text:
Ásarveldini
Ásarveldini (á týskum: Achsenmächte) er eitt orð ið verður brúkt um tey lond, ið strýddust ímóti teimum sameindu undir Seinna heimskríggi. Ásarveldini vóru sett á stovn í oktober 1936, tá Týskland og Italia undirskrivaðu ein vinasáttmála. Ein mánað seinni varð Antikominternsáttmálin undirskrivaður, har Japan eisini var við. Hin 22. mai 1939 undirskrivaðu Týskland og Italia Stálsáttmálan.
Innihaldsyvirlit
Luttakandi tjóðir[rætta | rætta wikitekst]
Tey størru ásarveldini[rætta | rætta wikitekst]
Týskland, undir führer Adolf Hitler
Japan Japan, undir forsætisráðharra Hideki Tojo og keisara Hirohito
Kongaríkið Italia, (1940-1943), undir forsætisráðharra Benito Mussolini og kong Viktor Emanuel III
Tey minni ásarveldini[rætta | rætta wikitekst]
Ungarn (1940-1945), undir Miklós Horthy og seinni Ferenc Szálasi
Rumenia (1941-1944), undir Ion Antonescu
Bulgaria (1941-1944), undir tsar Boris III av Bulgaria
Thailand, (1941-1945), undir Luang Phibul Songkhram
Lond sum samstarvaðu við ásarveldini[rætta | rætta wikitekst]
Finnland, (1941-1944), sí Ryti-Ribbentrop-avtalan), undir president Risto Ryti og herovastanum Carl Gustaf Emil Mannerheim
Iraq, (1941), undir Rashid Ali
Iran, (1941), undir Reza Shah
Lond undir ásarveldis-stýrdum marionettstjórnum[rætta | rætta wikitekst]
Kroatien (1941-1945), undir Ante Pavelić
Slovakia (1939–1945) undir Jozef Tiso
Serbia, (1941-1944), undir Milan Nedić
Montenegro, (1941-1944), undir Sekula Drljević
Manchukuo, undir keisara Puyi


c: text/html

text:
Hawaii
Staturin Hawaiioyggjar (Hawaiianskt: Mokuʻāina o Hawaiʻi, Enskt: State of Hawaii) er ein lutstatur í USA við 1,4 miljónum innbúgvum (2014). Hawaiioyggjar liggja langt úti í Kyrrahavinum - millum Norðuramerika og Japan - seks tíma flúgving úr Los Angeles í Kalifornia. Størsti býur og høvuðsstaður er Honolulu. Almennu málini eru tvey í tali, hawaiianskt og enskt. Í 8. øld nomu polynesar land á Hawaii. Enn búgva nógvir eftirkomarar teirra har. Hawaiioyggjar vóru til ár 1900 frælst kongaríki, men gjørdust tá tjóðveldi og komu í ríkisfelagskap við USA. Í 1959 gjørdust tær 50. veldið í USA. Flest fólk búgva á Oahu, men størsta oyggin er Hawaii. Mesta fólkið er samankomið úr ymsum heraldshornum - amerikanar, kinesar og japanar eru flestir í tali.
Á Hawaii dyrka tey nógv ananas, sukur og kaffi.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Á O'ahu og øðrum oyggjum, sum polynesar búsettu seg á, var fruktagott og gott landbúnaðarlendi. Teir búsettu seg á summum oyggjum og dyrkaðu kokosnøtur, epli, bananir og tero, og veittu vatn á markirnar. Hawaiianar sigldu í kanoskapaðum bátum til fjarskotnar oyggjar. Bátarnir høvdu tvinnanda kjalir, sum vórðu bundir saman. Bátarnir høvdu eisini árar og segl. Teir førdu konufólk, menn og børn umframt bæði plantur, dýr og fræ, sum fólk høvdu fyri neyðini, tá ið tey skuldi seta búgv á oyggjunum, tey komu til. Hawaiianar vóru sjáldsama skilagóðir og dugnaligir sjómenn. Teir sigldu eftir stjørnunum ógvuliga langar leiðir, og miðjaðu seg eftir ætt og alduskoti.
Teir, sum vóru við James Cook (1728-1779) á triðju rannsóknarferð hansara, vóru fyrstu evropearar, sum komu til Hawai'i. Tá ið teir komu hagar, varð tikið ímóti Cook, sum var hann ein gudur, men aðru ferð, hann vitjaði oyggjarnar, gjørdist ósemja, og ein dagin, tá ið James Cook keglaðist við Hawaiibúgvar í Kealakekua, varð hann dripin.
Í 1959 vórðu Alaska og Hawaii 49. og 50. landið í USA.
Hendingarøð[rætta | rætta wikitekst]
- Uml. 500 - Fyrstu niðursetufólkini koma úr Polynesia.
- Um 1250 - Farið verður at leggja stórar vatnveitingar til búnaðarjørðina í dølunum á Hawaiioyggjum.
- Um 1300 - Á Hawaii verður stættarbýti. Atvoldin til tað er búskaparlig framgongd í landbúnaðinum.
- 1778 - Enski uppdagingarferðandi James Cook verður sagdur vera fyrsti evropeari á oynnum. Hann kallar tær Sandwich-oyggjarnar eftir einum av sínum sponsorum, John Montagu, 4. jalli av Sandwich.
- 1779, 14. februar - James Cook dripin av oyggjabúgvunum.
- 1795 – Oynnar fyri fyrstu ferð savnaðar undir krígskonginum Kamehameha I (1758–1819). Kamehameha stóð fyri mongum nýskipanum. Hann fekk tignarheiti Kamehameha Mikli.
- 1810 - Kamehameha I tók at enda Kauai í 1810, ikki við vápnamegi, men við friðarsamráðingum. Tað gav honum valdið yvir øllum Hawaiioyggjum.
- 1819 - Kamehameha I doyr. Eftirmaður hansara Kamehameha II (1797–1824) tekur av skipan, ið avmarkar sambandið millum konur og menn.
- 1824 - Kamehameha II doyr á ferð í Stóra Bretlandi.
- 1840 - Kamehameha III (1814–1854) setur í gildi stýrisskipanarkongsríki; fyrsta skrivliga stýrisskipanarlógin á Hawaii.
- 1848 - Kamehameha III lutar jørð sundir til fólkið.
- 1851 – Kamehameha III leggur oyggjarnar undir vernd av USA.
- 1865 - Fyrstu kinverjarnir koma til Hawaii at arbeiða.
- 1874 - David Kalakaua verður kongur á Hawaii (til 1891).
- 1887 – Kongsvaldið formliga avtikið.
- 1894 – Lýðveldið Hawaii (1894-1898) sett á stovn. Liliuokalani drotning rikin frá valdinum. USA viðurkennir lýðveldið.
- 1898 – USA tekur Hawaii (4. juli).
- 1941 – 7. desember loypa japanar á Pearl Harbour. USA við í kríggið í parti við teimum sameindu.
- 1959 – 21. august blívur Hawaii 50. statur í Sambandsríki Amerika.
Landalæra[rætta | rætta wikitekst]
Í miðjuni av Kyrrahavinum liggur oyggjabólkurin Hawai’i, har lendið skiftir ímillum fruktagóðan regnskóg og grótoyðu, og grótbræðing streymar úr bullandi rivum í jørðini. Oyggjarnar eru 20 í tali, men bara sjey eru bygdar. Átta tær størstu oyggjarnar í Hawaii eru einar 4.000 km í ein útsynning úr San Francisco, Kalifornia. Tann størsta oyggin eitur Hawaii, og høvuðsstaðurin eitur Honolulu. Hawaiioyggjar eru av gosgróti. Gosfjøllini hava verið mong, men nú er bara lív í tveimum. Hesi bæði rúka í heilum og taka stundum á at goysa, men eru tó vandaleys at búgva við. Uppi á gosfjøllunum standa ferðamannaheim, sum eru fullsett við ferðafólk alt árið. Tey vilja fegin á myrkari nátt síggja niður í eitt gløðandi gosop, og um dagin njóta tað fríða útsýnið av fjøllunum. Fleiri staðir er eisini møguleiki at svimja í heitum keldum. Hægsta fjallið er 4.207 metrar. Ein av teimum flottastu tropisku fossunum er at finna á Kauaʻi.
Hawaiioyggjar eru stutt norðan fyri ekvator (miðkring), og tí kundu vit hildið, at veðurlagið var heitt og kvalið; men so er ikki. Tað finst valla fagrari og frískligari veðurlag, tí havvindarnir svala so væl, so at sumrini eru ikki heitari enn tey við Miðjarðarhavið og vetrarnir nakað sum summar í Norðurtýsklandi. Tað frálíka veðurlagið og tann fruktagóða jørðin gera, at mong fólk huga sær væl at búgva í oyggjunum. Hægsta fjallið er 4.207 m. høga gosfjallið Mount Kea.
Flotahavnin Pearl Harbour er gitin frá Seinna heimskríggi.
Jarðfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Hawaii eru 132 gosoyggjar. Flestu gosfjøll eru á kantinum á meginlandaplátunum, sum jarðarskorpan er býtt sundur í. Hesi gosfjøllini verða soleiðis til, at groyti spríkir upp ígjøgnum ein gosháls og haðan upp ígjøgnum rivur í havbotninum. Tá ið pláturnar í jarðarskorpuni flyta seg uppi yvir einum tílíkum goshálsi, verða nýggj gosfjøll til. Nú er goshálsurin undir oynni Hawaii.
Oyggjar[rætta | rætta wikitekst]
Størstu býir[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Bøndurnir á Hawaiioyggjum velta sukurrør og ananas. Nógv ferðafólk koma alt árið til oynna Mavi og hinar Hawaiioyggjar. Ferðafólkið er nógv, sum hagar kemur, og mong eru tey, sum liva av at taka ímóti teimum. Tey arbeiða á ferðamannastovum, gistihúsum, handlum og gera smálutir at selja teimum mongu ferðamonnum, sum við flogførum og stórum skipum koma yvir um hav at sóla sær við strendurnar og at bólta sær í Kyrrahavinum.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Tað búgva 1,3 mió. fólk í oyggjunum. Upprunaliga búðu har bara polynesarar, men nú eru teir ikki óblandaðir, tí fólk úr øllum ættum eru komin hagar. Fjøldin av teimum er japanarar, amerikanarar, filiparar, kinesarar o.a., og allir liva teir í góðari semju sum eitt fólk. Av upprunafólkinum eru bara eini 20 000 eftir. Nógv fólk úr USA kemur eisini til oyggjarnar at halda frí.
Fólkatalsfrøði[rætta | rætta wikitekst]
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
Standmynd í Waikīkī Beach av Duke Kahanamoku.
-
-
-
Surfing er sera populert í øllum Hawaii.
-
-
-
-
Honolulu er høvuðsstaðurin í oyggjunum og liggur á oynni Oahu.
-
Avstralásia : Avstralia · Norfolksoyggj · Jólaoyggj · Kokosoyggjar
Melanesia : Fidjioyggjar · Papua Nýguinea · Nýkaledónia · Sálomonsoyggjar · Vanuatu
Mikronesia : Guam · Kiribati · Marshalloyggjar · Norðaru Marianaoyggjar · Mikronesiasamveldið · Nauru · Palau
Polynesia : Amerikanska Sámoa · Cooksoyggjar · Franska Polynesia · Hawai'i · Nýsæland · Niue · Pitcairnoyggj · Sámoa · Tokelau · Tonga · Tuvalu · Wallis- og Futunaoyggjar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kvívíks Jógvan
Joen Danielsen (nevndur Kvívíks Jógvan og Kvívíkar-Jógvan) (* 11. juni 1843 í Kvívík - † 2. mai 1926 við Gjógv). Hann vaks upp saman við Jóani Peturi upp í Trøð.
Var m.a. húskallur í Mikladali og á Selatrað, áðrenn hann giftist og búsettist við Gjógv.
Eingin skipað skúlagongd var í bygdini tá, men hugaður sum drongurin var fyri bókini, lærdi hann seg sjálvur at lesa bæði føroyskt og danskt.
Í 1855 gjørdist V. U. Hammershaimb prestur í Norðstreymoy og flutti inn á Kirkjuteigi í Kvívík. Jógvan var tá 12 ára gamal, og skjótt leitaði hann sær í prestagarðin, har bøkur vóru at fáa til láns.
Tá Jógvan var komin til mans, fór hann út á ymsar bóndagarðar at tæna, og seinni fór hann til skips.
Á vetri 1872 varð hann biðin til húskall norðuri við Gjógv; her fekk hann sær konu, tey giftust í 1875, og her búði hann til deyðadags 1926.
Kvívíks-Jógvan var komin væl upp í árini — mundi liggja um 50 ára aldur — tá hann steig fram sum yrkjari. Partvíst yrkti hann sangir, ið lovprísa føðilandi og móðurmáli, partvíst yrkti hann kvæði og tættir, kendastu teirra eru »Kópakvæði« og »Trolara-tátturin«.
Tað nógva av tí, hann hevur yrkt, er savnað saman í bókini »Yrkingar«, ið felagið Varðin gav út í 1926.
Sagt verður at nógvar av yrkingum Kvívíks Jógvans, fórust við tað at nógv bleiv brent vegna tuberklar í húsinum.
Innihaldsyvirlit
Útgivið[rætta | rætta wikitekst]
- 1926 - Jógvan Dánialsson (Kvívíkar-Jógvan): Yrkingar
- Nú komin er mín lívskvøldarstund.
- Jólasálmur.
- Páskasálmur.
- Kvæðið um skapanina.
- Kópakvæðið.
- Lýð á ljóðið.
- Føroya málið.
- V. U. Hammershaimb.
- Frælsiskvæði (Fríheitskvæði).
- Ránsmannavaldið í Føroyum.
- Trolaratátturin.
- Fólkatingsvalið 1903
- Valkvæði.
- Heilsa til Fríðriks 8nda.
- Songur um kríggið 1914.
- Til fólkafundin á Eiðisskarði hin 13 juli 1919.
- Kvæði til Føroya dans.
Aðrar yrkingar[rætta | rætta wikitekst]
- Føroya háskúli (Fuglaframi 11. juni 1901)
- Til ein fund í Føroyingafelagnum í Keypmannahavn (Fuglaframi 27 .august 1901)
- Løgtingsins hálvthundrað ára dagur, 29. juli 1908 (Varðin 8. bind 1928)
- Heilsa til Noregs. (Varðin 8. bind 1928)
- Við Stevnuvál. (Lisin upp á fólkafundi 6. juli 1913. Óprentaður)
Yrkingar á donskum[rætta | rætta wikitekst]
- Velkomsthilsen til Kong Frederik VIII.
- Om alt det kors vi lide. (Um vanlukkuna í Sandvíksgrindini í 1915)
- Jeg begynde vil en sang.
- Nu længes fluks min matte krop.
- Nu vil jeg her begynde. (Um vanlukkuna, tá ið klaksvíkssluppin Kristina gekk burtur í 1920)
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Tummas Lenvig og Katrin Næs: Tveir yrkjarar úr Kvívík - Fróðskapur 2006, Setursrit 3


text:
Galapagosoyggjar
Galapagosoyggjar (Spanskt Archipiélago de Colón) er oyggjabólkur uttanfyri suðuramerikonsku vesturstrondini. Eins og fleiri plantu- og djórasløg bert eru á Galapagosoyggjum, soleiðis er eisini við fiskasløgunum.
Síðan ferð og ferðasøgn Darwins hevur áhugin fyri Galapagosoyggjum verið støðugt vaksandi millum vísindafólk. Nú í tíðindi verða gjørdar víðtøknar vísindaligar rannsóknir, har hópur av altjóða serfrøðingum taka lut. Ein miðdepil fyri slíkari gransking er Charles Darwin Research Station á oynni Santa Cruz. Har kanst tú fáa kunnleika um fjølbroyttu rannsóknirnar, ið fara fram á oyggjunum, sum síðan 1979 hava verið alfriðaðar.
Innihaldsyvirlit
Náttúra[rætta | rætta wikitekst]
Á Galapagosoyggjum eru 250 ílend sløg av blómuplantum, uml. 67 ílend fiskasløg og 28 ílend sløg av búfugli.
Verndarøki[rætta | rætta wikitekst]
Galapagos er í dag ein tjóðgarður [1]. Fyri at avmarka ferðafólk, er tað kostnaðarmikið at sleppa í land á Galapagos. Nógvar ymsar reglur eru settar fyri, hvat ferðafólk kunnu loyva sær at gera, m.a. er tað als ikki loyvt at nerta djórini, serligar reglur eru settar fyri, hvar man kann ganga, og at ferðafólk als ikki mugu taka nakað úr náttúruni [2].
Menningarlæran[rætta | rætta wikitekst]
Hesar gosoyggjar vóru eitt rannsóknarøkið, ið var so forvitnisligt, at tað fekk Charles Darwin at menna ástøði sítt um lívfrøðiligu menninga hjá dýrasløgunum og skriva kenda verk sítt Theory of Evoloution. Her var tað, Charles Darwin varnaðist tað ómetaliga margfeldi, ið kyknar upp í náttúruni og alsamt broytist alt eftir umhvørvinum, hann rakti við, at hvør oyggj hevði sítt heilt serstaka dýralív, sum var ymist frá hinum oyggjunum.
Djóralívið[rætta | rætta wikitekst]
Her eru nógv sløg, ið bara eru funnin við Galapagosoyggjarnar [3]. Dømir:
- Haviguanin: Einasta ferføtla, ið livir í havinum, har hon kann kava djúpt og leingi fyri at eta tara. Hetta var djóraslagið, ið Darwin als ikki tókti bráðvakurt, men annars kannaði gjølliga.
- Landiguanin: Er landdjór, og hon livir av plantuføði.
- Galapagosheykurin. Ungfuglurin er ljósur, og búnifuglurin er brúnur á liti. Hann hevur eina serstaka tillgang til oydna lendið, har bert fá djór eru at veiða, bøgan troðar upp til fýra steggjum, ið síðan hjálpa til við at ansa eggjum og at bera føði til ungarnar.
- Sjóleyvan.
- Stóra landskjaldbøkan, ið kan viga upp til 250 kg. og kann gerast um 200 ára gomul. Hon livir av plantuføði ovarlaga í lendinum. Hesin djórabólkur hevur annars givið Galapagosoyggjum núverandi navnið "Galapagos", ið á sponskum merkir skjaldbøka.
- Lavamásin. Bert 300 pør eru til av hesum fuglaslagi, ið einans heldur til á Galapagos.
- Huldukrabbin grevur sær holur í sandstrondini, og har kann hann lættliga krógva seg.
- Galapagospingvinin er heimsins minsta pingvin og harafturat tað pingvinslag, ið livir longst norðuri. Eini 15.000 pør eiga á Galapagos.
Dálking[rætta | rætta wikitekst]
UNESCO hevur koyrt Galapagos á listan yvir støð í vanda fyri umhvørvisoyðilegging [4].
Oljudálkingin í 2001[rætta | rætta wikitekst]
Tann 16. januar 2001 fór tangaskipið Jessica á land nær havnina við Puerto Baquerizo Moreno á oynni San Cristobal. Umborð vóru umleið 1.000 tons av olju. Meginparturin av hesi olju lak út í havið tær komandi tvær vikurnar [5]. Vandin fyri hervarligari umhvørvisvanlukku var ovurstórur, men góð streym- og veðurviðurskifti forðaðu hesum í stóran mun. Stórur partur av oljuni rak til havs. Eisini guvaði meginparturin av dieseloljuni burtur í nógva hitanum, áðrenn hon elvdi til skaða.
Við skipið og har í nánd doyðu tó ymisk dýr so sum t.d. pelikanir, sjóleyvur, súlur, igulker, fiskur, umframt grøntarar og reyðtarar á strondini. Samskipanin millum felagsskapir, fiskimenn, ferðavinnu, stovnar og myndugleikir virkaði so mikið væl, at nógvir oljudálkaðir fuglar vórðu bjargaðir við tað, at teir vóru viðgjørdir á staðnum ella á viðgerðarstovu. Vandin fyri at hóttafall kundi koma t.d. á tey heilt sjáldsomu djórasløgini so sum galapagospingvinina og lavamásan, minkaði tíbetur skjótt, tí fyribyrgingararbeiðið gekk so mikið væl [6].
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
Umframt tær mongu frøðibøkurnar, ið eru til skjals um hesar navnframu oyggjar, so er eisini nakað av føgrum bókmentum, ið umrøða oyggjarnar ella hava tær sum leikpall. Norðmenn gjørdu rannsóknir og royndu at búseta seg har í 1925. Tað er umrøtt í bókini De Forheksede Øer eftir Alf Wollebæk, ið savnaði djór inn fyri Zoologisk Museum í Oslo [7]. Bókin kom út á Cappelens Forlag í 1934. Tað kann hugsast, at henda norska niðursetingin er íblástur til skaldsøguna eftir Johan Falkberget, Den Nye Bør Børson Jr., ið er prentað sum framhaldssøga í norska blaðnum Magasinet fyrstu ferð í nr 42 í 1957.
Í 1996 kom út spennandi skaldsøga eftir Jytte Borberg, Verdens Ende, á forlagnum Munksgard Rosinante. Bókin byggir á brotsmálakendar og gátuførar frásagnir um týskarar, ið seta seg niður á oynni Floreanu í 1929.
Myndir[rætta | rætta wikitekst]
-
-
-
Á oynni Bartolome.
-
Pinnacle Rock, ið minnir um føroyska Trøllkonufingur, er á oynni Bartolome.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ http://www.galapagospark.org/
- ↑ http://www.ecuador.us/galapagos.htm
- ↑ http://www.galapagos-islands-tourguide.com/galapagos-animals.html
- ↑ http://whc.unesco.org/en/news/322
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/southamerica/galapagos/1318937/Oil-spill-threatens-wildlife-on-Darwins-Galapagos-Islands.html
- ↑ http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1319692/Oil-slick-drifts-away-from-Galapagos-islands.html
- ↑ http://www.skabelse.dk/artikler/pdf/101.pdf


text:
Rørekur
Rørekur (Russiskt: Rurik ella Rjurik, fornnorrønt: Hrœrekr), umleið 830 - umleið 879) var rúsi, ið fekk valdið í Ladogu í 862 og gjørdi búsetingina Holmgarð (Rurikovo Gorodische) í Novgorod.
Innihaldsyvirlit
[rætta | rætta wikitekst]
Rjurik er slaviska útløgan av sama navni sum dagsins enska Roderick. Á gomlum germanskum málum hevði tað skap sum til dømis Hrodric (gamalt hátýskt) og Hroðricus (gamalt enskt). Á fornnorrønum, Hrœrekr (Ísland, Føroyar, Noreg) og Hrørīkr ella Rørik (Danmark, Svøríki), haðan Riurik er avleitt. Navnið kemur eisini fyri í Beowulf sum Hrēðrīk[1].
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Kjak er um hvussu Rørekur kom at ráða yvir Ladogu og Novgorod. Einastu upplýsingarnar um hann er úr russisku fyrstu krýniku úr 12. øld, sum staðfestir, at slavar og finnar gjørdu uppreistur ímóti rúsum, men at rok stóðst av tí, og at Rørekur tá varð biðin um at koma at fáa frið aftur í lag.
Rørekur hevði valdið til deyðans í 879. Valdsarvingar hansara, Røreksættin, fluttu tó høvuðsstaðin til Kiev og stovnaðu Kievrúsaríkið, ið stóð við til 1240, tá ið mongolar gjørdu innrás. Nakrar varðveiddar ættir vóru ættaðar frá Røreki gjøgnum kallkyn, men hin seinasti av hesum at ráða yvir Russlandi, Vasilij IV, doyði í 1612.
Ivasamur uppruni[rætta | rætta wikitekst]
Tó at russiski Rurik helst er søgn, so er kjak um tjóðarliga uppruna hansara í Eysturevropu.
Sambært Fyrstu krýniku var Rørekur rúsi(sum onkuntíð skeivt eru nevndir væringar), sum vóru í ætt við danir, sviar, onglendingar og gotar.
Í 20. øld hava fornfrøðingar lutvíst váttað hendingafrágreiðingini í krýnikuni. Uppdagað var, at búsetingin í Ladogu, hvørs stovnseting vanliga verður tilskrivað Røreki, veruliga varð stovnsett um miðju 9. øld. Keramikkur, húsarhaldslutir, og húsasløgini frá tíð Røreks stovnseting samsvara við norrønt snið.
Summir slaviskir søgufrøðingar ivast, um frásøgan um innbjóðingina til Røreks er lænd úr eini møguligari norrønaru søgu, tó at allar søgur nevna herferðir til Garðaríkis og ongantíð um innbjóðingar.
Til dømis staðfestir fyrsta krýnika, at Rurik kom til slavisk lond við tveimum brøðrum, Sineus og Truvor, og sendi teir at ráða býunum Beloozero og Izborsk, ávíkavist. Heldur enn at seta Sineus í samband við Signjotr og Truvor við Torvald, skjóta teir upp, at krýnikuskrivarin lesur fornnorrønu orðini 'sine hus' (við húsi) og 'tru voring' (við trúgvum varðhaldsmanni) sum nøvnini hjá Røreks brøðrum: Sineus og Truvor. Um so er, kann hetta væl vera ein norrøn orðing, sum er varðveidd, men misskilt av krýnikuskrivaranum. Summir slaviskir søgufrøðingar halda fast um, at hetta er miskiljing av einari ókendari søgu.
Ein onnur ástøði um Rurik, vegna vanliga giftu millum rúsir og slaviskar kvinnur, at hann bæði var slavi og skandinavi. Hendan ástøðin byggir á upplýsingar frá fyrsta modernaða russiska søgufrøðinginum, Vasilij Tatishchev (av Røreksætt sjálvur), sum helt uppá, at Rurik var av vendskari (vandalskari) ætt. Tey, ið líta á Tatishchev, hugsa, at ástøðin byggir á eina burturmista krýniku.
Summir søgufrøðingar vilja vera við, at søgusagnarrøtur eru til søgnina, og tískil meta Rurik sum reina søgn.
Rørekur í Dorestad[rætta | rætta wikitekst]
Einasti Rørekur, ið er lýstur í vesturlendskum krýkinum, var Rørekur í Dorestad, ein konungur úr kongsættini Haithabu. Síðan 19. øld, hava royndir verið gjørdar, at eyðmerkja hann sum víkingaprinsin Rurik í russisku krýnikunum.
Rørekur í Dorestad [2] varð føddur o.u. 810/820. Frankiskir krýnikuskrivarar nevna, at hann fekk lond í Fríslandi frá keisara Ludvík 1. Hetta var ikki nóg mikið fyri hann, so hann fór at ræna grannalondini. Hann tók Dorestad í 850, hertók Haithabu í 857 og rændi Bremen í 859. Hetta fekk øði í keisaran, sum tók allar ognir frá honum í 860.
Rørekur í Dorestad kom aftur til sjóndar í frankiskum krýnikum í 870, tá fríslendska sjálvsogn hansara vórðu latnar honum aftur. Longu í 882 er hann nevndur sum deyður. Russiska krýnikan ásetur deyða Ruriks at vera í 879.


text:
Lisboa
Lisboa er høvuðsstaður og størsti býur í Portugal. Á føroyskum verður býurin ofta nevndur Lissabon, men hetta er týska heitið fyri býin, eins og vit nevna København Keypmannahavn, og eingilskmenn nevna Firenze Florence.
Í 1755 var ein stórur jarðskjálvti, sum legði miðbýin í oyði. Í kontrast til gomlu sjarmerandi og labyrintisku býarpartarnar Alfama og Bairro Alto, sum liggja ávikavist eystan- og vestanfyri er miðbýurin Baixa merktur av neyvari býarplanlegging, stásiligum bygningum og beinum linjum og vinklum. Lissabon var stórur og ríkur strandabýur. Eftir jarðskjálvtan tók tað mong ár at byggja býin uppaftur til tað, hann áður var.
Innihaldsyvirlit
Jarðskjálvti í Lissabon[rætta | rætta wikitekst]
Jarðskjálvtin í portugisiska høvuðsstaðnum Lissabon í 1775 var versta náttúruvanlukka í Evropa í 18. øld. Ímeðan túsundtals fólk vóru savnað til messu í kirkjunum allahalgannadag, fóru ógvisligir skjálvtar um býin í 15 ræðuligar minuttir. Tveir triðingar av øllum húsum, stórum og smáum, toftunum. Pombal stóð á odda fyri endurreisingini. Hann nýtti gull og silvur úr ríka portugisiska hjálandinum Brasil at fíggja arbeiðið við.
Jarðskjálvtin í Lissabon gjørdi, at fyrst dró alt vatnið út úr Tejoá. So kom ein øgilig flóðalda niðan ígjøgnum ánna og legði inn yvir forstaðirnar. Í nógvar dagar eftir skjálvtan var ymsastaðni eldur í býnum.
Alfama[rætta | rætta wikitekst]
Elsta økið í býnum, har tú framvegis finnur miðaldarlig pláss og pláss, ið eru ávirkað av arabunum. Í gomlum døgum var Alfama økið, har tey fínu fólkini búðu, men eftir jarðskjálvtan í 1755 gjørdist tað arbeiðarakvarter. Nógvar gøtur eru so smalar, at bilar fáa ikki koyrt, og aðrastaðni er bilkoyring ómøgulig, av tí at brøttu gøturnar gjørdar til trappur.
Eyðkendi sangstílurin fado hevur sín uppruna í Alfama; klagandi sangurin er ofta um saknaðar ella sjólátnar sjómenn, sum sum vera man ofta búðu í hesum arbeiðarakvarterinum, og í Mouraria, ið nú er so samansmeltað við Alfama, at ilt er at siga, hvar annar býlingurin endar, og hin byrjar.
Tað er í Alfama, tú finnur miðaldarborgina Castelo de São Jorge og vøkru kirkjuna Graça.
Bairro Alto[rætta | rætta wikitekst]
Bairro Alto (navnið merkir "høgi býlingurin") er eins lokkanetkent og Alfama. Men har Alfama er arbeiðarakvarter burturav, er Bairro Alto eitt bohemekvarter, har tey ungu og kulu búgva og hittast. Her yður í hippum handlum og lekrum matstovum, og hetta er eisini staðið, har fólk hittast fyri at fara í býin á smáu barrunum og spælistøðunum. Eitt vanligt vikuskiftiskvøld kunnu gøturnar vera eins pakkaðar við vælhýrdum fólki og havnargøtur á Ólavsøku.
Chiado[rætta | rætta wikitekst]
Bairro Alto er samansmeltað við fínara økið Chiado, sum er úrslitið av endurbygging í 18. øld. Frá Chiado ber til at fara við elevatorinum Elevador de Santa Justa niður til Baixa (navnið merkir "lágt"). Elevatorurin er partur av almenna flutninginum í býnum.
Baixa[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Hole, Abigail og Charlotte Beech: Portugal. Lonely Planet (2005)
- Jalser, Nina: Turen går til Lissabon. Politiken (2002)
Slóðir[rætta | rætta wikitekst]
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]


text:
Rókur
Rókur (frøðiheiti: Corvus monedula) líkist kráku í vakstrarlag, men er nógv minni, ikki størri enn ein lítil dúgva, og klænri upp á seg. Vanligi rókurin er vakurt gráur um hálsin og vangarnar, annars er han svartur omaná og dimmgráur í neðra; eyguni eru hvít. Eitt annað slag er alt svart við dimmum eygum; tað er nevnt rókurin svarti. Vanligi rókurin eigur í Norðanlondunum, rókurin svarti í Onglandi og Skotlandi.
Rókur er vitugur fuglur; altíð væl hýrdur fær hann lív í, har hann kemur. Hann livir helst í stórum flokkum, ofta saman við hjaltakrákum ella starum. Ongum fugli ger hann ónáðir, tekur hvørki egg ella ungar. Hann heldur seg nógv at bygdum, og eigur ofta uppi á klokkutornum ella hústekjum og skorsteinum; flestu eiga tó í skógum. Áður kom hann ikki so sjaldan til Føroyar — tó ikki so nógvur sum hjaltakrákan. Eisini hann er nógv fækkaður, men enn hendir tað at síggja bæði hin vanliga rókin og rókin svarta.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Um FaroeSoccer
Hjartaliga vælkomin
Tú ert nú komin á gátt hjá heimasíðuni við størsta dátugrunninum um føroyskan fótbólt, og vit fegnast um, at tú legði leiðina framvið.
Sum navnið ber boð um, so er hetta ein heimasíða um føroyskan fótbólt burturav við serligum denti løgdum á hagtalsskráseting, og soleiðis ætla vit eisini, at tað skal vera framyvir – men vit hava eyðvita nógvar spennandi ætlanir við FaroeSoccer.
Vit vóna og vænta, at FaroeSoccer fer at vera ein hjálp og ein miðstøð fyri álítandi hagtøl hjá øllum við áhuga fyri føroyskum fótbólti – ikki minst feløgunum, Fótbóltssambandinum, fjølmiðlunum og okkum fjepparum! Tað er eitt av høvuðsendamálunum við FaroeSoccer.
Enska heitið FaroeSoccer er valt, tí tað sigur frá virksemi okkara, og tí vit vilja fevna breitt. Útlandið hevur størri áhuga fyri føroyskum fótbólti, enn vit kanska ganga og halda, og tískil er ein ensk útgáva í umbúna. FaroeSoccer vil fegið kunna breitt um føroyskan fótbólt og kennir hetta eisini sum eina hálvgum skyldu.
Grundarlagið undir dátugrunninum hjá FaroeSoccer er í mestan mun dómaraseðlarnir, sum eru til skjals hjá Fótbóltssambandinum, men eisini aðrar keldur eru troyttar.
FaroeSoccer hevur alla tíðina havt gott samstarv við feløgini, Fótbóltssambandið, fjølmiðlarnar og einstaklingar, hetta takka vit fyri og vóna, at soleiðis fer eisini at verða framyvir - okkara partur skal so ikki liggja eftir.
Vit vóna, at tú fert at fáa nakað burturúr hesi vitjan tínari – og øllum teimum komandi – takk fyri hesuferð og kom skjótt aftur!
Við bestu fótbóltskvøðum
FaroeSoccer
Vit spæla saman


text:
Evnafrøði
Evnafrøði (ella kemi) er læran um eginleikarnar hjá lívrunnum og ólívrunnum evnum og hvussu tey samspæla við onnur lívrunnin og ólívrunnin evni. Av tí at evni, sum eru ymiskar samansetingar av atomum, eru so fjølbroytt, so granska evnafrøðingar ofta hvussu atom av ymiskum frumevnum samspæla og soleiðis skapað mýl, og eisini hvussu ymisk mýl samspæla sínamillum. Evnafrøði verður ofta kallað tann miðsavnandi vísindin, av tí at hon knýtir aðrar vísindagreinir saman. Evnafrøðingar kunnu við evnisandgerðum gera t.d. heilivág, plast, litir og mangt annað, sum vit brúka dagliga. Teir kanna, hvat er í evnunum, og hvussu ið nýggj evni kunnu verða gjørd. Umleið fimm mió evni eru til. Vit brúka dagliga umleið 35.000 evni, sum eru gjørd úr einfaldum evnum - frumevnunum. Fyrstu evnafrøðingarnir hildu, at til vóru bara fýra frumevni: mold, eldur, luft og vatn. Nú vita vit, at 92 frumevni eru í náttúruni. Eisini kunnu nøkur fá verða gjørd í starvsstovum. Vanligasta frumevnið í alheiminum er vatnsevni hydrogen (H₂). Tað er mesta tilfarið í stjørnunum. Egyptar vóru fyrstu evnafrøðingarnir. Evnafrøði eitur eisini kemi. Tað kemur av chem, ið merkir svørt mold. Soleiðis æt gamla Egyptaland. Nútíðar evnafrøði tók seg upp við fraklendinginum Antoine-Laurent de Lavoisier (1743-1794), sum var fyrstur at gera ástøði um andgerðir. Hetta var um 1790. Enski vísindamaðurin John Dalton (1766-1844) vísti í 1808 á, at evnabindingar eru samanrunnin frumevnisatom. Russarin Dmitri Ivanovich Mendeleev setti í 1871 frumevni í skeiðbundna skipan, sum vísir, hvussu ið tey líkjast í evnafrøðiligum eginleikum.
Fyrr í tíðini søgdu granskarar, at fýra grundlutirnir eldur, jørð, vatn og luft vóru grundarlagið undir øllum heiminum. Nú á døgum siga vit, at allur heimurin er bygdur úr uml. 100 frumevnum og bindingum teirra millum. Evnafrøði er, sum navnið sigur, læran um øll hesi frumevni. Evnafrøðilig gransking er fyritreytin fyri nógvum av teimum hentu evnunum, sum vit brúka hvønn einasta dag, til dømis plasti. Sama er við øllum tí heilivági, sum er til taks nú á døgum. Í evnafrøðini verða atomini skrivað í stytting. Vatn hevur evnafrøðiliga formilin H₂O. Tað sigur okkum, at vatnmýli eru tvey vatnevnisatom (H er stytting fyri hydrogen) og eitt súrevnisatom (O er stytting fyri oxygen). Vatn hevur evnafrøðiliga formilin H₂O, ið merkir, at eitt vatnmýl er samansett av tveimum brintatomum og einum ilt-atomi.
Týdningarmikil hugtøk[rætta | rætta wikitekst]
- Frumevni: Frumevni eru gjørd úr atomum, sum eru eins. Til eru milliónir av ymiskum evnum á jørðini og í rúmdini, men tey eru øll gjørd úr færri enn 100 serligum evnum. Hesi evni nevna vit frumevni ella grundevni. Á jørðini eru funnin 90 frumevni. Tá ið heimurin varð til, vóru bara tvey frumevni, hydrogen (H) um 70 % og heilum (He) um 30 %. Øll onnur frumevni eru og vera enn gjørd í stjørnunum. Evnini lættari enn jarn (Fe) verða stigvíst bygd upp inni í stjørnunum, og tey, sum eru tyngri enn jarn, verða gjørd, tá ið stjørnur enda sínar dagar sum spreingistjørnur ella supernova. Hydrogen er tað evnið, sum mest er til av. Hydrogen er eisini tað einfaldasta frumevnið, sum til er. Tað er eisini tað lættasta evnið. Hydrogen verður m.a. goymt í trýstfløskum.
- Atom: Eitt atom er minsta nøgd, ið til er av einum frumevni. Atomini í einum reinum frumevni eru øll eins, men tey eru øðrvísi enn atomini í øðrum frumevnum. Summi atom kunnu ikki vera einsamøll, men binda seg saman tvey og tvey - bæði oxygen og hydrogen eru dømi um hetta. Hydrogenmýlið er úr tveimum hydrogenatomum og oxygen er gjørt úr mýlum av tveimum oxygenatomum. Hóast orðið, sum er grikskt, er ógvuliga gamalt, er nútíðar atomlæra ikki gomul. Fyrstur at gera eina nýtiliga atomlæru var bretski evnafrøðingurin og veðurmaðurin John Dalton. Sambært atomlæruni er alt í hesum heimi bygt úr smáum partiklum, atomum, sum eru so smá, at tey síggjast ikki, heldur ikki við mikroskopi. Nú á døgum eru eingir granskarar, sum ivast í, at atom eru til. Soleiðis hevur ikki altíð verið. Fyri bara hundrað árum síðan var enn hart stríð um atomini. Atomistarnir, soleiðis vórðu tey nevnd, sum hildu atom vera til, royndu at stríðast fyri sínum sjónarmiðum. Atom eru smá, so smá, at tey síggjast ikki, heldur ikki í mikroskopi. Helst var tað tí, at mong fyrr ivaðust um atomini. Øll vita okkara um henda ósjónliga atomheimin stavar frá óteljandi royndum, sum hava verið gjørdar nú í eini tveyhundrað ár. Grundað á hesa vitan kunnu vit gera okkum fyrimyndir av atomum. Øll atom eru bygd úr einum atomkjarna við elektronum malandi runanum.
- Mýl: Eitt mýl er ein samanseting av einum ella fleiri atomum. Til dømis er vatn eitt mýl - eitt vatnmýl er gjørt úr tveimum hydrogenatomum og einum oxygenatomi. Stutt eftir ár 1800 setti enski evnafrøðingurin Dalton fram ta hugsan, at frumevnini vóru bygd úr bæði mýlum og atomum. Fyrimynd sína grundaði hann á royndir við gassevnum. Dalton helt seg vita, at atom kundu ganga saman í mýl. Atomini hugsaði hann sær sum smáar, harðar húlur, ið ikki bar til at býta smærri.
- Skeiðbundna skipanin: Øll tey mongu frumevnini, bæði natúrlig og gjørd, kunnu verða skipað í eina greiða og einfaldu talvu. Russiski evnafrøðingurin Dmitri Ivanovich Mendeleev (1834-1907) varnaðist hetta fyrstur. Skipanin er ógvuliga hent at hava við hondina í arbeiðinum við evnafrøðini. Mendeleev hevði tøl fyri atomnøgdirnar, og hann skipaði frumevnini eftir vaksandi atomnøgd. Í skeiðbundnu skipanini eru frumevnini skipað eftir atomnummari. Atomnummarið sigur, hvussu nógvar protonir eru í atomkjarnanum. Til dømis hevur jarn (Fe) atomnummar 26 og eru sostatt 26 protonir í kjarnanum. Frumevnini eru skipað tvørturum í skeið upp og niður í bólkar. Tí standa evni, sum hava á leið somu eginleikar (til dømis alkalimetalini), í sama bólki upp og niður. Uppdaging Mendeleevs hevur havt so stóran týdning fyri evnafrøðina, at hon hevur verið borin saman við tað, sum Charles Darwin (1809-1882) ávrikaði í lívfrøðini ella Isaac Newton (1642-1727) í alisfrøðina. Í 1955 var nýtt frumevni, mendelevium (Md), nr 101, nevnt eftir honum.
- Evnasambinding: Í frumevnunum er eittans atomslag. Tá ið ymisk frumevni renna saman, gera atomini mýl (í einum mýli kunnu vera tvey ella fleiri ymisk atom), úr heilt øðrvísi evni - evnabinding. Gott dømi er natriumklorid (vanligt salt), sum kemur í, tá ið frumevnini natrium (Na) og klor (CI) renna saman. Nýggja evnið líkist hvørgum frumevninum, tað er komið av. Natrium er t.d. bleytt metal. Tað skínur sum silvur. Klor er gulgrønt og ógvuliga eitrandi loftslag. Vanligt salt (natriumklorid) er lívsneyðugt hvítt pulvur. Úr 92 ymiskum frumevnisatomum kunnu vit gera milliónir av ymiskum evnafrøðiligum sambondum. Í evnafrøðiligum tilgongdum verða eitt ella fleiri evni gjørd um til onnur evni, sum ofta hava heilt aðrar eginleikar enn upprunaligu frumevnini. Tað at skilja vatn sundur í oxygen (O₂) og hydrogen (H) var ein slík tilgongd. Hydrogen er eitt ógvuliga eldfimt gass, oxygen er gass, sum nørir eld, og vatn er løgur, sum vit brúka at sløkkja eld við. Flestu frumevnini eru at finna sum partur í onkrum evnasambandi. Oxygen er til dømis í vatni, í kálki og sum frítt oxygen í lofthavinum.
- Orka: Orka er í øllum frumevnum. Heitt vatn t.d. er ein orkukelda, tí tað kann verma kalt vatn. Men kalt vatn, sum er t.d. fimm º C, er eisini ein orkukelda, tí tað kann verma vatn, sum er kaldari, til dømis 1-2 º C. Tá ið eitt frumevni ornar, veksur varmaorkan í tí. Tá ið eitt frumevni kólnar, minkar varmaorkan í tí. Varmakorkan frá einum evni, sum kólnar, hvørvur tó ikki, hon verður bara flutt til frumevnið, sum kølnir. Sjálvt í flótandi luft, sum er um -200 º C, er varmaorka. Orka verður skrivað E. Eindin er joule, skrivað J. Skilt verður ímillum ymisk orkusløg: kjarnorku, elektriska orku, termiska orku (varmaorku og innari orku), evnafrøðiliga orka, mekaniska orku (støðuorku og rørsluorku) og geislaorku. Evnafrøðilig orka er goymd í t.d. olju, gassi, battaríum, o.l. Brenna vit gass úr gassfløskuni í einum bunsenbrennara verður evnafrøðilig orka gjørd um til varmaorku.
- Jónir og sølt: Metal lata elektronir og gera positivar jónir (ella ionir). Ein jón er eitt atom ella eitt mýl við eini ravmagnsløðing. Tað finnast bæði negativt og positivt løddar jónir. Ein positiv ion verður nevnd ein kation og ein negativ verður nevnd ein anion. Positivu jonirnar eita sum frumevnini við endingini -jon: natriumjon Na⁺, kaliumjon K⁺, calciumjon Ca²⁺, o.s.fr. Negativu jonirnar fáa -id stoytt upp í navnið og enda eisini við -jon, Frumevnisendingin dettur ofta burtur: t.d. flouridjon F⁻, chloridjon CI⁻, oxidjon O²⁻. Løðingin kemst av at atomið ella mýlið missur ella upptekur elektronir. Ein kation og ein anion kunnu bindast saman við eini ionbinding og verður hetta kallað eitt salt. Eitt salt er eitt evni, sum er gjørt úr jonum, eitt jonsamband. T.d. natriumklorid (vanligt køkssalt) kemur í, tá ið frumevnini natrium og klor renna saman. Natrium letur eina elektron, klor, fær eina elektron. Evnið verður skrivað NaCi, natriumklorid. Formilin vísir, at salt hevur í sær natriumjonir og kloridjonir í lutfallinum 1:1. Reglan er, at negativar og positivar løðingar skulu veru líka nógvar í tali. Eitt annað dømi kundi verið eitt salt úr Fe²⁺ og O²⁻ jonum. Joirnar hava numeriskt líka stórt løðing. Tí verður fomilin fyri jarn(II)oxid FeO. Hevði talan harafturímóti verið um jarn(III)jonir F³⁺ og O²⁻ jonir, skuldi formilin verið øðrvísi. Her lata 2 jarnatom tilsamans seks elektronir frá sær. Hvørt oxygenatom kann taka ímóti 2 elektronum. Tí skulu 3 oxygenatom taka ímóti teimum seks elektronunum. Jonbýtið verður 2 Fe³⁺ jonir fyri hvørjar 3 O²⁻ jonir. Formilin fyri jarn(III)oxid verður Fe₂O₃.
Flokking[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsøki innan evnafrøði:
- Ólívrunnin evnafrøði er læran um eginleikar og reaktiónir hjá ólívrunnum evnum.
- Lívrunnin evnafrøði er læran um eginleikar, mekanismur, samanseting og reaktiónir hjá lívrunnum evnum.
- Alisevnafrøði er læran um alisfrøðiliga støði undir evnafrøðiligum reaktiónum og skipanum.
- Lívevnafrøði er læran evni, reaktiónir og samspæl í livandi verum. Lívevnafrøði og lívrunnin evnafrøði er tætt knýtt.
- Analytisk evnafrøði er analysan av tilfarið, fyri at kannað hvussu tað er sett saman evnafrøðisliga.


text:
Vesturtýskland
Eftir Annan Veraldarbardaga varð Týskland lutað sundur millum hersetingarvaldini Sovjett; USA; Ongland og Frankaríki í ein vestara part BRD (Bundesrepublik Deutschland), sum í dagligari talu bleiv kallað Vesturtýskland, og ein eystara part DDR (Deutsche Demokratische Republik), sum í dagligari talu, bleiv kalla DDR.
Høvuðsstaður í Vesturtýsklandi var Bonn, meðan sundurbýtti býurin Berlin, var høvuðsstaður í DDR. Tá ið týsku londini í 1990 blivu løgd saman í eitt ríki aftur, bleiv í roynd og veru Eysturtýskland niðurlagt, politikarar og fyriskipan annars send til hús, og økið langt aftrat vestara partinum av Týsklandi.


text:
Science fiction
Science fiction (eisini vísindaskaldsøga ella framtíðar(skald)søga á føroyskum) er ein bókmentasjangra, ið upprunaliga umfataði skaldsøgur og stuttsøgur (novellur), ið snúðu seg um eitt ímyndað framtíðarumhvørvi, har vísindin, og tá serliga tøknin er nógv meiri framkomin við markantari ávirkan á samfelagið og einstaklingar. Broytingarnar, og tær uppfinningar og uppdagingar og samfelagsviðurskifti sum mynda bakgrundina, kunnu vera umfatandi og eisini rein fantasi (ímyndan).
Sjangran hevur so við og við spjatt seg til aðrar miðlar, t.d. film, útvarp, sjónvarp og teknirøðir.


text:
Berbaraleyva
Berbaraleyva (latín Panthera leo leo) eisini kend sum Nubialeyva ella Atlasleyva, er eitt undirslag av levyum ið áður livdu í Norðurafrika frá Marokko til Egyptalands. Síðsta berbaraleyvan ið livdi í villini náttúru varð skotin í Atlasfjøllunum í 1922. Nú liva færri enn 100 eftir í fangilsi, harav uml. 40 í Europa.
Skyldskapur við asiatiska leyvu[rætta | rætta wikitekst]
Kanningar í 1968 av skøltum av norðurafrikonskum berbaraleyvum, asiatiskum leyvum, útdeyðum kappleyvum o.ø. afrikonskum leyvum vístu at nøkur sereyðkenni vóru felags fyri berbaralevyuna og asiatisku levyvuna. Hetta vísir at tað kanska er tættur skyldskapur millum norðurafrikansku leyvuna og asiatisku leyvuna. Onkur hevur eisini skotið upp at suðureuropeiska leyvan ið doyði út uml. ár 80-100 f.kr., var "bindiliðið" millum norðurafrikansku og asiatisku leyvuna.
Berbaraleyvu verkætlanin[rætta | rætta wikitekst]
Ein bjartskygd verkætlan ið nevnist The Barbary Lion Project sum WildLink International í samstarvi við Oxford University stendur fyri, arbeiðir við at bæði varðveita og at økja um talið av berbaraleyvum, sum síðan skulu sleppast leysar í einum tjóðargarði í Atlasfjøllunum í Marokko einaferð í framtíðini.


text:
Rumenia
Rumenia er lýðveldi í Evropa. Í norðri hevur Rumenia mark við Ukraina, í eystri við Moldova og Ukraina, í suðri við Bulgaria, og í vestri við Serbia og Ungarn.
Nicolae Ceauşescu í Rumenia var, til hann varð koyrdur frá í 1989, seinasti kommunistiski einræðisharrin í Evropa.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Landið tók loysing frá Turkalandi í 1878, men kríggj hava havt við sær, at landamørkini fleiri ferðir eru flutt síðan tá.
Frá 1965, til hann varð rendur frá og avrættaður í 1989, stýrdi kommuninstaovastin Nicolae Ceauşescu (26. januar 1918 – 25. desember 1989) Rumenia. Hann var eirindaleysur einaræðisharri. Eitt av málum hansara var, at meiri fólk skuldi vera í landinum, og tí eggjaði hann konum at eiga mong børn, men mong vórðu so niðurundirkomin, at tey kundu ikki hava børnini og sendu tey á barnaheim. Summi børn vórðu ættleidd burtur, men enn eru mong børn á barnaheimi.
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Í Rumenia eru mong ymisk fólkasløg; fjølmentastir eru rumenar, men har eru eisini ungarar, týskarar og sigoynarar, og við strondina við Svartahav, har ið nú eru mangir frítíðarstaðir, hava turkar og ukreinar búsett seg. Fyrr búði mesta fólkið á bygd og livdi av landbúnaði, men so hvørt ídnaðurin hevur ment seg, eru alt fleiri og fleiri fólk flutt til býirnar at búgva.
Nú á døgum búgva um 250 000 sigoynarar í Rumenia. Fyrr vóru sigoynarar flakkfólk, ið fóru víða um, men nú búgva teir flestu í útryðjunum í býunum og liva til dømis av at selja ross og gamalt jarn. Sigoynarar hava lívliga mentan, og teimum dámar væl dans og tónleik.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Rumenia er av størstu londum í Evropa. Karpatafjøll eru sum ein ovurstórur bugur suður og eystur ígjøgnum landslutin Transsylvania. Norðan fyri og vestan fyri fjøllini er landsluturin Transsylvania. Lendið sunnan fyri og eystan fyri fjøllini er avbera fruktagott.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Í kollvelting í 1989 varð fyrilitsleysa kommunistsstýrið, ið hevði vanrøkt landið, felt. Síðan kollveltingina eru viðurskiftini batnað, men enn er Rumenia fátækt land, vinnuloysið er stórt og matur ógvuliga dýrur.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]
Útvortis ávísing[rætta | rætta wikitekst]


text:
1988
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1. januar - Serforsorgin verður yvirtikin sum føroyskt málsøki.
- 28. mars - Atlantsflog flýgur sín fyrsta túr millum Føroyar og Danmark.
- 5. apríl - Atli P. Dam verður valdur til løgmann
- 8. november - Løgtingsval
- 7. desember - Jarðskjálvti í Armenia, 37.000 lata lív.
- 21. desember - Eitt Pan-Am flogfar datt niður yvir skotska býin Lockerbie, tá ein bumba brast í flogfarinum. 259 ferðafólk og starvsfólk sum vóru umborð umframt 11 fólk, sum vóru niðri á landjørðini, lótu lív.
- 21. desember - Kolandi ódn herjaði í Føroyum og gjørdi stóran skaða kring alt landið. Ódnin verður vanliga nevnd Jólaódnin í '88. Í desember 2013 vísti Kringvarpið eina sending um Jólaódnina frá 1988, teir vístu myndir og filmsbrot frá 1988, sum vístu skaðar ymsastaðni frá og tosaðu eisini við fleiri av fólkunum, sum høvdu mist hús teirra tá, nú 25 ár vóru liðin síðan hendingina.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 24. august - Ísland-Føroyar 1-0 (1-0) á Akranesi, vinardystur.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 9. februar - Lotte Friis, danskur svimjari
- 6. juli - Yohan Borðoy, føroyskur fótbóltsleikari
- 6. november - Thomas Neuwirth


text:
Risin og Kellingin
Norðan fyri bygdina á Eiði, ytst á flógvanum, sum er millum Eysturoy og Streymoy, standa framman fyri landi tveir stórir drangar, sum rópast Risin (71m) og Kellingin (69m), hin ytri og hon innari landinum, og har er rætt sund ímillum teirra, tá ið kyrt er.
Um hesar drangarnar er søgnin, at einusinni ætlaði Ísland at flyta Føroyar norður til sín og sendi tí ein stóran risa og konu hansara at fáa tær fluttar har norður.
Tey komu bæði at tí ytsta berginum, sum rópast Eiðiskollur og longst móti útnyrðingi. Risin varð standandi úti í sjónum, meðan kellingin fór upp á kollin at fatla byrðuna. Hann skuldi bera, og skúgva hana fram á hann. Fyrsta tak hon tók, var so fast, at Ytri Kollur skrædnaði frá; hon royndi tí at fáa fetilin fastan í einum øðrum stað á kollinum, men ikki vildi bera í lag hjá teimum; - grundvøllurin var fastur, og oyggjarnar ikki lættar at flyta. So er sagt, at enn stóð kelling uppi á kolli, tá ið dimmi tók at lætta; - tey ræddust dagin, og hon fór tí sum skjótast oman til risan, sum stóð í sjónum og bíðaði eftir henni; men ov leingi høvdu tey drálað, tí í sama bili, tey funnust undir kollinum og skuldu vaða leið sína norður til Íslands, risin undan og kellingin aftaná, tá reis sól úr havi, og tey gjørdust bæði til steinar, og standa nú og líta ímóti Íslandi, men sleppa ongan veg.
Aðrir siga, at tey vóru send at fáa korn úr Føroyum, av tí at kornneyð var heima í Íslandi; tað sæst, at kellingin hevur sum knýti ella posa á baki.
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- V. U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi. Keypmannahavn 1891 - bind 1, s. 344


text:
Danskt mál
Danskt mál er málið í Danmark. Danskt er móðurmál hjá um 5.300.000 fólkum, harav um 5.000.000 í Danmark, um 8.000 í Grønlandi og um 2.500 í Føroyum. Danskt er eitt av germansku málunum. Av tí at Føroyar í fleiri hundrað ár hava verið í ríkisfelagsskapi við Danmark, hevur danskt mál altíð havt sterka støðu her hjá okkum. Danskt var lógarmál, kirkjumál og skúlamál langt upp í 20. øld. Serliga sterka støðu hevði danskt í høvuðsstaðnum, Havnini, har tað fínara fólkið búði, embætismenn, konslar og keypmenn. Børnini úr hesum umhvørvi við nógvum blandingsgiftum tosaðu danskt, summi teirra høvdu beinleiðis danskt sum móðurmál. Danskt er tryggjað í heimastýrislógini, har tað stendur at lesa, at: "Føroyskt verður viðurkent sum høvuðsmál, men danskt skal lærast væl og virðiliga, og danskt kann eins væl og føroyskt nýtast í almennum viðurskiftum". Við øðrum hevur danskt serstøðu millum fremmandamálini, sum verða lærd í fólkaskúlanum í Føroyum.


text:
Konsert við Jógvan Hansen, Friðrik Ómar og kvinnukórinum Suð, verður í Norðurlandahúsinum 9 mars. kl 20:00
Í oktobur mánaði 2009 góvu Jógvan Hansen og íslendski Friðrik Ómar út fløguna "Vinaløg". Hendan fløgan var eitt samstarv millum brøðratjóðirnar báðar, har Jógvan sang 10 væl vald íslendsk løg á føroyskum, meðan Friðrik sang 10 føroysk løg á íslendskum. Talan er um løg sum "Tú nart við hjartað á mær", "Lítil drongur", "Eg veit tú kemur til mín í kvøld", "Eros", "Syngjum sama lag", "Þau dansa eins og skuggar" og onnur, sum síðan hava verið nógv at hoyrt bæði her heima og í Íslandi.
Fløgan varð so mikið væl móttikin, at hon endaði ovast á sølulistanum í Íslandi. Eisini føroyingar tóku væl ímóti "Vinaløgum", og útgávukonsertin í Norðurlandahúsinum var fyri fullum húsum.
Teir báðir Jógvan og Friðrik hildu fram við samstarvinum, og góvu á heysti 2011 út nýggja fløgu eftir sama leisti, sum teir kallaðu "Barnaløg". Á hesi fløguni er talan um kendar íslendskar og føroyskar barnasangir. Eitt nú "Hún er amma mín", "Dukkan Fríða" og "Bíllinn okkar" týddar úr føroyskum til íslendskt, og "Bahama", "Húsið og eg" og "Sov nú ungi ástur mín" úr íslendskum til føroyskt.
Stutt eftir útgávuna av seinnu fløguni hjá Jógvani og Friðrikki Ómar, skipaðu teir báðir fyri stuðulskonsert til frama fyri Landsfelagnum fyri bjargingarfeløgini í Føroyum. Hetta var í samband við ódnarveður í Føroyum um tað mundið. Konsertin varð send beinleiðis í RÚV og Kringvarpi Føroya úr stásiligu Hørpuni í Reykjavík. Heilar 17 milliónir íslendskar krónur, ella góðar 700.000 føroyskar krónur, komu inn tann tíman, konsertin vardi. Forseti Íslands, Ólafur Ragnar Gímsson, handaði formanninum í LBF, Regini Jespersen,innsavnaða peningin.
Suð er eitt kvinnukór í Klaksvík, sum byrjaði at venja regluliga í sept. 2002. Við einum steðgi síðani jan. 2012. :,,nú gleða vit okkum til at fara at syngja saman við Jógvani Hansen og Friðrik Ómar í Norðurlandahúsinum 9. mars." sigur Steinvør Fonn.
Vit eru glaðir amatørar, sum elska at syngja, og sum vóna at kunna gleða onnur við okkara sangi. Hóast vit mest hava sungið klassiskan tónleik, so hava tær eisini royndir við rútmiskum tónleiki.
Jógvan Hansen, Friðrik Ómar og kvinnukórið Suð verður at hoyra leygarkvöldið 9 mars í Norðurlandahúsinum.
Kostnaður 250 kr.


text:
Newt Gingrich
Newton Leroy "Newt" Gingrich (føddur Newton Leroy McPherson 17. juni 1943 i Harrisburg, Pennsylvania) er amerikanskur politikari. Newt Gingrich er eitt kent andlit í amerikonskum politikki. Hann kom í Kongressina í 1978 og er valdur tíggju ferðir [1]. Hann var formaður í Umboðsmannatinginum frá 1995 til 1999. Gingrich var við í kappingini um at gerast forsetavalevni hjá republikanarunum í 2012, men mátti lúta fyri Mitt Romney. Gingrich er útbúgvin søgufrøðingur og hevur skrivað fleiri bøkur. Tey seinnu árini hevur hann arbeitt sum politiskur eygleiðari.
Gingrich hevur boðað frá, at um hann verður valdur presidentur, so fer hann at flyta amerikansku sendiharrastovuna í Ísrael til Jerúsalem. Hann hevur eisini sagt: "Minst til, eingin Palestinskur statur hevur nakrantíð verið, vit hava havt eitt uppfunnið palestinskt fólk, sum í veruleikanum eru arábarar og søguliga er partur av arábiska samfelagnum. Tey høvdu møguleikan at búsetast á nógvum øðrum støðum" [2].


text:
Betlehem
Betlehem (31° norðurbreidd 35° eysturlongd) (hebraiskt: בית לחם, arábiskt: بيت لحم) liggur á Vestara Áarbakka av Jordanánni í Palestina, umleið fimm kilometrar frá markinum til Ísrael og Jerúsalem. Betlehem varð grundlagdur í bronsualdrinum og var í jarnaldrinum ein stinnur skansi. Býurin varð ein partur av Jordan í 1950 og hersettur av Ísrael í 1967, tá býurin stóð í búskaparligum blóma av stóra áhuganum fyri og søkjanini til bíbilsku støðini. Hetta broyttist í 1993, tá friðaravtalan millum Ísrael og PLO (Palestinsku Frælsis fylkingina) bar í sær, at Betlehem fór undir palestinska sjálvstýrið.
Kristindómurin byrjaði í Betlehem. Sambært Nýggja Testamenti (Lukasevangeliinum 2, 4-7) er Betlehem Jesu føðibýur og heimstaður hjá Dávids ættini. Jesus sigst vera føddur í eini hellu í býnum. Betlehem hevur í 2012 umleið 29 000 íbúgvar, harav støðugt færri og færri eru kristin, tí tey kristnu í stórum tali flyta úr býnum. Orsøkin er lutvíst sokallaði trygdarmúrurin, sum Ísrael hevur sett upp uttan fyri býin, og lutvíst ósemjur við nýggju palestinsku myndugleikarnar. Í Betlehem eru 20 % av fólkinum kristin í 2012. Fyri nøkrum árum síðani vóru umleið helvtin kristin.
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Talið á ferðafólkum, sum koma til føðibý Jesusar, Betlehem, økist í stórum. Hetta ber eisini í sær búskaparligan vøkstur í palestinsku sjálvstýrisøkjunum. Í Betlehem er talið av ferðafólki og pílagrímum í 2008 vaksið við 96,5 prosentum í mun til 2007. Meiri enn 1,1 millión ferðafólk hava vitjað býin, og í háárstíðini, sum er um jólini, eru enn fleiri ferðafólk væntandi til Betlehems. Eitt yvirlit yvir teir fyrstu níggju mánaðirnar í 2008, vísir, at árið í ár verður eitt metár, tá talið á vitjandi umræður, síðani tann sokallaða "intifadan" byrjaði í 2000. Sambært ísraelska ferðavinnuráðnum er orsøkin til tann stóra vøksturin í ferðafólkatalinum, at tað hevur verið hampiliga friðarligt í Betlehem síðani 2006, men eisini tí, at tað nú gongur skjótari at koma framvið ísraelsku eftirlitsstøðunum kring býin, og tí er ikki neyðugt at standi í bíðirøðum í tímavís. Saman við Betlehem, er ferðafólkastreymurin til Jeriko eisini vaksin við umleið 46 prosentum síðani 2007. Hesir báðir býirnir verða mettir at vera teir friðarligastu í palestinsku sjálvstýrisøkjunum, og eru lutfalsliga lættir at koma til og frá Jerúsalem.


text:
Søga Týsklands
Ríkið Karlamagnusar fór sundur í mong smá fúrstadømi, tá ið hann doyði í 814. Miðevropa og Vesturevropa vóru illa plágað av víkingum, sum herjaðu og rændu, og um somu tíð floymdu ungarnar eisini inn yvir Evropa. Tað tóktist, sum kundi eingin steðga teimum. Otto Mikli (23. november 912 – 7. mai 973) gjørdist kongur í Týsklandi í 936. Í 955 sigraði hann á ungarum í bardaganum við ánna Lech í Suðurtýsklandi. Teir flýddu og hóttu ikki longur Vesturevropa. Sigurin gav honum so stóran myndugleika, at pávin krýndi hann til keisara í 962. Tá varð týska-rómverska keisaraveldið stovnað. Hetta ríkið varir til 1806, tá Napoléon 1. (15. august 1769 – 5. mai 1821), keisari í Fraklandi, vinnur á ríkinum.
Tá ið napoleonskríggini vóru av í 1815, vóru mangir týskarar, sum vildu hava eitt sameint Týskland. At sissa teir var ein leyslig ríkjasamgonga stovnað. Royndirnar at savna Týskland í 1848 miseydnaðust. Í 1861 gjørdist Wilhelm 1. (22. mars 1797 – 9. mars 1888) kongur í Proyslandi, størsta týska ríkinum. Fremsti politikari hansara, Otto von Bismarck (1. apríl 1815 – 30. juli 1898), var sannførdur um, at skuldi Týskland verða savnað við proysum á odda, slapst ikki undan kríggi. Í 1864 leyp hann á Danmark og í 1866 Eysturríki og vann á báðum, og Proysland fekk stór landøki. Síðan royndi hann at vinna norðurtýskarar í sín part við eini frílyntari stjórnarskipanarlóg. Í 1870 eggjaði hann franska keisaranum Napoleoni 3. (20. apríl 1808 – 9. januar 1873) at bjóða Proyslandi av í kríggi. Týsku herdeildirnar vunnu lættliga á fraklendingum. Teir tóku Napoleon fanga og løgdu landslutir í Eysturfraklandi undir seg. Í 1871 útnevndi Bismarck Wilhelm kong til týskan keisara.
Týskland byrjaði annað verðins kríggi (1939-1945) - seinni heimsbardagi kom í av ætlanum Hitlers at leggja onnur lond undir Týskland. Týskland gav seg treytaleyst undir teir sameindu 8. mai 1945. Eitt eftirlitsráð undir herovastunum hjá teimum trimum sterkastu sigursveldunum Eisenhower (USA), Montgomery (Bretland) og Sjukov (Sovjetsamveldið) tók valdið í Týsklandi. Týskland varð síðan býtt í fýra hersetingarøki, og USA, Bretland, Frakland og Sovjetsamveldið stýrdu hvør sínum øki. Eftir at teir fýra sigursharrarnir, Stóra Bretland, Frakland, USA og Sovjetsamveldið ikki kundu sameinast um framtíðina hjá Týsklandi, vórðu Lýðveldini Vesturtýskland og Eysturtýskland stovnað. Dagsins Týskland varð til, tá londini Vesturtýskland og Eysturtýskland vórðu sameind 3. oktober 1990.
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
1933
1933 var eitt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi eftir tí gregorianska kalendaranum.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 5. januar - Farið verður undir bygging av Golden Gate brúnni í San Francisco, USA.
- 15. januar - Politiskur ófriður í Spania hevur við sær at umleið 100 lata lív.
- 30. januar - Adolf Hitler verður útnevndur kanslari í Týsklandi av forsetanum Paul Von Hindenburg.
- 17. februar - Amerikanska blaðið Newsweek kemur út á fyrsta sinni.
- 27. februar - Eldur tekur seg upp í týska Reichstag bygninginum. Eldurin er ásettur av einum hollenskum kommunisti.
- 3. mars - Ein jarðskjálvti í Japan hevur við sær at 3000 lata lív.
- 4. mars - Franklin D. Roosevelt tekur við embæti forseta USA av Herbert Hoover.
- 10. mars - Jarðskjálvti í Long Beach, Kalifornia í USA hevur við sær at 117 lata lív.
- 20. mars - Dachau, fyrsta týska týningarlegan stendur liðugt bygd. Legan opnar 22. mars.
- 23. mars - Týska tingið (Reichstag) útnevnir Adolf Hitler sum einræðisharra yvir Týsklandi
- 24. mars - Jødar heita á fólk um at boykotta týskar vørur.
- 27. mars - Japan tekur seg úr League of Nations.
- 1. apríl - Nývaldi Naziflokkurin í Týsklandi setur í verk ein dags boykott av øllum virkjum átt av Jødum.
- 3. apríl - Flogið verður yvir Mount Everest fyri fyrstu ferð í flogfari.
- 5. apríl - Altjóða Dómstólurin í Haag avger at Grønland hoyrir undir Danmark, og átalar Noreg fyri landgongd í eystara parti av landinum. Noreg góðkennir dómin, og tekur seg úr landinum.
- 11. apríl - Flogskiparin Bill Lancaster fer á flog frá Englandi. Kursur er settur í móti Góðvónarhøvdini (Cape of Good Hope) í Suðurafrika, men flogskiparin hvørvur sporleyst. Lík hansara verður funnið í Sahara oyðimørkini 29 ár seinni í 1962.
- 24. apríl - Jehovas Vitnir í Nazitýsklandi verða dømd fyri fyrstu ferð vegna noktan av hertænastu. Umleið 10.000 verða handtikin ímillum 1933 og 1945, harav eini 2.000 verða send í týningarlegur.
- 26. apríl - Gestapo loyniløgreglan verður sett á stovn í Týsklandi av Herman Göring.
- 8. mai - Mohandas Ghandi fer undir 3 vikna hungurverkfall.
- 10. mai - Naziflokkurin skipar fyri stórari bókabrenning í Týsklandi.
- 6. juni - Fyrsti Drive-In biografurin opnar í New Jersey, USA.
- 21. juni - Allir ikki-Nazi felagskapir verða bannaðir í Týsklandi.
- 4. juli - Mahatma Ghandi verður dømdur fongsulsrevsing í India.
- 15. juli - England, Italia, Frakland og Týskland skriva undir "Four-Power" avtaluna.
- 22. juli - Amerikanarin Wiley Post verður fyrsti maður til at flúgva runt um jørðina. Túrurin tók 7 dagar, 18 tímar og 45 minuttir.
- 12. august - Winston Churchill talar fyrstu ferð alment um hætturnar ið kunnu stavast av týsku stórmaktini.
- 25. august - Jarðskjálvti í Kina hevur við sær at 9.000 lata lív.
- 7. oktober - Air France verður stovnað, eftir at 5 fronsk flogfeløg leggja saman. Samlaði flotin við stovnanina er 250 flogfør.
- 14. oktober - Týskland boðar frá at landið tekur seg úr League of Nations.
- 17. oktober - Albert Einstein kemur til Amerika, eftir at hava flýggjað frá Nazitýsklandi. Hann fær starv við háskúlan í New Jersey.
- 5. desember - Brennivínsforboðið verður avtikið í USA virkandi frá 15. desember.
- 24. desember - Tokvanlukka í Fraklandi hevur við sær at meir enn 200 lata lív.
- 26. desember - Bilframleiðarin Nissan verður settur á stovn í Tokyo, Japan.
Ókendar dagsetningar[rætta | rætta wikitekst]
- Charles Lindbergh vitjar á Tvøroyri.[1]
- Kannabis verður bannað í USA.
- Hungursneyð herjar í Ukraina.
- Jimmie Angel verður fyrstur (uttan innføddra) at finna Angel fossarnar. Fossarnir verða nevndir eftir honum.
- 15 milliónir eru arbeiðsleys í USA.
- Meksikanska Indiánara kríggið tekur enda eftir 414 ár.
List[rætta | rætta wikitekst]
Filmar[rætta | rætta wikitekst]
- King Kong (frumsýndur í New York City 2. mars)
- Walt Disney's Silly Symphony: Three Little Pigs (frumsýndur 27. mai)
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 18. februar - Yoko Ono, japonsk sang og listarkvinna, einkja John Lennon.
- 14. mars - Michael Caine, enskur sjónleikari (Alfie)
- 30. apríl - Willie Nelson, amerikanskur country sangari og tónaskald
- 3. mai - James Brown, amerikanskur sangari og "The Godfather of Soul" (d. 2006)
- 25. mai - Jógvan Sundstein, føroyskur løgmaður frá 1989-1991.
- 8. juni - Joan Rivers, amerikanskur skemtari (d. 2014)
- 11. juni - Gene Wilder, amerikanskur sjónleikari (See No Evil, Hear No Evil)
- 19. november - Larry King, amerikanskur talkshow vertur.
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 5. januar - Calvin Coolidge, amerikanskur forseti (f. 1872)


text:
Victor Danielsen
Victor Danielsen (28. mars 1894 í Søldarfirði - 2. februar 1961 í Fuglafirði). Gekk á læraraskúla í Havn 1911 - 1914, tá hann fekk prógv sum bestur av teimum 10, sum tá fingu prógv. Skúlatíðina í Havn hevði hann nakað av sambandi við heimamissiónina og serliga danska trúboðaran hjá heimamissiónini, Ryving-Jensen. Hesa tíðina upplivdi hann eina andaliga kollvelting, sum fullkomiliga broytti hansara lív. Eftir lokið prógv byrjaði hann sum lærari við skúlarnar í Søldarfirði, á Glyvrum og í Lamba, men gavst sum lærari longu 6 - 7 mánaðir seinni og byrjaði at virka sum trúboðari. Í 1916 breyt hann við kirkjuna, tá hann saman við øðrum varð doyptur á sjónum í Søldarfirði, og eftir tað gjørdist hann ein hin ídnasti trúboðarin hjá Brøðrasamkomuni. Í 1920 giftist hann Henrikku Malenu f. Olsen úr Søldarfirði. Í 1928 fluttu tey til Fuglafjarðar, fyrst í eina lítla íbúð í samkomuhúsinum Siloa, og í 1933 fluttu tey í egin hús við Gjógvará í Fuglafirði.
Victor Danielsen var sera virkin trúboðari og umframt at vera virkin í samkomuni í Siloa í Fuglafirði ferðaðist hann víða um landið og prædikaði.
Bókmentaliga avrik Victors var fyrst og fremst bíbliutýðingin. Hitt Nýggja Testamentið kom út í 1937 í týðing Victors, og í 1949 kom øll Bíblian út í hansara týðing - nú við nýtýddum Nýggja Testamenti. Victor umsetti umleið 870 sálmar, og sjálvur yrkti hann 27 sálmar. Umframt bíbliu og sálmabók skrivaði Victor Danielsen 2 skaldsøgur: Aðru ferð (1927) og Nei, lyftið sveik ikki (1947). Hann týddi úti við 20 bøkur. Allar bøkur hansara hava andaligt innihald og eru partur av trúboðanarvirki hansara. Gjøgnum bókmentaliga arbeiði sítt, serliga gjøgnum bíbliutýðingina og sálmabøkurnar, fekk Victor Danielsen stóra ávirkan á Brøðrasamkomuna í Føroyum og á føroyskt samkomu- og kirkjumál.
Tann 28. september 2008 varð standmynd av Victori Danielsen avdúkað í Fuglafirði. Tað er listamaðurin Hans Pauli Olsen, listamaður, ið hevur gjørt standmyndina.
Bókmentalig avrik[rætta | rætta wikitekst]
Í sálmabókunum, ið Victor Danielsen hevur latið úr hondum, hevur hann týtt ella yrkt meginpartin av sálmunum, men ikki allar.
- 1920 "Sálmar"
- 1922 "Sálmar" (økt útgáva)
- 1923 J. R. Cacduff: "Hin trúfasti lovarin", týdd úr donskum
- 1923 "Nýggir Sálmar"
- 1926 "Songbók fyri børn"
- 1926 G. Thornton: "Fra vantroen til Kristus", týdd úr enskum til danskt
- 1927 V. Danielsen: Aðru ferð; fyrra skaldsøga hansara - og 2 skaldsøgan á føroyskum.
- 1932 "Guds Fólks Songbók" (endurprentað 1942 og 1946)
- 1933 "Útvaldir Sálmar"
- 1937 "HITT NÝGGJA TESTAMENTI
- 1939 "Evangelisk Songbók (endurprentað 1946)
- 1942 "Nýggir andaligir songir"
- 1946 "Nýggir andaligir songir (økt útgáva)
- 1946 John Bunyan: "Pílagrímsferðin", týdd úr enskum
- 1947 V. Danielsen: "Nei, lyftið sveik ikki", seinna skaldsøga hansara
- 1947 O. Walton: "Tikin ella latin eftir", týdd úr enskum
- 1948 O. F. Walton: "Tá ið Eingil fylti, týdd úr norskum;
- 1949 "BÍBLIAN", kom út fyrstu ferð á føroyskum tann 19. mars, útgivin av Hinum føroyska bíbliugrunninum, ið var stovnaður í hesum sambandi. Hon var umsett eftir norskum (bæði nýnorskt og bókmál), donskum, íslendskum, svenskum, 2 enskum og 2 týskum týðingum umframt at Nýggja Testamenti í týðing Jákup Dahls hevur verið tøkt).
- 1949 "Nýggir andaligir songir (økt útgáva)
- 1949 John Bunyan: "Ómetalig náðin", týdd úr enskum
- 1949 Silas K. Hocking: "Einglar hansara", týdd úr enskum, seinni útgivin undir heitinum "Benny hennara"
- 1950 John Bunyan: Hin heilagi bardagin", týdd úr enskum
- 1950 D. L. Moody: "Himmalin", týdd úr enskum
- 1950 Ókendur høvundur: "Ein jólasøga", týdd úr norskum
- 1951 Amy Le Feuvre: "Bilsnir synir", tydd úr enskum
- 1951 Mary Carter: "Mary Jones og Bíblia hennnara", týdd úr enskum
- 1951 C. H. Spurgeon: "Alt av náði", týdd úr enskum
- 1952 "Songbók Guds Fólks"
- 1957 Guðrun Lárusdóttir: "Tríggjar smásøgur", týdd úr íslendskum
- 1957 Mrs. Bird: "Við Gudi er smátt stórt", týdd úr enskum
- 1957 Newmann Hall: "Kom til Jesus", týdd úr norskum
- 1957 C. H. Spurgeon: "Við hitt tronga portrið", týdd úr enskum
- 1961 Ókendur høvundur: "Hygg á Jesus", týdd úr donskum
Aðrar útgávur:
- 1964 V. Danielsen: "Frelsari mín", savn við kristiligum greinum, ið Victor Danielsen skrivaði í 14. september seinasta árið áðrenn hann doyði
- 1992 "Talur eftir Victor Danielsen" - bók við talum, sum eru tiknar upp á band frá 1949 til 1960.
Afturat hesum skrivaði hann fleiri smárit og greinar, og almanakkan "Ráðgevari mín" byrjaði hann at geva út í 1937. Hann var komin í 25. árg., táið victor doyði. "Ráðgevari mín" kemur framvegis út hvørt ár.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Victor Danielsen - 100 ára minnisrit (1994)
- Árni Dahl: Bókmentasøga II; Forlagið Fannir (1981)
- Zacharias Zachariassen: Bíblian á føroyskum í hálva øld; Forlagið Leirkerið, Gøtu (2000)


text:
Aldarinnar 100 bøkur sambært Le Monde
Aldarinnar 100 bøkur er ein listi yvir 100 bøkur sum sambært einari meiningsmáting hjá franska blaðnum Le Monde í 1999 eru tær bestu í 20. øld.
Við støði í einum fyribilslista á 200 bøkur, sum bókahandlar og journalistar høvdu gjørt, atkvøddu 17.000 fraklendingar við at svara spurninginum "Hvørjar bøkur hava fest seg í títt minni?" (« Quels livres sont restés dans votre mémoire ? »).[1]
Listin er ein blanding av sera góðum skaldsøgum, yrkingasøvn, sjónleikir og teknurøðir. Tey fyrstu 50 verkini á listanum vóru evni í einari essay av Frédéric Beigbeder, Dernier inventaire avant liquidation (The Last Inventory Before Liquidation), har hann gjørdi vart við at fronsk verk domineraðu listan.
Innihaldsyvirlit
Aldarinnar 100 bøkur[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Écrivains et choix sentimentaux, Josyane Savigneau, Le Monde, 15 October 1999.
- ↑ List of the foreign editions of The Little Prince
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
- Móttakarar av Nobelheiðurslønini í bókmentum
- Goncourt-heiðurslønin
- Pulitzer-heiðurslønin
- Booker-heiðurslønin


text:
Iowa
Iowa (enskt: State of Iowa) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 3,0 mió. íbúgvar. Í norðri hevur hann mark við Minnesota, í eystri við Wisconsin og Illinois, í suðri við Missouri, og í vestri við South Dakota og Nebraska.
Eyknevni hansara er Heykurseygastaturin (enskt: The Hawkeye State).
Innihaldsyvirlit
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Iowa er ein týdningarmikil statur hjá teimum, sum vilja gerast forsetavalevni hjá einum flokki í USA, tí har byrja undanvalini í februar. Tað er á undanvalunum, at stóru flokkarnir, demokratarnir og republikanararnir, finna fram til hvør gerst forsetavalevni. Stendur eitt valevni seg væl í Iowa, kann tað styrkja hann ella hana í hinum statunum. Hetta hendi hjá Barack Hussein Obama, tá demokratiski flokkurin hevði undanval í 2008.
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Landbúnaður[rætta | rætta wikitekst]
Alt landið, sum tað er, er ein akur. Nú er at kalla øll tann ovurstóra fløtan uppdyrkað, og hon er av bestu jørð, fáa ella ongastaðni í heiminum heysta teir so nógv korn sum í Iowa. Summir garðarnir eru ovurhonds stórir, og teir hava eingi neyt ella onnur kríatúr. Alt arbeiði verður gjørt við maskinamboðum, teir pløga og saksa við harvum og traktorum, sum taka fleiri metrar fyri ísenn, sáa við stórum sáðmaskinum og heysta við stórum skurðtreskjarum, sum skera kornið, treskja tað og fylla tað í bilar, sum koyra aftaná, síðan verður tað koyrt heim og blást upp í tey stóru goymslubingini.
Norðuri í statinum verður hveitin sáað um várið, men sunnari, har kuldin er minni, verður hon sáað um heystið. Tað ræður um, at veðurlagið verður ikki ov turt, frá tí hveitin fer at næla, og til hon er rættiliga samanskotin. Men sjálvt um hetta lukkast, og kornárið sýnist at fara at verða av tí besta, so kann bóndin ikki vera vísur í, at árið kemur at vignast, stórir flokkar av ongsprettum kunnu setast í akrarnar, og so gera tær alt svart eftir einari løtu. Tað kann eisini henda, at tað verður stormur og frekur heglingsælingur, tá ið kornið er um at verða búgvið, og so legsast alt niður, so tað ikki kann skerast. Í august og juli fara teir at heysta inn, og tá ræður um at fáa turt veður.


text:
Michelle Obama
Michelle LaVaughn Robinson Obama (fødd 17. januar 1964 í Chicago, IL) er núverandi forsetafrúa í USA. Í 2008 eydnaðist tað Barack Obama at blíva forseti í USA; Michelle bleiv sostatt forsetafrúa í USA. Michelle Obama giftist við Barack Obama í 1992; fimm ár áðrenn hann varð valdur í senatinum fyrstu ferð. Hon er útbúgvin løgfrøðingur (Ph.d.) frá Harvard University og gjørdist advokatur í 1988. Í februar 2010 fór nationala átakið "Let's Move" av bakkastokki við Michelle Obama á odda [1]. Tankin er at lokalir skúlalærarir, læknar, sjúkrasystrar og foreldur í felag skula lyfta uppgávuna at steðga rákinum at børnini gerast feitari og feitari. Og við hesum sannlíkindi fyri at gerast sjúkari. Herfyri stóð Michelle andlit til andlits við matvøruídnaðinum á ráðstevnu. Tað vóru teir kendu multinationalu matvørurisarnar Kraft Foods, Coca-Cola og onnur, hon hevði heitt á. Hon biðir matídnaðin m.a. lata minni av salti, sukri og feitti í matin og harafturat upplýsa betur um vøruna. Hon heitti inniliga á teimum um at skapa heilt nýggjar matvørur. At skera óneyðuga fyllu burtur og framleiða heilsubetri mat [2].
Í 2012 bergtók Michelle Demokratiska flokkin í USA og restina av USA við eini talu; hetta gjørdi hon við demokratiska konventið í Norðurcarolina. Hon lat millum annað ongan iva vera um, at maður hennara trýr upp á, at kvinnur sjálvar kunnu taka ábyrgd av egnum kroppi.


text:
Verkamannafylkingin
Verkamannafylkingin (VMF) var ein vinstrasinnaður politiskur flokkur í Føroyum. Hann var stovnaður av misnøgdum javnaðarveljarum úr fakfelagsrørsluni. Verkamannafylkingin var umboðað á løgtingi frá 1994 til 1998. Ingeborg Vinther frá Verkamannafylkingini var fyrsta kvinnuliga løgtingsumboð valt í Suðuroy.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Verkamannafylkingin fekk meiri enn 2 400 atkvøður í 1994, og tað rakk til at fáa 3 umboð á Ting. Verkamannafylkingin gjørdist soleiðis 5. størsti flokkur og fór fram um Sjálvstýrisflokkin. Verkamannafylkingin fór í samgongu við Sambandsflokkin, Javnaðarflokkin og Sjálvstýrisflokkin við Edmundi Joensen (B) sum løgmanni. Óli Jacobsen, formaður í Føroya Fiskimannafelag, gjørdist landsstýrismaður fyri Verkamannafylkingina í ídnaðar- og arbeiðsmarknaðarmálum. Axel H. Nolsøe tók við sessinum eftir Óla frá desember 1995. Tá landsstýrið í juni 1996 varð umskipað, helt Edmund fram sum Løgmaður, og Axel H. Nolsøe gjørdist landsstýrismaður fyri Verkamannafylkingina í arbeiðsmarknaðar, almanna- og heilsumálum. Í oktober 1996 loysti Kristian Magnussen Axel av, og í mars 1998 loysti Óli Jacobsen aftur Kristian Magnussen av til nýggj samgonga varð skipað í mei eftir valið 30. apríl 1998.
Landsstýrismenn[rætta | rætta wikitekst]
Løgtingslimir[rætta | rætta wikitekst]
- Óli Jacobsen, Eysturoy
- Karl Robert Johansen, Eysturoy (vara fyri Óla Jacobsen)
- Kristian Magnussen, Suðurstreymoy
- Ingeborg Vinther, Suðuroy


text:
Kuneo (landslutur)
Landsluturin Kuneo (italskt: Cuneo, piemontesiskt: Coni) er ein landslutur í útsynningshorninum av norðuritalsku regiónini Piemonte.
Mót vestri hevur Kuneo mark til fronsku regiónina Provence-Alpes-Côte d'Azur, móti norði er mark til italska landslutin Turino, móti eystri er mark til landslutin Asti og móti suðri er mark til teir liguriansku landslutirnar Savona og Imperia. Kuneo er eisini kendur sum Provincia Granda, sum merkir tann stóri landsluturin, tí hann er triðstørsti landslutur í Italia, næst eftir Suður-Tyrol og Foggia. Kuneo er høvuðsbýur í landslutinum.
Kommunur[rætta | rætta wikitekst]
Landsluturin Kuneo hevur 250 kommunur, tær størstu av teimum eftir fólkatalið eru hesar:


text:
Bretska hersetingin í Føroyum
Bretska hersetingin í Føroyum, ella Operation Valentine, vardi frá 12. apríl 1940 til 16. mai 1945 undir seinna heimsbardaga.
Dagarnir eftir 9. apríl 1940, tá ið Danmark og Noreg vórðu hersett av Týsklandi, vóru ørkymlandi fyri føroyingar. Uttan fyrivaring varð alt samband við Danmark kvett. Telegrafsambandið steðgaði longu um morgunin tann 9. apríl og sambandið sjóvegis steðgaði av sær sjálvum. Løgtingið helt fundir við amtmannin um støðuna fyri at avgera, hvørji tiltøk skuldu setast í verk, nú sambandið til Danmark var kvett.
11. apríl frættist, at táverandi enski flotamálaráðharrin, Winston Churchill, hevði hildið røðu í bretska undirhúsinum, har hann viðgjørdi støðuna í Norðurlondum. Í røðuni segði Churchill m.a.:
- Vit eru eisini í hesi løtu í ferð við at herseta Føroyar, sum hoyra til Danmark og sum hermálsliga eru av stórum týdningi, og hvørs fólk hevur hug at taka hjartaliga ímóti okkum. Vit skulu verja Føroyar móti øllum harðskapi, ið stendst av krígnum, og vit fara at brynja okkum væl út til sjós og í luftini, til tann løtan kemur, tá ið vit fara at lata oyggjarnar aftur til eitt frælst Danmark, sum er loyst úr hørðu kúganini, tað er komið í av týska áganginum.
Hesi boðini mundu helst fáa ein og annan upp úr stólinum, og fólk skimaðust íkring og út á hav – men ikki skuggin av nøkrum breta so langt, eygað rakk.
So, um middagsleitið tann 12. apríl, komu tveir enskir oyðarar á Havnina. Tveir yvirmenn komu í land og fyrireikaðu myndugleikarnar upp á ta komandi hersetingina. Oyðararnir fóru avstað aftur, men longu dagin eftir komu teir aftur, hesuferð saman við tveimum vápnaðum trolarum og krússaranum Suffolk. Nú komu tann nýggi enski konsulin, Frederic Mason, og T. B. W. Sandall oberstur í land. Teir hildu stuttan fund við amtmannin og løgtingsformannin, sum handaðu teimum formlig mótmæli í góðsemju, og sostatt var Operation Valentine, bretska hersetingin av Føroyum, veruleiki.
So vórðu teir 250 heldur ørkymlaðu hermennirnir frá Royal Marines settir í land. Marinararnir høvdu ikki fingið at vita, hvar teir skuldu, og fleiri av teimum hildu, at teir vóru í Noregi.
Innihaldsyvirlit
Lovat Scouts[rætta | rætta wikitekst]
Hermennirnir hjá Sandall obersti vóru bara í Føroyum í tveir mánaðar. Tann 25. mai vórðu teir avloystir av Lovat Scouts. Skotska herdeildin var so stór, at teir kundu senda hermenn til so at siga allar oyggjarnar, og sambandið millum ungu hermennirnar og føroyingar varð sera gott. Hermennirnir gjørdust partur av samfelagnum og tóku lut í t.d. grindadrápi, kappróðri á Ólavsøku og sjúkraviðgerð av m. a. særdum sjómonnum av skipum, sum høvdu verið fyri álopi á sjónum.
Sum rímuligt er, kom meir enn so fyri, at ungir hermenn og føroyskar gentur funnu saman. Summir giftust og fingu børn undir útisetuni – og summir vendu aftur til Føroya eftir stríðslok fyri at giftast við føroyskum gentum.
Tað var tí ein sorgardagur tann 10. juni 1942, tá ið føroyingar noyddust at siga farvæl til Lovat Scouts, tá teir vórðu heintaðir av troppaskipinum Lady of Man, og fluttir heim aftur til Skotlands.
Eftir stuttan steðg í Skotlandi, vórðu teir flestu hermenninir í Lovat Scouts sendir til Kanada til stríðsvenjingar á høgum kavakløddum fjøllum. Í 1943 vórðu Lovat Scouts so sendir til Italiu, har teir luttóku í bardøgum til vápnahvíldina í 1945. Mannfallið var stórt í italsku atsóknini, og mangir av teimum ungu skotunum, sum í tvey ár høvdu haft sína dagligu gongd í Føroyum, lótu lív og ella vóru løstaðir í bardøgunum.
The Cameronians[rætta | rætta wikitekst]
Lovat Scouts vórðu avloystir av 12. herdeild av aðrari skotskari herdeild, Cameronians, sum vóru í Føroyum í eitt ár – frá á sumri 1942 til juni mánað í 1943. Eisini hesir hermennirnir vóru vælumtóktir millum føroyingar - eins og aðrar stríðs- og arbeiðseindir, sum komu til oyggjarnar. 12. deild av Cameronians høvdu væntað, at teir skuldu vera við í álopinum á meginlandið. Teir høvdu, sum undangongumennirnir, vant dúgliga meðan teir vóru í Føroyum, og hildu seg vera væl fyri til bardagar. Men soleiðis gekk ikki. Afturkomnir til Skotlands, varð 12. deild niðurløgd, tí at teir ikki høvdu haft møguleika at venja saman við øðrum hereindum, ið skuldu standa fyri álopinum á Evropu. Hermenn og yvirmenn vórðu fluttir til aðrar stríðseindir, og fleiri av teimum hermonnunum, ið høvdu verið í Føroyum, fóru til Norðurafriku, og haðani til Italiu, har teir luttóku í álopinum. Mangir teirra fullu ella særdust á vígvøllum.
Vágar[rætta | rætta wikitekst]
Á várið 1942 hevði bretska stríðsleiðslan gjørt av, at flogvøllur skuldi byggjast í Vágum, sum kundi veita stuðul til tann hermálsliga týdningarmikla flutningin um Atlantshav. Hetta førdi við sær, at talið av hermonnum í Føroyum øktist munandi. Tá harðast leikaði á, vóru upp móti 8000 hermenn í Føroyum, yvir 5000 av teimum í Vágunum.
Flogvøllurin og ein miðstøð fyri sjóflogfør á Leitisvatni vórðu bygd eftir sera stuttari tíð, og meðan byggingin stóð við, yddi tann annars so friðarliga Vágoyggin við hermonnum frá m. a. Royal Engineers, Royal Pioneers, Royal Artillery og Royal Air Force. Upprunaætlanin var at byggja eina flogstøð har vesturi við 50 flogførum, og yvir 1650 starvsfólkum. Men sum kríggið leið í 1943 – 44, broyttist hermálsliga støðan í Norðuratlantshavi, og hetta førdi við sær, at ætlanin við flogstøðini varð frágingin. Og flogvøllurin, sum upprunaliga skuldi hava tvær lendingarbreytir, endaði við teirri eini breytini. Í 1944 fór bretska hersetingarvaldið undir at flyta hermenn úr Føroyum aftur, og tá ið sigursskrúðgongan varð hildin í Havn tann 13. mai 1945, vóru bara 400 bretar við.
16. mai 1945 endaði bretska hersetingin í Føroyum. Men undir hersetingini vórðu bondini millum Føroyar og Bretland styrkt og hava verið góð síðan.
Bøkur[rætta | rætta wikitekst]
- Eric Linklater: The Northern Garrisons: The Army at War. London: His Majesty's Stationery Office, 1941
- John F. West: Faroe. The Emergence of a Nation. New York: 1972.
- Niels Juel Arge: Stríðsárini 1940-45. Tórshavn: Hvessingur, 1985-1990. (6 bd.)
- Jákup Thorsteinsson: „Løgting og amtmaður 1940 –1945“ Í: Løgtingið 150. Tórshavn 2002. (PDF-Download)
- James Miller: North Atlantic Front. The Northern Isles at War, Birlinn Limited 2003 (228 síður)


text:
Butan
Kongaríkið Bhutan ella Butan (dzongkha: Brug rGyal-Khab) er eitt sjálvstøðugt kongsríki í Himaleia millum Tibet í Vesturkina og India. Har búgva umleið 700.000 fólk, sum eru millum tey fátækastu í heiminum. Av hesum búgva eini 100 túsund í Thimphu. Thimphu er høvuðsstaður í Butan. Landið hevur valt at avbyrgja seg og hevur tí í øldir gingið sína egnu leið. Í norðri hevur Butan mark við Kina, í eystri, suðri og í vestri við India. Kongsríkið Butan er gátuført og lítið kent land, tí at tað var stongt fyri umheimurin langt upp í 1970-árini. Eisini er ringt at koma fram í óføra fjallalendinum. Butan er buddistiskt land, og kongurin, nevndur drekakongurin (nú Jigme Khesar Namgyel Wangchuck), er einaveldugur. Miðallívsævin í landinum er 65.53 ár.
Innihaldsyvirlit
Fólkið[rætta | rætta wikitekst]
Um 70 % av fólkinum í Butan er drupukar, ið eru ættaðir úr Tibet. Drupukarnir tala dzongkha, almenna málið í Butan, sum er skylt við tibetanskt. Í 1990 elvdu samanbrestir ímillum drupukar og lotsampafólkið, ið er ættað úr Nepal, til harðligar mótmælisgongur ímóti kongsveldinum. Hetta hevði við sær, at Butan varð stongt fyri útlendingum.
Meginparturin av fólkinum í Butan býr á bygd og livir av landbúnaði. Flestu fólk á bygd eru bøndur, men nøkur eru eisini handverkarar, til dømis vevarar ella leirkerasmiðir. Húsini eru smá, og har eru bara eitt ella tvey rúm. Flestu bøndur í hálendinum í Butan liva av neytahaldi. Harðføra, síðullaða jakneytið er óført reiðdýr og tolir ógvuliga væl kulda. Jakullin verður spunnin og vovin til klæði og tjalddúkar, og halin verður nýttur sum veiftra ella kustur. Butanar eta jakkjøt, kirna smør og kæsa ost av mjólkini og turka myrkjuna til brenni.
Í Butan verður viðgongd máld í mun til økologiska, etiska og andaliga menning. Moralur og upplýsingarstøði telja meira enn materiell vælferð. Buddhistisk virði eru varðveitt. Kongurin Wangchuk sigur, at "brutto tjóðareydna hevur størri týdning enn bruttotjóðarframleiðsla".
53 % av fólkinum eru ikki lesifør (sbrt. CIA World Factbook).
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Náttúrutilfeingi er lítið; men har eru nógvar stríðar áir, og tey eru farin at byggja vatnorkuverk.
Landið kundi havt stóra inntøku av timburútflutningi, men hevur noktað at høgga trø niður, tí tað skaðar umhvørvið. Planleggingarráðharrin hevur sagt: "Vit vilja ikki kasta okkum treytaleyst inn í alt, sum er modernað. Vit royna tí at varðveita okkara mentan, okkara siðaarv, okkara virðisskipan og okkara mentanarstovnar".
Uttanlandshandil[rætta | rætta wikitekst]
Inn- og útflutningurin av vørum skift á ávikavist upprunaland og nýtsluland fyri 2006, sær soleiðis út sambært CIA World Factbook:
Politikkur[rætta | rætta wikitekst]
Í 1998 vitjaðu 500.000 ferðafólk grannalandið Nepal. Butan loyvdi ikki meira enn 6.000 ferðafólkum inn í landið. Hvør einstakur ferðamaður fekk strong boð um, hvussu hann skuldi fyrihalda seg. Millum annað varð forboðið teimum at geva børnum góðgæti ella annað, tí tey skuldu ikki verða lærd at bidda.
Men fangarmarnir hjá altjóða kapitalismuni røkka langt. Líka til Butan, har parabolantennur vaksa sum hundaland. Ávirkanin frá Vesturheiminum sæst longu væl. Kurvabóltur er vorðin tjóðarítrótt í staðin fyri bogaskjóting. Boogie Woogie, eitt sjónvarpsshow, sum Golcate stuðlar fíggjarliga, kappast við panoramaútsýnið til Himaleia. Teldupostur er komin í staðin fyri brævskriving, hóast tann elsta av teimum fýra konunum hjá kongi bjóðaði fólki at senda brøv ókeypis í 10 dagar fyri at forða hesari gongd. Børn, sum fara pílagrímsferð til kleystur at biðja, eru ílatin Spice Girls t-skjúrtur. Í høvuðsstaðnum Thimphu selja 25 privatar sølubúðir sjónbond. Sjálvt Butan, tað seinasta Shangri-La, er fallið. Landið loyvir vesturlendskari ávirkan, tí tað er ikki ført fyri at halda ímóti freistingunum og kann ikki halda fram við avbyrgingarpolitikkinum.
Støðan reisir nógvar spurningar. Hvussu long tíð gongur, til altjóðagerðin og tær frælsu marknaðarkreftirnar hava víggirt seg so væl, at tað vendist ikki aftur? Verður Butan ført fyri at finna eina millumleið? Fara mammon og MTV-mentanin skjótt at yvirtaka tann fagnað, Budda hevur átt? Hvussu leingi aftrat kunna kongur og hansara fýra konur stýra búskapinum og átaka sær ábyrgdina av vælferðini hjá borgarunum?
Neyvan leingi, skula vit meta eftir gongdini aðrastaðni. Men so leingi tað varar hevur butanski staturin tað størsta fíggjarliga valdið, til dømis er tað mesta av ídnaðinum statsogn, og staturin røkir fólksins vælferð. Tað sama var galdandi í USA og Evropa stóran part av farnu øld, til lat-standa-til-kapitalisman tók seg fram í 1970-unum og 80-unum. Áðrenn myndugleikarnir løgdu saman ástir við fría marknaðin.
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Landslutir[rætta | rætta wikitekst]
Hygg eisini at[rætta | rætta wikitekst]


text:
Alec Baldwin
Alexander Rae "Alec" Baldwin III (føddur 3. apríl 1958) er ein amerikanskur sjónleikari, sum hevur framført á filmi, á palli og í sjónvarpi.
Baldwin gjørdist fyrst kendur gjøgnum sjónvarpið, fyri hansara leiklutir í tveimum sesongum (6 og 7) av skemtirøðini (soap opera) Knots Landing. Hann spældi leiklutin sum Joshua Rush. Hann hevur síðan spælt bæði høvuðs- og stuðlandi leiklutir í filmum sum Beetlejuice (1988), The Hunt for Red October (1990), The Marrying Man (1991), The Shadow (1994), The Aviator (2004) and The Departed (2006). Hansara framførsla í 2003 filminum The Cooler gav honum eina Oscar tilnevning í bólkinum Academy Award for Best Supporting Actor.
Hann er tann elsti av Baldwin brøðrunum, sum starvast í Hollywood. Hann skrivar fyri The Huffington Post.


text:
18. apríl
18. apríl er dagur 108 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 109 um skotár er). 257 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Høgni Egilstoft Nielsen úr Sandavági vann FM í talvi bert 16 ára gamal. Tað gjørdist greitt, at hann hevði vunnið, longu tá eitt umfar var eftir, tí tá hevði hann 8 stig, meðan teir næstu eftir honum høvdu 6 stig. Hann er yngsti FM vinnari í talvi nakrantíð. Dagin eftir skrivaði hann artur føroyska talvsøgu, tá hann vann sín seinasta dyst og gjørdist tann higatil fyrsti og einasti, ið hevur vunnið FM í talvi við fullum stigatali.
- 1949 - Tjóðveldi Írland verður stovna.


text:
Drunnhvíti
Drunnhvítin (frøðiheiti - Hydrobates pelagicus) er ein lítil svartur sjófuglur, ið livir nærum alt lív sítt á víðum havi og bert kemur á land í bútíðini.
Drunnhvítin er sera tevsamur, og hjálpir tað honum at finna føðsluna og um náttina reiðrið, tá ið hann kemur inn aftur av havi. Á landi sæst hann bert á reiðurstaðnum, ið vanliga er í onkrari urð.
Innihaldsyvirlit
Útsjónd[rætta | rætta wikitekst]
Drunnhvíti er svartur um allan kroppin uttan á drunninum. Hann er hvítur, so fuglurin ber navnið við sær. Danir nevna hann stormsvale, tí at hann við sínum spísku og smølu veingjum líkist svala og ofta sæst aftan á illveður. Orðið stormur er eisini uppií navninum á mongum øðrum málum. Sermerkta skrápsnevið saman við fitjufótum hansara ger, at eingin kann mistaka hann fyri svala.
Drunnhvíti er sum grátítlingur til støddar og er millum minstu fuglar, ið liva úti á havi. Hann er 16 cm til longdar, flogið er 37 cm og hann vigar um 27 g.
Útbreiðsla og flyting[rætta | rætta wikitekst]
Eitt av heimsins størstu drunnhvítabølum er at finna í Nólsoy, mett til 100 000 pør. Drunnhvíti eigur ymsastaðni í Føroyum, tó mest í Urðini í Nólsoy. Summi meta, at ongastaðni í heiminum er so nógvur drunnhvíti til sum har. Útbreiðsla hansara er millum Lofot, Ísland og Skotland. Føroyski stovnurin er samanlagt mettur til 250 000 pør. Tað er eisini í Nólsoy, at flestu drunnhvítar eru merktir. Her í Føroyum eru um 30 000 drunnhvítar ringmerktir, og vita vit tí, at teir halda til á havinum uttan fyri Suðurafrika. Ein av heimsins elsti kendi drunnhvítum varð fangaður í Nólsoy, 31 ár eftir at hann varð merktur á Foula í Hetlandi.
Føði og verping[rætta | rætta wikitekst]
Føðin er m.a. æti (á útlendskum kril), smáir fiskar og høgguslokkur, sum hann tekur í vatnskorpuni.
Hjá drunnhvítum er árliga gongdin tann, at fyrstu fuglarnir koma higar seinast í mai. Í juli – august verpa teir reiðiliga stórt, hvítt (og brúnblettut) egg (um 7 g), sum teir bøla í góðar 5 vikur. Pisan fær føði hvørja nátt í uml. sjey vikur og gerst so spikafeit. So rýma tey gomlu, og millum átta og tólv dagar seinri er hon lætnað so mikið, at hon sleppur á flog og kann halda leið sína suður um Afriku. Tvey ár seinri kemur hon aftur og fer at reiðrast trý til fýra ára gomul.
Fíggindar[rætta | rætta wikitekst]
Rottan er ringasti fíggindin. Tó kunnu eisini másar og kjógvar taka nakað av gomlum fugli, og er hetta helst ein orsøkin til, at drunnhvítin oftast kemur í land, tá ið myrkt er. Onkustaðni er heimakettan eisini ein hóttan.
Eins og annar skrápsfuglur verjir drunnhvítin seg við at goysa spýggju eftir tí, ið kemur ov nær, og sermerktur roykur gongur at hesum fugli – eins og hjá øðrum skrápsfugli.
Slóðir[rætta | rætta wikitekst]
Kelda[rætta | rætta wikitekst]
- Stamps.fo (eftir Jens-Kjeld Jensen)


text:
Hosni Mubarak
Muhammad Hosni Said Mubarak (føddur 4. mai 1928), vanliga bert umrøddur sum Hosni Mubarak, var fjórði forseti Egyptalands. Han tók við sum forseti hin 14. oktober 1981 eftir Anwar Sadat eftir at hesin varð myrður hin 6. oktober 1981. Tann 11. februar 2011 fór Hosni Mubarak frá sum forseti Egyptalands eftir 18 dagar við ógvusligum mótmælum og uppreistri í landinum. Sum forseti fyri Egyptaland var hann sæddur sum ein av teimum maktmiklastu leiðarunum í miðeystri. Hann var kendur fyri sína moderatu meining um Ísrael-Palestina konfliktina og var ofta við í samráðingum millum báðar síðurnar.


text:
Átrúnaður
Átrúnaður ella religión snýr seg um, at menniskjað á ein ella annan hátt stendur í samband við maktir uttanfyri menniskjað, sum hava ávirkan á lív og umstøður menniskjans. Menniskju hava til allar tíðir havt sinar átrúnaðir. Fra nátturureligion og persónligum spiritualiteti til trúnna á fleiri gudar til trúnna á ein Guð.
Fyri hvønn átrúnað sær kann ein hyggja at ymsum síðum, t.d. læru, ritualum, menniskjafatan, gudsfatan o.s.fr.
Dømir um átrúnaðir[rætta | rætta wikitekst]
- Ayyavali
- Ásatrúgv
- Bahá'í Trúgvin
- ☸ Buddisma
- ॐ Hinduisma
- ☪ Islam
- ࿗ Jainisma
- ✡ Jødadómur
- Klassiskar gudalærur
- Konfusianisma
- ✝ Kristindómur
- Rastafarilæran
- Shintoisma
- ☬ Sikhisma
- ☯ Taoisma
Átrúnaður í Føroyum[rætta | rætta wikitekst]
Høvuðsgrein: Átrúnaður í Føroyum
Flestu føroyingar hoyra til fólkakirkjuna. Av teimum, sum hoyra til fólkakirkjuna, eru kanska umleið 10% knýtt at Heimamissiónini. Hin føroyska heimamissiónin er føroyska greinin av Dansk Indremission. Eini 12 % av føroyingum halda seg til Brøðrasamkomuna. Hesi standa fyri tað mesta uttanfyri fólkakirkjuna.
Í Føroyum eru fleiri trúarbólkar - nógv teir flestu kristnir.
Aðrir trúarbólkar í Føroyum eru:[rætta | rætta wikitekst]
- Adventistarnir
- Bahá'í
- Hvítusunnusamkoman - eisini nevnd "pinsarnir"
- Jehova Vitni
- Katólska kirkjan