text:
KAPITTUL EIN OG TJÚGU
Hann stríddist ímóti ótta og iva
1-3. Hvat hevði Pætur upplivað ein hendingaríkan dag, og hvat hendi um náttina?
PÆTUR róði, alt hann var mentur, meðan hann skimaðist út í náttina. Var tað eitt veikt ljós, hann hómaði í eystri? Var tað umsíðir dagurin, ið gjørdi vart við seg? Hann hevði pínu í ryggi og herðum, tí hann hevði róð í nógvar tímar. Vindurin, sum skrykti í hárið á honum, hevði øst upp Galileavatn. Aldurnar brutu inn yvir stavnin á útróðrarbátinum, so Pætur gjørdist dýggjvátur. Men hann helt fram at rógva.
2 Pætur og felagar hansara høvdu latið Jesus verða einsamallan eftir inni á landi. Tann dagin høvdu teir sæð Jesus metta eina svanga mannamúgvu — fleiri túsund menniskju — bert við nøkrum fáum breyðum og fiskum. Fólkini vildu gera Jesus til kong afturfyri, men hann vildi einki hava við politikk at gera. Hann vildi heldur ikki hava lærisveinarnar at blanda seg upp í politikk. Fyri at sleppa undan mannamúgvuni bað Jesus lærisveinarnar fara í bátin og rógva yvir um vatnið, meðan hann sjálvur fór niðan á fjallið at biðja. — Mark. 6:35-45; les Jóhannes 6:14-17.
3 Mánin, sum næstan var fullur, stóð høgt á himli, tá ið lærisveinarnir fóru avstað. Nú hvarv hann so líðandi úr eygsjón har vesturi. Og kortini høvdu teir bert róð nakrar fáar fjórðingar. Tann tungi róðurin saman við ganginum av vindinum og aldunum forðaði fyri stórvegis práti millum menninar. Pætur sat helst og hugsaði fyri seg sjálvan.
Í tvey ár hevði Jesus lært Pætur eina rúgvu, men hann hevði enn nógv at læra
4. Hví er Pætur ein frálík fyrimynd hjá okkum at taka eftir?
4 Har var eisini nógv at hugsa um! Pætur hevði fylgst við Jesusi úr Nazaret í meira enn tvey hendingarík ár. Hann hevði lært nógv, men hevði enn nógv at læra. Hann var lærufúsur og stríddist ímóti forðingum sum iva og ótta, og tí er hann ein frálík fyrimynd hjá okkum at taka eftir. Latið okkum vita hví.
„Vit hava funnið Messias“!
5, 6. Hvussu var lívið hjá Pæturi?
5 Pætur fór ongantíð at gloyma dagin, tá ið hann hitti Jesus úr Nazaret. Beiggi hansara, Andrias, var tann fyrsti, sum bar honum hesi einastandandi tíðindini: „Vit hava funnið Messias.“ Tey orðini broyttu lívið hjá Pæturi. Tað fór ongantíð at verða sum fyrr. — Jóh. 1:42.
6 Pætur búði í Kapernaum, einum býi norðarumegin eitt vatn, sum varð rópt Galileavatn. Hann og Andrias høvdu eitt útróðravirki saman við Jákupi og Jóhannesi, synum Zebedeusar. Heima hjá Pæturi búðu bæði kona hansara, vermamma hansara og beiggi hansara, Andrias. At uppihalda einum slíkum húski við fiskiskapi kravdi uttan iva stríð, orku og dugnaskap. Vit kunnu ímynda okkum tær óteljandi næturnar, har menninir róðu út at seta gørnini út millum tveir bátar og síðani draga veiðuna um borð. Vit síggja eisini fyri okkum strævnar arbeiðsdagar, har fiskurin varð hagreiddur og seldur, og gørnini vórðu bøtt og skolað.
7. Hvat hoyrdi Pætur um Jesus, og hví vóru hetta spennandi tíðindi?
7 Bíblian sigur, at Andrias var lærisveinur hjá Jóhannesi doypara. Pætur lurtaði uttan iva væl eftir, tá ið beiggi hansara segði honum frá boðskapinum hjá Jóhannesi. Ein dagin sá Andrias, at Jóhannes vísti á Jesus úr Nazaret og segði: „Hygg lamb Guds!“ Andrias gjørdist alt fyri eitt lærisveinur hjá Jesusi og bar eldhugaður Pæturi hesi spennandi tíðindi: Messias er komin! (Jóh. 1:35-42) Eftir uppreisturin í Eden umleið 4000 ár frammanundan hevði Jehova Gud lovað, at ein serligur persónur skuldi stíga fram og geva mannaættini sanna vón. (1 Mós. 3:15) Nú hevði Andrias hitt henda Frelsaran, Messias! Pætur skundaði sær avstað, so hann eisini kundi hitta Jesus.
8. Hvat merkir navnið, sum Jesus gav Pæturi, og hví seta nøkur enn spurnartekn við hetta navnavalið?
8 Fram til henda dagin varð Pætur róptur Símun. Men Jesus hugdi at honum og segði: „’Tú ert Símun, sonur Jóhannes; tú skalt eita Kefas’ (tað er útlagt: Petrus).“ (Jóh. 1:43) „Kefas“ er eitt vanligt navnorð, sum merkir „steinur“, ella „klettur“. Orð Jesusar vóru eyðsýniliga profetisk. Hann sá frammanundan, at Pætur fór at verða sum ein klettur — ein støðufastur og álítandi stuðul hjá lærisveinum Kristusar. Hevði Pætur ta somu myndina av sær sjálvum? Tað er ivasamt. Sjálvt nøkur, sum lesa í evangeliunum í dag, síggja einki støðufast og álítandi í Pæturi, sum líkist kletti. Nøkur siga, at hann, soleiðis sum hann verður lýstur í bíbilsku frásøguni, tykist at vera óstøðugur og vinglutur.
9. Hvørjum leita Jehova og sonur hansara eftir, og hví heldur tú, at vit skulu líta á teirra sjónarmið?
9 Pætur hevði sínar veikleikar, og tað visti Jesus væl. Men eins og Faðir sín, Jehova, leitaði Jesus altíð eftir tí góða í fólki. Hann sá nógvar møguleikar í Pæturi og royndi at hjálpa honum at brúka teir góðu eginleikarnar, hann hevði. Jehova og sonur hansara leita eisini eftir tí góða í okkum í dag. Vit hava kanska ilt við at trúgva, at teir finna nakað gott í okkum. Men vit mugu líta á teirra sjónarmið og vera fús at lata teir upplæra og forma okkum, eins og Pætur var. — Les Fyrsta bræv Jóhannesar 3:19, 20.
„Óttast ikki!“
10. Hvat upplivdi Pætur helst, men hvat fór hann kortini aftur til?
10 Tá ið Jesus síðani fór út at boða, fór Pætur eftir øllum at døma við honum fyri fyrst. Tí var hann kanska hjástaddur, tá ið Jesus gjørdi sítt fyrsta undur og gjørdi vatn til vín í brúdleypinum í Kana. Men tað týdningarmesta var, at hann hoyrdi einastandandi og vónríka boðskapin hjá Jesusi um Guds ríki. Hann helt kortini ikki fram at ferðast við Jesusi, men fór aftur til fiskiskapin. Nakrar mánaðar seinni hittust teir tó aftur, og hesa ferð bjóðaði Jesus Pæturi at fylgja sær, soleiðis at tað nú gjørdist hansara lívsleið.
11, 12. (a) Hvussu var náttin roynst hjá Pæturi? (b) Hvat hugsaði Pætur helst um, meðan hann lurtaði eftir Jesusi?
11 Pætur var tungur í huga. Náttin hevði ikki roynst væl. Hann og hinir fiskimenninir høvdu ferð eftir ferð sett gørnini út, bert fyri at draga tey tóm innaftur. Pætur nýtti ivaleyst allar sínar royndir og sín dugnaskap til at finna út av, hvar fiskur var at fáa. Tað er einki at ivast í, at hann, eins og so nógvir aðrir fiskimenn, vildi ynskt, at hann fekk hugt ígjøgnum tað grugguta vatnið og sæð, hvar fiskatorvurnar vóru, ella at hann onkursvegna fekk noytt fiskin í gørnini. Men slíkir tankar høvdu bert ørkymlað hann enn meiri. Pætur róði ikki út til stuttleika; hann skuldi breyðføða húskið hjá sær. Til endans kom hann aftur at landi við tómum hondum. Gørnini skuldu skolast. Tí hevði hann úr at gera, tá ið Jesus kom til hansara.
Pætur troyttaðist ongantíð av at hoyra Jesus greiða frá høvuðsevninum í síni boðan — Guds ríki
12 Ein mannamúgva trokaði seg fram at Jesusi og sat undir hvørjum orði, hann segði. Av tí at har vóru so nógv fólk, fór Jesus inn í bátin hjá Pæturi og bað hann leggja eitt sindur frá landi. Røddin hjá Jesusi hoyrdist væl úr bátinum, og hann lærdi mannamúgvuna. Pætur lurtaði væl eftir, og tað gjørdu tey á landi eisini. Hann troyttaðist ongantíð av at hoyra Jesus greiða frá høvuðsevninum í síni boðan — Guds ríki. Sum tað hevði verið ein stórur framíhjárættur at hjálpt Kristusi at bera henda boðskapin út um alt landið! Men fór tað at bera til hjá honum? Hvussu skuldi hann syrgja fyri familju síni? Kanska hugsaði Pætur aftur á ta longu náttina, har teir høvdu stríðst til onga nyttu. — Luk. 5:1-3.
13, 14. Hvat undur gjørdi Jesus fyri Pætur, og hvussu ávirkaði tað Pætur?
13 Tá ið Jesus var liðugur at tala, segði hann við Pætur: „Legg út á dýpið, og setið út gørn tykkara eina setu!“ Pætur ivaðist stórliga. Hann segði: „Meistari! Vit hava roynt alla nátt og einki fingið. Men eftir orði Tínum skal eg seta út gørnini.“ Pætur hevði júst skolað gørnini, so tað síðsta, hann hevði hug at gera, var at seta tey út enn eina ferð, serliga nú tá ið eingin fiskur var at fáa. Kortini gjørdi hann, sum hann varð biðin, og gav helst felagum sínum í hinum bátinum tekin um at koma aftan á sær. — Luk. 5:4, 5.
14 Tá ið Pætur fór at draga gørnini, varnaðist hann, at tey vóru sera tung. Vantrúgvin legði hann størri orku í at draga, og innan leingi sá hann, at tað uddi í fiski í gørnunum! Sum eitt ørt veittraði hann til menninar í hinum bátinum, at teir skuldu koma at hjálpa. Tá ið teir komu, gjørdist skjótt greitt, at ein bátur ikki fekk havt allan fiskin. Teir fyltu báðar bátarnar, men har var ov nógvur fiskur — bátarnir mundu sokkið! Pætur var púra ovfarin. Hann hevði áður sæð Kristus gera undur, men í hesum førinum vóru tað hann og familja hansara, ið fingu nyttu av tí. Her var ein maður, sum var mentur at noyða fiskin í gørnini! Pætur gjørdist óttafullur. Hann legði seg á knæ og segði: „Harri, far frá mær! Eg eri syndigur maður!“ Hvussu kundi hann nakrantíð verða verdur at fylgjast við einum, sum hevði slíkt vald frá Gudi? — Les Lukas 5:6-9.
15. Hvussu lærdi Jesus Pætur, at hann onga grund hevði til at ivast og óttast?
15 Blíður segði Jesus við Pætur: „Óttast ikki! Hereftir skalt tú veiða menniskju.“ (Luk. 5:10) Hetta var ikki ein tíð at ivast ella óttast. Pætur hevði einki at grunda síni ivamál á, eitt nú um fiskiskapin; og óttin fyri ikki at røkka til var eisini ógrundaður. Eitt stórt arbeiði lá fyri Jesusi, ein boðan, ið fór at broyta framtíðina hjá mannaættini. Hann tænti einum Gudi, sum ’ríkliga fyrigevur’. (Es. 55:7) Jehova fór at taka sær av Pæturi, bæði materielt og andaliga. — Matt. 6:33.
16. Hvussu fylgdu Pætur, Jákup og Jóhannes boðum Jesusar, og hví var tað besta avgerðin, teir kundu taka?
16 Pætur var skjótur at fylgja boðunum, og tað vóru Jákup og Jóhannes eisini. „Teir fóru so at landi við bátunum og fóru frá øllum og fylgdu Honum.“ (Luk. 5:11) Soleiðis vísti Pætur, at hann hevði álit á Jesusi og á Honum, sum hevði sent hann. Hetta var besta avgerðin, hann kundi taka. Kristin í dag, sum vinna á iva og ótta í sambandi við at tæna Gudi, vísa eisini álit. Og Jehova syrgir altíð fyri teimum, sum hava álit á honum. — Sl. 22:5, 6.
„Hví ivaðist tú?“
17. Hvørji minni hevði Pætur frá teimum báðum árunum, sum hann hevði kent Jesus?
17 Umleið tvey ár eftir, at hann hevði hitt Jesus, róði Pætur eina náttina á Galileavatni í nógvum vindi, sum umrøtt fyrst í kapitlinum. Vit kunnu sjálvsagt ikki vita, hvørji minni runnu fram fyri hann. Har vóru so nógv at velja í: Jesus hevði grøtt vermammuna hjá Pæturi. Hann hevði hildið fjallaprædikuna. Ferð eftir ferð hevði hann við síni boðan og kraftagerðum víst, at hann var Messias, tann, sum Jehova hevði útvalt. Sum mánaðirnir gingu, fekk Pætur størri tamarhald á sínum ótta og iva. Jesus hevði enntá valt Pætur at vera ein av teimum 12 ápostlunum! Men sum tíðin skjótt fór at vísa, hevði Pætur ikki heilt fingið bilbugt við ótta og iva.
18, 19. (a) Lýs, hvat Pætur sá á Galileavatni. (b) Hvussu svaraði Jesus Pæturi?
18 Í fjórðu náttarvøku, ella onkustaðni millum klokkan trý um morgunin og sólarris, gavst Pætur knappliga at rógva og rætti seg upp. Fram eftir aldunum sá hann okkurt røra seg! Var tað okkurt sprutt frá aldunum, sum endurspeglaðist í mánalýsinum? Nei, tað var ov støðugt og upprætt. Tað var ein maður! Ja, ein maður, og hann gekk á vatninum! Tá ið maðurin nærkaðist, tóktist tað, sum hann fór at ganga beint fram við bátinum. Lærisveinarnir vórðu ræðsluslignir, tí teir hildu, at tað var eitt spøkilsi, teir sóu. Maðurin segði: „Verið hugreystir, tað eri Eg — óttist ikki!“ Tað var Jesus! — Matt. 14:25-27.
19 Pætur svaraði: „Harri, er tað Tú, so sig við meg, at eg skal koma til Tín á vatninum!“ (Matt. 14:28) Hansara fyrsta innskot vísti, at hann var djarvur. Alspentur um hetta einastandandi undrið, royndi Pætur at styrkja sína trúgv enn meiri. Hann vildi vera uppi í tí, sum hendi. Vinaliga bað Jesus hann koma út til sín. Pætur kleiv um stokkin á bátinum og trein niður á óslætta vatnið. Ímynda tær, hvussu tað kendist hjá Pæturi at fáa fótafesti og síðani standa á vatninum. Hann man hava verið púra ovfarin, meðan hann gekk yvir ímóti Jesusi. Men skjótt fekk hann eina heilt aðra kenslu. — Les Matteus 14:29.
20. (a) Hvussu læt Pætur seg órógva, og hvat varð úrslitið? (b) Hvat týðandi lærdi Jesus Pætur?
20 Pætur mátti hava eyguni fest á Jesus. Tað var Jesus, sum við kraft frá Jehova helt Pæturi uppi á teimum vindbardu aldunum. Og tað gjørdi hann afturfyri, at Pætur trúði. Men Pætur læt seg órógva. Vit lesa: „Táið hann sá hitt ringa veðrið, varð hann ræddur.“ Pætur varnaðist knappliga aldurnar, sum brutu í bógvin á bátinum, so froyðurin stóð frá, og ræðsla kom á hann. Hann ímyndaði sær helst, at hann fór at søkka niður í vatnið og drukna í tí. So hvørt sum óttin vaks í hjarta hansara, minkaði trúgvin. Maðurin, ið hevði fingið navnið Klettur, tí hann einaferð skuldi gerast ein støðufastur og álítandi stuðul, tók nú at søkka sum ein steinur, tí trúgv hansara sveik. Pætur dugdi væl at svimja, men leit ikki á, at tað fór at hjálpa honum nú. Hann rópti: „Harri, frels meg!“ Alt fyri eitt rætti Jesus hondina út, tók í hann og hálaði hann upp. Meðan teir enn vóru úti á vatninum, lærdi Jesus Pætur nakað týðandi við hesum spurninginum: „Tú trúarveiki, hví ivaðist tú?“ — Matt. 14:30, 31.
21. Hví er tað vandamikið at ivast, og hvussu kunnu vit stríðast ímóti iva?
21 „Ivaðist“ — av sonnum eitt beinrakið orð! Ivi kann vera ein sterk og oyðandi megi. Geva vit eftir fyri iva, kann okkara trúgv vikna so líðandi og verða oyðiløgd. Vit mugu stríðast ímóti ivanum! Men hvussu? Við at savna okkum um tað rætta. Dvølja vit við tað, sum ger okkum óttafull, tekur mótið frá okkum ella dregur okkum burtur frá Jehova og soni hansara, veksur ivin í okkum. Men savna vit okkum um Jehova og son hansara, um tað, teir hava gjørt, gera og fara at gera fyri tey, sum elska teir, vinna vit á ivanum, ið kundi oyðilagt okkum trúnna.
22. Hví er trúgvin hjá Pæturi verd at taka eftir?
22 Tá ið Pætur fór við Jesusi inn aftur í bátin, minkaði vindurin. Stilli fall á Galileavatn. Saman við hinum lærisveinunum segði Pætur: „Sanniliga ert Tú Sonur Guds!“ (Matt. 14:33) Tá ið dimmið lætti, man Pætur hava verið sera takksamur. Hann hevði lært at vísa iva og ótta frá sær. Gaman í hevði hann nógv eftir at læra, áðrenn hann gjørdist ein klettur hjá teimum kristnu, soleiðis sum Jesus hevði boðað frá. Men hann setti sær fyri at halda fram at læra, at halda fram at vaksa. Ert tú líka miðvísur? So fert tú at sanna, at trúgvin hjá Pæturi er verd at taka eftir.


c: text/html

text:
Menningarlæran
Menningarlæran, eisini nevnd evolutión, fyrr darwinisma ella darwinslæra, er í lívfrøði læran um eina menning, ið lýsir stigvísa broyting í lívverum orsakað av arvi, afturskapan og úrveljing. Menningarlæran er eitt vísindaligt ástøði, t.e. er prógvað við vísindaligum grundreglum, reglubundið og skipað, ið greiðir frá lívfrøðiliga fjølbroytninum á jørð, og hvussu nýggj djórasløg og lívverur verða til vegna broyting í m.a. umhvørvi og rándjórum.
Meginparturin av vísindafólkum eru samd í, at menningarlæran er frágreiðingin, hví lívfrøðiliga fjølbroytnið er vorðið til. Tó er ósemja ímillum átrúnaðarligir bólkar. Til dømis hava fleiri pávar viðurkent menningarlæru, ímeðan aðrir trúarbólkar hava avnoktað menningarlæru. Tað eru serliga protestantar í USA, ið avnokta menningarlæru í vesturheiminum. Hinvegin, góðtaka flestu fólk í protestantiskum londum í Evropa menningarlæru sum sannleiki.
Í 19 amerikanskum statum hava rættarmál verið um hetta evnið í lívfrøðiundirvísingini[tørvar keldu]. Spurningurin hevur verið uppi at venda í fleiri føroyskum skúlum, men okkum kunnnugt er eingin vegleiðing um, hvussu lærarar í lívfrøði skulu fyrihalda seg[tørvar keldu]. Í bæði USA og Stóra Bretlandi trúgva ikki meir enn helvtin av fólkinum uppá, at menningarlæran er sonn[tørvar keldu].
Buddhistar er tann bólkurin, sum góðtekur menningarlæruna í størsta mun, meðan Jehova vitnir eru tann, sum góðtekur hana minst[tørvar keldu].
Kjak í USA[rætta | rætta wikitekst]
Kjakið um menningarlæru og skapanarlæru tók seg av álvara upp á vetri 1999 í USA, tá ið eitt skúlaráð í einum landsluti í Kansas ynskti at víðka undirvísingarskránna, soleiðis at næmingar eisini, umframt menningarlæruna, fingu at hoyra frágreiðingar, har ein máttur uttanífrá kundi havt eina ávirkan á upprunan til alheimin og menniskjuna. Næmingarnir kundu so sjálvir gera sína meting[tørvar keldu]. Í báðum undirvísingarskráunum skuldu frágreiðingarnar byggja á eygleiðingar, kanningar við royndum og logiskari grundgeving, ið staðiliga halda fast við fyrisetingar og eitt sunt skeptiskt sjónarmið[tørvar keldu]. Rættuligur uppreistur varð í USA, tí man metti hetta verða eina samanblanding av religión og vísindi. Seinastu árini hevur eisini verið rættuligt kjak í Norðanlondum, tí ávísir frískúlar hava ynskt at læra næmingar onnur alternativ til menningarlæruna[tørvar keldu].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abraham Lincoln
Abraham Lincoln (f. 12. februar 1809 - d. 15. apríl 1865), løgfrøðingur, føddur í Kentucky í USA, var ágrýtin forseti. 15. apríl 1865 varð hann myrdur. Ein sjónleikari, ið helt við suðurríkjunum, skeyt hann. Lincoln er ein hin mætasti forseti í USA. Lincoln var kendur sum forseti, tí hann var forseti, tá borgarakríggið var, og tað var eisini hann, sum tók stig til at fáa enda á trælahaldinum í USA.
Sum hin 16. forsetin í USA kom Lincoln at taka avgerðir, ið fingu sera stórar avleiðingar fyri amerikanska fólkið. Hann verður roknaður sum størsti og besti forseti, ið USA nakrantíð hevur havt. Avgerðirnar, ið hann tók, komu eisini at kosta honum lívið. Hann doyði av skotsári tann 15. apríl 1865 bert 56 ára gamal. Allur heimurin syrgdi deyða hansara. Lincoln var m.a. beinleiðis orsøkin til, at trælahaldið fekk mønustingin, og at Sambandsríki Amerika sum samveldi yvirlivdi.
Innihaldsyvirlit
Lívssøga[rætta | rætta wikitekst]
Lincoln var føddur í Hardin County, Kentucky. Tann lítla stokkastovan, har hann var føddur, hevði bert eitt vindeyga og eina hurð. Hesin hávaksni drongurin fekk ikki stórvegis skúlagongd, men noyddist í staðin at hjálpa til í øllum fyrifallandi arbeiði. Húskið flutti ofta, og altíð vestureftir. Øll barnaárini livdi hann sostatt á tí vandamikla markinum til niðursetulandið. Sum ungur hevði hann roynt hvørt av sínum. Hann hevði t.d. verið prámdragari á Mississippiánni og viðahøggari í teimum stóru skógunum í Kentucky. Eina tíð var hann krambakallur. Hann var sera arbeiðssamur maður og hevði ein jarnvilja, so tað eydnaðist honum at gerast løgfrøðingur, og haðani var gøtan ikki so torgingin at gerast politikari.
Trælahald[rætta | rætta wikitekst]
Í nógv ár sótu Demokratarnir við valdinum í USA, og tí hevði forsetin altíð verið ein suðurstatsmaður. Men í 1860 vendi, tí tá vunnu Republikanararnir forsetavalið, og Lincoln gjørdist forseti og flutti inn í Hvítu Húsini í Washington DC. Lincoln er síðan vorðin hin best umtókti av øllum amerikonsku forsetunum. Hann var kendur sum íðin mótstøðumaður av trælahaldi, og tá iv hann var valdur til forseta í 1860, varð tað suðurstatsfólkunum greitt, hvat tey høvdu í væntu. Ellivu av Suðurstatunum gjørdu ikki vandari enn so, at teir søgdu limaskap sín í samveldinum upp við tí í hyggju at skipa eitt egið samveldi. Frá tí fyrsta hevði Lincoln ta áskoðan, at hetta fór at gerast ein vanlukka fyri bæði Suður- og Norðurstatirnar, um Amerika fór í tvíningar. Tí noktaði hann at góðkenna uppsagnirnar, og var hetta neistin, sum fekk Amerikanska Borgarakríggið at byrja. Trælahaldið varð ikki avtikið fyrr enn í 1865. Hann hevði rokkið sínum máli, hann hevði megnað at hildið Amerika saman, og hann hevði vinnið afroamerikanarunum frælsi. Sigursgleðin vardi tó stutt hjá honum.
Gettysburg-røðan[rætta | rætta wikitekst]
Í 2013 eru liðin 150 ár síðani táverandi amerikanski forsetin Lincoln flutti fram ta sonevndu Gettysburg-røðuna, sum í dag er ein tann kendasta røðan í heimssøguni. Hetta var í sambandi við, at ein kirkjugarður til falnar hermenn varð vígdur í Gettysburg í Pennsylvania tann 19. november í 1863, mitt undir amerikanska borgarakrígnum. Hetta var hálvan fimta mánað eftir bardagan við Gettysburg, ið verður roknaður sum vendin í borgarakrígnum. Í røðuni, sum vardi bert tveir minuttir, talaði Lincoln um javnrættindi millum menniskju, og røðan gjørdi, at amerikanska borgarakríggið fór frá at snúgva seg um at halda saman upp á amerikanska sambandsríkið til eisini at snúgva seg um frælsi og javnrættindi fyri allar borgarar í USA. Tað er ikki full semja um, júst hvat Lincoln segði í røðuni. Tað eru fimm ymisk handrit til av røðuni – tvey, sum vórðu skrivað áðrenn røðan varð hildin, og trý sum vórðu skrivað aftaná – og tey eru ikki eins, umframt at fult samsvar heldur ikki er millum endurgevingarnar, sum tíðindabløðini høvdu av røðuni.
Deyði hansara[rætta | rætta wikitekst]
Fáar dagar efitir borgarakríggið var endað, var Lincoln farin í sjónleikarhúsið í Washington DC saman við húski sínum. Í einum støðgi í leikinum trokaði ein maður seg inn, og bert trý fet frá skeyt hann Lincoln gjøgnum høvdið. Tann 14. apríl í 1865 verður Abraham Lincoln forseti í USA, myrdur. Maðurin leyp síðani niður á leikpallin og hvarv. Seinni kom fram, at brotsmaðurin var ein sinnissjúkur sjónleikari úr Suðurstatunum - John Wilkes Booth. Drápsdagin hevði Lincoln hildið eina røðu, har hann hevði sagt, at nú mátti virkast fyri semju millum suður og norður.


text:
Hash
Hashish (Hash) er ein hashklumpur, og alt eftir hvaðan hashið stavar, kann liturin vera reyður, gulur, brúnur ella svartur, og hash kann vera bæði bleytt og hart. Hasholja er tað sterkasta slagið av kannabis við grøndimmum liti. Nú er hash tað rúseitrið, ið mest verður brúkt. Tað fæst frá hampinum kannabis sativa. Mest virkna hashið færst úr sprættandi kvennblómuni. Tað eitur tetrahydra-cannabinolen. Ein hashrúsur varðar í ca. 4 tímar, og man kann fáa niðurtúr onkuntíð. Tað veldst um persónin. Um man roykir leingi kann tað skaða langtíðarminni, og man kann gerast sløvur og líkaglaður. Eingin er nakrantíð dokumenteraður deyður av hash. Um man skuldi roykt seg í hel, so hevði man ikki klára at gjørt tað, tí man hevði sovnað langt áðrenn.
Fólk nýta rúsevni at koma sær í gott lag ella at gloyma syndarligar umstøður.


text:
Endurstovna føroysku Veðurstovuna
Skrivað hevur Jørgen Niclasen 07.01.2017 - 12:26
Landsstýrismaðurin hevur boða frá, at arbeitt verður við at fáa føroyskan veðurstovn. Taki fult undir við at endurstovna Veðurstovuna á Flogvøllinum.
Lítil ivi er um, at verðurfrøðingar gerast betur, um teir hvønn dag liva í og síggja tað veðri, teir hava mett um.
Flogvinna, útróðarvinna og vit øll vóru sera fegin um tað tænastu, føroyski verðurstovnurin á flogvøllinum kundi veita okkum. Veikleikin var tó, at ringt var at fáa veðurfrøðing, tí fakliga umhvørvi vantaði. Tað var bert ein veðurfrøðingur í starvi. Endin var, at føroyska Veðurstovan av niðurløgd.
Í dag rinda vit 1,8 mió. kr til danska verðurstovnin, DMI, umframt at peningur stendur á fíggjarlógini til veðurtænastu. Her er peningur til meira enn ein veðurfrøðing.
Um stovnurin verður endurstovnaður á flogvøllinum, er eisini annað fakligt umhvørvi at sparra við á staðnum. Nú eru fleiri AFIS operatørar í torninum við hollum kunnleika til veðurfrøði og eisini er hópin av flogskiparnum, sum bæði hava kunnleika um og sum hvønn dag síggja og merkja veðrið. Vága Floghavn hevur eisini hølir og útgerð tøka. So her ber til at fáa eina góða loysn, sum kann rindast við verandi játtanum.
Jørgen Niclasen, tingmaður


text:
Internet
Internet merkir millumnet og er eitt net, sum bindur saman teldur um allan heim. Netið verður brúkt til ymsar tænastur, har tær mest kendu eru World Wide Web, teldupostur og IP-telefoni. 2. oktober 2009 fylti internetið 40 ár. Tað byrjaði alt við einari hernaðarroynd á UCLA í 1969, har tvær teldur vórðu settar saman, og meiningarleyst data varð sent millum tær. Internetið varð útviklað til hernaðarligt brúk. Undir kalda krígnum var ein vandi fyri atombumbuálopi. Um ein atombumba varð brostin á eitt sentralt stað í hernaðarrøðini, var alt samskifti kryplað. Ætlanin við internetinum var tí at skapa eitt netverk, har einki var sentralt. Alt skuldi vera bundið saman við alt, soleiðis at um eitt stað varð tikið burtur, t.d. av einari atombumbu, var enn gjørligt at samskifta millum tey yvirlivandi.


text:
Rumenia
Rumenia er lýðveldi í Evropa. Í norðri hevur Rumenia mark við Ukraina, í eystri við Moldova og Ukraina, í suðri við Bulgaria, og í vestri við Serbia og Ungarn.
Nicolae Ceauşescu í Rumenia var, til hann varð koyrdur frá í 1989, seinasti kommunistiski einræðisharrin í Evropa.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Landið tók loysing frá Turkalandi í 1878, men kríggj hava havt við sær, at landamørkini fleiri ferðir eru flutt síðan tá.
Frá 1965, til hann varð rendur frá og avrættaður í 1989, stýrdi kommuninstaovastin Nicolae Ceauşescu (26. januar 1918 – 25. desember 1989) Rumenia. Hann var eirindaleysur einaræðisharri. Eitt av málum hansara var, at meiri fólk skuldi vera í landinum, og tí eggjaði hann konum at eiga mong børn, men mong vórðu so niðurundirkomin, at tey kundu ikki hava børnini og sendu tey á barnaheim. Summi børn vórðu ættleidd burtur, men enn eru mong børn á barnaheimi.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Í Rumenia eru mong ymisk fólkasløg; fjølmentastir eru rumenar, men har eru eisini ungarar, týskarar og sigoynarar, og við strondina við Svartahav, har ið nú eru mangir frítíðarstaðir, hava turkar og ukreinar búsett seg. Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva.
Nú á døgum búgva um 250 000 sigoynarar í Rumenia. Fyrr vóru sigoynarar flakkfólk, ið fóru víða um, men nú búgva teir flestu í útryðjunum í býunum og liva til dømis av at selja ross og gamalt jarn. Sigoynarar hava lívliga mentan, og teimum dámar væl dans og tónleik.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Rumenia er av størstu londum í Evropa. Karpatafjøll eru sum ein ovurstórur bugur suður og eystur ígjøgnum landslutin Transsylvania. Norðan fyri og vestan fyri fjøllini er landsluturin Transsylvania. Lendið sunnan fyri og eystan fyri fjøllini er avbera fruktagott.
Býir[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Í kollvelting í 1989 varð fyrilitsleysa kommunistsstýrið, ið hevði vanrøkt landið, felt. Síðan kollveltingina eru viðurskiftini batnað, men enn er Rumenia fátækt land, vinnuloysið er stórt og matur ógvuliga dýrur.


text:
Evnisdagur um skúlastýrisarbeiði
Skrivað hevur Heim & Skúli & Mentamálaráðið 11.01.2017 - 19:28
Í samband við at nýggju skúlastýrini, sum vórðu vald í november í fjør, nú fara til verka, skipa felagið Heim & Skúli saman við Mentamálaráðnum fyri evnisdegi fyri øll fráfarandi og nývald skúlastýri í landinum.
Endamálið við evnisdegnum, sum verður í Læraraskúlahøllini á Frælsinum í Havn, leygardagin 21. januar frá kl. 13 til 16, er at nýggir og farandi limir kunnu hittast og skifta orð um royndir, uppgávur og avbjóðingar. Eisini er ætlanin at geva nýggju skúlastýrunum amboð, hugskot og íblástur til komandi 4 ára skeiðið.
Rigmor Dam, landsstýriskvinna í mentamálum, greiðir frá skúlastýrisskipanini og umrøður møguleikar og avmarkingar í verandi skipan. Mette With Hagensen, forkvinna fyri danska felagið Skole & Forældre fer at hava framløgu um, hvussu skúlastýrisarbeiðið í Danmark er skipað, og hvussu tey brynja nýggj skúlastýri til uppgávuna. Harumframt skipar felagið Heim & Skúli fyri bólkapráti, har luttakarar fáa høvi til at umrøða ymsar spurningar við onnur, bæði roynd og nýggj í skúlastýrishøpi, frá størri og smærri skúlum og úr ymsum økjum í landinum.
Heitt verður á skúlaleiðararnar um at boða Mentamálaráðnum frá í seinasta lagi 17. januar, hvussu nógv umboð koma frá teirra skúlastýri. Tilmelding verður send til Gunnvore@mmr.fo
Heim & Skúli & Mentamálaráðið


text: Kári Petersen Føroyskar royndir við ymsum loyvisskipanum í fiskivinnuni Lógargrundarlagið Grundlógin § 73. Ejendomsretten er ukrænkelig Lógin um vinnuligan fiskiskap er frá 1994 § 2: Livandi tilfeingið á føroysku landleiðunum, og rættindi føroyska heimastýrið við samráðingum hevur rokkið, eru ogn Føroya fólks Lógargrundarlagið Við fiskidagaskipanini í 1996, varð rætturin til fiskidagar og eginkvotur ásettur at vera galdandi í 5 ár, t. e. rættindini ganga út í 2001. Í 1997 varð hetta longt upp í 10 ár, rættindini ganga út í 2007 Í 1998 vórðu rættindini gjørd óuppsigilig í 10 ár í senn, t. e. í fyrsta lagi til 2008, síðan frá 1999 til 2009 o.s.fr.v. Við lógarbroytingini í 2007, vórðu loyvini ásett at vera í 10 ár (ikki rullandi), t.e. loyvini vórðu uppsøgd til at ganga út í 2018 Lógargrundarlagið Samgonguskjalið: Loyvini skulu gevast tíðaravmarkað og rullandi Fyrrverandi landsstýrismaðurin í fiskivinnumálum: 12 ár í senn Rullandi merkir at tey í prinsippinum automatiskt verða endurnýggjað í 12 ár í senn. Sjálvt um løgtingið sigur tey upp við 12ára freist, so kann løgtingið broyta hugsan, og endurnýggja loyvini í uppsagnartíðini Loyvini verða tí í veruleikanum so gott sum óuppsigilig Brúksrætturin verður so langur og torførur at siga upp, at hann er nærum ein ognarrættur Lógargrundarlagið Ásetingin um, at loyvir verða givin fyri fleiri ár, stríðir móti ásetingini um, at fiskiríkidømið er ogn Føroya fólks. Tá loyvini vera givin fyri 10 ár, og serliga 10 ár og rullandi, verður upprunaliga lógin um at livandi tilfeingið er ogn Føroya fólks, í veruleikanum sett úr gildi Við at geva loyvir í 10 ár, loyvir landsstýrið tí persóninum, sum hevur loyvið, at selja rættindini næstu 10 árini Tann sum selur skip við loyvum, fær peningin. Tann, sum eftir lógini eigur rættindini (Føroya fólk) fær einki § 2 sigur, at livandi tilfeingið er ogn Føroya fólks, men § 7, har loyvið verður givið fyri 10 ár, setur § 2 úr gildi Løgtingið tekur ognarrættin frá Føroya fólki og gevur hann til einstaklingar Lógargrundarlagið Ræðisrættur og virðisskapan Lógin um vinnuligan fiskiskap, grein 7, sigur, at: Eigararnir skulu vera skrásettir at búgva í Føroyum, vera fult skattskyldugir í Føroyum Føroyingar skulu í minsta lagi eiga 2/3 av eginpeninginum í felagnum Føroyingar skulu hava minst 2/3 av atkvøðurættinum og avgerðarrættinum í felagnum Hetta verður gjørt fyri at tryggja at føroyingar hava ræðisrætt yvir skipum, sum fiska við føroyskum fiskiloyvi Føroyingar skulu fáa minst 2/3 av vinningsbýtinum Føroyingar skulu fáa meginpartin av virðisskapanini í vinnuni Í viðmerkingunum verður grundgivið við grein 2: Livandi tilfeingið er ogn hjá føroysku tjóðini 1998lógin, skipahandlar (mió. kr.) Krúnborg, nótaskip Vesturvón, verksmiðjutrolari Columbus, partrolari Nornagestur, partrolari Polarhav/Hamranes, partrolari Stjørnan/Breiðanes, partrolari Skipsvirði + veiðirættindi 350 80 7 7 25 25 Skipsvirði 150 40 300 tús 300 tús 12 12 Tindur, trolbátur Skarðhamar, trolbátur Grani, línubátur Mascot, línubátur Fjalshamar, partrolari Nónhamar, partrolari 6 6 14 21 15 15 500 tús 500 tús 500 tús 4 7 7 Kelda: Leysliga mett av kønum fólkum í vinnuni 1998lógin, avleiðingar av skipahandlum Ogn og skuld hjá flotanum (mió. kr.) Goodwill/veiðiloyvi Skip 2002 26 1805 2004 57 1909 2006 284 2654 2008 544 2155 2010 594 2308 Langfreistað skuld Skuld til atknýtt feløg Skuld íalt 952 131 1599 1158 98 1863 1991 460 3226 1628 352 2867 1788 603 3022 Kelda: Grannskoðanarvirkið NOTA 1998lógin, avleiðingar Skipini eru sera dýr, fleiri ferðir virðið á skipinum sjálvum Tað verður goldið eitt stórt tilfeingisgjald til tann, sum fer úr vinnuni Tann sum fer úr vinnuni, fær sera nógv burturúr Tann, sum heldur fram í vinnuni ella sum kemur inn í vinnuna, verður sera skuldarbundin Fiskivinnan sum heild er vorðin nógv meir skuldarbundin Niðurstøða um 1998lógina og skipahandlar Eitt stórt tilfeingisgjald er goldið, leysliga mett 6-700 mió. kr. Tann, sum eigur tilfeingið, Føroya fólk, fær einki Reiðarin, sum fer úr vinnuni, fær tilfeingisgjaldið (goldið verður fyri brúksrættin í 10 ár) Fyri at koma inn í vinnuna, skal eitt sera stórt tilfeingisgjald gjaldast til reiðaran, sum fer úr vinnuni Ómøguligt at koma inn í vinnuna Skuldin hjá flotanum er tvífaldað eftir 8 árum Nógv feløg gerast skuldarbundin og geva lítið og einki yvirskot Virðið á veiðirættum er í mun til avkastið Tal (mió. kr.) Uppisjóvarskip Rækjuskip Verksm.trolarar Partrolarar Lemmatrolarar Línuskip Garnaskip Onnur skip Útróðrarbátar Tilsamans 8 3 3 22 8 16 6 1 Nettosøla 776 113 298 316 130 179 35 30 180 2057 EBIT DA 273 11 73 10 5 11 1 5 Úrslit áðr. óvanligt 160 0 34 -44 -9 -9 -4 2 389 130 Keldur: Grannskoðanarvirkið NOTA og Fiskiveiðieftirlitið Goodwill/ veiðiloyvi 461 6 31 67 12 16 1 0 595 Stór avkast í pelagisku vinnuni Pelagiskur fiskiskapur: Svartkjaftur 1000t Makrel í norskum sjógvi 300t Makrel í føroyskum sjógvi 300t Chr. í Grótinum (gamli) 2,60kr 9,00kr 6,00kr 2,6m 2,7m 1,8m 40m Partrolarar: Upsi í føroyskum sjógvi 200t Makrel í føroyskum sjógvi 100t Upsi Makrel 2d 2d 2d 16d 10d 1d 13m 12m 5mð 2mð við nót við troli rekord ? Stór avkast í pelagisku vinnuni Yvirnormalt avkast Vanligt avkastkrav við inflatión: 13 % Avkastkrav við lágari inflatión: 10 % Ymisk avkastkrav alt eftir váðanum í einstøku vinnuni Skipakostnaður: 250 mió. kr. Eginpeningur: 50 mió. kr. Árligt yvirskot: 40 mió. kr. Árligur inntøkuvøkstur: 4 % Diskonteringsrenta: 10 % Investeraður eginkapitalur 50 mió. kr. NPV(nútíðarvirði av yvirskoti í 20 ár): 450 mió. kr., eftir skatt 369 mió. kr. Avkast: 640 %, árligt avkast 30-40 % Íløga 50 mió. kr., eiga skipið, vert 250 mió. kr., eftir 6-7 árum Stór avkast í pelagisku vinnuni Pelagiska vinnan Skipsvirði + veiðiloyvi (mió. kr.) Skipsvirði Tróndur í Gøtu 250 Finnur Fríði 140 Jupiter 60 Saksaberg 20 Norðborg 270 Christian í Grótinum 40 Fagraberg 120 Næraberg 40 Atlantsfarið 40 Tilsamans 980 2-2,5 mia. Leyslig meting: Fiskiskapur, samanseting av fiskasløgum og tal av skipum eru sera skiftandi, loyvini sera ymisk TV2: Føroyingur, sum eigur skip í Danmark Skipið við veiðiloyvi vert 1,2 mia. kr., skipið sjálvt er vert 200 mió. kr. Fylgjur av langum rullandi loyvum, yvirlit Fylgjur av 12ára rullandi loyvum, yvirlit: Sterkari ognarrættur til veiðirættindini Prísurin á veiðirættindum fer upp Nøkur skip kunnu seljast fyri nógvan pening, til dømis kunnu pelagisku skipini seljast fyri tilsamans 2-2,5 milliardir Sera dýr skip Ómøguligt at koma inn í vinnuna, manglandi dynamikkur, eingi nýggj fólk Føroyingar kunnu ikki gjalda tey stóru loyvini Bert útlendingar (og føroyingar sum arbeiða fyri teir) kunnu bjóða Fiskivinnan á útlendskar hendur Vandi fyri, at virðisøkingin fer av landinum Stór skuld í fiskivinnuni, rentuútreiðslurnar hjá fiskivinnuni verða stórar Stór miðsavnan av valdinum í føroysku fiskivinnuni og í samfelagnum annars Fylgjur av langum rullandi loyvum, skuld Størri tryggleiki hjá teimum sum keypa, um loyvið verður rullandi og 12 ár, og teir vilja tí gjalda hægri prís Nakrir reiðarar kunnu fara úr vinnuni við milliardum Um fyrst eitt loyvi er givið fyri nógv ár, kann løgtingið einki gera, reiðarin stendur púra frítt at selja Teir, sum koma inn mugu gjalda eitt sera stórt tilfeingisgjald Fiskivinnan verður nógv meir skuldartyngd Landskassin missir skattainntøkur, tí rentuútreiðslurnar hjá vinnulívinum verða sera stórar og yvirskotini fara at minka Fylgjur av langum rullandi loyvum, virðisøking Tað er sannlíkt, at stórur partur av fiskivinnuni fer á útlendskar hendur, og vandi er fyri, at virðisøkingin fer av landinum Lógin um vinnuligan fiskiskap, grein 7, sigur at føroyingar skulu fáa minst 2/3 av vinningsbýtinum Hetta er sett inn fyri at tryggja, at føroyingar skulu fáa ágóðan av teimum virðum, sum verða skapt í vinnuni Í nøkrum feløgum við útlendskum eigarum eru lán frá útlendska eigaranum, ofta kallað skuld til atknýtt feløg Útlendsku eigararnir kunnu taka yvirskotið út, sum renta av láni, ið teir hava givið til felagið Viðhvørt seta teir eina variabla rentu, viðhvørt er rentan høg Harvið kann alt yvirskotið takast út, um hetta er ynskið Transfer pricing, innanhýsis handil í eini konsern Í Íslandi hava útlendingar ikki loyvi at eiga í fiskiskipum Fylgjur av langum rullandi loyvum, ræðisrættur Tað er sannlíkt, at stórur partur av fiskivinnuni fer á útlendskar hendur, og vandi er fyri, at føroyingar missa ræðisrættin yvir føroysku fiskivinnuni Lógin um vinnuligan fiskiskap, § 7, sigur at føroyingar skulu eiga minst 2/3 av partapeninginum, og hava minst 2/3 av avgerðarrættinum Feløg kunnu hava sera lítlan eginpening, viðhvørt niður í 0,05 prosent, meðan útlendingar veita stóran lánskapital Um fremmandafíggingin er 99,9 prosent, og eginfíggingin er minni enn 0,1 prosent, so kann ein ivast í, um ræðisrætturin er á føroyskum hondum Hjá onkrum feløgum er skuld til atknýtt feløg rættiliga stuttfreistað, hetta merkir, at útlendski lánveitarin kann seta føroyska partinum treytir Fylgjur av langum rullandi loyvum, miðsavning Rullandi loyvir hava longu nú ført til sera stóra miðsavning av avgerðarrætti í vinnulívinum JFK, Kjarnufyritøkur: Gadus, Næraberg og Farið Partrolarar: Polarhav, Stjørnan, Vestmenningur, Fram, Safir, Smaragd, part av Grønanes Línubátar: Klakkur, Helena, Polarstjørnan Varðin: Kjarnufyritøkur: Finnur Fríði, Tróndur í Gøtu, Jupiter og Saksaberg Framherji: Kjarnufyritøkur: Vesturvón og Fagraberg Saman hava hesar fyritøkur keypt: Partrolarar: Rókur, Lerkur, Stelkur, Bakur, Heykur, Falkur Lemmatrolari: Edna Fiskavirking Fylgjur av langum rullandi loyvum, miðsavning Miðsavningin av valdinum fer at halda fram og styrkjast við langum rullandi loyvum Oligarki, fámannaveldi Einki kann forða teimum, sum fáa loyvini, í at selja tey fyri milliardir Nøkur fá fólk fara at eiga milliardir Tey fara eftir nøkrum árum at ráða yvir restini á føroyska vinnulívinum og í samfelagnum annars, hetta sæst til dømis í Íslandi og Russlandi Fylgjur av langum rullandi loyvum, niðurstøður Niðurstøður um lang og rullandi fiskiloyvir: Verður lógin samtykt, so bakkast ikki fyrr enn um nógv ár Brúksrætturin verður nógv sterkari, næstan sum ognarrættur Brúksrætturin(veiðirætturin) verður givin fyri einki Prísurin á veiðirættindunum fer nógv upp Veiðirættindini kunnu seljast saman við skipunum fyri milliardir Teir, sum fara burturúr vinnuni, fáa søluupphæddina Tey, sum sambært lógini eiga fiskatilfeingið, Føroya fólk, fáa einki Teir, sum koma inn í vinnuna, fara at skylda stórar upphæddir Fiskivinnan verður sera skuldarbundin Bert útlendingar kunnu bjóða uppá tey stóru skipini Vandi er fyri, at útlendingar fáa ræði á føroysku fiskivinnuni Útlendingar kunnu taka vinningin út úr vinnuni, um teir ynskja tað Nøkur fá fara at hava allan avgerðarrættin í vinnulívinum


text:
Veiðifalkur
Veiðifalkurin (frøðiheiti: Falco rusticolus) er eina størstur av falkum. Hann eigur einans norðuri í kuldalondum. Liturin er ymissur, broyttur eftir landinum. Í Grønlandi er hann hvítur við nøkrum dimmum smáblettum á bakinum. Í Íslandi er hann hvítur um høvd og bringu, annars ljóst grásprøklutur. Í Noregi og aðrastaðni er hann høvuðsvartur og dimt sprøklutur. Hann eigur í homrum høgt til fjalls. Ofta sæst hann sita har og stara eftir fongi - eyguni hevur hann avbara góð - so strýkur hann avstað eftir einum fugli, slær hann niður við vongknúgvanum, ella skræðir hann við nevi og klóm. Í fuglabjørgunum ger hann ræðuligt herverk. Morgun og kvøld er hann á ferð, tekur ein lomviga ella lunda, tægar hann sundur og etur so tað besta burtur úr honum. Um veturin heldur hann seg helst fram við sjónum, tí har er mest at veiða. Í gomlum døgum høvdu kongar og ríkir høvdingar tamar falkar, sum vóru vandir til at taka flúgvandi fugl og bera teimum. Nú er tað avlagt í Evropa, men summstaðni í Asia veiða menn enn við falkum. Áður kom veiðifalkur ofta til Føroyar, nú sæst hann sera sjaldan, orsakin er tann, at hann hevur fækkað nógv á Íslandi.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II, 1951.


text:
Samkyndleiki
Samkyndleiki ella Samkynd er heiti, ið lýsur kynsligt samlív, eyðkent við kensluligum og/ella kropsligum atdrátti at persóni av sama kyni. Hugtøkini samkynd og hinskynd kunnu skiljast sum lutfalslig hugtøk í hvør sínum enda av eini samanhangandi røð, har í tvíkynd er eitt stað í miðjuni. Grundin til, at summi fólk eru samkynd, hevur altíð verið ein umstríddur spurningur, ið kjakast hevur verið dúgligani um. Tað er eitt klassiskt dømi um spurningin um arv ella umhvørvi, lívfrøði ella sálarfrøði.
Um 4 % av øllum menniskjum eru samkynd [1]. Eitt tal, sum tó broytist frá kanning til kanning. Eisini djór eru samkynd.
Innihaldsyvirlit
Heiti[rætta | rætta wikitekst]
- Samkynd lýsur bæði mann og kvinnu, hvørs kynsliga samlív er við ein av sama kyni.
- Ein samkynd kvinna kan nevnast lesbisk. Heiti stavar frá tí gríksku oynni Lesbos, har kvinnuligi yrkjarin Sapfo skrivaði kærleiksyrkingar til gentur.
- Ein samkyndur maður kan nevnast gjeikari ella bøssi. Fyrr vóru orðini niðrandi, men roknast nú sum partaleyst (sum svenskt bög, enskt: gay og týskt: Schwul).
- Kynsvillingar er eitt orð, ið sipar til, at atdrátturin hjá samkyndum við ein av sama kyni er orsakað av, at ein er vilstur á ein ella annan hátt. Orðið verður vanliga roknað sum niðrandi.
Djór[rætta | rætta wikitekst]
Tað finnast prógv fyri samkyndleiki í 1500 ymiskum sløgum av djórum, harímillum fiskar, insektir, fuglar og seyðir, oksar og apur [2]. Djór, sum hava fleiri makar, og djór, sum eru monogam, kunnu hava samkynd forhold.
Føroyar og Danmark[rætta | rætta wikitekst]
At vera samkyndur hevur verið loyvt í Føroyum síðan 1933, tá tað bleiv gjørt lógligt í Danmark. Samstundis bleiv aldursmark fyri samkynd parlag set til 18 ár. Síðan bleiv tað í 1988 gjørt kynspartaleyst og harvið sett til 15 ár[3]. Grein 266b í revsilógini kom í gildi 15. desember 2006 við 17 stemmun fyri og 15 ímóti, hon staðfestir at samkynd skuldu verða vard ímóti niðurgerð. Miðflokkurin hevur fleiri ferðir tosa ímóti, at grein 266b skuldi koma í gildi í Føroyum[4][5]. Í Føroyum arbeiðir felagið LGBT Føroyar fyri rættindum og trivnaði fyri sam- og tvíkyndar føroyingar.
Fyrsta juli í 2010 kom lógarbroyting í gildi í Danmark, sum gav skrásettum samkyndum pørum sama rætt sum hjúnum at ættleiða børn. 15. juni 2012 varð lógin um skrásett parlag avtikin í Danmørk, og samkynd kundu frá tí degi giftast eftir somu lóg sum hinskynd pør, eftir Hjúnabandslógini (Ægteskabsloven). [6] Samkynd pør kunnu nú bæði ættleiða børn hjá hvørjum øðrum og søkja um at ættleiða fremmand børn eftir somu reglum, sum galda fyri hjún. Samkyndar kvinnur, ið fáa børn við ísáing, fáa felags foreldramynduleika yvir barninum saman við hjúnafelagnum. Í Føroyum var onki av hesum galdandi fram til 2016, tá ið uppskot um at seta í gildi fyri Føroyar donsku hjúnabandslógina varð samtykt í Løgtinginum. Munurin er tó, at danska lógin ikki skal koma í gildi í Føroyum fyrr enn vissa er fingin fyri, at samkynd pør ikki kunnu fáa borgarliga hjúnarband sítt signa í kirkjuni.
Samkyndir menn kunnu framvegis ikki lata blóð í Føroyum.
Seinni heimsbardagi[rætta | rætta wikitekst]
Tá Adolf Hitler var einaveldisharri, avgjørdi hann, at bólkar av øðrvísi fólkum skuldu avrættast, herundir jødar og samkynd. Meðan jødarnir fingu eina gula dávidsstjørnu á bringuna, fingu samkyndir ein ljósareyðan tríkant. Teir, sum yvirlivdu krígstíðina, vórðu ikki leyslatnir, tá ið tey sameindu tóku valdið í Týskland. Í staðin vóru teir fluttir til onnur fongsul at sita dómin fyri at vera samkyndir, ið teir høvdu fingið áðrenn kríggið. Rættargongdin í Nürnberg vildi aldrin viðgera mál viðvíkjandi samkyndu fangunum, og teir fingu heldur einki endurgjald eftir kríggið. Tey árini, samkyndir krígsfangar høvdu sitið í fangatippi, vóru enntá drigin frá í fólkapensjónini.
Sjálvmorð[rætta | rætta wikitekst]
Tað er eitt sindur síðani, at granskingarútslit fyrst gjørdu vart við, at sjálvmorðsroyndir eru nógvar ferðir vanligari millum samkynd enn millum onnur fólk [7] [8]. Ein amerikonsk kanning frá 1998 av samkyndum dreingjum í framhaldsskúlunum í aldrinum 15 til 22 vísti, at í mun til restina av fólkinum, t.e. javngamlar dreingir, royndu næstan sjey ferðir so nógvir av hesum dreingjum at beina fyri sær, ella ávikavist 28 % og 4 % [9].
Higartil mest umfatandi norðurlendska kanningin av vælferð og umstøðum hjá samkyndum varð gjørd í 1999 í Noregi. Har kom fram, at 16 % av gjeikarunum og 20 % av teimum lesbisku høvdu onkuntíð roynt at forkomið sær [10]. 88 % vóru undir 25 ár, tá ið tey gjørdu hesa roynd. Fjórða hvør menniskja undir 25 ár hevði minst eina sjálvmorðsroynd á baki. Tøl siga ikki allan sannleika, men tey, sum eru nevnd her, benda á, at tíðleikin av sjálvmorðsroyndum í Norðurlondum er upp til fimm ferðir so høgur millum samkynd sum millum fólk annars.
Slóðir[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.avert.org/gay-people.htm
- ↑ http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx
- ↑ ANSO
- ↑ Bill Justinussen - Tað fer ongantíð at henda.
- ↑ Egin Henriksen - Beinta Løve Jacobsen og aðrir Talibanar
- ↑ kristeligt-dagblad.dk - Vielse af homoseksuelle
- ↑ http://www.nrk.no/nyheter/distrikt/nrk_nordland/5008761.html
- ↑ http://tidsskriftet.no/article/588706
- ↑ http://www.safeschoolscoalition.org/SuicideamongGLByouth.html
- ↑ http://kilden.forskningsradet.no/c16880/artikkel/vis.html?tid=43575


text:
Væl møtt til Brim - Grundarlag fyri samstarvi millum íslendskar og føroyskar filmsframleiðendur
Filmurin Brim varð vístur í Havnar Bio 18. mai fyri næstan fullum húsi. Árni Ólafur Ásgeirsson, leikstjóri, og Ottó Geir Borg, handritahøvundur, vóru til staðar og svaraðu spurningum frá áskoðarum eftir sýningina.
Tann 19. maí skipaði aðalkonsul Íslands fyri fundi millum Árna, Otto og føroyskar filmsframleiðendum og øðrum filmsáhugaðum, til at leggja grunn at samstarvi millum Íslands og Føroya innan filmslist.


text:
Spógvi
Spógvin (frøðiheiti Numenius phaeopus) kemur vanliga seinna partin í apríl, og tá ið komið er út um krossmessu, hoyra vit hansara vakra bríkslandi mál í bø og haga. Hann eigur um somu leiðir sum tjaldur, men í vølli. Til reiður grevur hann sær eina kullu, sum hann oftast klæðir innan við deyðagrasi ella mosa. Seinna partin í mai verpur hann 4 - sjaldan 3 - og ger ongan dag millum hvørt eggið. Tey eru brúnlig-grøn við dimmum blettum. Tó at tey eru nógv størri enn tjaldursegg, bilar honum aldri at verma, tí hann dugir so væl at leggja tey í reiðrinum: trý tætt at hvørjum øðrum við spíska endanum inn móti miðjuni; tá gera tey sum ein ring við einum breiðum gloppi í, og í hetta gloppið leggur hann hitt fjórða eggið langvegin. Soleiðis løgd eru tey lættast at breiða seg útyvir, tí nú er víddin minst, og nakað smalri annan vegin. Tá ið fólk kemur nær, sker steggin í eitt bríksl, og bøgan skundar sær av, rennur ella flýgur tætt yvir jørðini, til hon er ivaleysa langt burtur.
23 ella 24 dagar eftir, at seinasta eggið er vorpið, kemur út. Ungarnir eru sera vakrir, bleikgulir við dimmbrúnum prikkum; oman á høvdinum hava teir ein avlangan svartan ring, sum eina krúnu um skallan; úr honum gongur ein svørt strika fram í nevið og onnur aftur í nakkan. So skjótt, teir eru turrir, fara teir úr reiðrinum - altíð er ein, ofta tveir rýmdir, áðrenn hin seinasti er útkomin; og frálíka skjótt kunna teir renna. Kemur fólk har um vegir, so bríksla tey gomlu til ávaring, og teir trýsta seg slættar niður í vøllin. Tá eru teir ótrúliga ringir at fáa eyga á.
Spósnevið er so neyðarsliga klænt og lint, at til verju dugir tað ikki. Men hin rádni er ikki fyri ongum. Kemur kjógvi ella likka nær, so rýkur hann við einum geyli eftir teimum, og snúiligur, sum hann er, berjir hann tey við vongknugvunum. Makin, sum hoyrir rópið, er skjótt hjá, og fíggindin skundar sær at flýggja. Er tað størri fuglur, ravnur ella bakur, samlast ofta fleiri spógvar til og reka hann burtur. Tá ið ungarnir eru floygdir, koma bæði teir og hinir gomlu í bøin. Seinna partin í august fara teir at rýma, ungarnir nakað seinni enn teir gomlu, og onkur ungi kann síggjast til eftir mikkjalsmessu. Um veturin sigast teir at vera í Suðurafrika.
Slag[rætta | rætta wikitekst]
- Numenius arquata (Tangspógvi)
- Limosa limosa (Reyðspógvi)
- Limosa lapponica (Lónspógvi)
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Orð: Árni Jacobsen
Lag: Jógvan við Keldu
1. Eg takki tær, Gud, fyri farna tíð,
tú, styrki og klettur mín,
og undrast má, at tú í kærleika
av náði meg kallar tín.
Hvønn dag tú til fløtur meg leiðir,
at vøtnum, tá setur sól,
tín verndarvong yvir meg breiðir,
tá hjá tær eg leiti mær skjól.
Frá ævum til ævir hin sami tú var,
tú ævigan lovsong fær!
2. Frá sigri til sigurs tú leiddi meg,
tá tætt eg meg helt at tær.
Og um enn á vegnum mín fótur ók,
tín styðjandi hond var har.
Um særda mín sál enn seg kendi,
um mótleys, í vanda stødd,
til dag altíð náttina vendi
tín milda og troystandi rødd.
Frá ævum til ævir hin sami tú var,
tú ævigan lovsong fær!


text:
Sóttin svarta
Sóttin svarta ella Svarti deyði er størsta vanlukka, vit vita um, sum rámt hevur mannaættina. Hon var pest, og tey sjúku fingu svartar svullir um kroppin, av tí er navnið. Sóttin var borin við loppum av svørtu rottuni. Til samans týndi sóttin svarta helst helmingin av øllum fólkinum í Ásia, Evropa og Afrika. Hon kyknaði í Norðurindia síðla í 13. øld, og smittan varð borin við keypmonnum eftir handilsvegunum í Miðásia. Til Evropa kom hon í 1347 við einum italskum skipi, sum hevði verið og tikið farm í sóttrakta býnum Kaffa innast í Svartahavi. Úr Italia fór hon norður í gjøgnum Evropa og kom til Føroya úr Noregi í 1349.


text:
Orð og lag: Aage Samuelsen
Týtt: Kajfinn Hammer
Upprunaheiti: Et herlig liv jeg eier i Jesus, Frelseren
1. Í Jesusi eg eigi so undurfult eitt lív,
um henda besta vin mín í lovsang sál mín trív;
:,:Hann fyri meg ein glataðan syndara Seg gav
og mínar syndir søkti Hann í hitt djúpa hav.:,:
2. Nú Hann meg trúfast leiðir á vegnum dag um dag,
eg støðugt kann uppliva Hans reina hjartalag.
:,:Ber leiðin upp á fjallið og djúpt í trongan dal,
tá Jesus við mær fylgir gerst sál mín nøgd og sæl.:,:
3. Tá Satan kemur til mín, við iva streingir á
og sigur: Frelsuna kanst tú ikki líta á!
:,:Tá minnist eg hin dagin, tá Frelsarin meg fann
og undurfult meg loysti frá syndarinnar bann.:,:
4. Ein lovsangur nú streymar frá hjarta mínum út,
og Djevulin fær hoyra meg loystan prísa Guð’.
:,:Um Jesu stóra verk her glaður syngi eg
og vinni meir enn sigur, tí Jesus styrkir meg.:,:


text:
Indiska Havið
Indiska Havið, Indiahavið ella Indiahav er tað minsta av teimum trimum heimshøvunum. Tað er 74,9 milliónir km² í vídd, og har eru einar 5000 oyggjar, harav eru fleiri teirra korallriv. Indiahav líkist frá hinum báðum heimshøvunum, Atlantshavið og Kyrrahavið, tað gongur ikki so langt norður sum tey. Indiahavið hevur mark móti norði til Suðurasia, móti vestri er mark til Arabisku Hálvoynna og Afrika, móti eystri er mark til Avstralia, og móti suðri er mark til Suðuríshavið og Antarktis. Í Indiahavi er saltasti sjógvur í heiminum, nevniliga Reyðahavið, og eisini heitasti sjógvur í heiminum, Persaflógvin.
Indiahavið er í vanda fyri at verða dálkað, helst av tangaskipum úr Persaflógvanum. Norðast í Indiahavi kunnu tropuódnir og grovt monsunregn elva til ógvisligan uppgang og vatnflóð. Í Indiahavi eru nógvar koralloyggjar og óteljandi nógvar korallpollum, sum til dømis Maldivoyggjar og Seyskelloyggjar, ið eru ógvuliga væl umtókt ferðamannalond. Stóra ferðavinnan gevur væl av sær, men skaðar náttúruna. Aðrir vansar eru, at havið matar burtur av korallrivunum, og oyggjarnar liggja tí opnari fyri flóð og brimi.


text:
Orð: Fredrik Arvid Bloom
Lag: Gamalt fólkalag
Týtt: Jákup Olsen
Upprunaheiti: Guldgrävarsången
1. Eg langt í vestri var
við Kyrrahavsins strond.
Eg stóð ein stillan summardag,
altráin var mín ond.
Mítt sinn, mín trá
var foldum á.
Eg vildi grava gull
og ríkdóm fá, men rent
varð alt, eg ætlaði, um koll,
og eg fekk ei ein sent,
tó aldri var mær betri hent.
Niðurlag: Mín sál varð frelst, ja, signað frelst,
og heimsins gull fái hvør sum helst.
Um milliónir varð koyrt í sekk,
eg býti burt ei tann skatt, eg fekk.
2. Eg fór nú her, nú har
at søkja gull og glans
og strevaðist, sum best bar til
at vinna heiðurskrans –
upp, upp, ja, upp
á hægsta topp.
Mær ei í huga var,
um alt, eg vann, alt vald
tó deyðin skjótt alt burtur bar,
eg fór jú skjótt av fold,
og tá eg sjálvur gjørdist mold.
3. Um mold er stríðið her
í dag, alt eins og fyrr,
og gloymdur neyðars Lazarus
har uttan fyri dyr.
Bert ognir fá –
og nátt er á,
og deyðin kemur tá.
Sig, hvør kann hjálpa, sig?
Tí ríki maður mátti tá
frá gull og ognum við,
men Lazarus fer heim í frið.
Niðurlag: Tí hans sál var frelst, ja, signað frelst,
og heimsins gull, tað fekk hvør sum helst.
Um milliónir varð koyrt í sekk,
hann býtti burt ei tann skatt, hann fekk.
4. At vinna æru her
ei stórt eg virði nú.
Mítt navn í Himli skrivað er,
og heim í Himlabúð
eg fari tá
at krúnu fá.
Tað týður minni her,
um bankabók er full.
At vera himmalmillióner
er meiri vert enn gull,
tí bankin har fer ei um koll.


text:
Tjaldur
Tjaldrið (frøðiheiti - Haematopus ostralegus) er tjóðarfuglur í Føroyum og er at síggja alt summarið. Longd 45 cm.
Tjaldrið er at síggja alt summarið. Tey flestu tjøldrini eru í Wales um veturin, men nøkur flúgva heilt til Fraklands. Tey koma aftur til Føroya á grækarismessu tann 12. mars, og sagt verður, at tey hava fult reiður á Krossmessu 3. mai.
Eitt tjaldursreiður er ein lítil kulla, ið kann verða fóðrað við smásteinum og skeljum. Eggini eru gulbrún við myrkabrúnum plettum og strikum, og tey eru uml. 57 x 40 mm til støddar. Ungarnir klekjast eftir 25 døgum. Tjaldrið er ein av teimum fáu vaðfuglunum, ið fóðrar ungar sínar. Tá foreldrafuglurin t.d. hevur fangað ein maðk, verður hann lagdur frammanfyri ungan, sum so etur hann. Ungarnir halda ofta til í grýtutum lendi, og har eru kamoflasjulitirnir hjá ungunum tann besta verjan. Øll, ið nærkast reiðri og unga, verða harðliga útskeldað.
Stevið í Fuglakvæðinum yngrum hjá Nólsoyar Páll ljóðar soleiðis:
- Fuglurin í fjøruni
- við sínum nevi reyða
- mangt eitt djór og høviskan fugl
- hevur hann greitt frá deyða,
- Fuglurin í fjøruni.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísning[rætta | rætta wikitekst]
- Stamps.fo: Fuglaegg, 2002 (kelda, public domain)
- FaroeNature.net > Tjaldur


text:
RNA
RNA er stytting fyri ribonukleinsýra (sýra = acid á enskum). RNA er, eins og DNA, samansett av nukleotidum við hvør sínum nukleobasa. Men har DNA hevur nukleobasan thymin (T), hevur RNA nukleobasan uracil (U). Eisini er sukureindin í hvørjum nukleotid ribosa í staðin fyri, sum í DNA, 2'-deoxyribosa.
RNA hevur ymisk størv í kyknuni. tRNA (transfer RNA) flytur aminosýrur til proteinsyntesuna á ribosomunum. mRNA (messenger RNA) verður nýtt til at flyta upplýsingar frá DNA til ribosomini. Eisini hava vit rRNA (ribosom RNA), sum ribosomini eru samansett av.
DNA verður avritað til RNA í eini prosess nevnd transskriptión, og síðani verða proteinir framleidd út frá RNA í eini prosess nevnd translatión.
Vanliga verður DNA nýtt til goymslu av arvfrøðiliga tilfarinum, men nøkur virus nýta í staðin RNA.


text:
Pluto
Pluto er fjar dvørgagongustjørna uttanfyri gongustjørnuna Neptun. Klótan Pluto er flokkað í bólkin gongustjørnudvørgar, og melur klótan kring sólina í eini ringrás uttanfyri henni hjá Neptun. Henda umflokking av Pluto fór fram eftir 24. august 2006, tá ið 2500 vísindafólk, sum vóru komin saman á ráðstevmiu í Sveis samdust um at Pluto ikki longur skuldi verða roknað millum gongustjørnur. Um Pluto gongur ein máni, Charon nevndur, Charon varð funnin í 1978. Hann er um 1 120 km í tvørmál, og hann er bara 20 000 km frá Pluto. Pluto og Charon eru helst ísknøttir av frystum vatni, metani og ammoniakki. Pluto eitur eftir grikska gudinum Pluton, sum var gudur fyri ríkidømi umframt myrkri og deyða. Charon var ferjumaðurin, sum flutti tey deyðu um ánna Styx til deyðans ríki. Nøvnini tykjast hóska væl til hesar køldu og fjaru knøttir ytst í sólskipanini.
Niggjunda og ytsta gongustjørnan er Pluto, sum tó í løtini bara er næstytst frá sólini. Rásin er so háttað, at Pluto árini 1979 til mars 1999 er nærri enn Neptun. Áðrenn Pluto varð funnin, bendu frávik í rørslunum hjá ytru gongustjørnunum á, at ein himmalknøttur mátti ganga um sólina uttan fyri Neptun. Pluto er so kám, at hon sæst bara í stórum kikara, og leitað hevði verið eftir henni í mong ár, tá ið Clyde Thombaugh umsíðir fekk eyga á hana í 1930. Umferðartíðin um sólina er stívliga 248 ár, og í miðal er hon stívliga 39 ferðir frá sólini sum jørðin. So langt burturi munar sólarljósið lítið, og hitin á ytjuni fer valla upp um -230 °C.
Tvørmálið er eftir nýggjastu metingunum bara einar 2 300 km, og evnisnøgdin um 1,9 kg/dm3. Í juni 1988 varð staðfest, at um Pluto er tunt lofthav av metani. Hetta kann tykjast ikki sørt løgið, tá atdráttarmegin har er so lítil. Pluto er sum heild ikki sørt gátufør, og gitingarnar um hana hava verið mangar. Kanska er hon ikki verulig gongustjørna, men heldur ein máni hjá Neptun ella ein smástjørna, sum er farin av kós? Ella kanska er hon bara hin fyrsti av mongum halastjørnulíkum ískroppum uttast í sólskipanini? Tað, at máni melur um Pluto, og at har er lofthav, man tó benda á, at hon er fullgild dvørgagongustjørna.
Umflokkingin av Pluto[rætta | rætta wikitekst]
Tá ið Pluto varð flutt niður í flokking millum klóturnar í ugknlcouhcfnxbpnsohbniuoxncvj kmsoivijdnxobpnpxuinboidnuibnjodnxb,min0dmuijxn kjbnisnbpinxjvnijdnvudfnvindivu
Fyrst og fremst var ætlað um støddina, tí klótan er rættiliga nógv minni enn hinar 8 gongustjørnurnar; haraftrat eru eisini aðrir gongustjørudvørgar funnir í sólskipanini, bæði áðrenn Pluto varð funnin í 1930 (t.d. Ceres), og ikki minst hesi seinastu árini, tá ið betraðu stjørnukikararnir hava latið okkum sæð smálutir, sum fyrr vóru fjaldir fyri eygum okkara (t.d. Sedna).
Vísindafólk høvdu valið: Skal Pluto, ið ikki er nevnivert størri enn hinir gongustjørnudvørgarnir, framvegis hava serstøðun sum verulig gongustjørna, bert tí klótan fekk hetta heitið afturi í 1930'unum? Ella skulu allir hinir gongustjørnudvørgarnir flytast upp mill gongustjørnurnar, so vit fáa eitt møgulig óendaligt tal av klótum av hesum slag? Men hinvegin, so var Merkur heldur ikki so øðiliga nógv størri enn Pluto ... og hvussu við mánunum Titan og Callisto? Skuldu teir nú eisini flokkast umaftur?
Skilmarkan av gongustjørnum[rætta | rætta wikitekst]
Tørvur var tí á eini avgjørdari skilmarkan, ið greitt útgreinaði, nær talan er um eina gongustjørnu, og nær talan er um ein gongustjørnudvørg. Á ráðstevnuni í Sveis varð komið til hesa niðurstøðu í trimum punktum.
Skal klóta í ringrás um sólina kunna kallast ein gongustjørna krevst, at talan er um himmallikam í beinleiðis umfari um sólina (1), sum er nóg stórt, at atdráttarmegin hevur gjørt tað runt (2), tó uttan at hava ruddað burt onnur likam í grannalagnum (3), og tá ið Pluto hoyrir til Kuiper-beltið, sum verður hildið at hava líka nógvar klótur, klettar og ís sum Asteroidu-beltið, kann valla sigast, at gongustjørudvøgurin uppfyllir seinastu treytina.
Tvørmátið á Pluto er bara fimtingur av tvørmáti Jarðar. Pluto er kaldasta klótan í sólarskipaini við einum miðalhita upp á -260 °C. Pluto hevur ein mána, Karon, sum varð sæddur í 1978.


text:
Skeið fyri venjarum, anesthetist hjá børnum og ungum
– Ítróttur fyri børn og ung.
Tann 13-14 apríl 2012 verður skipað fyri enn einum skeiði fyri venjarum og leiðarum hjá børnum og ungum.
Byrjað verður fríggjakvøldið kl. 18.00 til 22.00 og leygardagin kl. 09.00 til 17.00.
Evni:
– Ítróttanámsfrøði
– Ítróttaumhvørvi
– Menning hjá børnum
– Venjing
– Trygd og ábyrgd
– Etikkur og moralur
Skeiðið skiftir ímillum at vera teoretiskt og praktiskt. Leygardagin verður praktisk venjing, pills so tá er gott við ítróttaklæðum.
Ongin próvtøka er, viagra buy men kravt verður, at uppmøtingin er 100%. Eftir lokið skeið verður luttøkubræv útflýggjað.
Skeiðið er ein partur av venjaraútbúgvingini hjá DIF, Danska Ítróttasambandinum. Hetta er fyrri partur av Venjara 1. Skeiðini eru í samsvar við ENSSEE, The European Network of Sports Science, Education and Employment.
Møguleiki er sostatt at byggja víðari upp á skeiðið.
Málbólkur: Venjarar, hjálparfólk og leiðarar hjá børnum og ungum. Øll sum hava áhuga í og ábyrgd av børnum og ungum, sum luttaka í ítrótti.
Hvat fært tú burturúr:
– Vitan um menningina hjá børnum, fysiskt, psykiskt og samfelagsligt
– Tú lærir nakað um námsfrøði, venjingar av ymsum slag, at seta sær mál, um týdningin av góðum ítróttaumhvørvi.
– Ítøkilig hugskot til spøl og venjing hjá børnum og ungum
Upptøkutreytir: Luttakari skal vera 15 ár ella eldri. Tó kunnu vit gera frávik frá regluni um upptøku, um serstøk viðurskifti tala fyri hesum.
Luttøkugjald: Kostnaðurin fyri skeiðið er 250 kr. Íroknað er frálærutilfar og matur. Pláss er fyri 24 luttakarum
Skeiðshaldari: Ulrik Balle, DIF
Tilmelding
Tilmelding er neyðug og tilmeldingarfreistin er fríggjadagin tann 30 mars. Boðað frá luttøku til skrivstovan@isf.fo. Tilmeldingin er bindandi. Meiri fæst at vita frá ÍSF skrivstovuni tlf.: 312606 ella frá Jarvin á telduposti jfh@isf.fo ella á tlf.: 280706
.


text:
Jarn
Jarn (Fe) er heitið á tí 26. frumevninum í tí skeiðbundnu skipanini. Jarn er eitt metal. Tey fyrstu tekinini um nýtslu av jarni eru frá umleið ár 4000 f.Kr. hjá sumerum og egyptum. Jarn verður útvunnið úr málmi. Jarn er tað metal, sum mest verður nýtt. Jarn er nógv nýtt, eit nú til lutir í bilmotorum og til sigulmagn. Jarnpetti detta niður á jørðina sum loftsteinar úr rúmdini. Men jarnið, vit nýta, fáa vit úr jarnmálmi, sum verður høgdur í fjøllunum. Mannakroppurin krevur jarn í teimum reyðu blóðkroppunum, so at góður kostur er til dømis grønmeti ella livur, sum jarn er í. Hittitarnir í Turkalandi gjørdu jarn longu 1500 f.Kr. Tað var inngangurin til jarnøldina. Jarn verður brætt úr jarnmálmi í ovurstórum háovnum. Onnur metal kunnu verða blandað upp í stálið at fáa fram ávísar eginleikar. Stál verður gjørt úr jarni, sum er av vanligastu frúmevnum á jørðini, og kolevni (karboni), ið fæst burtur úr koli. Stál verður brúkt til mangt og hvat, til ovurstór tangaskip og brýr, elalítlar skrúvur og møtrikkar. Í øllum heiminum verða gjørd um 680 mió tons av stáli um árið.
Jarn og stál, sum er úti, rustar. Serliga herviligt er tað, kemur sjógvur ella saltvatn at. Rustur er reyðbrún sambinding millum jarn og súrevni. Rustur fær jarn at vikna, so tað at enda verður dust.


text:
Norðuramerika
Norðuramerika er ein heimspartur. Norðuramerika eru londini Sambandsríki Amerika, Kanada og Meksiko, umframt heimsins størstu oyggj, Grønland. Í seinastu ístíð lá mikil ískappi um meginlandið, sum sumstaðni brýndi niður landslagið, dýpti láglendið við Stóruvøtn og legði eitt jaður av fruktagóðari mold oman á víðu grasfløturnar í Miðvestri. Klettafjøll eru norðan úr Alaska og suður í New Mexico eru ryggurin í meginlandinum. Eystanfyri eru Appalachiafjøll, og eystan og sunnan tey er lág strond. Í Eysturkanada er Kanadaskjøldur, ein ovurstór lægd við gomlum, niðurruddum fjøllum, sum nú liggja undir mold. Oyðimerkur eru í útsynningspartinum í USA og suður í Norðurmeksiko.
Fólkið í hesum heimsparti var einaferð upprunafólk - indiánar, sum livdu av tí, náttúran gav. Næstan alt fólkið har nú á døgum eru eftirkomarar hjá niðursetufólki, sum eru flutt hagar seinastu 400 árini. Sterkasta landið, bæði tá vit hugsa um fólkatal og vælferð, er USA, ríkasta land í heiminum. Norðan fyri USA er ovurstóra Kanada. Her býr ikki so nógv fólk, tí at har er berligari, kaldari og harðførari enn hjá grannanum fyri sunnan. Bæði londini vóru einaferð bretsk hjálond, og meginparturin av fólkinum talar enskt. Í Meksiko talar fólkið spanskt, tí at fyrr var Meksiko spanskt hjáland. Hóast nógv olja og gass eru í Meksiko, er landið fátækt.
Norðuramerika er ein av ótættast bygdu heimspørtunum í heiminum. Stívliga tveir triðingar av fólkinum búgva í USA. Næstflest fólk búgva í Meksiko, minst er í Kanada. Fyrr búði mesta fólkið í USA í eystara parti í landinum, men seinastu fimmti árini eru mong flutt til lýggjaru ríkini fyri sunnan og vestan (t.d. Kalifornia, Arizona og Texas). Soleiðis hevur eisini verið í Kanada, fólk eru flutt av eysturstrondini og til Stóruvøtn og til dømis Toronto í Ontario, ella tey eru flutt til býir á vesturstrondini, til dømis Vancouver í British Columbia.
Tilflytarar eru komnir í stórum tali til Norðuramerika, helst úr Evropa, men eisini úr Suðuramerika og Asia. Øll fóru ikki, tí at tey ætlaðu tað. Svarta fólkið í Amerika er ættað frá afrikonsku trælunum, sum við valdi vórðu fluttir til Amerika frá 1619 til 1808 at arbeiða í lundunum. Trælahaldið varð ikki avtikið fyrr enn í 1865. Afroamerikanarar, sum tey svørtu verða nevnd, fáa størri og størri ávirkan í amerikanska samfelagnum.
Øll trý londini í Norðuramerika eru sambandsríki. Tað er, at londini eru skift sundur í fleiri ríki. Hesi ríki hava egið lóggávuvald og senda eisini umboð til sambandstingið, so at øll kunnu verða við at gera av, hvussu landið skal verða stýrt.
Lond í Norðuramerika[rætta | rætta wikitekst]
- Anguilla (hoyra til Bretland)
- Antigua og Barbuda
- Aruba (hoyrir til Niðurlond)
- Amerikonsku Jómfrúoyggjar (hoyra til USA)
- Bahamasoyggjar
- Barbados
- Belis
- Bermuda (hoyra til Bretland)
- Bretsku Jómfrúroyggjar (hoyra til Bretlandi)
- Caymanoyggjar (hoyra til Bretland)
- Dominika
- Dominikanalýðveldið
- El Salvador
- Grenada
- Grønland (hoyrir til Danmark. Landafrøðiligani partur av Norðuramerika, men søguliga og politiskt partur av Evropa.)
- Guadeloupe (hoyrir til Frakland)
- Guatemala
- Haiti
- Honduras
- Jamaika
- Kanada
- Kosta Rika
- Kuba
- Martinique (hoyrir til Frakland)
- Meksiko
- Montserrat (hoyrir til Bretland)
- Niðurlendsku Antilloyggjar (hoyra til Niðurlond)
- Nikaragua
- Panama
- Puerto Riko (hoyrir til USA)
- Sankt Kitts og Nevis
- St. Lusia
- Saint-Pierre og Miquelon (hoyra til Frakland)
- St. Vinsent og Grenadinoyggjar
- Trinidad og Tobago
- Turks- og Caicosoyggjar (hoyra til Bretland)
- USA


text:
Töppar tú enn við tveimum fingrum? Mást tú hyggja niður á knappaborðið fyri hvönn bókstav?
Touch Typing Study er ein ókeypis, brúkaravinarlig læruheimasíða, sum er ætlað at hjálpa tær at læra, venja og betra um tína blindskrift, bæði ferð og beinrakni. Tá tú dugir blindskrift, verður ikki neyðugt hjá tær at hyggja at knappaborðinum í meðan tú skrivar, og tí kanst tú skriva væl skjótari!
Blindskrift er ein háttur, ið byggir á vöddaminni heldur enn sjón. Tí kanst tú skriva nógv skjótari, serliga um tú skalt skriva okkurt av.
Aftaratu at ökja um títt framleidni, kann hesin háttur eisini minka um eygnamöði og -skaða.
Touch Typing Study hevur 15 lærutímar, eina ferðroynd og spöl, ið hjápir tær stig fyri stig at læra, loyva tær at fylgja við tíni framgongd og samstundis hava tað stuttligt!


text:
1989
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 18. januar
- Jógvan Sundstein verður løgmaður.
- Pólski kommunistaflokkurin ger við atkvøðu av, at 'Solidaritet' skal gera lógligur.
- 20. januar - George Herbert Walker Bush (R) loysir Ronald Reagan (R) av sum forseta í USA.
- 24. mars - Oljutangaskipið Exxon Valdez rennur á land í Prince William Sound í Alaska, og olja rennur úr tangunum, ið dálkar umhvørvið illa har um leiðir.
- 8. juni - Kurt Waldheim verður valdur til forseta í Eysturríki.
- 13. juni - Vrakið av týska krígsskipinum Bismarck, ið varð søkt í 1941, verður funnið 600 fjórðingar í ein vestan úr Brest, Frakland.
- 23. august - Ungarn letur markið til Eysturríki upp.
- 25. august - Voyager II fer framvið gongustjørnuni Neptun og mána hennara Triton.
- 9. november - Berlin-múrurin fellur.
- 14. desember - Fyri fyrstu ferð í 16 ár eru frí val í Kili.
- 17. desember - Fyri fyrstu ferð í 29 ár eru frí val í Brasilia. Fernando Collor de Mello vinnur valið.
- 20. desember - Hermenn úr USA gera innrás í Panama og koyra Noriega herovasta frá.
- 25. desember - Nicolae Ceauşescu og konan Elena verða avrættað beinleiðis í sjónvarpi.
- 29. desember - Václav Havel verður valdur til forseta í Kekkoslovakia - ein stórsigur fyri Floyalkollveltingina.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 14. apríl - Føroyar-Kanada 1-0 (1-0) í Tórshavn (Torkil Nielsen, 4.)
- 16. apríl - Føroyar-Kanada 0-1 (0-0) í Klaksvík
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 9. januar - Rikke Møller Pedersen, danskur svimjari
- 13. januar - Pól Jóhannus Justinussen, føroyskur fótbóltsleikari
- 1. februar - Alfreð Finnbogason, íslenskur fótbóltsleikari
- 6. mars - Heidi Sevdal, føroyskur fótbóltsleikari
- 30. mars - Finnur Justinussen, føroyskur fótbóltsleikari
- 15. apríl - Brandur Enni, føroyskur sangari
- 4. mai - Dánjal Martin Hofgaard, føroyskur rógvari og svimjari
- 9. september - Gylfi Sigurðsson, íslenskur fótbóltsleikari
- 19. desember - Henning Joensen, føroyskur fótbóltsleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 7. januar - Hirohito, keisari í Japan (f. 1901)
- 23. januar - Salvador Dali, spanskur listamaður (f. 1904)
- 26. apríl - Lucille Ball, amerikonsk sjónleikarinna (f. 1911)
- 22. september - Irving Berlin, amerikanskur tónasmiður (f. 1888)


text:
1912
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2. februar - Løgtingsval.
- 1. mars - Albert Berry verður fyrstur manna, at leypa úr flogfari við fallskýggja.
- 14. - 15. apríl. Titanic rakar ísfjall og søkkur í Atlantshavi. 1517 mans lata lív. Vrakið verður ikki funnið fyrr enn í 1986.
- 17. apríl - Carpathia kemur á havn í New York við 708 yvirlivarum frá Titanic.
- 30. apríl - Universal Studios, tá undir navninum Universal Film and Manufacturing Company, verður stovnað.
- 8. oktober - Fyrsta Balkankríggið byrjar.
- 14. oktober - Theodore Roosevelt verður útsettur fyri morðroynd.
- 30. desember - Fyrsta Balkankríggið endar.
ókend dagseting[rætta | rætta wikitekst]
- Grein 7 bannar undirvísing á føroyskum.
- Alaska verður landøki í USA. Arizona og New Mexico gerast ríki í USA.
List[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Sons and Lovers hjá D.H. Lawrence
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
- Summar OL verður hildið í Stokkhólmi í Svøríki.


text:
Now Playing:
BÚ: Søgan - Rok í veltuni
Listen to Barnaútvarpið on your phone!
More information
Kringvarpið sendir hvønn morgun søgur, reportasjur, ljóðmyndir og mangt annað til yngstu lurtararnar. Á odda fyri hesum standa Elin á Rógvi og Jonna Fritsdóttir Mortensen. Barnaútvarpið hevur av og á temavikur, har farið verður í dýpdina við ymiskum evnum, t.d. happing og forelskilsi. Harafturat hevur sendingin eisini fastar tættir til dømis Lova mær við, har vertirnir biðja børnini lova sær við at uppliva eitthvørt. Millum annað hava vertirnir verið við børnum, sum hava fingið hol í oyruni, staðið á vatnskí, spælt Barbie og so framvegis. SøganÚtvarpið hevur altíð havt barnasendingar. Longu í tíðini hjá føroyska útvarpinum úr Keypmannahavn í fimmtiárunum varð dentur lagdur á eisini at røkka børnini á føroyskum máli, og hendan kós varð hildin, tá Útvarp Føroya fór undir sínar sendingar í 1957. Vanliga vóru barnasendingarnar eina ferð um vikuna. Innihaldið í teimum vóru søgur, samrøður, brøv, sangur og leikur. Aðrar sendingar í útvarpinum hava verið komandi og farandi. Í barnasendingunum hevur ongantíð verið steðgur. Við árunum hava barnasendingarnar verið mentar í innihaldi og vavi. Nú í nógv ár hevur útvarpið havt barnasendingar hvønn dag í árinum, og hetta verður eins og áður hildið at hava stóran týdning fyri eitt nú samleikakensluna hjá børnunum í Føroyum.


text:
MediaWiki:Abusefilter-degrouped/fo
Henda handlingin er sjálvvirkandi blivin skrásett sum skaðilig. Tí varð hon ikki loyvd, og sum avleiðing av at tín konta er undir illgruna fyri at vera misbrúkt, hevur kontan hjá tær mist øll rættindi. Um tú heldur, at hetta er ein feilur, vinarliga set teg í samband við ein embætismann (byrokrat) har ið tú greiður frá um hesa hending, so kann tað henda, at tú fært tíni rættindi aftur. Her er ein stutt frágreiðing av misnýtsluregluni, ið tín handling útloysti: $1


text:
Sacramento
Sacramento er høvuðsstaður í Kalifornia. Í Sacramento og økinum rundanum búgva 2,1 mió. fólk.
Fíggjarkreppan í Kalifornia hevur rakt húsaprísirnar hart. Millum býirnar sum eru harðast raktir, eru Sacramento og Los Angeles. Húsamarknaðurin í Kalifornia er í løtuni tann ringasti í 25 ár. Tað sæst eisini aftur í húsakeypum í Sacramento. Sølan í 2008 er tað lægsta í 13 ár.
California State University, Sacramento (eisini nevndur "Sacramento State University") varð sett á stovn í 1947. Á skúlanum ganga samanlagt um 29 241 næmingar (2009).
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
"Eureka" (úr grikskum: eg havi funni tað) stendur yvir høvuðsgrindini í California State Capitol í Sacramento.
-
-


text:
SØGA 12
Systursonur Paulus var djarvur
Nú skulu vit hoyra um ein ungan mann, sum bjargaði mammubeiggja sínum. Mammubeiggin hjá tí unga manninum var Paulus ápostul. Vit vita ikki, hvussu tann ungi maðurin æt, men hann gjørdi nakað, sum vísir okkum, at hann var djarvur. Vilt tú vita, hvat hann gjørdi? —
Paulus sat í fongsli í Jerusalem. Hann var handtikin, tí hann hevði boðað um Jesus. Nakrir óndir menn hataðu Paulus, og teir ætlaðu at gera honum fortreð. Teir søgdu: ’Latið okkum biðja herovastan senda hermenn eftir Paulusi og føra hann fram fyri ráðið. Vit krógva okkum og bíða, til Paulus kemur framvið á vegnum, og so drepa vit hann!’
Systursonur Paulus hoyrdi, hvat teir ætlaðu at gera. Hvat gjørdi hann? Hann fór inn í fongslið og fortaldi tað fyri Paulusi. Paulus bað hann skunda sær at siga herovastanum frá tí óndu ætlanini. Heldur tú, tað var lætt hjá systursoninum at tosa við herovastan? — Nei, tí herovastin hevði ógvuliga stórt vald. Men systursonur Paulus var djarvur og tosaði við herovastan.
Herovastin visti akkurát, hvat hann skuldi gera. Hann setti ein her við næstan 500 hermonnum at ansa eftir Paulusi! Hann gav teimum boð um at leiða Paulus til Kesarea sama kvøldið. Heldur tú, at Paulus kom fram í øllum góðum? — Tað gjørdi hann, tí teir óndu menninir fingu einki gjørt honum. Tann ónda ætlanin miseydnaðist.
Hvat kanst tú læra av hesi søguni? — Tú kanst eisini vera djarvur sum systursonur Paulus. Vit mugu vera djørv, tá ið vit fortelja øðrum um Jehova. Vilt tú vera djarvur og blíva við at tosa um Jehova? — Gert tú tað, kanst tú kanska eisini bjarga onkrum.
LES Í TÍNI BÍBLIU
Ápostlasøguna 23:12-24
Matteus 24:14; 28:18-20
1 Timoteus 4:16


text:
Týsmorgunin gjørdi eg meg kláran at fara út á Landssjúkrahúsið, har eg skuldi leggjast undir skurð klokkan níggju. Havi í longri tíð stríðst við gallherðindi. Ikki tí, eg eri illsintur, sum vanligt er at siga um fólk og fæ, ið hava trupulleikar við gallinum. Helst koma herðindini, tí at eg ikki havi lært meg magamál. Konur, ið hava átt børn og hava havt gallstein siga, at eitt gallherðindi líkist eini vanligari føðing.
Ikki veit eg.
Eg gekk mær gjøgnum Havnina henda vakra týsmorgun. Droparnir fullu spakuliga, og asfaltið gjørdist svart. Bilarnir koyrdu sína leið gjøgnum æðrarnar í býnum. Fólk vórðu flutt, hagar tey skuldu. Koyrdu fram við mær. Støðgaðu. Og summi hugdu at klokkuni, onnur stardu fram í rútin og gloymdu tíð og stað, nøkur hildu tøgnini tætt inn at sær, meðan onnur smildraðu tøgnina við orðum og táravátum eygum.
Í hjartanum á Havnini sá eg ferðsluna verða sprænda út í býarkroppin.
Og eg?
Eg gekk fet fyri fet út móti Landssjúkrahúsinum. Gekk fram við Sigmundargøtu 4, har ommudiddan, Sunneva Gram, búði. Hetta vóru fyrstu privatu húsini, eg var inni í, eftir at eg tann 22. februar í 1969, klokkan 16:40 varð føddur á Dronning Alexandrinu hospitali. Í journalinum stendur skrivað: Í skallalegu. Græt beinanveg. Er ljósareyður. Nalvastrongurin vavdur tríggjar ferðir um hálsin, eina ferð um armin.
Veit ikki, um hetta var ein jánkaslig sjálvmorðsroynd ella bara ein føðing, ið ikki gekk, sum ætlað. Mær er sagt, at varð eg ikki føddur á sjúkrahúsinum, var eg helst ikki til í dag.
Og nú.
Nú skuldi eg aftur út á sjúkrahúsið.
Tann grøni, høgi bygningurin nærkaðist. Hesin bygningurin, ið ongantíð svevur, og sum rúmar øllum óhugsandi kenslum. Tú kann verða tveittur út í ókenniliga gleði og óunniliga sorg. Alt um somu tíð og á sama staði. Kenslur, sum krevja, at starvsfólkini duga at lofta øllum ófyrireikaðum og fyrireikaðum støðum, sum kunnu taka seg upp.
Komin inn í forhøllina á Landssjúkrahúsinum, varð eg biðin um at seta meg undir stóra málningin eftir Edward Fuglø at bíða til onkur kom eftir mær. Meðan nornurnar hjá Edwardi spunnu sínar lívstræðrir á vegginum, tók eg mær fram iphonina, har eg hevði liggjandi nakrar yrkingar eftir Emily Dickinson. Hugsaði at lesa okkurt, sum kundi seta alt í rætta ljósið.
My life closed twice before its close
My life closed twice before its close;
It yet remains to see
If Immortality unveil
A third event to me,
So huge, so hopeless to conceive,
As these that twice befell.
Parting is all we know of heaven,
And all we need of hell.
Emily Dickinson
Yrkingin gjørdi ikki støðuna betri. Eg gjørdist ikki glaður. Føldi meg ikki betur fyri, nú skurðviðgerðin nærkaðist. Hóast yrkingin hevur ein vónarneista í aðru og triðju reglu í fyrsta ørindi, so er hon ikki hugaligur lesnaður, áðrenn eina skurðviðgerð. Parting is all we know of heaven / And all we need of hell. Vónandi fór lagnan at spinna mær øðrvísi træðrir, enn tær Dickinson yrkir um.
Ein lækni helt fyri um hetta slagið av skurðviðgerð, eg skuldi undir, at hon ikki var øðrvísi enn ein tannreinsan hjá tannlæknanum. Mær hevur ongantíð dámt serliga væl tannlæknar. Meg minnist, tá ið tannlæknin kom eftir okkum. Eg gekk í fyrsta flokki á Sands skúla. Hann trein sinniliga inn í stovuna. Loðin um alt høvdið. Í skitnum stivlum. Við knívi í slíðranum. Í myrkamorreyðari troyggju, ið var stungin niður í buksurnar, so at knívurin sást hanga niður við mjødnina. Hann peikaði okkum út við fremstafingri. Ein fyri og annar eftir fóru vit út í skúlagarðin. Oman fyri skúlagarðin sá eg neytini hjá abbanum óávirkað standa og gena og pilka nøs við tunguni. Vit vórðu sett upp í lastina á traktorinum hjá tannlæknanum og koyrd inn til Meginskúlan, har tenninar vórðu orðnaðar. Onkur hevði seyðasparlar á buksunum, tá ið hann setti seg í tannlæknastólin.
Og nakað soleiðis gjørdist eg bangin fyri tannlæknum.
Slaktið er í hondum, og menn tosa um, hvussu mann fara at viga. Tosa í loyndum um merkur í tálg og so framvegis og so framvegis og so framvegis, og sjúkrasystirin, ein ógvuliga fyrikomandi og fitt kona, kom eftir mær og bað meg koma við sær.
Nú skuldi eg gerast skurðklárur.
Øll mín yvirvekt og mínir gallsteinar, mínar merkur í tálg og mítt ov høga kolesterol skuldi nú gerast klárt til skurð.
Ílatin í hvíta skjúrtu, hvítar undirbuksur, hvítar hosur, í eini hvítari stovu, við hvítum forhangi, og hvítklæddum sjúkrarøktarfrøðingum (umber meg, at eg var so politiskt óhølvaður, at eg skrivaði sjúkrasystir í áðni) kom eg í tankar um eina yrking eftir Jóanes Nielsen.
Pest
Summar dagar plágist eg av øllum tí hvíta
Brævpappírið er hvítt
Lakið er hvítt
Og summi fólk eg ikki brýggi meg um
Hava alt ov hvítt smíl
Eg veit ikki um ljóð hava litir
Men summar hurðar og summi fet
Ljóða sum okkurt hvítt
Eisini líkklæðini eru hvít
Tað er sum vit dagliga øva okkum í at doyggja
Sorgin er hvít
Nervapillarin
Og hasar forbannaðu dúgvurnar í gravsteinunum
Alt er hvítt
Skurðstovan
Slaktarahølið
Og kjólin hjá brúðrini
Tað larmar so
Alt hetta hvíta
Knúsar postalínið í sálini
Hvat er eftir?
Morgindagurin er eftir
Nakað sum ikki rættiliga er til
Er eftir
Jóanes Nielsen
Men skurðstova nummar 4 var ikki hvít, sum í yrkingini eftir Jóanes. Hon var grá. Læknar, sjúkrarøktarfrøðingar og hjálparar vóru í grønum klæðum. Eftir alt hetta hvíta og síðani alt hetta grøna og gráa fekk eg onkra klára vætu sprænda inn í æðrarnar, sum fleyt út í kroppin og kámaði sjónina. Síðani fekk eg eina stóra sproytu við hvítari, mjólkalíknandi vætu í, og eg slóknaði heilt.
Kolsvart.
Andvaka
fá ekki svefn fest
bylta sér snúa
fanga belgfiska
bíða af sér allan
draum
ganga út í froststillur
á næfurkjól
sleppa hreysifiski
í tunglveg
snúa aftur inn
snerta sig
sverta
Sigurbjörg Þrastardóttir
Henda framúr góða og surrealistiska yrkingin er úr tvímálsliga savninum, to blead straight eftir Sigurbjörg Þrastardóttir, sum Bernard Scudder týddi til enskt. Tann surrealistiska kenslan, ið knappliga trongdi seg á meg, tá ið ein grønklæddur sjúkrarøktarfrøðingur seig meg úr tí sælu narkosu, fekk meg nærum til at mótmæla. Eg vildi inn aftur í tað svarta. Inn aftur í ein dreym, eg hevði í narkosuni, ein dreym, sum eg ikki visti, hvat var um, men sum fekk eina so mikið inniliga og ærliga sælu fram í mær, at eg varð noyddur at raka út í tóma luft at vita, um ikki okkurt var har, sum kundi mátast við dreymin.
Eg visti ikki, um eg svam í gyltum vatni ella fleyg upp móti blindandi myrkri.
Eg varð ynsktur vælkomin og varð beinanvegin koyrdur niður á viðrakningarstovuna, har vitið smátt um smátt kom fyri seg. Toka og ymisk ókend ljóð kappaðust um at treingja seg inn á sansirnar, men sansirnir vildu ikki heilt spæla við. Teir skiltu ikki ljóðini, sum undir vanligum umstøðum høvdu ljóðað vanlig.
Tá ið eg hevði ligið har í hálvan annan tíma, varð eg koyrdur upp á G-4. Á veg inn í lyftuna, kom kona mín inn eftir gongini. Eg varð so glaður um at síggja hana og fekk somu ærligu og inniligu sælu sum í dreyminum.
Nú visti eg, hvønn eg hevði droymt um.
Vit fóru so øll trý: eg, konan og portørurin upp á G-4, har eg varð lagdur inn á stovu 14 (Kanska æraði lesarin hevur lagt til merkis øll fýratølini, ið koma fyri í hesi ritroynd).
Har fekk eg te, fransbreyð við osti og súltutoyi frá eini bygdakonu. Sjáldan hevur fransbreyð smakkað so væl. Á stovuni lá ein eldri maður, sum tosaði norðoyadialikt og ein, ið líktist einum polakka, men eg kann ikki við vissu siga, um hann var polakkur.
Læknin, ið hevði skurðviðgjørt meg, kom og prátaði við meg. Hon var ógvuliga fitt og upplýsandi. Hon segði okkum, at alt hevði gingið eftir ætlan. Gallið var vekk, og skervurin var farin sama veg. Skurðviðgerin gekk væl. Ongi tilsløg vóru, meðan eg var skurðviðgjørdur. Ein væleydnað skurviðgerð. Hon ynskti mær góða eydnu og fór við troystarfullu orðunum, at um okkurt tilslag skuldi komið um kvøldið, so hevði hon vakt.
Tá ið læknin var farin, komu foreldrini at vitja. Har sótu vit, ella eg lá, og tey sótu. Ikki var nógv at siga. Alt gekk væl. Fýra hol í búkinum, sum var gulur og berur. Aftur eitt fýratal. Trý sótu rundan um songina, har eg lá. Aftur fýra.
Klokkan 16:40, um somu klokkutíð, eg varð føddur, rullaði konan meg í einum koyristóli oman til bilin, og vit bæði koyrdu heim.
Mær hevur altíð dámt væl gamlamannaskaldskap. Tá ið aldrandi skøld yrkja, hevur einfeldin í orðunum alt at siga. Lívsroyndirnar og aldurin hava skavað so mikið nógv av orðabrúkinum, at bara tað stendur eftir, sum hevur týdning.
Eitt av mínum yndissøvnum er savnið Úr sjón og úr minni (1979) eftir Christian Matras (1900-1988). Har stendur henda yrkingin skrivað:
Vit livdu ár saman
Vit livdu lívið saman
Og gott var at vera menniskja.
OMR


text:
Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins (Nordisk Råds Litteraturpris) varð stovnað av norðurlendsku stjórnunum í 1961. Virðislønin verður latin árliga av Norðurlandaráðinum, fyrstu ferð í 1962. Í 1962 var virðislønin 50.000 dkk. Síðan 1995 hevur hon verið 350.000 dkk.
Virðislønin verður latin fyri eitt bókmentaligt verk skrivað á norðurlendskum máli. Endamálið við virðislønini er at økja um áhugan fyri máli og bókmentum í Noðurlondum og fyri norðurlendska mentanarfelagskapinum.
Higartil hava bert tveir føroyingar fingið Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins, William Heinesen fekk hana í 1965 fyri Det gode håb og Rói Patursson fekk hana í 1986 fyri yrkingasavnið Líkasum. Tóroddur Poulsen hevur verið tilnevndur seks ferðir: 1996, 2002, 2005, 2009, 2011 og 2014.[1] Jóanes Nielsen hevur verið tilnevndur fimm ferðir: 1988, 1994, 1999, 2004 og 2013, meðan Carl Jóhan Jensen hevur verið tilnevndur fýra ferðir: 1991, 1998, 2007 og 2008.
Móttakarar[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
- Tilnevningar til Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins frá Føroyum
- Barna- og Ungdómsbókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins
- Umhvørvisvirðisløn Norðurlandaráðsins
- Tónleikavirðisløn norðurlandaráðsins
- Filmvirðisløn Norðurlandaráðsins


text:
Hví ganga Jehova vitni hús úr húsi?
Jesus segði við lærisveinar sínar: „
Gerið øll fólkasløg til lærisveinar.“ (Matteus 28:19, 20) Tá ið hann sendi sínar fyrstu lærisveinar út, bað hann teir vitja fólk heima við hús. (Matteus 10:7, 11-13) Eftir Jesu deyða, hildu tey kristnu í fyrstu øld fram at bera boðskapin út bæði „
á samkomum og í húsunum“, tað vil siga alment og hús úr húsi. (Ápostlasøgan 5:42; 20:20) Vit taka eftir teimum fyrstu kristnu, og vit eru komin eftir, at tað riggar væl at ganga hús úr húsi og soleiðis koma á tal við fólk.
LÆR MEIRA
Filmsbrot: Heimsumfatandi boðanarátak hjá Jehova vitnum
Hygg, hví tey brúka milliardir av tímum og boða gleðiboðskapin á hundraðtals tungumálum.


text:
Porkeri
Porkeri er ein bygd og kommuna í Suðuroynni. Bygdin liggur á eystursíðuni á oynni uttalaga á norðara armi á Vágsfirði. Porkeris skúli varð tikin í nýtslu í 1984. Skúlin er skipaður við 7 ára skúlagongd og halda næmingarnir fram í framhaldsdeildini í Vágs skúla. Skúlaárið 2005/2006 arbeiddu 3 lærarar í skúlanum, onkur fulla tíð og aðrir niðursetta tíð. Barnatalið í skúlanum var tá 29. Um veturin eru ymisk tilboð til kvøldskúlaundirvísing, t.d. kunnu tilboð vera um undirvísing í postalínsmáling, hondarbeiði og seyming. Luttøkutalið liggur vanliga um 40-60. Fimleikarhøllin verður nógv nýtt, serliga vetrarhálvuna. Eitt borðtennisfelag varð stovnað í Porkeri í 2009, tað nevnist Purkan.[2] Nýggjur skúladepil varð bygdur í Grønudali í Porkeri, beint við Hov. Hann varð tikin í nýtslu í 2009. Í skúladeplinum eru tveir skúlar: Miðnámsskúli og Heilsuskúli.[3]
Innihaldsyvirlit
Gamla kirkjan[rætta | rætta wikitekst]
Kirkjan er bygd í 1847. Hon stendur í tí gamla partinum av kirkjugarðinum, har eisini aðrar kirkjur hava staðið undan hesari. Kirkjan er bygd av viði og er takt við flagi. Klædningurin er tjøraður, meðan grundin, vindeyguni, hurðarnar, vindskeiðirnar og tornið eru hvít. Innan er kirkjan ómálað.
Altartalvan vísir Jesus í Getsemane og er helst meira enn 200 ár gomul. Á altarinum standa fýra messingstakar; teir tveir við hvør sínum ljósi og tveir við 4 ljósum hvør, og kirkjan eigur 4 altardúkar; allir hesir lutirnir eru givnir. Á altarinum standa eisini tveir gipsfigurar við áskriftini St. Johannes og St. Paulus og tann gamli kalikurin frá 1825 og tann nýggjari frá 1987.
Í kórinum stendur gamli doypifunturin úr viði við tinfati frá 1789 og tann nýggjari, sum er olmussugáva frá 1923, og er málaður hvítur.
Mannfólkamegin í kirkjuni eru 13 stólar, og konufólkamegin eru 12 stólar, har umleið 150 fólk kunnu sita. Í kirkjuni hanga 3 ljósakrúnur, ið eru olmussugávur, og á vegginum hanga eisini tvær minnistalvur. Í kirkjuni hongur modell av sluppuni "Beinisvørð", sum er ein gáva.
Úppi yvir hurðini í forkirkjuni hongur ein navnafjøl viđ árstalinum MDCCCXLVII og við forbókstavunum hjá teimum, sum bygdu kirkjuna; í forkirkjuni stendur eisini gamalur gravsteinur við m.a. árstalinum 1640 og kirkjubússan, sum er modell av kirkjuni. Á loftinum stendur orglið frá 1981. Fyrsta orglið fekk kirkjan stutt eftir 1900.
Í torninum hongur gamla kirkjuklokkan frá 1952 og tann nýggjara, sum er givin í 1976.
Á úthurðini er útskorin rosett og kongakrúna- árstalið 1847 og C R VIII.[4]
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Ymsar metingar eru um, hvussu gomul bygdin er, men roknast kann við, at hon er millum elstu bygdir í Føroyum, tí fyrstu ferð navnið Porkeri kemur fyri, er í Hundabrævinum umleið 1350, har nevnt verður, at í Porkeri skal vera ein seyðahundur. Hvør upprunin til navnið Porkeri er, eru ymsar sagnir um. Tann mest kenda man vera tann, at tá fyrsti maður, ið búsettist í Porkeri, fór at velta jørðina, kom hann fram á purkur í moldini. Søgnin sigur, at Hovgrímur høvdingi í Hovi skuldi hava havt svínagerði her á staðnum, og at tað vóru purkur av hesum svínum, ið fyrsti niðursetumaðurin fann. Tí gav hann plássinum navnið Purkurgerði, ið seinni er blivið til Porkeri
Porkeris Bygdarsavn[rætta | rætta wikitekst]
Porkeris Bygdarsavn er ein sjálvognarstovnur, sum Føroya Landsstýri góðkendi sum ein stuðulsøkjandi stovn tann 19. mars 1997. Porkeris Bygdarsavn eigur Gamla Skúla, sum varð bygdur í 1888, og ognina Í Eystrum, sum hevur verið elligamal bústaður í Porkeri. Í Eystrum eru sethús, sornhús og fjós.
Í Eystrum[rætta | rætta wikitekst]
Porkeri er eisini ein av gomlu bygdunum við fleiri býlingum. Hin ovasti er býlingurin í Eystrum. Hann er gamal býlingur, og har vóru bert eini hús. Eitt lítið festi var í húsunum, sum gjøgnum øldir er gingið frá faðiri til elsta son. Fyrst í 19. øld bygdi næstelsti sonurin í Eystrum nýggj hús eystan fyri gomlu húsini, og tey fingu navnið í Skálanum. Síðani hava tvinni hús verið í Eystrum. Húsini, ið nú standa uppi, eru bygd um 1870, og har hava búð fólk til um 1970. Nú standa húsini í Eystrum tóm.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Hagstova.fo
- ↑ Sudurras1.com
- ↑ Dimma.fo
- ↑ Arge, Símun V.: Eitt sindur um innbúgvið í Porkeris kirkju. Í: Mondul nr. 3/1980
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Arge, Símun V.: Eitt sindur um innbúgvið í Porkeris kirkju. Í: Mondul nr. 3/1980
- Kommunans heimasíðu
- Flick Myndasavn
- Faroestamps.fo
- Folkakirkjan.fo - Porkeris kirkja
- Zacharias Müllers lívsminna dansk
- www.youtube - Porkeri fyrr og nú


text:
Lars Emil Johansen
Lars Emil Johansen (føddur 24. september 1946) er grønlendskur politikari. Hann er yvirskipaður samskipari Norðuratlantsbólkinum. Hann varð føddur tann 24. september 1946 í Illorsuit í Grønlandi. Hann tók læraraprógv í Nuuk í 1970, og var limur í landsráði Grønland frá 1971-75. Landsráðið var eitt slag av grønlendskum amtsráðið áðrenn Grønland fekk heimastýrið 1979. Lars Emil sat hesi árini í Landsráðnum saman við mammu sínari.
Frá 1973 til 1979 var hann fólkatingslimur, umboðandi Grønland. Hesi árini arbeiddi hann miðvíst fyri, at Grønland skuldi fáa heimastýri. Í 1977 var hann millum teirra ið stovnaðu flokkin Siumut. Eftir at Grønland hevði fingið heimastýri, var Lars Emil Johansen limur í Landstingi Grønlands (tað sama sum løgtingið) frá 1979 til 1997. Frá 1979-1986 var hann landsstýrismaður í fiskivinnumálum og aðrari vinnu. Frá 1986-88 var hann fyristøðumaður á Sulisartut Háskúlanum. Frá 1991 til 1997 var hann grønlendskur landsstýrisformaður - tað, sum svarar til løgmaður í Føroyum. Frá 1997-2002 var hann varastjóri í Royal Greenland.


text:
Isotopar
Ein isotopur er eitt frumevni sum í síni kjarnu hevur eitt ólíkt tal av neutronir í mun til protonir til dømis frumevni karbon finnist vanliga sum karbon-12 ið hevur 6 protonir og 6 neutronir, men tað finnist eisini karbon-13 (6 protonir 7 neutronir) og karbon-14 (6 protonoro 8 neutronir). Isotopar av einum frumevni kunnu vera í ójavnva og henfalla við millum annað at útsenda vandamikla stráling ella partiklar - hetta er væl kent fyri t.d. uranium-238 ið hevur 92 protonir og 146 neutronir. Fyri at áseta hvussu sannlíkt tað er at ein isotopur ferð at henfalla nevnir man ofta teirra hálveringstíð.


text:
Nærvarpið í Vestmanna hevði hesaferð eina fjølbroytta sending við nógvum ymiskum og spennandi evnum.
Nú tað stundar til Bátastevnu er upplagt at tosa við lokala bátafelagið og formannin, Kristin Friis. Eisini er prát við tveir limir úr legendarisku Thunderbirds, sum nýliga hava spælt til Beatles tiltak í SMS.
Og so er tilfar av meira siðsøguligum slagi, tá prátað verður við Johild Durhuus um gamlar dagar í Vestmanna.
Lurta við at trýsta á pílin undir myndini.
Um tú veitst okkurt, sum VP ikki veit - skriva so til vp@vp.fo
tann


text:
Heimasíðan hjá ÍSF setir kendum og minni kendum fólki nakrar spurningar um ítrótt og rørslu:
Jógvan Skorðheim er borgarstjóri í Klaksvíkar kommunu.
– Hvat gert tú fyri at halda teg í form?
Mær hevur altíð dámað væl at spælt flogbólt, link og eg havi spælt í Meistaradeildini við Mjølnir í Klaksvík, medic umframt eitt ár við Fram í Havn.
Nú brúki eg flestu vaknu tímarnar til arbeiði, men við hvørt taki eg skógvarnar fram aftur og spæli dyst við næstbesta liðnum hjá Mjølnir. Annars plagar dótturin at vera røsk at biðja meg koma súkklutúr um vikuskiftini, so tá fara vit ofta ein góðan túr.
– Ert tú limur í ítróttarfelag?
Eg eri áhugaður í nærum øllum ítrotti, men flogbóltur og fótbóltur hava altíð verið ‘mínar’ ítrottargreinar. So eg eri limur í Mjølnir og KÍ.
– Íðkaði tú ítrótt sum barn?
Sum barn spældi eg fótbólt summarhálvuna og flogbólt vetrarhálvuna. Í fótbólti var eg málmaður, ímeðan eg var miðspælari í flogbólti.
– Hvønn týdning hevur ítróttur og rørsla fyri teg og samfelagið?
Sera stóran týdning. Ígjøgnum arbeiðið siti eg nógvar tímar hvønn dag, so tað hevur stóran týdning, at eg við hvørt komi út og røri meg eitt sindur – tað trúgvi eg er galdandi fyri tey flestu.
Samfelagsliga hevur tað risastóran týdning fyri trivnaðin, at borgarar hava umstøður at íðka ítrott, tað síggja vit í øllum førum í Klaksvíkar kommunu. Tí arbeiða vit eisini við at realisera rennibreytina, sum eisini fer at innibera ein eyka fótbóltsvøll. Harafturat hava vit seinnu árini raðfest svimjihøllina og ítrottardepilin í Klaksvík sera høgt, fyri at tryggja góðar karmar til ítrott og rørslu sum heild. Tað tykjast borgararnir hjá okkum at vera glaðir fyri, so tað hevur heilt sikkurt stóran týdning.


text:
Akbar Mikli
Jalaluldin Muhammed Akbar eisini kendur sum Akbar hin Stóri, føddur 15. oktober 1542 - deyður 27. oktober 1605, sonur Nasiruddin Humayun, sum hann yvirtók trúnuna eftir sum indiskur stórmogulur 1556-1605, sum er ein serstøk støða, sum vanliga verður mett sum størsti yvirharrin í stórríkinum.
Hann tók við áðrenn hann var komin til mann eftir at pápin, Humayun doyði, og var tey fyrstu árini undir verju av fyrstanum og generalinum Bairam Khan sum tryggjaði harradømi hjá mogulunum í Norðurindia við herferðum. Í 1562 yvirtók Akbar sjálvur stýrið eftir at hava tvungið Bairam frá maktini.
Sum einaræðisharri førdi Akbar ein ídnan politikk við at krevja lond, sum gjørdi mogulríkið til tað mest týðandi í menningin av India sum ríki. Við herferðum, sum eyðkendu tað mesta av hansara stjórnartíð, vann hann eitt nú Gujarat í 1572, Bengalin í 1574 og Kashmir í 1581, sum øll vóru sett undir hansara fyrisiting. Tá hann doyði, ráddu mogularnir yvir nærum helminginum av India.


text:
1984
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 25. mai - Føroya Ungdómsráð (FUR) verður sett á stovn.
- 1. september - Sjónvarp Føroya verður alment tikið í brúk.
- 8. november - Løgtingsval
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 1. august - Føroyar-Ísland 0-0 í Tórshavn
- 5. august - Føroyar-Grønland 1-0 í Klaksvík (1-0 Vilmund Michelsen)
- 7. august - Føroyar-Grønland 4-2 í Tórshavn
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 23. januar - Arjen Robben, niðulendskur fótbóltsleikari
- 6. mars - Kaj Ennigarð, føroyskur fótbóltsleikari
- 1. mai - Saša Kolman, slovenskur fótbóltsleikari
- 20. juni - Shaila millum Garðarnar, føroyskur svimjari
- 22. november - Scarlett Johansson, amerikonsk sjónleikarinna
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 31. oktober - Indira Gandhi, indiskur forsætisráðharri (f. 1917)
- 20. november - Kristian Djurhuus, fyrrverandi løgmaður í Føroyum. (f. 1895)


text:
Úlvur
Úlvur (frøðiheiti - Canis lupus) er eitt ránsdjór av hundaætt. Sum ein av best kendu kjøtátarum er hann skjótur og væl bygdur at veiða onnur dýr. Úlvur hevur sterkan kjaft og hvassar tenn. Úlvar kunnu eta upp í 9 kg av kjøti hvørja ferð. Hildið verður, at úlvur er ættfaðir at nútíðar tomu hundunum. Hann er størsta hundaslag og verður minst 2 m úr halasnippi í trýni. Er nóg mikið at eta, kunnu einir 20 úlvar halda saman í flokki, men er matneyð, býta teir seg sundur í smáar flokkar, einir 7 í hvørjum. Hvør flokkur hevur sín oddahund, sum allir hinir í flokkinum akta.


text:
Ídnaðarsamfelagið
Innihaldsyvirlit
Ídnaðarsamfelagið[rætta | rætta wikitekst]
Ídnaðarkollveltingin byrjaði í Onglandi mitt í 18. øld. Síðani spreiddist hon til Fraklands, Belgia, Sveis og so spakuliga gjøgnum Evropa og at enda til Amerika.
Ídnaðarsamfelagið í Evropa[rætta | rætta wikitekst]
Undir ídnaðarkollveltingingini vóru umstøðurnar sera ringar hjá fólkið at liva í. Í Evropa livdu heili 20-40% av fólkinum í vesaldómi. Tey gingu biddaragongd ella hildu til í fátækraheimum. Í 18. øld vóru 10% av fólkinum í Evropa biddarar. Nógv doyðu av sjúkum, ið var ein avleiðing av ov vánaligari heilsu. Loyvt var at reka tey fátøku burtur og fara illa við teimum. Tey fátøku vóru sett í sama bás sum brotsmenn og skøkjur, ið vóru sædd nógv niður á. At eiga barn ógift var mangan ein vanlukka. Lítil og eingin møguleiki var at hava barnið, tí so var vandi fyri at missa arbeiðið. Einasta loysnin var at lata barnið frá sær, ella, vildi illa til, beina fyri tí. Nýføðingar vórðu ofta funnir deyðir úti á vegnum ella í kloakkum.
Eitt gott dømi um hvussu fólk høvdu tað tá, er bókin hjá Mark Twain: Oliver Twist. Hon snýr seg um ein drong, ið varð latin inn á eitt fátækrahús sum barn og livir eitt sera hart lív, sum fátækur. Mark Twain lýsir sera væl, hvussu tað var at liva tá í tíðini.
Ídnaðar samfelagið í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Í 18. øld var tað øgiliga vanligt at fólk máttu liva í neyð og hungri, meðan keypmenn og góðseigarar høvdu tað væl betri. Í Føroyum vóru gjørdar ymiskar lógir fyri at bøta um fátækradømi. Eitt dømi er Trælalógin, sum kom í gildið í 1777. Hendan lógin segði, at um man var førur fyri at arbeiða, so skuldi man arbeiða, líka mikið hvussu fátækur man var. Trælalógin var ikki bara ein máti at bøta fyri fátækdømi, men eisini ein hjálp hjá bóndunum at fáa fleiri arbeiðsfólk. Tað var øgiliga vanligt at fólk reikaðu um landið fyri at bidda um ull og matvørur frá bóndunum. Men fyri at sleppa at bidda skuldi man hava eitt tryglarabræv frá fútanum, hetta brævið gav loyvi at bidda.
Er støðan í dag enn, sum hon var tá? Støðan í dag er nógv betri, enn hon var tá í tíðini. Vit hava gjørt nógv fyri at bøta um fátækdømi og javnrættindi millum rík og fátøk. Vit hava gjørt lógir soleiðis, at man ikki sleppur at hava trælir og eisini hava øll rætt til eina útbúgving. Hetta ger eisini, at tað er nógv lættari at fáa arbeiði, og tí eru tað nógv færri av fátøkum.
Avleiðingar av Ídnaðarkollveltingini.[rætta | rætta wikitekst]
Ídnaðarkollveltingin hevði við sær, at til bar at framleiða vørur í hópatali. Maskinur vóru framleiddar, ið framdi til, at fólkini ikki skuldu arbeiða líka hart og leingi. Og eisini arbeiddi maskinurnar nógv skjótari enn fólk. Hetta hevur havt við sær at vørur eru nógv bíligari at keypa. Alt hetta er sera gott fyri øll fátøk, men tó er tað minni gott fyri keypmenninar, ið fáa minni fyri vørur sínar. Ígjøgnum ár og dag hava nógv fólk verið bangin um, at maskinur og "tólmenni" fara at taka leiklutin hjá fólki, ella, at alt verður gjørt fyri okkum. Hetta verður víst væl í filminum Wall-E har øll fólk sita í einum stóli, ið ger alt fyri teimum.