað at flyta seg yvir á hina síðuna, og fiskurin fær sítt flata skap. Á onkrum av flatfiskunum verður tó annað eygað verandi á kantinum á høvdinum. Yngulin byrjar nú at svimja á síðuni. Umleið samtíðis fer fiskurin niður á botnin at vera. Eygnasíðan fær dimman lit, og blindasíða ljósan. Teir hava eina langa ryggfjøður og eina langa gotfjøður. Fyri tað mesta liva teir sum botnfiskar, men eru tó uppi í sjónum viðhvørt, onkur sløg regluliga.
Í útheiminum eru onkur sløg, sum liva í feskum vatni. Við Føroyar er okkurt slag, sum fyri ein part er í feskum vatni og í blandingsvatni, men annars livir flatfiskur í sjónum.
***
Eitt sindur um flatfiskarnar
Undir Føroyum eru bæði vinstravendir og høgravendir flatfiskar.
Á vinstravendum flatfiski vendir vinstra lið upp, og á høgravendum flatfiski vendir høgra lið upp.
Allar kvoysurnar, glaskvoysa, norskakvoysa og hvasskvoysa, eru vinstravendar.
Allir hinir flatfiskarnir, hvassasprek, kalvi, svartkalvi, lálla, skrubba, tunga, ósaskrubba og reyðsprøka, eru høgravendir.
Eyguni eru tímegin, sum vendir upp.
Tann síðan, sum vendir upp, er altíð dimmari enn hin, og hon verður ofta nevnd bakið, hóast hon í veruleikanum er síða.
Onkuntíð hendir tað, at flatfiskur ikki vendir røttu síðuna upp, t.d. at ein kalvi vendir vinstru lið upp. Ein slíkur kalvi nevnist „rangur kalvi“.


text:
Í seinasta parti verður rættiligt rok, tí lógarinnar langi armur, Ludo Karson, handtekur yrkjaran Gregor, sum er komin á fríggjaraferð at vitja Gretu. Og meira skal til fyri at loysa Gregor úr varðhaldinum enn at tosa um pass og um fría orðið og at siga, at Gregor er gestur á pensjonatinum og yrkjari, sum hevur fingið seks stjørnur fyri sína seinastu bók. Benny skrivar um talufrælsi og djórarættindi í undirgrundarblaðnum, og italski kokkurin Mario Gastromati, sum ger ta frágera góðu pitsa a la mamma, blandar hylliberjasaft, sum fær Ludo at enda í sjeynda himli. Allan hendan hurlivasan og mangar aðrar ber til at lesa um í hesari sera skemtiligu bókini.
Aftur


text:
DANLAND - HEIMSINS BESTU FERIUR Í DANMARK
Við ikki minni enn 28 frítíðardeplum á kortinum hevur Danland nakað fyri øll. Felags fyri deplarnar er, at teir liggja tætt við strond, og at teir hava eina ørgrynnu til stuttleika, bæði úti og inni. Hóast flestu deplarnir eru upplagdir til barnafamiljuna, so eru teir eisini eitt gott val fyri parið ið vil njóta nakrar dagar saman.
BEST UMTÓKTU DANLAND DEPLAR
-
Danmark
DANLAND BLOKHUSLes meiraúr kr. 9.435
-
Danmark
DANLAND BORK HAVN
-
Danmark
DANLAND LØKKEN


text:
Mánadag-hósdag kl. 9-21
Fríggjadag kl. 9-18
Leygardag kl. 10-16
Sunnudag kl. 14-17
Telefon 302030
svarar frá kl. 10
Bindikafé 27. apríl
Hósdagin kl. 10 er bindikafé við Sissal Kristiansen. Tak stokkarnar við og kom og bind lappar ella annað úr vistfrøðiligari bummull.
Hósdagin kl. 14 er bindikafé við Sissal Kristiansen. Tak stokkarnar við og kom og bind lappar ella annað úr vistfrøðiligari bummull.
Hóskvøldið kl. 1930 er bindikafé við Guðrun Ludvig. Tak stokkarnar við og kom og bind lappar ella annað úr vistfrøðiligari bummull.
Teknikapping
Mánadagin 24. apríl kl. 9 byrjar teknikappingin fyri børn upp til 6. flokk. Øll børn eru vælkomin inn á barnabókasavnið at tekna eina mynd. Myndin skal lýsa evnið í Umhvørvisvikuni, sum er:
"Hvørvisjón – Hvar endar títt plast?"
"Vi er mere ens i nord, end vi tror"
...vit líkjast meira, enn vit geva okkum far um
Konsertin er leygardagin 29. apríl kl. 14
og er ætlað aldursbólkinum 5-8 ár.
Sangskrivaraverkstova
10 børn, sum fara til konsertina, hava møguleika at luttaka í einari sangskrivaraverkstovu, har tey skriva eitt føroyskt ørindi til sangin um, hvat tey halda Norðurlond vera, og hvat er serstakt fyri Føroyar.
Ókeypis atgongumerki
til konsert og sangskrivaraverkstovu fáast á Býarbókasavninum frá 24. apríl.
Avmarkað atgongd.
Bókakafé á Býarbókasavninum
týskvøldið 18. apríl kl. 19-21.
Á skránni er bókasavnsprát við gestirnar Jan Mortensen, Jóanes Nielsen og Bergljót av Skarði. Eisini verður yrkingaupplestur.
Ókeypis atgongd. Vertur er Arnbjørn Ó. Dalsgarð.
Týskvøldið 11. apríl kl. 1930-2130 hittast vit aftur á Býarbókasavninum til Sambinding, sum er eitt hugnakvøld, har 'innfødd' og tilflytarar hittast til prát og hugnaliga samveru.
Eisini verður høvi at hoyra David Im, integratiónssamskipara, fortelja um arbeiðið við integratión. Og Tonicia Hansen tosar um at flyta úr London til Føroya og um sínar upplivingar sum tilflytari.
Nýtt: Beint áðrenn Sambinding, kl. 1915, er eitt korter við undirvísing í føroyskum á byrjanarstigi.
Vit síggjast týskvøldið til Sambinding í Havn.
(Press the British flag in top right corner for English version)
Hvønn dag frá 8. til 12. apríl er páskahugni á barnabókasavninum, har kartong, lím, skabelónir og annað tilfar liggur frammi á stóra borðinum.
Øll kunnu vera við, stór sum smá, og tað er ókeypis.
Ása Gaardbo Lützen hevur verið í starvsvenjing hjá okkum á Býarbókasavninum í tvær vikur. Ása gongur í Nám X í Havn, hon hevur altið gingið nógv á bókasavninum og dámar væl at lesa fantasy.
Hon hevur verið runt og roynt ymiskt, alt frá at skráseta bøkur til at klippa páskapynt, nú páskirnar nærkast. Eisini hevur hon verið við til at koyra bøkur út til stovnar í kommununi.
Býarbókasavnið hevði í 2016 fleiri vitjanir enn nakrantíð fyrr. Hetta sæst í nýggjastu ársfrágreiðingini hjá bókasavninum. Eisini sæst, at fólk í dag brúka Býarbókasavnið til mong ymisk endamál, so sum lesistað, møtistað og friðstað, har rúm og umstøður eru til at steðga á, fáa íblástur og hugdýpa seg. Mong koma eisini á bókasavnið fyri at lesa bløð og bøkur á staðnum ella at brúka teir mongu hentleikarnar, sum eru á Býarbókasavninum, so sum teldur, printarar, kopimaskinu, skannara, innbindingarmaskinu, tráðleysa internetið, kaféina og vesini. Tiltøkini á Býarbókasavninum verða eisini sum heild væl vitjað.
Tak niður ársfrágreiðingina sum pdf
Tað ber eisini til at biðja um eitt útprent av henni við at venda sær til Býarbókasavnið.
Hyggur tú eftir Filmstriben í Firefox-kaganum, skalt tú leggja til merkis, at tá Firefox verður dagførdur í mars, fer webplayarin Silverlight ikki longur at rigga. Tú kanst útseta dagføringina av Firefox á tínari teldu, men annars riggar Silverlight bara í Explorer/Edge og Safari fram til apríl.
Filmstriben fær nýggjan webplayara í apríl, og hann fer at rigga í øllum vanligastu kagunum: Safari, Firefox, Explorer/Edge og Chrome.
21. mars 2017 var altjóða poesidagur, og í hesum sambandi kastaði Býarbókasavnið ljós á yrkingar og yrkjarar við at skipa fyri poesikvøldi kl. 19-21.
Gestarithøvundar verða Sissal Kampmann, Trygvi Danielsen og Vónbjørt Vang. Á skránni verður upplestur og prát um poesi, har ymsir áhugaverdir spurningar verða settir, so sum: Hvaðani kemur íblásturin? og: Hví skulu vit lesa/skriva yrkingar?
Tiltakið verður týskvøldið 21. mars kl. 19-21, og tað er ókeypis atgongd.
Arnbjørn Ó. Dalsgarð, býarbókavørður, verður vertur.
Annað týskvøld í mánaðinum
kl. 1930–2130
14. februar
14. mars
11. apríl
9. mai
13. juni
Nýtt! Kom kl. 1915 og
lær okkurt føroyskt
á byrjanarstøði
Øll eru vælkomin!
Niels Finsens gøtu 7 - 100 Tórshavn - Tel 302030 - bbs@bbs.fo


text:
1. Samleiki
Í landbúnaðinum og garðyrkinum liggja ótroyttir møguleikar, sum kunnu vera til gagns fyri húsarhaldið og til gleði fyri hin einstaka. Nógv grundleggjandi lívsviðurskifti eru knýtt at gróðri, grøði og landbúnaði, og tilfar og dømi haðani stinga seg upp so at siga í øllum lærugreinum í fólkaskúlanum, samstundis sum búnaðarvørur uttan úr heimi geva okkum ríkar keldur at oysa úr í dagliga arbeiðinum í skúlanum.
2. Endamál
Undirvísingin í lærugreinini landbúnaði hevur til endamáls:
- at næmingurin ognar sær innlit í, hvussu landbúnaður og garðyrki hava tikið seg fram umframt tær fortreytir og samfelagsliga týdning landbúnaður og garðyrki hava fyri alheims matvøruspurningar
- at næmingurin ognar sær kunnleika um, hvussu føroyskur landbúnaður hevur tikið seg fram, hvussu hann er skipaður, og hvønn týdning hann hevur
- at næmingurin ognar sær innlit í námsfrøðiligu møguleikarnar í lærugreinini.
3. Stig og tímatal
Landbúnaður er vallærugrein í 8.,9. og 10. flokki. Undirvíst verður 60 klokkutímar á hvørjum stigi ella 120 klokkutímar á einum av stigunum.
4. Øki
Fakliga innihaldið í lærugreinini er lutað sundur í kjarnaøki og ískoytisøki. Kjarnaøki eru kravd øki, ið fevna um umleið 80% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi. Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum velja í felag. Ískoytisøki fevna um umleið 20% av klokkutímatalinum á hvørjum floksstigi.
Kjarnaøki
Lærugreinin landbúnaður verður býtt sundur í fýra kjarnaøki: landbúnaður og garðyrki í søguligum høpi, vistfrøðiligar fortreytir, landbúnaður, urtagarðsbrúk og djórahald og velting og dyrkingarhættir. Økini umskarast og virka fyri ein stóran part saman í undirvísingini:
Landbúnaður og garðyrki í søguligum høpi
Føroysk viðurskifti og í grannalondunum, bónda- og fiskimannasamfelagið og menning tess. Landbúnaðurin og garðyrki nú á døgum, eigaraviðurskifti og markatal í bø og haga og tann týdningur, lendisskipanin hevur á landbúnaðarøki.
Vistfrøðiligar fortreytir
Vandamál hjá landbúnaðinum, eingrøði, skaðiligar verur, oyðimarkartiltøk, taðing, troyting av haga í sambandi við seyðaskipan og nýtslu annars, moldviðgerð og vandamál í hesum sambandi
Landbúnaður, urtagarðsbrúk og djórahald
Úrdráttir til matna, seyður, neyt, gæs, høsn, dunnur, hoygging, korn, røtur, epli o.a.
Velting og dyrkingarhættir
Nývelting, urtagarðar, vakstrarhús, gróðurseting av trøum, viðarlundir. lógir og reglugerðir í hesum sambandi, amboð at velta og dyrka við.
Ískoytisøki
Ískoytisøki eru valfrí øki, sum lærari og næmingar í einstaka flokkinum semjast um í felag. Ískoytisøki kunnu styðja og lýsa eitt ella fleiri kjarnaøki frá øðrum sjónarhornum og vera við til at menna førleikar næmingsins samsvarandi teimum førleikamálum, ið ásett eru. Endamálið við ískoytisøkjum er harumframt at geva skúlum og útbúgvingarbreytum rúm fyri serligum eyðkennum og arbeiðsháttum.
5. Førleikamál
Støðisførleikar
Støðisførleikar eru grundleggjandi førleikar, sum menniskju ogna sær tíðliga í lívinum, men sum mugu stimbrast og mennast alt lívið. Støðisførleikar hava avgerandi týdning fyri, at kunnleiki, vitan og førleikar verða ment í øllum lærugreinum. Støðisførleikar eru við til at menna sannkenning, virðing, hugflog og evni næmingsins at taka egnar avgerðir. Undirvísingin skal virka fyri, at næmingurin fær hug og sinni at læra og geva sítt íkast til kjak og loysnir.
Í hesum sambandi eru fýra støðisførleikar lýstir við atliti at teimum fortreytum, sum eru galdandi fyri lærugreinina. Í øllum lærugreinum skal næmingurin læra:
- at virða
- at samskifta
- at kanna
- at skapa
At virða
At virða er at virka fyri góðari samveru millum menniskju og fyri góðum samanspæli millum menniskju, náttúru og umhvørvi. Virðing fremur tryggleika og trivnað, ið eru fortreytir fyri gagnligari menning. Undirvísingin skal virka fyri, at hvør einstakur næmingur verður sæddur og hoyrdur, og at hann kennir seg at hava virði og týdning, har hann er.
Førleikin at virða snýr seg um at virða náttúru og umhvørvi, umframt tað mentanarliga tilfeingið og tey sermerki, ið koma til sjóndar í nærumhvørvinum. Í undirvísingini verður dentur lagdur á, at næmingurin skilir tær ymisku fortreytirnar, ið øll menniskju hava í lívinum, og virðir tørv og sjónarmið hjá øðrum, uttan mun til aldur, kyn, húðarlit og lívsáskoðan. Næmingurin virðir eisini sín egna tørv og tað náttúrutilfeingið, vit øll eru bundin at. Hann virðir tær skyldur og tey rættindi, sum fólkaræði byggir á, eins og hann hevur virðing fyri, at ymiskar mentanir og samfeløg kunnu byggja á onnur virði enn hansara egnu.
At samskifta
At samskifta snýr seg um førleikan at bera fram hugsanir sínar munnliga og at lesa og skriva. Lærugreinin landbúnaður er við til at fremja hesa menning. At samskifta snýr seg eisini um at rokna og at nýta tøknilig amboð, ið tæna samskiftinum millum manna.
Førleikin at bera fram hugsanir sínar munnliga verður mentur við miðvíst at arbeiða við munnligum venjingum í ymiskum samskiftisstøðum. Næmingurin verður frá fyrsta degi vandur við at tala, skifta orð, lurta, próvføra og bera fram egnar metingar.
Førleikin at lesa og skriva er avgerandi fortreyt fyri øllum samskifti og lærdómi í lívinum. At skriva er at skipa hugsan og menna hugskot, at lesa er at skyna á og tulka. Í landbúnaði merkir hetta m.a. at lesa tekstir á ávísum torleikastigi, at lesa myndlar og ritmyndir, ið sýna støður og einfaldar broytingar í tíð og í rúmd. Førleikin at skriva snýr seg um at duga at orða seg á einum rímiliga fjøltáttaðum, samanhangandi máli, ið evnar at knýta saman einfaldar samanhangir.
Førleikin at rokna snýr seg um førleikan at lesa hagtøl, fata bygnað, frymlar og úrtøkiligar skipanir. At rokna er eisini at hugsa skilvíst og at loysa greiðsluspurningar. Hesir førleikar eru fortreyt fyri at skilja og taka støðu til mong og ymisk gerandismál, og tí hevur undirvísingin í landbúnaði ein týðandi lut í hesi menning.
Førleikin at nýta tøknilig amboð er at duga at nýta kunningartøkni, ið er ein fortreyt fyri øllum fjarskifti. Við venjingum ognar næmingurin sær vitan og mennir síni evni at skriva tekstir. Hesin førleiki snýr seg í stóran mun um at duga at finna viðkomandi upplýsingar á internetinum og at taka niður tilfar ella avrita tilfar inn í eitt tekstskjal ella rokniark og at goyma sítt tilfar í skipaðum skjáttubygnaði, so at til ber at handfara eina ávísa mongd av ymiskum tilfari.
At kanna
At kanna er íborin førleiki. Børn rannsaka umhvørvið fyri at klára seg í lívinum. At kanna er at eygleiða, undrast, finna svar og gera royndir. Lærarar skulu geva gætur, at hesir førleikar verða mentir frá lægsta til hægsta stig.
Førleikin at kanna snýr seg um at eggja forvitni næmingsins og stimbra hug og dirvi hansara til at seta spurningar og at leita sær ráð og vitan um náttúru, umhvørvi og mentanarlig viðurskifti. Í lærugreinini styrkir næmingurin síni evni at leita upp og ogna sær viðkomandi vitan í bókmentum, handbókum, á internetinum o.s.fr. Næmingurin verður eggjaður til at síggja gagn og gleði í náttúrufrøðiligum og mentanarligum viðurskiftum og til at fregnast um spurningar av nevnda slag, sum bjóða forvitninum av. Við dømum og venjingum lærir næmingurin at nýta vísindaliga framferðarháttin og at handfara keldutilfar á ein sakligan og siðiligan hátt.
At skapa
Forvitni, spæl og hugflog eru serligir eginleikar, sum lærarin skal varða um og gera gagn av í undirvísingini. At skapa er eisini ein førleiki, ið kann vinnast við lærdómi. Næmingurin mennir síni evni at hugsa, tala og skriva sjálvstøðugt, eins og hann mennir síni hugskot. Hann skal kenna seg at hava ein virknan lut í egnari menning og læring.
Førleikin at skapa snýr seg um, at næmingurin gerst tilvitaður um og lítur á egin evni, so hann gerst førur fyri sjálvur at byggja víðari á tað, sum lært er. Næmingurin lærir, hvussu náttúruvísindalig, tøknilig og vinnulig nýbrot hava broytt náttúru, umhvørvi, samfeløg og mentan. Næmingurin lærir, at eygleiðing og ítøkiligar royndir eru ein skapandi tilgongd, sum byggir á hugflog, íblástur og treystleika. Við atliti at búningarstigi og serligu gávum næmingsins verður arbeitt miðvíst við skapandi tilgongdum, sum fremja íblástur og stimbra hugflog. Við at gera sær fyrimyndir skal næmingurin læra at meta um dygdina í avrikum hjá sær sjálvum og øðrum.
Fakligir førleikar
9. flokkur
Landbúnaður og garðyrki í søguligum høpi
Næmingurin dugir:
- at greiða frá søguni hjá landbúnaðinum og búnaðarsamfelagnum
- at greiða frá um markatalsbygdina, útskifting og grannastevnu
- at greiða frá um lunnindi.
Vistfrøðiligar fortreytir
Næmingurin dugir
- at greiða frá sambandinum millum troyting og nýtslu av lendi og náttúru og ta vistskipan, landbúnaðurin er knýttur at og virkar í.
Landbúnaður, urtagarðsbrúk og djórahald
Næmingurin dugir
- at greiða frá teimum úrdráttum, ið fáast burtur úr neytahaldi, seyðahaldi, húsdýrahaldi annars og úr velting og gróðurvirki
- at vísa á møguleikar og avmarkingar við føroyskari urtagarðs- og garðyrkisvinu í Føroyum og samanbera við umheimin.
Velting og dyrkingarhættir
Næmingurin dugir
- at greiða frá teimum atlitum, ið skulu verða tikin í sambandi við at dyrkað verður upp úr nýggjum umframt teirri lóggávu, sum er galdandi
- at vísa á ymiskar dyrkingarhættir, ið nýttir verða, bæði her á landi og aðrastaðni.
6. Eftirmeting og próvtøka
8.-10. flokk
Eftirmetingar
Einstaki næmingurin skal ávegis og javnan í undirvísingargongdini eftirmetast við støði í fakliga avrikinum í lærugreinini, so næmingurin fær eina greiða meting av fakligu støðuni hjá sær í mun til ásettu málini, og hvat hann skal arbeiða við, um málini ikki eru rokkin. Eftirmetingarnar kunnu vera av ymiskum slagi, t.d. støðukanning, testir og royndir. Í eftirmetingini av einstaka næminginum skal eisini tilskilast, hvussu fakliga arbeiðslagið og arbeiðssemið hjá næminginum eru, bæði viðvíkjandi einsæris avriki og avriki í bólki. Eftirmetingin skal eisini fevna um eina vegleiðing til einstaka næmingin um, hvat arbeiðast skal við í lærugreinini fyri at lúka málini.
Eftirmetingarnar skulu skjalfestast skrivliga.
Einstaki skúlin ger skrivligar reglur fyri, nær og hvussu eftirmetingarnar verða framdar, og hvussu eftirmetingarnar verða latnar næmingunum.
Eingin próvtøka er í landbúnaði.
7. At skipa undirvísing
Í hesum parti av námsætlanini verður í stuttum greitt frá teimum didaktisku meginreglum, ið eru støðið undir skipan av undirvísing. Hvør einstøk námsætlan myndar didaktiska sjónarmiðið, og saman mynda allar námsætlanirnar tann felags didaktiska pallin, har undirvísing verður útint.
Undirvísingin tekur altíð støði í teimum førleikum, ið næmingurin hevur við sær av tí stigi, hann kemur. Námsætlan og útbúgvingarbygnaður skulu tryggja, at fortreytir fyri fjøltáttaðari undirvísing eru til staðar.
Didaktiskar meginreglur
Í undirvísingini er umráðandi, at førleikarnar at lurta, at tala, at lesa og at skriva renna saman í eina heild. Av stórum týdningi er tað eisini, at kjarnaøkini umskarast, tá ið tað ber til og tá ið tað verður mett at vera hóskandi.
Munnligi og skrivligi tættirnir í lærugreinini vera raðfestir eins væl og tann verkligi. Munnligar framløgur skulu skipast inn í undirvísingartilgongdina, so næmingurin stigvíst venur seg við at leggja fram og at greiða frá. Endamálið er at styrkja um tvørfakliga samstarvið, og tað gevur næminginum eina greiðari fatan av týdninginum, skriviførleiki hevur fyri alt skrivligt samskifti, og samstundis mennir tað evnini hjá næminginum at orða seg bæði munnliga og skrivliga.
Stigvøkstur
Stigvøkstur merkir støðuga framtøku av einum lægri stigi á eitt hægri. Í læringartilgongdini verður farið frá tí lætta til tað torføra, frá tí einfalda til tað torgreidda og frá tí ítøkiliga til tað úrtøkiliga. Stigvøksturin er oftast tíðartreytaður. Undir stigvøkstrinum liggur eisini kravið um vaksandi ábyrgd og virknari luttøku. Umráðandi er í hesum sambandi, at ljós verður varpað á teir leiklutir, sum næmingur og lærari kunnu hava hvør sær. Samrátt verður um, hvat ið er best at gera, og hvussu hetta verður gjørt, so næmingurin fær ávirkan á undirvísingina og á egnu læring.
Stigvøksturin kemur serstakliga til sjóndar í teimum førleikamálum, sum lýst eru í námsætlanini. Málini lýsa framúravrikið (hægsta próvtal) og eru bindandi, soleiðis at skilja, at lærari og næmingur altíð arbeiða fram ímóti at náa teimum ásettu málunum so væl sum gjørligt.
Fyri at tryggja stigvøkstur er neyðugt at sett verða ávegismál, sum hjálpa næminginum fram ímóti endaligu málunum. Umráðandi er eisini, at lærarin er tilvitaður um fortreytirnar hjá einstaka næminginum og tillagar undirvísingina eftir einstaka næminginum. Lærarin skal leggja undirvísingina til rættis, so næmingurin veit frammanundan, hvørji ávegismálini eru. Næmingurin skal gerast tilvitaður um tey krøv, ið sett verða, so hann kann seta upp mál, umhugsa og leggja til rættis sína egnu menning. Næmingurin skal greitt fáa at vita, hvussu hann verður eftirmettur, og hvat metingarstøðið er.
At læra at læra
Næmingurin skal gerast tilvitaður um, hvat tað í grundini er at læra. Eisini skal næmingurin gerast tilvitaður um ymiskar læringarhættir, og hvat endamálið við læringini er.
Undirvísingin skal sostatt ikki bert savna seg um tað, sum lært verður, men eisini um, hvussu lært verður. Umráðandi er, at hugtakið læring verður lýst og viðgjørt í flokkinum, so næmingurin gerst tilvitaður um, hvat hugtakið ber í sær. Næmingurin skal regluliga gerast varugur við, hvussu læringartilgondin er ætlað, og hann skal verða eggjaður til at umhugsa sína egnu støðu í henni. Dentur skal eisini leggjast á heimaarbeiði, og tann týðandi leiklut hetta hevur í fakligu menningini.
Næmingurin skal frá fyrsta degi skilja týdningin av lærugreinini landbúnaði. Tá ið arbeitt verður við ymiskum táttum í lærugreinini, verða ymiskir førleikar mentir. Næmingurin skal fáa fatan av, hvat hesir førleikar kunnu verða brúktir til, eisini uttan fyri skúlans gátt. Undirvísingin í landbúnaði skal gera næmingin tilvitaðan um, at hann í lærugreinini mennist og gerst førur fyri at loysa verkligar uppgávur í sambandi við landbúnað og garðyrki.
Arbeiðshættir
Arbeiðshættir skulu veljast so, at teir eru við til at røkka teimum málum, ið sett eru. Í øllum kjarnaøkjum er umráðandi at leggja arbeiðið til rættis so, at ein líðandi stigvøkstur verður tryggjaður. Hetta verður m.a. gjørt við, at týðandi evni og viðurskifti verða tikin upp í undirvísingina.
Næmingarnir arbeiða við tøkniligum trupulleikum, og dentur verður lagdur á ástøði og verkligt arbeiði. Tann verkliga undirvísingin fer fram á einum stigi, sum sýnir dygdir skúlans innan ávísu økini í lærugreinini landbúnaði. Vitjan á støðum, har landbúnaður og garðyrki fara fram, eigur at vera partur av undirvísingini.
Samstarv
Lærugreinin landbúnaður er partur av yvirskipaða kravinum um samstarv millum tvær ella fleiri lærugreinir. Samstarvast skal við ymiskar lærugreinir um ymisk evni, eitt nú øktan kunnleika í lívfrøði.
Tvørfakligt samstarv kann vera meira ella minni bindandi – frá fullkomnari samkoyring millum lærugreinir við felags tímum og felags tvørfakligum verkætlanum, til bert at fevna um avtalur millum lærarar um at fylgjast í lesnaði (lesa parallelt), t.e. at taka upp somu evni í fleiri lærugreinum samstundis, og soleiðis geva næmingunum fleiri ymiskar tilgongdir til sama spurning.
Tvær høvuðsgrundgevingar eru fyri tvørfakligum samstarvi: 1) ein almenn, ið snýr seg um førleikarnar, næmingurin skal ogna sær og bjóða fram á arbeiðsmarknaðinum, og 2) ein námsfrøðilig, ið snýr seg um skiftandi arbeiðshættir og at geva næminginum innlit í tvørfakligar samanhangir.
Tvørfakligt samstarv skal hjálpa næminginum at síggja lærugreinirnar sum partar av størri heild og letur samstundis upp fyri øðrum og víðari sjónarmiðum. Harumframt eru evnini at samstarva og síggja samanhangir avgerandi, tá ið næmingurin fer undir víðari lestur ella út á arbeiðsmarknaðin.
Skrivlig avrik
Skrivligi parturin letur upp fyri tvørfakligum samstarvi og við tí øðrvísi skrivligum avrikum. Heldur enn at lata eitt avrik inn, bara í samskiftistøkni, kann talan verða um tvørfakligt samstarv.
Næmingurin skal hava venjing í at skriva so, at hann eisini skrivliga kann vera partur av toymisarbeiði og verkætlanum. Á tann hátt kann næmingurin mennast til at geva og taka ímóti viðmerkingum til skrivligu uppritini, sum verða løgd fram, á mennandi hátt.
Samrøða
Munnlig framseting hevur reglur og lýsingar, sum næmingurin skal duga at nýta og framhaldandi menna. Skúlin skal tí leggja dent á frásøgn og málburð, og við hesum eggja til forvitni og skapa áhuga fyri móðurmálinum sum eitt intellektuelt amboð, ið skal víðka sjónarringin hjá næminginum. Allir flokkar skulu tí gera royndir við málinum, eitt nú við sínamillum tosi og við tí at siga frá.
Skúlin skal vera so rúmur, at til ber at tosa um kenslur, evni, hugtøk og hendingar í gerandisdegnum. Arbeiðast skal við tí at lurta og tí at vera umhugsin øll skúlaárini, samstundis sum orðaval og talugávur mennast. Næmingurin skal sleppa at royna veruligar eins væl og gjørdar samrøður. Floks- og bólkakjak skal javnan eftirmetast so, at næmingarnir gerast tilvitaðir um, hvat tað er, sum fær tosið á glið og samrøðuna ella orðaskiftið at rigga og ganga væl.
Lesing
Næmingurin skal haldast til at lesa nógv. Eitt gott lesiumhvørvi á skúlanum er ein treyt fyri at menna góðar og fjølbroyttar lesiførleikar. Hetta verður skapt í flokkinum við nógvum ymiskum lesitilfari og góðum vanum. Skúlabókasavnið er ein sjálvsagdur partur av hesum góðu vanum. Fyri at røkka góðum lesiumhvørvi er av stórum týdningi, at skúlabókasavnið er ein natúrligur partur av skúlagongdini.
Lívlong læring
Umráðandi er, at næmingurin gerst tilvitaður um samfelagsliga og persónliga týdningin av tí menniskjaliga og samfelagsliga tilfeingi, útbúgving er. Tí skulu næmingar eggjast til at umhugsa sína egnu framtíð og seta sær persónlig mál, har lærarin leggur lag á og skapar umstøður, sum stimbra hugin til at læra nýtt alt lívið.


text:
Ein dagin kemur ein venjari frá einum øðrum liði og spyr Turbo, um hann vil venja saman við teimum. Tað er eitt gott lið, og Turbo verður sjálvandi øgiliga errin og ger av at fara at spæla við.
At byrja við er alt gott, men spakuliga varnast Turbo meir og meir, at tað stuttliga við at spæla fótbólt ikki er so stuttligt á hesum liðnum. Hann fer at leingjast aftur til tað gamla liðið, og tað endar við, at hann fer aftur til gamla liðið og vinmenninar, sum hava tað so stuttligt saman bæði á vøllinum og uttanfyri.
Violettur krabbi
Aftur


text:
FarGen-verkætlanin liggur undir Ílegusavninum. Ílegusavnið er ein samskipandi eind innan heilsuverkið, sum skipar, byggir upp og fyrisitur ættarbandsskránna, diagnosuskránna og vevnaðarskránna. Ílegusavnið viðger eisini umsóknir um at granska í skráunum. Gransking í ílegum hjá einum persóni, sum býr í Føroyum, kann sostatt bert verða framd av teimum, sum hava sáttmála við Ílegusavnið.
Fyri at fáa atgongd til dáturnar frá FarGen-verkætlanini, krevst góðkenning frá Ílegusavninum, Vísindasiðsemisnevndini og Dátueftirlitinum.
Les meira um virksemið hjá Ílegusavninum í Ílegulógini.
Vitja heimasíðuna hjá Ílegusavninum.


text:
men atkvøðugreiðsla verður...
Ein av føstu leygardagsdvøljunum er at lesa bløðini og tá meini eg veruliga at lesa í tímansvís og ikki bara skimma sum eg aloftast geri hinar dagarnar. Raðfylgjan er føst og stýrd av mínum stóra áhuga fyri mentanartilfari. Eg goymi tað besta til síðst og lesi tessvegna altíð Sosialin fyrst og síðan Dimmu og Weekendavísina og hetta kemst helst av, at Sosialurin rættiliga sjáldan hevur nakað mentanarligt á skránni (síðani blaðfólk sum Rigmor Dam og Anna Ellingsgaard ikki minst) fóru frá og sjálv plagdi eg eisini at ummæla listaframsýningar í Sosialinum, men geri tað nú mest her á Listablogginum og hendinga ferð í Dimmalætting.
Í dag náddi eg ikki víðari í míni blaðlesing enn til síðu 8 og 9 í vikuskiftisblaðnum hjá Sosialinum og har eri eg enn, nú farið er at skýma og tann ediliga nýggjárskonsertin er komin meir enn í helvt, og eg eri enn um at dána av undran. Tí á hesum blaðsíðum skipar Sosialurin fyri atkvøðugreiðslu um uppskotini, sum komu um standmyndina framman fyri FIMI. Hetta er sanniliga ein stuttlig kapping og sendir tú eina atkvøðu, hevur tú møguleikan at vinna eitt heilt árshald av Sosialinum. Hetta má eisini sigast at vera ein serstakliga áhugaverdur og alternativur háttur hjá Sosialinum at forvinna sær pening (tað kostar 5 krónur at atkvøða umframt vanliga takst), men grundleggjandi eru vit her á Listablogginum hundrað prosent við uppá hugskotið um at lata fjøldina døma. Tað kostar jú ongum nakað (uttan fjøldini og tað vita vit øll longu, at hon er steinbýtt) og hevur als ongar avleiðingar fyri nakran ella nakað sum helst uttan kanska fyri uppmerksemistørvin hjá einum dansktskrivandi listamanni, sum eg rokni við eigur uppskotið til hesa atkvøðugreiðslu. Hann er eyðsýniliga blivin eitt slag av listarligum ráðgeva hjá Sosialinum, í øllum førum er tað sjálvur blaðstjórin Eirikur Lindenskov, ið stendur tilskilaður fyri at hava lagt atkvøðugreiðsluna til rættis. Listabólkurin í Tórshavnar Kommunu hevur staðiliga heitt á okkum borgarar um at halda kjakið á einum fakligum og dygdargóðum støði. Nú veit eg ikki hvussu fakligt ella dygdargott kjakstøði ein tílík atkvøðugreiðsla gevur og eg loyvi mær at ivast. Men óansæð eri eg sum sagt við uppá atkvøðugreiðsluna, ið er undirhaldandi, um hon púrt ongar avleiðingar hevur - fyri tað kunnu vit øll atkvøða fyri tí dekorativu Skopunarkúluni ella onkrum øðrum kopi-verki.
Sum kunnugt er avgerðin tikin og tó at mær avgjørt dámar vinnarauppskotið hjá Guðrið Poulsen við fjálga, organiska dáminum, eri eg sera hørm um avgerðina hjá Listabólkinum. Eg varð meir ella minni málleys, tá eg hoyrdi, at Bjørn Nørgaard hevði gjørt eitt uppskot til kappingina um eina standmynd í Gundadali, men mín undran broyttist til reina og skæra gleði, tá eg sá uppskotið og tað gjørdist mær greitt, at talan var um eina listarliga sensatión í føroyskum listahøpi. Eitt stórfingið Føroyamonument, sum bæði er figurativt og abstrakt og sum veitir áskoðaranum eitt satt ríkidømi av assosiatiónsmøguleikum. Uppskotið er so gjøgnumarbeitt handverksliga, tilfarsliga, hugskotsliga og symbolskt, at einki tykist tilvildarligt á hesum Føroyamonumentinum. Standmyndin er 4.7 metur høg, 3 m djúp og 1,6 m breið og heitið á standmyndini er Lívið á einum føroyskum fjalli. Hon er bygd upp av einum keylustubba, ið dagar móti himni eins og eitt foreinklað fjall á skák, ið er bygt upp av 18 skivum av granitti í trimum ymsum litum. Á ta fjúrtandu skivuna á keylustubbanum verður settur ein slætti úr rustfríum stáli eins og eitt skýggj kring fjallatind, har tveir figurar eru settur á hvør sína síðu, ein maður við veðrahøvdi situr hugsunarsamur hond upp undir kinn, meðan ein kvinna við tjaldurshøvdi sær út til at ætla sær á flog ella at tveita seg út í óvissuna í tóman heim. Undir stálslættanum eru sett 18 bronsuskap, ið kunnu ímynda okkara oyggjar. Lívið á einum føroyskum fjalli er eitt slag av allegori við tilsipingum til okkara okkara søgu, til tjóðskaparspurningin og til mentanina. Bjørn Nørgaard hevur gjørt nógvar frálíkar standmyndir, men "Lívið á einum føroyskum fjalli" sær eftir uppskotinum at døma út til at vera millum hansara bestu; ein fabulerandi, fjølbroytt og tilfarsliga rík standmynd, ið samstundis er formliga neyv og spent sum ein fjøður. Av tí, at Listabólkurin hjá Tórshavnar Kommunu enn einaferð valdi mentanarpolitiskt heldur enn at miðsavna seg um listarliga dygd, verður sensatiónin eftir øllum at døma ikki til nakað.
Atkvøðugreiðslan í Sosialinum er minst líka meinaleys sum hon týdningarleys. Ótespiligari er uppáhaldið hjá Maluni Marnersdóttir í ummæli 22. des. í Sosialinum um, at Bjørn Nørgaard háðar føroyingar við sínum uppskoti. Malan Marnersdóttir, dr. phil. og lic.phil. er hóast alt professari í bókmentum á Fróðskaparsetri Føroya, eins og hon er forkvinna í Listafelagnum. Hon grundar sína meting á eina rættiliga konkreta tulking av standmyndauppskoti Nørgaards, har hon m.a. leggur heimskenda danska listamannin undir vantandi tilfarsskil, umframt at hann altso háðar føroyingar tá hann lýsir teir sum menniskjaligar verur við veðra- ella tjaldurshøvdi. Eg veit ikki ordiliga hvat eg skal halda um tær løgnu reaktiónirnar uppá uppskotið hjá Nørgaard, men sigur tað seg ikki sjálvt, at Bjørn Nørgaard meir enn nakar hevur ans fyri tilfari og at 18 fláir saktans kunnu umboða okkara oyggjar, tó at hesar eru úr granitt? Men hetta hevur alt samalt ongan týdning nú, tí sensatiónin er avlýst. Nú vóni eg bara, at Malan Marnersdóttir og tann áðurnevndi dansktskrivandi listaráðgevin á Sosialinum eru so mikið nøgd við avgerðina hjá Listabólkinum, at tey ikki halda áfram við pínligu skrivingini. Ikki tí, at eg rokni við, at Bjørn Nørgaard fylgir við í tílíkum møsni. Hann hevur givið sítt boð uppá eina fantastiska standmynd, sum kundi verið sett upp í Føroyum, og hann ger tað neyvan nakrantíð aftur.
Nørgaard fer neyvan heldur at luttaka í atkvøðugreiðsluni hjá Sosialinum. Men tað ætli eg og eg fari eisini spent at fylgja við gongdini í komandi Sosialum. Hvat verk eg fari at velja, sigi eg ikki, men kanska hevur okkara gløggi lesari ein varhuga. Á Listablogginum hava vit ein varhuga av, at fjøldin kanska ikki er heilt so býtt sum hon verður hildin at vera, men vit fáa at síggja. Seinasta freist at atkvøða er 14.januar.
(KP)


text:
Tað er alt, sum bendir á, at hósdagurin 17.12.09 var dagurin, har skúlin var stongdur med alla, tí frá fyrsta skúladegi í 2010 fara tey bæði einastu skúlabørnini - systkini, Ebba Marianna og Ólavur út á Oyrarbakka at ganga í skúla. (Tann triði næmingurin, Jóhan Sofus Glyvradal, av Eiði, hevur bara gingið í skúla her í eitt styttri skifti).
Jan, Ólavur, Jóhan Sofus, Eiði, og Ebba Marianna
Samstarvsavtala er gjørd við skúlan á Oyrarbakka fyri ta tíðina, ið eftir er av hesum skúlaárinum, og riggar samstarvið (sum tað uttan iva fer at gera), so verður hetta ein varandi loysn, og Gjáar skúli verður niðurlagdur. Sjálvsagt kennist tað sum eitt bakkast fyri bygdina at missa skúlan, men hinvegin má bara viðurkennast, at í hesum máli hava veruleiki, vit og skil rátt - og ikki kenslur. Sjálvt um børnini fara úr einum góðum skúla - við góðum lærara - so fáa tey bara gott av at koma saman við øðrum javnaldrum undir nýggjum/broyttum umstøðum og øðrvísi avbjóðingum. Jan Thomsen hevur tey seinastu 10-12 árini árini verið lærari her, og er hann tann 14. lærarin, síðani skúlin var bygdur, og hóast ilt er at spáa, so skulu stórar broytingar til, um hann ikki gerst tann seinasti lærarin í bygdini. Tað hægsta barnatalið var undir krígnum - 56 børn, men miðskeiðis í 1990unum var einki skúlabarn, og nú tey seinastu árini hevur skúlin bara ant.
Skúlin er bygdur í 1883 og er laðaður upp av gróti, ið er brotið upp Úti undir Støðuni á Niðara Nasa og slabbað oman á sletu. Nógv tað mesta grótið er undan Støðuni, men teir myrku (mestsum svørtu) steinarnir, ið síggjast ímillum, eru undan Ólastovuheygnum, har ið seinni vatnbrunnur var gjørdur. Hyggur tú nærri eftir laðingini, so leggur tú til merkis, at grótið á norðsíðuni og á niðara enda er so ómetaliga nógv slitið av veðri, meðan einki sæst til nakað slit á suðursíðuni og heimara enda. Tað er neyvan nakar ivi um, at tað er høgættin við sínum sjóroki og kavaroki, ið eigur hesi sporini. Men einki spor ella slit sæst á teimum myrku steinunum undan Ólastovheygnum, teir hava staðið seg avbera væl ímóti høgættini, tí teir eru úr einum nógv sterkari tilfari - átøkt blágrýti. Fert tú ein túr oman á Bakka, ger so eitt legg rundan um skúlan, tí her sært tú eina sjón, ið talar fyri seg.
Árið 1883 hevur verið eitt serstakt og gott ár fyri bygdina, ið bæði fekk nýggjan skúla og nýggjan handil, tí júst hetta árið kom eisini Debusar handil. Nú eru bæði skúlin og handilin stongdir, og sjálvt um vit í dag ikki duga at síggja, nær (ella um) lív kemur aftur í hesar báðar, so hava vit væl saktans loyvi at liva í teirri vón, at enn liggja ótroddar leiðir fyri framman.
Fleiri myndir: myndasavn - desember 2009.


text:
Trygdarbelti í viðgongutíðini
Brúka altíð trygdarbelti – tað er tryggast fyri mammuna og barnið í búkinum. Gáa eftir, at tú nýtir trygdarbeltið rætt.
Niðari partur av trygdarbeltinum, mjadnabeltið, skal altíð liggja um mjadnarnar niður móti lørunum – ikki um búkin – og skal strammast væl. Ert tú við barn, er serstakliga týdningarmikið, at beltið liggur undir búkinum, og at tað er stramt. Skákbeltið skal liggja millum bróstini og á síðuni á búkinum. Legg ongantíð trygdarbeltið undir armin ella aftur um bak. Flyt setrið so langt aftur, sum til ber, tá tú koyrir bil. Ert tú ferðafólk í bili, er best at flyta setrið heilt aftur.
Seint í viðgongutíðini kann vera váðið at sita við róðrið, einamest orsakað av stoytkoddanum. Um tað ber til, er betur at vera ferðafólk í bilinum og at flyta setrið heilt aftur.


text:
Fiskivinnunýskipan illa undirbygd
Fiskivinnunýskipan er ikki ein spurningur um at verða samdur ella ósamdur. Tað er ein spurningur um fíggjarligan lív ella deyða fyri starvsfólk í vinnuni og tingfólk.
Havi latið mær fortalt, at samráðingarnar ímillum Sambandsflokkin og samgonguna hava tikið støðið í uppskotinum hjá Sambandsflokkinum. Tað ljóðar undarligt at taka støði í einum andstøðu-uppskoti. Tað gevur onga meining. Sjálvandi áttu samráðingar millum eina meirilutasamgongu og ein andstøðuflokk at tikið støði í einum uppskoti frá samgonguni.
Við tað at undirritaði var limur í einum arbeiðsbólki seinasta heyst, havi eg rímuliga gott innlit í hvussu uppskotið bleiv til.
Og orsøkin til hesar reglur er, at uppskotið als ikki er gjøgnumarbeitt og bert ein ella tveir persónar hava gjørt hetta uppskot. Tá vit so leggja avtræt at vitan teirra um fiskivinnu er avmarka, so kann úrslitið ikki verða gott.
Og hetta var samráðingargrundarlagið! Út frá hesum er avgjørt orsøk at stúra.
Undirritaði var í heyst limur í einum arbeiðsbólki við 5 limum. Har var ein fyrrverandi strámaður (Strámaður er vist eitt vítt begreb) Ein reiðari, sum manglar kvotu, ein fakfelagslimur sum ynskir fleiri limir, ein fyrrverandi fiskifrøðingur og undirritaði.
Tilsamans nógv vitan og tá floksskrivarin upplýsti at vit vóru útvaldir partvíst geografist og serliga eftir vitan, ljóðaði tað rímuligt. Men tá eg seinni fekk at vita, at tað var ein feilur, at eg endaði í nevndini, kom tað mær (púra ódokumentera) til hugs at kanska nevndarlimir vóru valdir eftir hvørja hugsan teir høvdu.
Havandi í huga, at eg og núverðandi Løgtingsformaður fyri júst 4 árum síðani diskuteraðu alt tað nógva tilfarið um fiskivinnu, sum segðist verða á skrivstovu Sambandsfloksins, skal eg skoyta uppí, at fyri mær er tað enn líka loyniligt, sum skattalættin einaferð var. Eg havi fleiri ferðir hoyrt um tað. Men sæð tað havi eg ikki.
Tað gekk illa at fáa fund í lag, tí nevndarlimir áttu sín lut í økingini í ferðafólkatalinum, sum stjórarnir í Vága Floghavn og Atlantic Airways greiddu frá á Landsfundinum. Men tað var sjálvandi í arbeiðsørindum at nevndarlimir stuðlaðu floghavn og flogfelag.
Vit høvdu ca. 4 fundir og innkallaðu nøkur fólk í vinnuni, sum gjørdu okkum tann beina at møta og greiða okkum frá.
Síðan ger ein persónur eitt útkast til tað sum vit sum bólkur skulu koma til.
Á seinasta fundinum møtti ein tinglimur, og greiddi frá at hansara uppskot, sum hann hevði gjørt sjálvur, líktist tí, sum vit aðrir høvdu fingi sendandi frá ”bólkaleiðara okkara” og annars skuldu diskutera seinni.
Hetta var so samtykt aftaná at diskutera í ein tíma!
Hetta var alt avgreitt av bólkinum uppá 14 dagar og ein mána seinni hevði Landsnevnd floksins fund um hetta. Vit vóru ein arbeiðsbólkur og sjálvandi høvdu vit ongan formellan avgerðarrætt.
Síðan almannakunngjørdi Sambandsflokkurin sín fiskivinnupolitik. Og fyrst var formaður floksins í R7 og greiddi frá uppskotinum og síðan næstformaðurin, sum harumframt upplýsti at hann hevði gjørt uppskotið. (tað er ivaleyst rætt, hóast onkur mótmælir, út frá tí at uppskotini eru rímuliga identisk)
Orsøkin til hesa grein er at varpa ljós á, at tann fiskivinnunýskipan, sum vit eru ávegis at samtykkja, er sera illa gjøgnumhugsa. Arbeiðið aftanfyri er sera lítið og er ikki virðiligt fyri eitt stórt mál sum hetta.
Uppskotið hjá samgonguni er so illa frágingi, at trúgvir floksstuðlar nevna uppskotið sum fyribils útkast sum ikki skal takast fyri áljóðandi.
Út frá tveimum uppskotum, sum eru illa umhugsa skulu 22 tingmenn sum ongan kunnleika hava til fiskivinnu samráðast fyri at gera ein framtíðar fiskivinnupolitik. Tað er ikki neyðugt at verða búskaparfrøðingur fyri at rokna sannlíkindi fyri úrslitinum.
Tað kann bara enda galið. Rættuliga nógv meira galið enn nakar hugsar.
Eivind Jacobsen
Strendur


text:
Topp 5: Skelkandi úrslit í 1. umfarinum
Skrivað hevur Jákup Ósá 09.03.2017 - 23:53
Vit hava gjørt ein topp 5 lista fyri mest óvæntaðu úrslitini fyrsta umfar seinastu 10 árini í Effodeildini.
Sunnudagin fer Effodeildin í gongd. Í fyrsta umfarinum eru mangan óvæntað úrslit og niðanfyri hava vit valt fimm tey mest óvæntaðu úrslitini í fyrsta umfarinum seinastu 10 árini.
5: NSÍ-KÍ 1-1 (2009)
Undan kappingarárinum 2009 var KÍ í einari óvanligari støðu. Felagið var í fíggjarligum trupulleikum og tað rakti hart. KÍ var av mongum mett millum favorittarnar at flyta niður hetta árið, og tað vísti seg seinni eisini at vera rætt mett. Samstundis var NSÍ FM vinnari tvey ár frammanundan og mett sum eitt av liðunum, sum kundi koma langt hetta árið. Men púra óvæntað fekk KÍ ein 1-1 javnleik í hesum trupla útidystinum í 1. umfarinum. Kristoffur Jakobsen legði KÍ á odda beint áðrenn hálvleik, men Hjalgrím Elttør, sum tá spældi við NSÍ, javnaði stutt eftir hálvleik. Vit kunnu bara hyggja eftir uppstillingunum fyri at síggja, at talan var um sera óvæntað úrslit hetta fyrsta umfarið.
NSÍ: Meinhardt Joensen – Jónhard Frederiksberg, Óli Hansen, Jóhan T. Davidsen, Einar Tróndargjógv – Jann Martin Mortensen, Justines Hansen, Høgni Madsen, Bogi Løkin, Hjalgrím Elttør – Karoly Potemkin. Seinni komu Klæmint A. Olsen, Jann Ingi Petersen og Øssur Dalbúð á vøllin.
KÍ: Jákup Mikkelsen – Steffan Kalsø, Oddmar á Lakjuni, Jógvan Isaksen, Rudolf Eliasen – Ivan Joensen, Eli Simonsen, Erland Danielsen, John Hammer, Heðin á Lakjuni - Kristoffur Jakobsen. Seinni komu Allan Joensen, Arnold Joensen og Leon Bjartalíð á vøllin.
4: HB-AB 2-2 (2015)
HB hevði vunnið FM í 2013 og sett met í stigum hjá felagnum í 2014. So vónirnar fyri 2015 vóru góðar. Hinvegin hevði AB havt tað trupult og endaði á 8. plássi í 2014. AB var eisini mett at enda á áleið somu endastøðu í 2015 og tað gjørdi liðið eisini eftir, at annars hava ligið undir strikuni ein part av árinum. 19 stig skiltu liðini, tá kappingin endaði, og tað var kanska minni enn væntað. 2-2 úrslitið í fyrsta umfarinum var sera óvæntað. Málini hjá HB skoraði Arnbjørn Hansen og Levi Hanssen, meðan Álvur Christiansen og Jógvan Skeel Nolsøe skoraðu málini hjá AB.
HB: Teitur M. Gestsson – Jógvan Rói Davidsen, Jóhan T. Davidsen, Rógvi Holm, Alex dos Santos – Christian R. Mouritsen, René S. Joensen, Levi Hanssen, Pál M. Joensen – Andrew av Fløtum, Arnbjørn Hansen. Seinni komu Poul Ingason, Páll M. Joensen og Gunnar Haraldsen á vøllin.
AB: Heðin Stenberg – Jónas Stenberg, teitur Jóannesarson, Dmitrij Jankovic, Magnus Egilsson – Álvur Christiansen, Kári Nielsen, Bárður Olsen, Jobin Drangastein, Rógvi Poulsen – Jógvan Skeel Nolsøe. Seinni komu Tóki á Lofti, Mikkjal T. Hentze og Nicolaj Eriksen á vøllin.
3: Víkingur-AB 0-2 (2014)
24 stig skiltu liðini eftir kappingarenda, og tað var kanska ikki so óvæntað undan kappingini. AB var nýtt lið í Effodeildini í 2013 og hóast liðið hevði fingið tilgongd av Jóan Símun Edmundsson, so var ikki roknað við, at liðið kundi gera nakað við Víking í Sarpugerði. Eitt Víkinga lið, sum á hvørjum ári var og er partur av oddinum í føroyskum fótbólti og sum undan hesum kappingarárinum hevði fingið tilgongd av Súna Olsen og Hallur Hansson. Longu eftir 22 minuttir legði Jóan Símun AB á odda og 4 minuttir seinni fekk Hans Jørgen Djurhuus beinleiðis reytt kort. Móti dystarenda økti Hørður Mohr til 2-0, ið gjørdist endaliga støðan. Eitt skelkandi úrslit fyri tey flestu.
Víkingur: Geza Turi – Bárður Hansen, Súni Olsen, Atli Gregersen, Dánial Pauli Lervig – Ingi Sørensen, Hallur Hansson, Hans Jørgen Djurhuus, Erling Jacobsen – Filip Djordjevic, Finnur Justinussen. Seinni komu Hanus Jacobsen, Heðin Hansen og Sølvi Vatnhamar á vøllin.
AB: Hans Jørgensen – Jónas Stenberg, Søren Samuelsen, Sorin Anghel, Beinir Ellefsen – Bárður Olsen, Hørður Mohr, Jobin Drangastein – Jógvan Skeel Nolsøe, Jóan Símun Edmundsson, Christian í Garði. Seinni komu Karstin Højgaard, Martin Midjord og Magnus Egilsson á vøllin.
2: B36-EB/Streymur 1-1 (2015)
Hetta var ein dystur millum verandi føroyameistarar, ein av størstu FM kandidatunum, móti kanska størsta niðurflytingarfavorittinum. Tá árið var endað sást eisini munur á, tí B36 vann FM í stórum stíli og EB/Streymur flutti niður. Dysturin bleiv í síðstu løtu fluttur á Tórsvøll vegna kava, men vøllurin var ikki góður hetta kvøldið. Umstøðurnar gjørdu kanska sítt, men EB/Streymur fekk ein óvæntaðan javnleik. Hetta var eisini eitt av bestu úrslitunum hjá EB/Streymi alt kappingarárið. Hóast keðiligu umstøðurnar, so var tað sera óvæntað, at EB/Streymur skuldi fáa stig.
B36: Tórður Thomsen – Høgni Eysturoy, Robert Heðin Brockie, Odmar Færø, Jónas Tór Næs – Róaldur Jakobsen, Andrias Eriksen, Lukasz Cieslewicz – Jákup á Borg, Ibrahima Camara, Hans Pauli Samuelsen. Seinnu komu Hanus Thorleifsson og Eli F. Nielsen á vøllin.
EB/Streymur: Jákup Højgaard – Árni G. Olsen, Andras Olsen, Rógvi E. Nielsen, Jóhannes Hansen – Jens Michael Jensen, Brian Olsen, Arnar Dam, Niels Pauli Danielsen – Rasmus Dan Sørensen, Leif Niclassen. Seinni komu Rói Olsen, Tonny Kruse og Hanus Olsen á vøllin.
1: HB-FC Suðuroy 4-4 (2010)
Mest óvæntaða úrslitið seinastu 10 árini í 1. umfarinum hava vit valt til at vera dystin í Gundadali í 2010. Eitt væl mannað HB lið skuldi verja meistaraheitið, meðan FC Suðuroy var júst flutt upp og var millum favorittarnar at flyta niður. Tá árið var liðugt vann HB eisini FM og FC Suðuroy flutti niður. Í einum sera undirhaldandi dysti var FC Suðuroy nær við at vinna, og tað var ikki fyrr enn langt inni í yvirtíðini, at HB fekk javnað. Eitt sera óvæntað úrslit.
HB: Símun Rógvi Hansen – Jógvan Rói Davidsen, Rógvi Holm, Tórður S. Hreiðarsson, Pætur Jørgensen – Kári Nielsen, Fróði Benjaminsen, Kristin Mouritsen – Rógvi Poulsen, Andrew av Fløtum, Símun Samuelsen. Seinni komu Levi Hanssen, Tór-Ingar Akselsen og Milan Kuljic á vøllin.
FC Suðuroy: Stanislav Kuzma – Karl Lisberg, Heini Vatnsdal, Teitur Tausen, Martin Tausen, Palli Augustinussen, Jón Krosslá Poulsen, Obi I. Charles, Suni úr Hørg, Dan Djurhuus, Kári í Lágabø. Seinni komu Heini Bech, Arthur Tausen og John poulsen á vøllin.
Sjáldan avleiðingar fyri árið
Omanfyri hava vit valt fimm tey mest óvæntaðu úrslitini í 1. umfarinum seinastu 10 árini. Men felags fyri øll úrslitini var, at liðini sum vóru eitt vónbrot hendan fyrsta dystin reistu seg aftur og spældu seg í øllum førum út í Europa. Fyri B36 í 2015 og HB í 2010 var hetta fyrsta óvæntaða úrslitið so mikið lítið eftirfarandi, at tey enntá megnaðu at vinna FM sama ár.
Niðanfyri kann ein av dystunum síggja. Tað er í 2015, tá FSF varpið stroymaði dystin millum B36 og EB/Streym á Tórsvølli.


text:
Íverksetan 2015-19
Mælt verður til at íverkseta tilmælini um dagføring av grunddátaskráum og skipan av Heldini stig fyri stig.
Her verður stutt greitt frá einum leisti at røkka málunum næstu 5 árini.
Fyrst og fremst má lógarverkið dagførast, so tað hóskar til tað broytta landslagið, hereftir mugu hóskandi játtanir gerast til at føra projektið út í veruleikan. Í Estlandi verður 1% av fíggjarlógini sett av til KT-verkætlanir, har helvtin skal brúkast til nýmenning. Lutfallið í Føroyum hellur til at størsti parturin av KT játtanini verður brúktur til rakstur og víðlíkhald av verandi skipanum og minni parturin til nýmenning.
Heystið 2015
Fyrsta stigið verður at skipa nakrar pilotverkætlanir at royndarkoyra tøknina handan Heldina. Hetta skal gerast á heysti 2015 saman við føroyskum veitarum við ráðgeving uttanifrá, eitt nú úr Estlandi. Endamálini eru tvinni. Í fyrsta lagi at fáa eina betri mynd av, um tað ber til lættliga at knýta nakrar týdningarmiklar skipanir í Heldina, og finna eina semju um nágreiniligu tøkniligu og løgfrøðisligu loysnina. Í øðrum lagi at økja um vitanarstøðið hjá miðfyrisitingi og føroyskum veitarum, og styrkja førleikarnar at taka avgerð um hvussu Heldin skal skipast. Tískil hevur tað eisini týdning at fáa breiða luttøku og undirtøku í royndarkoyringunum.
Annað stigið verður at taka tilmælini um persónsdáta, adressur, virkisdáta, fastogn, matrikul og kort, sum eru nevnd í hesi deil-verktætlanini og bæði gera útboðstilfar at fáa allar hesar grunddátaskráirnar dagførdar og finna semjur, hvar hesar skulu staðsetast og hvat skal vera hvar. Her verður serliga víst til tilmælið, sum Umhvørvisstovan gjørdi um fríkeyp av grunddáta í 2013 og tilmælið um Virkisskrá frá 2004.
2016
Í 2016 eigur Heldin at verða skipað organisatoriskt og tøkniliga, og niðurstøðurnar um grundskráirnar íverksettar.
2017-2019
Í 2017 og frameftir eiga allar fakskipanir at vera tillagaðar og endurnýggjaðar. Allir stovnar, kommunur og viðkomandi virkir eiga at verða knýtt í Heldina.
Á sama hátt sum bygningar, vegir, havnir og tunnlar krevja viðlíkahald, so krevja KT-skipanir eisini viðlíkahald. Broytingar í tøkni, umhvørvi, undirstøðukervi, krøvum og uppgávur sum skipanirnar skulu loysa, krevja støðugt viðlíkahald og menning. Hetta er millum KT-fólk kent sum “software rot”. Fyri at sleppa undan roti, so mugu skipanir endurnýggjast við jøvnum millumbili.
Eitt gott prinsipp úr Estlandi er, at eingin fakskipan í tí almenna eigur at vera eldri enn 13 ár. Tað kostar í menning, men tað verður spart innaftur í viðlíkahaldi.


text:
Orð: Jóannes Patursson
Lag: Alexander Enniberg
Viðmerking: Yrktur eftir 50 ára starvsveitslu hjá sýslumanninum í Havn, har onkur hevði hildið røðu og biðið fólk rópa hurrá fyri móðurlandinum Danmark. Hetta vildi Jóannes Patursson ikki vera við til – og nógv blaðkjak stóðst av hesum tilburði.
1. Móðurland vil eg teg kalla,
føðilandið mítt!
Eg vil vera ævi alla
trygdarbarnið títt.
Móðurlandið! tær í favni
ungi alvi tín
rópti teg við hjartans navni:
einkarmamma mín.
2. Móðurlandið, móðurlandið,
Føroyar, ert tú mær.
Móðir mín! eg barnabandið
bindi fast at tær.
Ættarhugurin hann dregur
meg at elska teg;
einans tú sum móðir hevur
føtt og fostrað meg.
3. Lat, ja lat so aðrar siga,
at teir eiga tvær;
einkarmóðir! eg vil biðja,
einans ver tú mær!
Eina móður vil eg eiga
her á fríðu fold;
hon skal lak á barn sítt breiða,
tá tað legst í mold.