text:
Grímur Kamban
Grímur Kamban var sambært Føroyingasøgu fyrsti víkingur at seta búgv í Føroyum. Roknað verður við, at hetta hendi umleið ár 825. Sambært Dicuil búðu tó írskir munkar í Føroyum áðrenn Grímur Kamban setti búgv í Føroyum.
Fyrsta vers í Føroyingasøgu greiður stutt frá búseting Grím Kambans í Føroyum:
- Maður er nevndur Grímur Kamban; hann var fyrsti maður, ið setti búgv í Føroyum. Men á døgum Haralds Hárfagra flýddi stór mannfjøld undan harðræði hansara; summir settust í Føroyum og bygdu har, men summir leitaðu í onnur óbygd lond.
Aðrar frásagnir eru ikki í Føroyingasøgu um Grímur Kamban. Føroyingasøga verður tó mett at hava skeiva tíðarfesting ísv. Harald Hárfagra, tí abbasonur Grím Kambans, Tórálvur Smør, sambært Landnámabók var við á rannsóknarferðini hjá Flóka Vilgerðarsson til Íslands áðrenn ár 874, og landnám Grím Kambans í Føroyum tí má hava verið um hálva øld áðrenn ferð Tórálvs.
Fornavnið Grímur er av norrønum uppruna, meðan eftirnavnið Kamban verður mett at vera av keltiskum uppruna. Summir granskarar meta tí, at føroyska landnámi kom ikki beinleiðis frá Noregi, men umvegis norrøn niðursetuøkir á keltiskum øki, til dømis Hetlandi, Hebridunum ella Írlandi.
Vanligt er at siga, at Grímur Kamban setti búgv í Funningi í Eysturoynni.
Gøtan Gríms Kambans gøta í Havn er uppkallað eftir Grími Kamban.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Færeyínga Saga eller Færøboernes Historie i den islandske Grundtext med færøisk og dansk Oversættelse / udgiven af Carl Christian Rafn (1832). Tórshavn: Offset-prent, Emil Thomsen, 1972 - 284 s.
- Føroyingasøga / útløgd úr íslandskum av V. U. Hammershaimb. Tórshavn, 1884. 137 s.
- Føringasøga / útløgd og umarbeid av nýggjum av C. Holm Isaksen. Tórshavn: 1904. 116 s.
- Færeyingasaga. Den islandske saga om færingerne / på ny udgiven af Det kongelige nordiske oldskriftselskab. Keypmannahavn: Det kongelige nordiske oldskriftselskab, 1927. - xix, 84 s.
- Føroyingasøga / umsett hava Heðin Brú og Rikard Long. Tórshavn: Skúlabókagrunnurin, 1962 - 105 s.
- The Faroe Islanders' saga / translated and annotated by George Johnston; edited by Michael Macklem; drawings by William Heinesen. Ottawa: Oberon Press, 1975. - 144 s.


c: text/html

text:
Yvirgangsatsókn í Beslan
Fyrsta september í 2004 løgðu einir 30 vápnaðir kekenskir yvirgangsmenn á skúlan í Beslan í Norðurossetia og tóku næstan 1.200 børn, foreldur og lærarar gíslar. Í tríggjar dagar hildu teir gíslarnar inni í brennandi heitu fimleikarhøllini, har tey hvørki sluppu at eta, drekka ella fara á ves. Russiska løgreglan og servandar herdeildir kringsettu skúlan og vanlukkan endaði við, at 331 fólk lótu lív. Beslan var eitt serligt dømi um ein "nýggjan heim", har yvirgangsmenn ikki fíra fyri at brúka børn sum offur í teirra markleysa kríggi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kettur
Kattur (frøðiheiti Felis catus) er lítið smidligt dýr við bleytum skinni vanl. havt sum húsdjór. Eygleiða vit kettu, ið lúrir eftir t.d. fugli, síggja vit týðuliga skyldskapin við tikara og leyvu.
Ketta svevur í miðal einar 16 tímar um samdøgrið, men ikki leingi í senn. Kroppurin er lagaður at nýta nógva orku í stuttum bilum og krevur tí nógva hvíld aftaná. Ketta er eisini reinfør. Hon vaskar sær minst ein tíma til saman um dagin og sleikir skinnið reint, so tað verður blankt, slætt og mjúkt, tí tá livir tað betur. Samstundis sleppur hon av við sníkjarar, og blóðrenslið verður betri.
Í ringum ljósi eru sjónopurnar stórar, so mest møguligt ljós sleppur at eyganum. Innast í eyganum er endurskyggjandi jaður, ið kastar ljósið aftur frá eyganum. Tí lýsa kettueygu í myrkri. Í dagslýsi eru sjónopnurnar smalar, so minni ljós kemur at eyganum.
Í mong túsund ár er svørt ketta sett í samband við pátrúgv og gand. Summi halda framvegis, at hon boðar frá bæði ófrættum og eydnu.
Sløg[rætta | rætta wikitekst]
Okkara kettur eru ættaðar undan gráríputum villkatti, ið hevur verið í uml. 1 mió ár, tí afrikanska villkattinum. Villkatturin líkist vanligu tomu kettuni, men er førligari, og høvið er størri. Afrikanski villkatturin hevur døkkar rendur á hala og beinum. Onnur villkattasløg eru óivað eisini upp ígjøgnum tíðirnar ald í øðrum heismpørtum. Tomu ketturnar vóru serliga havdar at taka rottur og mýs í korngoymslum. So við og við spjaddust ketturnar við menniskjum til flestu øki í heiminum, og fólk fóru at ala serlig kettusløg, til dømis halaleysa mankettu, snøgga kettu og lodna persarakettu. Tamar kettur vóru vanligar í Evropa fyri 3.000 árum síðan.
Fleiri enn 300 ymisk kettusløg eru ald við ávísum litum, men enn fleiri tilvildarlig sløg eru. Kettualarar koma javnan við nýggjum blendingum, ið teir skilja burturúr. Bombaikettan er eitt rættiliga ungt slag, ald í USA. Hon er undan burmesiskari kettu, sum fekk kettlingar við amerikanskari kettu. Hóast bombaikettan er tættullað og snøgg, hevur hon øll tey vanligu kettueyðkennini.
Kettlingar[rætta | rætta wikitekst]
Ketta gongur kviðin einar 9 vikur. Ketta leggur einar tvær ferðir um árið. Upp í 8-10 kettlingar kunnu vera í løguni, men vanligast eru 2-4. Nýløgdu kettlingarnir hava eingi eygu fyrstu vikuna og eru hjálparleysir. Tvær vikur gamlir royna teir at stetla. Fyrstu tíðina súgva teir mammuna, men átta vikur gamlir fara teir at eta fasta føði og súgva minni og minni. Einar 4 vikur seinni gongur kettan aftur á illum. Kettlingar spæla nógv og berjast til stuttleika ella renna eftir halanum á sær sjálvum. Endamálið er eyðsýnt. Teir búnast at veiða, at bera skjótt at, venja styrki og fimi, sum er treyt, tá ið teir skulu veiða sjálvir.
Veiða[rætta | rætta wikitekst]
Ketta er ófør at veiða. Hon hevur gløggar sansir, hvassar tenn og hvassar kløur og er sterk og kimlilig. Ketta veiðir helst um náttina, og hon sær væl í myrkri. Enntá tamar kettur munnu sum oftast draga at lívbjarga sær sjálvar, tær taka smáfugl, skordýr, mýs og onnur smádjór.
Ketta hevur frálíka gott tev. Tá ið hon nærkast til dømis eini mús, nýtir hon eisini oyru og eygu. Varisliga og spakuliga sníkir hon seg nær músini, loypur so við útspílaðum klóm, høggur í hana og bítur í nakkan ella høvdið at hálsbróta hana. Ketta hevur eisini sterk, long afturbein og kann tí leypa langt. Ofta sæst hon snara høvdinum til ymsar vangar, áðrenn hon loypur til tess at døma um, hvussu langt lopið er.


text:
Svanur
Sangsvanur (frøðiheiti - Cygnus cygnus; da. Sangsvane), oftast nevndur bara svanur, er sera prýðiligur fuglur, hvítur við gulum nevi og svørtum fótum. Gongulagið er stólput og tungført, men hann livir eisini mest á floti, stundum úti á sjógv, men allarmest á vøtnum, har hann søkir sær urtir upp frá botni. Hann flýgur skjótt, men, stravið er at sleppa á flog, og ikki setur hann seg uttan har, sum vatn er undir. Hann eigur á Íslandi og øðrum kuldalondum. Í gomlum føroyskum kvæði er hann nevndur okn, og summir halda at Oknadalur í Vágum hevur navnið av tí, at svanir hava átt har, men tað er lítið trúligt, at teir kunna hava búð her suðuri. Í seinnu árunum hava menn fleiri ferðir havt sangsvanir á vøtnum og tjørnum, og roynt at fingið teir at yngla; teir verða spakir fyri fólki og halda seg í sama stað alt árið, men ikki hava teir vorpið.
Um várið síggja vit nú og tá svanir á veg til Íslands. Har gera teir sær reiður av sevi og mosa, digst við vøtnini, ella helst á hólmum í vatninum. Ár eftir ár koma teir til sama reiðrið og væla um tað, so til endan verður tað ein stór túgva. Teir eru so ráðaríkir og harðsintir, at sjaldan fær meir enn eitt par verið við hvørt vatnið, og heldur ikki er greitt hjá øðrum fuglum at vera teimum í nánd. Men makarnir halda væl saman og eru sera umhugsnir fyri ungunum, lata teir ikki úr eygsjón fyrr enn aftur móti vári.
Meðan bøgan vermir, situr steggin uttanum og syngur. Og svanasongur er tiltikin; helst á stillum stjørnuglógvandi góðveðurskvøldum sigst tað at vera hugtakandi at lurta eftir songi hansara. Um heystið síggja vit teir aftur á suðurferð, ofta eini hjún við ungum sínum, sum tá eru bleikmorlittir. Tá kunna teir stundum steðga nakrar dagar á vøtnum og firðum.
Tað hevur ikki verið vanligt at svanur eigur í Føroyum, men í 2008 kom eitt svanapar á vatninum á Eiði út við tveimum ungum, og í 2009 fingu tey 7 ungar síðst í mai mánaði.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Alphabeat
Alphabeat er ein danskur tónleikabólkur. Alphabeat hevur sín uppruna í danska býnum Silkeborg. Fyrstu árini spældu tey undir navninum Sodastar, men skiftu so til núverandi navn. Alphabeat gav í 2007 sína fyrstu fløgu út, og hon fekk sera góð ummæli í donskum miðlum. Ummælarar vóru ovurfegnir um tann glaðan og fangandi popptónleikin hjá bólkinum. Sangir sum 10.000 Nights Of Thunder og Fascination hava verið stór hitt. Í 2007 flutti bólkurin til London, og har skuldi grundarlag skapast fyri einum størri evropeiskum gjøgnumbroti. Og tað er væl ávegis. Alphabeat stormar fram, fólk flokkast á konsertunum hjá teimum. Tónleikarásin MTV roknar við, at Alphabeat fer at gerast eitt av teimum heilt stóru nøvnunum í Evropa í 2008.
Limir[rætta | rætta wikitekst]
- Anders SG - Sangur
- Stine Bramsen - Sangur
- Anders B - Gittar
- Rasmus Nagel -Keyboard
- Anders Reinholdt - Bass
- Troels Hansen - Trummur


text:
5. november
5. november er dagur 309 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 310 um skotár er). 56 eru dagar eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1899 - Føroya Fólkaháskúli verður stovnaður.
- 1998 - Løgtingslóg um Realin verður samtykt. Við hesum er Realurin, ið higartil hevur verið danskur, yvirtikin av føroyskum myndugleikum.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1977 - René Goscinny, franskur teknirøðsrithøvundur (f. 1926)
- 2013 - Svenning Tausen


text:
Skansin
Hildið verður, at Magnus Heinason, tjóðarhetja og handilsmaður, í 1580 grundaði tann fyrsta skansan á sama stað, har tann núverandi aftaná fleiri broytingar fram til 1790, enn er at síggja. Skansin skuldi saman við einum battaríi ytst á Tinganesi og einum skansa innanfyri Reynagarð verja handilin ímóti fremmandum sjórænarum. Undir 2. heimsbardaga vóru Føroyar hersettar av bretum, og teir høvdu høvuðsstøð sína á skansanum.
Fyri nøkrum árum síðani varð Skansin settur í stand; har er eitt gamalt vaktarhús og tvær kanónir frá krígnum umframt nakrar málm-kanónir frá 1782.


text:
Páskaregg
Rulla páskaregg[rætta | rætta wikitekst]
Tað er føroyskur siður at rulla páskaregg annan páskadag. Hartkókað egg, sum ofta eru málað ella á annan hátt prýdd, verða rullað oman bakkan, til tey brotna, og síðani eiga tey at verða etin. Tað gerst tó alt vanligari, at eggini ikki verða etin. Tá koma átufreku likkurnar ístaðin.
Í Havn eru Gamla Hoyvíkin, Hoydalar og KFUK-bøurin (í Varðagøtu) populer støð at rulla páskaregg.
Ein sangur er gjørdur um at rulla páskaregg, hann eitur heilt einfalt "Rulla páskaregg".


text:
Nia Long
Nia Talita Long (fødd 30. oktober 1970) er amerikanskur sjónleikari. Hon er mest kend fyri at spæla við í sjónvarpsrøðunum The Fresh Prince of Bel-Air og Third Watch og í filmunum In Too Deep, Boyz n the Hood, Friday, Boiler Room, Soul Food, Love Jones, The Best Man, Big Momma's House og teimum eftirfylgjandi filmunum til teir báðir síðstnevndu. Foreldur hennara eru ættaði úr Trinidad og Grenada. Nia var bert tvey ára gomul tá ið foreldur hennara vóru skild. Fornavn hennara, Nia, er ein av teimum sjey døgunum í Kwanzaa (høgtíð, ið heiðrar afrikansku ættarbondini hjá afrikanskum-amerikanarum), og merkir endamál á Swahili.


text:
Alnet
Alnetið ella Internetið er tað netið, sum bindur saman teldur um allan heim í eitt alheims net. Alnetið verður brúkt til ymsar tænastur, har tær mest kendu eru World Wide Web, teldupostur og IP-telefoni. 2. oktober 2009, fylti Internetið 40 ár. Tað byrjaði alt við einari hernaðar roynd á UCLA í 1969, har tvær teldur vóru settar saman, og meiningarleyst data varð sent millum tær. Internetið varð útviklað til militært brúk. Undir Kalda krígnum var ein vandi fyri atombumbu álop. Um ein atom bumba varð brostin á eitt sentralt stað í militærketuni, var øll kommunikatión kryplað. Ætlanin við Internetinum var tí at skapa eitt netverk, har einki var sentralt. Alt skuldi verða bundið saman við alt, soleiðis at um eitt stað varð fjernað, t.d. av einari atombumbu, var enn gjørligt at kommunikera millum tey yvirlivandi.


text:
Vatikanið
Vatikanið (latín: Status Civitatis Vaticanae, ítalskt: Stato della Città del Vaticano), eisini nevnt Vatikanríkið, er mitt í Rom og er heimsins minsta frælsa ríki. Mong fólk koma higar at vitja, tí at hetta ríkið hevur stóran átrúnaðarligan týdning, og har eru stór mentanarsøvn. Vatikanið hevur egið flagg, egnan tjóðsang, egin frímerki og egnar myntir umframt dagblað og útvarpsstøð. Har búgva eini 1.000 fólk.
Pæturskirkjan er í Vatikanríkinum, og er ein av størstu kirkjunum í heiminum, og miðdepil hjá katólsku kirkjuni. Her hevur katólska kirkjan høvuðssæti, og her býr pávin. Fyrr ráddi pávin fyri mongum ríkjum í Italia; men nú á døgum er bara Vatikanríkið eftir. Pávin er hægsti myndugleiki fyri róma-kirkjuni. 900 milliónir eru rómversk-katólskar.
Innihaldsyvirlit
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Vatikanið er eitt teokrati.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Vatikanríkið er í Róm. Tað er bara 0,44 km2 og er heimsins minsta sjálvstøðuga land.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsvinnur í Vatikanstatinum eru[rætta | rætta wikitekst]
- Prenting
- Myntsláing
- Heiðursmerkjaframleiðsla
- Frímerkjaframleiðsla
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
Útsýnið av tekjuni á Pæturskirkju. Fremst er Pæturstorgið, sum altíð er fullsett av fólki, tá ið pávin talar og lýsir signingina yvir tey.
-
-


text:
Jónaoyggjar
Jónaoyggjar ella Jonisku Oyggjarnar (grikskt; Eπtάvnσa ella Iόvιa vnσιά) eru ein oyggjabólkur í Grikkalandi. Landsluturin nevnist á grikskum Πepιφέpeιa Iovίwv Nήσwv, á enskum eitur landsparturin Ionian Islands Periphery. Grikska navnið Eptanisa merkir Sjeyoyggjarnar. Hitt grikska navnið og tað sum útlendingar oftast nýta til henda oyggjabólk kemur av navninum á havinum, har oyggjarnir eru, Jóniska havið ella Jónahavið. Størsta oyggin kallast Kefalonia. Jónaoyggjar hava umleið 220 097 íbúgvar (2005). Høvuðsstaðurin eitur Korfu og er á oynni við sama navni. Grundarlagið undir búskapinum er ferðavinna. Málið er griskskt. Álvarsamir jarðskjálvtar raktu oyggjarnar í 1953, serliga Kefalonia var hart rakt, størsti parturin av oynni varð lagdur í oyði. Lítla oyggin Ithaka er m.a. kend tí hon er týdningarmikil partur av søguni í Odyseini hjá Homer, Itaka var heimstaðurin hjá Odysseus.[1]
Oyggjarnar[rætta | rætta wikitekst]
- Korfu (Kέpkupa)
- Paxos (ΠaEoί)
- Lefkada (Aeukάδa)
- Ithaka (Iθάkn)
- Kefalonia (Keφaλovιά)
- Zakynthos (Zάkuvθoς)
- Kythira (Kύθnpa)


text:
1960
1960 var eitt skotár, ið byrjaði á einum fríggjadegi eftir tí gregorianska kalendaranum. Árið er eisini kallað "Ár Afrika" (Year of Africa), vegna teir nógvu stóru atburðir, ið hendu í heimspartinum. Millum annað fingu 17 afrikanskar tjóðir fullveldi hetta árið.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2. januar - John F. Kennedy, senatorur, boðar frá at hann stillar upp til amerikanska forsetavalið.
- 9. januar - Farið verið undir at byggja Aswan High byrgingina í Egyptalandi.
- 21. januar - Ein mina fellur saman í Suðurafrika, og hevur við sær at 500 lata lív.
- 22. januar - Jacques Piccard og Don Walsh síga 10.911 metrar niður í Marianagrøvina, og verða fyrstir manna at røkka lægsta punkt á jørðini.
- 1. februar - Fýra afroamerikanskir studentar seta seg niður í eina matstovu í mótmælisørindum. Teimum verður noktað tænasta útfrá húðarlit teirra, men sleppa at verða sitandi. Hetta hevur við sær at fleiri líknandi mótmælistiltøk fyri javnrættindi afroamerikanara verða runt suðurstatirnar í USA. 6 mánaðir seinni fáa afroamerikanarir tænastu á jøvnum fóti við hvítum fólkum í somu matstovu sum mótmælið hevði átt stað.
- 10. februar - Ráðstevna verður hildin í Brussel í Belgia um eftirspurt fulvelldi Belgiska Kongo.
- 13. februar - Fraklendingar avprøva teirra fyrstu atombumbu í Sahara oyðimørkini.
- 29. februar - Ein jarðskjálvti í Marokko, oyðileggur býin Agadir.
- 3. mars
- Elvis Presley vendir aftur til USA, eftir at hava tænt hertænastu í Týsklandi í tvey ár.
- Lucille Ball verður skild frá manni sínum Desi Arnaz, eftir 19 ára hjúnarband. Hetta hevur við sær at umtókta amerikanska sendirøðin I Love Lucy endar gongu sína.
- 5. mars - Alberto Korda tekur tí heimskendu og ikonisku myndina Guerrillero Heroico av Che Guevara í Havanna í Kuba.
- 6. mars
- Vjetnamkríggið: USA boðar frá teir fara at sendaat 3.500 hermeverðverðverðverðn vrð enir til Vjetn
- Kvinnur fáa valrætt í Sveis.
- 29. mars - Frakland vinnur Eurovision Song Contest, sum verður hildin í London hetta árið, við sanginum Tom Pillibi sungnum av Jacqueline Boyer.
- 1. apríl
- USA sendir upp tann fyrsta veðurfylgisveinin (weather satellite).
- Fólkateljing byrjar í USA. 179.323.175 íbúgvar eru skrásettir at búgva í USA hendan dag.[1] Fólk frá Latínamerika eru skrásett sum hvít. Tað sama verður gjørt við fólk frá Dominikanalýðveldinum, evropeisk hvít frá Argentinu og meksikanarar, ið líkjast indiánarum.
- 4. apríl
- 32. Oscar-virðislønin verður handað í Hollywood. Filmurin Ben-Hur vinnur met í flestu Oscar vinningum hetta kvøldið. Hann vinnur eisini Oscarin fyri besta film.
- Elvis Presley sangurin "Are You Lonesome Tonight?" verður upptikin fyri fyrstu ferð.
- 12. apríl - Eric Peugeot, yngsti sonur stovnaran av Peugeot bilverksmiðjuni, verður rændur í París. Hann verður leyslatin 15. apríl afturfyri 300.000 dollarar í loysigjaldi.
- 19. apríl - Suðurkoreanskir studentar mótmæla kring landið, forsetanum Syngman Rhee. Mótmælistiltøkini hava við sær at forsetin til síðst leggur frá sær.
- 21. apríl - Høvuðstaður Brasil skiftir frá Rio de Janeiro til Brasília.
- 27. apríl - Togo fær fullveldi.
- 9. mai - Amerikanarir góðkenna P-bollan, sum verður heimsin fyrsta góðkenda, orala, gitnaðarforðandi fyribyrging.
- 15. mai - Sovjetsamveldið sendir upp fylgisveinin Sputnik 4.
- 22. mai - Heimsins kraftigasti jarðskjálvti, ið er máldur (9.5 á richter-skalanum) rakar Kili. Talið av deyðum er óvist, men liggur ímillum 2.300 og 6.000 mans.
- 1. juni - Fyrsta sjónvarpstøðin í Nýsælandi tekur til starva í býnum Auckland.
- 9. juni - Ódnin "Mary" rakar Kina, og hevur við sær at 1.600 lata lív.
- 10. juni - Domino's Pizza verður sett á stovn í Michigan, USA.
- 15. juni - Ógvislig mótmæli við háskúlan í Tokyo (Tokyo University), hava við sær at 182 verða handtikin og 589 meiðslast.
- 26. juni - Malagsi Lýðveldið, ið nú kallast Madagaskar fær fullveldi.
- 30. juni - Belgiska Kongo fær fullveldi, og før navnið Lýðveldið Kongo (Republic of the Congo (Léopoldville)).
- 1. juli
- 4. juli - USA vísir, fyri fyrstu ferð, eitt nýtt flagg við 50 stjørnum, eftir at Hawaii varð góðkendur sum 50indi statur ríkisins í august 1959.
- 20. juli - Í Ceylon verður Sirimavo Bandaranaike vald til forsætisráðharra. Hon verður samstundis heimsins fyrsti kvinnuligi ríkisstjórnarleiðari.
- 1. august - Dahomey, ið nú kallast Benin fær fullveldi frá Fraklandi.
- 3. august - Niger fær fullveldi frá Fraklandi.
- 4. august - Upper Volta, ið nú kallast Burkina Faso, fær fullveldi frá Fraklandi.
- 7. august - Fílabeinsstrondin fær fullveldi frá Fraklandi.
- 11. august - Tjad fær fullveldi frá Fraklandi.
- 13. august - Ubangi-Shari, ið nú kallast Miðafrikanska lýðveldið, fær fullveldi frá Fraklandi.
- 17. august - Gabon fær fullveldi frá Fraklandi.
- 20. august - Senegal fær fullveldi.
- 22. september - Mali verður til "Lýðveldið Mali", eftir at Senegal tók seg burturúr ríkisfelagskapi teirra ein mánað áðrenn.
- 26. september - Richard Nixon og John F. Kennedy, leiðandi forsetavalevnir, kjakast í amerikanskum sjónvarpi.
- 1. oktober
- 7. oktober - Nigeria verður 99inda limatjóð í Sameindu Tjóðunum.
- 29. oktober - Muhammad Ali vinnur sín fyrsta boksing kamp sum yrkisleikari.
- 30. oktober - Fyrsti væleydnaði nýraflutningurin (transplantatión) verður í Englandi.
- 8. november - John F. Kennedy vinnur tað amerikanska forsetavalið.
- 28. november - Móritania fær fullveldi frá Fraklandi.
- 4. desember - Sovjetsamveldið sýtir Móritania atgongd til limaskap í Sameindu Tjóðunum.
List[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
- 11. juli - How to Kill a Mockingbird hjá Harper Lee verður útgivin. Bókin vinnur seinni eina Pulitzer-virðisløn fyri bestu amerikansku skaldsøgu í 1960.
Sjónvarp[rætta | rætta wikitekst]
- 30. september - Teknifilmsrøðin The Flintstones verður víst fyri fyrstu ferð á amerikonsku sjónvarpsrásini ABC.
- 9. desember - Enska dramarøðin Coronation Street verður víst fyri fyrstu ferð. Røðin skuldi upprunaliga bert vera 13 partar, men koyrir enn í dag (2015) 5 ferðir um vikuna í enskum sjónvarpi.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
- 18. - 28. februar - Vetrar-OL í Kalifornia, USA.
- 25. august - 11. september - Summar-OL í Róm, Italia. Muhammad Ali, tá nevndur Cassius Clay, vinnur gull fyri USA í boksing í light-heavyweight flokki.
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 18. mai - UEFA-Cup finala: Real Madrid - Eintracht Frankfurt 7-3 (3-1) í Glasgow, Skotlandi. Hetta verður fimti UEFA-Cup sigur Real Madrid á rað.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 22. januar - Michael Hutchence, avstralskur rokktónleikari (INXS) (d. 1997)
- 24. mars - Nena, týsk songkvinna
- 4. apríl - Hugo Weaving, avstralskur sjónleikari (The Matrix)
- 11. apríl - Jeremy Clarkson, enskur tíðinda- og sjónvarpsmaður (Top Gear)
- 15. apríl - Susanne Bier, danskur filmsleikstjóri
- 10. mai - Bono, írskur rokksangari (U2)
- 21. mai - Jeffrey Dahmer, amerikanskur raðmordari (d. 1994)
- 14. juli - Jane Lynch, amerikanskur sjónleikari (Glee)
- 7. august - David Duchovny, amerikanskur sjónleikari (X-files)
- 10. august - Antonio Banderas, spanskur sjónleikari (The Mask of Zorro)
- 17. august - Sean Penn, amerikanskur sjónleikari (I am Sam)
- 9. september - Hugh Grant, enskur sjónleikari (Notting Hill)
- 10. september - Colin Firth, enskur sjónleikari (The King's Speech)
- 18. oktober - Jean-Claude Van Damme, belgiskur sjónleikari (Universial Soldier)
- 30. oktober - Diego Maradona, argentinskur fótbóltsleikari
- 5. november - Tilda Swinton, enskur sjónleikari (The Chronicles of Narnia)
- 11. november - Stanley Tucci, amerikanskur sjónleikari og filmsleikstjóri
- 18. november - Kim Wilde, ensk songkvinna
- 3. desember
- Daryl Hannah, amerikanskur sjónleikari (Steel Magnolias)
- Julianne Moore, amerikanskur sjónleikari (The Hours)
- 10. desember - Kenneth Branagh, norðurírskur sjónleikari og filmsleikstjóri
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 17. apríl - Eddie Cochran, amerikanskur rokksangari (f. 1938)
- 4. mai - Thorstein Petersen, føroyskur politikari (f. 1899)
- 10. november - Sverre Patursson, føroyskur rithøvundur og yrkjari (f. 1871)
- 16. november - Clark Gable, amerikanskur sjónleikari (Gone with the Wind) (f. 1901)


text:
Antiokia
Antiokia ella í dag Antakya (grikskt Ἀvtιόxeιa, arabiskt انطاكية, Anṭākyä frá sýriskum máli: ܐܢܛܝܘܟܝܐ,) er ein býur í Turkalandi og er høvuðssæti í Hatay landslutinum í suður-Turkalandi, nærindis markið til Sýria. Borgarstjóri er Lütfü Savaş.
Antiokia var eisini ein fornur býur sum lá norðaliga í Sýria við ánna Orontes uml. 30 km frá Miðjarðarhavinum. Býurin varð grunnlagdur ár 301 f.Kr. av Selevkos I Nikator, ein av heryvirmonnunum hjá Aleksandur Mikla, í einum vøkrum og fruktargóðum øki, umgyrt norðanvert av høgum fjøllum og sunnanvert av einum slætta. Býurin var høvuðstaður í Selevkidríkinum, og fyri ikki at skilja hann frá øðrum býum av sama navni, varð hann róptur Antiokia Epidaphnes ella Antiokia við Orontes. Nú hevur býðurin mist sín fyrrverandi týdning og eitur Antakya, og liggur í turkiska landslutinum Hatay.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Antiokia var tann vakrasti asiatiski handilsbýðurin við Miðjararhavið og varð prýddur av keisarunum við marglætis bygningsverkum. Men áhaldandi jarðskjálvtar og kríggj førdu við sær, at býurin fell í órøkt. persiski kongurin Khosrau I tók býin og legði hann í oyði í 538. Býurin varð tikin av kaliffi Umar ibn al-Khattab í 637, fríðaður av bysantinarunum í 969 og kom seinni undir seljukkarnar í 1084 og undir krossfararnar í 1098. Býurin gjørdist høvuðstaður hjá normanniska fúrstanum Bohemond I sum grunnlegði fúrstadømið Antiokia, men býurin varð hertikin og lagdur í oyði av muslimunum í 1268. Til endans kom Antiokia undir turkiskt vald í 1516 og hoyrdi í osmanska tíðarskeiðnum til turkiska vilajettið (umsitingarøkið) Aleppo.
Tá Osmanska ríkið fall eftir fyrra veraldarbardaga kom býurin, saman við Sýria, undir franskt løgdømi (jurisdiksjón) frá 1919 og fram til 1938, tá Státurin Hatay varð stovnaður. Men hesin státur vardi bert frá 7. september 1938 til 29. juni 1939, tá ein umstrídd fólkaatkvøða varð hildin um samanlegging við Turkalandi, og síðan varð økið innlimað í Turkaland. Sýria metir tó Hatay at vera sýriskan landslut, og hevur ongantíð góðtikið turkisku yvirtøkuna.
Fyrsti Kristindómurin[rætta | rætta wikitekst]
Antiokia var ein høvuðsdepil hjá teim fyrstu kristnu, og býurin er nevndur í fleiri versum í Ápostlasøguni, Galatabrævinum 2,11 og 2 Timoteusbrævi 3,11. Í býnum búðu nógvir jødar og hagar fór Pætur apostul at boða jødunum evangeliið, og hann er eisini sagdur at hava sett á stovn Patriarkatið í Antiokia. Seinni komu eisini Barnabas og Paulus hagar at prædika. Tey umvendu í Antiokia vórðu tey fyrstu í heiminum ið fingu heiti 'kristin', Áps. 11,26: "Tað var í Antiokia, lærisveinarnir fyrst vórðu kallaðir kristnir".
Nógvar kristnar kirkjur og kleystur vórðu gjøgnum tíðirnar bygd í og kring Antiokia, men tá turkiski herurin tók yvir í 1939 flýddu nærum øll tey kristnu úr býnum, flestu teirra fóru til Sýria. Ortodoksa Patriarkatið í Antiokia hevur nú sæti í Damaskus í Sýria.


text:
Uttanfyri Breiðáósan á Válinum stendur Heygaverkið.
Ein rørleiðing er løgd 305 metrar niðan og fer inn í fjallið, haðani ein tunnil er sprongdur góðar 1000 metrar inn í Heygadal, har byrging er, ið rúmar 2.100.000 m ³.
Um Heljareyga er gjørd ein 23 metrar høg betongbyrging.
Tunnil og veitir eru gjørdar suður til Gassadals fyri at økja um vatnnøgdina, sum rennur til Heljareygagoymsluna.
Mýruverkið
Innalaga í Heygadali stendur Mýruverkið.
Rørleiðing er løgd frá Mýruverkinum 490 metrar upp gjøgnum hamrarnar omanfyri verkið. Har fer leiðingin inn bergið, og síðani er tunnil 1.120 metrar til longdar sprongdur til byrgingina á Mýrunum, ið rúmar 4.100.000 m³.
Vatnið frá turbinuni á Mýruverkinum verður endurnýtt í turbinuni á Heygaverkinum.
Byrgingin á Mýrunum er 12 metrar høg og gjørd úr grótfyllu við einum betongveggi í miðjuni at tetta við.
Avfalsøkið er 8 km².
Eiðisverkið
Við sjóvarmálan millum Eiðisbygd og Ljósáir, við Brimnes, stendur Eiðisverkið.
Skamt frá verkinum er tunnil sprongdir inn í bergið. Úr honum er rørleiðing løgd 100 metrar oman til verkið. Tunnilin fer niðan í Eiðisvatn, sum rúmar 17.000.000 m³.
Tvær byrgingar úr gróti eru gjørdar við Eiðisvatn og tettar við asfalti á innsíðuni.
Vestursíðan um Breiðá er 22 metrar til hæddar og hin á suðursíðuni, 13 metrar til hæddar.
Vatnstøðan á Eiðisvatni er við hesum hækkað úr 129,5 metrum omanfyri sjóvarmálan upp í hægstu vatnstøðu, sum er 149,5 metrar, og rúmar við hesum 16.000.000 m³ afturat.
Fyri at leiða sum mest av vatni í Eiðisvatn, vórðu í fyrstu atløgu boraðir tveir tunlar. Annar Norður á Dal – fýra kilometrar til longdar við 8 áarinntøkum – og hin suður til Norðskála - 6,5 kilometrar til longdar við 31 áarinntøkum.
Annað byggistig, sum varð tikið alment í nýtslu hin 4. november 2000, leiðir vatnið frá Skarðánni norðanfyri Funning og frá Vesturdalsá vesturum í Eiðisvatn.
Í hesum sambandinum eru boraðir 14,3 kilometrar av tunli við 48 áarinntøkum.
Hetta seinna byggistigið fer væntandi at økja framleiðsluna á Eiðisverkinum við uml. 18 GWt/ár.
Avfalsøkið tilsamans er 42,6 km² til víddar.
Strond
Vatnorkustøðin á Strond var næsta elverk, sum framleiddi streym úr vatnorku í Føroyum.
Hetta verkið var tikið í brúk í 1931, og var tað Klaksvíkar Kommuna, sum stóð fyri hesum.
Afturat vatnorkuverkinum var diselverk útbygt. Í fyrsta umfari var tað bert Klaksvík, sum fekk streym frá elverkinum. Seinni var hetta útbygt til at lata streym til aðrar bygdir í Norðoyggjum.
Í 1960 yvirtók SEV elverkið.
Í 1998 vórðu turbinur og rør skift út. Ein peltonturbina á 1,4 MW varð sett upp í staðin fyri 0,6 MW turbinuna, ið fekk so stóran skaða undir einum rørbrotskaða, at hon ikki gjørdist aftur.
Turbinan framleiðir orku frá vatngoymsluni í Strandadali, ið rúmar um 40.000 m³.
Byrgingin er ein 20 sentimetrar betongkjarni fylt innan við gróti og uttan við moldfyllu. Vatnið verður veitt hiðani í tunli og rørum oman til orkustøðina.
Avfalsøkið er 3,7 km².
Í 2002 varð rørleiðing løgd úr Svartadali til byrgingina í Strandadali.
Henda økta vatntilrenning hevur økt árligu framleiðsluna við stívliga 1.000 MWh.
Økta avfalsøkið er ein km².
Botnur
Vatnorkustøðin í Botni var fyrsta elverk, sum framleiddi streym úr vatnorku í Føroyum.
Hetta verkið var tikið í brúk í 1921, og var tað Vágs Kommuna, sum stóð fyri hesum. Í fyrsta umfari var tað bert Vágur, sum fekk streym, men seinni var hetta útbygt til at lata streym til Tvøroyri og aðrar bygdir í oynni.
Í 1960 yvirtók SEV elverkið, sum tá hoyrdi til Suðuroyar Elverk.
Á vatnorkustøðini í Botni eru tvær turbinur – onnur ein 1,1 MW Pelton turbina, sum framleiðir orku úr Ryskivatni og hin ein 2,2 MW Fransisturbina, sum fær vatni úr Vatnsnesvatni.
Til Peltonturbinuna hoyra trý vøtn. Tað ovasta vatnið eitur Tindaliðvatn og goymir uml. 50.000 m³ vatn. Vatnið haðani rennur oman í Mittvatn, sum goymir o.u. 300.000 m³. Haðani rennur vatnið einar 100 metrar niður í Ryskivatn, sum tekur o.u. 400.000 m³.
Byrgingarnar eru gjørdar úr laðaðum gróti báðumegin við einum tetningskjarna í miðjuni úr leiri. Í 1994 fekk byrgingin um Ryskivatn ein 15 sentimetrar betongvegg móti vatnsíðuni. Vatnið úr Ryskivatni verður veitt í ein lítlan tunnil, sum er 1,5 metrar í tvørmáti – tann fyrsti, ið gjørdur er í Føroyum – síðan gjøgnum stálrør, sum vóru løgd í 2000, áðrenn tað fer inn í turbinuna.
Avfalsøkið er 2,4 km².
Tá ið Suðuroyggin var komin upp í SEV, varð elverkið víðkað til at taka vatn eystanfyri.
Ein nýggj orkustøð varð gjørd við sjóvarmálan við tveimum turbinum.
Ein byrging varð gjørd við Vatnsnesvatn í 180 metra hædd, hon tekur o.u. 1 mió m³. Byrgingin er úr betongi - betongvegg og -platu - móti vatnsíðuni og laða við gróti móti luftsíðuni.
Avfalsøkið er 4,7 km².


text:
Hvalspýggjur
Hvalspýggja (frøðiheiti Scyphozoa) er ikki fiskur, men ryggleyst djór. Meir enn 96 % av hvalspýggjuni eru vatn, og hon hevur ríkið í heimshøvunum síðan elstu tíðir. Hon hevur hvørki bein, eygu, heila ella hjarta. Longu trevsurnar verða nýttar at veiða við. Langar trevsur hanga niður úr hvalspýggjuni. Tá ið eitt lítið kykt svimur í tær, verður eitur sprænt á tað.
Hvalspýggjur eru bleytar. Búkurin fer inn og út, eins og regnskjól letist upp og fer aftur. Hetta ger, at hvalspýggjan flytur seg. Hvalspýggja fer eftir ljósinum, hóast hon hevur eingi eygu. Hon svimur upp í sjógvin, har hon er í nánd av tí, hon etur. Mangar hvalspýggjur eru næstan gjøgnumskygdar. Nakrar teirra lýsa, so tær síggjast í myrkum sjógvi. Hetta gera tær oftast, tá ið onkur órógvar tær.
Hvalspýggjurnar kunnu viga upp í 204 kilo, eins nógv og ein fullvaksin hannleyva [1].


text:
Amsterdam
Amsterdam er ein kommuna og høvuðsstaður í Niðurlondum. Í 17. øld var Amsterdam uppi í øllum møguligum heimshandli. Múgvandi keypmenn lótu grava siglingarveitir, sum krossskera seg ígjøgnum býin, og bygdu høgu, smølu húsini, ið standa fram við veitunum. Siglingarveitir, stívar 80 km langar, eru grivnar ígjøgnum býin. Skal ferðamaðurin hyggja seg um í býnum, ger hann rættast at fara við báti eftir vatnvegunum. Veitir knýta Amsterdam saman við Ríná og hin partin í Niðurlondum. Amsterdam er høvuðsstaður og landsins størsti býur. Í býnum eru eisini gitin listasøvn, til dømis van Gogh listasavnið og Rijkmuseum. Har eru málningar, sum mætir listamenn hava málað, eitt nú Rembrandt (1606-1669).
Nú á døgum er Amsterdam heimsgitin miðdepil fyri diamantbrýning; har eru heimsins fremstu virki at brýna og slípa diamantar.


text:
Nukleolus
Kyknulikam ella nukleolus (nukleoli í fleirtal) er tað økið í kyknukjanini, har rRNA verður syntetiserað. Nukleoli eru ymisk á stødd og kunnu gerast heilt upp til 1 um i tvørmáti.
Kyknukjarni[rætta | rætta wikitekst]
Kjarnin liggur vanliga miðskeiðis í kyknuni. Uttan um kjarnan liggur tunn hinna. Í kjarnanum er glær kjarnasevja, sum kromosomini flóta í. Vanliga síggjast kromosomini bara, tá ið kyknan býtir seg sundur. Meðan kyknan býtir seg sundur, verða kromosomini tjúkkir træðrir. Annars eru kromosomini kromatimkorn og klænir træðrir.


text:
Madonna
Madonna Louise Ciccone er fødd 16. august 1958 í Bay City í Michigan í USA. Hon er ein av átta børnum í eini stórari italskari familju.
Hon er fyrst og fremst sangari og sangskrivari, men eisini filmsleikari, dansari og rithøvundur.
Madonna skrivaði sáttmála við Sire Records í 1982 og hevur síðan selt tvey hundrað milliónir fløgur um allan heim.
Sum sangari er hon kend og fagnað um allan heim. Hon verður søgd at vera tann sangarinnan, sum hevur vunnið flest pengar í yrki sínum. Sagt verður, at konsertferðin hon gjørdi í 2006, Confession Tour, er mest væleydnaða konsertferð, nøkur sangarinna hevur gjørt.
Hon er eisini dansari. Var við í dansibólkinum hjá Marthu Graham og Alvin Ailey Dance Troop í New York.
Hon er filmsleikari. Hon hevur spælt við í Desperately Seeking Susan, Dick Tracy, A League Of Their Own, Truth Or Dare og í Evita, har hon vann eina Golden Globe.
Hon er eisini rithøvundur og hevur skrivað fimm bøkur til børn. Fyrsta bókin Ensku Rósurnar kom út í 2003.
Madonna býr við manni og børnum í London og Los Angeles.
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- 1983: Madonna
- 1984: Like a Virgin
- 1986: True Blue
- 1989: Like a Prayer
- 1992: Erotica
- 1994: Bedtime Stories
- 1998: Ray of Light
- 2000: Music
- 2003: American Life
- 2005: Confessions on a Dance Floor
- 2008: Hard Candy
- 2012: MDNA
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]


text:
Jól
Jólini eru fyrsta høgtíðin í kirkjuárinum. Jóladagur er 25. desember, og í Føroyum verða tveir jóladagar hildnir sum halgidagar - 25. og 26. desember. Seinasti dagurin framman undan jóladegi - tann 24. desember - kallast jólaaftan. Hann var fyrr vanligur arbeiðsdagur, men varð roknaður sum halgidagur frá kl. 18. Nú er jólaaftan frídagur í Føroyum, og mong byrja jólahaldið seinnapart jólaaftan. Jóladagur hevur altíð verið mikil høgtíðisdagur í Føroyum, og enn eru jólini størsta høgtíð føroyinga.
Um okkara leiðir eru jólini ein gomul høgtíð, sum eisini varð hildin, áðrenn okkara forfedrar vórðu kristnaðir. Hesa ársins tíðina hátíðarhildu teir, at nú fór vend at koma í. Nú fór tann ljósa tíðin at koma. Í 336 e.Kr. gjørdu kirkjufedrarnir í Róm av, at 25. desember skuldi verða hátíðarhildin sum Jesu føðingardagur. Roynt varð at nevna høgtíðina kristmessu. Navnið vann ikki frama í Norðurlondum, men í t.d. Bretlandi og USA eita jólini "Christmas".
Í Føroyum hátíðarhalda vit jólaaftan 24. desember, meðan meginparturin av kristna heiminum hátíðarheldur jólini 25. desember.
Innihaldsyvirlit
Orðið jól[rætta | rætta wikitekst]
Orðið jól hevur óvissan uppruna. Møguliga er tað sama orðið sum hjól, og sipar tá til ársins gongd, tað støðugu endurtøkuna. Orðið jól er hvørkikynsorð í fleirtali. Vit siga "Jólini, tey...".
Jólini í kristindóminum[rætta | rætta wikitekst]
Jólini eru høgtíðin til minnis um Jesu føðing. Hetta sæst aftur í t.d. enska heitinum, Christmas, Kristmessa. Um føðing Jesu lesa vit í Lukasar evangelium, kap. 2, ør. 1 - 20. Hetta brot verður ofta nevnt jólaevangeliið. Eisini Matteusar evangelium sigur í 2. kapitli frá Jesu føðing. Tá ið norðbúgvar høvdu tikið við kristnari trúgv um ár 1000, gjørdi kirkjan av, at jólini skuldu verða hildin sum føðingardagur Krists, 25. desember. Nakrir granskarar siga, at hendan dagfestingin ikki kann vera røtt, tí í desember mánaði liggur seyðurin ikki úti í Ísrael. Tað verður sagt, at tað var av praktiskum orsøkum, at kristna jólahátíðin var løgd til seinast í desember mánaði. Onki var nevnt í Nýggja Testamenti um árið, mánaðin ella mánaðardag. Hetta varð gjørt, so at tann heidna jólaveitslan skuldi fáa eitt annað innihald, at gera jólini til eina kristna høgtíð.
Hetta er tað tíðarskeiðið í kirkjuárinum, tá flest gudstænastur verða hildnar í fólkakirkjuni og samstundis tað tíðarskeiðið, tá kirkjan verður mest vitjað.
Jólahald og jólasiðir[rætta | rætta wikitekst]
- Jólatræ: Siðurin at hava jólatræ er kendur úr Týsklandi í umleið 1600 og í Danmark tíðliga í 19. øld. Seint í 19. øld hevði siðurin at hava jólatræ fingið fótafesti í øllum samfelagsløgum í Danmark. Í nógvum familjum verður gingið um træi á jólum, kanska serliga saman við børnunum. Fólk ganga hond í hond og syngja jólasangir, sum oftast snúgva seg um jesusbarnið ella jólamenn. Gingið verður eisni um træi í barnagørðum, skúlum, samkomum og á jólaveitslum. Siðurin at hava jólatræ tók seg upp í Føroyum um aldarskiftið 1800-1900 ella fyri stívliga hundrað árum síðani. Fyrsta jólatræið stóð í prestagarðinum í Sandágerði. Sambært handilslýsingum í Dimmalætting frá desember 1912 – ella fyri júst hundrað árum síðani – kostaðu jólatrøini tá á døgum 35 oyru hvørt. Týski munkurin og gudfrøðingurin Martin Luther, sum stóð á odda fyri trúbótini, sigst vera upphavsmaðurin til jólatræið. Sambært bókini "Julens traditioner" eftir danska rithøvundan Benno Blæsild, var Martin Luther jólaaftan í 1536 á veg úr kirkjuni til prestagarð sín. Á veg gjøgnum ein lítla skóg sá hann stjørnurnar glampa mill um blaðleysu trækrúnurnar, og hetta minti hann um himmalska ljósið. Knappliga varð hann varugur við eitt lítið, grønt træ við gøtu jaðaran. Hann skræddi avgjørdur træið upp og tók tað við sær heim í prestagarðin, har hann setti tað á borðið í stovuni. Hann setti ljós á greinarnar og greiddi síðani børnum sínum frá um einglarnar og himmalska ljósið. Seint 19. øld hevði siðurin at hava jólatræ fingið fótafesti í øll um samfelagsløgum í kristna partinum av heiminum.
- Jólamaður: Siðurin við jólamonnum er við útlendskari handilsmentan komin til Føroya. Jólamaðurin er nú altíð í reyðum klæðum og hevur hvítt skegg - og klædnabúnin er tann sami í øllum handilsdeplum og til øll vanlig jólatiltøk. Marius Johannesen, sáli, lat tó jólamannin í sanginum "Eg eri jólamaðurin..." vera í føroyskum klæðum og búgva í heyggi eins og huldufólkini: "Eg eri jólamaðurin við stórum gráum skeggi, í koti og svørtum knæbuksum, eg búgvi í hulduheyggi." Tað er tó útlendska myndin av jólamanninum, ið hevur sigrað. Hugmyndin um jólamannin stavar frá Santa Nikolaus frá Myra í Lítlaásia, sum umvegis enskt verður til Santa Claus. Niklasarmessa er minningardagur fyri santa Nikolaus frá Myra.
- Jólagávur: Jólagávur, sum vit kenna í dag, er ein av teimum nýggju skikkunum. Tað var meir kent hjá kongafólki og øðrum høvdingum. Ikki fyrr en um 1900 fingu børn kerti og kanska fingu øll í familjunni kerti. Eitt annað slag av gávum var soleiðis at teir, sum høvdu nogv av mati, góvu fátækum nábúgvum eitt sindur av mati. Hesin siður er sera gamal og kirkjan hevur hildið fram við hesum. Um 1930 komu fleiri handlar, og fólk byrjaði at geva jólagávur, líka sum vit gera í dag.
- Jólaveitsla: Í nógvum bygdum í Føroyum vera jólaveitslur ella "jólafestir" hildnar millum jól og nýggjár. Oftast standa samkomur ella bygdafeløg fyri jólaveitsluni har øll bygdin er boðin við. Har verður sungið, dansað um træið, søgur lisnar, talur hildnar o.s.fr. Vanligt er at børn fáa jólapakka á veitsluni og ikki so sjálvdan kemur jólamaðurin sjálvur við pakkunum.
- Jólasangir:
- Jólamatur:
- Jóladansur:
- Jólaklæði:
Jólini framman undan kristindóminum[rætta | rætta wikitekst]
Í Norðurlondum hildu forfedrar okkara heiðin jól, vetrarsólstøðu, sum eisini varð hildin gróðurgudinnuni Froyu til heiðurs. Jólahald er upprunaliga ein heiðin høgtíð at fagna, at aftur vendir móti ljósari tíðum. Í norðurlondum var henda høgtíð hildin í fyrst í januar, men í syðri londum var henda høgtíð hildin 25. desember. Í 4. øld (í 354?) valdi kirkjan at áseta fastan dag til høgtíðina til minnis um Jesu føðing, og tá var henda kristindómsins fagnarhøgtíð løgd á jólini, 25. desember. Tað elsta vit vita um jólahald í Norðurlondum er umleið 875, tá orðið er nevnt í sambandi við Harald Hárfagra. Hvussu hesi jól hava verið hildin fæst kanska ein ábending um í orðingum sum at "drekka jólini", sbr. td. kvæðaorðingina: "Gud man ráða, hvar vit drekka onnur jól".
Uppruni jólanna[rætta | rætta wikitekst]
Sólstøðuhátíðin er møguliga tann elsta hátíð, sum menn hava hildið. Fyri 4000 árum síðani hildu fólk í Mesopotámíu 12 daga hátíð um vetrarsólstøðu. Hendan hátíð var hildin til at sýna gudinum Marduk heiður. Fólk í Mesopotámíu hildu at Marduk stríddist ímóti óndari megi hesar dagar. Persar og babýlóníumenn hildu hátíð, sum líktist og nevnist Sacaea. Í ein dag skiftu trælir og húsbóndafólk um leiklut. Trælir gjørdust húsbøndur, og húsbóndafólk gjørdust trælir. Fólk í Evropa trúði, at illir andar, álvar og trøll vóru á ferð um jóltíðir, og tey gjørdu ritualir fyri at fáa sólina upp aftur. Íbúgvar í Norðurskandinaviu síggja ikki sólina í ein heilan mánað, og fólk fór til fjals fyri at finnasólina. Tá tey komu aftur við tíðindum um, at sólin var á veg, var hildin stór veitsla, og eldur var tendraður at bjóða sólini vælkomnari.
Grikkar blótaðu Kronos um vetrarsólstøður og rómverjar hildu hatíð Saturnusar, sum hevði tamarhald yvir gróðursemi jarðarinnar. Rómaríkið hevði vald yvir stórum parti av Evropu og londum kring Miðjarðarhav. Kristni var gjørd almenna trúgvin ár 380, men fólk vildi ikki halda aftur skemtaninni um jólini. Fólk vildi sleppa at dansa, fáa gávur og góðan mat við víni og hava glæsiligar sjónleikir. Gávurnar vóru ofta kertur. Saturnusarhátíðin var frá miðjum desember til 1. januar. Fólk arbeiddu minni og vóru tá ofta útklødd, gingu í skrúðgongu, ótu góðan mat, vitjaðu vinfólk og góvu gávur. Rómverjar pyntaðu heimið við livandi ljósum, sum hingu á grønum trøum. Tað hendi seg, at húsbóndafólk skiftu um arbeiði við trælir og borðreiddu fyri teimum.
Smátt um smátt yvirtók kirkjan vetrarsólstøður og broytti hugmyndina um føðingadag ósigrandi sólar "dies natalis solia invicti" til føðingadag Jesu. Í gomlum døgum var ikki vanligt at halda føðingadag. Umleið ár 98 var føðingadagur Jesu hildin fyrstu ferð, og ár 138 gjørdi biskupur í Róm dagin til stórhátíðardag. Men tá tey ikki vistu neyva dagin, vóru dagar sum 2. januar, 6. januar, 23. mars, 28. mars, 18. apríl, 20. apríl, 20. maí, 17. november og 25. desember brúktir. Tann gamla kirkjan valdi 6. januar til føðingadag Jesu, tí tá kappaðist hon ímóti Osíris-Aion trúgv í Aleksandríu, sum hevði sína hátíð tá. Men ár 440 avgjørdi Júlíus pávi 1. at føðingadagur Jesu skuldi haldast tann 25. desember hvørt ár, men tað gjørdist ikki lóg, fyrr en ár 534.
So hvørt sum kristnidómurin breiddist út um Evropu, tók hann upp siðir, sum vóru frá heidnari trúgv, so sum mistiltein, jólatræ og at kynda bál. Tann siður at hava jólatræ kann førast aftur til dyrkan av "ask yggdrasils" (-úr ásatrúgv). Tað var vani at pynta hús við grønum greinum um jólini, og geva øðrum greinar, til minnis um megi nátturunnar. Kristni kom til Skandinavia uml. 900, og heiðin jól gjørdust kristin.


text:
01. Mar 2015
Nú eru allar seks GP-kappingarnar avgreiddar, og vinnararnir í ymsu deildunum
01. Mar 2015
Bólkvavinnarar í sættu og seinastu GP-kappingini vóru hesir:
01. Mar 2015
Fimta GP-kappingin varð avgreidd fyrrapartin leygardagin 28. februar í høllini í Trongisvági.
28. Feb 2015
Síðstu umførini í Grand Prix kappingini verða í løtuni leikt í Høllini í Trongisvági. Næstseinasta umfarið er júst liðugt og vann Peter Niclasen besta bólkin. Hanus Sørensen gjørdist nr. 2, Sveinur M. Nolsøe nr. 3 og Knútur Jóannesarson nr. 4.
26. Feb 2015
Nú bæði tey seinastu umførini í GP-kappingini verða avgreidd leygardagin, er kanska áhugavert at síggja,
22. Feb 2015
Sum áður fráboðað, verða 5. og 6. umfar í GP-kappingini spæld leygardagin 28.februar í høllini í Trongisvági.
05. Feb 2015
at 5. umfar og 6. umfar í GP-kappingini bæði verða spæld í høllini í Trongisvági leygardagin 28. februar 2015.
31. Jan 2015
Nú nógvar kappingar uttanlands liggja fyri framman


text:
Týskland
Samveldislýðveldið Týskland (týskt: Bundesrepublik Deutschland) er eitt land í Miðevropa og er eitt av ríkastu londum í heiminum. Í vestri hevur Týskland mark við Holland, Belgia, Luksemburg og Frakland, í norðri við Danmark, í eystri við Pólland og Kekkia og í suðri við Eysturríki og Sveis. Sjómarkini eru við Norðsjógvin og Eystrasalt. Høvuðsstaður er Berlin, og landið hevur umleið 81 milliónir íbúgvar. Týskland er "grønasta land í heiminum". Tey hava vunnið hendan heiður eftir í 2007 at hava minkað um CO2-útlátið við meira enn nakað annað land í heiminum; 5,6 prosent har útlátið í heiminum tilsamans vaks við 2,4 prosent.
Innihaldsyvirlit
- 1 Søga
- 2 Landafrøði
- 3 Politikkur
- 4 Fólkið
- 5 Mentan
- 6 Keldur
- 7 Slóðir úteftir
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk søga
Byrjanin til Týskland kann sigast at vera tað Eysturfrankiska Ríkið, sum varð stovnað eftir at Frankiska Ríkið var býtt sundur millum tríggjar abbasynir hjá Karlamagnusi í 843 við friðinum í Vardun. Av hesum verður eystasti parturin upphavið til Týskland, meðan vestasti parturin verður upphavið til Frakland. Tá tann eysturfrankiski herskarin Otto I, sum bæði víðkaði og staðfesti ríkisins og sítt egna vald, so læt hann seg knúna í 962 við tí rómversku keisarakrúnuni av páva Johannes XII, tá gjørdist hann keisari yvir tað týsk-rómverska ríkið ella tað Heilaga rómverska ríkið. Hetta keisararíkið var meira eitt samveldi av statum við einum felags keisara sum formellur regentur.
Hetta ríkið varir til 1806, tá Napoléon 1., keisari í Fraklandi, vinnur á ríkinum.
Eftir royndir at savna ríkið, avgera tey trý kríggini ímóti Danmark í 1864, Eysturríki í 1866 og Fraklandi í 1870-71 úrslitið, og í januar 1871 verður Wilhelm I krýndur til fyrsta keisara í einum savnaðum Týsklandi.
Hetta týska ríkið heldur sær til endan av fyrra veraldarbardaga, tá partar av landinum verða givnir til m.a. eitt endurstovnað Pólland. Í millumkrígstíðini verður landið ofta kallað Weimarlýðveldið.
Undir seinna veraldarbardaga veksur Týskland munandi um økið hjá sær við at innlima Eysturríki, Kekkia, og stórar partar av Póllandi. Seinni koma eisini Estland, Lettland, Litava og partar av Hvítarusslandi og Ukraina undir týskt vald.
Eftir at teir fýra sigursharrarnir, Stóra Bretland, Frakland, USA og Sovjetsamveldið ikki kundu sameinast um framtíðina hjá Týsklandi, vórðu Lýðveldini Vesturtýskland (á týskum Bundesrepublik Deutschland (BRD)) og Eysturtýskland (Deutsche Demokratische Republik (DDR) Týska Fólkaræðisliga Lýðveldið) stovnað, Vesturtýskland hin 23. mai 1949 og Eysturtýskland hin 7. oktober sama árið. Eftir seinna heimskríggj streymaðu nógv týskttalandi flóttafólk til Týsklands, í 1950 var talið á flóttafólkum sum komu uttanífrá komið upp á 12,5 milliónir. Vesturtýskland var við til at stovna Evropasamveldið í 1957. Undir kalda krígnum var sambandið millum báðir teir týsku statirnir ikki góðir, sambandið batnaði tó í 1970'árunum. Kanslarin Willy Brandt setti á stovn Ostpolitik til tess at betra um viðurskiftini við Eysturevropa. Í 1973 gjørdust bæði Vestur- og Eysturtýskland limir í ST.
Dagsins Týskland varð til, tá londini Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind 3. oktober 1990, eftir at Berlinmúrurin fall hin 9. november 1989.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk landafrøði
Týskland er stórur partur í Miðevropa. Belgia, Luksemborg, Niðurlond og Frakland eru vestanfyri, Kekkia, Slovakia og Sveis sunnanfyri, Pólland eystanfyri og Norðsjógvurin, Eystarasalt og Danmark norðanfyri. Landslagið í Týsklandi er fjølbroytt, úr fruktagóða slættlendinum fyri norðan og vestan til snjóklæddu tindarnar í vøkru bayersku alpunum fyri sunnan. Úr slættlendinum á vesturstrondini og norðurstrondini hækkar tað so líðandi.
Týskland varð ikki savnað í eitt ríki fyrr enn í 1871. Fyri tað var týska fólkið í mongum sjálvstøðugum smáríkjum. Nú á døgum er landið í 16 landspørtum, nevndir Länder, og við einari samveldisstjórn, lík henni í Sambandsríki Amerika. Hvør landspartur hevur sína egnu landspartastjórn, sum ræður fyri heimligum viðurskiftum, til dømis útbúgvingarmálum. Mangir týskarar kenna seg bundnar tjóðskaparliga at landslutinum, teir búgva í, og siga seg fyrst vera til dømis bayrar (úr Bayern) og so týskarar.
Norðurtýskland[rætta | rætta wikitekst]
Norðari partur í landinum er slætt og smáheyggut búnaðarlendi. Meðan tað nógvastaðni kann vera so, at tað er ein meginá ella ein fjallaryggur, ið er mark millum tvey lond, er ikki so millum Danmark og Norðurtýskland. Har gongur markið mest gjøgnum slættan bø, og bert málaðir marknasteinar siga frá, um tú ert norðan ella sunnan fyri markið. Landið frá danska markinum suður ímóti Kielargryvjuni rópa teir Slesvík; landslagið har er meinlíkt tí í danska partinum av Suðurjútlandi; á eystursíðuni skera djúpir firðir seg inn í landið, sum er slætt við stórum ryggjum og herðum uppímillum. Moldin her er mest leirmold. Longur vesturi er slættari, men har er sandmold, so hon ber ikki so væl korn; allarvestast móti Norðsjónum er heilt slætt og so lágt, at teir hava bygt verjigarðar til at forða fyri, at sjógvurin skal leggja innyvir, tá ið vestanódnirnar herja. Á hesum lendinum fruktar væl, og teir rópa tað marsk. Slesvík er gamalt danskt land, men í 1863 noyddist Danmark at avluta tað til Týskland. Sunnan fyri Kielargryvjuna er Holstein; lendið har líkist tí norðan fyri gryvjuna. Frá Holstein norður móti Harzen er alt Norðurtýskland eitt slættlendi, men kortini eru ryggir uppímillum. Summastaðni eru stórar lyngheiðar; men tær eru nógv minkaðar, tí teir hava antin velt tær undan eller plantað trø á teimum. Meginparturin av teirri norðurtýsku jørðini lá fyrr sum óveltar heiðar og víðar mosafløtur. Lüneburgar-heiðarnar vóru tvær ferðir so stórar sum Føroyar. Nú á døgum eru heiðarnar minkaðar burtur í lítið og einki, tí stórar víddir eru lagdur undir plógv, og tað, sum eftir er, er plantað við trøum. Í støðum eru stórir furuskógir. Megináirnar Weser, Elbá og Oder renna allar makar, og reinar og djúpar eru tær, so tær verða nógv brúktar at flyta varu eftir. Fyri at gera tað enn lagaligari fyri siglingina hava teir eisini grivið gryvjur millum teirra.
Mið- og Suðurtýskland[rætta | rætta wikitekst]
Suðurtýskland er alt ein háslætti, men so ganga einstakir fjallaryggir gjøgnum landið. Navnið á teimum flestu fjøllunum endar við "wald" sum til dømis Schwarzwald, og landið er ógvuliga væl dyrkað. Jørðildið er morenusandur og eyrur, men blandað við kálk, tí fjøllini sunnanfyri eru kálkfjøll. Landið er mest sum alt velt til gras og humla, epli og korn. Veðurlagið er lýtt um summarið, men heldur kølið um veturin. Syðst í landinum koma fjøllini upp í 3000 metra hædd. Oman úr fjøllunum renna stórar og nógvar áir. Tær størstu eita Neckar, Donau og Main. Vestari parturin av háslættanum eitur Bayern. Høvuðsstaðurin í Bayern eitur München. München er serliga gitin fyri síni stóru ølgerðarhús. Nógvastaðni í bæði Mið- og Suðurtýsklandi eru stórir skógir. Kendastu skógirnir eru Harzen, Thüringer Wald og Schwarzwald í útsynningspartinum í Suðurtýsklandi. Eitt hitt kendasta og fagrasta økið í landinum er Schawarzskógur í Suðurtýsklandi, nevndur eftir myrka nálaskóginum, ið veksur har. Harzen er eitt fjallalendi nakað miðskeiðis í Týsklandi. Harzen er slættur omaná við einstøkum høgum tindum. Teir hægstu tindarnir eru einar 1000-1100 m. høgir; hægsti teirra millum eitur Bloksbjørg sum er 1142 m. høgur. Uppi á Bloksbjørgi er útynið vítt í allar ættir. Skógur veksur á fjøllunum, og har eru natúrvakurt pláss. Av tí at fjøllini reisa seg so knappiliga, er har frálíkt útsýni; fleiri hundrað bygdir skulu í góðum sýni kunna síggjast av hægstu toppunum. Teir høgga blýggj og silvur í Harzen, og sink er eisini. Hagar niðan streymar ferðafólk bæði summar og vetur. Fjallalíðirnar eru væl veltar í neðra og vaksnar við skógi í erva heilt niðan undir tindarnar. Oman úr fjøllunum renna í djúpum gjáum stórar áir, sum verða byrgdar inni til stór vøtn. Vatnið verður nýtt at framleiða elstreym, sum fær gongd á sær mongu maskinurnar í námsvinnuni og bræðingarhúsunum. Nógvir av býunum í Harzen hava eins og teir suðurtýsku býirnir varðveitt tað gamla sniðið. Nakað sunnan fyri Harzen er fjallaryggurin Thüringerwald, sum er meinlíkur Harzen.
Fyri eystan slættan eru bøhmisku fjøllini, sum eru mark millum Týskland og Kekkia, og fyri sunnan eru Bayersku alpurnar. Donau springur upp í Schwarzwald og rennur so eystur gjøgnum landið og inn í Eysturríki. Á vegnum renna fleiri greinar oman úr Alpunum í hana. Rín springur upp undir St. Gothards fjallinum í Sveis; hon rennur út í Bodenvatnið. Komin úr aftur vatninum ger hon stóran foss við býin Schaffhausen. Har hava teir bygt fleiri stór elverk. Síðan rennur hon eitt strekki beint vestur, men við býin Basel sneiðir hon beint norðurá og verður nú marknará millum Frakland og Týskland. Fløtan, sum hon her rennur ígjøgnum, millum Sveis og Vogesurnar, eitur Rínslættan og er eitt tað gróðrarbesta plássið í Týsklandi. Rínslættin er ein tann fruktabesti bletturin í øllum Týsklandi, tí veðurlagið er lýtt, og fjøllini líva so væl. Á Rínslættanum er tætt av stórum bygdum. Allastaðni fram við Rínánni eru bygdir og býir. Stundum standa býirnir beint yvir av hvørjum øðrum. Hesir býir eru av fyrstantíð bygdir, har sum ein brúgv ella ein ferja hevur gingið yvir um ánna. Á leiðini, har sum áin Main rennur út í ánna Rín, eru býirnir Wiesbaden og Mainz beint hvør yvir av øðrum. Norðan fyri Mainz rennur áin Rín inn í ein trongan dal í Skifurfjøllunum. Hesin dalur eitur Ríndalurin. Ríndalurin er í støðum so trongur, at teir hava noyðst at skotið sær vegin ígjøgnum áarbakkan. Suðursíðan á Ríndalinum er øll velt í tvørteigar, og garðar laðaðir uttan um teigarnar at verja, so at moldin skal ikki regna burtur. Tvørteigarnir eru allir vaksnir við vínviði. Vinið kalla teir Rínvín. Á norðara áarbakkanum er sólargangurin ikki nóg góður til vínvið; har vaksa stórir eikiskógir. Uppi í Ríndalinum bygdu riddarar og kongar í miðøldini sær sterkar borgir til verju móti fíggindunum og at gera herferðir frá. Nakrar av hesum borgum eru til enn, men vera nú nýttar til ferðamannaheim. Norðan fyri Køln rennur áin Ruhr út í ánna Rín. Við Ruhrá er ein tann størsti ídnaðardepilin í Evropa. Frá gamlari tíð er nógv kol høgt í Ruhr. Nú er mest evnafrøðiídnaður, maskinídnaður og stálidnaður. Býirnir eru mest sum allir samanvaksir. Hin gamli býurin Solingen er á hesum leiðum. At enda rennur Rín vestur í Niðurlond og út í Norðsjógvin.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Fimm av teimum størstu býunum í Týsklandi eru
- Berlin (3 431 675 íbúgvar)
- Hamburg (1 746 893 íb.)
- München (1 294 608 íb.)
- Köln (1 000 660 íb.)
- Frankfurt am Main (667 468 íb.)
Í Týsklandi eru 11 stórbýarregiónir. Í teimum 11 regiónunum búgva umleið 49 miliónir íbúgvar, sum svarar til nærum 60 % av fólkatalinum í Týsklandi.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týskur politikkur
Umhvørvispolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Í alheimsorkufrágreiðingini hjá BP fær Týskland heiðurin at vera heimsins grønasta land.
Sambært frágreiðingini minkaði Týskland sína orkunýtslu 5,7 prosent í 2007 í mun til árið fyri. Sama ár vaks orkunýtslan við 2,7 prosent um allan heimin. Tey lond, ið nýta mest orku, eru Kina, USA og India.
Frágreiðingin vísir, at Týskland minkaði 16 prosent um kjarnorkunýtsluna umframt at skerja nýtsluna av gassi og olju. Kolnýtslan er tó vaksin hetta árið.
Eftir at nýggju umhvørvislógirnar vórðu samtyktar, segði týski kanslarin, Angela Merkel, at lógirnar vóru neyðugar fyri at verja veðurlagið. Ætlanin er at minka CO2 útlátið í Týsklandi við 40 prosent í 2020 í mun til 1990.
Innflytarapolitikkur[rætta | rætta wikitekst]
Upp gjøgnum 90'ini, tá milliónir av russarum fluttu til Týsklands, noktaði týska stjórnin at góðkenna russisku universitetsútbúgvingar teirra [1][2]. Og hetta hevði við sær, at teirra evni vórðu spilt, samstundis sum eingin vinningur fekst burtur úr at venja hesi til at gerast óteljandi dugnalig vísindafólk, verkfrøðingar og telduforritarar. Tær týsku stjórnirnar, sum síðani komu til valdið, megnaðu eiheldur at veita landsins trimum milliónum borgarum við turkiskari bakgrund útbúgving, so nytta kundi fáast úr evnum teirra. Enn tørvar Týsklandi vælútbúnar tilflytarar. Cologne Institute for Economic Research sigur í 2013, at longu nú mangla 210 000 útbúnir støddfrøðingar, verkfrøðingar, vísindafólk og KT-serfrøðingar [3]. Almenna týska hagstovan metir í 2013, at tær 50 milliónirnar av arbeiðsførum týskarum millum 20 og 65 ár, fara at minka niður í 33 milliónir í 2060, um ferð ikki av álvara verður sett á tilflytingina [4]. Onkur hjálp er tó við hondina, takkað verið búskaparligu kreppuni í Portugal, Spania og Grikkalandi, har ungdómsarbeiðsloysið er svollið til í meðal 50 prosent. Hetta hevur við sær, at túsundtals nýútbúgvin ung úr hesum londum flyta til Týsklands og harvið bøta um trotið á verkfrøðingum og aðrari fakliga førari arbeiðsmegi.
Týskir bundeskanslarar síðan 1949[rætta | rætta wikitekst]
Kurt Georg Kiesinger (1966-1969)
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Við einum fólkatali á 80.2 milliónum sambært fólkateljingum frá mai 2011, so er Týskland tað fólkaríkasta landi í ES, tað næstmest fólkaríka landið í Evropa, næst eftir Russlandi, og er nummar 16 á listanum yvir fólkaríkastu lond í heiminum. Fólkatættleikin er 225 fólk per ferkilometur. Væntaður lívsaldur í Týsklandi frá føðing er 80,9 ár (77,93 ár fyri menn og 82,58 ár fyri kvinnur). Føðitíttleikin er 1,41 børn fyri hvørja kvinnu (tal frá 2011), ella 8,33 føðingar per 1000 íbúgvar, og tað er ein av teimum lægstu í heiminum.
Síðan 1970-árini hevur talið av deyðum verði størri enn talið av føddum í Týsklandi. Týska Hagstovan hevur spátt, at fólkatalið fer at minka til millum 65 og 70 milliónir í 2060, alt eftir støddini á tilflytarum í mun til fráflyting. Tó hava slíkir spádómar ofta víst seg ikki at halda, og í løtuni er talið á føðingum og tilflytarum vaksandi í Týsklandi og hevur verið tað síðan 2010. Merkisvert er, at talið av vælútbúnum tilflytarum er í stórum vøkstri.[5][6] Í 2012 vóru fráboðanir um 300.000 fleiri tilflytarar enn fólk ið fluttu úr Týsklandi.[7]
Útbúgving og skúlaskapur[rætta | rætta wikitekst]
Týsk børn fara fyrst í forskúla og síðan í grundskúla. Tíggju ára gomul fara tey í tað, teir rópa Gymnasium, Hauptschule ella Realschule. Fyrst nevndi er bókligur skúli, har næmingarnir taka studentsprógv. Hinir báðir fyrireika næmingarnar til yrkisligar útbúgvingar. Annars er skúlaskipanin ólík í teimum ymsu landspørtunum.
Í Týsklandi kann hvør lutstatur velja sín egna útbúgvingarpolitikk, og hetta ger at skúlaskipanirnar broytast alt eftir hvørjum landsluti ein er í. Í høvuðsheitum er skúlagondin tó rættiliga eins í teimum ymisku landslutunum.
Týsk børn byrja at ganga í skúla, tá tey eru 6 ára gomul. Øll mugu ganga í skúla í minsta lagi í 9 ella 10 ár. Harafturat koma nøkur ár í miðnámsskúla. Samanlagda skúlatíðin er sum oftast í minsta lagi 12 ár.
Umframt teir klassisku universitetsbýirnir (Tübingen, Heidelberg, Jena, Freiburg, Göttingen og fleiri afturat) eru eftir 1945 ein røð av nýggjum universitets- og háskúlum settir á stovn kring um í Týsklandi.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týsk mentan
List[rætta | rætta wikitekst]
Undir gotiska tíðarskeiðnum blómaði myndahøggara- og málningalistin í Týsklandi og fleiri týskir meistarar fingu týdningarmiklar uppgávur kring um í Evropa. Undir renessansuni eru Lucas Cranach (eldri), Hans Holbein (yngri), Albrecht Dürer og Matthias Grünewald týðandi nøvn.
Av listafólkum frá romantikkini finnur man Caspar David Friedrich, Philipp Otto Runge og Arnold Böcklin.
Størsta navnið í Impressionismuni í Týsklandi er Max Liebermann.
Í byrjanini av 1900-talinum mentist tvær sera týðandi ekspressionistiskir bólkar í Týsklandi: Die Brücke og Der Blaue Reiter.
Ein av teimum størstu kvinnuligu listafólkunum hetta tíðarskeiðið var Käthe Kollwitz.
Millumkrígsárini í 20. øld vóru fleiri listafólk, sum framdu djarva eksperimenterandi list við listafólkum sum Georg Grosz og dadaistin Max Ernst.
Seinna helming av 20. øld vóru mest týðandi listafólkini t.d. Joseph Beuys, A. R. Penck, Wolf Vostell, Gerhard Richter, Sigmar Polke, Anselm Kiefer, Georg Baselitz og Rosemarie Trockel.
Ein av mest týðandi myndafólkum í 20. øld var August Sander sum, eins og Albert Renger-Patzsch, brúkar listagreinina die Neue Sachlichkeit. Av myndafólkum sum komu fram seinni kunnu nevnast Bernd og Hilla Becher, Andreas Gursky, Wolfgang Tillmans og Candida Höfer.
documenta er millum heimsins størstu og týdningarmiklastu framsýningum við samtíðarlist og verður hildin fimta hvørt ár í Kassel, seinast í 2012 sum dOCUMENTA (13). Næststørsta samtíðarlistaframsýningin í Týsklandi er Berlinbiennalen, sum fer fram í Berlin annað hvørt ár um summarið líka tal (2014, 2016 osfr.).[8]
Tónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Nógvir av teimum kendastu tónasmiðjunum gjøgnum søguna hjá tí klassiska tónleikinum eru úr Týsklandi. Í barock-tíðini virkaði Johann Sebastian Bach (1685–1750), sum tann møguliga kendasti barocktónasmiðurin av øllum. Sjálvt Ludwig van Beethoven (1770–1827), sum virkaði í tí klassisistiska tíðarskeiðnum, hoyrir til tann absolutt størsta innan klassiskan tónleik. Menning av orkesturtónleiki og ikki minst av symfoniforminum, er Týsklands størsta íkast til tónleikasøguna. Í seinromantikkinum byrjaði ein sterk rørsla móti menning av týskari operuni, sum náddi sítt hæddarpunkt við verkum eftir Richard Wagner og Richard Strauss. Aðrir týdningarmiklir tónasmiðir vóru eitt nú Georg Friedrich Händel, Johannes Brahms, tann ungarskføddi Franz Liszt, Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Max Reger, Paul Hindemith, Carl Orff og Kurt Weill. Ein av teimum ið seinni setti síni spor var Karlheinz Stockhausen. Stockhausen var ein av undangongumonnunum innan nýmótanst elektroniskan og elektroakustiskan listtónleik og fyri hetta fekk hann Polar-virðislønina.
Týskur tónleikur er ofta knýttur at schlager, har Týskland hevur verið eitt av leiðandi londunum. Schlagern tónleikurin hevði sína stórheitstíð til 1970-árini við artistum sum Peter Maffay og Rex Gildo men eisini útlendskir artister, til dømis Udo Jürgens, Siw Malmkvist, Wenche Myhre og Gitte Hænning. Týskland hevur vunnið Eurovision Song Contest tvær ferðir: 1982 við Ein bisschen Frieden við Nicole og 2010 við Satellite framført av Lena Meyer-Landrut.
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Týskar bókmentir
Nakrir av teimum best kendu týsku rithøvundunum eru Friedrich Schiller, Johann Wolfgang von Goethe, Heinrich von Kleist, Joseph von Eichendorff, E.T.A. Hoffmann, Erich Maria Remarque, Rainer Maria Rilke og dramatikarin Bertolt Brecht. Týskir rithøvundar, ið hava fingið Nobelvirðislønina í bókmentum eru Gerhart Hauptmann, Thomas Mann, Hermann Hesse, Nelly Sachs, Heinrich Böll, Günter Grass og Herta Müller.
Av kendum nýtíðar rithøvundum kunnu eisini nevnast eitt nú Thomas Brussig, Dietmar Dath, Wladimir Kaminer, Daniel Kehlmann, Martin Mosebach, Ulrich Peltzer, Rafik Schami, Bernhard Schlink, Ingo Schulze, Uwe Tellkamp, Uwe Timm og Juli Zeh.
Síðan einaferð í 1980-árunum eru tað komin fleiri og fleiri bókmentahús í Týsklandi (tý: Literaturhaus). Hesi verða í høvuðsheitum rikin av ikki-kommersiellum feløgum og reka eitt fjølbroytt virksemi kring bókmentir, sum t.d. Lesungen (rithøvundar lesa úr og práta um bøkur, meðan áhoyrarar eru til staðar), fyrilestrar, framsýningar, föredrag, utställningar, útbúgvingarskeið osfr.[9] Nøkur bókmentahús hava eisini bókhandil, bókasavn og kaffistovu. Sum fyrimynd fyri henda trendin nýta tey vanliga Literaturhaus Berlin, sum varð stovnað í 1986.
Á tí týska bókamarknaðinum finnast í dag umleið 2.200 virkin bókaforløg.[10] Á hvørjum heysti verður Bókamessan í Frankfurt hildin, hon er heimsins størsta av sínum slag. Næst størst í Týsklandi er Bókamessan í Leipzig, sum verður hildin á hvørjum vári.
Filmur og sjónleikur[rætta | rætta wikitekst]
Týskland var eitt av teimum londunum, har filmurin mentist tíðliga, og Berlin gjørdist miðdepil fyri tann týska filmin í byrjanini av 1900-talinum. Týskur filmur hevði sína fyrstu stórheitstíð í 1920- og 1930-árunum við filmum sum Metropolis og Der blaue Engel. Filmsleikstjórnir vóru eitt nú Fritz Lang, F.W. Murnau og Josef von Sternberg. Ufa var Týsklands stóri filmsídnaður áðrenn Seinna heimskríggj.
Undir triðja ríkinum flýddu mong av teimum stóru nøvnunum innan týska filmsídnaðin til USA; umframt fleiri filmsleikstjórar, so fóru sjálvt kendir sjónleikarar sum til dømis Marlene Dietrich. Nazistýrið og propagandaráðharrin Joseph Goebbels tók ræðið á filmsídnaðinum og gjørdi eina røð av ideologiskum propagandafilmum, til dømis Triumph des Willens (sv: Viljans triumf) eftir Leni Riefenstahl. Eftir Seinna heimskríggj skuldi tað vara líka til 1960-árini, áðrenn týskur filmur aftur fekk eina framgongd nýggjum týskum filmum við nýskapandi filmsleikstjórum sum Alexander Kluge, Volker Schlöndorff, Werner Herzog, Rainer Werner Fassbinder og Hans-Jürgen Syberberg.
Verkini hjá dramatikaranum Bertolt Brecht – eitt nú Die Dreigroschenoper (da: Laser og pjalter, sv: Tolvskillingsoperan) – eru blivin spæld kring allan heimin. Eftir kríggið starvaðist Brecht í Eysturberlin.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Kend týsk ítróttafólk
- Nevaleikur – Max Schmeling, Henry Maske
- Súkkling – Jan Ullrich
- Fótbóltur – Franz Beckenbauer, Oliver Kahn, Mesut Özil, Lukas Podolski, Timo Hildebrand, Michael Ballack, Miroslav Klose, Jens Lehmann, Gerd Müller, Jürgen Klinsmann, Per Mertesacker, Mario Gomez, Marco Reus, Mats Hummels
- Frælsur ítróttur – Heike Drechsler,
- Íshockey – Olaf Kölzig, Marco Sturm, Jochen Hecht, Uwe Krupp
- Kajak – Birgit Fischer
- Formel 1 – Michael Schumacher, Sebastian Vettel
- Tennis – Steffi Graf, Boris Becker, Tommy Haas
- Listskoyting – Katarina Witt
- Kurvabóltur – Dirk Nowitzki
- Hondbóltur – Stefan Kretzschmar
- Skidskjóting – Sven Fischer, Kati Wilhelm, Magdalena Neuner
Matur og drekka[rætta | rætta wikitekst]
Oktoberstevnan í München er tann størsta av mongu øldrykkjustevnunum, ið verða hildnar um alt Týskland. Hon stendur í fjúrtan dagar, og fleiri milliónir fólk koma hagar. Øl er tjóðardrykkur Týsklands, men teir drekka eisini nógv vín. Væl umtóktur matur, umframt breyð, er til dømis saltklingrur, køkur, kaldir kjøtrættir og ostur. Týskarum dámar ógvuliga væl pylsur, og nógvir landspartar hava sínar uppskriftir.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.berlin-institut.org/online-handbookdemography/germanys-integration-policy.html
- ↑ http://books.google.no/books?id=i0d10wbGkWEC&pg=PA235&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ http://www.nytimes.com/2013/05/28/world/europe/28iht-letter28.html?_r=0
- ↑ http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/arbeid-sociale-zekerheid/publicaties/artikelen/archief/2012/2012-bevolkingstrends-beroepsbevolking-eu-art.htm
- ↑ The New Guest Workers: A German Dream for Crisis Refugees (Spiegel)
- ↑ More skilled immigrants find work in Germany (DW)
- ↑ German population rises thanks to immigration (DW)
- ↑ berlinbiennale.de
- ↑ Goethe.de
- ↑ Goethe.de


text:
Gorillur
Gorillur (frøðiheiti - Gorilla gorilla) verður um 2 m høgar og eru tær størstu mannapurnar. Tær eru seinførar og - fáa tær frið - vinaligir skapningar, og tær gera lítið annað enn hvíla seg og eta bløð, leggir og sprotar. Gorillur liva í smáum flokkum, ið fara spakuliga gjøgnum skógin, meðan tær eta ein part, men ikki alla føðina, ið er har um leiðir, og so leita tær eftir nýggjum matkova. Gorillur liva í ættbólkum og eru saman um at verja lendi sítt og ungar sínar. Apur og gorillur eru tey djór, ið líkjast okkum mest.
Láglendis gorillan er eitt friðarligt súgdjór, og tað, sum ljóðar sum eitt ræðandi ýl, er í veruleikanum bara eitt fjáltrandi geisp. Verður ein gorilluflokkur hóttur, royna gorillurnar at sleppa undan vandanum, tær flýggja inn í tjúkka skógin. Hetta verður nevnt "tigandi afturtøka". Kalldýrið verjir bólkin. Verjutekini eru til dømis ýl og at sláa seg fyri bringuna.
Gorillur eru plantuátarar og blíva normalt uml. 30 ára gamla. Gorillur liva í skógunum í Afrika: Londinum Gabon, Kongo, Ekvatorguinea, Kamerun, Nigeria, Miðafrikalýðveldið, Fólkaræðiliga Lýðveldið Kongo, Ruanda og Uganda.
Vert at vita[rætta | rætta wikitekst]
- Gorillur fara spakuliga um. Tær sova 13 tímar hvørja nátt, og tær sita og hvíla seg stóran part av degnum.
- Gorillur eru intelligentar dýr. Men ikki nakað nar so intelligentar sum menniskja. Sjalvt eitt 3 ára gamalt barn er meira intelligent.


text:
02.03.2015 - 10:25
Yvirlækni: Landsjúkrahúsið dusar sær – Klaksvíkar Sjúkrahús verður pínt og svøltað
Hvat kann ein so siga um, at Landssjúkrahúsið fær gott og væl 100 ferðir so nógvan pening til um- og nýbyggingar sum Klaksvíkar Sjúkrahús. Tað er sjálvandi ikki so, at Landssjúkrahúsið nú fer at vaksa 100 ferðir so nógv sum Klaksvíkar Sjúkrahús. Tølini tala eitt sera tíðuligt mál har sligið verður fast, at tað ikki er vilji at halda lív í Klaksvíkar Sjúkrahúsi. Hetta er sjálvandi móti sjúkrahúslógini sum krevur 3 sjúkrahús í Føroyum. Men ongin sær út til at leggja nakað í hetta.
Klaksvíkar sjúkrahús fer nú at opna kroysununa - Lovaðu sjúkrahús fingu ein kloyning.
Ein tryggari Netbanki við NemID
Minningarorð um Dorete Bloch
Borgarstjórin beinleiðis á nordlysid.fo - Týsmorgunin kl. 11:00
Ungdómsgudstænasta í Christianskirkjuni í kvøld


text:
05.03.2015 - 15:29
At røkka tindarnar
Finn Kjølbro hugleiðir um abba sín J.F. Kjølbro. Hugleiðingar um Kjølbro á torradøgunum 2015, bornar fram í Smæruni hósdagin 19. februar.... (Herumframt ljóðbrot úr bandupptøku: samrøða John Reid Bjartalíð og Kjølbro, send í útvarpinum í 1957 og brot úr filmum, sum Poul Als Jensen, Poul N. Kjølbro og Jógvan Mørkøre tóku upp).
Ymiskleiki fær teg at hugleiða
Óli á Grømma 70 ár
Prísurin var í topp og tað bjargaði túrinum
Dialog um Klaksvíkar Sjúkrahús
Tórshavnar kommuna gevur starvsfólkum frí til sólarmyrkingina


text:
Monmouth
Monmouth (Walisisk: Trefynwy = "býurin við Monnow") er ein býur í landssynnings partinum av Wales. Býurin liggur, har ið áirnar Monnow og Wye møtast, umleið tríggjar kilometrar frá markinum til Onglands. Býurin liggur 58 km í ein landnyrðing av Cardiff og 204 km vestan fyri London. Býurin liggur í Monmouthshire. Í 2001 búðu 8.877 fólk í Monmouth.
Í rómaratíðini lá ein borg her, sum nevndist Blestium. Eftir 1067 vaks býurin upp kring normannaraborgina, sum verður nevnd Monmouth Borgin (Monmouth Castle). Miðaldar brúgvin á borgini, Monnow Brúgin er tann einasta av sínum slag, ið er eftir í Stóra Bretlandi. Seinni kom borgin at hoyra til Lancaster ættina, og Henrik 5. av Onglandi bleiv føddur her í 1387. I 1536 gjørdist býurin høvuðssæti hjá fyrisitingini í Monmouthshire.
Seinni gjørdist býurin ein miðdepil fyri ferðavinnu í Wye Dalinum, og harumframt eisini til ein marknaðarbý.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Útgrevstur, sum Monmouth Archaeological Society hevur staðið fyri, fram við Monnow Street, hava avdúkað eitt ríkidømi av kunning um tað elstu søguna hjá býnum. Council for British Archaeology hevur útnevnt býin sum ein av topp 10 býum í Stóra Bretlandi, sum eru verdir at vitja tá talan er um foraldarfrøði.
Rómaratíðin[rætta | rætta wikitekst]
Tað fyrsta niðursetustað, ið man kennir til í Monmouth, er Rómverska borgin Blestium. Henda borg var forbundin við aðrar partar av Rómararíkinum við vegum, sum førdu til teir størri býirnir Glevum og Isca Augusta. Fornfrøðingar hava funnið pottaskar og myntir í miðbýnum. Í tí seinni Rómaratíðini, frá 2. øld til 4. øld, sær tað út til at býurin hevur verið miðdepil fyri jarnsmíð.
Miðøld[rætta | rætta wikitekst]
Eftir at Rómaraveldið endaði í Bretlandi, var Monmouth økið í syðra endanum av walisiska kongadøminum Ergyng (5. - 7. øld). Tað einasta prógvið fyri at fólk framhaldandi hava búð í Monmouth alla hesa tíðina er ein tekstur um eina kirkju í økinum í 7. øld. Tað er óvist hvar ið kirkjan var, men hon var í býnum, og so var hon ognað walisiska halgimenninum Cadoc. Í 1056 var økið lagt í oyði av walisiska prinsinum Gruffydd ap Llywelyn, tá hann var á veg í herna saman við einum heri av Walisum, Saxonarum og dønum fyri at niðurberja Ralph, Jarlin av Hereford.[1] Edvard 2. av Onglandi sat eitt styttri tíðarskeið í fongsli í Monmouth Borgini, eftir at kona hansara, Isabella, og elskari hennara Roger Mortimer, høvdu sett hann frá trúnuni.
Tíðin eftir miðøld[rætta | rætta wikitekst]
Í 1536 innførdi Henry VIII eina røð av lógum, sum síðan hava verið nevndar Laws in Wales Acts 1535–1542. Hesar lógir avtóku valdið hjá teimum sonevndu Marcher Lords og sameindi fyrisitingina av Onglandi og Wales. Eitt nýtt shire (fyrisitingarlig eind) var grundlat, sum fevndi um økið vestanfyri Gloucestershire og Herefordshire, og Monmouth gjørdist county býur í hesum sonevnda shire, tvs. eitt slag av høvuðsæti hjá fyrisitingini. Býurin fekk umboðan í Enska Parlamentinum um somu tíð. Í 1605 gav James I Monmouth eitt sokallað town charter, sum er eitt lógarskjal, sum grundleggur eina kommunu, hetta var gjørt við tí sonevnda letters patent. Á einum korti yvir Monmouth, sum John Speed teknaði í 1610 líkist býurin rættiliga nógv sær sjálvum, sum hann sær út í dag, tá hugsa verður um høvuðsgøturnar, borgina og brúnna. Høvuðsgøtan Monmouth Street var gjørd, sum ein typisk marknaðargøta, hon var sera breið í miðjuni, fyri at fáa pláss til sølubúðir, og smøl í báðum endum, soleiðis at fenaður ikki kundi sleppa til rýmingar.
Monmouth Skúli var stovnaður av William Jones í 1614. Monmouth Borgin skifti eigara tríggjar ferðir undir enska borgarakrígnum, og Oliver Cromwell kom framvið á hansara leið fyri at endurtaka Chepstow Borgina and kringsettið Pembroke Borgina í 1648.[2] Monmouth Borgin kom illa frá krígnum, men sjálvur býurin vaks í ríkidømi. Great Castle House (Stóra Borg Húsið), bygt í 1673, er nú sætið hjá Royal Monmouthshire Royal Engineers, sum et tað elsta regimentið í Bretska Herinum. Shire Hall varð bygt í 1724, og varð brúkt til teir lokalu Assizes, sum var eitt slag av rættarhølum (hetta varð brúkt líka til 1972). Økið frammanfyri bygningin virkaði sum býar marknaður.
Seinast í 18. øld var býurin blivin vælumtókt ferðamál hjá fólki sum fóru ein túr sum nevnist "Wye Tour", tað er ein bátatúrur sum tekur tey vitjandi framvið tí vakra Wye Dalin, har fólk kundu njóta tað avbera vakra útsýni til Ross-on-Wye, Goodrich, Tintern, Chepstow og onnur støð. Skøldini William Wordsworth, Samuel Coleridge, og Robert Southey, umframt listamannin J. M. W. Turner, vóru millum teirra sum vitjaðu økið. [3]
19. og 20. øld[rætta | rætta wikitekst]
Admiral Nelson vitjaði Monmouth í 1802. Hann visti, hvussu stóran týdning tað hevði við stórum skógarøki har um leiðir, og at økið kundi veita við til Bretsku Sjóverjuna. Seint í 19. øld og tíðliga í 20. øld hevði Monmouth tætt samband við Rolls familjuna, sum bygdi eitt stórt hús á The Hendre beint uttanfyri býin. Í 1904, stovnaði Charles Rolls eina nýggja bil fyritøku saman við Henry Royce, men í 1910 lat hann lív í einari flogvanlukku bert 32 ára gamal. Ein standmynd er reist til minnis um hann á Agincourt Square í Monmouth.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Mounmouth-south.co.uk, A Brief History of the Town of Monmouth
- ↑ Peter Gaunt, Oliver Cromwell, Oxford, Blackwell, 1996, síða 93. ISBN 0-631-18356-6
- ↑ Elisabeth Whittle, "All These Inchanting Scenes: Piercefield in the Wye Valley", Garden History, Vol. 24, No. 1 (Summer 1996), síðurnar 148–161.


text:
21. september
21. september er dagur 264 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 265 um skotár er). 101 dagar eru eftir av árinum. Dagurin er altjóða alzheimerdagur.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1745 - Charles Stuart og hansara jakobitaherur vinna sigur á onglendingum í The Battle Of Prestonpans.
- 1937 - Bókin Hobbin hjá J.R.R. Tolkien verður útgivin.
- 1949 - Kommunistaleiðararnir í Peking kunngera, at Kinesiska Fólkalýðveldið er sett á stovn.
- 1964 - Malta fær sjálvstýri.
- 1998 - Upptøkan av vitnisfrágreiðingini hjá Clinton forseta um samband hansara við Monicu Lewinsky verður sent í sjónvarpi um allan heim.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1931 - Larry Hagman, amerikanskur sjónleikari (JR í Dallas, TX)
- 1934 - Leonard Cohen, kanadiskur sangari og sangskrivari.
- 1947 - Rói Patursson í Tórshavn.
- 1947 - Stephen King, amerikanskur rithøvundur.
- 1968 - Ricki Lake, amerikanskur sjónvarpsvertur.
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1979 - Sámal Joensen-Mikines, málari (f. 1906).


text:
Síging er aldargamal føroyskur siður, sum menn hava brúkt, tá teir fóru at ræna egg, vóru eftir fugli ella seyði. Tá vóru tað fyri tað mesta royndir menn, sum sluppu í línina.
Í 2009 byrjaðu Hvalbingar at bjóða síging til ferðafólk. Sígingin er á Norðbergseiði í Hvalba. Her kunnu ferðandi síga teir 40 - 50 metrarnir niður á helluna. Tá viðrar, er møguleiki at sigla av Norðbergeiði til Fiskieiði, um ikki viðrar at sigla við báti, verður tú hálaður uppaftur við línuni.
Atkomumøguleikarnir eru av teim bestu, koyrandi er heilt til línuna. Her fær tú møguleikan at royna tíni mørk, undir tryggum viðurskiftum.


text:
Vælkomin á heimasíðuna hjá AA í Føroyum.
Anonymir Alkoholikarar er felagsskapur av monnum og kvinnum, ið býta royndir, styrki og vón fyri at kunna loysa teirra felags trupulleikar, og harvið hjálpa øðrum at endurreisa heilsuna aftaná misnýtslu av alkoholi.
Tað einasta, ið krevst fyri at gerast limur, er ynski um at gevast við at drekka. Einki limagjald verður goldið og AA fíggjar seg sjálvt við egnum sjálvbodnum gávum.
AA hevur ikki tilknýti til nakra sekt, trúarbólk, trúarrætning, politiskan bólk ella stovn.
AA tekur onga støðu í stríðsspurningum og vil hvørki berjast fyri ella stuðla nakrari óviðkomandi sak.
Einasta endamál okkara er at halda okkum edrú og at hjálpa øðrum at uppnáa edrúskap.
Copyright © The AA Grapevine, Inc.
AA í Føroyum
Postsmoga 10
110 Tórshavn
e-mail: taenasturad@aa.fo
Viðmerkingar til webmaster@aa.fo


text:
Robin Hood
Robin Hood hevur verið ein partur av Hollywood síðani 1938, men søgan um bogaskjúttan og uppreistrar sinnaða bretan, er nógv eldri enn so. Tað fyrsta man veit um Robin Hood, stavar frá yrkingina piers plowman úr seinnu helvt av 14. øld. Shakespear nýtti eisini navn hansara, men óvist er, um hann veruliga hevur verið til. Nógvir serfrøðingar vilja vera við, at Robin er ein íspunnin persónur. Serliga varð hann nógv nýttur í romantiska tíðarskeiðinum, innan bókmentir. Nógv gomul ongsk kvæði røða um hann og menninar hansara. Í filmhøpi hava nógvir hava haft leiklutin, sum Robin. Errol Flynn hevði leiklutin í 1938 og Kevin Costner aftur í Robin Hood: Prince of Thieves, ið helst er kendasti filmur, um harra Hood.


text:
Svarti snigil
Svarti snigil (frøðiheiti - Arion ater) er best kendi landsnigil her á landi. Svarti snigil verður 100-120 mm langur. Hann er svartur um kroppin, og húðin er rukkut og hál av slími. Kroppurin er avlangur og tjúkkastur um miðjuna. Á høvdinum eru 4 liðilig horn. Tey tvey longstu hornini bera eyga á endanum. Snigilin tevjar við hinum báðum hornunum.
Innihaldsyvirlit
Liviøki[rætta | rætta wikitekst]
Svarti snigil sæst bæði við hús, í bø og haga; men svørtu sniglarnir við hús eru morlittir ella reydligir. Svarti snigil er vanligur á graslendi í bø og haga, har skuggi er.
Føði[rætta | rætta wikitekst]
Svarti snigil etur bleytar plantulutir og eisini soppar. Hann tolir eisini eitursoppar. Á tunguni eru smáar, hvassar tenn, so hon er góð at ríva matin sundur við. Við hesi hvøssu rívitungu skaðar snigilin plantur; men hann er tó ikki mettur at vera skaðadjór.
Nøring[rætta | rætta wikitekst]
Svarti snigil verpur ljós egg, og hann verpur tey í eina holu í moldini ella í vátligt leyv. Áðrenn veturin kemur, doyggja teir gomlu sniglarnir. Eggini og ungarnir liggja í jørðini og liva veturin av.


text:
Tintin
Tintin er teknirøð, sum eisini er gjørd til teknifilm og leikfilm. Belgiski listamaðurin Georges Remi, sum brúkti dulnevnið Hergé, hevur skrivað og teknað teknirøðina um Tintin.
Høvuðspersónurin í teknirøðini, er ungi tíðindamaðurin Tintin, og er saman við hundi sínum Snowie, tann einasti persónur sum er við í øllum bókunum. Á ferðum sínum runt heimin, fær hann hjálp frá ymsum vinum sínum sum eru afturvendandi í bókunum. Har ímillum kaptainin Haddock, loyniløgreglumennirnar og tvíburarnar Dupond og Dupont, og Professor Tournesol sum er eitt sindur av einum ørvitisknokki.
Innihaldsyvirlit
Upplivingar Tintins[rætta | rætta wikitekst]
Bara tvær av søgunum eru givnar út á føroyskum:
- Hin gátuføra stjørnan (10)
- Tignarstavur Ottokars (8)
Tintin í Norðanlondum[rætta | rætta wikitekst]
Danmark[rætta | rætta wikitekst]
Á donskum eru søgurnar givnar út í fleiri umførum í tveimum umsetingum.
Fyrra umsetingin er eftir Jørgen Sonnergaard og varð upprunaliga givin út millum 1960 og 1989. Søgurnar eru givnar út í tilvildarligari raðfylgju, og í talvuni er nummarið sett eftir heitið á søguni. Flestu skreytheftini í hesi røðini eru uppafturprentað fleiri ferðir, tey elstu umleið 15 ferðir.
Seinna umsetingin er eftir Niels Søndergaard og varð upprunaliga givin út millum 2005 og 2007 í innbundnum bókum uttan nummar á. Síðani er øll røðin eisini givin út í minni innbundnum bókum nevnd minicomics; henda røðin hevur rætta nummarið á rygginum. Frá 2011 og fram til 2013 verður nýggja umsetingin eisini givin út í teimum vanligu skreytheftunum, men uttan nummar á rygginum.
Noreg[rætta | rætta wikitekst]
Á norskum (bokmål) eru søgurnar eisini givnar út í fleiri umførum. Fyrstu ferð, í 1972, vórðu bara 4 søgur givnar út. Aðru ferð, í 1978 - 1980, vórðu 12 søgur givnar út. Triðju ferð, í 1984 - 1990, vórðu allar givnar út, bæði sum skreythefti og innbundnar. Í øllum trimum førum var raðfylgjan tilvildarlig, og nummarið er við í talvuni- Fyrsta raðfylgjan í tuborgklombrum, onnur raðfylgja í kantutum klombrum, og triðja raðfylgjan í vanligum avrundaðum klombrum.
Fjórðu ferð vórðu tær 23 fyrstu søgurnar givnar út í rættari raðfylgju í 8 bókum, sum bert kundu keypast saman í eini eskju. Hendan útgávan var nakað minni enn hinar báðar.
Fimtu ferð, 2010 - 2012, vórðu allar 24 søgurnar givnar út í 24 bókum við tveimum søgum í hvørjari. Tíverri ikki í kronologiskari raðfylgju.
Svøríki[rætta | rætta wikitekst]
Ísland[rætta | rætta wikitekst]
Søgurnar vórðu eisini útgivnar á íslenskum í 1970-árunum í tilvildarligari raðfylgju. Tinni í Sovétríkjunum varð ikki útgivin fyrr enn í 2007, vegna politisk innihald hennara, ið tóktist vera sera eymt evni í 1970 og 1980-árunum. Bøkurnar vórðu útgivnar av forlagnum Fjölvi, og eru flestar umsettar av manni sum eitur Loftur Guðmundsson. Niðanfyri listi vísir, hvat ár bøkurnar eru útgivnar á íslenskum.
- 1971 - Nr. 7. Svaðilför í Surtsey - (L'Ile noire)
- Nr. 10. Dularfulla stjarnan - (L'Étoile mystérieuse)
- 1972 - Nr. 4. Vindlar Faraós - (Les Cigares du Pharaon)
- Nr. 16. Eldflaugastöðin - (Objectif Lune)
- 1973 - Nr. 9. Krabbinn með gylltu klærnar - (Le Crabe aux pinces d'or)
- Nr. 17. Í myrkum mánafjöllum - (On a marché sur la Lune)
- 1974 - Nr. 8. Veldissproti Ottókars konungs - (Le Sceptre d'Ottokar)
- Nr. 13. Sjö kraftmiklar kristallskúlur - (Les Sept boules de cristal)
- Nr. 14. Fangarnir í sólhofinu - (Le Temple du soleil)
- Nr. 20. Tinni í Tíbet - (Tintin au Tibet)
- 1975 - Nr. 6. Skurðgoðið með skarð í eyra - (L'Oreille cassée)
- Nr. 15. Svarta gullið - (Tintin au pays de l'or noir)
- Nr. 18. Leynivopnið - (L'Affaire Tournesol)
- Nr. 19. Kolafarmurinn - (Coke en stock)
- 1976 - Nr. 2. Tinni í Kongó - (Tintin au Congo)
- Nr. 3. Tinni í Ameríku - (Tintin en Amérique)
- Nr. 11. Leyndardómur Einhyrningsins - (Le Secret de la Licorne)
- Nr. 22. Flugrás 714 til Sydney - (Vol 714 pour Sydney)
- 1977 - Nr. 5. Blái Lótusinn - (Le Lotus bleu)
- Nr. 12. Fjársjóður Rögnvaldar rauða - (Le Trésor de Rackam le Rouge)
- Nr. 21. Vandræði Vaílu Veinólínó - (Les Bijoux de la Castafiore)
- Nr. 23. Tinni og Pikkarónarnir - (Tintin et les Picaros)
- 2007 - Nr. 1. Tinni í Sovétríkjunum - (Tintin au pays des Soviets)
Teknifilmsrøð[rætta | rætta wikitekst]
21 av teimum 24 bókunum vórðu útgivnar sum teknifilmar, og vórðu allir hesir filmar útgivinir, yvir 3 seriur, við íslenskari talu. Í vanligari talu verða teir kallaðir ""Tinnamyndirnar" (á føroyskum "Tintin filmarnir". Í fyrsta umfari, tá filmarin vórðu útgivnir í 1980-árunum var tað bert ein persónur, sjónleikarin Eggert Þorleifsson, sum tosaði fyri allar persónarnar í filmunum. Men mitt í 2000-árunum vórðu filmarnir endurútgivnir við fleiri røddum. Nakað sum var nógv umtalað, tí ættarliðið sum vaks upp við filmunum í 1980 og 1990-árunum, vildu meina at tað tók sjarmuna frá hesum klassisku teknifilmum, og at tað var óneyðugt at broyta nakað sum ikki var í ólagi.
Í 2011 kom biograf filmurin The Adventures of Tintin: The Secret of the Unicorn, sum varð leikstýrdur av Steven Spielberg. Áskoðarar kundu velja um tey sóu filmin í biografunum á íslenskum ella enskum.
Yvirlit yvir Tintin bøkur og heiti teirra á Norðurlandamálum[rætta | rætta wikitekst]
Tintin et le lac aux requins er gjørt eftir einum teknifilmi, og og er tí umdeilt um bókin kann teljast við í savninum.
Ávísing úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Upplivingar Tintins á donsku ComicWiki
- Tintin á donsku ComicWiki
- Tintin á norsku Minetegneserier
- Tintin á svensku Seriewikin
- Tintin á íslensku Wikipedia.


text:
1950
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 24. apríl - Kongsríkið Jordan var stovnað.
- 8. november - Løgtingsval Tjóðveldisflokkurin kom fyrstu ferð á ting.
- 15. desember - Kristian Djurhuus verður løgmaður í Føroyum.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 18. juni - Hanus G. Johansen
- 22. august - Kári P.
- 25. august - Jógvan Isaksen
- 8. oktober - Lasse Klein
- 1. november - Gerhard Lognberg


text:
Thomas Kingo
Thomas Hansen Kingo varð føddur tann 15. desember 1634 í Slangerup í Sæland, Danmark og deyður tann 14. oktober 1703 í Odense, Danmark. Hann var biskupur á Fjóni og sálmaskald.
Kingo bleiv guðfrøðingur í 1658, síðani húslærari og prestur, til hann gjørdist biskupur á Fjóni í 1677. Hann er best kendur fyri at yrkja sálmar, men hevur eisini yrkt hópin av skemtivísum, tættum, lýriskum náttúrulýsingum og heiðurskvøðum. Hann hevði við sálmunum í Den forordnede ny Kirkepsalmebog (Kingo-sálmabókin) frá 1699 ómetaligan týdning fyri kristnitrúnna í Føroyum fram til 20. øld.


text:
Sandavágur
Sandavágur er ein bygd í Vágum. Sandavágur er tríggjar ferðir kosin at vera best røkta bygd í Føroyum. Tað hendi í 1997, 2003 og aftur í 2008.[1] Í Sandavági eru ymisk felagshús. Við fótbóltsvøllin er SÍF-húsið, og harumframt eru eisini onnur felagshús, t.d. kirkja, samkomuhús til kristiligar fundir og losjan Vakhús. Í bygdini er eisini ein viðarlund, Viðarlundin á Abbreyt.
Innihaldsyvirlit
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Sandavágs Ítróttarfelag varð íbirt 11 nov. í 1906.
Í Sandvági er eitt virkið ítróttarfelag – SÍF, sum stendur fyri "Sandavágs Ítróttar Felag". Virksemið hjá felagnum fevnir um fótbólt, hondbólt, flogbólt og kappróður. Ørnin hevur vunnið FM í 5-mannaførum við kvinnum árini 1988, 1990, 1991, 1997, 1998 og 2006.[2] Í bestu fótbóltsdeildini manna bygdirnar Sandavágur og Sørvágur eitt felags lið undir heitinum 07 Vestur. Ítróttarhúsið í Sandvági virkar sum eitt bygdar- og ungdómshús. Tað er karmur um so at siga alt felagslív í bygdini. Gjørdur er graslíkisvøllur og hús til ítróttafelagið á Valloyruni. SÍF húsið er mentanarmiðdepil í bygdini; har eru fundir, brúdleyp, veitslur, dansur o.a.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Sandavágur er gomul bygd; men vit vita ikki við vissu, hvussu gomul hon er. Í bøstykkinum, sum rópt verður í Toftini, tað er har, sum bygdarráðshúsið nú er, hava fornfrøðingar grivið hústoftir út, sum teir halda hava verið bústaðir seinast í víkingaøld.
Í Eingjartoftum, sum er millum býlingarnar Sandar og Steig, varð funnin ein rúnasteinur í 1917, ið seinni fekk navnið Sandavágssteinurin. Innskriftin verður lisin soleiðis: Torkil Onundarson eystmaður av Rogalandi bygdi henda stað fyrst. Rúnakønir menn siga, at rúnasteinurin er frá umleið ár 1200. Hildið verður tí, at hesin Torkil Onundarson er tann fyrsti, sum bygt hevur á tí staðnum í bygdini. Rúnasteinurin stendur nú í Sandavágs kirkju.
Stórur og seyðaríkur hagi liggur til bygdina, 24 merkur á Sondum og 24 merkur á Steig. Í 1555 var Steigargarður lagdur til løgmansembætið. Hetta kom í lag við kongsbrævi, dagfest 19. mars. Flestu løgmenninir fluttu á Steig at búgva. Íløgmanstíðini setti løgmaður sín dám á bygdina á mangan hátt, eitt nú kirkjuna. 1816 var løgtingið avtikið og løgmansembætið niðurlagt, og Steigargarður var seldur í 1822; tá høvdu 17 løgmenn verið í hesum embætinum. Seinasti løgmaðurin æt Jørgen Frants Hammershaimb (1805 – 1816). Sonur hansara, Vencil Ulrik Hammersheimb, var føddur á Steig í 1819. Hann gjørdist væl kendur millum føroyingar, tí at hann legði grundina undir føroyska skriftmálið, og hann gav út ymsar bøkur á føroyskum. Føroyingar reistu honum prýðiligan minnisvarða á Steig í 1919.
Tá ið løgmansgarðurin varð seldur, var jørðin lutað sundur í átta lutir. Tríggjar merkur hvør. Bæði sandavágsmenn og fremmandir menn keyptu, og summir teirra fluttu í bygdina at búgva. Hetta hevði týdning fyri bygdarlívið og eisini búskaparligan týdning.
Í bóndasamfelagnum vóru høvuðsvinnuvegirnir annaðhvørt jarðarbrúk ella útróður. Um aldarskiftið fingu sluppirnar rættiligan týdning. Fólksins lívskor og viðurskifti broyttust. Í 1895 varð fyrsta skipið keypt til Sandavágs, og so við og við komu fleiri skip aftrat, so at í fyrra krígnum vóru 20 skip.
Størsta handilsvirkið og reiðaravirkið hevði Jógvan Elias Thomsen í Haraldsstovu. Fyrsta skipið keypti hann í 1906, og í 1920 reiddi hann 14 skip út. Tíðliga fór hann at turka fisk frá skipum og útróðrarbátum, og turkihús bygdi hann úti í Gjógv.
Aðrir góðir vinnulívsmenn hava eisini verið, eitt nú feðgarnir Niels Jacob og Hjalmar Nielsen, Eivind Rasmussen og Zacharias Nielsen. Zacharias Nielsen bygdi sær nútíðar turkihús, og í fimmtiárunum og sekstiárunum var nógvur fiskur turkaður har. Hann reiddi nøkur skip út, sum hann átti saman við øðrum, og línuskipið Reynsatind, sum hann átti einsamallur.
Samvinnufelagið hevur átt fleiri trolarar. Í 1984 keyptu teir stásiliga rækjutrolaran Høgafoss. Samvinnufelagið hevur verið týdningarmikil arbeiðsgevari í bygdini. Onkuntíð varð maður út næstan øðrum hvørjum húsi við trolara hjá felagnum. Høgifossur bleiv seldur av bygdini í 2005.
Onnur reiðaravirki, ið nú eru, eru: P/F Fossá, sum eigur Venus, P/F Hýsisá, sum eigur skipini Vesturtúgvu og Mars Chaser, og P/F Hans Pauli í Horni, sum eigur kemikaliuskipi Tóru.
Sandavágur er brimpláss, tí varð farið í samarbeiði við miðvingar at gera brimgarð og bryggju í Miðvági. Eisini bygdu teir flakavirkið, Snarfrost, í felag. Nú eigur Føroya Fiskavirking flakavirkið. Á Giljanesi er niðursjóðingarvirkið Kovin, har sjóað verður niður rogn og rækjur. Norðuri við Fútaklett er stór smoltstøð. Hesi virkini hava stóran búskaparligan týdning fyri bygdina. Annars er at nevna, at vakstrarhús, tannlæknastova, hárfríðkanarstovur, snikkaravirki, bilverkstaður, timburhandil, málingahaldil, klædnahandlar og aðrir handlar eru í bygdini.
Skúlin í bygdini er bygdur í 1896; fyri stuttum er hann gjørdur av nýggjum innan. Á Giljanesi bygdu báðar bygdirnar felagsskúla í 1961. Ítróttahøll varð bygd upp í skúlan í 1983. Tá vóru eisini gjørdar skúlastovur, skúlakøkur, smíðstova og bókasavn. Nógv virksemi er í ítróttarhøllini, bæði skúlin, ítróttarfeløgini og onnur brúka hana.
Sandavágur er gomul kirkjubygd og einki er at ivast í, at kirkjur hava verið í tí katólsku tíðini. Úr skrivligum keldum vita vit, at seks kirkjur hava verið í bygdini. Niðri á Oyru hava fýra kirkjur staði. Kirkjan, ið nú er, er bygd í 1917. Magnus á Kamarinum, arkitektur, úr Havn teknaði kirkjuna og stóð fyri byggingini. Meiniheitshús varð bygt í 1926. Nú er nógv bygt upp í tað. Har eru sunnudagskúli, møti, ungdómsmøti og annað kristiligt virksemi. Losja Vakhús, sum er fráhaldsfelag, varð stovnað fyrst í tríatiárunum, og nøkur ár seinni bygdu teir sær hús.
Prýðiligt bygdarráðshús er bygt í 1982. Avtrat kommunalu fyrisitingina, eru Vága Sjúkrakassi, Vága Kunningarstova og Barnaverndartænastan fyri Vágar, Vestmanna og Kvívík, í húsinum eru eisini viðtalurúm til læknarnar.
Í Dagstovnurin Sóljugarði eru vøggustova, barnagarður og frítíðarheim, eini 80 børn eru í skipanini. Í Sóljugarði starvast 20 fólk.
Arbeitt verður við at gera nýggja útstykking í Sørpum, omanfyri vegin , har verða 30 grundstykkir. Meira enn helvtin av stykkinum eru umbiðin.
Bøtt er um tey tøkniligu viðurskiftini ymsastaðni í bygdini. Dentur er lagdur á at hava bygdina reina og vakra. Í 1997, 2003 og 2008 vann Sandavágur kappingina um at gerast best røkta bygd í Føroyum.
Sandavágs kirkja[rætta | rætta wikitekst]
Í Sandavágs kirkju stendur ein av fáu føroysku rúnasteinunum.
Sandavágssangurin[rætta | rætta wikitekst]
Sandavágssangurin varð yrktur til eina vestanstevnu, sum varð hildin í Sandavági. Jóhannes Olsen (pápi Knút Olsen) yrkti orðini til lagið Venner ser på Danmarks kort, men seinni hevur Knút Olsen smíðað lag til sangin.
Rithøvundar[rætta | rætta wikitekst]
-
Samuel Jacob Sesanus Olsen (Jacob Olsen).
-
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Halga stund, ber signing og frið. Í: Jólaboð 2006.


text:
Loðin nashyrningur
Loðin nashyrningur (loðnashyrningur?) (Coelodonta antiquitatis) er eitt útdett slag av nashyrningum sum helt til á norðaru grasslætunum og tundraøkjunum í Eurasia i pleistocænska tíðarskeiðinum. Loðin nashyrningur livdi seinastu ístíðina av, kanska fram til ár 8.000 f.Kr. í Siberia - hendan dagfesting er tó ivasom.
Útsjóndin á djórinum var upprunaliga bert kend frá holutekningum, men í 1929 var eitt heilt ræ við skinni funnið í eini asfaltsgoymslu í Starunia í táverandi (millumkrígstíðar) Póllandi, núverandi Ukraina; hetta ræ verður nú sýnt fram á náttúrusøguliga savninum í Kraków í Póllandi.


text:
Bókaframløga í Norðurlandahúsinum
Í hesum døgum gevur Forlagið í Støplum út skaldsøgu eftir íslendska høvundin Bjarna Bjarnason, sum Carl Jóhan Jensen hevur týtt til føroyskt.
Bjarni Bjarnason, sum búði í Føroyum nøkur av uppvakstrarárum sínum, skrivar í skaldævisøguni Andlit júst um sín uppvøkstur frá at vera smádrongur í hálvfjerðsunum, til hann sum ungur maður fram undir aldaskifti roynir at fóta sær sum rithøvundur í Reykjavík.
Ein kapittul í bókini ber heiti Nólsoy og er um tíðina, høvundurin sum smádrongur flutti til Føroya saman við pápanum og nýggju konu hansara at búgva. Í Nólsoy hittir hann Arnabba og fær tíðina at ganga við at fiska á keiini. Hugurin til skúlan var lítil, og ístaðin tók hann sær fyri at henta fløskur til lívsins uppihald, og tað, hann ikki át fyri, setti hann í ein gittargrunn. Eisini fær lesarin at vita, hvussu smádrongurin upplivir grindadráp, meðan hann enn býr í Føroyum
Í bókini verður lesarin tikin við á eina ferð gjøgnum bókmentir, dreymar og rákaldan veruleika í fleiri londum: Íslandi, Føroyum, Svøríki og Onglandi.
Á leiðini er høvi at hitta ørgrynni av fyndiga lýstum mannskepilsum, bæði kall- og kvennkyns, alt frá ljótastu djevlum og fyllibyttum til yvirjarðlig góðdýr.
Bjarni Bjarnason er føddur 1965 og telist millum bestu samtíðarhøvundar í Íslandi. Hann hevur fingið bæði bókmentavirðisløn Tómasar Guðmundssonar og bókmentavirðisløn Halldórs Laxness.
Hann vakti fyrst av álvara ans við skaldsøguni Endurkoma Mariu (1996), sum var í uppskoti til íslendsku bókmentavirðislønina sama ár og hevur havt stóra ávirkan á íslendskar samtíðarbókmentir.
Verk eftir Bjarna Bjarnason eru týdd til fleiri mál, eitt nú týskt, enskt og arabiskt.
Nú skaldsøgan Andlit verður útgivin á føroyskum og Bókadagar eru í Norðurlandahúsinum hetta vikuskifti, verður høvi at hitta Bjarna Bjarnason í Norðurlandahúsinum leygardagin 23. november kl. 15.30. Tá fer Dorit Hansen ritstjóri á Námi at hava samrøðu við høvundin, sum fer at greiða frá sínum skaldskapi, sínum sambandi við Føroyar, umframt at hann fer at lesa burtur úr føroysku útgávuni á føroyskum. Tiltakið leygardagin fer fram í Klingruni.
Skaldsøgan Andlit telur 260 blaðsíður og kostar 260 krónur í bókasølunum.


text:
Olympiskir leikir
Fjórða hvørt át senda flestar tjóðir síni bestu ítróttafólk til Olympisku leikirnar (OL) at kappast. Fleiri enn 7.000 ítróttafolk eru við í umleið 25 ítróttagreinum. Nýggjar koma til og aðrar detta burtur. Fólk í millióntali sita við hús og fylgja við á sjónvarpsskríggja.
Tað vóru forngriksku Olympisku leikirnir fyri 2.000 árum síðan, sum birtu upp undir nútíðar leikir. Nútíðar Olympiskir leikir vóru á fyrstu sinni í Athen í Grikkalandi í 1896. Einstaklingar ella lið kappast, ikki tjóðir. Ongari tjóð ber til at vinna Olympisku leikirnar, og Altjóða Olympiska Nevndin (IOC) velur altíð ein bý at vera vertur og ikki eitt land. Ítastu kappingarfólkini vinna sær heiðursmerki í bronsu, silvuri ella gulli, men ikki pening.
Fornu Olympisku leikirnir vóru í fyrstuni havdir Zeusi til heiðurs. Teir vóru í Olympia frá 776 f.Kr. til 393 e.Kr. Í fyrstu leikunum var einans kapprenning, men seinni varð kappast í longdarlopi, diskoskasti, nevaleiki, fimmdysti, renning og kapping við rossi og stríðsvogni. Bara menn sluppu at royna seg ella at hyggja at. Kvinnurnar høvdu aðrar leikir at heiðra gudinnuna Heru.
Hátíðardámur er, tá ið Olympisku leikirnir verða settir. Týdningarmesta løtan er, tá ið Olympiski eldurin verður kveiktur við kyndli. Rennarar hava skifts at borið kyndilin við eldi úr Olympia í Grikkalandi allan vegin hagar, ið leikirnir skulu vera. Soleiðis hevur verið síðan í 1928, tá ið Pierre de Coubertin barónur (f. 1. januar 1863 - d. 2. september 1937), sum endurstovnaði Olympisku leikirnir, heitti á ítróttafólk, at "halda lív í eldinum, ið umboðar endurfødda Olympiska andan". Olympiski eldurin brennur oman fyri Olympiska ítróttastaðin.
Olympiskir vetrarleikir hava verið síðan í 1924. M.a. eru skirenning, íshockey, skílop og skoyturenning á skránni. Altíð eru nógvir áskoðarar til t.d. skilopskappingarnar í vetrar OL.


text:
Tibet
Tibet (tibetanskt: བོད, kinverskt: 西藏) er ein landslutur í Fólkalýðveldið Kina. Allastaðni í landslutinum standa kloystur, og ein fjøld av fólkinum eru munkar.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Tibet verður ofta kallað heimstekjan, tí tað er hægsta land í heiminum. Tibet er so stórt sum Grønland. Meginparturin av tí er hægri enn 2.000 metrar. Høvuðsstaðurin eitur Lhasa. Hann stendur í tí fruktabesta partinum av landslutinum, har sum teir stóru garðarnir við abrikosutrøum, fersknutrøum og súreplatrøum eru. Og ímillum garðarnar er grasgóður bøur og grønur hagi, har seyður og jakkoksar ganga á biti. Á teimum turru heiðunum býr flytifólkið. Tey hava jakkoksar og onnur dýr, sum tola væl kulda. Jakkoksin mjólkar nógva og tjúkka mjólk, og mjólkin er høvuðsføðslan hjá flytifólkinum.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið í Tibet fekk leingi frið fyri øðrum, tey høvdu sítt land, sína mentan og sína trúgv fyri seg sjálvan.
Í Tibet vaks upp ein serlig grein av buddusmuni, sum tey kalla mahayanalæran. Høvuðsmaðurin fyri mahayanalæruna eitur Dalai Lama. Dalai Lama búði í Lasha saman við einum tali av munkum.
Í 1959 tók Fólkalýðveldið Kina ræðið í Tibet og gjørdi tað til ein kinverskan landslut. Dalai Lama, sum áður hevði stýrt landinum, mátti rýma til India og býr nú har í útlegd.