text:
Hawaii
Hawaiioyggjar (Hawaiianskt: Mokuʻāina o Hawaiʻi, Enskt: State of Hawaii) er ein lutstatur í USA við 1,3 miljónum innbúgvum (2011). Hawaii liggur í Kyrrahavinum. Størsti býur og høvuðsstaður er Honolulu. Almennu málini eru tvey í tali, hawaiianskt og enskt. Í 8. øld nomu polynesar land á Hawaii. Enn búgva nógvir eftirkomarar teirra har. Hawaiioyggjar vóru til ár 1900 frælst kongaríki, men gjørdust tá tjóðveldi og komu í ríkisfelagskap við USA. Í 1959 gjørdust tær 50. veldið í USA. Flest fólk búgva á Oahu, men størsta oyggin er Hawaii. Mesta fólkið er samankomið úr ymsum heraldshornum - amerikanar, kinesar og japanar eru flestir í tali.
Á Hawaii dyrka tey nógv ananas, sukur og kaffi.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Á O'ahu og øðrum oyggjum, sum polynesar búsettu seg á, var fruktagott og gott landbúnaðarlendi. Teir búsettu seg á summum oyggjum og dyrkaðu kokosnøtur, epli, bananir og tero, og veittu vatn á markirnar. Hawaiianar sigldu í kanoskapaðum bátum til fjarskotnar oyggjar. Bátarnir høvdu tvinnanda kjalir, sum vórðu bundir saman. Bátarnir høvdu eisini árar og segl. Teir førdu konufólk, menn og børn umframt bæði plantur, dýr og fræ, sum fólk høvdu fyri neyðini, tá ið tey skuldi seta búgv á oyggjunum, tey komu til. Hawaiianar vóru sjáldsama skilagóðir og dugnaligir sjómenn. Teir sigldu eftir stjørnunum ógvuliga langar leiðir, og miðjaðu seg eftir ætt og alduskoti.
Teir, sum vóru við James Cook (1728-1779) á triðju rannsóknarferð hansara, vóru fyrstu evropearar, sum komu til Hawai'i. Tá ið teir komu hagar, varð tikið ímóti Cook, sum var hann ein gudur, men aðru ferð, hann vitjaði oyggjarnar, gjørdist ósemja, og ein dagin, tá ið James Cook keglaðist við Hawaiibúgvar í Kealakekua, varð hann dripin.
Í 1959 vórðu Alaska og Hawaii 49. og 50. landið í USA.
Hendingarøð[rætta | rætta wikitekst]
- Uml. 500 - Fyrstu niðursetufólkini koma úr Polynesia.
- Um 1250 - Farið verður at leggja stórar vatnveitingar til búnaðarjørðina í dølunum á Hawaiioyggjum.
- Um 1300 - Á Hawaii verður stættarbýti. Atvoldin til tað er búskaparlig framgongd í landbúnaðinum.
- 1778 - Enski uppdagingarferðandi James Cook verður sagdur vera fyrsti evropeari á oynnum. Hann kallar tær Sandwich-oyggjarnar eftir einum av sínum sponsorum, John Montagu, 4. jalli av Sandwich.
- 1779, 14. februar - James Cook dripin av oyggjabúgvunum.
- 1795 – Oynnar fyri fyrstu ferð savnaðar undir krígskonginum Kamehameha I (1758–1819). Kamehameha stóð fyri mongum nýskipanum. Hann fekk tignarheiti Kamehameha Mikli.
- 1810 - Kamehameha I tók at enda Kauai í 1810, ikki við vápnamegi, men við friðarsamráðingum. Tað gav honum valdið yvir øllum Hawaiioyggjum.
- 1819 - Kamehameha I doyr. Eftirmaður hansara Kamehameha II (1797–1824) tekur av skipan, ið avmarkar sambandið millum konur og menn.
- 1824 - Kamehameha II doyr á ferð í Stóra Bretlandi.
- 1840 - Kamehameha III (1814–1854) setur í gildi stýrisskipanarkongsríki; fyrsta skrivliga stýrisskipanarlógin á Hawaii.
- 1848 - Kamehameha III lutar jørð sundir til fólkið.
- 1851 – Kamehameha III leggur oyggjarnar undir vernd av USA.
- 1865 - Fyrstu kinverjarnir koma til Hawaii at arbeiða.
- 1874 - David Kalakaua verður kongur á Hawaii (til 1891).
- 1887 – Kongsvaldið formliga avtikið.
- 1894 – Lýðveldið Hawaii (1894-1898) sett á stovn. Liliuokalani drotning rikin frá valdinum. USA viðurkennir lýðveldið.
- 1898 – USA tekur Hawaii (4. juli).
- 1941 – 7. desember loypa japanar á Pearl Harbour. USA við í kríggið í parti við teimum sameindu.
- 1959 – 21. august blívur Hawaii 50. statur í Sambandsríki Amerika.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Í miðjuni av Kyrrahavinum liggur oyggjabólkurin Hawai’i, har lendið skiftir ímillum fruktagóðan regnskóg og grótoyðu, og grótbræðing streymar úr bullandi rivum í jørðini. Oyggjarnar eru 20 í tali, men bara sjey eru bygdar. Átta tær størstu oyggjarnar í Hawaii eru einar 4.000 km í ein útsynning úr San Francisco, Kalifornia. Tann størsta oyggin eitur Hawaii, og høvuðsstaðurin eitur Honolulu. Hawaiioyggjar eru av gosgróti. Gosfjøllini hava verið mong, men nú er bara lív í tveimum. Hesi bæði rúka í heilum og taka stundum á at goysa, men eru tó vandaleys at búgva við. Uppi á gosfjøllunum standa ferðamannaheim, sum eru fullsett við ferðafólk alt árið. Tey vilja fegin á myrkari nátt síggja niður í eitt gløðandi gosop, og um dagin njóta tað fríða útsýnið av fjøllunum. Hægsta fjallið er 4.207 metrar.
Hawaiioyggjar eru stutt norðan fyri ekvator (miðkring), og tí kundu vit hildið, at veðurlagið var heitt og kvalið; men so er ikki. Tað finst valla fagrari og frískligari veðurlag, tí havvindarnir svala so væl, so at sumrini eru ikki heitari enn tey við Miðjarðarhavið og vetrarnir nakað sum summar í Norðurtýsklandi. Tað frálíka veðurlagið og tann fruktagóða jørðin gera, at mong fólk huga sær væl at búgva í oyggjunum. Hægsta fjallið er 4.207 m. høga gosfjallið Mount Kea.
Flotahavnin Pearl Harbour er gitin frá Seinna heimskríggi.
Jarðfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Hawaii eru 132 gosoyggjar. Flestu gosfjøll eru á kantinum á meginlandaplatunum, sum jarðarskorpan er býtt sundur í. Hesi gosfjøllini verða soleiðis til, at groyti spríkir upp ígjøgnum ein gosháls og haðan upp ígjøgnum rivur í havbotninum. Tá ið pláturnar í jarðarskorpuni flyta seg uppi yvir einum tílíkum goshálsi, verða nýggj gosfjøll til. Nú er goshálsurin undir oynni Hawaii.
Oyggjar[rætta | rætta wikitekst]
Størsti býir[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Bøndurnir á Hawaiioyggjum velta sukurrør og ananas. Nógv ferðafólk koma alt árið til oynna Mavi og hinar Hawaiioyggjar. Ferðafólkið er nógv, sum hagar kemur, og mong eru tey, sum liva av at taka ímóti teimum. Tey arbeiða á ferðamannastovum, gistihúsum, handlum og gera smálutir at selja teimum mongu ferðamonnum, sum við flogførum og stórum skipum koma yvir um hav at sóla sær við strendurnar og at bólta sær í Kyrrahavinum.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Tað búgva 1,3 mió. fólk í oyggjunum. Upprunaliga búðu har bara polynesarar, men nú eru teir ikki óblandaðir, tí fólk úr øllum ættum eru komin hagar. Fjøldin av teimum er japanarar, amerikanarar, filiparar, kinesarar o.a., og allir liva teir í góðari semju sum eitt fólk. Av upprunafólkinum eru bara eini 20 000 eftir. Nógv fólk úr USA kemur eisini til oyggjarnar at halda frí.
Fólkatalsfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
Standmynd í Waikīkī Beach av Duke Kahanamoku.
-
-
Ferðavinnan hevur óvurstóran týdning fyri hawaiianska búskapin. Mest er tað heita veðrið og strendurnar, sum draga fólk higar.
-
Surfing er sera populert í øllum Hawaii.
-
-
-
-
Honolulu er høvuðsstaðurin í oyggjunum og liggur á oynni Oahu.
-
Avstralásia : Avstralia · Norfolkoy · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Ný-Kaledonia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðurmarianoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cookoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggjar · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis-Futuna


c: text/html

text:
Mayaríkið
Mayaríkið var mong fræls býarríki í Miðmeksiko. Copán, Palenque og Tikal, seinni Chicén Itzá og Uxmal, vóru ímillum tey máttmestu. Tá ið Mayaríkið var mætast úr 4. øld upp í 9. øld, røkk tað av slættlendinum á Yucatánnesi í Meksiko til regnskógin í Péten í Guatemala. Mayamentanin breiddi seg fyrst til láglendið miðskeiðis í Meksiko og haðan norður á Tucatánnes. Har norðuri blómaði hon upp í 16. øld. Teir bygdu borgir og steintempul, sum líktust pýramidum. Mayaindiánar dugdu væl at velta, og neyðugt var, at bøndurnir samstarvaðu. Skilagott var arbeiðslag teirra, teir veltu mest mais, bønir og graskar á teimum smáu dyrkaðu teigunum. Hvør býur hevði sín egna valdsharra og andligan miðdepil, har fólkið dýrkaði gudarnar, og menniskju vórðu offrað. Valdsharrirnir í býríkjunum lógu ofta í bardaga sínaámillum, og kríggjaðust teir um at taka fólk til fanga, sum teir offraðu til gudarnar at blíðka teir. Úr triðju øld og til uml. 800 e.Kr., framdi mayafólkið eina ovurstóra byggiverkætlan og bygdi stórar býir við tempulpýramidum, leikvøllum, borgum og almennum bygningum. Uttan um býirnar búðu mangir bøndur. Teir ruddaðu skógin og dyrkaðu grønmeti, tubbak, mais og kakao, og høvdu kalkunir og dunnur, umframt at teir høvdu býflugur í holaðum viðarbulum. Fólkið í bygdunum livdi av tí, sum jørðin gav, og seldi býarfólkunum mat. Mest var etið mais, men tey ótu eisini chilli, bønur og kjøtmat.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Móritania
Tað Islamska Lýðveldið Móritania (arábiskt لجمهورية الإسلامية الموريتانية) er eitt stórt land í Vesturafrika. Móritania er meiri enn tvær ferðir so stór sum Spania, men har búgva færri fólk enn í Madrid. Tað er tí eitt av strálbygdastu londunum í heiminum. Seinastu árini er nógv fólk flutt av bygd at arbeiða í býunum, og fólkatalið í høvuðsstaðnum Nouakchott er vaksið úr 20 000 upp í 900 000 síðan 1960.
Turkur er stórt vandamál í hesum parti í Vesturafrika.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Tveir triðingar av Móritania eru í Sahara, og bara lendið fram við Senegal er nýtiligt sum landbúnaðarjørð. Lendið har ímillum er oyðimarkarkent, nevnt Sahel, tað er beiti hjá flakkfólki. Her er javnan turkur, og jarðartýningin er stór og versnar alsamt, tí at fólkið høggur tey fáu trøini, ið eru, til brenni, og neytafylgini rótbíta, so at svørðurin losnar. Tí breiðir oyðimørkin seg skjótt suðureftir.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Námsvinna er týdningarmikil vinna, tí at nógv gull, fosfat, kopar og onnur steinsløg eru í Móritania. Fiskiskip úr øllum londum í heiminum fiska við strendurnar í Móritania, har nakrir av bestu fiskigrunnum í Vesturafrika eru. Ásett er við lóg, at allur fiskur, ið verður veiddur í móritanskum sjógvi, skal verða avreiddur og virkaður í Móritania, áðrenn hann verður fluttur út. Men framtíðarútlitini fyri fiskivinnuni eru óviss, tí at stór nóta- og trolskip trároyna fiskastovnarnar.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Máttmesta fólkið í landinum og tey, ið hava politiska valdið, eru arábisku mórarnir fyri norðan, men svarta fólkið fyri sunnan er hart ímóti at standa undir teimum.


text:
Fyrimynd:Vælkomin
Vælkomin á føroysku Wikipediu!
Hey Vælkomin, og vælkomin til føroysku Wikipediu! Takk fyri tíni ískoyti. Eg vóni, at tær dámar Wikipediu og ger av at verða verandi. Her eru nakrar góðar slóðir til nýggjar brúkarar:
- Kunning fyri nýbyrjarar
- Hvussu ritstjórni eg eina síðu (Rætta wikitekst við wiki-kotum)
- VisualEditor Brúkaravegleiðing (Rætta við nýggja Visual-editorinum frá 2013)
- Ofta settir spurningar ella Set ein spurning í Undirhúsinum
{{{1}}}
{{Brúkari fo-0}} on your user page or put it into your babel box.


text:
Izmir
Izmir (İzmir; grikskt Euύpvn, á latínskum: Smyrna) er ein býur í Turkalandi og hevur 4 005 459 íbúgvar (2012). Borgarstjóri er Aziz Kocaoğlu. Býurin er ein havnabýur í vestara partinum av Turkalandi og liggur við Egearahavið í Miðjararhavinum. Býurin er fyrisitingarligur býur og høvuðsbýur í landslutinum við sama navni. Izmir er triðstørsti býur í Turkalandi, og stórstaðarkommunan umsitir 21 øki við tilsamans 4 005 459 íbúgvum í 2012, harav umleið 80% búgva í sjálvum býnum. Høvuðsvinnan er havnin, ið er ein av týdningarmiklastu í landinum, ídnaður og oljuvinna. Í býnum er ein NATO kommandostøð.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Býurin varð stovnaður av aiolsikum grikkum undir fornøldini sum Mύῥpa (Mýrrha). Ár 688 f.Kr. varð býurin vunnin av jónum úr Kolofon, ið var nærhendis, og varð innlimaður í jóniska samveldið. Býurin varð lagdur í oyði av tí lydiska konginum Alyattes umleið ár 600 f.Kr., og síðan lá hann oyðin í umleið 300 ár, til hann varð bygdur aftur av Antigonos I Monofthalmos 4 km í ein útsynning av tí gamla býnum, úti við havið. Lysimachos gjørdi Smyrna til ein av vakrastu býunum í Eystri. Seinni hoyrdi býurin til tað sýriska og tað pergamenska ríkið, til hann ár 133 f.Kr. gjørdist partur av tí rómverska landslutinum Asia. Harðir jarðskjálvtar vóru í Smyrna í 178 og 180 f.Kr., men býurin varð bygdur upp aftur av keisara varð av Marcus Aurelius.
Býurin verður umrøddur sum Smyrna í Opinbering Jóhannesar, og Polykarpos doyði martyrdeyðan í Smyrna umleið ár 155. Í miðøldini hoyrdi býurin leingi til tað Byzantinska ríkið, síðan hoyri býurin til Lýðveldið Genova og Lýðveldið Venedisia áðrenn hann gjørdist høvuðsstøð hjá Maltesaraordanini. Maltersarariddararnir vóru riknir út ár 1402 av Timur Lenk, og ár 1425 tóku osmanarnir ræði á býnum. Undir Fyrra heimskríggi varð Smyrna undir álopi fleiri ferðir av teimum sameindu. Í býnum búði eitt stórt tal av grikkum, og sambært Sèvres friðaravtaluni í 1920, sum kom eftir fyrra heimskríggj, so fall býurin og økini kring býin til Grikkaland. Undir griksk-turkiska krígnum (1919-1922) varð býurin tó vunnin aftur av Turkalandi, og tað varð staðfefst í Lausanne-friðaravtaluni í 1923. Býurin hevur verið turkiskur síðan tá.


text:
Amnesty International
Amnesty International er ein heimsumfatandi mannarættindafelagsskapur, sum er grundaður á Heimsyvirlýsing Sameindu Tjóða um Mannarættindi frá 1948, og aðrar altjóða góðkendar samtyktir um mannarættindi. Alt byrjaði í 1961 tá enski sakførarin, Peter Benenson, las eina grein um tveir portugisar. Hesir høvdu skálað fyri frælsi, og tað kostaði teimum tvey ár í fangaskapi. Hetta fekk bikari hjá Peter Benenson at flóta yvir. Benenson skrivaði tí greinina "The forgotten prisoners" í The Observer. Greinin snúði seg um, hvussu ósek fólk verða fongslað, pínd og avrættað vegna sannføring teirra.
Peter Benenson heitti á lesararnar um at luttaka í einum átaki "Appeal for Amnesty 1961". Endamáli var at leggja trýst á stjórnir, ið framdu brot á mannarættindi. Undirtøkan gjørdist so góð, at hetta var byrjanin til altjóða felagsskapin Amnesty International. Endamálið hjá Amnesty International er lýst í viðtøkunum, sum vóru endurskoðaðar á ICM, altjóða aðalfundinum, í Dakar í august 2001. Irene Khan úr Bangladesj er aðalskrivari felagsins. Á altjóða heimasíðuni hjá Amnesty finst nógv tilfar um mannarættindastøðuna kring heimin.


text:
Gyltur Morgun
Gyltur Morgun er ein nýnasistiskur og fasistiskur flokkur í Grikkalandi. Gyltur Morgun er triðstørsti flokkur í grikska tjóðartinginum í 2013. Á seinasta tjóðartingsvali fekk flokkurin 6,9 prosent av atkvøðunum og 21 av teimum 300 tinglimunum [1]. Gyltur Morgun verður lagdur undir at hava skipað fyri fleiri ógvusligum álopum á innflytarar, og fyri stuttum samtykti tjóðartingið, at ákæruvaldið skal sleppa at stevna trimum tingmonnum floksins fyri rættin fyri at hava gjørt seg inn á sølubúðir hjá innflytarum í Aten. Ein annar tinglimur hjá flokkinum, sum eisini er talsmaður floksins, er ákærdur fyri harðskap [2].
Gyltur Morgun vil vera við, at "útlendskir drápsmenn" hava broytt Grikkaland til ein frumskóg, og at tað tí er neyðugt við heimild til at døma útlendingar til deyða fyri ógvuslig brotsverk [3]. Harafturat krevur flokkurin, at løgreglan skal sleppa at brúka herútgerð fyri at steðga "tungt vápnaðum útlendskum brotsmonnum", sum flokkurin tekur til.


text:
Kunningarstova
Ein Kunningarstova (Enskt: Visitor Center ella Visitor information center ella Tourist information center) er eitt stað, har ferðafólk, fremmandafólk og eisini fólk sum búgva á staðnum kunnu leita sær kunning um útferðarmøguleikar í økinum, um vitjunarverd støð, fáa útflýggja eitt kort yvir økið osfr.
Kunningarstovur í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Í Føroyum eru bæði kunningarstovur og kunningardiskar kring landið. Kunningarstovur eru m.a. á hesum støðum í Føroyum: Tórshavn, Klaksvík, Tvøroyri, Vágur, Sandur, Miðvágur, Runavík og Fuglafjørður. Hesar kunningarstovur samstarva hvør við aðra og hava felags heimasíðusniði og allar síðurnar eita visit og so navnið á økinum ella býnum, t.d. visitnordoy.fo, visitsuduroy.fo og visittorshavn.fo. Tað er ymiskt, hvussu hesar kunningarstovur verða fíggjaðar. Nakrar vera partvís fíggjaðar av kommununum í økinum og við stuðli frá økisferðavinnufelagnum, sum fær stuðul úr landskassanum gjøgnum tað ráðið, sum ferðavinnan hoyrir undir. Øll økini í Føroyum hava hvør sítt økisferðavinnufelag, sum fær stuðul frá landinum fyri at menna ferðavinnuna í teirra øki, tey eru seks í tali (2013). Hesi ferðavinnufeløg kunnu lata stuðul til kunningarstovur, og tað hevur eisini verið føst mannagongd í fleiri av økjunum, at ein partur av rakstrinum hjá kunningarstovunum verður fíggjaður av hesum stuðuli. Kunningarstovurnar hava ein kunningarleiðara og tær størru kunningarstovurnar hava onnur starvsfólk afturat leiðaranum. Kunningarstovurnar á smærri økjunum hava sum oftast bert tað eina starvsfólkið. Í Suðuroynni og Eysturoynni eru kunningarstovurnar inni á býráðsskrivstovunum. Kunningarstovan í Havn hevur húsast ymsastaðni í miðbýnum. Í løtuni (2013) er hon á Vaglinum inni í húsinum hjá Gamla Bókahandli (H.N. Jacobsen's Bókahandil).[1]


text:
Gene Vincent
Gene Vincent (11. februar 1935 - 12. oktober 1971), sum í veruleikanum æt Vincent Eugene Craddock, amerikanskur tónleikari, sum verður roknaður sum ein av undangongumonnunum, tá ið talan er um rock and roll tónleik og tá serliga rockabilly tónleik. Gene Vincent og bólkurin hjá honum The Blue Caps spældu nógv uttanfyri Amerika. Millum annað spældu teir í Hamburg í Týsklandi og møttu har The Beatles.
Í 1960 var Gene Vincent við í einari ferðsluvanlukku í Stóra Bretlandi, tá ið hann og Eddie Cochran vóru á konsertferð. Vincent slapp við lívinum, men var tó plágaður av einum stívum beini aftaná. Eddie Cochran var ikki so heppin og doyði á staðnum. Størstu hittini hjá Gene Vincent vóru: Be Bop A Lula; Catman; Blue Jean Bop; Lotta Lovin' og Dance To The Bop.


text:
Franz Kafka
Franz Kafka (3. juli 1883 – 3. juni 1924) var kekkiskur rithøvundur av jødiskum uppruna. Hann skrivaði á týskum. Hann var føddur og uppvaksin í Prag, Kekkia. Pápin var ein ríkur, kekkiskur keypmaður. Franz las løgfrøði, men so líðandi gjørdist tað honum ein ótolandi byrða at noyðast at vinna til lívsins uppihald við slíkum lítið avbjóðandi skrivstovuarbeiði. Hann segði tí upp og halgaði seg skrivingini burturav. Hann trúlovaðist nakrar ferðir, men gjørdist sjúkur av tuberklum og flutti á eitt sanatorium at búgva.
Kafka var sera kenslusamur, og hopleysu romansurnar hjá honum, eins væl og trupla sambandið við pápan, oyðiløgdu til endans heilsu hansara, og "hungursárini" í Berlin eftir 1918 vóru dropin. Hann doyði í 1924. Hóast Kafka var kekki, skrivaði hann allar sínar bøkur á týskum. Sjey teirra vórðu útgivnar, meðan hann enn var á lívi. Hann skrivaði tríggjar skaldsøgur, sum allar komu út, eftir hann var deyður - "Der Prozess" kom út í 1925, "Das Schloss" í 1926 (óliðug) og "Amerika" í 1927.
Bøkur[rætta | rætta wikitekst]
Upprunaheitið stendur fremst, í klombrum er danska heitið og útgávuárið, niðast verður ein bók nevnd, sum er týdd til føroyskt.
- Das Urteil (Dommen – 1913)
- Die Verwandlung (Forvandlingen – 1915)
- In der Strafkolonie (I Straffekolonien – 1919)
- Ein Landarzt (En Landlæge – 1920)
- Ein Hungerkünstler ( – 1924)
- Der Prozess (Processen – 1925)
- Das Schloß (Slottet – 1926)
- Amerika (Amerika – 1927)
Ein bók hjá Kafka eru týdd til føroyskt:
- Umskapanin (Die Verwandlung, 1912/1915), Agnar Artúvertin (fyrr: Jógvansson) týddi 2007
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Sálomonoyggjarnar
Sálomonoyggjarnar eru oyggjabólkur í Oseania í Kyrrahavinum, eystan fyri Papua Ný Guinea og í ein útnyrðing úr Vanuatu. Miðallívsævin í landinum er 73,69 ár.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Fólkið á Sálomonsoyggjum livdi í samfeløgum og vóru saman um alt. Tey vildu ikki vita av fremmandafólki, sum tey hildu hava ilt í kvittanum.
Oyggjabólkurin varð 2. apríl 2007 raktur av stórari flóðaldu, sum stóðst av einum jarðskjálvta, ið vísti 8,2 á Richterstiganum.
Jarðskjálvti[rætta | rætta wikitekst]
Sálomonoyggjarnar eru í einum sera virknum jarðskjálvtaøki. Ein jarðskjálvti við Sálomonoyggjarnar 1. apríl í 2007 var so harður, at ávaringarstøðirnar í økinum settu í gongd eina tsunamiávaring fyri stórar partar av útsynningsøkinum í Kyrrahavinum, Sálomonoyggjarnar, Papua Ný Guinea, Avstralia og Nýsæland. Jarðskjálvtin varð máldur at vera 8,2 á Richterstiganum.
Jarðskjálvtin elvdi til eina tsunamialdu, sum skolaði inn yvir fleiri av Sálomonoyggjunum og Papua Ný Guinea. Fólk á staðnum boðaðu frá, at aldan var fleiri metrar høg summa staðni. Ávaringar um tsunami vóru sendar út fáar minuttir eftir hendingina, men tsunamialdan skolaði inn yvir Sálomonoyggjarnar so skjótt, at tey nærmastu fólkini náddu ikki at fáa hesar ávaringar. Tey kendu ristingarnar frá jarðskjálvtanum og megnaðu at bjarga lívinum við at flýggja niðan í brekkurnar.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Sálomonoyggjarnar eru limir í ST, WTO og The Commonwealth.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Sálomonoyggjarnar eru býttar upp í níggju landslutir og eitt høvuðsstaðarøki:
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Portal.fo - Salomonoyggjarnar stóran tørv á hjálp
- Salomonøerne - Wikipedia (danskt)
- Salomonøerne var forberedt på katastrofe - Dansk Røde Kors
- Mange ofre stadig uden nødhjælp efter flodbølge - Politiken.dk
Avstralásia : Avstralia · Norfolkoy · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Ný-Kaledonia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðurmarianoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cookoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggjar · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis-Futuna


text:
Vatikanið
Vatikanið (latín: Status Civitatis Vaticanae, ítalskt: Stato della Città del Vaticano), eisini nevnt Vatikanríkið, er mitt í Rom og er heimsins minsta frælsa ríki. Mong fólk koma higar at vitja, tí at hetta ríkið hevur stóran átrúnaðarligan týdning, og har eru stór mentanarsøvn. Vatikanið hevur egið flagg, egnan tjóðsang, egin frímerki og egnar myntir umframt dagblað og útvarpsstøð. Har búgva eini 1.000 fólk.
Pæturskirkjan er í Vatikanríkinum, og er ein av størstu kirkjunum í heiminum, og miðdepil hjá katólsku kirkjuni. Her hevur katólska kirkjan høvuðssæti, og her býr pávin. Fyrr ráddi pávin fyri mongum ríkjum í Italia; men nú á døgum er bara Vatikanríkið eftir. Pávin er hægsti myndugleiki fyri róma-kirkjuni. 900 milliónir eru rómversk-katólskar.
Innihaldsyvirlit
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Vatikanið er eitt teokrati.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Vatikanríkið er í Róm. Tað er bara 0,44 km2 og er heimsins minsta sjálvstøðuga land.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsvinnur í Vatikanstatinum eru[rætta | rætta wikitekst]
- Prenting
- Myntsláing
- Heiðursmerkjaframleiðsla
- Frímerkjaframleiðsla
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
Útsýnið av tekjuni á Pæturskirkju. Fremst er Pæturstorgið, sum altíð er fullsett av fólki, tá ið pávin talar og lýsir signingina yvir tey.
-
-
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]


text:
Mahatma Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (2. oktober 1869 – 30. januar 1948) varð føddur í Porbandar í India tólv ár eftir sepoyarauppreisturin, og átta ár áðrenn Viktoria drotning fekk heitið keisarinna av India. Eyknevni hansara Mahatma merkir "stórur andi". Nítjan ára gamal fór hann at lesa løgfrøði í London, og var hann tá longu giftur og átti eitt barn. Sum advokatur átók hann sær eina uppgávu fyri ein indiskan keypmann í Suðurafrika, og var hann verðandi í landinum í einogtjúgu ár. Mangir av tilflytarunum í Suðurafrika vóru indarar. Teir arbeiddu hart, men so sum so var við rættindum teirra í tí rasu-sundurbýtta Suðurafrika, og tað setti Gandhi sær fyri at gera nakað við. Hann hevði, sum var, eitt lønandi advokatvirki, men eftirsum hann vágaði sær at leggja eftir ymsu rasulógunum, var hann fleiri ferðir koyrdur í fongsul. Tað var í hesum árunum, at hann menti sín hátt at mótmæla friðarliga – mótstandarin skuldi "fáast at steðga við tolni og samkenslu". So líðandi kom eisini ígjøgnum ein lóg, sum gjørdi støðuna lættari fyri indararnar í Suðurafrika.
Í 1915 vendi Gandhi aftur til heimlandið, og aftaná Fyrra heimskríggj byrjaði stríð hansara fyri einum sjálvstøðugum India. Partur av hesum stríði var millum annað ólýdnisátøk, boykott, til dømis av enskum tekstilvørum, og royndir at vekja handverksídnaðin til lívs í indisku býunum, sum so á sín hátt kundi vera við at virka móti fátæktini. Tað sigst, at Gandhi sjálvur spann 100 metrar av tráði hvønn dag. Eitt ólýdnisátak vendi sær móti saltskattinum, eftirsum salt var ein neyðsynjarvøra sjálvt hjá teimum allar fátækastu. Hann fyriskipaði ta sonevndu saltgonguna, eina gongu upp á einar 400 kilometrar út til strondina, har indarar sjálvir fóru at framleiða salt úr sjógvi. Herurin legði uppí, og Gandhi var koyrdur í fongsul. Men indarar høvdu tikið ikkiharðskaps háttin til sín og gjørdu ikki mótstøðu. Eitt annað Gandhi brúkti at leggja trýst á bretar við var at fasta, matstreika. Hann fastaði stutt og greitt, til teir góvust. Gandhi fór enntá í holtur við at berjast móti órættinum indarara framdu sínámíllum, og royndi við tí at betra korini hjá teimum kastuleysu. Hann vildi vera við, at tú mást seta teg upp ímóti tílíkum, ið gongur móti "viti og skili og tínari hjartans meining".
Eftir Seinna heimskríggj var tíðin búgvin hjá Stóra Bretlandi at lata India fáa sína loysing. Tann 15. august 1947 varð bretska flaggið tikið niður á India House, háborg eingilskmanna, og tað indiska varð vundið húnarhátt í staðin. Gandhi hevði tá virkað fyri hesum máli við serligu framferðarhættum sínum í nærum fjórðings øld. Beinanvegin aftaná hetta tók mikil ófriður seg upp millum ymisku fólkabólkarnar, hinduar, sikhar og muslimar, har hópin av fólki flýggjaðu og nógv fólk doyðu. Gandhi vitjaði flóttafólkalegur, fastaði og bað. Men eftirsum hann ikki eintýðugt stuðlaði áhuga málunum hinduara, fekk hann nú eisini fíggindar millum landsmenn sinar. Tann 30. januar 1948 varð Gandhi skotin til deyðis av einum hinduistiskum manni um 30 ára aldur. Ognirnar, Gandhi legði eftir seg, vóru einar træsandalur, eitt bíligt nikkulur, brillur, ein skál, ein skeið og ein sangbók.


text:
Tennessee
Tennessee (enskt; State of Tennessee) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 6,3 mió. íbúgvar. Hann bleiv lutstatur í USA í juni 1796. Nashville er høvuðsstaðurin og størsti býurin er Memphis. Í norðri hevur Tennessee mark við Kentucky og Virginia, í eystri við North Carolina, í suðri við Georgia, Alabama og Mississippi, og í vestri við Missouri og Arkansas.
Eyknevni hansara er Sjálvboðinsstaturin (enskt: The Volunteer State).
Countrytónleikur tók seg upp sum fólkatónleikur ímillum hvíta, fátæka fólkið í Tennessee.


text:
Kommunur í Føroyum
Kommunur í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Síðan 1. januar 2009 eru tað 30 kommunur í Føroyum:
Fyrrverandi kommunur[rætta | rætta wikitekst]
- 1. august 1948 fór Funnings sóknar kommuna sundur í Funnings kommunu og Gjáar kommunu
- 1. januar 1997 legði Argja kommuna og Kaldbaks kommuna saman við Tórshavnar kommunu.
- 1. januar 2005 legði Elduvíkar kommuna, Oyndarfjarðar kommuna og Skála kommuna saman við Runavíkar kommunu.
- 1. januar 2005 legði Gjáar kommuna, Haldarsvíkar kommuna, Hósvíkar kommuna, Hvalvíkar kommuna og Saksunar kommuna saman við Sunda kommunu.
- 1. januar 2005 legði Hests kommuna, Kirkjubøar kommuna og Nólsoyar kommuna saman við Tórshavnar kommunu.
- 1. januar 2005 legði Mikladals kommuna saman við Klaksvíkar kommunu.
- 1. januar 2005 legði Mykinesar kommuna saman við Sørvágs kommunu.
- 1. januar 2009 legði Funnings kommuna saman við Runavíkar kommunu.
- 1. januar 2009 legði Gøtu kommuna saman við Leirvíkar kommunu og varð til Eysturkommuna.
- 1. januar 2009 legði Miðvágs kommuna saman við Sandavágs kommunu og varð til Vága kommuna.
- 1. januar 2009 legði Svínoyar kommuna saman við Klaksvíkar kommunu.


text:
Fyri fyrstu ferð verður givin út bók um eitt løgtingsval. ”Valið og Valdið” gevur lesaranum eitt breitt innlit í teir tættir, sum myndaðu valstríðið 2011.
”Eg havi ongan áhuga í politikki”, hoyri eg mangan fólk siga. Og spyrji eg nærri um hví, er svarið, at politikararnir eru ódugnaligir og óvitbornir. Politikkurin er óviðkomandi, er niðurstøðan. Men taki eg nøkur dømi fram um, hvat politikkur er, broytist myndin.
Fær ein persónur at vita, at politikararnir avgera lønina og pensjónina hjá viðkomandi, økist áhugin fyri politikki beinan vegin. Fær viðkomandi at vita, at viðgerðartilboðini til seingjarliggjandi mammuna væntandi versna, veksur áhugin enn meira.
Tað, ið hevur beinleiðis ávirkan á fólk, kveikir ein áhuga.
Løgtingsvalið er av, og borgarligu flokkarnir vunnu. Tingið er mannað og landsstýrið skipa. Flatskatt, hægri blokkstuðul og ongar stórvegis broytingar í fiskivinnupolitikkinum eru nøkur av úrslitinum av valinum 2011. Øll hesi viðurskifti hava beinleiðis ávirkan á gerandisdagin hjá vanliga føroyinginum. Tí rakar politikkur øll.
Valið og Valdið viðger løgtingsvalið 2011 úr fleiri ymsum sjónarhornum. Í seytjan tíðargreinum lýsa og greina seytjan høvundar valið og valúrslitið. Evnini spenna víða, soleiðis at tey mest týðandi økini í føroyskum politikki 2011 eru lýst.
Les millum annað um:
- hví høvuðsstaðurin tapti
- hví fullveldisstríðið tykist vera av
- hví annar hvør løgtingslimur bleiv útskiftur
- hví fiskivinnan hevði stóran týdning fyri úrslitið
- hví vallyftini vóru gloymd aftaná valnáttina
Stefan í Skorini og eg hava ritstjórnað bókina.
Mangan doyr kjakið um løgtingsvalið skjótt eftir, at úrslitið er greitt. Við bókini ynskja vit at varpa ljós á løgtingsvalið 2011, so orðaskiftið um hesa umráðandi fólkaræðisligu hending fær eina góða, reflekterandi og fakliga viðgerð.
Bókin kemur út 3. desember og kostar 198,-. Sprotin gevur út.


text:
Jólaevangeliið
Jólaevangeliið verður frásøgnin um Jesu føðing ofta nevnd. Vanligt er at lesa jólaevangeliið til jólaguðstænastu, kristilig jólahald og tílík tiltøk á jólum.
Jesu føðing[rætta | rætta wikitekst]
"v1 Men tað hendi í teimum døgum, at tað komu boð frá Augustusi keisara um, at allur heimurin skuldi verða skrivaður í manntal. v2 (Hetta fyrsta manntalið var, meðan Kvirinius var landshøvdingi í Sýriulandi). v3 Og øll fóru at verða skrivað, hvør í ættarbygd sína. v4 Men eisini Jósef fór úr Galileu, úr bygdini Nasaret, niðan til Júdeu, til Dávids bygd, sum eitur Betlehem, tí at hann var slektaður av Dávids húsi og ætt, v5 at verða skrivaður, saman við Mariu, trúlovaðu festarmoy síni, sum var við barn. v6 Men tað hendi, meðan tey vóru har, at tíðin kom, at hon skuldi eiga barn. v7 Og hon átti son sín, hin fyrstafødda, og hon reivaði hann og legði hann í eina krubbu, tí at ikki var rúm fyri teimum í tilhaldshúsinum.
Hirðarnir[rætta | rætta wikitekst]
v8 Og tað vóru hirðar har í sama bygdarlaginum, sum lógu úti á markini um náttina og goymdu at seyðafylgjum sínum. v9 Og sí, eingil Harrans stóð hjá teimum, og dýrd Harrans ljómaði rundan um teir, og teir vórðu ógvuliga óttafullir. v10 Og eingilin segði við teir: »Óttist ikki; tí sí, eg kunngeri tykkum eini stór gleðiboð, sum skulu verða fyri alt fólkið. v11 Tí at tykkum er í dag ein frelsari føddur, sum er Harrin Kristus í Dávids staði! v12 Og hetta skulu tit hava til merkis: Tit skulu finna eitt barn reivað og liggjandi í eini krubbu.« v13 Og í somu stund var hjá einglinum ein fjøld av himmalskum herskarum, sum lovaðu Guði og søgdu: v14 »Heiður veri Guði í hægsta himli, [og friður á jørð, og í menniskjum góður tokki!«] v15 Og tað hendi, tá ið einglarnir vóru farnir frá teimum aftur til himmals, tá søgdu hirðarnir hvør við annan: »Latum okkum nú fara beinanvegin til Betlehem og vita um hesi tíðindi, sum hend eru, og sum Harrin hevur kunngjørt okkum.« v16 Og teir fóru við skundi hagar og funnu bæði Mariu og Jósef og barnið liggjandi í krubbuni. v17 Og tá ið teir sóu tað, søgdu teir frá teimum orðum, sum talað høvdu verið til teirra um hetta barn. v18 Og øll, ið hoyrdu tað, undraðust á tað, sum teimum varð sagt av hirðunum. v19 Men Maria legði sær øll hesi orð í geyma og hugsaði um tey í hjarta sínum. v20 Og hirðarnir fóru avstað aftur, og teir lovaðu og prísaðu Guði fyri alt tað, sum teir høvdu hoyrt og sæð, soleiðis sum tað hevði verið sagt við teir."


text:
Evnafrøði
Evnafrøði (ella kemi) er læran um eginleikarnar hjá lívrunnum og ólívrunnum evnum og hvussu tey samspæla við onnur lívrunnin og ólívrunnin evni. Av tí at evni, sum eru ymiskar samansetingar av atomum, eru so fjølbroytt, so granska evnafrøðingar ofta hvussu atom av ymiskum frumevnum samspæla og soleiðis skapað mýl, og eisini hvussu ymisk mýl samspæla sínamillum. Evnafrøði verður ofta kallað tann miðsavnandi vísindin, av tí at hon knýtir aðrar vísindagreinir saman. Evnafrøðingar kunnu við evnisandgerðum gera t.d. heilivág, plast, litir og mangt annað, sum vit brúka dagliga. Teir kanna, hvat er í evnunum, og hvussu ið nýggj evni kunnu verða gjørd. Umleið fimm mió evni eru til. Vit brúka dagliga umleið 35.000 evni, sum eru gjørd úr einfaldum evnum - frumevnunum. Fyrstu evnafrøðingarnir hildu, at til vóru bara fýra frumevni: mold, eldur, luft og vatn. Nú vita vit, at 92 frumevni eru í náttúruni. Eisini kunnu nøkur fá verða gjørd í starvsstovum. Vanligasta frumevnið í alheiminum er vatnsevni hydrogen (H₂). Tað er mesta tilfarið í stjørnunum. Egyptar vóru fyrstu evnafrøðingarnir. Evnafrøði eitur eisini kemi. Tað kemur av chem, ið merkir svørt mold. Soleiðis æt gamla Egyptaland. Nútíðar evnafrøði tók seg upp við fraklendinginum Antoine-Laurent de Lavoisier (1743-1794), sum var fyrstur at gera ástøði um andgerðir. Hetta var um 1790. Enski vísindamaðurin John Dalton (1766-1844) vísti í 1808 á, at evnabindingar eru samanrunnin frumevnisatom. Russarin Dmitri Ivanovich Mendeleev setti í 1871 frumevni í skeiðbundna skipan, sum vísir, hvussu ið tey líkjast í evnafrøðiligum eginleikum.
Fyrr í tíðini søgdu granskarar, at fýra grundlutirnir eldur, jørð, vatn og luft vóru grundarlagið undir øllum heiminum. Nú á døgum siga vit, at allur heimurin er bygdur úr uml. 100 frumevnum og bindingum teirra millum. Evnafrøði er, sum navnið sigur, læran um øll hesi frumevni. Evnafrøðilig gransking er fyritreytin fyri nógvum av teimum hentu evnunum, sum vit brúka hvønn einasta dag, til dømis plasti. Sama er við øllum tí heilivági, sum er til taks nú á døgum. Í evnafrøðini verða atomini skrivað í stytting. Vatn hevur evnafrøðiliga formilin H₂O. Tað sigur okkum, at vatnmýli eru tvey vatnevnisatom (H er stytting fyri hydrogen) og eitt súrevnisatom (O er stytting fyri oxygen). Vatn hevur evnafrøðiliga formilin H₂O, ið merkir, at eitt vatnmýl er samansett av tveimum brintatomum og einum ilt-atomi.
Týdningarmikil hugtøk[rætta | rætta wikitekst]
- Frumevni: Frumevni eru gjørd úr atomum, sum eru eins. Til eru milliónir av ymiskum evnum á jørðini og í rúmdini, men tey eru øll gjørd úr færri enn 100 serligum evnum. Hesi evni nevna vit frumevni ella grundevni. Á jørðini eru funnin 90 frumevni. Tá ið heimurin varð til, vóru bara tvey frumevni, hydrogen (H) um 70 % og heilum (He) um 30 %. Øll onnur frumevni eru og vera enn gjørd í stjørnunum. Evnini lættari enn jarn (Fe) verða stigvíst bygd upp inni í stjørnunum, og tey, sum eru tyngri enn jarn, verða gjørd, tá ið stjørnur enda sínar dagar sum spreingistjørnur ella supernova. Hydrogen er tað evnið, sum mest er til av. Hydrogen er eisini tað einfaldasta frumevnið, sum til er. Tað er eisini tað lættasta evnið. Hydrogen verður m.a. goymt í trýstfløskum.
- Atom: Eitt atom er minsta nøgd, ið til er av einum frumevni. Atomini í einum reinum frumevni eru øll eins, men tey eru øðrvísi enn atomini í øðrum frumevnum. Summi atom kunnu ikki vera einsamøll, men binda seg saman tvey og tvey - bæði oxygen og hydrogen eru dømi um hetta. Hydrogenmýlið er úr tveimum hydrogenatomum og oxygen er gjørt úr mýlum av tveimum oxygenatomum. Hóast orðið, sum er grikskt, er ógvuliga gamalt, er nútíðar atomlæra ikki gomul. Fyrstur at gera eina nýtiliga atomlæru var bretski evnafrøðingurin og veðurmaðurin John Dalton. Sambært atomlæruni er alt í hesum heimi bygt úr smáum partiklum, atomum, sum eru so smá, at tey síggjast ikki, heldur ikki við mikroskopi. Nú á døgum eru eingir granskarar, sum ivast í, at atom eru til. Soleiðis hevur ikki altíð verið. Fyri bara hundrað árum síðan var enn hart stríð um atomini. Atomistarnir, soleiðis vórðu tey nevnd, sum hildu atom vera til, royndu at stríðast fyri sínum sjónarmiðum. Atom eru smá, so smá, at tey síggjast ikki, heldur ikki í mikroskopi. Helst var tað tí, at mong fyrr ivaðust um atomini. Øll vita okkara um henda ósjónliga atomheimin stavar frá óteljandi royndum, sum hava verið gjørdar nú í eini tveyhundrað ár. Grundað á hesa vitan kunnu vit gera okkum fyrimyndir av atomum. Øll atom eru bygd úr einum atomkjarna við elektronum malandi runanum.
- Mýl: Eitt mýl er ein samanseting av einum ella fleiri atomum. Til dømis er vatn eitt mýl - eitt vatnmýl er gjørt úr tveimum hydrogenatomum og einum oxygenatomi. Stutt eftir ár 1800 setti enski evnafrøðingurin Dalton fram ta hugsan, at frumevnini vóru bygd úr bæði mýlum og atomum. Fyrimynd sína grundaði hann á royndir við gassevnum. Dalton helt seg vita, at atom kundu ganga saman í mýl. Atomini hugsaði hann sær sum smáar, harðar húlur, ið ikki bar til at býta smærri.
- Skeiðbundna skipanin: Øll tey mongu frumevnini, bæði natúrlig og gjørd, kunnu verða skipað í eina greiða og einfaldu talvu. Russiski evnafrøðingurin Dmitri Ivanovich Mendeleev (1834-1907) varnaðist hetta fyrstur. Skipanin er ógvuliga hent at hava við hondina í arbeiðinum við evnafrøðini. Mendeleev hevði tøl fyri atomnøgdirnar, og hann skipaði frumevnini eftir vaksandi atomnøgd. Í skeiðbundnu skipanini eru frumevnini skipað eftir atomnummari. Atomnummarið sigur, hvussu nógvar protonir eru í atomkjarnanum. Til dømis hevur jarn (Fe) atomnummar 26 og eru sostatt 26 protonir í kjarnanum. Frumevnini eru skipað tvørturum í skeið upp og niður í bólkar. Tí standa evni, sum hava á leið somu eginleikar (til dømis alkalimetalini), í sama bólki upp og niður. Uppdaging Mendeleevs hevur havt so stóran týdning fyri evnafrøðina, at hon hevur verið borin saman við tað, sum Charles Darwin (1809-1882) ávrikaði í lívfrøðini ella Isaac Newton (1642-1727) í alisfrøðina. Í 1955 var nýtt frumevni, mendelevium (Md), nr 101, nevnt eftir honum.
- Evnasambinding: Í frumevnunum er eittans atomslag. Tá ið ymisk frumevni renna saman, gera atomini mýl (í einum mýli kunnu vera tvey ella fleiri ymisk atom), úr heilt øðrvísi evni - evnabinding. Gott dømi er natriumklorid (vanligt salt), sum kemur í, tá ið frumevnini natrium (Na) og klor (CI) renna saman. Nýggja evnið líkist hvørgum frumevninum, tað er komið av. Natrium er t.d. bleytt metal. Tað skínur sum silvur. Klor er gulgrønt og ógvuliga eitrandi loftslag. Vanligt salt (natriumklorid) er lívsneyðugt hvítt pulvur. Úr 92 ymiskum frumevnisatomum kunnu vit gera milliónir av ymiskum evnafrøðiligum sambondum. Í evnafrøðiligum tilgongdum verða eitt ella fleiri evni gjørd um til onnur evni, sum ofta hava heilt aðrar eginleikar enn upprunaligu frumevnini. Tað at skilja vatn sundur í oxygen (O₂) og hydrogen (H) var ein slík tilgongd. Hydrogen er eitt ógvuliga eldfimt gass, oxygen er gass, sum nørir eld, og vatn er løgur, sum vit brúka at sløkkja eld við. Flestu frumevnini eru at finna sum partur í onkrum evnasambandi. Oxygen er til dømis í vatni, í kálki og sum frítt oxygen í lofthavinum.
- Orka: Orka er í øllum frumevnum. Heitt vatn t.d. er ein orkukelda, tí tað kann verma kalt vatn. Men kalt vatn, sum er t.d. fimm º C, er eisini ein orkukelda, tí tað kann verma vatn, sum er kaldari, til dømis 1-2 º C. Tá ið eitt frumevni ornar, veksur varmaorkan í tí. Tá ið eitt frumevni kólnar, minkar varmaorkan í tí. Varmakorkan frá einum evni, sum kólnar, hvørvur tó ikki, hon verður bara flutt til frumevnið, sum kølnir. Sjálvt í flótandi luft, sum er um -200 º C, er varmaorka. Orka verður skrivað E. Eindin er joule, skrivað J. Skilt verður ímillum ymisk orkusløg: kjarnorku, elektriska orku, termiska orku (varmaorku og innari orku), evnafrøðiliga orka, mekaniska orku (støðuorku og rørsluorku) og geislaorku. Evnafrøðilig orka er goymd í t.d. olju, gassi, battaríum, o.l. Brenna vit gass úr gassfløskuni í einum bunsenbrennara verður evnafrøðilig orka gjørd um til varmaorku.
- Jónir og sølt: Metal lata elektronir og gera positivar jónir (ella ionir). Ein jón er eitt atom ella eitt mýl við eini ravmagnsløðing. Tað finnast bæði negativt og positivt løddar jónir. Ein positiv ion verður nevnd ein kation og ein negativ verður nevnd ein anion. Positivu jonirnar eita sum frumevnini við endingini -jon: natriumjon Na⁺, kaliumjon K⁺, calciumjon Ca²⁺, o.s.fr. Negativu jonirnar fáa -id stoytt upp í navnið og enda eisini við -jon, Frumevnisendingin dettur ofta burtur: t.d. flouridjon F⁻, chloridjon CI⁻, oxidjon O²⁻. Løðingin kemst av at atomið ella mýlið missur ella upptekur elektronir. Ein kation og ein anion kunnu bindast saman við eini ionbinding og verður hetta kallað eitt salt. Eitt salt er eitt evni, sum er gjørt úr jonum, eitt jonsamband. T.d. natriumklorid (vanligt køkssalt) kemur í, tá ið frumevnini natrium og klor renna saman. Natrium letur eina elektron, klor, fær eina elektron. Evnið verður skrivað NaCi, natriumklorid. Formilin vísir, at salt hevur í sær natriumjonir og kloridjonir í lutfallinum 1:1. Reglan er, at negativar og positivar løðingar skulu veru líka nógvar í tali. Eitt annað dømi kundi verið eitt salt úr Fe²⁺ og O²⁻ jonum. Joirnar hava numeriskt líka stórt løðing. Tí verður fomilin fyri jarn(II)oxid FeO. Hevði talan harafturímóti verið um jarn(III)jonir F³⁺ og O²⁻ jonir, skuldi formilin verið øðrvísi. Her lata 2 jarnatom tilsamans seks elektronir frá sær. Hvørt oxygenatom kann taka ímóti 2 elektronum. Tí skulu 3 oxygenatom taka ímóti teimum seks elektronunum. Jonbýtið verður 2 Fe³⁺ jonir fyri hvørjar 3 O²⁻ jonir. Formilin fyri jarn(III)oxid verður Fe₂O₃.
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsøki innan evnafrøði:
- Ólívrunnin evnafrøði er læran um eginleikar og reaktiónir hjá ólívrunnum evnum.
- Lívrunnin evnafrøði er læran um eginleikar, mekanismur, samanseting og reaktiónir hjá lívrunnum evnum.
- Alisevnafrøði er læran um alisfrøðiliga støði undir evnafrøðiligum reaktiónum og skipanum.
- Lívevnafrøði er læran evni, reaktiónir og samspæl í livandi verum. Lívevnafrøði og lívrunnin evnafrøði er tætt knýtt.
- Analytisk evnafrøði er analysan av tilfarið, fyri at kannað hvussu tað er sett saman evnafrøðisliga.


text:
Sjónvarp
Sjónvarp tøkniligt kervi til at varpa út livandi myndir og ljóð. Vit fáa hungursneyð, kríggj og vanlukku lúkst inn í stovu okkara, og vit fylgja t.d. við á rúmdarferðum, sum fór alt fram beint fyri eygunum á okkum. Sjónvarpssendingar eru ravmagnsaldur, sum verða sendar úr antennum. Sjónvarpstólið ger so aldurnar um til myndir og ljóð. Aldurnar kunnu eisini vera sendar um fylgisvein. Fylgisveinasjónvarp kann verða sent nógv meiri víða enn annars, men parabolantenna krevst at taka ímóti aldunum. Eisini ber til at senda um jarðkaðlar.
Á skíggjanum tykjast fólkini at flyta seg. Í veruleikanum síggja vit 25 myndir um sekundið, og tí fatar eygað ikki hvørja einstaka mynd. Elektróngeislar leita eftir skíggjanum innan og raka smáar blettir úr evnafrøðievnum. Tá ið geislin rakar blettirner, lýsa teir antin grønir, bláir ella reyðir, sum eru høvuðslitirnir. Burtur úr teimum verða so allir aðrir litir gjørdir, so myndin á skíggjanum verður, sum hon eigur.
Sjónvarp Føroya sendir um alt landið, og nógvir føroyingar síggja eisini sjónvarp um fylgisvein.


text:
Tonglatari
Tonglatari (frøðiheiti - Laminaria hyperborea) er ein av okkara størstu og ramligastu tarum, hann hevur sterkar, greindar rótfestur. Leggurin er stívur og óslættur - gamal tari er ikki sørt trækendur. Liturin er mestsum kastanjubrúnur. Tonglatari er 1-3 m langur fullvaksin, í Norður-Noregi er funnin 5 m langur tonglatari. Leggurin hevur nógvar slímræsur og rennur klár væta, tá skorið verður í hann. Blaðið er umleið 1 m langt, ofta við hjartavaksnari grund og við nógvum lepum í ovara enda. Tonglatari veksur, har djúpt er og helst nógv brim.


text:
Soleiðis yrkir Christian M. Christiansen, sáli,
um deksbátin »Búgvan«, sum við 8 monnum, summir í ungdómsins blóma og
aðrir í bestu manndómsárum, stevndu út av vágni í Porkeri ónsdagin 21.
febr. 1940. Valla mundu teir varnast, at hetta skuldi verða teirra
seinasta ferð suður um Fjørðin, og at lívsfjørðurin nú eisini var
rógvin, men sum orðatakið sigur: Eingin veit á morgni at siga, hvar hann
á kvøldi gistir.
Eg var 6 ára gamal tá, men kann huga henda
sorgarleikin, sum hevur sett so djúp spor her í bygd okkara. Eg havi
ofta hoyrt menn, sum vóru á útróðri henda dagin, siga frá um vanlukkuna
og havi kannað eitt sindur, hvat bløðini skrivaðu um hendingina,
samstundis sum fólk úr øðrum bygdum eisini hava verið beinasom at geva
upplýsingar hesum viðvíkjandi. Í eini blaðgrein, sum J. H. Danbjørg,
sáli skrivaði 5. mars 1940, nýtir hann hetta ørindið eftir R. C.
Effersøe sum ingang:
Ríkt er títt hav, gevur tær treysti og megi,
veldir tær sorgir og gleði, fongríka hav.
At soleiðis er, hava føroyingar mangan sannað.
Um hetta mundið skrivaðu bløðini um tann avbera góða útróðurin, sum
hevði verið báðar teir fyrstu mánaðirnar av 1940. Hóast hóttanina frá
krígnum, sum var byrjað um heystið 1939, so sýntist havið at vera so
gávumilt, og alt tóktist at laga seg so væl; men so kom hin óbodni
gesturin: Deyðin vitjaði bygd okkara, og so at siga ta einu familjuna,
sum sorgin fleiri ferðir fyrr hevði lagt sína nívandi hond yvir.
Týsdagin 20. februar vóru bátarnir á útróðri og væl varð fiskað, so
ónsmorgunin 21. løgdu allir bátar frá landi, tí veðrið var gott. Tann
leiðin, sum útróðrarmenn høvdu besta álitið á at royna, var tá eins og
nú, Uttan Stein (á Munkagrunninum), um veðrið og streymurin vóru til
vildar. Dagurin var ikki so langur, so bátarnir løgdu frá landi áðrenn
tað lýsti, og leiðin gekk suðureftir.
»Búgvin« fór henda morgunin saman við øðrum
deksførum úr Vági Út um Stein. Tá maskinbátarnir komu nakað suður, hildu
menn, at tað var ikki ráðiligt at fara Út um Stein beinan vegin, teir
vildu síggja, hvussu dagurin tók seg upp, og tí settust teir flestu
nakað eystur úr Akrabergi, um Dalagrynnuleiðina; teir róku so nakað
suður og stimaðu síðani norðurfrá aftur. Tað rak ógvuliga hart, og sum
dagurin kom, køvdi hann av í mjørka, og sjógvurin gjørdist tungur við
síðari aldu, so maskinbátarnir royndu at halda seg áleið har, sum teir
settust um morgunin, og hvørja ferð teir nærkaðust suðurímóti, so
hoyrdist dunið frá »stronginum«, sum var uppi, og frá briminum á
Flesjunum.
Fyri betur at kunna greiða frá hvussu
umstøðurnar vóru hjá teimum, sum fóru Út um Stein, har »Búgvin« sum
longu nevnt eisini var, lata vit útróðrarmenn siga frá.
Arni Mohr úr Vági var á útróðri við »Merkur«,
og hann sigur, at tey flestu deksførini sigldu naka út úr Sumbiarsteini,
áðrenn tey settust um morgunin. Lókindini vóru góð og fiskur at fáa, men
sum tað leið út á fyrrapartin, fór hann at lota av landsynningi, og
rættilig alda kom í sjógvin. Teir sóu tá »Búgvan« inni vestan fyri teir,
men umleið kl. 11 køvdi hann av í mjørka, so einki sást; sjógvurin
gjørdist ógvuliga kjøkrutur. Teir hildu tað ikki vera ráðiligt at sita
og fóru tí at sigla kl. 3 fyri at fáa fatur í landi, áðrenn
náttarmyrkrið kom á teir.
Teir hildu kósina eftir kumpassini soleiðis, at
teir skuldu farið langt úr Steininum eystureftir og ætlaðu so at lodda
seg eystur av Munkagrunninum, áðrenn teir hildu norður fyri Suðuroynna,
men teir høvdu ikki siglt meir enn 20 min., nú brýtur fyri framman, og
tá var tað boðin, sum liggur vestur úr Sumbiarsteini, so teir komu beint
í Stein. Hesum høvdu teir ikki roknað við; rákið hevði teir nógv meiri
inn enn mett. Nú vistu teir hvar teir vóru og sigldu so spakuliga, men
drúgv tíð gekk, og teir vóru ikki á Vági fyrr enn kl. 7.
Teir sum kenna til streymviðurskiftini Uttan
Stein siga, at tá hann veit landsynning í ella er landsynningur, tá
rekur ofta nógv inn, og henda dagin hevur tað verið heilt óvanligt
inn-vesturrák, sum ivaleyst hevur forrátt teir á »Búgvanum« og aðrar,
sum vóru illa staddir henda dagin.
Tá høvdu menn eingi tól at miða seg eftir uttan
kumpassina og fýrarnar, men fýrurin á Akrabergi sást ikki í mjørkanum,
og tá var eingin tokulúður; men bløðini skrivaðu nógv um ein slíkan júst
í sambandi við 21. februar 1940; tó, tokulúðurin kom ikki á Akrabergi
fyrr enn í nítjan hundrað og sjúti árunum.
Teir flestu menn, ið eg havi tosað við, og sum
vóru á útróðri henda dagin siga, at teir høvdu ein ávísan ampa á sær, tí
tað kendist so tyngjandi við so tjúkkum mjørka, tungari aldu og
óvanligum ráki.
Teir flestu maskinbbátarnir royndu tí at fáa
landkenning, áðrenn myrkrið kom, tí teir vistu, at brim var við landið,
og tí var ráðiligast at taka land, áðrenn náttarmyrkrið seig yvir
Suðuroynna.
Nógvir bátar vóru úti henda dagin og fleiri
komu saman úti á sjónum og fylgdust so til lands.
Ymiskt var sum teir komu í land, summir komu
rættiliga beinir, meðan aðrir komu langt av leið; m. a. kom »Dalfossur«
úr Porkeri í Flesina á syðra armi á Trongisvágsfirði.
Ein av deksbátunum sum var Uttan Stein, var »Saturn«
á Gørðunum, og við honum var m.a. Esbern Holm í Vági. Teir stimaðu tvær
ferðir fram við "Búgvanum" um dagin í mjørkanum. Hann sigur, at teir
sótu á fiskileið til myrkt var um kvøldið. Tá teir fóru at sigla,
stimaðu teir fyrst eitt sindur út, áðrenn teir løgdu eysturyvir og
loddaðu seg eysturav og síðani norðuryvir.
Tað gekk drúgv tíð, áðrenn teir komu í land, og
teir kendu ikki beinan vegin hvar teir vóru staddir, men tá ein løta var
liðin, vóru teir greiðir yvir, at teir vóru komnir inn í Lítlu Dímun.
Síðani hildu teir leiðina móti Porkerisnesi, og tá teir nærkaðust, reiv
eitt lítið sindur í, so teir sóu fýrin. Teir komu á Vág út ímóti
midnátt.
Ein annar vágbingur, sum var á útróðri við »Cheerfull«
henda dagin, var Ove Leo. Hann sigur, at teir vóru eisini staddir Uttan
Stein, men fóru seinrapartin at stima móti landi, og Jóan Petur Joensen,
sum var formaður, stýrdi, motorpassarin stóð við »regulatorin«, meðan
allir hinir stóðu á bógnum og hildu útkikk; tá teir høvdu siglt nakað,
hóma teir brot fyri framman og rópa um at »dreyga« vesturyvir, men tað
gjørdi róðursmaðurin ikki, hann mól róðrið, so skipið snaraði
eysturyvir, og tað var teirra bjarging, tí teir vóru komnir inn á
boðarnar við eystara enda á Sumbiarhólmi, so um teir høvdu malið
vesturyvir, komu teir undir brotini frá boðunum, og so var eingin
bjarging.
Onkur av Vágsbátunum kom í land undir
Beinisvørði, og onkur mundi farið í briminum á Akrabergstanga; teir
máttu bakka frá aftur, og onkur annar var eisini illa staddur við
Sumbiarhólm.
Í Porkeri komu allir bátarnir aftur um kvøldið
uttan »Búgvin«, men í Vági vóru fleiri ikki komnir, tá tað leið út ímóti
midnátt, men teir komu tá allir uttan »Leif«; í Lopra var tað
maskinbáturin »Tusk«, ið ikki kom aftur um kvøldið. Tá vóru fólk farin
at kenna órógv um bátarnar, og » Smiril« , sum lá á Vági, og ein bátur,
sum at »Hjalmar« fóru at leita, men teir sóu einki og vóru eisini illa
staddir í mjørkanum. Dagin eftir vóru betri líkindi, og tíðliga
tórsmorgunin kom »Leif« á Vág. Tá teir ikki vóru greiðir yvir, hvar teir
vóru, kastaðu teir akkerið um náttina, men tá tað lýsti í, lógu teir út
fyri Vágsfirði. »Búgvin« og »Tusk« vóru framvegis ikki komnir morgunin
eftir, og tí fóru nógvir bátar at leita eftir teimum. Aftan á middag
dagin eftir frættist, at »Tusk« var komin til Skopunar. Við »Tusk« vóru
4 menn á útróðri, Johannes Nielsen og synirnir Johan og Meinert og so
Jens Sofus Vestergaard, allir úr Lopra. Teir høvdu sett línu um
morgunin, og fóru so at halda snørið, meðan línan stóð; men so kom
mjørkin, og teir funnu ikki línuna aftur. Fóru síðani at leita eftir
landi, men kumpassin hevur svikið, tí teir eru farnir vestur gjøgnum
Reystina í kyrrindunum, tí tað var rættiliga slætt, og so norður við
Suðuroynni vestanfyri. Dagurin leið og kvøldið kom, men teir fingu ikki
fatur í landi; tá náttin kom, løgdu teir stilt, og tá lýsti morgunin
eftir, fóru teir aftur at sigla og komu inn til Skopunar. Har avreiddu
teir fiskin, fingu bensin og hildu so leiðina suðuryviraftur; kl. 11
tórskvøldið 22. komu teir aftur til Lopra. Hesar upplýsingar hevur Hans
Andersen útvegað.
»Búgvin« var framvegis ikki afturkomin, og
leitingin gav einki úrslit, samstundis sum tað frættist, at ymiskt var
rikið upp á land í Sumba, sum kundi stava frá »Búgvanum«, og tí brustu
vónirnar um, at tey sum fyrr høvdu mist so nógv, heldur ikki hesa ferð
skuldu síggja nakran av sínum kæru aftur á líivi. Ein deksbátur úr Vági,
»Føringur«, sigldi fram við »Búgvanum«, tá hann fór til lands, og tá
stóðu teir við snørið; men »Búgvin« kom ikki aftur; teir bóru ikki boð í
bý.
Hvussu »Búgvin« kann vera farin, verða bert
gitingar, tí eingin veit frá einum at siga.
Sum longu nevnt halda menn, at rákið hevur sett
»Búgvan« longur inn vestur, enn teir hava roknað við, og meðan teir hava
siglt eysturyvir, eru teir helst komnir so nær Sumbiarhólmi, at teir
einki hava varnast fyrr enn teir vóru í vandasjógvi, tí sum nevnt, nógv
brim var við landið, og boðarnir við Sumbiarhólm vóru uppi, og mjørkin
var so tjúkkur, at ikki sást fram um stavn.
Í Sumba var eingin bátur á útróðri, tí tað var
ikki hugsingur um at flota bát fyri brimi, men tá tað kyrraði nakrar
dagar eftir vanlukkuna, drógu teir bát og fóru við nótakikara at hyggja
í vónini um at finna onkran av teimum sjólætnu aftur, men teir funnu
ongan. Fram við strondini í Sumba varð skipað fyri vaktarhaldi á tann
hátt, at menn skiftust um í bólkum at ganga vakt. Ein teirra, sum enn er
á livi, og sum var við at ganga vakt, var Jóhannes Vestergaard (Jóhannis
í Steinhúsinum) í Sumba. Jóhannis heldur, sum longu er nevnt, at tað,
sum rak á land í Sumba, og vrak sum sást flóta, ber boð um, at »Búgvin«
helst er farin við Sumbiarhólm. Hann sigur, at umleið klokkan tvey
náttina millum 26. og 27. februar, tók hann við vakt saman við Jósef
Kjærbo (Jósef Eystan Á) og Johan Andrias Kjærbo ; (Hanni hjá Hanni á
Gaddi); hesir eru báðir deyðir. Teir høvdu stóra lummalykt og karbidlykt
at lýsa við. Stutt eftir, at teir tóku við vakt, sóu teir, at eitt lík
sló upp á land, og teir fingu bjargað tí, og bóru tað niðan á bakkan.
Hetta var á einum staði, ið kallast Undir Fimmarajørð, áleið har sum
malarbrúgvin endar eystureftir. Við tað sama teir lýstu, kendi Jósef
Eystan Á, at tað var líkið av Petur Jensen (Petur í Hóli).
Ein ungur maður, Lars Kristiansen (í Kerinum),
kom teimum til hjálpar. Síðani vaktu teir fyri at fáa kirkjulykilin, og
líkið varð borið í kirkjuna. Stivlin var uppi á vinstra beini, men tann
høgri var burtur. Líkið var óskalað. Petur í Hóli hevði ur í lummanum,
og tað var steðgað umleið kl. 8.
Mikudagin 28. februar var bønarhald í Sumbiar
kirkju, og kirkjan var full av fólki. Líkið av Peturi í Hóli varð síðani
flutt við bili hjá Sumbiar kommunu til Lopra og haðani við postbátinum »Sigmundi«
til Porkeris, tí tá var vegurin millum Vág og Lopra ikki liðugur.
Sumbingarnir, sum høvdu verið við til at bjarga líkinum, og aðrir
sumbingar fylgdu við til Porkeris og bóru líkið í heimið í Hólinum, har
nógv fólk varð komið saman. Jóannis í Steinhúsinum sigur, at tað kendist
svárt at koma í heimið hjá Mikkalinu í Hólinum, nú hon hevði mist sonin
Petur og seks ommusynir. Hon segði fyri teimum, at Petur hevði biðið um
at fáa einar nýggjar hosur um morgunin, áðrenn hann fór, tí man visti
aldri, hvar man kom aftur at landi, sum hann tók til. Dagin eftir, 29.
februar, var jarðarferðin úr heiminum í Hólinum og í Porkeris kirkju.
Slík mongd av fólki hevði neyvan verið til eina jarðarferð í Porkeri
fyrr – Øll bygdin syrgdi, og fólk vóru komin úr øðrum bygdum til at
fylgja og fyri at vera við í sorgini. Teir, sum komu við líkinum, til
Porkeris, bóru tað eisini til gravar, og tað var Thulesen prestur, ið
hevði jarðarferðina, sum samstundis var ein minningargudstænasta yvir
hinar sjey bátsfelagarnar, sum komu at hvíla í vátu grøv. Thulesen
prestur bar fram hetta: Hvussu havið einaferð skal geva tey aftur, sum
har hvíla, og ølll tey, sum eru í grøvini og á havinum, skulu hoyra rødd
Harrans...
Teir sum sjólótust við »Búgvanum« vóru: Petur A.
Jensen, 44 ár, ógiftur, Michael Mortensen, 33 ár, giftur, Johan Müller,
27 ár, giftur, Danjal Jacob Müller, 32 ár, ógiftur, Poul Müller, 25 ár,
ógiftur, Petur Emil Djurhuus, 21ár, ógiftur, Michael Djurhuus, 19 ár,
ógiftur, Kjärlav Petersen, 17 ár, ógiftur.
7 teir fyrstu vóru av somu ætt, og tann
áttandi, Kjärlav Petersen, var úr næsta grannahúsi hjá Mikkalinu, har
fleiri av hinum høvdu sína dagligu gongd. Mikkalina í Hólinum, sum nú
var 83 ár; misti her sín seinasta son, sum eftir var og seks ommusynir;
mannin Mikkjal á Fossinum og tveir synir misti hon, tá »Heygabáturin«
gekk burtur í nov. 1904, og tá misti hon eisini tveir brøður og ein
bróðurson. Tá »Norðstjørnan« gekk burtur í mars 1910 doyði maður til
eina av døtrum hennara, Johan Úti á Klova, sum var faðir at Michael
Mortensen, ið nú sjólætst. Fleiri aðrir av hennara næstringum umkomust
eisini á sjónum.
Michael var giftur við Helenu á Miðjørð, og tey
áttu eina dóttur, Nancy.
Dagin fyri sum »Búgvin« gekk burtur, fór systir
til Helenu á Miðjørð til gravar, og tí var Michael ikki á útróðri tann
dagin. Petur í Hóli var heldur ikki á útróðri, tí hann var eisini við
til jarðarferðina; hann var elsti maður á »Búgvanum« og formaður; Lars í
Gjørðum var við sum formaður fyri hann henda dagin.
Petur í Hóli sigldi annars sum bestimaður við »Agnes
Louisu« , og Lars í Gjørðum var skipari.
Johan Müller (Amba) var giftur við Charlottu
uttan Heyga, og tey áttu ein son John, og hon bar tann næsta, Johan
undir belti. Johan Müller (Amba) var sjúkur týsdagin 20. februar, og tí
var svágur hansara Petur uttan Heyga við fyri hann.
Sámal Müller, bróðir til teir tríggjar,
sum hava eftirnavnið Müller, var við »Búgvanum« týsdagin, men bleiv
sjúkur og fór tí ikki til útróðrar ónsdagin.
Hvussu tey, ið varaðu av teimum 8, sum fórust
við »Búgvanum«, komu ígjøgnum slíka trongd, tað duga vit so illa at
fata, men eg trúgvi, at tað er tí tey hava gjørt, sum tað stendur í
Sálmi 55, 23. v.: Kasta tína byrðu á Harran, og hann skal halda tær
uppi!


text:
Trygging
Trygging er ein skipan, sum skal skapa eina fíggjarliga trygd móti vandum og óvissum, sum kunnu henda øllum. Eingin kann kenna allar teir vandar, ið raka kunnu hin einstaka. Til ber at tryggja seg móti einum ella øllum.
Trygging er tí í sínum uppruna ein skipan, har fleiri einstaklingar, sum eru útsettir fyri sama vanda, taka seg saman í bólk til tess at tryggja missin, ið ein ella fleiri av hesum einstaklingunum kann vera út fyri.
Trygging er ein elligomul skipan. Handilsmenn í Babylon høvdu tryggingar longu millum ár 4000 og 3000 f. Kr.
Heimsins elsta varðveitta lógsavn "Hammurapis Lóg" frá umleið ár 2000 f. Kr. hevur reglur um trygging av kamelfylgjum um oyðimerkurnar.
Í dag eru tað serliga privat feløg, ið taka sær av at bjóða sínum kundum tryggingar. Í Føroyum er best kendu tryggingarfeløgini Tryggingarfelagið Føroyar, Trygd og Føroya Lívstrygging.
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Bókin: "Trygging í Føroyum - Tryggingarsambandið Føroyar í fimti ár" útgivin av Tryggingarsambandið Føroya í 1991


text:
15. mai
15. mai er dagur 135 í árinum í tí gregorianska kalendaranum (dagur 136 um skotár). Tað eru 230 dagar eftur av árinum. Dagurin kallast eisini halvarðsøka eftir norska halgimenninum Hallvarði. Sagt verður, at ternan kemur á halvarðsøku.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2006 - FaroeJet flýgur sín fyrsta flogtúr, millum Kastrup Flogvøll og Vága Floghavn.
- 2013 - Barnagarðurin Eikilund lat upp á Kráarvegi í Vági, hann er 350 m2 til støddar og hevur 6 stovur.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1937 - Madeleine Albright, fødd í Prag, Kekkia. Fyrsti kvinnuligi uttanríkisráðharri í USA, 1996 - 2001. Professari og søgufrøðingur.
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1929 - Søren Henrik Theodor Sørensen, Føroya próstur 1878-84.


text:
Leivur Frederiksen, ítróttarritstjóri í Kringvarpi Føroya, metir her um dystirnar í 27. umfari í EFFO-deildini, ið verða spældir leygardagin 25. okt.
Úr savninum hesaferð hava vit funnið leikskránna, ið varð útgivin í samband við HM-undankappingardystin 1. sept. 2001, millum Føroyar og Luksemborg
Fótbóltslógin er umsett frá "Laws of the Game", sum FIFA hevur útgivið. Hesar lógir eru galdandi frá 1. januar 2014
Í FSF Álmanakkanum 2014 er yvirlit yvir landsdystir, landskappingardystir og onnur tiltøk, ið Fótbólts- samband Føroya skipar fyri í hesum árinum
Gentur U19: UEFA-kapping í Føroyum


text:
George Michael
George Michael (føddur Georgios Kyriacos Panayiotou, grikst: ΓeώpYιoς Kupιάkoς ΠavaYιώtou, 25. juni 1963 í London) er ein enskur sangari, sangskrivari, tónleikari og tónleikaprodjúsari og úr London. Pápin er griskur kyprioti og mamman er ensk. George Michael gjørdist heimskendur, tá hann og skúlavinmaður hansara Andrew Ridgeley vóru poppduo'in Wham!. Fyrsta staklag hansara sum einstaklingur var Careless Whisper, sum seldi yvir 6 milliónir um allan heimin. Hann hevur vunnið sera nógvar heiðurslønir tey 30 árini, hann hevur verið virkin innan tónleikalívið. George Michael gevst við konsertferðum í 2008. Fyri ikki at framføra fyri einum hálvtómum leikvølli í 2008, gav poppkongurin ókeypis atgongumerki til fólk í Danmark. "Høvuðsorsøkin er, at eg eri nú 45 ára gamal. Eg haldi at popp tónleikur eigur at vera fyri ungdómin, og ikki ein roynd í at halda út", segði George Michael. Hóast George Michael ikki verður nógv at síggja fyri almenninginum í framtíðini, so leggur hann tó ikki tónleikin heilt á hillina.


text:
Franska Kollveltingin
Tann franska kollveltingin (1789-1799) er ein stórhending í tí fronsku søguni. Kollveltingin var í tíðarskeiðnum 1789-1799. Tað byrjaði tann 17. juni, tá umboðini fyri borgararnar (triðja stættin), saman við aðalinum, gjørdu uppreistir. Tað var tá ið kongur ætlaði at leggja skatt, á allir tríggir stættirnar. Aðalin vildi minka um kongsins vald, og stevndi tí tjóðartinginum á fund. Sjáldan vóru allir tríggir stættirnir samlaðir á tingfundi, og triðji stættur var oftast í minna tali, men hesa ferð var øðrvísi. Oddamennirnir í triðja stætti slóu nevan í borðið. Tey høvdu borgarir í París við sær, og tann 14 juli byrjaði stormurin á, og hertøkan av Bastilluni. Og í 1793 valdaði ræðuligt óskil í Fraklandi. Kongadømi varð tikið av, og lýðveldi stovnað.
Samanborið við onnur kríggj, vórðu ikki so nógv avrættað gjøgnum tað fronsku kollveltingina. Tað er trupult at siga akkurát hvussu nógv mistu lívið, men tey siga, at har vóru uml. 30-40.000 fólk sum doyðu, og 10.000 av teimum doyðu í fongslinum.
Innihaldsyvirlit
Hendingarøð[rætta | rætta wikitekst]
- 14. juli 1789: Uppøst mannamúgva í París herjar á Bastilluna og kollveltingin byrjar.
- 27. august 1789: Mannarættindayvirlýsingin.
- 1790: Ludvík 16. góðtekur nýggju stýrisskipanina.
- 1791: Ludvík 16. og Maria Antoinette royna at flýggja úr París, men verða tikin.
- 1792: Tjóðartingið tekur av kongsveldið.
- 1793: Ludvík 16. hálshøgdur í falløksini í januar; Maria Antoinette í oktober.
- 1793-1794: Ræðslustýri Maximilien Robespierres.
- 1794: Robiespierre handtikin og avrættaður í juli. Ræðslustýrið endar.
- 1795: Nýggj grundlog - Directoireskipan kemur í gildi.
Ludvík 14. kongur[rætta | rætta wikitekst]
Franska samfelagið var býtt í tríggjar stættir. Hesar stættir høvdu áður verið savnaðar á einum stættartingi, men í 17. øld hevði kongur tikið ræðið. Skattur, lógir og alt um kríggj og friðarsamráðingar hevði hann um hendi. Í 1660 ráddi Ludvík 14. kongur yvir 24 milliónum fólkum. Um hesa tíðina vóru bara 5. mió fólk í Bretlandi, og um 4000 fólk í Føroyum. Frakland var eitt sera fínt í búgvið land, við nógvum lærdum fólki. Einaveldið var sterkast, tá Ludvík 14. sat við ræðið. Hann helt fast, við at hann hevði fingið valdið beinleiðis frá Gudi. Ludvík 14. dámdi best at liva í marglæti og stuttleika. Hovfólkið hjá Ludvíki 14., kappaðist um at gera kongi best, so tey møguliga kundu fáa týdningarmikil størv. Hóast tað, til tíðir, var hart og ikki stuttligt, so gjørdi tey sítt besta, og kappaðust um at fáa loyvi at sita við borðið hjá kongi.
Stættir[rætta | rætta wikitekst]
Í Fraklandi vóru borgararnir býttir í tíggjar stættir. Hesar stættirnar vóru kallaðar 1., 2. og 3. stættir. Í 1. stætti er kongurin, og í 2. stætti er aðalin og prestarnir. Í 3. stætti vóru handilsfólk, bóndar og ídnaðararbeiðsfólkini. Stættirnir verða lýstir í eini pyramidu, har kongur er ovastur, og síðani koma 2. og 3. stættur. Tað sum er hugskotið við tí, er at vísa tað, at tey sum eru uppi yvir tær í pyramiduni ráða yvir tær, og harafturímóti, tey sum eru undir tær, ræðir tú yvir. Stættamunur varð í nógvum londum, men áðrenn fronsku kollveltingina var Frakland tað besta dømi um stættarmun.
Avrættingin[rætta | rætta wikitekst]
Ein kaldan morgun í januar 1793, varð Ludvík 16. koyrdur á avrættingarpallin á Place de la Revolution (Place de la Concorde). Vápnaðir hermenn fylgdu vogninum, og á avrættingarpallinum stóðu fólk við trummum til reiðar at doyva rópini frá kongstrúgvum viðhaldsfólki. Handlarnir vóru latnir aftur, og á gøtunum stóðu fólk tigandi og hugdu at. Presturin sigur frá, at tá ið fylgið kom til avrættingarstaðið, steig Ludvík treystliga upp á pallin og segði: ,,Eg eri sakleysur, men eg fyrigevi teimum, sum hava dømt meg’’. Nú hoyrdist trummusláttur, og kongur varð drigin upp í giljotinuna, undir knívin, fólk vórðu hálshøgd við. Í einum høggi varð høvdið av, og har gjørdist deyðatøgn. Aftaná eina løtu rungaðust rópini, og tað ljóðaði: Leingi livi lýveldið. Tey fóru nú at dansa um pallin, og øll sungu tjóðsangin.
Kollveltingin uttanlands[rætta | rætta wikitekst]
Kollveltingin ávirkaði viðurskiftini í øðrum londum. Fraklendingar lovaðu at styðja Wolfe Tone í Írlandi, sum stríddist fyri loysing frá Stóra Bretlandi, um hann gjørdi uppreistur ímóti stjórnini. Uppreisturin miseydnaðist, Tone varð handtikin og beindi fyri sær. Bretski forsætisráðharrin William Pitt kvíddi fyri, at fronsk herlið kundu leypa á Bretland úr Írlandi. Hann noyddi írska tingið at góðtaka eitt samveldi, og bæði londini vórðu formliga sameind í 1800.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Heimssøga 1 (Bók)
- Heimssøga 2 (Bók)


text:
Svarti snigil
Svarti snigil (frøðiheiti - Arion ater) er best kendi landsnigil her á landi. Svarti snigil verður 100-120 mm langur. Hann er svartur um kroppin, og húðin er rukkut og hál av slími. Kroppurin er avlangur og tjúkkastur um miðjuna. Á høvdinum eru 4 liðilig horn. Tey tvey longstu hornini bera eyga á endanum. Snigilin tevjar við hinum báðum hornunum.
Innihaldsyvirlit
Liviøki[rætta | rætta wikitekst]
Svarti snigil sæst bæði við hús, í bø og haga; men svørtu sniglarnir við hús eru morlittir ella reydligir. Svarti snigil er vanligur á graslendi í bø og haga, har skuggi er.
Føði[rætta | rætta wikitekst]
Svarti snigil etur bleytar plantulutir og eisini soppar. Hann tolir eisini eitursoppar. Á tunguni eru smáar, hvassar tenn, so hon er góð at ríva matin sundur við. Við hesi hvøssu rívitungu skaðar snigilin plantur; men hann er tó ikki mettur at vera skaðadjór.
Nøring[rætta | rætta wikitekst]
Svarti snigil verpur ljós egg, og hann verpur tey í eina holu í moldini ella í vátligt leyv. Áðrenn veturin kemur, doyggja teir gomlu sniglarnir. Eggini og ungarnir liggja í jørðini og liva veturin av.


text:
Brigitte Bardot
Brigitte Anne-Marie Bardot (fødd 28. september 1934 í Paris) er ein fronsk sjónleikarinna, songkvinna, modell og djóraverndaraktivistur. Hon var ein av kendastu sex-symbolunum í 1950-árunum og 1960-árunum. Í 1969 gjørdist útsjónd hennara tað almenna andlitið á Marianne, sum er eitt franskt tjóðareyðkenni, ið umboðar frælsi. Áður hevði tað bert verið ókendar kvinnur, ið vóru avmyndaðar sum Marianne, Bardot var tann fyrsta kvinnan ið legði andlit til hana. Hon byrjaði sína lísleið sum sjónleikarinna í 1952, og eftir at hon hevði spælt við í 16 vanligum skemtifilmum við avmarkaðari útbreiðslu uttanlanda, o gjørdist hon heimskend í 1957, tá hon spældi høvuðsleiklutin sum tann 18-ára gamla Juliette í filminum Og Gud skapaði kvinnuna (Et Dieu… créa la femme).


text:
South Park
South Park er ein amerikonsk kult sjónvarpsteknirøð. South Park, sum snýr seg um fýra smádreingir í býnum av sama navni í Colorado, hevur skapt stóra øsing líka síðani røðin byrjaði í 1997. Men, sum so ofta er støðan við øsandi tilfari, hevur hetta skapt ein stóran skara av kult fjepparum. Teir báðir menninir handan South Park, Matt Stone og Trey Parker eru kendir fyri at arbeiða við ymisku pørtunum heilt til freistina soleiðis, at teir fáa tikið nýggjastu samfelagsmenningina við.
Tey fyrstu fimm árini, varð Kenny, ein av høvuðspersónunum, dripin á mangar ymsar groteskar hættir – og altíð við útsøgnini "Oh my God, they killed Kenny!" í kjalarvørrinum. Men so aftan á fimm ár, máttu Trey Parker og Matt Stone gera ein nýggjan persón, tí teir høvdu ikki fleiri hugskot til, hvussu Kenny skuldi doyggja. Teir manglaðu kreativa inspiratión.
Hóast hyggjararnir verða noyddir at síggja tríggjar lýsingar í hvørjum parti, so man tað óivað koma væl við, at søgan um lívið hjá teimum fýra dreingjunum nú verður tøk á netinum – fullkomiliga ókeypis og lógligt. Tað er almenna heimasíðan hjá South Park røðini, ið hevur gjørt partarnar tøkar fyri øll at heinta. Heimasíðan er www.southparkstudios.com.
South Park hevur gjørt gjøldur úr jødum, katolikkum, mormonum, gudloysingum og nógvum, nógvum øðrum.
Aldursmark[rætta | rætta wikitekst]
Kanada - 18 ár
Nýsæland - 16 ár
Pólland - 18 ár
Skandinavia - 15 ár
Stóra Bretland - 15 ár
Týskland - 16 ár
Ungarn - 18 ár
USA - 18 ár
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Gary Oldman
Gary Leonard Oldman, føddur 21. mars 1958, er ein bretskur sjónleikari, leikstjóri og tónleikari. Hann hevur spælt við nógvum filmum, eitt nú hevur hann spælt leiklutin sum Sid Vicious í Sid and Nancy, Joe Orton í Prick Up Your Ears, Lee Harvey Oswald í JFK, Dracula í Drakula filminum hjá Bram Stoker frá 1992, Drexl Spivey í True Romance, Norman Stansfield í Léon: The Professional, Ludwig van Beethoven í Immortal Beloved, Sirius Black í Harry Potter filmsrøðini, James Gordon í Batman filmsrøðini hjá Christopher Nolan og sum George Smiley í Tinker Tailor Soldier Spy.


text:
Henri Matisse
Henri Matisse føddur Henri-Émile-Benoît Matisse (31. desember 1869 – 3. november 1954) var franskur listamálari og grafikari.
Matisse varð føddur í Le Cateau-Cambrésis í Norðurfraklandi, pápi hansara var kornsølumaður. Matisse varð upprunaliga útbúgvin sum løgfrøðingur. Eftir løgfrøðislesnaðin starvaðist hann í nøkur ár á einari advokatskrivstovu og sum frítíðaráhugamál byrjaði hann at tekna. Í 1890 fekk hann blindtarmsbruna, og meðan hann royndi at koma fyri seg aftur eftir sjúkuna, málaði hann sínar fyrstu málningar.
Í oktober 1891 fór hann aftur til Paris fyri at lesa list. Hann royndi at sleppa inn á École des Beaux-Arts í 1892, men kláraði ikki upptøkuroyndina. Síðn fór hann á fleiri málaraskeið og seinni sama ár gjørdist hann næmingur hjá Gustave Moreau. Í mars 1895 eydnaðist tað honum at sleppa inn á École des Beaux-Arts.
Hann giftist í januar 1898 við Amélie Noémie Alexandrine Parayre, tey fingu synirnir Jean (1899) og Pierre (1900). Áðrenn tað átti hann dóttrina Marguerite Emilienne í september 1894.
Tá hann var 25 ára gamal málaði hann eina mynd sum eitur ”La liseuse” / ”Lesandi kvinna”, sum gjørdi hann kendan orsakað av tí einfalda stílinum, sum hann málaði við. Hann gekk høgt upp í komposisjón og brúkti sterkir litir. Hann hevði sín egna listaskúla tíðarskeiðið 1908-1911. Seinni ferðaðist hann runt í Evropa og Afrika har hann sýndi verk síni fram.
Eftir seinna heimskríggj gjørdist Matisse sjúkur av krabbameini og kundi tí ikki standa við sítt staffeli og mála. Tí fór hann í gongd við at klippa og klistra myndir / découpage, sum hann eisini gjørdist kendur fyri. Hann hevði eitt hjálparfólk at hjálpa sær við hesum arbeiðnum. Hann helt fram við at klippa og klistra til hann andaðist í Nice hin 3. november 1954. Hann gjørdist 84 ára gamal.
Í Nice er eitt Henri Matisse savn í býarpartinum Cimiez, 164 Av. des Arènes de Cimiez, har ið útgrevstir frá fornøldini eisini eru at finna.


text:
Tróndur Patursson
Tróndur Sverri Patursson (føddur 1. mars 1944 í Kirkjubø) er listamaður, myndahøggari, sjófarari og ævintýrari. Hann hevur fleiri ferðir siglt á heimsins høvum við sjófararanum Tim Severin, eitt nú í 1993, tá teir sigldu frá Kina til Amerika á einum bambusflaka. Túrurin vardi 106 dagar. Ferðin gav honum íblástur til at gera "Kosmiska rúmið". Í 2013 gjørdi Kringvarp Føroya eina sending um Trónd Patursson, har tey m.a. fylgdu við honum til Nordic Cool framsýningina í Kennedy Center í USA. Hin 15. januar 2014 varð Tróndur heiðraður við Mentanarvirðisløn Landsins, sum er á 150.000 krónur og harvið størsta føroyska mentanarheiðurslønin.[1] Handanin fór fram á hátíðarhaldi í Stóra Pakkhúsi í Vági.
Innihaldsyvirlit
Lívsleið sum listamaður[rætta | rætta wikitekst]
Tróndur er ein viðurkendur listamaður, hann er eksperimenterandi, arbeiðir nógv við glasi, jarni og kopari. Hann hevur m.a. prýtt sølumiðstøðina SMS í Havn, Gøtu kirkju, Katólsku kirkjuna í Havn og Tornbjerg kirke í Odense. Tróndur var í læru til listamálara hjá Ingálvur av Reyni, síðan fór hann til Danmarkar, har hann fekk undirvísing hjá Hans Christian Høyer á Glyptotekinum. Í 1966-67 gekk hann á Norges Kunsthåndværkerskole. Eina tíð lærdi hann hjá Ståle Kyllingstad. Hann gekk í trý ár á Statens Kunstakademi í Oslo. Í 1972 hevði hann sína fyrstu serframsýning í Listasavni Føroya.
Tróndur hevur havt fleiri framsýningar í øðrum londum. Í februar 2013 hevði hann eina framsýning á John F. Kennedy Center for the Performing Arts;[2] tað var ein installasjón, sum á enskum nevndist “Migration,” og vísti fram umleið 90 stórir havfuglar úr litaðum glasi, sum hungu uppi í tí stóra rúminum í Kennedy Sentrinum í Grand Foyer vindeygannum á einari norðurlendskari framsýning, ið nevndist Nordic Cool 2013.[3]
Heiður[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ in.fo, Tróndur fekk mentunarvirðislønina
- ↑ Kennedy-center.org
- ↑ Facebook.com The John F. Kennedy Center for the Performing Arts


text:
23.10.2014 - 16:13
Flutti heim og valdi at búsetast í Klaksvík
Ragnar Ludvig er tvørámaður í sinn og skin. Í 2010 flutti hann heim úr Oslo og í summar valdi hann saman við konu og børnum at búsetast í Klaksvík. Hetta var eitt tilvitað val tí eftir at hava mett um kostnað at búsetast kom hann til tað niðurstøðu at tað var munandi bíligari og lættari sum familja at seta búgv í Klaksvík enn tað er m.a. í Tórshavn.
Samgongan samd um kósina fram móti politiskari semju um fiskivinnupolitikkin
Tjóðveldi og Framsókn vilja við lóg taka øll uttanríkismál undir føroyskt ræði Tjóðveldi og Framsókn hava lagt lógaruppskot fyri Løgtingið um, at Føroyar frá nýggjárinum taka ø
Skúlabyggingin í tryggari legu
23.10 - 05:43
Kvikk landarKvikk landar hósmorgunin.


text:
Býarvøksur
Býarvøksur er at fólk flyta av bygd og til býir og búseta seg har. Orðið urbanisering kemur av latínska orðinum urbs, sum merkir býur. Tað merkir, at fólkið flytur av landinum og inn í býirnar. Grundin til hesa flytning er, at menniskju skifta frá 1. vinnu (framleiðir rávøru, t.d. landbúnaður og fiskiveiða) til 2. vinnu (virkar rávøruna ávegis ella til lidna vøru. Hon er ofta ídnaður) og serliga til 3. vinnu (hon veitir okkum tænastu, har vit ikki megna sjálv at gera hetta arbeiði, ella vit vilja sleppa undan. T.d. útbúgvingarverkið, handlar, flutning og heilsuverkið). Henda gongdin elvir til, at fólk flyta saman í býir at búgva. 2. vinna økir um býirnar, tí at virkini ofta verða sera stór og hava tí nógv fólk í vinnu. Tey vilja helst búgva í rímiligari nánd av arbeiðsplássinum, og somu fólk verða kundar hjá tænastuvinnuni. Urbaniseringin í ídnaðarlondunum er tí ein nátúrlig avleiðing av broytingunum í vinnulívinum.


text:
Ringanna Harri (filmstriologi)
Ringanna Harri (á enskum: Lord of the Rings) er ein filmstriologi, ið er gjørd eftir skaldsøguni eftir J. R. R. Tolkien av sama navni. Søgan gongur fyri seg í ævintýrheiminum Miðgarði.
Filmarnir vórðu produseraðir undir leiðslu av Peter Jackson og útgivnir av New Line Cinema. Hetta er ein av dýrastu filmframleiðslum í søguni, við eini fíggjaætlan uppá 270 milliónir amerikanskar dollar, projektið vardi meir enn átta ár og filmingin fór fram í Nýsælandi, heimlandi Peter Jacksons.
Ringanna Harri var ein stór fíggjarlig suksess og filmarnir liggja sum nr. 11, 5 og 2 á listanum yvir filmar við flest inntøkum. Filmarnir hava tilsamans vunnið 17 Oscars.
Filmarnir[rætta | rætta wikitekst]
Filmarnir komu út í tíðarskeiðinum 2001-2003.
- 2001: Ringliðið ("The Fellowship of the Ring")
- 2002: Tey bæði tornini ("The Two Towers")
- 2003: Kongurin kemur aftur ("The Return of the King")


text:
Loðpílur
Loðpílur (Salix lanata) er ein lágvaksin, leyvfellandi runnur av pílafamiljuni. Hann er eyðkendur við sínum hvílodnu bløðum á báðum síðum. Loðpílur blómar tíðliga, fyri leyvskot á vári. Hann er einkyndur, hann- og honplantur hvør sær. Blómurnar eru langir, ljósagulir reklar. Loðpílur er stundum krúpandi, stundum upprættur har hann fær frið, upp til 1,5 - 2 m. hædd.
Upprunaøki: Loðpílur finst í Norður-Europa og Norður-Asia, frá Íslandi heilt eystur til Siberia, men vegna seyðabit er hann nú sjáldsamur í Føroyum og Skotlandi. Eitt undirslag, Salix lanata richardsonii finst í Norður-Amerika men hvørki hesin ella Salix lanata finst í Grønlandi.
Loðpílur í Føroyum: Nú er loðpílur bert funnin í tveimum støðum i Føroyum, í Streymoy og Borðoy, men talið av plantum í hesum støðum, óatkomuligt fyri seyði, ber boð um at hann hevur verið vanligur vøkstur, áðrenn seyður kom til landið. Føroyski loðpílurin er ein krúpandi runnur, hvørs greinar liggja 1 til 2 metur fram eftir jørð, fyri síðani at benda teir síðstu 20-30 sentimetrarnar upp í loft; og bløðini her gerast ikki so loðin sum aðrastaðni, t.d. í Noregi.


text:
Hans Jákupsson Debes
Hans Jákupsson Debes (1723-1769) var løgmaður í Føroyum 1755-1769. Hann var bóndasonur, ættaður av Oyri, borin í heim í 1723. Hann las í ungdómsárum við lærda háskúlan í Keypmannahavn og gjørdist løgmaður Føroya í 1755. Eftir hann eru tvey rit um føroysk viðurskifti: "Beskrivelse over Agerdyrkningen paa Færøerne" (1763) og "Kort underretning om Indbyggernes Handelsmaade paa Færøe" (1766). Aftast í hesi bók finna vit eina lítla yrking, "En enkemands Nattetanker ved sin Hustrues Grav", yrkt, tá kona hansara var deyð í barsilssong. Sjálvur doyði Debes í 1769.
Gilli | Sjúrður | Símun | Dagfinnur Halvdanarson | Haraldur Kálvsson | Roald | Jørundur Skógdrívsson | Tórmóður Sigurðsson | Andras Guttormsson | Guttormur Andrasson | Jógvan Heinason | Ísak Guttormsson | Pætur Jákupsson | Tummas Símunarson | Zakarias Tormóðsson | Jógvan Justinusson | Jógvan Poulsen | Balzer Jacobsen | Jógvan Poulsen | Jákup Jógvansson | Jóhan Hendrik Weyhe | Sámal Pætursson Lamhauge | Hans Jákupsson Debes | Thorkild Fjeldsted | Jacob Hveding | Johan Michael Lund | Jørgen Frantz Hammershaimb


text:
Lívfrøði
Lívfrøði (biologi) er læran um lív. Grikska orðið, biologi, er samansett av orðunum bio, sum merkir liv og logos, som merkir vitan ella frøði. Lívfrøðin fevnir sera vítt, og fleiri øki verða ofta roknað sum sjálvstøðugar vísindagreinir.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Lívfrøðin kann førast aftur til gomlu grikkarnar. Serliga Aristotele (384 f.Kr. - 322 f.Kr.) eygleiddi nógv dýr og plantur. Hann bólkaði og setti fram ástøðir. Í 1600-talinum var mikroskopið uppfunnið og framdi hetta eina kollvelting innan økið. Til bar nú at síggja kyknur, bakteriur og annað. Í 1859 gav Charles Darwin bókina On the Origin of Species út og legði harvið lunnar undir læruna um lívmenningina.
Í 20. øld varð funnið útav, at arvaeginleikarnir liggja goymdir í lítlunum kromosomunum, og nógv framstig vóru síðani gjørd innan arvalæruna, sum t.d. at kromosomini eru ein dupultspiralur, sum nú verður nevnt DNA.
Høvuðsøki innan lívfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Innan lívfrøðina eru nógvar lærugreinar savnaðar:
- á atom- og mýlisstigi eru mýlsk lívfrøði, lívevnafrøði og í ávísan mun arvafrøði.
- á kyknustigi er kyknulæra og smáverulívfrøði (mikrobiologi).
- á fleirkyknustigi er lívsvirkisfrøði, kropsbygnaðarlæra (anatomi) og vevnaðarlæra.
- tá talan er um menning (ontogeny) av verum eitur lærugreinin (developmental biology).
- tá talan er um arvafluting millum foreldur og avkom eitur lærugreinin arvafrøði.
- á tí stigi sum viðgerð atburðin hjá bólkum av verum er atferðarfrøði.
- á tí stigi sum viðgerð búfjøld (population) er (population genetics).
- (systematikk) og (taksonomi)
- tá talan er um búfjøldir og teirra umhvørvið hava vit vistfrøði og lívmenning (evolutión).
- og meira spekulativ vísindi eru xeno-lívfrøði, sum viðger lívið uttanfyri jørðina.
Týdningarmikil fólk[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
[rætta | rætta wikitekst]


text:
Sahara
Sahara er størsta oyðimørkin í heiminum. Sahara er næstan so stór sum øll Evropa, hon tekur triðingin úr Afrika (9,100,000 km²). Sahara røkkur eystan úr Reyðahavi og vestur í Atlantshavi, norður at Atlasfjøllunum og Miðjarðarhavinum og suður at Sudan, nakað suður um 20 stig á norðurbreidd. Her veksur næstan einki.
Veðurlagið í Sahara er sera heitt, tí har sær sólin hvønn einasta dag frá morgni til myrkurs frá skýleysum himli. Hitin verður tí óførur um dagin, eini 45-50 °C (113-122 °F) stig í skugganum. Veðurlagið í Sahara er sera eins alt árið, tí hvør dagur er sólardagur, og hvør dagur er regnleysur. Í teimum flestu støðum ganga fleiri ár ímillum hvørt ælið. Fjøllini Tibesti (í Libya) og Ahaggar (í Algeria) koma upp í 3.000 metra hædd, tey eru heldur svalligari at búgva í enn niðri á háslættunum, og har uppi kemur ikki so lítið av avfalli. Har eru tí fleiri vala bygdir.
Seinastu árini hevur Saharaoyðimørk etið seg longri og longri suðureftir, og nógv gott beitilendi er vorðið oyðimørk. Fá fólkasløg hava lagað seg til at búgva í Sahara. Eitt av hesum harðbalnu fólkasløgum eru tuaregar, sum í øldir hava livað sum flakkfólk og eru gitnir fyri at fara langar leiðir ígjøgnum oyðimørkina á marknaðirnar við salti.


text:
12. november
12. november er dagur 316 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 317 um skotár er). 49 eru dagar eftir av árinum.
12. november. Torkil. Teir vita ikki um nakað halgimenni við hesum navni, men tað er komið við í danskar álmanakkar frá 1725. Navnið er norrønt og er samansett av gudsnavninum Tórur, og Ketil, sum merkir hattur ella hjálmur. Vanligur fyrsti liður í mongum staðarnøvnum í Føroyum. Torkil er eitt av teimum fáu persónsnøvnunum, sum er funnið á rúnarsteini í Føroyum (í Sandavági).


text:
Shenouda III
Shenouda III Pávi (føddur 3. august 1923 í Asyut, Egyptaland, doyði 17. mars 2012) var frá 1971 til deyðadag hansara pávi og patriarkur í Alexandria og harvið ovasti í teirri koptisku ortodoksu kirkjuni um allan heim.
Shenouda III Pávi[rætta | rætta wikitekst]
Koptiski pávin Shenouda III [ʃeˈnuːdæ] millum manna nevndur 'Baba Shenouda' var koptiskur pávi í 40 ár, 4 mánaðir og 4 dagar frá 1971 til 2012. Hann var fyrr nevndur Nazeer Gayed Roufail.
Eftirmaður hansara er Theofilos II millum manna nevndur 'Baba Taodros'.
Almenna tign hansara var Pávi í koptisku ortodoksu kirkjuni í Alexandria, pávi av Aleksandria og patriarkur í øllum Afrika í heilaga sætinum hjá sankta Markusi evangelisti.


text:
Kris Kristofferson
Kristoffer "Kris" Kristofferson (* 22. juni 1936) er ein amerikanskur tónleikari, sjónleikari og sangskrivari. Hann er kendur fyri hitt sum "Me and Bobby McGee", "For the Good Times", "Sunday Mornin' Comin' Down", og "Help Me Make It Through the Night".
Kris Kristofferson hevði konsert í Ítróttarhøllini á Hálsi tann 1. apríl 2007.
Í 2013 sang hann duet við Hallur Joensen á fløguni hjá Hallur: Hallur with Stars and Legends.
Innihaldsyvirlit
Studio-útgávur[rætta | rætta wikitekst]
1970'ini[rætta | rætta wikitekst]
1980'ini[rætta | rætta wikitekst]
1990'ini[rætta | rætta wikitekst]
2000-árini[rætta | rætta wikitekst]
2010'ini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Leinki úteftir[rætta | rætta wikitekst]
- Almenn heimasíða.
- Kris Kristofferson á IMDb, The Internet Movie Database.


text:
Burma
Burma (burmesiskt: Pyi-daung-zu Myan-ma Naing-ngan-daw), eisini nevnt Myanmar, er eitt land í Suðurasia við umleið 55 millionum íbúgvum. Burma hevur mark við 5 lond: Í vesturi hevur Burma mark við Bangladesj og India, í norðri við Kina, í eystri við Laos og Teiland. Burma er sera fátækt land, sjálvt um tað hevur náttúruríkidømi, so er tað eftirland á næstan øllum økjum. Heilsuskipanin í Burma er tann ringasta í heiminum, WHO setti Burma sum nummar 190 á einum lista yvir lond bólkað eftir hvussu góða heilsuskipan tey høvdu. FN hevur boðað frá barnaarbeiði, sølu av menniskjum og manglandi tælufrælsi. Umheimurin veit lítið um Burma, sum hevur staðið í skugganum av máttmiklu grannalondum sínum Fólkalýðveldi Kina, India og Teilandi. Høvuðsstaður er Naypyidaw og høvuðsmálið er burmesiskt. Størsti býur er Rangoon. Við ein vídd á 676,578 km2 er Burma 40. stórsta landi í heiminum.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Í 16. øld royndu tveir sterkir valdsharrar at byggja eitt stórt ríki í Burma. Fyrst í 16. øld var Burma í nógvum smáríkjum. Í 1531 gjørdist Tabinshwehti (1512 - 1550) kongur í einum ríki, nevnt Toungoo, sunnarlaga í landinum. Frá 1535 tók hann valdið yvir fólkinum, sum helt helt til á Irrawaddy-oyrunum, og hann tók eisini Pegu, høvuðsstaðin í kongsríkinum Mon fyri sunnan og gjørdi hann til høvuðsstað í ríkinum. Stutt eftir tók hann kongsríkið Pagan fyri norðan, men kom ikki so langt, at hann fekk lopið á Teiland, tí hann doyði í bardaga við monfólkið, sum hevði gjørt uppreistur. Í 1551 bardi svágur hansara Bayinnaung uppreisturin niður og arvaði trúnuna. Hann var mætastur av øllum burmesiskum hertakarum og tók Teiland; men meðan hann var á herferð, gjørdu fólk í høvuðsstaðnum Pegu uppreistur og løgdu stórar partar av býnum í oyði. Heimafturkomin knústi hann uppreisturin og endurreisti býin í miklari dýrd.
Tá ið landið fekk sjálvræði frá Stóra Bretland í 1948, løgdu myndugleikarnir seg eftir at føra ein politiskan og búskaparligan avbyrgingarpolitikk, sum hevur gjørt Burma, ið áður var so ríkt, til eitt av fátækastu londum í heiminum. Drúgvi uppreistur fjallafólksins og eirindaleyst hernaðarstýri síðan 1962 hava hildið burtur alla útlendska ávirkan. Hernaðarstýrið var frá 1962 til 2011.
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Than Shwe var oddamaður í hernaðarliga einaræðisvaldinum í Burma. Burma var eins og Norðurkorea eitt serstakliga lukkað land. Tað kom serstakliga til sjóndar í 2008, tá ið ein ódn jarðlegði stórar partar av landinum. 100.000 fólk lótu lív, m.a. tí hernaðarvaldið ikki vildi lova neyðhjálparfelagsskapum inn í landið. Than Shwe og stýrið hansara forfylgdi fleiri fólkasløgum í Burma. Fólk í vesturheiminum kenna kanska best Aung San Suu Kyi, ið vann friðarheiðursløn Nobels í 1991 fyri stríð sítt fyri frælsi í Burma. Í 2011 var hernaðarstýrið koyrt frá eftir at val hevði verið í 2010.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Í hálendinum fyri norðan, vestan og eystan búgva mong fólkasløg, til dømis shan-, akha-, karen- og kachinfólkið. Hesi fólk eru meiri enn fjórðingurin av fólkinum í Burma. Flestu teirra búgva í smáum bygdum og liva av sviðjubúnaði. Tey vilja ikki vita av, at fremmand leggja seg uppí, hvussu tey liva. Tað hevur havt við sær, at yvir 200 000 fólk (karenar og onnur fólkasløg) á hesum leiðum hava latið lív í frælsisbardaganum ímóti burmesiska stjórnarherinum.
Miðallívsævin í landinum er 65,28 ár. 10,1 % av fólkinum eru ikki lesifør.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Nógv náttúrutilfeingi er í Burma; har er ríkiligt av vatni, tí stóra áin Irrawaddi rennur suður ígjøgnum næstan alt landið, og lendið fram við henni er óføra fruktagott. Landaøkið á markinum ímillum Burma, Teiland og Laos verður nevnt Gylti Trýkanturin. Har dyrka fólk dreymsólju, sum er ein av fáu inntøkum teirra. Úr dreymsóljuni verður gjørt opium, sum er virðismikið evni, ið linnar pínu; men tað verður eisini nýtt til at gera harðvunnin drøgg. Tveir triðingar av øllum heroini í heiminum kemur úr Gylta Trýkanti. Dreymsóljan hevur hvítar, ljósareyðar ella purpurlittar blómur og kann gerast einar 120 cm høg. Opium verður gjørt úr plantusevjuni, ið rennur úr fræhylkinum, tá ein flika verður skorin í tað.
Rubinar og safirar eru ímillum mongu aðalsteinarnar, sum verða vunnir út í Norðurburma. Mong halda burmesisku rubinarnar vera teir fagrastu í heiminum, tí at teir hava ein so vakran djúpreyðan lit. Krystallrubinar eru ofta í kálkspatti. Í Burma er eisini nógv silvur, kopar, játa, blýggj, sink og tin, og har er nógv olja og gass.
Tekk er harður viður, men góður at arbeiða og tí nógv eftirspurdur og væl egnaður til dømis til hurðar og vindeygu, húsbúnað og gólv. Í tekktrænum er olja, ið stendur ímóti vatni og verjir væl fyri rusti. Um 70 % av øllum tekkskógi í heiminum veksur í hálendinum í Burma; men so nógv trø verða feld, at verður ikki farið at gróðurseta av nýggjum, er tekkskógurin næstan týndur um 2010.
Handil[rætta | rætta wikitekst]
Inn- og útflutningurin av vørum skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2006, sær soleiðis út sambært CIA Factbook:
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
Óðin
Óðin er tann hægsti ásagudurin í norrønu gudalæruni. Hann er alfaðir og kongur ása. Hann er einoygdur eftir at hava latið annað eyga sítt í veð fyri at drekka úr Mimirs brunni, haðani hann hevur fingið sín vísdóm. Ravnar Óðins, Hugin og Munin (Hugurin og Minnið), flúgva um heimin allan og boða Óðini frá tí, ið fyriferst í heiminum.
Kona Óðins eitur Frigg, men hann eigur eisini børn við Jørðini og nøkrum jatnadøtrum. Tann mætasti av synum hansara er Tórur, sum vinnur á øllum livandi. Aðrir synir Óðins eru Baldur, Høður, Váli, Víðar og kanska Heimdallur, Týr og Bragi.
Óðin eigur hestin Sleipnir, sum hevur átta bein.
Føroysku orðini óður, øði, ódn og (á Suðuroyarmáli) ónsdagur, stava frá navninum Óðin.


text:
Vimmerby
Vimmerby er ein býur í Vimmerby kommunu, Kalmar län í Svøríki. Í 2010 var fólkatalið í býnum 7.934. Býurin er ein av elstu býum í Svøríki, tað er sannlíkt, at hann gjørdist keypsstaður í 1300-talinum.
Astrid Lindgrens Värld[rætta | rætta wikitekst]
Svenski rithøvundurin Astrid Lindgren hevur gjørt býin kendan, tá hon skrivaði um Emil úr Lønneberg og onnur, sum gjørdist heimskend innan bókmentir til børn. Nógv ferðafólk vitja hvørt ár familju stuttleikaparkina Astrid Lindgrens Värld sum fevnir um eitt 130.000 m2 stórt øki. Har kunnu fólk liva seg inn í søgurnar hjá henni um Emil, Pippi og Karlson á Takinum.


text:
Mýta
Mýta. Gudasøgn (en. myth, da. myte úr gr. mythos, "søga"). Gudasøgn. Søga um, hvussu heimurin ella partar av honum vórðu skaptir í forsøguligari tíð av yvirnatúrligum máttum. M. er sostatt eitt slag av frágreiðingum um náttúrufyribrigdi, men eisini staðfesting av samfelagsligum vanum og siðum; tær hava størsta ávirkan í sonevndum frumkendum samfeløgum, har sum nýtíðar tøkni og vísindi ikki eru komin framat.
Orði gudafrøði (da. mytologi) verður brúkt bæði um m. hjá einum fólki ella í einum tíðarskeiði, og um ta frøðigreinina sum granskar tær. M. hava stóran leiklut í bókmentum. Nevnast kunnu kvæði Hamers; forngrikskar m. eru somuleiðis uppistøðan í griksku harmleikunum, og tær hava ríkað vesturlendskar bókmentir til henda dag. Gudakvæði millum eddukvæði eru umframt Snorra-Eddu týdningarmestu heimildirnar um norrønar m., hóast tær ikki eru uppskrivaðar fyrr enn í kristnari tíð; hesar m. hildu fram at liva í kenningum í dróttkvæðum, tær hómast í summum hetjukvæðum og øðrum fornum norrønum bókmentum. Aðrar m. enn kristnar høvdu ilt við seg í Evropa í miðøldini, til endurreisnin fór at leita aftur til grikskar m. Seinni vaktu slóðbrótarar hjá romantikkinum áhuga fyri keltiskari og norrønari gudafrøði (í Danmark Oehlenschläger og Grundtvig). Uppaftur aðrir høvundar skaptu sínar egnu m.
Freud hevði stóran áhuga fyri m. sum heimildum um, hvat formar menniskjasálina, t.d. søgnini um Ødipus, og lærusveinur hansara C.C. Jung kannaði líkar m. úr ymiskum mentanarøkjum og raktu tær til "felags dulvitið" hjá mannaættini, har hann fann felags menniskjaligar hugmyndir (arketýpur, sálarfrøðilig bókmentagransking). Franski mannfrøðingurin og strukturalisturin Lévi-Strauss hevur havt ávirkan á bókmentafrøði við sínum kanningum av m. hjá frumkendum fólkasløgum. Hann kannaði, hvussu struktururin í m. er samansettur ac mótsetningum (t.d. "lív og deyði"), og hvussu hesin djúpstruktururin sæst aftur undir ymiskum yvirflatustrukturi í m. hjá ólíkastu samfeløgum; tann ólíka yvirflatustrukturin setti hann í samband við munin millum tey ymisku samfelagssniðini; hann metti, at m. eru ein ótilvitaður háttur hjá menniskjum at loysa lívsgátur og rættvísgera samfelagsreglur. Hansara ástøði um, at ”mýtur hugsa í menniskjum” er ein hornasteinur í strukturalismuni.
Heitið m. verður ofta í fluttari merking um hugmyndir í samtíðini, sum ikki eru gudasagnir, men eru góðkendar, óskilvísar frágreiðingar ella rætttvísgeringar av ráðandi samfelagsligum atburði. Slíkar m. eru skaptar av politikarum ella lýsarum. Ein hin kendasti granskarin av m. í mentanini í okkara tíð var Roland Barthes. Hann vísti á, at mangt og hvat, sum gongur fyri at vera natúrligt, er stívnaðir samfelagsnormar og mynstur: fyribrigdi í mentan og list fáa mýtiska merking, og tað sama er at siga um alskyns gerandislig ting; aftrat frummerking síni ognast tey eina merking í øðrum umfari gjøgnum samfelagsligt brúk. Vín, t.d., er í Fraklandi ikki bara ein drykkur sum allir aðrir, men ein "totemdrykkur", ella rituellur drykkur, t.e. drykkur bundin at halgisiðum, á sama hátt sum mjólkin frá teirri hollendsku kúnni í Hollandi, ella teið, sum bretska kongshúsið drekkur hátíðarliga saman. Tað er støði undir einum felags siðalag. Fyri fransmenn, sigur Barthes, er tað at trúgva upp á vín ein felagsskapur, sum teir eru tvingaðir inn í. Og at drekka vín er eitt ritual, ein halgisiður, fyri samfelagsliga innliman. Við at skapa mýtiska merking royna mentanir at fáa sínar egnu normar at sýnast vera almenn náttúrufyribrigdi.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- R. Barthes: Mythologies, 1970 (en. týð. 1973).
- Northrup Frye: Anatomy of Criticism, 1957.
- Cl.Lévi-Strauss: Anthropologie structurale, 1958 (en. Týð. 1968).


text:
Franklin D. Roosevelt
Franklin Delano Roosevelt (føddur 30. januar 1882 í New York – deyður 12. apríl 1945 í Georgia) var 32. forseti í Sambandsríki Amerika. Roosevelt varð afturvaldur í 1936, í 1940 og aftur í 1944. Roosecelt doyði 12. apríl 1945 í Georgia. Nakað eftir deyða hansara var tann reglan samtykt, at eingin forseti mátti sita longur enn tvey valskeið. Hetta varð gjørt til tess at tryggja, at eingin forseti gjørdist so sterkur, at hann fekk ov nógv vald á Kongressini og stakríkjamyndugleikunum.
Roosevelt dugdi stak væl at nýta fjølmiðlarnar. Í tiltiknu røðum sínum kom hann á tal við meginpartin av amerikanska fólkinum, og tey stuðlaðu honum dyggiliga.
New Deal-politikkur Roosevelts[rætta | rætta wikitekst]
Undir valstríðinum hevði hann nýtt rakstrarrópið "New Deal", t.v.s. at kortini skuldu gevast av nýggjum til tess at fáa USA búskaparliga aftur á føtur. "New Deal"-politikkur hansara eydnaðist bara fyri ein part, tí hann fekk ikki vent gongdini av álvara, men hann fekk gjørt tað, at kreppan ikki vaks. Tað var ikki fyrr enn ímóti endanum av 1930-árunum, at amerikanski búskapurin rættiliga fór í gongd aftur, og tá var tað hernaðardubbingin, ið beindi fyri arbeiðsloysinum.
Hesi tiltøk gjørdu, at Rooseveltstjórnin kom í hornatøkur við amerikanska hægstarættin, sum í 1935 gjørdi úrskurð, ið segði, at fleiri av tiltøkunum hjá Rooseveltstjórnini vóru ikki í samstarvi við stýrisskipanina, men tá ið Roosevelt varð afturvaldur í 1936, fjaraði mótstøðan burtur.
Roosevelt setti hesi tiltøk í verk fyri at basa arbeiðsloysinum:
- Nýggjar landbúnaðarlógir vórðu settar í gildi, sum góvu bóndunum stuðul at minka um dyrkilendið til tess at minka um ovurframleiðsluna, sum skuldu hava við sær, at prísurin á landbúnaðarvørum hækkaði.
- Dollarin varð niðurskrivaður, soleiðis at amerikanskar vørur gjørdust bíligari á heimsmarknaðinum, og ávis inflatión var sett í verk, sum skuldi hjálpa til at fáa vinnutólini í gongd aftur.
- Stór almenn arbeiði vórðu sett í verk.
- Yrkisfeløgini fingu óskerdan rætt sjálvi at gera sáttmálar við arbeiðsgevararnar, og úrslitið varð, at loft varð lagt á arbeiðstíðina (40 tíma vika), og gólv varð lagt undir arbeiðslønina - minstaløn.
- Bankakervið, ið var meint rakt av kreppuni, varð endurskipað. Bankar, ið vóru farnir á heysin, sluppu ikki at lata uppaftur, og hinir bankarnir fingu ríkisveðhald, soleiðis at fólk ikki høvdu fyri neyðini at bera ótta fyri, at tann peningur, ið tey høvdu standandi í bankunum, var í vanda.


text:
6. september
6. september er dagur 249 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 250 um skotár er). 116 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2013 - Fótbóltslandsdystur hjá monnum Kasakstan - Føroyar 2-1 (0-1), Fróði Benjaminsen skoraði fyri Føroyar.
- 1939 Skaldsøgan Barbara eftir Jørgen-Frantz Jacobsen kemur út á donskum á Gyldendals forlagi.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 2007 - Luciano Pavarotti, heimskendur italskur tenorsangari.


text:
Nuuk
Nuuk (Danska navnið er Godthåb. Fyrr eisini skrivað: Nûk) er høvuðsstaður í Grønlandi og hevur umleið 16 túsund íbúgvar (í 2014). Eins og allir grønlendskir býir liggur Nuuk fram við sjónum. Nuuk er størsti býur í Grønlandi og høvuðsstaður landsins. Her eru landsstýrisskrivstovurnar og fyrisitingin, og her kemur Landstingið saman. Nuuk er nútíðarbýur í menning. Nógv fólk flytur av bygd til býin og vónar at fáa lut í vælferðini.
Norski presturin, Hans Egede, grundaði býin í 1728. Bert 50 ár seinni var íbúgvaratalið rokkið upp um 1000. Nuuk hevur bæði flogvøll og tyrlupall. Flogvøllurin liggur bert eitt sindur uttan fyri býin, á einum øki, har heimsins elstu fjøll standa. Hildið verður, at tey ery meira enn 3500 milliónir ára gomul. Tann gamli býarparturin er niðri við sjógvin. Her eru fleiri gomul, vøkur hús, og í einum teirra Forngripasavn Grønlands innivist. Á savninum fæst ein góð mynd av, hvussu tey baldust í forðum í hesum ísbarda landinum. Skamt frá teimum gomlu húsunum stendur standmynd av Hans Egede. Hann lítur oman yvir ta gomlu bygdina, har hann kendi hvørja steinpirru í túnunum. Hann varnast eisini alt tað nýggja, ið bygt verður millum dag og ár.
Her eru bankar, útvarp, skrivstovur, kirkjur, kykmyndahallir, grillbarrir, gistingarhús, steikarhús, sjúkrahús og handlar. Nógvastaðni í býnum síggjast stórir kranar, ið nýttir verða í stórhúsabyggingini. Nuuk er í støðugum vøkstri. Vøksturin er bráðari, enn nakar hevði gjøtlað um fyri einum 20 árum síðani. Tað er drúgført at ganga úr enda í enda á býnum. Ávegis gjøgnum býin síggjast mong sera vøkur sethús og fleiri stór raðhús. Í so mongum er Nuuk líkur einum lítlum stórbýi. Og hann hevur sum allir aðrir stórbýir sínar ringu og góðu síður.
Tey flestu, tú hittir ella sært í býnum, eru grønlendingar. Men har er hópur av dønum og øðrum, ið hagar er komin at leita sær arbeiði.
Vinabýir[rætta | rætta wikitekst]
- Cuxhaven, Týskland
- Aalborg, Danmark
- Vantaa, Finnland
- Barrow, Alaska, USA
- Askim, Noreg
- Changchun, Kina
- Huddinge, Svøríki
- Illoqqortoormiut, Grønland
- Lyngby-Tårbæk, Danmark
- Pangnirtung, Kanada
- Seyðisfjörður, Ísland
- Amasya, Turkaland