text:
14. september
14. september er dagur 259 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 260 um skotár er). 106 dagar eru eftir av árinum.
Í Føroyum hevur eisini verið eitt tíðindablað við heitinum 14. september - sí 14. september (tíðindablað).
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1752 - Bretland fer at brúka gregorianska álmanakkan. 52 ár eftir Danmark.
- 1901 - 42 ára gamli amerikanski varaforsetin Theodore Roosevelt verður 26. forseti í USA,
eftir at William McKinley doyði av skotunum, hann fekk vikuna fyri.
- 1911 - Russisk forsætisráðharrin Peter Stolypin verður myrdur.
- 1946 - Fólkaatkvøða er í Føroyum, um Føroyar skulu hava eina heimastýrisskipan ella loysing.
Flestar atkvøður vóru fyri loysing; 48,7%. Valluttøkan var 67,5%
- 1964 - Bretska dagblaðið The Daily Herald steðgar útgávuni og verður avloyst av The Sun.
- 1975 - Málningurin "Náttarvaktin" hjá Rembrandt verður karvalur sundur av einum vitjandi á savninum í Amsterdam.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1949 - Tommy Seeback, danskur tónleikari og tónasmiður (d. 2003)
- 1958 - Debbie Cameron, amerikansk/dansk sangari
- 1959 - Mary Crosby, amerikanskur sjónleikari
- 1959 - Morten Harket, norskur rocktónleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1927 - Amerikanski dansarin Isadora Duncan doyr í bili, tá ið hálsturriklæði hennara verður fast í hjólinum Bugatti bilinum.


c: text/html

text:
Mahmoud Ahmadinejad
Mahmoud Ahmadinejad (persiskt: محمود احمدینژاد Mahmūd Ahmadinezhād), * 28. oktober 1956, er 6. forsetin í Iran. Hann gjørdist forseti tann 3. august, 2005. Eftirnavnið stavast eisini Ahmadinezhad.
Ahmadinejad var borgmeistari í Teheran í Iran), frá 3. mai 2003 til 28. juni 2005. Áðrenn politiska karriera hansara byrjaði, var Ahmadinejad bygningsverkfrøðingur og professari við Iran University of Science and Technology.
Sum heild verður Ahmadinejad sæddur sum ein religiøsur konservativur persónur, við víðgongdum islamistiskum og populistiskum sjónarmiðum.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Barack Obama
Barack Hussein Obama jr. (føddur 4. august 1961 í Honolulu, Hawaii) er núverandi forseti í Sambandríki Amerika. Hann er 44. í røðini og umboðar demokratarnar. Obama er sonur Stanley Ann Durham úr Kansas og Barack Obama eldra úr Kenja. Klokkan 17:05 føroyska tíð 20. januar 2009 varð Obama tikin í eið sum tann 44. amerikanski forsetin. Stutt áðrenn Barack Obama varð tikin í eið sum forseti, varð Joe Biden tikin í eið sum varaforseti.
Tað var í Kogelo í Vesturkenja, at pápi Barack Obama varð føddur. Hóast Obama ongantíð kendi pápa sín av álvara, so verður hann í Kenja mettur sum ein, ið er haðani. Nógvastaðni í Kenja er andilitið á Obama at síggja á blusum, og fólkið í Kenja setir sítt álit á, at Obama fer at gera sítt til at hjálpa fólkinum í Afrika. Pápi Obama var svartur og mamman hvít, men kanningarnar hjá ættargranskarunum vísa, at tað er í móðurættina, at forsetin er í ætt við tann afroamerikanska trælin John Prunch, sum búði í tí, sum nú er staturin Virginia. Kanningarnar hjá ættargranskarunum hava avdúkað, at hesin John Prunch flýddi úr Virginia, men varð tikin í Maryland og dømdur at liva sum trælur. Hann verður tí mettur sum tann fyrsti trælurin í USA, sum er skrásettur sum trælur í amerikonskum skjølum.
Eingin amerikanskur forseti hevur ferðast so nógv í sínum fyrsta emblætisári sum Barack Obama. Enn hevur hann bara verið forseti í góðar átta mánaðir, og hesa tíðina hevur hann verið í 16 londum ella eitt fleiri enn George Bush eldri, sum vitjaði 15 lond í sínum fyrsta forsetaári.
Innihaldsyvirlit
Trúgv[rætta | rætta wikitekst]
Obama og familja hansara fóru úr Trinity United Church í Chicago í Illinois í 2008, tí at pastorurin, Jeremiah Wright, kom fram við umstríddum útsagnum um millum annað 11. september 2001. Eisini segði hann, at afroamerikanarar áttu heldur sungið "Gud dømi Amerika" enn "Gud signi Amerika". Fyrst tók Obama frástøðu frá útsagnunum, men seinni varð Obama noyddur at slíta bondini [1].
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Guantánamo fangalegan[rætta | rætta wikitekst]
Beinanvegin, Obama fór til arbeiðis sum forseti, gav hann boð um at lata Guantánamofangalegan á Kuba aftur. Obama gav boð um, at øll mál móti fangum í Guantánamoleguni, sum eru undir illgruna fyri yvirgang, skulu steðga fyri fyrst í 120 dagar. Avgerðin ávirkar 21 mál, millum annað eitt mál um deyðadóm yvir fimm fangar, sum eru ákærdir fyri at hava framt yvirgangsálop móti USA 11. september í 2001. Obama lovaðí valstríðnum, at hann fer at steingja fangaleguna í Guantánamo. Hann hevur skotið upp, at fangarnir har skulu koma fyri sivilar dómstólar í USA. Avgerðin vísir, at nýggi forsetin hevur heilt aðra hugsan um Guantánamo enn undanmaður hansara í Hvíta húsinum, George W. Bush. Obama skrivaði undir fráboðanina um Guantánamo í Hvíta húsinum, har varaforsetin, Joe Biden, eisini var hjástaddur.
Marijuana[rætta | rætta wikitekst]
Barack Obama er ein av teimum sum heldur at tað er í hægstu tíð at legalisera stoffið í Sambandsríkinum Amerika. "Framhaldandi gransking er komin til niðurstøðuna at hetta stoffið sammett við til dømis alkohol og tubbak er eitt munandi minni farligt stoff, sigur Obama [2]. Hann var fyrr ímóti eini legalisering, men hevur snarað í spurninginum.
Deyðshóttanir[rætta | rætta wikitekst]
Trygdin rundan um Obama er ómetalig stór og umfatandi. Tá Obama varð tikin í eið sum forseti, vóru heili 5.365 myndatól, ið hildu eygað við økjum, har hátíðarhaldið varð hildið. Ein 20 ára gamal maður úr Colorado er skuldsettur fyri at hava hótt við at drepa Obama.
Talið á deyðshóttanum móti amerikanska forsetanum er vaksið nógv, síðani Barack Obama tók við starvinum í januar 2009. Obama fær umleið 30 deyðshóttanir um dagin. Tað er 400 prosent fleiri, enn fyrrverandi forsetin, George W. Bush [3]. Almenningurin fær ikki innlit í hóttanirnar, sum verða kannaðar av trygdarfólki forsetans, Secret Service. Amerikanskir fjølmiðlar skriva, at nógvar av hóttanir eru rasistiskar, verður sagt.
Friðarheiðursløn Nobels[rætta | rætta wikitekst]
Klokkan 6 um morgin 10. okt í 2009, vesturamerikanska tíð, bleiv Obama vaktur til tíðindini um, at hann hevði fingið friðarheiðursløn Nobels. Obama sjálvur sigur at hann ikki heldur, at hann hevur uppiborið at fáa heiðurin, tá ein hugsar um fólk sum Nelson Mandela og Martin Luther King. Hinvegin er tað hent fyrr, at fólk hava fingið heiðurin fyri tað, sum tey helst fara at gera.
Har er kortini nógv sum talar fyri, at Obama ikki skuldi fingið heiðurin. Fyri tað fyrsta er hann í tveimum kríggjum, brotini á altjóða mannarættindi undir Bush fáa helst ikki avleiðingar og Guantanamo Bay er enn opin. Obama hevur heldur ikki fingið nógv ítøkulig úrslit. Hann er júst farin undir at royna at fáa frið í Miðeystri, tosar við Norðurkorea og USA er betri dámt enn undir Bush.
Eitt tað einasta ítøkuliga úrslitið er, at USA og Russland hava bundið seg til, at minka um atombumbur teirra, soleiðis at tey ikki kunnu spreingja jørðina í luftina so ofta sum annars. Legg afturat, at nomineringarnar til Nobel heiðurslønina lótu aftur 1. februar - 12 dagar eftir at Obama fekk sessin sum forseti - og ein kann veruliga loyva sær at ivast í, hvørt tað ikki er ov tíðliga, at geva Obama heiðurin.
At amerikanski forsetin Obama bleiv kosin vinnari av friðarheiðursløn Nobels, hevur skapt stórt kjak kring allan heimin. Meðan summi halda avgerðina vera eina djarva avgerð av Nobel-nevndini, eru tað nógv, ið ákæra nevndina fyri at hálova vøkur orð og ætlanir heldur enn ítøkiligar atgerðir við tað, at Obama hevur bert sitið í átta mánaðir sum forseti, og hevur ikki gjørt nógv av sínum orðum til veruleika.
Mest atfinningarsomu røddirnar skýra Nobels-friðarheiðuslønina sum beinleiðis meiningsleysa, og her verður víst á, at Obama sum amerikanskur forseti er ovasti leiðari av amerikanska herðinum, og sostatt er leiðari av tveimum kríggum - í Irak og Afghanistan. Júst sama dag, sum Obama skal taka ímóti heiðurslønini, fer hann eftir ætlan at byrja samráðingar at senda fleiri herðmenn til Afghanistan. Eisini verður víst á, at síðan 20. januar, tá Barack Obama bleiv forseti, eru minst 1373 sivil ósek mennisku í Afghanistan og 2458 sivil í Irak sambært ST og Iraq Body Count. Harumframt hava 377 herðfólk latið lív í Operation Enduring Freedom í Afghanistan og Irak.
Barack Obama, kann eftir øllum at døma takka nýggja formanninum í Nobel-nevndini, Thorbjørn Jagland (Ap), fyri, at hann fær friðarheiðursløn Nobels, skrivar norska blaðið, Verdens Gang. Tríggir limir í nevndini mæltu frá at lata Obama heiðurslønina, tí hann bert hevur sitið í forsetasessinum í níggju mánaðir. Keldur vátta fyri VG, at ein meiriluti í Nobel-nevndini tíðliga í viðgerðini vísti aftur, at amerikanski forsetin skuldi fáa heiðurslønina. Serstakliga vóru Inger-Marie Ytterhorn úr Framburðsflokkinum og fyrrverandi forkvinnan í Høgra-flokkinum, Kaci Kullmann Five, ivasamar um Obama. Ågot Valle úr Sosialistiska Vinstraflokkinum var eisini ivasom. Tá avtornaði varð Nobel-nevndin á einum máli um at lata amerikanska forsetanum friðarheiðurslønina í ár. Sambært VG var tað nevndarformaðurin, fyrrverandi norski forsætisráðharrin, Thorbjørn Jagland, sum strongdi á at lata Barack Obama heiðurslønina, og floksfelagi hansara í nevndini, Sissel Rønbeck, tók undir við honum.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.nbcnews.com/id/27775757/
- ↑ http://www.vg.no/nyheter/utenriks/artikkel.php?artid=10120509
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/barackobama/5967942/Barack-Obama-faces-30-death-threats-a-day-stretching-US-Secret-Service.html


text:
Bergtóra Hanusardóttir er fødd í Havn í 1946 og er sertannlækni í ortodonti og rithøvundur. Ferðaðist sum barn og ung í Skúgvi og í Kirkjubø, var virkin í ítrótti og dansi og við tíðini eisini í feløgum, í fólkarørsluni fyri frælsi, friði og kvinnurættindum, og í almennu nevndunum fyri javnstøðu og vísindasiðsemi.Var tvey skifti ábyrgdarblaðstjóri á Kvinnutíðindum og luttók í Altjóða Kvinnuráðstevnum ST’s í Beijing 1995 og í New york ár 2000.
Bergtóra gjørdi av álvara vart við seg sum høvund, tá ið hon í 1990 gav út skaldsøguna Skert flog um eina føroyska kvinnu fødd fyri aldaskiftið 1900. Hon hevur somuleiðis skrivað stuttsøgur og søguliga skaldsøgu, og við skaldsøguni Burtur 2006 verður lesarin á fyrsta sinni førdur inn í tað føroyska útisetalívið í Keypmannahavn.
Mentuanrgrunnur Studentafelagsins hevur givið út:
Burtur. Skaldsøga, 2006.
Suðar dýpið reyða. Skaldsøga, 1999.
Loynigongir. Søgur, 1993.
Skert flog. Skaldsøga, 1990.


text:
Landsstýrið fer at biðja ein altjóða gerðarrætt avgera, um ES kann loyva sær at boykotta Føroyar.
Løgmaður fekk fyri einum góðum mánaða síðani sjey milliónir krónur at keypa sær serkunnleika at hjálpa landsstýrinum við at fyrireika gerðarættarmálið.
Fyrireika mótspælið
Nú handilsforðingarnar nærkast av álvara, er landsstýrið eisini farið undir at leggja síðstu hond á sítt mótspæl.
Tá landsstýrið hevur lagt málið fyri altjóða gerðarrætt, og tað verður, sum Útvarpið skilir, gjørt í dag, fær tað sum skilst steðgandi virknað. Og so kunnu tiltøkini hjá ES neyvan setast í verk, so leingi gerðarrætturin situr.
Havrættarsáttmálin
Altjóða gerðarrætturin, sum Føroyar fara at heita á, er partur av Havrættarsáttmálanum hjá ST.
Nakrar fáar dagar eftir at handilsforðingarnar væntandi eru komnar, hittast samráðingarfólkini hjá strandarlondunum í London at tosa um, hvussu norðhavssildin skal býtast næsta ár. Tann fundurin verður 2. og 3.september.
Fiskivinnu- og alinevndin hjá ES samtykti 31.juli at seta Føroyum handilsforðingar.
Stórur meiriluti fyri resving
268 atkvøður vóru fyri at revsa Føroyar og 17 ímóti. Lond, sum hava 68 atkvøður tilsamans, atkvøddu ikki. Fyri at verða samtykt skuldi uppskotið hava minst 260 atkvøður av teimum 352 atkvøðunum hjá teimum 28 londunum í ES, so meirilutin fyri at boykotta Føroyar var bara níggju atkvøður.
Danmark, sum hevur sjey atkvøður, atkvøddi nei. Og tað gjørdi eittans annað land eisini. Bulgaria, sum hevur tíggju atkvøður, atkvøddi eisini ímóti handilsforðingunum.
Les eisini
Ógegnið er kært til Løgtingsins umboðsmann, og avgerðin um veiðiloyvið hjá Anitu er á veg í Føroya rætt
Tíðindi
Upphavsmaðurin til Íverksetarahúsið, Rani Nolsøe, hevur hjálpt meir enn hálvthundrað íverksetum við at gera sín vinnulívsdreym til veruleika
Aganevndin hevur gjørt niðurstøðu í málinum, og hevur givið Team Klaksvík viðhald í kæruni um at Kyndilhevur brúkt ólóligan leikara
Málið um Johan Dahl og meirnýtsluna á Strandfersluni er so álvarsligt, at misálit eigur at vera reist


text:
Guy de Maupassant
Guy de Maupassant (1850 - 1893) var ein franskur høvundur og yrkjari sum skrivaði fleiri enn 300 stuttsøgur. Hann verður sagdur at hava skrivað bestu stuttsøgurnar á fronskum yvirhøvur. Tær eru lutligar, málsliga fullkomiligar og speiskar. Tær flestu eru sera stuttar og snúgva seg um gerandishendingar, men eru tó sálarfrøðiliga gløggar og lata nógv vera ósagt.
Ein beiggi hansara gjørdist svakur, og Guy hjálpti til við at fáa hann innlagdan; í hurðini vendi beiggin sær á og segði við Guy: "Tað eri ikki eg, sum eri tann svaki í okkara familju - tað er tú!" Maupassant fekk syfilis, tá hann var ungur, og seinni í lívinum varð hann innlagdur á sinnissjúkrahús, har hann doyði. "Horlin" er kendasta stuttsøga Maupassants - hon er um ein, sum blívur svakur - og hon varð skrivað áðrenn hann visti av, at hann hevði hesa serligu kynssjúku.
Tvær av søgum hansara hevur Jakob Jakobsen, doktari, týtt til føroyskt sum bókmentaliga roynd við ljóðfrøðiligu stavseting síni frá 1889. Tær eru "Á Hävenun" og "Tvair vinir", báðar givnar út í 1891 í lítlu bókini: Tvär smásøvur av Guy de Maupassant, sættar út uppá førist. Tórshavn 1891. (Bókagarður, Emil Thomsen, 1977)


text:
Løgting
Løgtingið er hægsti politiski myndugleiki í Føroyum. Løgtingið viðtekur lógir um, hvussu samfelagsviðurskiftini í Føroyum skulu verða skipað. Á løgtingi sita fólk, ið vald eru av øllum teimum, sum hava valrætt í Føroyum, og sum hava verið á vali. Vanliga er val til løgtingið fjórða hvørt ár. Eitt valskeið er fýra ár. Tað merkir, at løgtingslimur er valdur fyri fýra ár í senn. Men tó kunnu løgtingið og løgmaður samtykkja, at val kann verða, áðrenn eitt fýra ára valskeið er runnið. Føroya løgting hevur røtur heilt aftur til landnámstíð umleið 825 og er nú við tí lóggávuvaldi, sum løgtingið fekk við heimastýrislógini 1948, sostatt eitt hitt elsta lóggávuting í heiminum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Upprunaliga var tingið eitt alting, sum bæði hevði dómsvald og lóggávuvald. Útinnandi vald var einki í landinum. Tað var tí ættin, ið setti eitt nú dómar altingsins í verk. Eftir at Føroyar umleið 1035 gjørdust norskt skattland, minkaði vald altingsins. Altingið verður í 1300-1400 talinum til eitt løgting, hvørs høvuðsuppgáva er at vera dómsvald. Løgmaður, sum tingformaðurin nevndist, verður nú tilnevndur av kongi, og løgrættumenn, sum tingmenn nevndust, verða tilnevndir av kongsins umboðsmanni í Føroyum. Um 1380 koma Føroyar saman við Noregi undir Danmark, men oyggjarnar hava tó eina serstøðu sum gamalt norskt land. Hóast hesa gongd varðveitti Føroya løgting ávirkan á lóggávu, og landsins stýri fram til tíðarskeiðið við einaveldi, sum byrjar frá umleið 1660, tá myndugleiki løgtingsins av álvara tók at vikna. Henda gongd endaði við, at aldagamla Løgtingið varð avtikið við kongligari fyriskipan í 1816, samstundis sum dómsvald Løgtingsins var lagt til aðrar stovnar eitt nú Føroya rætt.
Tá ið Danmark 1849 fekk frælsa grundlóg, komu Føroyar undir hesa lóg, og gjørdi hon sostatt enda á tí serstøðu, Føroyar høvdu havt fyrst í norska ríkinum og seinni í danska. Við grundlógini gjørdust Føroyar formliga ein partur av danska ríkinum. Í Føroyum vóru mong, sum vildu hava Løgtingið endurreist, eitt nú fyri at amtmaðurin ikki einsamallur skuldi ráðgeva donskum myndugleikum við lóggávu fyri Føroyar. Tann, ið stríddist sum mest fyri hesum og sum heild fyri at vinna føroyingum frælsari politiskar ræsur, var Niels Winther
Tann 26. mars 1852 kom ríkisdagslógin um, at Føroya løgting skuldi setast aftur á stovn. Tingið fekk tó ikki lóggávuvald, men var í roynd og veru bert eitt amtsráð. Men hóast endurreista løgtingið hevði lítlan politiskan myndugleika, so fekk tað sum frá leið týdning bæði sum umboðan mótvegis stjórnini og sum eitt forum, har politiskt áhugaðir føroyingar kundu vinna sær politiskar royndir. Endurstovnaða løgtingið helt eftir fornum siði sín fyrsta tingfund ólavsøkudag 1852, eftir at tingmenn frammanundan høvdu verið til gudstænastu í Havnar kirkju.
Løgtingið og tess myndugleiki eru munandi broytt frá 1852 til í dag. Á endurreista løgtinginum var amtmaðurin tingformaður, men í 1923 varð skipanin broytt soleiðis, at løgtingsformaðurin varð valdur av tingmonnum. Í 1935 fekk løgtingið heimild at krevja inn løgtingsskatt, og undir seinna heimsbardaga virkaði Løgtingið í roynd og veru sum ein lóggevandi stovnur. Tá seinni heimsbardagi endaði 1945, var sjálvsstýrisrákið so sterkt, at eingin vildi venda aftur til amtsstøðuna, ið hevði verið galdandi, til kríggið brast á, og Føroyar vórðu hersettar. Eftir drúgvar samráðingar millum Føroyar og Danmark og eftir eina fólkaatkvøðu, har ein lítil meiriluti var fyri loysing, var heimastýrislógin sett í gildi hin 1. apríl 1948. Við hesi lóg fekk Føroya løgting lóggávuvald á ávísum lóggávuøkjum. Við nýggjari stýrisskipanarlóg frá 1995 var parlamentarisman knæsett sum politisk meginregla, eins og tingið við hesi lóg gjørdist meira líkt øðrum lóggávutingum í Norðurlondum.
At skipa løgtingið[rætta | rætta wikitekst]
Arbeiðið hjá Løgtinginum er at gera lógir. Fjórða hvørt ár verður løgtingsval, Til 2007 sótu millum 27 og 32 umboð á Løgtingi, men við broytingini til 1 valdømi í 2008 er tingmannatalið fast 33. Okkara politiska skipan byggir á politiskar flokkar. Hvør politiskur flokkur hevur sín egna politikk, sum hann ynskir at fremja á løgtingi. Veljarin velur ein flokk, ella eitt valevni á listanum hjá flokkinum, og atkvøðurnar verða roknaðar til tinglimir eftir at atkvøðurnar eru taldar. Oftani eru fleiri flokkar noydd at semjast og ganga saman at føra ein politikk, tí sjáldan fær ein einstakur flokkur meirilutan í valinum. Tá ið fleiri flokkar semjast um ein politikk, eitur tað ein samgonga.
Løgtingið er gjørt av nevndum og formansskapi, og í Føroyum eru 7 fastar nevndir: Fíggjarnevndin, Uttanlandsnevndin, Landsstýrismálanevndin, Vinnunevndin, Trivnaðarnevndin, Mentanarnevndin og Rættarnevndin. Hesi nevndini skulu veita og geva Landsstýrið og Løgtingið tilmæli í málum. Í Løgtinginum eru 45 fastir nevndarsessir, so tað merkir, at tá bert 32 løgtingslimir eru, kemur onkur at sita í minst tveimum nevndum. Møguligt er at skipa fleiri nevndir, sum geva tilmæli í ávísum málum, um tað er neyðugt. Tó mugu hesar nevndini bert sita til teirra mál er liðugt, og ikki longri enn til tingsetan endar. Allir borgarar kunnu koma við hugskot til ein nýggj løgtingslóg, men bert løgmenn, landsstýrismenn ella løgtingslimur kunnu leggja lógaruppskot á tingið. Hvørt lógaruppskot skal hava tríggjar viðgerðir, og soleiðis verða lógini viðgjørd á Løgtinginum:
- Viðgerð: Har verður tosað um málið, og málið verður sent í ein hóskandi nevnd til viðgerð.
- Viðgerð: Um broytingaruppskot eru, verða tey viðgjørt í tinginum. 2. Viðgerð endar við atkvøðugreiðslu.
- Viðgerð: Hetta er tann endaliga viðgerðin. Eitt politiskt orðaskifti verður, og lógaruppskotið verður samtykt um meirilutin eru fyri.
Tá ið lógir verða gjørdar, syrgir Landsstýrið fyri, at lógirnar verða útinnað og at lógirnar rigga í gerð. Løgmaður tilnevnir landsstýrismenninar, og hevur eftirlit við arbeiðinum hjá Landsstýrinum.
Hóast Løgtingið hevur valdið, syrgja fakfeløg fyri so góðum korum fyri teirra limir sum møguligt. Tað er í málum sum løn, arbeiðsumstøður, eftirløn o.s.fr. Um lógir skulu gerast, og lógirnar ávirka økini hjá limirnir, kunnu fakfeløg ummæla lógini og hjálpa til við at smíða lógaruppskotið áðrenn tað verður lagt fyri tingið. Á tann háttin kann man siga, at fakfeløg eru við til at ávirka politiskar avgerðir. Eisini sæst áhugabólkar og áhugafeløg sum eisini ávirka politiskar avgerðir og fylgja væl við í politikki. Ein ‘lobbyist’ er ein ið er við í ein áhugabólk, og royna at ávirka politikarar ella koma við hugskot.
Floksbýtið á løgtingi 2004 - 2008[rætta | rætta wikitekst]
Á løgtingsvalinum 20. januar 2004 vóru 31.788 fólk á vali, hetta er ein valluttøka uppá 92,3%.
Løgtingsnevndir[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Thorsteinsson, Arne: Ráðstova-gildisskáli-tinghús. Í: Mondul, nr. 3, 1978.
- Petur Ove Petersen, Tú og samfelagið 1 (1996).


text:
Forlagið hevur bústað í Føroyum (V-tal: 42 35 21), men ritstjórnin er í Keypmannahavn. Leiðari av forlagnum er Jógvan Isaksen. Í novembur 2013 bleiv tað gjørd avtala millum Føroyaprent við Jon Hestoy á odda og forlagið um neyvt samstarv.
Forlagssøga
Mentunargrunnur Studentafelagsins er Føroya elsta forlag og er sprottið úr Hinum føroyska Studentafelagnum í Keypmannahavn, sum bleiv stovnað í 1910. Sambært M.A. Jacobsen í 25 ára minnisritinum hjá felagnum gav J.H.O. Djurhuus felagnum gávubræv:
”Hann læt felagið eiga rættin til at geva út skaldskap sín, og vildi so væl til, at Poul Niclasen, sum tá (1914) var í Aarhus sum prentari, beyð sær til at prenta bókina við lagaligum gjaldingartreytum. Vit fingu so í lag, at bókin kom út í tí søguliga árinum 1914, og føroyska studentafelagið stóð sum útgevari”. Yrkingar 1914 eftir Janus Djurhuus var sostatt fyrsta útgávan hjá forlagnum. M.A. Jacobsen endar stubban hjá sær við hesum reglum: “Sum vit vita, hevur felagið verið ført fyri at geva út 2. útgávu av hesi bók (1923), umframt skaldskap Jóannesar bónda (1932). //Føroyska studentafelagið hevur við hesum bókaútgávum skrivað navn sítt i bókmentasøgu okkara, og eg vil ynskja eftir, at felagið eisini í komandi árum vil fara undir bóklig verk til frama fyri føroyska mentan.” Fyribils gekk tað spakuliga fyri seg við bókaútgávu, men í 1924 hevði felagið givið út eitt lítið hefti við titlinum Føroysk staðanøvn greitt úr hondum av Louis Zachariassen, Chr. Matras og Jørgen-Frantz Jacobsen. Heitið á bóklinginum var annars Uppskot til stavsetingar av føroyskum staðanøvnum, og varð hann sendur til løgtingið, tí studentafelagið helt, at tey donsku aloftast bronglaðu nøvnini, sum umsitingin brúkti, vóru burturvið. Løgtingið viðgjørdi málið og koyrdi tað í fyrst eina nevnd og so eina aðra, og síðani hvarv tað.
Tey fylgjandi árini gav Hitt føroyska Studentafelagið í Keypmannahavn við millumbilum út bøkur. Nevnast kunnu t.d. Nýggjar Yrkingar eftir Janus Djurhuus í 1938 og Íðukálvar eftir Trónd Olsen í 1939. Í 1957 verður Mentunargrunnur Studentafelagsins settur á stovn undir felagnum við tí høvuðsatliti at taka sær av bókaútgávu. Nøkur ár seinni verður hesin forlagsparturin fluttur heim til Føroya, har hann enn hevur innivist. Einahelst í 1960-árunum fara útgávurnar at fjølgast, eitt nú Veitslugávan, Flekka og Ilionskvæði koma út hesi ár, og forlagið gerst ein av teimum dyggastu útgevarunum av føroyskum upprunatilfari. Soleiðis er eisini í dag, har tað mesta av føroyskum føgrum bókmentum kemur út á Mentunargrunni Studentafelagsins.


text:
Alex Ferguson
Sir Alexander Chapman "Alex" Ferguson, CBE (føddur 31. desember 1941) er ein skotskur fótbóltsvenjari og fyrrverandi fótbóltsleikari. Hann man vera mest kendur fyri sína longu lívsleið sum høvuðsvenjari hjá enska Premier League liðnum Manchester United F.C., har hann var venjari í 26 ár, frá november 1986 til 2013. Hann kunngjørdi 8. mai 2013, at hann nú fór at gevast sum venjari hjá United. Tey 26 árini, sum venjari hjá United, vann hann 38 steyp, eitt nú 13 Premier League meistaraheiti og UEFA Champions League tvær ferðir.
Innihaldsyvirlit
Lívsleið sum fótbóltsvenjari[rætta | rætta wikitekst]
Listi yvir sesongir[rætta | rætta wikitekst]
- LC = League Cup
- UCL = UEFA Champions League
- UEL = UEFA Cup / UEFA Europa League
- UCW = UEFA Cup Winners' Cup
- USC = UEFA Super Cup
- FCW = Intercontinental Cup / FIFA Club World Cup
1 Næstbesta deildin
2 Vinnari av Intercontinental Cup. Bólkaspæl í 2000 FIFA Club World Cup


text:
Theodore Roosevelt
Theodore Roosevelt (27. oktober 1858 - 6. januar 1919) var neytabóndi, veiðimaður og rannsóknarfari, umframt at hann var politikari. Hann fekk innlit í politikk sum nýskipanar-republikanari í New York og gjørdist væl umtóktur sum ovasti fyri sjálvbodnu Rough Riders, eitt reiðlið, ið gjørdu tænastu í spanska-amerikanska krígnum 1898. Sama ár varð hann valdur landshøvdingi í New York, og í 1901 gjørdist hann varaforseti. Eftir tað at William McKindley forseti varð myrdur í september í 1901, gjørdist Roosevelt forseti, og í 1904 varð hann afturvaldur. Stjórn hansara setti í verk eina nýskipanarætlan, og týdningarmestu broytingarnar vóru, at rættindi hjá stórfyritøkunum vórðu avmarkað, og tiltøk vórðu sett í verk at verja náttúrutilfeingið í USA. Roosevelt tálmaði eisini valdsmisnýtsluna hjá jarnbreytafeløgunum og stytti arbeiðstíðina hjá børnum, sum arbeiddu á verksmiðjum. Í uttanríkspolitikki eggjaði hann Panama at taka loysing frá Kolumbia, og afturfyri útvegaði USA sær rættindi til at gera Panamaveitina.


text:
Kristindómur
Kristindómurin varð til fyri 2.000 árum síðan. Stovnari var Jesus Kristus, ið varð føddur í Betlehem í Ísrael. Jesus var føddur jødi, men fór at leggja út jødisku skriftirnar øðrvísi enn teir skriftlærdu. Eftir at hann var deyður, varð læra hansara skrivað niður, og er tann parturin av Bíbliuni, sum verður róptur Nýggja Testamentið. Tey kristnu trúgva á ein Gud, og at Jesus er sonur Guds. At hann reis upp frá deyðum, og at tey, sum trúgva á hann, skulu eiga ævigt lív. Tekn kristindómins er krossurin, sum Jesus doyði á.
Innihaldsyvirlit
Bakgrund[rætta | rætta wikitekst]
Í fyrstu øld e.Kr. stóð Ísrael undir rómverskum valdi, hóast tað var ímóti jødafólksins vilja. Um ár 30 fór smiðurin, nevndur Jesus, at prædika. Læra hansara varð væl umtókt og mong fylgdu honum. Men høvuðsprestarnir og hinir elstu í jødiska samfelagnum løgdu Jesus undir at spotta Gud og villeiða fólkið. Teir fingu rómverska landshøvdingan Pontius Pilatus at fáa hann fyri rættin. Hann var funnin sekur í gudspottan og krossfestur um ár 33. Viðhaldsfólk hansara hildu hann vera Messias, "hin útvalda" - á grikskum Khristos, haðan navnið á trúarlæru hansara - kristindómur - er komið.
Ein maður, sum í fyrstuni eldhugaður stríddist ímóti læru Jesusar, men brádliga varð umvendur, var ein lærdur jødiskur tjaldmakari úr Tarsos í Lítlaásia. Hann æt Saul - betri kendur undir navninum Paulus. Lív sítt vígdi hann til at boða nýggju trúnna og gjørdist ein av oddamonnum hennara. Í fyrstuni vóru tað næstan bara tey, sum kendu Jesus og høvdu fylgt honum, ið hugsaðu um krossfestingina og trúðu, at hann var risin upp frá deyðum. Men eftir rættiliga stuttari tíð var læra hansara borin um rómverska heimin, og í 313 var kristindómurin alment góðkendur í Rómaríkinum.
Bíblian[rætta | rætta wikitekst]
Kristin fólk trúgva, at Bíblian er innblást (inspirerað) av Gudi. Bíblian er býtt í tveir høvuðspartar: Gamla Testamenti (heilaga skrift jødanna) og Nýggja Testamenti, skrivað í 1. øld við ápostlunum sum heimildarmonnum.
Heilaga kvøldmáltíðin[rætta | rætta wikitekst]
Kvødið fyri, at hann doyði, át Jesus sína seinastu máltíð saman við lærusveinunum, og hann breyt breyð og gav teimum at eta og vín at drekka. Allir drukku úr sama kaliki, og hann bað teir gera tað so ofta, teir kundu, til sínar áminningar. Alt frá tí degi hava kristin fólk býtt breyð og vín í einum rituali, sum verður kallað evkaristi, ella altargangur. "Evkaristi" er grikskt og merkir at veita tøkk [1]. Vanliga er tað prestur, sum gevur fólkið breyð og vín, tá ið altargangur er í kirkjuni.
Pávi[rætta | rætta wikitekst]
Pávin í Vatikan í Róm er hægsti myndugleiki fyri Rómakirkjuni. 900 milliónir eru rómversk-katólskar.
Halgidagar[rætta | rætta wikitekst]
- Jólaføsta (advent): Fyrireiking til jóla.
- Jóladagur: 25. desember, Jesus varð føddur.
- Pálmasunnudagur: Jesus reið inn í Jerúsalem í Ísrael sunnudagin fyri páskir.
- Skírhósdagur: Jesus át kvøldmáltíðina og varð handtikin.
- Langi fríggjadagur: Jesus doyði á krossinum.
- Páskadagur: Jesus reis upp frá deyðum.
- Dýri biðidagur: Serstakur halgidagur 4. fríggjadag eftir páskir.
- Krists himmalsferðardagur: Til minnis um at Jesus fór til himmals, 40. dagin eftir páskadag.
- Hvítusunna: Halgi andin kom yvir lærusveinarnar, 50. dagin eftir páskir.
Kristindómurin fer í tvíningar[rætta | rætta wikitekst]
Søga kristindómsins er merkt av aldagomlum stríði og sundurlyndi, og tey kristnu hava mangan gjørt seg sek í mannjagstran, píning og blóðúthelling framt í Guds navni. Longu áðrenn Konstantin keisari í 313 viðurkendi tey kristnu í Rómaríkinum, høvdu nakrar kristnar samkomur tikið seg burtur úr almennu kirkjuni, og sum tíðin leið, gjørdust tær alt fleiri í tali.
Í mong hundrað ár var kristindómurin í tveimum høvuðsbólkum: Katólska rómakirkjan í Vesturevropa, har pávin í Róm var hægstur, og ortodoksa kirkjan, sum eysturrómverski keisarin í Konstantinopel stóð á odda fyri til í 1453, tá ið turkar tóku býin, og patriarkurin í Moskva gjørdist hægsti kirkjuligi myndugleiki fyri ortodoksu kirkjuni. Í Vesturevropa slitu trúbótarmenn sum Luther og Calvin seg leysar frá yvirræði pávans í Róm. Teir og viðhaldsfólk teirra vórðu nevndir protestantar. Teir ruddu slóð fyri protestantisku kirkjunum, sum er nú á døgum. Henda gongdin heldur enn fram, og tí eru mangar ymiskar kirkjur.
Hóast sundurlyndi er kristindómurin komin til næstan øll lond. Nú á døgum er slakur triðingur av øllum heimsins fólki kristin. Nú á døgum gongur kristindómurin skjótast fram sunnan fyri Sahel og Sahara í Afrika og í ásiatiskum londum, til dømis Kina og Suðurkorea.
Kristin mest forfylgd[rætta | rætta wikitekst]
Korini hjá kristnum fólkið eru versnað nógv seinastu árini vísir ein nýggj kanning. Tað er frágreiðingin "Persecuted and Forgotten 2007/2008" frá felagsskapinum Aid to the Church in Need (ACN), sum slær fast, at tey kristnu eru tey mest forfylgdu í heiminum. Umleið 550 milliónir kristin verða forfylgd ella gjørd mismun á á ymsan hátt í dag. Tó er støðan batnað ymsastaðni í heiminum, serliga á Kuba og í Kina, meðan støðan í Irak og Iran er vorðin verri seinastu tíðina.
Felagsskapurin Evangelisk Alliance metir, at fleiri enn 200 milliónir kristin í 60 ymiskum londum verða atsøkt vegna teirra trúgv. Tey ringastu londini eru Norðurkorea, Saudi-Arabia og Iran. Eisini muslimar, buddistar og onnur trúgvandi uppliva átrúnaðarligar atsóknir, tí trúarfrælsið er tann mannarætturin, ið oftast verður skúgvaður til síðis, men kristin eru tó tann størsti bólkurin, sum upplivir hetta. Heilt einfalt tí kirkjan veksur mest í londum, har mannarættindi ikki verða vird.
Nógv menniskju uppliva atsóknir vegna etniskar, sosialar og politiskar ósemjur. Til ber hinvegin at tala um atsóknir vegna trúgv eina, tá ið menniskju kunnu fáa betri viðurskifti í landinum við at skifta átrúnað til høvuðsátrúnaðin í landinum. Vit kunnu tala um atsóknir, tá ið menniskjunnar mest grundleggjandi rættindi ikki verða vird, og tað hevur líðing við sær. Fleiri hundraðtúsund menniskju verða dripin, uppliva sera ógvusligan harðskap, verða seld sum trælir, verða sett í fongsul, verða pínd, hótt, diskriminerað ella handtikin, bara tí at tey eru kristin.
Listin við teimum 10 londunum, har atsóknir móti teimum kristnu eru ringast í 2010, er hesin: [2]
1. Norðurkorea
2. Saudi-Arabia
3. Iran
4. Afghanistan
5. Somalia
6. Maldivoyggjar
7. Jemen
8. Laos
9. Eritrea
10. Usbekistan
Ovast á listanum er Norðurkorea, og hetta er sjeynda árið á rað, at Norðurkorea verður mett sum tað mest fíggindaliga landið mótvegis kristindóminum. Har verður sagt, at kristindómurin er skaðiligur fyri landið, vil Open Doores verða við. Felagsskapurin sigur, at umstøðurnar eru vanlukkuligar í Norðurkorea. 50.000 kristin eru í arbeiðslegum, og dagliga verða kristin fólk bukað, pínd ella dripin orsaka av teirra trúgv.
Av teimum 10 londunum ovast á listanum hjá Open Doors eru sjey muslimsk lond [3]. Í Somalia vóru tað fyri fáum árum síðani bara nøkur fá hundrað kristin. Í dag er talið minst 5.000. Men tá tey kristnu gerast fleiri, metir muslimski meirilutin tey sum eina størri hóttan, og tí verða tey forfylgd, sigur Stig Magne Heitmann, leiðari fyri norsku deildina hjá Open Doors, við Vårt Land. Hann sigur, at ein týskur stovnur hevur staðfest, at 75 prosent av teimum, sum verða forfylgd fyri sína trúgv, eru kristin.
Ímyndir[rætta | rætta wikitekst]
Í kirkjunum eru ofta ímyndir, sum hava ávísan týðing í kristnum høpi. Tey eru vorðin til í fyrstu kristnu kirkjuliðunum, tá ið tey flestu fólkini ikki dugdu at lesa, og upp gjøgnum tíðirnar eru aðrar kristnar ímyndir og myndir komnar afturat. Nógvastaðni í útlondum prýddu tey kirkjurnar við málningum, sum málaðir vóru á veggirnar innan í kirkjunum. Ringastu brotsmenninir í Rómverjaríkinum vórðu krossfestir, og rómverjar lótu teir hanga á krossinum, til teir doyðu. Tí var ein krossur vanæruligt merki, til Jesus varð krossfestur. Eftir tað gjørdist m.a. krossurin eyðkenni hjá teimum kristnu.
Skipið í kirkjuni er ein ímynd av, at eins og skipið verjir okkum móti vandum á sjónum, soleiðis verjir kirkjuskipið ella kirkjan við boðskapi sínum okkum móti vandum á okkara ferð gjøgnum lívið. Vit heingja eisini skip upp í kirkjuni at minnast, at Jesu læruveinar vóru fiskimenn. Hesi skipini kunnu somuleiðis minna okkum á, at Gud bjargaði Nóa undan flóðini miklu, tá ið hann bað Nóa byggja sær skip.
-
Makedónskur krossur.
-
-
-
Grikskur krossur.
-
Armenskur krossur.
-
-
Serbiskur krossur.
-
Jerúsalem-krossur.
-
-
Fiskurin, Iktus.
-
-
-
-
-
-
Tríhyrningurin er ímynd av tríeindini. Eygað í miðjuni skal vísa, at Gud er alvitandi.
Spjaðing[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísingar[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.katolsk.no/artikler/sakramentene/nattverd.htm
- ↑ http://www.opendoors.no/sider/tekst.asp?side=828
- ↑ http://www.vl.no/verden/article4791877.ece


text:
John Locke
John Locke (29. august 1632 - 28. oktober 1704). Bretskur heimspekingur og lækni. Høvuðsverk hansara, An Essay Concerning Human Understanding frá 1690 verður roknað sum byrjanin til upplýsingartíðina.
Fólkaræðið[rætta | rætta wikitekst]
John Locke tosaði um ein hátt fyri fólkaræðið, sum kann kallast verndarliberalisma. Staturin er ein ramma, sum skal tryggja borgarunum frælsið at velja í samfelagnum. Hugsanarhátturin er her at menniskja gott kann menna seg sjálvt. Í mótsetning til sjónarhornið hjá John Stuart Mill, so er endamálið við fólkaræðinum at tryggja, at borgarin hevur rúm til at menna seg í, uttan at skal vera nøkur uppíblanding í menningini. Verndarliberalisma er mett hava við sær "negativt frælsi".


text:
Heimskreppan 1929
Eftir fyrra heimsbardaga, var USA ríkasta og sterkasta land í heiminum, og útflutningurin til krígsherjaða Evropa vaks ógvuliga nógv. Skjótt hevði tað ovurframleiðslu við sær, útboðið gjørdist størri enn eftirspurningurin. Útflutningurin minkaði, ídnaðurin avmarkaði framleiðsluna, flutningsfeløgini minkaðu virksemið, og ikki leið long tíð, til fleiri milliónir arbeiðspláss vórðu burtur. Samstundis hildu peningamenn og bankar fram at keypa og selja á virðisbrævamarknaðunum. Í oktober í 1929 gjørdist brádliga ruðuleiki á virðisbrævamarknaðinum í Wall Street í New York, tá ið fleiri milliónir virðisbrøv vórðu seld í einum. Úrslitið varð, at fyritøkur, bankar og einstaklingar fóru á heysin. Eftir einum degi feyk alt álit á fíggjarskipanina, og brátt varð allur Vesturheimurin lamdur av álvarsligari búskaparkreppu. Í Evropa royndu stjórnirnar í teimum ymsu londunum at berjast ímóti kreppuni á ymsan hátt. Í Týsklandi hevði kreppan við sær, at Hitler og nazistaflokkur hansara fingu dygga undirtøku.


text:
Brennivín
Brennivín er rúsdrekka, sum er sterkari enn 21 % alkohol. Í brennivíni er nógv meiri alkohol enn í víni og øli. Rúsnøgdin í brennivíni er viðgjørd á serstakan hátt, hon er dropadrivin. Brennivín er løgur við høgum alkoholinnihaldi, sum verður framleiddur við distillatión. Smakkurin er tengdur at, hvussu løgurin er distilleraður, hvør frukt er nýtt til framleiðsluna, og hvussu brennivínið verður goymt eftir destillering. Tað hevur eisini týdning, hvussu leingi tað verður goymt, og hvørjum træi tað verður goymt í, áðrenn tað verður tappað.
Brennivín er til dømis vodka, akvavit og whisky. Í Føroyum er ikki loyvt at selja brennivín og annað alkohol í vanligum handlum. Brennivín verður selt í Rúsuni (Rúsdrekkasøla Landsins), sum hevur deildir í Tórshavn, Klaksvík, Skálavík á Sandoynni, á Drelnesi í Suðuroynni, Saltangará og í Miðvági[1]. Eitt føroyskt felag framleiðir alkohol. Tey fyrstu árini noyddist felagið at framleiða brennivíni í Danmark og Íslandi, men í 2011 samtykti Føroya Løgting, at nú er loyvt at bryggja sterkt í Føroyum[2].
Alhohol[rætta | rætta wikitekst]
Alkohol í brennivíni
- Vanligt brennivín: 20-40 %
- Sterkt brennivín: 40-60 %
- Fínsprit: Um 95 %
Sløg[rætta | rætta wikitekst]
- Akvavitt
- Aalborg Akvavit (danskt akvavitt)
- Lívsins Vatn (føroyskt akvavitt)
- Havið (føroyskt akvavitt)
- Ginn
- Baraldur (føroyskt ginn)
- Romm
- Konjak
- Tequila
- Vodka
- Absolut Vodka
- Eldvatn (føroyskt vodka)
- Drakkar Vodka (føroyskt vodka)
- Whisky


text:
Brisbane
Brisbane er býur í Avstralia og hevur 2 004 262 íbúgvar (2009). Brisbane er størsti býur og høvuðsstaður í Queenslandi. Hann er havnabýur við munnan á Brisbaneá. Brisbane er góður havnarbýur og stórur ídnaðarbýur. Í so máta líkist Brisbane høvuðsstaðnum í hinum londunum, sum allir eru tætt við áir og við sjógvin. Sum hinir høvuðsstaðirnir er Brisbane miðdepilin fyri handlinum í landinum, hann er høvuðsstaður í. Handilsøkið er tætt við havnina. Tað eru serliga ídnaðarvørurnar kjøt, sukur, ull og frukt, sum verða edlaðar og avskipaðar her, og eisini metal og viður. Brisbane hevur javnliga lýtt veðurlag, miðalhitin á vetri er 17 hitastig og á sumri 25 hitastig [1]; eingin dagur í Brisbane er kaldari enn ein góður summardagur í Føroyum.


text:
Aldarinnar 100 bøkur sambært Le Monde
Aldarinnar 100 bøkur er ein listi yvir 100 bøkur sum sambært einari meiningsmáting hjá franska blaðnum Le Monde í 1999 eru tær bestu í 20. øld.
Við støði í einum fyribilslista á 200 bøkur, sum bókahandlar og journalistar høvdu gjørt, atkvøddu 17.000 fraklendingar við at svara spurninginum "Hvørjar bøkur hava fest seg í títt minni?" (« Quels livres sont restés dans votre mémoire ? »).[1]
Listin er ein blanding av sera góðum skaldsøgum, yrkingasøvn, sjónleikir og teknurøðir. Tey fyrstu 50 verkini á listanum vóru evni í einari essay av Frédéric Beigbeder, Dernier inventaire avant liquidation (The Last Inventory Before Liquidation), har hann gjørdi vart við at fronsk verk domineraðu listan.
Innihaldsyvirlit
Aldarinnar 100 bøkur[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Écrivains et choix sentimentaux, Josyane Savigneau, Le Monde, 15 October 1999.
- ↑ List of the foreign editions of The Little Prince
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
- Móttakarar av Nobelheiðurslønini í bókmentum
- Goncourt-heiðurslønin
- Pulitzer-heiðurslønin
- Booker-heiðurslønin


text:
Bjarnoyggin
Bjarnoyggin er syðsta oyggin í oyggjabólkinum Svalbarð. Bjarnoyggin varð funnin av hálendsku slóðarunum Willem Barents og Jacob van Heemskerk tann 10. juni 1596. Navnið kemst av, at bjørn varð sædd svimjandi nærhendis, tá oyggin varð funnin. Oyggin var óheft land, sokallað terra nullis til Svalbarðs sáttmálin í 1920 legði oynna undir norsk fullveldi. Bjarnoyggin, sum er millum norska meginlandið og Spitsbergen, er friðað burtursæð frá einum parti, sum hýsir einari veðurstøð. Endamálið við at friða umhvørvið á oynni er at varðveita sjófuglin og vistfrøðina sum heild.


text:
Washington
Washington (enskt: State of Washington) er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 6,7 mió. íbúgvar. Olympia er høvuðsstaðurin og Seattle er størsti býurin. Í 1889 bleiv hann lutstatur í USA. Í norðri hevur Washington mark við Kanada (landslutur: British Columbia), í eystri við Idaho, og í suðri við Oregon. Í vestri liggur Kyrrahavið. Eyknevni hansara er Hin Veturgrønstaturin (enskt: The Evergreen State).
Ein heitur streymur, sum kemur frá Ásia, ger, at vetrarnir her verða lýggir. Sumrini eru eisini oftast góð, men um heystarnar regnar ógvuliga illa, og ofta liggur skadda á fjøllunum.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Skogbrúk[rætta | rætta wikitekst]
Só nógvur skógur veksur í Washington, at hann er 3/5 av allari víddini, tað mesta er nálaskógur. Í skógunum búgva mest veiðimenn, og kann tað vera ógvuliga langt millum teirra. Summir av veiðimonnunum eru eisini indiánar. Dýrum er nógv av. Har eru til dømis márar, bisamrottur, geypur, elgsdýr, bjarnir, bævrar, hjørtir, o.o. Í skóginum búgva eisini viðahøggarar, og so nógvur viður verður høgdur, at einki stat í USA flytur slíka nøgd av timbri út sum Washington. Nógv av viðinum verður málið til sellulosu og pappír. 1000 t. av pappíri gera tey størstu virkini um dagin.
Við hvørt kann tað henda, at eldur kemur í skógin, og tá kann brenna í fleiri dagar. Av slíkum eldi stendst ofta øgiligur skaði, og bæði í Oregon og Washington verður nógv gjørt fyri at fáa fólk, sum ferðast á skóginum, at ansa væl eftir eldi. Teir hava eisini bygt vakttorn í skóginum, har menn sita og boða frá, tá ið eldur er íkomin. Summastaðni nýta teir flogfør. Menn standa so altíð til reiðar at fara at sløkkja, og tá ið boðini koma, halda teir avstað, og vegurin er langur og ringt at koma fram, verður farið við flogfari, og so mugu sløkkingarmenninir fara niður frá flogfarinum í fallskíggja.
.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Vercelli
Vercelli (piemonesiskt mál:Versèj) er ein býur og kommuna í Italia. Í Vercelli búgva umleið 46.393 fólk (2012). Býurin liggur í Piemont í Norðuritalia. Vercelli er ein av elstu býunum í Norðuritalia. Sambært flestu søguligum keldum, so varð býurin stovnaður umleið ár 600 á.Kr. Býurin liggur við ánna Sesia á slættanum frá ánni Po, millum Milano og Torino.
Málini ið verða tosað í Vercelli eru italskt og piemonesiskt. Tann piemonesiska dialektin ið verður tosað í býnum verður rópt Varsleis.
Heimsins fyrsta fróðskaparsetur (universitet), ið var sett á stovn fyri almennar pengar, varð stovnað í Vercelli í 1228, men lat aftur í 1372. Í dag er ein lærdur háskúli har við deildum fyri bókmentum og filosofi, lærdi háskúlin er ein partur av Università del Piemonte Orientale. Harumframt er eisini ein fjarlestardepil, sum er ein partur av Politecnico di Torino.
Veðurlag[rætta | rætta wikitekst]
Vercelli hevur kaldar vetrar við mjørka, har meðalhitin liggur um 0.4 °C í januar, meðan hitin um summarið liggur um 23.45 °C í juli. Tað regnar mest um varið og um heystið. Torusláttur er mest vanligur um summarið.


text:
Lena Anderssen
Lena Anderssen (fødd 26. september 1974 i Tórshavn) er ein føroysk-kanadisk songkvinna.
Lena hevur valt at útliva dreymin um eitt lív sum yrkistónleikari. Saman við manninum Niclas Johannesen hevur hon síðani seinnu helvt av nítiárunum roynt seg bæði uttanlands og í Føroyum. Í 2005 hava tey satsað miðvíst upp á danska marknaðin. Har hava tey spælt nógvar konsertir, givið út fløgu Can't Erase It, luttikið í nógvum útvarpsendingum, fingið fleiri frálík ummæli og hava verið á konsertferð saman við amerikonsku songkvinnuni Beth Hart.
Lagið Step On The Gas, av nýggju endurljóðblandaðu útgávuni av fløguni Can’t Erase It, hevur verið nógv at hoyrt í útvarpinum í Danmark. Í løtuni (juni 2006) byrjar Can’t Erase It at verða spælt í donskum útvarpi.
Lena er nógv ment sum songkvinna, tekstskrivari og tónasmiður. Hennara inniliga rødd nemur við hjartað hjá mongum, tá hon syngur sínar søgur.
Innihaldsyvirlit
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- Long Distance (1998)
- Can't Erase It (2005)
- Let Your Scars Dance (2008)
- Letters From The Faroes (2011)[1]
Heiður[rætta | rætta wikitekst]
Lena Anderssen vann tríggjar Planet Awards heiðurslønir frá Miðlahúsinum í 2011.
- Planet Awards 2011 - Ársins songkvinna[2]
- Planet Awards 2011 - Ársins einstaklingur
- Planet Awards 2011 - Ársins útgáva
- Planet Awards 2008 - Ársins songkvinna
- Planet Awards 2007 - Besta útgáva: Let Your Scars Dance
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
- LenaMusic.com (enskt)
- MySpace.com - Lena Anderssen (enskt)
- Asfalt.fo (føroyskt, kelda)
- Sangtekstir.com


text:
Jeremiabók
Í Jeremiabók (hebráiskt: ספר יִרְמְיָהוּ) eru flættaðir stubbar um lív profetsins við frásøgnum um boðán hansara. Jeremia stígur fram ímóti endanum á søga Júda ríkis. Hann var sonur Hilkia prest í Ánatot norðan fyri Jerúsalem. Longu í móðurlívi var hann ætlaður at verða profetur, og kallið hevði hann fingið, meðan hann enn var ungur. Hann var profetur í eini fimmti ár, og hann livdi í eini harðrendari broytingartíð, tá ið nýbábyloniska heimsveldið hótta Júdaríki. Innihaldið í Jeremiabók er í stórum tíðarskipað.


text:
Led Zeppelin
Led Zeppelin var ein enskur rock og blues tónleikabólkur, sum var virkin frá 1969 til 1980. Bólkurin byrjaði sum The New Yardbirds í 1968. Jimmy Page, ið hevði spælt gittara í The Yardbirds, heitti á John Paul Jones, sum hann kendi úr studio-tónleikara umhvørvinum í London, at koma við sær í nýggja bólkin. Aftrat sær fingu teir sangaran Robert Plant og trummusláaran John Bonham. Eftir at hava spælt nakrar ferðir undir navninum The New Yardbirds, fóru teir at kalla seg Led Zeppelin.
Innihaldsyvirlit
Limir í bólkinum[rætta | rætta wikitekst]
- Jimmy Page: Gittarar
- Robert Plant: Sang
- John Paul Jones: Bass/Tangentar
- John Bonham: Trummur
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- Led Zeppelin I (1969)
- Led Zeppelin II (1969)
- Led Zeppelin III (1970)
- Led Zeppelin IV (eisini kend sum "Zoso" ella "Runes Album") (1971)
- Houses Of The Holy (1973)
- Physical Graffiti (1975)
- Presence (1976)
- The Song Remains The Same (1976)
- In Through The Out Door (1979)
- Coda (1982)


text:
James Cook
James Cook (f. 7. november 1728 í Yorkshire í Ongland, d. 14. februar 1779 í Kealakekua í Hawai'i) gjørdist kendur, tá ið hann kortlegði stórar partar av Kanada í Sjeyárabardaganum (1756-1763). Bæði í Kanada og í Kyrrahavi teknaði hann nágreiniligari enn nakar annar undan honum. Hann kom til stórar partar av Polynesia, granskaði Suðuríshavið, sigldi kring Nýsæland, kortlegði eysturstrondina við Avstralia og savnaði nógv vísindaligt tilfar. Vísindamenn og listamenn, sum vóru við honum, eygleiddu og festu á blað alla atkomiliga vitan um dýr, fólk og londini, teir vitjaðu. Árini 1768-1779 varð Cook høvuðsmaður fyri teimum rannsóknarferðum í Kyrrahavi og útvegaði evropearum størri vitan um Kyrrahavsoyggjar og Avstralia, enn nakar maður hevði gjørt. Hann var frálíkur sjómaður, rannsóknarfari og oddamaður. Hann var strangur, men virdur maður, og bjargaði heilsuni á monnum sínum, tí at hann legði stóran dent á, at teir fingu rættan kost og vóru reinførir. Hann legði sær altíð nær at fáa gott vinalag við teir polynesarar, hann vitjaði. Allir, sum vóru við á ferðum Cooks, fingu stóra virðing fyri honum, og vórðu honum trúfastir.
Frá 1768 til 1771 sigldi Cook fyrst til Tahiti, síðan kring Nýsæland, sum hann kortlegði, og haðan til eysturstrondina á Avstralia. Hesi bæði londini vóru áður hildin at vera partur av Terra Australis (Suðurland), eitt ovurstórt sagnmeginland. Á aðru ferð síni (1772 til 1775) granskaði Cook Suðuríshavið, suður at ísmarkinum. Cook fann einki land, og tað bendi á, at nevnda sagnland bara kundi verða kring Suðurpólin. Hann kom til næstan allar teir stóru oyggjaflokkarnar í Suðurkyrrahavi. Í 1776 til 1779 leitaði hann eftir Útnyrðingsleiðini úr Evropa, norðan fyri Alaska, til Asia. Á vegnum granskaði hann Hawai'i, og har varð hann dripin í 1779.


text:
Føroyskt
Landspitalin er meginsjúkrahúsið í Íslandi við umleið 682 seingjarplássum. Landspítalin hevur umleið 4.500 starvsfólk, og er tí størsta arbeiðspláss í landinum. Landspitalin er ein lærdur háskúli, við høgum yrkisligum førleikum ið veitir sjúklingum eina góða heilsutænastu á høgum støði.
Sjúkrahúsið liggur miðskeiðis í Reykjavík og tí er stutt til alla tænastu. Sjúkrahúsleiðsluni er mannað við sjúkrahússtjóra, varastjóra og fyrisitingarstjórum.
Sjúkrahússtjóri er Páll Matthíasson.
Á heimasíðini hjá Landspitalinum www.landspitali.is finnur tú m.a. upplýsingar um viðgerð, deildir og praktisk viðurskifti í samband við innlegging.
Bráðfeingishjálp - Læknahjálp gerandisdagar
Telefon
- Telefonnummar er 543 1000
- Tá ringt verður á 543 1000 er møguleiki fyri ummstilling til allar deildir.
Leiðbeining á Landspitalinum við Hringbraut og Fossvogi
- Leiðbeiningin við høvuðsinngongdina tekur sær av, at leiðbeina sjúklingum og avvarðandi á Landspitalinum.
- Leiðbeiningin er opin kl. 08:00-20:00 í Fossvogi
- Leiðbeiningin er opin kl. 08:00-21:00 við Hringbraut
Vitjunartíð
Vitjunartíð er hvønn dag kl. 15:00-20:00. Kvinnudeildin kl. 18:30-20:00. Er tørvur á tí ber til at vitja sjuklingar aðrar tíðir.
Royking
Tað er ikki loyvt at roykja á sjúkrahúsinum.
Sølubúðir hjá Reyða KrossKvinnudeildin hjá Reyða krossi hevur tvær sølubúðir. Onnur er í forhøllini á sjúkrahúsinum í Fossvogi og hin í forhøllini á sjúkrahúsinum við Hringbraut (Kringlan). Sølubúðinar selja allar vanligar kioskvørður ymisk breyð við viðskera gávur og blómur.
Upp og afturlatingartíðir:
-Gerandisdagar kl. 10:00-16:00
-Leygar og sunnudagar kl. 14:00-16:00
Sjálvsøla:
Kvinnudeildin hjá Reyða krossi hevur nakrar sjálvsølur í forhøllini á sjúkrahúsinum í Fossvogi og sjúkrahúsinum við Hringbraut (Kringlan) har ein kann keypa breyð, drykk og góðgæti.


text:
Havhestur
Havhestur ella (á suðuroyarmáli) Náti (frøðiheiti - Fulmarus glacialis) er sjófuglur. Havhestur átti á fyrsta sinni í Føroyum í 1839 og síðani tá er tali voksi nógv, heili 600 000 pør eru tey í tali í dag [1]. Havhestur er ein sera stórur fuglur og sæst næstan alt ári, hann kemur her miðan januar og sæst í øllum bjørgum í Føroyum og fer so longur suður, í byrjani í septembur. Hann er 45-50 cm til longdar og longdin á báðum veingjunum tilsamans er 102-112 cm, og vigar gott 800g. Etur fisk, krabbadýr og slógv, og kan blíva gott 40 ár. Havhestur leggur egg ímillum mai og eina fer í byrjani á septembur, hann leggur 1 egg og passar tað í 52-53 dagar, og tá ið pisan er útkomin verður hon passa í 49 dagar.
Fyrstu fer vit hava lisi um at havhestur er brúktur var í 1862, tá ið H. C. Müller skrivaði "Nu derimod bygger den i temmelig og stedse stigende Mængde paa 3 forskjellife Steder paa Öerne og udbreder sig også til nye Ynglesteder, saasom til Myggenæsholm og Troldhoved, hvor den har indfundet sig i de sidste to til tre Aar", eisini skrivaði hann : "Den fanges ikke, da Kjödet ikke spises, og Fjerene formedelst deres störke Lugt ere ubrugelige. Man er dog nu begyndt ar benytte Ungen ligesom Lujren".
Tá man fer eftir havhesti, er hátturin líka sum tá í vit byrjaðu at fara eftir havhesti og amboðini eru næstan øll eisini líka, sum tá ið vit fleyga ella fara eftir øðrum fugli. Man fer bara eftir havhesti um veturin, tí tá er hann feitast, leskiligast og eisini er einki annað fekst at fáa um tað tíð. Mest vanligt er at fara eftir pisunum hjá havhesti. Teir fara eftir havhesti um 18. august, tí tað er beint áðrenn pisan fer úr reiðrinum, tá fara um fimm manns við bandi og togi til eitt berg, og so blívur ein maður loraður niður við togi til havhestareiðurini og har hann tekur havhestapisur. Tá hann so hevur fingið um 30 havhestapisur, og vissi teir eru nógvir taka teir um 50 havhestapisur hvørja fer, blívur hann loraður upp og verður so koyrdur omanaftur, og tekur so meira havhestapisur . Men eisini ber til at fara eftir havhesti við báti, men tað er um seinast í august og í byrjani av septembur, og tá ið teir so koma í nánd við ein havhest, rættur ein maður glúpin út og roynur at fáa ein havhest í neti á glúpinum, síðani kippur ein maður havhestin, so at hann doyr sum skjótast, og tekur so høvdi av havhestinum og koyrur hann í ein kassa við neti í, so at blóði kann renna frá. Tá ið teir so koma heim, vera havhestarnir síðani royttir, kruvdir og saltaðir ella frystir, alt eftir hvussu man vil hava teir, og eru so klárir til at eta, og tað sum ikki verður eti brúka man so til agn.
Ikki fyrr enn seint í seinnu øld, byrjaði man at taka egg, tí fólk meintu at havhestur spýði á eggi tá tað kom út, men í dag eru tað meira vanligt at eta Havhesta egg. Onkur meinar at havhesta egg smakka líka sum Høsnareggella Dunnuegg. Ymiskt er hvussu nógvar havhestar man fær, men vanligt er um eini 100, og kanningar visa av vit drapa í miðal 150 000 havhestar um ári.
Havhestasjúkan[rætta | rætta wikitekst]
Nógv fólk doyðu um byrjanina av 1900-talinum, av einari ókendari sjúku, onkur trúði so at henda sjúka kom av hoyggjingini, so tey kallaðu hana septembur sjúkan. Men so í tíðarskeiðinum 1927 til 1934 var ein danskur lækni sum æt Arthur Asser Rasmussen í Føroyum at granska hesa sjúku og í 1934 fann hann útav at havhestur hevði eina deyðiliga bakteriu og henda bakteria hevði skyldina í at septembursjúkan ella nú kalla havhestasjúkan, tá fann man so útav at havhestur var komin við tí deyðiligu sjúkuni til Føroyar. Av hesum bleiv tað sett forboð í Føroyum fyri havhestaveiðu í 1936, men seinni tá heilivágur kom, bleiv loyvi aftur at veiða havhest.
Kanningar visa at henda sjúka er sera útbreidd enn, tí tey hava kanna 100 000 havhestar og heili 10 % av teimum hovdu sjúkuna/bakteriuna, men henda sjúkan er sera nógv fyribyrgd í dag, tí teir blíva vaskaðir frá top til tá og havhesta pisurnar vera vaksineraðar ímóti havhestasjúkuni/bakteriuni (psittacosis), og tann veiddi havhesturin vaskaður val og kannaður, seinni fann man so útav, at onnur fuglaslog eisini hovdu líknandi sjúkur, so hon bliv kalla ornitosis, sum kann fyribyrgjast, sum nevnt fyrr, við heilivági.
Eisini vera havhestar kannaðir fyri hvussu nógv tungmetal og annað er í teimum, hesar kanningar fara fram í Nólsoy, og toli visa at havhestar eisini sum grind, fáa meir og meir av hesum farligu tungmetalinum, so sum kviksilvur og cadmium. Eisini visa kanningar, at havhestur kann koma við tí farligu bakteriuni Chlamydia psittaci, sum útbreiður havhestasjúkuna (psittacosis), eisini vístu kanningarnar at havhestasjúkan er sera farlig fyri konur sum eru uppávegin. Men tó er hetta ikki bara havhestur sum kemur við hesi bakteriuni.


text:
Tað gjørdist til ein rættiligan greiðan sigur til Havnar Svimjifelag, tá ið SMS-stevnan fyri lið i dag varð hildin í Svimjihøllini í Gundadali. 24 ferðir gull og 8 ferðir silvur, í mun til 9 ferðir gull og 23 ferðir silvur til Ægir, ið vóru feløgini bæði í mannaðu lið hesu ferð. Úrslistalistar og -fílur eru viðfestar.
Óli Mortensen úr Havnar Svimjifelag megnaði í dag at svimja seg til gullnál við stjørnu, tá ið hann á SMS-stevnuni fyri lið svam 800 metra frísvimjing uppá 8:13.42, har nálatíðin er 8:13.67. Eitt megnarbragd av unga havnarmanninum, sum ikki fyrr enn næsta ár hevur aldur til EJM.
So er sjeyheyggjastevnan um at vera av í Rom, og tað sær ikki út til at danir fáa fleiri fólk við til OL. Lotte Friis vann 800 frí og Rikke Møller Pedersen 200 bringu, báðar undir OL-kravtíð; men Andkjær kom ikki í finalu í 100 frí, og tey bæði Chris Christensen og Katrine Holm Sørensen kláraðu ikki kravtíð í sínum. Mads Glæsner valdi av einhvørjari orsøk at melda frá finaluni í 1500 frí. Sí øll úrslit her.
Nú í kvøld frá kl 18:15 skipar Havnar Svimjifelag fyri svimjistevnuni "SMS kapping fyri lið", eftir sama leisti sum FM fyri lið í kvøld, ella nakað á sama hátt sum árligu landsdystirnir millum Ísland og Føroyar. Sí viðfestu innbjóðing og skrá.
Góð grein her í Dagbladet um evropameistaran Sara Nordenstam, har hon millum annað greiðir frá skelkinum tá ið Alexander Dale Oen doyði; at ítrótturin knappliga bleiv rættiliga óbetýðiligur í mun til tað, men at tey tó so valdu at koyra víðari til at heiðra honum.
Eitt serliga áhugavert er hetta um skiftið til at brúka 'alla' tíð uppá svimjing, at hon faktiskt fekk meira tíð burtur til yvirskot, tí at henna lív tá var sett í skema. Tað er jú so, at ein svimjari sum kanska hevur 2-4 venjingar í leypi av einum vikuskifti, ofta fær meira burtur úr tíðini inn í millum, enn tann sum bara situr og hongur.
- Jeg var en 20-timers utøver, men måtte bli en 24-timers utøver. Alt jeg gjør må ha en hensikt.
- Så du sa farvel til livet utenfor svømmehallen?
- Det kan man lett tro. Men venner og familie sa at jeg aldri har sprudlet så mye som i tiden etter at jeg tok den avgjørelsen. Jeg har aldri hatt mer tid, fordi jeg for første gang begynte å planlegge alt. Jeg har aldri vært i bedre humør.


text:
Jón (evnafrøði)
Ein Jón (ion) er eitt atom ella eitt mýl við eini ravmagnsløðing. Tað finnast bæði negativt og positivt løddar jónir. Ein positiv jón verður nevnd ein kation og ein negativ verður nevnd ein anion. Løðingin kemst av at atomið ella mýlið missur ella upptekur elektronir. Ein kation og ein anion kunnu bindast saman við eini ionbinding og verður hetta kallað eitt salt. T.d. er vanligt køkssalt (natriumklorid = NaCl) sett saman av eini positivari natriumjón (Na+) og eini negativari kloridjón (Cl-). Jónir sum hava fleiri atomir í sær verða kallaðar samansettar jónir.
- Nakrar vanligar anionir:
- Bromidjón: Br-
- Sulfidjón: S2-
- Oxidjón: O2-
- Nakrar vanligar samansettar anionir:
- Hydroxidjón: OH-
- Sulfatjón: SO42-
- Nitratjón: NO3-
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Suðurkorea
Suðurkorea, Suður Korea ella Lýðveldið Suðurkorea (alment) er eitt land í Eysturásia. Miðallívsævin í landinum er 78,72 ár.
Innihaldsyvirlit
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðssríkið í Eysturásia er ovurstóra Kina, men har eru eisini stormbarda flatnalendi í Mongolia, Norðurkorea og Suðurkorea. Í Norður- og Suðurkorea er nógvur landbúnaður í áardølunum og á víða slættlendinum. Haðan kemur matur til allar milliónirnar, sum búgva í mongu býunum fram við strondini og inni í landinum. Sum í Norðurkorea er størri parturin av Suðurkorea fjallalendi og skógur.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Borið saman við Norðurkorea blómar búskapurin, og landið hevur víðfevnt handilssamstarv við onnur lond, mest USA og Japan. Eftir at landið fekk sjálvstýrið í 1948, gjørdi Norðurkorea innrás í landið. Tí ið Koreakríggið (1950-1953) var av, lógu býir og verksmiðjur í Suðurkorea í skeljasori, og túsundtals flóttafólk vóru komin suður um markið úr Norðurkorea. Tjúgu ár seinni var Suðurkorea komið fyri seg aftur búskaparliga. Nýggjar verksmiðjur fóru at gera dygdarvørur til útflutnings, og nýggir stórbýir vórðu bygdir. Nú á døgum hevur Suðurkorea væl lært arbeiðsfólk, sum ger hátøkniligar ídnaðarvørur. Arbeiðsloysi í Suðurkorea er lutfalsliga lágt samanborið við onnur lond í Asia. Arbeiðsloysið er bara 3,2 % (2009).
Heimsins fremstu skipasmiðjur, um mált verður í talinum á bíleggingum, hava í nøkur ár verið í Suðurkorea, men Kina er um at fara fram um teir. Serliga eru tað teir lágu lønarkostnaðirnir, sum eru atvoldin til hetta, men vaksandi eftirspurningurin í Asia ger eisini mun. Enn er Suðurkorea fremst við 37 prosentum av øllum bíleggingum á heimsmarknaðinum. Kina hevur 30 prosent, men veksur sera skjótt. Japan hevur 16 prosent.
Heimskreppan hevur gjørt støðuna verri hjá arbeiðsfólki, tí í niðurgangstíðum finna fólk seg í nógv meiri órætti fyri at varðveita arbeiði, og vandin við at vera fakliga virkin gerst størri. Hóast flestu londini á pappírinum hava bundið seg til at verja mannarættindini, herundir rættin hjá fólki at vera fakliga virkin, so er í nógvum londum sera vandamikið at vera limur í fakfelagi. Í Suðurkorea og eisini Burma, Burundi, Kina, Kuba, Iran, Tunesia, Turkalandi og Simbabvi vóru álitisfólk sett í fongsul fyri sítt fakfelagsvirksemi í 2008.
BTÚ fyri hvønn íbúgva í landinum er $ 27.600 (2008).
Uttanlandshandil[rætta | rætta wikitekst]
Í hagtølum kalla vit inn- og útflutning av vørum fyri uttanlandshandil. Handil er eisini við tænastum um landamark, tænastuhandilin verður uppgjørdur í gjaldsjavnanum og vanliga ikki í hagtølum um uttanlandshandil. Innflutningurin umfatar allar tær vørur okkum tørvar, meðan útflutningurin umfatar tær vørur, sum vit eru dugnalig til at framleiða. Innflutningurin er í so máta endamálið við uttanlandshandlinum, meðan útflutningurin er tað, vit lata afturfyri, fyri at fáa ráð til innflutning. Kina er tað landið, tit hava mestan handil við. Inn- og útflutningurin av vørum, skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2009, sær soleiðis út sambært CIA World Factbook:
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Átrúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Mangir átrúnaðir eru í Suðurkorea. Um helvtin av fólkinum er buddistar, hin er kristin ella konfusianistar. Mong folk á bygd trúgva enn á andamanan - at til er ósjónligur andaheimur síð um síð við sjónliga mannaheimin. Tá ið andarnir geva seg í hóslag við menniskjuni, er andamanarin millumgongumaður ímillum hesar heimar. Andamanarin tekur ímóti offurgávum, til dømis peningi og mati. Offurgávur verða latnar at blíðka andarnar. Umframt at vinna tokka og taka ímóti signing andanna, grøðir andamanarin fólk og hjálpir teimum í ymsum málum.
Í Suðurkorea, har umleið ein triðingur av fólkinum eru kristin, verða prestar og trúboðarar útbúnir til at boða evangeliið til teirra kommunistisku grannar fyri norðan. Tað eru 56 ár síðani at Koreakríggið endaði, og líka síðani tá hevur Norðurkorea forfylgt tey kristnu. Í Suðurkorea, har tey kristnu eru umleið 30 prosent av fólkinum verður vónað, at endin hjá kommunistastýrinum nærkast.
Tann katólska kirkjan í høvuðsstaðnum Seoul, byrjaði í 2009 at serútbúgva prestar, sum skulu arbeiða í Norðurkorea. Í tí fyrsta flokkinum eru fimm prestar, og ætlanin er at byrja við einum nýggjum flokki hvørt ár. Sambært Kristeligt Dagblad er tann katólski presturin, Matthew Hwang In-kuk, sum sjálvur flýddi úr Norðurkorea sum 14 ára gamal, ein av undangongumonnunum í hesi verkætlan. Sambært blaðnum dylir hann ikki fyri, at hann væntar, at londini bæði einaferð verða sameind aftur. Tað er tó einki áramál sett á hansara vónir, og ætlanin við útbúgving av prestum til Norðurkorea er ein 10 ára ætlan.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Spenningur[rætta | rætta wikitekst]
Spenningurin uttan fyri koreansku hálvoynna økist í hvørjum. Suðurkorea er við í amerikanskum hernaðarvenjingum, har herskip eru savnað á havleiðunum uttan fyri hálvoynna. Norðurkorea skýrir luttøkuna "krígsavbjóðing". Avgjørdu boðini koma samstundis sum Norðurkorea eftir øllum at døma hevur sett í gongd aftur eitt kjarnoruverk, sum framleiðir plutonium – ein av pørtunum í eini kjarnorkubumbu. Koreanski trupulleikin kyknaði í 2009, tá Norðurkorea gjørdi eina kjarnorkuroyndarspronging undir jørð.
Í 2010 blivu fýra suðurkoreanar dripnir, tá norðurkoreanskir hermenn lótu skot av móti eini oyggj nærhendis markinum.


text:
Elken Holm tann 1. november 2014 | viðmerkingar
Skúlastýrið skipar fyri felags foreldrafundi ónskvøldið 05.11.2014, kl. 19.00 í Trongisvágs skúla. Skráin er sera áhugaverd og viðkomandi fyri okkum øll
Suðuroyarportalurin tann 1. november 2014 | viðmerkingar
Sunnudagin, 2. nov. kl. 17.30 hevur Kirkjukórið Ljómur allahalganna-konsert í Vágs kirkju. Konsertin er jubileumskonsert, tí í ár eru 75 ár liðin, síðan hina fyrstu allahalgannakonsertina, 5. nov. 1939.
Suðuroyarportalurin tann 31. oktober 2014 | viðmerkingar
BUBU sum fyri viku síðani gav út sín fyrsta film, fer at signera filmar og práta við børnini – ímeðan sangir, sum BUBU hevur á youtube og eisini teir nýggju, ið eru á filminum, verða at hoyra, á Torginum í Vági ídag.
Niels Petersen tann 31. oktober 2014 | viðmerkingar
Á Tvøroyri hevur so at siga verið steindeytt í heilt nógv ár, hvat kvinnufótbólti viðvíkur. Men seinastu fáu árini eru risalop tikin rætta vegin, og tað sæst aftur á luttakaratølunum, og, í seinastuni, eisini á úrslitunum. Í Sumba og í Vági hava tey hinvegin megnað at hildið gongd í kvinnufótbóltinum, og er tað ikki minst takkað verið fleiri ókøvandi eldsálum. Í ár gekk eisini væl í hond í syðru hálvu, so tað var avgjørt eitt væla ár fyri kvinnufótbólt í Suðuroynni.
Suðuroyarportalurin tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Haruhagarnir í Øravík verða seldir sunnudagin 2. november kl 16.
.
Suðuroyarportalurin tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Fríggjadagin 31. okt. og leygardagin 1. nov. lata vit 20% í avslátri av øllum klæðum.
Leygardagin er opið til kl. 16.
Rúni Thomsen tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Minningarhald teirra sjólátnu verður við minnisvarðan Alla halgannadag kl. 15.
Suðuroyarportalurin tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Nú er Auto Service aftur í Øravík við einari rúgvu av brúktum bilum. Teir siga at teir hava nógv góð tilboð, og bjóða øllum vælkomnum.
Auto Service verður í Øravík frá tórsdegnum 30. okt.
Dennis Holm tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Tórskvøldið í farnu viku var 9. umfar í sjavskappingini hjá FC Suðuroy, sum er í VB-húsinum hvørt tórskvøld kl. 18.30. 16 pør kappaðust og hetta 9. umfarið vunnu Kathrina Borgardal og John Nilssen.
Suðuroyarportalurin tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Undarligur spurningur, men eg havi brúk fyri at seta hann. Tað tykist sum skipanin er í upploysn innanífrá, nú landsstýrismálanevndin er komin við niðurstøðu í samband við kæruna av handfaringini hjá vinnumálaráðharranum av SSL.
Suðuroyarportalurin tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Liðkappingina í bridge, sum var í Skúladeplinum í Suðuroy týskvøldið, vunnu Hans í Líðini og Páll Augustinussen saman við Jastrid Nielsen og Margrethu Borgardal.
Suðuroyarportalurin tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Allahalgannadag 1. november kl. 15.00 verður minningarhald í Vágs kirkju. Síðan verður farið vestur á minnisvarðan, har kransar verða lagdir.
Suðuroyarportalurin tann 30. oktober 2014 | viðmerkingar
Sunnudagin 2. november kl. 15.00 verður framløga av bókini Breiði krossins merki út. Bókin er um arbeiði hjá Frelsunarherinum fram til dagin í dag.
Rúni Thomsen tann 29. oktober 2014 | viðmerkingar
Við sangbólkinum Keldan & Sangbólki frá Søldarfirði
Suðuroyarportalurin tann 29. oktober 2014 | viðmerkingar
2. november kl 15 skipar TB fyri basari í skúlagarðinum í skúlanum í Trongisvági.


text:
Idaho
Idaho (enskt: State of Idaho) er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 1,5 mió. íbúgvar. Høvuðsstaðurin og størsti býurin er Boise. Í norðri hevur hann mark við Kanada (British Columbia), í eystri við Montana og Wyoming, í suðri við Utah og Wyoming, og í vestri við Washington og Oregon. Í 1890 bleiv hann lutstatur í USA.
Eyknevni hansara er Gimsteinstaturin (Enskt: The Gem State).
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Náttúra[rætta | rætta wikitekst]
Eystast móti fjøllunum ganga stór fylgi av neytum, hetta eru kjøteyt, og eru tey hálvvill. Fyrr høvdu teir menn á rossbaki at ansa eftir teimum. Har er eisini nógv til av seyði og rossum. Landslagið í Klettafjøllum í Eystur-Idaho er sera vakurt, og summastaðni hava teir friðað stórar víddir, so har má ikki mannahond koma at. Her kanst tú síggja brøtt fjøll, gjáir, dimmar, líðir, vøkur vatn, har tað yður av sílum, sum tú kanst fiska, heitar goskeldur, risatrø og ikki at gloyma - spakar visundar og bjarnir.
Á hesum friðaða landi gongur nøgd av dýrum, sum sjálvsagt eisini eru friðað. Har eru bjarnir, bævrar, vísundar, o.o. Gitnasta av hesum parkunum, teir kalla, er Yellowstone National Park, sum er størri enn Sæland. Til at gera tað meira atkomiligt hava teir lagt bilvegir gjøgnum parkirnar og bygt gistingarhús í teimum.


text:
Maria
Maria, við frábrigdum, er mest brúkta konufólkanavn í kristna heiminum; við hvørt hevur tað kortini verið hildið ov heilagt til fólkanavn, og tað man vera grundin til, at tað hevur verið lítið brúkt í Norðurlondum í miðøld. Fleiri kvinnur í Nýggja Testamenti og eitt ótal av halgikvinnum hava itið Maria; tann kendasta og tann, sum fyrst og fremst hevur gjørt navnið so umtókt, er sjálvandi Maria Moy, mamma Jesus; aðrar kvinnur í Nýggja Testamenti eru Maria Magdalena, sum Jesus rak sjey illar andar úr, og sum síðani fylgdi honum, og Maria úr Betánia, sum salvaði føturnar á Jesusi; fleiri dagar hava verið hildnir til minnis um ymiskar hendingar í lívinum hjá Mariu Moy, í Føroyum m.a. mariumessa um várið (25. mars) til minnis um at henni varð boðað, at hon skuldi bera Jesus í heim, mariumessa (15. august) til minnis um himmalferð hennara, og mariumessa um heystið (8. september) hildin sum føðingardagur hennara.
Maria er vanligasta konufólkanavnið í Føroyum[1].
Kendar kvinnur sum eita Maria:
- Marie Curie, pólskur/franskur evnafrøðingur og alisfrøðingur.
- Maria Guttesen, føroysk songkvinna.
- Maria Pompeu, brasilskur sjónleikari.


text:
Cherokee-indiánarnir
Cherokee-indiánarnir eru av einum fólki, sum hevur verið í USA í meira enn 6.000 ár. Teirra mentan verður hildin at vera vøggan hjá USA. Meginparturin av cherokee-fólkinum býr í dag í Oklahoma, tí statinum, sum í 1866 fekk navnið okla humma (Choctaw navn, ið merkir: "reyðmaður"). Umleið 3,7 milliónir búgva í Oklahoma. Av teimum eru 262,581 indiánar.
Nógv av klæðunum gjørdu teir úr skinni. Men síðan evropear tóku landið, hava teir verið noyddir at gingið í evropeiskum klæðum, sum til dømis hatti ella buksum. Bara í fáum fjarskotnum støðum og til veitslur lata tey seg enn í, sum fólkið gjørdi tá.


text:
Benadikt XVI
Bænadikt 16. pávi varð føddur Joseph Alois Ratzinger hin 16. apríl 1927 í býnum Marktl am Inn í Týsklandi. 86 ára gamli Ratzinger er konservativur, trúgvur móti lærusetninginum og berjist hart móti liberaliseringum í rómversku-katólsku kirkjuni. Hann var erkibispur í München, áðrenn hann gjørdist leiðari í deildini hjá Vatikaninum fyri spurningar um lærusetningin. Hesa støðuna brúkti hann millum annað til at berja niður suðuramerikonsku frælsisteologina, sum var ávirkað av marxismu. Ratzinger er kendur fyri at hava verið høgra hond hjá Jóannesi Páll 2. páva.
Tann 85 ára gamli pávin Bænadikt 16. almannakunngjørdi 11. februar 2013, at hann fór frá sínum embæti, sum tann fyrsti pávin síðani Grækaris 12. í 1415. Orsøkin er, at pávin ikki longur metur seg hava heilsu til at halda fram. Eftir maður hjá honum gjørdist Frans pávi.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Klettafjøll
Klettafjøll (enskt Rocky Mountains) eru ein fjallarøð í Vestur-Norðuramerika sum røkkur frá Kanada til Nýmeksiko í USA. Í miklu fjallarøðini eru lívsumstøður til sera mong ymisk djór, og har eru eisini mangar ólíkar plantur. Hægsta fjallið er Mount Elbert í Kolorado, 4 401 metrar høgt.
Um 1370 m. uppi broytist grasslætta-vøksturin til barald og mólsurt, og 2000 m. uppi veksur furu- og grannviður. Omanfyri 3200 m. veksa bara fjallagras og fjallablómur stutta summarið.
Fjøllini eru illgongd og eru tí friðskjól hjá summum djórum, til dømis jervi, bjørn, villum seyði og snjógeit, sum geypan veiðir.
Klettafjøll vórðu til, tá ið tvær plátur stoyttu saman.


text:
Jörg Haider
Jörg Haider (26. januar 1950 – 11. oktober 2008) var ein eysturríkskur politikari. Hann var kendur í Evropa sum andlitið hjá teim ektremt høgravendu flokkunum. Kendi sera høgravendi politikkarin lat lív, tá hann fór út av vegnum nærhendis bústaði sínum í Eysturríki. Á valinum í septembur 2008 fekk flokkur hansara, Frælsisflokkurin, 10,7 prosent av atkvøðunum. Jörg gjørdi politiska karrieru í Eysturríkska Frælsisflokkinum, og í 1986 gjørdist hann leiðari í flokkinum. Undir hansara leiðslu flutti flokkurin seg út á uttasta høgra vong, og nógv fleiri umstrýddar útsagnir gjørdu hann kendan í øllum Evropa. M.a. rósti hann Waffen SS, og heiðraði fyrrverandi limum í nazistiska úrvalsherðliðnum. Jörg Haider fór frá sum leiðari í frælsisflokkinum í 2000, og í 2004 fór hann úr flokkinum, og stovnaði sín egna flokk, Samgonguna Fyri Framtíð Eysturríki. Jörg Haider var provinsguvernørur í Kärnten nú hann doyði. Sambært eysturríkskum miðlum koyrdi hann út av vegnum og bóltaði fleiri ferðir. Sambært VG var Jörg Haider einsamallur í bilinum, sum koyrdi út av vegnum í Klagenfurt í deilstatinum Kärnten. Jörg Haider gjørdist 58 ára gamal.


text:
Kreta
Kreta (Grikskt mál:Kpήtn / Kriti) er ein oyggj í Grikkalandi. Hon er størsta oyggin og eisini tann fólkaríkasta oyggin í Grikkalandi, í 2011 búðu 621.340 fólk har. Kreta er 5. størsta oyggj í Miðjarhavinum. Kreta er eitt av 13 fyrisitingarligum økjum í Grikkalandi. Kreta var miðdepil fyri Minoiska mentan umleið 2700–1420 á.Kr., tað var tann fyrsta framkomna mentanin í Evropa, sum m.a. gjørdi tey fyrstu slottini í Evropa.[1] Kreta liggur millum Egearahavið, sum er fyri norðan, og Libiska havið, sum er fyri sunnan. Kreta strekkir seg yvir 260 km frá vestara til eystara endan av oynni, hon er 60 km breið (suður/norður) á breiðasta staðnum og bert 12 km á tí smalasta staðnum, sum er tætt við Ierapetra. Kreta er 8.336 km2 til støddar, strandalinjan er 1.046 km. Kreta liggur umleið 160 km sunnanfyri grikska meginlandið.
Innihaldsyvirlit
Býir[rætta | rætta wikitekst]
- Iraklion (fyrr: Heraklion) er tann størsti býurin og høvuðsstaðurin á Kreta. Teir størru býirnir á Kreta eru hesir:
- Iraklion (Heraklion ella Candia) (130.914 íbúgvar í 2001)
- Chania (Hania) (53.373 íbúgvar)
- Rethymno (27.868 íbúgvar)
- Ierapetra (23.707 íbúgvar)
- Agios Nikolaos (19.462 íbúgvar)
- Sitia (14.338 íbúgvar)
Fjøll og dalar[rætta | rætta wikitekst]
Kreta hevur sera nógv og høg fjøll, ein fjallaryggur fer um alla oynna frá vestri til eystur, skapað av trimum bólkum av fjøllum:
- Tey Hvítu Fjøllini ella Lefka Ori 2452 metrar høgt
- Psiloritis 2456 metrar høgt
- Dikti Fjøllini 2148 metrar høgt
- Kedros Fjallið 1777 metrar høgt
- Thripti 1489 metrar høgt
Hesi fjøllini hava givið Kreta dalar, so sum Amari Dalurin, fruktagóða jørð sum t.d. Lasithi Víddirnar, Omalos og Nidha; holur, so sum Diktaion og Idaion (føðistaðið hjá tí forna grikska gudinum Zeus); og nakrar gjáir.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Kreta hevur sína serligu dialekt, sum líkist frá málinum, sum verður tosað á fastlandinum, tey brúka serlig orð sum bert verða brúkt á Kreta, og úttalan er eisini serlig, t.d. hava tey nøkulunda sama ki (kji) ljóði, sum vit hava á føroyskum. Á Kreta hava tey eisini sítt egna slag av skaldskapi, yrkingar sum verð navndar ''Mantinades''. Kreta er kent fyri sín serliga mantinades tónleik, har tey serliga brúka ljóðførini kretensisk lyra og laouto. Kretensarar hava eisini teirra egnu fólkadansir, mest kendur er Pentozali. Í nýggjari tíð hava rithøvundar av Kreta havt stóran týdning fyri grikskan skaldskap. Vikentios Kornaros, skrivaði eina episka romansu Erotokritos í 17. øld (Grikskt mál: Epwtόkpιtoς), og í 20. øld gjørdist Nikos Kazantzakis ein sera kendur rithøvundur, hann hevur t.d. skrivað Zorba the Greek, sum seinni bleiv filmatiserað. Í renesansuni var Kreta heimstaður fyri tí kretensiska skúlanum fyri ikon málningalist, sum seinni ávirkaði El Greco og gjøgnum hann ávirkaði málningalist í Evropa.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Ancient Crete Oxford Bibliographies Online: Classics
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Náttúrugripasavnið á Kreta, á Universitetinum á Kreta.
- Cretaquarium Thalassocosmos, Heraklion, Kreta.
- Aquaworld Aquarium, Hersonissos, Kreta.
- "Ancient Crete." Oxford Bibliographies Online: Classics.
- Kreta Almenna heimasíðan hjá Grikska Ferðaráðnum
- Interaktivur virtuellur túrur á Kreta.
- Hvat hendi 21. juli 365 e.Kr.? Ein mega-tsunami frá tí forna heiminum.


text:
Torkil Nielsen
Torkil Nielsen (føddur 26. januar 1964) í Sandavági er fyrrverandi føroyskur fótbólsspælari og leikari á føroyska A-landsliðnum, hann er eisini telvari.
Innihaldsyvirlit
Fótbóltsleikari og telvari[rætta | rætta wikitekst]
A-landsliðsleikari, sum skoraði mál fyri Føroyar[rætta | rætta wikitekst]
Torkil Nielsen gjørdist víðakendur, tá hann skeyt tað avgerandi málið í dystinum, sum endaði við 1-0 sigri móti Eysturríki 12. september 1990 í Landskrona. Torkil leikti 18 A-landsdystir fyri Føroya og skoraði 2 mál.
SÍF og FS Vágar leikari[rætta | rætta wikitekst]
Umframt at gera seg galdandi á A-landsliðnum, spældi Torkil Nielsen við SÍF og seinni við FS Vágar, eftir at SÍF og MB vóru løgd saman til eitt felagslið.
Føroyameistari í Talv[rætta | rætta wikitekst]
Torkil er eisini telvari. Hann gjørdist føroyameistari í talv í 1984, 86 og 88. Torkil telvaði á føroyska talv landsliðnum í 1982 í Sveis, í 1984 og 88 í Thessaloniki í Grikkalandi.
Familja[rætta | rætta wikitekst]
Tveir synir Torkils eru telvarar og fótbóltsleikarar eins og pápin. Tann eldri, Rógvi Egilstoft Nielsen (føddur 1992), vann FM í talvi í 2012 og luttók á føroyska talvlandsliðnum á Talv-OL í Turkalandi, hann fekk 4½ stig. Harafturat hevur Rógvi spælt 4 dystir á U19 landsliðnum í fótbólti hjá Føroyum.[1] Yngri sonurin, Høgni Egilstoft Nielsen (føddur 1997) vann FM í talvi í apríl 2014 og setti tvey nýggj met, hann var yngsti telvari nakrantíð ið vann FM og hann var eisini einasti telvarin til tá,[2] ið hevði megnað at vunnið øll talvini í einum talv føroyameistaraskapi. Høgni hevur spælt fleiri dystir á føroyska U17 landsliðnum í fótbólti.[3]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Faroesoccer.com, Rógvi E. Nielsen
- ↑ Aktuelt.fo, Eitt umfar eftir – Høgni er yngsti FM-vinnarin nakrantíð
- ↑ faroesoccer.com, Høgni E. Nielsen


text:
Jarðskjálvtin í Sendai 2011
Jarðskjálvtin í Japan var 11. mars í 2011 kl 05:46 UTC. Skjálvtin máldi 9,0 á Richter-stiganum. Jarðskjálvtin, sum var tætt við Tōhoku, hevði miðdepil einar 10 kilometrar undir havbotninum. Jarðskjálvtin kom bæði við eini stórari tsunami, ið skolaði túsundtals heim vekk og drap fleiri túsund fólk, og eisini eini stórari kjarnorkuvanlukku. Hann var fríggjadagin tann 11. mars 2011 kl 14:46 (føroyska tíð).
Túsundtals fólk hava mist heimið, túsundtals fólk hava mist síni kæru, túsundtals fólk eru vekk í øllum rokanum, og túsundtals fólk eru deyð. Myndugleikarnir í Japan siga, at jarðskjálvtin og flóðaldan hava kravt í minsta lagi 15 554 mannalív [1]. Men myndugleikarnir stúra fyri, at nógv fleiri eru deyð. Tað vátta japansku myndugleikarnir í mars 2011. 22 598 fólk eru annaðhvørt staðfest deyð, ella eru ikki komin afturíaftur, eftir jarðskjálvtin og flóðalduna. Borgarstjórin í havnabýnum, Ishinomaki, sigur við tíðindastovuna Kyodo, at bara í Ishinomaki eru út við 10 000 fólk ikki komin afturíaftur [2].
Reyði Krossur Føroya hevði í mars 2011 fund, har tosað varð um, hvat kann gerast fyri at hjálpa Japan eftir jarðskjálvtan og flóðalduna fríggjadagin.


text:
Peter Alberg Holm
Peter Alberg Holm (føddur 24. mai 1823 í Kvívík, doyði 2. mai 1892 á Fyn, Danmark) var ein føroysk føddur prestur og rithøvundur í Danmark. Hann búði fyrstu árini í Føroyum, men flutti til Danmarkar í 1832 at ganga í skúla, hann tók studentsprógv í 1841 og teologiskt embætisprógv í 1847. Alberg Holm var sóknarprestur í Vetterslev og Høm uttanfyri Ringsted 1862–1869, í Dalum uttanfyri Odense 1869–1880 og í Gamtofte uttanfyri Assens frá 1880.
Hann vitjaði Føroyar á sumri 1844, og útgav eitt nú Skildringer og Sagn fra Færøerne í 1856.


text:
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk (19. mai 1881 – 10. november 1938) var fyrsti forseti hjá Turkaland, 1923-1938.
Í oktober sama ár varð landið lýst lýðveldi, og Mustafa Kemal varð valdur forseti. Hann var heryvirmaður og hevði verið uppi í at stovna eina tjóðskaparfylking seinast í heimsbardaganum. Mustafa varð afturvaldur í 1927, 1931 og 1935; hann varð nevndur Atatúrk, sum merkir "faðir turkanna", og hesi árini setti hann stórar nýskipanir í verk og nútíðargjørdi landið. Ímillum nýskipaninar varð nýggj stýrisskipan, nýggj sivil rættarskipan, valrættur til konufólk, latínska stavraðið varð tikið í nýtslu, og fleirkonuhjúnalag varð bannað. Eisini eggjaði hann landsmonnum at ganga í evropeiskum klæðum og skipaði fyri einari fýra-ára búskaparætlan. Kemal Atatúrk doyði í 1938.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Marokko
Marokko (المغرب) er í Útnyrðingsafrika. Landið hevur landamørk til Vestursahara og Algeria. Strandarlinjan er til Atlantshavið fyri vestan og Miðjarðarhavið fyri norðan.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Berberfólkið var upprunafólkið í Útnyrðingsafrika. Berberfólkið tók við muslimskari trúgv, tá ið arábar løgdu Norðurafrika undir seg í 7. øld. Summi berberfólk vóru flakkfólk, summi vóru bøndur. Í Marokko byrjaði ein bólkur av ógvuliga gudsrøknum berberum heilagt kríggj at umvenda grannatjóðir sínar til gudrøknar muslimar. Teir bygdu sær høvuðsstað í Marrakech, sum gjørdist av størstu býum í Norðurafrika. Langar og breiðar gøtur við sølubúðum, ella basarum, sum teir nevndu tað, vórðu til í Marrakech, tí at handilsmenn komu hagar við vøru úr øllum almoravitaríkinum. Gøturnar í býnum uddu í handilsmonnum og trælum teirra, gøtuseljarum, tænarum, biddarum og handverkarum. Herovastin hjá berberum Abu Bakr stóð á odda fyri einum heri av viðhaldsmonnum, kallaðir almoravitar, ið fór suðureftir og gjørdi innrás í Gana. Í 1076 tóku teir høvuðsstaðin Kumbi.
Systinabarn Bakrs Yusuf ibn Tasjfin vaks um Almoravitaveldið og legði alt Norðurafrika undir seg og helt síðan leiðina fram til Spania, har hann vann sigur á kristnum herdeildum, sum hóttu sponsku muslimarnar. Í 1100 var alt tað muslimska Spania lagt afturat Almoravitaríkinum. Almoravitaríkið í Norðurafrika og Suðurspania stóð ikki leingi. Í 1120-árunum kyknaði ein onnur átrúnaðarlig berberrørsla, almohatar, í Marokko. Teir løgdu almoravitarnar í Spania undir at liva í marglæti. Oddamaður teirra Ibn Tumart savnaði teir í sterkan her. Við Abd al-Mumin kaliffi á odda tóku teir Marrakech frá almoravitum í 1147, og seinni løgdu teir undir seg Marokko og muslimska partin í Spania. Í 1163 hevði Abd al-Mumin fingið valdið yvir meginpartinum Norðurafrika eystur at Libya. Almohatar ráddu í Spania í eini 60 ár, men í 1212 máttu teir lúta fyri Alfonso 8. í bardagnum við Las Navas de Tolosa.
Spania hevði síðan 16. øld havt tvær støðir á strondini við Miðjarðarhav. Tær vóru grundin til, at partur í Marokko gjørdist spanskt varðland í 1912; eftir tað tóku spaniamenn seg inn í Riffjøll fyri sunnan. Har fingu teir mótstøðu frá berbum, sum búðu í Rif. Við Mohammed Abd-el-Krim á odda vunnu berbar á einari spanskari herdeild við Anual í 1921, og teir tóku tveir havnabýir, so at teir kunda útvega sær vápn og aðra hernaðarútgerð. Ikki fyrr enn berbar lupu á franska varðlandið í Marokko, eydnaðist fronskum og sponskum herdeildum í felag at vinna á teimum í 1925.
Til 1956 var Marokko franskt hjáland, og hevur hetta við sær, at nógvir marokkanarar duga franskt.
Marokkanskur tjóðardagur er 2. mars, til minnis um loysingina frá Fraklandi.
Í 1976 hersetti Marokko tveir triðingar av Vestursahara, og Móritania hersetti tann seinasta triðingin. Tá Móritania tók seg aftur í 1979, hersetti Marokko alt Vestursahara. Í spanska borgarakrígnum hersetti Franco Marokko.
Fólk og mál[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið er samansett av arabarum og berbarum.
Mál[rætta | rætta wikitekst]
Umframt almenna málið arabiskt duga nógvir marokkanar franskt, hetta er ein leivd frá hjálandatíðini.
Berbarnir tosa málið berber, ið ikki líkist arabiskum.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
- Jaðari: 2.017 km
- Landamørk: Algeria 1.559 km
- Strandarlinja: 1.835 km
- Hæddarmunir: Lægst: Sebkha Tah -55 m, Hægst: Jebel Toubkal 4.165 m
- Náttúrutilfeingi: fiskur, salt, jarn, zink
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Av kendum býum kunnu nevnast
Jarðarbýti[rætta | rætta wikitekst]
- Dyrkað jørð: 21%
- Verðandi avgrøðir: 1%
- Verðandi grasgangir: 47%
- Skógur og skógarstrekki: 20%
- Annað: 11% (1993)
- Dyrkað land: 12.580 km² (1993)
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
16 landslutir eru í Marokko:
- Chaouia-Ouardigha
- Doukkala-Abda
- Fès-Boulemane
- Gharb-Chrarda-Béni Hssen
- Grand Casablanca
- Guelmim-Es Semara
- Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra
- Marrakech-Tensift-El Haouz
- Meknès-Tafilalet
- Oriental
- Oued Ed-Dahab-Lagouira
- Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
- Souss-Massa-Draâ
- Tadla-Azilal
- Tangier-Tétouan
- Taza-Al Hoceima-Taounate
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Jógvan á Lakjuni
Jógvan á Lakjuni (13. november 1952 í Fuglafirði) er føroyskur politikari og tónasmiður. Hann er útbúgvin lærari og hevur verið lærari í Fuglafjarðar Skúla og á Føroya Handilsskúla á Kambsdali. Jógvan er giftur við Odvør, og eiga tey 5 børn.
Innihaldsyvirlit
Politiska lívsleiðin[rætta | rætta wikitekst]
Í politiska lívi sínum er Jógvan fólkafloksmaður, hann var landsstýrismaður í mentamálum 2004-2008 og løgtingsformaður frá november 2011.
- 1994 - 1996 Limur í Landsskúlaráðnum, 1½ ár sum formaður.
- 1998 - 2002 Limur í Mentunar- og Vinnunevndini.
- 1998 - Løgtingsmaður.
- 2002 - Limur í Uttanlandsnevndini, Rættarnevndini og Útnorðurráðnum.
- 2002 - Formaður í Útnorðurráðnum.
- 2002 - Varalimur í Mentanarnevndini og Norðurlandaráðnum.
- 2003 - Limur í grundlógarnevndini.
- 2004 - 2008 - Mentamálaráðharri
- 2011 - Løgtingsformaður
Listarligt virksemi[rætta | rætta wikitekst]
Jógvan á Lakjuni er dugnaligur tónleikari og hevur skrivað løg til nógvar sangir, m.a. til tekstir hjá Hans A. Djurhuus og Ismari Joensen. Eisini hevur hann havt barnakór í Fuglafjarðar Skúla og saman við Frits Johannesen stjórnað og spælt undir hjá Fuglafjarðar Gentukóri. Jógvan hevur eisini sungið vid í fleiri kórum, m.a. Berøa-kórinum, sum Jóannes S. Hansen og Alfred Hansen høvdu síðst í 60-árunum, í Ebenezer-kórinum undir leiðslu av Jens Guttesen frá 1972 til1977 - og ikki minst í Siloa-kórinum, sum beiggi hansara, Eyðun á Lakjuni hevur stjórnað síðan 1988. Eisini hevur Jógvan tey seinastu nógvu árini sungið við í mans-dupulkvartettini Vega í Fuglafirði. Jógvan hevur eisini verið vid á fleiri plátu-, band- og fløguútgávum. Í lestrarárunum í Havn í 70-árunum sang hann vid Nicodemussangbólkinum, har hann var við á trimum plátuútgávum. Í 1984 skipaði hann saman við Frits fyri útgávu av bandi av Fuglafjarðar Gentukóri, og í 1986 var Jógvan primus motor aftan fyri bandið Heima við bólkinum Bros, har hann eisini sang við á summum av løgunum. Jógvan eigur sjálvur eini 8 ella 9 av teimum 14 løgunum á bandinum. Í november 2012 góvu Jógvan og sonur hansara Bárður út fløguna "Gakk tú tryggur". Heitið hevur hon eftir barnarímuni hjá Hans. A. Djurhuus, sum er vorðin fólkaogn og eisini komin við í kirkjusálmabókina, síðan Jógvan gjørdi sítt vakra lag til hana í 1980. Jógvan hevur gjørt sjey av løgunum á fløguni, og Bárður fimm, m.a. tann sera vakra sangin "Sólstrálan". Hans Andreas Djurhuus eigur annars helmingin av yrkingunum á fløguni. Tónleikarar á fløguni eru m.a.: Magnus Johannessen, Mikael Blak, Jan Rúni Poulsen, Niclas Johannesen, Finnur Hansen og Rúni Hentze. Niclas Johannesen hevur produsera.[1]
Tónleikaútgávur[rætta | rætta wikitekst]
- 2012 - Gakk tú tryggur - Saman við soninum Bárður á Lakjuni


text:
Friðarligur aðalfundur hjá FSF
FaroeSoccer var á aðalfundinum hjá Fótbóltssambandinum í dag. Staðfestast kann, at felagsskapurin FSF hevur tað gott í dag, og einki "roks" var um nakað sum helst á fundinum, sum gleið skjótt og væl. Ársrokniskapurin vísti yvirskot 3. árið á rað, og forseti og nevndarlimir vórðu aftirvaldir, so klárt er, at feløgini eru nøgd við avrikið hjá FSF. Tað vóru eisini fleiri formenn í feløgunum, sum beinleiðis róstu FSF.
Her á síðuni fara vit tó bara at nema við tað, sum vit halda er serliga viðkomandi fyri samstarv okkara við FSF, og tað vóru hesin bæði brotini í formansfrágreiðingini:
FMS skipan (Football management System)
Fótbóltssamband Føroya hevur seinastu árini við jøvnum millumbili umhugsað keyp av nýggjari telduskipan til fótbóltsvirksemi - sonevnda FMS skipan.
FMS skipani eru grundaðar á dátugrunn, har upplýsingar um kappingar, leikarar, dómarar v.m. verða goymdar. FMS skipanin eigur at vera høvuðstólið hjá fólki, ið umsita fótbóltsmál. Feløg skulu kunna skráseta sínar limir og fremja leikaraskifti, meðan dómarar innlesa dystargongdina í elektroniska dómaraseðilin.
Samalaði dátugrunnurin skal so vera grundarlagið undir einari dynamiskari heimasíðu, umframt at hann er eitt sterkt tól at finna fram hagtøl v.m.
Verandi skipan, sum er forritað av Formula, er frá 2002.
Henda skipanin hevur ikki veruliga nøktað tørvin hjá FSF í nøkur ár, og tí hevur keyp av nýggjari skipan verið ovarliga á ynskilistanum hjá umsitingini í langa tíð. Ein fullkomin fótbóltsskipan er tó ein sera stór íløga, og er hetta meginorsøkin til, at nýggja skipanin ikki er keypt fyri fleiri árum síðani.
Fleiri av smærru limalondunum í UEFA eru í somu støðu sum Føroyar, og tí hevur UEFA skipað eina verkætlan at samskipa keyp av FMS skipanum til hesi limalondini. Fyri at kenna rætta tørvin, vóru UEFA umboð á vitjan hjá øllum áhugaðum limalondum á sumri 2012. UEFA hevur síðani havt samskifti við fleiri møguleigar veitarar av FMS skianum fyri at finna fram til tað best egnaðu.
UEFA skipaði 18. oktober 2012 fyri evnisdagi um FMS skipanir, har møguligir kundar og veitarar kundu møtast til styttri framløgur.FSF hevur síðani samskift við veitararnar, og er endalig avtala nú gjørd við ensku fyritøkuna First Sport International (FSI). Skipanin fer at verða tikin stigvíst í nýtslu í 2013.
FaroeSoccer
Heimasíðan FaroeSoccer hevur verið ein týðandi viðleikari í føroyskum fótbólti seinastu árini. Við hesum kunnu fjølmiðlar og onnur gera brúk av stóra arbeiðinum, ið Marni Mortensen, vegna FaroeSoccer, fremur. Soleiðis verður eisini í 2013, tí avtala er gjørd um framhaldandi samstarv.
Tá nýggja FMS skipanin verður liðug, verður samstarvið við FaroeSoccer endurskoðað.
----
Aðalfundurin var hildin í FSF-húsinum, har góðar umstøður eru. Mynd: FaroeSoccer.
Hetta við FMS skipan halda vit er serstakliga spennandi og sanniliga upp á tíðina. Enn er óvist, hvussu hetta kemur at ávirka samstarv okkara við FSF, men sum FSF-forsetin sjálvur nevndi, so verður samstarvið við FaroeSoccer endurskoðað, tá nýggja FMS skipanin er klár. FaroeSoccer ynskir FSF góða eydnu við hesi stóru og umfatandi ætlanini, og samstundis vóna vit at vera við í tilgongdini onkursvegna og eru altíð fúsir at samstarva.


text:
Enn einaferð hevur viðmerkjarin, Virgar Dalsgaard, loyst verbala posabandið. Hesuferð fer hann eftir Øssuri Winthereig, valevni hjá Tjóðveldi. Men atfinningarnar hjá føroyska útisetanum raka við síðunar av – bæði í formi og innihaldi.
Í viðmerking til Øssur Winthereig leggur Virgar Dalsgaard eftir tíðindaflutninginum hjá tjóðveldisvalevninum við at steinseta eina heila grein við orðum um Øssur Winthereig og subjektivan journalistikk. Sambært Virgari Dalsgaard hevur journalisturin, Øssur Winthereig, verið politiskt heftur í tíðindaflutninginum í nógv ár. Í viðmerkingini fer útisetin beint í krovið á týdningarmestu journalistisku virðunum: óheftni og trúvirði. Sum altíð við eini ørgrynnu av persónligum lýsingum, ið hava til endamáls at máa av trúvirðinum hjá persónunum, ið Virgar Dalsgaard fer eftir.
Fyrst eitt sindur um politiskan journalistikk. Einki er til hindurs fyri at vera journalistur og samstundis hava eina politiska sannføring. Tað ger ikki einstaka journalistin verri ella minni álítandi. Verður miðlanin av journalistiskum tilfari litað av politiskum áskoðanum hjá journalistinum, er søgan ein onnur. Men hetta dugi eg ikki at síggja, Øssur Winthereig hevur framt. Prógvini eru ikki til.
Niðanfyri er eitt brot úr greinini hjá Virgari Dalsgaard, ið lýsir høvuðsboðskapin. Virgar Dalsgaard skrivar millum annað:
”…sum varpingarmaður rann hann kortini bara ørindi fyri tjóðveldisflokkin við sínum sonevnda tíðindafluttningi, ið hevði risastóra slagsíðu til frama fyri ta frelstu tjóðveldismeinigheitina”.
Klassiskur Virgar Dalsgaard retorikkur.
Og so er tað sjálvur málsligi stílurin, sum myndar stóran part av háttinum, fólk skilja tekstir og boðskapir. Har finna vit stóra veikleikan hjá Virgari Dalsgaard: formurin skuggar innihaldið. Í seinastu viðmerkingini hjá føroyska útisetanum er innihaldið ikki í tráð við veruleikan. Soleiðis er ikki altíð. Oftani hevur Virgar Dalsgaard góðar eygleiðingar, sum víðka sjónarringin hjá móttakaranum. Men stílurin ger, at fólk skulu síggja burtur frá eini røð av persónligum álopum og niðrandi útsøgnum fyri at koma til kjarnuna í boðskapinum. Men hatta er so at siga ógjørligt. Tí leggja fólk bara til merkis, hvussu hann sigur tað, og ikki hvat hann sigur.
Hetta hevur Virgar Dalsgaard prógvað í viðmerkingum til eitt nú Poul Michelsen, Kára á Rógvi og nú eisini Øssur Winthereig. Soleiðis kenna útisetar í Keypmannahavn og onnur, ið eru ella hava verið í Føroyahúsinum til tiltøk við samfelagsligum innihaldi, harðendu útsagnirnar hjá Virgari Dalsgaard.
”It´s not what you say, it´s how you say it” segði ein vinmaður hjá mær við Virgar Dalsgaard eftir eitt tiltak í Føroyahúsinum fyrr í ár. Sigandi orð. Hann hevur nógv uppá hjartað, men dugir ikki at samskifta boðskapin. Hetta er spell, tí hann umboðar ofta áskoðanir, sum annars ikki koma nógv fram í almenna rúminum í Føroyum. Hesin trupulleiki merkir, at hvørja ferð Virgar Dalsgaard skrivar eina grein ella úttalar seg almen, hugsa fólk innantanna ”Virgar, Virgar…”.