text:
Hvussu gomul er bygdin
Mangar hevur vit tosað um, hvør bygd er elst og hvør er yngst. Orðadráttur hevur oftani verið um, um tann og tann bygdin ikki er eldri enn ein onnur bygd o.s.fr.v.
Robert Joensen í Klaksvík, hevur í Varðanum 38. bind í 1968, eina sera viðkomandi og forvitnisliga grein við heitinum "Hvussu gomul er bygdin", og lata vit hann siga frá:
Við tí tilfari, sum tókt er, ber ikki til við vissu at siga, nær tær ymsu bygdirnar í Føroyum á fyrsta sinni eru komnar, uttan tá talan er um tær yngstu bygdirnar.
Í hesum broti verður roynt at nevna, hvørjar bygdir ið menn rokna at vera ímillum tær elstu, og roynt verður at vísa á, nær ið bygdir síggjast at vera umrøddar á fyrsta sinni. Tó kann bygd vera nógv eldri enn tað tímibilið, ið vit síggja hana nevnda á fyrsta sinni.
Henda ritgerð styðjar seg fyri tað mesta til tær bókmentir, sum standa aftast í hesum stubba. -Hildið verður, at Hundabrævið er skrivað ´tíðarskeiðinum 1350-1400. Har víst er til hesa ritgerð, er navnið stytt og kallast H.
Tað, sum hevur verður viðgjørt, eru tær bygdir, sum vóru, ella sum síggjast at hava verið fyrr enn um leið ár 1910.
Norðoya sýsla
Hattarvík 1) og Kirkja eru nevndar í H., Svínoy er umrødd í Føroyingasøgu, Viðareiði er nevnd í H., Hvannasund í 1584, Múli í H., Fossá 2) og Norðdepil eru bygdar í 1860-unum, Depil og Norðtoftir eru nevndar í 1584, Árnafjørður verður hildin at hava verið landnámsbygd, Oyri, Klaksvík (Norður í vági), Strond 3) og Skálatoftir 4) eru nevndar í 1584. Í Ánunum kom bygd um leið 1840, Skarð 5) er nevnd í 1584, Haraldssund verður hildin at verið landnámsbygd, Kunoy er nevnd í H., Trøllanes 1584, Mikladalur og Húsar eru nevndar í H., Blankskáli 5a) er nevndur 1584 og Syðradalur er bygdur í 1812.
Eysturoyar sýsla
Bygdin Norður við Gjógv er eldri enn 1584, Funningur er nevndur í 1584, Funningsfjørður varð bygdur 1832, Elduvík er nevnd í H., Oyndarfjørður verður hildin at hava verið landnámsbygd, Hellur eru bygdar í seinru helvt av 1800-talinum, Fuglafjørður verður hildin at hava verið landnámsbygd, Leirvík er nevnd í H., Gøta er nevnd í Føroyingasøgu, Við Gøtugjógv og Syrðragøta eru nevndar í 1584, Lambi í H., Rituvík er bygd í 1870-unum, Æðuvík um leið 1900, Nes er nevnd í H., Toftir og Glyvrar í 1584, Søldarfjørður verður hildin at hava verið landnámsbygd, Skipanes er komin undan 1850, Skálafjørður, bygdin har, er nevnd í 1630, Skáli í H., Strendur um leið ár 1400, og eitur bygdin tá Raktangi. Morskranes er bygd um leið 1830, Selatrað og Oyri eru nevndar í H., Norðskáli í 1584, Svínáir og Ljósá eru bygdar í fyrru helvt av 1800 talinum, og Eiði er nevnd í fyrru helvt av 1300 talinum
Streymoyar sýsla
Tjørnuvík verður hildin at vera millum elstu bygdir í Føroyum, Haldarsvík er nevnd í 1584, Langasandur er bygdur 1838, Streymnes er nevnd 1584, Hvalvík í H., Hósvík 1584, Kollafjørður í H., Kjalnes, Á Heyggi í Kollafirði, Oyrareingir, Signabøur, Kaldbak og Sund eru nevndar 1584, Hvítanes er bygd 1837, Hoyvík er nevnd 1584, Tórshavn er umrødd í Føroyingasøgu og er ætlandi bygd rættliga tíðliga eftir landnámið. Úti á Argjum hevur bústaður verið í 1600-talinum, bygdin Úti á Bø 6) er nevnd 1584, Kirkjubøur verður hildin at hava verið landnámsbygd, Velbastaður er nevndur í 1584, Syðradalur í 1590, Norðradalur og Skælingur í 1584. - Við Gjónna 7) setti maður búgv í 1815 (helst hevur bústaður verið har fyrr). Leynar er nevnd í 1584, Stykkið er bygt í fyrru helvt av 1800-talinum, Kvívík verður hildin at vera eldri enn ár 1200, Vestmanna, Saksun og Nólsoy eru nevndar um ár 1400, Hestur í 1584, og Koltur um leið ár 1400.
Vága sýsla
Slættanes 8) varð bygd í 1830-unum, Sandavágur verður hildin at vera eldri enn um ár 1200, Miðvágur og Sørvágur eru nevndar í H., Bøur verður hildin at hava verið landnámsbygd, Gásadalur er nevndur í H., Víkar 9) eru bygdar 1837/38. Bygdin varð avtoftað 1910. Tá vóru 2 hús, men tey høvdu verið 3. Mykines er nevnd um ár 1400.
Sandoyar sýsla
Skopun er bygd í 1830-unum, Skálavík og Húsavík eru nevndar í H., Dalur og Skarvanes eru nevndar í 1404, bygdin Heima á Sandi hevur helst verið landnámsbygd (er nevnd í H.), og bæði Skúvoy og Stóra Dímun eru nevndar í Føroyingasøgu, og var tá bústaður har.
Suðuroyar sýslu
Sandvík 10) er umrødd í Føroyingasøgu. Hvalba og Froðba verða hildnar at hava verið landnámsbygdir, Tvøroyri er bygd í 1836, Trongisvágur er nevndur í 1584, Øravík er nevnd í H., Hov í Føroyingasøgu, Porkeri og Vágur eru nevndar í H., Lopra er bygd um leið 1835, Akrar um leið 1817, Víkarbyrgi 11) var forn bygd, sum varð avtoftað og aftur bygd um leið 1830, Akraberg 12) var forn bygd, Sumba verður hildin at hava verið landnámsbygd, og Fámjin er nevnd í H.
Bygdir, sum megu roknast at vera eldri enn frá um ár 1200
Bygdir, sum síggjast at hava verið um leið ár 1350-1400, men sum kunnu vera eldri
Bygdir, sum síggjast at hava verið um leið ár 1584-1630, men sum kunnu vera eldri
Bygdir, sum komnar eru eftir ár 1800, men ikki seinni enn um 1910
1) Her verða bygdanøvnini skrivað, sum tey eru stavsett í Lista yvir staðarnøvn í Føroyum.
2) Nú seinast lidnu árini hevur eingin búð við Fossá.
3) Um leið 1930 gjørdist bygdin fólkaleys, og síðani hevur eingin búð har.
4) Bygdin varð avtoftað 1914/15.
5) Bygdin var avtoftað um leið 1920
5a) Bygdin varð avtoftað í 1816
6) Bygdin er avtoftað í 1800-unum
7) Nú er bygdin avtoftað
8) Nú býr eingin á Slættanesi
9) Bygdin varð avtoftað um leið ár 1910
10) Bygdin doyði út, og tóku menn aftur bústað har í 1811. Tá kallaðist hon Hvalvík, men eitur hon nú aftur
Sandvík.
11) Sí Færøske Folkesagn og Æventyr, bls. 46.
12) Sí Landalæra l., bls. 39.
Hvussu gomul er bygdin? Hesin spurningur hevur helst ofta verið havdur á máli í hvørjari bygd. Við tí tilfari, sum er fyri hond, kann spurningurin ikki svarast út í æsir øllum teimum bygdum viðvíkjandi, sum her eru nevndar, og tí er í flestum førum leysliga sagt, hvussu gomul ein bygd kann vera. Teimum yngru bygdunum viðvíkjandi er tað í flestu førum gjørligt at siga heilt gjølla, nær ið tær eru bygdar.
Bókmentir


c: text/html

text:
Kalahari
Kalahari ella Kalaharioyðimørkin er ein oyðimørk í Syðra-Afrika. Kalahari- og Namibiaoyðimørkin eru av turrastu økjum í heiminum. Her liggja ormaeðlur í skugga og lúra eftir eitrandi skreljuslangum. Bæði her og í Sahara livir afrikanski strutsurin.
Sanfólkið er eitt av fáu fólkunum í Kalahari. Tey búgva og arbeiða saman í smáum samfeløgum við føstum ættarbondum. Í øldir hava tey ferðast úr einum staði í annan í oyðimørkini og tikið skordýr og henta plantur at eta og við eiturørvum veitt smá dýr.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1916
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1. januar - The British Royal Army Medical Corps nýtur fyri fyrstu ferð, givið blóð, sum hevur verið kølt niður og goymt til í neyðstøðu.
- 11. februar - Emma Goldman verður handtikin, fyri at halda fyrilestur um kynsliga fyribyrging í USA.
- 28. februar - Løgtingsval
- 7. mars - Týska bilverksmiðjan BMW verður sett á stovn.
- 21. mai - England flytur klokkuna til summartíð fyri fyrstu ferð.
- 15. juli - Flogfarsverksmiðjan Boeing verður sett á stovn undir navninum Pacific Aero Products.
- 21. august - Peru boðar frá neutraliteti í fyrra veraldarbardaga.
- 13. september - Mary, ein sirkusfílur, verður hongd í Tennessee í Amerika, fyri at óvart hava valdið deyða djórapassara síns.
- 16. oktober - Fyrsta kynsliga fyribyrgingarstovan opnar í Amerika.
- 7. november - Woodrow Wilson verður endurvaldur til forseta í Amerika.
Ókend dagseting[rætta | rætta wikitekst]
- apríl - Ljós sløkkjarin verður uppfunnin av William J. Newton og Morris Goldberg
- Summar OL í Berlin verður avlýst vegna fyrra veraldarbardaga.
List[rætta | rætta wikitekst]
Bókmentir[rætta | rætta wikitekst]
A Portrait of the Artist as a young Man hjá James Joyce
Ítróttur


text:
Arkansas
Arkansas (enskt: State of Arkansas) er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 2,9 mió. íbúgvar. Little Rock er høvuðsstaðurin og størsti býurin. Í norðri hevur han mark við Missouri, í eystri við Tennessee og Mississippi, í suðri við Louisiana, og í vestri við Oklahoma og Texas. Eyknevni hansara er Náttúrustaturin (enskt: The Natural State). Økið er eitt tað týdningarmesta, har m.a. rís verður velt í USA.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
- Um 7.500 f.Kr. - Elsti gravstaður, fólk vita um, funnin í Arkansas.
Rasuófriður[rætta | rætta wikitekst]
Í 1954 eydnaðist teimum, sum stríddist søk teirra svørtu at fáa hægstarætt at viðurkenna, at svørt og hvít børn skuldu ganga í sama skúla í USA. Í Little Rock í Arkansas setti statsovastin statshirðina at halda skil á og vísti 9 svørtum næmingum úr skúlanum. Forsetin í USA sendi samveldisherdeildir til Little Rock at ansa eftir, at svartir næmingar sluppu í skúla.


text:
Rómverjabrævið
Rómverjabrævið er helst skrivað á teirri tríggja mánaða longu ferðini í Korint, sum Paulus nevnir í 2. Kor. 13,1. Triðja prædikuferðin var tá næstan komin at enda. Tað man helst hava verið í árinum 57 e.Kr. Rómverjabrævið kann verða skift sundur í tríggjar høvuðspartar: ein frálærandi (1.-8. kap.), ein frelsusøguligan part (9.-11. kap.) og ein áminnandi part (12.-16. kap.). Eisini kunnu verða tikin fram orðini í Róm. 1,16, gleðiboðskapurin er Guds kraft til frelsu sum støði undir at skifta Rómverjabrævið í fimm partar - umgyrdir av tí týdningarmikla innganginum í 1,1-17 og tí viðkomandi og endaliga partinum í 15,14-16,27. Tað hevur uppiborið at standa sum hitt fyrsta av Paulusar brøvum. Men í øllum tí dýrmæta innihaldinum er eitt dygt høvuðssjónarmið: frelsan er av náði, og rættvísgeringin er av trúgv. Um hetta sigur Martin Luther: "Tá ið innihaldið av hesum orði gjørdist mær greitt, kendi eg meg fullkomiliga føddan av nýggjum, tað var, sum gekk eg ígjøgnum opnar grindir og var komin í sjálvt paradísið". Her slær av sonnum kristindómsins hjarta, her hevur Paulus gjørt greitt, hvat sannur kristindómur er - tí er Rómverjabrævið eisini lykilin at allari skriftini.


text:
Frisland
Frisland, eisini kallað Frischlant, Friesland, Freezeland, Frislandia ella Fixland, er ein oyggj, sum var at síggja á flest øllum kortum av norðuratlashavinum frá uml 1560 til 1660. Tað varð hildið at liggja sunnanfyri Ísland, vestanfyri Føroyar.
Frá 1560 og fram til 1800 talið, vóru tað fleiri, ið leitaðu eftir Frislandi. Í hesum samanhangi vóru lond sum Ísland, Skotland, Suðurgrønland og Føroyar hildin at verða Frisland, hóast tey øll vóru at síggja á flestu av teimum somu kortunum. Tó sæst Føroyar ikki á kortinum hjá Nicolo Zeno frá 1558, har sæst Friesland sunnanfyri Ísland, á leið har ið Føroyar eru. Summir granskarar hava havt tað ástøði, at Friesland á kortinum var Suðuroy, har ið sagnir jú eisini siga frá at frísar búðu, teir søgdust búgva í Akrabergi, eystanfyri Sumba.[1] Sumbingar kvøða Frísakvæðið, sum Poul F. Joensen hevur yrkt útfrá søgnini.[2] Frá gomlum tíðum hevur eisini Frísa vísa verið kend ogkvøðin í Føroyum.[3]
Frisland hevði nágreiniligar lýsingar av bæði íbúgvunum, ið skuldu eitast fyri at búgva har, og av staðarnøvnum í landinum. Bæði útsjónd og hvat teir tókust við, var væl lýst.[4]


text:
Robert Mugabe
Robert Gabriel Mugabe (føddur 21. februar 1924 í Harare í Suðurrhodesia) er forseti, einaræðisharri, í Simbabvi. Hann var annars valdur sum fyrsti fólkaræðisliga valdi forsetin í Simbabvi, og Simbabvi var saman við Mugabe hálovað av altjóða miðlum í áravís sum eitt afrikanskt mynsturland. Men Mugabe toldi illa at tapa. Hann noktaði at lata landið frá sær aftur og byrjaði ístaðin at ognartaka alla jørð, sum útlendingar átti í Simbabvi. Jørðina gav hann sínum viðhaldsfólkum, sum um sama mundið forfylgdi og myrdi frá hond. Fólk í túsundtali eru flýggjað undan Mugabe seinnu árini. Síðani 1988 er miðallivialdurin í Simbabvi lækkaður frá 62 ár til 38 ár.


text:
Jósef Stalin
Jósef Stalin (russiskt: Иócиф BиccapиóHoBич CTáлиH) føddur sum Iosif Vissarionovitj Dzjugasjvili (Иocиф BиccapиoHoBич ДжyraшBили) á russiskum og Ioseb Djughasjvili (იოსებ ჯუღაშვილი) á georgiskum (føddur 18. desember 1878 í Gori í Georgia, deyður 5. mars 1953) var ein sovjetiskur, kommunistiskur statsleiðari og einaræðisharri. Hann var statsleiðari í 30 ár.[1] Tað var Lenin, ið gav honum kelinavnið Stalin, ið merkir Stálmaðurin. Hann gjørdist limur í Sosialistaflokkinum hjá Bolsjevikkunum í 1904. Í 1912 stovnaði hann blaðið Pravda. Hann gjørdist fyrsti aðalskrivarin í Kommunistaflokki Sovjetsamveldsins í 1922 og í 1924 yvirtók hann leiðsluna sum einaræðisharri eftir at Lenin doyði. Hann stýrdi Sovjetsamveldinum og var ein av heimsins máttmiklastu monnum til hann doyði í 1953. Stalin lat standmyndir av sær sjálvum reisa kring um í stórveldinum. Undir hansara leiðslu gjørdist Sovjetsamveldið eitt av heimsins størstu ídnaðarsamfeløgum, og í 1941-45 førdi hann kríggj móti Týsklandi og spældi ein týðandi leiklut í sigrinum hjá teimum sameindu móti Ásarveldunum.
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ Бoлbшaя CoBeTckaя ЭHциkлoпeдия


text:
Blái Krossur
Blái Krossur Føroya er ein kristiligur fráhalds- og hjálparfelagsskapur, hvørs limir hava valt fullkomið fráhald til tess at vísa virðing og samanhald móti teimum, ið hava verið og/ella eru misnýtarar av rúsandi løgi. Upprunan til Bláa Kross finna vit í Sveis, har presturin Louis Lucien Rochat, eftir at hava hitt mong, ið vóru bundin av rúsdrekka, kendi seg kallaðan at byrja eitt hjálpararbeiði millum misnýtarar í 1877. Í dag er blákrossarbeiði í fleiri enn 50 londum, serliga í Evropa og í Afrika.
Blái Krossur byrjaði arbeiði sítt í Føroyum 18. november í 1904. Blái Krossur Føroya, sum er ein grein av Altjóða Blákrossarbeiðinum, virkar út frá fólkakirkjunnar evengeliska-lutherska grundarlagi, har dentur verður lagdur á gleðiboðskapin um Guds kærleika til okkum menniskju, ta kristnu siðalæruna og skyldu okkara at elska hvønn annan, og hava umsorgan fyri hvørjum øðrum.
Flestu limir eru knýttir at staðbundnum blákrossfeløgum kring landið, har skipað verður fyri fundum og øðrum tilboðum um kristnan felagsskap í rúsfríum umhvørvi. Umframt tað fyribyrgjandi arbeiðið, við m.a. verkætlanini Børn í vanda, eigur og rekur Blái Krossur Føroya viðgerðarstovnin Blákrossheimið, Kafé Blákrossstovuna, 3 búfelagsskapir og Blákrossbúðina. Tað eru umleið 20 lønt og 100 ólønt starvsfólk í felagsskapinum.
Blái Krossur hevur til endamáls, við Guds og hansara orðs hjálp:
- at hjálpa menniskjum, ið eru illa stødd av rúsdrekkaávum.
- at fyribyrgja at fólk misnýta rúsdrekka og onnur rúsandi evni.
- at virka fyri eini rúsfríari lívsáskoðan og rúsfríum umhvørvi.
- at boða gleðiboðskapin um Guds kærleika til menniskju.


text:
Mr. Bean's Holiday
Mr. Bean's Holiday er ein bretskur filmur úr 2007. Filmurin varir í 86 minuttir. Filmurin er tikin upp í Fraklandi. Høvuðsleikarar í filmurin eru Rowan Atkinson, Emma de Caunes og Willem Dafoe. Filmurin eru framleiddur í Bretlandi.
Tá Mr. Bean (Rowan Atkinson) vinnur eina ferð til Fraklands, er hann ikki sørt glaður. Við einum lítlum kufferti og einum flottum upptøkutóli, ið var við í vinninginum, fer hann við flogfarinum til Fraklands og skal taka tokið til Cannes, ið er staðið, hann skal búgva. Men alt gongur ikki heilt sum ætlað. Tá hann skal omborð á tokið, skal hann sjálvandi hava film av sær sjálvum. Hann biður ein tilvildarligan mann filma seg, ímeðan hann gongur inn í tokið, og hetta førir við sær, at maðurin ikki nær tokið. Tá Mr. Bean sær, at sonur mannin longu er inni í tokinum og hoyrir, hvussu teir rópa í panikki um, hvat nú er at gera, fær hann skuldarkenslu, serliga tá hann sær, hvussu ørkymlaður drongurin er. Hann ger av at royna at hjálpa dreinginum at finna pápan aftur. Men alt gongur ikki sum ætlað.
Teir hava trupult við at samskifta, tí at teir ikki skilja málið hjá hvørjum øðrum, eftirsum drongurin er russari, men hóast tað kemur eitt heldur løgið vinarlag teirra millum. Tá Bean missir mappuna og tokbillettina burtur á eini tokstøð, sær alt rættiliga svart út. Teir noyðast at bidda og framføra gøtusjónleik fyri at skaffa sær pengar til at finna pápa dreingin aftur.
Á hesi longu ferð hitta teir eisini ungu sjónleikarinnuna Sabine (Emma de Caunes), ið hevur stórar dreymar um at gerast heimskend sjónleikarinna. Hon bjóðar seg til at koyra Bean og dreingin til Cannes, av tí at hon sjálv er á veg hagar til ein films festival. Hon skal til premieruna til ein film, ið hon hevur ein lítlan, men avgerðandi leiklut í. Tó hava filmsfólkini snýtt hana, og av hesum gerst hon sera skuffað.


text:
Tróndur Patursson
Tróndur Sverri Patursson (føddur 1. mars 1944 í Kirkjubø) er listamaður, myndahøggari, sjófarari og ævintýrari. Hann hevur fleiri ferðir siglt á heimsins høvum við sjófararanum Tim Severin, eitt nú í 1993, tá teir sigldu frá Kina til Amerika á einum bambusflaka. Túrurin vardi 106 dagar. Ferðin gav honum íblástur til at gera "Kosmiska rúmið". Í 2013 gjørdi Kringvarp Føroya eina sending um Trónd Patursson, har tey m.a. fylgdu við honum til Nordic Cool framsýningina í Kennedy Center í USA. Hin 15. januar 2014 varð Tróndur heiðraður við Mentanarvirðisløn Landsins, sum er á 150.000 krónur og harvið størsta føroyska mentanarheiðurslønin.[1] Handanin fór fram á hátíðarhaldi í Stóra Pakkhúsi í Vági.
Innihaldsyvirlit
Lívsleið sum listamaður[rætta | rætta wikitekst]
Tróndur er ein viðurkendur listamaður, hann er eksperimenterandi, arbeiðir nógv við glasi, jarni og kopari. Hann hevur m.a. prýtt sølumiðstøðina SMS í Havn, Gøtu kirkju, Katólsku kirkjuna í Havn og Tornbjerg kirke í Odense. Tróndur var í læru til listamálara hjá Ingálvur av Reyni, síðan fór hann til Danmarkar, har hann fekk undirvísing hjá Hans Christian Høyer á Glyptotekinum. Í 1966-67 gekk hann á Norges Kunsthåndværkerskole. Eina tíð lærdi hann hjá Ståle Kyllingstad. Hann gekk í trý ár á Statens Kunstakademi í Oslo. Í 1972 hevði hann sína fyrstu serframsýning í Listasavni Føroya.
Tróndur hevur havt fleiri framsýningar í øðrum londum. Í februar 2013 hevði hann eina framsýning á John F. Kennedy Center for the Performing Arts;[2] tað var ein installasjón, sum á enskum nevndist “Migration,” og vísti fram umleið 90 stórir havfuglar úr litaðum glasi, sum hungu uppi í tí stóra rúminum í Kennedy Sentrinum í Grand Foyer vindeygannum á einari norðurlendskari framsýning, ið nevndist Nordic Cool 2013.[3]
Heiður[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- ↑ in.fo, Tróndur fekk mentunarvirðislønina
- ↑ Kennedy-center.org
- ↑ Facebook.com The John F. Kennedy Center for the Performing Arts


text:
Lýsingar
Tilboð at lýsa á Føroya størsta fótbóltsportali!
Vit vilja við hesum bjóða tykkum at lýsa á FaroeSoccer.com. Heimasíðan er Føroya størsti fótbóltsdátugrunnur við 13.000 dómaraseðlum og 6.000 føroyskum leikarum, venjarum og dómarum.
Hvørja viku hevur heimasíðan meir enn 3.000 vitjanir og yvir 22.000 síðuvísingar.
Tað koma í mesta lagið 3 lýsarar í rotatión á plássunum A, B og C, og í mesta lagið 10 eintøk verða seld av D.
Tað ber sjálvagt eisini til at tosa við okkum um alternativar lýsingar.
Bara lat okkum hoyra, tað kostar jú einki at spyrja :-)


text:
Louis Pasteur
Louis Pasteur (27. desember 1822 – 28. september 1895) var ein franskur evnafrøðingur og mikrobiologur føddur í Dole í Fraklandi. Hann er mest kendur fyri sítt merkisverda gjøgnumbrot í orsøkum og fyribyrging av sjúkum. Hansara gransking og úrslit hava minka um deyðatíttleikan av barsilsfepuri, og hann framleiddi fyrstu koppsetingina (vaksinu) móti hundaøði (rabies). Hansara royndir stuðlaðu fatanini av at sjúkur eru elvdar av mikroorganismum. Vanlig fólk minnast best Pasteur fyri hansara uppfinning av einum máta at forða fyri, at mjólk og vín elva til sjúku, ein framleiðsluháttur, sum seinni varð nevndur pasteurisatión. Pasteur er mettur at vera ein av trimum, sum hava grundlagt mikrobiologiina. Hinir báðir eru Ferdinand Cohn og Robert Koch.
Útvortis ávísingar[rætta | rætta wikitekst]
- The Institut Pasteur
- The Pasteur Foundation
- Pasteur's Papers on the Germ Theory
- Pasteur's Work on Beer Brewing
- The Pasteur Galaxy
- Louis Pasteur featured on the 5 French Franc banknote from 1966.
- Germ Theory and Its Applications to Medicine and Surgery, 1878
- LIFE magazine's top 100 events of the millennium: Germ theory of disease and Pasteur
- Louis Pasteur (1822-1895) profile, AccessExcellence.org


text:
Janus Djurhuus var føddur í Áarstovu í Havn í 1881. Hann var eldri bróður Hans Andreas Djurhuus. Janus fór ungur á Borgundarhólm at ganga í studentaskúla og tók prógv í løgfrøði í Keypmannahavn 1911. Hann arbeiddi stundum í Danmark og stundum í Føroyum sum sakførari.
Janus var fyrsti føroyingur, sum gav út yrkingasavn á prenti. Tað var í 1914, men longu í 1901 sást hansara fyrsta yrking í Tingakrossi. Janus breyt upp úr nýggjum innan føroyska yrking og er ein av okkara mætastu yrkjarum. Umframt yrkingasøvnini, sum hann gav út, var hann framúr týðari. Hann týddi fornan grikskan skaldskap til føroyskt, eitt nú Ilionskvæði. Hann týddi yrkingar hjá mongum gitnum yrkjarum til føroyskt.
Lívssøga:
Hann varð borin í heim í Áarstovu í Havn í 1881. Hetta var skaldaætt, langabbin var Sjóvarbóndin, Jens Chr. Djurhuus.
Janus gekk í realskúla í Havn og tók prógv har í 1897. Seinasta skúlaárið var Jákup Dahl lærari hansara, og sjálvur hevur Janus greitt frá, at ávís hending gjørdi sítt til at vekja hann málsliga og tjóðskaparliga. Tað var, tá Jákup las upp yrking Jóannes Paturssonar »Nú er tann stundin komin til handa« fyri næmingunum.
Meðan Janus var skúladrongur í Havn var danin Emil Bruun prestur í Suðurstreymoy og búði í Sandagerði. Til hansara gekk Janus at læra latín og grikskt mál. Frálíka næmur var hann, áhugaður og spurin. Prestur vildi fegin, at hann skuldi lesa víðari, so tá Emil Bruun í 1897 fekk starv á Borgundarhólmi, bar hann tað so í bandi, at drongurin árið eftir varð skrivaður inn í Rønne latínskúla. Janus kundi so vitja prestafólkini, tá ein løta var.
Hann tók studentsprógv ár 1900 og tók sama ár upp lestur við lærda háskúlan í Keypmannahavn, las eitt skifti læknafrøði, annað skifti málfrøði, fór so 1904 undir lógfrøðislestur og tók lógfrøðisprógv í 1911. Eitt skifti arbeiddi hann í Danmark, flutti so heim til Føroya og setti seg niður sum sakførari.
Ymisk viðurskifti høvdu við sær, at hann í 1928 misti loyvi sítt at arbeiða sum sakførari, hann fekk dóm og leitaði tá aftur til Danmarkar, uttan iva við tí í kvittanum ongantíð at koma heim aftur. Tíðin lekti tó mong sár, góðir vinmenn veittu honum uppreisn, hann vann sakførararættindi síni aftur í 1938, og sama ár flutti hann heim til Føroya. Her búði hann seinasta tíggju-ára-skeiðið av lívinum til hann andaðist í 1948.
Bókmentaverk:
Fyrsta yrking Janusar kom á prent í Tingakrossi í 1901, og øll sóu brátt, at her steig fram ungur endurnýggjari í føroyska skaldaheiminum, bæði tá hugsað verður um snið og innihald.
Mál hansara var meira mergjað og vælljóðandi, hann legði stóran dent á fasta uppseting og nýtti nógv stavrím:
»Hevjið í homrum
harðmælta kvæðið, villu
valkyrjur, vetrarins børn,
tit mínar frælsu,
froysandi hvirlur, føddar
av ódn.
Hastið í hernað
hamranna døtur, vekið til
veldis vilt glaðustrok;
gravið frá grunni
goysandi orrusturok«.
Innihaldsliga nýskapanin er fleirtættað.
Janus er maðurin, ið førir forna grikska søgu og mentan inn í føroyskan skaldskap; — eitt dømi er »Kvæði til Apollon«, sum eisini í sniði fylgir fornum grikskum yrkingarhátti:
»Óhugnað barst tú mær, gudur
við silvurboga, Apollon, slongdi í
heim meg, har toka og
regn og Boreas valdar, stroyddi
mær iva í sál — hin
virðistýnandi tvídrátt — dró fram til
sjóndar sum skugga í
Hades hin høvding Akilleus.
Flytjast skal kortini lovkvæði tær
og vígd hekatomba. Fyrst, tí til
fosturland Føroyar tú
gavst — hinar tindfríðu oyggjar.
Harnæst, tí kørg Afrodite ei var,
ei heldur Athene. Allarmest tó, tí til
skaldskap og
streingjaleik alsk tú mær unti.
Tú grøddi lund við hábornu sjón og
marmor í Hellas«.
Í øðrum lagi er Janus í fosturlandsyrking ella lat okkum siga í politiskari yrking nýskapari. Hann lýsir fegin glæsiligu forntíðina, harmast myrku miðøldina, fegnast um tjóðskaparliga veking — hertil er hann ikki øðrvísi enn aðrir fosturlandsyrkjarar — men munurin er, at hann er víðskygdari. Hann hevur longu sæð ólívssárið, tjóðin fekk, tá klandur kom í tjóðskaparrørsluna og vit fingu politiskt floksbýti á tingi í 1906:
»Krúpandi er lívið mans,
ormatos í runudíki, ljótir troða
dvørgar dans, krátutir í
trælalíki.
Aldri reiggjast brandar meir,
steðgað er øll stórmanstala, Føroya
dalar, klettar teir nú bert tjúkkar
ormar ala.
Neyðars, neyðars Føroyaland, brunnið
tvøst, tað var títt merki! Nær vil
Sjúrður brýna brand, birta herróp,
kappin sterki?«
Men í svartskygninum livir vónin:
»Kanska tó onkra landnyrðings-
nátt aftur sæst oyggjalands ørn —
brynjaður statt tá á borgargátt, herróp
læt dynja í fjøllum hátt, ungdómur,
oyggjalands vørn!«
Í triðja lagi sæst nýskapanin í hansara persónliga merkta lyrikki: ástarkvæðunum, minniskvæðunum og yrkingunum, ið spruttu úr útlegdarárunum 1928-38.
Sum týðari var Janus framúr, og vit bíta alt fyri eitt merki í, at hann velur at týða yrkjarar, sum heima í egnum landi eru serliga kendir fyri vælljóð og rímsnildi: Poe úr USA, Baudelaire úr Fraklandi, Goethe og Schiller úr Týsklandi og Fröding úr Svøríki.
Fyrsta yrkingasavn Janusar — samstundis fyrsta yrkingasavn á føroyskum — kom út í 1914. Tað bar heitið »Yrkingar«, og Hitt føroyska studentafelagið gav út. Onnur og økta útgáva kom út í 1923, og tá vóru komnar aftrat fleiri av størstu yrkingum hansara, m.a. tær báðar »Móses á Sinaifjalli« og »Atlantis«.
Í 1938 komu »Nýggjar yrkingar«, í 1941 »Carmina« og í 1944 »Moriendo«. Í 1961 gav Studentafelagið út »Yrkingar í Úrvali«.
Høvuðstýðingarverk hansara er »Ilions kvæði«, ið ikki kom á prent fyrr enn í 1967. Harumframt týddi hann úr grikskum: »Verjurøðu Sokratesar — Kriton Faidon« 1931 og »Gorgias-Symposium« 1935.
Janus skald, hesin málsligi slóðbrótarin hevur verið mongum av teimum, ið seinni fóru at yrkja á føroyskum, lýsandi fyrimynd.
Úr: Árni Dahl: Bókmentasøga I-III. Fannir. 1980-83.
Yrkingarnar, føroyingar áttu undan aldaskiftinum, vóru rættiliga eintáttaðar, sum áður nevnt ein føgur mynd av føðilandsins náttúru, eitt lovkvæði til málið, ein eggjan til at bera seg at, soleiðis at móðurlandið fekk av tí frama.
Fyrsti yrkjari, ið trein fram sum endurnýggjari, var Janus skald, hann var samstundis fyrsti føroyingur, ið gav yrkingasavn út á prenti.


text:
Lagos
Lagos er størsti býur í Nigeria, og fyrisitingarligur høvuðsstaður fyri lutstatin við sama navni. Lagos stórbýarøki, Metropoliska Lagos, hevur 16 lokalar eindir (local government areas) við knapt 10.4 milliónum íbúgvum sambært fólkateljingini í 2012. Tað ger Lagos stórbýarøkið til stórbýarøki í Afrika, sum hevur næstflest fólk, næst eftir Kairo, Egyptaland. Lagos var til 1991 eisini høvuðsstaður í Nigeria, men tá gjørdist Abuja høvuðsstaður í landinum. Lagos er tann næstmest týðandi havnarbýurin í Nigeria. Tann týdningarmiklasti vinnulívsmiðdepilin í býnum liggur á främsta Victoria Island. Býurin hevur tann næstskjótasta fólkavøksturin í Afrika og 7. størsta fólkavøksturin í øllum heiminum. Sambært Lagos State Government er fólkatalið í býnum 17,5 milliónir, men hetta talið verður ikki mett at vera rætt av nigeriansku stjórnini og av National Population Commission, sum meta rætta talið at liggja um 21 milliónir, og um tað er rætt, so er Lagos størsti býur í Afrika.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Lagos var upprunaliga ein yoruba-býur við aworifolkinum og var frá byrjan nevndur Oko. Býurin fekk navnið Lagos frá teimum fyrstu portugisisku niðursetufólkunum, uppkallaður eftir býnum Lagos í Algarve. Millum 1404 og 1889 var býurin ein týðandi miðdepil fyri trælahandilin. Eftir at Stórabretland hevði annekterað býin í 1861 helt trælahandilin uppat. Í 1866 var Lagos lagdur saman við Sierra Leone, og 1874–1886 hoyrdi býurin til krúnkoloniina Gullstrondina. 1886–1906 hevði Lagos egna umsiting, síðan var býurin lagdur saman við Suðurnigeria og gjørdist í 1914 partur av Nigeria. Eftir at Nigeria gjørdist sjálvstøðugt frá Stórabretlandi í 1960 gjørdist býurin høvuðsstaður í Nigeria. Býurin vaks skjótt í 1960-árunum og 1970-árunum. Í 1991 gjørdist Abuja, sum liggur inni í landinum, høvuðsstaður í Nigeria.
Sjálvt um Lagos ikki longri er høvuðsstaður er býurin enn tað óalmenna sæti fyri fleiri statsligar myndugleikar.


text:
11. august
11. august er dagur 223 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 224 um skotár er). 142 dagar eru eftir av árinum.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 117 - Hadrian verður av herfólkinum í Sýria útnevndur til nýggjan keisara í Rómverjaríkinum
- 1611 - Týskrómverski keisari Rudolf verður noyddur at lata beiggja sínum Matthiasi Čechylandslutin
- 1658 - Við Karli 10. á odda byrjar svenski herurin kringsetanina av Keypmannahavn
- 1919 - Weimarlýðveldið góðtekur grundlógina
- 1929 - Arábar leypa á jødar við Grátimúrin
- 1952 - Sinnisjúki kongurin Talal í Jordan verður noyddur frá, og sonur hansara Hussein tekur við ræðinum
- 1960 - Kjad fær sjálvstýri frá Fraklandi
- 1963 - Vostok 3 við Andriani Nikolajev umborð verður skotin út
- 1984 - Knópsvanurin verður valdur til danskan tjóðarfugl
- 1986 - Fleiri túsund heiðra føroyinginum Ova Joensen á Langelinie, eftir at hann hevur róð 900 fjórðingar við Dianu Victoriu úr Føroyum til Danmarkar
- 1993 - Føroyar-Noreg 0-7 (0-4) á Toftum – vinardystur
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1897 - Enid Blyton, enskur barnabókarithøvundur
- 1898 - Peter Mohr Dam, løgmaður í Føroyum og formoður Javnaðarflokksins
- 1943 - Perves Musjarraf, pakistanskur generalur og leiðari
- 1944 - Ian McDiarmid, sjónleikari
- 1950 - Steve Wozniak, amerikanskur teldusnillingur
- 1953 - Hulk Hogan, amerikanskur glímari og sjónleikari
- 1970 - Andy Bell, enskur bassleikari (Oasis)
- 1992 - Gilli Sørensen, føroyskur fótbóltsleikari
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 480 f.Kr. - Leonidas, kongur í Sparta
- 1926 - Thomas Juul Petersen, løgtingslimur (Sambandsflokkurin) og sýslumaður í Eysturoy og í Norðuroyggjum.
- 2001 - Jorge Amado, brasilskur rithøvundur
- 2014 - Robin Williams, amerikanskur sjónleikari


text:
Fyrimynd:Vælkomin
Vælkomin á føroysku Wikipediu!
Hey Vælkomin, og vælkomin til føroysku Wikipediu! Takk fyri tíni ískoyti. Eg vóni, at tær dámar Wikipediu og ger av at verða verandi. Her eru nakrar góðar slóðir til nýggjar brúkarar:
- Kunning fyri nýbyrjarar
- Hvussu ritstjórni eg eina síðu (Rætta wikitekst við wiki-kotum)
- VisualEditor Brúkaravegleiðing (Rætta við nýggja Visual-editorinum frá 2013)
- Ofta settir spurningar ella Set ein spurning í Undirhúsinum
{{{1}}}
{{Brúkari fo-0}} on your user page or put it into your babel box.


text:
Renessansan
Renessansan, eisini nevndur Endurreisnin, er heiti á mentanarligum ráki í Evropa í tíðarskeiðnum umleið 1400 til umleið 1600. Orðið renessansa kemur umvegis franskt av latínsku orðunum re, sum merkir aftur og nascere, sum merkir at føðast; renessansa merkir sostatt at endurføðast. Í hesum liggur, at renessansan tekur ta klassisku mentanina, forngrikska og fornromverska mentan, fram aftur. Renessansan endurtekur ikki bara tað klassiska, men nýtir tað og arbeiðir víðari við tí.
Í hesum tíðarskeiði verður evropeiski sjónarringurin víðkaður. Krossferðirnar hava verið eini 200 ár frammanundan, og við teimum øktist kunnleikin til jødiska og arabiska mentan. Tað gav íblástur til at leita eftir fornum handritum, og fleiri handrit eftir klassisku høvundarnar komu undan kavi - summi í klosturbókasøvnum og onnur umvegis jødisku ella arabisku mentanirnar. Í 1492 varð Amerika funnið og ein nýggjur heimur letur seg upp. At Johan Gutenberg uppfann prentlistina umleið 1450 gav samstundis heilt nýggjar møguleikar at spjaða vitan og kunnleika.
Tað er ilt at siga, nær renessansan sum tíðarskeið endar, men í hvussu er umleið 1700 hevur eitt annað rák, upplýsingartíðin, tikið yvir.


text:
Hannah Montana
Hannah Montana var ein sera væl umtókt sjónvarpsrøð, ið varð send frá 24. mars 2006 - 16. januar 2011 í USA. Fríggjadagin 12. november 2011 var síðsti parturin av heimskendu sjónvarpsrøðini vístur á Disney Channel. Sjónvarpsrøðin um vanligu gentuna Miley Stewart, sum livir eitt dupult lív, sum poppstjørnan, Hannah Montana, er nú endað eftir 95 partar og filmin Hannah Montana: The Movie (2009).
Sjónvarpsrøðin hjá Disney Channel gjørdist beinavegin væl umtókt. Átjan ára gamla Miley Cyrus hevur í næstan 4 ár leikt høvuðsleiklutin í kendu sjónvarpsrøðini saman við pápanum, Billy Ray Cyrus sum eisini leikar pápi hennara. Sjónvarpsrøðin minnir nógv um veruliga lívið hjá filmsstjørnuni og sangarinnuni Miley Cyrus, og hon hevur sjálv sagt, at tað ikki rættiliga er sjónleikur, tá hon leikar Miley Stewart. Allar tríggjar genturnar Miley Cyrus, Miley Stewart og Hannah Montana er vorðnar heimskendar og hava havt konsertir um allan heimin.
Í byrjanini var tað mest Hannah Montana fólk vildu hoyra, men tá Miley Cyrus er blivin vaksnari og vil sjálv royna seg sum sangarinnu, vilja flest fólk hoyra hana syngja. Hon hevur eisini spælt í filminum The Last Song.
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Sjónvarpsrøðin, Hannah Montana, snýr seg um gentuna Miley Stewart, sum flytir frá Tennessee til Malibu í Kalifornia fyri at royna seg sum sangara. Hon elskar tónleikin og at syngja, men vil kortini ikki hava, at fólk kenna hana úti á gøtuni, og at hon verður viðfarin øðrvísi bara tí, at hon er kend. So hon livir eitt dupult lív, har hon fær tað besta úr tveimum heimum. Í tí eina er hon tann vanliga Miley Stewart og í hinum, er hon heimskenda poppstjørnan, Hannah Montana, sum er fyrimyndin hjá næstan øllum tannáringagentum í USA.
Tað ljóðar lætt at liva hetta luksus lívið, men so er ikki. Miley er alla tíðina noydd at lúgva fyri fólki, hon elskar, fyri at tey skulu finna útav, hvør hon er. So nógv sum er gott við at vera Hannah Montana er eisini ringt, so Miley Stewart sær ofta onga aðra loysn enn at siga við heimin, hvør hon ordiligt er. Kortini kemur hon aldri so langt og fær altíð reddað poppstjørnuni.
Hesu ferð gongur tað kortini ikki. Miley Stewart og Hannah Montana hava fingið ein sjek, sum tær eru ordiliga forelskaðar í, og hann verður hataður av øllum Hannah Montana-fjepparum, tí tey vita ikki av, at Miley og Hannah eru ein og tann sama gentan. Eisini verður Lily, besta vinkonan hjá Miley Stewart noydd til at uppgeva skúlan, sum hon hevur droymt um at sloppið á alt lívið, tí at Miley ikki slapp inná orsakað av hennara dupult lívið sum Hannah Montana. Miley Stewart sær nú, hvussu nógv Hannah Montana sárar hennara vinfólk og sær ongan annan útveg.


text:
Karsten Hoydal
Karsten Hoydal (28. mars 1912 í Hoydølum - 4. apríl 1990) var føroyskur rithøvundur.
Hann fór ungur til Danmarkar at útbúgva seg innan landbúnað og fiskivinnu og starvaðist innan hetta arbeiðsøkið. Eitt skiftið var hann í Ekvador sum ráðgevi hjá Sameindum Tjóðum. Hann var løgtingsmaður og landsstýrismaður umboðandi Tjóðveldisflokkin. Karsten var fjøltáttaður høvundur og skald. Hann skrivaði yrkingar, stuttsøgur, týddi, ummælti, skrivaði yrkisgreinar og barnasøgur. Í sínum skaldskapi lýsti hann m.a. náttúruna, lívskorini, barnalyndið og vandan við kríggi og hernaðardubbing. Karsten Hoydal var nýskapandi høvundur, bæði málsliga og innihaldsliga.
Fyrsta útgáva hansara var yrkingasavnið Myrkrið reyða í 1946.
Útgávur[rætta | rætta wikitekst]
Karsten Hoydal gav út 4 yrkingasøvn: »Myrkrið reyða« 1946, »Syngjandi grót« 1951, »Vatnið og ljósið« 1960 og heildarsavnið »Teinur og tal« 1972.[1]
- 1946 - Myrkrið reyða
- 1951 - Svimjingarbeltið í Míni jólabók
- 1951 – Syngjandi grót
- 1960 – Vatnið og ljósið
- 1971 – Leikapettið
- 1972 – Teinur og tal (3 yrkingasøvn í einari bók)
- 1979 – Frændarøddir
- 1980 - Heðin, Marjun og tjøldrini
- 1986 – Suð í grasi
- 1999 - Lív heldur á
- - Barnið, bergið og blómurnar
Heiðurslønir[rætta | rætta wikitekst]
- 1961 M.A.Jacobsen
- 1973 Heiðurslimur í brasilianskum rithøvundafelag
- 1988 M.A.Jacobsen - Bókmentavirðisløn M.A. Jacobsens fyri annað mentanaravrik.


text:
Íslendskt mál
Íslendskt er eitt indo-evropeiskt mál. Tað hoyrir til ta vesturnorrønu málættina saman við føroyskum, norskum og hinum nú útdeyða norn, sum norrøna málið í Hetlandi nevndist.
Innihaldsyvirlit
Málskyldskapur[rætta | rætta wikitekst]
Føroyskt og íslendskt eru grannamál. Hugsa vit um uppruna, stavseting ella orðatilfar, eru tey nær í ætt. Men munurin er á reglunum viðvíkjandi framburði. Tá ið landnámsmenn í 9. øld hildu vestur í hav úr Vesturnoregi, settu summir búgv í Íslandi, summir í Føroyum, og uppaftur summir funnu sær bústað í oyggjalondum sunnan fyri Føroyar. Hesir niðursetumenn vóru ættaðir av vesturstrond Noregs og bóru sjálvsagt við sær tey bygdamál, ið talað vórðu har um leiðir. Mál teirra kalla vit norrønt.
Fyrstu øldirnar hendir valla tað nógva málinum viðvíkjandi í hesum nýbygdu londunum. Føroyingurin, íslendingurin og hetlendingurin, sum hittust um ár 1000, mundu uttan størri tvørleika skilja hvør annan. Men sum øldir liðu fleiri, tók málið at broytast í ljóði, soleiðis at smátt um smátt sprettur íslendskt úr norrønum og føroyskt úr somu rót. Stóra broytingarskeiðið verður ofta sett til hvarvið 1300 til 1500. Kemur tú í einum teksti fram á orð sum til dømis "blað", "bátur" ella "vík", so heldur tú ivaleyst tekstin at vera føroyskan. Men tað er ikki vist, at hann er føroyskur. Hann kann eins væl vera íslendskur. Men biður tú eitt íslandskt og eitt føroyskt fólk lesa hesi 3 orðini upp, so hoyrir tú mun alt fyri eitt.
Málføri[rætta | rætta wikitekst]
Skulu vit tosa um bygdarmál (fø. málføri, ísl. mállýskur) í Íslandi, er fyrst at siga, at munurin á málinum í teimum ymsu pørtunum av landinum er lítil. Tann munur ið er, er fyrst og fremst í framburðinum. Skilt verður t.d. ímillum harðmæli á Norðurlandinum (frá Héraðsvötnum og eystur í Vopnafjörð) og linmæli aðrastaðni í landinum. Í harðmæli eru k, p og t fráblást í innstøðu aftan á langt sjálvljóð, meðan tey eru ófráblást í linmæli, ljóðskrivað ávíkavist [kʰ, pʰ, tʰ] og [b, d, g]. Ein partur av harðmælisøkinum, serliga Eyjafjarðarsýsla, hevur raddað ljóð undan p, k og t; dømi vanta [vantʰa], lampi [lampʰi], hjálpa [jaulpʰa], meginparturin av landinum hevur óruddaðan framburð, t.d. [vandta], [lambpi] og [jaulbpa].


text:
Móður Teresa
Móður Teresa (f. Agnesë Gonxhe Bojaxhiu 26. august 1910 í Skopje – † 5. september 1997 í Kalkutta í India) er heimskend katólk nonna. Hon verður sædd sum verndareingilin hjá teimum, ið líða neyð, og hugsaði hon meira um tey enn um seg sjálva. Nú berjast India og Albania um beinagrindina hjá henni. Móðir Teresa varð borin í heim í Skopje, Makedónia. Foreldur hennara komu frá Albania - tó búði Móðir Teresa í India tað mesta av sínum vaksna lívi, sum ung búði hon eina tíð í Dublin í Írlandi. Móðir Teresa var indiskur statsborgari. Í 1979 fekk hon Friðarheiðursløn Nobels.


text:
Steinkópur
Steinkópur (frøðiheiti Phoca vitulina) er uppi í teimum smáu kópunum, brimilin verður 150-190 cm langur og vigar 70-150 kg, opnan verður 130-170 cm long og vigar 60-110 kg. Teir eru ójavnt grámorreyðir og blettutir, grúkurin er rundbóllutur og snáðin stutt, hetta fær teir at líkjast frá láturkópi, sum hevur langvaksnan gnúk og langa snáð. Nósin kastar ullfeldin, áðrenn hann verður lagdur, og hann verður lagdur við stálgráum feldi, sum vatn rínur ikki við. Ungkópar, ið eru ikki kynsbúnir, fáa ljósamorreyðan feld. Steinkópur heldur til við strendurnar í tí lýggjara økinum norður í tað arktiska økið. Í Norðurhøvum er hann norðanfyri úr Frans Jósefslandi og Norðurnoregi, undir Svalbarði, Íslandi og serliga Suðurgrønlandi eystur í Kattegat og syðra partin í Eystarasalti og suður til strendurnar í Suðurportugal. Vestanfyri er hann suður til Cap Cod úti fyri Boston í Massachusetts. Steinkópur helt uppat at leggja í Føroyum í 18. øld; men hann sæst her regluliga. Í Norðurhøvum er steinkópur skiftur í eitt vestara og eitt eystara undirslag.
Steinkópur hevur ikki lagt í Føroyum síðan í 1800-talinum. Hóast Steinkópurin ikki hevur lagt undir Føroyum í langa tíð hevur hann verið sæddur her um leiðir við jøvnum millumbilum. Í 1963-1967 vóru skotpremiur lætnar fyri kóp. Tá komu nakrir undirkjaftar av steinkópi úr Suðri. Í 2008 var ein nósi sæddur - somuleiðis í Suðri, men tað er ikki vist um hann er lagdur her, ella um hann er komin úr Hetlandi. Í bæði 2013 og 2014 var steinkópur sæddur í Eysturoynni. Hetta eru møguliga tekin um, at Steinkópurin er á veg aftur til Føroya. Nógvur steinkópur var undir Føroyum fyrr, men í farnu øld doyði hann út her. Umframt at steinkópur Phoca vitulina og láturkópur Halichoerus grypus ikki líkjast – steinkópur hevur eitt runt høvd mótsett láturkópi, ið hevur eitt langt trýn, so leggur steinkópur um summarið, meðan láturkópur leggur tíðliga á vetri. Steinkópanósin verður lagdur uttan tað hvíta loðskinnið, ið er so eyðkent fyri láturkópanósan, og kann tí svimja, beinan vegin hann er lagdur. Steinkópanósin sýgur mammuna í 4 vikur, eftir hann er lagdur og lívbjargar síðani sær sjálvum. Steinkópur leggur í mai-juni á skerjum og smáhólmum inni á sundum og fjarðum. Væl lá tí fyri at sláa steinkóp, og veðrið var til vildar hesa ársins tíð, so steinkópurin kólnaði burtur. Onkur hendinga steinkópur er tó at síggja. Vaksin steinkópur er sæddur av og á kring oyggjarnar, men tá hevur mann hildið tað verið talan um gestir úr Íslandi ella Hetland i.
Steinkópur etur fisk. Føðin broytist alt eftir, hvat ið er at fáa, til dømis hýsa, glýsingur, nebbasild, toskur, hvítingur, sild, skrubba og reyðsprøka, harumframt ryggleys djór. Steinkópur er rættiliga støðufastur og heldur seg við útgrunnar strendur, sandgrynnur og sandriv, har hann fær ligið og sólað sær. Tað kann bera á, at nósar í vána veðri, ella tí fólk órógvar teir, villast burtur frá mammuni. Hesir nósar verða nevndir ýlarar, tí teir ýla eftir opnuni, og teir minstu koma sjáldan undan. Steinkópur látrast stutt eftir, at nósin er lagdur, og av tí at fostrið ikki fer at mennast fyrr enn 5-3 mánaðir seinni, er opnan kviðin í níggju mánaðir. Nýlagdur nósi dugir at svimja beinanvegin, hann er 70-100 cm langur, vigar 8-12 kg og sýgur mammuna í 3-6 vikur. Steinkópur er kynsbúgvin, tá ið hann er 3-5 ára gamal, og hann kann gerast 20 ára gamal. Í vesturstovninum undir Kanada - Nýfundland og Labrador - eru tilsamans 13.000 kópar. Tey hava gjørt upp, at í øllum stovninum í Eysturatlantshavi eru einir 70.000 kópar, av teimum eru 25.000 kópar úr tí íslendska stovninum, sum er í minking. Við Stórabretlands strendur er ein stovnur, ið er 26.000 kópar, hann er í vøkstri. Tað, ið eftir er av steinkópaflokkinum, er skift í smástovnar fram við Noregs strondum, Írlands, í Norðsjónum, Eystarasalti, frá Danmark til Niðurlond, og nakrir fáir hundrað eru undir Fraklandi. Steinkópastovnurin undir Útnyrðingsevropa hevur ment seg aftur eftir eina umfarsjúku í 1988. Tá ið uml. 20.000 steinkópar doyðu. Á hvørjum ári verða nakrir fáir hundrað steinkópar dripnir í Grønlandi. Annars er steinkópur sum heild friðaður á teimum leiðum, har ið hann teikar, uttan í Íslandi og Noregi, har ið tey veiða nakað av honum t.d. til granskingarendamál, og annars við alitingarnar í Norðurhøvum. Síðan 1977 hevur allur kópur verið friðaður í Danmark.


text:
Regnskógur
Regnskógirnir reinsa luftina og vatnið, og dyggur heilivágur at grøða sjúkur verður gjørdur úr regnskógarplantum. Regnskógirnir eru ógvuliga týdningarmiklir í náttúruni, men teir minka hvønn dag - av skógarvinnu og landbúnaði. Vit mega virða og verja hesar skógir og fjølbroytta dýrameingið í teimum. Størstu regnskógarnir ur heimin eru kring Mið- og Suðuramerika (Amasonas).
Innihaldsyvirlit
Dýrameingi[rætta | rætta wikitekst]
Meiri enn helvtin av øllum dýrum í heminum er í Amasonlendinum í Suðuramerika. Alskyns dýr liva í tropuskógunum. Flestu teirra eru bæði stygg og støkkin og duga duga avbera væl at króga seg í skóginum. Reyðtenningurin hevur met fyri at vera ræðuligasti fiskur í heminum. Í 1981 varð sagt frá, at ein torva legðist á og át eini 300 fólk, tá ið ein ovfyltur bátur sakk á Obidosá í Brasil. Allir tenningar eru ikki vandamiklir - bara 4 av 18 sløgum leggjast á fólk.
Veðurlag[rætta | rætta wikitekst]
Tropisku regnskógirnir eru báðumegin miðkring - kringin, ið er um miðjuna á jørðini, sum eitt belti. Ongastaðni eru so góð gróðrarlíkindi til skógarvøkstur sum her, tí veðurlagið er so heitt og vátligt. Lett er hvønn dag at siga, hvussu veðrið verður - heitt, slavið og oysregn. Summastaðni í regnskógunum regnar 4 m um árið, og hitin er altíð úr 24C* upp í 27C*.
Dýravernd[rætta | rætta wikitekst]
Summi dýr í regnskóginum eru hótt, og bara heilt fá av teimum eru eftir í heiminum. Hesi dýr mega verða vard, skulu tey ikki doyggja út.
Vert at vita[rætta | rætta wikitekst]
- Um bara 7% av allari jørðini veksur regnskógur.
- Størsta tropiska regnskógarøki í heminum er í Amasonlendinum í Suðuramerika.
- Jørðildið í regnskógunum er grunt, vanliga bara einar 10 cm, men har vaksa nøkur av hægstu trøum í heiminum.
- Meiri enn helvtin av øllum dýrum í heiminum liva í regnskógunum.
- Hvønn dag verður komið fram á ókend skordýr í regnskóginum.
- Dýralívið í tropuregnskógunum er fjølbroyttari enn nakra aðrastaðni á jørðini.


text:
Forseti Sambandsríki Amerika
Forsetin í USA hevur tann størsta stjórasessin í USA. USA er tað fyrsta landið sum fekk sær forseta. Í USA eru fleiri politiskir flokkar, men síðani 1853 hava allar forsetarnir komnir frá entin Republikanska Flokkinum ella Demokratiska Flokkinum. Stjórnin heldur til í Washington DC, har forsetin og húski hansara búgva í Hvítu Húsunum. Um tú ikki ert føddur í USA, kanst tú ikki vera forseti í landinum. Eisini er krav um, at forsetin skal vera minst 35 ára gamal og hava búð í USA í meira enn fjúrtan ár. Soleiðis sigur amerikanska grundlógin. Barack Obama er núverandi forseti í USA.
Forsetavalið tann 8. november 2016 er tað 58. í røðini, og tá skulu amerikanarar velja forseta og varaforseta fyri árini 2016-2020.
Innihaldsyvirlit
Bókasavn[rætta | rætta wikitekst]
Bókasavn sum sína stjórnartíðina hjá ymisku forsetunum eru bygd síðan Franklin D. Roosevelt varð forseti. Eftir stóra krakki í Wallstreet staðfesti táverandi forsetin Roosevelt at hann hevði nógv áhugavert søguligt skjalatilfar á kontóri sínum. "Vit mugu lata almenningin síggja hvat tað er sum forsetar fáast við, hvørja ráðgeving hann fær og hvørji mál vóru framd og ikki", staðfesti Roosevelt. Síðani var ein lóg samtykt har tað áliggur forsetanum sjálvum at útvega fígging til byggingina av bókasavninum og síðani tekur staturin yvir raksturin.
Drápsroyndir[rætta | rætta wikitekst]
Íalt hava 17 forsetar i USA verið fyri drápsroynd. Fýra teirra vórðu dripnir, meðan tveir fingu mein.
Væleydnaðar drápsroyndir[rætta | rætta wikitekst]
Miseydnaðar drápsroyndir[rætta | rætta wikitekst]
- Andrew Jackson
- Theodore Roosevelt
- Franklin D. Roosevelt
- Harry S Truman
- John F. Kennedy
- Richard M. Nixon
- Gerald R. Ford
- Jimmy Carter
- Ronald Reagan
- George H.W. Bush
- Bill Clinton
- George W. Bush


text:
29. juni
29. juni er dagur 180 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 181 um skotár er). 185 dagar eru eftir av árinum.
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
Fjallakrintran[rætta | rætta wikitekst]
- 2014 - Brandur í Funningsstovu náddi upp á toppin á Denali, ella Mt. McKinley, sum tað eisini nevnist. Denali er 6194 metrar høgt og liggur júst norðanfyri pólsirkulin, í amerikanska statinum Alaska. Hetta fjallið sigst vera tað kaldasta fjall í heiminum. Brandur hevur sett sær fyri at náa upp á hægsta fjall í hvørjum heimsparti. Í fjør vóru Brandur H. í Funningsstovu og Sveinur Jákupson uppi á Elbrus, ið við sínum 5641 metrum er hægsta fjall í Evropa.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1577 - Peter Paul Rubens, týskur/hálendskur malari.
- 1894 - Einar Fróvin Waag í Klaksvík (d. 1989), bryggjari og løgtingslimur.
- 1900 - Antoine de Saint-Exupery, franskur rithøvundur og flogskipari.
- 1906 - Jákup Frederik Øregaard í Leirvík (d. 1980), keypmaður og løgtingsformaður.
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1252 - Kongur Ábal av Danmark.
- 2003 - Katharine Hepburn, amerikansk sjónleikari.


text:
Skeið fyri venjarum, hjá børnum og ungum
– Ítróttur fyri børn og ung.
Tann 13-14 apríl 2012 verður skipað fyri enn einum skeiði fyri venjarum og leiðarum hjá børnum og ungum.
Byrjað verður fríggjakvøldið kl. 18.00 til 22.00 og leygardagin kl. 09.00 til 17.00.
Evni:
– Ítróttanámsfrøði
– Ítróttaumhvørvi
– Menning hjá børnum
– Venjing
– Trygd og ábyrgd
– Etikkur og moralur
Skeiðið skiftir ímillum at vera teoretiskt og praktiskt. Leygardagin verður praktisk venjing, so tá er gott við ítróttaklæðum.
Ongin próvtøka er, men kravt verður, at uppmøtingin er 100%. Eftir lokið skeið verður luttøkubræv útflýggjað.
Skeiðið er ein partur av venjaraútbúgvingini hjá DIF, Danska Ítróttasambandinum. Hetta er fyrri partur av Venjara 1. Skeiðini eru í samsvar við ENSSEE, The European Network of Sports Science, Education and Employment.
Møguleiki er sostatt at byggja víðari upp á skeiðið.
Málbólkur: Venjarar, hjálparfólk og leiðarar hjá børnum og ungum. Øll sum hava áhuga í og ábyrgd av børnum og ungum, sum luttaka í ítrótti.
Hvat fært tú burturúr:
– Vitan um menningina hjá børnum, fysiskt, psykiskt og samfelagsligt
– Tú lærir nakað um námsfrøði, venjingar av ymsum slag, at seta sær mál, um týdningin av góðum ítróttaumhvørvi.
– Ítøkilig hugskot til spøl og venjing hjá børnum og ungum
Upptøkutreytir: Luttakari skal vera 15 ár ella eldri. Tó kunnu vit gera frávik frá regluni um upptøku, um serstøk viðurskifti tala fyri hesum.
Luttøkugjald: Kostnaðurin fyri skeiðið er 250 kr. Íroknað er frálærutilfar og matur. Pláss er fyri 24 luttakarum
Skeiðshaldari: Ulrik Balle, DIF
Tilmelding
Tilmelding er neyðug og tilmeldingarfreistin er fríggjadagin tann 30 mars. Boðað frá luttøku til skrivstovan@isf.fo. Tilmeldingin er bindandi. Meiri fæst at vita frá ÍSF skrivstovuni tlf.: 312606 ella frá Jarvin á telduposti jfh@isf.fo ella á tlf.: 280706
.


text:
Kanin
Kanin (frøðiheiti - Oryctolagus ) er lítil gnagari av haruætt. Kaninir eru floksdýr og halda saman í stórum flokkum. Holur teirra eru langar og torgreindar. Tær gera sær eisini fleiri neyðútgongdir. Kanin leggur minst 20 ungar um árið, og tí eru kaninir nógvastaðni vanligastu súgdýr. Kaninin kemur upprunaliga úr Útsynningsevropa, men er nú um allan heim uttan í Antarktis. Um aldaskiftið løgdust tær út í Suðuroy og nørdust skjótt, men so fækkaðust tær aftur, og nú er eingin eftir. Nógvastaðni er kaninin skaðadýr í landbúnaðinum, tí hon etur grøðina.
Villkanin er í ætt við haru.


text:
Hornabóltur
Hornabóltur, á donskum og fleiri øðrum málum verður Baseball brúkt, er tjóðarítrótt í USA. Fyrsti dysturin ímillum skipað lið var í New Jersey í 1846. Fyrsta landskappingin var í 1876, og nú á døgum er hornabóltur næstbest umtókta ítróttargrein í Amerika, beint aftanfyri amerikanskan fótbólt. Leikararnir hava handska á hondini og rimagrímu fyri andlitinum. Baseball-leikarar brúka bólttræ og harðan bólt. Siður er, at forsetin kastar fyrsta bóltin, tá ið landskappingin MLB (Major League Baseball) í hornabólti byrjar.


text:
Tjaldursgrælingur
Tjaldursgrælingur (frøðiheiti - Arenaria interpres) er væl størri enn sjógrælingur. Um summarið er hann eyðkendur av tí skjóruta litinum. Bringa, hálsur og tað mesta av høvdinum er stórflekkut svart og hvítt, bak og veingir stórflekkut dimmbrúnt og reyðbrúnt; í neðra er hann hvítur. Vetrarfuglurin og ungfuglurin eru eisini búkhvítir, men annars mest svartir við gráum ella hvítum strikum. Teir ungu eru tá eyðkendir av einum sjónskum bleikgulum liti hvørjumegin á hálsinum, teir gomlu hava henda sama litin, men so káman, at hann stundum er ringur at síggja. Tað er ein fuglur, sum livir so at siga um allan heim. Um summarið eigur hann norður á Íslandi, Grønlandi, Finnmørkini og haðan eystur, líka til Kyrrahavið møtir; um veturin er hann í Suðurevropa, Afrika, Suðuramerika, India, Avstralia og víða um oyggjarnar í Kyrrahavinum. Her hjá okkum er hann tættastur fyrra partin á sumri, og so aftur frá gomlu ólavsøku til út um veturnætur.
Mest heldur hann seg niðri í fjøruni, ofta saman við sjógrælingum og grágrælingum, har hann titar á sínum stuttu beinum og við nevinum skumpar upp smásteinar, skeljar og tara til at finna marflugur og annað kykt. Eisini fer hann ofta niðan í bøin og hagan at bora sær eftir ormi. Í vakstrarlag og atburði líkist hann nógv tjaldri; og tá ið hann er so langt burtur, at støddin er ring at ætla og litirnir ikki skiljast, hevur hann ikki so sjaldan verið kendur fyri fjaldur.
Sí eisini[rætta | rætta wikitekst]
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
- Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.


text:
Guantánamo fangalegan
Guantánamo Fangalegan er eitt amerikanskt hernaðarfongsul á landsynningshorninum á Kuba. Tað liggur við eini flógva, ið hevur eina flotastøð ” Guantánamo Bay Naval Base”. Fangalegan er bygd av amerikonsku fyritøkuni “Halliburton” og kostaði 30 mió. US$ (umleið 180 mió. DKK krónur í 2005 kursi). Orsøkin til, at fangalegan er staðsett í Kuba er, at fangalegan harvið er uttanfyri amerikanska lóggávu. Fangalegan verður stýrd av amerikonsku verjuni. Hon lat upp 11. Januar 2002 undir stýrinum hjá George W. Bush. Samanlagt hava 779 fangar verið á Guantánamo. Av teimum doyði 8, 6 gjørdu enda av sær sjálvum og 2 doyðu av natúrligum orsøkum. Yngsti fangin var 14 ár, tá amerikanskir hermenn tóku hann. Allir fangarnir eru útlendskir ríkisborgarar, burtursæð frá tí eina. Í dag eru 171 fangar eftir (desember 2011), og teir hava ikki fingið greiðu á, um tey nakrantíð koma út aftur.
Guantánamo fangalegan hevur ein serligan leiklut. Talan er um fangar, ið verða roknaðir at vera ein hóttan ímóti USA og altjóða trygd. Meirilutin av fanganum eru undir illgruna at hava framt yvirgang í samband við álopið móti USA 11. september í 2001. (9/11) Teir flestu sita inni uttan rættargongd ella prógv fyri, at teir eru sekir. Tað vil siga, at tosað er um fangar, ið einans eru undir illgruna at hava framt yvirgang. Teir kunnu ikki dømast orsakað av væntandi próvgrundum ella av ófullfíggjaðum avhoyringum. Fangarnar á fangaleguna kallast “fíggindaligar stríðsmenn”, og tí heldur amerikanska kongressin fast við, at altjóða lóggáva um krígsfangar ikki er í gildi í fangatippinum. Tað eru ymisk feløg, so sum Reyða Kross ósamd í, og halda hetta er ein brotsgerð, tí man kann ikki bara geva fangarnar eitt nýtt heiti. Teir hoyra framvegis undir lóggávuna um krígsfangar.
Amerikanska stjórnin hevur fingið mótmælir úr øllum heimin, serliga frá mannarættindafeløgum, sum til dømis Amnesty International. Mótmælt verður mest móti píning og deyðarevsing, bæði uttan rættargongd. Píning verður framd í fongslinum sambært loyniligum skipanum hjá CIA. Tey hava nýtt pínsluháttar, sum til dømis “Waterboarding”. Tað er tó ógreitt, um pínslu enn verður nýtt á Guántanamo. Nakrir av teimum fangunum, ið eru eftir, hava verið píndir. Tað er prógvað, at fimm av fanganum á Guantánamo hava fingið deyðarevsing.
Í valstríðnum í 2009 lovaði forsetin Barack Obama at lata Guantánamo-fangaleguna aftur. Hann skeyt upp, at allar fangarnir skulu koma fyri sivilar dómstólar í USA. Hann gav boð um, at øll 21 mál móti fangum á leguni skuldi steðgast innan 120 dagar. Obama skrivaði undir fráboðanina í Hvíta húsinum.
11. januar 2011 hevði Guantánamo fangalegan 10 ára fagnaðarhátíð. Tað gav høvi til, at Amnesty International skipaði fyri eina undirskriftsinnsavning, har 165.000 undirskriftir kravdu at Guantánamo skuldi latast aftur.
Obama lovaði, at steingja fangaleguna eftir eitt ár, men hann gekk frá orðum sínum. Í 2011 boðaði forsetin frá, at hann nú tvørturímóti ætlar at fáa sett í gildi eina skipan, sum ger tað møguligt at hava fangar sitandi í Guantánamo í óavmarkaða tíð. Samstundis hevur amerikanska stjórnin boðað frá, at hon fer at seta niður fleiri hernaðardómstólar - eisini á Guantánamo.


text:
Teldur
Ein telda er ein (vanliga elektronisk) maskina, sum handfer dátu og upplýsingar, hon fær frá brúkarum ella forritum. Hetta merkir fyri ein vanligan brúkara, at teldan hevur eina stýriskipan og so nøkur forrit omaná, sum hon nýtir til at loysa ymsar uppgávur við. Í byrjanini var teldan mest nýtt sum hjálpartól til talfrøðiligar uppgávur, men í dag er hon vorðin ein partur av okkara lívsstíli og er at finna í teimum flestu umhvørvunum, til dømis í fartelefonum, bilum, ídnaðarmaskinum og øðrum.
Sløg av teldum[rætta | rætta wikitekst]
- Ertelda
- Fartelda
- Kvanttelda
- Ovurtelda
- PC (en: Personal Computer)
- Pulstelda
- Samgildistelda
- Snildfon
- Stórtelda
- Teldil
Keldur[rætta | rætta wikitekst]
Slóðir úteftir[rætta | rætta wikitekst]


text:
Malmö
Malmö er ein býur í Malmö kommunu í Svøríki. Býurin er størsti býur í Skåne 280.415 (2010)[1] og triðstørsti býur í Svøríki við umleið 280.000 íbúgvum í sjálvum býnum og umleið 298.000 í kommununi. Býurin fevnir um 71,76 km2 og hevur ein fólkatættleika á 3.908 pr. km2. Í 2013 var býurin vertur fyri Eurovision Song Contest. Oyrasundsbrúgvin er beint sunnanfyri Malmö og bindir Svøríki saman við Danmark. Brúgvin hevur skapt nýggju regiónina, sum verður nevnd Oyrasundsregiónin (Øresundsregionen). Eftir at brúgvin lat upp, eru rættiliga nógvir danir fluttir til Malmö og aðrir svenskir býir at búgva, og nógvir svenskarir pendla dagliga millum Svøríki og Danmark til arbeiðis.
Innihaldsyvirlit
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Býurin varð stovnaður í 1275 og var í fleiri ár næststørsti býurin í Danmark. Býurin verður fyrstu ferð umrøddur ár 1200, og verður tá nevndur Malmoghe ella Malmhauge. Við friðaravtaluni hin 26. februar 1658, sum verður nevnd Roskilde friðurin (Roskilde freden), vóru danir og norðmenn noyddir ta lata Malmö og alt Skåne til Svøríkis, og síðan hava hesi øki verið ein partur av svenska ríkinum. Danmark og Noreg vóru tá eitt ríki.


text:
Suðuroy
Suðuroy er syðsta oyggj í Føroyum (uttan um Flesjarnar). Landslagið í Suðuroy er sermerkt av djúpum firðum. Umframt framúrskarandi landslagið kann oyggin bjóða eitt breitt úrval av áhugaverdum tilboðum, frá søguríku Sandvík í norði til náttúruvøkru Sumba í sunnan. Størstu býirnir, Tvøroyri og Vágur, liggja við firðir umgirdir av fjøllum. Vegir eru millum allar bygdir og býir, og ganga hesir gjøgnum bergtakandi náttúrufyribrigdir. Norðastu bygdirnar, Hvalba og Sandvík, hava samband við hvørja aðra gjøgnum eitt av landsins elstu bergholum. Úr hesum bygdum er vakurt útsýni til Føroya einastu mannleysu oyggj, Lítla Dímun.
Hvalba er einasta pláss, har enn verður arbeitt á kolinum. Hov telist millum elstu bygdir í Suðuroy. Og var Hov høvuðssæti hjá Havgrímur í víkingatíðini, sum eisini er grivin í Hovi. Porkeri er kend fyri sína sermerktu og vøkru trækirkju frá 1847. Sunnast á oynni liggur Sumba, ið fostrað hevur eitt av Føroya mætastu skaldum, Poul F. Joensen. Á veg til og úr Sumba eftir gamla fjallavegnum er Beinisvørð, 470 m. høgt, Føroya næsthægsta fuglaberg, sum alkent er fyri sín vakurleika.
Suðuroyggin er tann oyggin í Føroyum, sum liggur longst burturi frá meginøkinum. Ferðasamband er sjóvegis við Smyril og luftvegis við tyrluni. Smyril siglir 2-3 ferðir um dagin av Krambatanga og tyrlan flýgur 2-3 ferðir um vikuna úr Froðba. Frástøðan til meginøkið er ein av orsøkunum til, at fólkatalið í Suðuroynni er minkað rættiliga nógv seinastu árini. Fólkatalið í Suðuroy er minkað 16 prosent í árunum frá 1985 til 2007. Í sama tíðarskeiði er talið á fólki undir 20 ár minkað 31,5 prosent, og aldursbólkurin 20 til 39 ár minkaður 24,8 prosent.
Suðuroyarmál er einki sjálvstøðugt tungumál, men eitt føroyskt málføri eins og havnarmál, norðuroyamál, vágamál, o.s.fr.
Innihaldsyvirlit
[rætta | rætta wikitekst]
Søga[rætta | rætta wikitekst]
Búskapur[rætta | rætta wikitekst]
Ferðavinna[rætta | rætta wikitekst]
Landafrøði[rætta | rætta wikitekst]
Bygdir[rætta | rætta wikitekst]
Sandvík, Hvalba, Trongisvágur, Tvøroyri, Froðba, Øravík, Fámjin, Hov, Porkeri, Vágur, Nes, Akrar, Lopra, Víkarbyrgi, Sumba.
Kirkjur í Suðuroynni[rætta | rætta wikitekst]
- Sumbiar kirkja
- Vágs Kirkja
- Porkeris Kirkja
- Hovs Kirkja
- Fámjins Kirkja
- Tvøroyrar Kirkja
- Hvalbiar Kirkja
- Sandvíkar Kirkja
- Harumframt er kirkjan á Leiti við Lopra, sum er bygt saman við skúlanum.
Ítróttur[rætta | rætta wikitekst]
Viðgitið fólk[rætta | rætta wikitekst]
Myndasavn[rætta | rætta wikitekst]
-
Ásmundarstakkur og økið vestanfyri Sandvík.
-
-
Hvalba og Lítla Dímun.
-
Norðbergseiði, eisini rópt Á Drátti, vestanfyri Hvalba.
-
-
-
-
Sumba og Sumbiarhólmur.
-
-
-
Lopranseiði, Kirvi og Beinisvørð.
-
-
-
-
Grindabátar á Vágseiði.
-
-
Pakkhúsini á Havnalagnum á Tvøroyri.
-
Á Røðini vestanfyri Trongisvág.
-
-
-
Frímerki frá 2004.
Slóðir[rætta | rætta wikitekst]
- Suðuroy Myndasavn á Flickr hjá Erik Christensen, Porkeri.
- Faroestamps.fo - Suðuroy.
- MF Smyril.
- Suðurrás, Suðuroyarportalurin.
- Visitsuduroy.fo, Suðuroyar Kunningarstova.


text:
Wikipedia:Aktuellar hendingar
Føroyska Wikipedia byrjaði ikki fyrr enn hin 15. februar 2015 at vísa Aktuellar hendingar á forsíðuni, hendingar ið eru eldri, hava ikki verið vístar á forsíðuni.
Hendingar í 2015[rætta | rætta wikitekst]
Januar
- 5. januar - Ein 34 ára gamal føroyskur maður ringdi til politiið í Keypmannahavn og boðaði frá, at hann hevði stungið konu sína, og at hann var bangin fyri, at hann hevði dripið hana. Næsta dag tá ið hann var til grundlógarforhoyr, noktaði hann seg tó sekan í drápi. Dómarin varðhaldsfongslaði mannin í fýra vikur. Í meðan skuldi málið kannast nærri. Hendingin fór fram í einari íbúð á Frederiksberg.
- 5. januar - Jóhan á Plógv Hansen spældi sín fyrsta landsdyst fyri danska U-21 hondbóltslandsliðið, eftir at hava verið í karantenu í 2 ár frá landsliðshondbólti, tí at hann skifti hondbóltstjóðskap úr Føroyum til Danmark. Landsdysturin var móti Svøríki og var spældur í Malmö. Danmark vann dystin 28-23.
- 7. januar - eitt yvirgangsálop varð framt í París móti tíðarritinum Charlie Hebdo. Minst 12 fólk lótu lív og minst 11 fólk vóru særd, tá ið tveir maskeraðir menn við Kalashnikov-byrsum troðkaðu seg inn í bygningin, meðan redaktiónin hevði fund, og byrjaðu at skjóta. Tveir politistar vóru millum tey dripnu. Gerningsmenninir sluppu til rýmingar við einum bili, har ein triði persónur bíðaði. Fýra av teimum dripnu vóru kendir teknarar, ið teknaðu keiputekningar av profetinum Mohammed í 2006.
- 9. januar - Hondbóltur U21 menn: Grikkaland-Føroyar 21-21 (8-7). Føroysku málskjúttarnir: Kjartan Johansen 8 (3), Julian Olsen 4, Áki Egilsnes 2, Allan Norðberg 2, Eirikur Simonsen 2, Helgi Hoydal 1, Pætur Thomsen 1, Rói Berg Hansen 1
- 15. januar - Kavaódn herjaði um alt Føroyar, tó kom ikki so nógvur kavi niður í Suðuroynni og Sandoynni, men í restini av landinum var ikki koyrandi, ringast var á Sandavágshálsi, á Vestmannavegnum, á Kvívíksvegnum og við Norðskálatunnilin. Fleiri bilar stóðu fastir í nógva kavanum. Summi noyddist at soca í bilinum. Nógv vóru veðurføst ymsastaðni. handanin av Mentanarvirðislønum Landsins varð útsett til dagin eftir.
- 16. januar - Listaboykottið, sum listafólk í Føroyum settu í verk ímóti tí almenna við Mentamálaráðnum á odda 2. november 2012, er nú av. Tað vóru Steintór Rasmussen og Teitur Lassen, ið tóku stig til boykottið, eftir at samgongan valdi at skerja játtanina við einum fjórðingi.
- 16. januar - Mentanarvirðislønir Landsins, sum áttu at verið handaðar dagin fyri, hin 15. januar, í staðin orsakað av óveðri, vóru handaðar 16. januar á samkomu í Deplinum í Skálavík. Tórbjørn Olsen, listamálari, fekk Mentanarvirðisløn Landsins, Tey av Kamarinum fingu Heiðursgávu landsins, Mathias Kapnas, tónleikari, fekk virðisløn til Ungt listafólk. Oddvør Johansen, rithøvundur og Katrin Ottarsdóttir, filmsleikstjóri, fingu Sømdargávu landins.
- 16. januar - Landsstýrismaðurin í mentamálum, Bjørn Kalsø, kunngjørdi, at orðabøkur Sprotans nú verða ókeypis atkomuligar hjá øllum ið ynskja tað, bæði føroyingum og útlendingum, í Føroyum eins væl og úti í heimi. Henda tænasta verður fíggjað av Mentamálaráðnum og Kommununum í Føroyum. Avtalan er fyri trý ár fyribils og er ein avtala millum Mentamálaráðið, Kommunufelagið umboðandi allar kommunur í Føroyum og forlagið Sprotan. Í løtuni eru 13 bøkur á kervinum, og tær eru nú fríar hjá øllum at nýta.
Februar
- 7. februar - VÍF vann steypafinaluna í hondbólti hjá monnum móti Neistanum 26-25. Neistin vann steypafinalurna hjá kvinnunum móti Kyndli 24-19.
- 22. februar - Gittarleikarin Alvi Joensen vann Stella Polaris kappingina, sangarin Birita Poulsen vann 2. virðisløn, saxofonleikarin Kristina Thede Johansen vann 3. virðisløn. Virðislønirnar vóru á 20.000, 10.000 og 5.000 krónur.
Hendingar í 2014[rætta | rætta wikitekst]
Januar[rætta | rætta wikitekst]
- 4. januar - Stór leiting varð sett í verk á sjónum við eystaru síðu av Eysturoynni og aðrar staðir har um leiðir, fyri at finna líkið av 20 ára gamla Rana í Billustovu úr Oyndarfirði, sum hvarv eftir eina ferðsluvanlukku hin 28. desember 2013. Roknað var við, at Rani var við í bilinum sum fór útav vegnum og koyrdi í Rættargjógv við Oyndarfjørð. Tað vóru sjálvboðin, ið tóku stig til leitingina henda dagin, men almennu bjargingarmyndugleikar úr Føroyum luttóku eisini í stóru leitingini. Leitingin gav eisini úrslit. Eitt lík varð funnið innast í Rættargjógv kl. 13.44 og leitingin helt tí uppat. Umleið 70 bátar og 400 fólk úr øllum landinum luttóku í leitingini. Brimil, Tjaldrið og Hvidbjørnen samskipaðu leitingina á sjónum við hjálp frá millum øðrum bjargningarbátunum Lív, Ziska og Sverri. Tyrla luttók eisini í leitingini.
- 10. februar - Lisbeth L. Petersen, fyrrverandi formaður Sambandsfloksins, boðaði frá alment, at hon hevði meldað seg úr Sambandsflokkinum, tí hon var ónøgd við fleiri viðurskifti, og at hon kendi so illa sín flokk aftur. Eitt nú meinti hon ikki, at ein maður sum hevur snýtt í tolli, skal vera landsstýrismaður.
Februar[rætta | rætta wikitekst]
- 10. februar - Gerhard Lognberg gjørdist limur í Sambandsflokkinum, eftir at hann hevur verið uttanflokka tingmaður í gott tríggjar mánaðar síðan Javnaðarflokkurin avgjørdi at koyra hann úr flokkinum. Harvið vaks Sambandsflokkurin frá 8 til 9 tingfólk, so nógv tingfólk hevði hann ikki havt síðan 1932.
- 14. februar - Føroyski stuttfilmurin Vetrarmorgun, sum Sakaris Stórá úr Skopun hevur leikstjórnað, vann altjóða filmsvirðisløn á Berlin Filmfestivalinum 2014 í bólkinum GENERATION 14PLUS, virðislønin verður á enskum nevnd The Special Prize of the Generation 14plus International Jury og var á 2500 Evro (umleið 18.000 krónur). Ingun í Skrivarastovu framleiddi filmin, Mikael Blak og Hanus G. Johansen gjørdu tónleikin, høvuðsleiklutirnir spældu Armgarð Mortensen og Helena Heðinsdóttir.
- 15. februar - Sjónleikurin Tóm rúm varð frumframførdur á Tjóðpalli Føroya. Marjun Syderbø Kjelnæs skrivaði leikhandritið, Eyðun Johannessen leikstjórnaði, tey leikandi vóru eitt nú: Annika Johannessen, Annika Hoydal, Annfinnur Heinesen, Hjálmar Dam og Nicolaj Falck. Tónleikin hevur Tróndur Bogason gjørt, sangin hava Eivør Pálsdóttir og Ólavur Jákupsson lagt rødd til. Tróndur Bogason, Jóhannes Andreasen, Ólavur Olsen, Angelika Nielsen, Andrias Restorff og Jón McBirnie hava spælt tónleikin inn. Vígdis Hentze Olsen stóð fyri koreografiini.
- 25. februar - Eitt óhapp hendi í Klaksvík. Slættaberg sigldi á Ågot, sum lá við bryggjuna við Norðborg við fullari last. Ongin persónskaði hendi. Ågot fór at leka illa, men tað eydnaðist at tetta lekan. Ågot og Slættaberg blivu liggjandi í nakrar dagar, har Slættaberg hevði stevni inni í lastini á Ågot, men dagin eftir eydnaðist tað at fáa skipini leys av hvørjum øðrum. Ågot bleiv seinni sleipaður til bedingina hjá Klaksvíkar Skipasmiðju.
Mars[rætta | rætta wikitekst]
- 1. mars - 22 ára gamli pianisturin Mattias Kapnas vann fyrstu Stella Polaris tónleikakappingina, sum Musikkskúlin skipaði fyri. Nummar tvey gjørdist guitarspælarin Alvi Joensen og nummar trý varð Heiðrun Petersen, violin. Fyrsta virðislønin er á 25.000 krónur, onnur á 10.000 krónur og triðja virðislønin er á 5.000 krónur. Eisini vóru virðislønir lætnar í aldursbólkinum upp til 12 ár og í aldursbólkinum upp til 18 ár. Kappingina fyri tónleikarar undir 18 ár vunnu Alda Sigurdsdóttir Lamhauge og Aksel Remmel. Vár Iversen Lindenskov varð nummar eitt hjá luttakarunum undir 12 ár.
- 12. mars - ES, Norra og Føroyar undirskrivaðu avtalu um at skipa fiskiskapin eftir makreli í Norðuratlantshavinum í fimm ár. Føroyar fingu 12,6 prosent av heildarkvotuni, sum svaraðu til 156 túsund tons.
- 28. mars - Mikkalina Norðberg vald sum ársins íverkseti á íverksetaradegnum í fabrikkini hjá Østrøm í Havn.
Apríl[rætta | rætta wikitekst]
- 4. apríl - Tey fýra sløgini hjá føroysku fyritøkuni Dism fingu øll heiðursmerkir á World-Spirits Awards 2014 í Eysturríki. Eldvatn fekk gull fyri vodka, Baraldur fekk gull í ginni og Lívsins Vatn og Havið fingu ávikavist gull og silvur í akvavitti.
- 10. apríl - Løgtingið samtykti einmælt uppskotið um at stovna eitt alment partafelag, sum skal byggja og reka Eysturoyartunnilin og Sandoyartunnulin. Tunnlarnir verða mettir at kosta góðar tvær milliardir krónur. Eysturoyartunnulin eina milliard og 50 milliónir krónur, og Sandoyartunnulin verður mettur at kosta 860 milliónir krónur. Sambært uppskotinum verður koyrandi bæði í Eysturoyartunlinum og Sandoyartunlinum í 2021. Eysturoyartunnulin verður bygdur fyrst.
- 16. apríl - Suðurkoreanska ferðmannaskipið Sewol við 476 fólkum umborð sakk 2,7 kilometrar frá Seogeochado-oynni í Suðurkorea. 325 av ferðafólkunum vóru 16-17 áragamlir skúlanæmingar, ið vóru á veg til oynna Jejo-do á eina 4-daga langa skúlaútferð. 150 fólk eru deyð, 152 ferðafólk eru ikki funnin eina viku eftir vanlukkuna og 174 fólk eru bjargaði á lívi.
Mai[rætta | rætta wikitekst]
- 25. mai - Arne Vatnhamar kom sum fyrsti føroyingurin nakrantíð upp á Mount Everest, sum er heimsins hægsta fjall.
- 28. mai - Andstøðuflokkarnir á Føroya Løgtingi við flokksformonnunum Høgna Hoydal úr Tjóðveldi, Aksel V. Johannesen úr Javnaðaflokkinum, Kára P. Højgaard úr Sjálvstýrisflokkinum og Poul Michelsen úr Framsókn, løgdu fram misálit á Jørgen Niclasen úr Fólkaflokkinum, sum var fíggjarmálaráðharri. Misálitið kom eftir at tað sonevnda Tollmálið í longri tíð hevði verið nógv frammi í fjølmiðlunum. Fjølmiðlar settu ljós á, hvat ið var farið fram fyri meira enn 20 árum síðan, tá Jørgen Niclasen var stjóri í familjufyritøkuni P/F N. NIclasen í Sørvági og seldi ótollaða vøru. Misálið fall við 16 atkvøðum fyri og 17 ímóti. Tríggir samgongulimir atkvøddu tó fyri uppskotinum, teir vóru sambandsmenninir Reimund Langgaard og Helgi Abrahamsen og formaður Miðfloksins Jenis av Rana.
Juni[rætta | rætta wikitekst]
- Í juni 2014 kom ein hópur av Seashepherd fólkum til Føroya fyri at forða føroyingum í at drepa grind, hetta gjørdu tey við átakinum Grindstop 2014.
- 11. juni - Avtað um sildakvotu kom í lag millum Føroyar og ES, og Maria Damanaki fiski- og vinnumálakommiserur kunngjørdi, at ES nú fór at enda handilsboykottið móti Føroyum, sum hevði vart síðan 28. august 2013. Sum partur í nýggju semjuni lovaði Jacob Vestergaard, fiskimálaráðharri Føroya, at Føroyar fóru at taka aftur stevningina í WTO móti ES.
- 16. juni - Jørgen Niclasen, landsstýrismaður í fíggjarmálum, hevur hin 16. juni 2014, umvegis Christian F. Andreasen, advokat, stevnt Dia Midjord, stjóra fyri Kringvarpi Føroya, Liljuni Weihe, tíðindaleiðara fyri Kringvarp Føroya, Jan Lamhauge, tíðindamanni hjá Kringvarpi Føroya og Sveini Tróndarson, tíðindamanni fyri ærumeiðing. Hann ákærir tey fyri at hava sett fram ósannar og ærumeiðandi skuldsetingar móti sær. Tað eru skuldsetingarnar um, at Jørgen Niclasen skal hava snýtt landskassan fyri hundraðtals túsund krónir, at hann skal hava svikað í tolli og tilvitað brotið tolllógina, og at hann skal tilvitað hava áført landskassanum tap, sum Jørgen vil hava dómsvaldið at døma tey fyri.
- 17. juni - Nýggj farstøð verður tikin í nýtslu í Vága Floghavn.
- 19. juni - Marin Katrina Frýdal, býráðslimur í Tórshavnar býráð, varð koyrd úr býráðssamgonguni, eftir at hon fleiri ferðir var komin við atfinningum móti Heðini Mortensen, borgarstjóra. Hetta hendi stutt fyri miðnátt, og umleið hálvan annan tíma seinni kunngjørdi listin hjá Tjóðveldi, at hinir báðir limirnir fóru sama veg og tóku seg úr samgonguni.
Juli[rætta | rætta wikitekst]
- 30. juli - Ein grind varð funnin við Haraldsund, norðanfyri byrgingina um 8-tíðina um morgunin. Sýslumaðurin gav boð um at bíða við at reka grindina orsakað av vánaligum veðri. Grindin lá so og grindaði har, uttan at nakar gjørdi nakað við hana. Seinnapartin kom ein bátur frá Sea Shepherd og rak grindina norður gjøgnum Sundið og út á opið hav, uttan at nakar royndi at forða teimum. Dagin eftir meldaði sýslumaðurin í Norðoyggjum Sea Shepherd.
- 31. juli - Fiskvinnunevndin í ES samtykti at taka handilsforðingarnar móti Føroyum aftur. Í eitt ár bannaði ES øllum innflutningi av sild og makreli úr Føroyum, tí Føroyar høvdu ásett sær eina sildavotu, sum hini strandalondini ikki kundu góðtaka.
August[rætta | rætta wikitekst]
- 1. august - Pamela Anderson kom til Føroya á vitjan umboðandi Sea Shepherd djóraverndarfelagsskapin. Hon og onnur frá Sea Shepherd høvdu tíðindafund á Hotel Føroyum.
- 9. august - Løgleglan fór við tyrluni úr Havn til Hvalbiar, tí ein 36 ára gamal maður var deyður har, og talan var um illgrunasaman deyða. Løgreglan handtók tveir mans, ein 23 ára gamlan og ein 39 ára gamlan. Dagin eftir, hin 10. august, varð tann 39 ára gamli latin leysur, og tann 23 ára gamli varð skuldsettur fyri at hava dripið Hjalmar Holm við 3 knívstungum í hálsin.
- 14. august - Fyrsti arbeiðsdagur á nýggja uppsjóvarvirkinum Pelagos í Fuglafirði.
- 19. august - Boripallurin »West Hercules« kom inn á Skálafjørðin, har hann skuldi umvælast.
- 28. august - Fimm døglingar gjørdu landgongd í Hvalba tíðliga um mogunin, og mett varð at tað ikki bar til at fáa teir út aftur, og tí gav sýslumaðurin loyvi til at teir blivu avlívaðir og skornir upp til matna. Sea Shepherd fólkini ið sótu á vakt á Kolavegnum ta náttina vóru sovnaði í bilinum og komu tí ov seint til at royna at gera nakað við tað. Tveir dagar seinni legði Sea Shepherd út myndir av døglingaspiki, sum ikki er etandi, flótandi á sjónum vestanfyri Hvalbiareiðini. Sea Shepherd ákærdu føroyingar fyri at drepa døglingar til stuttleika og síðan blaka kjøt og spik burtur.
- 30. august - Hátíðarhald var í Skúvoy í samband við at nýggi Sildberin fór í sigling millum Skúvoy og Sandoynna.
- 30. august - Fyrsta grindadrápið í 2014 fór fram á Sandi, har 35 hvalir løgdu beinini. Fjúrtan Sea Shepherd limir vóru handtiknir í samband við drápið, av tí at teir royndu at forða fyri rakstrinum og drápinum, tað eydnaðist teimum eisini at forstýra og seinka tí nakað, men løgreglan og danska sjóverjan komu á staðið við tyrlu og skjóttgangandi bátum og handtóku tey seks fólkini á landi og tey átta í trimum skjóttgangandi bátum, og hald varð lagt á bátarnar.
November[rætta | rætta wikitekst]
- 4. november - Andstøðuflokkarnir á Føroya Løgtingi løgdu fram uppskot um misálit á Johan Dahl, landsstýrismann í vinnumálum, fyri hansara handfaring av málinum um Strandfaraskip Landsins í 2013, tá ið stovnurin brúkti 4,4 milliónir meira enn játtað var. Landsstýrismaðurin hevði ikki biðið um eykajáttan og ikki sett sparingar í verk. Uppskotið um misálit fall við 17 atkvøðum ímóti, 14 fyri og 2 blonkum atkvøðum. Øll í andstøðuni atkvøddu fyri, Jákup Mikkelsen úr Fólkaflokkinum, var tann einasti úr samgonguni, ið atkvøddi fyri, meðan Rodmundur Nielsen og Brandur Sandoy atkvøddu blankt.
Ítróttur í 2014[rætta | rætta wikitekst]
- 7. januar - 23. februar - Vetrar-OL í Sotsji í Russlandi.
- 2. februar - NFL-finalan í East Rutherford, New Jersey. Seattle Seahawks vann finaluna við 43-8 ímóti Denver Broncos.
- 12. juni til 13. juli 2014 er HM fótbóltur í Brasil.
Fótbóltur, menn[rætta | rætta wikitekst]
- 1. mars - Gibraltar - Føroyar 1-4. Málini hjá Føroyum gjørdu: Jóan Símun Edmundsson, Christian Lamhauge Holst, Hallur Hansson og Christian Lamhauge Holst.
- 2. juli - Champions League: HB - Lincoln úr Gibraltar 1-1, Levi Hanssen skoraði útjavnandi málið hjá HB í 71. minutti.
- 24. juli - Europa League : Víkingur vann seinna dystin í øðrum undanumfari í Europa League 2-1 móti Tromsø IL á útivølli og gjørdist harvið fyrsta føroyska liðið nakrantíð, ið megnaði at leika seg í triðja undanumfar til Europa League kappingina. Málini hjá Víkingi gjørdu Bárður Hansen og Hallur Hansson.
- 30. august - Víkingur vann finaluna um løgmanssteypið 3-0 móti HB.
Fótbóltur, kvinnur[rætta | rætta wikitekst]
- 5. apríl - Føroyska kvinnulandsliðið skrivaði søgu, tá tær spældu javnleik 1-1 á Tórsvølli móti Bosnia/Hersigovina og harvið fingu fyrsta stigið nakrantíð í einari HM-undankapping. Eyðvør Klakstein gjørdi málið hjá Føroyum í 78. minutti.
- 10. apríl - Føroyar - Norðurírland 0-0. Dysturin varð leiktur á Tórsvølli.
- 28. september - KÍ kvinnurnar settu heimsmet við at vinna FM 15. árið á rað.
Hondbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 8. januar - Kyndil vann báðar steypafinalurnar í hondbólti. Kvinnurnar vunnu 19-14 móti Neistanum og menninir vunnu 22-20 móti KÍF.
- 19. apríl - Kyndil vann finaluna hjá kvinnum móti VÍF, tær vunnu 14-12, meðan KÍF vann finaluna hjá monnum móti VÍF við 27-26 sigri.
- 25. mai - Føroyar U20 hondbóltslandsliðið hjá monnum vann finaluna í European IHF Trophy hondbóltskappingini í Andorra. Føroyar vunnu 34-25 móti Georgia.
Svimjing[rætta | rætta wikitekst]
- 7. mars, 8. mars og 9. mars luttók Krista Mørkøre á Danish Open 2014 fyri svimjarar ið bera brek, og har vann hon 1 gull, 2 silvur og 2 bronsu heiðursmerki og setti 7 persónlig met.
- 27. mars - Pál Joensen vann silvur í 400 m frí á langgeil á Danish Open við tíðini 3:51.45.
- 29. mars Cecilia Wigant Eysturdal setti nýtt føroyskt met í 1500 m frí á langgeil við tíðini 17:51.83 á Danish Open.
- 30. mars - Pál Joensen vann gull á Danish Open á langgeil í 1500 m frí við tíðini 15:12.20 min.
- 30. mars - Magnus Jákupsson vann gull á Danish Open á langgeil í 50 m rygg við tíðini 26.32 sek.
- 30. mars - Óli Mortensen úr Havn (føddur 1996) svam á Danish Open 1500 m frí við tíðini 15:59.02 min., sum var nýtt føroyskt juniormet, hann svam næstskjótast í riðlinum. Hann átti sjálvur gamla metið á 16:08.20. Í 1500 frí er beinleiðis finala, tvs. teir sum hava bestu tilmeldingartíðir svimja í skjótasta riðli sum nevnist beinleiðis finala, har eru 8 pláss. Óli svam ikki í skjótasta riðlinum, men hann svam somikið skjótt, at hann gjørdist nummar 6 av øllum.
- 30. mars - Astrið Foldarskarð svam 50 m firvald á Danish Open við tíðini 28.29, sum var nýtt føroyskt met
- 12. apríl - Pál Joensen vann gull í 1500 m. frí finaluni í Cup Eindhoven. Tíðin hjá Páli var 15.19.20
- 18. mai - FM í svimjing varð hildið í Havn. Ársins svimjari hjá monnum varð Pál Joensen, ársins svimjari hjá kvinnum var Emma Festirstein Nystrøm. Pál Joensen fekk flest FINA stig, 823 stig í 800 m frí. Sára R. Nysted varð kosin ársins stjørnuskot hjá kvinnum, meðan Róland Toftum varð kosin ársins stjørnuskot hjá monnum. Trý føroysk met vóru sett, Ásbjørg Hjelm, Emma Festirstein Nystrøm og Susvim Harrar settu metini.
- 7. juni - Pál Joensen vann silvur í 400 metrum frí á Mare Nostrum svimjikappingini í Monaco.
- 14. juni - Óli Mortensen setti nýtt føroyskt met í 200 m firvald á langgeil á Mare Nostrum stevnuni í Barcelona, tá hann svam teinin uppá 2:11.04.
- 15. juni - Pál Joensen vann silvur í 1500 metrum frí á Mare Nostrum svimjikappingini í Barcelona. Hann vann við tíðini 15:10.02. Óli Mortensen svam eisini 1500 m frí í somu kapping og setti nýtt føroyskt juniormet við tíðini 15:54.62.
- 20. august - Pál Joensen vann silvur í 1500 m frí á EM á langgeil í Berlin við tíðini 14:50.59. Vinnarin var italiumaðurin Gregorio Paltrinieri, ið setti nýtt evropeiskt met við tíðini 14:39.93.
- 22. august - Pál Joensen vann silvur í 800 m frí á langgeil í EM í Berlin við tíðini 7:48.49. Vinnarin var italiumaðurin Gregorio Paltrinieri, ið vann við tíðini 7:44.98.
Renning[rætta | rætta wikitekst]
- 3. august - Valborg Heinesen vann silvur á DM í 5000 metra renning við tíðini 17.30,22 min., sum var nýtt føroyskt met. Hon tók tvey ára gamle metið hjá Bjørk Herup Olsen.
- 29. mars - Valborg Heinesen setti nýtt føroyskt met í HM í hálvum maraton í Keypmannahavn, tá hon kom á mál við tíðini 1.21.19. Samlað gjørdist Valborg nummar 94 av fleiri enn 8.000 kvinnum og nummar fýra í sínum bólki kvinnur 25-29 ár.
- 29. mars - Marnar Djurhuus setti nýtt føroyskt met í HM í hálvum maraton í Keypmannahavn. Hann tók 25-ára gamla metið hjá Absalon Hansen.
- 28. september - Valborg Heinesen vann bronsu í DM maraton í Odense við tíðini 2.49.37, sum var nýtt føroyskt met. Gamla metið átti Joan Bláfoss.
Innirógving[rætta | rætta wikitekst]
- 12. apríl - Havnamaðurin Martin Berg gjørdist íslendskur meistari í inniróðri. Hann róði í bólkinum tungvekt, og kappaðist á 2000 metrum. Hann kom á mál við tíðini 6.08.5, sum var nýtt íslendskt met. Orsakað av, at Martin Berg hevur íslendskar røtur, verður metið skrásett.
Borðtennis[rætta | rætta wikitekst]
- 4. mai - Henrietta Nielsen, Anna Mikkjalsdóttir og Durita F. Jensen luttóku í HM-kapping í borðtennis fyri lið í japanska høvuðsstaðnum, Tokyo. Tær endaðu nummar 77 út av 96 luttakandi londum. Henrietta Nielsen, sum spælir við týska Flensborg TSB, vann sjey dystir. 15 ára gamla Durita F. Jensen vann tveir dystir, meðan eitt ár eldri Anna Mikkjalsdóttir ongan dyst vann, men tó var ógvuliga tætt við. Hetta var fyrstu ferð, at Durita og Anna vóru við í HM.
- 12. apríl - Durita Jensen vann FM í borðtennis, einmansleiki hjá kvinnum, bert 15 ára gomul. Hon vann finaluna móti Annu Mikkjalsdóttir 3-0, settmunurin var 14-12, 11-6 og 11-4.
- 12. apríl - Fróði F. Jensen úr Tvøroyrar Borðtennisfelag vann FM í einmansleiki hjá monnum. Hann vann finaluna móti Peter Niclasen, sum vann FM í 2013. Hann vann dystin 4-2. Settúrslitini vóru hesi: 12-10, 10-12, 8-11, 11-6, 11-8 og 12-10.
Judo[rætta | rætta wikitekst]
- 12. apríl - Regin á Rógvi úr Sunda Judofelag vann FM hjá ungum monnum. Hann vann finaluna á Ari Johannesen úr Havnar Judofelag.
- 12. apríl - Petur Sigurd Johannesen úr Sunda Judofelag vann føroyameistaraheitið hjá monnum móti Edvardi Johannesen, úr Sunda Judofelag.
Badminton[rætta | rætta wikitekst]
- 12. apríl - Nicolaj Gunnarstein vann FM í einmansleiki í badminton hjá monnum. Hann vann móti stórabeiggja sínum Benjamin Gunnarstein. Teir búgva niðri í Danmark og eru hálvir føroyingar. Nicolaj vann 2-0. Settúrslitini vóru 21-11 og 21-16.
- 12. apríl - Rannvá Carlsson er trífaldur føroyameistari triðja árið á rað. Í einmansleikinum spældi hon móti Kristinu Eriksen. Hon vann 2-0 við settúrslitunum 21-10 og 21-9.
- 19. mai - Mona Mikkelsen og Jensa Jacobsen úr Syðrugøtu vunnu gull og silvur á Danish Open í badminton fyri juniorar í Farum. Tær luttóku í A-rekkjuni, sum er triðbesta deildin fyri juniorar í Danmark.
Talv[rætta | rætta wikitekst]
- 18. apríl - Høgni Egilstoft Nielsen úr Sandavági vann FM í talvi bert 16 ára gamal. Tað gjørdist greitt, at hann hevði vunnið, longu tá eitt umfar var eftir, tí tá hevði hann 8 stig, meðan teir næstu eftir honum høvdu 6 stig. Hann er yngsti FM vinnari í talvi nakrantíð. Dagin eftir skrivaði hann artur føroyska talvsøgu, tá hann vann sín seinasta dyst og gjørdist tann higatil fyrsti og einasti, ið hevur vunnið FM í talvi við fullum stigatali. Bróðir hansara Rógvi Egilstoft Nielsen gjørdist nummar tvey, meðan Hans Kristian Simonsen gjørdist nummar trý.
- 2. august - Føroyar vunnu 3 ½ - ½ móti Pakistan á Talv-OL í Tromsø. Helgi Dam Ziska vann á Mahmood Lodhi á fyrsta borði, John Rødgaard leikti javnt móti Ahmad Alio Syed á øðrum borði, Olaf Berg vann á Muhammado Younus á triðja borði og Høgni Egilstoft Nielsen vann á Mudasiro Iqbal á fjórða borði.
- 3. august - Føroyar taptu ½ - 3 ½ móti Belgia á Talv-OL í Tromsø. Á føroyska liðnum vóru: Helgi Dam Ziska, Olaf Berg, Høgni Egilstoft Nielsen og John Arni Nielsen. Tað eydnaðist bara Helga Dam Ziska at fáa eitt hálvt stig henda dagin. Hinir tríggjur taptu.
- 5. august - Føroyar taptu 1 ½ - 2 ½ móti Nikaragua á Talv-OL í Tromsø. Einasti føroyingurin, sum vann fulla úrtøku, var Helgi Dam Ziska á fyrsta borði. Høgni Egilstoft Nielsen á fjórða borði telvaði remis, meðan fyrst Olaf Berg og síðani John Rødgaard taptu.
- 6. august - Føroyar vunnu 3 - 1 móti Sýria á Talvolympiaduni í Tromsø. Olaf Berg, Høgni Egilstoft Nielsen og John Arni Nilssen vunnu sínir dystir meðan John Rødgaard á 1. borði tapti.
- 9. august - Føroyar taptu ½ - 3 ½ móti Singapore á Talvolympiaduni í Tromsø. Helgi Dam Ziska megnaði at fáa hálvt stig ímóti GM Zhong Zhang, ið hevði so høgt styrkistal sum 2611. Olaf Berg, Høgni Egilstoft Nielsen og John Arni Nilssen taptu.
- 10. august - Føroyar leikti javnt móti Jemen á talvolympiaduni í Tromsø. Dysturin endaði javnur 2-2. John Rødgaard og John Arni Nilssen vunnu, men Helgi Dam Ziska og Olaf Berg taptu.
- 12. august - Føroyar vunnu 2 ½ - 1 ½ á Marokko í 10. og næstsíðsta umfarinum í OL í talvi í Tromsø. Olaf Berg vann á 3. borði. Høgni Egilstoft Nielsen tapti á 4. borði, meðan John Rødgaard á 2. borði megnaði at fáa javnleik. Helgi Dam Ziska vann á 1. borði, tað var samstundis fjórði OL-sigur hansara á hesum sinni.
- 13. august - Føroyar taptu ½ - 3 ½ móti Indonesia á Talv-OL í Tromsø. Høgni Egilstoft Nielsen vann á fjórða borði, meðan Helgi Dam Ziska, John Rødgaard og Olaf Berg taptu allir síni talv. Sostatt fingu Føroyar tilsamans 11 stig av 22 møguligum. Føroyar vunnu 4, leiktu 3 jøvn og taptu 4 talv. Føroyar vóru styrkismettar sum nr. 73 av teimum 177 luttakandi liðunum, og endaðu á einum 81. plássi sum næstaftast av norðurlendsku liðunum. Kina vann Talv-OL fyri fyrstu ferð.
Fitness[rætta | rætta wikitekst]
- 14. juni - Jórun Larsen Mørkøre vann donsku kappingina Natural Power Fitness, sum varð hildin í Randers. Nr. tvey hjá kvinnum gjørdist Árna Fjallstein og triðji føroyingurin ið luttók í kappingini fekk eisini eitt gott úrslit, tað var David Arge Galán, ið gjørdist nummar tvey hjá monnum.
Hendingar í 2013[rætta | rætta wikitekst]
- 15. apríl - Tvær bumbur brustu tætt við málstrikuna, meðan Boston Maraton var í gongd. Minst tvey fólk doyðu og fleiri vóru løstaði.
- 17. mai - Jacob Vestergaard, landsstýrismaður í fiskimálum, fær handa ætlanarskriv frá ES um ætlaðar handilsforðingar móti Føroyum.
- 28. august - Handilstiltøk hjá ES mótvegis Føroyum sett í gildi. Danskar havnir og aðrar ES havnir blivu stongdar fyri føroyskum skipum við sild og makreli og allur innflutningur av sild og makreli úr Føroyum er bannaður.
- 5. september valdi løgmaður, Kaj Leo Johannesen, at loysa Kára P. Højgaard úr starvinum sum innlendismálaráðharri, eftir at mikið rok hevði verið um Eysturoyartunnilin, sum Kári P. Højgaard hevði ætlanir um at lata danska felagið Copenhagen Infrastructure Partners (CIP) gera fyri pensjónspening úr Danmark, frá PensionDanmark. Rokið stóðst eitt nú av, at sáttmálin var loyniligur, og av ymiskum upplýsingum, ið komu út til fjølmiðlarnar.
- 2. november - Gerhard Lognberg varð koyrdur úr Javnaðarflokkinum.
- 20. november - Ein 61-ára gamal maður í Havn varð funnin deyður, hann varð myrður. Ein 68-ára gamal maður varð skuldsettur fyri morðið.
- 26. november - Ein avgustur (spermur) varð tikin upp á land við Hvalastøðina við Áir, eftir at fýra avgustar høvdu svomið har nærhendis í nakrar dagar. Tveir av hvalunum doyðu, og tann eini av teimum varð so tikin upp við Hvalastøðina. Tá Bjarni Mikkelsen, lívfrøðingur, skuldi seta hol á avgustin, so brast hann. Bjarki Thomsen, sum starvast hjá Kringvarpi Føroya tók uppá film, sum seinni sama dag varð vístur í Degi og viku og lagdur á heimasíðuna hjá Kringvarpinum sama kvøld. Filmsbrotið ferðaðist kring heimin og sera nógv fólk hugdu at filmsbrotinum.
- 14. desember og 15. desember - Tvær ódnir raktu Føroyar innanfyri eitt døgn. Fyrra ódnin byrjaði um leygarkvøldið hin 14. desember, og longu dagin eftir herjaði ein onnur ódn, sum var uppaftur verri enn hin fyrra. Hon byrjaði seinnapartin sunnudag hin 14. desember og herjaði til miðnátt. Fleiri hundrað skaðfráboðanir vóru og streymurin fór nógvastaðni norðanfjørðs í fleiri tímar.
- 28. desember - Ein álvarsom ferðsluvanlukka hendi í Oyndarfirði onkuntíð millum kl. 6 og 10 um morgunin. Tveir ungir mans vóru við bilinum, 20 og 22 ára gamlir, báðir úr Oyndarfirði. Bilurin var farin útav vegnum og endaður á sjónum við Rættargjógv. Tann 22 ára gamli maðurin, Jens Pauli Juul, varð funnin deyður sama morgun, sum vanlukkan hendi. Leita varð eftir tí 20-ára gamla manninum í fleiri dagar, men hann varð ikki funnin fyrr enn eina viku seinni, tá umleið 400 fólk og 70 bátar luttóku í leitingini saman við Brimli, Tjaldrinum og Hvidbjørnen. Harumframt luttóku eisini eitt nú bjargningarbátarnir Lív, Ziska og Sverri. Líkið av Rana í Billustovu varð funnið hin 4. januar 2014 kl. 13.44.
Mentan í 2013[rætta | rætta wikitekst]
Mentanarvirðislønir[rætta | rætta wikitekst]
- 19. september - Mentanarvirðisløn M. A. Jacobsens og Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs vóru handaðar. Katrin Ottarsdóttir fekk virðislønina fyri fagrar bókmentir fyri yrkingasavnið Eru koparrør í himmiríki?, Poul Jespersen fekk virðislønina fyri yrkisbókmentir fyri skúlabókina Rúmdin. Turið Sigurðardóttir fekk virðislønina fyri Annað mentanarligt avrik, fyri hennara arbeiði við at týða bøkur til føroyskt. Rakel Helmsdal og Hilmar Joensen fingu Barnamentanarheiðursløn Tórshavnar býráðs.
- 11. desember - Dávur Djurhuus fekk føroysku filmsvirðislønina Geytan fyri filmin Terminal, meðan Jónfinn Stenberg fekk Áskoðaravirðislønina fyri filmin Munch.
Ítróttur í 2013[rætta | rætta wikitekst]
Fótbóltur[rætta | rætta wikitekst]
- 4. apríl - Føroyar - Montenegro 3-3 (kvinnur), málini hjá Føroyum gjørdu Heidi Sevdal (2) og Íðunn Magnussen (1).
- 6. apríl - Føroyar - Litava 1-0 (kvinnur), málið hjá Føroyum gjørdi Rannvá B. Andreassen
- 9. apríl - Føroyar - Georgia 2-1 (kvinnur), málini hjá Føroyum gjørdi Heidi Sevdal.
Svimjing[rætta | rætta wikitekst]
- 14. desember - Pál Joensen vann silvur á 1500 metrar frí á EM á stuttgeil 2013 í Herning.
Renning[rætta | rætta wikitekst]
- 31. oktober til 5. november rann tá 50-ára gamli Marlon Kjærbo 133 km úr Klaksvík til Vágs, har hann vitjaði allir kappingarhylar í Føroyum, tók nakrir dropar úr hvørjum hyli, sum hann so skal stoyta í langhylin í Vági, sum væntandi skuldi byggjast liðugt í 2014. Talan var um stuðulsrenning. Marlon er formaður fyri Suðuroyar Svimjifelag (Susvim).
- 13. desember - Pól Sundskarð rann 118 km úr Gásadali til Viðareiðis, hann rann um náttina, veðrið var ikki til vildar, men hann gjøgnumførdi túrin. Næstu tveir dagarnar eftir túrin herjaðu tvær ódnir í Føroyum.


text:
Orð: Hans Andrias Djurhuus
Lag: Sámal Petersen
1. Ein firvaldur í góðum lag
fleyg heim av mýru summardag
og vildi flugu hitta.
Hann hevði frætt og fregnað tað,
at hon var fljóðið fitta.
2. Hann setti seg á køstagarð.
Í stundini var flugan har:
»Hvør trevil á tær skínur,
og onkur hevur bustað tær.
Hvat vilt tú her so fínur?«
3. »Eg komi her at hitta teg,
og vilt tú ikki eiga meg
og fylgja mær í mýru
tá døggin fellur, flákri eg
um sóljukopp og sýru.
4. Mítt lív er leikur, frítt og bjart,
og um tú saman við mær vart,
nógv bjartari tað gjørdist;
tí snýði títt tað er mær kært,
av tí eg higar førdist.«
5. Men flugan svarar fyri seg:
»Nei, eg vil ikki eiga teg,
eg rúki røst av tvøsti.
Far burtur frá mær, flúgv tín veg,
tú unnast ei í køsti.«
6. Firvaldur gjørdi, sum hon beyð,
hann aftur heim í mýri fleyg;
tó sárur kendist tokkin;
men flugan hevði onga neyð –
hon fór til grindalokkin.
7. Tí líka børn tey leika best,
tað vita fólk og flugur flest,
og slíkt er gott at vita;
tí hann man altíð missa mest,
ið annað fram vil flyta.
8. Ein grindalokkur hann er so,
at fluguni hann sendir boð;
tey liva ei av sýrum.
Firvaldur sýgur smæru, og
hann unnast best á mýrum.


text:
Evropa
Evropa verður vanliga roknað sum ein av teimum sjey heimspørtunum á jørðini; men í hesum føri er meir ein spurningur um menniskjaligar/politiskar heldur enn jarðfrøðisligar orsøkir til tess, tí semja er ikki til fulnar um, hvar markið gongur hjá Evropa, sum í meginlandahøpi meir er at rokna sum ein stór hálvoyggj vestantil í Evrasia.
Norðan fyri Europa er Arktiska Havið, vestanfyri Atlantshavið og sunnanfyri er Miðjarðarhavið og sambært siðbundnari jarðfrøðisligari definitión Kaukasusfjøllini. Eystureftir er tó heldur verri at seta markið, men søguliga verða Uralfjøllini og Kaspiska havið roknað sum markið millum Ásia og Evropa.
Evropa er næstminsta meginlandið í heiminum, tað fyllir umleið 10 390 000 ferkilometrar ella 2 % av flatu jarðar. Einasta meginlandið, sum er minni, er Oseania. Tá talan er um fólkatal, er Evropa triðstørst (Í Ásia og Afrika búgva fleiri fólk). Í Evropa búgva fleiri enn 712 000 000 fólk (t.e. umleið 11 % av fólkunum í heiminum.
Evropa skifta vit sundur í Norðurevropa (Norðurlond við Skandinavia), Vesturevropa, Miðevropa, Suðurevropa og Eysturevropa.
Lond í Evropa[rætta | rætta wikitekst]
Hetta yvirlitið sýnir fyrst viðurkend fullveldisríki, undir hesum standa landslutir ella lond uttan fullveldi, og undir hesum eru aftur aðrir landslutir og lond.
Viðmerkingar:
1: Landafrøðiligani partur av Ásia, men søguliga og politiskt partur av Evropa.
2: Land lutvíst í Ásia.
3: Land/øki (lutvíst) partur av Norðuramerika.
4: Strangt tikið ikki partur av Stóra Bretlandi, men heldur í einum slagi av kongsfelagsskapi.
Kort[rætta | rætta wikitekst]


text:
15. mai
15. mai er dagur 135 í árinum í tí gregorianska kalendaranum (dagur 136 um skotár). Tað eru 230 dagar eftur av árinum. Dagurin kallast eisini halvarðsøka eftir norska halgimenninum Hallvarði. Sagt verður, at ternan kemur á halvarðsøku.
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 2006 - FaroeJet flýgur sín fyrsta flogtúr, millum Kastrup Flogvøll og Vága Floghavn.
- 2013 - Barnagarðurin Eikilund lat upp á Kráarvegi í Vági, hann er 350 m2 til støddar og hevur 6 stovur.
Føðingar[rætta | rætta wikitekst]
- 1937 - Madeleine Albright, fødd í Prag, Kekkia. Fyrsti kvinnuligi uttanríkisráðharri í USA, 1996 - 2001. Professari og søgufrøðingur.
Andlát[rætta | rætta wikitekst]
- 1929 - Søren Henrik Theodor Sørensen, Føroya próstur 1878-84.


text:
Mainland, Hetland
Mainland (norrønt: Meginland) er størsta oyggin í Hetlandi og triðstørsta oyggin í Stóra Bretlandi, 969 km² til støddar. Høvuðstaðurin Lerwick er á eystrustrondini á Mainland og Scalloway er á vesturstrondini. Uml. 17.750 fólk búgva á Mainland.
Hægsta fjallið í Hetlandi, Ronas Hill (norrønt Hrauns fell) 450 m (1.476 ft), liggur í Northmavine á Mainland.
Býir & bygdir[rætta | rætta wikitekst]
South Mainland
Lerwick
Scalloway
Bigton
Sandwick
Sumburgh
Central Mainland
West Mainland
North Mainland
her liggur eisini Sullom Voe við sínum oljuterminali.


text:
Oyðimørk
Oyðimørk: Ógvuliga turt stað, har tað regnar minni enn 25 cm árliga. Oyðimerkur eru turrastu støð í heminum. Ofta eru tað støð sum t.d. í Afrika. Oyðimerkurnar vaksa alla tíðina. Eini 20 % av jørðini eru oyðimørk.
Fólk, sum búgva nærindis oyðimørk, nýta gróðurin til føði ella brenni, so við og við verður oyðið, og torført er at fáa nakað at vaksa har aftur. Menniskju klára seg bara í tveir mánaðar við ongum mati, men bara nakrar fáar dagar við ongum vatni. Kortini búgva trýhundrað milliónir fólk í oyðimørkum [1]. Sum til dømis dogonfólkið í Sahara.
Tær størstu oyðimerkurnar eru:
- Gobioyðimørki
- Kalaharioyðimørkin
- Libyaoyðimørkin
- Oyðimerkurnar í Avstralia
- Saharaoyðimørkin
Keldur[rætta | rætta wikitekst]


text:
Rómversk-katólska kirkjan
Tann Rómversk-katólska kirkjan er størsti trúarbólkur í heiminum og tann langstørsta kristna kirkjan. Kátolska kirkjan er ein heimsumfatandi felagsskapur av kristnum, ið telur uml. 1 160 000 000 limir [1] í 2010. Bispurin í Róm (pávin), ið verður roknaður sum eftirfylgjari Pæturs, ápostul, er sjónliga tekinið um einleika kirkjunnar. Katolikkar trúgva, at høvur kirkjunnar, pávin, er umboðsmaður Guds á jørð. Í trúarmálum er hann hægsti myndugleiki. Ein útsøgn frá pávanum, tá ið hann úttalar seg ex cathedra (latín: "úr læristólinum") um trúgv og siðalæru, er lýtaleys. Pávin býr í Vatikanríkinum, sum er elalítið sjálvstøðugt ríki í Róm.
Katólska kirkjan er um allan heim og er høvuðstrúgvin í m.a. Fraklandi, Meksiko, Eysturtimor, Póllandi, Írlandi og mongum øðrum londum. Nógvir katolikkar ganga til messu sunnudag, og teir kunnu játta presti syndir sínar. Teir hava serliga stóra virðing fyri Mariu Moy, móður Jesu, og biðja bæði hana og onnur halgimenni um forbønhjá Gudi. Halgimenni eru kristin fólk, sum hava liðið í blóðvitnisdeyða, ella tey eru eftir sítt kristna lív tikin upp í Guds ríki.
Katólska kirkjan hevur 7 sakramenti : dópur, altargangur, ferming, bótarinnar sakramenti, salving teirra sjúku, hjúnalag og prestavígsla. Altargangsgudstænastan eitur messa. Kirkjan er býtt sundur í bispadømi undir leiðslu av einum bispi. Bisparnir hava lærumyndugleika. Uppgávan hjá kirkjuni er at boða boðskapin. Skrivliga keldan er Bíblian. Harumframt hevur kirkjan munnligar keldur, ið røkka aftur til frumkirkjuna. Trúarjáttanin, ið kirkjan nýtir, stavar frá konsiliinum í Nikæa og Konstantinopel.
Til tess at loysa átrokandi andaligar og sosialar uppgávur innan kirkjuna, ella í samfelagnum sum heild, loyvir kirkjan teimum trúgvandi at liva í felagsskapi við serligum reglum (til dømis lyfti um at liva ógift, í lýdni og í persónligum fátækradømi). Fransiskanasystrarnar eru eitt dømi um hetta. Gudstænastumálið er vanliga móðurmálið, men latín, sum fyrr varð brúkt, kann eisini nýtast. Katolikkar nýta rósukransin, eitt perluband, at hjálpa sær, tá ið teir biðja. Teir biðja eina bøn fyri hvørja perluna.
Fremst av halgimenninum er Maria moy.


text:
Valencia
Valencia (spanskt: Comunidad Valenciana, katalónskt Comunitat Valenciana) er ein landspartur í Eysturspania. Høvuðsstaður er Valencia og aðrir stórir býir er Alicante, Torrevieja og Elx. Landsparturin fevnir um 23,255 ferkilometrar og hevur 4 806 908 íbúgvar (2005). Almennu málini eru tvey í tali, spanskt og katalónskt. Nú á døgum er ferðavinnan ein stór inntøkukelda fyri Valencia, og nógvir føroyingar hava hoyrt um ella enntá verið á Costa Blanca. Í Valencia er bygdur ein nýggjur býarpartur við bygningum til vísindi og mentan. Politikararnir og tey, sum gera býarskipanir, vóna, at hesin nýggi býarparturin skal draga ferðafólk at sær, umframt fyritøkur og handilsfólk.


text:
1910
Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Innihaldsyvirlit
Hendingar[rætta | rætta wikitekst]
- 8. februar - William D. Boyce stovnar the Boy Scouts of America.
- 12. februar - Løgtingsval.
- 10. mars - Trælahald verður ólógligt í Kina.
- 20. apríl - Kometin Halley sæst frá jørðini. Hon verður ikki at síggja aftur fyrr enn 1986.
- 14. august - Eldur á heimsýningini í Brussel í Belgia, oyðileggur sýningarnar frá Englandi og Fraklandi.
- 28. august - Svartfjallaland verður sjálvstøðugt kongaríki.
Ókend dagseting[rætta | rætta wikitekst]
- Henry Ford selur 10.000 akfør.


text:
Cucumis
Cucumis er ein heimasíða hvar ið tú kanst bera fram tekstir fyri at blíva umsettir av samfelagnum. Cucumis er eitt samfelag av umsetarum sum deilast um teirra málvísindaligu vitan og hjálpa hvørjum øðrum álinju. Fyri at brúka Cucumis tænastuna, mást tú verða skrásettur limur, tú fær stig fyri at umseta ein tekst og tú hevur brúk fyri stigum fyri at bera fram ein tekst at umseta. Cucumis grovt umsett sum "Vatnmelón" frá latín, ein kúludánað frukt líka sum jørðin, full av lívsmegi og eydnu.