text:
Akarama ë dukum tënë lööŋ ca tem-kɔ̈u. Luɔi ë akaramaat ee kuɔny tënë pialwëi acieŋ ku cökpiny lööŋ wën muk jääŋ ye luɔi riɛc gaanun kuɔ̈c ciɛŋ yic ebën.
Kuat akarama acï tekic arak rou cïmɛn akaramaat akuma ku akaramaat luɔ̈kic.
Yen ee këril ba kedäŋ looi alɔŋ akaramadu tënë cïgäu. Na yïn acïn këloi, ke wëu abï röt ya juak kela nhial amääth ku amääth, ku yen abï bëën këril apɛidït.
Kënë aye kuɛr ba kuany:
Tääu piny emɛn – tënë wïc yï ba tɔ̈ɔ̈u piny akaramadu të cïgäu, neem fines.vic.gov.au ba tääu piny ɣɔnlaany.
Tääu kepiny ebën thïn tɔ̈ɔ̈upiny aluöt – Na yïn acië wïc ba ke tääu piny kek wëu ebën emɛn, yïn alëu ba thiëc ba wëu tääu kepiny ebën amääth ku amääth. Na yïn aye yök kuɔny Centrelink,yïn alëu ba ɣok thiëc buk yen anyai ë wëuku. Ba tɛ̈upiny ye bakic amääth, neem online.fines.vic.gov.au/Pay-by-instalments ku thiöŋ athör ɣɔnlany.
Thiëc kaam bäric ba tääupiny – ba wïc cot-tueŋ ye tääupiny wëu, neem online.fines.vic.gov.au/Payment-extension ku thiöŋ athör ɣɔnlany.
Na raandɛ̈t peei yen kuëth – na akarama akuma acï bëën tënë yïn thïn imeel, ku yïn acië thuɔk ye kaam kënë, yïn adhil ba raan kuany wën kuëth keya akarama ee tuɔc tënë keek të lɔn bï ya yïn. Ba kuany thuɔk, neem online.fines.vic.gov.au/Nominate ku thiöŋ athör. Yïn adhil ba kënë looi emɛn yïn tënë lëu yen rot, ba looi bï athör cɔɔl agam.
Na yïn acï yɔɔŋ ë thör kɔc macthok – na yïn acï yök akarama akuma erin ë thör macthok wën ŋic, yïn alëu ba thiëc tënë Aguiɛr Kɔc Macthok. Tënë gɔ̈r yï wël, neem http://www.justice.vic.gov.au/fvsjustice.vic.gov.au/fvs.
Na yïn awïc ba akarama akumadu – yïn alëu ba akaramadu looi ye mɛɛt thïn loiloi ku yilac në kuer Luɔi ku Aguiɛr Pëël Luɔi (Work and Development Permit Scheme). Kënë adhil ba kuany tëna yïn aye yök kuɔ̈c luɔi ku käk ŋöŋ nyin (liu anïïn, tuany miɔ̈l, thör baai, mäu tedä cäm walrac, abëël piööc). Tënë gɔ̈ɔ̈r yï wël kɔ̈ɔ̈k, neem http://www.justice.vic.gov.au/wdpjustice.vic.gov.au/wdp.
Na yïn awïc batïŋ thuura – ɣok aye thuurat ë akarama kuëth ku akarama mɛk many-lualic agëknhom. Ba nyiɛi thuura, neem online.fines.vic.gov.au/View-image.
Yïn adhil ba thiëc tënë bɛɛn tïŋ ë akaramadu tëna:
Na tök ë käk acï luöi, yïn alëu ba thiëc bɛɛn tiëŋ. Neem online.fines.vic.gov.au/Request-a-review ku thiöŋ athör ɣɔnlany. Yïn abï wïc ba ɣok gäm kënë yen nyuɔth ku bï ŋic yeŋö cï yïn luel.
Ŋic: Na bënyluk tedä bëny-gaanun thïn lukic acï gam akarama ke yïn abï wïc ba thiëc tënë luŋ kënë ba naŋ wël ë lëk kɔ̈ɔ̈k tëna yïn aliu tënë pïŋ luk, na yïn awïc luk bï dukum bɛɛn tïŋ tedä na yïn awïc ba ayï kuɛr kɔ̈ɔ̈k luthïn tënë yïn ŋic. Yïn adhil ba gɔ̈ɔ̈r kuɔny tënë raan ŋic lööŋ tueŋ kaam këc yïn guɔ jam wek tënë luk – neem www.fclc.org.au tedä yup (03) 9652 1500 ba tedun lööŋ pandun yök.
Akaramaat akuma
Tëwën acë Lëk Akaramaat gam ye akutnhom luɔi lööŋ, yïn adhil yen tääupiny në akölnïïn wën bï yen.
Na yïn akëc tɛ̈upiny akarama acë lëk yï, yen abï bëën kë Lëk Dukum Awuɔ̈c. wëu ë akarama abï röt juak apɛi. Yïn adhil ba akarama tääpiny tedä yuɔ̈p/gäät akutnhom luɔi lööŋ wën gɛm akarama bäk jam alɔŋ kuɛɛr kuɔ̈n kɔ̈ɔ̈k tɛ̈upiny luthïn ebën. Telepun amba den atɔ̈ɔ̈u ë wɛrɛŋ lëk kɔ̈u.
Na yïn aŋɔt yï këc kedäŋ looi alɔŋ akarama, yen alëu bï bëën ke Lëk ë akär wïc kääŋ, ku wëu ë akarama abï bɛɛn juakic peei. Yïn adhil ba akarama kënë tääupiny ye akölnïïn wën yen bï wëu tääupiny tedä keyï gäät ɣok ɣee http://www.fines.vic.gov.au/contact-usfines.vic.gov.au/contact-us.
Na yïn aŋɔt yï këc kedäŋ looi alɔŋ akarama:
Akaramaat luk
Na bënyluk tedä bëny-gaanun acï yïn gäm akarama thïn lukic, kënë ee cɔɔl akarama luk. Na yïn akëc wëu akaramadu tääu piny aköl ë pïŋ luk, ke Akutnhom akaramaat ë Victoria abï yïn gäm wɛrɛŋ ee Amaat Akaramaat Lukic - Court Fine Collection Statement (CFCS). Tëwën cë yïn yök ë CFCS, yïn adhil ba akarama tääupiny ye akölnïïn (ebën) yen cï luel athör yic.
Yïn alëu ba thiëc tënë tɛ̈upiny akarama amääth thïn aŋuek-ŋuek tedä thiëc kaam wën bäric bï yï wëu tääupiny. Gäät ɣok ë tënë http://www.fines.vic.gov.au/contact-usfines.vic.gov.au/contact-us.
Ade CFCS du eya abï wël kɔ̈ɔ̈k ril apɛidït muk alɔŋ akaramadu. Na yïn akëc CFCS du deetic apiath, yïn adhil ba ɣok gäät kaam cïgääu ë tënë http://www.fines.vic.gov.au/contact-usfines.vic.gov.au/contact-us.
Na yïn akëc ayï këdäŋ looi alɔŋ akarama luk:
Dukuma gɔ̈ɔ̈r alëu bëloi thïn erinku ku wëu ë akarama abï lanhial ke juak röt apɛidït. Kaam kënë cökciën, ke raan arabia (Sheriff) dɔɔm adhil bï mɛɛt thïn eya. Tënë cïmɛn, ke raan arabiya (Sheriff) alëu bï thurumbildu nyai ku ɣɔɔc wei.
Ade raan- arabiya (Sheriff) ee alathkër ë Lööŋ Luŋdït ë Victoria (Supreme Court of Victoria), wën mukthul tënë luɔi dukuma gɔ̈ɔ̈r kedäŋ tënë:
Na yïn acïn kedäŋ ca looi ku dhäl akaramadu yic, ke dukuma gɔ̈ɔ̈r adhil bë gam tënë yïn.
Alathkër ee Sheriff alëu bïk pandu la neem tedä tënë luɔi, tedä yïn adhil bëyï cɔɔl akääc/dɔɔm agëknhom bäk jam alɔŋdun dukuma gɔ̈ɔ̈r. Alathkëër ee Sheriff eya adhil bïk thurumbildu ruɔ̈k cökpiny.
Yïn adhil ba cië riöc ë alathkër Sheriff. Keek awïc bïk yïn kony ba bëën tënë aguiɛr alɔŋ akaramaat këc tääupiny, ku keek abï yïn ŋiëc theek apɛidït. Keek abï kuat kuɛɛr luthïn ebënë teet tënë yïn ba kek deetic yeŋö kënë ba gɔ̈ɔ̈r ku bɛ̈loi.
Na yen ee këril apɛi, ke alathkër ee Sheriff anɔŋ riɛldït tënë:
Tënë gɔ̈ɔ̈r yï ba tɛ̈upiny akaramadu tedä keyï thiöŋ athör tɔ̈u wɛbthiät kënic, ke yïn abï wïc:


c: text/html

text:
Ye rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ŋö?
Dɛɛt de yic de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c e wɔ kony buk.
Yithku ku ka lɔc kek yiic në lɔɔŋ de ruɛ̈c tɛ̈c puɔc rɔt looi
1800RESPECT
Yithku ku ka lɔc kek yiic në lɔɔŋ de ruɛ̈c tɛ̈c puɔc rɔt looi
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c e ya nyooth de bɛl enɔŋ raan cïï ye kɔɔr, e ye riääc ku yïne tɔŋ. E ya kë kën kɔɔr ku cïï wïc bë cɔ̈l e.
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c e ya guɛɛl wei de gäm de piɔ̈u jiɛ̈i de yic de ŋɛk lëu ben kë cïï kɔɔr jai në guɔ̈p de yic. Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c eya lɛ̈ɛ̈t de guɔ̈p de riɛɛr de ŋɛk.
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c alëu bë luɔ̈i mïth, kɔcdït, diäär ku röör kɔc ke ɣän kedhiɛ.
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ëya aye lööm ke yebiäk de rɛc de kɔc ku tɔŋbaai. Wël yenë ke rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c wau, e yï rum në riɛɛr, ku jɔl ya të thɛɛr ye cɔ̈l en në jamic në nyindhiɛ ku luɛldɛ de të wɛ̈u ë kä cï looi në areec wëël. Në wɛpthaaië yic, ke kee wëlkë acuk ku ke nyuɔ̈ɔ̈th ku ka ye wël ke kedhiɛ luɛɛl etɛ̈ɛ̈n.
Na ye tak ke areeec wël cï ka rac looi ku kɔɔr ba guɛl, ke yï kɔc cɔk weeië. Yïn ba ye kënë looi në yup lëu bïn akut de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c në baai nɔŋ duɔ̈n [në thöŋ de Deŋlith], ka bolith, diktordu, ka raan dun de lööŋ. Thaa alëu bë yic kuur ku ke akuut kë alëu bïk yï nyuɔ̈th yith ku kɔ̈k.
Rum de tika ka raan e rɔt looi në dhɔ̈l kuɔ̈t
Dɛɛt de yic de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c e wɔ kony buk nyic të lëkë mäth, ka raan de panda ka luï ë wɔ lan cenë rum. Kee kä tɔ̈ ciɛ̈ɛ̈n anyooth cït ke rum de tik ka raan në biäk de kɔ̈ɔ̈rë tɔ̈c:
-
Rum ka riinypiny de tik në biäk de tɔ̈c.
-
Jäŋ de guɔ̈p në riɛɛr ka ciɛ̈ɛ̈m de thok.
-
Duut piny ne riɛɛr ku tɔ̈c në riɛɛr, nɔŋic tɔŋ ka tɔ̈ɔ̈k.
-
Nyuth de kä ke guɔ̈p raan dɛ̈ cït man de waai de moc.
-
Ɣoi de nyin.
-
Daai në raan cïn kɔ̈u alɛ̈th ke kën yï cɔl ka yɔɔt në ye kɔ̈u.
-
Tooc de atiɛ̈pa de kɔc guac röth cïn kɔ̈ɔ̈th alɛ̈th në internet de ŋɛk ke kën lɛ̈k yï.
-
Dɔm piny në riɛɛr ku cɔk yï daai në atiɛpa de kɔc guac röth.
-
Bë yi dɛ̈ɛ̈k në miääu, ka wɛl kɔ̈k lëu bïn ke niööp ku jɔl yï luɔ̈i de bal ke kuc adik.
-
Luï de bal raan cï nin, cï miääu mɔ̈ɔ̈r piɔ̈u/ka wɛl kɔ̈k.
-
Luï de kä ke guëëc raandɛ̈, luɛl de akökööl ka nyooth de atiɛpaai ke tɔ̈c, në dhöl dhoomë raan dɛ̈ në balic, yɔŋ de guɔ̈p ku dɔmpiny në riɛɛr.
-
Yuït de tik në riɛɛr (tɛ̈ɛ̈u thïn de dɛ̈ peei në tikic).
-
Dhuɔ̈m 'de meth bë tɔ̈c’ ke raan ka raan niɔp be tɔ̈c ke ŋɛk në dhöl cïi wïc.
-
Tɛ̈ɛ̈c de mïththi në riɛɛr në löŋ kɔ̈u.
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c acïi thöŋ kënë nyooth de nhiëër enɔŋ ŋɛk.
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ee löŋ kɔ̈u ka ke luɔi ye tɔ̈c kɔɔr në riɛɛr ke cïn gɛ̈më raan. Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ku rɛc de guɔ̈p alëu bïk ya-tök e tuɔ̈l, ka ye ke biäk de tɔŋ. Anɔŋic kä juëc ye tuɔ̈l thïn, cït man de tɔŋ de nhom ku yic ŋɛɛr.
Kä ba nyic në rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c
Ekä aaye kä thiekiiɔ ba ke nyic në rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c:
-
Ciin dïït de rum de diäär aaye röör luɔ̈i diäär ku mïth.
-
Röör ëya aaye ke rum në röör kɔ̈k.
-
Kɔc ci kan yɔŋ gup në biäk de rum aye kɔc eke yɔŋke nyic, ka cïï kan rɔ̈mpiny.
-
Kee ka kë atɔ̈ në löŋ kɔ̈u
-
Gueel enɔŋ bolith alëu be ya rir në luɔ̈i. Në ŋö lööŋ anɔŋiic kä ye kɔc nuaan, ku kɔ̈ɔ̈r de kë ye ye nyuɔɔth lan cenë ŋɛk rum edhöldɛ riric apɛi.
-
Kɔc cï rum aaye ke nhïïm tääk në dhɔ̈l ke rou, në thɛɛ kɔ̈k alëu bïk nyin riɛɛr ku kuany kë kë cï rɔt looi cök, ka në thɛɛ kɔ̈k alëu bïk kë cï rɔt luɔ̈i ke puɔ̈l në kuëny de cök. Nyïny de nhomliääp de kɔc ci yɔŋ gup ewɔ cɔk dhuk ke cï rɔt luɔ̈i kɔc kɔ̈k nhïïm në dhöl piɛth de kuɔɔny.
-
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c e yaaŋ de guɔ̈p ku nyooth de cuɔ̈k thöŋ de riɛɛr në kɔc yiic.
-
Kɔc juëc cï rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c acie guɛl enɔŋ bolith.
Rɛ̈ɛ̈c de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c
Kä ke tɔŋ ye röth luɔ̈i raan, cït man de Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c aaye kä ye kɔc cɔk kääc nhïïm. Kuny de kee kɔc kë/në lantöŋtɛ̈i bë kë luel kë piŋ ku lööm ke ye yic, eke kuɔny arëët ku cɔk tɔ̈ɔ̈k de piɔ̈u lɔ piny emɛ̈ɛ̈th. Kuëny de cök de kuɔɔny den athiekic arëëtic; ku kaa thiekic bë luɔ̈i cï të köör ke yen në thaa den.
Na kɔɔr ba wël juëc në ye biäkë/de kɔc cï yɔŋ gup ke yi tïŋ apäm. De të lëu bïn raan cï rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c yök kuɔny thïn.
Lëu ba raan cï rum në biäk kɔɔrë tɔ̈c kony yadë?
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c -erɔt looi në thaa thok ebɛ̈n, tiŋ tök në diäär kee dhiëc aye rum. Anɔŋ kä nɔŋ kony lëu ba ke looi.
Lëu ba raan cï rum në biäk kɔɔrë tɔ̈c kony yadë?
Developed with: Victorian Centres Against Sexual Assault

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kuny de kɔc cï yaaŋ yök/cï yɔŋ
Lëu ba raan tɔ̈ në kuɔ̈c ceŋic ku tɔŋ baai kony ya de? Kuɔ̈c ceŋ ku tɔŋ baai aaye tuɔ̈l-tök në diäär yiic kee diäk aye kuɔ̈c ceŋ ku tɔŋ baai yök në pïïr denic. Anɔŋ kä lëu ba ke looi lëu bïk kony.
Tɔŋ ku Ariɛɛr baai ku Macthok : të yenë ajuiɛɛr looi thïn ba rɔt tiit.
1800RESPECT
Tɔŋ ku Ariɛɛr baai ku Macthok : të yenë ajuiɛɛr looi thïn ba rɔt tiit.
Yë ŋö lëu ba yök biyic?
Anɔŋ cïït ye ke nyiɛ̈c kɔc tɔ̈ në kuɔ̈c ceŋic ku tɔŋ baai.
Kɔc tɔ̈ në kuɔ̈c ceŋic ku tɔŋ baai aaye naŋ kee kä kë:
-
Acie lɔ biyic, kë cïn kë pëlke, ka, të thiɛ̈cë ke, luel kë ye kaa ye ke pɛ̈l lɔ biyic.
-
Aaye diɛɛr, aye gup riɔ̈ɔ̈c, dhäär ka däŋ de guɔ̈p cïn kë ë bïe.
-
Aaye dai, diɛɛr, gäk de rɔt, ka diu enɔŋ röör ken ka diäär ken, ka röör ken ka diäär ken tɔ̈ eke ŋɛɛny.
-
Aaye gup naŋ ɣän töök, ka ye ke tääc paan de akïm.
-
Aaye kɔc tɛɛr në cäth dɛn ka kä loi kë ke biyic.
-
Aayeke kuany cök, dɛ̈ɛ̈t de cök ka gël.
Na kɔɔr ba kä juëc nyic ŋö ye kuɔ̈c ceŋ ku tɔŋ baai?
Thiɛ̈c
Në thök de ye kënë kë yenë kë loi rɔt nyic ëë tënë cenë raan thiɛ̈c kë loi rɔt.
Eyic, ekënë arir yic.
Kɔc ke bɛ̈i ka mɛ̈ɛ̈th alëu bïk jam ë cïth, thiɛ̈c yic cï man de:
-
Tɔ̈ këriɛ̈c ke pieth baai?
-
Ɣɛn cï ɣän töök tïŋ, nɔŋ raan cï yï nɔ̈k?
-
Raan paandu ee cï ke yï riääc yic, tɔ̈ këriɛ̈c ebɛ̈n?
-
Tɔ̈ käŋ eke pieth?
Cɔk yï nhom ɣɔ̈ɔ̈r ba piŋ, ku cɔk mäthdu ka raan nhiaar yïn jam ke yï në thiäändu yic, ku duɔ̈në wɛ̈tdu riiny në riɛɛr, duɔ̈ne kɔc kɔ̈k jɔ̈l. Riiny de wël ku jöl de kɔc ago mɛ̈ɛ̈thku ka kɔc nhiaarke.
Kë lëu bë looi
Jam në kä cï röth wɔ̈ɔ̈c akɔɔr lɔcök. Kɔc cï yɔŋ aaye röth yök ke ke ye kë luel ye acï bë gam. Yen athiekic të lëkë ye yi në raan lan cenë ye yɔŋ ke yï löm riɔ̈ɔ̈c den apieth, na ye tak ke raan de paanden ye rɔt dhoom, ye rɔt looi cït ke pieth. Kɔc cï tëëk në kuɔ̈c ceŋ ku tɔŋ baai alëu aaye jam apieth arëët në kɔc juëc yiic. Ekënë ee ya biäk de lɛ̈ɛ̈t në ceŋic.
Kee kä kë aaye dhɔ̈l lëu bïn kɔc ke raan de baai ka mɛ̈ɛ̈th kuɔny:
-
Löm riɔ̈ɔ̈c den adik
-
Tɔŋ acie kë pieth. Duɔ̈në raan gäk ka duɔ̈në awäc de raandɛ̈ lööm ke koor.
-
Anɔŋ kä juëc ye kɔc wɛɛk wei, kä rir yiic në tak ku kɔc jiɛ̈l në tɔŋ baai yic-nɔŋic cäŋ de tɔŋ, cïn baai ku cɔk. Raan cï yɔŋ/ka cï nɔ̈k acï lëu bë kɔc cɔk jiël.
-
Täŋ de kuɔ̈c ceŋ ku tɔŋ baai äwär tɔŋ de guɔ̈p. Kɔc ke tɔŋ aaye wël cop yiic ku cɔk ke kɔc gum në 'taŋ de nhom' kɔc ci ke yɔŋ. Det riir ke ci ke cɔk tiam ke kä kë ku cɔk ke mïth tɔ̈ në gëlic.
-
Kuɔnyë ago kä juëc cɔ̈k piny bë lääu, rëër ka ci pɔ̈k kenë raan e yɔŋ e. Tïŋ të de ajuiɛr de lääu në ye apämë yic.
-
Kuny lɔ në dhɔ̈l lɔwai ke -de cäth, thaa cï ruk, muŋ de mïth, ka të lëu bë ke röth kuäl thïn. Kɔɔr ajuiir ke kuɔ̈c cew ku tɔŋ baai ku them ba kony në ruŋ de thaa de rɔ̈m piny.
-
Ɣoi de kë ye tɔŋ bɛ̈i në bai ebɛ̈nic. Na nɔŋ mïth tɔ̈ thïn, ke ke yiɛ̈n ke tïït de nyindu ku kony ke ku kɔ̈ɔ̈r ke ajuiɛɛr bë ke ya kuɔny cï man de Aku de mïth tɔ̈ në baai nɔŋ duɔ̈n (mɛ̈ɛ̈të ke).
-
Jam në lööŋ ke gël tɔ̈ në Yitheetdunic/Territory.
Takic, kuɔ̈c ceŋ ku tɔŋ baai aaye kä tuc arëët. Cɔl 000 të nɔŋë raan de paanduɔ̈n, mɛ̈ɛ̈th ka mïth kë näk kë, ka të riɔ̈ɔ̈c në kë bë ŋɛ'i yök.
Na Kɔɔr ba ka juëc nyic në kuny bïn kony ke yï:
-
Tïŋ kä tɔ' në yic në biäk de Kuɔ̈c ceŋ ku Tɔŋ Baai ku Rum de tɔc cïï kɔɔr [në thöŋ de Deŋlith]
-
Tïŋ kë dɛn de agɛ̈m de nyooth [në thöŋ de Deŋlith] në të lëu bïn kuɔny yök në në Yithet ka Territoryduic.
-
Enɔŋ dujiëm de piɔ̈u në akut de 1800RESPECT cɔl 1800 737 732.
Na nɔŋ kë näkë ke yï cɔl 000 bë bolith bɛ̈n.
Na kɔɔr ba yup në telepun cïn gääu ke yï cɔ̈të në TTY ka në National Relay Service, tïŋ Calls to emergency services
Ye rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ŋö?
Dɛɛt de yic de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c e wɔ kony buk.
Ye rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ŋö?
Developed with: Domestic Violence Resource Centre Victoria


text:
Anyaar Apirïka
Anyaar Apirïka ee kuatëɣɔ̈k dït deguotëpinyliɛɛtic. Anyaar Apirïka Paguöt ee dïtbëtɛɛm, ye yök Apirïka. Anyaar roorëtiim ee macthok korbëtɛɛm, töŋkith në roorëtiim Apirïka ciɛl ku Apirïka pacuɔl, ku anyaar Thudän ee tɔ̈u Apirïka Pacuɔl, ku Anyaar nail ee rëër baknɔŋnhomtiim Apirïka Pabak, nɔŋic Thudän Paguöt. Aaye gaam kaam lääi rɛɛcbëtɛɛm Apirïka, ku tënë thɔ̈ɔ̈ŋ, aa gut, kacic, ku nääk kɔc tawan 200 ruɔ̈n ëbɛ̈n.
Anyaar Apirïka akëc kaŋ mac rin ciëŋde acïïkethöŋ. Ye kör ku nyaŋdït yetök lac nöök bïk kek cuët, cɔkalɔn ye kuɛ̈c ku aŋuɔ̈ɔ̈th milek akoolkɔ̈k mïthkorpuɔcdhieth aanöök. Kɔc akolkɔk aa kek yap tënë rieŋden. Anyaar Paguöt Apirïka atiŋ nyoothkɛ̈ɛ̈c de yäp.
Anyaar Apirïka ee rëër tuɔciic ku liɛlëboric ku aya bakënoonic, ku roorëtiim de kuur Apirïka. Keek aawïc pïu akolkol ku kewɛt ye kek rotgɛi në waar cë dou.
Anyɛɛr ye lac tiŋ ku aakony röt. Të cop luɔnycuetlaai kek, duot amatrot ka ben ku looikï bë yicriɛl tënë luɔnycuetlaai kek bë tök nyaai. Mïth aaye kuɔ̈t ciɛl. Duot anyaar acot kuɔny tënë töŋ cï dɔm ku themkï bïk luok.
Anyɛɛr Apirïka aaye thuat ku dhiëëth këric. Ŋun anyaar ŋuöt ee kaai run kadhïëc, kölliec de pɛi 11.5 cök.
Në akuën yemënthiɔɔk, aye thɔ̈ɔ̈ŋ lɔn kuën de anyaar Apirïka paguöt, anyaar Thudän, ku anyaar Nail ee 513,000.


text:
Jon
ndê bapia ŋamata-ŋga
Yom whê bapia dindec sa-ŋga
Ŋgac naŋ to bapia dindec, naŋ whê dau sa yêc bapia dau ŋalôm dom, magoc lau tigauc daêsam sêsôm bu Jon, Yisu ndê aposel naŋ to Jon ndê ŋawaê ŋayham, naŋ to bapia dindec whiŋ. Iŋ to bapia dindec gic lau sêkêŋ whiŋ-ŋga hoŋ ŋawaê. Lau ŋatô gauc gêm bu Jon to bapia dindec têŋ ndoc iŋ ti ŋamalac andô ma ndöc malac Epesas, ma bocdinaŋ iŋ to bu lau gameŋ Esia-ŋga sêsam muŋ.
Jon kêŋ puc lau sêkêŋ whiŋ-ŋga pi kêdôhôŋwaga tasaŋ naŋ sêsôm bu ŋamalac si ŋamlic ma gêŋ nom-ŋga hoŋ tisac su. Bocdinaŋ sêsôm yom pi Anötö ndê Atu (Mesaya) bocdec bu, oc tôm dom bu iŋ sip nom ma mbo tôm ŋamalac. Ma sêsôm bu Yisu iŋ ŋamalac ŋambwa, ma sêkêŋ whiŋ dom bu iŋ Anötö ndê Atu me Anötö ŋandô. Ŋac sêtoc lau si gauc sa kêlêc ma sêsôm bu datap gauc sa, dec tôm bu dambo dawhiŋ Anötö. Ma sêlic ŋamalac si lêŋ gitôm gêŋ ŋambwa, dec sêhêgo dau pi mêtê atac whiŋ-ŋga dom, ma gauc gêm bu oc tôm bu lau sêkêŋ whiŋ-ŋga sêkôm mêtê sac ŋapaŋ.
Jon kêŋ puc iŋ ndê lau bu sêsôc yom tasaŋ kaiŋ dinaŋ ŋapu dom, ma sêsap yom ŋandô pi Yisu Kilisi ma mêtê atac whiŋ-ŋga dôŋ ŋaŋga.
1
Anötö ndê Atu meŋ mbo nom ti ŋamalac ŋandô
1-2 Yac bu ahoc yom ŋandô asê têŋ mac, pi Yisu naŋ dasam bu ‘Yom Taŋli-ŋga.’ Iŋ yac neŋ dambo taŋli ŋapaŋ-ŋga ŋahu, naŋ mbo whiŋ Damaŋ Anötö têŋ têm ŋamata-ŋga andô, ma tiŋambu hoc dau asê têŋ yac. Iŋ meŋ mbo nom whiŋ yac, dec yac alic iŋ pi tanôŋ, amasec iŋ ŋa amaŋ, ma aŋgô iŋ dau ndê yom. Ma bocdinaŋ dec yac bu apuc yom pi taŋli ŋahu dau dôŋ bu yom ŋandô. 3 Aêc! Yac ahoc yom asê têŋ mac, pi iŋ naŋ yac alic ti aŋgô su. Yac atac whiŋ bu mac akôc yom dau sa, dec yac hoŋ oc dapiŋ dauŋ dôŋ ti dasap yom ŋandô pi Yisu dôŋ. Ma yom ŋandô dau oc piŋ yac hoŋ dôŋ danem damiŋ Damaŋ Anötö lu iŋ ndê Atu, Yisu Kilisi. 4 Yac ato yom dindec têŋ mac, ma akêŋ bataŋ bu mac oc akôc sa, dec oc kôm yac hoŋ datisambuc.
Taŋsêlêŋ dambo Anötö ndê ŋawê ŋalôm
5 Ŋawaê naŋ Yisu dau gic dulu têŋ yac, naŋ yac ahoc asê têŋ mac bocdec bu, Anötö iŋ Ŋawê Ŋadau, ma mêtê ŋasec-ŋga daŋ yêc iŋ-ŋga dom. 6 Bocdinaŋ yac bu dasôm bu dati Anötö ndê lau, tigeŋ dasa lêŋ ŋasec-ŋga, goc yac lau tasaŋ, ma taŋkuc yom ŋandô dom. 7 Magoc yac bu dasa neŋ lêŋ dambo ŋawê ŋalôm gitôm Anötö dau mbo ŋawê ŋalôm, dec ŋawê dau piŋ yac dôŋ dawhiŋ dauŋ, ma iŋ ndê Atuŋgac Yisu ndê dac oc êŋgwasiŋ yac neŋ sac hoŋ su. 8 Yac bu dasôm bu yac neŋ sac mbasi, dec oc taŋsau dauŋ, ma yom ŋandô yêc yac neŋ ŋalôm dom. 9 Magoc yac bu dapu dauŋ ma dahoc neŋ sac asê têŋ Anötö, dec dakêŋ whiŋ bu iŋ oc suc yac neŋ sac kwi, ma êŋgwasiŋ yac neŋ ŋalôm ŋawasi sa tiyham. Bu Anötö kôm gêŋ gitêŋ eŋ, ma dakêŋ whiŋ bu gêŋ bocke naŋ iŋ kêmatiŋ tidôŋ bu kôm, naŋ iŋ oc kôm. 10 Yac bu dasôm bu yac neŋ sac mbasi, naŋ tôc asê bu dalic Anötö ndê yom gitôm yom tasaŋ, ma iŋ ndê yom ŋandô daŋ yêc yac neŋ ŋalôm dom.


text:
Dinka
Kuɛ̈ny de bäny thii ke baai [Local councils elections] abï rɔt looi në pen de thiɛ̈ɛ̈r 2020
Akut thiin de baai [Local council elections] abennë luɔɔideen de cuɛ̈t ë bääny looi në pen de thiɛ̈ɛ̈r. Yïn bï athöör bennë cuɛ̈t ya looi [ballot paper] ya yök ke yï tɔ̈ baai paanduɔ̈n ku ba ŋoot ke yï loi ëluɔɔi de cuɛ̈t ë bääny kënnë ke yï tɔ̈ baai paanduɔ̈n.
Abï ciɛ̈n kuɛ̈ny de bääny bï rɔt looi në Casey City Council, South Gippsland Shire Council ku Whittlesea City Council. Kɔc tɔ̈ në kee bɛ̈ikë yiic keediäk aacïï keek bï ya kɔɔr bïkkë cuɛ̈t.
Ago yïn puɔ̈l ba cuɛ̈t në ye thaa bï bɛ̈n kënnë yic, ke kɔc bï cuɛ̈t kedhiɛ aabï keek dhil ya kɔɔr bïkkë rinken kɔn ya gɔ̈ɔ̈r në thaa ŋuɛɛn de thëëi në Yom Jimma, pɛɛi nïn 28, pen de bɛ̈t. Athöör cï kuɔ̈th kɔ̈u [ballot pack] de cuɛ̈t abï tuɔ̈c kɔc kedhiɛ; kɔc cï rinken gɔ̈ɔ̈r ku ka bï ya tuɔ̈c keek në thanduŋ de thöön, mɛn bï rɔt jɔɔk në pɛɛi nïn 6 agut cï pɛɛi nïn 8, pen de thiɛ̈ɛ̈r 2020.
Thöl thiäŋ de athöörduɔ̈n ë cuɛ̈t ku dɔc dhuɔ̈k nhom ciɛ̈ɛ̈n në ye thaŋ thiin kor ba dɔc ya yök ke ŋoot, thaa bennë luɔɔi de cuɛ̈t guɔ thiöök thok, mɛn bï ya thaa 6 thëëi, në yom jimma, pɛɛi nïn 23, pen de bɛ̈t.
Yeeŋa lëu bï rɔt cɔk gäär ago cuɛ̈t?
Tënnë akutnhom thiin de kuɛ̈ny ë bääny, ke gäär de rin acï tɛ̈ɛ̈kic në rou: Anɔŋ lïnh de rin ke kɔc cï keek gɔ̈ɔ̈r në akuma de wutic [state-enrolled] ku jɔl ya lïnh de kɔc cï rinken gɔ̈ɔ̈r në lïnh de akut thiin de baai yic [council-enrolled].
Kɔc bï cuɛ̈t cï keek gɔ̈ɔ̈r rin në lïnh de akuma de wutic [State-enrolled voters].
Na tɔ̈ rinku në lïnh de kɔc cï keek gɔ̈ɔ̈r ke akuma de wutic, ke yïn bï cuɛ̈t në ye kuɛ̈ny bï looi kënnëic de akut thii ke bääny ë baai yiic [Local council elections] mɛn bï rɔt looi në pen de thiɛ̈ɛ̈r.
Ago rinku tɔ̈ në lïnh de kɔc cï keek gɔ̈ɔ̈r ke akuma de wutic, ke yïn bï ya kɔɔr ba kɔn ya mɛnh de baai në Authërelia, ku ba ya naŋ run kee 18 leer tueŋ në ye kööl de cuɛ̈t kënnë (mɛn bï ya yom thibit, pɛɛi nïn 24, pen de thiɛ̈ɛ̈r, 2020), ku ca ya rëër ëyadëŋ në Bïtkoria në pen wär pen tök.
Na ye mɛnh de baai në Authërelia ku kɔɔr ba rinku tïŋ mɛn cï keek gɔ̈ɔ̈r në lïnh de kɔc cï keek gɔ̈ɔ̈r ke akuma de wutic, ke yïn lëu ba të cï gɔ̈ɔ̈r në thoŋ de lïŋëlith ke ye ‘Check My Enrolment’ në ye wɛbthait kënnë yic kɔn tïŋ wennë ba wuɔɔk yuɔ̈p në 131 832. Na kɔɔr agamlöŋ ago yïn ya kuɔny në gɛ̈ɛ̈r de thok ku wɛ̈ɛ̈r de wël, ke yïn lëu ba wuɔk yuɔ̈p në 03 9209 0119.
Na ye mɛnh de baai në Autherëlia ku nɔŋ run kee 18 leer tueŋ, ke yïn lëu ba thiɔ̈ɔ̈ŋ në aliiric [online] në ye athöör de thiɔ̈ɔ̈ŋ cï tääu piiny ëtënnë mɛn cï geeric në Thuɔŋjäŋ / Dinka në ye apäm de ye wɛbthait kënnëic. Yïn bï ye athöör kënnë thöl ë thiäŋ në thoŋ ë Lïŋëlith ku naa guɔ̈të yee athöör kënnë bei në makäna de awarak [print the form], ke ka bï ŋoot ke cï kee wëlkë guɔ̈tbei në thoŋ ë lïŋëlïth. Ku jɔl ye athöör kënnë thaany ku ba tuɔ̈c wuɔɔk në:
Victorian Electoral Commission
Reply Paid 66506
Melbourne Vic 8001
Tooc de yee athöör kënnë ee ya abac, acïn wëu ke tooc bï keek ya tääu në ke kɔ̈ɔ̈th.
Na tɔ̈ në lïïthic ku ca baai geer wennë ca rinku geer ku kɛ̈nnë kee wël käkë cɔ̈kpiny në lïïthic, ke yï cɔ̈kë kee käkë piny në yee link de athöör cï tääu në ye apäm de wɛbthait kënnë yic, tɔ̈ piiny ëtënnë.
Cök ë piny de kee käkë abï dhil thöl ë luɔɔi në thaa 4 thëëi në yom Jimma, pɛɛi nïn 28, pen de bɛ̈t, 2020.
Na kɔɔr ba ya yök në wël ke abac ke të bennë yee cuɛ̈t kënnë ya luɔi thïn mɛn bï keek ya tuɔ̈c yïn në telepunic[VoterAlert SMS] ka në wël ke lëk bï keek ya tuɔ̈c yïn në yimeeil yic, ke yïn limku ba namba duɔ̈ɔ̈n de telepun ku yimeeil adëreth du ya mat në ye athöörduɔ̈ɔ̈n ba thiɔ̈ɔ̈ŋ kënnë yic
Kɔc cï rinken gɔ̈ɔ̈r në lïnh de akut thiin de baai yic [Council-enrolled voters]
Raan bïnnë rinke ya tɔ̈ në lïnh de akut thiin de baai yic, abï dhil ya raan nɔŋ run kee 18 leer tueŋ në ye kööl de cuɛ̈t kënnë yic (mɛn bï ya yom thibit, pɛɛi nïn 24, pen de thiɛ̈ɛ̈r, 2020) ku yïn cïï bï yaa raan bï ya cuɛ̈t tɔ̈ rin në lïnh de kɔc cï keek gɔ̈ɔ̈r në akuma de wutic [State-enrolled] ye tɔ̈ në akut thiin de baai yic.
Na yï tɔ̈ në lïïthic, lïnh de kuɛ̈ny ë bäänyciɛ̈ɛ̈n wään piac rɔt looi ku ëyï cï gɔ̈ɔ̈r ke yï rɛ̈ɛ̈r paandɛ̈t duɔ̈ɔ̈n peei cïn beer rëër thïn në yee thaa kënnë yic, ke wɔ bï athöör cï kuɔ̈th kɔ̈u [ballot pack] de cuɛ̈t ya tuɔ̈c ë paan ca waan kënnë në pen de thiɛ̈ɛ̈r.
Na cie mɛnh de baai në Authërelia, ku:
- Yïn rɛ̈ɛ̈r në wennë yee wëu cuat piny në, wennë
- Yee wëu cuat piny në paanduɔ̈ɔ̈n rëër yïn thïn (nyooth de yee wɛ̈t kënnë yennëkë; të yen thuŋduɔ̈ɔ̈n de ɣööc ye juur yic) tënnë akut thiin mac baai, ku yïn cïn lööŋ kɔ̈k lëu bïn ke cuɛ̈t wennë
- Na tɔ̈u të de akut thiin mac baai yic ku yïn cïn lööŋ kɔ̈k lëu bïn ke cuɛ̈t.
- Yee raan nɔŋ paanduɔ̈ɔ̈n tɔ̈ të dɛ̈t peei cïï thiääk kennë të rëër yïn thïn në yemɛɛn ku yïn kën rɔt cɔk gäär rin në kuɛ̈ny ë bääny wään ciɛ̈ɛ̈n piac rɔt looi.
Yïn lëu ba thiɔ̈ɔ̈ŋ tënnë akut thiin mac baai ago yïn cɔk bï ya cuɛ̈t. Yïn kɔɔr ba akut thiin mac baai thiääk kennë yïn ya guik ku ba keek thiɛ̈ɛ̈c bïkkë yïn gäm athöör de thiɔ̈ɔ̈ŋ wennë bïkkë yïn cɔk tïŋ rinku mɛn tɔ̈ keek në lïnh de kɔc bï cuɛ̈t yiic.
Lëu ba ya cuɛ̈t wudë në kuɛ̈ny thiin de bääny?
Yïn bï tuɔ̈c athöör cï kuɔ̈th kɔ̈u [ballot pack] de cuɛ̈t në thanduŋ de thöön në kaam de pɛɛi nïn 6 agut cï pɛɛi nïn 8, pen de thiɛ̈ɛ̈r.
Në yee athöör cï kuɔ̈th kɔ̈u [ballot pack] de cuɛ̈t ba yök kënnë yic. Ke yïn bï:
- Athöör bï yïn cuɛ̈t [ballot paper] ya lööm thïn mɛn cï mat kennë wël kɔ̈k cï keek rɛk në yekɔ̈u ku jɔl ya thura de kɔc kɔɔr bï keek cuɛ̈t.
- Wël ke jiɛ̈ɛ̈m në të bennë cuɛ̈t ya luɔɔi thïn (mɛn ba keek yök ëke cï keek geer yiic në thoŋ bï röŋ kennë yïn).
- Waragɛŋ yennë athöör tääu thïn të kɔɔr bennë yen tuɔɔc [envelope] mɛn nɔŋic athöör de cuɛ̈t [ballot paper] ke cï thiöök thok apiɛth.
- Waragɛŋ yennë athöör tääu thïn të kɔɔr bennë yen tuɔɔc [envelope] mɛn ye tɔ̈ ke cï cuat piny wënthɛɛr në wëu bïnke yeen bɛɛr lɔ dhuɔ̈kciɛ̈ɛ̈n.
Ba ya cuɛ̈t wudë
- Gäär 1 në thanduŋ thiääk kennë raanduɔ̈ɔ̈n kɔɔr bï tiɛ̈m.
- Gäär 2 në thanduŋ dɛ̈t peei thiääk kennë raanduɔ̈ɔ̈n de rou ca nhiaar ba kuany në kuɛ̈ny de rou.
- ŋoot ke yï gäär ëkë agut cï të bennë thunduuk thook thök kedhiɛ ku bïkkë nɔŋ nambaai.
- Akɔɔr bï ya nambaai keepɛ̈i keek bï yïn ke ya gät.
Melbourne City Council anɔŋ lööŋ kɔ̈k wääc yennëke cuɛ̈t looi. Na tɔ̈ rinku në lïnh de kɔc tɔ̈ në Melbourne City, ke yïn bï athör ke cuɛ̈t [two ballot papers] yök keerou.
Anɔŋ athöör thiin de cuɛ̈t [small ballot paper] bïn akut de bääny kɔɔr bï tiɛ̈m ya kuany. Yïn bï thanduuk kedhiɛ tɔ̈ thïn ëtënnë ya kuɛ̈ny yiic në akuutkuɔ̈ɔ̈n kɔɔr keek; cï tëduɔ̈ɔ̈n kɔɔr yïn keek thïn në piɔ̈nduic ku ba akutduɔ̈ɔ̈n kɔr bï tiɛ̈m ya tääu tueŋ.
Anɔŋ athöör dïït de cuɛ̈t [larger ballot paper] bïn bɛ̈ny de baai [councillor] ya kuany.
Yïn bï ‘1’ ya gɔ̈ɔ̈r në aber de kɔckuɔ̈ɔ̈n kɔɔr bï keek cuɛ̈t në kenhïïm nhial.
WENNË
Yïn lëu ba thanduuk ya gäär thäär nambaai në ke cök piiny de kɔckuɔ̈ɔ̈n kɔɔr bï keek cuɛ̈t bïkkë yaa bäny ke baai [councillors]
Na ba cuɛ̈t loi në aber tɔ̈ piiny në kɔc cök, ke yïn bï thanduuk dhil ya mac kɔ̈ɔ̈th në gäär bïn keek ya gɔ̈ɔ̈r cï të kɔɔr yïn keek thïn ne piɔ̈nduic.
Yeeŋö bï rɔt looi të can cuɛ̈t thöl në thiäŋ?
- Tääuë athör ke cuɛ̈t ca keek thöl ë thiäŋ në waragɛŋ yennë athöör tääu thïn të kɔɔr bennë yen tuɔɔc [envelope] (nɔŋ kë yennë yen thiöök thok) ku thiök thok apiɛth.
- Thiäŋ ɣän ɣɔ̈riic tɔ̈ në kë yennë yen thiöök thok.
- Tääuë athöör de cuɛ̈t ca thiöök thok apiɛth në waragɛŋ de tooc, cennnë wëukeen ke tooc cuatpiny wënthɛɛr ku tuɔ̈cë wuɔɔk.
Akɔɔr ba ye athöör de cuɛ̈t kënnë dɔc tuɔɔc në thaŋ thiin ba dɔc ya yök ke thaa bennë ye luɔɔi de cuɔ̈t kënnë guɔ thiöök thok, mɛn bï ya thaa 6 thëëi, në yom jimma, pɛɛi nïn 23, pen de bɛ̈t .
Kɔ̈ɔ̈c de bääny ë baai
Na kɔɔr ba kɔ̈ɔ̈c në ye kuɛ̈ny bï loi kennëic në pen de thiɛ̈ɛ̈r, ke yïn kɔɔr ba lööŋ kɔn deet. Na kɔɔr wël juëc kɔ̈k në kueer bïn ye kënnë looi, ke yïn limku ba wuɔɔk yuɔ̈p në 131 832 wennë yuɔ̈pë wuɔɔk në namba de agamlöŋ 03 9209 0119 ago yïn ya kuɔny në gɛ̈ɛ̈r de thok ku wɛ̈ɛ̈r de wël.
Luɔɔi wennë akut ye kuɛ̈ny ë bääny looi
VEC akɔɔr bï kɔc luɔ̈ɔ̈i, kɔc kedhiɛ ye bɛ̈n në thook wääc yiic ke wuɔ̈t tɔ̈ ëtënnë agokë luui në yee luɔɔi kënnë de kuɛ̈ny ë baany yic. Na kɔɔr ba luui në ye luɔɔi kënnë, ke yï gäär yï rin në thoŋ ë Lïŋëlith në ye Link de wɛbthait kënnë: https://appointments.vec.vic.gov.au/
Akënku guɔ nyic mɛn bukku yïn luɔ̈ɔ̈i ëtënnë – anɔŋ käjuëc yukku kɔn tïŋ cï mɛn de të tɔ̈ yïn thïn wennë luɔɔi lëu bï kuɔɔnydu ya kɔɔr. në cuɛ̈t de wut [State elections], ke wɔ ye kɔc juëc kɔ̈k kɔɔr. Në cuɛ̈t thiin de baai [council elections], ke wɔ cïï kɔc juëc ye kɔɔr në kë yennëke tuɔɔc në thanduŋ de thöön.
Ye cuɛ̈t yaa löŋ bï ya looi në raan ëbɛ̈n?
Cuɛ̈t ee kë cï tääu ke bï ya looi në raan ëbɛ̈n tënnë kɔc ke paan de Autherëlia cï ke rin gɔ̈ɔ̈r në cuɛ̈t de bääny ku në kɔc cï ke rin gɔ̈ɔ̈r në cuɛ̈t de bääny thiin de Melbourne City.
Ku na cie ëkënnë, ke cuɛ̈t acïï bï dhil ya löŋ bïï raan ëbɛ̈n ya kuanycök të ye yïn raan cï rinku gɔ̈ɔ̈r në lïnh de akut thiin de baai yic [council-enrolled voter].
Bukku cuɛ̈t piɔl ya luɔ̈i raan ëbɛ̈n
Wɔ lui arëët në ajuiɛɛr bï wɔ kɔc bï cuɛ̈t, kɔc cuɛ̈të keek, ku kɔc ke luɔi ke VEC yaa cɔk tɔ̈ ëke piɔl gup tënnë tuany ë coronavirus (COVID-19). Kɔc akɔɔr bïkkë ya tɔ̈ ëke cïn gup acuɔl në nyindhiɛ ku bïkkë löŋ ye jam wu bï kɔc ya naŋ kaam në kɛmken ya kuanycök të tɔ̈ keek në mäktɛɛp yiic kedhiɛ.
Yeeŋö bï rɔt looi të cï ɣɛn nhom määr ba cuɛ̈t?
Yïn bukku tuɔ̈c athöör, athöör bennë yïn thiɛ̈ɛ̈c në kë kën yïn cuɛ̈t. Yïn limku ba ye athöör kënnë thiɔ̈ɔ̈ŋ ku ba guiɛ̈ɛ̈r wuɔɔk ëkë kën yïn cɔk cuɛ̈t. Na lokku yïn yök ke cïn wɛ̈t lɔgɔk kën yïn cɔk cuɛ̈t, ke yïn lëu bï yïn kuum në wëu.
Nɔŋ wël kɔɔr ba keek thiɛ̈ɛ̈c?
Na nɔŋ kë kɔɔr ba thiɛ̈ɛ̈c në kee wëlkë ku kɔɔr bï yïn ya geer thok në agamlöŋ të jiɛɛm yïn wennë wuɔɔk, kë yï yuɔ̈pë 03 9209 0119.


text:
Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016
Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016 ee aliäpdït acï rot looi të cɔl Pulse, rööt rot lööm ɣon määu ku ɣondiër wakɔ̈u Orlando, Florida. Ee acï rot looi 12 Pɛnëdhetem 2016. Kɔc juëc të war raan thädhiec, gut raan mut acï nöök ruöpic. Yen thoondït kɔc rot lööm mäkpiny pan Amerika weldöŋic. Kënë ee thöndït amäk piny pan Amerika ɣöön akol niin 11 Pɛnëdhoŋuan 2001. Raan ee mööc kɔc aye Omar Mir Seddique Mateen.
Aliäpdït[cokic | cok tënëyökic]
Aloŋ kɔc löŋbuoth cök, aye kuc enɛn ke kɔc ŋuöt kekë mööc Mateen eye caapuruk cɔl ku luël ɣɛn aye raan ISIS. Tëcit 2:00 riɛlic Mateen ecï mac muöcic ɣöndiër wakɔ̈u emuk dhaaŋ, dhaaŋcïïn ku mɛɛc kɔ̈k. Mateen acï bɛn bëi ku mööc ke rot këk apuruk ku ben dhuk ɣon ku lëë kɔc kuot nhïïm. Pulse acï gɛɛt Facebookic 2:09 ku luel läk aɣeer ku kätka.
Këcïtäk[cokic | cok tënëyökic]
Bany Pawun Florida Rick Scott aca liäp nyoth ke ye tuɛ̈k ku luel kɔc adhiil nhïïm tïïr ku luel wel cï tuöc aliric tëcit 2:00 theei bɔ̈ ɣön ɣëër. Bäny Barack Obama acë luel mucmuc eye "tuɛŋ" ku "mään" ku acï luel ka cï FBI lɛɛk bïk macmuc aliäp wïc cök ke ye luɔi tuëk, ku acï kak luɔi ëbɛ̈n miirdït abï luɔ̈ny luɔ̈i-yic.


text:
Peithbuk
Peithbuk (Facebook) ee lon ŋiɛciɛɛŋ ajuarwël ku ɣɔ̈nanuëët aake jɔk ke pen ë rou ruɔn 2004 . Adöny ŋiɛciɛɛŋ TNC. Na lee bɛ̈n pen dhoŋuan 2012, Facebook acï laŋ tïmëtïmdätök kɔc lui yeen. Kɔc lui yeen alëukë bïk naŋ tɛ̈tërot, mɛt kɔc kɔ̈k lui ëyeen ke mäthke, ku tooc wël. Kɔc lui Facebook aadhïl kerïn kaŋ gɔ̈tpiny ɣönënuëët. Kɔc lui thïn alëukë bïk röt mät akuut lui thïn. Akuutkä alëukë bïk tɔ̈ tɛ̈nluɔi, ɣön gäär, ɣöndïtëgät, tëdë ke ye käk kɔ̈k nhiarke. Wɛ̈t cɔl Facebook abɔ̈ tënë rim athöör cï yiëk mïth ëgät, jɔ̈t ruɔ̈n ɣön ë gɛ̈t kɔc ɣöngɛ̈ndït. Pamatnhom Wuɔ̈t Amerika-Athörkä aa mïth gɛ̈t kuɔny bïk röt ŋic kamken apath. Facebook ee kuat kɔc lui thïn pät kɔc ye lueel ka cï ruɔ̈n thiäär ku diäk dööt bïk yakɔc lui ɣönnuëët.
Facebook ajɔk rot ɣöndïtpiööc Harvard manh ë piööc cɔl Mark Zuckerberg kek mäthken rɔmkek ɣöt ku kek kɔc luɔi mïkuën kuën käŋic yïï Eduardo Saverin, Dustin Moskovits, ku jɔl yaa Chris Huɣes. Akut ke tɔ̈ gönënuëët tueŋ ë röt aake ye mïthpiööc Harvard. Na ye ciëën ke mɛt mïth kɔ̈k ɣöödït piööc alɔŋ Bostonm, Akut Ivy, ku ɣöndïtpiööc Stanford. Ku acï jal bɛ̈n päl meth ëbɛ̈n ɣöötdïtpiööciic kɔ̈k. Yetɛ̈në, acï bɛ̈n ŋäny mïth ɣɔ̈ngɛ̈t pan piööcdït, ku jɔl a thökde, cï bɛ̈n yiëk kuat manh cï ruɔ̈n 13 ku nhial dööt. Tɛ̈cït tënë cï kɔc ye luɔ̈ɔ̈i ye luɛɛl thïn. Lueelde Consumer Report.org pen dhiëc 2011 atɔ̈ tïmëtïm 7.5 meth tɔ̈ piiny ruɔ̈n 13 aala akuën. Kënë acï löny ɣönnuëët dhoŋkɔ̈ɔ̈th.


text:
Wikipedia:Acëkëda ëbɛ̈n
Pangok(Mangok)
Pangok ë tuany reprëëp nyidh col 'meninyjis' bud. Abuöd kënë aye pïw nyidh ku kööu dhïöd. Pïu nyidhkë aye tö kaam rëprëp col Paiya ku Arakanoid. Pangok aye käm thoy-nyïn apei col Bakteriya, Bairäth ku Pangäth bëi tënë koc.
Käng Pangok bëi
Pangok Bakteriya(bacterial meningitis) Kuat bakteriya pangok bëi akidhic apei ku akïk: Töng mïth ku riënythii dom apei aye kuat bakteryia col Himopiluth Inpluendha abang b. Dëd yen rac apei ku ayen koc lac dom aye col Neithirya Meninyjaitidith ku aye koc yïëk kuat pangok col Meninyjokokkal. Dëd ye keek diäk e kuat bakteryia aya ku acol Thitreptokokkal Neumonia. Kënë aa kuat pangok col Neumonokokkal bëi. Mïth pëi rou le dïäk aye pangok bakteriya yøng arët.
Pangok Bairäth(Viral meningitis) Bairääth aye käm koor nyïn apei arëk bakteriya aben dït keek. Acuk lëu buk ke tïng wuo nyïn. Pangok bairäth aye kuat bairääth juëc apei bëi tënë koc. Hapith Thimplek aye kuat bairäth koc røp thook, looi dëtök thokic ku kam amook tënë moc; ku kaak aluat(mur) kek amok tënë tik. Ku bairäth dët aye kuat Pangeng(mumps, thong Dïnglïth)bëi. Pangeng aye koc bud ngeng, ar33m guanic ku atuny ë guöp. Raan kïc toom wäl pangeng alëu pangok bï dom. Ajuëk(measles) aya, aye tueny ye bairäth bëi. Bairäth ajuëk akoc yëk pangok të kïc raan wum wäl ajuëk. Kuat bairäth dhie koc yïëk Burjung(chicken pox virus) aa pangok juakic tëdë ka dom koc pangok aya.
Pangok Pangäth(fungal cause) Koc tuany Adarwal(AIDS) ku Tïbï(TB)aa kek ye pangok pangäth lac dom. Rin cï ri3l ë guöp thök arëk abï ciën kë tit kek. Pangäth kök aye col Hithoplathima, kiriptokokkuth Newopormen ku Asperjiluth.
Pangök apëtnhom(as a result of skull fractures) Raan cï ye nhom d33ny awu cï yup nhom alëu bï pangok ke dom aya, rin ye apët awu kuem e nhom të ye aliir tëëk kaam e nhom ku wum ku yïdh kuöc ngaany. Käm padh(normal flora) rëël kaam alïëk, ku wum cilic ku arööl luëny bï la nyidhic. Keek abï pïu nyidh dhïöc rin cï yen të cïk ngic.
Kïd pangok Menh puoc dhïëdh aye col ye yic dääk të dhi3u yen.tëdë ka tuuc guöp awu bï col aa ben guöp li33r ap3i. Aye yiëk angöök ku ciith, thöök ku cuuth e tïd(anterior fontanelle). Mïth nguën nang p3i ka dhetem le tueng aye yïëk anyi33c(bï ya rëël ka dhiah e path), thöök, cuuth tïd ku dhïök ë puou miëthic. Mïth run diäk het riëmythii ku kocdït aye yiëk aharnhom,riöcru3l(photophpobia), ri3dhyeth(yeth ridh), angöök, anyï33ny ku lïääpnhom. Tëdë ka raan athöök, yedh aril ciën ku cök ace ke yiic ye dhuk apadh ke yedh.
Cääu pangok(diagnostic test of meningitis) Pangok aye cau te miit pïu yuøøm ë köu ku la caaric ë käm cït bakteryia. Tëd3d ka ri33l amiit bï ye them.
Tuëëny raan pangok Raan pangok adïk bi ri33ng panakïm të wïc wëi bï ke kony. Abï muøc guöp pïu ku muk nhom adik tä cï yen thöök. Akïm abï wal thöök gam aya ku wal bakteryia nök guöpic ëbën tääu.


text:
Wünak na wüngërbe
Course entre le singe et la tortue
Conte Manjak
Bairro Catacumba na cidade de CanchungoGuinée-Bissau
Conteur
Julio Malam Indjai
Ha wutaje di kantëntamus, Wücata ho hü cï ŋal, baloŋ nü ja Wünak na Wütartaruga(Wügerbe). Nboŋ legi ange leent na komo a chïï pëtuk bëlolan dek. A dü ka chïï na pürfiare, a jï ja naw, dï purir, nja ka bando, bando njï ka bando wücëk.
Nboŋ Wütartaruga wü ja Wügërbe, cu dï manjaku propï, wü jakü Wügërbe, wü jaku Wülul. Wügërbe ja a purir pëtük na Wünak Wünak ja wül ŋïïlante pëtük na njï, ange cï ka totaral, ja nboŋ nja kagunde, ja ka doh, ja ka tük, ja ka teende, ka baande wücëk, legi ange dola, ange gunde, na jaka kankoohta bïïn dï gëkür dï pëtuk këdu dï wuseeki.
Pëtuk pëpurir peh wunseente pëtuk, nboŋ legi haah Wücata(Wünak) dü ka fiansar dü ka ya wü ka wat, dü ka a peel wül di pëtuk, a gañaru, di ya ka gundï a Lion, suma Wulion peh pëtije wuforsa dï breeng, wü lü patsi wül wügun mëntananu, legi bë yïr di ka pürïr dï pok, nboŋ Wünak wü dolan a ruka ka chïï parer rek, ñifer yir, ñefe ya pïïh ba nü Wügërbe kuma a peh wül pëtuk.
Nboŋ legi Wügërbe, Wügërbe doh wüplanü te doh wü tu nmeh wï, a tas koh ka meeh purïr, pëpibanan Wünak kuma, wü koh pipa lo tëp tï kënëŋem mbseente, kanëŋem kassente kajeenkal suma wüleer wücëk wü nëm dï këseente dï breeŋ a roh je, kë meeh jenke na bënïïm propri ŋal du wünkintar, jenke na bëniim ho yar ka nem mbseente, wo jaka pëtuk ka kür faan na bëfaah, wo tiji ntari na bëtaakala, wor ka aja wu tëp tuh, wü pënanan wukik, wüseenti kajukan, wü pën wü ka pën wukik kajükan tün, wü pën wukik kajüka tün, wün tü ka jükan wukik wu tëp, wujükan wukik kë tëp, wü kaka baande na pënat na pëtuk. nboŋ, legi ho nü faan a cam breeŋ blïïnke, a maaru ta pësiŋar blïïnke tuh, wüntaab ba baande, a maar pëtuk pëmintanani pün, legi a ba kob wungaf rek, aca a pëtuk pacalir a ba kür pëtuk, ange kur pëtuk.
Wünak na Wügrbe, legui Wünak tük a par Wügërbe du ka hete a ka deen mbseente a te ka ruka kur pëtuk ka net pecar bë baande, net ya kë baand seeh, wo wüjeje ka deh a bü kaka tuke kak, wo kaka sünte a cï ka deh mbseente, a cï ka deh mbseente, ka deh mbseente ho kë dï ntaaje wü par ka goy. Wü par na këgoy, wü bïï na büar.
Na goy, wïïn Wünak cï na goy, aca wü pëne wü hayuum, ba yuum, ba yuum, ba yuum, ba yuum, ba yuum rek, wüpar Wünak, wüleer wüpar Wunak, a di ka mint, a ci ka mint, a ci ka mint, a ci ka mint, a ci ka mint, wu nu kuma ji meh, wu nu kuma du chii piir, aca Wunak a lënker bëgoy, ho teen wi, ho teen na wüfet nu ruk, ho teen kafet, ho teen kalanke, wïïn na tu tï wü koh wüloŋ, ho kur pëtuk, a kur pëtuk, a kur pëtuk man dek, acah bëfale a tënger ba baande, ha Wügërbe gañari, a chii pa peeh bañaŋ kuma, cï tu leer npeeh bañaŋ këfiansaru këwat kë jii kuma ŋiilan kë dü blïïnke tuh paske nalolan ñaŋ ka tije been nï purir peeh doh wüloŋ, koh meeh wi, ka nduka kafet suma di Wügërbe du bunk.


text:
Thomalia
Thomalia aŋicjäŋ de Paankɔc Thomalia. Aye kɛl tɔ̈ tuŋ de Apirïka yic. Yen arɔm akeu ke Dïjïbuti alɔŋ parutcuɔl, Kenya alɔŋ pagutcuɔl, wärliep de Aden kekë Yïmin alɔŋ parut, Wärdït Yindia alɔŋ pabak ku Ithopia alɔŋ pacuɔl.
Thomalia ee pamac läunhom. Mën thɛɛr ë tɔŋbaai Thomalia në runthiäär de 1980, go bɛ̈në ciɛ̈n mïïr lui ye Thomalia tuɔ̈ɔ̈mthok ëbɛ̈n. Kuaat wäc acë bɛ̈në thɔ̈ɔ̈r bïkë gël.
Thomalia ë mɛn ajɔɔl them bëk kɔc ke mac rode ku dhuk kë nhial në cöökkenic kekë määl den tet nyin tɔ̈. Kɔc Thomali aa thääi ke anïïn ruäi ye cɔl kuaat. Akut de kuaat thääidɛ̈ aa ke yic mat ebɛ̈n ke kuɛny ruɛ̈ɛ̈i kɔ̈ɔ̈th ke kɔcken thɛɛr wɛ̈lɛ̈ ruɛ̈ɛ̈i kɔ̈k ke yuɔm.
Thomalia aa mac thɔ̈rɔ̈ɔ̈l wɛ̈lɛ̈ thöök ku aye pïïrden tääu ke kɔ̈ɔ̈th. Thomalia yic, ɣään ke pïu ku nyuäth de lääi ken aa likyiic. Wuɔ̈c ë thok e ɣään kɛ̈yiic e tɔŋ bɛ̈ɛ̈i anïïniic. Tɔŋ e ye kɔ̈ɔ̈u thel abë kuaat ruäi ke kɔckɛ̈ määt thïn ku jɔl nyin dït abë tɔŋdït kuaat bɛ̈i.
Yök de miök ku käyewecpiny Thomalia yic acë ɣäänjuɛ̈cpïïr cak abë anïïn naŋ lɔ tueŋ, ku keekë kääk acë wuɔ̈c ë thok/puɔ̈u ku tɔŋ juackiic arëtic.
Wɛ̈t cïn Thomalia akuma/kuerëlöŋ lui, anïïn aye kuaatken mät thin kë yenë kuer pɛ̈l tɔŋ piny. Kuer töŋ lëu e aye guirëlöŋ, akut töŋ cë tök bɛ̈në cak aye Amatnhomëɣönluk de Adɛ̈ɛ̈r.
Në puɔ̈l, Amatnhomëɣönluk Adɛ̈ɛ̈r acï bɛ̈në yök kë ye anääkkɔc ku Ithopia acë tɔŋjɔ̈ɔ̈t Thomalia bïk akuma yuit ku tɛ̈ɛ̈u kë akumaden thïn në riɛliic.


text:
Käthɛɛr ke Paguot Thudän
Käthɛɛr ke Paguot Thudän anɔŋic amat käthɛɛr ka aken Paguot Thudän ku kɔc ceye akölë Pamac. Piny Paguot de Thudän acë jaibaai ne parut de Thudän ee ruɔ̈n 2011.
Aŋicpinyic, piny de Paguot Thudän acïï ben yaa tök ke Thudän anɔnde piny wiëu. Gɔ̈l de cï man e yen rot looi në ɣon ke piny wiëu ka Apirïka. Në wël yam atɔ̈u pan bapak Thudänic. Agut cï Thudän aya kä lɔ Utomman të de bäny kum pande Ijip në buɔt 19. Ku ke cï be tïc në aköl ke Maahdi kum pan Thudän. Deŋlïth Ku Ijip ee Thudän ku Biëm de Thudän kum 1885–2011.
Aake ciɛ̈ŋkë juëc wär kɔ̈u alɔŋ piny wiɛ̈u ku aajam thoŋ Naijer-Koŋgo. Wär koor kek wäthɛɛr. Na Yemën Paguot Thudän aye kɔc Thudän ciɛlic pɛ̈n jam tam. Dɛ̈t rɛ̈ɛ̈r thïn kɔc wär kɔ̈u aacï tiaam. Na ye thɛɛr pɛth piny wärthɛɛr kë cït ruɔ̈n 14 buɔɔt ka Kërëthäno Nuba bɔ̈ ke riääk bänyden. Makuria ku Alodia bïk kɔc wär kɔ̈u apëën.
Wëlthɛɛr agut ruɔ̈ɔ̈n tiɛm tök ku buɔt ka dhiëc 1500 Paguot Thudän ee mac miirdït thok ëbɛ̈n. Kɔc cik lik mirdït aake cï döŋ piny cïmën Märï ku Moru. Anyooth thok tënë kɔc ke bɔ̈ alɔŋ war kɔ̈u cïmën Dinka, Cilluk, ku Luo, kek ëbɛ̈n aa kɔc ke tɔ̈u thïn. Kek aakuut kä aacï röt tɛk piny tɔ̈u toc thïn. Ku käk kɔc ciɛɛŋ nyuɔɔth cimën yom kɔc thɛɛr cï thou, arop ŋeth ku kä kɔ̈k ciɛɛŋ Thudän ku ciɛɛŋ thɛɛr nyuɔɔth. Kek aakuut kä aake mɛ̈c ɣɔ̈k ku läi kɔ̈k baai run 3000 BCE ku ciɛɛŋ kɔc ke bɔ̈ wär kɔ̈u acï la tueŋ agut yakölë. Käk cï wecbei nyuɔɔth ala yiic päny ɣɔ̈ɔ̈t thɛɛr cï riääk, tiim kɔ̈k cï wïïk piny ku tiim kɔ̈k cï dït aya ku käk pïïr raan ëbɛ̈n. Määcbaai, jiɛɛk cïmën bääny kɔc Nuba run thiërou ku dhiëc 25 riɛl määc baai.


text:
Makuɛ̈n
Makuɛ̈n ayee wënhcïdöök (yee lac looi në manywëëthic) lëu bë lëëk lööm (keye käyeetääuthin), ku loi luɔi nëke gup tëdɛ ka wɛɛrke yiic (akɛ̈thyenëluoiloi), ku jɔl lëëk yam cak (käyeebɛ̈nbei). Makuɛ̈ɛ̈n aacë lac tɔ̈thïn në kathɛɛr ke manhëraan yic. Makuɛ̈ɛ̈n thɛɛr arët aa cïtmën dë kuɛnëgukëkuel ku agenëguɛ̈tëkuɛ̈n.
Akɛ̈thyenëluoiloi në makuɛ̈nic anɔŋic akɛ̈thdït kaŋuan: käyeetääuthin, käyeebɛ̈nbei, kuëtëkäŋ ku akɛ̈thyenëluoiloi. Makuɛ̈ɛ̈n yee run thuöökɛ̈ aalooi arët tënë makuɛ̈ɛ̈n thɛɛr tueŋ. Kek aayee wëthcïdöök de manywëëthic wïcë arët, lëu bïk kuɛ̈nkäjuëc ka tïmëtïmdä looi në tektek tökic. Tëdïtë kɔc aacë makuɛ̈nëraantök kaŋ luööi baai ku tɛkdɛ̈ kayee luɔi yic. Makuɛ̈ɛ̈n aanɔŋkony në loiloi juëëc wïcëke käŋ bïk yaa luui kepɛ̈c thïn. Cïtmën de ŋääk de ɣɛɛrëcäthëriëth, riëɛthpiiny ke makuɛ̈n, guɛ̈rë de gëlëkäŋ, wëthlɔ̈k, ku atuuckïït de akuɛ̈nnhialkupiny.
Duluui makuɛ̈n alëu bë makuɛ̈n ŋääk në nyinëkaam de duluui. Wëthëkätääuthin aanɔŋiic agenëgɔ̈t, alɔ̈ɔ̈lëmakuɛ̈n, gɛkyeethany, ku pänyëmakuɛ̈n yee nyooth kɔc cin. Makuɛ̈ɛ̈n kɔ̈k yam arët aalëu bïke ŋääk në jamëkoc-röt, rïïtëcin, ku agut jamënyith, yee luui në wëthcidöök yeenyithkueenic, yee cuɔm në nyithic tëdɛ ka comë në räälic.
Makuɛ̈ɛ̈n aalëu bïke juiir bïk gunë këdäŋ looi në lëëk. Makuëën aayeeke luɔ̈ɔ̈i binëke luëkëciëkëkäŋ yaa ŋääk, yee ɣɔnthɛɛr aakeyee ŋääk në kɔc. Makuɛ̈ɛ̈n aatɔ̈ në bɛ̈ɛ̈i-yiic ayɛ, ku ëtëne aayee luɔ̈ɔ̈i alɔŋ de pïŋ në diɛt, kuɛ̈n në wëlyam, ku gɔ̈t.


text:
Jomo Kenyatta
Jomo Kenyatta (në run 1891 në pɛɛi niin 22 Pɛnëbɛ̈t 1978) ee bäny macbai ku keye ajuerwelbäny. Kenyatta eye Bänymacbaai tueŋ ë paan Kenya jɔk cok ee nhomlaau agut run 1963 ɣet thou yen në run 1978 ee cë looi ku macbaai tueŋ në run 1963–4 ku jɔl ban ë Banymacbaai në run 1964-78. Wen gɔ̈l baaicok ee cïï matic keye wunë baai paanë Kenya. Kenyatta aye raan cë piöc ŋickaŋ, ku gaat athöör aye taak ke nhiäär kɔc ke paan Apirïka ëbɛ̈n ee wun baai paanë Kenya ë bäny ŋuan Uhuru Kenyatta.
Käjuëc acï akutlööŋ cï looi në rinke Kenyatta kalyic Nairobi, Jomo Kenyatta laar ë riäth nhiääl pinyëbɛ̈n ɣöt amat Kenyatta, aa acï kee kee geek cäk në Nairobi, ku gëëth kɔ̈k ke Kenya ɣon piöc juëc ke piocëbɛ̈n karou Kenyatta piöcëbɛ̈n ku Jomo Kenyatta Piöcëbɛ̈n pur ku guier ë kaŋ ku ɣontuany baai. Ɣonë ɣoc ku bɛɛi kɔc aa jiëëk guɔ̈pde acï kiit në Nairobi ciɛlic ku baai-yic ëbɛ̈n ke Kenya akac rinke ëkolë acï Kenya wëk keye akolë cuɔ̈kluɔ̈i në runthok ëbɛ̈n ë 20 Pɛnëthiäär keye taak agut cï run 2010 welmacbaai aa cakölë Kenyatta tëmkɔ̈u ku wäär në Mashuja aköl kɛ̈ɛ̈c cï thou ɣɔ̈n ke welmacbaai gam ke nhom Kenyatta ee tɔ̈ wëu kɔ̈ɔ̈th ëbɛ̈n bïï jal tɔ̈ shilliŋ 40 ënëke gët thiin.


text:
Yɛ̈c
Yɛ̈c (tɛ̈dë kacɔl ciith, cïth walä yïsääl thoŋ Jur) ee kënë nhomräm ye raan la rool ciënh cït pïu tëcït kënë yic diäk në akältök. Yɛ̈c ee rël nïn lik ku ee tuöl döupïuguöp (dehydration) rin ye ciith guöp jiic pïu. Kïttuany ë döupïuguöp aa röt gɔɔc nyuin ë dɛ̈l ku anyiɛɛny mukërɔt. Kënë ee rɔt dhiɛl agut cï dhukpiny laac, gɛ̈r dɛ̈l rot, abuthbuth puöu ku rëël aluärä të le yen yiëc. Cënh cie kɔ̈u ril ku la wawau tënë mïth thuët ee pial. Kënë yɛ̈c lac bɛ̈i awuɔk ë cïïn wɛ̈t ee mayiel, kämluöök, walä alur (parasites)---nhomräm kënë acɔl aremyɛ̈c kek cïïn aya. Awuɔɔkä aye kek gɔpic të cï raan miëth walä pïu cï liääp kekë ciëth lööm, wälä të wuɔɔk raan tɛ̈në raan dɛ̈t ye nɛ̈k yɛ̈c. Yɛ̈c ee yic diäk: yɛ̈c pïu kaamcek, yɛ̈c riɛm kaamcek ku yɛ̈c ŋër (rëël nïn 14). Yɛ̈c pïu kaamcek alëu bë yaa rin awuɔɔk ë kolɛra, nacɔk alɔn cï kolɛra kɔc ye dɔm bɛ̈i cï nhiim latueŋ yiic. Na tɔ̈ riɛm yɛ̈cic ka aye cɔl yɛ̈criɛm (dysentery). Tuɛnytuɛny kök cï kɔc ye ɣook aa yɛ̈c cɔl abuɔ̈. Yɛ̈c abï gël tök kamken; guiërpiny, dëkdëk pïu cïn yiic acuɔl (pïu path) ku cäu ë cin në adaracuɔl. Thuɛ̈tmith pɛ̈i kadhetem latueŋ ku tuöm mïth agëltuany (vaccination) mayiel cɔl rota abï dhiɛl them. ‘Caaramile’---awanmulo ku sukar cï buut pïu path dëkdëkic---ee yen döcde. Abuup kuatyöm (zinc tablets) abï dek aya. Döc kä acï thɔ̈ɔ̈ŋ lɔn cï kek meth tïmëtïm 50 kony run 25 wär cë jäl. Na näk yɛ̈c kɔc, ka abï dhiɛl them bï kɔc yaa cam mïïth mit ku mïth thuɛ̈t abë latueŋ ka thuɛ̈ɛ̈t. Na liu caaramile ye ɣaacwei geu, ka abï buut ë baai ee path aya. Kɔc cï yɛ̈c yiëc thïn, wal ku pïu dhie ye tuɔm rälic abï tääu. Yɛ̈c juëc aye lëu pïu cï liäp ke awai ku thukarkuan ye dek kɔc thookë ë path. Walnäkkämluöök (antibiotics) nacɔk alɔn cï kek ye lac dek abï gäm kɔc nɛ̈k yɛ̈nyriɛm, kɔc cï ayɔnguöp ɣetnhial, kɔc nɛ̈k yɛ̈c të keny kek, ku kɔc neŋ ciɛ̈nhdenic kämluöök wäla alur. Wäl cɔl loperamaite aa kɔc kony bë la rool dhuökpiny tënë kɔc cï yɛ̈c yiëc thïn.


text:
Dökthiɔ̈l
Dökthiɔ̈l ee thuëëc yen röt dɛ̈ɛ̈ny määth yen riäŋ laaric nɔŋ guokkaŋuanthöŋ në duriäŋ ka dhiëc bakë ku bakë, diäk-ke-diäk, rou-ke-rou ku tök-ke-tök tɛɛr aa juɛ̈c.Lön ee kän ee bë adir yaa cuat kam köl 46cm cë atɛmkɔ̈uëgölbär ku bɛ̈ɛ̈rde ee 3.048m cï nuɛɛt wëëthkɔ̈ɔ̈u/ dɛ̈kɔ̈ɔ̈u në kɛɛmke thökde laaric. Yen riäŋë ee jil run 1892 yic në Akïïm Jemith Naithëmith. Akutamëtuuk aa ye doladir tääu në cuɛɛt adir akɛ̈ɛ̈nythïn abuɔiyic ɣen gël akutamëtuuk tɛɛr. Doladir ee naŋ akuëëndiäk tënɔŋ akutamëtuuk cuɛɛt na cuɛt duriäŋ ciëën ajït akuëëndiäk ku akuëënkarou na cuɛɛt thin tueŋde ajït. Akutamëtuuk aa ye tɛ̈ɛ̈u kekë cuɛtlääu ee naŋ akuëëntök, të cïnë akutamëtuuk luɔ̈i riäŋrac. Riääŋ aa ya 40 wɛ̈lɛ̈ yuul 48 bääric aluɔ̈t. Akutamëtuuk nɔ̈ŋ akuëën juɛ̈ɛ̈c të thök riäŋ ee lɛɛny. Ku na le ajuëëkthääi mat-thïn të cï tɛ̈ɛ̈u nhïmthöŋ thökde thääi/riäŋ. Ke adir aa ye yääthtueŋ laaric nhom ke gɛm mɛnhakut wɛ̈lɛ̈ cuɛɛtëciën ka pam. Akutamëtuuk ë duriääŋ ke dökthiɔ̈l ëbɛ̈n anɔŋ ɣäänëriäŋ, duriääŋ baarbëtɛɛm ku rilbëtɛɛm de akut aa cɔl riɛlciɛl ku duriääŋ ciëëtë ke cekbëtɛɛm wɛ̈lɛ̈ kɔc nɔŋ ŋïcëmukadir aa cɔl dugëlciën wɛ̈lɛ̈ amëcuɛɛtpath. Dökthiɔ̈l ee töŋde juääc nhiarbëtɛɛm ku ee juääcdaaiëbɛ̈n. Pagut de Thudän anɔŋ mïïthken cë laac riɛɛl riäŋ dökthiɔ̈l thɛɛr pinyde Amatnhom Pawut, keek anɔŋic Manut Bol ku Luöl Deŋ keek nyic pinynhom ëbɛ̈n. Manut Bol acë jäl bɛ̈në thou ɣɔn ku Luöl Deŋ abuɔ̈cke riäŋ apɛɛi. Madit Tiɛny Däk ku mïïth juɛ̈ɛ̈c kɔ̈k ke Junub acë ɣeet ë tëtuui pinyde America ku keek acë riäŋ dökthiɔ̈l minic/ baauyic arët. Madit manh bäärbëtɛɛm rääk anɔŋ kë lëëk Manut ku yen ee dhiëth pinyde Wurieŋ-Pakam, Rumbek ku ee manh Agar.


text:
Miir
Miir ee län Apirïka nɔŋ käär ë dhiëth mïth ku ye cök ŋuan, yen ee län bäär arëëtic ku ke län dïït arëëtic ye wal bɛ̈ɛ̈r (bë wal ŋɔk ku beer keek nyieei) në läi tɔ̈ në tiɔnhom.
Ku në aköl thɛɛr (aköl cïwan), ke kee nɔŋ läi kɔ̈k kee dhorou cït miir, ku keek ëmɛɛn aa cï dim/dum/cök määr/ ciɛ̈n ke nyïïn.
Go yaa wuɔ̈ɔ̈c de miir yennë yen nyic, anɔŋ yenh bäär arëët ku ka bäär diir, ku jɔl ya nhïm cï röth waak në ciɛ̈n malek/madiiŋ. Län dɛ̈ thiääk ke yen ee Okapi/Ɣokapia. Ee ländït arëët de kuan de maguar tɔ̈ roŋ ye dëŋ tuɛny thïn tɔ̈ paan de Koŋo (Democratic Republic de Koŋo.)
Yen ɣänken acït jɔɔk në Cad tɔ̈ parut agut cï Paguot Apirïka tɔ̈ paguot, ku në Niger pacuɔl agut cï cam de Thomälia tɔ̈ pabak.
Mir aa ye pïïr në yuiɛ̈ɛ̈uic-liilic ([savannah]) ku ruup (roŋ tiim).
Të de miɛ̈thden ee apäm de tim nyïïn ke tiim ku gaak de tiim ku kër ke tiim.
Keek aalëu bïk ya miɛ̈th de köör, kuac, aŋu-malek ku Apirïka baŋbaar roor/baŋbaar acï wäth.
Mir aa ye cieŋ në kuɛɛt thöŋ ke ŋut ku mïthken, ka kuɛɛt cï thöŋ ke thöndït.
Thön aa ye määth gɔl bïk rɔ̈m në ke yëth, man ye keek thɔ̈ɔ̈r në ke yëth ke ye kë den de thɔ̈ɔ̈r.
Thön rir, keek kaa ye ŋut yiɛ̈th, man ye keek nɔŋ nhuɔɔm/piɔ̈ɔ̈th bïk keek mïth muk/gël.
Miir anɔŋ cieeŋ juiëc nhiɛɛrëke kedhia, wäärthɛɛr (ɣɔnthɛɛr) ku ëmɛɛn (jöt), në ye guɔ̈p alei ku në nyooth në jit, buɔ̈k/athöör ku apärïït/kartuun.
Yen acï juiir në akutnhom ye ka ke pinynhom ëbɛ̈n kony ke ye rɔ̈ɔ̈c bïk keek dum, ku bïk jäl në ɣän ëkee ceŋkï keek thɛɛr yiic.
Mir aa ŋuɔt/dhac ke kee ye keek yök në ŋuëŋdït ku ɣän juïc cï keek week yen keek tɔ̈ thïn, ku thööŋ yennë keek thɔ̈ɔ̈ŋ cï man ë ruɔ̈n 2016 ënyoothke në ye 97,500 ke mir roor, në kee cït 1,144 de ka cï mac.


text:
Lil Wayne
Dwayne Michael Carter Jr. (dhiëth aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, 1982), ŋic rinken cɔl Lil Wayne, ee kën raankët de mudhïka rap pɛn Amerika. Ruöön 1991, ka lɛŋ run kadhoŋuan, Lil Wayne acë rɔt mät në amatnhomɣɔɔc de dömëdiɛt [recording company] cɔl Cash Money Recordsic kaye yen raan koor akut kënë-yic ëbɛ̈n, ku ee ye raan tök kam kɔc karou ke tɔ̈u akut cɔl B.G.'zic kekë raanden dɛ̈t mudhïka rap tɔ̈u gen cɔl New Orleans cɔl Lil' Doogie. Ruöön 1996, Lil Wayne acë rɔt mät akut mudhïka hip hop paguöt [southern] cɔl Hot Boys, kekë kɔc cɔl Juvenile ku Young Turk ku Lil' Doogie. Këtkët Hot Boys acë rɔt bɛ̈n gɔl në akutëdiɛt cɔl Get It How U Live! ye ruöön kënë-yic. Tiäm de akut kënë eeye bɔ̈bei tënë akutëdiɛtden cɔl Guerrilla Warfare (1999) wäär cïk ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök, ku tënë dittööŋ cï bɛ̈ɛ̈i bei rɔt ruöön 1999 cɔl "Bling Bling".
Akutëdiɛt tueŋ cï Lil Wayne looi yetök eeyee Tha Block Is Hot (1999). Waak kɔ̈k cë bɛ̈n biɔ̈th keek aa Lights Out (2000), 500 Degreez (2002), Tha Carter (2004), Tha Carter II (2005), Tha Carter III (2008), Rebirth (2010), I Am Not a Human Being (2010), ku Tha Carter IV (2011). Tha Carter III acï ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok nïn kadhorou tueŋ ke bïï yenhom bei-yiic ku acï bɛ̈n ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë kadiäk tïmëtïm thook. Akutëdiɛt kën acë Këleecëlonpath Grammy bɛ̈n yök kaye Akutëdiɛt Rap Pathbëtɛɛm ku aake lɛŋ yiic diɛt cë kök apɛidït cɔl "Lollipop", "A Milli" ku "Got Money". Aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, ruöön 2012, Lil Wayne acë kën cɔl Elvis Presley wuör kaye yen kën moc lɛŋ diɛt juɛ̈cbëtɛɛm në Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u (Billboard Hot 100), kek diɛt 109. Acï këët kɔ̈k bɛn bɛ̈n waan thok alɔŋ diɛt juëc tɔ̈u Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u tawäär. Akuutëdiɛtken acïke ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok pinynhom.
Pɛnëdiäk, ruöön 2010, Lil Wayne acë mac kɛrkonic pɛ̈i kabɛ̈t gen cɔl New York wɛ̈t cï ye yök yök awuɔ̈c ka muk dhaŋ aliɛ̈m cë rɔt looi yic wäthɛɛr Pɛnëdhorou, ruöön 2007.
Lil Wayne acë kɛ̈ŋ kaarou rek, ee yen këndïït wɛt gööc nhom alɔŋ Cash Money Records ku ee yen aya bɛ̈ny amatnhomɣɔɔc de dömëdiɛt yɛnhde cɔl Young Money Entertainment cï guötpiny wäär ruöön 2005.


text:
Apirïka
Apirïka ee kuën rou ë pandït dït Pinynhom ku ee kuën rou ë pandït cinëkɔcdït Pinynhom. Yen ee bɛn ka cit 30.2 tïmëtïm km2 (agut diëër kɔ̈k nuët) ku atɔu ke pinyë yee 6% në piɛ̈ny ke Pinynhom ku 20.4% de man de piɛnytök, ku aya 1.1 tïmëtïmdä kɔcciëŋ ɣon ruɔ̈ɔ̈n 2013, ku kuënde yee 15% kuënraan Pinynhom ëbën. Yen Apirïka ka cï guɔl piny në Wär Mapinyciɛlic atɔ̈u në baŋ parut, ku yii Ɣalwïïr Suez ku Wär Apac ke lɔ Mabaŋdiëër Sinai atɔ̈u ke në baŋ parutbak, ku Adɛ̈kdiɛtë India atɔ̈u në baŋ paguotbak, ku Adɛ̈kdiɛtë Atlantic atɔ̈u në baŋ lɔ pacuɔl. Apirïka ka mɛ̈t Madagathkar ku bɛi kɔ̈k waac në ye-yic. Ka noŋic Apirïka bɛi cike guii ku kuum ke apiath ka yee 54. Dhaŋuɛ̈n de pinhyken de baiirot a nɔŋ thööŋ pek ke kene kɔn gam.


text:
Lëu ba raan cï rum në biäk kɔɔrë tɔ̈c kony yadë?
Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c -erɔt looi në thaa thok ebɛ̈n, tiŋ tök në diäär kee dhiëc aye rum. Anɔŋ kä nɔŋ kony lëu ba ke looi.
Të yenë muɔ̈th cï ruɛ̈c tɛ̈c ë riɛl kuɔny thïn
1800RESPECT
Të yenë muɔ̈th cï ruɛ̈c tɛ̈c ë riɛl kuɔny thïn
Të cenë raan naŋ raan cï ye rum në tɔŋ, ke kɔc ye kë lɔc bïk jam ke ke aaye naŋ biäk dït de kuny den. Kɔc ke bɛ̈i ken ëya, ku mɛ̈ɛ̈th, ka kɔc ke të de luɔ̈i aaye kony arëët enɔŋ keek. Yen ariric ba kë ba looi nyic në kë lëu bïn rɔt yök cï ke loi lueth. Anɔŋ kä thi kɔ̈k lëu bïk yï kuɔny ku kee wël tɔ̈ ciɛ̈ɛ̈n kë alëu bïk yï kony në kë ba looi. Anɔŋ kuɔɔny ëya enɔŋ kɔc ci piɔ̈ɔ̈c etɛ̈ɛ̈n.
Na kɔɔr ba naŋ nyic në biäk de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ke yï kuen, Ye rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ŋö?
Yök de kuɔny
Ajuiɛɛr de akut de gël de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c aaye të töŋ yenë gɔ̈l thïn në kɔ̈ɔ̈r de kuɔɔny. Aaye kɔc wɛɛi ku lëk kë kɔc wël kɔc cï rum në biäk kɔɔrë tɔ̈c, ku kɔc ye ke kuɔny. Kä juëc ke biäk de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c aye ke yök ɛtɛ̈ɛ̈n [në thöŋ de Deŋlith]. Akuut juëc anɔŋiic duwër ke thook ku ka ye kony në thɛɛ kedhiɛ.
Yen telepun de akut de 1800RESPECT eelui në thɛɛ ke 24 ke ɣɔ̈ɔ̈r yenë kee dhöl töŋ de göl. Akut de 1800RESPECT ee ke yiɛ̈n jiëëm de nhïïm, ku weei ku lëk kɔc wël ke kɔc wël ke kɔc cï rum në biäk kɔɔrë tɔ̈c ku bɛ̈i ken, mɛ̈ɛ̈th ka duluuï kɛn kony keek, yuɔ̈pë 1800 737 732.
Ye ŋö lëu ba looi?
Jame në biäk de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c eyic riɛr enɔŋ kɔc ci yɔŋ/rum në biäk de kɔ̈ɔ̈rë tɔ̈c. Anyic ku kɔc juëc ke kek kɔc ci yɔŋ/rum aaye riɔ̈ɔ̈c lan cenë keden bë gam, lanade ke kaa be gɔ̈k ka kë cï rɔt luɔ̈i ke abe dhɔ̈lic.
Dhɔ̈l ke dhetem cï nyuɔɔth pinyë alëu bïk kony ago riɔ̈ɔ̈c jal ku konyë kɔc cï rum në biäk kɔɔrë tɔ̈c.
Gäm
Na lëk kë raan yi lan cenë ke rum në biäk de kɔ̈ɔ̈rë tɔ̈c ke luɔidu eba gam, ku kuɔnye bïk dhɔ̈l bë ke kony bɛ̈i nhial. E cɔ̈ɔ̈k de raan bë piɔ̈u naŋ thiɛ̈c në kë cï rɔt looi yic, ku thiɛ̈c alëu bë ke riääc yiic. Ke yï kën thiɛ̈c, piɛ̈ŋë.
Pïŋ
Kɔc kɔ̈k aaye jam në kë cï rɔt luɔ̈i ke në lantöŋtɛ̈i, kɔc kɔ̈k acie jam në ye. Pïŋ cïnic lɛ̈ɛ̈th anɔŋ kony, tɔ tɛ̈ɛ̈n ku duɔ̈në luŋ tɛ̈ɛ̈u të kɔɔrë raan cï yɔŋ/rum bë jam, eya biäk töŋ de kunyde.
Kɔɔr dhɔ̈l kɔ̈k ke kony
Cɔk raan ci yɔŋ/rum nyic yith ke ku kä lëu bë ke looi, det ka nyic yithke lan yen nɔŋ nhom wɛ̈t ka täŋ de kë bë looi tɔ tueŋ. Yïn lëu kony në biäk de kɔ̈ɔ̈r de akuut lëu bïk yi kony ku të lëu bïk kek ye kuɔny thïn. Rɛ̈ɛ̈c de rum de raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ee raan cï yɔŋ/rum cɔk cïn nhom wɛ̈t në ye kaamë looi ë kë dɛ̈ rɔtë. Kuny de kɔ̈ɔ̈r de akuut ye kony ye biäkë yenë kee ya göl de të cenë raan ci yɔŋ ke kä kë kɔɔr bë ke kuany yiic.
Duɔnë gɛ̈k
Kɔc ci yɔŋ/rum acïi lëu bëke gɔ̈k në rum cenë ke rum në biäke de kɔ̈ɔ̈r de tɔ̈c në riɛɛr. Rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c acie kë pieth. Alɛ̈nh ceŋ raan, ceŋde, runke, wal, miääu, ka ceŋ de kenë raan cï yɔŋ acie ke ke cɔk en rum raan dɛ̈ në riɛɛr.
Jam ke yï kën jak
Në thɛɛ cenë ke kɔc rum në riɛɛr, ke kɔc acie kör bë ke jak gup. “Yen athiekic ba thiɛ̈c. Cit man: tɔ̈ apieth kenë ɣɛn ba yi paatic?” Në ye dhölë ke ka cïn kë lëu ba riɔ̈ɔ̈c bë ye dhuɔ̈k nhom në-täkic në kë ë cï rɔt looi në rumde.
Döt täŋdu ku cɔk rɔt kony në guɔ̈pdu
Yen etɔ̈ ba piɔ̈r riääk, ka ba gɔ̈th, të cenë raan nhiaar lɔ̈ në tɔ̈ɔ̈k de tɔŋ ku nhom riɛɛr. Ke yï döt täŋdu ku cɔk rɔt kony në guɔ̈pdu të kɔɔr yïn en. Yïn lëu ba akut de 1800RESPECT cɔɔl ku jam kenë akut de gël de luɔ̈i de rum ku ka enɔŋ kɔc ke ajuiɛr de pial de guɔ̈p në baai nɔŋ duɔ̈n.
Kä ye rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ke bɛ̈i
Dɛ̈t de yic de Kä ye rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c ke bɛ̈i ewɔ kuɔny buk raan ci yɔŋ ka ci rum kuɔny. Kä ye tuɔ̈l enɔŋ raan ci yaaŋ yök -akutiic ku kaa nɔŋiic guɔ̈p, täŋ de nhom, ku yic ŋɛɛr. Anyicku ke kɔc ye kɔc rum ye kɔc thiääk nyic në kɔc ekenë erɔt në kɔc ke baai ka në mɛɛth yiic. Tïït de nyin në ke kɔc kë ee dhiën de piɔ̈u cɔk lɔ piny ku cɔk tɔ̈ɔ̈k den koor. Kuny de ke kɔc kë në dɛmic athiekic eya.
Kä ke pial de guɔ̈p
Kuny de raan ci yɔŋ ka ci rum anɔŋ jam ëya në ɣän töök tɔ̈ në ye guɔ̈p ku/ka kɔ̈k cïï rum de tɔ̈c ke bɛ̈i ka cït bëc bëëc. Kä lëu benë raan ci yɔ̈ŋ ka ci rum ke diɛɛr ekë:
-
Liëc
-
Bëe bëëc ci mande yi majiji (STIs)
-
Ŋɛ̈i wɔɔk në adärwal HIV
-
Tuɛny kɔ̈k lëu bïk lɔ në guɔ̈pic
Dunyiny de biäk de pial de raan abë dhil luui arëët ago raan ci yɔŋ/ka ci rum cɔk lɔ piɔ̈u piny në kë yenë täŋ de nhom ye yiɛ̈n niööp. Kë luui ke abë dhil ya looi në kuer cï ke pak piɔ̈ɔ̈th ago ke dhiac keke nɔŋ ŋäth ku muk-ke röth apiɛth.
Guɛl enɔŋ bolith
Na kɔɔr be raan ke cï rɔt luɔ̈i yen guɛ̈l bolith, ke ka nɔŋ kä thiekiic lëu bë ke kan takiic. Apieth be raan kony raan ci yɔŋ/ka ci rum ya raan nɔŋ nyic të yenë kaŋ ciɛɛth thïn ku të yenë kuany cök thïn në dhöl de riɛ̈ɛ̈u ku adöt. Ekënë ee raan ci yɔŋ/ka ci rum cɔk nɔŋ riɛɛr në rɔtde.
Raan ci yɔŋ/ka ci rum alëu bë tak në yen bë cuɔ̈k guel enɔŋ bolith, ka cïï lɔ enɔŋ diktoor ka kɔ̈ɔ̈r de diktoor. Ekënë eya täŋ de ŋɛk lëu be dhil riɛ̈u.
Në Australia, ke bolith ee luui ke lääu nhom enɔŋ duɔ̈ɔ̈r ka akuut ke thiɛtha. Keek aaye ke ŋɔ̈ɔ̈r në löŋ de gël de areel wël (lööŋ) cï ke gät piny ku ye raan ebɛ̈n ke yök në në lɔ apamic në wepthaai de ɣön de jam de Yithet. Luɔ̈i de bolith ebë kä cï röth thiɛ̈ɛ̈c yiic ku kuɛny ke cök enɔŋ kɔc ci guɛl ye ke yɔŋ ka ci ke rum në biäk de tɔ̈c në riɛɛr.
Kä bïn ke luui thïn ne gätpiny de wël ke guɛ̈l
Akut de baai nɔŋ duɔ̈n de rum de tik ka raan në biäk kɔɔrë tɔ̈c alëu bë we cɔk nyic të yenë guɛ̈l kuany cök thin në yithetic ka në territory duɔ̈n yic. Thoŋ de löŋ ku kä ye ke kuany yic aaye kɔc liääp nhiiim, ku yïn lëu ba ya thiɛ̈c në nyin në kë cï lɔ në yï nhom bë lɛ̈k yï thoŋ bïn e piŋ. Duɔ̈në rɔt gɛ̈i thiɛ̈c kë ye yök ke kënë deetic apiɛth.
Të tɔ̈ mïth ne rum de kɔɔrë tɔ̈c yic
Të tɔ̈ mïth në rum de kɔɔrë tɔ̈c yic, ke raan tueŋ ye ke jam në yen enɔŋ kunydit enɔŋ ke keek ne kunyden ku gël den ku 'weei de kek'.
Them ba luɔ̈i nyic thok. Mïth kɔc ku remthi akɔɔr ke ya gam, ye ke cɔk mit piɔ̈ɔ̈th ago ke nyic lan cene kek nɔŋ awäc në kë cï rɔt looi yic. Në lëk lëk en yïn ke mïth acï rɔt dhuɔ̈l yï ba kony ago ke yɔŋe kɔ̈ɔ̈c.
Rɛ̈c de mïth ee löŋ kɔ̈u ku ka ye guɛ̈l bolith. Cɔl 000.
Na kuɔnyë meth ka ranthi ci yɔŋ ka ci rum në biäk de kɔ̈ɔ̈r de tɔ̈c në riɛɛr ke ka nɔŋ akuut juëc ye kony.
Akut dɛ̈ mɛ̈t rɔ̈t ke akuut tɔ̈ nhial ke në biäk de käŋ kedhiɛ, të tɔ̈ meth ka ranthi në ye kenë yic ke ka nɔŋ kä thiekiic ba tak. Akut de baai nɔŋ duɔ̈n de gël de yaaŋ ka akut de gël de mith aaye akuut lëu ïk yï kuɔny arëët në wël ku kony ne dɛ̈t de yic kä lëu be kuany yiic ku kë lëu be looi.
Raan nɔŋ kë ye diu në biäk de mïth kenë ye jam kenë akuut thi ke gël de mïth tɔ̈ në baai nɔŋ den. Yitheet kedhiɛ anɔŋ löŋ de ye kë cï rɔt cɔk gueelë. Luɛl de kee lööŋkë elanadë ke kɔc aaye löŋ ke wɛɛi bïk ya guɛ̈l të nɔŋ en kë cï luɔ̈i ke. Na kuc lan lëu kë ci rɔt looi guɛɛl ke, yi kääcë ku thiɛ̈c kɔc kɔ̈k. Yïn ëya yïn ba jam kenë cɔk cï nhïïm lɔ ciɛ̈ɛ̈n në baai nɔŋ duɔ̈n, cït man de akut de gël de kɔc në yaaŋ ka akut de gëk de mïth në yithetic, në kuɔny. Akut de 1800RESPECT alëu bë lɛ̈k kë bak looi në thoŋ duɔ̈n në biäk de löŋ ye kɔc cɔk gueelkë cï rɔt looi, yuɔ̈pe 1800 737 732.
Të kony yïn kɔc ci yɔŋ ka ci ke rum në biäk de kɔɔrë tɔ̈c në riɛɛr, ke luɔi ke yïn ye randït e ba ke kuɔ̈ny bë ciɛ̈n kë näkë ku looi kë benë yenë kɔ̈u tɛɛm.
Ajuiɛr de tïït de nyin në rɔt
Ajuiɛ̈r de tïït de nyin në rɔt ee dhöl yenë tak ku loi ajuiɛɛr de tïït de nyin në rɔt të en kë lëu bë kɔc yök.
Developed with: Victorian Centres Against Sexual Assault


text:
Nok
Nok ee baŋ akut kä cï wääc roŋërälpïr nhom raan yic rot jɔɔk thööknok. Thööknok ee käbiöthkacök röt jɔɔk kaamthii ler kaamcïŋic ku ler kaam bärkɔ̈u guöp lath ku tieŋic ëbën. Thööknok kä kacök biööth ee raan cɔl ayök tawïk cimënë duɔny yom. Alɔŋ raan nok, thööknok aröt dhuökpiny ë röt, ku kënë läŋ den akïn, nok akuc kënë yen bɛ̈i. Thöök kök cï mɛɛc wei ku kënë kek bɛ̈i e ku bï raan guup thim acï kuɛn wei nok cök. Të ye kɔc ye nok thööŋ ciëŋthïn pinynhom agäkic ku riäkguöp ye kɔc ye nok thööŋ tïëŋ kek gup atɛ̈kic baai thok aräm. Nok agäkic ku kënë yen bɛ̈i akucnhom. Nook kök aröt jɔɔk të cï raan nhom kuɛm, tuɛny cɔl stroke, piɛr, tuɛnytuɛny nyith, ku käcï wääc dhiëtic ye cɔl gɔ̈cnok. Wëlrot dhiënthɛɛr aye ku tiɛŋ adä anuɛ̈t kek nok. Thööknok ee yaa wɛ̈t cï roŋërälpïr lui apɛi ku karac mat kek luɔi denë adiöŋ nyithic. Cärëtuany cɔl nok e ku bï käwääc kök tɛɛmwei cimënë kït thöŋ kek yen cït thöök ë path, ku wïc yic apath bï dëŋ ë mɔ̈u ku kërɛc awanguöp kuɛnwei. Kënë aye looi të tïŋ nyithic ku them riɛm. Nok abï deet wënh ye cɔl electroencephalogram(EEG), thëm ë riɛm e path acë nok tɛɛm wei. Noŋ ŋic këcï raan nɔ̈k cïmënë yum nhom, kuɛm ë nhom ku kä cï wääc dhiëtic alëu bï gɛ̈lwei. Thööknok aye pëën të guup raan wäl tëcït tënë thiärthorou buɔtic (70%). Kä cë wïc wëëu juäc atɔ̈u aya. Na ye alɔŋ kɔc cï nok ye ŋuɛ̈nthïn na cɔk raan guup wäl, rɛ̈t, döc roŋërälpïr ku gɛ̈ric miith abï takthïn. Acë kuat raan naŋ nok ëbën yen töu kek yen piërde yic, kɔc kök ayen ŋuɛ̈nthïn arëk aka döc awu guöp acë bɛn wïc.


text:
Mäi Rec
Mäi ee kënë ye theem bë rëc yaa dom. Rec aayee lac dom në roor. Rec aaye mai në ciin, biith, abiääth, budheen, ku jɔl yaa räk. Rec aayee dom ee rin bï ke cuët, ku aya ɣöc kɔc kɔ̈k bïk ke cuët. Rec aya mac mɛ̈nbaaiërecic ee rin bï kek acuët tëdä ke ɣɔ̈ɔ̈cwei, ku kɔc kɔ̈k aya rec döm ke gɛ̈tnyin. Rëc wën ye deep juëcbëtɛɛm në pinynhom aa lany, ŋeŋ, juäl, ku rëc kɔ̈k cïmën herring, cod, anchovy, tuna, flounder, mullet, squid, shrimp, ku salmon. Mäi ee käthɛɛr cï dac looi men wäärthɛɛr Aŋootrunëkkurnhial [Upper Paleolithic Period] ruon 40,000 cëjäl.
Tëcït akuenëkeŋ de Amat de Bɛidït, akuen në kɔc wen rec dom ku ɣaac, ku kɔc wen rec mac mɛ̈nbaaiërecic aaye cïthɔ̈ɔ̈ŋ ke tïmtïm 38. Mäi ë rëc ee kɔc yiek luɔ̈i tënɔŋ raan tïmëtïm 500 ku täkac në pamaac ŋɔ̈ŋ juëc. Në run 2005, akuënciɛl pinynhom ë rec cï dɔm roor ye raantök cam eeyee 14.4 kg, ku aya 7.4 kg kɔ̈k ye dɔm mɛ̈nbaaiërecic. Pamaac yenëkë rec juɛ̈cbëtɛɛm dɔm aa Cäina, Peru, Japan, Ruccia, India, Thailand, Pawut Amaatnhom, Norway, ku Iceland. Pamaac kënë acë kuën ke juɛ̈c tënë tökërou-yic ë rëc ye dɔm pinynhom. Në cin kënë, juɛ̈c tënë 90% ayee rëër wärdïtic ku koor tënë 10% aaye tɔ̈ warthok.
Anɔŋ në dït kamden kuën ë rëc tɔ̈ thin ku kuën ë rëc ye nhiar raan ke bïke döm, ku kärääk aci yiok rac tëmën juak cinëkɔc pinynhom në dïtde. Ku anɔŋ tëër kam amimäi ke ciëŋ në mäi bë yaa piirthin ku kɔcŋickäŋ ke cë ŋic lɛn adek keek bï rëc kolciëën cinëkɔc ayë kek lëu, ka akuutmɛ̈tloiweu de rec kɔ̈k ee dhil bë mäidɛn cok kor wële bïke tɛm.


text:
Kim Kardashian
Kimberly Kardashian West (dhiëth Pɛnëthiäär 21, 1980), yen aye raanŋic America atuɔckïtyithic ku atëncɛɛŋ (atɛ̈t/funy and ceŋ/cɛɛŋ/wearing). Ɣɔntueŋ Kardashian acë pïŋ awɛtwëlbei yɔ̈k keye määth ku aguiërrot ë Paris Hilton, kuyen acë ŋiëëc lääu-yic yɔ̈k tëwär cï atïmkïn ë tɔ̈cde tɛkpiny ruön 2003 kekë wënathunden thɛɛr cɔl Ray J ruön 2007. Nawën ruön wënic, yen ku pande acë gɔc ŋic në abeer atuɔckïtyith de E! Keeping Up with the Kardashians (‘Muöknhial kekë pan Kardashian’).
Kaamwënic, tiämde acë yen cɔl acak kërënyooth laŋic Kourtney and Kim Take New York ku Kourtney and Khloe Take Miami. Nawën pïïr ë thiɛkic de Kardashian acë yaa wɛ̈tëjamic cë piŋ lääu-yic rin jamden awɛtwëlbei-yic.
Run thiɔ̈ɔ̈kwëniic, Kardashian acë rotjuac keye raanajɛ̈mkɔc tɔ̈u arekwël ku awɛtwëlbei arämkɔc, nɔŋic abiɔ̈th thiär timëtim kith tɔ̈u Twitter ku Instagram. Yen acë kuat käkyeɣaac luɔnyaɣer ye nɔŋ riɛnke, cïmën tiänden riäŋ ariŋwël ruön 2014 cɔl Kim Kardashian: Hollywood, kuat alɛ̈th ku käkyeɣaac, ku athör giɛtruɛl ruön 2015 Selfish (‘mantil’).
Määthde aya kekë akënërap cɔl Kanye West acë yen cɔl apiŋ awɛtwëlbei juɛ̈ciic; kek acë röt bä thiaak ruön 2014 ku nɔŋkï mïth kadiäk kedhie. Adacëbënwël Time acë Kardashian mat në kueerden de kɔc ajɛ̈mkɔcbëtɛɛm ruön 2015, kuyee Vogue luel lɔn yen ee cït mïnyooth cieŋkök ruön 2016 yic. Aye mïjɛ̈mëguöp ku mïnhiëër luel lɔn yen acït raantöŋ ŋic cïpiŋ rin eeye cïpiŋ. Yen acï luɛl keye raanŋic atuɔckïtyith ye dɔ̈m juɛ̈cbëtɛɛm ruön 2015, ku ruön kënë wëëuken ye dɔm ëbɛ̈n adöt US$53 timëtim.


text:
Krïthmath
Krïthmath (ku wɛ̈teyic ayee “Aköl de yanh de Yecu”) ayee aköllajik de Kërëthänuɔɔi yenëke dhiënh de Yecu (raan yee Kërëthanooi gam ke yee Manh de Nhialic) gäm athɛɛk thïn, ku atɔ̈ ke yee aköllajik në cieŋ de kɔc cie Kërëthanooi yiic ayɛ.
Aköl de Krïthmath ayee yanh yee cam në pɛinïn 25 Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou. Yen ayee tök në kɛm ke nïn thiekiic arët tënë Kërëthanooi, yen ku Aköljönrɔtëbɛ̈ny - aköl yënë yanh de thou ku jönërɔt de Yecu cam thïn. Alawɛ̈ɛ̈r de ruɔ̈ɔ̈n thok, yenëke Krïthmath tiit thïn ayee cɔɔl Tiëëtëbɛ̈n, ku ayee rɔt jɔɔk në Akölënhialic buɔth aköölkadhorou kaŋuan në Krïthmath nhom. Alawɛ̈ɛ̈r de Krïthmath ayee thök në pɛinïn 6 Penëtök, tëdɛ̈ kayee nïn thiäärkurou në Krïthmath cök, ku yen ee akölë yenë Yanh de Nyuuthërɔt theek thïn.
Yanh de Krïthmath ayee cam në pinynom ëbɛ̈n keye aköllajik de duɔ̈ɔ̈r, ku yen ee alauëër yee Kërëthanooi ku kɔc cie Kërëthanooi ayɛ yai cam thïn. Tën yenë yee luɔi thïn acie thöŋ kaamë pamac tök ke pamac dɛ̈, lakin käk yee dac tɔ̈ thïn aluööt aa yee cäm, gäm de miɔ̈c ke yɔ̈rthiingäär, miɛt de luaŋënhialic ku ɣänëmɛ̈t yenëke diɛt ke Krïthmath ket thïn. Thänta Klɔ̈th ayee looi në bɛ̈ɛ̈i juëëc ke pinynhom yiic.
Krïthmath ayee bɛ̈n në rutic, në abaŋë parut de pinynhom, ayee alauɛ̈ɛ̈r yenëke yɛth juëëc thɛɛr theek thïn. Käk kɔ̈k yee ke looi në Krïthmathic, aa kathɛɛr tënë Krïthmath, ku kɔ̈k aake bɔ̈ në ciɛɛŋ kɔ̈k yiic, cie Kërëthanooi, tëmënë Yuul. Kën yee dac tääutueŋë Krïthmathic, në runkɛ̈, ayee gɛm de miɛc. Alawɛ̈ɛ̈r de ruɔ̈ɔ̈n thok, yee ɣänëɣɔ̈c ɣɛɛc thïn në miɛc, mïïth, yɔ̈rthiingäär, ku miuth, ayee rɔt jɔɔkë pɛi tök në Krïthmath nhom.


text:
Piööckatɔɔr
Piööckatɔɔr (physics) ee këër ë piööc ë nyïnyëkäŋ yenë riil juëc piɔ̈ɔ̈c kenë luɔɔiden, ku të ciëŋ ë thïn. Piööckatɔɔr yam ee tɛ̈ktɛ̈k määt kedhiɛ të cït lööŋ kaŋuan cë kek eke thöŋ, ku rëër cëmande (cëriɛl, rɛkrɛk, thiööŋ, ku thöŋ).
Tɛ̈t[cokic | cok tënëyökic]
Piööckatɔɔr ee piööc de riɛl ë käŋ në dääric ku kaamdeakööl ku të thiɛ̈ɛ̈k kek thïn. Kɔc ke piööckatɔɔr aaye kë tak alantɔ̈ käŋ, bɛ̈rde, kaadekööl, cänh de mac ë wëëth, ku jɔl teet, bɛ̈ɛ̈i ë luɛl de ka cïï them lajiɛ̈k kɔ̈k të cït ka jiɛɛm kekë, thiɛk cë war, bɛ̈r, kaam de kööl, cäth ë riɛl ë manyëwëëth, aacë lëu bïï ke teet, yen kë cïï gam keye kë jiɛɛmë aye teet ku them aluɔ̈ɔ̈t. Ajuɛɛr ëkë jiɛɛmë pinyëbɛ̈n, kilogram, ee yaa gɔ̈c jiɛɛmë thiɛkcëwar, miter, ee gɔ̈c këjiɛɛmë de bɛ̈r, ku këderou, ee gɔ̈c kë jiɛɛmë kaamde kööl, ku amper ë gɔ̈c kejiɛɛmë cäth ë riɛl ë manyëwëëth.
Ka yuïc bïï jäl mat ke kajiɛɛmë kaŋuankɛ̈, anɔŋ kɔ̈k kadiäk anɔŋ, mol, ke ye këjiɛɛm ë käŋ lɔ jiɛ̈k, kandel yen ee riɛldït ë mer them (riɛl de ɣɛɛr) ku kelbin, ke jiɛɛmë de thööŋë atuɔ̈c ku liɛr.
Piööckatɔɔr ee piööc të ye käŋ ciɛɛth thïn ku riɛl ye ke caath cëmënë dac kat ku dac lɔɔc aaye looi të di piööckatɔɔr bë ke nyuɔɔth të ye kek ciɛɛth thïn ayɛ. Kɔc ë piööckatɔɔr aaye piööc ë riɛl ë miɛ̈t, manyëwëëth, riɛlëpïk ku miɛ̈t, ku riɛl käŋ muk kedhiɛ.


text:
Kwame Nkrumah
Kwame Nkrumah (21 Penëdhoŋuan 1909-27 Penëŋuan 1972) eeyee aŋiɛcwëlbääny [politician] pan Ghana ku ye agöcwɛ̈recɛŋ [revolutionary]. Yen eeyee Bɛ̈nyluɔitueŋ [Prime Miniɛter] ku Bɛnymacbaai [Preɛident] tueŋ ë Ghana, ye Gold Coast ŋɛ̈ɛ̈r në nhomlääu tënë Britain në ruön 1957. Yen eeyee mïɣäthtueŋ cïpiŋ ë luɔi ë Tɛ̈kmɛt-Apïrika, Nkrumah eeyee raantööŋ gol Akutajuɛɛr de Apïrikatök ku yee mïtiɛm ë Këleecëlonpath [Award] Dɔ̈ɔ̈r de Lenin në ruön 1962.
Naɣɔn piöcëkäŋnhial panaɣer run thiäärkurou cök, ke latueŋ kekë dhëlëŋiëcwëlden [his philosophy] ë ŋiëcwëlbääny ku mɛt kɔc tɛ̈kmɛ̈t-Apïrika-yic tɔ̈u panaɣer, Nkrumah acë ladhuk Gold Coast bë luɔiëciɛŋden [his career] ë ŋiëcwëlbäänyic bä gɔl keye maɣäthtueŋ ë nhomlääu amatbaai. Yen acë Akutguirmiir Nyucamatnhom [convention] ë Kɔc thɔɔr, ku lɔc tiɛ̈m arët ërin cï luɔiden ye nhiaar këcrotkaŋloi tënë acuëët. Yen acë yaa Bɛ̈nyluɔitueŋ në ruön 1952 ku muk thöny kënë-yic ɣɔn cï cɔɔl Ghana nhomlääu tënë Britain në ruön 1957. Kɔc ë Ghana acë lööŋmääckɔc yam thanycök ku kuɛnykï Nkrumah kaye Bɛ̈nymacbaai.
Miirde eeye mïnhiërëbaai ku mïtëkëkäŋ [socialist], këya, yen acë wëëu täupiny tënë käyeluɔilakut [projects] thäthëkäŋ [industrial] ku riɛlkäŋluɔi de amatbaai, ɣäth latueŋ aguiɛrëluɔi ë piöc ril de amatbaai, ku ɣɛ̈th cɛŋ amatbaai ku tɛ̈kmɛt-Apïrika. Määc Nkrumah, Ghana acë duŋɛ̈ɛ̈r në määth kɛmpamaac Apïrika-yic ɣɔn run pɛ̈lpiny [decolonization].
Nkrumah acï nyuöc në ruön 1966 në Akut Wërbei Amatbaai, ye në biöök aguirwëëu [financial] aguɛ̈ɛ̈rjäŋ [institution] kaampamaac muk [privatized] akutajuɛɛr ë miir pamaac juëc. Nkrumah acë rëër run kɔ̈k ë pïïrde-yic pan Guinea, nawär kë cɛ̈k këye bɛ̈nymacbaaithöŋ athɛ̈ɛ̈kthiekic [honorary co-president].


text:
Raap
Raap ee dhiɛ̈n de kaŋöök në kuat de noon yic.
Mɛ̈cthook juëc ke yee dhiɛ̈në aatɔ̈ në Authtralia, ku kɔ̈k në Apirika, Athia, Amerika ku tuur kɔ̈k tɔ̈ në Abäpdiɛt de Yindia kennë Abäpdiɛt de Päthïpik yiic.
Macthok töŋde aye puur bë nyïnke cam ku mɛ̈cthook kɔ̈ɔ̈k aaye kek looi ëke ye wɛl ke läi ye ke keek cam (kaŋöök ke wɛl ke läi), lan yenë keek puɔ̈ɔ̈r keek ka ye keek cɔk cil ke pɛ̈i në läk ke läi yiic. Yen aye puur/com në ɣäntuc në pinynhomageer ku ka cë dööc në ɣän juëc yiic. Raap atɔ̈ në kuatthi cɔl Parikoidïï (Paricoideae) ku në dhiɛ̈ndït cɔl Andropogonïï (Ardropogoneae) (mɛn ye dhiɛ̈ndït tök kenë bëëlëthukar).
Puɔ̈ɔ̈r ku ka ye keek looi në Yen[cokic | cok tënëyökic]
Macthok tök cɔl Sorghum bicolor, mɛn tɔ̈ në Apirika nɔŋ ɣöötnhïïm juëc ye keek puur thïn, yen athiek yic në pinynhom (mɛn ye cam ke ye nyïn ka kuïn), miɛ̈th de läi, yenë mɔ̈u looi ku jɔl yaa ka ye keek dɛ̈ɛ̈p në mac, ka juëc ke keek aaye yak ku atuɔ̈cdït guum, ku kaa thiek yiic në ɣän cïn dëŋdït, mɛn yee nyïnke yaa miɛ̈th töŋ yee aŋääŋ kenë kɔc cïï tɔ̈ në kɛɛl yiic pïïr. Kee ɣöötnhïïmkë aaye ka thiek yiic ke wɛl ke nyuäth de läi në ɣän juëc tuc ke Teropikic.
Sorghum bicolor ee miɛ̈th thiek yic ye cam në Apirika, Amerikacilic ku Paguot Athia ku kee “namba dhïc de rɛp ye keek puur në pinynhom yic.” Ɣöötnhïïm kɔ̈ɔ̈k ke Sorghum aalëu bïk yiic naŋ ka ke awuɔɔknɛ̈k tënɔŋ läi në raap të ŋoot kek ëke kën dït, ku të nɔŋ yen yak ka atuɔ̈cdït ke raap maŋöök aalëu bë yic naŋ ka ke wuɔɔknɛ̈k tɔ̈ nhial/dit nyin të cïï kek thök në dït.
Sorghum (Thorgɔ̈mdɛ̈ aye cɔl Noon de Johnson (Sorghum halapense) acïï kɔc ke puɔ̈ɔ̈r dhëraa de Amerika caal ke ye piny rum ku cop kaŋöök kɔ̈k wei ka nɛ̈k keek.


text:
Thäkbeu
Thäkbeu ee dhiëth në mïth ku ke mïth ke thuɛ̈ɛ̈t. Yeen ee kuan de beuroor/apiyem. Thäkbeu anɔŋ thɔn ku ŋuɔ̈t. Thɔnde beu aye cɔl nyɔk, ku ŋunde aye cɔl dau, nyɔŋ ci roc aye cɔl biɔc.
Rïŋ de thɔ̈k aye cuet ku ruëth ciɛkke ku biöŋde aye looi ke ye köndök/ajuruk, biɔŋde tik, ku kɔ̈k juic kɔ̈k. ëyadɛ, ciɛkke thɔ̈k aye miɔɔk bï miök bɛ̈ibei thïn. Thök aaye kɔc ye pur ke kɔɔr bïk yaa nyuɛ̈th në walroor ku tiim kä cie kä ye ke puur.
Thäkbeu anɔŋ kɛ̈r ku miɔt ku kɔ̈k aye naŋ pɔr në ke thook. Yɔ̈l thiin de beu ee kɔ̈ɔ̈c ku tuŋ ke ye nom aaye ciil ciɛ̈ɛ̈n, ku nhiɛ̈m de beu ee wau rur.
Bɛ̈ɛ̈r de kɔ̈u de thäkbeu atɔ̈ në kaam de 70 ku 120 cm ku thiɛk de thïmde atɔ̈ në kaam de 45 ku 54 kg.
Ka ye thäkbeu ke cam aye yïï noon, yïth ke tiim, buɔ̈t, mei ke kä ye luɔk ku kɔ̈k juëc kɔ̈k ye cil. Dumɛ̈ɛ̈c ke thök aye thök ku ɣɔ̈k luɔ̈ny abiɔ̈ŋ në dum yiic. Thök tɔ̈ piɛny liɛɛt të cïn kä ye luɔk thïn aaye rem bïk ruëër ëke kɔr apäm de tim tɔ̈ ye tɛ̈ɛ̈n.
Thäkbeu apelnom ku ka piɔl cök. Keek aaye pol/thuëëc/riääŋ bïk päär. Keek aaye ciëŋ në duut.


text:
Läiyemac
Läiyemac aaye läi cï duŋ në kɔc ku bïkë nhial ë määcëkäpïïr ku pur bïkë kɔc yaa yiën kä yeke ɣaac cït miëth ku wal ku luɔɔi. Ee wtë lueel ë nyindhia në läi ye kɔc yin mith ku aköl kök ee yaa läi yeke mac cït ɣök ku thök. Nëke runkë yiic, akutnhïïm kk cï guiir aacï läiyemac bi nhial bïk pïïr de läi cie lac yök cɔl apiɔlic. Yen dhiëëth ë läi, mukden ku näŋden aye cɔl määcëläi ku kee toŋ rilic t në pur ku määcëläi cï bn ku ye looi në ciɛɛŋ kutic ë lan ë jilë manhraan në yäpë läi rooric ku leer në puric.
Määcëlai ye looi në pinynhom në ciɛɛŋ kutic akithic apɛi në kaam ku kaam. Ɣɔnthɛɛr läiyemac aake cïï ye t në kalic kä ɣänkum, ku yen ë mɛɛn kikäkë aacï röth waar läi aaye mac, akölkk aye cɔl "määcluaak". Ye luɔi ë acï kä ye ɣaac juak yiic, ku yen acï tïït ë nyin ë läi ku kä kk ke piny cɔl arilic. Läiyemac ku ka ken aŋoot ëke ke kɔc yiɛn käjuëc ke pïïr ku piöcëmääcëkäŋ ku loi kë luɔi dil ë ciɛɛŋ ë kɔc yic baai käthɛɛr.
Tiit ë nyin de läi ee jɔɔk rɔt wäär cï kɔc mul në yäp de läi roor ku ye ke macbaai. Läi aaye duŋ të cïï menhraan pïïrden ku muk täu ëye cin. Aköld, taŋmatic, pïïr, ku gup ke läiyemac aacï röth waar apɛi. Läi juëc ye mac ëmɛɛn aacï lëu bïk bɛɛr yaa pïïr rokic.
Jok aake cï duŋ piny Pabak Athia në run 15,000 cï lɔ. Apiyeem ku amal aake duäŋke tëcït 8,000 BC në Athia. Buluŋ ë kul aake duäŋ keek në ɔ,000 BC pinyopabakciɛl ku Caina. Kë tueeŋ ë nyooth määc ajŋköör aköl thiääk ke 4,000 BC.


text:
Ɣɔɔl
Ɣɔɔl ee kënë arööl ku dhël wëi cït këryɔ̈kyɔ̈k tiɛtic wei pïu bï guɛr thïn, käm, liɛt ku kök kɔc kɔrgup(irritants) rin ye kek ɣalwei aröölic ë riɛl. Ɣɔlwei ee yic diäk; wëi aloŋthïn (jurjur alir), wëi aɣer riɛl bä alir kuɔthwei agɔngɔn kɔ̈u, ku pɛ̈lpɛ̈l yɔ̈kyɔ̈k alir aɣeer riɛl tɛ̈ cï agɔngɔn rot ŋaany, ku jɔl ɣɔɔl ɣëët bei arëk abï jal piŋ. ɣɔɔl ee rot looi ka ŋic raan wälä kuc. Ɣɔɔl ëmën ku mën tënë nïn aye nyoth lɔn yen tuaany. Kämluöök(bacteria) ku Mayiël(viruses) gäk acï yök ariöp dït të ciɛth ye yic alɔŋ wëlërotamäth(evolutionary perspective), rin ye kek raan cɔl aɣɔɔl, ɣɔɔl kënë yen kek thiäi tënë kɔc köc kïc tuany. Aköl kök, ɣɔɔl cï thiäkic eya awuɔɔk dhël alir raanic ku alëu aya bï ya rɔ̈t, dec, tol mäth tap, adhiama(asthma), arɛm këryɔ̈kyɔ̈k, piɛr yɔ̈kyɔ̈k (lung tumor) ku guöp wal cɔl ACE inhibitors, thoŋ Dïŋlïth. Beec(treatment) ee ku bï kë cɔl raan aye ɣɔɔl tääu kɔc nhïïm bï jal yiëk yïlac. Cit cïmënë, kɔ̈ɔ̈c math tap, muöl wal cɔl ACE inhibitors. Wal ɣɔɔl thanypiny cït wäl cɔl Kodeen(codeine) wälä Dextromethorphan abï lac gät raan, kua acï nyuɔɔth aya lɔn cïn kek këdït ye kë lëu. Döc dɛ̈t yen cï kuany ee ku bï raan beec arɛɛm ku abuöt dhël alir wälä yïk raan wal athuɔ̈r tɛm bï jal ɣɔ̈lbei. Rin ye ɣɔɔl kënë guöp tiitic tä ɣɔl raan wei käm ku kä kök raan cɔl adhil tuaany, acï dik bï ɣɔɔl thanypiny tënë raan neŋ ɣalde yic athuɔ̈r.


text:
Lady Gaga ("Nyɛn Cɔl Gaga", adhiëth Pɛnëdiäk 28, 1986 keye Stepani Joanne Aŋelina Germanotta) ee ran Amerïka ee diɛt dom. Ee mïluï, bɛ̈ny ë döm kɔc röt, tiŋluɔ̈iwëu, amïthëëm alɛ̈th, amiööc ku ye raan kɛ̈ɛ̈r atiëëp. Ku yeen ee nyan ë rɔ̈l guɛ̈lic në kɛ̈t. Buɔna deen atiëëp acïkök, Kökë ë Monster, Acï Dhiëth Kiyɛ, Artpop, ku Cheek to Cheek. Yeen acï kë juëc Grammy ku Brit Abïmiɔ̈ɔ̈c Tiaam. Yeen ayɛ̈k rin keenkë tënë din deen cɔl Radio Gaga tënɔŋ akuut ë bäny diär ket. Acï kɛ̈ɛ̈r ë Pinynhom Abïmiɔ̈ɔ̈c (Golden Globe) tiaam Në kɛ̈ɛ̈r kɛ̈kë atuɔc kïtkɛ̈ŋ American Horror Story: ɣönë kaman ë run 2016.
Pïr ku luɔi cïkueen në Lady Gaga (1986–2004) ɣɔn yen meth
Lady Gaga adhiëth gendït cɔl New York. Yeen ee manh kai tënë wun cɔl Joseph Germanotta. Ke yee raan lui wëu abuɔn aliiric ku man cɔl Cynthia (dhiëth Bissett). Yeen anɔŋ nyankënë cɔl Natali, aya mïthëm alɛ̈th ë gäätic. Gaga aa nyan Italian ku French Canadian akuatden thɛɛr. Yeen acï piöc ë thiëëc piano ke ye run ŋuan. Ku gɔ̈t dinë piano ke ye run 13. Acï diɛt jɔɔk ë kiɛ̈t ë ye run 14. ɣɔn yen run 11, Gaga acï lɔ Amat Sacred Heart, ee panpiööc cïnraanëbɛ̈n ë Kɔc ë Nhialic në Nhialpabak Manhattan alɔŋdɛ̈. Kacken aŋɔ̈ŋ gup acï lueel amïdhiëëth abɔ̈ ë kuat nɔ̈ŋic. Ke yen cï ɣook cɔ lui käŋ abɛ̈n—ma e lui gɔl ë në thëm ë bɛt aɣeet thëm athɛ̈i aɣeer, në jamecic aɣet cï wää aye.


text:
Tɔŋ Pinynhom de Röu
Tɔŋ Pinynhom de Röu (1939–1945) acë tɔŋ ë Pinynhom ëbɛ̈n. Tëdït ë pamaac në Pinynhom, në keyiic pamaacriɛldït ëbɛ̈n, aacë tɛr keye tëk në akuutëtɔŋ karou, Akutcïmäth ku Axis. Töŋ acï thɔ̈r keye "tɔ̈ŋëbɛ̈n", luɛlde pamaac acë känyeyökken ëbɛ̈n looi tɔŋic, agut kä kën dhiɛl yɔ̈ɔ̈mtɔŋ, kacit ɣöötlooikäŋ. Cin de pamaac cë thɔ̈r në tɔŋë-yic, ku wënh cë lɔ thïn, ku kɔc cë thou thïn, aa juëc tëne tɔɔŋ kɔ̈k cë tuöl thɛɛr. Kɔc cë thou tɔŋic në kaam de tïmëtïm 30 ku tïmëtïm 50. Tëdït në keyiic acë yaa kɔcbaai.
Tëdït ë dugɔt aaluel nɔn tɔŋë acë cök jɔɔk të kaaŋ Germani Poland ɣɔ̈n köl nïn 1 Pɛnëdhoŋuan 1939, lakin dugɔt kök luel nɔn cäkë ee cuäŋë Japan lɔ Caina ɣɔ̈n kölnïn 7 Pɛnëdhorou 1937. Të kaaŋ Japan Caina, ke gɛm ë Amerïka acë yaa tääu ë buɔndeɣɔɔc në Japan. Germani acë Poland kaaŋ cök, go Prans ku Amatnhom Panŋaknhom thɔr lëk kekë Germani, go Germani bɛ̈i kök dom Yurop. Në ruon 1941, wënthɛɛr Germani acë tëdït ë Yurop dom, go Amatnhom Panŋaknhom ëtök döŋ ke thɔ̈r kekë Pamaacriɛl Axis në Parut Aprïka, Wär Mapinyciɛlic, ku jɔ̈l yaa Adɛ̈kdiɛt Atlantik. Në ye Pɛnëdhetem 1941, acë kɔc Axis Thobiyet Yunion cuaŋ, ke cak pinylautɔ̈ŋ dïtbëtɛɛm kathɛɛric. Luɔ̈i kënë abë riɛltɔŋ de kɔc Axis rac apɛi. Në ye Pɛnëthiäärkurou 1941, Japan acë Amerïka cuaŋ në Adɛ̈kdiɛt Pathipikic kekë ruɔ̈ɔ̈mpiny de Amatnhom Panŋaknhom.
Tɔ̈ɔ̈ŋ Japan acë bën dhuk nhiim në 1942, go tɔ̈ɔ̈ŋ Axis de Yurop aya thiit nhiim ruon 1943 lɔ̈ŋ në Parut Apirïka ku Thobiyet Yunion aya. Yecök Akutcïmäth jɔk bë thɔ̈r la tueŋ në akeunhöm ëbɛ̈n. Axis aacë kat Parut Apirïka ku ruon 1943 aacë yaa dhil bë Italia kony. Në ye ruon 1944, ke Akutcïmäth kaaŋ lɔ Prans bïk lɔ Germany, të ɣäthtueŋ Thobiyet Yunion ke lɔ thiök në pabak. Germany acë cien jat nhial ku thök tɔ̈ŋ në Pɛnëdhiëc 1945, go Japan tɔ̈ŋ thök kölnïn 2 Pɛnëdhoŋuan 1945.


text:
Ebuɔla
Ebuɔla ee kɔ̈m awɔɔk rac apɛi. Ee watëriɛm bɛ̈ɛ̈i guɔpic lɔŋ thïn ku aɣeer ku atuɔ̈c cɔl Ebuɔla. Abaŋ ë raan thiäär tuany Ebuɔla, tëcït tënë abaŋ akuënciɛlic aathou. Awuɔɔk Ebuɔla aayiic ŋuan lëukë bïk tuaany bɛ̈ɛ̈i. Awuɔɔk ee kɔŋ yök Thudän. Atɔ̈u pan Apirïka, acï rot lac looi pan Yurop ku Pamatnhom Pawuɔ̈t Amerïka.
Dhöl wuɔɔk[cokic | cok tënëyökic]
Awuɔɔk ke Ebuɔla ee kɔc yiëk tuaany rɛ̈ɛ̈r riɛmic ku lëulëëu kɔ̈k, kätiɔp tɔ̈ läi kɔk cie kɔc ke cïï ke näk. Aye kɔcŋickäŋ tak lɔn nadë ke läi ye awuɔɔk pïr thïn apɛi aayïï agɔk ku agɔ̈rnyaaŋ ëcam ë mïth ë tiim. Të jɛk kɔc läi laguɔ̈p awuɔɔk, tɛ̈dë ke ye kätiɔp bɛ̈n bei läigup. Ka lëu bïk wuɔɔi, tuany Ebyɔla.
Awuɔɔk Ebuɔla acïï lëu bï yök aliiric, tɛ̈dë ba rot thiäk kɔc tuany. Awuɔɔk ee cath lëulëëu ŋiic bï la kɔc gup. Kënë, aye nyuɔɔth lɔn Ebuɔla alëu bï yök jäŋ riɛm raan tuany, luɛɛth, athuɔ̈ɔ̈r, tɛc ë moc, ciith, ŋök, tɛ̈dë ke ye tuc bɛ̈nbei raan tuany guɔ̈p.
Të këc raan thou atuaany kënë, ka lëu bï ŋuɔ̈t wöny kɔc tuaany dhöt ëtɔ̈c ë pɛ̈i karou cï atuaany kɔ̈ɔ̈c. Kënë ee wɛ̈t lëu awuɔɔk ke ŋoot lɛc ë moc yiic lɛu bär kɔ̈u.


text:
Eriteria
Eriteria ee pamac tɔ̈ pabak wäryɔu Apirïka, yen atɔ̈ Wär Apac yɔu aya. Yen atɔ̈ parut de Bab-el-mandeb ku tuŋ ë Apirïka. Eriteria ala akeu kekë pamac Thudän, Ethiopia ku Djibouti. Piny pan Eriteria ee 101,000 km² ku yen ee tök në pamaac korbëtɛɛm Apirïka-yic. Cinëkoc Eriteria ee tëcït 5.6 tïmëtïm. Abaŋdït aa jam Tigrinya tëdä Tigre keye thuɔŋden. Eriteria ade nhom dhieth kadhoŋuan: Kɔc Far, Balen, Hedareb, Kunama, Nara, Rashaida Soha, Tigre ku Tigray-Tigrinya. Wëu de Eriteria acɔl Nakfa. Cïmën tök në rouic në wëu Eriteria-yic aa ben tënë kɔc Eriteria ye ciëŋ aɣer. Kek aa wëu tuɔɔc baai tënë kɔcken baai. Abaŋdït de abëk kɔ̈k aa bën puɔ̈ric. Pamac juëc acë piny Eriteria mac. Kam 1885 ku 1941 ee cï Italy rum. Kam 1941 ku 1952 ee cï Amat de Bëidit täu tiet ë Amatnhom Mäcŋaknhom. 1952 cök, Eriteria ee cë bɛn abaŋ de Ethiopia, ku acë kɔc Eriteria kuec. Kën ee yen wët cï toŋbaai looi kam kɔc Eriteria ku miir Ethiopia. Ɣeet 1993 Eriteria acë nhomlaaude yök ciën wën cï kek cuet tënë kacken. Ee yen pamac töŋ yambëtɛɛm ee pinynhom ëbɛ̈n. Eriteria aŋic ke pamac ayaŋkɔcbëtɛɛm Apirïka-yic, kamdët aye thööŋ kekë Parut Korea. Pamac acï jɔ̈ny rin juëëc temkɔ̈u de yithraan, kor nhomlääu ku juëëc döm cïncɔ̈kde.


text:
Cɔ̈tmec
Cɔ̈tmec ee wënh ë jam, ë ciɛ̈kde-yic, cɔ̈t mec ee wënh atiɛp barkɔ̈u ee mac ku wël tëëk thïn.
Ee mɛn, ee wënh aatiep ë tooc ë lɔ nhial ku piny e nyooth ë wëth bër bën kɔ̈ɔ̈thic ku löönykë ë wënhëjamic.
1950 Cɔ̈tmec aaye kɔc karou röth piŋ të mec ɣɔn thɛɛr cɔ̈tmec aaye döt keek wëth bärkɔ̈ɔ̈th cï piäät-piny tëtök.
E mɛn, jam ë cɔ̈tmec aaye tuɔɔc ë Wënh ë jamic, ëtëën kë cɔ̈tmec acicäk ë cɔl wël-aliiric.
Wëlthɛɛr[cokic | cok tënëyökic]
ɣɔn thɛɛr, raan cɔl Alexander yen ee raan kɔŋ cɔ̈tmec looi, ë run 1876. Cɔ̈tmeec, wëër thɛɛr aake yee rek kekë cɔ̈tmec dɛ̈, ago jam rɔt lëu. Nawën, ke cɔ̈tmec wel bë rɔt yaa rɛk ë cɔ̈tmec dë yic. Wëër thɛɛr, na akuën thiɛ̈rou kë wëth ke cɔ̈tmec rek bïk yaa luui ë rot.
Kit ke cɔ̈tmec[cokic | cok tënëyökic]
Cɔ̈tmec, alɔŋ kït juääc. cɔ̈tmec ë cäth, cɔ̈tmec baai ku ajuaar wël wëk. cɔ̈tmec ee cath keek kɔc acɔl cɔ̈tmecëcäth. Kënë acï cɔ̈tmec kök ë run 1980. A nïnke, kɔc aacï yaa muk ë cɔ̈tmeec juääc ë gɛɛthditiic. cɔ̈tmeec ë cäth, aaye kɔc ke cööt ë cɔ̈tmeec kɔ̈k ë wël juaar aliiric, në nyin ë cök ken cï guɔ̈t piny. Kënë, aaye nyuɔɔth alɔn ye kɔc röt piny ë Pinynhom ëbɛ̈n.
Makuën ayenë wënh cɔl matekwël täu thïn, bë jam ë cɔ̈tmec rɔt lëu.
Kënë, ee makuën puɔ̈l bë rɔt rek ë makuëndë yic ku abuɔn ë luɔi aɣet abuɔnë wël.
Në gɛɛthdit kɔ̈kiic anɔŋ cɔ̈tmec ë raan abën.
Në luɔi de cɔ̈tmec, kɔc awëu tääu piny, ku kɔckɔ̈k aaye tɛ̈m athör ë kɛ̈ny, ku athör ë wëu alony ku Gɛɛthdit kɔ̈k anɔŋ abuɔn ë cɔ̈tmec.


text:
Justin Bieber
Justin Drew Bieber (adhiëth në pɛidiäk (1.3.1994)) yeen amïkët ë Canada ku agëëtëdiɛ̈t. Raan dumuöktëët acë ye yök në atïïpcïjɔt ë youtube ë diɛt në ruɔn 2007 ku thɛ̈ny ye tënë RBMG. Bieber acë akutëdiɛt tueŋ cak cɔl My World ("Pinydiɛ̈") thɛɛr ruɔn 2009. Yeen acï cät tïmëtïm ɣeec në pan Amerïka-yic. Acë bɛn yaa raan tueŋ dek diɛt kadhorou cï ke nyuɔɔth në Billboard Hot 100 ("Diɛt 100 Tuc"). Bieber acë akutëdiɛt ë Ɣötëjötröl tueŋ tuooc, cɔl My World 2.0 (Pinydiɛ̈ 2.0) në ruɔn 2010, aacë bɛn bei kekë ye tueŋ në pamac juëc yiic ku ɣeec në cät tïmëtïm kadiäk në Amerïka-yic. Diɛntökde në My World 2.0 cɔl "Baby" yen acï ɣeec juëc në diɛtke kedhiɛ.
Akutëdiɛnde tueŋ cök, acë la ɣɔu tueŋ keye kuel, cɔl My World Tour ("ɣɔu de Pinydiɛ̈"), go akutëdiɛt metic tuooc, cɔl My World's Acoustic ku Never Say Never—The Remixes ("Du luel du luel--Metic"), kekë cäthatïïp ë anyikölëpïïr themëyicdiäkic cɔl Justin Bieber: Never Say Never. Në pɛi thiëërkutök ruon 2011 acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de rou tuooc, cɔl Under the Mistletoe, ɣɔn cë yen tueŋ loom tëde Billboard 200. Bieber acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de diäk bɛi bei, cɔl Believe ("Gam"), në ruɔn 2012, go akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de ŋuan, cɔl Purpose, bɛi bei në pɛi thieerkutök 2015. Diɛtken juëc ke Amerïka cïkë ɣääc në kuën tïmëtïm 44.7. Akutëdiɛnde cï ke ɣaac acïke thɔ̈ɔ̈ŋ cät tïmëtïm 75 në Pinynhom, ku yen aacï ye looi ke raantöŋ në kɔc ë ŋiec ɣëëc apɛi në diɛt. Në pɛi rou ruon 2016, Bieber acë diɛtken tueŋ kaŋuan kaŋ bɛibei në gölicdiɛt.
Yen acë amiɔc në kɔcnhiaardiɛt juëc tiaam, agut cï Miɔc dë Këët Amerïka de Ruɔn në 2010 ku 2012. Në luooide-yic, acï cɔk ee kääc në Grammy na diäk, ku tiam në Jɔtlär Piath Apɛi në dhuëëŋ de ruon 2016 në din cɔl "Where are U now" ("Yïn nou enɔɔne?") . Tëdït ë kɔcnhiaardiɛtë, acik ye cäk an "Beliebers", ayek koor de duet.


text:
Yïn anɔŋ yith ku mäkthuliya të riɔ̈p/jur kedäŋ. Apäm kënë ee yïn gäm tëët/ciɛ̈ɛ̈t tënë riɔ̈p/juric ku abï yïn kony ba yök kenë thön gäkic/kuötic të wïc yïn yeen.
Victoria acï käkril apɛi waar tënë lööŋ ariɔp/juric në 2021 yic. Kuen alɔŋ lööŋ jöt.
Në ye apäm kënë kɔ̈u/yic:
Takic lɔn le paanë lacök tënë yïïn.
Të cïn gam kek raandɛ̈t ba paande riɔpic/juric bïn cieŋ thïn, ka yïn alɔ në gɛ̈më lööŋ ë ciɛŋ riɔpic/juric. Kënë ee athör gaanun ku yeen alëu bï kaam nyai kubë kä thök, kë yeen awïc ba ŋiëc daai apɛi lɔn le baai jik tënë yïn.
Ke yï kën guɔ lathïn në gɛ̈m ariɔ̈p/juric ë baai, anɔŋ thöndɛ̈t ye raanë baai riap/juöric yic wei (Raan nɛŋ nhom bai) dhil lɛ̈k yïïn. Käkä aaye cɔl lööŋë maakum ye këdäŋ nyuɔth. Kënë anɔŋ yic kä bööth ciëën kä:
- naa cë raanë baai riapic/juöric wei naŋ dutuc cë loi kë ɣɛɛc baaiwei, tëdä gam ë ɣɔɔc wei në baai acï guiric.
- naa ye keek nɔŋ nhïïm baai, tëdä, naa cie kɛi, naa anɔŋ kï yiny riɔp kek baai yic.
- naa ye paan ariɔ̈p/jur tëdä/wälë paan rɔm acï tɔ̈ kë cë kɔŋ ya tënë cï raan nɔ̈ɔ̈k thïn ye ruun ka 5 cëla.
- naa paan riɔpic/juric nɔŋ yic kääŋ cë riäk thïn.
Në thön gäkic/kuötic abaŋde kä gɔ̈ɔ̈r lööŋë maakum ye këdäŋ nyuɔɔth tïŋ ŋic yithku tëwën thaany/giit yïn gäm.
Tiɛl/tëkë thok ë kɔc bëi riap/juric yiic wei
Tënë Victoria, yen ee awuɔ̈c ba raandɛ̈t til thïn wënë thiäk ke tën ye ŋɛk käkke luɔi thïn. Kënë ee ye nyuɔɔth lɔn cë bï kɔc bëi riap/juric yiic wei (rental providers) ku dutuuc ë bëi kuötnhïïm (real estate agents) cïï/cuɔ̈kë kuec në yïïn në miɔ̈c anïïn tedä/ka/wälë til yïnyïïn në dhamɛndun cieŋ yïn baai në alɔŋ luɔi ë käk ŋɛk tiit lööŋ keek.
Yen awuɔ̈c ee gaanun tënë raan baai riap/juric yic wei tedä/ka dutuuc ë bëi kuötnhïïm yïn kuɔ̈c loi/ciëëŋ arac tedä/ka til yïn erin ë kä ye ŋɛk looi të gɔ̈ɔ̈r yïn ba gɛ̈t ɣöt ba baai riɔp/juric yic, nyuc paan riɔp/juric wei yic tedä jälë paan ca riɔp/juric yic.
Kɔc bëi riap/juric yiic wei aaye wïc bïk yïn ya gäm thön alɔŋ tiɛl/atek thok në dhamɛn yïn gɛ̈t ɣöt kë yï wïc paan riɔp/juric yic ke ye abaŋ ë gɛ̈t ɣötë wɛrɛŋë jurë yic de baai.
Në thön gäkic/kuötic alɔŋë tiɛl/tëk thok në ariɔ̈p/juric wei de bëi, keyï tïŋ Tiɛl cï lɔ ke löŋ abaŋ riɔ̈p/jur.
Thiëcthiëc cï lëu bë raanë baai riap/juöric yic wei cuɔ̈kë thiëc yïn.
Naa wïc ba gɛ̈t ɣöt tënë paan riɔp/juric yic wei, ke raan baai riap/juöric yic wei, acï lëu bï yïn thiëc:
- lɔn cïn kaŋ nɔŋ ateer ke raanë baai riap/juöric yic wei (tedä akutnhom dëŋ bëi riap/juric wei) wäthɛɛr
- lɔn cïn wëu cïnë yï wɛ̈ɛ̈r bic në mɛ̈cic kan thiëëc
- Në kredit kaat tedä athör bɛŋ muk anyïkööl ye yïn wëuku dɔɔm ebën aluöt – ke raan baai riap/juör yic wei alëu bë thiëc tënë athör anyïkööl wëu, ku yïn alëu ba thön wëu kɔ̈k nyai ba këdun mony tiit/gël apɛi.
- Gɛrë thön alɔŋ tënë tiit wët në kuer luɔi Köŋë Thööŋë Nyin ë Purthɛt de 2010, yen alëu bë wët ee gɔ̈ɔ̈r thön ë wïc në dhöl cï kedäŋ gɔ̈ɔ̈t thïn.
Dhamɛndɛ̈t kɔc bëi riap/juör yïïc wei aabï thön kënë la yök në kääŋken kɔ̈ɔ̈k yic. Ku keek aacï lëu bïk yïn thiëc në thön të gɛ̈t yïn ɣöt ba wïc paan riɔpic.
Gɔ̈ɔ̈l/jɔ̈k gɛ̈m riɔp/jur yic ë baai
Të cïn gam kek raandɛ̈t ba paande riɔpic/juric bïn cieŋ thïn,, ka yïn alɔ në gɛ̈më lööŋ ëciɛŋ riɔpic/juric (dhamɛndɛ̈t aŋic ke ye ariɔ̈p tedä ke gɛ̈më raan riɔp baai yic).
Gäm alëu bë ya wët cï gɔ̈ɔ̈t tëedä/ka kë jɛɛmë/luel në kɔc thook, ku yen ee piath ba naŋ gäm kecï gɔ̈t.
Gäm ariɔ̈p/jur yic wei eyaa gɛ̈am-yic në kaamë yïn ku raan baai riap/juör yic wei. Ayekï luel:
Yïn adhil lui ye ‘athör cë guir’ të leer yïn thïn në gäm ariɔ̈p cë gɔ̈ɔ̈tic. Athör cë guir ë luel ye lööŋ ariɔ̈p kɔc Victoria. Ɣok acuk luel ba lui athördan ŋic/cï gam.
Në gɛ̈më rëër-athɛɛr ë ruun kadhïc tedä kaam koric, aayeku luel balui athördan ŋic/cï gam.
Athör 1.
Në gɛ̈më rëër-athɛɛr baric wär run ka 5, yïn, ɣok aayeku luel balui athördan ŋic/cï gam.
Athör 2.
Raan riɔ̈p tëdä/ka raanë baai riap/juör yic wei alëu bë kääŋ kɔ̈k jɔ̈ɔ̈r maat thïn tëdä lööŋ tënë gɛ̈m ariɔ̈p/juric të bï keek Lööŋ Kɔc Acieŋ Riɔ̈p.
Kënë ye anyuɔth emɛn, raan baai riaap/juör yic wei adhil bï gaanun/löŋ maat thïn alɔŋ acïn määth taap në ɣöt yiic. Tëdä raan baai riɔp/juric adhil bë thiëc bë gaanun wënë jam lɔn kääŋ mac took ebën adhïl bï keek waar në ruun karou yic ebën.
Yïn alëu ba gäm dhilë thaany/giit të cïn yen deetic ku gam gaanun ku lööŋ ë gɛ̈m ariɔ̈p/juric yic wei, ku jal yithku ku mukthuliyadu keyï ye raanë baai riɔp/juric.
Naa nɔŋ kë kɛ̈në deetic, yïn lëu ba ɣok yuöp/gäät kubï teetic.
Ke yï këc guɔ lathïn
Ke yï këc guɔ lathïn, raan duɔ̈n baai riap/juör yic wei tedä dutuc adhil yïn gɛ̈m:
- abaŋ ë gɛ̈mdun ariɔ̈pë yic de baai
- kuat ë muktääu tënë raan ëbën wën cë athör gɛ̈m thaany/giit yic.
- Guɛl ë kɔc tääu në ɣäla yic (naa awïckï yïn ba wëu wëërë bic në mɛ̈cic tɛ̈upiny)
- Käkun ke lëk të yïn yïïn wïc guiëɛr cï rootic de kä cï riää
Yïn alëu ba yup tënë akutnhïïm pïu, maany-kariba, many-aliir ku tëlëpun ca guir ba loi ke keek ku cɔɔl käk luɔike adökpiny ye kaam leer yïn baai. Yen ee mäkthuliyadu ba käk guirë luɔi ku tääu wëuken piny tedɛ̈t alëu bï jal lui kedäŋ gɛ̈mdu luel.
Në thön gäkic/kuötic, tïŋ Guir käk luɔi ebën ku loiloi.
Yïn alëu ba yök ke thön gäkic tënë athördan gam acieŋ riɔ̈p/jur baai yic.
Kana/nyin cïnë riɔpë/jurë yic ë baai tääu thïn
Raandun riɔp/jur baai yic wei adhil bëloi bë baai ya muk cïtmɛn kana/nyin cïnë riɔpë/jurë yic ë baai tääu thïn. Kënë anɔŋ yic luɔi:
- bë baai yic ciën buukic, kuat käm tedä dhiëi
- käk luɔi ebën cïmɛn purun (ovens) ku thööt/maŋgɛt (stoves) alui apɛi ebën
- anɔŋ kepiɛth ee, mac-lui ɣöt tuöc
- anɔŋ kë ye pïu-tuc tɛk piny la muɔlic ku ɣön-laak
- baai acë ŋiëc looi apath ku kuat yomgöök.
Naa cë paan riɔp/jur yïc wei akëc kä wën gɔ̈ɔ̈r ebën tiŋnhiim, yïn alëu ba gɛ̈m ariɔp/jur yic baai cɔɔl akäc kaam këc yïn jɔɔt thïn. Yïn alëu ba thiëc ayɛ ba aguiɛɛr cï cuötic de paan riɔp/jur yic ago yök kenë Kana/nyin cïnë riɔpë/jurë yic ë baai tääu thïn në gɛrë dhamɛn ɛ̈ca lɔthïn.
Ŋic: kënë alui kek gɛ̈m ariɔp/jur yic wei yam/jöt ɣɔn thɛny ke Akɔ̈nythï ee nïn 29 2021. Naŋë gɛ̈amdun ariɔ̈p/jur yic ee thɛny/giit tueŋ ke nïn pɛi kën guɔ bɛ̈n, yïn alëu ba thöndɛ̈t yök alɔŋdan wɛ̈ɛ̈ric lööŋ yam.
Në thön gäkic në baŋde kana cïnë riɔpë/jurë yic ë baai tääu thïn, tïŋ Käk wïïc tënë bëi riɔp/juric wei ebën.
Tɛ̈upinyë wëu wëërë bic në mɛ̈cic
Kɔc juëcë bëi riap/juör yiic wei ebën aabï yïn ya thiëc ba wëu amɛc-lööc tääupiny tueŋ kë yï këc guɔ jɔɔt thïn ago naŋ wëu bë kä cë riääk baai coliic tënë kä ca riök.
Naa cïën gɛrë ëkë ca riöök, kë yïn abïnë wëukunë amɛc-lööc dhuök cïën të le yïn labic ɣööt.
Na nɔŋ këdäŋ ca riöök, ke raan baai riap/juör yic wei alëu bë bakic tedä wëukun amɛc-lööc ebën lɔ̈ɔ̈m ben ke kedäŋ cï riäk lɔ̈ɔ̈k guir të cïn jääl baai.
Wëu amɛc-lööc ee duut/dɔm në akutnhom Akuma ë Wëu Amɛc-lööc Tënɔŋ Kɔc Ciëŋ Bëi Ariɔ̈p (RTBA), yen akutnhom wënë lui arotde, agut kaam bï gɛ̈mdu thök. Raan baai riap/juör yic wei acïn dhöl yen wëu yök agut bïk ke jäl wïïc të cïn jääl baai.
Naa lööm raandun baai riap/juör yic wei wëu amɛc-lööc, ka keek adhil:
- athörden cuat tënë mäktäb ee RTBA
- gɛ̈m yïn athör wëu amɛc-lööc cï thööl thiöŋic ba thaany/giit yic.
- Guir athör tiëŋ wënnë bïnë ɣälɛt kä baai gäätpiny thïn ebën.
Yïn abï yök wɛrɛk në akutnhom RTBA ëye nyuɔth lɔn wëukun amɛc-lööc acë cuat ɣöt. Yïn dhiɛl ŋic ba wɛrɛŋdun wëu amɛc-lööc muk apiath. Yuöpë/gätë tënë RTBA naa yïn akëc athör wëu amɛc-lööc lɔ̈ɔ̈m tënë nïïn ka 15 ë tɛ̈u wëu piny.
Athör tïëŋ
Athör tiëŋ ayenë të tɔ̈ käŋë baai gätpiny të leer yïn jɔɔt thïn.
Yen alëu bï luel naa nɔŋ gɛrë kedäŋ jɔ̈ɔ̈r tɔ̈thïn baai, cïmɛn gɛrë kedäŋ wënë cï kuɛm tedä kë cï riäk.
Të jäl yïn baai, ke athör tiëŋ kä baai ee luöi bï käŋ tïŋ naa nɔŋ kë ca rac baai (ku acie yic nɔŋ käkthii wënë cï riäk yeröt lac looi, gɛrë kuat luɔi ciɛŋ, wënë ŋic apɛi cïmɛn baat ku rɛɛt ebën).
Raandun baai riap/juör yic wei tedä dutuc adhil bï yïn gäm athör ka 2 cïï thaany/giit yic (tedä ke tök acï tuɔc kɔmpiötɛr yic) ë athör tiëŋ käŋ tueŋ kaam këc yïn jɔɔt baai. Të cïnë yïn gäm athör tiëŋ käŋ, yïn alëu:
- Ba baai tïŋ ee piath ku lɛ̈k raandun baai riap/juör yic wei tedä kë dutuc alɔŋ ayï käkrac baai ebën (cïtmɛn kal/rɔk acï riäk tedä ɣän käriba acï riäk ebën).
- Thiöŋ athör kedhiɛ ë wɛrɛŋ tiëŋ yic. Gäät gɛrë kedäŋ cë riäk piny cïmɛn ɣɔɔr ebën, giit luthin päny kɔ̈ɔ̈u, tedä kä ye dɔɔmë kɔc cin acï riäk. Yïn ëyɛ alëu ŋic në yï nhom naa këc gam kedäŋ cï raandun riɔp/jur baai yic wei tedä/ka dutunydu gäätpiny në wɛrɛkic.
- Nyai dɔm thuurat wën nyoth kä cë riäk baai, kä cë guir ebën ku kä kɔ̈k cë tääu.
- Dhuk athör töŋ cï thaany/giit yic ë athör tiëŋ tënë raandun riɔp/juric baai wei tedä/ka dutuc në nïïn ka 3 yiic ë yï kën guɔ jɔɔt baai.
- Muk athör kɔ̈kka ku tääu keek të puɔth apɛidït. Yïn alëu ba wïc të leer yïn jäl baai agorë yï dhuɔ̈k wëukun amɛc-lööc aköldä.
Kaamë/dhamɛnë gɛ̈m ariɔ̈p/jur
Yïn anɔŋ yïthku ku mäkthuliya kaam duɔ̈n luthïn baai ariɔp/jur.
- Tääu wëukun ariɔ̈p/juric tënë/kë cïgääu. Yïn anɔŋ lɔn bï yï gäm wɛrɛŋ tääupiny wëu.
- Muk acalcal baai arëtic. Naa akɛ̈cë, tedä naa ca baai rac, yïn acë lëu bïï yï dhuök wëu amɛc-lööc kedhiɛ të jɔt yïn aɣer baai.
- Theek kɔckun akeunhom bïk rëër ë döör ku kä mony ŋɛk ëyɛ, ku looi ëyɛ tënë kamaanku bïk töŋ kënë looi keya.
- Lëk raandun riɔp/jur baai yic wei tedä dutuc alɔŋ gɛrë kä gɔ̈ɔ̈r aguiɛr bëloi.
- Yïn alëu ba käkor waaric tënë baai cïmɛn tɛ̈unhial käŋë nöök ë thuurat. Ku yïn adhil ba cën kedäŋ guir, waar, tedä bɛɛr-dhëëŋ baai ke këcë gam në raan baai riap/juör yic
Raandun baai riap/juör yic wei tedä dutuc anɔŋ yic bëla baai, ku keek adhil yïn gam kä cït thää ke 24' ye lëk thïn në gäät ku lëk ke yïn yeŋö ye kek yewïc bïk bɛ̈n baai.
Anɔŋ akuën ë wël lacök tënë raan baai riap/juör yic wei tedä dutuc alëu bëla baai. Keek ëyɛ alëu bïk la baai akölnïn ku thää cë gam. Kɔc bëi riap/juric tedä akutnhïïm alëu bïk latïŋ ë baai arak tök tënë pɛ̈ɛ̈i ka 6 ku acië lui tiëŋ tueŋ tënë pɛ̈i ka 3 leer yïn rëër baai.
Cökpiny käŋ
Yïn anɔŋ yic ba kɔ̈k cökpiny paandu kë yï cë wïc gɛ̈m tënë raandun baai riap/juör yic wei. Kënë anɔŋ:
- Tääu kedäŋ thuurat nɔ̈ɔ̈k tedä mathumär piät päny kɔ̈u, agen tedä gɔ̈lpiny ye käŋ kɔ̈ɔ̈th tënë lɔn nyɔth tuup tedä päny ril apɛidït.
- Tääu nhïïm mathura pïu laak, naa cïï nhom Mathura thɛɛr tɔ̈ɔ̈u.
- Tääu käk alïït thiök-nyïn tedä tɔɔr nɔ̈ɔ̈k.
Anɔŋ kɔ̈k ëyɛ, cök këril piny wënë wïc gɛ̈m raanë baai riap/juör yic wei keya, Keek adhil bïk kuec tënë gam ye gɛ̈mde. Akuën ë käk cökpiny alëu bë yök etän.
Naa ca kä cökpiny looi, yïn abï wïc ba dhuk baai tënë käŋ jɔ̈ɔ̈r tueŋ tëdun gɛm ariɔ̈p/jur, agut naŋë ca gam kenë raandun ariɔ̈p/jur wei looi.
Në thön gäkic abaŋ de cökpiny käŋ, anɔŋ tëwën raan baai riɔp/juric wei anɔŋ yic ba jai në gam, tïŋ Kɔc bëi riɔp/juric aye baai waar.
Yökë kä cë riäk
Yïn anɔŋ yic ba kä cë riäk guir baai të cë käŋ dhuɔ̈ŋ tedä yök kä cï riäk. Naa yïn akëc kedäŋ rac (cɔɔl nyuɔth, naa maanydu acï dhuɔŋ) yïn acïn nɛŋ tɔ̈upiny. Naa yïn cï kedäŋ rac, yïn adhil naŋ tɛ̈upiny wëu kedäŋ cë riäk.
Raandun baai riap/jur yic wei akëc guɔ puɔ̈l tënë thök gam ariɔ̈p/jur erin yïn thiëc tënë aguiɛr.
Luɔi aguiɛr alëu bë lac looi tedä acië-lac looi. Lac luɔi guir aye töŋ wïc bëloi baai ee piath ba cieŋ thïn. Kënë anɔŋ kääŋ cïmɛn kuërwei many-aliir, dhuɔŋ piiu tuc cë guir tedä riäk kal/rɔk cï riäk.
Në thön gäkic, tïŋ Guir bëi riap/juric wei.
Naa wïc lac guiër cï rootic
- Lɛ̈kë raandun baai riap/juör yic wei tedä dutuc cï gɔ̈ɔ̈t thïn ku keek adhil yen aguir tënë/kë cïgääu. Yen ee täk piɛth apɛi ba këdun gɔ̈r tääu piny kë cïï gɔ̈t, ëcɔk alɔnë cïn keek yuɔ̈p tedä dutuuc bëi në tëlëpun tueŋ.
- Naakëc kï aguɛɛr lac/dac guir/cök, yïn alëu ba tɛ̈upiny wëu ka $2500 ba käk guir looi arotdu.
- Loi apath/apiɛth ba warak tɛ̈upinyë wëu ŋiɛc muk/tɔ̈ɔ̈u, ku athör ke wɛrɛɛkun ca gɔ̈t yewïc tënë käk berpiny/aguɛɛr.
- Thiëc raan baai riap/juör yic wei tedä dutuc bë yïn dhuɔ̈k wëu tënë wëu luɔi ë keyï lui athör kënë. Keek adhil bïk wëuku dhuɔ̈k ciɛ̈ɛ̈n në nïn ka 7 ë lɔ̈ɔ̈m athör.
- Naa cïï lëu ba wëu aguɛɛr cï rootic ë kä cë riäk tääu piny, ke wëu luɔi ë berpiny/guiɛr ee käkjuäc cïmɛn $2500 tedä ke raan baai riap/juric wei acï jai bë tɛ̈upiny, yuɔ̈p ɣɔk ba yök wël wëët.
Na akuc lɔn gɔ̈ɔ̈r lac guir emɛn, ka kuen rin ë kä wïc lac berpiny/guiɛr.
Berpiny/guiɛr ee kënë cië-lac looi/bɛrpiny naa lëu ba ŋɔt yï latueŋ keyï ciëŋ baai kerac aliu. Kä cië-lac bɛrpiny/guir aye käŋ cïtmɛn duruc cï kuɛm tedä kedäŋ aduk lɔɔk. Raandun baai riap/juör yic wei bɛ̈ dhiɛl naŋ lɔn guir yen kä cië-lac bɛrpiny tënë nïn ka 14.
Naa wïc kä cie-lac wïc berpiny/guir:
- Thiëc raandun baai riap/juör yic wei tedä dutuc në gɛ̈ɛ̈t bïk kedäŋ guir/bɛrpiny. Yïn alëu ba imeel tuɔc tedä ke wɛrɛk tedä keloi athör kënë
- Muk abäk ë athör cï gɔ̈t, imeel, wël cë gɔ̈t tëlëpunic, athör cë thiöŋ ku athör-tiëŋ, keya na deŋ kedäŋ jɔ̈ɔ̈r tedä ka gɔ̈ɔ̈th/riäk piɔ̈u, yïn anɔŋ ŋiëc ë luɔidu ebën ku kä cë thiëc.
- Yuɔ̈p ɣɔk naye raan baai riap/juör yic wei tedä dutuc akëc käŋ bɛrpiny/guir tënë nïn ka 14 ë lɔ̈ɔ̈m ye thiëc tedä cuɛt/looi thiëc tënë VCAT bɛ̈ thiëc në bɛrpiny/guir.
Berpiny gɛ̈m
Të lee gɛ̈m ariɔ̈p/juric du kɔ̈ɔ̈c/thök, yïn acë lëu ba la- aɣeer/jääl baai. Naa wïc ba rëër baai, yïn adhil yup tënë raandun baai riap/juör yic wei tedä ke dutuc bɛ̈tïŋ na yïn alëu ba gɛ̈m yam thaany/giit tedä lɔɔr në gam bïnë ya lui gam ye penë ku penë. Keyï kuen wël kɔ̈ɔ̈k alɔŋ berpiny gam ariɔ̈p/juric wei (Ariöp/juric wei).
Thök/kɔ̈ɔ̈c ë gɛ̈m
Gäm ariɔ̈p/juric alëu bɛ̈ thök/kɔ̈ɔ̈c në wɛ̈t wël kuɔ̈tic. Wël kɔ̈k wënë lac tɔ̈ aaye:
- të cïï raan cë baai riɔp/jur yic e tak bë la aɣer/jääl baai.
- gɛ̈m acï akölniln bï yen thök/kɔ̈ɔ̈c dööt.
- raan baai riap/juör yic wei awïc bï jɔɔt thïn, baai aɣɔɔc wei tedä käŋ cë riäk aberpiny/aguir baai.
Raan baai riɔp/jur yic acë kuec/jaai ekëc wëu ariöp/jur tääupiny ku yen aa tɛ̈u kɔc kɔ̈ɔ̈k në kërac yic, anɔŋ rɛcdït cï looi baai tedä yen acï lööŋ ë gɛ̈m tem-kɔ̈ɔ̈th.
Në thön gäkic/kuötic alɔŋ wët gɛ̈mgɛ̈m ariɔ̈p/jur yic wei alëu bï thök/kɔ̈ɔ̈c, ketïŋ lëk ë gam tënë kɔc riɔp/jur tedä lëk nyinic tënë tɔŋ baai, ciɛŋ rac apɛi ku riäkdït apɛi.
Naa wïc bë gämdu kɔ̈ɔ̈c/thök
Tënë wïc yïn bala aɣer/jäl ë paan ca riɔp/jur yic, yïn adhïl raandun baai riap/juör yic wei gäm lkaam ë lëkdït ku nyäŋ baai thïn ka lawïc apɛi.
- Tïŋ kenë ɣok ba yök ye lëk kadï ëke ca Kënë abï yic guël të cïtmɛn kedun jɔ̈ɔ̈r.
- Lɛ̈kë raandun baai riap/juric wei tedä ke akutnhom në gäät tëwën cï yïn guir ba jäl, kuer imeel tedä ke athör.
- Tääu gɛrë wëu kɔ̈ɔ̈ny ku wëu kääny kɔ̈k piny.
- Yuɔ̈p raandun baai riap/juör yic wei tedä ke dutuc alɔŋ yök wëukun amɛɛc-lööc
- Wec baai apiɛth ku nyaai ë käku ebën.
- Muk athör tiëŋ erin ë kä jɔ̈ɔ̈r yïn abaŋ dhuk ciɛ̈ɛ̈n ë wëu amɛc-lööc.
- Nyäŋ namba baai cieŋ ku tëlëpun tënë raandun baai riap/juör yic wei tedä dutuc.
Dhukciën wëu amɛc-lööc
Kɔc bëi riap/juör yic wei abï tiëŋ akäär looi ku luike ye athör tiëŋ bïk gɛrë kä cë röt waar baai ebën thööŋ. Keek abïk lɛ̈k yïn naa ye kï tak lɔn nɛŋke wët lacök tënë keek bïk wëu kɔ̈ɔ̈k ë amɛc-lööc gɔ̈ɔ̈r.
Duk athör thiëc wëu amɛclööc kɔŋ thaany/giit naa këcë gam ye wëu amɛclööc kadï kek cï raan baai riap/juör yic wei thiëc. Yuɔ̈p ɣok tënë gɔ̈ɔ̈r yï wëët abɛc/apath.
Duk athör thiëc wëu amɛc-lööc mälë pɛth kɔŋ thaany/giit.
Lac thök/kɔ̈ɔ̈c gɛ̈m (tëm-kɔ̈u ariöp/jur)
Naa wïc bala aɣer/jääl ë paan ca riɔp/jur yic kaam këc yen akölnïn thök/kɔ̈ɔ̈c, yïn adhil ba nɛŋ tɛ̈upiny wëu ariöp keya ke raan baai riap/juör yic wei acïn wëukɛn määr.
Yïn alëu ba ya dhiac ke yï cuɛt wëu ariöp/jur piny të cïn jäl baai, naa raan baai riap/juric wei akëc raandɛ̈t bëla baai yök tënë cïgääu.
Keya, ke yïn adhil wëu ariöp lacök tääupiny, ku raan baai riap/juör yic wei adhil këriëc looi keek alëu bïk kɔc bëi riɔp/jur yic yam dhiɛl yök. Wëu ariöp/juric lacök kënë wëtde yic aye wëu kɔc ebën nhiaar këpiɛth apɛidït. Ku lööŋ acië wëu ariop/jur lacök käk teet apiath, keya na kɔc akëc gam yeŋö ee kënë wëu ariöp/jur läcök, ka keek alëu bïk thiëc tënë VCAT bɛ̈ tɛ̈ktɛ̈k looi tënë keek.
Lɔɔr kuen wël juëc alɔŋ Lac thök/kɔ̈ɔ̈c gɛ̈m.
TuɔcToocë/gɛmë gɛ̈m ariɔp/jur
Kubë ya gɛ̈më riɔp/jur yen läc/dac temkɔ̈u kuba wëu piny, kë yïn alëu ba gɛ̈m tuɔc tënë kɔc kɔ̈k.
Naa looi ëkënë, kë yïn adhil ba wëu tooc tääu piny, keyeen, käk adhil bïk ya wëu tënë luɔi guir. Kuen kɔ̈k alɔŋ Toc gam ariɔ̈p/juric.
Bë yï thiëc ba laɣer baai (ba yök kë wɛrɛŋë lɛ̈k bä jääl baai)
Kɔc bëi riap/juör yiic wei alëu bïk yïn thiëc ba jääl baai, ku etök alëu bëya kedäŋ wënë puɔth apɛi. Ke cïtmɛn:
- gɛ̈m ariöp/jur acë thök.
- baai akëc ba/bɛ piath tënë kɔc bïk rëër thïn
- yïn anɛŋ kënyë nïïn ka 14 wëu ariɔ̈p/jur.
Raan baai riap/juör yic wei acë lëu bë raan cë baai juric lëk kubï jääl kedäŋ cï looi, tedä ke luel keek abï kedäŋ looi, keek ëyɛ lööŋ gam yic bïk looi cïtmɛn raan cï baai riɔp/juric.
Tënë cïmɛn, raan baai riap/juör wei acin lɔn bë raan cï baai riɔp/juric lëk bï jääl tënë:
- thiëc yen guir kä cë riäk
- thiëc yen bï naŋ lɛ̈i
- jöny yen alɔŋ juëkrot wëu ariɔ̈p/jur.
Keya, anɔŋ wël kɔ̈k wënë lëu bïï raanë baai riap/juör yic wei lëu bëwïc kë nhiɛɛr bë gɛ̈m riɔp/jur cɔɔl akääc. Në wëlkä ebën ke raan baai riap/juör yic wei alëu bï yïn thiëc ba jääl baai, ku ye lëk kadï cë keek gam yïn, tiŋ Lëk ba jäl thïn bëi riɔp/jurice.
Jöny lɛ̈k ba jääl
Naa ye tak yïn akëc gam lɛ̈k apiath ba jääl, tedä na yïn aye tak wët cï raandun ariɔp/juric wei gam yï ee cië yic tedä arac, yïn alëu ba lëk kënë jöny yic. Yuɔ̈p/gät ɣok ba yök wël kɔ̈k.
Nyiɛi/cuɔp wei (lɔ̈ɔ̈m wɛrɛŋë nyiɛi baai)
Naa yïn acë nyai/cuɔp wei ku wïïc kuɔny, yuöpë/gätë ɣok ba yök wëët abɛc.
Käkriliic gɔ̈ɔ̈r muɔ̈kë nhom
- Dukë thɛ̈ɛ̈ny/giit gɛrë këdäŋ ëlë ba deet yeŋö yen wëtde yic.
- Dukë thɛ̈ɛ̈ny athör rɛ̈ɛ̈r yic apath, tëna cɔk yen atïŋ cït looi akuma.
- Muk athör abaŋ ë kedäŋ ca thaany/giit.
- Muk abäk ë kä ye wek jam ebën we raandun baai riap/juör yic wei tedä dutuc.
- Thiëc athör/rëthinë tɛ̈upiny wëu ariöp/jur tënë gɛrë kaam yïn naŋ kedäŋ tɛ̈ɛ̈upiny.
- Muk athör/rëthinë tɛ̈ɛ̈upiny wëu amɛc-lööc ku gɛrë athör kɔ̈k tënë ariöp/jur tedä kä cï guir të puɔth apɛi.
Yuɔ̈p/gäät ɣok ba yök kuɔny wëët abɛc/apath naa nɔŋ kedäŋ jɔ̈ɔ̈r alɔŋ wëu ariöp/jur tedä wët thiëc.
Yuɔ̈p namba kënic 13 14 50 ba jam ke Akutnhom Kɔc Ɣɔ̈ɔ̈c ë Victoria (Consumer Affairs Victoria) wek raan agamlööŋ/athook