text:
Danmark
Danmark er eitt land í Skandinavia í Norðurevropa, við 5,6 mió. íbúgvum. Danmark verður saman við Grønlandi og Føroyum nevnt Kongsríki Danmarkar. Danmark hevur mark til Týskland í suðri og er umgirt av fleiri høvum: Norðsjógvurin (Vesterhavet), Skagerrak og Kattegat móti vestri, norði og eysti frá Jútlandi, Kattegat og Eystrasalt norðan og sunnanfyri tær donsku oyggjarnar. Danmark er hálvoyggin Jútland og 443 navngivnar oyggjar og hólmar. Størsti býurin og høvuðsstaðurin er Keypmannahavn. Miðallívsævin í landinum er 78,13 ár. Høvuðsmálið er danskt. Størsti landspartur i Danmørk er langa, smala nesið, Jútland, sum hevur mark ímóti Norðurtýsklandi. Eystan fyri Jútland er tað, sum eftir er av landinum; næstan fimm hundrað oyggjar, einar hundrað teirra eru bygdar. Danmørk er tað syðsta av Norðurlondum og eitt av slættastu londum í heiminum.
Innihaldsyvirlit
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Meginparturin av fólkinum í Danmark býr í býum við strendurnar. Býirnir vórðu bygdir her, tí at havið og vøtnini vóru týdningarmiklar samferðlsuleiðir. Í flestum londum í Vesturheiminum (Europa og Norðuramerika) eru mong, ið hava eina rættiliga frílynta áskoðan á hjúnalag og húski. Henda hugsan er eisini galdandi í Danmark og í hinum Norðurlondum. Mong donsk børn vaksa nú á døgum upp hjá annaðhvørt ógiftum foreldrum, ið hava somu lógarrættindi sum gift foreldur, bara mammuni ella bara pápanum. Vanligt er eisini nú, at menninir eru uppi í øllum húsligum arbeiði, og alt fleiri og fleiri konufólk arbeiða úti. 1 % av fólkinum eru ikki lesifør og 2,8 % av fólkinum er arbeiðsleys.
Útlendingar økja fólkatalið í Danmark; 86 prosent av fólkavøkstrinum frá 2009 til 2013 stavaði frá útlendingum [1]. 2009-2013 eru 100.000 útlendingar komnir til Danmarkar; frá 2009 til 2013 vóru útlendingar 86 prosent av øllum fólkavøkstrinum í Danmark. Í 2013 minkandi talið av íbúgvum í Danmark við 789 fólkum, um hugt verður eftir borgarum við donskum uppruna. Men tá talið av innflytarum og eftirkomarum teirra samstundis veksur, var fólkavøksturin í fjør 24.607 fólk. Tað stendur í svari frá danska innanríkisráðnum til fólkatingsnevndina fyri útlendinga- og integratiónspolitikk. Sambært svarinum, standa útlendingar fyri 86 prosentum av øllum fólkavøkstrinum upp á 115.000 frá 2009-2013.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Danmark er eitt av heimsins elstu kongaríkjum. Á odda fyri ríkinum stendur kongur ella drotning. Síðan 1971 hevur Margrethe Drotning 2. verið drotning. Hon er eisini drotning í Føroyum og í Grønlandi, sum Danmark er í ríkisfelagsskapi við. Nú býr danska drotningin, Margreta 2., á Amalienborg í Keypmannahavn.
Minst fjórða hvørt ár skulu 179 limir veljast í fólkatingið, lóggávuting Danmarkar. Føroyingar og grønlendingar velja hvør sínar tveir. Danska stjórnin skal hava meiriluta í Fólkatinginum, annars má hon leggja frá sær. Henda mannagongdin hevur verið síðan 1901 at tryggja, at stjórnin altíð hevur meiriluta á tingi, tá ið landsins lógir verða viðtiknar. Ráðharrarnir, landspartarnir og tær 275 kommunurnar umsita lógirnar.
Danmark hevur í 2011 tað størsta skattatrýstið í Evropa. Tann seinasta uppgerðin, sum hagstovan hjá ES, Eurostat, hevur gjørt, er fyri 2011, og eftir henni var skattatrýstið í Danmark 47,7 prosent tað árið [2]. Á teimum næstu plássunum eru Svøríki, Belgia, Frakland, Finnland, Italia og Eysturríki. Í hesum londunum er skattatrýstið millum 42 og 44 prosent. Í meðal var skattatrýstið í Evropa 38,8 prosent. Danska meirvirðisgjaldið, sum er 25 prosent, er eisini tað hægsta í Evropa.
Javnrættindi[rætta | rætta wikitekst]
Granskarar hava mett londini eftir hvussu kvinnur hava atgongd til útbúgving, heilsu, politiska makt og pengar. 130 lond luttóku í kanningini, men Føroyar vóru ikki við. Danmark er nummar sjey á listanum. Orsøkin til at Danmark liggur so ovarliga á listanum er, at landi hevur eina góða útbúgvingarskipan, sum kvinnur og menn hava líka góða atgongd til. Danmark dumpar tó, tá tað kemur til javnstøðu um lønarinntøku. Menn fáa í miðal 20 prosent meira í løn enn kvinnur í Danmark. Saudi-Arábia, Kjad og Jemen eru ringast fyri í javnstøðukanningini. Noreg liggur ovast á javnstøðulistanum, beint framman fyri Svøríki. Á triðja plássi liggur Finnland.
Í 1933 verður lógin broytt soleiðis, at tað ikki longur er ólógligt at vera samkyndur í Danmark. Lógin kemur samstundis í gildi í Føroyum. Aldursmarkið verður sett til 21 ár. Í 1981 verður samkyndleiki alment strikað, sum ein sjúka í Danmark og somuleiðis í Føroyum [3]. Høga aldursmarkið fyri kynsligt samband millum fólk av sama kyn verður lækkað frá 21 ár til 15 ár í 1988, og er tí í dag tað sama sum hjá hinskyndum. Í 2010 fingu samkynd í skrásettum paralagi loyvi til at ættleiða børn hjá hvørjum øðrum [4]. Danmark fær kynsleyst hjúnalag í 2012 [5][6]. Møguleikin fyri at gerast sonevnd hjámamma er veruleiki, eftir at broytingin í donsku barnalógini er komin í gildi 1. desember 2013. Hetta merkir, at tann kvinnan í einum samkyndum parlagi, sum ikki er biologiska mamman, kann verða skrásett sum foreldur at barninum við barnsins føðing [7].
Politiskir flokkar í Danmørk[rætta | rætta wikitekst]
Hesir politisku flokkar hava umboðan í Fólkatinginum. Føroyar og Grønland hava hvør sínar tveir limir. Broytingar eru framdar síðan Fólkatingsvalið 2011, har nakrir fólkatingslimir hava skift flokk.
Regiónir í Danmørk[rætta | rætta wikitekst]
Danmark er býtt sundur í fimm regiónir (landslutir). Áðrenn hetta, varð Danmark býtt sundur í amt. Regiónirnar hava serliga ábyrgdina av sjúkrahúsverkinum. Føroyar og Grønland eru sjálvstýrandi lond í Danska kongaríkinum.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Lego - viðgitnu, litríku byggikubbarnir, gjørdir til børn - er upprunaliga úr Jútlandi, har ein snikkari og sonur hansara funnu uppá at gera teir í 1930-árunum. Mong norðurlendsk børn vita um Legoland, hugtakandi legobýin, har alt er gjørt av lego. Navnið "Lego" er gjørt úr donsku orðunum "leg" og "godt", sum merkir spæl væl.
Byggisnið[rætta | rætta wikitekst]
Sum hini bæði skandinavisku londini og Finnland er Danmørk gitið fyri byggilist sína. Danskir byggifrøðingar nýta ofta ymiskt tilfar, tá ið teir byggja, til dømis tigulgrót, við og betong, og teir gera vøkur hús, sum hvíla væl í landslagnum. Í mongum nýggjum sethúsum hevur alstórur dentur verið lagdur á at spara orku. Sólkyknur í tekjuni vinna orku úr sólini, og húsini eru ógvuliga væl bjálvað. Danir leggja sær nær at fríðka sniðið á tí, teir gera. Húsbúnaður, glasvørur, køksbúnyttur og postalín er alt so snotiligt.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Sum í grannalondunum eru politisku viðurskiftini trygg, og lívskorini góð. Ídnaðurin hevur ment seg skjótt, og nú á døgum arbeiðir ein triðingur av danska fólkinum í ídnaðinum.
Danmørk er gitið fyri samvinnufeløg síni. Til tess at fylgja við í landbúnaðarmenningini og vera kappingarførir hava donsku bøndurnir verið noyddir at samstarva. Ein háttur hevur verið at eiga mjólkarvirki og svínasláturhús í felag og leggja seg eftir at selja hesar búnaðarvørur uttanlands.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Fakta[rætta | rætta wikitekst]
- Vídd: 43,098.31 km2
- Høv: Norðsjógvurin, Skagerakk, Kattegatt, Oyrasund, Eystarasalt, Smálandshavið.
- Sund: Stóra Belt, Lítla Belt, Limafjørðurin.
- Oyggjar: Sæland, Fjón (Fyn), Lolland, Falster, Møn, Langaland, Tåsinge, Eroy, Als, Samsoy, Anholt, Læsoy, Mors, Bornholm.
- Hálvoyggj: Jútland.
- Áir: Gudená, Skerná, Odense á, Susá.
- Vøtn: Arresø, Esrum vatn, Mossø, Tissø, Furesø, Skanderborg vatn
Landslag[rætta | rætta wikitekst]
Danmark er eitt lágt og slætt oyggjaland. Oyggjarnar eru einar 500 í tali; av teimum eru Sæland, Fyn og Lolland størstar. Jútland er áfast við Týskland fyri sunnan; tað er annars umgirt av havi í trý borð, og slíkt land verður nevnt hálvoyggj. So lágt er lendið, at hægsti heyggjurin, Ydling Skovhøj, er ikki hægri enn 173 m. Næsthægsta plássið eitur Ejer Bavnehøj 171 m. Hóast landið er lágt, so er tað ikki slætt sum ein pannukøka. Nei, nógvastaðni eru stórir ryggir og høgar herðar, men landið hækkar so líðandi, at tú veit ikki av, fyrr enn tú ert uppi á teimum.
Undirgrundin í Danmark er ikki grót sum í Føroyum, men krit og kálk, og hetta sæst summastaðni fram við strondini; har standa kritbakkar út móti havinum. Annars er mest allastaðni sandstrond, kortini kann tað henda, at leirbakkar ganga líka út í sjóvarmálan. Í støðum kann tað vera heilt fín møl. Strondin á oyggjunum og eystursíðuni á Jútlandi er nógv vágskorin, men vestursíðan á Jútlandi er mest sum bein; har eru bert einstakir firðir, og uttan fyri fjarðmunnan gongur næstan altíð ein sandtangi. Tað ið ger, at so fá innvik eru har, er streymurin, sum rekur so hart fram við landinum, at tangarnir eru rundaðir burtur.
Summastaðni í Danmark eru stórar mómýrar; hesar mýrar hava verið vøtn fyrr í tíðini, men so eru plantur og trø rotnað niður í tey, og sum árini eru liðin, eru vøtnini upptornað. Í summum mýrum skera teir torv, og ofta hava teir tá funnið bæði vápn og aðrar gripir, ið fornøldarfólkini hava kastað út í vatnið sum offur til gudarnar. Tað hevur eisini hent seg, at teir hava funnið deyðamannalutir frá tíðini langt fyri Kristi føðing. Annars eru mýrarnar at minka, tí teir hava veitt vatnið av nógvum av teimum og velt tær undan.
Summastaðni í Jútlandi eru stórar lyngheiðar, men fyri einum 120-130 árum síðan vóru tær nógvar ferðir størri; tá fóru menn at planta furu og granntrø á heiðunum. Tey trivust, og nú eru stór strekkir avvaksin við nálatrøum. Afturat at menn fáa nyttu av sjálvum trøunum, gera tey eisini tað, at tey forða sandrokinum, sum ofta kann vera herviligt fram við vesturstrondini, at koma so langt eystur í landið. Tað var ikki sjáldan, áðrenn plantasjurnar komu, at foksandurin legðist so tjúkkur á akrarnar, at hann køvdi nálirnar. Plantasjurnar líva eisini akrunum, so vestanvindurin ikki svíður teir av, sum ofta hendi á vindsomum plássum; og á nógvum av teimum gørðunum, sum í seinnu árum eru bygdir á heiðunum, hava bøndurnir plantað trø til skjól. Summar av heiðunum, sum eftir eru, eru friðaðar.
Skógi er ikki nógv til av longur í Danmark, 1/10 partur av landinum, rokna teir við. Mest eru tað bókaskógir. Av dýrum, sum liva í skógunum, skulu vit nevna hjørtir, revar og grevlingar. Bøurin í Danmark er fyri tað mesta frálíka góður, og so slætt er lendið, at 3/4 av landinum er akur ella ong. Besta jørðin er á oyggjunum og í eystara parti av Jútlandi; har er mest leirmold, og hon ber betri korn enn sandmoldin. Eingirnar eru mest í lægdum ella fram við áunum, summar hava teir bara til beiti, men summar verða slignar. Fram við vesturstrondini av Suðurjútlandi er landið ógvuliga slætt og so lágt, at teir mugu hava gjørt langar verjugarðar móti havinum; hetta rópa teir marsk. Hann er frálíka grasgóður og besta beiti.
Útbúgvingar[rætta | rætta wikitekst]
Útbúgvingar í Danmark eru atkomuligar fyri allir borgarar í ríkinum. Fíggingin fer fram umvegis skatt og egingjøld. Tað eru umleið 1500 fólkaskúlar í Danmark. Sambært §76 í grundlógini so er tað ikki talan um skúlaskyldu í Danmark, men um undirvísingarskyldu[8]. Tað merkir, at øll skulu hava undirvísing frá 0-9. flokk. Undirvísingarskyldan byrjar 1. august tað árið, ið barnið fyllir 6 ár. Foreldur kunnu velja ímillum fólkaskúlan, privatskúlar og heimaundirvísing.[9] Síðan er møguleiki fyri at næmingurin kann ganga í 10. flokki, taka eina vinnuútbúgving ella eina miðnámsskúlaútbúgving (gymnasiala útbúgving). Eftir tað verður eitt stórt úrval av ymiskum útbúgvingum útbjóðaðar á ymiskum støði og innan ymiskar vinnur.
Tað eru otta fróðskaparsetur í Danmark, harav tað elsta er Københavns Universitet. Harumframt eru Aarhus Universitet, Syddansk Universitet, Aalborg Universitet og Roskilde Universitet ið øll hava fleiri fakultet, og harafturat eru Danmarks Tekniske Universitet, Copenhagen Business School og IT-Universitetið í Keypmannahavn, ið hava eitt fakultet. Professiónsháskúlar ella sonevnd university colleges eru at finna kring alt landið, umframt útbúgvingarstovnar innan tónleik, list og arkitektur.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://jyllands-posten.dk/indland/ECE6718742/100000-flere-udlaendinge-pa-fem-ar/
- ↑ http://e24.no/makro-og-politikk/danmark-troner-paa-skattetoppen/20363494
- ↑ http://panbladet.dk/2011/01/03/30-ar-siden-homoseksualitet-fjernet-fra-sundhedsstyrelsens-sygdomsliste/
- ↑ http://ilga.org/ilga/en/article/mpDxTIq18X
- ↑ http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/denmark-approves-gay-weddings-in-church/story-e6freuyi-1226388155168
- ↑ http://www.washingtonpost.com/world/europe/danish-lawmakers-approve-church-weddings-for-same-sex-couples/2012/06/07/gJQAcOAxKV_story.html
- ↑ http://politiken.dk/forbrugogliv/livsstil/familieliv/ECE2149076/nu-kan-to-kvinder-blive-mor-og-medmor-fra-barnets-foedsel/
- ↑ "Danmarks Riges Grundlov". retsinformation.dk. 1953-06-05. https://www.retsinformation.dk/Forms/R0710.aspx?id=45902#K8. Heintað 2014-02-25.
- ↑ Undervisningspligt Heintað 25. mai 2013.


c: text/html

text:
Fable 2
Fable 2 er eitt telduspæl sum kemur út til Xbox 360 í oktober 2008. Fable 2 er eftirfylgjarin til Fable sum kom út á Xbox í 2004. Sum í tí fyrsta spælinum, so vera spælarar ein hetja sum broytist alt eftir hvat spælarin ger. Mann kan vera ein góð hetja, ein óndur brotsmaður, ella okkurt mitt ímillum. Nøkur nýggj ting koma til hesa útgávuna, so sum ein hundur, møguleikin at spæla sum maður ella kvinna, og ymiskt annað.
Fable 2 verður at fáa sum Limited útgáva, har mann fær ymisk eyka ting. Í henni er ein serligur diskil við eyka materiali, ein Hobbe-figurur, eitt eyka svørð og dungeon í spælinum og fimm "Fate Cards".
Tann 13. august kemur Fable 2 Pub Games. Hetta er eitt kasino spæl á Xbox Live Arcade sum kostar umleið $10 (50 kr). Peningur sum verður vunnin í hesum spælinum kann brúkast í Fable 2.
Fable 2 kemur út til Xbox 360 tann 21. oktobur. Tað kemur at kosta $60 (300 kr) fyri tað vanliga spælið, og $80 (400 kr) fyri Limited útgávuna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Skanderborg kommuna
Skanderborg kommuna (Danskt: Skanderborg kommune), er ein kommuna í Región Miðjútlandi, (fyrr í Århus Amt) í Danmark. Kommunan við sama navnið frá 1970 til 2006 var nógv minni, nýggja kommunan er eitt úrslit av Kommunalreforminum í 2007. Hesar kommunur vóru samanlagdar til ta nýggju Skanderborg kommunu:
- Galten kommuna,
- Hørning kommuna
- Ry kommuna
- Skanderborg kommuna (1970-2006)
- og partar av Voerladegård Sogn.
Skanderborg kommuna er ein partur av Región Miðjútlandi. Venstremaðurin Jens Grønlund, borgarstjóri í Galten kommunu varð við kommunuvalinum 2005 valdur sum formaður fyri sammanleggingarnevndini og harvið borgarstjóri í tí verandi Skanderborg Kommunu.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Danmarks hægsta náttúrliga hæddarpunkt, Møllehøj, 170,86 metrar yvir havið, og Ejer Bavnehøj, 170,35 metrar yvir havið, eru í tí syðra partinum av kommununi, í ein útsynning av Skanderborg by, við Yding Skovhøj móti vestri er Horsens kommuna. Himmelbjerget liggur í vestara parti av kommuni.
Borgarstjórar[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Second Life
Second Life er ein tykisheimur, sum bara slepst til um telduna og internetið. Umhvørvið og persónarnir eru gjørdir. Persónarnir verða nevndir avatar. Second Life er eitt tykisligt umhvørvi, har vit kunnu ferðast og reika og ikki eitt spæl, har vit kunnu vinna ella tapa. Rithøvundurin Julian Dibble hevur prentað eina skaldsøgu í Second Life, og tíðindastovan Reuters hevur skapað teirra egna umhvørvi her. Reuters hevur keypt seg inn í Second Life. Adam Reuters er redaktørur í Second Life. Í veruliga lívinum er hann Adam Pasick og skrivar um miðlar og tøkni.


text:
Joensen
Joensen er mest vanliga føroyska eftirnavnið. Tað er sett saman av Joen, sum er danski formurin av føroyska mannfólkanavninum Jógvan, og sen, sum er ein gamal danskur formur fyri sonur. Føroyingar fingu ikki loyvi til at geva børnum sínum føroysk nøvn fyrr í tíðini. Føroyski formurin av eftirnavninum Joensen er Jógvansson.
Kend fólk sum eita Joensen:
- Bodil Joensen, donsk sjónleikarinna.
- Dagmar Joensen-Næs, føroyskur rithøvundur.
- Edmund Joensen, føroyskur politikari.
- Fridtjof Joensen, føroyskur myndahøggari.
- Guðmundur Joensen, føroyskur ítróttamaður.
- Hallur Joensen, føroyskur country sangari
- Heri Joensen (tónleikari), forsangari í Týr.
- Martin Joensen (rithøvundur).
- Martin Joensen (yrkjari og tónleikari).
- Ove Joensen, føroyskur rógvari.
- Pál Joensen, føroyskur svimjari.
- Poul F. Joensen, føroyskur yrkjari.
- Robert Joensen, føroyskur rithøvundur og politikari.
- Sámal Joensen-Mikines, føroyskur listamálari.


text:
Jóanes Nielsen
Jóanes Sekjær Nielsen (5. apríl 1953 í Havn) varð føddur í Havn í 1953, og har vaks hann upp. Hann hevur verið sjómaður og arbeiðsmaður. Eisini hevur hann starvast sum rithøvundur burturav. Jóanes hevur roynt seg í fleiri, ymiskum tekstasløgum. Hann hevur skrivað yrkingar, stuttsøgur, skaldsøgur, greinar og leikir. Hann lýsir m.a. verkafólkið og teirra lívstreytir, stættamun, kúgan og órættvísi. Hann er stundum speirekandi og satiriskur, men hann er eisini skemtandi og lívsjáttandi og lýsir inniligar og eymar kenslur. Fleiri av útgávunum hjá Jóannes Nielsen eru útkomnar í Danmark, m.a. skaldsøgurnar "Glansbílætasamlarnir" og "Gummistivlarnir eru tær einastu tempulsúlurnar sum vit eiga í Føroyum". Sjónleikurin "Eitur nakað land week-end?" og yrkingasøvnini "Pentur" og "Kirkjurnar á havsins botni" eru eisini útkomin á donskum.[1] Í desember 2012 gjørdi eitt av heimsins størstu forløgum, Random House, avtalu um at útgeva skaldsøguna Brahmadellarnir hjá Jóanes Nielsen á øðrum málum, í fyrstu syftu skal hon gevast út á týskum. Hetta er fyrstu ferð at ein bók hjá einum føroyskum rithøvunda verður útgivin av so stórum forlagi.[2]
Útgivið[rætta | rætta wikitekst]
- 1978 - Trettandi mánaðin (yrkingasavn)
- 1984 - Pinnabrenni til sosialismuna (yrkingasavn)
- 1985 - Tjøraðu plankarnir stevna inn í dreymin (yrkingasavn)
- 1986 - Á landamørkum vaksa blomstur (stuttsøgusavn)
- 1987 - Naglar í jarðarinnar hús (yrkingasavn)
- 1991 - Gummistivlarnir eru tær einastu tempulsúlurnar sum vit eiga í Føroyum (skaldsøga)
- 1992 - Gummistøvler er de eneste tempelsøjler vi ejer på Færøerne, Vindrose, Ebba Hentze týddi til danskt.
- 1993 - Kirkjurnar á havsins botni (yrkingasavn)
- 1994 - Undergroundting (greinasavn)
- 1998 - Pentur (yrkingasavn)
- 1999 - Sting, Vindrose, Ebba Hentze týddi til danskt.[3]
- 2003 – Sting (í norskari týðing eftir Lars Moa) ISBN 82-8104-007-6
- 1999 - Undergroundting 2 (greinasavn)
- 2002 - Eitur nakað land week-end ? (sjónleikur) vann Nordisk Dramatikerpris 2002.[4]
- 2005 - Hedder noget land weekend?, Ebba Hentze týddi til danskt.
- 2002 - Brúgvar av svongum orðum (yrkingasavn) tilnevnd til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins í 2004.
- 2004 - Broer af sultne ord, Ebba Hentze týddi til danskt.
- 2007 - Bruer av svoltne ord, Lars Moa týddi til nýnorskt.
- 2005 - Glansbílætasamlararnir (skaldsøga)
- 2008 - Glansbilledsamlerne, Povl Skårup týddi til danskt, Torgard, ISBN 978-87-92286-04-8
- 2009 - Glansbildesamlarane, Lars Moa týddi til nýnorskt.
- 2013 - Glansmyndasafnararnir (á íslendskum, verður útgivin í mars/apríl 2013)
- 2009 - Aftan á undrið (sjónleikur)
- 2011 - Brahmadellarnir (skaldsøga), Mentunargrunnur Studentafelagsins[5] Tilnevnd til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins í 2013.[6]
- 2012 - Brahmadellerne – en nordatlantisk krønike. (Oversættelse: Povl Skårup), forlagið Torgard, 2012
- 2012 – Brahmadellane (umsett til norskt) ISBN 978-82-93065-24-1
- 2012 - Tapet millum øldir (yrkingar)
Heiðurslønir, tilnevningar o.a.[rætta | rætta wikitekst]
Jóannes Nielsen hevur fimm ferðir verið tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins: 1988, 1994, 1999, 2004 og 2013.
- 1984 - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri Pinnabrenni til sosialismuna
- 1988 – Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingasavnið Tjøraðu plankarnir stevna inn í dreymin
- 1994 – Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingasavnið Kirkjurnar á havsins botni
- 1999 – Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingasavnið Pentur
- 2002 - Nordisk Dramatikerpris fyri Eitur nakað land week-end ?. Virðislønin var 50.000 krónur.[7]
- 2004 - Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingasavnið Brúgvar av svongum orðum
- 2011 - Mentanarvirðisløn Landsins - virðislønin var á 150.000 kr.
- 2012 - Brahmadellarnir er tilnevnd til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins 2013[8]
- 2012 - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens fyri skaldsøguna Brahmadellarnir frá 2011. Virðislønin var á 35.000 kr.[9]
- 2013 – Tilnevndur Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri skaldsøguna Brahmadellarnir.
- 2014 - Vann FMA virðisløn fyri Ársins tekstur fyri sangin Lívið er júst sum tað er, sum Jóanes Nielsen hevur yrkt og sum Kári Sverrisson hevur gjørt lag til og syngur
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Politiken.dk
- ↑ Information.dk Færøsk forfatter får kontrakt med internationalt forlag
- ↑ Adlibris.com Sting af Jóanes Nielsen
- ↑ Denstoredanske.dk
- ↑ MS.fo
- ↑ Norden.org De nominerede til Nordisk Råds Litteraturpris 2013
- ↑ Denstoredanske.dk Nordisk Dramatiker Pris
- ↑ Norden.org
- ↑ Aktuelt.fo, Fýra listafólk heiðrað í dag


text:
Landsynningsásia
Landsynningsásia hevur tropuveðurlag. Summarmonsunin kemur inn úr havinum við avfalli hvønn einasta dag, meðan vetrarmonsunin er mest sum regnleys á láglendinum, men vátlig í fjøllunum. Londini í Landsynningsásia eru Singapor, Maleisia, Laos, Myanmar, Kambodja, Vjetnam, Teiland, Brunei, Eysturtimor, Indonesia, Papua Nýguinea og Filipsoyggjar.
Londini í Landsynningsásia hava verið mentalond í túsundtals ár. Har hava búð fólk við áirnar og á oyrareingjunum, sum hava bygt prýðilig tempul, glæstribergir og pagodur. Mangastaðir í skógunum eru miklar toftir, sum siga frá glæsiligari fortíð. Tá ið evropeararnir aftan á ár 1500 e.Kr. fóru at leggja lond undir seg ymsastaðir í heiminum, vóru tað bretar og fraklendingar, sum lutaðust meginpartin av Landsynningsásia. Bara Teiland slapp undan hertøkuni [1]. Evropeararnir sóru fyri hesum londum, alt til Seinni heimsbardagi var av í 1945.


text:
Skandinavia
Skandinavia er norðasti partur av Evropa. Men fólk, lond og mál eru ikki heilt samd í, hvat Skandinavia umfatar.
Hjá norðurlendingum umfatar Skandinavia vanligvís: Danmark, Noreg og Svøríki.
Skandinavia umfatar skandinavisku hálvoynna og harafturat, tó mest av søguligum orsøkum, Danmark. Onnur uppfata Skandinavia sum tey norðurlendsku londini, men tað gera norðurlendingar tó ikki.
Innihaldsyvirlit
Mál[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Norðurgermansk mál
Málini í Skandinavia eru trý: norskt, svenskt og danskt.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Politiska samansetingin gjøgnum tíðina[rætta | rætta wikitekst]
¹ Fyrstu íslendingar vóru av norrønum uppruna, eina mest úr Noregi, og av keltiskum uppruna.


text:
Sinterklaas
Sinterklaas [sɪntər'klaːs] (ella meira formelt Sint Nicolaas ella Sint Nikolaas; Saint Nicolas á fronskum; Sankt Nikolaus á týskum) er ein siðsøguligur (traditionellur) vetrarferiu figurur ið enn verður hátíðarhildin í Niðurlondum (Hálandi) og Belgia, og eisini í franska Flandern og Artois. Hann er eisini vælkendur í teim fyrrverandi hálendsku hjálondunum, eitt nú Aruba, Surinam, Curaçao, Bonaire og Indonesia. Hann er høvuðs upphavskeldan til norðuramerikanska jólamannin Santa Claus, og harvið eisini til føroyska jólamannin vit kenna í dag.
Hóast hann vanliga verður nevndur Sinterklaas (Santa Niklas ella Santa Klávus), er hann eisini kendur sum De Goedheiligman (Tann góði heilagmaðurin), Sint Nicolaas [sɪnt 'nikolaːs] (Sankta Niklas) ella bara sum De Sint (Halgimennið).
Hann verður hátíðarhildin Niklasarmessuaftan (5. desember) í Niðurlondum (Hálandi) ella Niklasarmessumorgun (6. desember) í Belgia og norður Frankaríki. Upprunaliga var hátíðarhaldið hildið fyri sjálvan navnadagin hjá Sankta Niklasi – ið er verndarhalgimenni hjá m.ø. børnum, sjómonnum, og býnum Amsterdam. At hetta er ein rómversk-katólsk hátíð sæst av landafrøðiligu útbreiðsluni av hesum hátíðarhaldi, og á biskoppaheitinum hjá Sint Nicholas.
Nærskyldir figurar eru eisini kendir í týskmælta partinum av Europa og økjum ið søguliga hava verið fyri týskari ávirkan, íroknað Sveis (Samichlaus), Týskland og Eysturríki (Sankt Nikolaus); økið Suður Tyrol í Italia; Nord-Pas de Calais, Alsace og Lorraine í Frankaríki – eins og í Luksemburg (De Kleeschen), pørtum av Miðeuropa og á Balkan.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyri-kristna Europa[rætta | rætta wikitekst]
Ymsar líkheitir eru drignar fram, millum halgisøguna um Sinterklaas og karakterin Óðin, høvuðsgudin hjá teim heidnu germansku fólkunum í norður- og vestur Europa áðrenn kristnanina. Av tí at summir tættir í Sinterklaas hátíðarhaldinum onki hava við kristindómin at gera, eru ástøði (teoriir) frammi um at hesi eru av heidnum uppruna, og stava frá økjum har germansk fólk vórðu kristnaði, men tó varðveittu tættir av teirra upprunaligu siðvenju, ið nú yvirliva í nýmótans myndan av Sinterklaas. Ikki-kristnir tættir í Sinterklaas, ið kunnu vera av heidnum uppruna:
• Sinterklaas ríðir á húsatekjunum á sínum hvíta hesti ið hevur ymisk nøvn, Óðin ríður á luftini á sínum gráa hesti Sleipni
• Sinterklaas ber stav og hevur skálkaligar hjálparar við svørtum andlitum; Óðin hevur spjót og svartar ravnar sum eyðkenni.
Miðøldin[rætta | rætta wikitekst]
Upprunaliga var Sinterklaas hátíðin hildin navnadagin 6 desember, nevndur Niklasarmessa, til minnis um Santa Nikolaus frá Myra (270-242), verndarhalgimenni hjá børnum. Sankta Niklas var ein grikskur biskoppur í Myra í Lykia Í núverandi Turkalandi. Í 1087 vórðu leivdirnar av honum loyniliga fluttar til Bari í landsynnings Italia; av hesum er hann eisini kendur sum Nikolaos av Bari. Bari gjørdist seinni partur av spanska Kongsdømið Napoli, tí hann varð hertikin av Alfonso V av Aragon í 1442. Býurin gjørdist soleiðis partur av Kongsdøminum Aragon og seinni av Spania, fram til 18’du øld. Av tí at leivdirnar av Sankta Niklas vóru í Bari (ið sostatt tá var ein spanskur býur), vil siðsøgan (traditiónin) vera við at Sankta Niklas er úr Spania, og hevur ein svartan knekt (hjálpara) avmyndaður sum ein Morisco (móriskur trúarskiftingur). Sankta Niklas er vælkendur í spania sum verndarhalgimenni hjá sjómonnum, helst tí er tað, at Sankta Niklas kemur úr Spania til Niðurlond í einum dampskipi. Sankta Niklas gjørdist víðagitin um alt Europa. Tann Vesturrómverska katólska kirkjan gjørdi navnadag hansara til ein kirkjuligan halgidag. Í norður Frankaríki gjørdist hann verndarhalgimenni hjá skúlabørnum ið tá í mestan mun gingu í kirkjuskúlar. Tann fólksliga hátíðin kyknaði eisini upp í miðøldini. Í fyrstuni valdu næmingarnir ein ið skuldi vera ”biskoppur” á Niklasarmessu, ið skuldi ráða fram til 28. desember (Innocents Day – Barnadagin). Stundum spældu tey hendingur frá lívi biskopsins og tá hátíðarhaldið kom út á gøturnar, gjørdist tað so við og við lívligari.
Sinterklaas fær hjálp frá nógvum skálkaligum hjálparum við svørtum andlitum og íklæddir litrík mórisk klæðir. Hesir hjálparar verða róptir ’Zwarte Pieten’ (Svartir Piddar). Í miðøldini var Zwarte Piet eitt heiti fyri ’tað ónda’. Hóast karakterurin Svarti Piddi seinni fekk álagdan rasurelateraðar eginleikar, so var upprunin ein óndur figurur. Gott og ónt spæla ein týdningarmiklan leiklut í hátíðarhaldinum á Niklasarmessu; tað góða verður lønt við góðum, tað ónda verður revsað. Harav tvíleikin har sami halgi maður er bæði eitt halgimenni og ein kátur devul.
Niklasarmessuhátíðin var bæði eitt høvi til at hjálpa teim fátæku, við at koyra pengar í skógvar teirra (ið seinni bleiv til at koyra gávur í skógvar hjá børnum) og hinvegin ein ótálmað fest, lík karnivali, har fólk fór í kostumir (leikbúnar) og kollveltu gerandisdagin og drukku seg full.
16’da og 17’da øld[rætta | rætta wikitekst]
Eftir at teir 17 hálendsku landslutirnir høvdu gjørt uppreistur móti Spanska heimsveldinum (Imperiinum), avgjørdu calvinistiskir valdsharrar og prestar at banna hátíðarhaldinum av halgimenninum Niklasi. Lýðveldið av Sameindu Landslutunum bleiv offisielt eitt protestantiskt land eftir reformatiónina, og tess stjórnir bannaðu almennum hátíðum. Suðurøkið var tó verandi katólskt, og fólkið har suðri, saman við katólskum studentum í Amsterdam mótmæltu. Stjórnin bakkaði og loyvdi hátíðarhaldinum treytað av at tað varð hildið innanfyri familjuna.
19’da øld[rætta | rætta wikitekst]
Í 19’du øld kom Sinterklaas aftur í ljósmála, hesaferð sum eitt meira verðsligt (sekulert) halgimenni. Tann nýmótans siðvenjan við Sinterklaashaldinum sum ein barnafest varð væl og virðiliga staðfest við myndprýddu barnabókini Sint Nicolaas en zijn knecht (Sankta Niklas og hjálpari hansara), skrivað í 1850 av læraranum Jan Schenkman (1806–1863). Summi siga at hann var tann ið kom við myndini av hvussu Sinterklaas leggur gávur við kaminuna, og ríður yvir húsatekjum á gráum hesti, og hvussu hann kemur úr Spania við dampskipi, helst tí at hann søguliga eisini er høvuðs verndarhalgimenni hjá sjómonnum. Schenkman kom eisini við sanginum Zie ginds komt de stoomboot ("Hygg har yviri kemur dampskipið"), ið enn er vælumtóktur í Niðurlondum. Ein líknandi siður hevur tikið seg upp í Føroyum har jólamenn nú koma til landið við føroyskari slupp.
Í Schenkman’sa útgávu vórðu miðaldar argaligu devlarnir, ið seinni broyttust til eysturlendskar ella móriskar hjálparar, fyrstu ferð avmyndaðir sum ein svartur afrikanari róptur Zwarte Piet (Svarti Piddi). Hann er ein nekaradrongur ið fylgist við Sinterklaas og hjálpir honum á ferðini (helst íkomið av hálendsku royndunum sum hjálandaveldi, ella av mórisku hertøkuna av katólska høvuðslandinum Spania). Upprunaliga hevði Sinterklaas bara ein hjálpara, ið varð nevdur fleiri ymisk nøvn. ”Piet(er)” navnið ið nú verður nýtt, kann sporast aftur til eina bók frá 1891.
Seinni veraldarbardagi[rætta | rætta wikitekst]
Undir krígnum tá Niðurlond vóru hersett av týskarum, kom Sinterklaas ikki bert fyri at ugga børnini, men tey vaksnu við. Nógvir av siðbundnu Sinterklaas rímunum skrivaðar í hesum tíðarskeiði, snúðu seg um samtíðar hendingar. T.d. bleiv bretska flogvápnið RAF ofta lovprísað, og givið leiklutin sum Sinterklaas ið kastaði gávur niður yvir Niðurlond, men bumbur (revsing) niður yvir Týskland.
Upprunaliga hevði Sinterklaas bara fylgi av einum (onkuntíð tveimum) Zwarte Pieten, men beint eftir frígeringina av Niðurlondum, skipaðu kanadiskir hermenn fyri eini Sinterklaasfest við nógvum Zwarte Pieten, og síðan hevur hetta verið siðvenjan, har hvør Pieti vanliga hevur sína seruppgávu.
20’da og 21’da øld[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas (Sankta Niklas) verður hvørt ár hátíðarhildin í Niðurlondum á Niklasarmessu 5 og 6 desember, m.a. við skrúðgongu har Sinterklaas (hálendski Koma Sinterklaas’ar til ymsu býirnar er vorðin ein stórhending og verður send í almenna sjónvarpinum. Nógv fólk lata seg í sum Zwarte Pieten í ymsum býum kring Niðurlond. Vanliga verða andlit teirra litaði svørt, tí Zwarte Piet er ein spanskur (móriskur) hjálpari hjá Sinterklaas (hóast summi fólk siga at Zwarte Piet upprunaliga var ein trælur ið Sinterklaas leyskeypti, og sum tøkk fyri tað, var hann verandi hjá Sinterklaas sum hansara hjálpari). Í dag verður forkláringin uppá svarta andlitið stundum meira politiskt korrekt søgd at vera ”frá svartari sót”, tí Piddi noyðist at klúgva gjøgnum skorsteinin fyri at lata gávurnar.
Í Niðurlondum gjørdist Niklasmessuaftan 5 desember, meginhøvið til at geva gávur í jólatíðini. Kvøldið verður kallað Sinterklaasavond ella Pakjesavond. Hálensk og belgisk børn seta vanliga ein skógv framman fyri kaminuna frá tí at Sinterklaas kemur til niðurlondini, vanliga í triðju viku í november. Tey singja Sinterklaassangir og fara síðan í song. Vanliga verður ein gularót og/ella hoyggj, eitt súrepli o.l. løgd í skógvin, sum gáva til hestin hjá Sinterklaas. Næsta morgun er gularótin vekk og børnini finna góðgæti ella smáar gávur í sínum skógvi. Børnini koyra eisini tekningar tið tey hava gjørt til Sinterklaas í skógvin. Í húsum har ongin kamina og eldstaður er, verður skógvur settur við bakdyrnar; forkláringin er at Sinterklaas hevur ein lykil ið passar í øll lyklarhol. Um kvøldi 5. desember ”pakjesavond” (pakkaaftan) koma størstu gávupakkarnir, ella man finnur ein lepa ið greiður frá hvar í húsinum Zwarte Piet hevur krógvað gávurnar í einum hessian sekki. Hjá summum familjum er tað ein granni ið bankar á dyrnar og letur sekkin standa uttanfyri til børnini at finna. Tá gávurnar eru funnar, verða tær lagdar í stovuna, sum vanligt er við jólagávum eisini. 6. desember fer Sinterklaas avstað aftur uttan nakað hóvasták, og festin er liðug.
Í Belgia mugu børnini bíða til um morgunin 6 desember at fáa gávurnar, og her er Sinterklaas mett sum ein barnafest nærum burturav, ið tekur plássið hjá jólunum til gávugeving til børnini, so leingi tey búgva heima. Eisini er vanligt, at tá børn skulu avleggja suttuna, so verður suttan koyrd í skógvin, til Sinterklaas at goyma, og so er suttan skift út við sjokolátu næsta morgun.
Í Hálandi er tað tó ikki óvanligt at geva (smáar) gávur til vaksin eisini, á sama hátt sum til børnini; oftast fylgir tó ein yrking við í gávuni til tey vaksnu. Hetta verður rópt eitt ’surprise’. Yrkingin skal helst bera uppá rím, og kann begynna soleiðis:
"Sinterklaas zat te denken,
wat hij nou Wolfmann zou schenken"
á føroyskum:
"Sinterklaas mundi teinkja
hvat hann Wolfmanni kundi skeinkja".
Tá børnini gerast gomul nokk til at finna útav ”loyndarmálinum við Sinterklaas” (hann finst ikki í veruleikanum), skifta summar familjur til jólaaftan ella jóladag til gávugeving
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas er ein eldri, hábærsligur og álvarsamur maður, hvíthærdur við síðum skeggi. Hann er ílatin síðan reyðan kappa ella messuakul uttaná siðbundnari hvítari messustúku og viðhvørt reyðari skikkju, íklæðir seg reyða biskupshúgvu og ber gyltan bispastav, ein langan siðbundnan fjallstav við skrýddum krúllutum knappi, í hendi og ber eisini ring við rubinreyðum steini. Hann ber eisini ta stóru Sankta Niklas bókina ið sigur frá hvussu hvørt einstakt barn hevur háttað (skikkað) sær í árinum sum fór. Vanliga ríður hann á gráum hesti.
Zwarte Piet[rætta | rætta wikitekst]
Ein Zwarte Piet (Svarti Piddi, fleirtal Zwarte Pieten) er ein tænari hjá Sinterklaas, vanliga ein unglingi við svørtum andliti og svørtum krúllutum hári, ílatin sum ein ørindadrongur frá 17’du øld, í litríkum búna, ofta við blondukraga, og ílatin fjøðurskrýdda húgvu. Sinterklaas og hansara Svarti Piddi bera vanliga ein sekk ið inniheldur góðgæti fyri skikkilig børn og ein ’roe’, ein skorsteinskust gjørdan av pílagreinum, ið verður brúktur at fleingja óskikkilig børn við. Summir eldri Sinterklaassangir siga frá óskikkiligum børnum ið vórðu koyrd í sekkin og tikin við aftur til Spania. Svørtu Piddarnir tveita góðgæti runt, ein siðvenja ið ætlandi stavar frá søguni um Sankta Niklas ið bjargaði trimum gentum frá skøkjulevnaði við at tveita gullmyntir ígjøgnum vindeygað hjá teimum um náttina, fyri at gjalda skuld pápa teirra.
Ymsar frágreiðingar eru um upprunan til hesar hjálparir. Elsta frágreiðingin er at hjálparnir ímynda báðar ravnarnar Hugin og Munin ið góvu Óðini boð um hvat fyrifórst í heiminum. Í seinni frágreiðingum ímynda hjálparnir ein uppgávusinnaðan devul. Devilin hevur tapt fyri antin Óðini ella hjálpara hansara Nørva, svarti faðirin at náttini. Nørvi er vanliga avmyndaður við sama birkistavi (hálendskt ”roe”) sum Zwarte Piet.
Einn onnur meira nýmótans frágreiðing er at Sankta Niklas fríðaði ein etiopiskan træladrong nevndur ’Pieter’ (av Sankta Pætur) á einum marknaði í Myra, og drongurin var so takksamur, at hann avgjørdi at vera verandi hjá Sankta Niklasi sum hansara hjálpari. Svørtu Piddarnir hava umleið sama samband við tann hálendska Sankta Niklas ið vættrarnar hava við amerikanska Santa Claus (jólamannin). Sambært søgnini hevur halgimennið ein Pidda til hvørt høvi, tað eru siglingarpiddar (”wegwijspiet”) at halda kósina hjá dampskipinum frá Spania til Niðurlond, og kringir Piddar at klúgva uppá tekjurnar at koyra gávurnar niður gjøgnum skorsteinin, ella klúgva niður gjøgnum sjálva kaminuna, o.s.fr.
Við floyminum av útlendskum innflytarum til Niðurlond, ið byrjaði seinast í 1950’unum, er Zwarte Piet vorðin rasistiskur hjá summum. Nú á døgum eru Zwarte Pieten vorðnir meira nýmótans hjálparar, og foreldur fortelja ofta teirra børnum, at Piddarnir hava svørt andlit, tí teir klúgva niður í skitnar sótutar skorsteinar. Men henda nýggja variatiónin av siðvenjuni er blivin kritiserað av útlagnum og lokalum fólki sum verandi ein ”krógvisøga” (cover story) tí hon forklárar ikki tað krúlluta, svarta hárið og stóru reyðu varrarnar. Árið 2011 var ”Minnigarhald trælahaldsins” í Niðurlondum, og kyndi hetta uppaftur meir undir mótsetningarnar og mótmælini móti Zwarte Piet.
Koma (ankoma) og uppruni[rætta | rætta wikitekst]
Vanliga kemur Sinterklaas til Niðurlond á hvørjum ári um miðan november (vanliga ein leygardag) við dampskipi úr Spania. Summi halda at gávurnar ið hava samband við heilagmannin, mandarin appelsinurnar, førdi við sær miskiljingina at Sankta Niklas kom úr Spanina. Hetta ástøðið (teoriin) samsvarar við eina hálendska yrking ið varð niðurskrivað í New York í 1810:
Hálendskt
Sinterklaas, goedheiligman!
Trek uwe beste tabberd an,
Reis daar mee naar Amsterdam,
Van Amsterdam naar Spanje,
Daar Appelen van Oranje,
Daar Appelen van granaten,
Die rollen door de straten.
Føroyskt
Sankta Niklas góði heilagmann
Legg á skikkju best tú kann
Far harvið til Amsterdam
Frá Amsterdam til Spania
Har súrepli frá Orania
Har súrepli av granatum
Frítt rulla eftir strætum
Hesin tekstur ið var á einum smáriti ið John Pintard gav út í New York í 1810, er elsta keldan ið forbindur Spania við Sinterklaas. Pintard ynskti at fáa St. Nicholas (Sankta Niklas) til verndarhalgimenni hjá býnum New York, og vónaði at seta í gongd eina Sinterklassfest í býnum. Sannsýnligvís fekk hann hjálp frá lokala hálendska samfelagnum í New York, ið góvu honum hálendsku útgávuna av yrkingini. Strengt tikið sigur yrkingin ikki at Sinterklaas kemur úr Spania, men at hann noyðist at fara til Spania eftir appelsinum (oranjum) og granatsúreplum. So leinkið ímillum Sinterklaas og Spania gongur gjøgnum appelsinir, ein vælumtókt frukt í 19’du øld. Seinni hvarv sambandið við appelsinirnar, go Spania gjørdist heimlandið hjá honum.
Við komuna (ankomuna) er skrúðgonga har Sinterklaas 'marsjerar' gjøgnum gøturnar á gráa hesti sínum amerigo, heilsaður vælkomin av syngjandi børnum. Í Belgia eitur hesturin Slecht Weer Vandaag, ið merkir Ringt veður í dag’. Henda hending verður send beinleiðis í almennum sjónvarpi í Niðurlondum og Belgia. Hjálparar hansara, Svørtu Piddarnir, tveita góðgæti og smáar, rundar, ingiferskakulíknandi smákakur, antin ”kruidnoten” ella ”pepernoten” inn í mannamúgvuna. Børnini syngja siðvandar Sinterklaassangir. Sinterklaas vitjar skúlar, sjúkrahús og sølumiðstøðir. Eftir hesa komu (ankomu) hátíðarhalda allir býir ið hava eina dokk (ella atløgubryggju), teirra egna "intocht van Sinterklaas" (koman hjá Sinterklaas). Lokalu komurnar verða vanliga hildnar seinni sama leygardag sum almenna koman, sunnudagin eftir, ella næst viskuskiftið eftir almenna hátíðarhaldið. Á støðum har ið bátur ikki kann koma, kemur Sinterklaas við toki, á hestbaki, ella enntá rossavogni ella fire truck.
Sinterklaas, Santa Claus, og jólini[rætta | rætta wikitekst]
Sinterklaas er grundarlagið undir norðuramerikanska figurinum Santa Claus, og sostatt eisini føroyska jólamanninum. Tað sigst at undir frælsisstríðnum endurskaptu íbúgvarnir í New York, ein fyrrverandi hálendsk koloni New Amsterdam, teirra Sinterklaas siðvenju, tí Sankta Nicholas var ein ímynd av hálendsku (ikki-ensku) fortíðina hjá býnum. Navnið Santa Claus kemur ætlandi av einum eldri hálendskum Sinter Klaas. Tó, so var Saint Nicholas Society ikki stovnað fyrr enn í 1835, næstan eina hálva øld eftir frælsisstríðið. Hóast hálendska siðvenjan við Sinterklaas helst hvarv í New York, so kom St.Nicholas framaftur í bókini A History of New York, har rithøvundurin, Washington Irving, í dreymi letur St. Nicholas sveimar omanfyri trætoppunum í einum flúgvandi vogni – eitt uppfinnilsi, ið onnur seinni brúktu til Santa Claus. Hesin Santa Claus, kom aftur - frítikin fyri biskupstignina og kirkjubandið – via Ongland og seinni Týskland, til restina av Europa, sum ’jólamaðurin’.
Undir trúbótini (reformatiónini) í 16’du og 17’du øld í Europa, broyttu nógvir protestantar gávugeva frá Sinterklaas til ’Kristusbarnið’ (Christkindl). Í tráð við hetta, bleiv dagurin har gávur vórðu givnar, fluttur frá 5. ella 6. desember, til jólaaftan.
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Sinterklaasjournaal á hálendskum
- Søgan um Santa Niklas og Jólamannin á donskum
- Søgan um Santa Niklas og Jólamannin á enskum


text:
Jim Reeves
James Travis Reeves (føddur 20. august í 1923, deyður 31. juli í 1964) var ein sangari, sangskrivari og tónleikari frá Galloway í Texas, USA. Hann var føddur í býnum Galloway í Texas. Foreldrini vóru Tom Reeves og Mary Adams Reeves. Reeves var ikki meira enn ársgamal, tá pápin doyði í 1924.[1] Jim Reeves fekk sín fyrsta gittar sum 5-ára gamal. Tá ið hann var tólv-ára gamal luttók hann fyri fyrstu ferð í einum útvarpsshow, tað hendi í Shreveport, Louisiana. Hann spældi baseball sum ungur. Hann fekk eitt lestrarpláss (legat) og byrjaði at lesa taliteknikk og drama, men hann gavst eftir 6 vikum og fór at arbeiða á einari skipasmiðju í Houston. Hann fór aftur at spæla baseball sum hálvprofessionellur. Reeves-slektin kom upprunaliga úr Írlandi. Tá ið hann spældi á konsertum, kom tað ofta fyri, at hann spældi "Danny Boy".
Tann fyrsta singulin, sum hann spældi inn, var "Mexican Joe" (1953). Hann fekk sítt altjóða gjøgnumbrot við sanginum "He'll Have to Go", ið Joe Allison gjørdi lagið til.[2] Sangurin gjørdist ein stór sukse bæði á popp- og country hittlistum, og sangurin seldi til eina platinplátu. Sangurin varð útgivin seint í 1959, og gjørdist nummar eitt á Hot Country Songs hittlistanum hjá Billboard magazine' hin 8. februar 1960, har hann lá í 14 vikur út í eitt.
Fyrst í 1960-árunum var Reeves kendari í Suðurafrika enn Elvis Presley var, hann upptók fleiri útgávur á afrikaans málinum. Hann var á tónleikatúri í Suðurafrika og seinni eisini í Evropa. Reeves spældi til konsert í ítróttarhøllini Njårdhallen, Oslo hin 16. apríl 1964 saman við Bobby Bare, Chet Atkins, Blue Boys og Anita Kerr Singers. Tey spældu á tveimum konsertum, ein partur av tí seinnu konsertini varð tikin upp á video av NRK. Hansara fyrsta sukse í Noregi var sangurin "He'll Have to Go", ið lá sum nummar eitt á Top-10 hittlistanum í Noregi og lá á tí sama hittlistanum í 29 vikur. "I Love You Because" gjørdist hansara størsta sukse í Noregi og lá sum nummar eitt á hittlistanum í 1964 og lá á hittlistanum í 39 vikur. Plátur hansara lógu á norska topp-20 hittlilstanum í 696 vikur, og tað gjørdi hann til best umtókta tónleikaran yvirhøvur í tónleikasøguni í Noregi.
Jim Reeves var eisini sera væl dámdur í Føroyum. Føroyskir sjómenn, ið fiskaðu við New Foundland, keyptu plátur hansara har og soleiðis komu nógvar plátur av Jim Reeves til Føroya.[3]
Aftaná "Welcome to my world" frá 1964, komu "Rosa Rio" og "I Love You Because".
Tað seinasta ið hann tók upp fyri RCA var "Make the World Go Away", "Missing You", og "Is It Really Over?"
Hann giftist við Mary Elizabeth White í 1947 í Tennessee. Tey fingu ongi børn.
Jim Reeves doyði í flogvanlukku 31. juli 1964 í Tennessee.
Tónleikaútgávur[rætta | rætta wikitekst]
- Jim Reeves Sings (Abbott Records, 1954)
- Singing Down the Lane (1956)
- Bimbo (1956)
- Jim Reeves (1957)
- Girls I Have Known (1958)
- God Be With You (1958)
- Songs To Warm The Heart (1959)
- The Intimate Jim Reeves (1960)
- According To My Heart (1960)
- Tall Tales and Short Tempers (1961)
- Talkin' To Your Heart (1961)
- A Touch Of Velvet (1962)
- He'll Have To Go (1962)
- We Thank Thee (1962)
- The Country Side Of (1962)
- In Suid Africa (1962) (á Afrikaans) saman við Chet Atkins og Floyd Cramer.
- Jy Is My Liefling (1963) (á Afrikaans)
- Gentleman Jim (1963)
- The International Jim Reeves (1963)
- Good 'N' Country (1963)
- Twelve Songs Of Christmas (1963)
- Kimberley Jim (1964)
- Moonlight and Roses (1964)
- The Best Of Jim Reeves (1964)
- Have I Told You Lately That I Love You? (1964)
- The Jim Reeves Way (1965)
- Up Through The Years (1965)
- The Best Of Jim Reeves Vol. II (1965)
- Distant Drums (1966)
- Yours Sincerely, Jim Reeves (1966)
- Blue Side Of Lonesome (1967)
- A Touch of Sadness (1968)
- Jim Reeves On Stage (1968)
- Jim Reeves and Some Friends (1969)
- Golden Records (1969)
- The Best Of Jim Reeves Vol. III (1969)
- Jim Reeves Writes You a Record (1971)
- A Legendary Performer (1976)
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.johnrexreeves.com/bio2.html
- ↑ digital.library.unt.edu
- ↑ Rót og Rútma hin 21. februar 2015, KVF, við Petur Rouche


text:
1974
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Svimjing[rætta | rætta wikitekst]
- 11. mai - Landsfelag Føroyska Froskmanna skipaði fyri kappsvimjing um Nólsoyarfjørð. Birgir Enni úr Suðuroyar Froskmannafelag vann kappingina. Hann brúkti 1 tíma og 25 min. og 15 sek. um teinin, og var tað nýtt met. Nr. 2 varð Hermann Eysturoy úr Tórshavnar Froskmannafelag, nr. 3 varð Jonhard Hansen úr Eysturoyar Froskmannafelag.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 20. januar - Annlis Bjarkhamar, fyrrverandi landstýriskvinna við mentamálum


text:
Bókstavur
Bókstavarnir eru skrifttekin fyri málljóð. Navnið á teimum einstøku eindunum í einum stavraði.
Summi skriftmál nýta skrifttekn, ið eru heilt øðrvísi enn teir bókstavir, vit brúka, sum til dømis arábiskt. Tað arábiska alfabetið er grundað á hjáljóðstekn, og sjálvljóðini stuðla í besta føri uppundir. Onnur skriftmál, sum til dømis tað grikska, hava sum frá líður fingið sær tekn fyri sjálvljóðini. Ta grikska stavraðið er upprunaliga ættað úr føniskum, sum einans hevði hjáljóð.
Onnur skriftmál nýta tekin fyri hvørt stavilsi (japanskt), ella hvørt hugtak (kinverskt)


text:
Asiatiskur fílur
Asiatiskur fílur ella asiatiskur elefantur (latín: Elephas maximus) , er eitt súgdjór ið eisini ofta verður rópt indiskur fílur.
Innihaldsyvirlit
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Asiatiskur fílur er nakað minni enn Afrikanskur fílur, vigar upp til 5 tons, og er eyðkendur við at hava væl smærri oyru enn Afrikanski fílurin. Tað eru bert kallfílarnir ið hava stórar høggtenn (vígtenn) men hjá summum vanta tær. Kvennfílarnir hava so smáar høggtenn at tær valla síggjast.
Útbreiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Einaferð strekti útbreiðsluøkið seg so langt vestur sum til Irak og Sýria og heilt eystur til Ta gulu ánna í Kina. Í dag er útbreiðslan avmarkað til 13 lond frá India í vestri til Borneo í eystri: Bangladesj, India, Sri Lanka, Indo-Kina, partar av Nepal og Indonesia (serliga Borneo), Vjetnam, Teiland, Kambodia, Laos, Burma, Kina, Butan og Sumatra.
Árin av mannaávum[rætta | rætta wikitekst]
Samlaði stovnurin verður mettur til millum 35.000 og 50.000 kríatúr. Eldri metingar vísa at stovnurin í byrjanini av 20’du øld taldi uml. 100.000 villini fílar. Asiatiski fílurin er í dag hart kroystur av fólkavøkstri ið hevur við sær økt krav um landbúnaðarjørð. Ferðavinnan elvir eisini til trýst á fílastovnin. Í Tailandi roknar man við at uml. 100 fílakálvar verða tiknir ólógliga um árið, við tí endamáli at vísa teir fram fyri ferðafólki ið sleppa at fóðra teir. Hetta verður gjørd móti einum stovni ið einans telur uml. 5.000 fílar. Ofta verður mamman, og stundum alt fílafylgið sum tað er, dripið undir rakstrinum eftir hesum eina fílakálvi.
Undirsløg[rætta | rætta wikitekst]
Fýra undirsløg finnast:
(Elephas maximus indicus Cuvier, 1798)
(E. m. maximus Linnaeus, 1758)
(E. m. sumatranus Temminck, 1847)
(E. m. borneensis Deraniyagala, 1950)


text:
National Football Conference
National Football Conference, er ein konferansa í NFL (National Football League) í USA. Har eru tvær konferansur (AFC og NFC), 16 lið eru úr báðum konferansum, og 6 lið úr báðum konferansum koma víðari til endaspælið.
Har eru 4 deildir í NFC, og tær eru deildar upp eftir øki.
NFC North Minnesota Vikings,Green Bay Packers, Chicago Bears og Detroit Lions
NFC East New York Giants, Philadelphia Eagles, Washington Redskins og Dallas Cowboys
NFC South Atlanta Falcons, New Orleans Saint, Carolina Panthers og Tampa Bay Buccaneers
NFC West Arizona Cardinals, San Francisco 49ers, Seattle Seahawks og St. Louis Rams


text:
Maldivoyggjar
Maldivurnar (Divehi ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާ) eru í Indiska Havinum. Maldivurnar eru 1190 oyggjar, har fólk búgva á 162. 394 451 fólk búgva á Maldivunum við inntøku frá fiski- og ferðavinnu. Valutain hjá teimum eitur rufiya. Høvuðstaðurin eitur Malé. Landið er 100 % sunni islamskt. Oyggjaríkið Maldivurnar liggur í meðal bert hálvan annan metur omanfyri sjóarmálan, hægsta punktið í landslagnum er minni enn hálvan triðja metur høgt.
Maldivurnar vinna nógvan pening upp á ferðafólkavinnu [1]. Maldivurnar eru raktar av harðari búskaparkreppu í 2012. Fíggjarlógin hevur eitt undirskot uppá 34 prosent av bruttotjóðarúrtøkuni (BTÚ), fyrst og fremst orsakað av fallandi inntøkum frá ferðavinnuni.
Veðurlagsbroytingar[rætta | rætta wikitekst]
Maldivurnar eru í vanda fyri at fara undir heilt, orsakað av globalu upphitingini. Frítíðarparadísið í Indiska Havinum søkkur spakuliga til botns. Í 2007 ávaraði ST-veðurlagsstovnurin (IPCC) um, at ein vatnhækking í heimsins høvum uppá millum 18 og 59 cm. í 2100 fór at beina fyri møguleikunum at búleikast í oyggjarbólkinum í Indiska Havinum. Gongur tað so galið, sum ringastu spádómarnir hjá veðurlagsgranskarunum siga, er meginparturin av Maldivunum skolaður í havið, áðrenn henda øldin er av. Oyggjarbólkurin er eitt av teimum londunum í heiminum, sum er harðast rakt av veðurlagsbroytingunum, og sum hevur mest brúk fyri hjálp frá umheiminum. Heili 90 prosent av oyggjarbólkinum liggja minni enn ein metur yvir havyvirflatuni. Forsetin hevur fyrr sagt, at stjórnin sparir saman til at keypa ein landageira í Sri Lanka, India ella Avstralia, sum kann hýsa maldiviska fólkinum í framtíðini, tá oyggjarnar fara undir heilt. Umleið 394 000 fólk búgva í Maldivunum, sum umfata uml. 1200 oyggjar, harav 160 eru bygdar.


text:
Terna
Terna (frøðiheiti - Sternidae) eigur á lágum og nesjum og á hólmum í sjógvi ella vøtnum. Summi ár eigur hon eitt sindur oman fyri bøgarðarnar; men annað ár sæst hon ikki har. Tú finnur ternureiður líka frá strondini og upp undir fjøllini út móti havinum. Ternuni dámar best nærindis sjónum. Ikki er vítt um, har ternurnar eiga. Reiðrini liggja so tøtt, at tú mást ansa tær, at tú ikki traðkar í tey.
Ternan er ikki nógv størri enn smáfuglur. Teir longu, smølu veingirnir og tað langa sýlda velið gera, at ternan býður sær meira út. Hon er svørt um nakkan og skallan og hevur reytt nev; beinini eru kløn or reyð. Ternan kemur til Føroya um hálvarðsøku, ið er 3. mai. Seinast í mai og fyrst í juni verpur ternan 2 egg, viðhvørt 3. Klekingartíðin er um 3 vikur. Ternan verjir væl reiður sítt. Kemur onkur nær, skjýtur hon seg við nógvari ferð niður úr luftini, men kemur ránsfuglur, flykkjast nógvar ternur uttan um hann og reka hann harðliga burtur. Liturin verjir ternuna væl um onkur kemur nær, og hon skal krógva seg í grasinum.
Slag[rætta | rætta wikitekst]
- Chlidonias hybridus (Kinnhvít terna)
- Chlidonias leucopterus (Vonghvít svartterna)
- Chlidonias niger (Svartterna)
- Hydroprogne caspia (Brituterna)
- Onychoprion anaethetus (Ennihvít terna)
- Sterna dougallii (Roðaterna)
- Sterna forsteri (Floghvít terna)
- Sterna hirundo (Kriterna)
- Sternula albifrons (Fruntaterna)
- Thalasseus sandvicensis (Faksaterna)
- Chroicocephalus ridibundus (Fransaterna)
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Brandur Sandoy
Brandur Sandoy (f. 23. apríl 1973) er føroyskur politikari. Hann er varalimur á Føroya Løgtingi, hann gjørdist triði eykavaldi hjá Fólkaflokkinum við Løgtingsvalið 2011,[1] og kom inn sum tinglimur, eftirsum flokkurin kom í samgongu og fekk trý landsstýrisfólk. Frá 2011 til 2015 er hann limur í Løgtingsins rættarnevnd.[2]
Brandur er eisini borgarstjóri í Sands kommunu. Hann bleiv valdur í Sands Bygdarráð í november 2008 og gjørdist bygdarráðslimur 1. januar 2009. Tann 27. oktober 2009 varð hann valdur til borgarstjóra.[3] Páll á Reynatúgvu var borgarstjóri á Sandi áðrenn tað. Brandur Sandoy er bóndi og hevur festi Inni í Dal, sum eitur Skemmugarður.
Innihaldsyvirlit
Fyrrverandi B71 leikari[rætta | rætta wikitekst]
Brandur Sandoy er eisini fyrrverandi fótbóltsleikari við B71. Hann spældi barna og ungdómsárini við B71 og sum vaksin spældi hann sum oftast á næstbesta liðnum, men onkuntíð eisini á besta liðnum.[4]
Fótbóltsmet - Fleiri minuttir í UEFA enn heima[rætta | rætta wikitekst]
Brandur Sandoy eigur eitt met innan fótbólt. Fótbóltsblaðið Liechtli skrivaði grein um Brandur Sandoy í einari útgávu í 2005. Greinin nevnist "A Faroe Tale". Sambært greinskrivaranum eigur Brandur eitt met. Brandur er tann leikarin í Europa sum hevur spælt fleiri minuttir einum UEFA dysti enn hann hevur leikt við besta liðnum hjá felagnum í heimlandinum. Hann leikti tveir dystir við B71 móti FC Apoel Nicosia úr Kypros, tvs. tvær ferðir 90 minuttir sum er 180 minuttir, og sama ár og árið fyri (1995 og 96) leikti hann samanlagt bert 100 minuttir á besta liðnum hjá B71, sum tá leikti í bestu deildini.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Liechtli 2005, greinin "A Faroe Tale".
Útvortis ávísingar[rætta | rætta wikitekst]
- Sandur.fo, heimasíðan hjá Sands kommunu.
- Skemman.net


text:
Oregon
Oregon (enskt: State of Oregon) er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 3,8 mió. íbúgvar. Høvuðsstaðurin kallast Salem og størsti býurin er Portland. Í 1859 bleiv hann lutstatur í USA. Í norðri hevur Oregon mark við Washington, í eystri við Idaho, og í suðri við Nevada og Kalifornia. Í vestri liggur Kyrrahavið.
Eyknevni hansara er Bævurstaturin (enskt: Beaver State).
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
Trilliumvatn við Mt. Hood.
-
Skallaørn. Flogið er um tveir metrar. Hetta slagið er í skógunum í Oregon.


text:
-
Rutuupplýsing svarar alt døgniðRutuupplýsing á telefon 343030 svarar allar dagar í árinum
Tíðindi
- Smyril bunkrar 27.02.2015 Hósdagin 5 mars bunkrar Smyril, og verður fráferðin av Havnini kl. 09:30 suður á Vág. Fráferðin kl.15:30 verður flutt til kl. 16:30 frá Djúphavnini í Vági. Smyril siglir av Havnini og suður á Krambatanga kl.19:30. Bygdaleiðir í Suðuroy, koyra í samband við broytingarna...
- HR- og samskiftisleiðari 26.02.2015 Nú okkara starvsfólkaleiðari í ein mansaldur er farin frá vegna aldur, søkja Strandfaraskip Landsins (SSL) eftir einum ágrýtnum HR-og samskiftisleiðara.
- Sandoyarleiðin 27.02.2015 Hósdagin 5 mars skal botnsýn gerast á Teistanum. Teistin siglir av Skopun til Gomlurætt kl. 10:30 og fer av Gomlurætt aftur túrin kl. 15:45 . Áðrenn og eftir nevndu tíðarskeið verður siglt eftir galdandi ferðaætlan.
- Tveir maskinmeistarar 12.02.2015 Vit søkja hervið eftir tveimum maskinmeistarum


text:
11. juni
11. juni er dagur 162 í árinum í tí gregorianska kalendaranum (dagur 163 um skotár). Tað eru 203 dagar eftur av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Avtað um sildakvotu kom í lag millum Føroyar og ES, og Maria Damanaki fiski- og vinnumálakommiserur kunngjørdi, at ES nú fór at enda handilsboykottið móti Føroyum, sum hevði vart síðan 28. august 2013. Sum partur í nýggju semjuni lovaði Jacob Vestergaard, fiskimálaráðharri Føroya, at Føroyar fóru at taka aftur stevningina í WTO móti ES.


text:
Oslo
Oslo er Noregs høvuðsstaður, og uml. 10 % av landsins fólki býr í býnum. Tað búgva 626 953 fólk í Oslo. Oslofjørðurin er tættast fólkaði fjørður í Noregi. Býurin, sum upprunaliga æt Christiania, er 1000 ára gamal. Norski høvuðstaðurin verður eisini nevndur víkingahøvuðsstaðurin. Hetta er ein býur, sum er tætt við hav og strond, náttúrðuna og skíøkir. Í Oslo er Stórtingið, har eru stjórnarbygningarnir, kongsborgin og almennir stovnar, til dømis útvarpið (NRK), Ríkissjúkrahúsið og Landsbanki Noregs. Longu um ár 500 e.Kr. var Oslo handilsstaður. Spakuliga vaks staðurin og fekk keypstaðarheitið 1048, tá ið Haraldur kongur Harðræði læt gera keypstað har. Býurin hevur góða havn, og har er altíð fult av ferðamanna- og farmaskipum; meira enn helvtin av tí, sum verður flutt inn til Noregs, verður uppskipað í Oslo. Í Oslo býr kongurin, og har kemur stórtingið saman, har er lærdur háskúli og nógvir aðrir skúlar. Ráðhúsið í Oslo er bæði stórt og prýðiligt. Tað stendur niðri við havnina, og er bygt av reyðum múrsteini. Inni í teirri stóru høllini hanga myndir, sum lýsa høvuðsstaðarsøguna. Millum tey mest vitjaðu støðini í Oslo er m.a. Tusenfryd-stuttleikaparkin, ið er størsta stuttleikapark í Norra.
Triðja hvørt barn í Oslo kemur frá ikki-norskari bakgrund. Norskir miðlar hava eina uppgerð yvir mest nýttu nøvn í 2008. Henda uppgerð vísir, at nógv mest nýtta navn í Oslo er Mohammed, meðan fremsta gentunavnið er Sara. Í Oslo komu 120 dreingir við navninum Mohammed til verðina í 2008, meðan nummar tvey á listanum er navnið Jakob, ið 76 smádreingir fingu. Mest nýttu gentunøvn í Oslo vóru í fjør Sara, Sofie, Nora og Selma.
Oslo er heimsins dýrasti býur at búgva í, frammanfyri London og Keypmannahavn.
Vinarbýir[rætta | rætta wikitekst]
- Gøteborg, Svøríki
- Schleswig-Holstein, Týskland
- Shanghai, Kina
- St. Pætursborg, Russland
- Vilnius, Litava
- Warszawa, Pólland


text:
Móritius
Móritius ella Mauritius (enskt: Republic of Mauritius) er ein lítil oyggj í tí Indiska havinum uttan fyri Madagaskar. Síðani umleið ár 1700 hevur oyggin verið ein fronsk koloni, og sum so nógv onnur afrikonsk hjálond hevur Móritius verið ein miðdepil fyri trælahandil og eitt paradís fyri sjórænarar. Ígjøgnum nógv ár við trælahandli og innflutningi av ymiskum fólkasløgum, er Móritius ein stórur peruvellingur av fleiri religiónum og fólkasløgum. Uml. 60 prosent av øllum fólkunum eru hinduar, ein triðingur romanskir katolikkar, og ein fimtipartur muslimar, og so eru aðrar religiónir eisini. Móritius er heimsmeistari í javnstøðu. Miðallívsævin í landinum er 74,0 og 15,6 % av fólkinum eru ikki lesifør 1.
Innihaldsyvirlit
Umhvørvi[rætta | rætta wikitekst]
Móritar vænta at spara eini 75-90 % av orkunýtsluni til køling av dátusentrinum "The Mauritius EcoPark", við at nýta kaldan sjógv úr havinum, heldur enn meira klassiska "air conditioning". Sovorðin skipan verður longu brúkt á Cornell University í New York, har tey longu hava staðfest eina orkusparing á 86 %, og í Toronto hava tey eisini eina líknandi skipan.
Útdeyð djór[rætta | rætta wikitekst]
Mong djór, sum eru í vanda fyri at verða týnd, liva á Móritius.
Dronturin[rætta | rætta wikitekst]
Í 1505 varnaðist ein portugisiskur sjófari, at í oynni Móritius var ein ovurstórur fuglur. Hann var 25 kg og nevndist drontur. Skjótt fóru hópin av skipum, sum vóru á veg úr Evropa til India, at leggja leiðina um Móritius, har sjómenninir gjørdu sær dælt við feskum drontskjøti. Fuglurin var lættur at veiða, tí hann dugdi ikki at flúgva. Og tað, sum sjómenninir ikki fingu fyribeint, tað gjørdu hundar og kettur, sum teir løgdu eftir seg í oynni. Tey ótu eggini og ungarnar hjá drontinum. Seinasta frásøgn um livandi dront er frá 1681. Síðan er hann ongantíð sæddur. Einasta, sum á okkara døgum finst eftir hann, eru tveir skøltar og ein fótur. Hesi beinaræ og nakrar fáar tekningar geva okkum eina ábending um, hvussu dronturin hevur sæð út.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- 1 CIA World Factbook.
- "Djór í vanda". Útgávuár: 1991. ISBN 978-99918-0-519-1.


text:
Heilivágur
Heilivágur kann linna sjúkueyðkenni, doyva pínu og byrgja fyri ella grøða sjúku. Heilivágur verður eisini latin sálarliga sjúkum, til dømis fjáltur og sinnistyngd. Fyri at ein vøra skal hava heitið heilvágur, skal hon verða góðkend av myndugleikunum. Heilivágur, sum er góðkendur í Danmark, verður eisini góðkendur sum heilivágur í Føroyum. Mong túsund sløg eru. Hvør heilivágur virkar á sín hátt, tíðum í ávísum kropsparti, til dømis í maga ella í høvdi. Í mong túsund ár er náttúruheilivágur fingin úr søltum og úr urtum. Nú á døgum verður mestur heilivágur gjørdur í evnisídnaði. Heilivágur verður eisini gjørdur við íleguflætting, har ílegur verða fluttar millum verur av heilt ymiskum slagi. Granskarar royna støðugt at finna nýggj lekingarevni, til dømis fyri krabbameini og eyðkvæmi. Lívvágur, til dømis penicillin, og evnisvágur, til dømis sulfonamid, verða nýttir fyri ígerðarsjúku. Evnini beina fyri sjúkraelvandi bakterium ella darva teimum í nøringini. Heilivágur kann vera vandamiki: heilivágur, eisini tann, ið lækni letur, kann elva vannýtslu og gera fólk turvtug. Misnýtsla kann verða vandamikil og elva sjúku og deyða. Forboð er sett at nýta sumt turvelvandi drøgg, til dømis opium og heroin. Annað turvelvandi rúseitur, til dømis rúsdrekka og nikotin úr tubbaki, er ikki bannað við lóg.
Um okkara leiðir fæst nógvur heilivágur á apotekum, til dømis pínulinnandi evni, heilivágur fyri svøvnloysi og ígerðarsjúku. Starvsfólk á apoteki ella lækni leiðbeina tær at nýta heilivágin.


text:
Lionel Messi
Lionel Andrés Messi (føddur 24. juni 1987) er ein argentinskur fótbóltsleikari, sum spælir fyri FC Barcelona og A-landsliðið hjá Argentina. Í 2007 varð hann tilnevndur FIFA World Player of the Year saman við Kaká og Cristiano Ronaldo, Messi gjørdist nummar tvey. Í 2008 gjørdist hann eisini nummar tvey. Í 2009 varð hann fyri triðju ferð tilnevndur FIFA World Player of the Year og hesaferð vann hann og kann tí sigast at vera heimsins besti fótbólts spælari í 2009.
Innihaldsyvirlit
Met[rætta | rætta wikitekst]
Í heiminum[rætta | rætta wikitekst]
- Flestar FIFA Ballon d'Or awards: 4
- Guinness World Records heitið fyri flest skoraði mál í einum ári: 91 mál
- Flest altjóða mál í einum ári (fyri felag og landslið): 25 mál (hetta metið deilir hann við Vivian Woodward)
- Flest mál skoraði í FIFA Club World Cup: 4 mál. (Hetta metið deilir hann við Denilson og Mohamed Aboutrika)
Evropa[rætta | rætta wikitekst]
- Flest mál skoraði í einari sesong (landskapping): 73 mál
- Flest mál skoraði í einum ári (landskapping): 79 mál
- Flest mál skoraði í einum evropeiskum steypakappingarári (sesong): 14 mál (hetta metið deilir hann við José Altafini)
- Flestar heiðurslønir fyri evropeiskar steypakappingar: 4 (hetta metið deilir hann við Gerd Müller)
- Toppskorari í einum evropeiskum steypakappingardysti: 5 mál (hetta metið deilir hann við 10 aðrar leikarar)
Argentina[rætta | rætta wikitekst]
- Flest mál skoraði í einum ári (landsliðið): 12 mál (hetta metið deilir hann við Batistuta)
Spania[rætta | rætta wikitekst]
- Flest mál skoraði í La Liga í einari sesong: 50 mál
- Flest La Liga hat-tricks í einari sesong: 8 hat-tricks
- Flest mál skoraði í Supercopa de España: 10 mál
- Flestir La Liga dystir í rað, har mál varð skorað: 11 dystir
Barcelona[rætta | rætta wikitekst]
Dagført 30. januar 2013
- Toppskorari í almennum kappingum: 297 mál
- Topskorari í La Liga: 202 mál
- Topskorari í UEFA Champions League: 56 mál
- Topskorari í evropeiskum kappingum: 57 mál
- Topskorari í altjóða kappingum: 61 mál
- Flest hat-tricks yvirhøvur í FC Barcelona: 22 hat-tricks]]
- Flest La Liga hat-tricks yvirhøvur: 16 hat-tricks


text:
Naksos
Naksos (Grikskt mál: NάEoς) er ein oyggj í Grikkalandi. Oyggin er tann størsta í oyggjabólkinum Kykladunum við 429 km2 í Egearahavinum. Har eru tvær kommunur á Naksos Naksos og Drymalia. Tann størsti býurin og høvuðstaðurin á oynni er Chora ella Naxos býur, við 6.533 íbúgvum (2001). Tær størru bygdirnar eru: Filoti, Apiranthos, Vivlos, Agios Arsenios, Koronos og Glinado. Naksos er ein vælumtókt ferðavinnu oyggj við lætt atkomuligum støðum við foraldarminnum. Har eru góðar strendur, tær flestu eru tætt við høvuðsbýin, nevnast kunnu Agia Anna, Agios Prokopios, Alikos, Kastraki, Mikri Vigla, Plaka og Agios Georgios. Naksos er tann mest fruktagóða oyggin av Kykladuoyggjunum. Har er nokk av vatnið, eisini tá tað er vatnmangul á grannaoyggjunum. Zeus Fjallið (1003 metrar) er tað hægsta í Kykladunum, tað sær út til at tað ger at tað regnar meira á Naksos enn á hinum oyggjunum. Hetta merkir, at landbúnaður er ein týdningamikil vinna á Naksos, avgrøðirnar eru ymisk sløg av frukt og grønmeti, og neytahald er eisini á oynni. Naksos er tann av Kykladuoyggjunum, sum klárar best at framleiða til egið brúk. Naksos er kent fyri síni eplir í restini av Grikkalandi.


text:
Snjófuglur
Snjófuglur (frøðiheiti - Plectrophenax nivalis) er sum grátítlingur til støddar. Liturin skiftir eftir aldri og ársins tíð. Steggin er um heystið brúnur um háls og høvur, brún- og svartflekkutur á kápuni, men tað brúna lýsnar, alt sum frá líður, og tá ið summarið er komið, er han einans svartur og hvítur. Veingirnir eru svartir og hvítir alla ársins tíð. Um heystið líkist bøgan nógv steggjanum, men er meira gráreyð omaná; hon bleikist lítið, so á sumri eru tey góð at kenna at. Og hon er altíð nógv minni hvít á veingjunum. Nevið er gult á vetri, svart á sumri. Tað er harðbalin fuglur og tekur sær heim langt norðuri í kuldalondum, sum á Svalbarði, Grønlandi og Novaja Semliu í Russlandi. Eisini eigur hann nógvur í Noregi og Íslandi, men høgt uppi í kuldanum. Á vetri leita summir til lýggjari lond, eitt nú Føroyar. Her halda teir sær um hægstu fjøllini, men í kavaroki koma teir í flokkum oman í bøin. Og føði finna teir, tí feitir eru teir.
Móti sumri fara teir norður aftur. Nøkur fá hjún verða tó eftir á hægstu fjøllunum og eiga í grótreynunum har uppi. Reiðrið líkist steinstólpureiðri. Oftast eru 5 egg. Steggin syngur hugaliga fyri bøgu síni, meðan hon vermir. Floygdir ungar eru brúngráir omaná, gulgráir í neðra. Í Íslandi eru nógvir snjófuglar um veturin. Tá er sjaldan ella aldri tátt, og so gongst teimum stravið at føða seg. Men so hjálpir fólkið teimum. Mangastaðni hava skúlabørnini tikið sær fyri at geva teimum matmolar og annað, og tá verða teir frálíka spakir. Soleiðis áttu føroysk børn eisini at lívgað okkara smáfuglar — eitt nú grátítlingar, kvørkveggjur, starar, — tað verður børnunum til gleði so væl sum fuglunum.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Islam
Islam (arábiskt الإسلام, al-ʾIslām) er ein Ábrahamsk trúgv ið umleið 21 % heimsins íbúgvum fylgja. Tey, ið hoyra til hesa trúgv, kallast muslimar. Miðdepilin í trúnni er tær fimm súlurnar: trúarjáttanin, bønin, fastan, olmussan og pílgrímsferðin. Heilaga skriftin hjá muslimum er Koranin, ið er eitt savn við teimum opinberingum, sum Muhammed fekk frá ár 610 til 632 í Mekka og Medina í Saudi-Arabia. Muslimar eru í 2 høvuðsbólkum, Sunni Islam (umleið 90 %) og Shia Islam (uml. 10 %), aðrar smærri rørslur finnast eisini, t.d. sufisma og Ahmadiyya.
Islam er eitt arábiskt navnorð, ið er kemur frá semitisku 'hjáljóðs-rótini' s-l-m ið formar ein bólk av orðum ið sipa (serliga) til "fullkomleika", "tryggleika" og "frið", ("friður" eitur t.d. salam á arábiskum). Í átrúnaðarligum høpi verður islam umsett til at merkja "at leggja seg undir" ella "geva seg til". Islam er ein átrúnaður, ið byggir upp á guðs vilja og er borin fram gjøgnum nógv ár av profetum. Í dag er islam ein ordiliga stórur átrúnaður og er í yvir 50 londum. Tey, ið trúgva á islam, eru muslimar, og teir flestu muslimarnir búgva í beltinum frá Marokko til Pakistan. Eisini eru nógvir muslimar í Vesturafrika og Landsynningsásia. Indonesia er tað landið í heiminum, sum hevur flest muslimar.
Muslimar halda gudstænastu í einari mosku.
-
Arábiska orðið Allāh, ella Guð, skrivað við arabiskari kalligrafi.
-
Pakistanska flaggið - hálvmánin og stjørnan eru súmbol fyri islam.
-
-
Muslimskar kvinnur íklæddar hijab.


text:
Hvítravnur
Hvítravnur, gamalt føroyskt Gorpur Bringuhvíti (frøðiheiti - Corvus corax varius var. leucophaeus) var eitt serføroyskt ravnabrigdi, men er nú útdeyður.
Hann var eisini krunkasvartur, men stórir partar av honum vóru hvítir, tó ofta við nøkrum fáum svørtum fjaðrum uppí. Teir hvítravnarnir, sum eru varðveittir, eru ikki allir meinlíkir, men á øllum eru á høvdi, veingjum og búki hvít øki. Beinini á honum eru líka svørt, sum á tí svarta ravninum, men ikki nevið, tað fer yvir í brúnt. Hvítravnurin tykist hava verið her síðani miðøldina. Ígjøgnum ár og dag hevur nógv verið skrivað um hann, og nógvar myndir eru teknaðar av honum.
Lesur tú tað skrivaða keldutilfarið, ber til at fylgja, hvussu stovnurin er minkaður, so hvørt sum hann varð skotin og skinnini vórðu seld savnarum. Ógvuliga áhugavert er, at hann er á fuglamyndum, sum Díðrikur á Skarvanesi hevur teknað og sum í dag eru í Listaskálanum í Havn. Sjálvandi verður gravgangur eftir einum dýri, tá ið so lítið er til av tí, og tað bara er at finna í einum fjarskotnum oyggjalandi. Hetta var lagnan hjá hvítravninum, tí hann varð skotin og seldur útlendskum savnarum. M.a. greiðir Niels á Botni frá, at sýðslumaðurin H.C. Müller síðst í farnu øld rindaði 2 ríkisdálar fyri ein hvítravn, ið var skotin í Nólsoy. Soleiðis vórðu teir síðstu hvítravnarnir sæddir: Ein úti í Mykinesi 2. november 1902, ein á heysti 1916 bæði í Velbastaðhaga og úti í Koltri. Og at enda varð tann seinasti higartil sæddur úti í Nólsoy bæði í stórkavanum í 1947 og aftur seint í 1948. Um hetta mundið aftan á seinna heimsbardaga hava fólk ansað so væl eftir hvítravninum, at lítið sannlíkt er, at hann hevur verið á flogi, uttan at nakar hevur varnast tað.
Náttúrugripasavnið hevur gjørt eina serliga framsýning um hvítravnin. Í tí sambandi hevur verið roynt at leita fram upplýsingar um, hvussu nógvir útstappaðir hvítravnar munnu vera til í dag, og hvar teir eru. Savnið sjálvt eigur ongan, men higartil eru vit komin fram á 15 eintøk, tey eru spjadd soleiðis: í Keypmannahavn (6), New York (4), Uppsala (2), Leiden (1), Braunschweig (1) og Dresden (1).
- Corvus versicolor feroensis (Worm, 1655)
- Corvus færöensis versicolor (Laverentzen, 1710)
- Corvus corax varius var. leucophaeus (Brünnich, 1764)
- Corvus variegatus færøensis (Ascanius, 1767)
- Corvus leucophaeus (Vieillot, 1817)
- Corvus leucomelas (Wagler, 1827)
-
-
Hvítravnur (kopi) Náttúrugripasavnið
-
-
24-09 1869 Kollafjørður Zoologisk Museum
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Postverk Føroya
- Den Hvide Ravn (danskt)


text:
Jon Lovitz
Jonathan M. "Jon" Lovitz (føddur 21. juli 1957 í Los Angeles, Kalifornia, USA) er ein amerikanskur sjónleikari og skemtari, sum er mest kendur fyri sín leiklut í Saturday Night Live frá 1985 til 1990 og fyri at leggja rødd til Jay Sherman í filminum The Critic. Hann hevur eisini havt smærri leiklutir í filmum sum The Wedding Singer og Little Nicky. Hann hevur eisini spælt við í sjónvarpsrøðum sum Friends, Seinfeld og Just Shoot Me. Hann hevur lagt rødd til gestafigurar í The Simpsons. Hann hevur havt størri leiklutir í filmum sum Rat Race og The Producers.


text:
1925
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 15. februar - Svarti Per (Bootleg Pete) verður fyrstu ferð at síggja í Disney stuttfilminum Alice Solves The Puzzle.
- 29. mai - Landkannarin Percy Fawcett sendir sítt síðsta telegramm til konu sína, áðrenn hann hvørvur í Amazon frumskóginum.
- 25. september - Føroyski Javnaðarflokkurin verður stovnaður.
- 26. desember - útgrevstur av Sfinksinum Mikla, sum er tveir triðingar undir sandi, byrjar í Egyptalandi. Hann verður liðugt útgrivin í 1936.
Ókendar dagsetningar[rætta | rætta wikitekst]
- Vegur er nú gjørdur úr Sørvági til Miðvágs og Sandavágs.
- Kristiania, høvuðstaður Noregs, skiftir navn til upprunanavnið Oslo.
Bøkur[rætta | rætta wikitekst]
- 10. apríl - F. Scott Fitzgerald útgevur The Great Gatsby.
- 18. juli - Adolf Hitler útgevur manifestið Mein Kampf.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 8. februar - Jack Lemmon, amerikanskur filmleikstjóri og sjónleikari (Grumpy Old Men) (d. 2001)
- 26. apríl - Jørgen Ingmann, danskur tónleikari
- 19. mai - Malcolm X, amerikanskur mannarættinda aktivistur (d. 1965)
- 8. september - Peter Sellers, enskur skemtari og sjónleikari (The Pink Panther) (d. 1980)
- 15. september - Helle Virkner, danskur sjónleikari (Matador) (d. 2009)
- 13. oktober - Margaret Thatcher, enskur forsætisráðharri (d. 2013)
- 16. oktober - Angela Lansbury, enskur sjónleikari (Murder She Wrote)
- 10. november - Richard Burton, waliskur sjónleikari (Cleopatra) (d. 1984)
- 20. november - Robert Kennedy, amerikanskur løgmálaráðharri og senator (d. 1968)
- 8. desember - Sammy Davis Jr., amerikanskur sangari, dansari, skemtari, og sjónleikari


text:
Wikipedia:Wikipedianarar
Wikipedianarar eru vanlig fólk ið eru virkin á Wikipedia við at skriva og/ella rætta. Øll kunnu gerast Wikipedianarar. Tað eru yvir 10.000 skrásettir Wikipedianarar á føroysku Wikipediu, tó eru tað bert fá av teimum, ið eru virkin. Um ein trýstir á talið av greinum, ið er at finna á forsíðuni í teiginum ovast á síðuni, har tað stendur "Vælkomin á Wikipedia", so kemur ein til eina síðu við hagtølum um tað sum hendir á føroysku Wikipediu, allar Wikipediur hava slíkar síður. Har sæst talið av skrásettum brúkarum, og hvussu nógv ið hava verið virkin seinastu 30 dagarnar. Onnur ið hava verið virkin áðrenn seinastu 30 dagarnar, eru sostatt ikki at finna har uttan bara í tí samlaða talinum av skrásettum brúkarum. Um ein trýstir á "Virknir brúkarir (limalisti)", tvs. á orðið limalisti, so kemur ein listi fram við Wikipedianarunum, ið hava verið virkin seinastu 30 dagarnar og hvussu nógvar rættingar ið tey hava framt.
Á teimum størru Wikipediunum hava tey ofta upprættað verkætlanir fyri at samskipa arbeiði um at skriva um eitt ávíst evni. T.d. er Føroyar upprætta sum verkætlan á donsku, norsku og ensku Wikipediunum, møguliga eisini á øðrum.
Wikipedianarar seta seg onkuntíð í samband við aðrar brúkara fyri at biðja um hjálp til eitt hvørt, tað kann t.d. vera um málsligar spurningar vm. Tá er tað smart, at man hevur skrásett seg á síni brúkarasíðu við teimum málsligu førleikum ið ein hevur, so onnur ið leita eftir onkrum ið t.d. dugir eitt mál, ið viðkomandi ynskir at fáa ein grein týdda frá, so kann finna fram til ein brúkara og spyrja viðkomandi, um hann ella hon vil vera so vinarlig at týða ein part av einari grein til hesa Wikipediuna. Wikipedianarar brúka ofta kjaksíður, bæði teirra egnu, kjaksíður hjá øðrum brúkarum og kjaksíður sum hoyra til greinar, fyri at kjakast um t.d. innihaldi á einari ávísari síðu, t.d. um ein ikki er samdur við tí sum ein annar brúkari hevur skriva, so ber til at kjakast um tað og harvið møguliga finna fram til eina semju, og harvið kann greinin gerast betri/rættari.


text:
Landafrøði
Landafrøði er læran um heimsins yvirflatu. Hetta umfatar politiskar eindir, t.e. lond, veðurlag, jarðfrøði og onnur fyribrygdi, ið hava við heimsins yvirflatu at gera. Fyri at halda skil á landafrøðini, og fyri lættliga at kunna ferðast á yvirflatuni á jørðini, er korttekning ein partur av landafrøðini. Ígjøgnum heimssøguna hava royndir verið gjørdar at tekna heimskort, men tað er ikki fyrr enn við menningini av tøkni, at góð og álítandi kort eru gjørd, t.d. við fylgisveinatøkni. Men hóast dagins tøkni kemur enn fyri, at gamlar upplýsingar, ið fyrr vóru mettar at vera álítandi, verða broyttar eftir nýggjar uppmátingar. Seinastu árini hava fleiri fjøll í Føroyum broytt hædd umframt at oyggjar eru vaksnar ella minkaðar í eygunum hjá landafrøðini.
Innihaldsyvirlit
Heimsins lond[rætta | rætta wikitekst]
Evropa[rætta | rætta wikitekst]
- Lond í Evropa
Asia[rætta | rætta wikitekst]
- Lond í Asia
Norðuramerika[rætta | rætta wikitekst]
- Lond í Norðuramerika
Suðuramerika[rætta | rætta wikitekst]
- Lond í Suðuramerika
Afrika[rætta | rætta wikitekst]
- Lond í Afrika
Kyrrahavsoyggjarnar[rætta | rætta wikitekst]
- Lond í Kyrrahavsoyggjarnar
Antarktis[rætta | rætta wikitekst]


text:
Kentucky
Samveldið Kentucky (enskt: Commonwealth of Kentucky) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 4,3 mió. íbúgvum. Høvuðsstaðurin er Frankfort og størsti býurin er Louisville. Í norðri hevur hann mark við Indiana og Ohio, í eystri við West Virginia og Virginia, í suðri við Tennessee, og í vestri við Illinois og Missouri.
Eyknevni hansara er Blágrasstaturin (enskt: Blue Grass State).
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Indiánarnir[rætta | rætta wikitekst]
Í Kentucky fóru fólk at velta jørðina og dyrka ymiskar plantur, sum vuksu har. Hesin nýggi vinnuvegurin, at fólk dyrkaðu matin og ikki bara veiddu og savnaðu hann, hevði stóra framgongd við sær fyri adenafólkið í Norðurkentucky. Adenafólkið búði fram við Ohioá, tey veiddu savnaðu plantur og dyrkaðu til dømis mais, bønir, sólblómur og grasker [1], og tey búðu saman í smáum bygdum.
Adenafólkið var fyrsta fólk í USA, sum reisti stórar gravheyggjar, har teir persónar, ið høvdu havt at siga í samfelagum, vóru gravsettir [2]. Inni í gravheyggjunum vóru smá vanlig kømur við leirklíndum veggjum og stór kømur, bróstað, har líkini lógu. Við sær í grøvina fingu tey deyðu m.a. kopararmbond, úthøgdar steintalvur og útskornar tubbakspípur, sum høvdu verið nýttar um roykihøgtíðir. Adenahúsini vóru úr 4 m. upp í 10 m. í tvørmáti. Veggirnir vóru av stólpum, sum vórðu bundnir saman við greinum. Reisingin var strýtuskapað og takt við børki. Eldstaðurin var á miðjum gólvi.
-
Gravheyggjur. Mount Sterling, Kentucky.
-
-
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Wikipedia:Vælkomin nýbyrjari
- Ikki brúka hesa síðuna til at royna at rætta, nýt í staðin sandkassan!
Vælkomin til Wikipediu!
Wikipedia er ein verkætlan, har ið vit skriva og nýta eina alfrøði saman. Endamálið er at gera eina alfrøði við frælsum innihaldi á øllum málum. Tað merkir, at innihaldið er frítt atkomuligt fyri ein og hvønn at útgeva og nýta. Vit byrjaðu í 2001 og arbeiða nú við meira enn 30 milliónir greinum á umleið 250 málum]], harav eru 11,036 greinar í tí føroysku útgávuni. Tær størstu útgávurnar eru tann enska, sum hevur yvir 4 milliónir greinar, tann niðurlendska, týska og svenska, sum allar hava yvir hálva aðru millión greinar.
Tú kanst luttaka
At skriva og rætta greinir á Wikipediu er rættiliga einfalt, tá tú fyrst hevur lært tað, men royn tað endiliga. Tú kanst rætta eina og hvørja grein júst nú! Tað er bara at klikkja á leinkjuna «rætta» ella á «rætta wikitekst» sum er omanfyri greinina, alt eftir um tú ynskir tann gamla mátan við wiki-kotum ella tann nýggjara mátan uttan kotur. Skriva í teigin og trýst á «Goym síðu». Um tú ert nýggj/ur, so kanst tú royna teg í sandkassanum. Ein reyð leinkja merkir, at greinin ikki er til enn (men tú kanst upprætta hana við at trýsta á leinkjuna), og nýggj leitiorð kunnu skapast við at skriva tey inn í leititeigin ovast til høgru og trýsta á «Leita».
Skráset teg
Sjálvt um tað ber til at rætta síður uttan at rita inn fyrst, so er tað smart at skráseta seg sum brúkara — ein brúkarakonto gevur tær fleiri fyrimunir, t.d. møguleika til at leggja myndir upp. Tað kostar onki, tú kanst gera tað dulnevnt og tekur bert nøkur sekund (kunning um innritan og brúkaranavn). Um tú hevur hug, so kanst tú gott skriva eitt sindur um teg sjálva/n á tínari brúkarasíðu, sum tú finnur við at klikkja á títt brúkaranavn heilt ovast á síðuni, tá tú ert innritað/ur. Tú fært eisini tína egnu kjaksíðu, har aðrir brúkarar kunnu seta seg í samband við teg.
Hvussu eiga greinir at verða skrivaðar?
Áðrenn tú fert í gongd er tað tó best líka at lesa eitt sindur í Hvussu ein rættar eina síðu og Sniðhondbókini, fyri at síggja, hvussu ein grein eigur at verða sett saman, og hvussu tú kanst formatera tekstin. Tað er eisini sera týdningarmikið, at tað verður skrivað so óheft sum gjørligt, og ein eigur at nýta heilar setningar. Tú kanst kjakast um eina grein við at klikkja á «kjak» ovast á síðuni.
Fá hjálp frá øðrum
Um tær tørvar hjálp, so ber væl til at venda tær til ein av hinum brúkarunum. Tú kanst t.d. finna onkran av teimum brúkarunum sum eru virknir beint nú, við at trýsta á leinkjuna Seinastu broytingar í skránni til vinstu. Tú kanst eisini spyrja í Undirhúsinum, har ið aðrir wikipedianarar (brúkarar) fara at royna at svara tær uppá tín fyrispurning.
Nýta tilfar frá øðrum versjónum av Wikipedia
Sjálv um tær einstøku málsligu útgávurnar eru sjálvstøðugar verkætlanir, so eru allar tó ein partur av Wikipedia. Tú kanst harvið frítt týða og nýta tilfar frá øðrum útgávum av Wikipedia, t.d. frá ensku, týsku, donsku, svensku ella norsku Wikipediu uttan at hugsa um at geva kelduna. Hetta er ofta ein stórur fyrimunur, eftirsum tað eru nógvar greinar ið fara í dýpdina á hesum Wikipediunum. Har ber eisini ofta til at finna myndir, sum liggja á Commons.wikimedia.org og tí kunnu nýtast á øllum Wikipedia útgávunum óansæð mál.
Hjálp:Innihald > Wikipedia:Vælkomin nýbyrjari


text:
Rúmdarferja
Rúmdarferja er far, ið kann skjótast út í rúmdina nógvar ferðir. Amerikumenn gjørdu fyrstu rúmdarferjuna, men Sovjetsamveldið tók skjótt eftir. Í amerikansku rúmdarferjunum eru stórir motorar og veldigar rakettir at skjóta tær út í rúmdina. Rúmdarferjurnar hjá gamla Sovjetsamveldinum vórðu skotnar út í rúmdina, festar á ovurstóra rakett, nevnd Energia. Stuðulsrakettirnar verða sleptar umleið 45 km. uppi. Tær verða tiknar upp av sjónum og brúktar aftur.
Ferðin á rúmdarfari má vera minst 28 000 km/t, skal tað sleppa í ringrás um Jørðina, og ikki minni enn 40 000 km/t at sleppa undan atdráttarmegi Jarðar og fara heilt út í rúmdina.


text:
Marshalloyggjar
Marshalloyggjar (marshalloyskt: Aolepān Aorōkin M̧ajeļ, enskt: Republic of the Marshall Islands) eru oyggjaland í Oseania. Marshalloyggjar hevur bara umleið 54 túsund íbúgvarar (des 2011). Størsi býurin og høvuðsstaður er Majuro. Majuro hevur umleið 26 túsund íbúgvar. Almennu málini eru tvey í tali, marshalloyskt, og enskt. Miðallívsævin í landinum er 73.03 ár. 6.3 prosent av fólkinum eru ikki lesifør.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Marshalloyggjar hevur verið hjáland hjá USA. Landið gjørdist fullveldi og lýðveldi 21. oktober 1986. Marshalloyggjar hevur enn nógv samband við USA.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Marshalloyggjarnar eru limir í Compact of Free Association við Sambandsríki Amerika.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Marshalloyggjarnar eru tilsamans 1.152 oyggjar. Oyggjarnar eru 176 km2 spreiddar yvir eitt øki pá 1 million km2. Móti suðureyst finna vit millum annað Jaluit, Kwajalein, Rongelap, Bikini og Enewetak. Norðaru oyggarnar fáa minni affall enn tær sunnaru oyggjarnar.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar


text:
Hans Pauli Olsen
Hans Pauli Olsen (1957 í Havn) er føroyskur listamaður, búsitandi í Danmark.
Standmyndir[rætta | rætta wikitekst]
- Figurar (polyesturarmerað glastrevja) vórðu avdúkaðar, tá Føroya Handilsskúli á Kambsdali varð tikin í nýtslu í 1989
- Traðarmaðurin (bronsa/grót) (1989) stendur við Býráðshúsið í Havn
- Grindadráp (jarn) stendur uttan fyri Norðurlandahúsið í Havn
- Ítróttur (bronsa/granitt) stendur í Gundadali í Havn
- Omaná og undir vatninum (bronsa) (1986) í viðarlundini uttan fyri Listasavn Føroya
- Skuggin (bronsa) stendur í viðarlundini uttan fyri Listasavn Føroya og er avdúkað í 1987
- Nólsoyarpáll (bronsa) (1995) í Vágsbotni í Havn
- Ringriderstatuen (bronsa/granitt) (1998) stendur í Sønderborg
- Tarira (bronsa), eisini nevnd Álvagentan, varð avdúkað í 2000 í viðarlundini í Havn
- Kvinden på broen (bronsa) (2004) stendur á Ro´s Torv í Roskilde
- Fría, fríða (bronsa/granitt) 2004. Hevur staðið á Norðuratlantsbryggjuni í Keypmannahavn og stendur nú yviri við Strond í Havn
- Sigmundur Brestisson - Hin seinasta ferðin (standmynd) (2006) stendur við Sigmundsgjógv í Sandvík.
- Svimjigentan varð avdúkað í 2006 uttan fyri svimjihøllina í Havn
- Kirken, 2007 í Holstebro, Danmark
- Stella Argus, 2007 í Kvívík
- Victor Danielsen 2008, stendur við Siloa í Fuglafirði
- Tróndur í Gøtu 2008
- Mikkjal á Ryggi 2011, í Miðvági


text:
Hvonn (planta)
Heima hvonn ella Bjarga hvonn ( Angelica Archangelica L. ) er ein 120-230 cm høg planta, sum veksur tætt við strondina. Leggurin er snøggur, og blaðleggurin hevur onga ella bara eina grunna foyru. Mittasti blaðparturin er 3-flipputur, og blaðpartarnir eru grovt og óregluliga tentir. Krúnubløðini eru gulgrøn, og skjólið er knattrunt. Rótin og soð av allari plantuni varð áður nýtt m.a. móti landfarsótt og øðrum smittandi sjúkum, yvirhøvur. Eisini Vóru leggurin og blaðstelkarnir nýttir sum leskiligt grønmeti fyrrapart á sumri. Nú verður hvonnin nýtt í køkubúðum og at tilvirka ymiskar likørir av. Plantan er eisini frálíkt kryddarí til snaps. Hvonnin veksur spjadd um alt landið í fuglabjørgum og summastaðni enn í hvanngørðum. Veksur annars í Norður- og Eysturevropa, Norðurasia, og Grønlandi, men dyrkað og villvaksandi fleiristaðni. Ein summarplanta, gerst 100-200 cm høg. Líkist Bakka Sløkju, men er størri og førligari.
Hvonn er ein tveyárig planta, men man kann fáa hana til at liva longri um blomstrini vera skorin av áðrenn tey blóma, ella um plantan skjerst av heilt niðri omanfyri rótina, so deilist plantan og ein nýggj kemur upp. Fræðini missa skjótt eginleikan til at spíra; tí mugu sáðini setast niður skjótast gjørligt um áðrenn heysti byrjar. Best er at planta oman á moldini, tá sólin ger at plantan spírar skjótast, umleið ein metur ímillum sáðini.
Bløðini kunnu takast áðrenn plantan blomstrar, meðan tey enn eru frísk og grøn. Turka tey væl, so halda tey farvu og lugt. Tey eru lekkur at drekka sum Tea. Sum Tea sigist at hvonnin mótvirkar hugin til alkahol og er viðhvørt ein partur av avvenjing. Kann eisini bloyta ein klút við køldum Tea fyri at koyra uppá eyguni fyri at minka um rukkir og troytt eygu. Annars í smør. Kann eisini brúkast í krem, at smyrja á bringuna móti krím. Hvonn er eisini eitt frálíkt krydd. Bløðini og rótin eru serligani góð í fiskarættir. Stelkarnir kókast fyri at fáa tann bitra smakkin úr og kunnu so nýtast sum grønnmeti. Sáðini brúkast sum krydd, millum annað í Gin, Vermouth og Absint. Hvonn bríkast eisini í millum annað rabarbusúlutoy, men kann eisini brúkast einsamøll.
Í millum annað rótini er ein serlig olia, í er góð til at stimulera fordoyilsina; virkar slímloysandi, móti blóðmangul, bronkittis og luft í maganum. Olian er vatndrívandi og sveittadrívandi.
Søgan
Navnið 'Angelica Archangelica', merkjur ærka-eingilin; og kemur frá Evropa har Ærka-eingulin Mikkjal vísti seg fyri munkum. Hann greiddi frá at hvonnin kundi brúkast sum heilivágur móti pestuni.


text:
Danska krónan
Danska krónan (DKK ella kr.), danskt: dansk krone, grønlendskt: danskinut koruuni er mynteind í Danmark, Føroyum og Grønlandi, tó hava føroyingar egnir pengaseðlar við føroyskum motivi, sum tó ikki er sjálvstøðugt gjaldoyra. Danska krónan hevur sama virði sum føroyska krónan. 1 króna = 100 oyru.
Danskar galdandi myntir eru í hesum útgávum:
Danskir galdandi peningaseðlar eru í hesum útgávum:
Fyrr hava aðrar myntir og seðlar verið galdandi í Danska ríkinum, sum nú bert hava áhuga hjá fólkum ið samla. Talan er um:
1 oyra, 2 oyra, 5 oyra, 10 oyra, 25 oyra og ½ kr. og seðlar í hesum útgávum: 1 kr., 5 kr., 10 kr., 20 kr.
Tann fyrsta danska myntin við kongsins navni og navninum á landinum á var ein mynt hjá Sveini Tvískegg (Svend Tveskæg), sum var gjørd í 995. Í nógv ár hevði virði á myntini samband við ta tilfar, ið myntin varð gjørd av.
Krónur og oyru vóru innførd við lóg í 1873 og tikin í nýtslu 1. januar 1875, har ið hesi komu í staðin fyri Ríkisdálaran. 1 dálari varð settur til virði av 2 krónum, 1 markur til 33 1/3 oyru og 1 skilling til 2 oyru.


text:
Øl
Øl ella bjór verður bryggjað úr vatni og byggi, og humli latin í fyri smakkin. Byggið verður sett á blót og spírar til malt, sum verður hitað og málið í vatni. So gerar tað í stórum kørum. Seinni búnast ølið og verður sílað, áðrenn tað verður latið í fløskur. Í mong túsund ár hava fólk bryggjað øl. Øl er ein gamal drykkur, sum í dag verður framleiddur kring allan heimin. Í Egyptalandi bryggjaðu tey øl fyri umleið 6.000 árum síðan. Eisini í Føroyum hava vit bryggjað øl í nógv ár. Í 2011 varð lógin í Føroyum broytt, so nú ber til at keypa øl, sum er sterkari enn 5,8% í Føroyum. Lógin hevur virknað frá 1. apríl 2012, men av tí at 1. apríl er ein sunnudagur, og Rúsan er stongd tá, so verður tað 2. apríl, at sterkar ølir kunnu keypast í Føroyum [1].
Øl er ein landbúnaðarvøra; ein geraður drykkur, ið verður framleiddur úr malti, sum er korn (bygg, hveiti, havri, rug, mais ella rís), vatni, humlu og ger og kanska okkurt krydd afturat. Kornið verður bloytt í vatni, til tað byrjar at spíra. Síðani verður tað turkað og snerkt til malt. Ein suppa verður kókað úr søta maltinun og verður kryddað við fruktkendu og beisku humluni og øðrum kryddi. At enda verður alt kølt niður, og ger latið í fyri at gera sukurið til alkohol og kolsýru. Henda tilgongd tekur vanliga eina til fimm vikur. Síðan verður ølið goymt. Og tað kann taka frá nøkrum fáum døgum til mánaðir alt eftir, hvat slag av øl talan er um. At enda verður ølið sílað, hitaviðgjørd og tappað. Umleið 90 % av eini øl er vatn.
Alkohol[rætta | rætta wikitekst]
Alkohol í øli
- Ljóst pilsnarøl: 1-2 %
- Vanligt pilsnarøl: 3-4 %
- Sterkt øl: 4-7 %


text:
Sýldur drunnhvíti
Sýldi drunnhvíti (frøðiheiti - Oceanodroma leucorhoa) líkist hinum vanliga, men kennist væl frá honum, tí at hann er góðan mun størri og hevur djúpa sýling aftan í velinum. Á veingjunum er hann meira gráligur. Eingin veit hann eiga aðrastaðni í Føroyum uttan á Mykinesi og Mykineshólmi, og tað er stutt síðani, at menn vóru varir við hann har. Nú er hann nógvur, so hann má vera nørdur óføra skjótt, og tað letur til, at hin drunnhvítin otar seg undan honum, har hann kemur. Holur hansara eru langar og krókutar og oftast ringar at finna á, tí sítt gras hongur niður fyri inngongdina. Hann fer ikki út, fyrr enn hálvaskýmt er, og er eisini seinur heim á morgni. Dúnungin er svartur. Bæði hann og hin vanligi drunnhvítin liva mestu tíðina á árinum úti á víðum havi, og hvør er treystari og fimari enn annar í flognum.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Atlantic Rhapsody - 52 scener fra Tórshavn
Atlantic Rhapsody er heimsins fyrsti føroyskt framleiddi spælifilmur, ein sonevndur no-budget filmur og kostaði bert 1,7 milliónir at gera. Úti við 200 leikarar og onnur arbeiddu ólønt til tess at filmurin kundi gerast veruleiki. Tað er Katrin Ottarsdóttir, sum hevur leikstjórnað filmin og skrivað leikhandritið, Blue Bird Film framleiddi filmin.[1] Filmurin varð frumframsýndur í 1989 og útgivin í 1990. Tá filmurin var sýndur í Leikhús Bio, sló hann øll áskoðaramet og yvirhálaði bæði Rambo og Karen Blixen-filmin "Out of Africa". Tey leikandi vóru: Páll Danielsen, Erling Eysturoy, Elin K. Mouritsen og Katrin Ottarsdóttir. Tónleikin gjørdi Heðin Meitil. Filmurin varar í 75 minuttir.
Heiður[rætta | rætta wikitekst]
- 1989 - 1. heiðursløn á Nordische Filmtage í Lübeck.


text:
Norðurírland
Norðurírland (enskt: Northern Ireland) (írskt: Tuaisceart Éireann) (ulster skotskt: Norlin Airlann) er norðasti parturin av oynni Írland, og hoyrir framvegis til Sameinda Kongaríkið. Í umleið 30 ár var blóðugt stríð millum katolikkar og protestantar í Norðurírlandi, og umleið 3500 fólk lógu eftirá. Men síðani friðaravtaluna í 1998 hevur tað verið rættiliga friðarligt burtursæð frá einstøkum hendingum.
Ófriður[rætta | rætta wikitekst]
Síðan 1960-árini hevur politiskur ófriður verið í Norðurírlandi og høvuðsstaðnum Belfast. Mongu protestantarnir, sum eru ættaðaðir frá bretskum tilflytarum, vilja framvegis vera undir bretskum yvirvaldi, men írsku katolikkarnir, sum hava verið við sviðusoð, bæði hvat viðvíkur arbeiði og bústaðarviðurskiftum, vilja sleppa upp í írska lýðveldið (Lýðveldið Írland). Báðir partar hava vápnaðar deildir, og írski lýðveldisherurin (IRA) hevur eisini fleiri ferðir søkt at í Onglandi. Írska og bretska stjórnin hava roynt at fingið partarnar at semjast. Í 1998 eydnaðist so at fáa friðaravtalu í lag ímillum partarnar.


text:
Skráseting av ársnálum umvegis heimasíðuna
Til árligu framsýningarnar fara vit sum vant at heiðra tey, ið hava gjørt fimleik í Ljósinum í ávikavist 5, 10, 15, 20, 25 og 30 ár. Fyri at gera tað lættari og meira effektivt at savna nøvnini á øllum teimum, sum skulu hava ársnál, fer skrásetingin í ár fram umvegis heimasíðuna.
SKRÁSETIÐ TYKKUM AT FÁA ÁRSNÁL HER
.
Árligu framsýningarnar hjá Ljósinum verða 15. og 17. mars 2015
Árligu framsýningarnar hjá Fimleikafelagnum Ljósinum verða sunnudagin 15. mars í Fimi og týsdagin 17. mars í høllini á Hálsi. Nærri kunning um tíðspunkt o.a. kemur seinni. Vit gleða okkum! :-)
Steypakappingar í amboðsfimleiki í februar 2015
Tað vera tilsamans fýra steypakappingar í amboðsfimleiki í februar mánaða. Vit eru sera spent at síggja, hvussu íðkararnir fara at klára seg, og vit ynskja teimum øllum góða eydnu! Les meira um kappingarnar her
Mannfólkaliðið í fyribils steðg
Mannfólkaliðið, sum er eitt 12 vikurs skeið, fer í fyribils steðg, og heldur tískil ikki fram í januar mánaða. Eitt nýtt skeið byrjar væntandi í februar ella mars mánaða. Les meira her
.
RSS
25.02.2015
Úrslit frá 3. steypakapping í amboðsfimleiki
Viðfest her eru úrslitini frá 3. steypakapping í amboðsfimleiki, sum var í Fimi hósdagin 12. februar. Vit eru spent til 4. steypakapping, sum verður leygardagin 28. februar í Bylgjuni í Runavík :-)Góða eydnu ynskja vit
23.02.2015
Rørsla og hugni í fyribils steðg
Morguntiltakið RØRSLA OG HUGNI, sum hevur verið í fimleikahøllini í Sankta Frans skúla seinastu sunnumorgnar kl. 09.30-11.00, fer í fyribils steðg. Lýst verður, tá tiltakið byrjar aftur :-)Vinaliga fyriskipararnir, Beinta og Arnóra
13.02.2015
Skráseting av ársnálum umvegis heimasíðuna
Til árligu framsýningarnar fara vit sum vant at heiðra tey, ið hava gjørt fimleik í Ljósinum í ávikavist 5, 10, 15, 20, 25 og 30 ár. Hetta er ein fastur táttur hvørt ár, sum íðkararnir


text:
Sukursjúka
Diabetes mellitus stavar úr griskum, og merkir: ”Hunangur, sum rennur beinleiðis ígjøgnum.” Navnið hevur sín uppruna í, at sukursjúklingar við høgum blóðsukri, skilja út sukur gjøgnum landið. Diabetes kallast eisini sukursjúka og finst bæði sum týpa 1 og týpa 2.
Insulin er eitt hormon sum verður skapa í brisinum. Insulin er neyðugt, fyri at kyknur í kroppinum kunna upptaka glukosu frá matinum vit eta. Um brisið ikki framleiðir nóg nógv insulin, økist mongdin av glukosu í blóðinum. Hetta ber við sær sjúkueyðkennir og sukur skilist út gjøgnum landið.
Innihaldsyvirlit
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Týpa 1[rætta | rætta wikitekst]
Tá ein hevur týpu 1 sukursjúku, eru tær kyknur sum framleiða insulin (beta-kyknurnar) heilt ella lutvíst oyðilagdar. Oyðileggingin kemst av einari autoimmunari reaktión, tvs. at kroppurin skapar andevnir ímóti sínum egnu kyknum og oyðileggur tær. Orsøkin er, at immunskipanin uppfatar betakyknurnar fremmandar og tessvegna oyðileggur tær. Týpa 1 sukursjúka er tískil ein autoimmun sjúka.
Vanliga metur man, at ein hevur týpu 1 sukursjúku um insulin framleiðslan fer undir 10-20 % av tí vanliga. Av tí at týpa 1 sukursjúklingar ikki framleiða nóg mikið insulin sjálvir, eru teir noyddir at innsproyta insulin fleiri ferðir dagliga. Vanliga fáa týpu 1 sukursjúklingar staðfest sjúkuna sum barn ella tannáringar. Enn vita vit ikki hvat útloysir sjúkuna og hon kann tí ikki fyribyrgjast. Uml. 5-10 % av sukursjúklingum hava týpu 1 sukursjúku.
Týpa 2[rætta | rætta wikitekst]
Tá ein hevur týpu 2 sukursjúku eru kyknurnar minni viðkvæmar fyri insulin. Tað vil siga, at persónurin er insulin-mótstøðuførur. Kyknurnar kunna ikki upptaka glukosu frá blóðinum og fyri at bøta um hetta framleiðir brisið enn meir insulin. Sum tíðin gongur verða kyknurnar eisini mótstøðuførar fyri øktu mongdina. Brisið verður fyrilagst og minkar um insulin framleiðsluna.
Vanliga fáa týpu 2 sukursjúklingar staðfest sjúkuna sum vaksin. Sjúkan verður vanliga útloyst orsaka av ósunnum lívstíli og hon kann tí fyribyrgjast. Uml. 80 % av sukursjúklingum hava týpu 2 sukursjúku.
Týpa 1½[rætta | rætta wikitekst]
Týpa 1½ sukursjúkan verður vanliga staðfest vaksnum og kallast eisini LADA (stytting fyri 'latent autoimmune diabetes of adulthood'). Eins og týpa 1 er hetta ein autoimmun sjúka, har kroppurin oyðileggur sínar egnu insulin-framleiðandi kyknur. Enn vita vit ikki hvat útloysir sjúkuna og hon kann tí ikki fyribyrgjast. Uml. 5-10 % av sukursjúklingum hava týpu 1½ sukursjúku.
Tá ein hevur týpu 1½ sukursjúku niðurbrótast tær insulin-framleiðandi kyknurnar seinni enn við týpu 1. Vanliga yvir fleiri ár. Líðandi byrjar sjúklingurin at uppliva sjúkueyðkennir, t.d. verður tystur, vil ofta á ves og lættnar í vekt. Av tí at sjúkueyðkennini koma líðandi og oftast verða staðfestar eftir 30 ára aldurin, verður týpa 1½ ofta mistikin fyri týpu 2. Týpa 1½ sukursjúkan verður avgjørd gjøgnum eina einfalda blóðroynd, har kannað verður fyri ávís evnir í blóðinum.
Graviditets-sukursjúka[rætta | rætta wikitekst]
Graviditets-sukursjúka er sukursjúka sum íkemur tá kvinna er við barn. Uml. 1500 kvinnur fáa hesa sukursjúku um árið í Danmark. Oftast útloysist hendan sukursjúkan orsaka av yvirvekt, men tó ikki altíð.
Eins og við týpu 2 sukursjúku eru kyknurnar insulin-mótstøðuførar. Sjúkan verður viðgjørd við einum sunnum lívstíli og í summum førum eisini við insulin. Tað er sera umráðandi at blóðsukri liggur so nær tí vanliga sum møguligt, fyri ikki at skaða fostrið. Sjúkan hvørvur vanliga eftir barnsburðin.