text:
Forlagið hevur bústað í Føroyum (V-tal: 42 35 21), men ritstjórnin er í Keypmannahavn. Leiðari av forlagnum er Jógvan Isaksen. Í novembur 2013 bleiv tað gjørd avtala millum Føroyaprent við Jon Hestoy á odda og forlagið um neyvt samstarv.
Forlagssøga
Mentunargrunnur Studentafelagsins er Føroya elsta forlag og er sprottið úr Hinum føroyska Studentafelagnum í Keypmannahavn, sum bleiv stovnað í 1910. Sambært M.A. Jacobsen í 25 ára minnisritinum hjá felagnum gav J.H.O. Djurhuus felagnum gávubræv:
”Hann læt felagið eiga rættin til at geva út skaldskap sín, og vildi so væl til, at Poul Niclasen, sum tá (1914) var í Aarhus sum prentari, beyð sær til at prenta bókina við lagaligum gjaldingartreytum. Vit fingu so í lag, at bókin kom út í tí søguliga árinum 1914, og føroyska studentafelagið stóð sum útgevari”. Yrkingar 1914 eftir Janus Djurhuus var sostatt fyrsta útgávan hjá forlagnum. M.A. Jacobsen endar stubban hjá sær við hesum reglum: “Sum vit vita, hevur felagið verið ført fyri at geva út 2. útgávu av hesi bók (1923), umframt skaldskap Jóannesar bónda (1932). //Føroyska studentafelagið hevur við hesum bókaútgávum skrivað navn sítt i bókmentasøgu okkara, og eg vil ynskja eftir, at felagið eisini í komandi árum vil fara undir bóklig verk til frama fyri føroyska mentan.” Fyribils gekk tað spakuliga fyri seg við bókaútgávu, men í 1924 hevði felagið givið út eitt lítið hefti við titlinum Føroysk staðanøvn greitt úr hondum av Louis Zachariassen, Chr. Matras og Jørgen-Frantz Jacobsen. Heitið á bóklinginum var annars Uppskot til stavsetingar av føroyskum staðanøvnum, og varð hann sendur til løgtingið, tí studentafelagið helt, at tey donsku aloftast bronglaðu nøvnini, sum umsitingin brúkti, vóru burturvið. Løgtingið viðgjørdi málið og koyrdi tað í fyrst eina nevnd og so eina aðra, og síðani hvarv tað.
Tey fylgjandi árini gav Hitt føroyska Studentafelagið í Keypmannahavn við millumbilum út bøkur. Nevnast kunnu t.d. Nýggjar Yrkingar eftir Janus Djurhuus í 1938 og Íðukálvar eftir Trónd Olsen í 1939. Í 1957 verður Mentunargrunnur Studentafelagsins settur á stovn undir felagnum við tí høvuðsatliti at taka sær av bókaútgávu. Nøkur ár seinni verður hesin forlagsparturin fluttur heim til Føroya, har hann enn hevur innivist. Einahelst í 1960-árunum fara útgávurnar at fjølgast, eitt nú Veitslugávan, Flekka og Ilionskvæði koma út hesi ár, og forlagið gerst ein av teimum dyggastu útgevarunum av føroyskum upprunatilfari. Soleiðis er eisini í dag, har tað mesta av føroyskum føgrum bókmentum kemur út á Mentunargrunni Studentafelagsins.


c: text/html

text:
Monnow
Monnow ( (Walisikt mál): Afon Mynwy) er ein á sum rennur gjøgnum útsynnings partin av Herefordshire, Ongland og estara part av býnum Monmouth í Wales.
Markið millum Wales og Ongland[rætta | rætta wikitekst]
Meginparturin av ánni Monnow er samstundis markið millum Ongland og Wales, áðrenn áin rennur saman við ánni Wye í býnum Monmouth. Áin Wye er eisini hálv ensk frá Monmouth til hon rennur saman við ánni Severn í Chepstow. Í býnum Monmouth bindir tann vakra miðaldar Monnow Brúgvin báðir áarbakkarnar saman. Ein kendur gongutúruru, sum á enskum verður nevndur Monnow Valley Walk fer fram við ánni, og ein 65 km langur túrur.
Áarsíl[rætta | rætta wikitekst]
Fyrr var Monnow kend fyri at hava nógv áarsíl frá Pontrilas til Skenfrith[1] og tað førdi til met høga veiðu av áarsíli í ánni. Í 20. øld minkað stovnurin tó rættiliga nógv, og serstakliga eftir 1960-árini, men seinastu árini er stovnurin aftur vaksin nógv og er nú ein av størstu stovnunum við villum áarsílum í Onglandi og Wales.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ "The River Monnow at Skenfrith - OS grid SO4520". Geograph Britain and Ireland. http://www.geograph.org.uk/photo/248733. Heintað 2012-04-05.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rosa Parks
Rosa Louise McCauley Parks (fødd 4. februar 1913 í Alabama, USA, deyð 24. oktober 2005 í Detroit, Michigan) var seymikona í einum stórum handli í býnum Montgomery, Alabama, einum av suðurstatunum í Amerika, sum gjørdist fyrimynd fyri stíði fyri borgararættindum. Um kvøldið tann 1. desember í 1955 stóð hon og bíðaði eftir bussinum, sum hon skuldi koyra heim frá arbeiði við. Parks var móð aftan á ein strævnan arbeiðsdag og var eym í fótunum. Bussurin kom, og hon fór uppí. Við tað at hon var afroamerikanari, fór hon inn aftast í bussin. Tann fremri parturin var bert fyri hvít. Hon setti seg á tann fremsta bonkin í aftara partinum á bussinum, og sat á bonkinum beint aftan fyri fremra partin á bussinum, har tey hvítu áttu at sita. Nógv fólk kom inn í bussin, og nøkur noyddust at standa, bæði afroamerikanarar og hvít. Beint tá ið hon hevði sett seg, segði tann hvíti bussstjórin, at Parks og tríggir aðrir afroamerikanarar noyddust at reisa seg upp og lata tey hvítu, ið stóðu, fáa sessirnar. Hini trý gjørdu eftir boðunum, men Rosa Parks segði nei. Harvið hevði hon brotið gamla lóg og sið í Alabama, og boð vórðu beinanvegin send eftir løgregluni. Hon varð handtikin og førd burtur. Eftir at hava verið kúgað í fleiri hundrað ár, reistust afroamerikanarar til bardaga. Teir vildu kvetta tey bond, ið bundu teir, so at teir kundu bróta seg út úr tí vanvirðisligu tilveru, teir høvdu livað í. Teir vildu ikki longur verða trælkaðir av teimum hvítu, men hava menniskjanslig kor sum borgarar í Sambandsríki Amerika. Tað var eitt stríð, sum allur heimurin í spenningi fylgdi við í, og sum við eitt gjørdi ein mann kendan víða um: Martin Luther King. Afroamerikanarar mótmæltu viðferðini ið Rosa Parks fekk og noktaðu at brúka bussarnir, men gingu í staðin, og eftirsum tað í størstan mun vóru afroamerikanarar, ið brúktu bussarnir, vóru bussfeløgini við at fara á húsagang. Stjórnin noyddist tí at broyta lógina, soleiðis, at afroamerikanarar ikki longur skuldu sita aftast í bussinum og heldur ikki vóru noydd til at geva sítt sitipláss til tey hvítu.


text:
Romafólkið
Sigoynarar (ella rómanar [1]) eru eitt fólk, sum í nógvum førum verður sætt niður á í Evropa. Sigoynarar hava lívliga mentan, og teimum dámar væl dans og tónleik. Tey koma upprunaliga úr India, og fram til 19. øld vóru tey meir ella minni trælir fyri aðalstættina og kleystrini í Evropa [2]. Tá demokratiið tók dik á seg, sluppu tey leys. Men tey áttu onga jørð og einki land, høvdu onga útbúgving og myrkan húðarlit, so framtíðarútlitini vóru einki serlig. Mannarættindafólk siga, at romakvinnur ofta verða sendar til serligar føðideildir at eiga. Og tá børnini hjá teimum fara í skúla, enda tey ofta í flokki saman við menningartarnaðum børnum. Ein fólkateljing í Rumenia í 2013 vísti, at har búðu 500 000 romafólk. Men summi siga, at rætta talið er nærri tveimum milliónum. Tey, sum sleppa burtur úr fátækradøminum, viðganga sjáldan sínar røtur, og tað ger tað eisini truplari hjá romafólkinum at stríðast móti tí mismuni, teimum er fyri. Í árunum, tá Rumenia samráddist við ES um limaskap, gav rumenska stjórnin lyfti um at gera ætlanir, sum skuldu samansjóða ella integrera romafólkið við restina av rumenska samfelagnum. Í Rumenia eru mong ymisk fólkasløg; fjølmentastir eru rumenar, men har eru eisini sigoynarar, ungarar og týskarar, og við strondina við Svartahav, har ið nú eru mangir frítíðarstaðir, hava turkar og ukreinar búsett seg. Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva. Nógv fólk í Rumenia liva undir sera vánaligum umstøðum. Rumenia er tað landið í Evropa, sum hevur tað størsta fátækradømi.
Serfrøðingar siga, at romafólkið hevur havt fleiri bakkast seinastu tíðina av ymsum orsøkum. Vinnuvegir, sum fólkið fyrr livdi av, eitt nú at stoypa messinggrýtur og skógva ross, eru ikki eftirspurdir longur. Og nýggjar evropeiskar reglur um sølu av livandi kríatúri, sum romafólkið fyrr gjørdi nógv av, hava gjørt tað truplari hjá teimum at fylgja við, tí tey megna ikki at taka sær av øllum pappírsarbeiðnum, sum nú fylgir við hesi vinnuni. Og sjálv sigoynaramentanin hevur heldur ikki gagnað romafólkinum, siga serfrøðingar [3]. Hetta er eitt klikut, sera patriarkalskt samfelag, har fólk verða noydd til at gifta seg á ungum aldri, og virðingin fyri útbúgving hevur ongantíð verið stór. Romafólkini, sum í flestu førum ikki hava útbúgving og bert fáar arbeiðsroyndir, hava fyri tað mesta fingið eina vánaliga móttøku í Vesturevropa. Summi hava funnið okkurt fyrifallandi arbeiði, eitt nú at savna gamalt jarn ella mála hús. Men onnur hava skrivað seg upp til almannaveitingar ella bidda á gøtuni og stjala úr handlum. Tey hava sett kósina vestur eftir til tey ríkaru ES-londini, og nú hava tey eisini íbirt eitt kjak í Evropa um, hvussu opin tey ”opnu ES-landamørkini” í veruleikanum eru.


text:
Hiroshima
Hiroshima (japanskt mál: 広島) er ein býur á oynni Honshû í Japan. Í januar 2010 búðu 1.173.980 fólk har. Støddin á býnum er 741,63 km². Sum tann fyrsti býurin í søguni varð Hirshima raktur av fyrstu atombumbuni nakrantíð, tá USA hin 6. august 1945, undir Seinna heimsbardaga, slepti einari atombumbu yvir býin. Tað var bumbuflogfarið Enola Gay ið kastaði bumbuna. Bumban brast kl. 8.15, og fá sekundir seinni sást eitt kraftigt ljós, ein sjokkbylgja kom og so sást eitt risastórt skýggj, sum í formi líktist einum hundalandi. Hildið verður at millum 90.000 – 166.000 doyðu beinanvegin ella í einum 2-4 mánaða tíðarskeiði eftir at atombumban varð slept. Umleið helmingurin av hesum fólkum doyðu sama dag, sum bumban brast, hini í døgunum ella vikunum eftir. Tey flestu sum doyðu vóru vanlig sivil fólk, sjálvt um tað var ein hernaðarstøð í Hiroshima.


text:
Meginlandarák
Ómetaligir máttir inni í jørðini gera, at meginparturin av jarðarskorpuni aldri er í frið. Meginlondini flyta seg á ovurstórum plátum. Hetta verður nevnt meginlandarák. Atvoldin til rørsluna ella rákið er, at tilfarið inni í jørðini er ógvuliga heitt og partvíst flótandi. Heita tilfarið trýstir upp undir køldu, hørðu jarðarskorpuna og trýstir á pláturnar, so at tær flyta seg. Meginlondini førka seg um ein sentimetur um árið, tað dragnar ímillum summi lond, dregur saman ímillum onnur, og summi aka fram við hvør øðrum. Har tað hendir, verður landslagið broytt, til dømis verða nýggj fjøll til.
Jarðarskorpan er sett saman av ógvuliga stórum plátum, sum fella saman sum putlispæl. Pláturnar hava í milliónir ár flutt seg og gera tað enn við øgiligari ávirkan á jarðarflatan. Pláturnar reka í ávísar ættir. Meðan tær flyta seg, broyta tær skap og stødd - Hetta varir milliónir ár. Markið, har plátur koma saman, verður nevnt umskaring. Jarðskjálvtar og eldgos eru av og á, og fjøll rísa, tá ið plátur reka hvør móti aðrari.
Klettafjøll í Norðuramerika vórðu til, tá ið tvær plátur stoyttu saman, og stóri Rivudalur í Afrika er vorðin til við tað, at Afrikaplátan er um at skrædna í tvíningar. Eldgos og jarðskjálvtar minna okkum á, at pláturnar alsamt reka. Rivur verða í jørðini, tá ið tvær plátur fara hvør frá aðrari, og grótbræðing spríkir upp úr kápuni og fyllir rivuna. Á Tingvøllum í Íslandi er long riva í jørðini, tí at Norðuramerikapláta og Evrásiapláta reka hvør frá aðrari. Er hetta á havbotninum, verður ein fjallaryggur á botni, við djúpum dali eftir miðjuni, soleiðis var Atlantsryggur til. Tað hægsta á hesum ryggjum kemur stundum upp úr sjónim. Ísland er soleiðis vorðið til. Ganga plátur sundur uppi á landi, verður djúpur klyvdalur, við brøttum líðum.


text:
Orkestur
Orkestur eru ikki bara hissini ljóðføri, sum savnað eru saman. Neyvt er ætlað, hvussu tey ymsu ljóðførissløgini eru sett saman. Hvør hevur sín lítla ella stóra leiklut, tá ið tónleikur verður spældur. Ongantíð spæla so nógvir tónleikarar saman sum í symfoniorkestri. Í symfoniorkestri eru vanliga 90 tónleikarar. Ljóðførini eru skipað í fýra høvuðsflokkar: Streingjaljóðføri, træblásarar, messingarblásarar og slagtól. Áður vóru orkestrini leysligari skipað. Tá spældu tónleikarar á teimum ljóðførum, teir áttu sjálvir ella høvdu fyri hond. Men tónaskøld í 18. øld vildu hava vissu fyri, at teirra tónleikur varð ikki øðrvísi spældur, enn hann var ætlaður. Tí viðmerktu teir á nótablaðnum tað, sum hvørt ljóðføri sær skuldi spæla. Tíðliga í 20. øld høvdu symfoniorkestrini ment seg til tað, tey nú eru.
Mangir stórbýir í bæði Evropa, Russlandi og USA høvdu - og hava enn - síni egnu symfoniorkestur. Mæt tónaskøld sum Ludwig van Beethoven og Wolfgang Amadeus Mozart skrivaðu mikil orkesturverk, nevnd symfoniir. Symfoniorkestrini eita eftir hesum tónleikinum, men tey spæla eins væl annan klassiskan tónleik og lættari tónleik við. Tann, ið stjórnar orkestrinum, vísir stevið við handarkeipum ella taktstavi, so orkestrið sær, hvussu stevið skal vera. Orkesturleiðarin stjórnar orkestrinum øðrvísi, enn til dømis løgreglan stýrir ferðsluni. Hann setur dám á tónleikin, at hvør framførsla skal vera minnilig. T.d. Arturo Toscanini (1867-1957) dugdi sera væl at gera tónleikin livandi.


text:
FA Cup
Football Association Challenge Cup, stytt FA Cup er ein steypakapping í mansfótbólti í Onglandi og Wales. Kappingin er fyrireikað av og uppkallað eftir tí enska fótbóltssambandinum The Football Association. FA Cup varð fyrstu ferð spælt í fótbóltsárinum 1871-72. Manchester United F.C. er tað felagið, sum hevur vunnið ensku steypakappingina oftast, teir hava vunnið FA Cup 11 ferðir, beint eftir teir kemur Arsenal, sum hevur vunnið FA Cup 10 ferðir. Í 2013 vann Wigan fyri fyrstu ferð FA Cup, tá teir vunnu steypafinaluna 1-0 móti Manchester City F.C..
Hagtøl fyri vinnarar og silvurvinnarar[rætta | rætta wikitekst]
I perioden 1871-2012 er FA Cup blevet vundet af 42 forskellige klubber, mens yderligere tretten klubber har været i finalen uden at vinde.


text:
Undrið FF
Undrið FF er eitt fótbóltsfelag úr Tórshavn, sum varð stovnað í 18. januar 2006. Felagið hevur havt lið í 3. deild hjá monnum, síðan felagið varð stovnað. Í 2010 hevði felagið tvey lið í 3. deild og eitt kvinnulið, sum leikti á hálvum vølli. Tað eina av 3. deildarliðunum vann deildina og flutti upp í aðru deild.[1]
Tá felagið varð stovnað í 2006 var navnið Undri uttan Ð. Tað var uppkallað eftir høvuðsstuðlinum hjá felagnum, "Undri sápa". Í 2010 fekk felagið nýggjan stuðul, og so varð navnið endurnýggjað, soleiðis at Undrið kom at enda við Ð.[2]


text:
Tað gjørdist til ein rættiligan greiðan sigur til Havnar Svimjifelag, tá ið SMS-stevnan fyri lið i dag varð hildin í Svimjihøllini í Gundadali. 24 ferðir gull og 8 ferðir silvur, í mun til 9 ferðir gull og 23 ferðir silvur til Ægir, ið vóru feløgini bæði í mannaðu lið hesu ferð. Úrslistalistar og -fílur eru viðfestar.
Óli Mortensen úr Havnar Svimjifelag megnaði í dag at svimja seg til gullnál við stjørnu, tá ið hann á SMS-stevnuni fyri lið svam 800 metra frísvimjing uppá 8:13.42, har nálatíðin er 8:13.67. Eitt megnarbragd av unga havnarmanninum, sum ikki fyrr enn næsta ár hevur aldur til EJM.
So er sjeyheyggjastevnan um at vera av í Rom, og tað sær ikki út til at danir fáa fleiri fólk við til OL. Lotte Friis vann 800 frí og Rikke Møller Pedersen 200 bringu, báðar undir OL-kravtíð; men Andkjær kom ikki í finalu í 100 frí, og tey bæði Chris Christensen og Katrine Holm Sørensen kláraðu ikki kravtíð í sínum. Mads Glæsner valdi av einhvørjari orsøk at melda frá finaluni í 1500 frí. Sí øll úrslit her.
Nú í kvøld frá kl 18:15 skipar Havnar Svimjifelag fyri svimjistevnuni "SMS kapping fyri lið", eftir sama leisti sum FM fyri lið í kvøld, ella nakað á sama hátt sum árligu landsdystirnir millum Ísland og Føroyar. Sí viðfestu innbjóðing og skrá.
Góð grein her í Dagbladet um evropameistaran Sara Nordenstam, har hon millum annað greiðir frá skelkinum tá ið Alexander Dale Oen doyði; at ítrótturin knappliga bleiv rættiliga óbetýðiligur í mun til tað, men at tey tó so valdu at koyra víðari til at heiðra honum.
Eitt serliga áhugavert er hetta um skiftið til at brúka 'alla' tíð uppá svimjing, at hon faktiskt fekk meira tíð burtur til yvirskot, tí at henna lív tá var sett í skema. Tað er jú so, at ein svimjari sum kanska hevur 2-4 venjingar í leypi av einum vikuskifti, ofta fær meira burtur úr tíðini inn í millum, enn tann sum bara situr og hongur.
- Jeg var en 20-timers utøver, men måtte bli en 24-timers utøver. Alt jeg gjør må ha en hensikt.
- Så du sa farvel til livet utenfor svømmehallen?
- Det kan man lett tro. Men venner og familie sa at jeg aldri har sprudlet så mye som i tiden etter at jeg tok den avgjørelsen. Jeg har aldri hatt mer tid, fordi jeg for første gang begynte å planlegge alt. Jeg har aldri vært i bedre humør.


text:
Vestmannaoyggjarnar
Vestmannaoyggjanar liggja 14 km suðurvestan fyri Ísland. Oyggjarnar eru 15 í talið og innihalda eisini 30 klettir og skerð. Oyggjarnar eru av vulkanskari upprunnaði og tað er yvir 10.000 ár síðani, tær risu upp úr havinum. Tað verður meint, at tær vóru búsettar árin Ísland bleiv í sínari tíð, men enn er hetta óvist. 2 prosent av fólkatalinum í Íslandi búgva á Heimaoy, sum eisini er tann størsta og einasta búsetta oyggjin av vestmannaoyggjinum. Har búgva umleið 5.000 fólk og høvusframleislan er fiskur, tvs. toskur og turrfiskur. 12 prosent av samlaða útflutninum í Íslands kemur úr Vestmannoyggjinum (Heimeay). Tað er eisini eitt ógvuligani áhuganivert ferðamannaumráði, serligani aftaná vulkanútbróti í 1963, tá ið oyggjin Surtoy rós upp úr havinum. Hetta fenomeni, vakti sera stóran áhuga fyri vísindafólk kring knøttin. Serligani fyri vísindafólk í kanna mál, sum tildømis, jarðarskorpuna, lava og havbotnin.


text:
Most favoured nation-reglan
Endamálið við MFN-meginregluni (stytting fyri Most favoured nation, á føroyskum lond við størstum fyrimunum) er, at handil millum lond skal byggja á javnar kappingartreytir. Kjarnin í MFN-meginregluni er, at allar sømdir, eitt land veitir einum øðrum WTO-limalandi, skulu samstundis galda fyri hini WTO-limalondini. Fyri okkum merkir hetta, at eitt WTO limaland kann ongantíð veita Føroyum verri handilstreytir, enn tað veitir øðrum WTO-limalandi . Øll lond skulu hava somu treytir fyri marknaðaratgongd, sum tað landið, ið hevur bestu treytirnar. Undantøkini eru fríhandilsøki og tollsamgongur. Í slíkum førum kundu handilsforðingar millum luttakandi londini takast burtur, men varðveitast mótvegis restini av heiminum. Harumframt kundu menningarlond fáa serligar sømdir. Tey kundu eitt nú nýta handilsforðingar í størri mun enn ídnaðarlondini.
Kortini eru nøkur frávik í MFN-meginregluni. Eitt nú kunnu lond gera sínámillum fríhandilssáttmála fyri vørur, og harvið taka framum vørur frá øðrum londum. Eitt ítøkiligt dømi er okkara kappingarstøða við eitt land sum Turkaland. Sama um Turkaland er limur í WTO, eru føroyskar fyritøkur, sum vilja útflyta fiskavørur til Turkalands, noyddar at rinda hægri toll enn teirra kappingarneytar úr Noregi og Íslandi. Mismunurin letur seg gera, tí bæði Ísland og Noreg, gjøgnum sín EFTA-limaskap, hava ein fríhandilssáttmála við Turkaland.


text:
Føroyskir fótbóltsmeistarar
Føroyska landskappingin í fótbólti er løgd um nakrar ferðir frá stovnan í 1942. Ein tann týdningarmesta broytingin var í 1976, tá ið beinleiðis upp og niðurflyting millum deildirnar varð innførd.
Talið av feløgum, ið hava kappast um FM-heitið hevur verið ymiskt. Okkurt av teimum fyrstu árunum vóru einans 4 feløg í kappingini. Hetta talið er tó síðani fleiri ferðir justerað. Frá 1976 til 1987 vóru fyri tað mesta 8 lið og síðani 1988 hava verið 10 lið í bestu deildini.
Við at spæla úti og heima ímóti hvør øðrum, hava feløgini síðan 1988 spælt 18 dystir um árið. Fram til og við 1995 fekk vinnandi felag 2 stig fyri sigur, men frá 1996 vórðu 3 stig latin.
Í 2005 varð kappingin enn einaferð umskipað. Tað vóru framhaldandi 10 feløg í bestu deildini, men nú spældu tey 3 ferðir móti hvørjum øðrum, so dystartalið hækkaði til 27 dystir. Eisini broytti besta deildin í 2005 navn til Formuladeildin eftir høvuðsstuðlinum formula.fo. Í 2005 varð næstbesta deildin framvegis rópt 2. deild, men í 2006 broytti næstbesta deildin navn til 1. deild. Í 2009 broytti besta deildin navn frá Formuladeildin til Vodafonedeildin.
- Í 1944 var eingin kapping vegna bóltatrot!
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- B68.fo
- HB.fo
- football.fo FSF - Fótbólt Samband Føroya


text:
Seinni heimsbardagi
Seinni heimsbardagi (enskt: World War II, WW2) vardi frá 1. september 1939 til 2. september 1945. Eingin kríggj síðan hava verið so stór sum Seinni heimsbardagi. Seinni heimsbardagi kom í av ætlanum Hitlers at leggja onnur lond undir Týskland, í fyrsta lagi Eysturevropa.
Innihaldsyvirlit
Kríggið byrjar[rætta | rætta wikitekst]
Í 1936 tók Hitler avvápnaða Rínøkið. Í mars 1938 tvingaði hann Eysturríki at leggja saman við Týsklandi, og árið eftir tók hann fyrst Sudetaland-landlutin í Kekkoslovakia. Seinni varð restin av Kekkia lagt undir Týskland, meðan Slovakia varð gjørt til sjálvstøðugt land. Bretland og Frakland róku eftirlætispolitikk, ið gav Hitler frið at gera hetta. 1. sept. 1939 leyp Hitler á Pólland. Frammanundan hevði hann gjørt sáttmála við Stalin um at býta Pólland teirra millum. Pólland hevði stóran her, men hann var ov illa útgjørdur og ov illa skipaður at standa seg ímóti týskarum. Hitler væntaði ikki, at Bretland og Frakland vildu koma Póllandi til hjálpar, men 3. sept. 1939 sendu tey Týsklandi krígsavbjóðing. Týskarar lupu á við stríðsvognadeildum og øðrum brynjaðum akførum, sum tóku seg langt inn í fíggindalandið. Í hølunum á teimum komu gonguherliðini, ið kringsettu stórar deildir av fíggindaherinum; álopsdeildirnar fingu stuðul frá stríðsflogførum. Hesin álopsháttur varð nevndur  > ella snarkríggj, og einki helt fyri týskarum í fyrstuni. Pólland gav seg undir seinast í september í 1939. Árið eftir leyp Hitler á Noreg og Danmørk í apríl, og um somu tíð tók Bretland Føroyar og Ísland. Ein mánað seinni leyp Hitler á Niðurlond, Belgia og Frakland. Um miðjan juni 1940 høvdu øll hesi londini givið seg undir. Bretland var einsamalt eftir.
Hitler ætlaði at gera innrás í Bretlandi í 1940, og frá juli til september gjørdi hann áhaldandi loftálop á skip, flogvøllir, havnir og býir til tess at "lemja" bretska flogvápnið (Royal Air Force) var nógv verri mannað enn týska flogvápnið Luftwaffe, men skeyt tvey týsk flogfør niður fyri hvørt bretskt flogfar, ið fórst, og noyddi Hitler at sleppa innrásini.
Beint fyri, at Frakland gav seg undir, tóku bretskar og franskar herdeildir seg aftur til strondina við Dunkerque í Belgia, eftir tað at tær har tær vórðu vorðnar avbyrgdar í týska álopinum. Gjørt var av at flyta tær um Ermarsund til Onglands. Hvørt einasta bretskt far varð nýtt at flyta 200 000 bretskar og 120 000 franskar hermenn í um sundið.
Um alt Evropa vórðu húski spjadd í allar ættir, og mangar milliónir gjørdist flóttafólk. Í Bretlandi vórðu børini flutt úr býunum.
Í juni 1941 høvdu ásarveldini (Týskland og Italia) tikið Jugoslavia, Albania og Grikkaland og noytt Rumenia, Ungarn og Bulgaria at hjálpa sær. Og 22. juni leyp Týskland við allari megi á Sovjetsamveldið, hóast teirra ikki-álopssáttmála. Í september kringsettu týskar herdeildir Leningrad (nú St. Pætursborg), men megnaðu ongantíð at taka býin. Álopið steðgaði í desember, stutt frá Moskva, av harða vetrinum og russisku mótálopunum. Á fyrsta sinni vóru týskarar fyri øgiligum tapum.
USA kemur uppí[rætta | rætta wikitekst]
Samstundis lupu japanar á Pearl Harbour. Japan hevði ikki sent USA krígsavbjóðing, tá ið teir lupu á Pearl Harbor í Hawaii, sum var týdningarmesta herflotahavnin hjá USA í Kyrrahavinum. Fimm amerikonsk slagskip og 15 onnur skip vórðu søkt ella oyðiløgd. Beint eftir sendu Týskland og Italia USA krígsavbjóðing. Japan tók skjótt alt Landsynningsásia og hótti Avstralia og India.
Í 1940 hevði bardagin breitt seg til Norðurafrika, har italskar herdeildir í Libya lupu á Egyptaland, sum var undir bretskum yvirvaldi. Bretar róku italsku herdeildirnar aftur, og tað hevði við sær, at týskarar komu italiamonnum til hjálpar. Við Rommel herovasta á odda róku týskarar bretar aftur til Egyptalands. Bardagin stóð við, til bretskar herdeildir við Montgomery á odda vunnu avgerandi sigur í bardaganum við El Alamein í Egyptalandi í oktober-november 1942. Eftir tað tóku Montgomery og menn hansara seg skjótt tvørtur um Libya at sameina seg við amerikanskar og bretskar herdeildir, sum vóru farnar í land í Algeria og Marokko. Herurin hjá ásaveldunum varð avbyrgdur ímillum herar teirra sameindu og legði vápnini í mai 1943.
Í 1941 gjørdist Erwin Rommel (1891-1944) hægstur fyri týska herinum í Afrika. Hann gjørdist alt atfinningarsamari ímóti Hitleri og evnum hans at stíla fyri krígnum, og í 1944 stuðlaði hann samansvørjing ímóti Hitleri.
Í november 1942 høvdu Týskland og Italia tikið ræðið í meginpartinum í Evropa. Tað stóð nógv á Bretlandi og Sovjetsamveldinum, til USA kom upp í bardagan saman við teimum seinast í 1941.
Bardagin í Evropa gjørdi, at bretsk, fronsk, og niðurlendsk hjálond í Asia og Kyrrahavi onga verju høvdu. Japanar lótu tað ikki fara aftur við borðinum, og í 1941 og 1942 tóku teir nógv lond og nógvar oyggjar í Kyrrahavi. Framgongdin hjá teimum sameindu á sjónavgerandi sigrar við Korallhav og við Midwayoy, báðir í 1942.
Holocaust[rætta | rætta wikitekst]
Árið 1943 gjørdist vanlagnuár fyri týskarar á næstan øllum hermótum, og tróttugu bumbuálopini á týskar býir og ídnaðarøki høvdu við sær, at teir viknaðu. Kortini hildu teir fram sum ongantíð áður at pína og myrða fangar í týningarlegunum í Týsklandi og í evropeisku londunum, teir høvdu hersett. Har sótu politiskir fangar úr øllum Evropa, og har vórðu jødar og aðrir fangar hóptýndir. Týningarlegurnar vóru miðdepil í nazistisku ætlanunum at týna jødarnar. Fleiri milliónir jødar vórðu noyddir at gera trælaarbeiði í týningarlegunum, har teir vórðu svøltaðir, píndir og at enda dripnir í gasskømrunum.
Týskarar tóku pólska høvuðsstaðin Warszawa í 1939. Jødarnir vórðu noyddir at búgva í einum lítlum býlingi í býnum, og hvønn dag gjørdu nazistarnir seg inn á teir. Í 1943 gjørdu jødarnir í Warszawa uppreistur ímóti týskarum. Næstan allir 40 000 jødarnir í býlinginum vórðu dripnir.
Kríggið endar[rætta | rætta wikitekst]
Í 1944 fóru týskarar at missa takið í Evropa. Sameinda innrásin í evropeiska meginlandið byrjaði 6. juni í 1944, tá ið amerikanskar, bretskar, kanadiskar og aðrar herdeildir gjørdu landgongd á strondina í Normandínum undir amerikanska herovastanum Dwight D. Eisenhower. Eftir harðar bardagar fingu teir fótin fastan og brutu seg ígjøgnum týsku verndarvirkini. Meðan teir sameindu tóku seg fram í bardaganum, fingu teir dyggan stuðul frá mótstøðurørslunum í til dømis Belgia, Kekkoslovakia, Grikkalandi, Jugoslavia, Póllandi og handan hermótið í Sovjetsamveldinum. Í august gjørdu sameindar herdeildir landgongd í suður-Frakland og tóku seg norðureftir. Ein mánað seinni var næstan alt Frakland frælst. Í apríl 1945 høvdu herdeildirnar vestaneftir tikið seg so langt inn í Týskland, at tær møttu sovjetisku herdeildunum, ið komu eystaneftir. Týskland var fallið.
Í 1943 broyttist gongdin í Kyrrahavi, tá ið amerikanskar herdeildir tóku aftur nakrar oyggjar, og í 1944 tóku amerikanarar og bretar Filipsoyggjar og Burma aftur frá japanarum. Tíðliga í 1945 tóku amerikanarar japonsku oyggjarnar Iwojima og Okinawa. Hin 6. august tveitti eitt amerikanskt bumbuflogfar fyrstu kjarnorkubumbuna niður yvir japanska býin Hiroshima, og 80 000 menniskju lótu lív. Hitin frá spreingingini oyðilegði hús 7 km í radius úr spreingideplinum. Tríggir dagar seinni var aftur ein kjarnorkubumba tveitt niður yvir Nagasaki. Harafturat sendi Sovjetsamveldið Japan krígsavbjóðing, og hetta noyddi Hirohito keisara at geva seg undir. 15. august 1945 løgdu japanarar vápnini. Annar heimsbardagi var av.
Eftir kríggið[rætta | rætta wikitekst]
Týskland gav seg treytaleyst undir teir sameindu 8. mai 1945. Eitt eftirlitsráð undir herovastunum hjá teimum trimum sterkastu sigursveldunum Eisenhower (USA), Montgomery (Bretland) og Sjukov (Sovjetsamveldið) tók valdið í Týsklandi. Týskland varð síðan býtt í fýra hersetingarøki, og USA, Bretland, Frakland og Sovjetsamveldið stýrdu hvør sínum øki. Ráðstevna í Potsdam í juli skuldi gera av framtíð Týsklands. Týski høvuðsstaðurin Berlin var fullkomiliga oyðilagdur, tá ið týskarar løgdu vápnini. Hitler hevði beint fyri sær í stjórnarskýli sínum. Sovjetisku herdeildirnar hersettu eystara part í Týsklandi og USA, Bretland og Frakland hersettu vestara part. Berlin, ið er í eystara parti, varð býttur ímillum tey fýra sameindu veldini. Skjótt sást, at mótsetningarnir ímillum kommunistiska Sovjetsamveldið og vestanveldini var ógvuliga stórur.
Í november 1945 vórðu 21 av fremstu nazistisku oddamonnunum drignir fyri ein altjóða dómstól í Núrnberg í Týsklandi. Ákærurnar ímóti hvørjum einstakum vóru eitt ella fleiri av hesum málum: Krígssamansvørjing, krígsbrotsverk, brot á friðaravtalu og brotsverk ímóti mannaættini. Rættarmál vóru eisini ímóti nøkrum øðrum nazistaovastum afturat, helst ovastum í týningarlegunum og heryvirmonnum har. 11 av teimum 21 nazistunum, vórðu dømdir til deyða og hongdir í Núrnberg. Aðrir fingu drúgva fongsulsrevsing, og bara tríggir vórðu fríkendir. Mangir nazistiskir krígsbrotsmenn flýddu.
Annar heimsbardagi kravdi um 50 milliónir mannalív. Sovjetsamveldið misti flest fólk - einar 20 milliónir (tíggju prosent av sovjetiska fólkinum). Fleiri milliónir sivilfólk doyðu í loftálopum og minst 10 milliónir í nazistisku týningarlegunum, av teimum vóru seks milliónir jødar. Uppaftur fleiri vórðu særd og gjørdist kryplingar bæði til likams og sálar ella mistu hús og heim og gjørdust flóttafólk.
Kríggið her heima[rætta | rætta wikitekst]
Annar heimsbardagi broytti fullkomiliga Føroya støðu politiskt og búskaparliga. Týskarar hersettu Danmørk, og Føroyar vóru hersettar av bretum, ið onkuntíð høvdu um 8000 hermenn her. Fleiri hundrað ára gamla sambandið við Danmørk var nú púra kvett. Politiskar broytingar vóru neyðugar. Bráðfeingisstýrisskipan var gjørd. Føroyar vórðu stýrdar av løgtingi og amtmanni í felag. Føroyska flaggið varð viðurkent. Búskaparligu broytingarnar vóru eisini stórar. Føroyski skipaflotin gavst í stóran mun at fiska og sigldi í staðin við ísfiski millum Íslands og Bretlands. Av tí sera lítla útboðnum á marknaðinum fleirfaldaðust prísirnir. Teir, ið sigldu við, vunnu gylt av pengum, og reiðarnir enn meir. Men sigling á krígshøvunum var vandafull, og 205 føroyingar lótu lív á krígsvøllum og vanlukkum á føroyskum og útlendskum skipum. At fiskurin ikki bleiv fiskaður og arbeiddur umborð og ikki kom upp á land í Føroyum til víðari virkingar, bar við sær stórt arbeiðsloysi. Bretska virksemið hjálpti tó nakað upp á tað. Bretar høvdu flotahavn á Skálafjørðinum og floghavn í Vágum. Sí eisini bretska hersetingin í Føroyum.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
1913
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1. februar - Grand Central jarnabreytarstøðin í New York opnar aftur, og verður heimsins størsta jarnbreytarstøð.
- 4. mars - Woodrow Wilson tekur við embæti forseta í Amerika frá William Howard Taft.
- 11. juni - Kvinnur fáa atkvøðurætt í Noregi.
- 29. juni - Seinna balkankríggið byrjar.
- 10. juli - Hitin í Deyðadalinum í Kalifornia kemur upp á 56,7 gradur, sum er hægsti skjalafesti hiti nakrantíð.
- 13. august - Harry Brearley uppfinnur rustfrítt stál, í Sheffield í Englandi.
- 23. august - Standmyndin av lítlu Havfrúnni í Keypmannahavn stendur liðug.
- 23. desember - 19 menn úr Norðoyggjum sjólátast við trimum bátum. Hendingin ger, at Skarðs bygd á Kunoynni nøkur ár seinni avtoftast.
Ókend dagseting[rætta | rætta wikitekst]
- Camel sigarettur koma á marknaðin, sum tær fyrstu av tí slag vit kenna í dag.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 23. februar - Eiðis Bóltfelag (EB) verður stovnað á Eiði.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 5. apríl - Ruth Smith í Vági, føroysk listakona (deyð 1958).
- 10. september - Janus Kamban í Tórshavn, (d. 2. mai 2009).
- 27. november - Hanus Debes Joensen, landslækni 1949-79 (d. 1995)


text:
Jói
Jói (frøðiheiti - Stercorarius pomarinus) er væl størri enn vanligi kjógvin. Á bakinum er hann grábrúnur; hálsurin er hvítur, gulligur niður frá vangunum; næstan allir eru bringuhvítir. Snældufjaðrarnar eru breiðari í aftara enda og soleiðis snaraðar, at tá ið fuglurin situr, liggur fremri endin av teimum flatur, meðan á aftara enda vendir annar jaðarin beint upp og hin niður. Úti á havi jagstrar hann ofta ritur; snúiligur, sum hann er, kastar hann sær ofta á liðina, og tá er snældan øll kløn at síggja; kvikur vendir hann sær á, bakið upp, og í stundini sýnist snældan at fáa ein knøtt á endan. Á land kemur hann ikki. Hann eigur einans norðuri í kuldanum. Um veturin flytur hann suður í lýggjari sjógv.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Kristoffur Kolumbus
Kristoffur Kolumbus (føddur 31. oktober 1451 í Italia – deyður 20. mai 1506 í Spania) var føddur í býnum Genova í Italia. Faðir hansara var vevari, og sum drongur hjálpti Kolumbus pápa sínum, men hetta arbeiðið dámdi honum ikki. Honum dámdi best at ganga niðri í havnini og síggja øll seglskipini, ið har lógu. Longu sum 14 ára gamal fór hann til sjós. Mest varð siglt millum londini við Miðjarðarhavið, men kanska hevur hann verið onkran túr í Norðurlondum og fram við Afrikastrondini.
Okkurt bendi á, at hann vildi gerast viðgitin og ríkur. Hann var ikki nøgdur við at vera av fátækum fólki, tí lætst hann at vera av ríkum fólki, og hann segði seg hava fingið útbúgving. Í nøkur ár búði hann í Portugal, har hann giftist eini ríkari gentu. Tá sá hann, hvussu tey ríku livdu, og hugurin at gerast viðgitin og ríkur vaks. Øll vistu, at stór ríkidømi vóru í Ásia, og nógvir vísindamenn vóru ikki í iva um, at tað bar til at koma til Ásia, um tú sigldi vestureftir. Men eingin hevði roynt at sigla tann vegin. Kolumbus varð meira og meira sannførdur um, at tað læt seg gera. Hann var so spentur at prógva tað, at hann í næstan tíggju ár royndi at fáa ymisk lond at gjalda ferðina. Og at enda eydnaðist tað at fáa sponsku kongshjúnini at játta.
Í apríl 1492 vórðu skjølini undirskrivað, og Kolumbus fór at fyrireika sína fyrstu ferð. Á síni fyrstu ferð kom hann til Bahamasoyggjarnar, Kuba og Hispaniola. Men ferðin eydaðist ikki so væl. Hann hevði nøkur innfødd við sær, tá ið hann kom heimaftur til Spania, og hann visti nógvar spennandi søgur at siga um tað, hann hevði funnið. Men tað nógva kryddvørurnar og gullið, sum hann hevði droymt um, fann hann ikki. Kolumbus var tí vísur í, at hann fór at finna ríkidømi, um hann slapp einaferð aftrat. Isabella og Ferdinand stuðlaðu honum, og hann slapp tríggjar ferðir aftrat. Á hesum ferðum fann Kolumbus Trinidad, Jameika og fleiri lond í Miðamerika. Tað stóra ríkidømi fann hann ongantíð, men til sín doyggjandi dag í 1506 var hann vísur í, at tað var Ásia, hann var komin til.


text:
Dublin
Dublin (írskt Baile Átha Cliath, "bygdin við forðandi vaðið") er høvuðsstaður og størsti býur í Írsku republikkini. Býurin liggur miðskeiðis á eysturstrond Írlands, við munnan á ánni Liffey. Hann er grundlagdur av víkingum og hevur verið høvuðsstaður Írlands síðan miðøldina.
Fólkatalið er 505 739 (2006), við forstøðum 1 186 159 (2006).
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
O'Connell Bridge og høvuðsgøtan O'Connell Street við spírinum The Spire.
-
Dublin havn sædd inneftir, tornið Liberty Hall er framvegis hægsti bygningur í býnum.
-
Samuel Beckett Bridge (opnað í 2010) ímyndar eina írska hørpu, serstaki bygningurin til vinstru er nýbygda National Conference Centre á Spencer Dock.


text:
Peru
Peru, Perú ella Lýðveldið Peru (spanskt: República del Perú) er eitt land í Suðuramerika. Í suðri hevur Peru mark við Bolivia og Kili, í norðri við Ekvador og Kolumbia, í vestri við Kyrrahavið og eystri við Brasil. Peru hevur 28,6 mió. íbúgvar.
Síðstu árini hava vinnuloysi, fátækradømi og aðrir samfelagsligir trupulleikar elvt til harðligt politiskt stríð og grovan harðskap. Tí hava útlendskar vinnufyritøkur aftrað seg við at seta pening í fyritøkur í Peru, og landið er eitt tað fátækasta í Suðuramerika. Næstan helvtin av fókinum í landinum er ættað av uppruna fólkinum frá Quechua og Aymara, sum eru av teimum størstu fólkabólkum í landinum. Størsi býurin og høvuðsstaður er Lima. Tjóðardagur er 28. juli.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Longu fyri 8000 árum síðan búðu veiðifólk/savnarar í Andes í Suðuramerika. Um 3500 f.Kr. vóru nógvar bygdir bygdar fram við strondini í Peru. Høvuðsvinnuvegurin var fiskiskapur. Longri inni í landinum vóru landbúnaðarsamfeløg, og fólk livdu sum bøndur og dyrkaðu bummull og seinni mais, tey brutu eisini grót úr fjøllunum til húsabygging og prýðislutir. Tey veittu vatn út á velturnar og løgdu nógv inn av nýggjum. Um 2000 f.Kr. vóru mangar stórar búsetingar í Andesfjøllum. Tey bygdu stórar bygningar til átrúnaðarlig hátíðarhald ella alment virksemi. Í El Paraiso tætt við Lima var í 1800 f.Kr. bygd ein veldig pýrmida úr flaðaðum, høgdum gróti.
Margbroytta paracas-mentanin stóð í hægsta blóma frá um 500 f.Kr. til um 200 e.Kr. á einum avbyrgdum, veðurbardum geira sunnan fyri Lima. Landbúnaðurin hjá paracas-fólkinum var fjølbroyttur, og tey dyrkaðu mais, bønir, jarðnøtir, epli og yucca. Tey dugdu sjáldsama væl at baldýra og veva, og tøkni og arbeiðsháttur teirra vóru ókend aðrastaðni. Á klæðum, sum eru stívliga 2000 ára gomul, eru funnin yvir 100 litir. Baldýraðu myndirnar eru av menniskjum, fuglum, køttum, revum og andum. Paraces-fólkið balsameraði tey deyðu og hevði hátíðarligar og drúgvar jarðarferðir. Líkini vóru helst roykt ella turkað, so at tey ikki skuldu rotna, og síðan løgd í gravkømur undir jørð; við sær fingu tey klæði, høvuðmyndir og lutir úr leiri.
Fyri fýra hundrað árum síðan var Peru miðdepil í mikla Inkaríkinum, sum rakk næstan suður ígjøgnum alt Suðuramerika. Eftirkomarar inkafólksins liva enn upp í hálendinum í Andesfjøllunum og eru um helvtin av fólkinum í Peru.
Fyrsti veruligi uppreisturin ímóti spanska yvirvaldinum í Suðuramerika var í 18. øld. Í Andesfjøllunum í Peru vóru indiánar noyddir at arbeiða í námum og verksmiðjum hjá spaniamonnum. Arbeiðsumstøðurnar vóru ræðuligar, og í 1780 gjørdu indiánarnir uppreistur. Oddamaður teirra var José Gabriel Condorcanqui (19. mars 1742 - 18. mai 1781), ein múgvandi spanskur amerikanari, sum segði seg vera ættaðan frá inka-keisaranum Tupac Amaru, ið ráddi í 16. øld. José fekk sær sjálvur hetta navnið í 1771. Uppreistrarmenninir tóku stórar partar av hálendinum og lupu á býin Cuzco. Í loyndum sendu teir viðhaldsmonnum í Bolivia boð um uppreisturin við knútastavraðum (quipu), sum inkar nýttu í gomlum døgum. Í mars 1781 fingu spaniamenn hendur á Tupac Amaru og píndu hann til deyða. Men uppreisturin helt fram, til hann var niðurbardur í 1782, tá ið uppreistrarliðini tvær reisur høvdu herjað á býin La Paz í Bolivia.
Tá ið San Martin hevði staðið á odda fyri argentinskum frælsisherdeildum, legði hann ætlaninr um at vinna Peru frælsi. Í Kili læt hann búgva út ein herflota, og í 1820 gjørdi hann innrás í Peru bæði av sjónum og av landi. Fólkið í Peru stuðlaði honum, og hann tók upp samráðingar við spanska varakongin og bað hann geva seg undir. Varakongur legði frá sær, tá ið herdeildir San Martins komu til Lima í 1821. San Martin gjørdist ríkisfyristøðumaður í Peru og lýsti landið at vera frælst ríki. Hann legði frá sær árið eftir, tí at hann vildi ikki fara upp í politiskt stríð ímillum oddamenninar í lýðveldisflokkinum.
Kyrrahavskríggið ímillum Peru og Kili (1879-1884) tók Peru ógvuliga fast, og mong ár gingu, til landið kom fyri seg aftur. Í 1920-árunum tók nýggj kollveltingarrørsla seg upp, oddamenn hannara vóru José Carlos Mariátegui (1895-1930) og Victor Raul Haya de la Torre. Haya varð sendur í útlegd fyri virksemi sítt í 1923, og í 1924 stovnaði hann rørsluna Amerikonsku Fólkakollveltingarfylkingina (APRA), ið skuldi berjast ímóti hjálandapolitikki USA í Latínamerika, tjóðartaka jørðina og ídnaðin og sameina indiánararnar í øllum Latínamerika. APRA-deildir vórðu settar á stovn í nógvum suðuramerikonskum londum, men tað var bara í Peru, at mong fólk tóku undir við fylkingini. Haya kom aftur til Peru í 1930 og gjørdist forsetavalevni hjá APRA. Mótstøðumaður hansara Sanchez Cherro vann valið, men ein aprista (APRA-viðhaldsmaður) gjørdi av við hann í 1933. Stríðið ímillum stjórnina og APRA stóð við í mong ár.
Øll lond í Suðuramerika hava kríggjast við grannalond síni um, hvussu landamørkini skuldu vera, og enn eru ikki allar marknatrætur loystar. Í kríggjunum ímillum Ekvador og Peru í 1940-árunum doyðu fleiri túsund fólk.
Fólkið í Lima, býur við breiðum og prýðiligum gøtum og borgum, atkvøddi fyri José Luis Bustamante, valevni, sum APRA stuðlaði, á forsetavalinum í 1945. Hann varð valdur. Haya stýrdi óalment stjórnini í tvey ár, hóast hann ikki varð valdur, men nærri kom hann ikki forsetaembætinum tey mongu árini, hann var upp í politikki.
Av fyrstantíð fekk APRA dygga undirtøku í Peru, men í mong ár varð rørslan bannað. Bæði herur og løgregla hildu hana mata støðið undan landsins trygd og bardust ímóti henni. Men hóast tað gjørdist rørslan tann politiski flokkurin, sum hevur verið longst í Peru.
Í 1980-árunum gjørdi kommunistiski uppreistrarbólkurin, Lýsandi Gøtan, nógv um seg í Peru. Endamálið var at seta á stovn kommunistiskt stýri í landinum. Rørslan fór harðliga fram - flutti burtur og myrdi fólk og legði bumbur í býunum í Peru. Oddamaður rørslunnar, Abimael Guzman (f. 3. desember 1934), varð tikin og settur fastur í 1993.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Nógv fólk býr á smáum gørðum í fjøllunum, og tey eru sera fátøk. Onnur arbeiða á stórgørðum og dyrka kaffi, sukur og bummull til útflutnings. Í undirgrundini er olja og annað náttúrutilfeingi, sum bøtir um gjaldføri landsins.
Tað er so lítið dyrkilendi í Andesfjøllum, at hvør jarðarskeki verður veltur. Nógvastaðni í líðunum laða bøndurnir bríkar, at teir kunnu nýta alt lendið, teir eiga. Sáað verður, sum veðurlagið er. Niðri á sløttum er lýtt og slavið, men hægri upp tú kemur, kaldari verður. Á háslættunum í Andesfjøllum er einasta frukt, ið veksur væl, epli.
Ógvuliga nógv æti er í tí kalda sjónum við Peru. Ætið er føðsla hjá ansjósum, makreli og sardinum, sum nógv er til av á hesum leiðum. Fiskamjøl úr ansjósum er stór útflutningsvøra hjá Peru. Níggjunda ella tíggjunda hvørt ár kemur flógvi havstreymurin, nevndur El Niño, og órógvar tilgongdina av æti, og fiskurin fer aðrar leiðir at søkja sær føðslu. Í 1992 og aftur í 1998 elvdi hetta til svára kreppu í fiskivinnuni.
Størstu fiskiveiðitjóðirnar eru Peru, Kina og Indonesia. Kina einsamalt fiskaði í 2003 næstan 10 miljardir tons, sum er 15 % av øllum heimsins fiskiskapi upp á 67 miljardir tons, næst teimum Peru, sum fiskaði 9 %.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Peru er eitt av teimum stóru londunum í Suðuramerika. Nógvastaðni er tættur regnskógur. Andesfjøllini skilja landið í trýggjar partar: strandarøki, hálandið og Amasonasskógurin.
Fram við strondini í Peru er fyri tað mesta slættlendi, men sum í norðara parti av Kili regnar tað sjáldan ella ongantíð, og tí ber ikki til at dyrka korn ella aðrar fruktir, uttan har sum áir koma oman úr fjøllunum. Slík pláss eru nógv fram við strondini, og har dyrka teir mais, rís, sukurrør, bummull og aðrar fruktir. Í havinum vestanfyri er ørgrynni av fiski og fugli. Inni í landinum eru fleiri fjallaryggir og stórir háslættar og dalar millum teirra.
Størsta fløtan er eystur móti Bolivia. Har er óføra stórt vatn, Titicacavatn, 3.810 m yvir havinum. Nógv nes skera seg út í vatnið, og í syðra endanum eru tvær fittliga stórar oyggjar, har toftir av fyrndargomlum templum eru at finna. Fleiri áir renna í vatnið, og ein stór rennur úr tí, og tí er vatnið ikki salt. Har á leið er býurin Cuzco, sum einaferð var høvuðsstaður í einum stórum indianaríki.
Høvuðsstaðurin eitur Lima, størsta skipahavnin er Callao.
Peru eru býttar upp í 25 landslutir og eitt høvuðsstaðarøki:
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
Jaguarur
Jaguarur (frøðiheiti - Panthera onca) er rándýr av kattarslag. Jaguarurin veiðir einsamallur í Amasonas frumskóginum, bæði á jørðini, uppi í trøunum og í vatninum. Hetta merkir, at hann etur bæði hjørtir, apur og skjaldbøkur. Hesin stóri køtturin hevur ongan, ið hóttir hansara veiðiøki. Skinnið á jaguarinum er soleiðis litt, at hann er ringur at síggja í gróðrarmikla frumskóginum.
Jaguarurin sníkir seg tætt at fonginum á sama hátt sum tikarin. Jaguarin bítur so fast, at tá ið hann drepur sín fong, bítur hann dýrið beinleiðis í høvdið heldur enn at bíta tað í hálsin. Jaguarur tekur nógv ymisk dýr, t.d. tapirar, froskar, fisk, leitidýr, gnagdýr og smáar keimanar, suðuramerikansk krokodilla.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Løgtingsvalið 1998
Løgtingsvalið1998 varð hildið hin 30. apríl 1998. Valið var tað higartil besta nakrantíð hjá Tjóðveldisflokkinum, sum gjørdist størsti flokkur á Tingi og fekk eina framgongd við meira enn 10 prosent (og heili fýra tingmenn/kvinnur). Javnaðarflokkurin og Fólkaflokkurin fóru báðir framm við tveimum tingfólkum hvør. Harafturímóti misti Sambandsflokkurin tvey tingfólk, meðan Kristiligi Fólkaflokkurin (Framburðsflokkurin) og Verkamannafylkingin fingu ein so dyggan smeit, at ongin teirra nakrantíð stillaði upp aftur til val. Valið slóðaði vegin fyri fyrru stjórnini hjá Anfinni Kallsbergs, sum var ein samgonga við hesum flokkum: Fólkaflokkurin, Tjóðveldisflokkurin og Sjálvstýrisflokkurin.
Úrslit[rætta | rætta wikitekst]
- Atkvøðurætt høvdu: 31 609
- Upptaldar atkvøður: 27 876
- Valluttøka: 88,2 %


text:
Magellans-Suðurbók
Magellans-Suðurbók ella Magellan'sa Suðurbók (frøðiheiti - Nothofagus betuloides) (spanskt Guindo), er eitt veturgrønt træ, ið er upprunavøkstur í Suður Patagonia.
Í 1769 tók Sir Joseph Banks eitt træ av Eldlandinum (Tierra del Fuego) á fyrstu ferðini hjá James Cook, og hevði tað við sær heimaftur.
Útbreiðsla[rætta | rætta wikitekst]
Magellans Suðurbók veksur frá Suður Kili (Chile) og Argentina 40°S og suður á Eldlandið (56° S), træið tolir frost niður í 20°C, og veksur frá sjóvarstrond upp í 500 metra hædd. Træið er veturgrønt og kann gerast upp í 25 metur til hæddar, steyrrætt, og tolir bæði vetrarkulda og væntandi summarhita.
Gróðurseting[rætta | rætta wikitekst]
Magellans Suðurbók er gróðursett í serliga Skotlandi og Føroyum her hon vísir seg at vera fullkomiliga harðfør.
Viðurin hevur vøkur eyðkenni, er reydligur á liti, harður, hálvtungur og verður brúktur í møbla-ídnaðinum.


text:
Rói Patursson
Rói Reynagarð Patursson (21. september 1947 í Havn) var føddur í Havn í 1947, og har vaks hann upp. Hann fór ungur til skips, arbeiddi og ferðaðist ymsastaðni í Evropa. Fór so aftur á skúlabonk og tók útbúgving á lærda háskúlanum í Keypmannahavn í heimsspeki. Hann hevur nú í mong ár verið skúlastjóri á Føroya Fólkaháskúla. Rói er serliga kendur fyri sínar yrkingar, men hevur eisini skrivað stuttsøgur og ritroyndakendar prosastubbar. Í sínum yrkingum ferðast hann millum náttúru og menniskja, barnið og tann vaksna heimin, tað innara og tað ytra landslagið. Hann flytur seg frá tí persónliga og kensluborna til tað politiska og samfelagsliga. Í 1986 fekk Rói Patursson norðurlendsku bókmentavirðislønina í føgrum bókmentum fyri yrkingarsavnið „Líkasum“ 1985. Yrkingin "Meðan áin rann" er úr navnleysa yrkingasavninum, hansara fyrsta, sum kom út í 1969.
Heiðurslønir[rætta | rætta wikitekst]
- 1969 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri Yrkingar.
- 1986 - Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins fyri yrkingarsavni Líkasum.
- 1988 - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens.


text:
Lacuna Coil
Lacuna Coil er ein italskur metalbólkur úr Milano. Bólkurin byrjaði í 1994. Síðan stovnanina hevur bólkurin broytt navn tvær ferðir, hann hevur áður itið Sleep of right og Ethereal.
Núverandi limir[rætta | rætta wikitekst]
- Cristina Scabbia
- Andrea Ferro
- Cristiano Migliore
- Marco Biazzi
- Marco Coti Zelati
- Cristiano Mozzati
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
- In a Reverie (1999)
- Unleashed Memories (2001)
- Comalies (2002)
- Karmacode (2006)
- Shallow Life (2009)
- Dark Adrenaline (2012)
- Broken Crown Halo (2014)


text:
03.03.2015 - 21:53
VIDEO: Broytingar innan eldraøkið verða í 2016
Vit noyðast at broyta hugsunarhátt til eldraøkið, tí støðan er í dag at skipanin er uppbygd soleiðis at allir brúkarar fáa eins tænastu hóast tørvurin er ymiskur. Hvørki brúkarar ella avvarandi eru nøgd við støðuna sum hon er í dag, men broytingar fara neyvan at síggjast fyrr enn í 2016, sigur borgarsjórin, Jógvan Skorheim, sum var gestur í studio á nordlysid.fo í morgun. Sí VIDEO
Frá Klaksvíkar Tónleikarafelag
Nevndirnar í FSF mannaðar
Nú byrjar sólin so smátt at verma..


text:
Steppuveðurlag
Steppuveðurlag er bæði í heitum og køldum økjum. Turkurin og ikki hitin er avgerandi fyri veðurlagið og vøksturin. Vakstrarøkið í hesum veðurlagnum verður nevnt steppur. Her veksur ymiskt gras, leykir og fleiri runnar, men her er alt ov turt hjá høgum trøum, ið krevja nógv vatn fyri at vaksa. Hóast veðurlagið er turt, eru mong av heimsins týdningarmestu landbúnaðarøkjum og beitilendum í økjum, sum hava steppuveðurlag. Orsøkin er, at vatn kann verða leitt út á turra, men fruktagóða lendið. Tilfarið í steppujørð er vanliga leyst jørðildi, sum vit nevna løssjørð, og sum er evnað úr fokdusti, og sortujørð, sum hevur svartan lit. Í USA og Kanada eita grassteppurnar preriur, og í Argentina eita tær pampas. Á leið 10 % av heimsins fólkum liva í økjum, sum einaferð vóru steppur.


text:
Brunei
Brunei (maleisiskt: Negara Brunei Darussalam) liggur í landsynningshorninum av Ásia. Brunei hevur bara mark við Maleisia. Inni í landspartinum Sarawak á Borneo í Maleisia er lítla landið Brunei. Inni í landinum er regnskógur; fram við strendurnar er slætt og mýrilendi. Landið var einaferð ein gloymdur blettur í bretska heimsveldinum og skjól hjá sjórænarum; men hetta varð alt fullkomiliga broytt, tá ið olja varð funnin har í 1929. Nú er Brunei eitt tað ríkasta landið í Ásia og vælferðarsamfelag. Fólkið rindar ikki skatt, og útbúgving, heilsurøkt og eftirlønarskipanir eru ókeypis. Men øll politisk andstøða er bannlýst.
Ríkisovastin í Brunei er av ríkastu monnum í heiminum. Olju- og gassríkidømi landsins fyri at takka eigur Hassanal Bolkiah ognir fyri einar 160 milliardir krónur; sjálvur vil hann vera við, at so nógv eigur hann ikki. Í høvuðsstaðnum í Brunei, Bandar Seri Begawan, hevur hann latið byggjað og sjálvur goldið størstu mosku í heiminum. Hon kostaði 3 milliardir krónur.


text:
Brøðurnir Grimm
Brøðurnir Grimm fóru undir at savna fólkaævintýrini, sum livdu á mannamunni ímillum fólk í Týsklandi, og skrivaðu tey upp. Í 1812 kom fyrsta bindið út við 86 ævintýrum, og í 1815 kom seinna bindið við 70 ævintýrum. Teir endurskrivaðu ta munnligu frásøgnina, so ævintýrini gjørdust einsháttað í stíli. Jacob Grimm (1785-1863) og Wilhelm Grimm (1786-1859) vóru týskir mál- og fólkaminnisgranskarar. Teir vóru báðir útbúnir løgfrøðingar og arbeiddu saman alt lívið. Jacob er eisini kendur sum stovnsetari av germanskari málgransking. Hann vísti á ljóðflytingar og skapti heiti sum umljóð og avljóð. Jacob og Wilhelm vóru undangongumenn á hesum øki og virkaðu við til, at málgranskarar og onnur í øllum Evropa fóru undir at savna og skriva upp skaldskapin av mannamunni.


text:
Nýggjur sýnisgluggi hjá føroyskum vinnulívi
Nýggja almenna vinnuskráin hjá Business-Line gevur føroysku vinnuni nýggjar møguleikar at lýsa sítt virksemi. Hugsað verður um vinnugrein, útflutning, innflutning, framleiðslu, umboð, ídnað, handil, tænastur, osv.
Vinnuskráin BL.FO har øll feløg hava sína egnu, góðu síðu
Í nýggju vinnuskránni hjá Business-Line, BL.FO hava vit lagt okkum eftir, at øll føroysk feløg fáa sína egnu, góðu síðu.
Feløgini fáa á henda hátt eitt víðkað navnakort á alnótini, har tey kunnu sýna seg fram fyri sínum viðskiftafólki, veitarum o.o., uttan at stovna eina nýggja, serstaka heimasíðu. Hevur felagið egna heimsíðu, verður víst til hesa í støðisupplýsingum vinstrumegin.
Fyri brúkararnar av hesi nýggju, almennu vinnuskránni merkir hetta, at lætt er at finna fram til, hvørjar vørur og tænastur, føroysk feløg hava at bjóða brúkarum í Føroyum og úti í heimi. Sí dømi um virkislýsing her
.
Send okkum virkislýsingina av tínum felag
Umboð fyri feløgini hava møguleika at senda okkum virkislýsingina, við at útfylla oyðiblaðið niðanfyri:


text:
Alisfrøði
Alisfrøði er læran um náttúruna í breiðasta høpi. Alisfrøðingar granska samanspæli millum massa, rúmd og tíð og royna at seta hetta í støddfrøðiligar lógir. Vísindini alisfrøði hevur verið nevnd náttúruheimspeki. Navnframir alisfrøðingar hava roynt at svara spurningum, so sum “hvat heldur okkum at Jørðini” ella “hvat er tíð?”. Alisfrøðingar hugsa seg fram til ymisk ástøði og gera royndir. Royndirnar kunnu so prógva, um ástøðið er satt. Royndir at kanna ymisk fyribrigdi kunnu eisini gera, at komið verður fram á nýggj ástøði. Nógv av hesum ástøðum eru so væl prógvað, at tey nú kunnu roknast at vera náttúrulógir. Týskarin Albert Einstein bar í 1905 fram sítt tilmunarástøði, sum m.a. sigur, at einki fer skjótari enn ljósið. Alisfrøði eru vísindi um orku og evni. Tær ymsu greinirnar í alisfrøði fevna um eitt veldugt øki, heilt frá atomum til rúmdina. Stjørnufrøðingar brúka alisfrøðina at fáa greiði á upprunanum og byggingarlagnum í jørðini. Sólini og teimum fjaru stjørnunum. Hesa alisfrøði rópa vit stjørnualisfrøði.
Týdningarmikil fólk[rætta | rætta wikitekst]
- Arkimedes
- Niels Bohr
- Albert Einstein
- Leonhard Euler
- Galileo Galilei
- William Rowan Hamilton
- Johannes Kepler
- Joseph-Louis de Lagrange
- James Clerk Maxwell
- Isaac Newton
- Blaise Pascal
- Erwin Schrödinger
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Porkeri
Porkeri er ein bygd og kommuna í Suðuroynni. Bygdin liggur á eystursíðuni á oynni við byrjanina av Vágsfirði. Porkeris skúli varð tikin í nýtslu í 1984. Skúlin er skipaður við 7 ára skúlagongd og halda næmingarnir fram í framhaldsdeildini í Vágs skúla. Skúlaárið 2005/2006 arbeiddu 3 lærarar í skúlanum, onkur fulla tíð og aðrir niðursetta tíð. Barnatalið í skúlanum var tá 29. Um veturin eru ymisk tilboð til kvøldskúlaundirvísing, t.d. kunnu tilboð vera um undirvísing í postalínsmáling, hondarbeiði og seyming. Luttøkutalið liggur vanliga um 40-60. Fimleikarhøllin verður nógv nýtt, serliga vetrarhálvuna. Eitt borðtennisfelag varð stovnað í Porkeri í 2009, tað nevnist Purkan.[1] Nýggjur skúladepil varð bygdur í Grønudali í Porkeri, beint við Hov. Hann varð tikin í nýtslu í 2009. Í skúladeplinum eru tveir skúlar: Miðnámsskúli og Heilsuskúli.[2]
Innihaldsyvirlit
Gamla kirkjan[rætta | rætta wikitekst]
Kirkjan er bygd í 1847. Hon stendur í tí gamla partinum av kirkjugarðinum, har eisini aðrar kirkjur hava staðið undan hesari. Kirkjan er bygd av viði og er takt við flagi. Klædningurin er tjøraður, meðan grundin, vindeyguni, hurðarnar, vindskeiðirnar og tornið eru hvít. Innan er kirkjan ómálað.
Altartalvan vísir Jesus í Getsemane og er helst meira enn 200 ár gomul. Á altarinum standa fýra messingstakar; teir tveir við hvør sínum ljósi og tveir við 4 ljósum hvør, og kirkjan eigur 4 altardúkar; allir hesir lutirnir eru givnir. Á altarinum standa eisini tveir gipsfigurar við áskriftini St. Johannes og St. Paulus og tann gamli kalikurin frá 1825 og tann nýggjari frá 1987.
Í kórinum stendur gamli doypifunturin úr viði við tinfati frá 1789 og tann nýggjari, sum er olmussugáva frá 1923, og er málaður hvítur.
Mannfólkamegin í kirkjuni eru 13 stólar, og konufólkamegin eru 12 stólar, har umleið 150 fólk kunnu sita. Í kirkjuni hanga 3 ljósakrúnur, ið eru olmussugávur, og á vegginum hanga eisini tvær minnistalvur. Í kirkjuni hongur modell av sluppuni "Beinisvørð", sum er ein gáva.
Úppi yvir hurðini í forkirkjuni hongur ein navnafjøl viđ árstalinum MDCCCXLVII og við forbókstavunum hjá teimum, sum bygdu kirkjuna; í forkirkjuni stendur eisini gamalur gravsteinur við m.a. árstalinum 1640 og kirkjubússan, sum er modell av kirkjuni. Á loftinum stendur orglið frá 1981. Fyrsta orglið fekk kirkjan stutt eftir 1900.
Í torninum hongur gamla kirkjuklokkan frá 1952 og tann nýggjara, sum er givin í 1976.
Á úthurðini er útskorin rosett og kongakrúna- árstalið 1847 og C R VIII.[3]
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Ymsar metingar eru um, hvussu gomul bygdin er, men roknast kann við, at hon er millum elstu bygdir í Føroyum, tí fyrstu ferð navnið Porkeri kemur fyri, er í Hundabrævinum umleið 1350, har nevnt verður, at í Porkeri skal vera ein seyðahundur. Hvør upprunin til navnið Porkeri er, eru ymsar sagnir um. Tann mest kenda man vera tann, at tá fyrsti maður, ið búsettist í Porkeri, fór at velta jørðina, kom hann fram á purkur í moldini. Søgnin sigur, at Hovgrímur høvdingi í Hovi skuldi hava havt svínagerði her á staðnum, og at tað vóru purkur av hesum svínum, ið fyrsti niðursetumaðurin fann. Tí gav hann plássinum navnið Purkurgerði, ið seinni er blivið til Porkeri
Porkeris Bygdarsavn[rætta | rætta wikitekst]
Porkeris Bygdarsavn er ein sjálvognarstovnur, sum Føroya Landsstýri góðkendi sum ein stuðulsøkjandi stovn tann 19. mars 1997. Porkeris Bygdarsavn eigur Gamla Skúla, sum varð bygdur í 1888, og ognina Í Eystrum, sum hevur verið elligamal bústaður í Porkeri. Í Eystrum eru sethús, sornhús og fjós.
Í Eystrum[rætta | rætta wikitekst]
Porkeri er eisini ein av gomlu bygdunum við fleiri býlingum. Hin ovasti er býlingurin í Eystrum. Hann er gamal býlingur, og har vóru bert eini hús. Eitt lítið festi var í húsunum, sum gjøgnum øldir er gingið frá faðiri til elsta son. Fyrst í 19. øld bygdi næstelsti sonurin í Eystrum nýggj hús eystan fyri gomlu húsini, og tey fingu navnið í Skálanum. Síðani hava tvinni hús verið í Eystrum. Húsini, ið nú standa uppi, eru bygd um 1870, og har hava búð fólk til um 1970. Nú standa húsini í Eystrum tóm.
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Sudurras1.com
- ↑ Dimma.fo
- ↑ Arge, Símun V.: Eitt sindur um innbúgvið í Porkeris kirkju. Í: Mondul nr. 3/1980
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Arge, Símun V.: Eitt sindur um innbúgvið í Porkeris kirkju. Í: Mondul nr. 3/1980
- Kommunans heimasíðu
- Flick Myndasavn
- Faroestamps.fo
- Folkakirkjan.fo - Porkeris kirkja
- Zacharias Müllers lívsminna dansk


text:
Koreakríggið
Koreakríggið vardi frá 25. juni 1950 til 27. juli 1953. Í 1945 varð Korea býtt sundur og Sovjetsamveldið hersetti Norðurkorea, og USA hersetti Suðurkorea. Síðan 1948 hava stjórnirar í báðum londum hildið uppá, at tær eru einasti lógligi myndugleiki í øllum Korea. Tá ið hersetingardeildirnar tóku seg aftur í 1949, kyknaði marknastríð ímillum ríkispartarnar, og 25. juni 1950 brast kríggj á. Har varð í 1950 opið kríggj mill um kommunistiska Norðurkorea og kap ital istiska Suðurkorea. Kina stuðlaði Norð ur korea. Í trygdarráðnum í ST varð Norðurkorea mett at vera tað landið, sum leyp á, og ST sendi herdeildir fyri at reka norðurkoreanar út og endurskapa frið í landinum. ST sendi herdeildir at hjálpa Suðurkorea, og túsundtals kinverskir hermenn bardust við Norðurkorea. Herovastin fyri ST-herdeildunum, Douglas MacArthur (1880-1964), vildi sleppa at herja á Kina, men ST-umboðsfólkini vóru ikki sinnað at lata kríggið breiða seg og tóku upp friðarsamráðingar. Bardagarnir vardu harafturímóti sína tíð, og eitt skifti bóru fólk ótta fyri, at okkurt av londunum fór at brúka atomvápn fyri at fáa eina avgerð. 27. juli í 1953 samdust partarnir um at binda frið, eftir at tríggjar milliónir fólk høvdu latið lív ella vórðu vorðin heimleys. Ikki fyrr enn í 1953 vórðu partarnir samdir um eina friðarlinju við 38. breiddarstig, men Korea er enn býtt sundur í tvey, og Norðurkorea er enn eitt avbyrgt, kommunistiskt einræði.


text:
Somalia
Somalia (Somaliskt: Soomaaliya) er eitt land í Eysturafrika. Høvuðsstaður er Mogadishu, londinum hevur umleið 9 mió. íbúgvar og høvuðsmálið er somaliskt. Sjórænarar herja á havinum uttanfyri Somalia, og teir vinna milliónir av krónum uppá hetta brotsmannavirksemið.
Oyðimarkarlendið í Somalia er nógv vaksið seinastu árini. Fátækir bøndur brendu skógin at fáa dyrkilendi ella beitilendi. Teir gróðursettu ikki trø aftur, og tí gjørdu teir landið til oyðimørk og beindu fyri lívsgrundarlagið sínum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Somalia vann sær sjálvræði frá Italia í 1960, men illa gekst at fáa frið í lag í hesum margbroytta landi, sum hevur so ríka søgu at líta aftur á.
Í 1969 tók Siad Barre forseti valdið og setti hernaðarstýri á stovn í Somalia. Í 1988 gjørdi somalska frælsisrørslan (SNM) uppreistur ímóti einræðisstýrinum. Herdeildir hjá Siad Barre bardu uppreisturin niður, men aðrir uppreistrarbólkar komu uppí, og í 1991 tóku uppreistrarlið seg inn í høvuðsstaðin, Mogadishu, og Barre flýddi til Kenja.
Í 1991 brast á herviligt borgarakríggj, ið elvdi til ræðuliga hungursneyð, og at Somalia varð syndrað stjórnarliga. Síðan borgarakríggið brast á , hava túsundtals somaliar búð í flóttafólkalegum, har tryggari er at vera, og teir fáa mat og tak yvir høvdið. ST skipaði fyri stórtøknari matvøruhjálp, men hon kom ikki fram til tey neyðstøddu, tí at ættirnar, ið kríggjaðust, rændu matvøruna. Um ein mió flóttafólk eru í grannalondunum, og tey fara valla heim aftur, fyrr enn friður er fingin í lag.
Eitt fleirtjóðaherlið við Sambansríki Amerika á odda gjørdi innrás í 1993, og vápnahvíld varð fingin í lag.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Somalia hevur í mong ár ligið at kalla í stjórnarloysi, men víðgongdir islamskir bólkar hava vunnið sær stórt vald í landinum. Kendastur av hesum bólkum er Hizbul al-Islam, ið verður hildin at hava tætt tilknýti til Al-Qaeda.
Sambært eini kanning gjørd av Transparency International í 2013 eru Somalia, Norðurkorea og Afganistan tey mest korruptu londini í heiminum. Kanningin hevur ein skala 0 til 100, har 0 sigur at almenni geirin í landinum er sera korruptur, meðan 100 sigur at hann er reinur. Av teimum 177 londunum sum eru við í kanningini eru meira enn tveir triðingar undir 50-talið. Somalia og Norðurkorea hava t.d. eitt úrslit á 8. "Øll hesi londini standa yvir fyri hóttanini vi korrupsjón allastaðni í stjórnini. Tað kann vera alt frá at deila út lokal loyvir til tað at halda lógir", sigur Huguette Labelle, stýrisleiðari í Transparency International í einum tíðindaskrivi [1].


text:
7th Heaven
7th Heaven er ein amerikonsk sjónvarpsrøð í 11 pørtum, sum Brenda Hampton hevur framleitt 1996-2007. 7th Heaven var ein sera væl umtókt sjónvarpsrøð. Sunnudagin 13. mai 2007 var síðsti parturin av heimskendu sjónvarpsrøðini vístur á CW Television Network í USA.
Sjónvarpsrøðin hevur fingið fleiri virðislønir [1], og við eru kendir sjónleikarar sum Haylie Duff, Ashlee Simpson og Mary-Kate Olsen.
Familjan[rætta | rætta wikitekst]
Familjan Camden er ein forstaðarfamilja í Glen Oak, Kalifornia. Eric Camden (spældur av Stephen Collins) er prestur í eini kirkju í Kalifornia - Glen Oak Community Church. Hann er giftur við Annie Camden (Catherine Hicks). Tey eiga saman børnini Matt, Mary, Lucy, Simon, Ruthie, Sam og David. Tey hava eisini ein hund sum eitur Happy.


text:
Bloggur 01.03.2015 RennNorskur lækni: Myrk sjokuláta skal roknast sum grønmeti
Yeeeeey - hetta eru góð tíðini!! Havi hoyrt tað ofta fyrr og hvørja ferð gleðist eg um, at eg fylgi í hvussu er hesum góða kostráðnum ;) Haldi tað er best at vera á sikru síðuni og...
Tiltøk 01.03.2015 KvinnaVís, hvat tað er at vera kvinna í Føroyum í dag
Fá ein av tínum lutum við á forvitnisliga framsýning í Norðurlandahúsinum. Í sambandi við Kvinnudagin, sum er 8. mars frá kl. 14-17, verður framsýning í Norðurlandahúsinum, sum all...
Bloggur 28.02.2015 KrákaEg búgvi í Føroyum tí...
... at enn ber til at fáa fríkst grønkál úr havanum. - Og í morgin er MARSMÁNAÐI !! :D Mynd: Børn eta ALT um tey sjálvi sleppa at vera við í matgerðini (so ella so). - Mamma! H...
Tiltøk 28.02.2015 KvinnaRáðstevna um krabbamein í undirlívinum
10 ár eru liðin, síðani Undirlívsbólkurin hjá Krabbameinsfelagnum varð stovnaður. Í tí sambandi verður, leygardagin 7. mars 2015, skipað fyri almennari ráðstevnu um krabbamein í un...


text:
Hvar vitja føroyameistararnar
TB | On 11, apr 2012
Sunnudagin skal TB taka móti B36, í fjórða umfari av Effodeildini. Flest øll vóna, at nýggi vøllurin, sum nú er liðugur, kann hýsa hesum spennandi dysti. Arbeiðið at gera húsið við vøllin byrjar skjótt, og Tvøroyrar Bóltfelag vónar, at stoltleiki teirra sleppur at innvíga nýggja vøllin sunnudagin. Dystast skal móti Føroyameistarunum úr Havn, og tað hevði verið ein heiðurlig byrjan, á hendan nýggja kapittilin í ríku søguni hjá TB. Skal tað spælast við Stórá, so er kravið tó, at Fótbóltsambandið vísir góðvilja, og gevur undantaksloyvi, til húsið og sitipláss standa klár. Kemur onki undantaksloyvi, noyðist TB framhaldandi at spæla í Vági, hóast teir hava nýggjasta og besta vøllin í landinum.
Vøllurin verður handaður S.Í.D. í morgin
Nýggi fótbóltsvøllurin við Stórá í Trongisvági er liðugt bygdur, og í morgin verður hann handaður Suðuroyar Ítróttardepli. Besta TB liðið hevur tó í kvøld verið til fyrstu venjingina á nýggja vøllinum, og teir lata allir sera væl at honum. Vøllurin er bæði bleytari, breiðari og longur enn hin gamli vøllurin á Sevmýri, og leikararnar siga, allir sum ein, at tað er besti vøllur, teir hava spælt á í Føroyum. Teir meta tó eisini, at man skal venja seg við vøllin, sum er so øðiliga nógv ørðvísi, enn vallirnar teir hava kallað heimavøll seinastu árini.
Ikki átt heimavøll síðan í 2010
TB hevur ikki havt møguleika at nýta egnan heimavøll síðan í 2010, tá Fótbóltsambandið endaliga kolldømdi søguríka leikvøllin á Sevmýri. Avtala kom tíbetur skjótt í lag við Bóltfelagið ROYN í Hvalba, um at leiga seg inn á teirra grasvøll í Skørðunum. Hvalbingar vóru skjótir at veita okkum eina hjálpandi hond, og fyri tað eru vit sera takksom.
Sum kunnugt, so vunnu TB sær uppflyting til Effodeildina, við síðsta sparki í kappingarárinum, og tá kom verulig ferð á ætlanirnar um gerð av nýggjum vølli í Trongisvági. Í dag stendur vøllurin við Stórá liðugur, men enn er ikki greitt, hvar TB spælur sín næsta heimadyst. Fyrstu dystirnar í ár, hevur TB verið noyddir til at spyrja Vágs Kommunu, um at leiga seg inn vesturi á Eiðinum. Men nú vøllurin við Stórá er liðugur, sigur tað seg sjálvt, at felagið ynskir at nýta sín egna vøll.
Tvøroyrar Bóltfelag vónar, at vøllurin skjótast gjørligt verður góðkendur av Fótbóltsambandinum, og at hann kann takast í nýtslu alt fyri eitt. Samstundis ynskir felagið, at takka vágbingum fyri blíðskapin, sýndur er teimum á Eiðinum.
Skøtil er settur á nýggjan kapittil
Vøggan, har alt byrjaði, og har at kalla øll børn í Froðbiar Sókn hava spælt frá morgni til myrkurs, skal nú endaliga skiftast út, við nýggjan vøll inni í Trongisvági.
Sevmýrisvøllurin, sum hevur verið trygga og verjandi spæliplássið hjá børnum og ungdómi á staðnum í yvir hundrað ár, verður nú ikki nýttur longur. Tað er ikki sørt við sorgblídni, at undirritaði í skrivandi stund hyggur oman á vøllin, sum gav honum, og ger
tað enn, so ómetaliga nógvar góðar løtur. Men tíðirnar broytast, og vit broytast við, og nú vit við sorgblídni flyta vestur til nýggja vøllin við Stórá, goyma og minnast vit allar tær góðu løtur frá Sevmýri, og seta leiðina inn til Trongisvágs, har fyrsta blað, í nýggja kapitlinum hjá aldursforsetanum, vónandi skjótt verður skrivað.
Vit eru sannuliga á einum vegamóti, og framtíðin sær sera spennandi út.
TILLUKKU við nýggja vøllinum, og blíðan byr framyvir
Allir eru tøkir
Eftir dystin móti HB í Løgmansteypakappingini mánadagin, er tað aftur stundir til at hugsa um Effodeildina. Fjórða umfar verður sunnudagin, og leikararnar eru sera uppsettir, til at levera ein kanón innsats móti Føroyameistarunum úr B36.
Eins og TB, mátti ártalsfelagið úr Havn ásanna, at teir ikki verða steypavinnarar í 2012. Havnamenn taptu nevnuliga í Gøtu, og hava sostatt bert Effodeildina at spæla fyri.
Hópurin hjá okkum sær rættuliga góður út, og leggja menn somu arbeiðsorku fyri dagin, so fáa eisini B36 eina sera trupla uppgávu.
Higartil hevur spælið gliðið væl í øllum dystunum hjá TB, og fáa vit so eisini sent skotini eitt sindur neyvari, so fáa øll lið eina trupla uppgávu.
Vit koma fram til stórar møguleikar hvønn dyst, og nú er so bara eftir at gagnýta teir. Hetta vísti HB so fyrimyndarliga í Vági mánadagin, og har kundu vit fingið okkara iblástur.
Drívið á dreingir
Viðmerkingar
Hjartaliga til lukku við nýggja vøllinum við Stórá – og takk fyri manga ógloymandi løtu á Sevmýru. Vit gleða okkum at fáa lív aftur í stórdystin millum HB og TB á nýggja grasinum í Trongisvági.


text:
Tasmania
Tasmania er ein oyggj, hon liggur í ein landsynning úr Avstralia. Hon er minsta landið í Avstralska samveldinum, og har búgva eini 512 000 fólk. Sundið millum Tasmania og Avstralia eitur Bass-sund. Veðurlagið í Tasmania er temprað, og avfallið nóg mikið til allan vøkstur. Har veksur bæði savanna og regnskógur. Vetrarnir eru mildir, og sumrini nakað sum í Vesturevropa. Veðurlagið er vátligari og svalligari enn aðrastaðni í Avstralia, og oyggin er gitin fyri grønmeti, seyðahald og frukt. Tey hava eisini silvur, tin og aðra námsvinnu. Stórir partar av vestarlaga á oynni eru óbygdir. Har eru tættir skógir og nógv høg fjøll. Her halda nøkur av teimum villu upprunadjórunum til enn, til dømis posadevulin.
Oyggjarbúgvarnir eru bøndur og ídnaðarmenn. Bøndurnir hava stórar súreplagarðar, og frukt er ein munandi útflutningsvøra. Teir hava eisini stórar veltur av humlu, sum fer til ølgerð. Teir velta eisini korn, epli og alskyns grønmeti. Seyðurin er nógvur í haganum og neytini við, og í skógunum vaksa nógv virðismikil trø. Trøini verða í býunum gjørd til hús og býnyttur, men mongdin fer til pappírsídnað. Landbúnaðurin og dýrahaldið geva ráevni til ídnað.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fyrst í 17. øld fingu niðurlendingar alt størri ræði sum sjófarandi tjóð í Asia, Avstralia og í Kyrrahavsoyggjum. Teir løgdu seg meira eftir at fáa vinning burtur úr handlinum enn at gera rannsóknarferðir, men á longu leiðini úr Suðurafrika til Indonesia sigldu teir tætt fram við strondini í ókenda meginlandinum Avstralia. Í 1616 fór Dick Hartog skipari í land har, og tað sama gjørdu mangir aðrir niðurlendskir sjómenn eisini seinni. Í 1642 avgjørdi Anthony van Diemen, stjóri í Niðurlendska Eysturindiafelagnum, við høvuðssetri í Jakarta, at lata Abel Tasman standa á odda fyri einari rannsóknarferð til Avstralia. Ætlanin var at fáa meira at vita um, hvussu stórt meginlandið var, sum teir hildu var heilt suður í Kyrrahav, og at finna eina styttri siglingarleið til Suðuramerika. Tasman kom fyrst til oynna, sum nú eitur Tasmania. Hann nevndi hana Van Diemens Land. Síðan kom hann eisini til Nýsælands, Fiji og Tonga. Í 1644 teknaði hann kort av norðurstrond Avstralia. Um allan hin ovurstóra partin av avstralska meginlandinum visti eingin nakað at siga, uttan frumfólkið.


text:
portal.fo segði :Skjóttgangandi bátar hótta fuglin
Tórshavnar kommuna fer at seta tiltøk í verk at steðga skjóttgangandi bátum at órógva fuglalívið eystan fyri Nólsoynna.
Á eystaru síðu á Nólsoynni verður nú helst bannað skjóttgangandi bátum at sigla tætt undir landi. Nólsoyarnevndin arbeiðir við eini kunngerð í løtuni, og eitt upplýsandi arbeiði verður eisini gjørt í hesum sambandi.
Nólsoy er ein av trimum økjum, sum er í uppskoti at gerast eitt sonevnt Ramsa-øki. Hetta eru økir, sum verða friðað í einum altjóða høpi. Fundur hevur fyri stuttum verið í Føroyum, sum í ár er komið upp í Ramsa samstarvið.
- Hetta hevur sjálvandi eisini týdning, men tað er í kapasitetinum sum verji hjá drunnhvítanum, at eg fyrst og fremst taki hesi stigini, til tess at verja fuglalívið í Nólsoy, segði Heðin Mortensen við Sosialin fríggjadagin.
Har varð víst á, at skjóttgangandi bátarnir, sum við 30-40 míla ferð fresa tætt framvið landi, ofta heilt inn í klettin, eru ein hóttan móti fuglalívinum.
- Har ætla vit fyrst og fremst at tosa við fólkini, sum hava við ferðavinnu at gera, og eg ivist onga løtu í, at vit finna eina loysn, sum báðir partar kunnu liva við, segði Heðin Mortensen.
Hann segði víðari, at skulu bátarnir sigla so skjótt, má tað verða við einari ávísari fjarstøðu úr landi, og skulu teir inn í ymsar holur, má tað gerast við hampiligari ferð, so hetta ikki órógvar fuglin.
- Ber ikki til at tosa seg til rættis, so má landsstýriskvinnan upp í leikin og lóggeva á økinum, sigur Heðin Mortesen
© Eirikur Lindenskov - Sosialurin


text:
Christian Pløyen
Christian Pløyen (12. januar 1803 í Keypmannahavn - 9. juni 1867 í Holbæk) var helst fólkakærasti amtmaður Føroya 1837-1848. Hann var danskur løgfrøðingur og embætismaður. Frá 1830 var hann fúti í Føroyum, og frá 1837 til 1847 var hann føroyskur amtmaður. Hann var ógvuliga væl líddur millum fólk, og skrivaði millum annað Grindavísuna og lærdi seg føroyska málið. Í 1837 varð Pløyen, sum hevði verið fúti, tilnevndur amtmaður. Hann var øðrvísi enn flestu amtmenn og yvirhøvur væl dámdur, ikki minst tí hann sum fúti hevði yrkt Grindavísuna, sum lýsir grindadráp væl. Pløyen dugdi eisini at tosa føroyskt. Í 1839 var hann saman við trimum føroyingum á eini kanningarferð í Hetlandi fyri at læra av hetlendsku fiskivinnuni, sum tá var meira framkomin enn fiskivinnan í Føroyum. Ein liður í hesum framburðsstrevi var at úthandlar vóru settir á stovn á Tvøroyri (1836), í Klaksvík (1838) og í Vestmanna (1839).
Útgivið[rætta | rætta wikitekst]
- Grindavísan; tekningar Óli Petersen; lagt til rættis Jústines Olsen et al. - 2. broytta útgáva. - Tórshavn: Føroya skúlabókagrunnur, 2004.(48 s., [1])
- Erindringer fra en Rejse til Shetlandsøerne, Orkneyøerne og Skotland i Sommeren 1839. Keypmannahavn 1840, Tórshavn 1966, Vedbæk 1999.
- Reminiscences of a voyage to Shetland, Orkney & Scotland in the summer of 1839; translated from Danish by Catherine Spence. Lerwick: T. & J. Manson, 1896.


text:
Fuerteventura
Fuerteventura er spansk oyggj sum liggur ímillum Lanzarote og Gran Canaria og er tann næststørsta av Kanararisku oyggjunum. Oyggin liggur á sama breiddarstigi sum Florida og Meksiko og hevur sama veðurlag – Millum 20-25 stig um veturin og eitt sindur heitari um summarið – og 3000 tímar við sól hvørt ár. Har eru ikki færri enn 152 strendir – 50 km við fínum, hvítum sandi og 25 km við svørtum vulkanskum smásteinum. Fuerteventura hevur umleið 75 túsund íbúgvar. Oyggin er 1,660 ferkilometrar til støddar. Størsti býur er Puerto del Rosario. Puerto del Rosario hevur umleið 30 túsund íbúgvar. Hægsta fjall er Jandiafjøll sum er 807 m høgt.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Dálking
Dálking; Tilfar og loftsløg, sum eiga ikki at vera har, spilla umhvørvið hjá plantum og dýrum, sum liva har. Jørðin er serlig, men viðkvom. Tá ið vit dálka við evnavørum, oyða vit lívsneyðug virði.
Dálkan stendst fyrst og fremst av ídnaðinum og ávirkar allan heimin. Evni til landbúnaðin hava eitrað moldina og verða ikki úrskild í føðsluliðunum; ídnaðarburturkast og evnafrøðiligt avlop verða tveitt í havið ella í áirnar; eitrandi loftevni úr verksmiðjum og orkuverkum og bilroykur dálka loftlagið og eru atvold til súrt regn, sum týnir skógir og vøtn og tærir bygningar. Loftdálkanin hevur eisini sett hol á ozonlagið, sum verjir jørðina fyri fagurbláu sólargeislunum. Hesir geislar kunnu elva til krabbamein hjá fólki og dýrum. Vaksandi orkunýtslan og skógartýningin økja um vakstrarhúsárinið, sum ger, at tað verður heitari á jørðini. Tað kann elva til stórar og álvarsamar veðurlagsbroytingar.
Dálkað luft[rætta | rætta wikitekst]
Verksmiðjur, serliga tær, sum nýta steinrunnin brennievni, goysa vandamiklan royk upp í luftina, sum ringur fyri lunguni. Hann ger eisini regnið súrt.
Brennandi skógir[rætta | rætta wikitekst]
Síðani 1945 eru fleiri enn 40 % av tropiska regnskóginum feld til timbur og dyrkilendi. Tá ið skógur hvørvur, hvørvur heimið hjá nógvum dýrum og plantum.


text:
페로 제도의 국가
페로 제도의 국가는  이다. Símun av Skarði(1872-1942)가 작사, Peter Alberg(1885-1940)가 작곡하였다. 1948년에 국가로 제정되었다.
가사[편집]
- 1
- Tú alfagra land mítt, mín dýrasta ogn!
- á vetri so randhvítt, á sumri við logn,
- tú tekur meg at tær so tætt í tín favn.
- Tit oyggjar so mætar, Gud signi tað navn,
- sum menn tykkum góvu, tá teir tykkum sóu.
- Ja, Gud signi Føroyar, mítt land!
- 2
- Hin roðin, sum skínur á sumri í líð,
- hin ódnin, sum týnir mangt lív vetrartíð,
- og myrkrið, sum fjalir mær bjartasta mál,
- og ljósið, sum spælir mær sigur í sál:
- alt streingir, ið tóna, sum vága og vóna,
- at eg verji Føroyar, mítt land.
- 3
- Eg nígi tí niður í bøn til tín, Gud:
- Hin heilagi friður mær falli í lut!
- Lat sál mína tváa sær í tíni dýrd!
- So torir hon vága - av Gudi væl skírd -
- at bera tað merkið, sum eyðkennir verkið,
- ið varðveitir Føroyar, mítt land!
해석[편집]
1
아름다움을 가진 가장 친애하는 나의 조국
주께서 그대의 원수를 내 곁에 두셨으니
여름엔 고요하고 겨울엔 눈에 덮이는
하느님께서 사랑하는 이름으로 불러주신 이섬
사람들이 그대를 발견했을때 이름을 주었으니
하느님께서 축복하신 나의 조국 페로제도여!


text:
Summar
Summar er tann parturin av árinum, har ið tann onnur hálvkúla jarðarinnar vendir móti sólini. Á norðaru hálvkúlu er hetta galdandi frá 21. ella 22. juni til 22. ella 23. september, meðan tað á syðru hálvkúlu er galdandi frá 21. ella 22. desember til 20. ella 21. mars.
Tað er eisini vanligt at siga, at summarið er kalendaramánaðarnar juni, juli og august á norðaru hálvkúlu.
Um summarið eru dagarnir langir og næturnar stuttar. Á norðaru hálvkúlu er tað soleiðis, at jú longri norður ein kemur, jú longri gerast dagarnir um summarið. Norðanfyri polarkringin síggja tey sólina á miðnátt, har fer hon als ikki niður. Av tí at sólin stendur hægri á himmalinum um summarið og er frammi í fleiri tímar enn aðrar árstíðir, so er tað eisini heitari um summarið enn tað er hinar árstíðirnar.
Summarið er árstíðin ið er ímillum vár og heyst.


text:
2013
2013 (MMXIII) byrjar ein týsdag.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 15. apríl - Tvær bumbur brustu tætt við málstrikuna, meðan Boston Maraton var í gongd. Minst tvey fólk doyðu og fleiri vóru løstaði.
- 17. mai - Jacob Vestergaard, landsstýrismaður í fiskimálum, fær handa ætlanarskriv frá ES um ætlaðar handilsforðingar móti Føroyum.
- 28. august - Handilstiltøk hjá ES mótvegis Føroyum sett í gildi. Danskar havnir og aðrar ES havnir blivu stongdar fyri føroyskum skipum við sild og makreli og allur innflutningur av sild og makreli úr Føroyum er bannaður.
- 5. september valdi løgmaður, Kaj Leo Johannesen, at loysa Kára P. Højgaard úr starvinum sum innlendismálaráðharri, eftir at mikið rok hevði verið um Eysturoyartunnilin, sum Kári P. Højgaard hevði ætlanir um at lata danska felagið Copenhagen Infrastructure Partners (CIP) gera fyri pensjónspening úr Danmark, frá PensionDanmark. Rokið stóðst eitt nú av, at sáttmálin var loyniligur, og av ymiskum upplýsingum, ið komu út til fjølmiðlarnar.
- 2. november - Gerhard Lognberg varð koyrdur úr Javnaðarflokkinum.
- 20. november - Ein 61-ára gamal maður í Havn varð funnin deyður, hann varð myrður. Ein 68-ára gamal maður varð skuldsettur fyri morðið.
- 26. november - Ein avgustur (spermur) varð tikin upp á land við Hvalastøðina við Áir, eftir at fýra avgustar høvdu svomið har nærhendis í nakrar dagar. Tveir av hvalunum doyðu, og tann eini av teimum varð so tikin upp við Hvalastøðina. Tá Bjarni Mikkelsen, lívfrøðingur, skuldi seta hol á avgustin, so brast hann. Kringvarpið tók uppá film og legði tað á heimasíðuna og vísti tað í Degi og Viku sama kvøld. Filmsbrotið ferðast kring heimin og sera nógv fólk hugdu at filmsbrotinum.
- 14. desember og 15. desember - Tvær ódnir raktu Føroyar innanfyri eitt døgn. Fyrra ódnin byrjaði um leygarkvøldið hin 14. desember, og longu dagin eftir herjaði ein onnur ódn, sum var uppaftur verri enn hin fyrra. Hon byrjaði seinnapartin sunnudag hin 14. desember og herjaði til miðnátt. Fleiri hundrað skaðfráboðanir vóru og streymurin fór nógvastaðni norðanfjørðs í fleiri tímar.
- 28. desember - Ein álvarsom ferðsluvanlukka hendi í Oyndarfirði onkuntíð millum kl. 6 og 10 um morgunin. Tveir ungir mans vóru við bilinum, 20 og 22 ára gamlir, báðir úr Oyndarfirði. Bilurin var farin útav vegnum og endaður á sjónum við Rættargjógv. Tann 22 ára gamli maðurin, Jens Pauli Juul, varð funnin deyður sama morgun, sum vanlukkan hendi. Leita varð eftir tí 20-ára gamla manninum í fleiri dagar, men hann varð ikki funnin fyrr enn eina viku seinni, tá umleið 400 fólk og 70 bátar luttóku í leitingini saman við Brimli, Tjaldrinum og Hvidbjørnen. Harumframt luttóku eisini eitt nú bjargningarbátarnir Lív, Ziska og Sverri. Líkið av Rana í Billustovu varð funnið hin 4. januar 2014 kl. 13.44.
Mentan[rætta | rætta wikitekst]
Mentanarvirðislønir[rætta | rætta wikitekst]
- 19. september - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens og Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs vóru handaðar. Katrin Ottarsdóttir fekk virðislønina fyri fagrar bókmentir fyri yrkingasavnið Eru koparrør í himmiríki?, Poul Jespersen fekk virðislønina fyri yrkisbókmentir fyri skúlabókina Rúmdin. Turið Sigurðardóttir fekk virðislønina fyri Annað mentanarligt avrik, fyri hennara arbeiði við at týða bøkur til føroyskt. Rakel Helmsdal og Hilmar Joensen fingu Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs.
- 11. desember - Dávur Djurhuus fekk føroysku filmsvirðislønina Geytan fyri filmin Terminal, meðan Jónfinn Stenberg fekk Áskoðaravirðislønina fyri filmin Munch.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 4. apríl - Føroyar - Montenegro 3-3 (kvinnur), málini hjá Føroyum gjørdu Heidi Sevdal (2) og Íðunn Magnussen (1).
- 6. apríl - Føroyar - Litava 1-0 (kvinnur), málið hjá Føroyum gjørdi Rannvá B. Andreassen
- 9. apríl - Føroyar - Georgia 2-1 (kvinnur), málini hjá Føroyum gjørdi Heidi Sevdal.
Svimjing[rætta | rætta wikitekst]
- 14. desember - Pál Joensen vann silvur á 1500 metrar frí á EM á stuttgeil 2013 í Herning.
Renning[rætta | rætta wikitekst]
- 31. oktober til 5. november rann tá 50-ára gamli Marlon Kjærbo 133 km úr Klaksvík til Vágs, har hann vitjaði allir kappingarhylar í Føroyum, tók nakrir dropar úr hvørjum hyli, sum hann so skal stoyta í langhylin í Vági, sum væntandi skuldi byggjast liðugt í 2014. Talan var um stuðulsrenning. Marlon er formaður fyri Suðuroyar Svimjifelag (Susvim).
- 13. desember - Pól Sundskarð rann 118 km úr Gásadali til Viðareiðis, hann rann um náttina, veðrið var ikki til vildar, men hann gjøgnumførdi túrin. Næstu tveir dagarnar eftir túrin herjaðu tvær ódnir í Føroyum.


text:
Sámisk mál
Sámiskt (sámiskt: Sámegielat) er ein málætt, ið tosaði í Sámalandi. Sámisku málini verður vanliga býtt í tey máløki: eystursámiskt og vestursámiskt. Sámisku málini er í ætt við ungarskt, finskt og estiskt.
Norðursámiskt er tað vanligasta av teimum níggju staðbundnu málunum. Eini 85–90 % av øllum, ið tala sámiskt, tala norðursámiskt. Norðursámiskt er ein partur av miðsámiskum. Staðbundnu málini og onnur mentanareyðkenni eru íkomin eftir ferðingarleiðunum hjá reindjórunum heldur enn av landamørkum.
Av heimsins 60.000 sámar duga umleið 20-30.000 sámar eitt av sámisku málunum.
Innihaldsyvirlit
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Vestursámiskt[rætta | rætta wikitekst]
- Útsynningssámiskt
- Suðursámiskt (600)[1]
- åselemálføri
- jamtlandmálføri
- Umesámiskt (20)[2]
- Suðursámiskt (600)[1]
- Útnyrðingssámiskt
- Veruligt útnyrðingssámiskt
- Pitesámiskt (20)[3]
- Lulesámiskt (2000)[4]
- Norðursámiskt (20,700)[5]
- tornesámiskt
- finnmørksámiskt
- sjósámiskt
- Veruligt útnyrðingssámiskt
Eystursámiskt[rætta | rætta wikitekst]
- Meginlandsámiskt
- Inarisámiskt (300)[6]
- Kemisámiskt (útdeytt)
- Skoltsámiskt (420)[7]
- Akkalasámiskt (útdeytt)
- Nessámiskt
- Kildinsámiskt (500)[8]
- Tersámiskt (2) [9]-10[10])
GG: Omanfyrinevdnu tøl eru metingar.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Tilsipingar[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Grein hjá Ethnologue um suðursámiskt
- ↑ Grein hjá Ethnologue um umesámiskt
- ↑ Grein hjá Ethnologue um pitesámiskt
- ↑ Grein hjá Ethnologue um lulesámiskt
- ↑ Grein hjá Ethnologue um norðursámiskt
- ↑ Grein hjá Ethnologue um inarisámiskt
- ↑ Grein hjá Ethnologue um skoltsámiskt
- ↑ Grein hjá Ethnologue um kildinsámiskt
- ↑ Pravda - The 5 Smallest Languages of the World
- ↑ Grein hjá Ethnologue um tersámiskt


text:
Vatnsvín
Vatnsvínið (frøðiheiti - Hydrochoerus hydrochaeris) er størsta gnagdýr í heiminum - Tað er líka stórt sum svín. Vatnsvínið, ið er nær skylt við marsvínið, er óførur svimjari, tí at føturnir eru skapaðir sum fitjur; men tey eru ógvuliga seinfør uppi á landi. Tey liva í flokki eini 10-100 dýr saman. Vatnsvínið er plantuátari og etur plantuvøkstur á árbakkunum. Tey blíva vanliga uml. 4-8 ára gomul. Vatnsvínið livir í Suðuramerika (Panama, Kolumbia, Venesuela, Brasil, Argentina, Franska Gujana, Uruguei, Peru og Paraguei).


text:
Universal Music Group
Universal Music Group er ein amerikonsk fyritøka, sum hevur virksemið um allan heimin, fyritøkan er tann størsta av sínum slag í USA. Fyritøkan fæst við tónleikaframleiðslu.
Søgan[rætta | rætta wikitekst]
Fyritøkan var upprunaliga eitt dótturfelag hjá filmstudionum Universal Pictures, søgan gongur heilt aftur til Decca Records í 1934. Decca Corporation of England slapp sær av við American Decca í 1939. MCA Inc. keypti síðan American Decca í 1962.
Núverandi fyritøkan varð sett á stovn, tá foreldrafyritøkan Seagram keypti PolyGram og legði hesa saman við Universal Music Group í 1998. Navnið varð tó brúkt í 1996, tá MCA Music Entertainment Group tók navnabroyting til Universal Music Group. Uppkeypanin hjá The PolyGram innkluderaði m.a. Deutsche Grammophon sum kann føra sínar røtur aftur til Berliner Gramophone, sum gjørdi tað til elstu eindina hjá Deutsche Grammophon UMG. Kanadiska eindin hjá UMG kann føra sínar røtur aftur til Compo Company, sum kom frá Berliner Gramophone.
Í dag er eigarin tann franska miðlafyritøkan Vivendi Universal.
Høvuðsskrivstovur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsskrivstovan hjá Universal Music Group er á 2220 Colorado Avenue í Santa Monica. The Capitol Music Group hevur sína høvuðsskrivstovu í Capitol Records Bygninginum í Hollywood. Høvuðsskrivstovan hjá Universal Music Group Distribution er í Universal City, Kalifornia. UMG hevur eisini eina stóra skrivstovueind í New York City, sum í høvuðsheitum tekur sær av marknaðarføring.
Universal Music Group International (UMGI) hevur sína høvuðsskrivstovu á High Street Kensington, London. UMGI tekur sær í høvuðsheitum av skrivstovum hjá UMG í flestu londum, sum eru uttanfyri Norðuramerika.
Universal Music Latin Entertainment hevur sína høvuðsskrivstovu í Woodland Hills, Kalifornia, meðan Universal Music Group Nashville hevur sína høvuðsskrivstovu í Nashville, Tennessee. Foreldrafyritøkan hjá Universal Music Group, Vivendi, hevur sína høvuðsskrivstovu í París, Frakland.


text:
Skatumási
Skatumási/Skata (frøðiheiti - Larus canus) er av teimum lítlu másasløgunum, lítið størri enn rita. Føturnir hava ein grønligan lit, og nevið er grøngult; annars líkist hon ritu í útsjónd. Í Noregi eigur hon í hópatali. Í Føroyum hevur hon altíð verið ein sjaldsamur fuglur, mangastaðni ókend. Í seinnu tíðini hevur sæst meir til hennara og í summum støðum er hon nú farin at eiga í haganum. Eggini eru á liti og stødd sum rituegg. Dúnungin er gulgráur við svørtum prikkum, ungfuglurin gráflekkutur. Í bygdum, sum hon leingi hevur verið kend, er hon nevnd skatumási ella skata; summstaðni er hon nevnd gneggjus. Í nøkrum støðum, har hon er nýkomin, vita teir einki navn til hennara. Og í einstøkum bygdum er hon kallað fransaterna, men tað má vera av misgáum. Ritu líkist hon; ikki um nakrar vegir er hon lík ternu, so tað er ótrúligt, at teir gomlu skuldu farið at givið henni eitt ternunavn. — Tað er eingin fagnaðargestur at fáa. Hann tekur egg og ungar frá øðrum hagafuglum; fram við lundaurðum jagstrar hann sildberan, til hann má sleppa sildini, og ikki er tað sørt, hann tekur av pisum, fyrst tær koma út úr holuni.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Liv and Maddie
Liv and Maddie (danskt heiti: Liv og Maddie) er ein amerikonsk skemtirøð skapað av John Beck og Ron Hart og framleidd av It's a Laugh Productions for Disney Channel. Tað er Dove Cameron, ið hevur leiklutirnar sum Liv og Maddie Rooney. Framleiðslan av filmsrøðini byrjaði í apríl 2013 við ein pilot episode víst hin 19. juli 2013 í Amerika.[1] Sjónvarpsrøðin varð sent regluliga í Amerika blev frá 15. september 2013. Sjónvarpsrøðin varð víst fyrstu ferð í Danmark hin 20. desember 2013 sum ein sneak peek og varð sent regluliga frá 24. januar 2014.
Eyðkennislagið til Liv and Maddie filmsrøðina hava teir báðir føroyingarnir Bárður Háberg og Óli Jógvansson skrivað og framleitt, teir eiga tónleikafyritøkuna Baroli Music.[2] Temalagið eitur Better in Stereo.
Innihaldsyvirlit
Søgugongd[rætta | rætta wikitekst]
Sjónvarpsrøðin snýr seg um tvær eineggjaðar tvíburðarsystrar við sera ymiskum persónleikum. Liv er sera feminn og hevur verið filmsstjørna í Hollywood í fýra ár, meðan Maddie er meira dreingjalig ið dámar væl ítrótt.
Leikarar[rætta | rætta wikitekst]
Leiklutir í sjónvarpsrøðini Liv and Maddie:
- Dove Cameron sum bæði Liv og Maddie, tær báðar tvíburðarsystrarnar ið eru sera ymiskar. Slagorðið hjá Maddie er "Bam! What?!" (danskt "Kaboom! Hvad?!")
- Joey Bragg sum Joey Rooney, den midterste barn hjá Rooney familien og storebror til Parker.
- Tenzing Norgay Trainor sum Parker Rooney, yngri beiggi Liv og Maddie og yngsta barn hjá Rooney familien.
- Kali Rocha sum Karen Rooney, ein skúlasálarfrøðingur og mamma Liv, Maddie, Joey, og Parker.
- Benjamin King sum Pete Rooney, ein kurvabóltsvenjari og pápi Liv, Maddie, Joey, og Parker.